مشخصات کتاب

سرشناسه:مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵ -

عنوان و نام پدیدآور:پیام امام امیرالمومنین علیه السلام: شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه / مکارم شیرازی؛ با همکاری جمعی از فضلا و دانشمندان.

مشخصات نشر:قم: مدرسه الامام علی بن ابی طالب(ع)، ۱۳۹۰ -

مشخصات ظاهری:15 ج.

شابک:۴۰۰۰۰ ریال: ج.۸: 978-964-533-037-6 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال: ج.۱۱: 978-964-533-113-7 ؛ ۸۰۰۰۰ ریال: ج.۱۲ 978-964-533-143-4 : ؛ ۸۰۰۰۰ریال: ج.۱۳ 978-964-533-160-1: ؛ ج.۱۴ 978-964-533-162-5 : ؛ ۱۴۰۰۰۰ ریال:ج.۱۵: 978-964-533-174-8

وضعیت فهرست نویسی:برون سپاری

یادداشت:فهرست نویسی بر اساس جلد هشتم،۱۳۸۶.

یادداشت:چاپ قبلی: دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۵.

یادداشت:ج. ۱۰ ( چاپ اول : ۱۳۸۹ ).

یادداشت:ج.۱۱ (چاپ اول: ۱۳۸۹).

یادداشت:ج.۱۲ (چاپ اول: ۱۳۹۰).

یادداشت:ج.۱۳(چاپ اول:۱۳۹۰).

یادداشت:ج.۱۵(چاپ اول:۱۳۹۱).

یادداشت:ج.۱۴ (چاپ اول: ۱۳۹۵) (فیپا) .

یادداشت:ناشر جلد نهم، دهم الی دوازدهم و چهاردهم و پانزدهم انتشارات امام علی بن ابیطالب (ع) میباشد .

یادداشت:کتابنامه.

مندرجات:ج ۸. خطبه ۲۰۱ -۲۴۱.- ج. ۱۰ . نامه های تاریخی امام علی ( ع ) ۳۲ - ۵۳.-ج.۱۱. نامه های تاریخی امام علی (ع) ۵۴-۷۹.- ج.۱۲. گفتار حکیمانه ۱ - ۱۲۰

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق -- خطبه ها

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. -- کلمات قصار

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. . نهج البلاغه -- نقد و تفسیر

شناسه افزوده:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. . نهج البلاغه. شرح

رده بندی کنگره:BP۳۸/۰۴۲۲/م۷پ۹ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی:۲۹۷/۹۵۱۵

شماره کتابشناسی ملی:۱۳۰۵۴۵۷

اشاره

پیام امام امیرالمومنین علیه السلام: شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه

مکارم شیرازی

با همکاری جمعی از فضلا و دانشمندان

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

ادامه خطبه های امام امیر مؤمنان علیه السلام

خطبه 111: درباره نکوهش دنیا

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

فی ذمّ الدّنیا

از خطبه های امام امیر المؤمنین علیه السّلام است که درباره نکوهش دنیا ایراد فرموده است.⁽¹⁾

این خطبه را گروهی از دانشمندان بزرگ که قبل از مرحوم «سید رضی» و بعد از او

می زیسته اند در کتابهای خود نقل کرده اند از جمله :

این شعبه حرانی» در «تحف العقول» و «این طلحہ شافعی» در مطالب السؤول» و «محمد بن

عمران مرزبانی» در «موفق» أورده اند و این اثیر» در «تنهایی» لغات پیچیده آن را تفسیر کرده

است ولی تقل او در بسیاری از موارد تفاوتهایی با تغییرات این خطه دارد (مصادر نهج البلاغه

جلد ۲، صفحه ۲۴۴).

و «ابن ابی الحدید» در پایان شرح این خطبه می گوید: «از کسانی که این خطبه را نقل

کرده اند، «ابو عثمان جاحظ » در کتاب «البیان والتبیین» است (شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید

جلد ۷، صفحه ۲۳۶)۔

خطبه در یک نگاه

این خطبه به طور کلی-همان گونه که در بالا آمد-پیرامون نکوهش از دنیا سخن می گوید،دنیایی که انسان در زرق و برق و لذات نامشروع و کامجویی های بی حساب آن غرق می شود و خدا و خلق و سرنوشت خویش را به دست فراموشی می سپارد،دنیایی که ارزشها در آن نادیده گرفته می شود و حلال و حرام و ظلم و عدالت در آن مفهومی ندارد.

در بخشی از این خطبه سخن از فریبندگی و زرق و برق دنیاست و ظاهری که باطن ندارد.

و در بخش دیگر سخن از تحوّل و تغییر و دگرگونیهای دنیا است سخن از نعمتهایی است که جای خود را به نقمت می دهد و کامیابی هایی که مبدّل به ناکامی می شود.

در سومین بخش از ناپایداری و فناء دنیا سخن می گوید و با تعبیرات تکان دهنده ای حقیقت این امر را روشن می سازد.

در بخش چهارم دست مردم را می گیرد و به اعماق تاریخ گذشتگان فرو می برد،اقوامی که از قدرتمندترین مردم جهان بودند سرانجام دست اجل گریبان آنها را گرفت و از بالای تخت قدرت به زیر آورده و بر خاک مذلّت کشاند.

و بالاخره در بخش پایانی از مرگ و مردگان و آنها که روزی در میان ما با شور و نشاط زندگی می کردند و آوازه آنها همه جا پیچیده بود و اکنون خاک سیاه بالینشان شده و شور و نشاط آنان فرو نشسته و آوازه هایشان خاموش شده است سخن می گوید.امام علیه السّلام این بخشها را چنان با بیانات دقیق و حساب شده و مؤثّر ذکر می کند که غافل ترین افراد را از خواب غفلت بیدار می سازد و ارواح خفته را بیدار می کند.

بخش اوّل

اشاره

أمّا بعد،فإنّی أحذّرکم الدّنیا،فإنّها حلوة خضرة،حفّت بالشّهوات، و تحبّبت بالعاجلة،و راقت بالقلیل،و تحلّت بالآمال،و تزیّنت بالغرور،لا تدوم حبرتها،و لا تؤمن فجعتها.غرّارة ضرّارة،حائلة زائلة،نافدة بائدة، أکّالة غوّالة.لا تعدو-إذا تناهت إلی أمنیّة أهل الرّغبة فیها و الرّضاء بها-أن تکون کما قال اللّه تعالی سبحانه: «کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِیماً تَذْرُوهُ الرِّیاحُ وَ کانَ اللّهُ عَلی کُلِّ شَیْءٍ مُقْتَدِراً» .

ترجمه

اما بعد(از حمد و ثنای الهی)شما را از دنیا برحذر می دارم چرا که ظاهرش شیرین و با طراوت،و در لابه لای شهوات پیچیده شده است،به خاطر نقد بودنش جلب توجه می کند و با این که مواهب آن ناچیز است دل ها را به سوی خود می کشاند،آمال و آرزوهای دنیاپرستان را در خود جمع کرده و خود را به آن آراسته و زیور فریب به خود پوشانده است،شادمانی و نعمت آن پایدار نیست و از دردها و مشکلاتش کسی در امان نمی باشد،سخت،مغرور کننده و زیانبار است و متغیّر و زوال پذیر،پایان گیرنده و نابود شدنی است و(سرانجام) ساکنان خود را می خورد و هلاک می کند و هر گاه که زندگی دنیا به حدّ اعلا رسد و به آرزوی دنیاپرستان جامه عمل بپوشاند و از آن راضی شوند بیش از آنچه خداوند متعال(در قرآن)فرموده،نخواهد بود که:«زندگی دنیا همچون آبی است که از آسمان فرو می فرستیم و به وسیله آن گیاهان،سر به هم می آورند امّا چیزی نمی گذرد که خشک می شود و بادها آنها را به هر سو پراکنده می سازد،و خداوند بر همه چیز قادر است».

شرح و تفسیر: دنیای فریبکار!

دنیای فریبکار!

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه نخست همگان را از دنیای فانی و فریبنده بر حذر می دارد و سپس با ذکر هیجده وصف درباره دنیا و فریبندگی آن،ماهیّت واقعی آن را کاملا بر ملا می سازد،می فرماید:

«امّا بعد(از حمد و ثنای الهی)شما را از دنیا برحذر می دارم،چرا که ظاهرش شیرین و با طراوت،و در لابه لای شهوات پیچیده شده،به خاطر نقد بودنش جلب توجه می کند و با این که مواهب آن ناچیز است دل ها را به سوی خود می کشاند،آمال و آرزوهای دنیاپرستان را در خود جمع کرده و خود را به آن آراسته،و زیور فریب به خود پوشانده است» (أمّا بعد فإنّی احذّرکم الدّنیا، فإنّها حلوة خضرة،حفّت بالشّهوات و تحبّبت بالعاجلة و راقت ⁽¹⁾بالقلیل و تحلّت بالآمال و تزیّنت بالغرور) .

امام علیه السّلام فریبندگی دنیا را از این نظر می داند که ظاهرش شیرین و با طراوت است و انواع شهوات گرداگرد آن را فرا گرفته و چون نقد و آماده است،محبوب دل هاست(و این است معنای تحبّبت بالعاجلة).

تعبیر«راقت بالقلیل»اشاره به این است که دنیا متاع اندک خود را چنان تزیین می کند که دل های دنیاپرستان را مجذوب خود می سازد.

جمله«تحلّت بالآمال»اشاره به این است که زینت دنیا جنبه واقعی ندارد بلکه با پندارها و خیالها و آرزوها تزیین شده است؛همان گونه که جمله«تزیّنت بالغرور»بر همین معنا تاکید می کند،که فریب و نیرنگ،سرمایه اصلی دنیا و عامل تزیین آن است.

این مطلب هنگامی روشن می شود که دورنمای کاخ شاهان و قدرت ظاهری آنها و زرق و برق قصرهای ثروتمندان و لباس ها و مرکب ها و وسایل زندگی زیبا و جذاب آنها را از دور ببینی؛که دل ها را سخت تکان می دهد و به خود مشغول می دارد؛امّا هنگامی که نزدیک می شویم و در اعماق زندگی آنها فرو می رویم، چیزی جز بدبختی و گرفتاری،مشکلات و ناراحتی ها و ترس از خطرات دشمن و توطئه های حسودان و اختلافات دوستان نمی بینیم.

این تعبیرات در واقع برگرفته از آیات قرآن مجید است:

در دو آیه می خوانیم: «وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلاّ مَتاعُ الْغُرُورِ» ؛زندگی دنیا جز وسیله فریب نیست ⁽¹⁾».

در جای دیگر می فرماید: «إِنَّ هؤُلاءِ یُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ» ؛آنها زندگی زودگذر را دوست دارند ⁽²⁾».

و در جای دیگر می فرماید: «زُیِّنَ لِلنّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ الْبَنِینَ وَ الْقَناطِیرِ الْمُقَنْطَرَةِ» ؛محبّت امور مادی از زنان و فرزندان و اموال هنگفت...در نظر مردم جلوه داده شده است ⁽³⁾».

و در جای دیگر می فرماید: «ذَرْهُمْ یَأْکُلُوا وَ یَتَمَتَّعُوا وَ یُلْهِهِمُ الْأَمَلُ» ؛بگذار بخورند و بهره گیرند و آرزوها آن را سرگرم و غافل سازد ⁽⁴⁾».

و در ادامه این سخن می فرماید:«شادمانی و نعمت آن پایدار نیست و از دردها و مشکلاتش کسی در امان نمی باشد،سخت مغرور کننده و زیانبار است، متغیّر و زوال پذیر و پایان گیرنده و نابود شدنی است و(سرانجام)

ساکنان خود را می خورد و هلاک می کند» (لا تدوم حبرتها ⁽¹⁾و لا تومن فجعتها،غرّارة، ضرّارة حائلة ⁽²⁾زائلة نافدة ⁽³⁾بائدة ⁽⁴⁾أکّالة غوّالة ⁽⁵⁾) .

امام علیه السّلام در این قسمت از سخن خود با تعبیرات بسیار حساب شده از ناپایداری دنیا خبر می دهد،نه زیباییهای آن ادامه دارد نه قدرت،نه ثروت،نه جوانی و نه امنیّت،همه چیز آن در معرض زوال است و با نسیمی دفتر ایّام بر هم می خورد و غافل و بی خبر کسانی هستند که با این حال بر آن تکیه می کنند.

و ادامه داده می فرماید:«آن گاه که زندگی دنیا به حدّ اعلا می رسد و به آرزوی دنیاپرستان جامه عمل می پوشاند و از آن راضی می شوند،بیش از آنچه خداوند متعال(در قرآن)فرموده،نخواهد بود که:زندگی دنیا همچون آبی است که از آسمان فرو می فرستیم و به وسیله آن گیاهان سر به هم آورند،اما چیزی نمی گذرد که خشک می شوند و بادها آن ها را به هر سو پراکنده می سازد و خداوند بر همه چیز قادر است» (لا تعدو-اذا تناهت إلی امنیّة اهل الرّغبة فیها و الرّضاء بها-أن تکون کما قال اللّه تعالی سبحانه: «کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِیماً ⁽⁶⁾

گیاهان خشک شده خرد شده «هشیم» گفته می شود.

2امام علیه السّلام در این جا برای اثبات مقصود خود به مثال زیبا و گویایی که قرآن مجید در سوره«کهف» ⁽¹⁾آورده است متوسّل می شود دست انسانها را گرفته و به دشت و صحرا می برد،منظره بهار و پاییز را در نظر آنها مجسّم می سازد که چگونه با نزول باران،زمین می جنبد و گیاهان سر بر می آورند درختان شکوفه می کنند و گلها می خندند و شاخه ها پر برگ و سپس پر میوه می شوند اما با گذشتن چند ماه برگها پژمرده،درختان افسرده،نغمه های مرغان خاموش، شاخه ها برهنه می شوند و همه چیز پایان می گیرد،آری!چنین است وضع زندگی انسانها در این دنیای فانی و ناپایدار و چه تشبیه جالب و گویایی!

بخش دوّم

اشاره

لم یکن امرؤ منها فی حبرة إلاّ أعقبته بعدها عبرة؛و لم یلق فی سرّائها بطنا،إلاّ منحته من ضرّائها ظهرا؛و لم تطلّه فیها دیمة رخاء،إلاّ هتنت علیه مزنة بلاء!و حریّ إذا أصبحت له منتصرة أن تمسی له متنکّرة،و إن جانب منها اعذوذب و احلولی،أمرّ منها جانب فأوبی!لا ینال امرؤ من غضارتها رغبا،إلاّ أرهقته من نوائبها تعبا!و لا یمسی منها فی جناح أمن،إلاّ أصبح علی قوادم خوف!غرّارة،غرور ما فیها،فانیة،فان من علیها،لا خیر فی شیء من أزوادها إلاّ التّقوی.من أقلّ منها استکثر ممّا یؤمنه!و من استکثر منها استکثر ممّا یوبقه،و زال عمّا قلیل عنه.

ترجمه

هیچ کس از دنیا شادمانی ندیده،جز این که به دنبال آن او را با اشک و آه رو به رو می سازد،و هنوز با خوشی هایش روبه رو نشده که او را با ناراحتی های پشت کردن(نعمتها)،مبتلا می کند و هنوز باران لطیف و ملایم راحتی و آسایش بر او نباریده که بلاها را سیل آسا بر سرش فرو می بارد(به همین دلیل) جای تعجب نیست که هر گاه صبحگاهان به یاری کسی بر خیزد شامگاهان خود را ناشناس و بیگانه نشان دهد و اگر در یک طرف،شیرینی و گوارایی داشته باشد در سوی دیگر تلخی به بار آورد و مرگ بیآفریند.هیچ کس از نعمتها و لذّات دنیا به آنچه خواسته است نمی رسد مگر این که(به زودی) مشکلات و سختی هایش او را به رنج می افکند،و شبی را در زیر بال و پر امنیّت به سر نمی برد،جز این که صبحگاهان روی شهپرهای لغزنده خوف قرار می گیرد.

(آری!)دنیا بسیار فریبنده است و آنچه در آن است فریب و نیرنگ است، فناپذیر است و هر کس در آن است نیز فانی می شود،و همه زاد و توشه های آن -جز زاد و توشه تقوا-بیهوده است.هر کس به مقدار کفایت از مواهب دنیا قانع شود،آرامش بیشتری بدست می آورد و آن کس که از آن بسیار طلبد،وسیله نابودی خود را بیشتر فراهم ساخته است و آنچه را به دست آورده،به زودی از دستش می رود.

شرح و تفسیر: هر روز چهره عوض می کند!

هر روز چهره عوض می کند!

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه،در ادامه نکوهش از زندگی دنیای مادی نخست به یکی دیگر از ویژه گیهای بارز آن که دگرگونی سریع و جابه جایی نعمتها و نقمتهاست،اشاره کرده می فرماید:«هیچ کس از دنیا شادمانی ندیده جز این که به دنبال آن او را با اشک و آه رو به رو می سازد،و هنوز با خوشی هایش مواجه شده که او را به ناراحتی های پشت کردن(نعمتها)مبتلا می کند» (لم یکن امرء منها فی حبرة إلاّ اعقبته بعدها عبرة،و لم یلق فی سرّائها بطنا إلاّ منحته ⁽¹⁾من ضرّائها ظهرا) .

سپس در تأکید این معنی می افزاید:«هنوز باران لطیف و ملایم راحتی و آسایش،بر او نباریده که بلاها را سیل آسا بر سرش فرو می بارد!» (و لم تطلّه ⁽²⁾

باران شدید گفته می شود.

فرو می بارد.

و به همین دلیل«جای تعجب نیست که هر گاه صبحگاهان به یاری کسی برخیزد،شامگاهان خود را ناشناس و بیگانه نشان دهد و اگر در یک طرف شیرینی و گوارایی داشته باشد در سوی دیگر تلخی به بار می آورد و مرگ می آفریند» (و حریّ إذا اصبحت له منتصرة ان تمسی له متنکّرة و إن جانب منها اعذوذب ⁽¹⁾و احلولی ⁽²⁾،أمرّ منها جانب فأوبی ⁽³⁾).

آری!چنین است طبیعت زندگی این دنیای مادّی،و همیشه چنین بوده و خواهد بود که تلخ و شیرین،پیروزی و شکست،زندگی و مرگ،به زودی جای خود را با یکدیگر عوض می کنند و هیچ قدرتی نمی تواند مانع این دگرگونیها گردد.

آن گاه در تأکید همین معنی می فرماید:«هیچ کس از نعمتها و لذّات دنیا به آنچه خواسته است نمی رسد مگر این که(به زودی)مشکلات و سختی هایش او را به رنج می افکند و شبی را در زیر بال و پر امنیّت به سر نمی برد جز این که صبحگاهان،روی شهپرهای لغزنده خوف قرار می گیرد» (لا ینال امرؤ من غضارتها ⁽⁴⁾

و راحت بودن زندگی است.

معمولا بسیار لغزنده است.

آری!فاصله زمانی و مکانی خوشبختی و بدبختی در دنیا بسیار کم است، گاه در آغاز شب بساط عیش و نوش را گسترده،غرق لذّت و شادی است ولی با گذشتن یک شب،صبحگاهان،فریاد شیون بر مرگ عزیزانش از همان خانه پر زرق و برق برمی خیزد و گاه به دست نزدیکترین دوستان و محافظانش جام تلخ و زهرآلود مرگ را سر می کشد.

باز در ادامه این سخن،از فریب و فنای دنیا توصیف گویاتری فرموده می گوید:

«دنیا بسیار فریبنده است و آنچه در آن است فریب و نیرنگ است،فناپذیر است و هر کس در آن است نیز فانی می شود،و همه زاد و توشه های آن،جز زاد و توشه تقوا،بیهوده است،هر کس به مقدار کفایت از مواهب دنیا قانع شود آرامش بیشتری به دست می آورد،و آن کس که از آن بسیار طلبد وسیله نابودی خود را بیشتر فراهم ساخته است(اضافه بر این)آنچه را به دست آورده به زودی از دست او می رود!» (غرّارة،غرور ما فیها،فانیة فان من علیها،لا خیر فی شیء من أزوادها إلاّ التّقوی.من أقلّ منها استکثر ممّا یؤمنه و من استکثر منها استکثر ممّا یوبقه ⁽¹⁾

هلاک می کند.

و به این ترتیب امام علیه السّلام به دنبال آن توصیفهایی که درباره تغییر و تحوّل نعمتها و جابه جایی قدرتها و نابودی موفقیّتها بیان می دارد نتیجه می گیرد که عاقل کسی است که از آن به مقدار کم(به اندازه کفاف)قناعت کند تا اسباب امنیّت خاطر فراهم سازد چرا که آنها که فزون طلبند برای حفظ

این فزونی خود را در معرض آفات فراوان قرار داده و عوامل بدبختی و نابودی خویش را به دست خویش فراهم می سازند.

بخش سوّم

اشاره

کم من واثق بها قد فجعته،و ذی طمأنینة إلیها قد صرعته،و ذی أبّهة قد جعلته حقیرا،و ذی نخوة قد ردّته ذلیلا!سلطانها دوّل،و عیشها رنق، و عذبها أجاج،و حلوها صبر،و غذاؤها سمام،و أسبابها رمام!حیّها بعرض موت،و صحیحها بعرض سقم!ملکها مسلوب،و عزیزها مغلوب، و موفورها منکوب،و جارها محروب!

ترجمه

چه بسیار کسانی که بر آن(دنیا)تکیه کردند ناگهان آنها را به درد و رنج افکند،و چه بسیار افرادی که به آن اطمینان نمودند ولی آنها را بر زمین کوبید.

چه افراد صاحب جاه و جلال که دنیا آنها را حقیر و کوچک ساخت،و متکبران فخرفروشی که بر خاک مذلّتشان افکند،حکومتش ناپایدار و همواره دست به دست می گردد،زندگی گوارایش ناگوار،شیرینی آن تلخ،غذای آن مسموم،و طنابهایش کهنه و پوسیده است زندگانش همواره در معرض مرگند،و تندرستانش در معرض بیماری،حکومتش بر باد است،نیرومندانش مغلوب، صاحبان نعمتش رو به فنا،و همسایگانش غارت زده اند.

شرح و تفسیر: دنیا تکیه گاهی بسیار سست!

دنیا تکیه گاهی بسیار سست!

امام علیه السّلام در این بخش از این خطبه به دو نکته مهم دیگر در باره وضع زندگی دنیا و کم ارزش بودن مواهب مادی اشاره می فرماید:

نخست این که،هیچ چیز در آن قابل اعتماد نیست،می فرماید:«چه بسیار کسانی که بر آن(دنیا)تکیه کردند ناگهان آنها را به درد و رنج افکند،و

چه بسیار افرادی که به آن اطمینان نمودند ولی آنها را بر زمین کوبید،چه افراد صاحب جاه و جلال که دنیا آنها را حقیر و کوچک ساخت و متکبران فخرفروشی که به خاک مذلّتشان انداخت» (کم من واثق بها قد فجعته،و ذی طمأنینة إلیها قد صرعته،و ذی ابّهة ⁽¹⁾

گرفته شده و از آن جایی که افراد زیرک به بزرگی می رسند این واژه در این جا به کار رفته.

آری هیچ کس در هیچ پست و مقام و موقعیتی از حوادث دردناکی که به طور ناگهانی گریبان افراد را می گیرد در امان نمی باشد،شاهان بزرگ،قهرمانان قوی پیکر،ثروتمندان پر تجربه،و جوانان شاداب و زیبا،همه و همه در معرض هجوم این حوادث ناگهانی هستند،حوادثی که یک شبه نعمتها را می گیرد و عزیزترین عزیزان را بر خاک مذلّت می نشاند و تاریخ پر است از این گونه حوادث.

طبری در تاریخ خود می نویسد:«سلیمان بن عبد الملک»روزی لباس گرانبها و عمامه سبز رنگی پوشید و نگاه در آیینه کرد(و از چهره خود لذّت برد، و از روی مباهات)گفت:«من پادشاه جوان جوانبختم ولی بعد از این ماجرا تنها یک هفته زنده بود» ⁽²⁾و به گفته شاعر:

بهار عمر بسی دلفریب و رنگین است ولی چه سود که دارد خزان مرگ از پی

دیگر این که:تمام شیرینی های آن با تلخی آمیخته و پیروزیها با شکست توأم است،می فرماید:«حکومت دنیا ناپایدار و همواره دست به دست می گردد، زندگی آن تیره،گوارایش،ناگوار،شیرینی آن تلخ،غذای آن

مسموم، و طنابهایش کهنه و پوسیده است!» (سلطانها دوّل ⁽¹⁾

دست به دست می گردند به آنها دولت می گویند.

تلخی است. و گاه به خود آن درخت اطلاق شده است.

حیاتی را مختل می کند.

در ضرب المثلهای فارسی می گوییم، با طناب پوسیده فلانی نمی توان به چاه رفت یعنی قابل

اعتماد نیست.

و در ادامه آن می افزاید:«زندگانش همواره در معرض مرگند و تندرستانش در معرض بیماری،حکومتش بر باد رفته،نیرومندانش مغلوب،صاحبان نعمتش رو به فنا،و همسایگانش غارت زده اند!» (حیّها بعرض موت،و صحیحها بعرض سقم،ملکها مسلوب و عزیزها مغلوب،و موفورها ⁽⁷⁾منکوب ⁽⁸⁾،و جارها محروب ⁽⁹⁾) .

آری لذات و مواهب دنیا حتی در زمانی که وجود دارد آمیخته با انواع درد و رنجهاست،حاکمان مقتدر را از دور می بینیم و گاه بر قدرت و سطوت آنها غبطه می خوریم اما هنگامی که نزدیک می شویم می بینیم او حتی از

نزدیکترین دوستانش در وحشت است و از این که نمی داند فردا چه می شود سخت نگران است،به همان داستانی می ماند که شخصی آرزوی یک روز سلطنت و نشستن بر تخت پادشاهی کرده بود،به خواسته اش ترتیب اثر دادند،امّا بالای سرش خنجر برنده سنگینی آویزان کرده بودند که به یک موی بسته بود،و او هر لحظه احتمال می داد،آن مو پاره شود و خنجر بر فرقش فرود آید،پیوسته پابه پا می کرد و آرزو می کرد:هر چه زودتر آن روز تمام شود و از شر تخت و تاجی که با خطرات آن خنجر آمیخته است،رهایی یابد،و به تعبیر امام علیه السّلام همه طنابهای به ظاهر محکم دنیا پوسیده است و بر هیچ یک نمی توان اعتماد کرد.

بخش چهارم

اشاره

أ لستم فی مساکن من کان قبلکم أطول أعمارا،و أبقی آثارا،و أبعد آمالا، و أعدّ عدیدا،و أکثف جنودا!تعبّدوا للدّنیا أیّ تعبّد،و آثروها أیّ إیثار،ثمّ ظعنوا عنها بغیر زاد مبلّغ و لا ظهر قاطع.فهل بلغکم أنّ الدّنیا سخت لهم نفسا بفدیة،أو أعالتهم بمعونة،أو أحسنت لهم صحبة!بل أرهقتهم بالقوادح،و أوهقتهم بالقوارع،و ضعضعتهم بالنّوائب،و عفّرتهم للمناخر، و وطئتهم بالمناسم،و أعانت علیهم«ریب المنون».فقد رأیتم تنکّرها لمن دان لها،و آثرها و أخلد إلیها،حین ظعنوا عنها لفراق الأبد.و هل زوّدتهم إلاّ السّغب،أو أحلّتهم إلاّ الضّنک،أو نوّرت لهم إلاّ الظّلمة،أو أعقبتهم إلاّ النّدامة! أفهذه تؤثرون،أم إلیها تطمئنّون،أم علیها تحرصون؟فبئست الدّار لمن لم یتّهمها،و لم یکن فیها علی و جل منها!

ترجمه

مگر شما در جایگاه پیشینیان خود زندگی نمی کنید همانها که عمرشان از شما طولانی تر و آثارشان پا بر جاتر و آرزوهای شان درازتر،نفراتشان فزونتر و لشکرهایشان انبوه تر بود؟ آنها دنیا را پرستیدند،چه پرستیدنی!و آن را بر همه چیز مقدّم داشتند چه مقدّم داشتنی!،اما سرانجام بدون زاد و توشه ای که آنها را به منزلگاه (ابدی شان)برساند،و بدون مرکبی که با آن این راه(پر خوف و خطر)را بپیمایند از آن کوچ کردند.

آیا هرگز به شما خبر رسیده که دنیا فدیه ای برای یکی از آنها داده باشد(تا او را از مرگ یا سکرات آن)رهایی ببخشد؟یا کمکی به آنها در این مسیر کند؟یا حدّاقل هم نشین خوبی برای آنان باشد؟(نه،هرگز کمکی به

فداییان خود نکرده)بلکه به عکس آنها را زیر آفتهای گوناگون پوشانید و طوق حوادث دردناک کوبنده را بر گردنشان افکند و با انواع شدائد و مشکلات ذلیلشان نمود،و به صورت به خاک افکند و پایمالشان کرد،و به یاری گردش روزگار بر ضدّ آنها برخاست.

شما با چشم خود دیدید(و در تواریخ خواندید)که دنیا در برابر دنیاپرستان و کسانی که آن را بر همه چیز مقدّم می داشتند و بر آن تکیه می کردند هنگام کوچ همیشگی از آن چهره در هم کشید و خود را کاملا ناآشنا جلوه داد.

آیا دنیا برای دنیاپرستان زاد و توشه ای جز گرسنگی فراهم کرد؟و جز فشار و تنگی محلّی برای آنها آماده ساخت؟و جز ظلمت و تاریکی برای آنها نوری مهیّا نمود؟(نه،هرگز،بلکه آنها را در گورهای تاریک و تنگ و وحشتناک جای داد)و آیا سرانجام جز ندامت چیزی برای آنها ببار آورد؟آیا چنین دنیایی را بر همه چیز مقدّم می شمرید؟و بر آن تکیه می کنید؟و نسبت به آن حرص می ورزید؟!چه بد خانه ای است این دنیا برای کسی که نسبت به آن خوش بین باشد و در آن آسوده خاطر زندگی کند!!

شرح و تفسیر: کمی به گذشته بنگرید!

کمی به گذشته بنگرید!

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه در ادامه نکوهش دنیای فریبنده و زودگذر، دست مخاطبین خود را گرفته و به اعماق تاریخ گذشته می برد و زندگی قدرتمندان و زورمندان پر سر و صدا و صاحب اموال و آمال را به آنها نشان می دهد،می فرماید:«مگر شما در جایگاه پیشینیان خود زندگی نمی کنید؟ همان ها که عمرشان از شما طولانی تر و آثارشان پا بر جاتر و آرزوهایشان درازتر،و نفراتشان فزونتر و لشکرهایشان انبوه تر بود؟» (أ لستم فی مساکن

من کان قبلکم اطول أعمارا و أبقی آثارا و ابعد آمالا و اعدّ عدیدا ⁽¹⁾

معنی أول می باشد.

در این بخش از خطبه امام به پنج امتیاز از پیشینیان اشاره می کند:طول عمر،بقای آثار،درازی آرزوها،فزونی جمعیّت و کثرت لشکرها.امتیازاتی که سبب برتری آشکار آنها می شد ولی هیچ یک از این امور نتوانست از نفوذ سیل فنا به قصرها و خانه های آنها جلوگیری کند،سرانجام همچون برگهای خشکیده درختان یا پرکاه،روی این سیلاب غلطیدند و رفتند.

امام علیه السّلام در همین راستا اضافه می فرماید:«آنها دنیا را پرستیدند چه پرستیدنی،و آن را بر همه چیز مقدّم داشتند چه مقدّم داشتنی،اما سرانجام بدون زاد و توشه ای که آنها را به منزلگاه(ابدی)برساند و بدون مرکبی که این راه(پر خوف و خطر)را بپیمایند از آن کوچ کردند» (تعبّدوا للدّنیا أیّ تعبّد و آثروها أیّ ایثار،ثمّ ظعنوا عنها بغیر زاد مبلّغ و لا ظهر قاطع) .

آری!آنها با آن همه تلاش و کوشش در طریق بندگی دنیا و بکار گرفتن تمام نیروها و استعدادشان در این طریق،بهره ای از آن نبردند و در راه طولانی آخرت که جز با زاد و توشه تقوا و مرکب ایمان قابل پیمودن نیست بی زاد و مرکب به راه افتادند.

سپس امام علیه السّلام یاران خود را مخاطب ساخته می فرماید:«آیا هرگز به شما خبر رسیده که دنیا فدیه ای برای یکی از آنها داده باشد و(تا او را از مرگ یا سکرات آن)رهایی بخشیده باشد؟یا کمکی به آنها در این مسیر کند؟یا حدّ اقل هم نشین خوبی برای آنان باشد» (فهل بلغکم أنّ الدّنیا

سخت ⁽¹⁾لهم نفسا بفدیة،أو أعانتهم بمعونة،أو أحسنت لهم صحبة) .

آری نه نجات کامل یا کمکی در این راه،و نه حتّی مصاحبت شایسته با یک نفر هم از این همه،دنیا نداشته است،آیا این درس عبرت بزرگی برای همه شما نیست؟! سپس می افزاید:نه تنها به آنها کمکی نکرد و به فدائیان خود نظر مرحمتی ننمود«بلکه به عکس آنها را زیر آفتهای گوناگون پوشانید و طوق حوادث دردناک و کوبنده را برگردنشان افکند و با انواع شدائد و مشکلات،آنها را ذلیل نمود و به صورت،به خاک افکند و پایمالشان کرد و به یاری گردش روزگار بر ضدّ آنها برخاست». (بل أرهقتهم ⁽²⁾بالقوادح ⁽³⁾و أوهقتهم ⁽⁴⁾

حیوان می اندازند.

یقین برسد و «منون» به معنی مرگ است و «ریب المنون» به معنی مرگ احتمالی و گاه به معنی

حوادث سخت روزگار، می آید که در آغاز مشکوک است و بعد به یقین می پیوندد.

این تعبیرات حساب شده و کوبنده،اشاره به این است که دنیا،نه این که دنیاپرستان را به کمترین چیزی یاری نکرد،بلکه به عکس با تمام قوّت و قدرت برای کوبیدن و پایمال کردن و نابود ساختن آنها بپاخاست و هر چه در توان داشت بر ضدّ آنها بکار گرفت.

جالب،این که:در بیان کمکهای دنیا از کمکهای بزرگ شروع می کند تا به کوچک می رسد ولی در مورد زیانهایی که به دنیاپرستان رسانده از مراحل پایین تر گرفته و به آخرین مرحله که لگدمال کردن و نابود ساختن است می رساند و این نهایت فصاحت و بلاغت در بیان حقایق تلخ و ناگوار را نشان می دهد و نهایت بی وفایی و پستی دنیا را آشکار می سازد.

سپس امام در یک نتیجه گیری روشن می فرماید:«شما با چشم خود دیدید (و در تواریخ خواندید)که دنیا در برابر دنیاپرستان و کسانی که آن را بر همه چیز مقدّم می داشتند و بر آن تکیه می کردند،هنگام کوچ همیشگی از آن چهره در هم کشید و خود را کاملا ناآشنا جلوه داد» (فقد رأیتم تنکّرها لمن دان لها و آثرها و أخلد ⁽¹⁾

معناست که دنیاپرستان نهایت تمایل به دنیا را دارند و گویی به آن چسبیده اند.

«آیا دنیا برای دنیاپرستان زاد و توشه ای جز گرسنگی فراهم کرد؟و جز فشار و تنگی محلّی برای آنها آماده ساخت؟و جز ظلمت و تاریکی برای آنها نوری مهیّا نمود؟(نه هرگز،بلکه آنها را در گورهایی تنگ و تاریک و وحشتناک جای داد)و سرانجام آیا جز ندامت چیزی برای آنها ببار آورد» (و هل زوّدتهم إلاّ

السّغب ⁽¹⁾

در آن گرسنه اند.

چگونه بر دنیایی که جز بدبختی و شکست و ناکامی و ظلمت و تاریکی برای دوستدارانش نمی آفریند و سرانجام مایّه ندامت و پشیمانی است تکیه می کنید؟و خود را برده آن می سازید و آن را بر همه مقدّم می دارید.

در ادامه می فرماید:«آیا چنین دنیایی را بر همه چیز مقدّم می شمرید و بر آن تکیه می کنید و نسبت به آن حرص می ورزید؟!چه بد خانه ای است این دنیا برای کسی که نسبت به آن بدگمان نباشد،در آن(آسوده خاطر زندگی کند و)خوفی نداشته باشد» (ا فهذه تؤثرون أم إلیها تطمئنّون أم علیها تحرصون؟فبئست الدّار لمن لم یتّهمها و لم یکن فیها علی وجل منها) .

به راستی تعبیراتی از این گویاتر و رساتر درباره بی اعتباری دنیا و سرانجام وحشتناک دنیاپرستان پیدا نمی شود،هدف امام علیه السّلام از این تأکیدهای پی درپی و تعبیرات بیدارگر و هشدار دهنده آن است که در برابر موج دنیاپرستی که به خاطر وفور نعمت های بدست آمده از فتوحات اسلامی،برای گروه زیادی پیدا شده بود و یک باره غرق ناز و نعمت شده بودند و ارزشهای الهی را فراموش کرده،به خواب و خور و لذّات مادی چسبیده بودند،به پا خیزد و خفتگان را بیدار کند و ارزشهای از دست رفته اسلام را زنده نماید و مردم را-که مخصوصا از زمان عثمان به این طرف به بیراهه کشیده بودند-به راه باز گرداند.

چه زیبا و جالب است این گونه مواعظ و اندرزهای گویا و رسا برای دنیاپرستان عصر ما که آنها نیز در همان شرایط بلکه بدتر از آن گرفتار شده اند که اگر به هوش نیایند نه دینی باقی می ماند و نه دنیای معقولی.

این تعبیرات هماهنگ با آیات و روایاتی است که در قرآن مجید و کلمات پیامبر و معصومین دیگر آمده است:

در سوره روم آیه 9 می خوانیم: «أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ أَثارُوا الْأَرْضَ وَ عَمَرُوها أَکْثَرَ مِمّا عَمَرُوها وَ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّناتِ فَما کانَ اللّهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ» ؛آیا در زمین گردش نکردند تا ببینند عاقبت کسانی که قبل از آنان بودند چگونه بود؟آنها نیرومندتر از اینان بودند و زمین را(برای زراعت و آبادی)بیش از اینان دگرگون ساختند و آباد کردند و پیامبرانشان با دلایل روشن به سراغشان آمدند(اما آنها انکار کردند و کیفر خود را دیدند) خداوند هرگز به آنان ستم نکرد آنها به خودشان ستم می کردند».

و در سوره یونس آیه 7-8 می فرماید: «إِنَّ الَّذِینَ لا یَرْجُونَ لِقاءَنا وَ رَضُوا بِالْحَیاةِ الدُّنْیا وَ اطْمَأَنُّوا بِها وَ الَّذِینَ هُمْ عَنْ آیاتِنا غافِلُونَ أُولئِکَ مَأْواهُمُ النّارُ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ» ؛آنها که ایمان به ملاقات ما(و روز رستاخیز)ندارند و به زندگی دنیا خشنود شدند و بر آن تکیه کردند و آنها که از آیات ما غافلند جایگاهشان آتش است به خاطر کارهایی که انجام می دادند».

در حدیثی از امام صادق علیه السّلام می خوانیم:«من زهد فی الدّنیا أثبت اللّه الحکمة فی قلبه و أنطق بها لسانه و بصّره عیوب الدّنیا دائها و دوائها و أخرجه من الدّنیا سالما؛کسی که نسبت به(زرق و برق)دنیا بی اعتنا باشد خداوند حکمت را در دل او برقرار می سازد و زبانش

به آن گویا می شود و عیوب دنیا را به او نشان می دهد،دردهای آن و داروهای آن،و او را از دنیا با سلامت(دین و ایمان)بیرون می برد» ⁽¹⁾.

در حدیث دیگری از آن حضرت علیه السّلام آمده است:«من أصبح و أمسی و الدّنیا اکبر هّمّه جعل اللّه تعالی الفقر بین عینیه و شتّت أمره و لم ینل من الدّنیا إلاّ ما قسّم اللّه له و من أصبح و أمسی و الآخرة اکبر همّه جعل اللّه الغنی فی قلبه و جمع له أمره؛کسی که صبح و شام،دنیا مهمترین خواسته و مقصود او باشد خداوند متعال فقر را پیش روی او قرار می دهد و امور او را پراکنده می کند و از دنیا بهره ای نمی برد جز آنچه برای او مقدّر شده،و کسی که صبح و شام،آخرت،مهمترین مطلوب و مقصود او باشد خداوند غنا و بی نیازی را در قلب او قرار می دهد و امور او را جمع می کند و سامان می بخشد» ⁽²⁾.

بخش پنجم

اشاره

فاعلموا-و أنتم تعلمون-بأنّکم تارکوها و ظاعنون عنها،و اتّعظوا فیها بالّذین قالوا: «مَنْ أَشَدُّ مِنّا قُوَّةً» :حملوا إلی قبورهم فلا یدعون رکبانا، و أنزلوا الأجداث فلا یدعون ضیفانا،و جعل لهم من الصّفیح أجنان،و من التّراب أکفان،و من الرّفات جیران،فهم جیرة لا یجیبون داعیا،و لا یمنعون ضیما،و لا یبالون مندبة.إن جیدوا لم یفرحوا،و إن قحطوا لم یقنطوا.جمیع و هم آحاد،و جیرة و هم أبعاد.متدانون لا یتزاورون،و قریبون لا یتقاربون.

حلماء قد ذهبت أضغانهم،و جهلاء قد ماتت أحقادهم.لا یخشی فجعهم،و لا یرجی دفعهم،استبدلوا بظهر الأرض بطنا،و بالسّعة ضیقا،و بالأهل غربة، و بالنّور ظلمة،فجاؤوها کما فارقوها،حفاة عراة،قد ظعنوا عنها بأعمالهم إلی الحیاة الدّائمة و الدّار الباقیة،کما قال سبحانه و تعالی: «کَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِیدُهُ وَعْداً عَلَیْنا إِنّا کُنّا فاعِلِینَ» .

ترجمه

بدانید!-و به یقین می دانید-که سرانجام،همه شما دنیا را ترک می گویید و از آن کوچ می کنید،از کسانی که(پیش از شما در دنیا بودند و)می گفتند:«چه کسی از ما نیرومندتر است»،پند گیرید(آری)آنها را به سوی قبرشان بردند،در حالی که اختیاری از خود نداشتند،و در درون قبرهایشان جای دادند،در حالی که مهمان نبودند در دل سنگهای گسترده،خانه های قبر برای آنان ساخته شد، و از خاک کفنهایی،و از استخوانهای پوسیده همسایگانی داشتند،همسایگانی که هیچ ندایی را پاسخ نمی گویند و در برابر هجوم ستمگران کمکی به همسایه خود نمی کنند و به گریه ها اعتنایی ندارند،نه از بارش باران

خوشحال می شوند، نه از قحطی مأیوس و ناراحت،همه گرد هم هستند ولی تنهایند همسایگان نزدیکند ولی از هم دورند،در کنار همند ولی هیچ گاه به دیدار هم نمی روند نزدیکند اما با هم تماس نمی گیرند.عاقلانی هستند که دشمنی ها از دل آنها رخت بربسته،و جاهلانی که آتش کینه در دل آنها فرو مرده،نه از زیان آنها ترسی است و نه به دفاع آنها امیدی،برون زمین را به درون آن تبدیل کرده اند، و خانه تنگ و تاریک را به جای خانه های وسیع،غربت را به جای دیدار اهل و عیال و ظلمت را به جای نور،پذیرفته اند(آری در قیامت)آنها به سوی زمین باز می گردند،همان گونه که در آغاز از زمین(و خاک)جدا شدند.این در حالی است که همگی پا برهنه و عریانند آنها از روی زمین با اعمال خویش به سوی حیات ابدی و سرای جاودانی کوچ کرده اند،آن گونه که خداوند فرموده:«همان طور که آفرینش را آغاز کردیم،آن را باز می گردانیم،این وعده ای است قطعی که آن را انجام می دهیم».

شرح و تفسیر: سری به وادی خاموشان بزنید!

سری به وادی خاموشان بزنید!

امام علیه السّلام در این بخش از این خطبه بیدارگر که آخرین بخش خطبه است بار دیگر یاران خود را مخاطب ساخته و آخرین اندرزها را در باره بی وفایی دنیا و سرنوشت انسانها در آن،بیان می کند،می فرماید:«بدانید!-و به یقین می دانید- که سرانجام همگی دنیا را ترک می گویید و از آن کوچ می کنید» (فاعلموا- و أنتم تعلمون-بأنکم تارکوها و ظاعنون ⁽¹⁾عنها) .

آری!« «کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ» ،هر انسانی طعم مرگ را می چشد» ⁽¹⁾و «کُلُّ مَنْ عَلَیْها فانٍ وَ یَبْقی وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلالِ وَ الْإِکْرامِ» ؛«تمام آنها که روی زمین زندگی می کنند سرانجام فانی می شوند و جز ذات پاک خدا باقی نمی ماند» ⁽²⁾و در هر چیز،انسان شک کند در مرگ،جای شکّ و تردید نیست:

«وَ اعْبُدْ رَبَّکَ حَتّی یَأْتِیَکَ الْیَقِینُ» ⁽³⁾».

و در ادامه سخن می افزاید:«از کسانی که(پیش از شما در دنیا بودند و) می گفتند:«چه کسی از ما نیرومندتر است»پند گیرید،(آری)آنها را به سوی قبرشان بردند در حالی که اختیاری از خود نداشتند و در درون قبرهایشان وارد ساختند در حالی که مهمان نبودند» (و اتّعظوا فیها بالّذین قالوا: «مَنْ أَشَدُّ مِنّا قُوَّةً» ⁽⁴⁾،حملوا إلی قبورهم فلا یدعون رکبانا ⁽⁵⁾

سوار بر مرکب می شدند، رکبان (سواران می نامیدند و هنگامی که پیاده می شدند «ضیفان»

مهمانان). ولی مردگانی را که به سوی قبرهایشان می برند و سپس وارد قبر می شوند، نه

رکبانند و نه ضیفان

این سخن اشاره به آیه 15 سوره«فصّلت»است که می فرماید: «فَأَمّا عادٌ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ قالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنّا قُوَّةً» ؛قوم عاد به ناحق در زمین تکبّر ورزیدند و گفتند:چه کسی از ما نیرومندتر است؟»(زیرا آنها دارای جثّه های قوی و پولادین و خانه و کاخها در دل

کوهها بودند و همین آنها را سخت مغرور کرده بود ولی به هنگامی که فرمان عذاب صادر شد تندبادهای سخت،جثّه های آنها را مانند پر کاه با خود برد و به هر سو پراکنده کرد).

این که می فرماید:«به آنها راکب نمی گویند»،به خاطر این است که آنها را بی اختیار بر دوشها می برند،و این که می فرماید:«در قبر به آنها مهمان گفته نمی شود»،به خاطر آن است مهمان کسی است که با میل و اراده خود به جایی که از او پذیرایی می کنند وارد شود.

شبیه همین معنا را امام در خطبه 188 فرموده:«حملوا إلی قبورهم غیر راکبین و انزلوا فیها غیر نازلین».

و در ادامه این سخن می فرماید:«در دل سنگهای گسترده خانه های قبر برای آنان ساخته شد و از خاک کفنهایی و از استخوانهای پوسیده همسایگانی داشتند!» (و جعل لهم من الصّفیح ⁽¹⁾اجنان 2،و من التّراب اکفان و من الرّفات ⁽²⁾

پراکنده «رفات » گفته می شود.

اشاره به این که،خانه قبر نه بنایی دارد نه سقف و ستونی و نه درها و پنجره ها،بلکه چیزی جز یک مشت سنگ و خاک گسترده نیست،و تعبیر به کفن در مورد خاکها به خاطر آن است که همچون کفن بدن را می پوشاند،به علاوه کفن موقّتی است و به زودی می پوسد،آنچه به صورت کفن در دراز مدّت باقی می ماند همان خاکهاست.

جالب این که:امام در ادامه بحث به شرح حال این همسایگان یعنی استخوانهای پوسیده می پردازد و با تعبیرات بسیار ظریف و آموزنده ای آن را توضیح می دهد.

می فرماید:«آنها همسایگانی هستند که هیچ صدایی را پاسخ نمی گویند و در برابر هجوم ستمگران کمکی برای نجات همسایه خود نمی کنند؛و به گریه ها اعتنا ندارند!» (فهم جیرة لا یجیبون داعیا و لا یمنعون ضیما ⁽¹⁾و لا یبالون مندبة ⁽²⁾) .

اضافه بر این چنان نسبت به همه چیز بی تفاوتند که«نه از بارش باران خوشحال می شوند،نه از قحطی مأیوس و ناراحت،همه گرد هم اند ولی تنهایند؛ همسایگان نزدیکند ولی از هم دورند،در کنار هم اند ولی هیچ گاه به دیدار هم نمی روند؛نزدیکند،اما با هم تماس نمی گیرند» (إن جیدوا ⁽³⁾لم یفرحوا و ان قحطوا لم یقنطوا جمیع و هم آحاد،و جیرة ⁽⁴⁾و هم ابعاد،متدانون لا یتزاورون،و قریبون لا یتقاربون) .

به راستی وضع آنها عبرت انگیز است،همه چیز آنها با مردم دنیا متفاوت است؛تا دیروز با هم بودند و به کمک هم برمی خاستند و به استقبال سالهای پر نعمت می رفتند و از خشکسالی در وحشت بودند و از راه های دور و نزدیک به دیدار هم می شتافتند ولی امروز خبری نیست.در کنار هم اند اما کمترین خبری از یکدیگر ندارند،قبرهای آنها به هم چسبیده،اما گویی فاصله ها از مشرق تا به مغرب است.آنها که در عذاب برزخی هستند اگر

شب و روز ناله و فریاد سر دهند،همسایه دیوار به دیوارشان،نه ناله آنها را می شنود و نه در صورت شنیدن،کمکی از او برخاسته است.

در همین زمینه اشعاری که امام سجاد علیه السّلام به هنگام گریه زمزمه می کردند، جلب توجه می کند که در واقع شرحی برای کلام مولاست آن جا که می فرماید:

و اضحوا رمیما فی التّراب و اقفرت مجالس منهم عطّلت و مقاصر

و حلّوا بدار لا تزاور بینهم و أنّی لسکّان القبور تزاور

فما ان تری إلاّ جثی قد تووا بها مسنّمة تسفی علیه الاعاصر:

«آنها در دل خاک به صورت استخوان های پوسیده ای درآمدند و مجالس و قصرهای آنها خالی و بی صاحب ماند.

و در خانه ای فرود آمدند که هیچ دیداری در میان ساکنان آنان نیست مگر صاحبان قبرها می توانند از یکدیگر دیدار کنند! آری در آن جا چیزی جز بدن های بی جانی که در قبر جای گرفته اند دیده نمی شود همان قبرهای خاموش و برجسته ای که پیوسته بادها بر آن می وزد» ⁽¹⁾

ابن کثیر» شامی، به عنوان مناجاتی از امام سجاد (علیه السلام) نقل شده است. (بحار الأنوار،

جلد ۴۶، صفحه ۸۴.

در ادامه این سخن در جمله های تکان دهنده دیگری می فرماید:«آنها عاقلانی هستند که دشمنی ها از دل آنان رخت بربسته،و بی خبرانی هستند که آتش کینه در دل آنها فرو مرده،نه از زیان آنها ترسی است و نه به دفاع آنها امیدی،برون زمین را به درون آن تبدیل کرده اند و خانه تنگ و تاریک را به جای خانه های وسیع،غربت را به جای دیدار اهل و عیال و ظلمت را به جای نور پذیرفته اند» (حلماء قد ذهبت اضغانهم و جهلاء قد ماتت

احقادهم.لا یخشی فجعهم و لا یرجی دفعهم إستبدلوا بظهر الأرض بطنا،و بالسّعة ضیقا،و بالأهل غربة و بالنّور ظلمة) .

عجب این که در یک جمله،آنها را به عنوان عاقلان توصیف می کند و در جمله بعد به عنوان جاهلان،در واقع،جثّه های بی جانی هستند که نه عالمند و نه جاهل؛بلکه وضع حال آنها در یکجا شباهت به عاقلان دارد،چرا که عداوتی در میان آنها نیست و در جای دیگر به جاهلان بی خبری شباهت دارد که آتش حسد در آنها فرو مرده است؛همه چیز آنها در یک لحظه دگرگون شده،از روی زمین به درون زمین خزیده اند؛خانه وسیع و نورانی و پر از اهل و عیال را به گور تنگ و تاریک و ظلمانی،و خاموش و تنها مبدّل ساخته اند.

و در پایان این سخن می فرماید:«آنها(انسانها)به سوی زمین باز می گردند همان گونه که در آغاز از زمین جدا شدند این در حالی است که همگی پا برهنه و عریانند!» (فجاءؤوها کما فارقوها حفاة عراة) ⁽¹⁾

ولی آنچه ما در بالا آوردیم از همه متناسب تر به نظر می رسد.

این سخن اشاره به همان چیزی است که قرآن مجید بیان فرموده که:« «مِنْها خَلَقْناکُمْ وَ فِیها نُعِیدُکُمْ وَ مِنْها نُخْرِجُکُمْ تارَةً أُخْری» ؛ما شما را از زمین آفریدیم و به زمین باز می گردانیم و بار دیگر شما را از آن(در قیامت)بیرون می آوریم» ⁽²⁾.

آری!همان گونه که آدم هنگامی که از خاک آفریده شد همچنین فرزندان او به هنگام تولّد پا برهنه و عریانند به هنگام بازگشت به زمین نیز چنین خواهند بود و اگر کفنی با خود می برند این کفن،کفش و لباسی محسوب نمی شود

به علاوه به زودی می پوسد و از میان می رود و سرانجام انسان با تمام اموالی که گرد آورده و کاخها و باغها و مرکبها و زینتها و امکانات دیگر،وداع می گوید و تهی دست و عریان و پا برهنه در گودال تنگ و تاریکی که نامش قبر است می خزد.

تنها چیزی که با خود می برد اعمال اوست که گاه بزرگترین بلای جان او می شود همان گونه که امام علیه السّلام می فرماید:«آنها از روی زمین با اعمال خویش به سوی حیات ابدی و سرای جاودانی کوچ کردند»آن گونه که خداوند متعال می فرماید:

«همان طوری که آفرینش را آغاز کردیم آن را باز می گردانیم،این وعده ای است قطعی که به یقین آن را انجام می دهیم!» ⁽¹⁾(قد ظعنوا عنها بأعمالهم إلی الحیاة الدّائمة و الدّار الباقیة،کما قال سبحانه و تعالی: «کَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِیدُهُ وَعْداً عَلَیْنا إِنّا کُنّا فاعِلِینَ» ).

در حقیقت امام علیه السّلام در پایان این خطبه به دو نکته اشاره می کند:یکی به مسأله بازگشت انسان به زمین همان گونه که از زمین آفریده شد،و دیگر به مسأله حیات نوین در قیامت،آن گونه که حیات نخستین به او عنایت فرمود،و برای این که هیچ شک و تردیدی باقی نماند می فرماید:«آن کس که حیات نخستین داد و انسان را از خاک آفرید بار دیگر او را از خاک مبعوث می کند و حیات جاویدان به او می بخشد و او می ماند و پاداش و کیفر اعمالش.

نکته ها

1-راههای ستیز با دنیاپرستی

از آن جا که«حبّ دنیا»سرچشمه همه یا غالب گناهان است،و از آن جا که «دنیاپرستی»و فریفته زرق و برق دنیای مادی شدن،انسان را از خدا و

روز رستاخیز غافل می کند و این غفلت عامل مهمّ دیگری برای فرو غلطیدن در بستر گناه است و از آن جا که مخصوصا در عصر امام امیر مؤمنان علی علیه السّلام فراوانی و مال و ثروت به خاطر پیشرفت سریع اسلام و غنائم جنگی و غیر آن،توجّه گروه عظیمی از مسلمین به دنیا زیاد شده بود که یک نمونه آن فساد عظیم مالی عصر«عثمان»بود،امام علیه السّلام در جای جای خطبه های«نهج البلاغه»داد سخن را در نکوهش دنیای غافل کننده و گناه آلود،می دهد و با بیانی صریح و گویا و تکان دهنده که بالاتر از آن تصوّر نمی شود،به نکوهش شدید دنیا می پردازد،مخصوصا در خطبه بالا که گویی آنچه را قرآن در مذّمت دنیا دارد امام علیه السّلام همه را در این خطبه گردآوری فرموده و معجونی ساخته که هر غافلی را بیدار و هر مستی را هشیار می کند.

امام علیه السّلام برای بیان این مقصود از طرق مختلفی،این موضوع را دنبال فرمود:

1-«نخست»از«بی وفایی و ناپایداری دنیا»سخن می گوید که چگونه همه را به خود مشغول می کند،ناگهان آنها را رها کرده و در کام بدبختی ها فرو می برد.

2-گاه از«دگرگونی سریع دنیا»سخن می گوید که یک شبه قدرتها جا به جا می شوند و پیروزیها به شکست،می انجامد،سلامتی جای خود را به بیماری و غنا و ثروت،جای خود را به فقر و بدبختی می دهد.

3-گاه از آمیخته بودن همه این مواهب به درد و رنجها،نوشها با نیشها و گلها در کنار خارها و گنجها در کنار افعی ها،خبر می دهد،تا کسی دل بر آن نبندد و دورنمای دل انگیزش او را نفریبد.

4-گاه دست یاران خود را گرفته و نمونه عینی این بی وفایی و ناپایداری و بی اعتباری را بر جای جای تاریخ بشر را،به آنها نشان

می دهد و می فرماید:ببینید دنیا بر سر کسانی که از شما قدرتمندتر و ثروتمندتر و دارای جمعیّتهائی فزونتر و لشکریانی انبوه تر بودند چه آورد،تا چه کند با تو دگر روزگار.

5-گاه همچون نقّاشی چیره دست،قلم به دست گرفته و حالات هول انگیز انسان را در آستانه مرگ و جدایی از دوستان و بستگان،اموال و ثروتها و مقامات مورد علاقه اش،در یک تابلوی گویا،ترسیم می کند و در برابر دیدگان آنها می گذارد تا همه چیز را با چشم خود ببینند و عبرت بگیرند.

6-گاه ترسیم گویای دیگری از قبرهای تنگ و تاریک،که آخرین منزلگاه هستی دنیا،این است،از تنهایی انسان،همسایگان خاموش،که هرگز به دیدار هم نمی آیند و از یکدیگر خبر نمی گیرند و جدایی از زن و فرزند،برهنگی و درماندگی انسان،نشان می دهد.

و جالب این که:در تمام این مباحث در سایه آیات قرآن حرکت می کند،گاه صریحا به آیات اشاره می فرماید،و گاه تعبیراتی است برگرفته از آیات قرآن،و این امر،نورانیّت و روحانیّت و جاذبه بیشتری به کلام امام علیه السّلام می دهد و تأثیر آن را فزونتر می سازد.

ای کاش!دنیاپرستان مغرور،و فریفته شدگان این دار تزویر و غرور،حدّاقل برای یک بار در عمرشان،این خطبه بیدار کننده را می خواندند و در جمله؟ جمله آن تأمّل و دقّت می کردند و چه خوب است همه ما گهگاه،به سراغ این خطبه و مانند آن در«نهج البلاغه»بیاییم و از آن شناخت بیشتری در باره دنیا و روح تازه ای برای اطاعت فرمان حق و پرهیز از گناه پیدا کنیم.

بسیاری از سخن پردازان و شعرای ما نیز در سایه این آیات و روایات حرکت کرده و اشعار نغز و هشدار دهنده ای سروده اند،از جمله شاعر توانا و بی نظیر «حافظ شیرازی»در باره سرعت زوال نعمتها می گوید:

مرا در منزل جانان چه امن عیش چون هر دم جرس،فریاد می دارد که بر بندید محملها!

و نیز در باره بی وفایی دنیا چنین می سراید:

برو از خانه گردون به در،و نان مطلب

کاین سیه کاسه،در آخر بکشد مهمان را!

هر که را خوابگه آخر به دو مشتی خاک است

گو چه حاجت که به افلاک کشی ایوان را

و نیز در باره آمیخته بودن راحتی ها با درد و رنجها می گوید:

که شنیدی که در این بزم دمی خوش بنشست؟

که نه در آخر صحبت،به ندامت برخاست؟

و سرانجام در باره دگرگونیهای سریع و ناگهانی دنیا چنین می سراید:

بیدار شوای دیده که ایمن نتوان بود

زین سیل دمادم که در این منزل خواب است!

سبز است در و دشت بیا تا نگذاریم

دست از سر آبی که جهان جمله سراب است!

2-پاسخ به یک سؤال

هنگامی که کلام امام علیه السّلام را در این خطبه،پیرامون«اهل قبور»می خوانیم که آنها همسایگانی هستند که از یکدیگر با خبر نیستند و به سراغ

هم نمی روند این سؤال مطرح می شود که در روایات متعدّدی آمده که«اهل قبور»گاه دور هم جمع می شوند و از حال یکدیگر آگاه می گردند.و برای خود مجالسی دارند.

از جمله در حدیثی از امام صادق علیه السّلام می خوانیم که:

وادی السلام در پشت کوفه است«کأنّی بهم حلق حلق قعود یتحدّثون، گویا آنها را می بینم گروه گروه،حلقه زده نشسته اند و با هم سخن می گویند» ⁽¹⁾.

این روایات با آنچه در خطبه بالا آمده چگونه سازگار است؟ ولی توجّه به این نکته که روایات مزبور در باره مؤمنان و صاحبان اعمال صالح است و آنچه در خطبه بالا آمده در باره دنیاپرستان غافل و بی خبر می باشد، پاسخ این سؤال را روشن می سازد.

خطبه 112: فرشته مرگ،و قبض روح توسط او،و ناتوانی بندگان از وصف خداوند

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

ذکر فیها ملک الموت و توفیة النفس و عجز الخلق عن وصف اللّه

1

امام علیه السّلام در این خطبه پیرامون فرشته مرگ،و قبض روح توسط او،و ناتوانی بندگان از وصف خداوند سخن می گوید.

خطبه در یک نگاه

این خطبه،که قرائن نشان می دهد بخشی از خطبه مفصّل تری بوده،در واقع برای بیان این نکته است که:انسانها قادر به درک کنه ذات و صفات خدا نیستند زیرا هنگامی که آنها نتوانند فرشته مرگ و صفات و کارهای او را دقیقا بشناسند چگونه می توان انتظار داشت که ذات و صفات خالق را آن گونه که هست بدانند. ⁽¹⁾

در «مصادر نهج البلاغه» آمده است که نویسنده کتاب «عیون الحکم والمواعظ» «علی بن محمد

لیشی» این خطبه را با کمی تفاوت در کتاب خود آورده و «بن میثم بحرانی» هنگام شرح این

خطبه می گوید: «این خطبه بخشی از خطبه طولانی تری بوده که امام (علیه السلام) درباره

توحید و تنزیه خداوند متعال بیان فرموده است» این تعبیر نشان می دهد که او اصل خطبه را در

جای دیگری غیر از «نهج البلاغه» مشاهده کرده است (مصادر نهج البلاغه، جلد ۲،

صفحه ۲۴۴)

از کتاب«تمام نهج البلاغه»چنین استفاده می شود که،این خطبه،بخشی از خطبه معروف«اشباح»است که امام علیه السّلام آن را در باره عجز انسان از درک کنه صفات الهی ایراد فرموده است و به یقین تعبیرات این خطبه،با تعبیرات خطبه اشباح متناسب است و هر گاه هر دو خطبه در کنار هم قرار گیرند،انسان می تواند باور کند که امکان دارد خطبه مورد بحث،بخشی از آن باشد ⁽¹⁾.

هل تحسّ به إذا دخل منزلا؟أم هل تراه إذا توفّی أحدا؟بل کیف یتوفّی الجنین فی بطن أمّه!أیلج علیه من بعض جوارحها أم الرّوح أجابته بإذن ربّها؟أم هو ساکن معه فی أحشائها؟کیف یصف إلهه من یعجز عن صفة مخلوق مثله!

ترجمه

آیا هنگامی که(فرشته مرگ)وارد منزلی می شود،احساس می کنید؟و آیا وقتی کسی را قبض روح می کند وی را می بینید؟از آن بالاتر(آیا می دانید) چگونه(گاهی)جنین را در شکم مادر،قبض روح می کند؟آیا وارد شکم مادر از طریق بعضی اعضاء می شود یا از برون،روح جنین را به سوی خود فرا می خواند؟و او به اذن پروردگار اجابت می کند،یا با او در شکم مادر،همراه است؟!چگونه کسی که از توصیف و تعریف مخلوقی همانند خود، ناتوان است،می تواند خالق و معبودش را توصیف کند؟!

شرح و تفسیر: سایه فرشته مرگ در همه جا

سایه فرشته مرگ در همه جا

همان گونه که در بالا آمد این خطبه در واقع بخشی از خطبه ای است که صفات خدا در آن بیان شده و عجز انسانها را از درک کنه ذات و صفات او شرح می دهد در این بخش از خطبه امام علیه السّلام با ذکر مثالی این واقعیت را مشخص ساخته است و نشان می دهد که انسان از درک کنه ذات بسیاری از مخلوقات عاجز و ناتوان است بنابر این چگونه می تواند انتظار داشته باشد کنه ذات و صفات

خالق بی همتا را درک کند،می فرماید:«آیا هنگامی که(فرشته مرگ)وارد منزلی می شود،احساس می کنید؟و آیا وقتی کسی را قبض روح می کند وی را می بینید؟» (هل تحسّ به إذا دخل منزلا؟أم هل تراه إذا توفّی أحدا؟) .

به یقین روح انسان به وسیله«ملک الموت»(فرشته مرگ)از بدن او جدا می شود همان گونه که در آیات متعددی از قرآن به آن اشاره شده است در حالی که ما نه از ورود او برای قبض روح و نه از خروج او آگاه می شویم و نه هنگامی که مشغول قبض روح است او را می بینیم،با این که او مخلوقی از مخلوقات خداست و فرشتگان امثال او بسیارند و هیچ کدام را نمی بینیم.

سپس در ادامه سخن به سراغ مورد خاصّی از قبض روح می رود که مسأله بسیار پیچیده تر است و آن قبض روح جنین در شکم مادر می باشد می فرماید:«از آن بالاتر(آیا می دانید)چگونه جنین را در شکم مادر قبض روح می کند؟آیا وارد شکم مادر از طریق بعضی از اعضا می شود؟یا از برون،روح جنین را به سوی خود فرا می خواند؟و او به اذن پروردگار اجابت می کند؟یا با او در شکم مادر،همراه است؟» (بل کیف یتوفّی الجنین فی بطن أمّه!أ یلج ⁽¹⁾علیه من بعض جوارحها أم الرّوح أجابته بإذن ربّها؟أم هو ساکن معه فی أحشائها؟) .

بدیهی است پاسخ این سؤالات سه گانه و انتخاب یکی از آنها بر هر دانشمندی سنگینی می کند و دلیل برای هیچ کدام به طور معیّن در دست نیست بنابر این مسأله قبض روح به وسیله ملک الموت خود،مسأله بسیار پیچیده ای است که انسان از درک آن عاجز است تا چه رسد به مسأله قبض روح بعضی از جنین ها در شکم مادر.

و سرانجام چنین نتیجه می گیرد:«چگونه کسی که از توصیف و تعریف مخلوقی همانند خود ناتوان است می تواند خالق و معبودش را توصیف کند؟» (کیف یصف إلهه من یعجز عن صفة مخلوق مثله!) .

آری!در این جهان هزاران هزار،مخلوق،موجود است که انسانها حتی بعد از گسترش جهان علم و دانش از درک آن عاجزند؛حقیقت روح چیست؟و رابطه آن با بدن چگونه است؟چگونه از بدن جدا می شود؟و بعد از جدایی به کجا می رود؟حقیقت حیات و زندگی چیست؟چرا دانشمندان تمام ترکیباتی که در یک سلول زنده موجود است به طور مصنوعی در آزمایشگاه جمع می کنند و شکل می دهند اما از دمیدن حیات در آن عاجزند؟! حقیقت زمان و مکان چیست؟امواج جاذبه چگونه است که شرق و غرب عالم را به هم پیوند می دهد؟و صدها سؤال دیگر مانند آن.

هنگامی که ما از توصیف این مخلوقات که با ما جهات مشترک زیادی دارد عاجزیم چگونه انتظار داریم خدایی را که هیچ جهت مشترکی با ما ندارد توصیف کنیم؟!آری!ما نسبت به وجود او و صفات او علم اجمالی داریم، می دانیم که هست و فلان صفت را اجمالا دارد ولی از گام نهادن در میدان علم تفصیلی همه عاجزند،حتی پیامبران بزرگ خدا؟

نکته ها

1-فرشته مرگ،یا فرشتگان مرگ

آیا ملک الموت یکی است یا گروهی؟این سؤالی است که بسیاری از خود می کنند.

در بعضی از آیات قرآن قبض ارواح به خدا نسبت داده شده:« «اللّهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِها» ؛خداوند ارواح را به هنگام مرگ قبض می کند» ⁽¹⁾ولی در آیات دیگری از قرآن این کار به فرشتگان نسبت داده شده؛گاه به فرشته مرگ و گاه به فرشتگان.در سوره سجده آیه 11 می فرماید:« «قُلْ یَتَوَفّاکُمْ مَلَکُ الْمَوْتِ الَّذِی وُکِّلَ بِکُمْ» ؛بگو فرشته مرگ که بر شما مأمور شده،قبض روح شما می کند»و در سوره نحل آیه 28 می فرماید:« «الَّذِینَ تَتَوَفّاهُمُ الْمَلائِکَةُ» ؛ کسانی که فرشتگان قبض روح آنها را می کنند».

کسانی که با آیات قرآن و تفسیر آن سر و کار دارند به خوبی می دانند که هیچ منافاتی بین این آیات سه گانه،نیست برای این که سنّت پروردگار بر این جاری شده که برای اجرای امور در جهان آفرینش مأموریت را به فرشتگان می دهد و لذا این کار از یکسو فعل خداست چرا که او فرمان داده،و از یکسو فعل فرشتگان،چرا که مباشر عمل آنها هستند،مثلا گفته می شود«فلان زمامدار مسجد الحرام را در فلان تاریخ بنای جدید نمود»یعنی به مهندسان و معماران و بنا کنندگان،دستور این عمل را داد این،از یکسو.

از سوی دیگر:ملک الموت و فرشته مرگ.معنی جنس دارد و می دانیم جنس در مفهوم عموم و معنی جمعی نیز بکار می رود.

بنا بر این قبض کنندگان ارواح گروهی از فرشتگان هستند که به فرمان خدا به این کار دست می زنند و بزرگ آنها فرشته ای به نام«عزرائیل»است.

بعضی معتقدند همان دو فرشته ای که مأمور ثبت اعمال انسان هستند در پایان عمر مأمور قبض روح انسان خواهند شد و شاید تعبیر به« «وُکِّلَ بِکُمْ» » (فرشته ای که مأمور شماست)اشاره ای به این معنی داشته باشد.

از آن جا که نیکان و پاکان همه چیزشان با بدان و آلوده گان فرق دارد ممکن است مأموران قبض روح آنها هم مختلف باشند و برای قبض روح انسان بسیار والایی،همچون پیامبر صلّی اللّه علیه و آله شخص عزرائیل که فرشته بزرگ مرگ است اقدام کند ⁽¹⁾

۱۴۲، حدیث 6 ).

2-چگونگی قبض ارواح

همان گونه که ورود روح در بدن بر ما مبهم است مسأله قبض روح نیز چندان روشن است،همین اندازه می دانیم که به هنگام قبض روح رابطه روح از جسم بریده می شود اما چگونه و به چه صورت؟دقیقا روشن نیست.

آنچه در روایات اسلامی آمده است به نظر می رسد تشبیهات و اشاراتی باشد و گر نه برای ما زندانیان عالم ماده درک این گونه مسائل که به عالم ماوراء طبیعت ارتباط دارد مشکل است.

آیا فرشته مرگ در جایی قرار گرفته-همان گونه که در بعضی از روایات آمده- و تمام دنیا برای او مانند کف دست است و هر کس فرمان مرگ او صادر شده از میان جمعیّت می گیرد و قبض روح می کند،یا این که فرشتگان قبض ارواح در جهان پراکنده اند و به موقع به سراغ شکارهای خود می روند؟ در خطبه بالا در خصوص بچّه هایی که در دوران جنینی قبض روح می شوند سه احتمال ذکر شده بود:نخست این که فرشته مرگ وارد شکم مادر می شود، دیگر این که از بیرون،روح جنین را به سوی خود فرا می خواند و سوّم این که از آغاز در کنار جنین در شکم مادر ساکن است و این که امام هیچ احتمال را بر دیگری ترجیح نداده اشاره به این حقیقت است که درک جزئیات این امور برای ما که در جهان ماده قرار داریم آسان نیست.

بعضی از شارحان نهج البلاغه از میان این سه احتمال،احتمال دوّم را ترجیح داده اند،شاید به این دلیل که در حدیثی از امام صادق علیه السّلام نقل شده که از«ملک الموت»سؤال کرده اند تو چگونه در یک لحظه قبض ارواحی می کنی که بعضی در مغرب و بعضی در مشرق هستند در پاسخ گفت من آنها را صدا می زنم و اجابت دعوت من می کنند و به سوی من می آیند.سپس افزود:دنیا در برابر من همچون یک کاسه است که در برابر یکی از شما باشد از هر گوشه ای از آن بخواهد چیزی را برمی گیرد ⁽¹⁾.

خطبه 113: در نکوهش دنیا و دنیاپرستی

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

فی ذمّ الدنیا

1

از خطبه های امام علیه السّلام است که در نکوهش دنیا(و دنیاپرستی)ایراد فرموده است.

خطبه در یک نگاه

امام علیه السّلام در این خطبه از چند مسأله مهم سخن می گوید که همه به یکدیگر مرتبطند.نخست مردم را از دنیاپرستی باز می دارد و عیوب و مشکلات دنیا را بازگو می کند و آن را به خانه ای تشبیه می نماید که رو به ویرانی است و نباید دل به آن بست.

در بخش دیگری برای تکمیل این سخن،توصیه می فرماید که مرگ را فراموش نکنید و همچون زاهدان در دنیا باشید که دل به آن نبستند. ⁽¹⁾

بخشی از این خطبه را «زمخشری» در اوایل کتاب «ربیع الأبرار» آورده و «آمری» (که قریب

العصر به سید رضی بوده، آن را به طور پراکنده در کتاب خود «غرر الحکم» با تفاوتهایی نقل

کرده است و از این تفاوتها روشن می شود که «آمری» آن را از منبع دیگری غیر از نهج البلاغه

گرفته است. (مصادر نهج البلاغه، جلد ۲، صفحه ۲۴۷).

و سرانجام در بخش دیگری به پراکندگی و اختلاف مسلمانان،اشاره کرده و آن را ناشی از دل بستگی به دنیا می شمرد و اصلاح آن را مایه پیشرفت جامعه معرفی می فرماید .

بخش اوّل

اشاره

و أحذّرکم الدّنیا فإنّها منزل قلعة،و لیست بدار نجعة.قد تزیّنت بغرورها،و غرّت بزینتها.دارها هانت علی ربّها،فخلط حلالها بحرامها، و خیرها بشرّها،و حیاتها بموتها،و حلوها بمرّها،لم یصفها اللّه تعالی لأولیائه،و لم یضنّ بها علی أعدائه.خیرها زهید و شرّها عتید.و جمعها ینفد،و ملکها یسلب،و عامرها یخرب.فما خیر دار تنقض نقض البناء، و عمر یفنی فیها فناء الزّاد،و مدّة تنقطع انقطاع السّیر!اجعلوا ما افترض اللّه علیکم من طلبکم،و اسألوه من أداء حقّه ما سألکم.و أسمعوا دعوة الموت آذانکم قبل أن یدعی بکم.

ترجمه

شما را از دل بستگی به دنیا سخت بر حذر می دارم که منزلگاهی است کوچ کردنی و جای اقامت نیست.خود را با مکر و نیرنگ آراسته و با زرق و برق خود، مردم را می فریبد!سرایی است که در نظر صاحب اصلیش بی مقدار است،لذا حلالش را با حرام،و خیرش را با شرّ،و زندگیش را با مرگ،و شیرینیش را با تلخی،آمیخته است(به همین دلیل)خداوند آن را مخصوص اولیایش نساخته، و از دشمنانش دریغ نداشته است.خوبی هایش کم،و شرّ آن آماده(و فراوان)، جمعش رو به فنا و ملک و حکومتش رو به زوال،و آبادیش رو به ویرانی است.

چه ارزش دارد سرایی که همچون عمارتهای فرسوده در حال فروریختن است؟ و چه خوبی دارد عمرهایی که همچون زاد و توشه(مختصر)پایان می گیرد؟

و زندگی هایی که همچون ایّام سفر به آخر می رسد؟(بنا بر این)آنچه را خداوند بر شما واجب کرده است جزء خواسته های خویش قرار دهید و از او

بخواهید که برای ادای حقوقی که از شما طلب کرده یاریتان کند و پیش از آن که به سوی مرگ فراخوانده شوید دعوت مرگ را به گوش های خویش برسانید(و آماده شوید).

شرح و تفسیر: شما را از دلبستگی به دنیا بر حذر می دارم

شما را از دلبستگی به دنیا بر حذر می دارم

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه،باز به سراغ نکوهش دنیا و دنیاپرستان می رود و چنان زرق و برق دنیا را تحقیر می کند و عیوب آن را برمی شمرد که هر انسان عاقلی را بیدار می سازد و به او نشان می دهد که دنیاپرستی راه نجات نیست.

مخاطبان خویش را که مردم آن روز و امروز و تمام اعصار و قرون را شامل می شود از زرق و برق دنیا برحذر می دارد و می فرماید:«شما را از دلبستگی به دنیا سخت برحذر می دارم که منزلگاهی است کوچ کردنی؛و جای اقامت نیست» (و أحذّرکم الدّنیا فإنّها منزل قلعة،و لیست بدار نجعة) .

«قلعه»از ماده«قلع»گرفته شده و به معنی اموال عاریتی و محلی که انسان هر زمان باید از آن برخیزد،می باشد.

و«نجعة»عکس آن است و آن جایگاهی است که انسان خیر و برکت در آن یافته و قطعا تصمیم به توقف در آن گرفته است بنا بر این مفهوم سخن مولا علیه السّلام این است که دنیا به هر حال یک منزلگاه موقّتی است و ارزشی برای ماندن و اقامت گزیدن ندارد، در ادامه سخن در واقع به دلایل این مطلب اشاره می کند و می افزاید:«دنیا خود را با مکر و نیرنگ آراسته و با زرق و برق خود مردم را

می فریبد،سرایی است که در نظر صاحب اصلیش بی مقدار است لذا حلالش

را با حرام،و خیرش را با شرّ،و زندگی اش را با مرگ،و شیرینی اش را با تلخی،بهم هم آمیخته است» (قد تزیّنت بغرورها،و غرّت بزینتها.دارها ⁽¹⁾

این نسخه برگرفته از آن است «دارها هانت» است که ظاهرا اشتباه است.

هر گاه بخواهی لقمه نان حلالی بدست آوری باید هزار درد و رنج را تحمّل کنی و از مسیرهای پرنشیب و فراز بگذری و هر گاه بخواهی گلی بچینی باید تحمّل نیش خار کنی و اگر بخواهی از خوان نعمتش کمی عسل برگیری نیشهای زنبورها در انتظار توست،در کنار هر گنجی افعی ها خفته اند و در کنار هر شیرینی تلخی هاست،فی المثل انسانی که فرزند ندارد غم و غصّه جانکاهی بر روح او سنگینی می کند ولی همین که فرزند پیدا کرد هزاران مشکل در کنار اوست و همچنین نعمتها و مواهب دیگر که فقدانش غم انگیز است و وجودش ملال آور و مشکل آفرین.

و در تأکید این سخن می فرماید:«(به همین دلیل)خداوند آن را مخصوص اولیایش نساخته،و از دشمنانش دریغ نداشته است» (لم یصفها ⁽²⁾

مواهب دنیا، به قدری بی ارزش است که خدا آن را در اختیار همه قرار داده است

آری!اگر متاع دنیا متاع قابل ملاحظه ای بود خداوند آن را به دوستانش اختصاص می داد و از دشمنانش دریغ می داشت ولی چون ارزشی ندارد آن را به هر کس می دهد. سپس اضافه می کند:«خوبی هایش کم،و شرّ آن آماده(و فراوان)جمعش،رو به فنا و ملک و حکومتش رو به زوال،و آبادی اش رو

به ویرانی است» (خیرها زهید و شرّها عتید ⁽¹⁾

ذخیره کردن نیز می آید.

و عجب این که این دگرگونیها و زوال نعمتها و بر باد رفتن حکومتها و ویرانی آبادیها،همیشه جنبه تدریجی ندارد بلکه گاهی در یک ساعت و حتی در یک لحظه همه چیز دگرگون می شود و تاریخ بشر مملوّ است از این صحنه های وحشت آور و عبرت انگیز.

با این حال چگونه عاقل می تواند به آن دل ببندد؟و بر نعمتهایش تکیه کند؟از اقبال دنیا شاد و از ادبارش غمگین شود؟ و در ادامه این بحث،مطلب را به صورت سؤال مطرح می کند،تا پاسخ آن از درون دل های مخاطبین برخیزد و اثر عمیق خود را بگذارد،می فرماید:«چه ارزشی دارد سرایی که همچون عمارتهای فرسوده در حال فروریختن است!و چه خوبی دارد،عمرهایی که همچون زاد و توشه(مختصر)پایان می گیرد،و زندگی هایی که همچون ایّام سفر به آخر می رسد!» (فما خیر دار تنقض نقض البناء،و عمر یفنی فیها فناء الزّاد،و مدّة تنقطع انقطاع السّیر!) .

امام علیه السّلام در این سه تشبیه،نهایت فصاحت و بلاغت را بکار برده است:

نخست دنیا را به خانه کهنه و فرسوده ای تشبیه می کند که دیوارهایش شکافته و سقفهایش در حال فروریختن است.

و عمر انسان را به سفره ای تشبیه می کند که گروهی بر سر آن می نشینند و در مدّتی کوتاه هر چه در آن است می خورند و خالی می شود.

و مدّت بقاء انسان را در این جهان به سفرهای کوتاهی تشبیه می کند که مسافر تا گرم راه رفتن می شود پایان می پذیرد.

و سرانجام در آخرین جمله از این بخش خطبه،همگان را مخاطب ساخته و سه دستور مهمّ به آنها می دهد و می فرماید:«آنچه را خداوند بر شما واجب کرده است جزء خواسته های خویش قرار دهید و از او بخواهید که برای ادای حقوقی که از شما خواسته است یاریتان کند و بیش از آن که به سوی مرگ فراخوانده شوید،دعوت مرگ را به گوش های خویش برسانید(و آماده شوید)» (اجعلوا ما افترض اللّه علیکم من طلبکم،و اسألوه من أداء حقّه ما سألکم.و أسمعوا دعوة الموت آذانکم قبل أن یدعی بکم) .

در نخستین دستور به مردم سفارش می کند که حدّاقل واجبات الهی را به اندازه خواسته های شخصی خود،ارج نهند و در انجام آن کوشا باشند نه این که خواسته های دنیوی خود را در متن قرار دهند و واجبات الهی را در حاشیه.

این احتمال نیز وجود دارد که منظور این است که توفیق انجام واجبات الهی را از خواسته های خود در پیشگاه خدا قرار دهید ولی معنی اوّل مناسبتر به نظر می رسد زیرا در جمله دوّم به این معنی،اشاره شده که می فرماید از او بخواهید که در اداء حقش شما را یاری کند بنا بر این تفسیر هر دو جمله تکرار یک مفهوم خواهد بود.

جمله سوّم اشاره به آمادگی برای استقبال از مرگ است از طریق اداء حقوق مردم و توبه از گناه و جبران ما فات،چرا که در غیر این صورت،مرگ غافلگیرانه دامان انسان را می گیرد و به سوی جهانی که هیچ آمادگی برای ورود به آن ندارد پیش می برد.

بخش دوّم

اشاره

إنّ الزّاهدین فی الدّنیا تبکی قلوبهم و إن ضحکوا،و یشتدّ حزنهم و إن فرحوا،و یکثر مقتهم أنفسهم و إن اغتبطوا بما رزقوا.قد غاب عن قلوبکم ذکر الآجال،و حضرتکم کواذب الآمال،فصارت الدّنیا أملک بکم من الآخرة، و العاجلة أذهب بکم من الآجلة،و إنّما أنتم إخوان علی دین اللّه،ما فرّق بینکم إلاّ خبث السّرائر،و سوء الضّمائر.فلا توازرون و لا تناصحون،و لا تباذلون و لا توادّون.

ترجمه

زاهدان در دنیا،قلوبشان می گرید گر چه ظاهرا بخندند،سخت محزون و غمگین اند گرچه ظاهرا شادمانی کنند،و نسبت به خود(و وضع اخلاقی و کمی طاعات خویش)سخت خشمگین اند هر چند به خاطر روزی های فراوانی که به آنها داده شده در پیشگاه خدا شاکرند.

یاد مرگ از دل هایتان پنهان شده و آمال و آرزوهای دروغین در برابر شما حاضر گشته،از این رو سلطه دنیا بر شما بیش از آخرت شده و زندگانی زودرس دنیا شما را از حیات جاودانی آخرت بیرون برده است.شما همگی در اسلام و دین خدا برادر(و برابر)هستید و تفرقه و اختلاف در میان شما تنها به سبب آلودگی درون و سوء نیت هاست به همین دلیل نه به یکدیگر کمک می کنید،و نه همدیگر را نصیحت،و نه بذل و بخشش به هم دارید،و نه به یکدیگر مهر می ورزید!

شرح و تفسیر: وصف زاهدان در دنیا

وصف زاهدان در دنیا

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه به سه نکته اشاره می فرماید که تأکید و تکمیلی است بر بخش گذشته این خطبه،و مقدمه ای است بر بخش آینده.

نخست به سراغ توصیف زاهدان در دنیا می رود تا با مقایسه کردن حال مخاطبین با حال آنها وضع هر کس روشن شود و در این جا برای زاهدان سه ویژگی می شمرد،می فرماید:«زاهدان در دنیا قلوبشان می گرید گرچه ظاهرا بخندند» (إنّ الزّاهدین فی الدّنیا تبکی قلوبهم و إن ضحکوا) .

«و سخت محزون و غمگین اند گرچه ظاهرا شادمانی کنند» (و یشتدّ حزنهم و إن فرحوا).

«و نسبت به خود سخت خشمگین هستند(و از وضع اخلاقی و طاعات خود راضی نیستند)هر چند به خاطر روزی های فراوانی که به آنها داده شده در پیشگاه خداوند شاکرند» (و یکثر مقتهم أنفسهم و إن اغتبطوا ⁽¹⁾

مجهول خوانده اند و آن را به معنی مورد غبطه واقع شدن تفسیر کرده اند و بعضی آن را به

صورت فعل معلوم آورده اند و مفهومی شبیه آنچه گفته شد از آن فهمیده اند در حالی که با

مراجعه به متون لغت روشن می شود که «اغتیاط » به معنی دیگری است و آن خوشحال بودن و

شکر خدا را در برابر نعمت ها به جای آوردن است. (به لسان العرب و قاموس و لغات دیگر

مراجعه شود).

آری چشم های قلب آنها گریان است به خاطر نقایص و کمبودهایی که در خود می بینند و لغزش هایی که احیانا از آنها سرزده،هر چند برای حفظ آداب اجتماعی و اخلاقی ظاهرا شاد و خندان باشند.آنها بر گذشته خویش تأسف می خورند و از فرصت هایی که در دست داشته اند و از آن استفاده نکرده اند غمگین اند،هر چند در ظاهر شاد و مسرورند و آنها از یکسو در برابر مواهب

مادی و معنوی الهی زبان به شکر و ثنای او می گشایند ولی از سوی دیگر خود را به خاطر کوتاهی در بهره گیری صحیح از این نعمت ها ملامت و سرزنش می کنند.

و در یک جمله،آنها همواره در مقام نقد خویشتن و اصلاح کاستی ها و کمبودهای معنوی خود هستند و همین امر سبب حرکت تکاملی آنها به سوی خداست و هرگز راضی به وضع موجود نیستند که سبب رکود یا عقب گردشان شود.

و در نکته دوّم وضع مخاطبین خود را تشریح می کند تا با زاهدان،خود را مقایسه کنند و به عیوب خویش واقف شوند و برای آنها نیز سه وصف بیان می فرماید،می گوید:«یاد مرگ از دل هایتان پنهان شده و آمال و آرزوهای دروغین در برابر شما حاضر گشته از این رو سلطه دنیا بر شما بیش از آخرت شده،و زندگانی زودرس دنیا،شما را از یاد حیات جاودانی آخرت بیرون برده است» (قد غاب عن قلوبکم ذکر الآجال،و حضرتکم کواذب الآمال، فصارت الدّنیا أملک بکم من الآخرة،و العاجلة أذهب بکم من الآجلة) .

آری!آن کس که سرآمد عمر و پایان زندگی زودگذر دنیا را به فراموشی بسپارد،و دل را در گرو سراب آرزوهای دروغین قرار دهد،دنیا بر عقل و فکر او چیره می شود و آخرت را از یاد می برد،و چنین کسی آمادگی برای آلودگی به هر گناه و فسادی دارد و بهترین طعمه شیطان و هوای نفس است.

و در پایان این بخش از خطبه،نتیجه می گیرد که«شما همگی در اسلام و دین خدا برادر(و برابر)هستید و تفرقه و اختلاف در میان شما تنها به سبب آلودگی درون و سوء نیت هاست به همین دلیل،نه به یکدیگر کمک می کنید،نه همدیگر را نصیحت،و نه بذل و بخشش به هم دارید و نه

به یکدیگر مهر می ورزید» (و إنّما أنتم إخوان علی دین اللّه،ما فرّق بینکم إلاّ خبث السّرائر،و سوء الضّمائر.فلا توازرون ⁽¹⁾و لا تناصحون،و لا تباذلون و لا توادّون) .

اشاره به این که زمینه های وحدت از طریق اخوت اسلامی در میان شما موجود است امّا اختلافات به خاطر تعصب ها،کینه و حسد و حبّ دنیا و تنگ نظری ها بر آن غلبه کرده است و رشته وحدت را که سبب امنیّت داخل و پیروزی بر دشمنان خارجی است از هم گسسته است به همین دلیل برکات اجتماع که همکاری و خدمات متقابل و پیوندهای دوستی و برادری است از شما قطع شده است.

این تعبیر اشاره روشنی به این حقیقت دارد که حبّ دنیا و خبث باطن و سوء نیّت و اخلاق نه تنها آخرت را بر باد می دهد بلکه صحنه جامعه بشری را کانونی از ناامنی و انواع تزاحم ها و کشمکش ها می سازد که در آن خبری از همدلی و محبّت و همکاری و صمیمیّت نیست.

بخش سوّم

اشاره

ما بالکم تفرحون بالیسیر من الدّنیا تذرکونه،و لا یحزنکم الکثیر من الآخرة تحرمونه!و یقلقکم الیسیر من الدّنیا یفوتکم،حتّی یتبیّن ذلک فی وجوهکم،و قلّة صبرکم عمّا زوی منها عنکم!کأنّها دار مقامکم،و کأنّ متاعها باق علیکم.و ما یمنع أحدکم أن یستقبل أخاه بما یخاف من عیبه،إلاّ مخافة أن یستقبله بمثله.قد تصافیتم علی رفض الآجل و حبّ العاجل، و صار دین أحدکم لعقة علی لسانه،صنیع من قد فرغ من عمله،و أحرز رضی سیّده.

ترجمه

شما را چه شده که با تحصیل مقدار کمی از دنیا مسرور و خوشحال می شوید،ولی هرگز محروم شدن از مقدار فراوانی از آخرت،شما را غمگین نمی کند؟!از دست رفتن مقدار ناچیزی از متاع دنیا شما را سخت پریشان می سازد به گونه ای که آثارش در چهره هایتان نمایان می شود،و به خاطر آنچه از دست داده اید بی تابی می کنید،گویی این جا سرای اقامت جاودانه شماست و متاع دنیا همیشه برای شما باقی می ماند.

کسی از شما نمی تواند عیب خطرناک برادر خود را(به منظور اصلاح و نهی از منکر)بازگو کند چرا که می ترسد برادرش نیز همان عیب را در باره او بازگوید! (گویی)همگی دست به دست هم داده اید که آخرت را کنار بگذارید و به دنیا عشق ورزید و دین شما لقلقه زبانتان شده و کارتان شبیه کار کسی است که گویی تمام وظیفه خود را انجام داده و رضایت مولای خویش را فراهم ساخته است(در حالی که شما نه تنها انجام وظیفه نکرده اید بلکه خشم مولای خود را فراهم ساخته اید).

شرح و تفسیر: باز هم سرزنش دنیاپرستان

باز هم سرزنش دنیاپرستان

در این بخش که آخرین بخش خطبه است امام علیه السّلام بار دیگر دنیاپرستان را مخاطب قرار داده و با سرزنشها و ملامتهای توأم با استدلال،برای بیدار ساختن آنها کوشش می کند،نخست می فرماید:«شما را چه شده که با تحصیل مقدار کمی از دنیا مسرور و خوشحال می شوید ولی هرگز محروم شدن از مقدار زیادی از آخرت،شما را غمگین نمی کند،از دست رفتن مقدار ناچیزی از متاع دنیا شما را سخت پریشان می سازد به گونه ای که آثار آن در چهره هایتان نمایان می شود و به خاطر آنچه از دست داده اید بی تابی می کنید،گویی این جا سرای اقامت همیشگی شماست و متاع دنیا همیشه برای شما باقی می ماند» (ما بالکم تفرحون بالیسیر من الدّنیا تدرکونه،و لا یحزنکم الکثیر من الآخرة تحرمونه!و یقلقکم الیسیر من الدّنیا یفوتکم،حتّی یتبیّن ذلک فی وجوهکم،و قلّة صبرکم عمّا زوی ⁽¹⁾

و با توجه به این که در عبارت بالا به صورت فعل مجهول و همراه با «عن» ذکر شده به معنی

دور کردن و از دست دادن می باشد.

آری!چنین است حال بسیاری از مردم دنیا که از دست رفتن امور معنوی سبب پریشانی آنها نمی شود ولی کمترین ضرر مادی آنها را سخت پریشان می سازد،مثلا اگر روزهای متوالی نماز صبح آنها قضا شود هیچ مایه نگرانی آنها نیست یا اگر سالها از فیض عبادتهای شبانه محروم بمانند غمی ندارند ولی

گاهی چند در هم زیان،آنها را برآشفته می کند و بر سر اطرافیان خود فریاد می کشند که چرا چنین شده است؟ این تفاوت آشکار شرم آور،از یکی از دو چیز سرچشمه می گیرد:یا ایمانها نسبت به آخرت و وعده های الهی ضعیف است و آن را حلوای نسیه می دانند که به خاطر آن چشم از سکّه نقد نمی پوشند،و یا علی رغم ایمانشان به آخرت آن قدر هوا و هوسها بر قلب و روح آنها چیره شده و غفلت آنها را فراهم آورده که جز متاع دنیا و لذّات زودگذر و گاه موهوم و خیالی را،نمی بینند.

و در ادامه این سخن به یکی دیگر از نقطه های ضعف دنیاپرستان اشاره کرده می فرماید:یکی از بدبختیهای شما این است که:«کسی از شما نمی تواند عیب خطرناک برادر خود را(به منظور اصلاح و نهی از منکر)بازگو کند چرا که می ترسد برادرش نیز همان عیب را در باره او بازگوید» (و ما یمنع أحدکم أن یستقبل أخاه بما یخاف من عیبه،إلاّ مخافة أن یستقبله بمثله) .

اشاره به این که شما با داشتن آن همه عیوب که از دنیاپرستی ناشی می شود، از اصلاح یکدیگر به وسیله تذکّرها و اندرزها محروم هستید،چرا که هیچ یک از شما جرأت نمی کنید در این مقام برآیید چون می ترسید شما را سرزنش کنند که اگر این کار و آن کار بد است چرا خود آلوده اید؟و اگر شما طبیب هستید چرا نخست سر خود را دوا نمی کنید؟و آیا صحیح است که دیگها روسیاهی را بر دیگچه ها عیب بگیرند؟! و سرانجام امام علیه السّلام با این سخن خطبه را پایان می دهد می فرماید:«(گویی) همگی دست به دست هم داده اید که آخرت را کنار بگذارید،و به دنیا عشق ورزید،و دین شما لقلقه زبانتان شده،و کارتان شبیه کار کسی است که گویی تمام وظیفه خود را انجام داده و رضایت مولای خویش را فراهم ساخته است!» (قد تصافیتم علی رفض الآجل و حبّ العاجل،و صار

دین أحدکم لعقة ⁽¹⁾

از غذا گفته می شود که انسان با سرانگشت یا قاشق کوچکی روی زبان می گذارد و به زودی

آن را فرو می برد و کنایه از شی، مختصر است.

گاه در میان مردم کارهای خلافی انجام می شود که هیچ توافق قبلی بر آن صورت نگرفته ولی چنان هماهنگ است که گویی آنها جلسات متعددی داشته و برنامه ریزی و توافق قبلی صورت گرفته،و این نیست مگر بخاطر این که انگیزه ها در این امور یکسان است.یکی از مصداقهای روشن آن بی اعتنایی به مسائل مربوط به آخرت و چسبیدن به دنیای مادی است.

این گونه افراد دنیاپرست ممکن است ظاهرا دین دار باشند ولی دین آنها در یک سلسله شعارها و ادعاها و لفاطی ها و احیانا کمی از عبادات،خلاصه می شود تعبیر«لعقة»اشاره به همین معناست.و گاه آن چنان از خود راضی هستند که گویی به تمام وظایف الهی و انسانی خود،عمل کرده و به قرب پروردگار و مقام رضای او رسیده اند و این به راستی یک انحراف وحشتناک است همان گونه که مولا در پایان این خطبه به آن اشاره فرموده است.

خطبه 114: از خطبه های امام علیه السّلام است که در آن اندرزهای مهمی به مردم می دهد

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام و فیها مواعظ للنّاس

1

از خطبه های امام علیه السّلام است که در آن اندرزهای مهمی به مردم می دهد.

خطبه در یک نگاه

در بخش اوّل این خطبه،امام علیه السّلام حمد و ثنای الهی را با تعبیراتی قرین می کند که راه خداشناسی را برای انسان هموار می سازد و راه و روش شهادت به اخلاص را به انسان می آموزد و اهمیّت گواهی به توحید و نبوّت را با تعبیرات پر معنایی نشان می دهد.

در بخش دیگری از این خطبه،همه مخاطبین را به تقوای الهی دعوت می کند و آثار و برکات تقوا در وجود انسان را بر می شمرد.

در بخش سوّم،سخن از ناپایداری دنیا و سرعت زوال نعمتها و ناتمام ماندن آرزوها و کم بودن فاصله زندگی و مرگ می گوید.

در بخش چهارم این خطبه با نصایح و اندرزهای دقیق و حساب شده، همگان را به اطاعت پروردگار دعوت می کند و از فراموشی جهان آخرت و گرفتار شدن در چنگال غفلت و عدم توجه به وضع دنیای زودگذر بر حذر می دارد.

ارتباط این چهار بخش در ایجاد یک مجموعه،از اندرزهای منسجم بر کسی پوشیده نیست.

تعبیرات این خطبه چنان فصیح و بلیغ و لطیف است که نویسنده کتاب «الطراز»(امام یحیی زیدی از علمای قرن هشتم)در پایان این خطبه بیانی دارد که عین عبارت او چنین است:«لو کان کلام من کلام البشر معجزة لکان هذا هو الأوّل و لو أعجز شیء من الکلام بعد کلام اللّه لکان هذا هو الثّانی؛اگر سخنی از سخنان بشر معجزه باشد این نخستین آنهاست و اگر کلامی بعد از کلام خدا اعجاز آمیز باشد این همان کلام دوّم است» ⁽¹⁾.

بخش اوّل

اشاره

الحمد للّه الواصل الحمد بالنّعم و النّعم بالشّکر.نحمده علی آلائه،کما نحمده علی بلائه.و نستعینه علی هذه النّفوس البطاء عمّا أمرت به، السّراع إلی ما نهیت عنه.و نستغفره ممّا أحاط به علمه،و أحصاه کتابه:

علم غیر قاصر،و کتاب غیر مغادر.و نؤمن به إیمان من عاین الغیوب، و وقف علی الموعود،إیمانا نفی إخلاصه الشّرک،و یقینه الشّکّ.و نشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریک له،و أنّ محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم عبده و رسوله،شهادتین تصعدان القول،و ترفعان العمل.لا یخفّ میزان توضعان فیه،و لا یثقل میزان ترفعان عنه.

ترجمه

ستایش مخصوص خداوندی است که حمد را به نعمت،و نعمت را به شکر پیوند داد،او را بر نعمتهایش ستایش می کنیم آن گونه که بر بلاهایش،و از او در برابر این نفوس سست و تنبل که در انجام اوامرش کندی می کنند و در ارتکاب نواهیش سرعت دارند،یاری می طلبیم،و از گناهانی که علم او به آنها احاطه دارد و کتاب او(نامه اعمال ما)آنها را شماره کرده،آمرزش می طلبیم،همان علمی که در هیچ موردی قصوری ندارد و کتابی که چیزی را فروگذار نمی کند.

و به او ایمان داریم همچون کسی که اسرار نهانی را با چشم مشاهده می کند، و در کنار آنچه وعده داده شده(از معاد و رستاخیز)ایستاده و آگاهی دارد، ایمانی که اخلاص آن شرک را نفی می کند و یقین آن شک و تردید را می زداید،

و شهادت می دهیم که معبودی جز خداوند نیست،یگانه است و همتایی ندارد و محمّد(صلّی اللّه علیه و آله و سلم)بنده و فرستاده اوست،شهادتی که سخن را بالا می برد و عمل را به پیشگاه خدا و مرحله قبول می رساند، شهادتی که در هر میزانی گذاشته شود سبک نخواهد بود و از هر میزانی برگرفته شود سنگین نمی گردد!

شرح و تفسیر: باورهای پربار!

باورهای پربار!

امام علیه السّلام در بخش اوّل این خطبه به نکات مهمی در زمینه حمد و ثنای الهی و استعانت از ذات پاک او و استغفار در برابر گناهان،اشاره می فرماید.

نخست می گوید:«ستایش مخصوص خداوندی است که حمد را به نعمت و نعمت را به شکر پیوند داد» (الحمد للّه الواصل الحمد بالنّعم و النّعم بالشّکر) .

قرین بودن حمد به نعمت از این جاست که حمد و سپاس او،انسان را لایق نعمت هایش می سازد و این حمد سبب برخورداری بندگان از نعمت او می گردد.

همچنین رابطه نعمت با شکر از این جهت است که نعمت سبب شکرگزاری است چرا که بندگان در برابر هر نعمتی موظف به شکرگزاری هستند و بر هر نعمتی،شکری واجب است(در واقع حمد سبب تکوینی نعمت ها و نعمت ها سبب تشریعی شکرگزاری می باشد).

گواه این معنا چیزی است که در خطبه 157 آمده می فرماید:«الحمد للّه الّذی جعل الحمد مفتاحا لذکره،و سببا للمزید من فضله؛ستایش مخصوص خداوندی است که حمد را کلید ذکر خود قرار داده و آن را سبب فزونی فضل و رحمتش ساخته است».

البتّه دو جمله بالا تفسیرهای دیگری از نظر تفاوت علت و معلول ها می تواند داشته باشد ولی آنچه در بالا آمد از همه مناسبتر است.

در دوّمین نکته،می فرماید:«ما او را بر نعمت هایش ستایش می کنیم آن گونه که بر بلاهایش» (نحمده علی آلائه،کما نحمده علی بلائه) .

اشاره به این که بلاهای الهی هم در واقع،نوعی نعمت است همان گونه که در بحث فلسفه آفات و بلاها ضمن مباحث توحید و عدل بیان کرده ایم.گاه بلاها سبب بیداری و بازگشت به سوی خدا و ترک معاصی است و گاه ظاهرا بلا است ولی در باطن،نعمت است و ما تشخیص نمی دهیم.گاه کفار گناهان است و گاهی سبب شناخت قدر نعمت هاست چرا که تا انسان نعمتی را از دست ندهد و به مصیبتی گرفتار نشود ارزش نعمت ها را نمی شناسد و گر نه خداوند حکیم علی الاطلاق بی جهت کسی را گرفتار بلایی نمی کند پس بلای او هم رحمت است و درد او درمان.

در سوّمین نکته،می فرماید:«از او در برابر این نفوس سست و تنبل که در انجام اوامرش کندی می کنند و در ارتکاب نواهیش سرعت دارند یاری می طلبیم!» (و نستعینه علی هذه النّفوس البطاء ⁽¹⁾عمّا أمرت به،السّراع إلی ما نهیت عنه) .

اشاره به این که نفوس انسانی تا به مرحله کمال نفس مطمئنه نرسد در انجام اوامر الهی سستی می کند و در ارتکاب گناهانی که با غرایز حیوانی سازگار است، شتاب می گیرد و تا کمک و یاری پروردگار نباشد گذشتن از مرحله نفس امّاره و رسیدن به مرحله لوامه و عبور از آن و وصول به نفس مطمئنه کاری بس دشوار است.

در چهارمین نکته،می فرماید:«از گناهانی که علم او به آنها احاطه دارد و کتاب او(نامه اعمال ما)آنها را شماره کرده آمرزش می طلبیم،همان علمی که در هیچ مورد قصوری ندارد و کتابی که چیزی را فروگذار نمی کند» (و نستغفره ممّا أحاط به علمه،و أحصاه کتابه:علم غیر قاصر،و کتاب غیر مغادر ⁽¹⁾

خود را بشکند و ترک کند می گویند غدر کرده است و به گودالهای آب «غدیر» می گویند به

خاطر آن که مقداری از آب باران در آن جا ترک و رها شده است.

اشاره به این که تا از گناه استغفار نکنیم و صفحه دل را از زنگار آن شستشو ندهیم،هرگز نمی توانیم از وسوسه های نفس دور بمانیم و به مقام قرب او نایل شویم و به آن مرحله از ایمان که در جمله های آینده می آید،برسیم،در واقع استغفار هم تکمیلی است برای بحث گذشته و هم مقدمه ای است برای بحث آینده.

و در پنجمین نکته،در واقع به سراغ نتیجه نهایی این بحث رفته و می فرماید:«ما به او ایمان داریم همچون کسی که اسرار نهانی را با چشم مشاهده می کند،و در کنار آنچه وعده داده شده(از معاد و رستاخیز)ایستاده و آگاهی دارد،ایمانی که اخلاص آن،شرک را نفی می کند و یقین آن،شک و تردید را می زداید» (و نؤمن به إیمان من عاین الغیوب،و وقف علی الموعود،إیمانا نفی إخلاصه الشّرک،و یقینه الشّکّ) .

اشاره به این که هنگامی که حمد و ستایش الهی با شکر نعمت ها آمیخته شد و انسان از بوته آزمایش ها سالم به در آمد از وسوسه های نفس برکنار ماند،و هوس ها را تحت کنترل در آورده،و از لغزش های خود به طور کامل استغفار نمود،می تواند به مرحله کمال ایمان برسد،ایمانی در سرحدّ شهود،گویی خدا را با چشم دل می بیند و بهشت و دوزخ و پاداش های نیکوکاران

و کیفرهای بدکاران را مشاهده می کند ایمانی خالص از هر گونه شائبه شرک،و یقینی پاک از آلودگی به شک.

آری یقین مراتبی دارد:مرتبه اوّل،مرحله ای است که انسان از طریق استدلال به آن راه می یابد و آن را علم الیقین می گویند.

مرحله دوّم،آن است که انسان از طریق شهود به آن می رسد گویی از دور با چشم خود انوار الهی را مشاهده می کند و صحنه های قیامت را می بیند و آن را عین الیقین می گویند.

مرحله سوّم،که مرحله نهایی است آن است که گویی نزدیک می شود و همه چیز را لمس می کند،انوار الهی اطراف او را احاطه می نماید و نسیم روح بخش بهشتی،روح او را نوازش می کند و آتش سوزان دوزخ بر تنش اثر می گذارد و آن را حقّ الیقین می نامند،بنا بر این منظور از جمله«عاین»و«وقف»همان مرحله نهایی ایمان و یقین است که انسان بالمعاینه و از نزدیک به مقام شهود می رسد و در کنار آن قرار می گیرد.

و سرانجام امام علیه السّلام به سراغ شهادت بر توحید و نبوت می رود و این بخش از خطبه را با آن پایان می دهد،می فرماید:«شهادت می دهیم که معبودی جز خداوند نیست،یگانه است و همتایی ندارد و محمّد صلّی اللّه علیه و آله بنده و فرستاده اوست، شهادتی که سخن را بالا می برد و عمل را به پیشگاه خدا و مرحله قبول می رساند،شهادتی که در هر میزانی گذاشته شود سبک نخواهد بود و از هر میزانی برگرفته شود سنگین نمی گردد» (و نشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریک له،و أنّ محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم عبده و رسوله،شهادتین تصعدان القول،و ترفعان العمل.لا یخفّ میزان توضعان فیه،و لا یثقل میزان ترفعان عنه) .

اشاره به این که اگر شهادت بر توحید و نبوّت از درون جان برخیزد و آثار آن در گفتار و عمل ظاهر شود آن چنان پاک و خالص می گردد که سنگین ترین وزنه ها را در میزان اعمال در قیامت تشکیل می دهد که اگر آن در ترازوی عمل باشد چیزی کم ندارد و اگر نباشد هر چه در آن بگذارند وزنی نخواهد داشت.

از این تعبیر به خوبی روشن می شود که شهادت بر توحید و نبوّت آن گاه کار ساز است که آثار آن در گفتار و رفتار انسان کاملا نمایان گردد و همه در مسیر آن قرار گیرد.

در حدیثی از پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله می خوانیم که خداوند به«موسی بن عمران علیه السّلام فرمود:«ای موسی لو أنّ السّموات و عامریهنّ عندی، و الأرضین السّبع فی کفّة و لا إله إلاّ اللّه فی کفّة،مالت بهنّ لا اله إلاّ اللّه؛اگر آسمانها و اهل آسمانها و زمینهای هفتگانه را در یک کفّه ترازو قرار دهند،و لا إله إلاّ اللّه را در یک کفّه دیگر،کفّه«لا إله إلاّ اللّه»سنگینی خواهد کرد» ⁽¹⁾

حدیثی است که در کتاب «ثواب الأعمال » آمده است.

بدیهی است که منظور از سنجش و ترازو در این جا سنجش وزنی و ترازوهای مربوط به آن نیست بلکه منظور سنجش ارزشی است با معیارهای عقلی و معنوی.

نکته: پایه های اصلی خوشبختی و نجات

پایه های اصلی خوشبختی و نجات

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه که در واقع مقدمه ای است برای بخش دوّم که پیرامون اهمیّت تقوا و آثار آن سخن می گوید در حقیقت ریشه های تقوا را بیان فرموده که مهمترین آنها ایمان و یقین و معرفت است،ایمانی قوی و محکم،آن چنان که گویی خدا را با چشم دل می بیند و نعمت های بهشتی و آتش های دوزخی را مشاهده می کند و به یقین،چنین ایمانی خمیر مایه تقواست.

اضافه بر این به موانع اصلی این امر که همان نفس سرکش است اشاره فرموده،راه نجات از آن را استمداد از الطاف الهی می شمرد و همان چیزی را می فرماید که در سوره یوسف درباره«یوسف»یا درباره«زلیخا»آمده است:

« إنّ النّفس لامّارة بالسّوء إلاّ ما رحم ربّی ؛نفس(سرکش)انسان را بسیار به سوی بدی ها می خواند مگر آنچه را پروردگارم رحم کند» ⁽¹⁾.

و برای رسیدن به این هدف از ابزار مختلفی از جمله حمد و ستایش پروردگار و شکر و سپاس او در برابر نعمت ها و بلاها استفاده می فرماید و از استغفار و توبه که یکی از عوامل مؤثر موفقیّت در این مسیر است،کمک می گیرد.

هنگامی که این نسخه الهی و این برنامه آسمانی پایان می گیرد بحث تقوا را شروع می کند بحثی دل نشین و بسیار مؤثر و اگر معلّمان و مربیان و استادان درس اخلاق برای رسیدن به این هدف از همین طریق که امام علیه السّلام به ما آموخته است استفاده کنند به یقین تأثیر سخن و نفوذ کلامشان قطعی خواهد بود.

بخش دوّم

اشاره

أوصیکم،عباد اللّه،بتقوی اللّه التّی هی الزّاد و بها المعاذ:زاد مبلغ، و معاذ منجح.دعا إلیها أسمع داع،و وعاها خیر واع.فأسمع داعیها،و فاز واعیها.

عباد اللّه،إنّ تقوی اللّه حمت أولیاء اللّه محارمه،و ألزمت قلوبهم مخافته، حتّی أسهرت لیالیهم،و أظمأت هواجرهم،فأخذوا الرّاحة بالنّصب،و الرّیّ بالظّماء؛و استقربوا الأجل فبادروا العمل،و کذّبوا الأمل فلاحظوا الأجل.

ترجمه

ای بندگان خدا!شما را به تقوا سفارش می کنم،که هم زاد و توشه(سفر آخرت)است و هم پناهگاه(در برابر عذاب الهی)،زاد و توشه ای که انسان را به مقصد می رساند،و پناهگاهی که او را(از خطرات)رهایی می بخشد.

دعوت کننده ای که سخنانش از همه مؤثرتر است به سوی آن دعوت کرده (خداوند و پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و همه انبیا و اولیا)و بهترین حافظ(همه عالمان دینی و پرهیزگاران)،آن را نگهداری و پاسداری نموده است،این دعوت کننده به تقوا،دعوت خویش را به گوش همگان رسانیده،و پاسدار آن،در کار خود پیروز بوده است.

ای بندگان خدا!(بدانید)تقوای الهی دوستان خدا را از ارتکاب گناهان باز داشته،و قلوبشان را قرین خوف و خشیّت ساخته،تا آن جا که شبهایشان را بیدار،و روزهایشان را گرم و سوزان کرده است،آنها(شب زنده دارند و روزه دار)، مشقت را به جای استراحت و تشنگی را به جای سیرابی پذیرفته اند،سر آمد زندگی را نزدیک می دانند،از این رو در انجام اعمال نیک شتاب دارند و

آرزوهای دور و دراز را دروغ می شمرند،از این رو همواره پایان زندگی و مرگ را در نظر دارند.

شرح و تفسیر: برترین فضیلت انسان

برترین فضیلت انسان

امام علیه السّلام بعد از مقدمه متین و محکم و حساب شده ای که در بخش اوّل این خطبه بیان فرمود در این بخش به سراغ مهمترین فضیلت انسان ها می رود که همان تقوا است.نخست به آثار اخروی آن اشاره کرده می فرماید:«ای بندگان خدا!شما را به تقوا سفارش می کنم که زاد و توشه(سفر آخرت)است و هم پناهگاه(در برابر عذاب الهی)،زاد و توشه ای که انسان را به مقصد می رساند،و پناهگاهی که او را(از خطرات)رهایی می بخشد» (أوصیکم،عباد اللّه،بتقوی اللّه الّتی هی الزّاد و بها المعاذ:زاد مبلغ،و معاد منجح) .

بدیهی است انسان در سفرهای طولانی و پر خوف و خطر نیاز به دو چیز دارد:زاد و توشه کافی و منزلگاه هایی که او را از خطرات حفظ کند.

همان گونه که قرآن مجید می فرماید: «وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزّادِ التَّقْوی» ؛ زاد و توشه برگیرید و بهترین زاد و توشه،تقواست» ⁽¹⁾و در داستان یوسف علیه السّلام هنگامی که بر لب پرتگاه گناه قرار گرفت،از نیروی تقوا برای نجات خود، استفاده کرد،قرآن می گوید:« «قالَ مَعاذَ اللّهِ» ؛گفت به خدا پناه می برم» ⁽²⁾و راستی تقوا پناهگاهی است،مطمئن و محکم،در برابر سیل خروشان هوای

نفس و وسوسه های شیاطین و پناهگاهی است برای نجات از آتش دوزخ در قیامت و بهترین زاد و توشه ها برای این سفر پر خوف و خطر است.

سپس برای بیان اهمیّت تقوا می افزاید:«دعوت کننده ای که سخنانش از همه نافذتر است به سوی آن دعوت کرده(اشاره به خداوند یا پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله یا همه انبیا و اولیا است)و بهترین نگهدارنده،آن را نگهداری و پاسداری نموده است(اشاره به همه پرهیزگاران و پیروان مکتب انبیاست)آری دعوت کننده به سوی تقوا،دعوت خود را به گوش همگان رسانید و پاسدار آن در کار خود پیروز شد» (دعا إلیها أسمع داع،و وعاها خیر واع.فأسمع داعیها،و فاز واعیها) .

در جمله های بالا خواندیم که دعوت کننده به تقوا بهترین دعوت کنندگان بود همان طور که پاسدار تقوا بهترین پاسدار است.

بعضی گفته اند:منظور از دعوت کننده به تقوا ذات پاک خداوند یا شخص پیغمبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله بود که از سوی خدا سخن می گفت و منظور از پاسدار تقوا علی علیه السّلام است ولی بعید نیست که هر دو،مفهوم عامی داشته باشد که همه دعوت کنندگان راستین و بزرگ به تقوا و پاسداران آنرا شامل شود هر چند سرچشمه اصلی،ذات پاک خدا و پیامبر او و امام المتقّین علی بن ابی طالب علیه السّلام است.

سپس امام علیه السّلام به آثار بسیار پر ارزش تقوا در بندگان خاص خدا پرداخته چنین می فرماید:«ای بندگان خدا!تقوای الهی دوستان خدا را از ارتکاب گناهان بازداشته و قلبهایشان را قرین خوف و خشیّت ساخته،تا آن جا که شبهایشان را بیدار و روزهایشان را گرم و سوزان کرده است» (عباد

اللّه،إنّ تقوی اللّه حمت ⁽¹⁾

دشمنان و مخالفان کسی جلو گیری می کنند حامی گفته می شود.

بدیهی است دو تعبیر بالا که درباره روز و شب شده،دو تعبیر کنایی لطیف است و منظور شب زنده دارانی است که در دل شب به پا می خیزند و خواب را از خود دریغ داشته به راز و نیاز با پروردگار می پردازند و روزها را روزه می گیرند و به یاد خدا هستند.

این تعبیر،نشان می دهد که تقوای الهی سرچشمه حرکت به سوی تمام خوبیها و نیکیهاست چرا که وقتی انسان در درون خود احساس مسئولیت کند حرکت او به سوی اطاعت اوامر الهی و ترک معاصی آغاز می شود،و شب زنده داریها و روزه گرفتنها بخشی از آثار این خدا ترسی باطنی است که نامش تقوا است.

و در ادامه سخن می افزاید:«آنها(در طریق عبودیّت پروردگار)مشقت را به جای راحتی و تشنگی را به جای سیرابی پذیرفته اند،سرآمد زندگی را نزدیک می دانند به همین دلیل در انجام اعمال نیک شتاب دارند،و آرزوهای دور و دراز را دروغ می شمرند،از این رو همواره پایان زندگی و مرگ را در نظر دارند» (فأخذوا الرّاحة بالنّصب ⁽³⁾،و الرّیّ ⁽⁴⁾بالظّماء؛و استقربوا الأجل فبادروا العمل،و کذّبوا الأمل فلاحظوا الأجل) .

آری در آن هنگام که راحت طلبان خوش گذران،آلوده انواع گناهانند آنها برای نجات از گناه و انجام مسئولیتها از آسایش چشم می پوشند،آنها همچون

فریفتگان دنیا نیستند که در دام آرزوهای دور و دراز گرفتار شوند و گذشتن ساعات و روزها و پایان عمر را به فراموشی بسپارند. جمله های«فبادروا»و«فلاحظوا»در واقع نتیجه و معلول جمله های «و استقربوا»و«کذّبوا»می باشد یعنی آن کسی که سر آمد عمر را نزدیک می بیند،به عمل می پردازد و آن کسی که آرزوها را تکذیب می کند به یاد مرگ است،البتّه تحمل ناراحتیهای این جهان سبب آرامش و آسایش جاودان آنها می شود آن گونه که امام علیه السّلام در جای دیگر می فرماید:«صبروا أیّاما قصیرة أعقبتهم راحة طویلة؛آنها(پرهیزگاران)ایّام کوتاهی را شکیبایی کردند و این کار راحتی طولانی برای آنها فراهم ساخت» ⁽¹⁾.

بخش سوّم

اشاره

ثمّ إنّ الدّنیا دار فناء و عناء،و غیر و عبر؛فمن الفناء أنّ الدّهر موتر قوسه،لا تخطیء سهامه،و لا تؤسی جراحه.یرمی الحیّ بالموت، و الصّحیح بالسّقم،و النّاجی بالعطب.آکل لا یشبع،و شارب لا ینقع.و من العناء أنّ المرء یجمع ما لا یأکل و یبنی ما لا یسکن،ثمّ یخرج إلی اللّه تعالی لا مالا حمل،و لا بناء نقل!و من غیرها أنّک تری المرحوم مغبوطا، و المغبوط مرحوما؛لیس ذلک إلاّ نعیما زلّ،و بؤسا نزل.و من عبرها أنّ المرء یشرف علی أمله فیقتطعه حضور أجله.فلا أمل یدرک،و لا مؤمّل یترک.فسبحان اللّه ما أعزّ سرورها!و أظمأ ریّها!و أضحی فیئها!لا جاء یردّ، و لا ماض یرتدّ.فسبحان اللّه،ما أقرب الحیّ من المیّت للحاقه به،و أبعد المیّت من الحیّ لانقطاعه عنه!

ترجمه

(آگاه باشید)دنیا سرای فنا،مشقت،دگرگونی و عبرت است.از نشانه های فنای آن،این است که این جهان همچون تیرانداز ماهری است که کمان را آماده ساخته(هرگز)تیرهایش به خطا نمی رود،و مجروحانش بهبودی نمی یابند.زندگان را هدف تیرهای مرگ و تندرستان را هدف بیماری،و نجات یافتگان را هدف هلاکت قرار می دهد.دنیا خورنده ای است که هرگز از خوردن (انسان ها)سیر نمی شود و نوشنده ای است که(از نوشیدن خون بشر)هیچ گاه عطش او فرو نمی نشیند.

و از نشانه های درد و رنج دنیا این است که انسان اموالی را گردآوری می کند که هرگز نمی تواند آن را بخورد و مصرف کند،و بناهایی می سازد که هیچ گاه در آن ساکن نمی شود،سپس از این جهان به سوی خدا می رود

در حالی که نه مالی با خود می برد و نه خانه ای را همراه خویش منتقل می سازد.

و از نشانه های دگرگونی آن،این است که آن کس که روزی مورد ترحم مردم بوده است روز دیگر مورد غبطه آنها واقع می شود،و آن کس که مورد غبطه بود مورد ترحم قرار می گیرد،و این نیست مگر به خاطر زوال سریع نعمت ها و نزول ناگهانی بلاها.

و از نشانه های عبرت انگیز بودن آن،این است که انسان در حالی که نزدیک است به آرزوهایش برسد ناگهان اجلش فرا می رسد و امیدش را قطع می کند،نه او به آرزو رسیده و نه آنچه مورد آرزوی اوست بقایی دارد.

سبحان اللّه چه کمیاب است سرور و نشاط در این دنیا!و چه تشنگی زاست سیراب شدنش،و چه زود سایه هایش از میان می رود.نه آنچه قرار است رخ دهد،قابل پیشگیری است و نه آنچه گذشته است باز می گردد.

سبحان اللّه چقدر زندگان به مردگان نزدیکند چرا که به زودی به آنها ملحق می شوند و چقدر مردگان از زندگان دورند،زیرا برای همیشه از آنها جدا شده اند!

شرح و تفسیر: دگرگونیها و عبرت ها

دگرگونیها و عبرت ها

از آن جا که عامل مهم بی تقوایی دنیاپرستی و خود باختگی در برابر زرق و برق جهان مادی است،امام علیه السّلام به دنبال بحث تقوا سخن از بی اعتباری دنیا و ناپایداری و مصائب و رنج های آن می گوید،تا ریشه های بی تقوایی را بسوزاند، می فرماید:«سپس(آگاه باشید که)دنیا سرای فنا،مشقت،دگرگونی و عبرت است». (ثمّ إنّ الدّنیا دار فناء و عناء،و غیر و عبر) .

به این ترتیب چهار ویژگی از ویژگی های دنیا را که تفکر در آن،انسان را به چهره واقعی دنیا آشنا می سازد،برمی شمرد و در عبارات بعد،به شرح یک یک آنها می پردازد و دقایق لطیفی درباره هر یک بیان می کند.

نخست به سراغ ویژگی فنا پذیری دنیا می رود و می فرماید:«از نشانه های فنای دنیا این است که این جهان همچون،تیرانداز ماهری است که کمان را آماده ساخته و تیرهایش به خطا نمی رود،و مجروحانش بهبود نمی یابند!» (فمن الفناء أنّ الدّهر موتر ⁽¹⁾

است که کمان خودرا زه کرده و برای تیراندازی آماده ساخته است. توجه داشته باشید که کمان

از دو قسمت تشکیل می باید قسمت اول قوس فنر مانندی که به همین نام قوس نامیده می شد

و قسمت دوم «زه» که معمولا از روده حیوانات درست می شد و به صورت طناب باریک و

محکمی بود و دو سر قوس را به هم پیوند می داد. هنگامی که ته تیر را روی زه می گذاشتند و

آن را می کشیدند قوس کمی جمع می شد و هنگامی که رها می کردند به جلو پرتاب

می گشت)

چرا که کسی را از مرگ و پیری و ناتوانی و بیماری و درد و رنج،خلاصی نیست،لذا امام علیه السّلام در شرح این جمله،چنین می فرماید:«دنیا زندگان را هدف تیرهای مرگ،و تندرستان را هدف بیماری،و نجات یافتگان را هدف هلاکت قرار می دهد» (یرمی الحیّ بالموت،و الصّحیح بالسّقم،و النّاجی بالعطب ⁽³⁾) .

قدرتمندترین انسان ها سرانجام در دام مرگ گرفتار می شوند و قوی ترین تندرستان روزی به بستر بیماری می افتند و پیروزمندان،گرفتار شکست و

ناتوانی می شوند،آری این طبیعت زندگی دنیاست و قانونی است که هیچ گونه استثنایی در آن راه ندارد و عجب این که همگان این را می دانند و می بینند،با این حال،دل به آن می بندند و بر آن تکیه می کنند و بدان مغرور می شوند.

سپس سخن خود را در توضیح فناپذیری دنیا با این جمله پایان می دهد:

«دنیا خورنده ای است که هرگز از خوردن(انسان ها)سیر نمی شود و نوشنده ای است که(از نوشیدن خون بشر)هیچ گاه عطش او فرو نمی نشیند! (آکل لا یشبع،و شارب لا ینقع) ⁽¹⁾.

امام علیه السّلام با اوصاف هشتگانه ای که برای دنیا بیان کرده،فناپذیری آن را به روشن ترین وجه نشان داده است که هر کس به راستی در آن بیندیشد فنای دنیا را با تمام وجودش،لمس می کند.

سپس امام علیه السّلام به شرح و تفسیر عناء(درد و رنج)دنیا پرداخته می فرماید:

«از درد و رنج دنیا این است که انسان اموالی را گردآوری می کند که هرگز نمی تواند آن را بخورد و مصرف کند،و بناهایی می سازد که هیچ گاه در آن ساکن نمی شود،سپس از این جهان به سوی خدا می رود در حالی که نه مالی با خود می برد و نه خانه ای را همراه خویش منتقل می سازد» (و من العناء أنّ المرء یجمع ما لا یأکل و یبنی ما لا یسکن،ثمّ یخرج إلی اللّه تعالی لا مالا حمل، و لا بناء نقل) .

آری بسیارند کسانی که ثروت فراوان می اندوزند ولی هرگز توفیق استفاده از آن جز به مقدار کم نمی یابند و فراوانند آنها که قصرها و کاخ ها برای خود می سازند و جز مدت کمی در آن ساکن نمی شوند و گاه حتی یک روز هم در آن سکونت اختیار نمی کنند و یا چنان که دیده ایم تنها مراسم مرگشان در آن خانه نو و پر زرق و برق برگزار می شود،سرانجام همه را می گذارند و

می گذرند و تنها از مال دنیا یک کفن با خود می برند و گاه آن را نیز نمی برند و گاه لباسشان همان کفنشان است و خانه آنها همان قبرشان می شود.

در حدیث جالب و پر معنایی که مرحوم«علامه مجلسی»از امیر مؤمنان علی علیه السّلام نقل کرده چنین می خوانیم:«کم من غافل ینسج ثوبا لیلبسه و إنّما هو کفنه و یبنی بیتا لیسکنه و إنّما هو موضع قبره؛چه بسیار غافلانی که لباسی می بافند که آن را بپوشند در حالی که کفن آنها می شود و خانه ای بنا می کنند که در آن ساکن شوند در حالی که قبر آنها خواهد شد» ⁽¹⁾.

سپس در شرح و تفسیر سوّمین ویژگی دنیا چنین می فرماید:«از دگرگونی های آن،این است که آن کس که روزی مورد ترحم مردم بوده است روز دیگر مورد غبطه آنها واقع می شود،و آن کس که مورد غبطه بود،مورد ترحم قرار می گیرد و این نیست مگر به خاطر زوال سریع نعمت ها و نزول ناگهانی بلاها!» (و من غیرها أنّک تری المرحوم مغبوطا،و المغبوط مرحوما؛لیس ذلک إلاّ نعیما زلّ ⁽²⁾،و بؤسا نزل) .

نه تنها در صفحات تاریخ که در زندگی روزمره خود نیز بارها دیده ایم افرادی که در اوج قدرت بودند و بسیار کسان آرزو می کردند بخشی از قدرت آنها داشتند ولی ناگهان چنان سقوط کردند که همه بر آنها ترحم می نمودند و بالعکس افراد را قابل ترحّمی را که هر کس وضع آنها را می دید به حال آنها تأسّف می خورد و گاه اشک می ریخت،به خاطر داریم که ناگهان به اوج قدرت صعود کردند و مورد غبطه و اعجاب همگان واقع شدند.

آری تنها«قارون»نبود که یک روز چنان نمایش قدرت و ثروتی داد که دل های ظاهر بینان بنی اسرائیل را پر از حسرت و آرزو کرد که ای کاش!به جای او بودند،اما فردای آن روز با یک زمین لرزه چنان شکافی در دل خاک پیدا شد که او و تمام گنجهایش را در دل خود جای داد و آرزوکنندگان دیروز را به شکر الهی واداشت که چه خوب شد که به جای او نبودند،آری!تاریخ این گونه صحنه ها را بسیار به خود دیده است.

شبانگه به دل قصد تاراج داشت سحرگه،نه تن سر،نه سر تاج داشت

به یک گردش چرخ نیلوفری نه«نادر»به جای ماند،نی نادری

و در تفسیر چهارمین ویژگی دنیا یعنی عبرت انگیز بودن آن می فرماید:«از نشانه های عبرت انگیز بودن آن،این است که انسان در حالی که نزدیک است به آرزوهایش برسد ناگهان اجلش فرا می رسد و امیدش را قطع می کند،نه او به آرزو رسیده،و نه آنچه مورد آرزوی است باقی می ماند!» (و من عبرها أنّ المرء یشرف علی أمله فیقتطعه حضور أجله.فلا أمل یدرک،و لا مؤمّل یترک) .

آری!گاهی انسان مقدمات زیادی برای رسیدن به مال و ثروت یا جاه و مقامی می چیند امّا در لحظات آخر که به گرفتن نتیجه نزدیک و نزدیک تر می شود،ناگهان داس مرگ خرمن عمر او را درو می کند و تمام نقشه های او نقش بر آب می شود حتی مال و مقامی که آرزوی آن را می کرد آن هم باقی و برقرار و جاویدان نمی ماند.

و در پایان این سخنان با اظهار تعجّب از کسانی که فریفته چنین دنیای مملوّ از فنا و عناء و غیر و عبر می شوند می فرماید:«سبحان اللّه!چه کمیاب است سرور و نشاط در این دنیا؟!و چه تشنگی زاست سیراب شدنش؟!و چه زود سایه هایش از میان می رود،نه آنچه قرار است رخ دهد

قابل پیشگیری است و نه آنچه گذشته است باز می گردد» (فسبحان اللّه ما أعزّ سرورها!و أظمأ ریّها ⁽¹⁾!و أضحی فیئها!لا جاء یردّ،و لا ماض یرتدّ) .

آری!لحظات سرور و شادمانی بسیار زودگذر،همچون لحظات سیراب شدن از نعمت ها و در سایه قدرت ها آرمیدن است.

جمله «لا جاء یردّ،و لا ماض یرتدّ» ممکن است اشاره به انسانها باشد که گروهی می آیند و هیچ کس قادر بر جلوگیری از آنها نیست و گروهی از این جهان می روند و کسی را توانایی بر بازگشت دادن آنها نمی باشد.

و نیز می تواند اشاره به حوادث روزگار اعم از نیک و بد باشد که هیچ کس توانایی بر جلوگیری از آنها را هنگامی که حتمی و قطعی باشند ندارد همان گونه که اموری که پشت می کند و دوران آن سپری می شود قابل بازگشت نیست.نه دوران کودکی در جوانی بر می گردد و نه دوران جوانی در پیری.

سپس با این جمله که تکمیل کننده جمله های سابق است این فراز را پایان می دهد می فرماید:«سبحان اللّه چقدر زندگان به مردگان نزدیکند،چون به زودی به آنها ملحق می شوند،و چه اندازه مردگان از زندگان دورند چرا که برای همیشه از آنها جدا شده اند» (فسبحان اللّه،ما أقرب الحیّ من المیّت للحاقه به،و أبعد المیّت من الحیّ لإنقطاعه عنه) .

آری!فاصله مرگ و حیات به اندازه ای نزدیک است که در حدیثی از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله می خوانیم که می فرماید:«و الّذی نفس محمّد بیده ما طرفت عینای ی إلاّ ظننت انّ سفریّ لا یلتقیان حتّی یقبض اللّه روحی و لا رفعت طرفی و ظننت انّی خافضه حتّی اقبض و لا

تلقّمت لقمة إلاّ ظننت انّی لا اسیفها حتّی اعضّ بها من الموت ⁽¹⁾سوگند به کسی که جان محمّد در دست قدرت اوست هرگز پلک های چشم من به هم نخورد مگر این که فکر می کردم ممکن است پیش از آن که آنها به روی هم آیند خداوند جان مرا بگیرد و هرگز چشم را نگشودم مگر این که فکر می کردم ممکن است پیش از آن که آن را بر هم نهم قبض روح شوم و هرگز لقمه ای را فرو نبردم مگر این که فکر می کردم ممکن است گلوگیرم شود و مرا به مرگ بکشاند».

کسانی که به ساختمان بدن انسان آگاهند به خوبی می دانند که تا چه اندازه این فاصله نزدیک است،کافی است مقدار کمی از خون به صورت لخته در آید و راه رگهای قلب یا مغز را بگیرد و به زندگی انسان در یک لحظه پایان دهد.کافی است لقمه غذایی که انسان می خورد،بر اثر پدید آمدن اختلال کوچکی در گلو به جای این که سرازیر به سوی معده شود در راه دستگاه تنفس قرار گیرد و انسان را خفه کند.

کافی است که یک شوک به انسان وارد شود و قلب او برای همیشه بایستد.

در حوادث بیرون کافی است که زمین مختصر تکانی بخورد و در یک لحظه یک شهر آباد زیرو رو شود یا طوفان و گردباد و سیلاب در چند دقیقه همه چیز را در کام خود فرو برد یا صاعقه ای از آسمان فرود آید و فرد یا گروهی را مبدل به خاکستر کند.

در حوادث روزمره زندگانی ماشینی امروز،نیز تصادفات،سقوط هواپیماها، آتش سوزی ها و انفجارها اموری غیر قابل اجتناب هستند همان اموری که در یک لحظه ممکن است زندگانی هایی را برای همیشه برچیند.آری!فاصله زندگی و مرگ بسیار کم است.ولی از سویی دیگر فاصله مرگ و زندگی بسیار زیاد است.اگر تمام اطبای جهان جمع شوند و تمام وسایل پزشکی را

آماده سازند مردگان،به حیات برنمی گردند همان گونه که نوزادان به شکم مادر باز نمی گردند و میوه هایی که از شاخه درختان جدا شده به آن متصل نخواهد شد.

یکی آن قدر نزدیک و دیگری آن قدر دور! این سخن را با حدیثی که از امام صادق علیه السّلام نقل شده است پایان می دهیم فرمود:«ثلاثة أشیاء لا ینبغی للعاقل ان ینساهنّ علی کلّ حال،فناء الدّنیا و تصرّف الاحوال و الآفات الّتی لا امان لها؛سه چیز است که سزاوار است هیچ انسان عاقلی آن را فراموش نکند:فنای دنیا،و تغییر و دگرگونی حالات،و آفاتی که بی امان دامان انسان را می گیرد» ⁽¹⁾.

بخش چهارم

اشاره

إنّه لیس شیء بشرّ من الشّرّ إلاّ عقابه،و لیس شیء بخیر من الخیر إلاّ ثوابه.و کلّ شیء من الدّنیا سماعه أعظم من عیانه،و کلّ شیء من الآخرة عیانه أعظم من سماعه.فلیکفکم من العیان السّماع،و من الغیب الخبر.

و اعلموا أنّ ما نقص من الدّنیا و زاد فی الآخرة خیر ممّا نقص من الآخرة و زاد فی الدّنیا:فکم من منقوص رابح و مزید خاسر!إنّ الّذی أمرتم به أوسع من الّذی نهیتم عنه.و ما أحلّ لکم أکثر ممّا حرّم علیکم.فذروا ما قلّ لما کثر،و ما ضاق لما اتّسع.قد تکفّل لکم بالرّزق و أمرتم بالعمل؛فلا یکوننّ المضمون لکم طلبه أولی بکم من المفروض علیکم عمله،مع أنّه و اللّه لقد اعترض الشّک،و دخل الیقین،حتّی کأنّ الّذی ضمن لکم قد فرض علیکم،و کأنّ الّذی قد فرض علیکم قد وضع عنکم.فبادروا العمل،و خافوا بغتة الأجل،فإنّه لا یرجی من رجعة العمر ما یرجی من رجعة الرّزق.ما فات الیوم من الرّزق رجی غدا زیادته،و ما فات أمس من العمر لم یرج الیوم رجعته.الرّجاء مع الجائی،و الیأس مع الماضی.ف «اتَّقُوا اللّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ إِلاّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ» .

ترجمه

(بدانید!)چیزی بدتر از«شرّ»نیست مگر کیفر آن،و چیزی بهتر از «نیکی»نیست مگر پاداش آن،و همه چیز دنیا«شنیدنش»مهمتر از«دیدن» آن است در حالی که همه چیز آخرت«دیدنش»از«شنیدنش»مهمتر است.حال که چنین است می بایست شنیدن(حقایق مربوط به آخرت به وسیله

پیامبران و اولیاء اللّه)شما را از دیدن و خبرهای آنان از مشاهده حقایق پنهانی بی نیاز سازد.

بدانید!آنچه از دنیا کاسته شود و به آخرت افزوده گردد بهتر است از آنچه از آخرت کم شود و به دنیا افزوده گردد،چه بسا کاستیها که سود به همراه دارد و چه بسا افزایشها که زیانبار است.

آنچه به آن مأمور شده اید(و برای شما مجاز است)از آنچه از آن نهی شده اید گسترده تر است و آنچه برای شما حلال است بیشتر از آن است که بر شما حرام شده،پس کم را به خاطر زیاد ترک گویید و محدود را به خاطر آنچه گسترده است رها سازید.

(بدانید!)خداوند روزی را برای شما تضمین کرده و شما را به انجام (واجبات)امر فرموده،بنا بر این نباید نسبت به آنچه برای شما تضمین شده در برابر آنچه بر شما واجب شده است کوشاتر باشید،به خدا سوگند آن چنان(در این موضوع برای مردم)شک و تردید با یقین به هم آمیخته که گویی آنچه تضمین شده(یعنی تحصیل رزق)بر شما فرض شده است،و آنچه واجب گردیده(یعنی انجام اوامر الهی)از شما برداشته شده است.

پس در عمل(به نیکی ها)مبادرت ورزید و از فرا رسیدن ناگهانی سرآمد عمر بترسید،زیرا امیدی به بازگشت«عمر»نیست،آن گونه که امید به بازگشت «روزی»می باشد،آنچه امروز از روزیها از دست می رود ممکن است فردا به دست آید ولی آنچه دیروز از عمر گذشته است امروز امیدی به بازگشتش نیست.

(آری)امید به آینده است و نومیدی از گذشته،«بنابر این آن چنان که شایسته است تقوای الهی را پیشه کنید و کاری کنید که جز با ایمان از دنیا نروید».

شرح و تفسیر: این قدر برای دنیا دست و پا نکنید!

این قدر برای دنیا دست و پا نکنید!

امام علیه السّلام در این بخش خطبه که آخرین بخش آن است به دنبال آمادگیهای لازم در مخاطبین به سبب بخشهای پیشین،یک سلسله اندرزهای بسیار سودمند و بیدارگر را بیان فرموده که اگر انسان درست در آن بیندیشد،یک نسخه سعادت و خوشبختی و نجات است می فرماید:«هیچ چیز بدتر از شر نیست،مگر کیفر آن،و چیزی بهتر از نیکی نیست مگر پاداش آن» (إنّه لیس شیء بشرّ من الشّرّ إلاّ عقابه،و لیس شیء بخیر من الخیر إلاّ ثوابه) .

انسان به طور طبیعی از شر و بدی فرار می کند و به سوی نیکی جذب می شود و جلب منفعت و دفع مضرّت در نهاد هر انسانی وجود دارد،امام علیه الّسلام با استفاده از این امر فطری مخاطبان را به اطاعت خداوند و پرهیز از گناه و عصیان دعوت می کند و می فرماید:بدترین بدها،همان کیفر الهی در برابر گناهان است، و بهترین نیکیها همان پاداش الهی در برابر اطاعت است.

روشن است که منظور از«شرّ و خیر»(به قرینه عقاب و ثواب)معصیت و اطاعت است ولی اگر عقاب و ثواب را به معنی وسیع تری بگیریم و مجازاتها و پاداش های تکوینی را(یعنی مکافات و برکات اعمال در دنیا)نیز شامل شود،شرّ و خیر معنی گسترده تری پیدا خواهد کرد.

در تعبیر دیگری از همان بزرگوار در کلمات قصار می خوانیم:«فاعل الخیر خیر منه و فاعل الشرّ شرّ منه؛انجام دهنده کار نیک از آن کار بهتر است و انجام دهنده کار بد از آن کار بدتر» ⁽¹⁾.

در دیدگاه اوّل،امام علیه السّلام به نتایج،نظر فرموده است و در دیدگاه دوّم به اسباب و علل.به یقین انجام دهنده کار نیک و بد غالبا آنچه در دل دارد بیش از آن است که انجام می دهد زیرا اسبابش را فراهم نمی بیند.از سوی دیگر نتایج اعمال،ماندگار است در حالی که اعمال از بین می رود و این،دلیل برتری نتایج از خود اعمال است.

و در همین رابطه،امام علیه السّلام به نکته مهم دیگری اشاره می کند و می افزاید:

«همه چیز دنیا شنیدنش مهمتر از دیدن آن است در حالی که همه چیز آخرت، دیدنش از شنیدنش مهمتر است!» (و کلّ شیء من الدّنیا سماعه أعظم من عیانه،و کلّ شیء من الآخرة عیانه أعظم من سماعه) .

این یک واقعیت است که مواهب مادی همچون سراب است از دور جلوه خاصی دارد ولی هنگامی که انسان به آن می رسد مطلب ارزشمندی نمی یابد، قصرها و کاخ ها،ثروت ها و قدرت ها،لذات و خوشی ها همه دورنمای خوبی دارند ولی هنگامی که انسان به آن می رسد و مشکلات آن را می بیند گاه شدیدا وحشت می کند و آرزو می نماید ای کاش هرگز به آن نرسیده بود.

این در حالی است که درباره نعمت های گسترده خداوند در قیامت می خوانیم:«اعددت لعبادی ما لا عین رأت و لا اذن سمعت و لا خطر علی قلب بشر؛من برای بندگان خود نعمت هایی آماده کرده ام که هیچ چشمی ندیده و هیچ گوشی نشنیده و به فکر انسانی خطور نکرده است» ⁽¹⁾.حتی گاه لذاتی را که انسان در لحظات خاصی از مناجات پروردگار و احساس قرب او در این دنیا پیدا می کند می بیند با هیچ زبان و بیانی قابل توصیف نیست.

و در ادامه این سخن اضافه می کند:«حال که چنین است می بایست شنیدن (حقایق مربوط به آخرت به وسیله پیامبران و اولیاء اللّه)شما را از دیدن آن بی نیاز سازد،همچنین اخبار آنها از آنچه در پشت پرده غیب پنهان است» (فلیکفکم من العیان السّماع،و من الغیب الخبر) .

بدیهی است تا انسان در زندان تن و در خانه تنگ و تاریک دنیا قرار دارد نمی تواند جهان بیرون از آن را بنگرد،از این رو چاره ای جز این نیست که برای درک اوضاع و شرایط آخرت به خبر رسانی این بزرگواران قناعت کند.

سپس امام علیه السّلام در ادامه این سخن به دو بیان کاملا منطقی برای تشویق به انجام نیکی ها و پرهیز از بدی ها می پردازد،می فرماید:«بدانید آنچه از دنیا کاسته شود و به آخرت افزوده گردد بهتر است از آنچه از آخرت،کم و به دنیا افزوده گردد،چه بسا کاستیها که سود به همراه دارد و چه بسا افزایش ها که زیانبار است!» (و اعلموا أنّ ما نقص من الدّنیا و زاد فی الآخرة خیر ممّا نقص من الآخرة و زاد فی الدّنیا:فکم من منقوص رابح و مزید خاسر!) .

این همان چیزی است که در قرآن مجید اشارات روشنی به آن شده در یک جا می فرماید:« «مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّهِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِی کُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ» ؛آنها که در راه خدا اموال خود را انفاق می کنند همچون دانه ای هستند که هفت خوشه برویاند و در هر خوشه یک صد دانه باشد» ⁽¹⁾.

و در جای دیگر می فرماید: «إِنَّ اللّهَ اشْتَری مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ» ؛خداوند از مؤمنان،جان ها و اموالشان را خریداری کرده که در برابرش بهشت برای آنان باشد» ⁽²⁾.

بنا بر این اموال و عمرها و امکاناتی که در مسیر آخرت به کار گرفته می شود گر چه در ظاهر چیزی از دنیا را می کاهد ولی در واقع گاه صدها برابر بر پاداش آخرت می افزاید و به عکس،اگر انسان،چیزی از آخرت خویش را بکاهد و به اصطلاح از دین و ایمان خود،مایه بگذارد تا به دنیا برسد بهای سنگینی در برابر متاع ناچیزی پرداخته است.قرآن مجید می فرماید:« «إِنَّ الَّذِینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللّهِ وَ أَیْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِیلاً أُولئِکَ لا خَلاقَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ» ؛کسانی که پیمان الهی و سوگندهای خود را به بهای ناچیزی می فروشند آنها بهره ای در آخرت نخواهند داشت» ⁽¹⁾

آیا هیچ انسان عاقلی حاضر می شود که معاوضه پر سود اوّل را ترک گوید و معاوضه زیانبار دوّم را طالب باشد؟! در بیان دوّم می فرماید:«آنچه به آن مأمور شده اید(و برای شما مجاز است) گسترده تر از آن است که از آن نهی شده اید و آنچه برای شما حلال شده بیشتر از آن است که بر شما حرام گردیده،پس کم را به خاطر زیاد ترک گویید و محدود را به خاطر آنچه گسترده است رها سازید!» (إنّ الّذی أمرتم به أوسع من الّذی نهیتم عنه.و ما أحلّ لکم أکثر ممّا حرّم علیکم.فذروا ما قلّ لما کثر) .

منظور از«مأمور به»در این جا به اصطلاح امر،در مقابل حظر است یعنی آنچه برای شما مجاز شمرده شده نسبت به گناهان بسیار بیشتر و گسترده تر است،چنان نیست که ترک گناه شما را در فشار قرار دهد،بلکه مسیر وسیعی در مقابل شما برای رسیدن به دین و دنیا وجود دارد.به یقین اگر گناهان را شماره کنیم-مخصوصا گناهان کبیره را-به عدد محدودی می رسیم امّا اگر آنچه را شرع مقدّس مجاز شمرده است ملاحظه کنیم دایره

بسیار وسیع تری در برابر خود می بینیم.همین طور در مورد حلال و حرام،غذاهای حلال در مقابل غذاهای حرام بسیار بیشتر است معاملات حلال در مقایسه با معاملات حرام افزون تر است.زنانی که ازدواج با آنها حلال است نسبت به زنانی که ازدواج با آنها حرام است،بسیار بیشترند ⁽¹⁾

ناظر به «احکام وضعیه» می باشد بنابراین دلیلی ندارد که ما این دو جمله را مترادف و تأکید

یکدیگر بدانیم آن گونه که بعضی از شارحان نهج البلاغه ذکر کرده اند.

به این ترتیب امام علیه السّلام همگان را تشویق می کند که گناهان و محرّمات را که تعدادشان محدود است رها سازند و در جادّه وسیع حلال و مباح گام نهند و مطمئن باشند،مشکلی نه در زندگی مادی و نه در زندگی معنوی آنها فراهم نخواهد شد.

در واقع این اشاره به همان چیزی است که در قرآن مجید آمده:« «هُوَ اجْتَباکُمْ وَ ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ» ؛خداوند در دین تنگنایی برای شما قرار نداده است» ⁽²⁾.و در حدیث شریف نبوی می خوانیم:«بعثنی بالحنیفیّة السّهلة السّمحة؛من به آیین خالص و آسان مبعوث شدم» ⁽³⁾.

در جای دیگر می خوانیم:« «فَکُلُوا مِمّا رَزَقَکُمُ اللّهُ حَلالاً طَیِّباً وَ اشْکُرُوا نِعْمَتَ اللّهِ إِنْ کُنْتُمْ إِیّاهُ تَعْبُدُونَ إِنَّما حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزِیرِ وَ ما أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّهِ بِهِ» ؛پس،از آنچه خدا روزیتان

کرده است حلال و پاکیزه بخورید و شکر نعمت خدا را به جا آورید،اگر او را می پرستید،خداوند تنها مردار،خون،گوشت خوک و آنچه را با نام غیر خدا سر بریده اند بر شما حرام کرده است» ⁽¹⁾.

و از آن جا که تلاش برای معاش و حرص و آز برای تحصیل روزی،یکی از عوامل مهم غفلت و بیگانگی از انجام فرائض الهی و پرداختن به خودسازی و تهذیب نفس است،امام علیه السّلام در ادامه این سخن به نکته دقیقی اشاره کرده می فرماید:«(بدانید)خداوند روزی را برای شما تضمین کرده و شما را به انجام (واجبات)امر فرموده،بنا بر این نباید نسبت به آنچه برای شما تضمین شده،در برابر آنچه بر شما واجب شده است کوشاتر باشید» (قد تکفّل لکم بالرّزق و أمرتم بالعمل؛فلا یکوننّ المضمون لکم طلبه أولی بکم من المفروض علیکم عمله) ⁽²⁾

«المضمون» نیست و نایب فاعل آن «رزق» است که در جمله های سابق آمد ولی با کمی دقت

روشن می شود که این مطلب هماهنگی دو جمله فوق را (المضمون لکم... المفروض علیکم، بر

هم می زند و هماهنگی این دو جمله ایجاب می کند که «طلب» و «عمل» هر دو ناب فاعل

باشند یکی برای «المضمون» و دیگری برای «المفروض» بنابراین معنی جمله چنین می شود :

نباید چیزی که خداوند طلب و تحصیل آن را برای شما تضمین کرده از چیزی که عملش بر

شما واجب شده است، نزد شما برتری داشته باشد» (به تعبیر دیگر طلب در این جا به معنی

تحصیل و فراهم کردن روزی از ناحیه خداست)

و به عبارت روشن تر دو چیز در برابر ما وجود دارد یکی تحصیل روزی است و دیگری انجام فرائض الهی.اوّلی را خداوند برای ما تضمین فرموده و دوّمی را بر عهده ما گذارده است بنا بر این تمام همّت ما باید مصروف دوّمی شود در حالی که قضیه بر عکس است و بسیاری از مردم تمام تلاش و

کوشش و دقت و فکر خود را به صورت حریصانه ای صرف تحصیل معاش می کنند و وظایف اصلی انسانی و الهی خود را به دست فراموشی می سپارند.

سپس در ادامه این سخن می فرماید:«با این که به خدا سوگند!آن چنان(در این موضوع برای مردم)شک و تردید حاصل شده و با یقین به هم آمیخته که گویی آنچه تضمین شده(یعنی تحصیل رزق)بر شما فرض شده،و آنچه واجب گردیده(یعنی انجام اوامر الهی)از شما برداشته شده است» (مع أنّه و اللّه لقد اعترض الشّک،و دخل ⁽¹⁾

وزن دغل، به معنی امور فاسدی است که در درون انسان داخل می شود و عقل با جسم او را

آسیب می رساند و گاه واژه مدخول، به افراد دیوانه با سبک مغز اطلاق می گردد.

آنچه در عبارت بالا آمده شبیه چیزی است که مولا امیر مؤمنان علی علیه السّلام در مقایسه طلب علم و طلب مال بیان فرموده.در حدیثی از آن حضرت می خوانیم:«ایّها النّاس اعلموا أنّ کمال الدّین طلب العلم و العمل به،ألا و إنّ طلب العلم أوجب علیکم من طلب المال إنّ المال مقسوم مضمون لکم قد قسّمه عادل بینکم و ضمنه و سیفی لکم و العلم مخزون عند أهله و قد امرتم بطلبه من أهله فاطلبوه؛ای مردم!بدانید،کمال دین فراگرفتن دانش و عمل به آن است.آگاه باشید!دانش آموختن،از طلب مال،بر شما واجب تر است،چرا که مال تقسیم و برای شما تضمین شده و خداوند عادل آن را در میان شما قسمت کرده و ضمانت فرموده و به زودی برای شما وفا می کند، ولی علم،به اهلش سپرده

شده و شما مأمور شده اید،از اهلش آن را فراگیرید پس لازم است آن را طلب کنید» ⁽¹⁾.

شک نیست که منظور از عبارات فوق این نیست که مردم فعالیت های مثبت اقتصادی خود را متوقف کنند و تلاش برای زندگی آبرومندانه را کنار بگذارند و یا برنامه های اقتصادی جامعه تعطیل شود یا به کندی گراید بلکه هدف این است که از حرص و آز و دنیاپرستی و افزون طلبی که انسان را از علم و دانش و معنویّت دور می سازد باز ایستند.

در ادامه این سخن برای یک نتیجه گیری منطقی و روشن امام علیه السّلام ساعات عمر و روزی ها را با یکدیگر مقایسه کرده می فرماید:«حال که چنین است در عمل(به نیکی ها)مبادرت ورزید و از فرارسیدن ناگهانی سر آمد عمر بترسید، زیرا امیدی به بازگشت عمر نیست آن گونه که امید به بازگشت«روزی»می باشد، آنچه امروز از روزی ها از دست می رود ممکن است فردا افزوده شود ولی آنچه دیروز از عمر گذشته است امروز امیدی به بازگشتش نیست!» (فبادروا العمل، و خافوا بغتة ⁽²⁾الأجل،فإنّه لا یرجی من رجعة العمر ما یرجی من رجعة الرّزق.ما فات الیوم من الرّزق رجی غدا زیادته،و ما فات أمس من العمر لم یرج الیوم رجعته) .

آری!«امید به آینده است و نومیدی از گذشته!» (الرّجاء مع الجائی، و الیأس مع الماضی) .

به راستی این منطق بسیار روشن و گویایی است که ساعات عمر به هیچ قیمتی قابل بازگشت نیست در حالی که متاع دنیا و مواهب آن در هر شرایطی قابل بازگشت و جبران است بنابر این عقل و خرد می گوید انسان باید نسبت به چیزی که قابل بازگشت نیست سخت گیر و حساس باشد،نه اموری که اگر

امروز از دست رفت فردا ممکن است به دست آید در حالی که غالب مردم بر خلاف این اصل اساسی گام بر می دارند با از دست رفتن کمی از دنیایشان فریادشان به آسمان بلند می شود در حالی که به خاطر از دست رفتن روزها و هفته ها و ماه و سال،کمتر تأسف می خورند و این عجیب است.و این که می بینیم امام علیه السّلام در این خطبه و خطبه های دیگر بارها روی این مطلب یا شبیه آن تأکید می کند به همین خاطر است.

در حدیثی از امام سجاد علیه السّلام می خوانیم که شخصی نزد آن حضرت آمد و از وضع زندگی خود شکایت کرد(گویا گرفتار زرق و برق دنیا بود)امام علیه السّلام فرمود:«بیچاره فرزندان آدم،در هر روز گرفتار سه مصیبت می شوند که هیچ کدام مایه عبرت آنها نمی شود،حال آن که اگر عبرت می گرفتند مصائب دنیا بر آنها آسان می شد،مصیبت اوّل این که هر روز که می گذرد بخشی از عمر آنها کم می شود(ولی به آن تأسف نمی خورند)و اگر مقداری از مالش کم شود غمگین می گردد در حالی که درهم(و دینار)جانشین دارد ولی عمر هرگز برنمی گردد.دوّم این است که هر روز از رزق خود استفاده می کنند رزقی که اگر حلال باشد باید حساب آن را پس بدهد و اگر حرام باشد کیفر می بینند.سپس فرمود مصیبت سوّم از اینها بزرگتر است عرض کردند،مصیبت سوّم چیست؟ فرمود:«ما من یوم یمسی إلاّ و قد دنا من الآخرة مرحلة لا یدری علی الجنّة أم علی النّار؛هر روز که غروب می شود یک منزل به آخرت نزدیکتر شده اند و نمی دانند به بهشت نزدیکتر شده اند یا به دوزخ» ⁽¹⁾.

در پایان خطبه با استفاده از یکی از آیات قرآن،همه مخاطبان خود را چنین اندرز می دهد؛می فرماید:«بنابر این،آن چنان که شایسته است تقوای الهی

پیشه کنید،و کاری کنید که جز با ایمان از دنیا نروید» (ف «اتَّقُوا اللّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ إِلاّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ» ). قرآن مجید می گوید: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ إِلاّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ» ⁽¹⁾.

نکته ها

1-دور نمایی فریبنده و از نزدیک وحشتناک!

مواهب دنیای مادی و زرق و برق این جهان از دور بسیار دل انگیز است امّا هنگامی که انسان به آن می رسد بسیار در نظرش کوچک می شود و گاه نگران کننده و وحشتناک.

مثلا انسان از دور زندگی شاهان را می بیند و گمان می برد اگر روزی بر تخت سلطنت تکیه کند جهان به کام اوست و شاهد سعادت و خوشبختی را در آغوش گرفته است اما هنگامی که به آن می رسد می بیند حدّ اقل سه چیز از مهمترین مواهب حیات را از دست داده است نخست امنیّت است،او در آن حال باید از نزدیکترین نزدیکانش بترسد و دائما مراقب اطراف خویش باشد حتی در کاخ خود و در اتاق خواب خود در امنیّت نیست زیرا در طول تاریخ،بسیاری از شاهان به دست نزدیکانشان کشته شده اند.

آزادی را نیز از دست داده مثلا او هرگز نمی تواند مانند افراد عادی با زن و فرزند خود به تفریح گاهی برود و نفس آزادی بکشد یا در مجلس میهمانی بستگان و دوستان به آزادی شرکت کند.

سوّمین موهبتی را که از دست می دهد فراغت بال است او همیشه گرفتار و مشغول است و لحظه ای آرام ندارد.بعضی از رؤسای جمهور

را به خاطر داریم که با صراحت می گفتند هیچ شب خواب آرام نداشتند و چندین مرتبه پیشخدمت مخصوص،آنها را برای اطلاع از حوادثی که در گوشه و کنار جهان رخ می داد از خواب بیدار می کردند تنها زمانی طعم خواب راحت را چشیدند که دوران ریاست آنها پایان گرفت.

در مثال دیگر،انسان دورنمای زندگی ثروتمندان بزرگ را می بیند و گمان می برد کسی از آنها خوشبخت تر نیست اما اگر روزی به آن برسد می بیند تنها مقدار کمی از آن ثروت در زندگی او قابل جذب است و بقیه بار سنگینی بر دوش اوست.

نگهداری و مراقبت از آن،کار بسیار دشواری است.دشمنی ها و حسادت ها که به خاطر آن،دامنش را می گیرد کابوس های وحشتناکی است و به این ترتیب همان گونه که مولا علیه السّلام در تعبیر زیبا و رسایش در این خطبه فرموده،همه چیز دنیا شنیدنش مهمتر از دیدن آن است و به عکس آخرت،سرایی است که به گفته پیامبران صادق علیهم السّلام و اولیاء اللّه دیدنش بسیار برتر از شنیدنش می باشد با این حال آیا هیچ عاقلی آخرت را با دنیا معاوضه می کند.

آری!اگر انسان،مقامات مادی و ثروت های این جهان را برای این بطلبد که خدمتی به خلق خدا کند و به تعبیر قرآن در خطاب به«قارون»« «وَ ابْتَغِ فِیما آتاکَ اللّهُ الدّارَ الْآخِرَةَ» ؛در میان آنچه خدا به تو داده است سرای آخرت را جستجو کند» ⁽¹⁾و تمام مشکلات و عوارض آن را پذیرا شود، حساب دیگری خواهد بود.

در حدیثی می خوانیم،یکی از یاران امام صادق علیه السّلام ضمن اظهار ناراحتی عرض کرد:به خدا سوگند!ما طالب دنیا هستیم و آن را دوست

داریم.امام علیه السّلام فرمود:(بگو ببینم)با(اموال)دنیا چه خواهی کرد؟عرض کرد:وسایل زندگی خودم و فرزندانم را فراهم می کنم با آن صله رحم بجا می آورم و به نیازمندان صدقه می دهم و حج و عمره بجا می آورم.فرمود:«لیس هذا طلب الدّنیا،هذا طلب الآخرة؛این طلب دنیا نیست،طلب آخرت است» ⁽¹⁾.

2-دنیا و دیدگاههای مردم:

همه می دانند زندگی این جهان برای کسی جاودان نیست،با چشم خود کودکان را می بینند که در مدت کوتاهی،جوان و جوانان پیر و پیران راهی جهان دیگر می شوند.

صفحات ترحیم روزنامه ها همه شب در مقابل چشمان ماست،هر شب آگهی مرگ عزیزانی را می بینیم که بستگان و دوستانشان به خاطر آنها به سوگ نشسته اند،مخصوصا در عصر ما که فاصله مرگ و زندگی از هر زمان کوتاهتر شده است ناگهان هواپیمایی سقوط می کند و هر قطعه ای از گوشت سرنشینان آن به گوشه ای از کوه و صحرا پرتاب می شود.حوادث دیگر همه روز در همه جاده ها مرگ و میر می آفریند،حتی کشته شدگان حوادث وسایل نقلیه شهرهای بزرگ بیش از کشته شدگان یک جنگ است.

از این گذشته همین زندگی چند روزه آمیخته با انواع درد و رنجهاست،کافی است سری به بیمارستان ها بزنیم کودکان و جوانان و پیرانی را ببینیم که با انواع بیماری ها دست به گریبانند و ناله می کنند.سری به زندان ها بزنیم و افرادی را که به دلایل مختلف مظالم و ستم ها،اشتباهات و خطاها،هواپرستی ها و خودخواهی ها دربند هستند از نزدیک مشاهده کنیم.

ولی با این حال غالب مردم می کوشند همه این مسائل را به فراموشی بسپارند و آرامش کاذبی از این طریق به دست آورند.آرامشی که همچون

آرامش پرنده ای است که سر خود را در برف فرو کرده تا صیّاد را نبیند،غافل از این که صیّاد او را می بیند و به زودی گلوی او را می فشارد.

امام امیر مؤمنان علی علیه السّلام برای از میان بردن این غفلت و فراموشی مرگبار،در جای جای خطبه های نهج البلاغه هشدارهای عجیبی می دهد و از طرق مختلف افکار خفته را بیدار می سازد.

گاه می فرماید:دنیا دار فناء و عناء و غیر و عبر است(سرای نیستی و رنج و دگرگونی و عبرت هاست).

گاه آمیخته بودن زندگی دنیا را با انواع مشکلات یادآور می شود.

گاه نزدیکی فاصله مرگ و زندگی را به خاطر می آورد.

گاه به این حقیقت،توجه می دهد که ساعات عمر بازگشتی ندارد در حالی که مواهب مادی دیگر همه قابل جبران است و به راستی اگر انسان حدّ اقل هفته ای یک بار مروری بر بعضی از این خطبه ها کند هرگز گرفتار آن غفلت مرگبار نمی شود.

3-چگونه در مواهب دنیا سعادت آخرت را بجوییم؟

گاه انسان دنیا را برای اشباع هوا و هوسها،برتری جویی،و استثمار و استعمار دیگران می طلبد.

و گاه آن را برای رفاه در حدّ معقول.

و گاه آن را برای فراهم آوردن امکانات جهت خدمت به دیگران.

و گاه آن را تقویت پایه های اقتصاد جامعه اسلامی و مجد و عظمت و سربلندی آن و نفی هر گونه وابستگی به دیگران و دریوزگی از آنان.

دیهی است این اهداف کاملا با هم متفاوت و مختلف است.

اوّلی گرفتار زشت ترین صفات انسانی است و دوّمی به سوی اهداف مباح و بهره گیری از نعمتهای الهی حرکت می کند،سوّمی عبادتی کم نظیر دارد و چهارمی بهترین خدمات انسانی و اسلامی را انجام می دهد،و آنچه در مذمت

دنیا در خطبه بالا و احادیث معصومین علیهم السّلام و حتی قرآن مجید آمده است در واقع اشاره به گروه اوّل است و همان است که رأس کلّ خطیئة و سرچشمه تمام گناهان شمرده شده،و هر کس گرفتار آن شود بدبختی دنیا و آخرت را برای خود خریده است.

بنابر این مبادا نکوهش دنیا و دنیاپرستان به این معنی تفسیر شود که اسلام مردمی فقیر و جامعه ای بینوا را می پسندد و به آن توصیه می کند.

آنچه در بالا گفته شد دقیقا در روایات اسلامی آمده است،در یکجا می خوانیم که پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله فرمود:«ملعون ملعون من عبد الدّینار و الدّرهم؛کسی که درهم و دینار را بپرستد،رانده شده از راه خداست رانده شده از راه خداست» ⁽¹⁾.

عالم بزرگوار مرحوم«صدوق»در تفسیر این حدیث می گوید:«یعنی به من یمنع زکاة ماله و یبخل بمواسات إخوانه فیکون قد آثر عبادة الدّینار و الدّرهم علی عبادة خالقه؛مقصود پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله ِکسی است که در حق نیازمندان و زکات مال را نمی پردازد و از مواسات و کمک به برادران دینی بخل می ورزد،از این جهت عبادت دینار و درهم را بر عبادات خدا مقدّم داشته است» ⁽²⁾.

در جای دیگر می خوانیم که علی علیه السّلام با آن زهد و تقوای بی نظیر به این مسأله افتخار می کند که در دوران حکومت او تمام مردم کوفه از زندگانی مطلوب و قابل قبولی برخوردار بودند،می فرماید:«ما اصبح بالکوفة احد إلاّ ناعما،إنّ ادناهم منزلة لیأکل البّر و یجلس فی الظّلّ و یشرب من ماء الفرات؛تمام مردم کوفه دارای زندگی مرفهی هستند،کمترین آنها از گندم استفاده می کند (توجه داشته باشید نان جو

خوراک فقیران بود)و خانه و سر پناهی دارد و از آب آشامیدنی گوارایی(آب فرات)استفاده می کند» ⁽¹⁾.

خطبه 115: دعایی برای طلب باران

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام فی الاستسقاء

1

دعایی برای طلب باران

خطبه در یک نگاه

خطبه ۱۱۵ ⁽¹⁾

از کسانی که این خطبه را قبل از سید رضی نقل کرده اند مرحوم صدوق در «من لا یحضره

الفقیه» است که در آداب نماز باران، آن را با تفاوت فراوانی آورده است و اضافاتی دارد که

نشان می دهد سید رضی آنچه را در نهج البلاغه آمده، از آن خطبه گزینش کرده است (من لا

یحضره الفقیه، جلد 1، صفحه ۳۳۵) مرحوم شیخ طوسی در تهذیب، جلد ۳، صفحه ۱۵۱ و در

مصباح المتهجد» در آداب نماز استسقا نیز آن را نقل کرده که با تقل سید رضی در نهج البلاغه

تفاوتهایی دارد و نشان می دهد شیخ مطرح دیگری در اختیار داشت. از دانشمندان اهل سنت

زمخشری» در کتاب «ربیع الأبرار» نیز بخشی از این خطبه را آورده و در نهایه ابن اثیر» نیز

در چندین جا به لغات پیچیده این خطبه و تفسیر آن اشاره کرده است (مصادر نهج البلاغه، جلد

۲، صفحه ۲۵۶)

همان گونه که از عنوان این خطبه نمایان است،در واقع دعایی است برای نزول باران،در یکی از خشکسالیهای دوران زندگی آن حضرت،خطبه ای است بسیار پر معنی و پر محتوا با تعبیراتی بسیار زیبا و عمیق،امام علیه السّلام در آغاز خطبه،مشکلات ناشی از خشکسالی را بیان می کند و ضمن شرح این

معنی اشاره به این می فرماید،که بسیاری از این گونه حوادث ناشی از گناهان و اعمال مردم است سپس دست به درگاه خدا بر می دارد و با عبارات مختلف از پیشگاه قادر متعال،تقاضای نزول باران می کند.عبارات امام علیه السّلام در این زمینه به قدری دلنشین است که انسان را در یک فضای روحی مملوّ از معنویّت فرو می برد و چه خوب است از محتوای این خطبه در«نمازهای باران» استفاده شود.

بخش اوّل

اشاره

اللّهمّ قد انصاحت جبالنا،و اغبرّت أرضنا،و هامت دوابّنا،و تحیّرت فی مرابضها،و عجّت عجیج الثّکالی علی أولادها،و ملّت التّردّد فی مراتعها، و الحنین إلی مواردها!اللّهمّ فارحم أنین الآنّة،و حنین الحانّة!اللّهم فارحم حیرتها فی مذاهبها،و أنینها فی موالجها!اللّهمّ خرجنا إلیک حین اعتکرت علینا حدابیر السّنین،و أخلفتنا مخایل الجود؛فکنت الرّجاء للمبتئس، و البلاغ للملتمس.ندعوک حین قنط الأنام،و منع الغمام،و هلک السّوام،ألاّ تؤاخذنا بأعمالنا،و لا تأخذنا بذنوبنا.و انشر علینا رحمتک بالسّحاب المنبعق،و الرّبیع المغدق،و النّبات المونق،سحّا و ابلا،تحیی به ما قد مات،و تردّ به ما قد فات.

ترجمه

بارالها!کوههای ما از بی آبی از هم شکافته،زمین ما پر غبار و خشک و خالی از گیاه شده،چهارپایان ما سخت تشنه گشته و در آغل های خویش سرگردانند،همچون مادران فرزند مرده،ناله سرداده و از رفت و آمد زیاد به چراگاه ها و روی آوردن به آبگاهها(و نیافتن آب و علف)خسته شده اند.

بارخدایا!به ناله گوسفندان،و فریاد سوزناک شتران ما،رحم فرما! بارالها!به سرگردانی آنها در راهها(از شدت گرسنگی و عطش)و ناله هاشان در آغل ها ترحم فرما! خداوندا!هنگامی به سوی تو بیرون آمدیم که خشکسالی های پی در پی بر ما هجوم آورده،و ابرهای پر باران به ما پشت کرده است.

تو مایه امید هر بیچاره،و حلاّل مشکلات هر طلب کننده ای،در این هنگام که یأس و نومیدی بر مردم چیره گشته،و ابرها از باریدن بازداشته شده اند،و

حیوانات بیابان رو به هلاکت می روند،تو را می خوانیم که ما را به اعمالمان مؤاخذه نکنی،و به گناهانمان مگیری.

(بارالها!)رحمتت را به وسیله ابرهای پر باران،و بهار پر آب و گیاه،و گیاهان سرسبز و پر طراوت بر ما بگستران؛بارانی دانه درشت بر ما نازل کن آن چنان که زمینهای مرده را با آن زنده کنی و آنچه را از دست رفته به ما باز گردانی!

شرح و تفسیر: در این خشکسالی تمام امید ما به توست

در این خشکسالی تمام امید ما به توست

امام علیه السّلام در آغاز این بخش از خطبه وضع دردناکی را که بر اثر خشکسالی برای مردم پیدا شده،در ضمن عبارات کوتاه و پر معنایی بیان می کند،و در شش جمله نخستین آن چنین عرض می کند:«خداوند!کوههای ما از بی آبی از هم شکافته،و زمین پر غبار و خشک و خالی از گیاه شده،چهارپایان ما سخت تشنه گشته،و در آغل های خویش متحیّرند،همچون مادران فرزند مرده،ناله سر داده اند،و از رفت و آمد زیاد به چراگاهها و روی آوردن به آبگاهها(و نیافتن آب و علف)خسته شده اند» (اللّهمّ قد انصاحت ⁽¹⁾

معنی خشکیدن و شکافتن و متلاشی شدن است که لازم ملزوم همند.

خشکیدن زمینها و پر غبار شدن می گردد.

مورد انسان با حیوانی که از شدت عطش نمی داند کجا می رود استعمال می شود.

الثّکالی ⁽¹⁾علی أولادها،و ملّت التّردّد فی مراتعها،و الحنین إلی مواردها) .

امام علیه السّلام ترسیم دقیقی از خشکسالی شدید آن زمان،با فصیح ترین عبارات نموده است و وضع کوهها و زمینها و مراتع و آبگاهها و حیوانات را به روشنی بیان فرموده است.

پس از آن دست به دعا بر می دارد و به این صورت تقاضای کمک می کند:

«بارخدایا!به ناله گوسفندان و فریاد سوزناک شتران رحم فرما!» (اللّهمّ فارحم أنین الآنّة ⁽²⁾

می شود که ناله می کند و «حاله که از ماده «حنین» به شتری اطلاق می شود که ناله سرداده است.

«بارالها!به سرگردانی آنان در راهها(از شدّت گرسنگی و عطش)و ناله هاشان در آغلها ترحّم فرما!» (اللّهمّ فارحم حیرتها فی مذاهبها،و أنینها فی موالجها ⁽³⁾).

«خداوندا!هنگامی به سوی تو برون آمدیم که خشکسالی های پی در پی بر ما هجوم آورده و ابرهای پر باران،به ما پشت کرده اند» (اللّهمّ خرجنا إلیک حین اعتکرت⁽⁴⁾علینا حدابیر السّنین ⁽⁵⁾،و أخلفتنا ⁽⁶⁾مخایل ⁽⁷⁾الجود ⁽⁸⁾).

تعبیرات بسیار حساب شده ای که امام علیه السّلام در این دعا بکار برده،از یکسو شدّت سوز آن حضرت و مردم را بیان می کند،و از سوی دیگر ترسیم دقیقی از حادثه را به همراه دارد زیرا«حدابیر»که جمع«حدبار»است در مورد شتری بکار می رود که از شدّت لاغری(به خاطر گرسنگی یا راه رفتن زیاد)استخوانهای کوهانش کاملا نمایان گشته،و گوشتها از روی آن برچیده شده است،امام علیه السّلام در این تشبیه زیبا خشکسالی های پی در پی را به چنین شتری تشبیه فرموده که به یقین منظره آن اسفناک و سوار شدن بر آن بسیار مشکل و طاقت فرساست.

تعبیر به«آنّه»و«حانّه»که هر دو در مورد حیوانی که ناله سر داده است بکار می رود یکی در مورد گوسفندان و دیگری در مورد شتران اشاره به این است که تمام حیوانات در آن خشکسالی شدید نالان شده بودند.

و با توجّه به این که قسمت عمده سرزمین عراق در میان دو نهر عظیم «دجله»و«فرات»واقع شده که از پر آب ترین نهرهای منطقه اند معلوم می شود خشکسالی در آن سالها به قدری شدید بوده که حتّی مردم عراق را برای نیازهای ابتدایی حیوانات،سخت در فشار قرار داده بود،(قراین نشان می دهد که امام علیه السّلام این خطبه را بعد از نماز باران در زمانی که در«کوفه»بود ایراد فرموده اند).

سپس می افزاید:«(خداوندا!)تو مایه امید هر بیچاره و حلاّل مشکلات هر طلب کننده ای،در این هنگام که یأس و نومیدی بر مردم چیره گشته،و ابرها از باریدن باز داشته شده اند و حیوانات بیابان رو به هلاکت می روند تو را می خوانیم که ما را به اعمالمان مؤاخذه نکنی و به گناهانمان مگیری!» (فکنت الرّجاء للمبتئس ⁽¹⁾،و البلاغ ⁽²⁾للملتمس.ندعوک حین قنط الأنام،و منع الغمام، و هلک السّوام ⁽³⁾،ألاّ تؤاخذنا بأعمالنا،و لا تأخذنا بذنوبنا) .

این تعبیر به خوبی نشان می دهد که بسیاری از آفات و بلاها و تنگناها به خاطر گناهان مردم است و تا به درگاه خدا نروند توبه و تقاضای عفو و بخشش نکنند مشکل آنها حل نمی شود.

این تعبیر شبیه تعبیری است که«نوح»پیامبر علیه السّلام به هنگام شکایت بردن به درگاه خدا از قوم خود می گوید:« «فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کانَ غَفّاراً یُرْسِلِ السَّماءَ عَلَیْکُمْ مِدْراراً» ؛به آنها گفتم:از گناهان خود در پیشگاه خدا استغفار کنید که خدا بسیار آمرزنده است،تا بارانهای آسمان را پی در پی بر شما فرو فرستد» ⁽⁴⁾.

در سوره اعراف نیز می خوانیم:« «وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُری آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ بَرَکاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ» ؛اگر مردمی که در آبادی ها زندگی می کنند ایمان می آوردند و تقوا پیشه می کردند برکات فراوانی از آسمان و زمین بر آنها می گشودیم» ⁽⁵⁾.

سپس امام خواسته اصلی خود را به پیشگاه خدا چنین عرضه می دارد:

(بارالها!)رحمتت را به وسیله ابرهای پر باران و بهار پر آب و گیاه و گیاهان سر سبز و پر طراوت بر ما بگستران،بارانی دانه درشت بر ما نازل کن،آن چنان که زمین های مرده را با آن زنده کنی و آنچه را از دست رفته به ما بازگردانی» (و انشر علینا رحمتک بالسّحاب المنبعق ⁽¹⁾

گویی ایرها شکافته می شوند و باران از آنها جاری می شود این واژه در مورد نزول باران به

کار می رود.

برای سال های پر نعمت به کار می رود.

گرفته شده است.

آنچه در این تعبیرات آمده تمام خواسته های قحطی زدگان و گرفتار خشکسالی را منعکس می کند،از یک سو تقاضای ابرهای پر باران و از سوی دیگر بهاری پر برکت و گیاهانی زیبا و پرطراوت و از سوی سوّم به سراغ نتیجه نهایی می رود؛بارانی که زمینهای مرده را زنده کند و آنچه را از دست رفته باز گرداند؛نه تنها آن سال سال پر برکتی باشد،بلکه سالی جبران کننده نسبت به سالهای خشکسالی پیشین باشد.

بخش دوّم

اشاره

اللّهمّ سقیا منک محییة مرویة،تامّة عامّة،طیّبة مبارکة،هنیئة مریعة، زاکیا نبتها،ثامرا فرعها،ناضرا و رقها،تنعش بها الضّعیف من عبادک، و تحیی بها المیّت من بلادک! اللّهمّ سقیا منک تعشب بها نجادنا،و تجری بها و هادنا،و یخصب بها جنابنا،و تقبل بها ثمارنا،و تعیش بها مواشینا،و تندی بها أقاصینا، و تستعین بها ضواحینا؛من برکاتک الواسعة،و عطایاک الجزیلة،علی بریّتک المرملة،و وحشک المهملة.و أنزل علینا سماء مخضلة،مدرارا هاطلة،یدافع الودق منها الودق،و یحفز القطر منها القطر،غیر خلّب برقها، و لا جهام عارضها،و لا قزع ربابها،و لا شفّان ذهابها،حتّی یخصب لإمراعها المجدبون،و یحیا ببرکتها المسنتون،فإنّک(تنزل الغیث من بعد ما قنطوا،و تنشر رحمتک و أنت الولیّ الحمید).

ترجمه

بارالها!بارانی حیات بخش،سیراب کننده،کامل،همگانی پاکیزه،پر برکت، گوارا و خرّمی بخش از ناحیه خودت بر ما نازل فرما!،بارانی که گیاهان پر برکت با شاخه هایی پر ثمر و برگهایی سر سبز و پر طراوت برویاند،آن گونه که بندگان ضعیفت را با آن توان بخشی و سرزمینهای مرده را با آن زنده کنی.

خداوندا!بارانی ده!که تپّه ها و کوههای بلند ما را پر گیاه سازد،در دامنه ها و دشتها جاری گردد،و به تمامی سرزمین ما نعمت فراوان بخشد،میوه ها با آن به ما روی آورد،چهارپایان ما با آن زندگی کنند،سرزمینهای دورتر از ما نیز از آن بهره مند شوند،و روستاهای ما از آن مدد گیرند(همه اینها را)از برکات

وسیع و گسترده و عطایای فراوان خویش بر بندگان فقیر و حیوانات وحش بیابان عنایت فرما! (خداوندا!)آسمانی مرطوب و پر باران،بارانی دانه درشت و پی در پی که قطرات آن بر اثر کثرت و شدّت،یکدیگر را به پیش رانند و از خود دور سازند،نه رعد و برق بی باران و ابر بی ثمر،و نه ابرهای کوچک پراکنده و نه دانه های ریز همراه بادهای سرد.

(بارانی مرحمت کن که)قحطی زده گان به نعمت فراوان رسند و از برکت آن گرفتاران خشکسالی زنده گردند،زیرا تویی که بعد از نومیدی آنها باران را فرو می فرستی و رحمتت را گسترش می دهی و تو سرپرستی هستی شایسته ستایش!

شرح و تفسیر: پروردگارا!بارانی با این ویژگیها بر ما فرست

پروردگارا!بارانی با این ویژگیها بر ما فرست

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه،خواسته اصلی خودش و همراهانش را که نزول باران پر برکت است بیان کرده و بارانی از خدا می خواهد که برای آن صفات بیست گانه ای بیان فرموده است که هر یک از این اوصاف،اشاره به نکته دقیقی است و چه جالب و شگفت انگیز است که امام علیه السّلام برای باران مطلوب،این همه اوصاف بیان می کند،اوصافی که انسان را در برابر عظمت خالق،خاضع می سازد و به شنوندگان می فهماند که این قطرات باران چه برکات و آثاری می تواند داشته باشد،عرضه می دارد:

«بارالها!بارانی حیات بخش،سیراب کننده،کامل،همگانی پاکیزه،، پر برکت،گوارا و خرّمی بخش از ناحیه خودت بر ما نازل فرما!بارانی که گیاهانی پر برکت با شاخه های پر ثمر و برگهای سر سبز و پر طراوات برویاند،آن گونه که بندگان ضعیفت را با آن توان بخشی و سرزمینهای مرده را با آن

زنده کنی!» (اللّهمّ سقیا منک محییة مرویة،تامّة عامّة،طیّبة مبارکة،هنیئة مریعة ⁽¹⁾، زاکیا نبتها،ثامرا ⁽²⁾فرعها،ناضرا ⁽³⁾ورقها،تنعش ⁽⁴⁾بها الضّعیف من عبادک،و تحیی بها المیّت من بلادک) .

در واقع علیه السّلام امام از پیشگاه حق تقاضای بارانی می کند که شرائط در آن جمع باشد و موانع از آن دور،زیرا بسیار دیده شده که بارانهای سیل آسا می بارد ولی همه چیز را ویران می کند،یا در نقطه خاصّی متمرکز می شود و نفع آن عام نیست و یا همراه با سردی شدید هوا و یخبندان می شود که آثار منفی بجا می گذارد و یا موانعی همچون بادهای گرم،طوفانهای شدید،آفات گیاهی ملخ و حشرات موذّی و امثال آن،آثار باران را از میان می برد،امام علیه السّلام تمام این جوانب را در نظر می گیرد و جمع همه شرایط و دفع همه موانع را از خدا می طلبد.

و در ادامه این دعا هفت وصف دیگر،بیان می کند که با اوصاف سیزده گانه قبل،عدد بیست را کامل می سازد،عرضه می دارد«خداوندا!بارانی ده!که تپّه ها و کوههای بلند ما را پر گیاه سازد و در دامنه ها و دشتها جاری گردد،به تمامی سرزمین ما نعمت فراوان بخشد،میوه ها با آن به ما روی آورند،چهارپایان ما با آن زندگی کنند و سرزمینهای دورتر از ما نیز از آن بهره مند شوند،و روستاهای ما از آن مدد گیرند(همه اینها را)از برکات واسع و عطایای فراوان خویش بر بندگان فقیر و حیوانات وحش بیابان عنایت فرما!» (اللّهمّ سقیا

منک تعشب ⁽¹⁾بها نجادنا ⁽²⁾

نجده می گوید.

جود و سخاوت است.

مرمله به معنی فقیر و ارامل نیز به افراد فقیر گفته می شود.

امام علیه السّلام سعه صدر و وسعت نظر و رحمت عام خود را در این دعا نشان می دهد،چرا که مناطق دور و نزدیک را در نظر گرفته،چهارپایان و حتی حیوانات وحشی بیابان را از نظر دور نمی دارد،دعای او همگان را شامل می شود و تقاضای او همه را در بر می گیرد و این است معنی لطف و مرحمت عام امام علیه السّلام پیشوای بزرگ اسلام!

سپس امام علیه السّلام در ادامه تقاضاهای خود در مورد نزول بارانهای پر برکت چنین عرضه می دارد(خداوندا!)آسمانی مرطوب و پر باران،

بارانی دانه درشت و پی در پی که قطراتش(بر اثر کثرت و شدّت)یکدیگر را به پیش رانند،و از خود دور سازند» (و أنزل علینا سماء مخضلة ⁽¹⁾

کنایه از سالهای پرباران و پر برکت بکار می رود.

درشت بکار می رود.

نزول باران در فضا پراکنده می شود نیز گفته شده است و در این جا مناسب معنی اول است.

و در توصیف بیشتر می افزاید:«نه رعد و برق بی باران و ابر بی ثمر،و نه ابرهای کوچک پراکنده،و نه دانه های ریز،همراه بادهای سرد» (غیر خلّب ⁽⁵⁾

اشاره به ایری است که رعد و برق از آن ظاهر می شود ولی نمی بارد.

جهامة» به معنی قیافه در هم کشیدن گرفته شده است.

ریشه اصلی آن «شفون» (بر وزن فنون، به معنی نگاه کردن با گوشه چشم با نگاه کردن اعتراض

آمیز است و اطلاق این واژه بر بادهای سرد شاید به خاطر آن است که سبب ناراحتی طرف

مقابل می شود.

«(بارانی مرحمت کن که)قحطی زدگان،به نعمت فراوان رسند و از برکت آن گرفتاران خشکسالی،زنده گردند،زیرا توئی که بعد از نومیدی آنها،باران را فرو می فرستی و رحمتت را گسترش می دهی و تو سرپرستی هستی شایسته ستایش» ⁽¹⁾

الحمید) (شوری، آیه ۲۸).

خشکسالی شده است مجدب گفته می شود.

امام علیه السّلام در این قسمت از خطبه،اوصاف نه گانه دیگری،برای بارانهای مفید و سودمند و پر برکت بیان فرموده که به ضمیمه اوصاف گذشته،بالغ بر 29 وصف می شود،راستی عجیب است تقاضای باران که معمولا تقاضا کنندگان حدّ اکثر، آن را به یک یا دو وصف توصیف می کنند و عرضه می دارند:«خداوندا!بارانی پر برکت به ما مرحمت کن»،امام علیه السّلام آن را با این همه اوصاف دقیق و ریزه کاریهای لطیف و تعبیراتی شیرین و بسیار متنوّع،به صورت 29 وصف بیان می کند که انسان در آن حیران می ماند.

امام علیه السّلام نهایت فصاحت و بلاغت بی نظیر خود را در این خطبه بیان کرده و تقاضای خویش را در محضر پروردگار،آن چنان شرح داده که

مردم را به الطاف الهی آشنا سازد،و به آنها بگوید در مسیر نعمت،موانع زیادی است که اگر لطف خداوند شامل حال آنها نگردد هرگز به کمال مطلوب نمی رسند و به یقین چنین بیانی از کسی که«مؤید من عند اللّه»نیست و روح القدس او را یاری نمی دهد امکان پذیر نمی باشد.

تفسیر ما فی هذه الخطبة من الغریب

اشاره

تفسیر و توضیح بعضی از لغات پیچیده این خطبه در پایان این خطبه چنین می خوانیم:

قال السّید الشّریف رضی اللّه عنه؛قوله علیه السّلام:(انصاحت جبالنا)أی تشقّقت من المحول،یقال:انصاح الثّوب إذا انشق و یقال أیضا:انصاح النّبت و صاح و صوّح إذا جفّ و یبس کلّه بمعنی و قوله:(و هامت دوابّنا)أی عطشت و الهیام:العطش.

و قوله(حدابیر السّنین)جمع حدبار،و هی الناقة الّتی انضاها السّیر،فشبّه بها السنة الّتی فشا فیها الجدب،قال ذو الرّمّة:

حدابیر ما تنفکّ إلاّ مناخة علی الخسف أو نرمی بها بلدا فقرا

و قوله:(و لا قزع ربابها)،القزع:القطع الصّغار المتفرّقة من السّحاب.

و قوله:(و لا شفّان ذهابها)فانّ تقدیره:و لا ذات شفّان ذهابها.و الشّفّان:الرّیح الباردة،و الذّهاب الامطار اللّیّنة.فحذف(ذات)لعلم السّامع به.

ترجمه

سیّد شریف رضی رحمه اللّه در پایان این خطبه چنین می گوید:جمله امام علیه السّلام «إنصاحت جبالنا» یعنی«کوه ها از شدت خشکسالی از هم شکافته است»زیرا تعبیر:«إنصاح الثّوب»زمانی گفته می شود که لباس از هم شکافته شده باشد.«إنصاح النّبت و صاح وصوّح»هنگامی گفته

می شود که گیاه خشک گردد و این چند واژه همه به یک معنی است و جمله «و هامت دوابّنا» از ماده«هیام»(بر وزن غلام)به معنی عطش است ⁽¹⁾

بر اثر آن حال جئون به او دست می دهد) تفسیر کرده اند. این تعبیر در مورد عشق های سوزان

و عاشق های بی قرار هم به کار می رود.

شاعر معروف«ذو الرمة»می گوید:شتران لاغری که هیچ گاه از هم جدا نمی گردند جز در خوابگاه های خالی از علف یا این که آنها را در سرزمین بی آب و علفی قرار دهیم.

و جمله «و لا قزع ربابها» یعنی از قطعات کوچک و پراکنده ابر نباشد(بلکه ابرهایی باشد متراکم و پر باران)و جمله«و لا شفان ذهابها»در تقدیر «و لا ذات شفان ذهابها» است و«شفان»به معنی باد سرد و«ذهاب»به معنی باران های نرم است و کلمه«ذات»به خاطر روشن بودن برای شنونده،حذف شده است(و معنی جمله در مجموع چنین است:خداوندا باران های ملایم و آمیخته با بادهای سرد که آثار آن را ممکن است از بین ببرد برای ما مفرست بلکه بارانی درشت دانه در هوایی ملایم نصیب بفرما).

نکته ها

1-نماز باران(صلاة الاستسقاء)

از دستورات جالب در اسلام نماز«استسقاء»است که همه فقهای اسلام، اعم از شیعه و اهل سنت آن را در کتب فقهی خود آورده اند.

طبق آنچه در منابع پیروان اهل بیت علیهم السّلام آمده است یکی از آداب آن،این است که مردم سه روز روزه بگیرند و در روز سوّم در حالی که همه روزه دارند به بیرون شهر می روند و دو رکعت نماز همانند نماز«عید فطر و قربان»به جا می آورند که در رکعت اوّل،پنج قنوت دارد و در رکعت دوّم چهار قنوت و در قنوت ها به جای دعایی که در قنوت نماز«عید»خوانده می شود دعاهایی در زمینه باران و طلب رحمت از پروردگار می خوانند و قبل از هر دعا درود بر محمّد و آل محمّد صلّی اللّه علیه و آله می فرستند و هنگامی که امام علیه السّلام از نماز فراغت یافت،عبای خود را به امید نزول باران پشت و رو می کند و رو به قبله کرده یکصد بار با صدای بلند تکبیر می گوید(و مردم نیز با او تکبیر می گویند)پس از آن به طرف مردم رو کرده به سوی راست متوجه می شود و صدبار با صدای بلند سبحان اللّه می گوید آن گاه به سمت چپ رو کرده و یک صدبار با صدای بلند لا إله إلا اللّه می گوید،سپس رو به مردم کرده یکصد بار با صدای بلند حمد خدا می گوید و مردم هم چنین می کنند،آن گاه امام دست به سوی آسمان بلند کرده به اتفاق مردم دعا می کند و تضرع و زاری نموده از خدا تقاضای رحمت می کنند و مردم دعای امام را آمین می گویند.

در بعضی از روایات آمده است که پیرمردان و پیر زنان و کودکان و حتی حیوانات تشنه و گرسنه را با خود به بیابان آورند و بچه ها را از مادران جدا کنند تا گریه آنها دل های همگان را تکان دهد و توجه آنها به خدا بیشتر شود ⁽¹⁾

صفحه ۱۲۷ و «تحریر الوسیله به امام خمینی (قدس سره) جلد اول و وسائل الشیعه » جلد پنجم

صفحه ۱۶۲ آمده است.

و در صورتی که نتوانند تمام این مراسم را انجام دهند از گناهان خویش توبه می کنند و دست به دعا برمی دارند و به صورت دسته جمعی دعا می کنند. این مراسم اثر عجیبی دارد و به راستی حالت تضرع و دعا در همه ایجاد می کند حالتی که انسان ها را به ذات بی مثال خداوند رحمان و رحیم مرتبط می سازد و سبب نزول رحمت او می شود.

این نماز آثار جنبی خوبی در تربیت نفوس و توبه از گناه و بازگشت به پاکی ها و نیکی ها دارد که گاه اثر جنبی آن از نزول باران بیشتر و پر برکت تر است.

از روایات اسلامی استفاده می شود که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله هنگامی که مردم از خشکسالی شدید به حضرتش شکایت کردند نماز و دعای باران خواند،و چنان بارانی نازل شد که مردم به زحمت افتادند و خواستار پایان باران شدند ⁽¹⁾.

قرائن نشان می دهد که امام امیر المؤمنین علیه السّلام نیز خطبه بالا را بعد از نماز باران خوانده است زیرا در بعضی از روایات که این خطبه را به طور کاملتری نقل می کند جمله:«اللّهمّ إنّا خرجنا إلیک»آمده است که نشان می دهد حضرت به اتفاق مردم به بیابان رفته اند،و این کار معمولا برای خواندن نماز باران است و در بعضی از روایات آمده است که علی علیه السّلام در آخر این خطبه گریه کرد و با عباراتی بسیار سوزناک از خداوند متعال تقاضای باران نمود.

در زمینه نماز استسقا در خطبه 143 نهج البلاغه نیز مطالبی خواهد آمد.

2-گناه و بر چیده شدن برکات

درباره فلسفه«آفات و بلاها»بحثهای زیادی در کتب فلسفی و کلامی و تفسیری آمده است از قرآن مجید،به خوبی استفاده می شود که همراه ظهور پیامبران الهی خداوند،مشکلاتی برای امّتها فراهم می کرد تا آنها را بیدار کند. قرآن مجید می فرماید:« «وَ ما أَرْسَلْنا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَبِیٍّ إِلاّ أَخَذْنا أَهْلَها بِالْبَأْساءِ وَ الضَّرّاءِ لَعَلَّهُمْ یَضَّرَّعُونَ» ؛در هیچ شهر و آبادی پیامبری نفرستادیم مگر این که اهل آن را به سختی و رنج گرفتار کردیم،شاید به سوی خدا باز گردند و تضرّع کنند» ⁽¹⁾.

این تعبیر نشان می دهد که این یک قانون عمومی و همیشگی بوده است و هدف آمادگی برای پذیرش دعوت انبیا بوده است.

حوادث دردناک در طول تاریخ امّتها و هنگام بروز غفلتها از سوی خداوند پیش می آمده،تا پرده های غفلت را کنار بزند و امتها بیدار شوند.

و گاه این حوادث سخت و دردناک نتیجه گناهان مردم بوده که باز هدف را توبه و انابه و بازگشت به سوی خداوند تشکیل می داده است،آن گونه که در آیه دیگری از قرآن می خوانیم:« «ظَهَرَ الْفَسادُ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِما کَسَبَتْ أَیْدِی النّاسِ لِیُذِیقَهُمْ بَعْضَ الَّذِی عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ» ؛فساد در خشکی و دریا به خاطر کارهایی که مردم انجام داده اند آشکار شده است خدا می خواهد نتیجه بعضی از اعمالشان را به آنان بچشاند شاید(به سوی حق)بازگردند» ⁽²⁾.

به این ترتیب به خوبی روشن می شود که یکی از طرق تربیت الهی همین حوادث ناگوار طبیعی یا اجتماعی است،مسأله خشکسالی نیز می تواند یکی از آنها بوده باشد،همان گونه که در خطبه بالا به آن اشاره شده است امام علیه السّلام در این خطبه می فرماید:«ندعوک حین قنط الأنام،و منع الغمام،

و هلک السّوام،ألاّ تؤاخذنا بأعمالنا،و لا تأخذنا بذنوبنا؛در این هنگام که یأس و نومیدی بر مردم چیره گشته و ابرها از باریدن بازداشته شده اند و حیوانات بیابان رو به هلاکت گذارده اند تو را می خوانیم که ما را به اعمالمان مؤاخذه مکنی و به گناهانمان مگیری».

در خطبه 143 همین مطلب،با بیان روشن تری آمده است که به هنگام خشکسالی به مردم هشدار داد که از گناهانشان توبه کنند و از خطا باز ایستند و متذکّر شوند و به سوی خدا باز گردند سپس به آیات سوره«نوح»در این زمینه استدلال فرمود که شرح آن إن شاء اللّه خواهد آمد.

این سخن را با حدیثی از امام صادق علیه السّلام پایان می دهیم(هر چند ناگفته ها در این زمینه بسیار است)فرمود:«إذا فشت أربعة ظهرت أربعة إذا فشت الزّنا ظهرت الزّلازل و إذا امسکت الزّکاة هلکت الماشیة و إذا جار الحکام فی القضاء أمسک القطر من السّماء و إذا خفرت الذمّة نضر المشرکون علی المسلمین؛هنگامی که چهار گناه شایع بشود چهار بلا دامنگیر مردم می شود هنگامی که«زنا»شایع شود زلزله ها آشکار می گردد و هنگامی که مردم از دادن زکات امساک کنند مرگ و میر در چهارپایان می افتد و هنگامی که حاکمان در قضا ستم کنند آسمان از باریدن باران باز می ایستد و هنگامی که پیمانها شکسته شود مشرکان بر مسلمین پیروز می شوند» ⁽¹⁾.

در حدیث معتبر و معروف«ابو ولاّد»نیز می خوانیم:هنگامی که امام صادق علیه السّلام فتوای نادرست«ابو حنیفه»را در بعضی از مسائل قضایی شنید فرمود:«فی مثل هذا القضاء و شبهه تحبس السّماء ماءها و تمنع

الأرض برکتها؛به جهت این گونه قضاوتها و مانند آن آسمان آب خود را حبس می کند و زمین برکت خود را منع می نماید» ⁽¹⁾.

خطبه 116: اندرز یاران خود

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام و فیها ینصح اصحابه

1

از خطبه های امام علیه السّلام است که در آن یاران خود را اندرز می دهد.

خطبه در یک نگاه

خطبه 116 ⁽²⁾

در این خطبه اشاره ای به مسأله موضوع به قدرت رسیدن «حجاج» در «کوفه» و جنایات

وحشتناک او شده است و این بخش از خطبه را گروه زیادی از مورخان و محدثان نقل

کرده اند از جمله «ابن عبدریه» در «عقد القرید» و «مسعودی» در «مروج الذهب» و «لازهری » در

تهذیب اللغة» و «ابن الفقیه به در کتاب «البلدان» و «این اثیر» در «نهایه» و «دیلمی» در کتاب

ارشاد » (مصادر نهج البلاغه، جلد ۲ صفحه ۲۵۹ و ۲۶۰).

این خطبه در حقیقت از چند بخش تشکیل شده است:

در قسمت اوّل،توصیف بلیغی از پیغمبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و مجاهدتهای گسترده آن حضرت در ابلاغ رسالت است.

در بخش دوّم،مردم را مخاطب ساخته و به اندرز و نصیحت آنها می پردازد، نصیحتی تکان دهنده و بیدارگر.

در بخش سوّم،از اصحابش گله شدید دارد و آرزو می کند که خداوند میان او و آنان جدایی بیفکند و او را به کسانی که شایسته همنشینی او هستند،ملحق سازد.

در چهارمین و آخرین بخش این خطبه،با اشاراتی گویا از فتنه«حجّاج» خبر می دهد و گوشه ای از جنایتهای او را بر می شمرد،شاید مردم بیدار شوند و با توبه به درگاه خداوند،و بازگشت به وحدت و ترک اختلافات و سستی ها جلوی جنایات او را بگیرند.

بخش اوّل

اشاره

أرسله داعیا إلی الحقّ و شاهدا علی الخلق،فبلّغ رسالات ربّه غیر و ان و لا مقصّر،و جاهد فی اللّه أعداءه غیر واهن و لا معذّر.إمام من اتّقی،و بصر من اهتدی.

ترجمه

خداوند او(پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله)را فرستاد تا به سوی حق دعوت کند،و گواه بر اعمال خلق باشد،او بدون سستی به ابلاغ رسالت پروردگارش،پرداخت و هرگز کوتاهی نکرد،در راه خدا با دشمنان او بدون ضعف،جهاد کرد،و در این راه هیچ عذر و بهانه ای نیاورد،او پیشوای پرهیزگاران،و روشنی بخش چشم هدایت جویان است.

شرح و تفسیر: او هرگز در جهاد کوتاهی نکرد

او هرگز در جهاد کوتاهی نکرد

همان گونه که جمعی از شارحان«نهج البلاغه»تصریح کرده اند به نظر می رسد این خطبه بخشی از خطبه طولانی تری بوده است که امام علیه السّلام برای تشویق اصحابش به مسأله جهاد در برابر جنایتکاران شام بیان فرموده و خطراتی را که در صورت سستی و ترک جهاد در پیش دارند برای آنها بیان فرموده،و اتمام حجّت کرده است.

در بخش اوّل این خطبه،برای آماده کردن دل های مخاطبان خود اشاره ای به خدمات برجسته پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله در طریق نشر اسلام،فرموده،

تا به اهمیّت این میراث بزرگ الهی آشنا شوند و در پاسداری آن در برابر هجمات دشمنان اسلام بکوشند.

نخست می فرماید:«خداوند او(پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله)را فرستاد تا(مردم را)به سوی حقّ دعوت کند و گواه بر اعمال خلق باشد» (أرسله داعیا إلی الحقّ و شاهدا علی الخلق) .

در واقع،رسالت عظیم پیامبر صلّی اللّه علیه و آله را در این دو جمله خلاصه فرموده است؛ از یکسو دعوت به سوی حق،و ابلاغ فرمانهای پروردگار و از سوی دیگر نظارت بر حسن اجرای آن.

در این که مراد از شاهد بودن پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در این جا چیست؟بعضی گفته اند:

مراد گواهی بر اعمال مردم یا گواهی بر پیامبران در روز قیامت است آن چنان که در قرآن آمده:« «فَکَیْفَ إِذا جِئْنا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ وَ جِئْنا بِکَ عَلی هؤُلاءِ شَهِیداً» ؛چگونه خواهد بود آن روزی که از هر امّتی شاهد و گواهی(بر اعمال آنها)می آوریم و تو را گواه آنان خواهیم آورد» ⁽¹⁾.

ولی ظاهر کلام امام علیه السّلام نشان می دهد که منظور از شاهد بودن،نظارت آن حضرت بر اعمال انسانها برای اجرای فرمانهای الهی،در همین دنیاست و به تعبیر دیگر،کار آن حضرت،تنها ابلاغ دعوت حق نبود،بلکه نظارت بر اجرای آن نیز از وظایف آن حضرت بوده است و این همان معنی امامت و ولایت تشریعی آن بزرگوار است.

جمع میان دو معنی نیز،مانعی ندارد که آن حضرت هم ناظر بر اعمال در این جهان و هم گواه بر آن در جهان دیگر باشد.

سپس در ادامه این سخن به بیان اوصافی از پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله پرداخته و در عبارات کوتاهی شش وصف را بیان می فرماید،می گوید:«او

بدون سستی،به ابلاغ رسالت پروردگارش پرداخت و هرگز کوتاهی نکرد،و در راه خدا با دشمنان او بدون ضعف،جهاد کرد،و در این راه هیچ عذر و بهانه ای نیاورد.او پیشوای پرهیزگاران و روشنی بخش چشم هدایت جویان است» (فبلّغ رسالات ربّه غیر و ان ⁽¹⁾

می گویند که در کارها ستی به خرج می دهد.

می آورد.

در این عبارات کوتاه تمام ویژگیهایی که در یک رهبر شجاع و توانا لازم است ذکر شده است،سستی نکردن،کوتاهی ننمودن،جهاد قاطعانه داشتن،و عذر و بهانه نتراشیدن،و از سوی دیگر آن حضرت را پیشوای پرهیزگاران و سبب هدایت بینایان می شمرد که افراد آلوده را از گرد خود دور می کند و فاسدان و گمراهان غیر قابل هدایت را،کنار می زند.

بسیارند کسانی که برای سرپوش گذاشتن بر تقصیرات و کوتاهی های خود عذر و بهانه های واهی می تراشند ولی یک رهبر شجاع و مدیر و مدبّر هرگز چنین نمی کند و به سراغ عذر و بهانه ها نمی رود.

تعبیرات فوق در واقع اشاره ای است پر معنی به سستی و کوتاهی کردن مردم«کوفه»و ترک جهاد به معنی واقعی کلمه،و عذر تراشی ها و بهانه جویی ها برای فرار از زیر بار مسئولیتها.امام علیه السّلام به آنها گوشزد می کند که پیامبر شما چنین نبود،چرا شما چنین هستید؟!

بخش دوّم

اشاره

و منها:و لو تعلمون ما أعلم ممّا طوی عنکم غیبه،إذا لخرجتم إلی الصّعدات تبکون علی أعمالکم،و تلتدمون علی أنفسکم،و لترکتم أموالکم لا حارس لها و لا خالف علیها،و لهمّت کلّ امریء منکم نفسه،لا یلتفت إلی غیرها؛و لکنّکم نسیتم ما ذکّرتم،و أمنتم ما حذّرتم،فتاه عنکم رأیکم، و تشتّت علیکم أمرکم.و لوددت أنّ اللّه فرّق بینی و بینکم،و ألحقنی بمن هو أحقّ بی منکم.قوم و اللّه میامین الرّأی،مراجیح الحلم،مقاویل بالحقّ، متاریک للبغی.مضوا قدما علی الطّریقة،و أوجفوا علی المحجّة،فظفروا بالعقبی الدّائمة،و الکرامة الباردة.

ترجمه

اگر شما همانند من از آنچه پنهان است خبر داشتید(و آینده تاریک خود را می دیدید)از خانه ها بیرون آمده سر به بیابان می گذاشتید،بر اعمال خویش گریه می کردید،و بر سر و صورت می زدید،و اموال خود را بدون نگهبان و بی آن که کسی را جانشین خود در آن قرار دهید رها می ساختید،هر یک از شما(از شدت وحشت)تنها به خود می پرداخت و به دیگری توجه نداشت ولی (متأسفانه)تذکراتی را که به شما داده شده فراموش کرده اید،و از آنچه بر حذر داشته شده اید،ایمن گشته اید،در نتیجه عقلتان گمراه و سرگردان شده،و امورتان پراکنده گشته(به خدا سوگند)دوست داشتم که خدا میان من و شما جدایی می افکند و مرا به کسی که نسبت به من از شما سزاوارتر و شایسته است ملحق می ساخت،همان قومی که-به خدا سوگند-افکارشان خجسته و پر بار و صاحب علم و دانش بودند،همان ها که به حق سخن می گفتند،و ظلم و ستم را ترک می کردند آنها که از پیش،در طریق هدایت

گام نهادند و در راه روشن،به سرعت پیش رفتند در نتیجه به سعادت جاویدان و زندگی گوارا و پر ارزش دست یافتند.

شرح و تفسیر: آینده تاریکی در انتظار شماست

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه،به همه کسانی که در جهاد با دشمن غدّار و مکّار،سستی نشان می دهند و با عذر تراشی ها،شانه از زیر بار مسئولیت تهی می کنند هشدار می دهد که آینده ای بسیار تاریک،در پیش دارید،آینده ای که دشمن در آن بر شما مسلّط می شود و چنان ضربات خود را بی رحمانه بر پیکر شما وارد می کند که عقل و هوش را از دست خواهید داد می فرماید:

«اگر شما همانند من،از آنچه پنهان است خبر داشتید(و آینده سیاه و ظلمانی خود را می دیدید)از خانه ها بیرون آمده،سر به بیابان می گذاشتید،بر اعمال خویش گریه می کردید و بر سر و صورت می زدید!» (و لو تعلمون ما أعلم ممّا طوی ⁽¹⁾

همان معنی کتمان است.

این جا اشاره به دشت و کوه و بیابان است بعضی «صدعات» را جمع «صعده (بر وزن دهل) و

صعدات» را جمع جمع دانسته اند.

و به این نیز قناعت نمی کردید،بلکه«اموال خود را بدون نگهبان و بی آن که کسی را جانشین خود در آن قرار دهید رها می کردید،هر یک از شما(از

شدت وحشت)تنها به خود می پرداخت و به دیگری توجّه نداشت!» (و لترکتم أموالکم لا حارس لها و لا خالف ⁽¹⁾

معنی افراد کثیر الخلاف نیز آمده ولی در این جا معنی اول مراد است.

این تعبیرات،حال کسی را مجسّم می کند،که گرفتار مصایب عظیمی شده، به گونه ای که همه چیز را جز نجات جان خویش،فراموش کرده است،سر به بیابان نهاده و پیوسته بر سر و صورت می زند،اشک می ریزد،و فریاد می کشد، اموالی را که آن همه در نظرش اهمیّت داشت و در حفظ آن همواره می کوشید به کلّی رها کرده و به پشت سر خویش نگاه نمی کند حتی عزیزترین عزیزانش را به دست فراموشی سپرده است.

بعضی از مفسّران نهج البلاغه،معتقدند:این تعبیرات مربوط به اهوال و وحشتهای روز قیامت است که در قرآن مجید در آیات مختلف به آن اشاره شده است ولی با توجه به ذیل خطبه که سخن از جنایات وحشتناک «حجّاج»می گوید و شأن ورود خطبه،که نظر به سستی مردم«کوفه»در جهاد با دشمن دارد،این معنی بسیار بعید است و ظاهر این است که ناظر به سلطه«بنی امیه»و جنایات عظیم«حجّاج»و امثال او می باشد.

و در ادامه این سخن امام علیه السّلام به منشأ و سرچشمه اصلی این حوادث اشاره می کند می فرماید:«ولی(متأسفانه)تذکراتی را که به شما داده شده بود فراموش کردید،و از آنچه بر حذر داشته شده بودید،ایمن گشتید، در نتیجه عقل شما گمراه و سرگردان شد،و امورتان پراکنده گشت!»

(و لکنّکم نسیتم ما ذکّرتم،و أمنتم ما حذّرتم،فتاه ⁽¹⁾

معنی افراد کثیر الخلاف نیز آمده ولی در این جا معنی اول مراد است.

هرگز تصوّر نکنید حوادث دردناکی که در انتظار شماست،غافلگیرانه است، ابدا چنین نیست،بارها به شما تذکّر داده ام،و حق نصیحت را ادا کرده ام،و گفتنی ها را گفته ام،و هشدار داده ام ولی افسوس!گوش شنوا در میان شما نبود، تمام آنچه را گفتم به فراموشی سپردید،و همه اندرزها را نادیده گرفتید،به همین دلیل،تصمیمات لازم را به موقع نگرفتید،و برای مقابله با دشمنان خطرناکتان،برنامه ریزی نکردید،و این است نتیجه کار شما،که دشمنان بی رحم و غدّار بر شما مسلّط می شوند،و بلایی بر سرتان می آورند که در تاریخ بی سابقه است.

سپس امام علیه السّلام می فرماید:«(به خدا سوگند!)دوست داشتم که خدا میان من و شما،جدایی می افکند و مرا به کسی که نسبت به من از شما سزاوارتر و شایسته تر است ملحق می ساخت» (و لوددت أنّ اللّه فرّق بینی و بینکم، و ألحقنی بمن هو أحقّ بی منکم) .

اشاره به این که اکنون که شما اصلاح ناپذیرید ای کاش!من از شما جدا شده بودم و ای کاش!مقدّرات الهی،اجازه می داد به گروهی می پیوستم که آنها هماهنگ با افکار و برنامه های من بودند.

و در ادامه این سخن،به شرح ویژگیهای قوم و گروهی که آنها را شایسته هم نشینی و همدلی و همگامی خود می داند،پرداخته،چنین می فرماید:

«همان ها که به خدا سوگند!افکارشان خجسته و پربار و صاحب وقار و بردباری بودند،همان ها که به حقّ سخن می گفتند و ظلم و ستم را ترک کردند، آنها که از پیش در طریق هدایت گام نهادند و در راه روشنی،به سرعت پیش رفتند،در نتیجه به سعادت جاویدان و زندگی گوارا و پر ارزش

دست یافتند» (قوم و اللّه میامین ⁽¹⁾الرّأی،مراجیح ⁽²⁾الحلم،مقاویل بالحقّ،متاریک ⁽³⁾

می کند.

دارد که به معنی در مسیر پیش روی است و یا معنی جمعی دارد که به معنی پیش روان است.

این تعبیرات،اشاره روشنی به پیامبر و گروهی از اصحاب خاص او دارد که دارای ویژگیهای ششگانه بالا بودند،دو ویژگی در فکر و اندیشه(داشتن اندیشه های پربار و عقل کافی)و دو ویژگی در برنامه های زندگی(طرفداری از حق و مبارزه با ظلم)و دو ویژگی در عمل(گام برداشتن در طریق حق و سرعت برای رسیدن به مقصد)و نتیجه این ویژگیها را که سعادت جاویدان و زندگی گوارا و پر ارزش است نیز بیان فرموده.

نکته: مظلومیت امام امیر المؤمنین علیه السّلام

مظلومیت امام امیر المؤمنین علیه السّلام

مظلومیت،تنها در این نیست که انسان به وسیله گروهی ظالم و جبّار، پیمان شکن و بی وفا و در پیکاری نابرابر،شهید گردد بلکه،یکی از دردناکترین نمونه های مظلومیت این است که

مدیری لایق و فرماندهی توانا و خبیر و آگاه و سیاستمداری هوشیار و خوش فکر در میان گروهی گرفتار شود که شایستگی و لیاقت همراهی و همگامی با او را نداشته باشند،هر چه او می گوید،بر خلاف آن رفتار می کنند و هر قدر به آنها هشدار می دهد به حرکت در نمی آیند،جمعیّتی پراکنده،نادان،ضعیف و سست و بی اراده.

گرفتار شدن چنان رهبری،در چنگال چنین پیروانی،سبب می شود که ارزش مکتب و افکار او فراموش گردد و حتی بعضی از بی خبران او را متّهم به عدم شایستگی کافی در مدیریّت و رهبری کنند.

این یکی از بزرگترین مظلومیت هاست و این همان است که امیر مؤمنان علی علیه السّلام در عصر و زمان خود به آن گرفتار شد،و نه تنها در خطبه بالا،بلکه در خطبه های متعددی از«نهج البلاغه»به آن اشاره فرموده است.

گاه می گوید:«ای کاش!معاویه شما را با لشکر خود،معاوضه می کرد همچون معاوضه درهم و دینار،ده نفر از شما را می گرفت و یک نفر از شامیان را به من می داد» ⁽¹⁾.

و گاه می فرماید:«من در خواب پیغمبر خدا را دیدم و از عداوتها و کژیهای این قوم،به حضرتش شکایت کردم،فرمود:«به آنها نفرین کن!»عرض کردم:

خداوندا!بهتر از آنان را به من ده!و شخص بدی را به جای من بر آنها مسلّط کن» ⁽²⁾.

و در جای دیگر می فرماید:«ای مرد نمایانی!که مردانگی ندارید...به خدا دوست داشتم که هرگز شما را نمی دیدم و نمی شناختم» ⁽³⁾.

و به راستی شاید نتوانیم در طول تاریخ رهبر برگزیده ای از اولیاء اللّه را پیدا کنیم که در مدت کوتاه حکومتش،با این همه خصومت و کارشکنی و دشمنی و نامهربانی و سرکشی و طغیان،روبه رو شده باشد و این دردناکترین شکل مظلومیت است و از این جاست که گفته می شود:«علی علیه السّلام اوّل مظلوم عالم است».

بخش سوّم

اشاره

أما و اللّه،لیسلّطنّ علیکم غلام ثقیف الذّیّال المیّال؛یأکل خضرتکم، و یذیب شحمتکم،إیه أبا وذحة!

ترجمه

آگاه باشید!به خدا سوگند!جوانکی از طایفه«بنی ثقیف»که متکبّر و هوسباز است بر شما مسلّط می شود،اموال و کشتزارهای سرسبز شما را می بلعد و نیرو و قدرت شما را می گیرد.ای«ابا وذحه»(ای حجّاج)!بر فشارت بیفزا!(و از این مردم ناسپاس انتقام بگیر).

شرح و تفسیر

انتقام الهی!

در آخرین بخش این خطبه،امام علیه السّلام با صراحت بیشتری از آینده تاریک مردم سست و بی وفای«کوفه»خبر می دهد و می فرماید:«آگاه باشید!به خدا سوگند!جوانکی از طایفه«بنی ثقیف»که متکبّر و هوس باز است بر شما مسلّط می شود،اموال و کشتزارهای سر سبز شما را می خورد و قوّت و قدرت شما را می گیرد» (أما و اللّه،لیسلّطنّ علیکم غلام ثقیف الذّیّال ⁽¹⁾

یا قبای آنها بر زمین کشیده می شد عرب، «دیال» می گفت و از آن جا که این کار، کار افراد

متکبر بود واژه «ذیال » به افراد متکبر و خودخواه اطلاق می شود.

سپس می افزاید:«ای أبا وذحة!بر فشارت بیفزا!»(و از این مردم ناسپاس و سرکش انتقام بگیر!) (إیه أبا وذحة!) ⁽¹⁾

می چسبد و همچنین به معنی سوسک آمده است ولی در بعضی کلمات «ابن ابی الحدید» آمده

که معنی دوم در هیچ یک از لغات عرب دیده نشده، در حالی که مراجعه به متون لغت نشان

می دهد که بسیاری از ارباب لغت این معنی را جزء معانی «وحه » ذکر کرده اند.

همه مفسّران«نهج البلاغه»گفته اند:«منظور از«غلام ثقیف»،«حجّاج بن یوسف ثقفی»است که از قبیله«بنی ثقیف»بود و در دوران حکومت «عبد الملک مروان»،به عنوان والی«کوفه»انتخاب شد،مردی بسیار سنگدل،خون خوار،پست و آلوده بود و«عبد الملک»مخصوصا او را برای انتقام گرفتن از مردم«کوفه»و خاموش کردن شعله های قیام بر ضد«بنی امیه»انتخاب کرده بود و همان گونه که امام علیه السّلام در این سخنش پیش بینی فرموده،او بر هیچ کس و هیچ چیز رحم نکرد،اموال مردم را غارت می نمود و از خون ریزی ابا نداشت و چنان مردم در زمان او تحت فشار واقع شدند که به گفته امام علیه السّلام از آنها تنها استخوان و پوستی باقی ماند.

توجه داشته باشید«خضرة»گر چه به معنی محصول باغها و زمینهای کشاورزی است ولی در این جا اشاره به تمام اموال است که«حجاج»به غارت می برد و تعبیر «و یذیب شحمتکم» (چربی بدن شما را آب می کند)کنایه از فشار زیادی است که بر مردم وارد کرد،و چنان ضعیف شدند که گویی تنها استخوان و پوستی از آنها باقی ماند.

و این است عاقبت کسانی که رهبر آگاه و بیدار و دلسوز و مهربان و عادلی همچون علی علیه السّلام داشته باشند و در برابر او نافرمانی کنند.

تعبیر به«ایه»(با کسره و تنوین)به گفته بسیاری از ارباب لغت،هنگامی گفته می شود که بخواهند،دیگری را تشویق به ادامه سخن یا کاری کنند و «ایها»(با تنوین فتح)در جایی گفته می شود که بخواهند کسی را دعوت به سکوت یا خودداری از کاری کنند.

با توجه به این که در نسخه های نهج البلاغه«ایه»با تنوین مکسور ذکر شده، مفهومش این است که ای«حجّاج»!فشارت را بر مردم ناصالح و ضعیف الایمان و حق نشناس که در برابر پیشوای عادل خود سرکشی و طغیان کردند، بیشتر کن!و به تعبیر دیگر این سخن کنایه از این است که آنها استحقاق این عذاب الهی را دارند و هرگز مفهومش این نیست که امام علیه السّلام به چیزی از ظلمهای«حجّاج»راضی بود.این سخن مانند آن است که به کسی می گوییم:

این دارو گر چه تلخ است اما درمان درد توست و او گوش نمی دهد،هنگامی که درد شدید می شود و ناله و فریاد می کند می گوییم:بیشتر ناله کن!این نتیجه کار توست،بدیهی است مفهوم این سخن آن نیست که ما راضی به درد و ناله او هستیم بلکه اشاره به این است که این نتیجه نافرمانی او در برابر طبیبان و ناصحان است.

این شبیه سخنی است که از خود امام علیه السّلام در خطبه 28 نقل شده که می فرماید:«ألا و إنّه من لا ینفعه الحقّ یضرّه الباطل،و من لا یستقیم به الهدی،یجرّ به الضّلال إلی الرّدی؛آگاه باشید!آنها که از حق سود نگیرند زیان باطل دامنشان را خواهد گرفت و آن کس که(انوار)هدایت او را به راه راست نبرد(ظلمت)گمراهی او را به وادی هلاکت می کشاند».

و امّا«وذحه»به گفته بسیاری از ارباب لغت(مانند«لسان العرب»و «مجمع البحرین»و«اقرب الموارد»)به معنی«سوسک»می باشد و بعضی مانند صاحب«قاموس»و«خلیل بن احمد»در کتاب«العین»آن

را به معنی پشکل یا پشکل و بول حیوان گرفته اند که به پشمهای گوسفند می چسبد.

در مورد انتخاب کنیه«ابا وذحه»برای حجّاج داستانهای مختلفی در تواریخ و شروح«نهج البلاغه»آمده است که از همه مناسب تر این است:

«روزی حجّاج«وذحه»یا«خنفساء»یعنی سوسکی را نزد محل نماز خود دید و آن را از خود دور کرد،سوسک بار دیگر به طرف او آمد باز آن را دور ساخت، دفعه سوّمی که به سوی او آمد با دست خود آن را گرفت و فشار داد،سوسک،او را گزید و به خاطر حساسیّتی که«حجّاج»نسبت به آن داشت دست او ورم کرد و سرانجام همین ورم باعث مرگ او شد»گویی خداوند،می خواهد قدرت خویش را به چنین مرد سفّاک بی باکی نشان دهد که او را به وسیله یکی از پست ترین مخلوقاتش نابود کرد آن گونه که«نمرود»را که یکی از سرکشان معروف تاریخ است بوسیله«پشه»ای که در بینی او داخل شد هلاک نمود.

بعضی نیز گفته اند:«حجّاج»از«سوسک»بسیار تنفّر داشت هنگامی که چشمش به سوسک می افتاد به خادمانش می گفت:آن را از من دور کنید این از آثار نکبت بار شیطان است و به همین جهت مردم او را«ابا وذحه»نامیدند.

از بعضی داستانهای دیگری نیز در این زمینه نقل شده که ذکر آنها مناسب به نظر نمی رسد و اجمال آن این است که او گرفتار یک نوع بیماری جنسی بود و با سوسک خود را تسکین می داد.

جالب این است که«ابن ابی الحدید»بعد از ذکر این داستانها می گوید:«به گمان من امام علیه السّلام از انتخاب این تعبیر برای«حجّاج»نظر دیگری داشته و آن این که:عادت عرب بر این بوده،که وقتی می خواستند به کسی

احترام کنند او را با کنیه هایی ذکر می کردند که دلیل بر عظمت است و هنگامی که می خواستند کسی را تحقیر نمایند او را با کنیه هایی یاد می کردند که دلیل بر حقارت است مانند کنیه«ابو الذّبّان»(صاحب مگسها)که برای«عبد الملک مروان» انتخاب شده زیرا دهانش بسیار بدبو بود که مگسها دور او جمع می شدند(و یا به گفته بعضی حتی مگسها هم از او فرار می کردند)و یا کنیه«ابو زنّه»(صاحب میمون)که برای«یزید بن معاویه»انتخاب شده و همچنین انتخاب کنیه«ابو وذحه»برای حجّاج،زیرا او به قدری آلوده به گناهان بود که به گوسفند کثیفی شبیه بود که پشکل ها به دنباله او چسبیده است» ⁽¹⁾.

«شریف رضی»،در پایان این خطبه می گوید:«الوذحة،الخنفساء و هذا القول یؤمی به إلی الحجّاج و له مع الوذحة حدیث لیس هذا موضع ذکره؛«وذحه»به معنی سوسک آمده است و این تعبیر(امام)اشاره به حجّاج است و او با سوسک داستانی دارد که این جا جای ذکر آن نیست».

نکته:حجّاج کیست؟

حجّاج کیست؟

«حجّاج»یکی از سنگدل ترین و سفاک ترین مردان تاریخ جهان است، درباره جنایات او داستانهایی نوشته اند که هر خواننده ای را در وحشت فرو می برد.

او فرماندار«عبد الملک»در«کوفه»بود و«عبد الملک»پنجمین نفر،از خلفای«بنی امیه»بود.در حالات«حجّاج»نوشته اند:او بسیار زشت و کریه منظر بود،و علاوه بر کوتاهی قد و لاغری و کج بودن پاها و ضعیف بودن چشمها و آبله گون بودن از جهات دیگری نیز ناقص الخلقه بود،و شاید یکی از انگیزه های،سفّاکی و بی رحمی او همان عقده حقارتی بود که از این صفات برای او حاصل شده بود،تا آن جا که به گفته مورّخ معروف«مسعودی»در«مروج الذهب»،حجّاج خودش اعتراف می کرد:

بیشترین لذّت او در خون ریزی و انجام کارهایی است که دیگران انجام نمی دهند ⁽¹⁾.

او دو سال از طرف«عبد الملک»به امیری«حجاز»(مکه و مدینه) منصوب شد،و در این مدت فجایع عظیمی به بار آورد از جمله ویران کردن خانه کعبه بود،و دیگر این که بر گردن گروهی از صحابه معروف پیامبر صلّی اللّه علیه و آله مانند «جابر بن عبد اللّه انصاری»،«انس بن مالک»و«سهل ساعدی»و جمعی دیگر،داغ نهاد،به این بهانه که آنها در قتل«عثمان»شرکت داشتند،سپس «عبد الملک»او را به سوی عراق فرستاد و حکومت«بصره»و«کوفه»را به او سپرد.«مسعودی»می نویسد:حجاج بیست سال فرمانروایی کرد.تعداد کسانی که در این مدت،با شمشیر وی یا زیر شکنجه جان دادند صد و بیست هزار نفر بود،و اینان غیر از کسانی هستند که در جنگ ها به دست او یا سربازانش کشته شدند.

هنگام مرگ در زندان مشهور او،پنجاه هزار مرد و سی هزار زن بودند که شانزده هزار نفر آنها کاملا برهنه و عریان بودند.

او زنان و مردان را یکجا زندانی می کرد و زندان های وی بدون سقف بود،از این رو زندانیان از گرمای تابستان و سرمای زمستان،سخت در عذاب بودند. به گفته«ابن جوزی»،اگر کسی از زندانیان به خاطر شدت گرمای آفتاب،به سایه دیوار پناه می برد،نگهبانان او را با سنگ می راندند؛غذای آنان نان جو مخلوط با نمک و مقداری خاکستر بود،و کسانی که مدتی در آن جا زندانی بودند،چهره هایشان تغییر می یافت و سیاه می شدند به گونه ای که هنگامی که مادری به سراغ فرزندش رفته بود او را نشناخت.

شاید گویاترین سخن درباره«حجّاج»همان است که از«شعبی»نقل شده که می گوید:«لو اخرجت کلّ امّة خبیثها و فاسقها و اخرجنا الحجّاج بمقابلتهم لغلبناهم؛اگر هر امّتی خبیث ترین و فاسق ترین فرد خود را مطرح کند و ما حجاج را در مقابل آنها بیاوریم بر آنان غلبه خواهیم کرد».

مرگ حجاج هم به صورت بسیار عبرت انگیزی واقع شد،گرفتار بیماری شدید درونی شد که از شدت آن فریاد می کشید سرمای سختی بر بدن او چیره شده بود،به طوری که ظرفهای مملوّ از آتش را در مقابل او می گذاشتند و خود را به قدری به آنها نزدیک می کرد که پوست بدنش می سوخت ولی باز هم از شدت سرما می لرزید.

آری!او به آتش این جهان،قبل از آتش آخرت،گرفتار شد.

او در سال 95 هجری در سن 54 سالگی از دنیا رفت و راهی جهنم شد ⁽¹⁾

البحار»، و سیره پیشوایان، صفحه ۲۴۴ به بعد و شرح نهج البلاغه مرحوم «شوشتری»، جلد ۶

صفحه ۱۲ به بعد.

خطبه 117: سرزنش بخیلان

اشاره

و من کلام له علیه السّلام یوبّخ البخلاء بالمال و النفس

1

از سخنان امام علیه السّلام است که در آن بخیلان را سرزنش می کند.

خطبه در یک نگاه

خطبه ۱۱۷⁽¹⁾

در «مصادر نهج البلاغه» مصدر دیگری برای این خطید، غیر از نهج البلاغه نقل نشده، تنها به

کلامی از «ابن ابی الحدید» اشاره می کند که در آخر این خطبه، آمده و می گوید : در بعضی از

روایات به جای «اوصل إخوانکم» «اصل إخواتکم» آمده است و از این تعبیر، اجمالا استفاده

می شود که احتمالا مدرک دیگری برای این خطبه نزد «این ابن الحدید» وجود داشته است.

ومن کلام له علیه السلام

یونیخ البخلاء بالمال والنفس

از سخنان امام (علیه السلام) است که در آن بخیلان را سرزنش می کند.

خطبه در یک نگاه

این خطبه کوتاه،ظاهرا بخشی از خطبه مفصّل و طولانی تری بوده است که مرحوم«سیّد رضی»آن را جدا کرده،به همین دلیل نه شأن ورود آن روشن است و نه پیوندهایی که با بخشهای نخستین و آخرین خطبه داشته است،در عین حال مفاهیمی تکان دهنده و عبرت آموز دارد.

از بعضی از منابع ⁽²⁾،چنین استفاده می شود که امام علیه السّلام این جمله ها را در ضمن خطبه ای در پایان جنگ«صفّین»بیان فرموده و تناسب قابل ملاحظه ای هم با چنین حال و هوایی دارد.

به هر حال امام علیه السّلام در این خطبه،مخاطبین خود را که در بذل مال و جان در راه خدا کوتاهی می کردند شدیدا سرزنش می کند و به آنها می فرماید:به تاریخ گذشتگان بنگرید و از زندگی آنها عبرت بگیرید که چگونه همه چیز را گذاشتند و گذشتند.

فلا أموال بذلتموها للّذی رزقها،و لا أنفس خاطرتم بها للّذی خلقها تکرمون باللّه علی عباده،و لا تکرمون اللّه فی عباده!فاعتبروا بنزولکم منازل من کان قبلکم،و انقطاعکم عن أوصل إخوانکم!

ترجمه

نه اموال خود را در راه آن کس که به شما داده،بذل کردید،و نه جانها را در راه کسی که آنها را آفریده به خطر افکندید،انتظار دارید،مردم به خاطر خدا شما را گرامی دارند،در حالی که خودتان خدا را در مورد بندگانش گرامی نمی دارید(و به آنها کمک نمی کنید)از قرار گرفتن در منازل پیشینیان عبرت گیرید(زیرا همین حکم درباره شما نیز خواهد شد)و نیز از جدا شدن از نزدیک ترین برادرانتان پند بیاموزید(چرا که با چشم خود دیدید گروهی از این عزیزان پیش از شما رفتند،شما هم به دنبال آنها خواهید رفت).

شرح و تفسیر: بیندیشید و عبرت بگیرید!

بیندیشید و عبرت بگیرید!

در نخستین جمله های این خطبه امام علیه السّلام گروهی از یاران خود را مخاطب ساخته و با لحنی عتاب آمیز و سرزنش خیز،می فرماید:«نه اموال خود را در راه آن کس که به شما داده،بذل کردید و نه جانها را در راه کسی که آنها را آفریده، به خطر افکندید» (فلا أموال بذلتموها للّذی رزقها،و لا أنفس خاطرتم بها للّذی خلقها) .

در حقیقت مالک اصلی این اموال خداست و آفریننده جانها اوست،چند روزی هر دو را به عنوان امانت به شما سپرده اند،ولی شما چنان سخت به

آن چسبیده اید که گویی خالق و مالک اصلی،شما هستید و این دلیل بر نهایت بی خبری از واقعیتهاست.

تعبیرات فوق،تناسب زیادی با ایراد این سخنان بعد از جنگ«صفّین»دارد که گروهی از مردم تحت ولایت،آن حضرت،نه حاضر بودند جان خود را برای دفاع از حق به خطر بیفکنند و نه چیزی از اموال خود برای تجهیز لشکر اسلام می پرداختند.

و در ادامه این سخن می افزاید:«انتظار دارید مردم به خاطر خدا،شما را گرامی دارند،در حالی که خودتان،خدا را در مورد بندگانش،گرامی نمی دارید!» (و به آنها کمک مالی و جانی نمی کنید) (تکرمون ⁽¹⁾

می باشد، و در این جا به معنی انتظار گرامی داشتن است.

این دوگانگی در قضاوت،راستی عجیب است که انسان انتظار داشته باشد مردم او را گرامی دارند،چون بنده ای از بندگان خداست،ولی خودش هیچ یک از بندگان خدا را گرامی ندارد،و برای کوتاه کردن دست ظالمان از گریبان مظلومان نه صرف هزینه ای کند و نه جان خود را به مخاطره افکند.

در آخرین جمله،به آنها هشدار می دهد،می فرماید:«از قرار گرفتن در منازل پیشینیان،عبرت گیرید(زیرا همین حکم درباره شما نیز خواهد شد،آنها رفتند،شما هم می روید و دیگران در خانه ها و قصرهای شما جایگزین می شوند)و نیز از جدا شدن از نزدیک ترین برادانتان،پند بیاموزید»(چرا که با چشم خود دیدید گروهی از این عزیزان پیش از شما رفتند شما هم به دنبال آنها خواهید رفت) (فاعتبروا بنزولکم منازل من کان قبلکم،و انقطاعکم عن أوصل إخوانکم) .

این خود دلیل دیگری است بر این که،اموال و جانها همه عاریتی است آفریدگار همه آنها خداست و هر چند روزی اموال و مساکن و قدرتها و منصبها را به دست گروهی می سپارد و تاریخ گواه زنده این امر است.

نه ما نخستین کسانی هستیم،که بر صفحه این جهان گام نهاده ایم و نه آخرین کسان هستیم،حلقه کوچکی هستیم،از این زنجیر طولانی،که از آغاز خلقت تا پایان جهان کشیده شده است،زهی بی خبری و غفلت که حلقه های قبل و بعد را نبینیم!و جایگاه خود را در این جهان،تشخیص ندهیم و این دنیا را برای خود جاودانی پنداریم.

کوتاه سخن این که:امام علیه السّلام در این سخن کوتاه،گفتنی ها را گفته و خفتگان را بیدار و مستان مال و مقام و جاه و جلال هوشیار ساخته است.

خطبه 118: درباره یاران صالح خود

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

فی الصالحین من أصحابه

1

از سخنان امام علیه السّلام است که درباره یاران صالح خود می گوید:

خطبه در یک نگاه

خطبه 118 ⁽¹⁾

از کسانی که این خطبه را در کتب خود نقل آورده اند «طبری» مورخ معروف در کتاب «تاریخ

الامم و الملوک» و «این قتیبه دینوری» در کتاب «الامامة والسیاسة» می باشد «ابن ابی الحدید» در

شرح این خطبه می گوید: «این سخن را علی (علیه السلام) در پایان جنگ «جمل» فرموده و

مدائی» و «واقدی» آن را در کتاب خود آورده اند. (مصادر نهج البلاغه، جلد ۲، صفحه ۲۶۱).

ومن کلام له علیه السلام

فی الصالحین من أصحابه

از سخنان امام (علیه السلام) است که درباره باران صالح خود می گوید :

خطبه در یک نگاه

همان گونه در سند این خطبه ذکر شده،بعضی از شارحان نهج البلاغه گفته اند که امام علیه السّلام این سخن را بعد از پایان جنگ جمل فرمود در این میدان یاران امام یکدست و یکپارچه مطیع فرمان امام بودند و پیروزی چشم گیری به سرعت نصیبشان شد و با شجاعت و فداکاری و همدلی و وحدت صفوف دشمن را در هم شکستند و آتش فتنه را خاموش ساختند.

امام علیه السّلام در این عبارات کوتاه با تعبیرات رسا از آنها قدردانی کرده و آنها را ستایش می کند و در ضمن به ادامه این خط در آینده توصیه می نماید و در پایان آن به مقام ولایت خویش اشاره ای کوتاه و گویایی دارد.

بخش اوّل

اشاره

أنتم الأنصار علی الحقّ،و الإخوان فی الدّین،و الجنن یوم البأس، و البطانة دون النّاس.بکم أضرب المدبر،و أرجو طاعة المقبل.فأعینونی بمناصحة خلیّة من الغشّ،سلیمة من الرّیب؛فو اللّه إنّی لأولی النّاس بالنّاس!

ترجمه

شما یاوران حق،برادران دینی،سپرهای روز جنگ،و رازداران در برابر مردم،هستید،با کمک شما کسانی را که به حق پشت می کنند می زنم،و با یاری شما به اطاعت روی آورندگان به حق،امیدوارم،حال که چنین است،مرا با خیرخواهی خالی از هر گونه خیانت و سالم از هر گونه شک و تردید،یاری کنید، به خدا سوگند!من نسبت به مردم از خودشان سزاوارترم!(چرا که آگاهتر و دلسوزترم).

شرح و تفسیر: یاران وفادار

یاران وفادار

در بسیاری از خطبه های«نهج البلاغه»نکوهش شدیدی نسبت به گروهی از یاران امام مخصوصا بعد از جنگ«صفین»و سستی ها و پراکندگی ها و بی وفایی هایی که در آن میدان نشان دادند،دیده می شود.

ولی،در این خطبه،که بعد از جنگ«جمل»ایراد شده،امام علیه السّلام مدح و ستایش بلیغی از یاران شایسته خود دارد،و این به خوبی نشان می دهد که امام علیه السّلام همواره نیکان را تشویق و ترغیب می کرد،و بدان را سرزنش،

تا گروه اوّل نسبت به کار خود،دلگرمتر شوند و گروه دوّم،به اصلاح خویش پردازند.

امام علیه السّلام در این سخن،یاران صالح خود را نخست با چهار جمله،مخاطب ساخته می فرماید:«شما یاوران حق،و برادران دینی،و سپرهای روز جنگ،و رازداران در برابر مردم هستید» (أنتم الأنصار علی الحقّ،و الإخوان فی الدّین،و الجنن ⁽¹⁾یوم البأس،و البطانة ⁽²⁾دون النّاس) .

شما برادر دینی من هستید و در عمل نشان دادید که در یاری حق کوتاهی نمی کنید،در برابر دشمنان همچون سپری محکم و قوی می ایستید،و در حفظ اسرار و مشورتها،در زمینه جنگ و صلح،افرادی مطمئن می باشید.

آن گاه می افزاید:«با کمک شما کسانی را که به حق پشت می کنند،می کوبم و با یاری شما به اطاعت روی آورندگان به حق،امیدوارم» (بکم أضرب المدبر، و أرجو طاعة المقبل) ،اشاره به این که:مردم دو گروهند:گروهی به حق پشت کرده اند و به دشمنی با آن برخاسته اند،و چاره ای جز مبارزه با آنها نیست،شما یاوران من در این مبارزه سرنوشت ساز هستید.

گروه دیگری به حق روی می آورند،امّا آگاهی و اطاعت کافی ندارند من با کمک شما،آنها را تربیت می کنم،تا مطیع فرمانهای الهی شوند،خلاصه این که:

هم در مبارزه با دشمن و هم در کارهای فرهنگی با دوست،شما یاران با وفای من هستید سپس،امام علیه السّلام این گروه از یاران با وفایش را با دو جمله پر معنی نصیحت می کند،و می فرماید:«حال که چنین است،مرا با خیرخواهی خالی از هر گونه خیانت،و سالم از هر گونه شک و تردید،یاری کنید» (فأعینونی بمناصحة خلیّة من الغشّ،سلیمة من الرّیب) .

این سخن،اشاره به نکته مهمی دارد و آن این که اطرافیان و مشاوران امرا و حاکمان،در بسیاری از موارد منافع خویش،یا قوم و جمعیّت مورد علاقه خود را در نظر می گیرند و آن را در لباس خیرخواهی،به حاکمان ارائه می دهند و گاه پیشنهادهایی را مطرح می کنند که خودشان آن را درست باور نکرده اند،و همین امر سبب شکست برنامه ها می شود،امام علیه السّلام در این جمله ها تأکید می کند که نصایح و پیشنهادها و طرحهای خود را از این امور،پیراسته کنید و جز خیر و صلاح آیین حق و بندگان خدا را در نظر نگیرید.

و سرانجام با این جمله،سخن خود را به پایان می برد،می فرماید:«به خدا سوگند!من نسبت به مردم،از خودشان سزاوارترم!(چرا که آگاهتر و دلسوزترم)» (فو اللّه إنّی لأولی النّاس بالنّاس) .

این جمله،ممکن است دلیلی بر جمله های سابق باشد یعنی اگر من از شما انتظار هر گونه یاری و کمک دارم به خاطر آن است که به فرمان خدا به عنوان ولیّ مردم برگزیده شده ام حتّی به آنها از خودشان سزاوارترم،و شما نیز باید خشنود و راضی باشید که در اطاعت و خدمت چنین پیشوایی گام برمی دارید.

نکته: اینها در خور ستایشند!

اینها در خور ستایشند!

امام علیه السّلام در این سخن مدح و ثنای بلیغی درباره یارانش بعد از جنگ «جمل»نموده است که با اتّحاد صفوف و ایمان و استقامت،دشمن را در مدت کوتاهی درهم شکستند و آتش فتنه را در آن منطقه حساس اسلامی(بصره) خاموش ساختند.

ولی در خطبه های متعدّدی گروه دیگری از یارانش را زیر ضربات سرزنش و ملامت قرار می دهد و این بعد از جنگ«صفّین»بود که اختلاف کلمه،و نافرمانی و ضعف و سستی در عقیده و اراده،سبب شکست گردید،آن هم در آخرین لحظاتی که نزدیک بود پیروزی به ثمر رسد.

آن تشویق و این سرزنش نشان می دهد که همه اینها روی حساب بوده است،نه تناقضی در میان بوده و نه سخنی بر خلاف حکمت و مصلحت گفته شده است،امّا آنها که از شأن ورود این سخنان آگاه نیستند ممکن است گرفتار اشتباه شوند.

نکته دیگر این که:در این سخن کوتاه،امام علیه السّلام وظیفه مردم را در مقابل حکومت،مشخص ساخته است.از یکسو باید برای جذب مشتاقان و طرد کینه توزان به امام و رهبر،کمک کنند و از سوی دیگر همه کارهای سیاسی و اجتماعی و نظامی را مورد دقّت قرار دهند و هر پیشنهاد مفید و انتقاد سازنده ای دارند بیان کنند.

و در آخرین جمله این خطبه به نکته مهمی اشاره می کند و آن مسأله ولایت الهیه است.

همان چیزی که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله در خطبه«غدیر»بیان فرمود گفت:

«الست أولی بکم من أنفسکم؟؛آیا من نسبت به شما از خودتان سزاوارتر نیستم؟»مردم گفتند:آری تو سزاوارتری! سپس فرمود:«من کنت مولاه فهذا علیّ مولاه؛هر کس من مولای اویم، علی مولای اوست»و به این وسیله بهانه تمام بهانه جویان را قطع فرمود،تا هیچ کس نگوید که مولا در این جا به معنای دوست است.

جالب این که:«علامه امینی»-رضوان اللّه علیه-جمله الست أولی بکم من أنفسکم را از 64(شصت و چهار)محدّث و مورخ اسلامی نقل کرده است، که نشان می دهد این جمله قولی است که جملگی برآنانند ⁽¹⁾.

امام علیه السّلام نیز در خطبه بالا همین نکته را یادآوری کرده و قسم یاد می کند (و اللّه إنّی لأولی النّاس بالنّاس).

روشن است که منظور از این جمله،این است که فرمان امام معصوم،همانند فرمان خدا بر همه خواسته های مردم مقدّم است،هر چند فرمان او جز در طریق مصالح جامعه نیست.

خطبه 119: تشویق به جهاد و سکوت یاران

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

و قد جمع الناس و حضهم علی الجهاد فسکتوا ملیّا

1

امام علیه السّلام علیه السّلام در حالی این خطبه را ایراد کرد،که مردم را گرد آورده بود و به جهاد تشویق می کرد،و آنها در پاسخ امام علیه السّلام مدتی سکوت کردند.

خطبه در یک نگاه

همان گونه که در شرح سند خطبه اشاره شده است،امام علیه السّلام این خطبه را در جریان یکی از حملات و غارتگریهای لشکر معاویه در اطراف عراق،بیان فرموده است.

خطبه 119 ⁽¹⁾

در مورد این خطبه استناد دیگری نقل شده، جز این که «ابن اثیر » در «نهایه» پاره ای از لغات

این خطبه را تفسیر کرده و به بعضی از جمله های آن اشاره نموده است.

ابن ابی الحدید» در شرح این خطبه می گوید : این سخن را آمام أمیر المؤمنین (علیه السلام) بعد

از «جنگ صفین» و «نهروان» به هنگامی که قسمتی از کشور اسلامی توسط شامیان غارت شده

بود ایراد فرمود. (این تعبیر نشان می دهد که «ابن ابی الحدید » دسترسی به منبع دیگری غیر از

آنچه سید رضی بیان فرموده است داشته ). (مصادر نهج البلاغه، جلد ۲، صفحه ۲۶۳)

امام علیه السّلام در این خطبه از بی تفاوتی و سکوت مردم نسبت به این حوادث ایذایی که روحیه مردم و سربازان را تضعیف می کرد،به شدت انتقاد می کند و هنگامی که بعضی گفتند:«اگر شما حرکت کنید،ما نیز با شما حرکت خواهیم کرد!»،امام علیه السّلام آنها را مورد سرزنش بیشتری قرار داد و بر آن بی خبران،فریاد زد که وظیفه امام و پیشوای یک جمعیّت این نیست که برای دفع هر شورش و غارتی،شخصا به تعقیب دشمن پردازد و مرکز حکومت اسلامی را رها سازد و وظایف مختلف خویش را تعطیل کند؛امام علیه السّلام باید چنین کاری را در حوادث بسیار مهم،انجام دهد و حوادث کوچکتر را،فرماندهان جزء با گروهی از مردم دنبال کنند.

این یکی از اصول مسلّم مدیریت و فرماندهی است که متأسفانه،مردم «کوفه»یا نمی دانستند و یا نمی خواستند بدانند!.

بخش اوّل

اشاره

فقال علیه السّلام:ما بالکم أمخرسون أنتم؟ فقال قوم منهم:یا أمیر المؤمنین،إن سرت سرنا معک.

فقال علیه السّلام:ما بالکم!لاسدّدتم لرشد!و لا هدیتم لقصد!أفی مثل هذا ینبغی لی أن أخرج؟و إنّما یخرج فی مثل هذا رجل ممّن أرضاه من شجعانکم و ذوی بأسکم،و لا ینبغی لی أن أدع الجند و المصر و بیت المال و جبایة الأرض،و القضاء بین المسلمین،و النّظر فی حقوق المطالبین،ثمّ أخرج فی کتیبة أتبع أخری،أتقلقل تقلقل القدح فی الجفیر الفارغ،و إنّما أنا قطب الرّحا،تدور علیّ و أنا بمکانی،فإذا فارقته استحار مدارها،و اضطرب ثفالها.هذا لعمر اللّه الرّأی السّوء.

ترجمه

(امام علیه السّلام یاران خود را تشویق به جهاد و مقابله با غارتگران شام کرد،ولی آنها ساکت ماندند)فرمود:شما را چه می شود؟مگر لال شده اید؟!(چرا جواب نمی دهید؟!) گروهی عرض کردند:ای امیر مؤمنان!اگر تو حرکت کنی،ما هم در رکابت خواهیم بود!(امام علیه السّلام از این سخن برآشفت و)فرمود:شما را چه می شود؟ هرگز به راه راست موفق نشوید،و هیچ گاه به مقصد نرسید!آیا در چنین شرایطی سزاوار است من شخصا(برای مقابله با گروهی از اشرار و غارتگران شام) حرکت کنم؟!(نه)در این موقع می بایست مردی از شما که من از شجاعت و دلاوریش راضی باشم،(به سوی دشمن)حرکت کند،و شایسته نیست که لشکر و شهر و بیت المال و جمع آوری خراج و مالیات و قضاوت میان مسلمین و

نظارت بر حقوق مطالبه کنندگان را،رها سازم و با جمعی از لشکر،به دنبال جمع دیگری خارج شوم،و همچون تیری که در یک جعبه خالی قرار دارد از این طرف به آن طرف بیفتم.

من همچون قطب و محور سنگ آسیا هستم،که باید در محل خود بمانم (و امور کشور اسلام به وسیله من گردش کند)هر گاه من،(در این شرایط) از مرکز خود دور شوم،مدار همه چیز به هم می ریزد و نتیجه ها دگرگون می شود.

به خدا سوگند!پیشنهاد شما،پیشنهاد بد و نادرستی است(که برای خاموش کردن آتش هر فتنه کوچک یا بزرگی من مستقیما وارد عمل شوم و مرکز حکومت را خالی کنم).

شرح و تفسیر: بهانه جویان سست و نادان!

بهانه جویان سست و نادان!

هنگامی که به امام علیه السّلام خبر رسید جمعی از غارتگران لشکر معاویه،به بعضی از مناطق مرزی هجوم آورده اند،مردم را جمع کرد و به آنها دستور حرکت و جهاد داد.امّا همان گونه که در بالا آمد،جمعیّت سکوت کردند و به ندای او لبیّک نگفتند؛امام علیه السّلام سخت ناراحت شد و فرمود:«شما را چه می شود؟مگر لال شده اید؟(چرا جواب نمی گویید؟)،گروهی عرض کردند:ای امیر مؤمنان! اگر تو حرکت کنی ما هم در رکابت خواهیم بود» (فقال علیه السّلام:ما بالکم أمخرسون أنتم؟فقال قوم منهم:یا أمیر المؤمنین!إن سرت،سرنا معک) .

امام علیه السّلام از این بهانه جویی سخت برآشفت و:«فرمود:شما را چه می شود؟ هرگز به راه راست موفق نشوید،و هیچ گاه،به مقصد نرسید ⁽¹⁾

خبر می دهد، و می گوید با راهی که در پیش گرفته اند، هرگز توفیقی در زندگی نخواهند

یافت. و یا این که جمله انشایی است و نوعی تفرین درباره آنهاست در میان شارحان نهج

البلاغه گفتگو ست ولی معنی دوم مناسب تر به نظر می رسد.

محکمی است «تسدید» به معنی محکم کردن و استوار نمودن آمده است.

در هیچ جای دنیا،و در هیچ عصر و زمانی چنین نبوده که رهبر یک قوم و رییس یک کشور،در هر حادثه کوچکی و در ناآرامی های موضعی شخصا به مقابله برخیزد.همیشه فرماندهی شجاع،با گروهی از وفاداران را برای خاموش کردن این گونه آتش ها،گسیل می دارند.زیرا خالی کردن مرکز حکومت،ممکن است عوارض بسیار نامطلوبی داشته باشد.

به همین دلیل امام علیه السّلام در ادامه این سخن،می فرماید:«برای من سزاوار نیست که لشکر و شهر و بیت المال و جمع آوری خراج و مالیات،و قضاوت میان مسلمانان و نظارت بر حقوق مطالبه کنندگان را رها سازم،و با جمعی از لشکر،به دنبال جمع دیگری خارج شوم،و همچون تیری که در یک جعبه خالی قرار دارد،از این طرف،به آن طرف بیفتم» (و لا ینبغی لی أن

أدع الجند و المصر و بیت المال و جبایة الأرض،و القضاء بین المسلمین،و النّظر فی حقوق المطالبین،ثمّ أخرج فی کتیبة ⁽¹⁾

تا هزار نفر بوده باشد.

آن که تراشیده شود و پیکان به آن متصل کنند. «قدح » نامیده می شود.

فارسی به آن «ترکش» یا «تیردان » می گفتند.

امام علیه السّلام در این گفتار کوتاه،به شش بخش از وظایف مهم رییس حکومت اشاره کرده که اگر مرکز حکومتش را رها کند،همه آنها با نابسامانی رو به رو می شود:نظارت بر امور لشکر،پاسداری مرکز حکومت،حفظ بیت المال،جمع آوری خراج،داوری میان مسلمین و دفاع از حقوق مردم.

بدیهی است تنها در مواردی که حادثه به قدری بزرگ است که بدون خروج رییس حکومت نمی توان با آن مقابله کرد،جایز است از این مسائل مهم به طور موقت،صرف نظر کند و به مقابله با دشمن برخیزد.

سیره پیامبر گرامی اسلام صلّی اللّه علیه و آله نیز نشان می دهد که آن حضرت فقط در «غزوات»مهم و سرنوشت ساز،شخصا فرماندهی لشکر را بر عهد می گرفت،و در جنگ های کوچکتر،فرمانده ای تعیین می فرمود و پرچم به دست او می داد و سفارش های لازم را می کرد.و اکثر جنگ ها،در تاریخ

اسلام به همین صورت انجام شده که نام آن«سریه»گذارده شده است.منتها اصحاب پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله در برابر او چنان گوش به فرمان بودند که هر دستوری را بی چون و چرا،اجرا می کردند و احدی به خود اجازه نمی داد بگوید:«تا تو نیایی ما نمی رویم». درست است که با توجه به تقسیم کارهای مملکت هر یک از این امور مسئوولی دارد،ولی نظارت رهبر و رییس بر آنها در پیشرفت این کارها بسیار مؤثر است.

این منطق بسیار روشن،بلکه بدیهی است،ولی بهانه جویان سست و بی اراده، که می خواستند به هر بهانه ای شده از مقابله با دشمن سرباز زنند،خروج خود را مشروط به یک شرط کاملا غیر منطقی،یا به تعبیر دیگر تعلیق بر محال می کردند.

باز امام علیه السّلام در ادامه این سخن،تشبیه جالبی می فرماید،می گوید:«من فقط همچون قطب و محور سنگ آسیاب هستم،که باید در محلّ خود بمانم(و همه این امور به وسیله من گردش کند)هر گاه من(در این شرایط)از مرکز خود دور شوم مدار همه چیز به هم می ریزد و نتیجه ها دگرگون می شود) (و إنّما أنا قطب الرّحا،تدور علیّ و أنا بمکانی،فإذا فارقته استحار ⁽¹⁾

می شود که باد آن را در مسیر خاصی به حرکت در نیاورده است گویی حیران و سرگردان باقی

مانده است.

آن بریزد و پراکنده نشود.

در گذشته برای آرد کردن گندم و جو،از آسیاب های دستی،یا آبی و بادی استفاده می کردند؛ساختمان همه آنها ساده و روشن بود،سنگی در زیر قرار داشت که همیشه ثابت بود و سنگی در رو،که دائما به وسیله نیروی دست،یا

فشار آبی که از زیر آن عبور می کرد،یا باد،حرکت می نمود.در وسط این دو سنگ میله ای بود که سنگ بر محور آن می چرخید و اگر میله می شکست، سنگ از مسیر خود خارج می شد و به کناری می افتاد.در ضمن برای این که آردها به راحتی جمع آوری شود،پوست یا پارچه بزرگی را زیر آسیای دستی پهن می کردند،تا هنگامی که آرد از میان دو سنگ بیرون می آید،روی آن بریزد هر گاه آن قطب و محور اصلی از میان می رفت،آسیاب از حرکت می ایستاد،و سنگ روی آن قطعه پوست و پارچه می افتاد و نظم آن را به هم می زد.این همان چیزی است که امام علیه السّلام در جمله های فوق با عنوان«استحار مدارها،و اضطرب ثفالها»اشاره به آن فرموده است.

اضافه بر این،چیزی که سنگ رویین را در آسیاهای آبی و بادی به حرکت در می آورد،نیز همان محور و میله ای بود که در وسط سنگ قرار داشت که از پایین به میله بزرگتری متصل بود که آب از یک طرف بر آن می ریخت،و آن را به حرکت در می آورد.و به این ترتیب،میله وسط هم عامل حرکت و هم عامل نظم بود و رهبر،امام و پیشوا همین موقعیّت را دارد.

و در پایان این بخش امام علیه السّلام در یک نتیجه گیری صریح می فرماید:«بخدا سوگند!این پیشنهاد بد و نادرستی است!(که من برای خاموش کردن آتش هر فتنه ای شخصا برخیزم و به این سو و آن سو روم و مرکز حکومت را خالی کنم)» (هذا لعمر اللّه الرّأی السّوء) .

به یقین چنین پیشنهادی خطاست به گواهی راه و رسمی که همه مدیران و رؤسای حکومت،در زندگی خود داشته و دارند که جز در حوادث مهم،مرکز مدیریت و حکومت خود را ترک نمی کنند.

بخش دوّم

اشاره

و اللّه لو لا رجائی الشّهادة عند لقائی العدوّ-و لو قد حمّ لی لقاؤه- لقرّبت رکابی ثمّ شخصت عنکم فلا أطلبکم ما اختلف جنوب و شمال؛ طعّانین عیّابین،حیّادین روّاغین.إنّه لا غناء فی کثرة عددکم مع قلّة اجتماع قلوبکم.لقد حملتکم علی الطّریق الواضح الّتی لا یهلک علیها إلاّ هالک،من استقام فإلی الجنّة،و من زلّ فإلی النّار!

ترجمه

به خدا سوگند!اگر امیدم به شهادت هنگام برخورد با دشمن نبود-هر گاه چنین توفیقی نصیبم شود-مرکب خویش را آماده می کردم و از شما دور می شدم،و مادام که نسیمهای جنوب و شمال در حرکتند(هرگز)شما را طلب نمی کردم،چرا که شما بسیار طعنه زن،عیب جو،روی گردان از حق و پر مکر و حیله هستید.

کثرت جمعیّت شما با قلّت اجتماع افکارتان،سودی نمی بخشد(من وظیفه خود را درباره شما انجام دادم)شما را به راه روشنی واداشتم که جز افراد ناپاک در آن هلاک نمی شوند.آن کس که در این راه استقامت کرد،به بهشت شتافت و آن کس که پایش لغزید(و از جادّه منحرف شد)به جهنّم واصل شد!

شرح و تفسیر: اگر امید شهادت نداشتم...

اگر امید شهادت نداشتم...

امام علیه السّلام در این بخش که بخش نهایی خطبه است،شدیدا مردم«کوفه»را ملامت و سرزنش می کند و نقطه های ضعف آنها را بر می شمرد،و از آینده آنها اظهار یأس و نومیدی می کند،نخست چنین می فرماید:«به خدا سوگند اگر امیدم به شهادت هنگام برخورد با دشمن،نبود-هر گاه چنین توفیقی نصیب من شود-مرکب خویش را آماده می کردم،و از شما دور می شدم و مادامی که نسیم های جنوب و شمال در حرکتند(هرگز)شما را طلب نمی کردم» (و اللّه لو لا رجائی الشّهادة عند لقائی العدوّ-و لو قد حمّ ⁽¹⁾

لی) مفهومش این است که اگر چنین امری برای من مقدر شده باشد با چنین توفیقی نصیب من

شود.

تعبیر به(ما اختلف جنوب و شمال)اشاره به این است که من هرگز به سراغ شما نخواهم آمد.این تعبیر شبیه چیزی است که در یکی دیگر از کلمات آن حضرت آمده است که وقتی به او پیشنهاد تبعیض در تقسیم بیت المال کردند،فرمود:«آیا به من دستور می دهید که برای پیروزی خود از جور و ستم در حق کسانی که بر آنها حکومت می کنم،استمداد جویم»«و اللّه لا اطور به ما سمر سمیر و ما امّ نجم فی السّماء نجما؛به خدا سوگند تا عمر من باقی است و ستارگان آسمان در پی یکدیگر طلوع و غروب دارند دست به چنین کاری نمی زنم» ⁽³⁾.

در این جا سه سؤال پیش می آید:نخست این که:چگونه حضرت می فرماید:من به خاطر امید به شهادت در میان شما مانده ام و گر نه شما را

ترک می گفتم؟در حالی که امام علیه السّلام در چند جمله قبل فرمود:من باید در میان شما بمانم تا تدبیر لشکر کنم و امنیّت منطقه را برقرار سازم،و سرپرستی بیت المال و داوری میان مسلمین و احقاق حقوق کنم.این دو،چگونه با یکدیگر سازگار است؟ دیگر این که:حضرت از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله مژده شهادت را شنیده بود، و می دانست به دست اشقی الآخرین(عبد الرحمن ابن ملجم)شهید می شود، چگونه می فرماید:من امید شهادت در میدان نبرد دارم؟ سوّم این که:امام علیه السّلام چگونه می تواند مقام امامت و پیشوایی خود را رها کند و از میان مردم برود؟ در پاسخ سؤال اوّل باید گفت:رسیدن به فیض شهادت،یکی از اهداف والای آن حضرت برای ماندن در میان آن گروه بود و مانعی ندارد که اهداف دیگری نیز داشته باشد،و چون اهداف دیگر را قبلا بیان فرموده بود،نیازی به ذکر آنها ندیده است ⁽¹⁾

سؤالات نشده اند تنها مرحوم «بیهقی» از علمای قرن ششم، به پاسخ سؤال سوم پرداخته و

چنین گفته است : که امام (علیه السلام) این سخن را قطع نظر از مقام امامت بیان فرموده و گر نه

مقام امامت ایجاب می کند که او در هر شرایط در میان مردم باشد و به تعبیری دیگر حضرت

می فرماید : اگر مقام امامت نبود و من از این نظر آزاد بودم شما را رها می ساختم.

و در پاسخ سؤال دوّم می گوییم:«لقاء عدوّ»،هر چند در بدو نظر،ملاقات در میدان جنگ را تداعی می کند،ولی در عین حال،مفهوم گسترده ای دارد که هر گونه برخورد با دشمن را شامل می شود،و می دانیم شهادت امام علیه السّلام نیز یکی از مصداق های آن بود.

و در پاسخ سؤال سوّم می توان گفت که:بیرون رفتن از میان یک گروه فاسد و غیر قابل اصلاح،مفهومش ترک وظایف امامت نیست بلکه امام

علیه السّلام می تواند به میان جمعیّت آماده تری برود،همان گونه که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله مردم «مکه»را رها کرد و به میان مردم«مدینه»رفت. در ادامه سخن امام علیه السّلام به ذکر دلایل ناخشنودی خود از آنان پرداخته و نقاط مهم ضعف آنها را به امید آن که شاید بیدار شوند و به اصلاح خویش پردازند بیان می کند،می فرماید:«شما بسیار طعنه زن،عیب جو،روی گردان از حق،و پر مکر و حیله هستید!» (طعّانین عیّابین،حیّادین ⁽¹⁾

گفته می شود که بسیار از جاده حق منحرف گردد.

مکر و حیله می باشد و لذا این واژه را درباره روباه به کار می برند و می گویند : «راغ الثعلب»

این چهار صفت به قدری زشت و نامطلوب است که وجود یکی از آنها در انسانی،برای فاصله گرفتن از او کافی است،تا چه رسد که همه آنها در کسی باشد،یعنی تمام توجه او به عیوب و نقایص باشد،بلکه آنها را بیش از آنچه هست بزرگ کند و پیوسته تکرار نماید تا آن جا که مردم مأیوس شوند،هر کجا حق را ببیند از آن روی گردان شود و با مکر و فسون،زندگی او آمیخته گردد.یک انسان صالح چگونه می تواند در میان چنین گروهی،زندگی کند،تا چه رسد به این که امام معصوم و پیشوای خلق باشد،که جز خون جگر خوردن و رنج کشیدن،نتیجه ای برای او نخواهد داشت،و به همین دلیل امام علیه السّلام آرزوی جدایی از آنها را می کند.

سپس می فرماید:اضافه بر این عیوب شخصی،یک عیب بزرگ اجتماعی دارید:«کثرت جمعیّت شما با قلت اجتماع افکارتان سودی نمی بخشد» (إنّه لا غناء فی کثرة عددکم مع قلّة اجتماع قلوبکم) .

درست است که جمعیّت شما،به ظاهر بسیار زیاد است ولی چون اتحاد و وحدت قلوب بر شما حاکم نیست،و هر یک برای خود اراده و تصمیمی دارید، کاری از شما ساخته نیست یا به تعبیری دیگر،شما جمعیّت،تنهایان، و اجتماعتان اجتماع مردگان است.

و در پایان خطبه می فرماید:من وظیفه خود را درباره شما انجام دادم:«شما را به راه روشنی واداشتم،که جز افراد ناپاک در آن هلاک نمی شوند،آن کس که در این راه استقامت کرد به بهشت شتافت،و آن کس که پایش لغزید(و از جادّه منحرف شد)به جهنم واصل شد!» (لقد حملتکم علی الطّریق الواضح الّتی لا یهلک علیها إلاّ هالک،من استقام فإلی الجنّة،و من زلّ فإلی النّار) .

امام علیه السّلام با این سخن،این حقیقت را روشن می سازد که من همه گفتنی ها را گفته ام و اتمام حجت کرده ام و اگر آرزو می کنم،از میان شما بروم مفهومش این نیست که در انجام وظیفه خود نسبت به شما کوتاهی کرده باشم،ولی افسوس شما افراد شایسته ای نیستید که از برنامه های تربیتی یک معلّم دلسوز آسمانی بهره بگیرید.

نکته: بیداری دل ها

بیداری دل ها

مورخ معروف قرن سوّم«ابو اسحاق ثقفی»در کتاب«الغارات»خود در ذیل این خطبه،چنین آورده است:

هنگامی که امام علیه السّلام این سخنان را ایراد کرد،«جاریة بن قدامة سعدی» عرض کرد:«یا امیر المؤمنین لا اعدمنا اللّه نفسک و لا ارانا فراقک انا لهؤلاء القوم فسرّحنی إلیهم؛ای امیر مؤمنان خدا هرگز تو را

از ما نگیرد،و هیچ گاه به فراق تو مبتلا نشویم من آماده مقابله با این گروه غارتگر هستم مرا به سوی آنان بفرست».

امام علیه السّلام از این گفته او خوشحال شد و او را ستایش بلیغی کرد. از سوی دیگر«وهب بن مسعود خثعمی»نیز از جا برخاست عرض کرد:

یا امیر المؤمنین!من هم آماده ام.

امام علیه السّلام به«جاریه»دستور داد به«بصره»برود و با دو هزار نفر از آن جا حرکت کند و به«خثعمی»نیز دستور داد با دو هزار نفر از«کوفه»حرکت کند و به آنها فرمود به سراغ«بسر بن ابی ارطاة»بروید و هر کجا او را یافتید با او مقابله کنید ⁽¹⁾.

از این بحث تاریخی،اوّلا،استفاده می شود که سرانجام،سخنان تند و داغ امام علیه السّلام در بعضی از دل های آماده اثر گذاشت و آماده مقابله با دشمن شدند و ثانیا معلوم می شود که این خطبه قبل از مرحوم رضی در کلام«الغارات»نیز آمده است.

خطبه 120: اشاره به فضائل خود و اندرز مردم

اشاره

و من کلام له علیه السّلام یذکر فضله و یعظ الناس

1

امام علیه السّلام در این گفتار،به بخشی از فضایل خود اشاره کرده،سپس به مردم اندرزهای فراوان می دهد.

خطبه در یک نگاه

خطبه 120 ⁽¹⁾

در کتاب «مصادر نهج البلاغه» آمده است که قسمت اول این کلام را «سلیم بن قیس» که قبل از

سید رضی می زیسته در کتاب خود نقل کرده، و بقیه آن به صورت پراکنده در کتاب «غرر

الحکم» آمده است و از آن جا که در بعضی از تعبیرات با آن متفاوت است نشان می دهد از

کتاب دیگری غیر از نهج البلاغه گرفته است، همچنین «این ابی الحدید» در شرح بعضی از

جمله های این کلام می گوید : «گروهی آن را طور دیگری نقل کرده اند و این نشان می دهد

که او هم منبع دیگری در اختیار داشته است. مصادر نهج البلاغه، جلد ۲، صفحه ۲۶۴)

آغاز این کلام اشاره ای به وجود درهای علم و دانش نزد اهل بیت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله دارد،آنها هستند که تبلیغ رسالت و تفسیر کلمات خداوند را از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله آموخته اند.

سپس امام علیه السّلام به نصایح بسیار سودمندی پرداخته و به مردم هشدار می دهد که از دیگران،پند بگیرند و از آتش سوزان الهی بترسند،و

کاری کنند که بعد از مردن،مردم از آنها به نیکی یاد کنند،چرا که نام نیک بسیار برتر از اموالی است که انسان بعد از خود به یادگار می گذارد،اموالی که معمولا وارثان قدر آن را نمی دانند و از گرد آورنده اصلی آن،تشکر نمی کنند.

تاللّه لقد علّمت تبلیغ الرّسالات،و إتمام العدات،و تمام الکلمات.و عندنا- أهل البیت-أبواب الحکم و ضیاء الأمر.ألا و إنّ شرائع الدّین واحدة،و سبله قاصدة.من أخذ بها لحق و غنم،و من وقف عنها ضلّ و ندم.اعملوا لیوم تذخر له الذّخائر، و تبلی فیه السّرائر و من لا ینفعه حاضر لبّه فعازبه عنه أعجز،و غائبه أعوز.و اتّقوا نارا حرّها شدید،و قعرها بعید،و حلیتها حدید،و شرابها صدید،ألا و إنّ اللّسان الصّالح یجعله اللّه تعالی للمرء فی النّاس،خیر له من المال یورثه من لا یحمده.

ترجمه

به خدا سوگند!تبلیغ رسالتها،و وفای به وعده ها،و تفسیر کلمات الهی،به من آموخته شده است،و درهای حکمت و احکام الهی،و اسباب روشنایی امور نزد ما اهل بیت است.

آگاه باشید!تعلیمات و قوانین دین،یکی است و راه های آن مستقیم و نزدیک و سهل است.کسی که از آن راه برود به منزل مقصود می رسد و غنیمت می برد،و آن کس که از آن باز ایستد گمراه و پشیمان می گردد.

برای آن روز که ذخیره ها پس انداز می شود و اسرار درون فاش می گردد،عمل (صالح)انجام دهید،کسی که از عقل موجود خویش بهره نگیرد،در بهره گیری از مسائل عقلی دور دست ناتوان تر،و در استفاده از عقل پنهان(مسائل پیچیده) بی نصیب تر خواهد بود.

از آتشی که حرارتش شدید و عمق آن زیاد و زیورش غل و زنجیر آهنین است،و آشامیدنی آن آب جوشان است بپرهیزید!

آگاه باشید!نام نیکی که خداوند پس از درگذشت انسان،برای او در میان مردم قرار می دهد بهتر از مالی است که انسان آن را به ارث برای کسانی می گذارد که هرگز سپاسش را نمی گویند!

شرح و تفسیر: اندرزهای پر ارزش

اندرزهای پر ارزش

امام علیه السّلام در آغاز این خطبه،سخن از علومی به میان می آورد که از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله آموخته است می فرماید:«به خدا سوگند،تبلیغ رسالت ها و وفای به وعده ها و تفسیر کلمات(الهی)به من آموخته شده است» (تاللّه لقد علّمت تبلیغ الرّسالات،و إتمام العدات،و تمام الکلمات) .

منظور از«تبلیغ رسالات»،روش های تبلیغ معارف اسلامی و احکام دین از طرق مختلف به مردم است،اشاره به این که نه تنها رسالت های الهی را آموخته ام بلکه روش های تبلیغ آن را نیز از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله آموخته ام و در همان مسیر پیوسته گام برمی دارم.

منظور از«اتمام العدات»(وفای به پیمان ها)همان وعده هایی است که خداوند،به طور عام نسبت به همه مؤمنان دارد و وعده هایی است که به طور خاص در مورد آن حضرت،بوده است همان گونه که در قرآن مجید آمده است:

« «مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللّهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضی نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَ ما بَدَّلُوا تَبْدِیلاً» ؛در میان مؤمنان،مردانی هستند که بر سر عهدی که با خدا بستند،صادقانه ایستاده اند،بعضی پیمان

خود را به آخر بردند و بعضی دیگر در انتظارند و هرگز تغییر و تبدیلی در عهد و پیمان خود ندادند» ⁽¹⁾. این وعده الهی می تواند وعده شهادت در راه خدا بوده باشد،یا وعده های دیگر،مانند مبارزه با«ناکثین»و«قاسطین»و«مارقین»و یا غیر آنها.

و منظور از«تمام الکلمات»،می تواند اشاره به تفسیر آیات قرآن و تفسیر کلمات پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و تبیین و تکمیل همه سخنانی باشد که از کتاب و سنت رسیده است.

این احتمال نیز در تفسیر جمله های بالا وجود دارد که امام علیه السّلام می فرماید:

من از همه شایسته تر به خلافت پیامبرم زیرا روش تبلیغ رسالات آن حضرت،و تحقق بخشیدن به وعده های آن بزرگوار،و تفسیر و تکمیل کلماتش به من آموخته شده است،بنابر این به خوبی می توانم وظیفه خلافت را انجام دهم.

در حدیث نبوی معروف نیز آمده است که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله به علی علیه السّلام فرمود:

«انت وصیّی و اخی فی الدّنیا و الآخرة و تقضی دینی و تنجز عداتی؛تو وصی من،و برادر من در دنیا و آخرتی،دین مرا ادا می کنی و وعده های مرا وفا می نمایی» ⁽²⁾.

احتمال سوّمی نیز در تفسیر این عبارت می رود که امام علیه السّلام می فرماید:من شایستگی خلافت را دارم چون هم رسالات الهی را می توانم تبلیغ کنم و هم وعده هایی را که می دهم به انجام برسانم و هم سخنانی را که می گویم به اتمام برسانم.

سپس در ادامه و تکمیل این سخن می فرماید:«نزد ما اهل بیت،درهای حکمت و احکام الهی و اسباب روشنایی امور است» (و عندنا-أهل البیت- أبواب الحکم و ضیاء الأمر) .

«حکم»(به ضم حاء)به معنی«حکومت و داوری»است،بنابر این منظور از جمله،این است که طرق تدبیر حکومت و اقامه عدل و امنیّت نزد ما اهل بیت است و«حکم»(به کسر حاء و فتح کاف)به معنی حکمت ها و دانش هاست و به یقین ابواب حکمت و دانش نزد اهل بیت است،همان گونه که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله آنها را قرین قرآن مجید قرار داد و در حدیث معروف و مشهور ثقلین فرمود:«إنّی تارک فیکم الثّقلین کتاب اللّه و عترتی...» ⁽¹⁾

مراجعه کنید

امام علیه السّلام در ادامه سخن به پنج نصیحت سودمند که مایه نجات در دنیا و آخرت است می پردازد و گویا چند جمله نخستین این خطبه برای این بیان شده که دل ها را جهت پذیرش این نصایح آماده سازد و بگوید:آنچه می گویم با آگاهی عمیق و دقیق از اسلام و تعالیم پیامبر صلّی اللّه علیه و آله است.

و نخستین اندرز را از مسأله وحدت کلمه و اتحاد و اتفاق شروع می کند چرا که بزرگترین دشمن سعادت بشر،اختلاف است می فرماید:

«آگاه باشید!تعلیمات و قوانین دین یکی است و راههای آن مستقیم و نزدیک و سهل است،کسی که از آن راه برود(به منزل مقصود)می رسد،و غنیمت می برد،و آن کس که از آن باز ایستد،گمراه و پشیمان می گردد» (ألا

و إنّ شرائع الدّین واحدة،و سبله قاصدة.من أخذ بها لحق و غنم،و من وقف عنها ضلّ و ندم) .

منظور از«شرایع دین»،تمام تعلیماتی است که در آیین خداوند وارد شده است اعم از معارف و اعتقادات و قانونها و برنامه ها و دستورهای اخلاقی،ریشه همه اینها در تمام ادیان آسمانی یکی است،هر چند به مقتضای زمان و پیشرفت بشر،در شرح و تفصیلها،و شاخ و برگ ها تفاوت هایی وجود دارد.

این احتمال نیز وجود دارد که منظور از شرایع دین،جادّه های مختلفی است که در دین اسلام به سوی خدا وجود دارد که همه اینها به یک شاهراه اصلیمنتهی می شود و آن قرب إلی اللّه و سعادت جاویدان بشر است؛نماز،روزه، جهاد،حج،زکات و همه این گونه تعلیمات،و تعلیمات عقیدتی و اخلاقی به نقطه واحدی می رسند و تأکید می فرماید که راه وصول به آن سهل و مستقیم و نزدیک است،بنا بر این اختلافات و پراکندگی ها از آمیزش افکار باطل و هوا و هوسها و وسوسه های نفس و شیطان به شرایع دین حاصل می شود.

قرآن مجید می گوید:« «شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ ما وَصّی بِهِ نُوحاً وَ الَّذِی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ وَ ما وَصَّیْنا بِهِ إِبْراهِیمَ وَ مُوسی وَ عِیسی أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَ لا تَتَفَرَّقُوا فِیهِ» ؛خداوند آیینی برای شما تشریع کرد که به«نوح»توصیه کرده بود و آنچه را بر تو وحی فرستادیم و به«ابراهیم»و«موسی»و«عیسی» سفارش کردیم این بود که:دین را بر پا دارید و در آن تفرقه ایجاد نکنید» ⁽¹⁾.

در دوّمین اندرز می فرماید:«برای آن روز که ذخیره ها پس انداز می شود و اسرار درون فاش می گردد عمل کنید» (اعملوا لیوم تذخر له الذّخائر، و تبلی فیه السّرائر) .

جمله اوّل اشاره به آیه« «ما عِنْدَکُمْ یَنْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللّهِ باقٍ» ؛آنچه نزد شماست فانی می شود و آنچه نزد خداست باقی می ماند» ⁽¹⁾و جمله دوّم اشاره به آیه« «یَوْمَ تُبْلَی السَّرائِرُ» ؛آن روز که اسرار درون فاش می گردد» ⁽²⁾می باشد.

بدیهی است انسان نیروی محدودی دارد که باید آن را در بهترین راه مصرف کند؛عقل می گوید:چرا نیروی خود را در طریقی مصرف کنی که محصول آن چند صباحی بیشتر با تو نیست؛چرا در طریقی مصرف نکنی که یک عمر جاویدان همواره با توست.به علاوه،روزی است که اسرار درون و اعمال پنهانی انسان ها فاش می شود و برای ناپاکان روز رسوایی بزرگ است.

و در سوّمین اندرز می فرماید:«کسی که از عقل موجود خویش بهره نگیرد، در بهره گیری از مسائل عقلی دور دست ناتوان تر و در استفاده از عقل پنهان(و مسائل پیچیده)بی نصیب تر خواهد بود» (و من لا ینفعه حاضر لبّه فعازبه ⁽³⁾عنه أعجز،و غائبه أعوز ⁽⁴⁾

حاجت است.

در واقع،حضرت با این عبارت،می خواهد دلایل عقلی را با نقلی بیامیزد و همه را برای پیگیری راه حق بسیج کند.

در این جا امام علیه السّلام سه نوع عقل و اندیشه برای انسان قائل شده است:عقل حاضر؛عقل دور؛و عقل غایب.

اوّلی ممکن است اشاره به مسائل واضح و روشن عقلی باشد،و دوّمی به مطالب نظری،که انسان از راه استدلال های روشن به آن می رسد و سومی اشاره به مطالب پیچیده ای است که دست یافتن به آن از راه استدلال هم آسان نیست.

بدیهی است آنها که از مسائل مسلّم و ضروری فکر خود بهره نمی گیرند، چگونه می توانند از مطالب نظری و پیچیده و دور از فکر بهره گیرند؟ در مسائل نظری شناخت خداوند،و روز قیامت(مبدأ و معاد)بسیار آشکار است؛زیرا نشانه های او تمام جهان را پر کرده،و قیامت که دادگاه عدل اوست،به حکم عقل ثابت است و در مسائل عملی حسن عدل و قبح ظلم و ارزش صدق و راستی،پاکی و تقوا برای همه مسلّم است.ولی گاه تعصّب های کورکورانه و هوا و هوس ها به انسان اجازه نمی دهد از این یافته های روشن عقل،بهره گیرد؛ چنین کسی چگونه می تواند در مسائل نظری و پیچیده صاحب نظر باشد و به مقصد برسد.

امام علیه السّلام در چهارمین اندرز،به صورت یک انذار کننده آگاه،مخاطبان خود را مورد خطاب قرار داده می فرماید:«از آتشی که حرارتش شدید و عمق آن زیاد و زیورش(غل و زنجیر)آهنین است و آشامیدنی آن

آب جوشان است بپرهیزید» (و اتّقوا نارا حرّها شدید،و قعرها بعید،و حلیتها حدید،و شرابها صدید ⁽¹⁾) .

این تعبیرات تکان دهنده درباره آتش دوزخ که هر یک به تنهایی برای بازداشتن انسان از گناه،کافی است برگرفته از آیات قرآن مجید و روایات نبوی است.در یکجا می خوانیم:« «قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا» ؛بگو آتش دوزخ از گرمای تابستان داغ و سوزان دنیا حرارتش بیشتر است» ⁽²⁾.

در آیه دیگر می فرماید:« «یَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَ تَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِیدٍ» ؛روزی که به دوزخ می گوییم آیا(با ورود این همه گنهکار)پر شده ای؟ در پاسخ می گوید:آیا افزون بر این هم هست» ⁽³⁾(یعنی به قدری وسیع و عمیق است که به آسانی پر نمی شود). و در آیه دیگر می فرماید:« «خُذُوهُ فَغُلُّوهُ ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ ثُمَّ فِی سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً فَاسْلُکُوهُ» ؛او را بگیرید و در بند و زنجیرش کنید سپس او را در دوزخ بیفکنید آن گاه او را با زنجیری که هفتاد ذراع است ببندید» ⁽⁴⁾.

و در آیه دیگر می خوانیم:« «مِنْ وَرائِهِ جَهَنَّمُ وَ یُسْقی مِنْ ماءٍ صَدِیدٍ» ؛ به دنبال او جهنم خواهد بود و از آب بدبوی متعفنی به او می نوشانند» ⁽⁵⁾.

به یقین،هر کس ایمان به آخرت و دادگاه عدل الهی و حتی گوشه ای از این عذاب های دردناک و وحشتناک،داشته باشد هوا و هوس های خویش را کنترل می کند،و از ظلم و ستم و هر گونه گناه پرهیز دارد،ولی آنها که هیچ گونه ایمانی به آن حساب و کتاب و پاداش و کیفر ندارند دلیلی ندارد که هوس های خویش را کنترل کنند و دست از تعدّی به حقوق دیگران بردارند.

درست است که«وجدان اخلاقی»ممکن است افرادی را تا حدی کنترل کند،ولی به یقین جنبه عمومی و همگانی ندارد و تأثیر آن نیز محدود است،به علاوه اگر«نهال وجدان»با آب تعلیمات انبیا،پرورش نیابد به زودی می خشکد،یا پژمرده می شود.

در پنجمین و آخرین اندرز،به نکته بسیار مهمی اشاره کرده می فرماید:

«آگاه باشید نام نیکی که خداوند پس از درگذشت انسان برای او در میان مردم قرار می دهد،بهتر از مالی است که انسان آن را به ارث برای کسانی می گذارد که هرگز سپاسش را نمی گویند!» (ألا و إنّ اللّسان الصّالح یجعله اللّه تعالی للمرء فی النّاس،خیر له من المال یورثه من لا یحمده) . بسیاری از مردم،به خاطر عشق و علاقه ای که به فرزندان و همسران خود دارند،تلاش فراوانی برای تأمین آینده آنان می کنند و بخش عظیمی از عمر خود را در این راه مصرف می کنند،و گاه حلال و حرام را به هم می آمیزند،ولی از این نکته غافلند که تجربه ها و مشاهده ها نشان داده کمتر وارثی گذشتگان خویش را به خاطر ارثی که برای او گذارده اند،ستایش کرده باشد،بلکه غالبا این اموال سرچشمه اختلافات و کشمکش ها می شود چرا که هر که می خواهد سهم بیشتر را به خود اختصاص دهد،تا آن جا که گفته اند:«مرگ غنی آغاز جنگ وارث است».

و گاه در این جرّ و بحث ها،میراث گذارنده را دشنام می دهند و ملامت می کنند که چرا آنها را گرفتار این دردسرها کرد.

ولی اگر انسان در حال حیات حدّ اقل،بخشی از اموال خود را به صورت صدقات جاریه و خدمات انسانی و فرهنگی به جامعه تحویل دهد نام نیک او در میان مردم باقی خواهد ماند،و همواره به یاد او هستند و تقاضای غفران پروردگار،برای او می کنند،این پاداشی است که در دنیا دارند و پاداش آخرت آنها ناگفته پیداست.

خطبه 121: خطبه بعد از«لیلة الهریر»(یکی از شب های بسیار پر حادثه جنگ صفین)

اشاره

خطبه 121 ⁽¹⁾

این خطبه در کتب فراوانی که قبل از مرحوم سید رضی تألیف یافته، دیده می شود مانند کتاب «عقد الفرید» «این عیدریه» و «اختصاصه شیخ مفید» و در کتاب های بعد از او کتاب هایی که تعبیر اتش نشان می دهد این خطبه را از منبع دیگری غیر از نهج البلاغه گرفته اند، مانند مطالب السؤول» «محمد بن طلحہ شافعی» و «احتجاج طبرسی» و «ربیع الابرار» «زمخشری» با تفاوت هایی آمده است.

خطبه در یک نگاه

برای پی بردن به عمق محتوای خطبه،قبلا باید نگاهی به شأن ورود آن کرد. این سخن مربوط به جنگ«صفّین»است که امام علیه السّلام مردم را از تسلیم در برابر قبول پیشنهاد«حکمیّت»نهی کرده بود و سپس آنها را به قبول آن دعوت کرد،ماجرا از این قرار بود،که«عمرو عاص»در آستانه شکست لشکر شام، حیله ای اندیشید و دستور داد قرآن ها را بر سر نیزه ها کنند و اصحاب و یاران علی علیه السّلام را دعوت به«حکمیّت قرآن»کنند؛گروه زیادی از ساده لوحان فریب خورده،دست از جنگ برداشتند،پیشنهاد شامیان را پذیرفتند و برای بررسی حکم قرآن درباره سرنوشت جنگ،اصرار نمودند،که یک نفر از لشکر امام به عنوان«حکمیّت»پذیرفته شود و یک نفر از لشکر شام حتّی امام را تهدید کردند که:«إن لم تفعل قتلناک کما قتلنا عثمان؛اگر این پیشنهاد را عمل نکنی تو را می کشیم همان گونه که عثمان را کشتیم».

امام علیه السّلام که به خوبی می دانست این دام خطرناکی است که بر سر راه آنها گذاشته شده با این کار مخالف بود و اصرار بر ادامه نبرد داشت؛ولی به حکم اجبار،تن به مسأله حکمیّت داد و همین امر سبب شد که بعضی از ساده لوحان به امام خرده گیرند که چرا یک روز ما را از این کار نهی کردی،و روزی به آن امر می کنی؟ این خطبه پاسخی است،به این ایراد.و برای تکمیل پاسخ،امام علیه السّلام به چند نکته اشاره می کند.

نخست می فرماید:این نتیجه کار خود شماست که از امام و پیشوایتان پیروی نکردید اگر به دستور من عمل می کردید و جهاد را ادامه می دادید،امروز در این تنگنا گرفتار نبودید.

سپس امام علیه السّلام:نقطه های ضعف آنها را که منجر به این مشکل عظیم شده، بیان می کند. در مرحله سوّم،یاد گروهی از مسلمانان صدر اسلام را می کند که با نهایت شوق و قدرت ایمان از جهاد با دشمن استقبال می کردند و پیوسته پیروزی می آفرینند(اشاره به این که راه پیروزی آن است که آنها رفتند،نه آن که شما دارید).

در چهارمین نکته،باز آنها را اندرز می دهد که مراقب باشند و در دام شیطان گرفتار نشوند.

بخش اوّل

اشاره

هذا جزاء من ترک العقدة!أما و اللّه لو أنّی حین أمرتکم به حملتکم علی المکروه الّذی یجعل اللّه فیه خیرا،فإن استقمتم هدیتکم و إن اعوججتم قومتکم،و إن أبیتم تدارکتکم،لکانت الوثقی،و لکن بمن و إلی من؟أرید أن أداوی بکم و أنتم دائی،کناقش الشّوکة بالشّوکة،و هو یعلم أنّ ضلعها معها!اللّهمّ قد ملّت أطبّاء هذا الدّاء الدّویّ،و کلّت النّزعة بأشطان الرّکیّ!

ترجمه

این(گرفتاری ناشی از حکمیّت که دامان شما را گرفته)،کیفر کسی است که «رأی صواب و پیمان اطاعت»را رها سازد.به خدا سوگند!اگر هنگامی که من شما را دستور به قبول حکمیّت(از روی ناچاری)دادم(به جای آن)شما را وادار(به ادامه جهاد)می کردم-کاری که خوشایندتان نبود،ولی خدا خیر فراوانی در آن قرار می داد-و در این حال اگر شما در مسیر حق گام برمی داشتید هدایتتان می کردم،و اگر منحرف می شدید شما را به راه،باز می گرداندم،اگر گروهی از شما خودداری می کردند کسان دیگری را به جای آنها می گماردم،این کار صحیح و اساسی بود،ولی(افسوس که تسلیم فرمان من نبودید)،من با کمک چه کسی می جنگیدم؟و به که اعتماد می کردم؟من می خواهم به وسیله شما دردم را درمان کنم در حالی که شما خود درد من هستید.من در این حال به کسی می مانم،که می خواهد خار را به وسیله خار،بیرون بیاورد با این که می داند خار همچون خار است.

خداوندا!طبیبان این بیماری سخت و جانکاه،خسته شده اند،و کشندگان آب از چاه(برای آبیاری این زمین بی حاصل)درمانده گشته اند.

شرح و تفسیر: می خواستم درمان من باشید،ولی درد من هستید!

می خواستم درمان من باشید،ولی درد من هستید!

امام علیه السّلام در پاسخ ایراد کننده بالا جواب دندان شکنی می گوید.می فرماید:

«این(گرفتاری و بدبختی ناشی از حکمیّت که دامان شما را گرفته)کیفر کسی است که رأی صواب را رها سازد» (هذا جزاء من ترک العقدة ⁽¹⁾) .

من به شما فریاد زدم که جنگ را در مرحله حساس رها نکنید،ادامه دهید که پیروزی نزدیک است!،ولی شما این رأی صواب را رها کرده،تسلیم حیله های ناصواب«عمرو عاص»شدید،و اصرار به قبول حکمیّت کردید و همان گونه که امام علیه السّلام در خطبه بعد فرموده:این حیله کاری بود که ظاهرش ایمان و باطنش کفر و نفاق بود.

سپس می افزاید:«به خدا سوگند اگر هنگامی که من شما را دستور به قبول حکمیّت(از روی ناچاری و اضطرار و اصرار جهّال)دادم(به جای آن)شما را وادار(به ادامه جهاد)می کردم-کاری که خوشایندتان نبود ولی خدا خیر فراوانی در آن قرار می داد-و در این حال اگر شما در مسیر حق گام برمی داشتید، هدایتتان می کردم و اگر منحرف می شدید شما را به راه باز می گرداندم و اگر گروهی از شما خودداری می کردند کسان دیگری را به جای آنها می گماردم(به هر حال اگر اطاعت من در ادامه مبارزه می کردید)این کار صحیح و محکمی بود

ولی(افسوس که تسلیم فرمان من نبودید)من با کمک چه کسی بجنگم؟و به که اعتماد کنم؟» (أما و اللّه لو أنّی حین أمرتکم به حملتکم علی المکروه الّذی یجعل اللّه فیه خیرا،فإن استقمتم هدیتکم و إن اعوججتم قوّمتکم، و إن أبیتم تدارکتکم،لکانت الوثقی،و لکن بمن و إلی من؟) .

امام علیه السّلام با این پاسخ گویا این حقیقت را بیان می کند که نیّت اصلی من،ادامه جهاد تا پیروزی بود به خصوص این که ما در آستانه پیروزی قرار داشتیم و من با تمام قوت و قدرت،حاضر به ادامه این راه بودم و لذا شما را از حکمیّت نهی کردم ولی شما افراد ضعیف الاراده و عصیانگر و نافرمان،حاضر به انجام این کار نبودید بنا بر این،من چاره ای جز قبول حکمیّت نداشتم و اکنون شما فراموشکاران برگشته اید و به من ایراد می کنید.

سپس در ادامه این سخن،تعبیر جالبی دارد می فرماید:«(عجبا!)من می خواهم به وسیله شما دردم را درمان کنم،در حالی که شما خود،دردمنید.

من در این حال به کسی می مانم که می خواهد خار را به وسیله خار بیرون بیاورد با این که می داند خار همچون خار است» (أرید أن أداوی بکم و أنتم دائی،کناقش الشّوکة بالشّوکة،و هو یعلم أنّ ضلعها ⁽¹⁾

این جا به معنای همسان و همانند است.

دیگری بیرون آورند به احتمال قوی خار دوّم نیز در پای می نشیند و می شکند و مشکل افزون می شود و این به صورت ضرب المثل در میان عرب در آمده که می گویند:

«کناقش الشّوکة بالشّوکة،و هو یعلم أنّ ضلعها معها»،این ضرب المثل را درباره کسی به کار می برند که مثلا می خواهد کسی را برای رفع اختلاف میان او و دیگری،حکم و داور کند،در حالی که آن شخص تمایل به دشمن او دارد و کار را پیچیده تر می کند.

منظور امام علیه السّلام این است که من می خواهم عصیان گران شام را به وسیله شما دفع کنم در حالی که شما خود در زمره عصیانگران هستید.

به هر حال این تعبیرات درد آلود و رنج آور،نشان می دهد که امام علیه السّلام در چه شرایط سختی قرار داشته است،اگر فرمان حمله می داده مخالفت می کردند و می گفتند:داوری قرآن را بپذیرید،اگر مسأله داوری را مطرح می فرموده، ایراد می کردند که:چرا تسلیم دشمن شدید؟ هر کدام نوایی می نواختند و هر یک هوا و هوسی در سر می پروراندند،و کار به جایی رسید که آگاه ترین و مدبرترین پیشوایان جهان،بعد از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله را به ضعف تدبیر متهم نمودند،و این نبود مگر به خاطر گروهی از پیروان ضعیف و ناتوان و ناصالح.

چرا و چگونه این چنین شد؟گویی خدا می خواهد با این رهبر بزرگ همگان را بیازماید.

و در پایان این بخش امام علیه السّلام،شکایت به درگاه خدا می برد و عرض حاجت به پیشگاه او می کند،عرضه می دارد:«خداوندا!طبیبان این درد سخت و جانکاه،خسته شده اند و کشندگان آب از چاه(برای آبیاری این

زمین بی حاصل) درمانده گشته اند» (اللّهمّ قد ملّت أطبّاء هذا الدّاء الدّویّ ⁽¹⁾،و کلّت ⁽²⁾النّزعة ⁽³⁾

معنای کشنده است.

می کشند.

چه تعبیر گویا و رسا و در عین حال سوزناکی!هنگامی که بیماری سخت و لا علاجی در جان کسی می ریزد و طبیب حاذق هر دارویی می دهد بیمار جواب مثبتی به آن دارو نمی دهد،سخت خسته و ملول می شود،همچنین کشاورزانی که با زحمت و تلاش فراوان از چاه های عمیق آب می کشند و به زمین نامستعدّی می ریزند که هیچ حاصلی نمی دهد سخت وامانده می شوند و همین گونه است حال رهبر و پیشوای مدیر و مدبّری همچون علی بن ابی طالب علیه السّلام که گرفتار گروهی جاهل،کوته بین،ضعیف الاراده و ضعیف الایمان می گردد.

در حدیثی از امام صادق علیه السّلام می خوانیم که«عیسی بن مریم»چنین گفت:

«داویت المرضی فشفیتهم بإذن اللّه و ابرات الاکمه و الابرص بإذن اللّه و عالجت الموتی فاحییتهم بإذن اللّه و عالجت الاحمق فلم أقدر علی إصلاحه؛من بیماران را مداوا کردم و به اذن خدا آنها را شفا دادم،نابینای مادرزاد و گرفتار بیماری برص را به اذن خدا بهبودی

بخشیدم؛مردگان را به فرمان خدا زنده کردم،ولی خواستم احمق را معالجه کنم نتوانستم» ⁽¹⁾.

بخش دوّم

اشاره

أین القوم الّذین دعوا إلی الإسلام فقبلوه،و قرؤوا القرآن فأحکموه، و هیجوا إلی الجهاد فولهوا و له اللّقاح إلی أولادها،و سلبوا السّیوف أغمادها،و أخذوا بأطراف الأرض زحفا زحفا،و صفّا صفّا.بعض هلک، و بعض نجا.لا یبشّرون بالأحیاء،و لا یعزّون عن الموتی.مره العیون من البکاء،خمص البطون من الصّیام،ذبل الشّفاه من الدّعاء،صفر الألوان من السّهر.علی وجوههم غبرة الخاشعین.أولئک إخوانی الذّاهبون.فحقّ لنا أن نظمأ إلیهم،و نعضّ الأیدی علی فراقهم.

ترجمه

کجایند آنها که به اسلام دعوت شدند،و(از جان و دل)آن را پذیرفتند، قرآن را تلاوت کردند و به خوبی آن را شناختند و به کار بستند،به جهاد دعوت شدند و عاشقانه به سوی آن حرکت کردند،همچون عشق ناقه به بچه هایش،غلاف شمشیرها را کنار انداختند(و فکر عقب نشینی را از سر به در کردند)و گرداگرد زمین را در جبهه های مختلف گروه گروه و صف در صف احاطه نمودند سرانجام بعضی شهید شدند و بعضی رهایی یافتند.

آنها کسانی بودند که هیچ گاه از زنده ماندن در میدان جنگ،ابراز شادی نمی کردند و در مرگ شهیدان به یکدیگر تسلیت نمی گفتند!آنها بر اثر گریه (از خوف خدا)چشمانشان ناراحت و به خاطر روزه شکم هایشان تهی و لب ها از کثرت دعا خشک شده و رنگ چهره ها بر اثر شب زنده داری پریده و غبار خشوع بر چهره های آنها نشسته بود،(آری)

برادران من آنها بودند که رفتند، پس سزاوار است که تشنه دیدار آنها باشیم و از فراقشان انگشت حسرت به دندان بگزیم!

شرح و تفسیر: آنها برادران من بودند!

آنها برادران من بودند!

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه برای تحریک نیروها و تشویق آنها به جهاد،و سرزنش و ملامت در برابر کوتاهی ها و کاستی ها،یادی از دوستان شجاع،مؤمن و آگاه خود می کند؛که هم در میدان نبرد و جهاد با دشمن می درخشیدند و هم در میدان اطاعت و عبادت و بندگی خدا پیشرو پیشگام بودند،می فرماید:

«کجایند آنها که به اسلام دعوت شدند و(از جان و دل)آن را پذیرفتند.قرآن را تلاوت کردند و به خوبی آن را شناختند و به کار بستند،به جهاد دعوت شدند و عاشقانه به سوی آن حرکت کردند،همچون عشق«ناقه»به بچه هایش، غلاف شمشیرها را کنار انداختند(و فکر عقب نشینی از سر به در کردند)و گرداگرد زمین(در جبهه مختلف)گروه گروه و صف در صف احاطه نمودند (سرانجام)بعضی شهید شدند و بعضی رهایی یافتند» (أین القوم الّذین دعوا إلی الإسلام فقبلوه،و قرؤوا القرآن فأحکموه،و هیجوا ⁽¹⁾

سوی جهاد بر می انگیختند.

و أخذوا بأطراف الأرض زحفا ⁽¹⁾

جمعیت فشرده اطلاق می شود.

اوصافی را که امام علیه السّلام در این عبارت برای آنها برشمرده بسیار حساب شده است.از ایمان به اسلام و فهم صحیح و دقیق قرآن،و به کار بستن آن که انگیزه اصلی حرکت به سوی جهاد است آغاز می کند،سپس عشق آنها را به جهاد همچون عشق مادر به فرزند توصیف می کند،و شجاعت آنها را می ستاید،که هرگز در فکر غلاف کردن شمشیرها و پایان جهاد نبودند.در آخر حرکت گروهی و دسته جمعی آنها را-که در همه میدان ها در هر نقطه ای از زمین حاضر می شدند-ستایش می کند.و به یقین این اوصاف در هر قوم و ملتی باشد، سرانجام پیروز می شوند.

و در ادامه این سخن به قسمت دیگری از اوصاف آنها می پردازد،که از روحیه بلند و مقام زهد و خضوع و خشوع آنها در پیشگاه خداوند،پرده برمی دارد.

می فرماید:«آنها کسانی بودند که هیچ گاه از زنده ماندن در میدان جنگ،ابراز شادی نمی کردند،و در مرگ شهیدان،به یکدیگر تسلیت نمی گفتند!» (لا یبشّرون بالأحیاء،و لا یعزّون عن الموتی) .

و این نشانه روحیه بلند آنهاست که هرگز در بند حیات مادی نبودند که اگر دوستانشان آن را از دست دهند،ناراحت شوند و اگر زنده بمانند به یکدیگر تبریک بگویند،و شادمان باشند.آنها به شهادت در راه خدا افتخار می کردند و بزرگترین سعادت خود را در شهادت می دانستند.

«آنها بر اثر گریه(از خوف خدا)چشمانشان ناراحت،و به خاطر روزه، شکم هایشان تهی،و لب ها،از کثرت دعا خشک شده،و رنگ چهره ها بر اثر

شب زنده داری پریده،و غبار خشوع بر چهره های آنها نشسته بود» (مره ⁽¹⁾العیون من البکاء،خمص ⁽²⁾البطون من الصّیام،ذبل ⁽³⁾الشّفاء من الدّعاء، صفر ⁽⁴⁾الألوان من السّهر ⁽⁵⁾.علی وجوههم غبرة الخاشعین) .

آری،آنها در میدان جهاد همچون شیر می غریدند؛ولی در شب به هنگام راز و نیاز با پروردگار گریه سر می دادند و سیلاب اشک،فرو می ریختند،در خلوت، چنین بودند و در جلوت،چنان.

و در پایان این سخن،به عنوان یک درس سازنده و پربار می فرماید:

«برادران من،آنها بودند که رفتند پس سزاوار است که تشنه دیدار آنها باشیم و از فراقشان انگشت حسرت،به دندان بگزیم!» (أولئک إخوانی الذّاهبون.فحقّ لنا أن نظمأ إلیهم،و نعضّ الأیدی علی فراقهم) .

همیشه مربیان آگاه،برای تربیت افراد مورد نظر الگوهای برجسته و ارزنده را ارائه می کنند تا مخاطبان خود را با آنها بسنجند و در مسیر آنها قرار دهند.

کاستی های خود را بدانند و برای جبران به پای خیزند و علی علیه السّلام این معلّم بزرگ آسمانی همواره از این روش استفاده می کند.ولی افسوس!که مخاطبانش در آن زمان،شایستگی پذیرش این برنامه های تربیتی را نداشتند.معلم و پیشوا هر قدر بصیر و آگاه و شایسته و دلسوز باشد تا افراد تحت تربیت او از حدّ اقل آمادگی بهره مند نباشند،مفید واقع نمی شود.

باران حیات بخش،همه جا می بارد ولی از شوره زار هرگز چیزی جز خس نمی روید.آفتاب بر همه جا می تابد ولی چشمان نابینا چه بهره ای می تواند بگیرد،نسیم حیات بخش همه جا می وزد اما قبرهای مردگان چه بهره ای می گیرند.

بخش سوّم

اشاره

إنّ الشّیطان یسنّی لکم طرقه،و یرید أن یحلّ دینکم عقدة عقدة، و یعطیکم بالجماعة الفرقة،و بالفرقة الفتنة.فاصدفوا عن نزغاته و نفثاته، و اقبلوا النّصیحة ممّن أهداها الیکم،و اعقلوها علی أنفسکم.

ترجمه

شیطان راه های انحرافی خویش را برای شما آسان جلوه می دهد، و می خواهد(رشته های محکم)دین شما را گره گره بگشاید و به جای اتحاد و هماهنگی،ایجاد تفرقه کند و به وسیله تفرقه،فتنه بر پا سازد.حال که چنین است:از وسوسه ها و فریب های او روی بگردانید و نصیحت را از کسی که به شما هدیه می کند،پذیرا شوید،و آن را محکم در درون جان خویش نگهداری کنید.

شرح و تفسیر: از وسوسه های شیطان بر حذر باشید

از وسوسه های شیطان بر حذر باشید

در پایان خطبه از آن جا که سرچشمه بسیاری از بدبختیها و مشکلاتی که نمونه های آن در کلام امام علیه السّلام آمد،وسوسه های شیطان است امام علیه السّلام به همه یارانش هشدار می دهد،که مراقب توطئه های شیطان،

و طرق نفوذ او باشند،و با چهار جمله،همه گفتنیها را بطور خلاصه بیان می کند:

می فرماید:«شیطان راههای انحرافی خویش را برای شما آسان جلوه می دهد»(تا گام در طریق او بگذارید) (إنّ الشّیطان یسنّی ⁽¹⁾

سهل و آسان نمودن است.

و از آن جا که از روش سیاست گام به گام،استفاده می کند«می خواهد (رشته های محکم)دین شما را گره گره بگشاید»(و اعتقادات و اعمال شما را یکی بعد از دیگری بر باد دهد) (و یرید أن یحلّ دینکم عقدة عقدة) .

برنامه دیگر او این است که:«به جای اتحاد و هماهنگی ایجاد تفرقه کند» (و یعطیکم بالجماعة الفرقة) .

«و به وسیله تفرقه فتنه بر پا سازد!» (و بالفرقة الفتنة) .

آری نخستین برنامه شیطان این است که بیراهه های خطرناک را در نظر انسان،شاه راه مستقیم جلوه می دهد،و با روش تساهل و تسامح همگان را به طرق خود دعوت می کند،و طریق اطاعت الهی را مشکل و خشن و ناهموار جلوه گر می سازد هنگامی که انسان،در طریق او گام گذارد،در هر قدم او را به ترک قانونی از قانونهای الهی و ترک پیمانی،از پیمانهای مقدّس دینی،وادار می سازد،همان طور که قرآن مجید چهار بار روی این معنا تکیه کرده که « «وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیْطانِ» ؛از گامهای شیطان پیروی نکنید».

و در جای دیگر می فرماید:« «وَ مَنْ یَتَّبِعْ خُطُواتِ الشَّیْطانِ فَإِنَّهُ یَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ» ؛و هر کس از گامهای شیطان پیروی کند(گمراه می شود) چرا که او به فحشا و منکر دعوت می کند» ⁽²⁾

انعام، آیه ۱۴۲. نور، آیه ۲۱

و هنگامی که انسان را نسبت به احکام الهی،بی تفاوت کرد و هوا و هوسها بر جامعه حاکم شد،با استفاده از تضادّهای منافع مادی،و تعصبهای جاهلی،مردم را به تفرقه دعوت می کند همان گونه که در قرآن مجید می خوانیم:« «إِنَّما یُرِیدُ الشَّیْطانُ أَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَداوَةَ وَ الْبَغْضاءَ فِی الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ» ؛شیطان می خواهد در میان شما عداوت و دشمنی بواسطه شراب و قمار ایجاد کند» ⁽¹⁾.

بدیهی است هنگامی که آتش اختلاف و نفاق،در جامعه روشن شود فتنه ها به دنبال آن آشکار می گردد.و فتنه ها دین و دنیای انسانها را تباه می سازد.

در ماجرای«صفین»دقیقا همین برنامه های شیطانی اجرا شد،نخست شیطان به آنها القا کرد که پذیرش حکمیّت سهلترین راه برای رسیدن به صلح و آرامش است سپس آنها را به نافرمانی در برابر دستورات محکم امیر مؤمنان علیه السّلام در زمینه جهاد دعوت نمود و به دنبال آن تفرقه و نفاق در آن لشکر عظیم افکند که نتیجه آن فتنه«عمرو عاص»و فتنه خوارج بود.

سپس امام علیه السّلام برای این که اصحاب و یارانش در این دام نیفتند می فرماید:

«حال که چنین است از وسوسه ها و فریبهای او روی بگردانید و نصیحت را از کسی که به شما هدیه می کند پذیرا شوید،و آن را محکم در درون جان خویش نگهداری کنید» (فاصدفوا ⁽²⁾عن نزغاته ⁽³⁾و نفثاته ⁽⁴⁾،و اقبلوا النّصیحة ممّن أهداها الیکم،و اعقلوها ⁽⁵⁾

چیزی اطلاق شده و عقل به معنی خرد نیز از همین ریشه است زیرا انسان را از کارهای خلاف

باز می دارد.

در عصر و زمان ما نیز مطلب همین گونه است،نخست شیطان طرق انحرافی خود را سهل و آسان نشان می دهد،و گروهها را به سوی خود می کشاند و بعد ارزش های اسلامی را یکی یکی از آنها می گیرد،سپس در میان آنها تفرقه می افکند و به دنبال تفرقه آتش فتنه های سیاسی اجتماعی و اقتصادی را روشن می کند.

خطبه 122: هنگامی که خوارج در مخالفت خود با مسأله حکمیّت،پافشاری کردند

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

قاله للخوارج،و قد خرج إلی معسکرهم و هم مقیمون علی انکار الحکومة،

فقال علیه السّلام:

خطبه 122 ⁽¹⁾

مرحوم «طبرسی» این سخن را در کتاب «حتجاح» کوتاه تر از آنچه در این جا آمده، آورده

است که نشان می دهد از منبع دیگری گرفته است.

ابن ابی الحدید» می گوید : این کلام گر چه ظاهرا به هم پیوسته است ولی در واقع از سه

بخش تشکیل می شود که از هم جداست و مرحوم «سید رضی» طبق روشی که دارد، گاه از

یک خطبه طولانی کلمات فصیح تر را جدا کرده و بخش هایی را حذف می کند. (مصادر نهج

البلاغه، جلد ۲، صفحه ۲۷۱).

هنگامی که خوارج در مخالفت خود با مسأله حکمیّت،پافشاری کردند امام علیه السّلام به لشگرگاه آنان رفت و این خطبه را ایراد فرمود:

خطبه در یک نگاه

همان گونه که در بالا آمد،این خطبه،بخشی از سخنان امام علیه السّلام قبل از «جنگ نهروان»را بازگو می کند،که امام علیه السّلام به عنوان اتمام حجت برای آنها ایراد فرمود،و سخنان امام علیه السّلام بسیار مؤثر واقع شد

به گونه ای که اکثریت قاطع خوارج توبه کردند و از جنگ کناره گیری نمودند.

امام علیه السّلام در این سخنان حساب شده،نخست آنان را به دو گروه،تقسیم نموده و صفوفشان را از هم جدا می کند:کسانی که در«صفین»حضور داشتند و کسانی که حضور نداشتند.

در بخش دوّم،روی سخن را به صفینیان کرده و به آنها یادآور می شود:

شما بودید که مسأله حکمیّت را بر من تحمیل کردید،در حالی که من به شدت با آن مخالف بودم و شما را دستور به ادامه جهاد،تا پیروزی دادم.

در بخش سوّم،به این نکته اشاره می فرماید که:ما در آغاز اسلام برای پیشرفت این آیین مقدّس،حتّی با نزدیکترین بستگان خود که در صف کفر، قرار داشتند جهاد کردیم،ولی اکنون در برابر ما برادران مسلمان ما هستند که به راه خطا رفته اند و شرایط به گونه دیگری است.لذا نخست باید از آنها رفع شبهه کنیم،امید است مشکل حل شود.

بخش اوّل

اشاره

أ کلّکم شهد معنا صفّین؟فقالوا:منّا من شهد و منّا من لم یشهد.قال:

فامتازوا فرقتین،فلیکن من شهد صفّین فرقة،و من لم یشهدها فرقة،حتّی أکلّم کلاّ منکم بکلامه.و نادی النّاس،فقال:

أمسکوا عن الکلام،و أنصتوا لقولی،و أقبلوا بأفئدتکم إلیّ،فمن نشدناه شهادة فلیقل بعلمه فیها.

ثمّ کلّمهم علیه السّلام بکلام طویل،من جملته أن قال علیه السّلام:

ألم تقولوا عند رفعهم المصاحف حیلة و غیلة،و مکرا و خدیعة:إخواننا و أهل دعوتنا،استقالونا و استراحوا إلی کتاب اللّه سبحانه،فالرّأی القبول منهم و التّنفیس عنهم؟فقلت لکم:هذا أمر ظاهره إیمان،و باطنه عدوان، و أوّله رحمة،و آخره ندامة.فأقیموا علی شأنکم،و الزموا طریقتکم،و عضّوا علی الجهاد بنواجذکم،و لا تلتفتوا إلی ناعق نعق:إن أجیب أضلّ،و إن ترک ذلّ.و قد کانت هذه الفعلة،و قد رأیتکم أعطیتموها.و اللّه لئن أبیتها ما وجبت علیّ فریضتها،و لا حمّلنی اللّه ذنبها.و واللّه إن جئتها إنّی للمحقّ الّذی یتّبع؛ و إنّ الکتاب لمعی،ما فارقته مذ صحبته.

ترجمه

آیا همه شما در«صفّین»با ما بوده اید؟آنها گفتند:«بعضی از ما حضور داشت و بعضی حاضر نبود».

فرمود:پس به دو گروه تقسیم شوید!آنها که در«صفین»بودند یک گروه شوند و آنها که نبودند گروه دیگر،تا با هر کدام با سخنی که مناسب اوست سخن بگویم،سپس امام علیه السّلام مردم را ندا داده فرمود:خاموش باشید و به حرفهایم گوش فرا دهید!و با دل هایتان به سوی من آیید و هر

کس را سوگند دادم که درباره آنچه می داند گواهی دهد با علم و اطلاع خود گواهی دهد آن گاه حضرت با آنها سخنی طولانی گفت:که بخشی از آن این است:«مگر آن زمان که(سپاه معاویه)از روی حیله و نیرنگ و مکر و خدعه قرآنها را بر سر نیزه ها بلند کردند، نگفتید«اینها برادران ما هستند و اهل مذهب ما از ما خواسته اند که از آنها درگذریم و راضی به حکمیّت کتاب قرآن شده اند،رأی صواب آن است که از آنها بپذیریم و دست از آنان بکشیم؟» ولی من به شما گفتم:این کاری است که ظاهرش ایمان و باطنش(کفر و) عدوان است،آغازش رحمت و پایانش ندامت است،به حال خود باقی باشید و از راهی که پیش گرفته اید منحرف نشوید و به جهاد ادامه دهید،دندانها را بر هم بفشارید،و به هیچ صدایی اعتنا نکنید چرا که اینها صداهایی است که اگر به آن پاسخ گویند گمراه می کند و اگر رهایش سازند گوینده اش خوار و ذلیل می شود، ولی(متأسّفانه)پیشنهاد شما(مسأله حکمیّت)انجام گرفت و دیدم شما آن را پذیرفتید(اکنون که در دام آنها گرفتار شده اید فریادتان بلند شده است).

به خدا سوگند!اگر من از پذیرش این امر سرباز می زدم،متعهّد به لوازم آن نبودم و خداوند گناه آن را بر دوش من نمی گذاشت(ولی مرا به اجبار به این وادی کشاندید)و اگر آن را پذیرا شدم باز حق با من بود و قرآن با من است(و به حقانیت من حکم می کند)و از آن زمان که با آن آشنا شده ام هرگز از آن جدا نگشته ام .

شرح و تفسیر: چگونه در دام دشمن افتادید

چگونه در دام دشمن افتادید

همان گونه که در بالا آمد مخاطبین این خطبه،«خوارج نهروان»هستند که امام علیه السّلام برای اتمام حجت با آنها و هدایت و ارشاد گروه فریب خورده،این سخن را ایراد کرد،و در آغاز برای آماده ساختن آنها چنین فرمود:«آیا همه شما در«صفین»با ما بودید؟» (أکلّکم شهد معنا صفّین؟) .

«آنها گفتند:بعضی از ما حضور داشت و بعضی حاضر نبود» (فقالوا:منّا من شهد و منّا من لم یشهد) .

با این که میان جنگ«صفّین»و جنگ با«خوارج نهروان»فاصله چندانی نبود،معلوم نیست گروه دوّم که در«صفّین»نبوده اند،چگونه به این گروه فتنه گر،پیوستند،شاید وسوسه های گروه اوّل در میان مردم«کوفه»و فرزندان و بستگانشان،این اثر را گذاشته که با آنها هم صدا شوند و در صف آتش بیاران فتنه قرار گیرند.

به هر حال امام علیه السّلام در ادامه این سخن فرمود:«پس به دو گروه تقسیم شوید!آنها که در«صفین»بودند،یک گروه شوند و آنها که نبودند گروه دیگر.تا با هر کدام با سخنی که مناسب اوست سخن بگویم» (قال:فامتازوا فرقتین، فلیکن من شهد صفّین فرقة،و من لم یشهدها فرقة،حتّی أکلّم کلاّ منکم بکلامه) .

این تعبیر نشان می دهد:اگر مخاطبین در سخنان مهم،یک دست نباشند فصاحت و بلاغت ایجاب می کند که آنها را از هم جدا سازند و با هر کدام مناسب حالشان سخن بگویند،تا کاملا مؤثّر واقع شود و امام علیه السّلام از این روش استفاده فرمود و نتیجه بخش بود.

بعد از آن می خوانیم:«امام علیه السّلام مردم را ندا داد فرمود:خاموش باشید!و به حرفهایم گوش فرا دهید!و با دل هایتان به سوی من آیید،و هر

کس را سوگند دادم که درباره آنچه می داند گواهی دهد،با علم و اطلاع خود گواهی دهد» (و نادی النّاس،فقال:أمسکوا عن الکلام،و أنصتوا لقولی،و أقبلوا بأفئدتکم إلیّ،فمن نشدناه ⁽¹⁾

در جمله بالا به معنی شهادت طلبیدن است.

از این تعبیر استفاده می شود که«خوارج»یا لشکریان امام علیه السّلام که در آن جا حضور داشتند و یا هر دو،مشغول سخن گفتن با یکدیگر بودند،امام نخست آنها را دعوت به سکوت و گوش فرادادن از دل و جان نمود تا زمینه تأثیر آماده شود و در ضمن،شهود خود را نیز از میان جمعیّت به صورت عام برگزید.

«سپس آن حضرت علیه السّلام با آنان سخن گفت،سخنی طولانی که بخشی از آن این است» (ثمّ کلّمهم علیه السّلام بکلام طویل،من جملته أن قال علیه السّلام . ⁽²⁾

کرده ؟ درست معلوم نیست ولی مسلم است که سخن امام (علیه السلام) بسیار از آنچه در «نهج

البلاغه» آمده بیشتر بوده است و «سید رضی» طبق روشی که دارد بخشهای برجسته تر را

برگزیده است.

امام علیه السّلام دست آنها را گرفته و به گذشته نزدیک می برد و اشتباهات بزرگ و عصیان آنها را یادآور می شود و به گروهی که در«صفین»حضور داشته اند می فرماید:«مگر آن زمان که(سپاه معاویه)از روی حیله و نیرنگ و مکر و خدعه قرآنها را بر سر نیزه ها بلند کردند،نگفتید:اینها برادران ما هستند و اهل مذهب ما؟از ما خواسته اند که از آنان درگذریم و راضی به حکمیّت کتاب خدا،قرآن شده اند،رأی صواب این است که از آنها بپذیریم و دست از

آنان بکشیم؟» (أ لم تقولوا عند رفعهم المصاحف حیلة و غیلة ⁽¹⁾،و مکرا و خدیعة:إخواننا و أهل دعوتنا،استقالونا ⁽²⁾و استراحوا إلی کتاب اللّه سبحانه،فالرّأی القبول منهم و التّنفیس ⁽³⁾عنهم) .

آن گاه پاسخ خود را در برابر این فریب و نیرنگ به آنها یادآور شده می فرماید:

(به خاطر دارید که)من به شما گفتم:این کاری است که ظاهرش ایمان و باطنش(کفر و)عدوان است،آغازش رحمت و پایانش ندامت است» (فقلت لکم:هذا أمر ظاهره إیمان،و باطنه عدوان،و أوّله رحمة،و آخره ندامة) .

«بر همین حال باقی باشید،و از راهی که پیش گرفته اید منحرف نشوید و در این مرحله سرنوشت ساز،به جهاد ادامه دهید و در جهاد دندانها را بر هم بفشارید و به هیچ صدایی اعتنا نکنید،چرا که اینها صداهایی است که اگر به آن پاسخ(موافق)گویند گمراه می کند و اگر رهایش سازند گوینده اش خوار و ذلیل می شود» (فأقیموا علی شأنکم،و الزموا طریقتکم،و عضّوا علی الجهاد بنواجذکم،و لا تلتفتوا إلی ناعق نعق:إن أجیب أضلّ،و إن ترک ذلّ) .

«ولی(مع الأسف)این کار(مسأله حکمیّت)انجام گرفت و دیدم شما آن را پذیرفتید»(اکنون که در دام آنها گرفتار شده اید فریادتان بلند شده است) (و قد کانت هذه الفعلة،و قد رأیتکم أعطیتموها) .

راستی شگفت آور است!از یکسو امام علیه السّلام را در آخرین لحظات سرنوشت ساز جنگ،که گام های کوتاهی به سوی پیروزی باقی مانده بود،

سخت در فشار می گذارند که به نیرنگ«ابن عاص»تن در دهد و حکمیّت را بپذیرد،و حتی امام علیه السّلام را تهدید می کنند که اگر«مالک اشتر»باز نکردد،جان خودت در خطر است،ولی هنگامی که پرده ها کنار می رود و نیرنگ ها فاش می شود و به بن بست می رسند به جای آن که بیایند و عذرخواهی کنند،در فکر جبران این خطای بزرگ برآیند،طلبکار می شوند که،چرا حکمیّت را پذیرفتی؟! نکته جالب این که:امام علیه السّلام در آغاز«خوارج»را به دو دسته کرد؛گروهی که در«صفین»حضور داشتند و گروهی که نداشتند تا روشن سازد که اگر گروه دوّم به خاطر نادانی و بی خبری از جریان صفین،قیام کردند،شما که در صفین بودید و تمام جریان ها را از نزدیک دیدید،چرا؟شما با چه منطقی به میدان جنگ«نهروان»گام گذاشتید؟و مرا مسؤول داستان حکمیّت می دانید؟ و به این ترتیب هم با آنها اتمام حجت فرمود،و هم به گروه دوّم که فریب این گروه را خورده بودند و به اتفاق آنها به میدان آمده بودند.

و کاری بدتر از این نیست که انسان گوش به ارشاد و راهنمایی ناصح مشفق فرا ندهد و هنگامی که گرفتار عاقبت شوم اعمال خود شد،او را مقصّر بشمارد و زبان اعتراض بگشاید.

آری،انسان های بی انصاف و فراموش کار،از این کارها بسیار دارند.

سپس امام علیه السّلام با سخن دیگری،مطلب را برای آنها آشکارتر می سازد.

می فرماید:«به خدا سوگند!اگر من از پذیرش این امر(حکمیّت)سرباز می زدم، متعهّد به لوازم آن نبودم و خداوند گناه آن را بر دوش من نمی گذاشت!» (و اللّه لئن أبیتها ما وجبت علیّ فریضتها،و لا حمّلنی اللّه ذنبها) .

اشاره به این که:اگر من در آغاز سخت با مسأله حکمیّت مخالف بودم برای این که در برابر لوازم آن مسئوول نباشم.و گناه آن بر دوش من سنگینی نکند؛ چرا که مسأله حکمیّت سبب تقویت حاکمیت جبّاران شام،شد و خون های شهدای«صفین»را بر باد داد و طرفداران حق را ذلیل و مأیوس کرد.

به دنبال آن می افزاید:از سوی دیگر«به خدا سوگند!اگر آن را در پایان کار پذیرا شدم باز حق با من بود و قرآن با من است(و به حقانیت من گواهی می دهد)از آن زمان که با آن آشنا شده ام،هرگز از آن جدا نگشته ام» (و واللّه إن جئتها إنّی للمحقّ الّذی یتّبع؛و إنّ الکتاب لمعی،ما فارقته مذ صحبته) .

اشاره به این که،هنگامی که دیدم در میان شما در مسأله حکمیّت چنان اختلافی افتاده که اگر جلوی آن را نگیرم شما خودتان بر ضد یکدیگر قیام می کنید و گروهی بر گروه دیگر شمشیر می کشد و اسباب بدبختی و رسوایی بزرگ فراهم می شود،این جا بود که مجبور شدم و حکمیّت را پذیرفتم.

و آنگهی،اگر در مسأله حکمیّت قرآن،کار را به دست کسی می گذاشتید،که همیشه با قرآن بوده و از محتوای آن کاملا آگاه است و به سراغ فرد ساده لوح و نادان و پستی همچون«ابو موسی اشعری»نمی رفتید،این توطئه خنثی می شد،و اگر زیان هایی داشت به حدّاقل می رسید؛اما شما هم حکمیّت را بر من تحمیل کردید،و هم ابو موسی اشعری نادان را.و در این دام بزرگ گرفتار شدید و حدّ اکثر زیان های آن را پذیرفتید.

حال حرف حساب شما چیست؟آیا من باید پاسخ گوی خلاف کاریهای شما باشم؟و جریمه جرایم سنگین شما را بپردازم؟ از آن چه در بالا گفته شد،نکات زیر روشن می شود:

1-امام علیه السّلام در این بخش از سخنانش دو بار سوگند یاد کرده است.مخصوصا در بخش دوّم با تاکیدهای بیشتر تا نشان دهد کمترین کوتاهی از ناحیه او نبوده است.

2-آنچه امام علیه السّلام در این دو سوگند بیان کرده دلیلی بر تردید آن حضرت در مسأله حکمیّت نبوده است بلکه اشاره به دو حالت مختلف است.در آغاز سخت مخالف بود چون آن را فریب و نیرنگ خطرناکی می دانست و بعد که اصحاب و یارانش اختلاف کردند و گروه عظیمی از افراد بی خبر و نادان اصرار بر قبول حکمیّت داشتند،برای پرهیز از ضایعات بیشتر،و دفع فتنه های فزونتر،تن به حکمیّت داد.از این رو،هم مخالفت اوّل حکیمانه بود و هم موافقت دوّم.

از این گذشته اگر آنها در مسأله حکمیّت روی فرد نادان و ساده لوحی همچون«ابو موسی اشعری»پافشاری نمی کردند،مشکلات بسیار کمتر بود، آنچه باعث عقیم ماندن نتایج جنگ«صفین»و امتیاز گرفتن دشمنان اسلام شد،همان پافشاری جاهلانه بود بنابر این،این گروه متعصب و نادان،سنگرهای خود را یکی بعد از دیگری از دست دادند و گرفتار آن سرانجام شوم شدند،و عجب این که همه اینها را فراموش کرده،در برابر امام علیه السّلام شمشیر کشیدند و مدعی شدند چرا حکمیّت را پذیرفتی؟! اما به هر حال،سخنان منطقی و پر بار امام علیه السّلام در این زمینه کار خود را کرد و گروه زیادی از«خوارج»در همان جا بیدار شدند و توبه کردند و از جنگ کناره گیری نمودند،حتی در بعضی از تواریخ آمده اکثریت آنها به توبه کنندگان پیوستند.

نکته: گوشه ای از شخصیت معاویه!

گوشه ای از شخصیت معاویه!

کارهایی که«معاویه»در طول تاریخ زندگی خود مخصوصا در دوران حکومتش کرد،برای هر فرد با انصافی این نکته را روشن می سازد که او نه به عدالت در میان مسلمین می اندیشید،و نه برای پیشرفت اسلام،دل می سوزاند.او پیوسته در این فکر بود،کاری کند که پایه های حکومت لرزانش محکم شود،و به همین دلیل،از تمام شیوه هایی که حاکمان جبّار دنیا استفاده کردند استفاده می کرد.

داستان برافراشتن پیراهن«عثمان»در«شام»و اشک های دروغین ریختن و مردم را برای شورش در برابر امیر مؤمنان علی علیه السّلام برانگیختن و خون مسلمین را بر باد دادن یک نمونه زنده آن بود.

دادن رشوه های کلان به سران قبایل و حتی بعضی از فرماندهان لشکر علی علیه السّلام و ایجاد تفرقه و نفاق در میان آنها و در بین مردم.

فرستادن گروه های غارتگر به نواحی مختلف برای ایجاد ناامنی،نمونه های دیگری محسوب می شود.

مسأله بلند کردن قرآن ها بر سر نیزه ها نیز در همین راستا ارزیابی می شود.او نه آماده پذیرش حکمیّت قرآن بود و نه اهمیّتی به این امر می داد او فقط حکومت می خواست.

بعضی از شارحان«نهج البلاغه»در این جا اشارات قابل ملاحظه ای دارند.

می نویسد:

«معاویه»در آغاز به عنوان خون خواهی عثمان،در برابر امیر مؤمنان علی علیه السّلام برخاست ولی پس از پیروزی با قاتلان عثمان،هیچ برخوردی نداشت.

گاه به بعضی از آنها می گفت:الست من قتلة عثمان؟(آیا تو از قاتلان عثمان نیستی؟)و گاه هم سکوت می کرد و عطایی به آنها می بخشید.(این سخن را از «عقاد»در کتاب«معاویه»نقل می کند).

و از کتاب«علی بن ابی طالب علیه السّلام»نوشته«عبد الکریم خطیب»نقل می کند که«عایشه»دختر«عثمان»از«معاویه»خواست قاتلان پدرش را قصاص کند.«معاویه»در جواب به او گفت:«لان تکونی ابنة عمّ أمیر المؤمنین خیر من أن تکونی امرأة من عرض النّاس؛تو دختر عموی امیر المؤمنین باشی، بهتر از آن است که یکی از زنان عادی به شمار روی».

منظورش این است که خونخواهی عثمان تمام شد هدف این بود که به حکومت نائل شوم که تأمین شد.پافشاری بر خونخواهی ممکن است وضع مرا متزلزل سازد،تو هم قانع باش که به منزله دختر عموی من هستی،دختر عموی حاکم مسلمین! البتّه«معاویه»را از یاران نزدیکش نیز می توان شناخت،«عقاد»دانشمند معروف اهل سنت می نویسد:

«روزی«عمرو عاص»به«معاویه»گفت:اتری انّنا خالفنا علیّا لفضلنا؛تو گمان می کنی ما با علی علیه السّلام بدین جهت مخالفت کردیم که از او برتریم؟»،«لا و اللّه إن هی إلاّ الدّنیا نتکالب علیها»؛به خدا سوگند!چنین نیست هدف ما این است که به مقامات دنیا دست یابیم»و سخن از دین و اسلام و قرآن دستاویزی بیش نیست.

«ابن اثیر»می نویسد:«سعد وقاص»به«معاویه»گفت:«السّلام علیک أیّها الملک؛سلام بر تو ای پادشاه!»«معاویه»گفت:چرا یا امیر المؤمنین نگفتی؟«سعد وقاص»پاسخ داد:«و اللّه إنّی ما أحبّ إن

ولّیتها بما ولّیتها؛ به خدا سوگند من دوست ندارم خلافت را آن گونه که تو(از طریق مکر و حیله) به دست آورده ای در اختیار بگیرم» ⁽¹⁾.

بخش دوّم

اشاره

فلقد کنّا مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله،و إنّ القتل لیدور علی الآباء و الأبناء و الإخوان و القرابات،فما نزداد علی کلّ مصیبة و شدّة إلاّ إیمانا، و مضیّا علی الحقّ،و تسلیما للأمر،و صبرا علی مضض الجراح.و لکنّا إنّما أصبحنا نقاتل إخواننا فی الإسلام علی ما دخل فیه من الزّیغ و الإعوجاج، و الشّبهة و التّأویل.فإذا طمعنا فی خصلة یلمّ اللّه بها شعثنا،و نتدانی بها إلی البقیّة فیما بیننا،رغبنا فیها،و أمسکنا عمّا سواها.

ترجمه

ما همراه رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله بودیم،و قتل و کشتار(حتی)در میان پدران و فرزندان و برادران و خویشاوندان(که بر ضد اسلام قیام کرده بودند)دور می زد،و هر مصیبت و سختی در این راه پیش می آمد،سبب افزایش ایمان ما و حرکت در راه حق و تسلیم در برابر فرمان(خدا)و شکیبایی بر درد و سوزش جراحت ها می شد،(و در یک جمله ما از هیچ مشکلی هراس نداشتیم)ولی ما هم اکنون با جماعتی که(ظاهرا)برادران اسلامی ما هستند،به خاطر انحرافات و کجی ها و شبهات و تأویلات ناروا که در اسلام دارند،پیکار می کنیم،بنابر این هر گاه احساس کنیم چیزی باعث جمع پراکنده ما می گردد و به وسیله آن به هم نزدیک می شویم و باقیمانده پیوندها را در میان

خود محکم می سازیم،به آن علاقه نشان می دهیم و از غیر آن خودداری می کنیم!

شرح و تفسیر: تا آن جا که در توان داریم برای وحدت می کوشیم

تا آن جا که در توان داریم برای وحدت می کوشیم

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه که آخرین بخش آن است به سراغ یک جواب منطقی برای بهانه جویان«خوارج»می رود،آنهایی که می گفتند:چرا امام علیه السّلام تن به حکمیّت داده است؟چرا ما همچون یاران پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در صدر اسلام با دشمن تا آخرین نفس نجنگیم؟آیا پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله هرگز تن به حکمیّت با دشمنان خود داد؟ امام علیه السّلام در پاسخ،این حقیقت را آشکار می سازد که زمان ما با زمان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله بسیار متفاوت است و کسانی که ما با آنها می جنگیم،گروهی از مسلمانان فریب خورده اند،در حالی که دشمنان ما در صدر اسلام،کفّار بی ایمان و مشرکان مخالف با اسلام بودند.می فرماید:

«ما همراه رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله بودیم و قتل و کشتار(حتی)در میان پدران و فرزندان و برادران و خویشاوندان(که بر ضد اسلام قیام کرده بودند)دور می زد و در این راه،هر مصیبت و سختی پیش می آمد سبب افزایش ایمان ما و حرکت در راه حق و تسلیم در برابر فرمان(خدا)و شکیبایی بر درد و سوزش جراحت ها می شد» (فلقد کنّا مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله،و إنّ القتل لیدور علی الآباء و الأبناء و الإخوان و القرابات،فما نزداد علی کلّ مصیبة و شدّة إلاّ إیمانا،و مضیا علی الحقّ،و تسلیما للأمر،و صبرا علی مضض ⁽¹⁾الجراح) .

آری در آن زمان ما با قدرت و شدت به دشمن حمله می کردیم حتی اگر برادران و بستگان ما در وصف آنها قرار داشتند،گرچه مصیبت آنها بر ما سخت بود اما چون به فرمان خدا انجام می گرفت،ایمان ما فزونی می یافت و در برابر تمام مصائب و جراحات جنگ صبور و شاکر بودیم.

ولی امروز جریان تغییر یافته«ما هم اکنون با جماعتی که(ظاهرا)برادران اسلامی ما هستند به خاطر انحرافات و کجی ها و شبهات و تأویلات ناروا که در اسلام دارند پیکار می کنیم،بنابر این هر گاه احساس کنیم چیزی باعث جمع پراکنده ما می شود و به وسیله آن به هم نزدیک می گردیم و باقیمانده پیوندها را در میان خود محکم می سازیم،به آن علاقه نشان می دهیم و از غیر آن خودداری می کنیم» (و لکنّا إنّما أصبحنا نقاتل إخواننا فی الإسلام علی ما دخل فیه من الزّیغ و الإعوجاج،و الشّبهة و التّأویل.فإذا طمعنا فی خصلة یلمّ ⁽¹⁾

توأم با اصلاح نیز آمده است.

شده است.

امام علیه السّلام با این عبارت،نشان می دهد که قیاس زمان او به زمان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله قیاس مع الفارق است چرا که در آن زمان،مبارزه با دشمن بیرون بود،و در زمان امام علیه السّلام با دوستان فریب خورده و منحرف درونی،و در واقع کار امام علیه السّلام در قبول حکمیّت برگرفته از آیه شریفه« «وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَی الْأُخْری فَقاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتّی تَفِیءَ إِلی أَمْرِ اللّهِ فَإِنْ فاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُما بِالْعَدْلِ وَ أَقْسِطُوا إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ

الْمُقْسِطِینَ» ؛هر گاه دو گروه از مؤمنان با هم به نزاع و جنگ پردازند آنها را آشتی دهید و اگر یکی از آن دو بر دیگری تجاوز کند،با گروه متجاوز پیکار کنید تا به فرمان خدا باز گردد و هر گاه بازگشت نمود در میان آن دو به عدالت،صلح برقرار سازید و عدالت پیشه کنید که خداوند عدالت پیشگان را دوست می دارد» ⁽¹⁾.

درست است که اصل پیشنهاد حکمیّت،خدعه و نیرنگ بود،و سردمداران سپاه شام،اعتقادی به قرآن نداشتند و به همین دلیل،امام علیه السّلام در آغاز شدیدا با آن مخالف بود،ولی بعد از آن که تحت فشار جمعیّت فریب خوردگان لشکرش، آن را پذیرفت باز ممکن بود از طریق رهبری صحیح،حکمیّت به نتیجه ای که تا حدی مطلوب بود،برسد،ولی چنان که می دانیم باز هم فشارهای جاهلان و افراد نادان،حکمیّت را به سویی برد که جز ضرر و زیان و بدبختی به بار نیاورد.

خطبه 123: در میدان نبرد«صفین»به یاران خود

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

قاله لأصحابه فی ساحة الحرب بصفّین

1

از سخنان امام است که در میدان نبرد«صفین»به یاران خود فرمود.

خطبه در یک نگاه

خطبه 123 ⁽¹⁾

1- «کانی» فی باب «فضل الجهاد

۲- «عقد الفریده ابن عبدربه

۳- «الجمل» «مفید» به نقل از کتاب «الجمل واقدی »

۴- «ارشاد» شیخ مفید

د- «تجارب الأمم» «ابن مسکویه» طبق نقل «تأسیس الشیعه »

۶- «امالی شیخ طوسی (رحمه الله ) مصادر نهج البلاغه، جلد ۲، صفحه ۲۷۳)

این،خطبه بخشی از خطبه طولانی تری است که مرحوم«سیّد رضی» قسمتهایی از آن را برگزیده است و در این قسمت به چند نکته مهم اشاره شده است: 1-کسانی که در جنگ،قدرت و جرأت بیشتری نصیبشان شده باید از افراد ضعیفتر حمایت و دفاع کنند.

2-کسانی که به خاطر ترس از مرگ،از جهاد فرار می کنند در اشتباهند،زیرا از مرگ نمی توان فرار کرد چرا که انسان هر جا باشد دامن او را خواهد گرفت.

3-مرگی پر افتخارتر و گرامی تر،از شهادت نیست،هزار شمشیر بر بدن انسان وارد شود بهتر از آن است که در بستر بمیرد.

4-پیش بینی ذلت و زبونی مردم کوفه در آینده به خاطر سستی آنها در نبرد با ظالمان .

بخش اوّل

اشاره

و أیّ امریء منکم أحسّ من نفسه رباطة جأش عند اللّقاء.و رأی من أحد من إخوانه فشلا فلیذبّ عن أخیه بفضل نجدته الّتی فضّل بها علیه کما یذبّ عن نفسه.فلو شاء اللّه لجعله مثله.إنّ الموت طالب حثیث لا یفوته المقیم، و لا یعجزه الهارب.إنّ أکرم الموت القتل!و الّذی نفس ابن أبی طالب بیده، لألف ضربة بالسّیف أهون علیّ من میتة علی الفراش فی غیر طاعة اللّه!

ترجمه

هر کدام از شما که در صحنه جنگ،قوت قلب بیشتری در خود احساس می کند،و در ب عضی از برادرانش ضعف و سستی می بیند،باید به شکرانه برتری و شجاعتی که خدا به او بخشیده است،از وی دفاع کند،آن گونه که از خود دفاع می کند،چرا که اگر خدا می خواست او را همانند برادرش،ضعیف قرار می داد (حال که قوت و قدرت بیشتری به او بخشیده،باید شکر آن را ادا کند).

(بدانید!)مرگ طلب کننده سریعی است،که نه آنها که بر جای خود ایستاده اند از چنگال او رهایی می یابند،و نه آنها که فرار می کنند می توانند از دستش بگریزند.به یقین بهترین مرگ،شهادت(در راه خدا)است.سوگند به آن کس که جان فرزند ابو طالب در دست اوست هزار ضربه شمشیر بر من آسان تر است تا مرگ در بستر در غیر طاعت خدا !

شرح و تفسیر: شکرانه قدرت!

شکرانه قدرت!

این کلام خواه در آستانه جنگ«صفّین»از سوی امام علیه السّلام ایراد شده باشد، همان گونه که در بالا اشاره شد،یا به گفته بعضی از محققان در آستانه جنگ «جمل»بعد از سر و صداهای لشکر«عایشه»،و یا در هر دو ایراد شده باشد- چرا که تناسب با هر نبردی دارد-در هر حال مشتمل بر نکات مهمی است که سه نکته آن در این بخش از خطبه آمده است.

نخست،لزوم هماهنگی در میان نفرات لشکر،به گونه ای که قویترها از ضعیفترها حمایت کنند تا ضایعات به حدّ اقل برسد.می فرماید:«هر کدام از شما که در صحنه جنگ قوت قلب بیشتری در خود احساس می کند و در بعضی از برادرانش ضعف و سستی می بیند باید به شکرانه برتری و شجاعتی که خدا به او بخشیده است،از وی دفاع و حمایت کند،آن گونه که از خود دفاع می کند» (و أیّ امریء منکم أحسّ من نفسه رباطة جأش ⁽¹⁾

و سینه است و هنگامی که این دو واژه با هم استعمال می شود به معنی قوت قلب و شجاعت

می باشد.

سپس اضافه می فرماید:«زیرا اگر خدا می خواست او را همانند برادرش ضعیف قرار می داد» (فلو شاء اللّه لجعله مثله) .

حال که قوّت و قدرت به او بخشیده باید شکر آن را ادا کند.

اشاره به این که:افعال خداوند گر چه همه از روی حکمت است،با این حال کسی که از مواهب بیشتری برخوردار شده است،باید به شکرانه آن،

دیگران را هم زیر چتر آن موهبت قرار دهد تا عملا شکر نعمت را به جای آورده باشد.

از سوی دیگر،اگر همکاری و هماهنگی تنگاتنگ در میان نفرات لشکر نباشد،همه آسیب می بینند،زیرا دشمن به آن بخشی که احساس می کند، ضعیفتر است حمله می کند،هنگامی که آن را در هم شکست،دور می زند و بقیه را در حلقه محاصره قرار می دهد،بنابر این علاوه،بر مسأله شکرانه،سیاست جنگی نیز ایجاب می کند که بخشهای نیرومندتر لشکر،مراقب بخشهای ضعیفتر باشند و در حمایت و دفاع از آنان،کوتاهی نکنند،که ضربات بر خود آنان وارد خواهد آمد،بخصوص این که:اگر دشمن بتواند بخشی از لشکر را از کار بیندازد،ضربه سنگینی بر روحیه دیگران وارد می شود.

آن گاه به سراغ نکته دیگری می رود و می فرماید:هیچ کس نباید تصور کند می تواند از چنگال مرگ حتمی فرار کند،زیرا:«مرگ طلب کننده سریعی است، که نه آنها که بر جای خود ایستاده اند از چنگال او رهایی می یابند و نه آنها که فرار می کنند می توانند از دست او بگریزند!» (إنّ الموت طالب حثیث ⁽¹⁾

گرفته شده است.

در این جا سؤالی پیش می آید و آن این که:می دانیم مرگ دو گونه است:

مرگ حتمی،و مرگ معلّق یا مشروط؛آنچه قابل تغییر نیست مرگ حتمی است ولی مرگهای مشروط قابل تغییر و دگرگونی با تغییر شرایط است و مرگهای میدان نبرد ممکن است از مرگهای حتمی نباشد پس چگونه امام علیه السّلام به این مسأله استناد می فرماید،که هیچ کس نمی تواند از چنگال مرگ فرار کند؟