اشارة

سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [۱440].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، ۱۴۰۳ق. [۱۳۶۰].

یادداشت: جلد۱۰۸،۱۰۳،۹۴،۹۱،۹۲،۸۷،۶۷،۶۶،۶۵،۵۲،۲۴(چاپ سوم: ۱۴۰۳ق.=۱۹۸۳م.=[۱۳۶۱]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .۲۴. کتاب‌الامامة. ج.۵۲. تاریخ‌الحجة. ج۶۷،۶۶،۶۵. الایمان و‌ الکفر. ج.۸۷. کتاب‌الصلاة . ج. ۹۲،۹۱ .الذکر و‌ الدعا. ج. ۹۴. کتاب‌السوم. ج.۱۰۳.فهرست‌المصادر. ج.۱۰۸.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن ۱۱ق

رده بندی کنگره: BP۱۳۵/م۳ب۳۱۳۰۰ ی ح

رده بندی دیویی: ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی: ۱۶۸۰۹۴۶

**[ترجمه]

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور : ترجمه بحارالانوار/ مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران: نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، ۱۳۹۲ -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.۱ : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.۲ : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.۳ : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.۴ 978-600-715070-2 : ؛ ج.۵ 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.۶ 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.۷ 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.۸ : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.۱۰ 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.۱۱ 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.۱۲ 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.۱۳ 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.۱۴ 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.۱۵ 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.۱۶:978-600-7150-88-7 ؛ ج.۱۷:978-600-7150-89-4 ؛ ج.۱۸: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.۱۹:978-600-7150-91-7 ؛ ج.۲۰:978-600-7150-92-4 ؛ ج.۲۱: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.۲۲:978-600-7150-94-8 ؛ ج.۲۳:978-600-7150-95-5

مندرجات : ج.۱. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.۲. کتاب توحید.- ج.۳. کتاب عدل و معاد.- ج.۴. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. ۵. تاریخ پیامبران.- ج.۶. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.۷. کتاب امامت.- ج.۸. تاریخ امیرالمومنین.- ج.۹. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.۱۰. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.۱۱. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.۱۲. کتاب آسمان و جهان - ۱.- ج.۱۳. آسمان و جهان - ۲.- ج.۱۴. کتاب ایمان و کفر.- ج.۱۵. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.۱۶. کتاب مواعظ و حکم.- ج.۱۷. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.۱۸. کتاب ادعیه.- ج.۱۹. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.۲۰. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

ناشر دیجیتالی : مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

یادداشت : ج.۲ - ۸ و ۱۰ - ۱۶ (چاپ اول: ۱۳۹۲) (فیپا).

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۱ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، مجری پژوهش

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP۱۳۵/م۳ب۳۰۴۲۱۶۷ ۱۳۹۲

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۳۳۴۸۹۸۵

**[ترجمه]

أبواب الإیمان و الإسلام و التشیع و معانیها و فضلها و صفاتها

باب 28 الدین الذی لا یقبل الله أعمال العباد إلا به

الآیات

البقرة: قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَ ما أُنْزِلَ إِلَیْنا وَ ما أُنْزِلَ إِلی إِبْراهِیمَ وَ إِسْماعِیلَ وَ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْباطِ وَ ما أُوتِیَ مُوسی وَ عِیسی وَ ما أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لا نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما هُمْ فِی شِقاقٍ‌⁽¹⁾

<meta info="- قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَ ما أُنْزِلَ إِلَیْنا وَ ما أُنْزِلَ إِلی إِبْراهِیمَ وَ إِسْماعِیلَ وَ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْباطِ وَ ما أُوتِیَ مُوسی وَ عِیسی وَ ما أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لا نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما هُمْ فِی شِقاق. - . بقره / 136 - 137 -

{بگویید ایمان آوردیم به خداوند و آنچه بر ما نازل شد و آنچه بر ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط فرستاده شد و آنچه موسی و عیسی و پیامبران از جانب پروردگار خود آوردند. میان هیچ یک از آن‌ها تفاوتی نمی‌گذاریم و ما تسلیم آنان هستیم. پس اگر به آنچه شما به آن ایمان آوردید ایمان آوردند همانا راه یافته‌اند و اگر سرپیچی کردند به راستی آنان در گمراهی هستند.}

**[ترجمه]

أقول

قد مر تفسیرها فی الباب الأول‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر آن در باب اول بیان شد. - . بحار الانوار 67 : 20 - 21 -

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

ک، [إکمال الدین] لی، [الأمالی للصدوق] ابْنُ مُوسَی وَ الْوَرَّاقُ مَعاً عَنِ الصُّوفِیِّ عَنِ الرُّویَانِیِّ عَنْ عَبْدِ الْعَظِیمِ الْحَسَنِیِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی سَیِّدِی عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام فَلَمَّا بَصُرَ بِی قَالَ لِی مَرْحَباً بِکَ یَا أَبَا الْقَاسِمِ أَنْتَ وَلِیُّنَا حَقّاً قَالَ فَقُلْتُ لَهُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أَعْرِضَ عَلَیْکَ دِینِی فَإِنْ کَانَ مَرْضِیّاً ثَبَتُّ عَلَیْهِ حَتَّی أَلْقَی اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ هَاتِ یَا أَبَا الْقَاسِمِ فَقُلْتُ إِنِّی أَقُولُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَاحِدٌ لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ خَارِجٌ مِنَ الْحَدَّیْنِ حَدِّ الْإِبْطَالِ وَ حَدِّ التَّشْبِیهِ وَ إِنَّهُ لَیْسَ بِجِسْمٍ وَ لَا صُورَةٍ وَ لَا عَرَضٍ وَ لَا جَوْهَرٍ بَلْ هُوَ مُجَسِّمُ الْأَجْسَامِ وَ مُصَوِّرُ الصُّوَرِ وَ خَالِقُ الْأَعْرَاضِ وَ الْجَوَاهِرِ وَ رَبُّ کُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ مَالِکُهُ وَ جَاعِلُهُ وَ مُحْدِثُهُ وَ إِنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ خَاتَمُ النَّبِیِّینَ فَلَا نَبِیَّ بَعْدَهُ إِلَی

یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ إِنَّ شَرِیعَتَهُ خَاتِمَةُ الشَّرَائِعِ فَلَا شَرِیعَةَ بَعْدَهَا إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ أَقُولُ إِنَّ الْإِمَامَ وَ الْخَلِیفَةَ وَ وَلِیَّ الْأَمْرِ بَعْدَهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام ثُمَّ الْحَسَنُ ثُمَّ الْحُسَیْنُ ثُمَّ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ ثُمَّ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ ثُمَّ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ ثُمَّ مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ ثُمَّ عَلِیُّ بْنُ مُوسَی ثُمَّ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ ثُمَّ أَنْتَ یَا مَوْلَایَ فَقَالَ علیه السلام وَ مِنْ بَعْدُ الْحَسَنُ ابْنِی فَکَیْفَ لِلنَّاسِ بِالْخَلَفِ مِنْ بَعْدِهِ قَالَ فَقُلْتُ وَ کَیْفَ ذَاکَ یَا مَوْلَایَ قَالَ لِأَنَّهُ لَا یُرَی شَخْصُهُ وَ لَا یَحِلُّ ذِکْرُهُ بِاسْمِهِ حَتَّی یَخْرُجَ فَیَمْلَأَ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ ظُلْماً قَالَ فَقُلْتُ أَقْرَرْتُ وَ أَقُولُ إِنَّ وَلِیَّهُمْ وَلِیُّ اللَّهِ وَ عَدُوَّهُمْ عَدُوُّ اللَّهِ وَ طَاعَتَهُمْ طَاعَةُ اللَّهِ وَ مَعْصِیَتَهُمْ مَعْصِیَةُ اللَّهِ وَ أَقُولُ إِنَّ الْمِعْرَاجَ حَقٌّ وَ الْمُسَاءَلَةَ فِی الْقَبْرِ حَقٌّ وَ إِنَّ الْجَنَّةَ حَقٌّ وَ النَّارَ حَقٌّ وَ الصِّرَاطَ حَقٌّ وَ الْمِیزَانَ حَقٌّ وَ إِنَ السَّاعَةَ آتِیَةٌ لا رَیْبَ فِیها وَ إِنَ اللَّهَ یَبْعَثُ مَنْ فِی الْقُبُورِ وَ أَقُولُ إِنَّ الْفَرَائِضَ الْوَاجِبَةَ بَعْدَ الْوَلَایَةِ الصَّلَاةُ وَ الزَّکَاةُ وَ الصَّوْمُ وَ الْحَجُّ وَ الْجِهَادُ وَ الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیُ عَنِ الْمُنْکَرِ فَقَالَ عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ علیهما السلام یَا أَبَا الْقَاسِمِ هَذَا وَ اللَّهِ دِینُ اللَّهِ الَّذِی ارْتَضَاهُ لِعِبَادِهِ فَاثْبُتْ عَلَیْهِ ثَبَّتَکَ اللَّهُ بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ فِی الْآخِرَةِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]اکمال الدین، امالی صدوق: عبد العظیم حسنی گفت: بر مولایم علی بن محمد علیهماالسلام وارد شدم، پس هنگامی که چشمش بر من افتاد به من فرمود: خوش آمدی ای اباالقاسم، تو دوست راستین ما هستی، گفت: به ایشان گفتم: ای فرزند پیامبر خدا، می‌خواهم دینم را بر شما عرضه کنم. پس اگر پسندیده بود بر آن استوار بمانم تا آنکه به دیدار خداوند بزرگ و بلند مرتبه بروم. پس فرمود: ای اباالقاسم بگو. پس گفتم: من می‌گویم خداوند بزرگ و متعال یگانه است و هیچ چیز شبیه او نیست. از دو حد خارج است: حد باطل کردن و حد شباهت داشتن. و اینکه او جسم و صورت و پدیده و جوهر نیست؛ بلکه او به وجود آورنده جسم‌ها و صورت‌گر نقش‌ها و آفریدگار اعراض و جواهر است. پروردگار همه چیز و صاحب آن‌هاست و قرار دهنده آن و سخن‌گوینده از آن است. و محمد بنده و فرستاده اوست. پایان بخش پیامبران است و پس از او تا روز قیامت پیامبری نیست و آیین او پایان بخش آیین‌هاست و پس از آن تا روز قیامت هیچ دینی نیست. و می‌گویم پیشوا و جانشین و ولی امر پس از او امیرمؤمنان علی بن ابی طالب علیه السلام است و سپس حسن، سپس حسین، سپس علی بن حسین، سپس محمد بن علی، سپس جعفر بن محمد، سپس موسی بن جعفر، سپس علی بن موسی، سپس محمد بن علی، سپس شما هستید ای مولای من. پس امام علیه السلام فرمود: و پس از آن فرزندم حسن است، پس مردم با جانشین او چگونه خواهند بود! گفت: پس گفتم: ای مولای من، مگر چگونه است؟ فرمود: زیرا او دیده نمی‌شود و نمی‌توان نام او را بر زبان آورد تا زمانی که قیام کند و زمین را از عدل و داد پر کند آن گونه که از ظلم و ستم پر شده باشد.

گفت: پس گفتم: اعتراف کردم و می‌گویم دوستان آنان دوست خدا و دشمنان آن‌ها دشمن خدا هستند و فرمانبرداری از آنان اطاعت از خداست و سرپیچی از دستور آن‌ها نافرمانی از خداست. و می‌گویم معراج راست است و پرسش در قبر راست است و بهشت و دوزخ راست است و صراط و میزان راست است و قیامت بدون شک خواهد آمد و همانا خداوند هر که را در گورهاست برخواهد انگیخت. و می‌گویم واجبات پس از ولایت عبارت است از نماز و زکات و روزه و حج و جهاد و امر به معروف و نهی از منکر. پس محمد بن علی علیهماالسلام فرمود: ای اباالقاسم، به خدا سوگند این دین خداوند است که برای بندگانش پسندیده است، پس بر آن استوار باش که خداوند در دنیا و آخرت تو را بر گفتار استوار در زندگی پایدار گرداند. - . کمال الدین 2 : 51، امالی صدوق: 204 -

**[ترجمه]

بیان

حدّ الإبطال هو أن لا تثبت له صفة و حدّ التشبیه أن تثبت له علی وجه یتضمن التشبیه بالمخلوقین کما مر تحقیقه فی کتاب التوحید.

**[ترجمه]حدّ ابطال یعنی اینکه صفتی (از صفات مخلوقاتش را) برای او ثابت نکنی و حد تشبیه این است که چیزی را که دربردارنده شباهت یافتن به آفریدگان باشد برای او ثابت کنی، آن‌چنان که اثبات آن در کتاب توحید بیان شد.

**[ترجمه]

«2»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ الْجُعْفِیِّ قَالَ: دَخَلَ رَجُلٌ عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ علیه السلام وَ مَعَهُ صَحِیفَةُ مَسَائِلِ شِبْهِ الْخُصُومَةِ فَقَالَ لَهُ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام هَذِهِ صَحِیفَةُ مُخَاصِمٍ عَلَی الدِّینِ الَّذِی یَقْبَلُ اللَّهُ فِیهِ الْعَمَلَ فَقَالَ رَحِمَکَ اللَّهُ هَذَا الَّذِی أُرِیدُ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام اشْهَدْ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ تُقِرُّ بِمَا جَاءَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ الْوَلَایَةِ لَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ وَ الْبَرَاءَةِ مِنْ عَدُوِّنَا وَ التَّسْلِیمِ لَنَا وَ التَّوَاضُعِ وَ الطُّمَأْنِینَةِ وَ انْتِظَارِ أَمْرِنَا فَإِنَ

لَنَا دَوْلَةً إِنْ شَاءَ اللَّهُ جَاءَ بِهَا⁽¹⁾.

کا، [الکافی] عن الحسین بن محمد عن المعلی عن الوشاء عن أبان: مثله‌⁽²⁾بیان فی الکافی مخاصم سائل أی مناظر مجادل و ما قیل إنه اسم بعید اشهد بصیغة الأمر و فی الکافی شهادة و تقر أی و أن تقر و علی ما فی الأمالی یحتمل الحالیة و فی الکافی و التسلیم لنا و الورع و التواضع و لیس فیه و الطمأنینة و لعل المراد بها اطمئنان القلب و عدم الاضطراب عند الفتن و بالتواضع التواضع لله و لأولیائه أو الأعم و انتظار أمرنا و فی الکافی قائمنا و هذا یتضمن الإقرار بوجوده و حیاته و ظهوره و عدم الشک فیه و التسلیم لغیبته و عدم الاعتراض فیها و الصبر علی ما یلقی من الأذی فیها و التمسک بما فی یده من آثارهم و الرجوع إلی رواة أخبارهم علیهم السلام و فی الکافی إذا شاء و هو أظهر.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: اسماعیل جعفی گفت: مردی بر امام باقر علیه السلام وارد شد و نامه‌ای به همراه داشت که سؤال‌ها و شبهه‌های دشمنان در آن بود. پس امام باقر علیه السلام به او گفت: این نامه دشمنی است که با دین دشمنی دارد؛ دینی که خدا عمل را در آن می‌پذیرد. پس گفت: خداوند تو را رحمت کند. این همان چیزی است که من می‌خواهم. سپس امام باقر علیه السلام فرمود: گواهی بده که معبودی جز خداوند نیست و او یکی است و شریکی ندارد و محمد صلی الله علیه و آله بنده و فرستاده اوست (و باید) اقرار کنی به آنچه از جانب خداوند آمده است و اینکه ولایت و سرپرستی از آن ما اهل بیت است و اقرار به دشمنی با دشمنان ما و تسلیم برای ما و تواضع و آرامش و انتظار برای امر ما داشته باشی، که اگر خدا بخواهد دولتی خواهیم داشت که خداوند اگر بخواهد، آن را می‌رساند. - . امالی طوسی 1 : 182 -

الکافی از حسین بن محمد از معلی از وشاء از ابان مانند آن را روایت کرده است‌ - . الکافی 2 : 23، و در آن آمده: صحیفة مخاصم یسأل عن الدین. - .

توضیح: در کافی عبارت «مخاصم سائل» دارد؛ یعنی مناظره کننده جدال‌گر. و اینکه گفته شده مخاصم اسم شخصی است بعید به نظر می‌رسد. «اشهد» در صیغه امر است و در کافی عبارت «شهادت» دارد. و «تقر» یعنی و اینکه اقرار کنی. و بر اساس آنچه در امالی است ممکن است واو حالیه باشد. و در الکافی چنین است: «التسلیم لنا و الورع و التواضع» و «الطمأنینة» در آن نیست. و شاید منظور از طمأنینه، آرامش قلبی و اضطراب نداشتن به هنگام آزمایش‌هاست. و منظور از «التواضع» تواضع برای خدا و دوستان اوست یا آنکه شامل هر دو باشد. و «انتظار أمرنا» و در کافی گفته شده: «قائمنا» و این دربردارنده اقرار به وجود حضرت حجت علیه السلام و زنده بودن و ظهور ایشان و تردید نداشتن و تسلیم بودن در دوران غیبت و اعتراض نکردن به آن و شکیبایی در آزارهایی است که به خاطر آن به او می‌رسد و چنگ زدن به آثاری که در دست اوست و مراجعه به راویان احادیث امامان علیهم السلام است. و در الکافی آمده: «إذا شاء» و این آشکارتر است.

**[ترجمه]

«3»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] عَنِ الْمُفِیدِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی الْمُغِیرَةِ عَنْ حَیْدَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ الْکَشِّیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ نُوحِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ الْمُخَارِقِیِّ قَالَ: وَصَفْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام دِینِی فَقُلْتُ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله رَسُولُ اللَّهِ وَ أَنَّ عَلِیّاً إِمَامٌ عَدْلٌ بَعْدَهُ ثُمَّ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ ثُمَّ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ ثُمَّ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ ثُمَّ أَنْتَ فَقَالَ رَحِمَکَ اللَّهُ ثُمَّ قَالَ اتَّقُوا اللَّهَ اتَّقُوا اللَّهَ اتَّقُوا اللَّهَ عَلَیْکُمْ بِالْوَرَعِ وَ صِدْقِ الْحَدِیثِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ وَ عِفَّةِ الْبَطْنِ وَ الْفَرْجِ تَکُونُوا مَعَنَا فِی الرَّفِیقِ الْأَعْلَی‌⁽³⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: ابراهیم مخارقی گفت: برای ابوعبد الله جعفر بن محمد علیه السلام دینم را توصیف کردم و گفتم: شهادت می‌دهم معبودی جر خداوند نیست، یگانه است و شریکی ندارد. و محمد صلی الله علیه و آله فرستاده خداست و علی پیشوای عادل پس از اوست، سپس حسن و حسین سپس علی بن حسین سپس محمد بن علی سپس شما هستید ای آقای من. پس فرمود: خداوند تو را رحمت کند. و فرمود: از خداوند پروا کنید، از خداوند پروا کنید، از خداوند پروا کنید، بر شما باد به ورع و راستی در گفتار و أدای امانت و عفت در شکم و فرج، تا در رفیق اعلی با ما باشید. - . امالی طوسی 2 : 226 -

**[ترجمه]

«4»

مع، [معانی الأخبار] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ حَمْزَةَ وَ مُحَمَّدٍ ابْنَیْ حُمْرَانَ قَالا: اجْتَمَعْنَا عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی جَمَاعَةٍ مِنْ أَجِلَّةِ مَوَالِیهِ وَ فِینَا حُمْرَانُ بْنُ أَعْیَنَ فَخُضْنَا فِی الْمُنَاظَرَةِ وَ حُمْرَانُ سَاکِتٌ فَقَالَ لَهُ

أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَا لَکَ لَا تَتَکَلَّمُ یَا حُمْرَانُ فَقَالَ یَا سَیِّدِی آلَیْتُ عَلَی نَفْسِی‌⁽¹⁾أَنْ لَا أَتَکَلَّمَ فِی مَجْلِسٍ تَکُونُ فِیهِ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنِّی قَدْ أَذِنْتُ لَکَ فِی الْکَلَامِ فَتَکَلَّمْ فَقَالَ حُمْرَانُ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ لَمْ یَتَّخِذْ صَاحِبَةً وَ لَا وَلَداً خَارِجٌ مِنَ الْحَدَّیْنِ حَدِّ التَّعْطِیلِ وَ حَدِّ التَّشْبِیهِ وَ أَنَّ الْحَقَّ الْقَوْلُ بَیْنَ الْقَوْلَیْنِ لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِیضَ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ أَرْسَلَهُ بِالْهُدی وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ وَ أَشْهَدُ أَنَّ الْجَنَّةَ حَقٌّ وَ أَنَّ النَّارَ حَقٌّ وَ أَنَّ الْبَعْثَ بَعْدَ الْمَوْتِ حَقٌّ وَ أَشْهَدُ أَنَّ عَلِیّاً حُجَّةُ اللَّهِ عَلَی خَلْقِهِ لَا یَسَعُ النَّاسَ جَهْلُهُ وَ أَنَّ حَسَناً بَعْدَهُ وَ أَنَّ الْحُسَیْنَ مِنْ بَعْدِهِ ثُمَّ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ ثُمَّ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ ثُمَّ أَنْتَ یَا سَیِّدِی مِنْ بَعْدِهِمْ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام التُّرُّ تُرُّ حُمْرَانَ ثُمَّ قَالَ یَا حُمْرَانُ مُدَّ الْمِطْمَرَ بَیْنَکَ وَ بَیْنَ الْعَالِمِ قُلْتُ یَا سَیِّدِی وَ مَا الْمِطْمَرُ فَقَالَ أَنْتُمْ تُسَمُّونَهُ خَیْطَ الْبَنَّاءِ فَمَنْ خَالَفَکَ عَلَی هَذَا الْأَمْرِ فَهُوَ زِنْدِیقٌ فَقَالَ حُمْرَانُ وَ إِنْ کَانَ عَلَوِیّاً فَاطِمِیّاً فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ إِنْ کَانَ مُحَمَّدِیّاً عَلَوِیّاً فَاطِمِیّاً⁽²⁾.

**[ترجمه]معانی الأخبار: حمزه و محمد پسران حمران گفتند: به همراه گروهی از والاترین شیعیان نزد امام صادق علیه السلام گرد آمدیم و حمران بن اعین نیز در میان ما بود. پس مشغول مناظره شدیم و حمران همچنان ساکت بود. پس امام صادق علیه السلام به او فرمود: ای حمران، چرا چیزی نمی‌گویی؟ پس گفت: بر خودم لازم گردانیده‌ام جایی که شما حضور دارید سخن نگویم. سپس امام صادق علیه السلام فرمود: به تو اجازه سخن گفتن می‌دهم. سپس حمران سخن را آغاز کرد و گفت: شهادت می‌دهم معبودی جز خداوند نیست، یکتاست و شریکی ندارد. فرزند و همسری ندارد و از دو حد بیرون است: حد تعطیل و حد تشبیه، و گفتار درست میان دو گفتار است، نه جبر است و نه تفویض. و اینکه محمد بنده و فرستاده اوست که او را با هدایت و آیین راستین فرستاد تا آن را بر تمام دین‌ها آشکار گرداند، هر چند برای مشرکان ناپسند آید. و گواهی می‌دهم بهشت و دوزخ راست است و برانگیخته شدن پس از مرگ راست است. و گواهی می‌دهم علی علیه السلام حجت خداوند بر مردم است. کسی نمی‌تواند او را نشناسد. و پس از او حسن است و سپس حسین و سپس علی بن حسین سپس محمد بن علی سپس شما ای مولای من پس از آن‌ها هستید. پس امام صادق علیه السلام فرمود: ریسمان، ریسمان حمران است. سپس فرمود: میان خودت و عالم مطمر بکش. گفتم: مولای من مطمر چیست؟ فرمود: شما به آن می‌گویید: نخ بنایی، پس هر کس در این مورد با تو مخالفت کرد زندیق است. سپس حمران گفت: حتی اگر علوی و فاطمی باشد؟ امام صادق علیه السلام فرمود: حتی اگر محمدی، علوی و فاطمی باشد. - . معانی الأخبار: 212 -

**[ترجمه]

بیان

فخضنا أی شرعنا و دخلنا و فی القاموس التر بالضم الخیط یقدر به البناء و قال المطمار خیط للبناء یقدر به کالمطمر انتهی و هذا الخبر ینفی الواسطة بین الإیمان و الکفر فمن لم یکن إمامیا صحیح العقیدة فهو کافر.

**[ترجمه]«فخضنا» یعنی آغاز کردیم و وارد شدیم. و در قاموس «التّرّ» با ضمه نخی است که با آن بنا را اندازه گیری می‌کنند و گفته است: مطمار نخی است برای بنّا که با آن اندازه گیری می‌کند، مانند مطمر؛ پایان. این حدیث وجود واسطه میان ایمان و کفر را رد می‌کند. پس هر کس که امامی مذهب با عقیده‌ای صحیح نباشد کافر است.

**[ترجمه]

«5»

سن، [المحاسن] عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ حُسَیْنِ بْنِ سَیْفٍ عَنْ مُعَاذِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: أَدْخَلْتُ عُمَرَ أَخِی عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقُلْتُ لَهُ هَذَا عُمَرُ أَخِی وَ هُوَ یُرِیدُ أَنْ یَسْمَعَ مِنْکَ شَیْئاً فَقَالَ لَهُ سَلْ مَا شِئْتَ فَقَالَ أَسْأَلُکَ عَنِ الَّذِی لَا یَقْبَلُ اللَّهُ مِنَ الْعِبَادِ غَیْرَهُ وَ لَا یَعْذِرُهُمْ عَلَی جَهْلِهِ فَقَالَ شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ وَ صِیَامُ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ الْغُسْلُ مِنَ الْجَنَابَةِ وَ حِجُّ الْبَیْتِ وَ الْإِقْرَارُ بِمَا جَاءَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ جُمْلَةً وَ الِایتِمَامُ بِأَئِمَّةِ الْحَقِّ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ فَقَالَ عُمَرُ سَمِّهِمْ لِی أَصْلَحَکَ اللَّهُ فَقَالَ عَلِیٌّ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ وَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ وَ مُحَمَّدُ

بْنُ عَلِیٍّ وَ الْخَیْرُ یُعْطِیهِ اللَّهُ مَنْ یَشَاءُ فَقَالَ لَهُ فَأَنْتَ جُعِلْتُ فِدَاکَ قَالَ یَجْرِی لِآخِرِنَا مَا یَجْرِی لِأَوَّلِنَا وَ لِمُحَمَّدٍ وَ عَلِیٍّ فَضْلُهُمَا قَالَ لَهُ فَأَنْتَ قَالَ هَذَا الْأَمْرُ یَجْرِی کَمَا یَجْرِی اللَّیْلُ وَ النَّهَارُ قَالَ فَأَنْتَ قَالَ هَذَا الْأَمْرُ یَجْرِی کَمَا یَجْرِی حَدُّ الزَّانِی وَ السَّارِقِ قَالَ فَأَنْتَ جُعِلْتُ فِدَاکَ قَالَ الْقُرْآنُ نَزَلَ فِی أَقْوَامٍ وَ هِیَ تَجْرِی فِی النَّاسِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ أَنْتَ لَتَزِیدُنِی عَلَی أَمْرٍ⁽¹⁾.

**[ترجمه]المحاسن: معاذ بن مسلم گفت: برادرم عمر را بر امام صادق علیه السلام وارد نمودم، سپس به ایشان گفتم: این برادرم عمر است و می‌خواهد چیزی از شما بشنود. پس فرمود: هر چه می‌خواهی بپرس. گفت: از شما درباره چیزی می‌پرسم که خداوند جز آن را از بندگانش نمی‌پذیرد و در ندانستن آن عذری از ایشان قبول نمی‌کند. امام فرمود: گواهی بر اینکه معبودی جز خداوند نیست و محمد صلی الله علیه و آله فرستاده اوست و نمازهای پنج‌گانه و روزه ماه رمضان و غسل از جنابت و حج خانه خدا و اقرار به همه آنچه از جانب خداوند آمده است و اقتدا به پیشوایان راستین از خاندان محمد صلی الله علیه و آله. پس عمر گفت: خداوند شما را اصلاح کند؛ آن‌ها را برایم نام ببر. فرمود: علی امیر مؤمنان است و حسن و حسین و علی بن حسین و محمد بن علی (امامان به حق هستند) و خداوند خیر را به هر کس بخواهد می‌بخشد. پس به ایشان گفت: فدایتان شوم، پس شما شما چطور؟ فرمود: آنچه برای اولین ما پیش آمد برای آخرین ما نیز پیش خواهد آمد. و محمد و علی صلوات الله علیهما نیز فضیلت خاص خود را دارند. پس به ایشان گفت: پس شما چطور؟ فرمود: امر امامت چیزی است که مانند شب و روز در جریان است. پس گفت: پس شما چطور؟ فرمود: امر امامت جریان دارد همان طور که حد بر زناکار و دزد جاری می‌شود. پس گفت: فدایتان شوم، شما چطور؟ فرمود: قرآن درباره مردمانی نازل شد و تا روز قیامت میان مردم جاری است. گفت: گفتم: فدای شما گردم، همانا در این مورد بر دانش من افزودید. - . المحاسن: 288، و درآن چنین آمده است: هذا الامر یجری لآخرنا کما یجری لأولنا. -

**[ترجمه]

«6»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ هِشَامِ بْنِ عَجْلَانَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَسْأَلُکَ عَنْ شَیْ‌ءٍ لَا أَسْأَلُ عَنْهُ أَحَداً بَعْدَکَ أَسْأَلُکَ عَنِ الْإِیمَانِ الَّذِی لَا یَسَعُ النَّاسَ جَهْلُهُ فَقَالَ شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ وَ الْإِقْرَارُ بِمَا جَاءَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ إِقَامُ الصَّلَاةِ وَ إِیتَاءُ الزَّکَاةِ وَ حِجُّ الْبَیْتِ وَ صَوْمُ رَمَضَانَ وَ الْوَلَایَةُ لَنَا وَ الْبَرَاءَةُ مِنْ عَدُوِّنَا وَ تَکُونُ مَعَ الصِّدِّیقِینَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: هشام بن عجلان گفت: به ابوعبدالله علیه السلام گفتم: از شما درباره چیزی می‌پرسم که پس از شما از کسی درباره آن سؤال نخواهم کرد. از شما درباره ایمانی می‌پرسم که مردم نمی‌توانند نسبت به آن نادان باشند. پس فرمود: گواهی به اینکه معبودی جز خداوند نیست و محمد صلی الله علیه و آله فرستاده اوست و اعتراف به درستی هر چه از جانب خداوند آمده و برپا داشتن نماز و پرداخت زکات و حج خانه خدا و روزه رمضان و پذیرش ولایت ما و بیزاری از دشمنان ما، تا آنکه از صدیقان باشی. - . تفسیر عیاشی 2 : 117 -

**[ترجمه]

بیان

و تکون مع الصدیقین أی إذا فعلت جمیع ذلک تکون الآخرة مع الصدیقین کما قال تعالی فَأُولئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ‌⁽³⁾أو المعنی و من الإیمان الکون معهم و متابعتهم کما قال تعالی وَ کُونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]و «تکون مع الصدیقین» یعنی اگر همه این کارها را انجام دهی در آخرت همراه به صدیقان خواهی بود. مانند فرموده خداوند که: {آن‌ها همراه با کسانی هستند که خداوند به ایشان نعمت داده است یعنی پیامبران و صدیقان} - . نساء / 69 - و یا به این معنی که بودن با آن‌ها و پیروی از ایشان از ایمان است، همان گونه که خداوند بزرگ فرمود: {و همراه راست‌گویان باشید}. - . توبه / 120 -

**[ترجمه]

«7»

کش، [رجال الکشی] عَنْ جَعْفَرِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عَمْرِو بْنِ حُرَیْثٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: دَخَلْتُ عَلَیْهِ وَ هُوَ فِی مَنْزِلِ أَخِیهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ مَا حَقَّ لَکَ جعلت فداک ما حق لک إِلَی هَذَا الْمَنْزِلِ قَالَ طَلَبُ النُّزْهَةِ قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ أَ لَا أَقُصُّ عَلَیْکَ دِینِیَ الَّذِی أَدِینُ اللَّهَ بِهِ قَالَ بَلَی یَا عَمْرُو قُلْتُ إِنِّی أَدِینُ اللَّهَ بِشَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ أَنَّ السَّاعَةَ آتِیَةٌ لا رَیْبَ فِیها وَ أَنَّ اللَّهَ یَبْعَثُ مَنْ فِی الْقُبُورِ وَ إِقَامِ الصَّلَاةِ وَ إِیتَاءِ الزَّکَاةِ وَ صَوْمِ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ حِجِّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا وَ الْوَلَایَةِ لِعَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ

أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ وَ الْوَلَایَةِ لِلْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ الْوَلَایَةِ لِعَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ وَ الْوَلَایَةِ لِمُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَنْتُمْ أَئِمَّتِی عَلَیْهِ أَحْیَا وَ عَلَیْهِ أَمُوتُ وَ أَدِینُ اللَّهَ بِهِ قَالَ یَا عَمْرُو هَذَا وَ اللَّهِ دِینِی وَ دِینُ آبَائِیَ الَّذِی نَدِینُ اللَّهَ بِهِ فِی السِّرِّ وَ الْعَلَانِیَةِ فَاتَّقِ اللَّهَ وَ کُفَّ لِسَانَکَ إِلَّا مِنْ خَیْرٍ وَ لَا تَقُلْ إِنِّی هَدَیْتُ نَفْسِی بَلْ هَدَاکَ اللَّهُ فَاشْکُرْ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْکَ وَ لَا تَکُنْ مِمَّنْ إِذَا أَقْبَلَ طُعِنَ فِی عَیْنَیْهِ وَ إِذَا أَدْبَرَ طُعِنَ فِی قَفَاهُ وَ لَا تَحْمِلِ النَّاسَ عَلَی کَاهِلِکَ فَإِنَّهُ یُوشِکُ إِنْ حَمَلْتَ النَّاسَ عَلَی کَاهِلِکَ أَنْ یُصَدِّعُوا شَعَبَ کَاهِلِکَ‌⁽¹⁾.

کا، [الکافی] عن علی عن أبیه و أبی علی الأشعری عن محمد بن عبد الجبار جمیعا عن صفوان: مثله‌⁽²⁾

**[ترجمه]رجال کشی: عمرو بن حریث از امام صادق علیه السلام نقل می‌کند و می‌گوید: روزی که امام در منزل برادر خود عبد الله بن محمد بود بر ایشان وارد شدم و به ایشان گفتم: فدایتان شوم، چه چیز شما را به این منزل آورده؟ فرمود: طلب تفریح. گفت: گفتم: فدایت شوم، آیا دینم را که به آن متدیّن هستم را برایتان بازگو کنم؟ فرمود: بله ای عمرو. گفتم: تدیّن من برای خداوند چنین است که گواهی می‌دهم معبودی جز خداوند نیست و محمد صلی الله علیه و آله بنده و فرستاده اوست و قیامت بدون شک فراخواهد رسید و خداوند همه کسانی را که در گورها هستند برخواهد انگیخت. و به برپایی نماز و دادن زکات و روزه ماه رمضان و حج خانه خدا برای کسانی که راهی به سوی آن بیابند و ولایت علی بن ابی‌طالب امیرمؤمنان پس از پیامبر خدا و سرپرستی حسن و حسین و علی بن حسین و محمد بن علی پس از او معتقدم و شما پیشوایان من هستید. با این اعتقاد زنده هستم و با آن می‌میرم و دین من برای خدا این گونه است. فرمود: ای عمرو، به خدا سوگند این دین من و پدران من است که آشکارا و پنهانی خداوند را به آن عبادت و اطاعت می‌کنیم. پس از خداوند پروا کن و زبانت را از هر چیز جز نیکی بازدار و هرگز نگو من خودم راه را پیدا کردم، بلکه خداوند تو را هدایت نمود. پس بر نعمت‌هایی که خداوند به تو عطا کرد، سپاسگزار باش و از کسانی نباش که هنگامی که رو در رو هستند در مقابلشان بدگویی می‌شود و چون پشت می‌کنند در پشت سر او را بدگویی می‌کنند. و کاری نکن که مردم بر شانه‌ات سوار شوند که اگر مردم را بر پشت خود سوار کنی، بیم آن می‌رود استخوان میان دو کتفت را خرد کنند. - . رجال کشی: 356 -

کافی مانند آن را از صفوان نقل کرده است. - . الکافی 2 : 23 با اندکی اختلاف -

**[ترجمه]

بیان

فی القاموس التنزه التباعد و الاسم النزهة بالضم و مکان نزه ککتف و نزیه و أرض نزهة بکسر الزای و نزیهة بعیدة عن الریف و غمق المیاه و ذبان القری و مد البحار و فساد الهواء نزه ککرم و ضرب نزاهة و نزاهیة و الرحل تباعد عن کل مکروه فهو نزیه و استعمال التنزه فی الخروج إلی البساتین و الخضر و الریاض غلط قبیح و هو بنزهة من الماء بالضم ببعد⁽³⁾.

**[ترجمه]در قاموس «التنزه» یعنی دوری کردن. و اسم آن «النزهة» با ضمه است. و «مکان نزه» بر وزن کتف است. و «نزیه» و «أرض نزهة» با کسره زاء می‌باشد. و «نزیهة» یعنی دور از آب و علف و رطوبت آب‌ها و مگس‌های آبادی‌ها و نمناکی دریاها و آلودگی هوا. «نزه» بر وزن «کرم و ضرب»، «نزاهة و نزاهیة» مصدر آن است. و «الرحل» دوری کردن از هر ناپسند است، پس او نزیه است. و استفاده «التنزه» در بیرون رفتن به سوی بوستان و سبزه‌زار و باغ‌ها، نادرست و ناپسند است. و « هو بنزهة من الماء» با ضمه به معنای دوری است. - . قاموس 4 : 294 -

**[ترجمه]

و أقول

کفی باستعماله علیه السلام فی هذا المعنی شاهدا علی صحته و فصاحته و إن أمکن حمله علی بعض المعانی التی ذکرها مع أنهم علیهم السلام قد کانوا یتکلمون بعرف المخاطبین و مصطلحاتهم تقریبا إلی أفهامهم و قال فی المصباح قال ابن السکیت فی فصل ما تضعه العامة فی غیر موضعه خرجنا نتنزه إذا خرجوا إلی البساتین و إنما

التنزه التباعد من المیاه و الأریاف و قال ابن قتیبة ذهب أهل العلم فی قول الناس خرجوا یتنزهون إلی البساتین أنه غلط و هو عندی لیس بغلط لأن البساتین فی کل بلد إنما تکون خارج البلد فإذا أراد أحد أن یأتیها فقد أراد البعد عن المنازل و البیوت ثم کثر هذا حتی استعملت النزهة فی الخضر و الجنان.

قوله أدین به فی الکافی أدین الله به أی أعبد الله و أطیعه بتلک العقائد و الأعمال و فی الکافی لمحمد بن علی و لک من بعده و أنکم أئمتی قوله علیه السلام فی السر و العلانیة أی بالقلب و اللسان و الجوارح أو فی الخلوة و المجامع مع عدم التقیة و کف لسانک تخصیص کف اللسان بالذکر بعد الأمر بالتقوی مطلقا لکون أکثر الشرور منه و فیه إشعار بالتقیة أیضا و لا تقل إنی هدیت نفسی أی لا تفسد دینک بالعجب و اعلم أن الهدایة من الله کما قال تعالی قُلْ لا تَمُنُّوا عَلَیَّ إِسْلامَکُمْ بَلِ اللَّهُ یَمُنُّ عَلَیْکُمْ أَنْ هَداکُمْ لِلْإِیمانِ‌⁽¹⁾و فی الکافی بل الله هداک فأد شکر ما أنعم الله عز و جل به علیک و لا تکن ممن إذا أقبل أی کن من الأخیار لیمدحک الناس فی وجهک و قفاک و لا تکن من الأشرار الذین یذمهم الناس فی حضورهم و غیبتهم أو أمر بالتقیة من المخالفین أو بحسن المعاشرة مطلقا و لا تحمل الناس علی کاهلک أی لا تسلط الناس علی نفسک بترک التقیة أو لا تحملهم علی نفسک بکثرة المداهنة و المداراة معهم بحیث تتضرر بذلک کأن یضمن لهم أو یتحمل عنهم ما لا یطیق أو یطمعهم فی أن یحکم بخلاف الحق أو یوافقهم فیما لا یحل و هذا أفید و إن کان الأول أظهر فی القاموس الکاهل کصاحب الحارک أو مقدم أعلی الظهر مما یلی العنق و هو الثلث الأعلی و فیه ست فقر أو ما بین الکتفین أو موصل العنق فی الصلب و قال الصدع الشق فی شی‌ء صلب و قال الشعب بالتحریک بعد ما بین المنکبین.

**[ترجمه]استفاده امام علیه السلام از آن در این معنا (تفریح) شاهدی است برای درستی و فصاحت آن، هرچند حمل آن بر برخی از معناهایی که یاد کرده است ممکن باشد، با این وجود که امامان علیهم السلام برای نزدیکی به فهم مردم با عرف و اصطلاحات آن‌ها سخن می‌گفتند. و در مصباح گفته شده ابن سکیت در فصل سخنانی که مردم آن را در غیر جایگاه خود استفاده می کنند گفته است: «خرجنا نتنزه» برای زمانی است که به سوی باغ‌ها بیرون می‌روند، در حالی که «تنزه» برای دور شدن از آب و علف است. و ابن قتیبه گفته است: اهل علم این نظر را دارند که کلام مردم که می‌گویند: «خرجوا یتنزهون إلی البساتین» غلط است، اما به نظر من این غلط نیست، چرا که باغ‌ها در همه سرزمین‌ها فقط خارج شهر هستند؛ پس هنگامی که کسی بخواهد به سوی آن برود باید از منازل و خانه‌ها دور شود. سپس استفاده از آن زیاد شد تا اینکه «نزهة» درباره سبزه و باغ نیز به کار برده شد.

سخن او که: «أدین به» در کافی چنین است: «أدین الله به» یعنی خداوند را عبادت می‌کنم و با این عقاید و اعمال او را اطاعت می‌کنم. و در کافی آمده: «لمحمد بن علی و لک من بعده و أنکم أئمتی» سخن امام علیه السلام که: «فی السر و العلانیة» یعنی با قلب و زبان و همه اعضا، یا در خلوت و در حضور دیگران، بدون تقیه. و «کف لسانک» اختصاصی ذکر کردن بازداشتن زبان پس از دستور به مطلق تقوا، از این باب است که بیشتر بدی‌ها از جانب زبان است، و نیز در آن اشاره خفیفی به مراعات تقیه نیز وجود دارد. و «لا تقل إنی هدیت نفسی» یعنی دین خود را با خودبینی نابود نکن و بدان که هدایت از جانب خداوند است، آن چنان که خداوند بزرگ می‌فرماید: {بگو به خاطر اسلام آوردن خود بر من منت نگذارید، بلکه خداوند بر شما منت دارد که شما را به ایمان هدایت نموده است.} - . حجرات / 18 -

و در کافی چنین آمده است: «بلکه خدا تو را هدایت فرمود؛ پس شکر آن نعماتی را که خدای عز و جل به تو عطا نموده، ادا کن». و «لا تکن ممن إذا أقبل» یعنی از نیکان باش تا مردم تو را در حضور و نبودت ستایش کنند و از جمله بدکارانی نباش که مردم آن‌ها را در حضور و نبودشان ملامت می‌کنند. یا اینکه دستور به تقیه از مخالفان یا معاشرت نیکو به صورت مطلق می‌باشد. و «لا تحمل الناس علی کاهلک» یعنی با ترک تقیه مردم را بر خود مسلط نکن. و یا با مدارا و سستی بسیار آنان را بر خود قدرتمند نساز تا به جهت آن زیان کنی. گویی آنچه را بر آن توانایی ندارند برای آن‌ها ضمانت می‌کند یا آن را که خود طاقت حملش را ندارد، از دوش آنان برمی‌دارد و یا تشویقشان می‌کند تا بر خلاف راستی حکم کنند یا در آنچه روا نیست با آن‌ها موافقت کند. و این معانی از لفظ بر می‌آید، هر چند معنای اول روشن‌تر است. در قاموس کاهل بر وزن صاحب، به معنای استخوان دو کتف یا جلوی قسمت بالایی پشت و کنار گردن است و آن یک سوم بالای آن است که شش مهره دارد. یا آنچه میان دو کتف است یا استخوانی است که گردن را به صلب وصل می‌کند. و گفته: «الصدع» شکستن چیز سخت است، و گفته است: «الشعب» با حرکت حروف آن فاصله بین شانه‌هاست.

**[ترجمه]

«8»

کش، [رجال الکشی] عَنْ جَعْفَرِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ أَبِی سَلَمَةَ الْجَمَّالِ قَالَ: دَخَلَ خَالِدٌ الْبَجَلِیُّ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ أَنَا عِنْدَهُ فَقَالَ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنِّی

أُرِیدُ أَنْ أَصِفَ لَکَ دِینِیَ الَّذِی أَدِینُ اللَّهَ بِهِ وَ قَدْ قَالَ لَهُ قَبْلَ ذَلِکَ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أَسْأَلَکَ فَقَالَ لَهُ سَلْنِی فَوَ اللَّهِ لَا تَسْأَلُنِی عَنْ شَیْ‌ءٍ إِلَّا حَدَّثْتُکَ بِهِ عَلَی حِدَةٍ لَا أَکْتُمُهُ قَالَ إِنَّ أَوَّلَ مَا أُبْدِی أَنِّی أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ لَیْسَ إِلَهٌ غَیْرَهُ قَالَ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام کَذَلِکَ رَبُّنَا لَیْسَ مَعَهُ إِلَهٌ غَیْرُهُ ثُمَّ قَالَ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ قَالَ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام کَذَلِکَ مُحَمَّدٌ عَبْدُ اللَّهِ مُقِرٌّ لَهُ بِالْعُبُودِیَّةِ وَ رَسُولُهُ إِلَی خَلْقِهِ ثُمَّ قَالَ وَ أَشْهَدُ أَنَّ عَلِیّاً کَانَ لَهُ مِنَ الطَّاعَةِ الْمَفْرُوضَةِ عَلَی الْعِبَادِ مِثْلُ مَا کَانَ لِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله عَلَی النَّاسِ فَقَالَ کَذَلِکَ کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام قَالَ وَ أَشْهَدُ أَنَّهُ کَانَ لِلْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ علیه السلام مِنَ الطَّاعَةِ الْوَاجِبَةِ عَلَی الْخَلْقِ مِثْلُ مَا کَانَ لِمُحَمَّدٍ وَ عَلِیٍّ صلی الله علیهما قَالَ فَقَالَ کَذَلِکَ کَانَ الْحَسَنُ قَالَ وَ أَشْهَدُ أَنَّهُ کَانَ لِلْحُسَیْنِ مِنَ الطَّاعَةِ الْوَاجِبَةِ عَلَی الْخَلْقِ بَعْدَ الْحَسَنِ مَا کَانَ لِمُحَمَّدٍ وَ عَلِیٍّ وَ الْحَسَنِ قَالَ فَکَذَلِکَ کَانَ الْحُسَیْنُ قَالَ وَ أَشْهَدُ أَنَّ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ کَانَ لَهُ مِنَ الطَّاعَةِ الْوَاجِبَةِ عَلَی جَمِیعِ الْخَلْقِ کَمَا کَانَ لِلْحُسَیْنِ علیه السلام قَالَ فَکَذَلِکَ کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ قَالَ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ علیه السلام کَانَ لَهُ مِنَ الطَّاعَةِ الْوَاجِبَةِ عَلَی الْخَلْقِ مِثْلُ مَا کَانَ لِعَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ فَقَالَ کَذَلِکَ کَانَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ قَالَ وَ أَشْهَدُ أَنَّکَ أَوْرَثَکَ اللَّهُ ذَلِکَ کُلَّهُ قَالَ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ حَسْبُکَ اسْکُتِ الْآنَ فَقَدْ قُلْتَ حَقّاً فَسَکَتُّ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ مَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِیّاً لَهُ عَقِبٌ وَ ذُرِّیَّةٌ إِلَّا أَجْرَی لِآخِرِهِمْ مِثْلَ مَا أَجْرَی لِأَوَّلِهِمْ وَ إِنَّا نَحْنُ ذُرِّیَّةُ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ قَدْ أَجْرَی لِآخِرِنَا مِثْلَ مَا أَجْرَی لِأَوَّلِنَا وَ نَحْنُ عَلَی مِنْهَاجِ نَبِیِّنَا صلی الله علیه و آله لَنَا مِثْلُ مَا لَهُ مِنَ الطَّاعَةِ الْوَاجِبَةِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]رجال کشی: ابوسلمه جمال گفت: خالد بجلی بر امام صادق علیه السلام وارد شد و من نزد ایشان بودم. پس گفت: فدایت شوم، من می‌خواهم دینم را که با آن خدا را می‌پرستم برای شما بازگو کنم، و پیش از آن نیز گفته بود: می‌خواهم از شما سؤالی بپرسم. پس فرمود: بپرس که به خدا سوگند هر چه از من بپرسی، پاسخش را یکی یکی به تو خواهم داد و آن را پنهان نخواهم کرد. گفت: اولین چیزی که با آن آغاز می‌کنم این است که که گواهی می‌دهم معبودی جز خداوند نیست، یکتاست و شریکی ندارد و معبودی جز او نیست. گفت: پس امام صادق علیه السلام فرمود: همچنین محمد صلی الله علیه وآله بنده خداست که به بندگی خداوند اقرار می‌کند و فرستاده او برای آفریدگان او است. سپس گفت: و گواهی می‌دهم حقّ پیروی از علی علیه السلام مانند حق پیروی از محمد صلی الله علیه وآله بر همه بندگان واجب است. گفت: حضرت فرمود: علی علیه السلام نیز چنین عقیده‌ای داشت؛ گفت: هم چنین برای حسن بن علی علیهما السلام مانند حق پیروی از محمد و علی صلی الله علیهما وآلهما بر همه بندگان واجب است. حضرت فرمود: حسن علیه السلام نیز چنین عقیده‌ای داشت؛ گفت: گواهی می‌دهم فرمانبرداری از حسین پس از حسن مانند آنچه از محمد و علی و حسن صلوات الله علیهم واجب بوده است بر همه بندگان واجب می‌باشد. حضرت فرمود: حسین علیه السلام نیز چنین عقیده‌ای داشت؛ گفت: پس گواهی می‌دهم فرمان‌برداری از علی بن حسین نیز مانند آنچه از حسین علیه السلام واجب بوده است بر همه بندگان واجب می‌باشد. حضرت فرمود: علی بن الحسین علیهما السلام نیز چنین عقیده‌ای داشت؛ گفت: پس گواهی می‌دهم فرمان‌برداری از محمد بن علی علیهما السلام نیز مانند آنچه از علی بن حسین علیهما السلام واجب بوده است بر همه بندگان واجب می‌باشد. حضرت فرمود: محمد بن علی علیهما السلام نیز چنین عقیده‌ای داشت؛گفت: پس گواهی می‌دهم خداوند تو را وارث همه آن قرار داده است. گفت: پس ابوعبدالله علیه السلام فرمود: برای تو کافی است، اکنون دیگر سکوت کن. پس من ساکت شدم. پس حضرت خداوند را سپاس گزارد و او را ستود. پس فرمود: خداوند هیچ پیامبری را نفرستاد که نسل و فرزندانی داشته، مگر اینکه آنچه را برای اولین کس از آن‌ها بوده برای آخرینشان نیز اجرا نموده است. و همانا ما نسل محمد صلی الله علیه و آله هستیم و به راستی آنچه خداوند برای اولین کس از ما جاری کرده برای آخرین کس از ما نیز جاری فرموده و ما بر روش پیامبر خود هستیم. اطاعت از ما مانند اطاعت از او واجب است. - . رجال کشی: 359 -

**[ترجمه]

«9»

کش، [رجال الکشی] عَنْ جَعْفَرِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ دَاوُدَ عَنْ یُوسُفَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَصِفُ لَکَ دِینِیَ الَّذِی أَدِینُ اللَّهَ بِهِ فَإِنْ أَکُنْ عَلَی حَقٍّ فَثَبِّتْنِی وَ إِنْ أَکُنْ عَلَی غَیْرِ الْحَقِّ فَرُدَّنِی إِلَی الْحَقِّ قَالَ هَاتِ قَالَ قُلْتُ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ أَنَّ عَلِیّاً کَانَ إِمَامِی

وَ أَنَّ الْحَسَنَ کَانَ إِمَامِی وَ أَنَّ الْحُسَیْنَ کَانَ إِمَامِی وَ أَنَّ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ کَانَ إِمَامِی وَ أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ کَانَ إِمَامِی وَ أَنْتَ جُعِلْتُ فِدَاکَ عَلَی مِنْهَاجِ آبَائِکَ قَالَ فَقَالَ عِنْدَ ذَلِکَ مِرَاراً رَحِمَکَ اللَّهُ ثُمَّ قَالَ هَذَا وَ اللَّهِ دِینُ اللَّهِ وَ دِینُ مَلَائِکَتِهِ وَ دِینِی وَ دِینُ آبَائِیَ الَّذِی لَا یَقْبَلُ اللَّهُ غَیْرَهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]رجال کشی: یوسف گفت: به امام صادق علیه السلام گفتم: دینم را که با آن خداوند را می‌پرستم برایتان توصیف می‌کنم، پس اگر درست بود استوارم دارید و اگر غیر از آن بود مرا به سوی حق بازگردانید. فرمود: بگو. گفتم: گواهی می‌دهم معبودی جز خداوند نیست که یکتاست و شریکی ندارد و محمد بنده و فرستاده اوست و علی علیه السلام پیشوای من است و حسن علیه السلام پیشوای من است، و حسین علیه السلام پیشوای من است، و علی بن حسین علیهما السلام پیشوای من است، و محمد بن علی علیهما السلام پیشوای من است، و شما که فدایتان شوم بر روش پدران خود هستید. گفت: پس در این هنگام حضرت چند مرتبه فرمود: خداوند تو را رحمت کند، سپس فرمود: به خدا سوگند این دین خداوند و دین فرشتگان او و دین من و پدران من است که خداوند چیزی جز آن را نمی‌پذیرد. - . رجال کشی: 360 -

**[ترجمه]

«10»

کش، [رجال الکشی] عَنْ جَعْفَرٍ وَ فَضَالَةَ عَنْ أَبَانٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ زِیَادٍ الْعَطَّارِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أَعْرِضَ عَلَیْکَ دِینِی وَ إِنْ کُنْتُ فِی حَسَنَاتِی مِمَّنْ قَدْ فَرَغَ مِنْ هَذَا قَالَ فَآتِهِ قَالَ قُلْتُ إِنِّی أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ صلی الله علیه و آله وَ أُقِرُّ بِمَا جَاءَ بِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَقَالَ لِی مِثْلَ مَا قُلْتُ وَ أَنَّ عَلِیّاً إِمَامِی فَرَضَ اللَّهُ طَاعَتَهُ مَنْ عَرَفَهُ کَانَ مُؤْمِناً وَ مَنْ جَهِلَهُ کَانَ ضَالًّا وَ مَنْ رَدَّ عَلَیْهِ کَانَ کَافِراً ثُمَّ وَصَفْتُ الْأَئِمَّةَ علیهم السلام حَتَّی انْتَهَیْتُ إِلَیْهِ فَقَالَ مَا الَّذِی تُرِیدُ أَ تُرِیدُ أَنْ أَتَوَلَّاکَ عَلَی هَذَا فَإِنِّی أَتَوَلَّاکَ عَلَی هَذَا⁽²⁾.

**[ترجمه]رجال کشی: حسن بن زیاد عطار از امام صادق علیه السلام نقل می‌کند و می‌گوید: به ایشان گفتم: می‌خواهم دینم را بر شما عرضه کنم، اگر چه در نیکی‌هایم از کسانی باشم که از (امر تصحیح عقایدم) فارغ شده‌ام. فرمود: بگو. گفت: گفتم: گواهی می‌دهم معبودی جز خداوند نیست که شریکی ندارد و محمد صلی الله علیه وآله بنده و فرستاده اوست. و به آنچه از جانب خداوند آورده است اقرار می‌کنم. پس مانند آنچه گفتم را به من فرمود، و (گفتم) اینکه علی علیه السلام پیشوای من است و خداوند فرمان‌برداری از او را واجب گردانده است. هر کس او را بشناسد مؤمن است و هر که نسبت به حق او نادان باشد گمراه است و هر کس او را نپذیرد کافر شده است. سپس امامان را توصیف کردم تا آنکه به ایشان رسیدم. پس فرمود: چه می‌خواهی؟ آیا می‌خواهی این عقیده را به تو واگذارم؟ پس همانا من این عقیده را به تو واگذار می‌کنم. - . رجال کشی: 361 و در آن چنین است: فی حسبانی. -

**[ترجمه]

بیان

و إن کنت فی حسناتی أی بسبب أفعالی الحسنة و متابعتی إیاکم فیها و اطمئنانی بها محسوبا ممن فرغ من تصحیح أصول عقائده و فرغ منها و الظاهر أنه کان حسبانی أی ظنی.

**[ترجمه]«و إن کنت فی حسناتی» یعنی به وسیله کارهای نیکم و پیروی‌ام از شما در آن و اطمینانم از آن از جمله کسانی باشم که از تصحیح عقاید خود بی‌نیاز شده‌اند. و به نظر می‌رسد «حسبانی» بوده است، یعنی گمان من.

**[ترجمه]

«11»

کِتَابُ صِفَاتِ الشِّیعَةِ، لِلصَّدُوقِ رَحِمَهُ اللَّهُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَارَةَ عَنْ أَبِیهِ قَالَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: لَیْسَ مِنْ شِیعَتِنَا مَنْ أَنْکَرَ أَرْبَعَةَ أَشْیَاءَ الْمِعْرَاجَ وَ الْمُسَاءَلَةَ فِی الْقَبْرِ وَ خَلْقَ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ وَ الشَّفَاعَةَ.

وَ عَنِ ابْنِ عُبْدُوسٍ عَنِ ابْنِ قُتَیْبَةَ عَنِ الْفَضْلِ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: مَنْ أَقَرَّ بِتَوْحِیدِ اللَّهِ وَ نَفَی التَّشْبِیهَ عَنْهُ وَ نَزَّهَهُ عَمَّا لَا یَلِیقُ بِهِ وَ أَقَرَّ أَنَّ لَهُ الْحَوْلَ وَ الْقُوَّةَ وَ الْإِرَادَةَ وَ الْمَشِیَّةَ وَ الْخَلْقَ وَ الْأَمْرَ وَ الْقَضَاءَ وَ الْقَدَرَ وَ أَنَّ أَفْعَالَ الْعِبَادِ مَخْلُوقَةٌ خَلْقَ تَقْدِیرٍ لَا خَلْقَ تَکْوِینٍ وَ شَهِدَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ أَنَّ عَلِیّاً وَ الْأَئِمَّةَ بَعْدَهُ حُجَجُ اللَّهِ وَ وَالَی أَوْلِیَاءَهُمْ وَ عَادَی أَعْدَاءَهُمْ وَ اجْتَنَبَ الْکَبَائِرَ وَ أَقَرَّ بِالرَّجْعَةِ

وَ الْمُتْعَتَیْنِ وَ آمَنَ بِالْمِعْرَاجِ وَ الْمُسَاءَلَةِ فِی الْقَبْرِ وَ الْحَوْضِ وَ الشَّفَاعَةِ وَ خَلْقِ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ وَ الصِّرَاطِ وَ الْمِیزَانِ وَ الْبَعْثِ وَ النُّشُورِ وَ الْجَزَاءِ وَ الْحِسَابِ فَهُوَ مُؤْمِنٌ حَقّاً وَ هُوَ مِنْ شِیعَتِنَا أَهْلَ الْبَیْتِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]صفات الشیعة: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس چهار چیز را انکار کند از شیعیان ما نیست: معراج و سؤال در قبر و آفرینش بهشت و دوزخ و شفاعت .

و امام رضا علیه السلام فرمود: هر کس به یگانگی خداوند اقرار کند و تشبیه را از او نفی کند و او را از آنچه شایسته او نیست پاک بداند و اقرار کند که نیرو و جنبش و اراده و خواست و آفرینش و فرمان و قضا و قدر از جانب اوست، و اینکه کارهای بندگان به آفرینش تقدیر آفریده شده است و نه آفرینش تکوینی، و گواهی به اینکه محمد صلی الله علیه و آله فرستاده خداست و علی و امامان پس از او حجت خدا هستند و دوستی با دوستان آنان و دشمنی با دشمنان آن‌ها، و دوری از گناهان بزرگ و به رجعت و به متعه حج و نکاح و معراج و پرسش قبر و حوض و شفاعت و آفرینش بهشت و جهنم و صراط و میزان و برانگیخته شدن و پاداش و حساب اعتراف کند، پس او مؤمن راستین است و از پیروان ما اهل بیت می‌باشد. - . صفات الشیعة: 189 -

**[ترجمه]

«12»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِیهِ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی لَیْلَی عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّکُمْ لَا تَکُونُونَ صَالِحِینَ حَتَّی تَعْرِفُوا وَ لَا تَعْرِفُونَ حَتَّی تُصَدِّقُوا وَ لَا تُصَدِّقُونَ حَتَّی تُسَلِّمُوا أَبْوَاباً أَرْبَعَةً لَا یَصْلُحُ أَوَّلُهَا إِلَّا بِآخِرِهَا ضَلَّ أَصْحَابُ الثَّلَاثَةِ وَ تَاهُوا تَیْهاً بَعِیداً إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَا یَقْبَلُ إِلَّا الْعَمَلَ الصَّالِحَ وَ لَا یَتَقَبَّلُ إِلَّا بِالْوَفَاءِ بِالشُّرُوطِ وَ الْعُهُودِ وَ مَنْ وَفَی لِلَّهِ بِشُرُوطِهِ وَ اسْتَکْمَلَ مَا وَصَفَ فِی عَهْدِهِ نَالَ مِمَّا عِنْدَهُ وَ اسْتَکْمَلَ وَعْدَهُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَخْبَرَ الْعِبَادَ بِطُرُقِ الْهُدَی وَ شَرَعَ لَهُمْ فِیهَا الْمَنَارَ وَ أَخْبَرَهُمْ کَیْفَ یَسْلُکُونَ فَقَالَ وَ إِنِّی لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدی وَ قَالَ إِنَّما یَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ‌⁽²⁾فَمَنِ اتَّقَی عَزَّ وَ جَلَّ فِیمَا أَمَرَهُ لَقِیَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ مُؤْمِناً بِمَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله.

هَیْهَاتَ هَیْهَاتَ فَاتَ قَوْمٌ وَ مَاتُوا قَبْلَ أَنْ یَهْتَدُوا فَظَنُّوا أَنَّهُمْ آمَنُوا وَ أَشْرَکُوا مِنْ حَیْثُ لَا یَعْلَمُونَ إِنَّهُ مَنْ أَتَی الْبُیُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا اهْتَدَی وَ مَنْ أَخَذَ فِی غَیْرِهَا سَلَکَ طَرِیقَ الرَّدَی وَصَلَ اللَّهُ طَاعَةَ وَلِیِّ أَمْرِهِ بِطَاعَةِ رَسُولِهِ وَ طَاعَةَ رَسُولِهِ بِطَاعَتِهِ فَمَنْ تَرَکَ طَاعَةَ وُلَاةِ الْأَمْرِ لَمْ یُطِعِ اللَّهَ وَ لَا رَسُولَهُ وَ هُوَ الْإِقْرَارُ بِمَا نَزَلَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ⁽³⁾وَ الْتَمِسُوا الْبُیُوتَ الَّتِی أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ فَإِنَّهُ قَدْ خَبَّرَکُمْ أَنَّهُمْ رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ إِقامِ الصَّلاةِ وَ إِیتاءِ الزَّکاةِ یَخافُونَ یَوْماً تَتَقَلَّبُ فِیهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصارُ⁽⁴⁾إِنَّ اللَّهَ قَدِ اسْتَخْلَصَ الرُّسُلَ لِأَمْرِهِ ثُمَّ اسْتَخْلَصَهُمْ مُصَدِّقِینَ لِذَلِکَ فِی نُذُرِهِ

فَقَالَ وَ إِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلا فِیها نَذِیرٌ⁽¹⁾تَاهَ مَنْ جَهِلَ وَ اهْتَدَی مَنْ أَبْصَرَ وَ عَقَلَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ فَإِنَّها لا تَعْمَی الْأَبْصارُ وَ لکِنْ تَعْمَی الْقُلُوبُ الَّتِی فِی الصُّدُورِ⁽²⁾وَ کَیْفَ یَهْتَدِی مَنْ لَمْ یُبْصِرْ وَ کَیْفَ یُبْصِرُ مَنْ لَمْ یُنْذَرْ اتَّبِعُوا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ أَقِرُّوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ اتَّبِعُوا آثَارَ الْهُدَی فَإِنَّهَا عَلَامَاتُ الْأَمَانَةِ وَ التُّقَی وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ لَوْ أَنْکَرَ رَجُلٌ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ وَ أَقَرَّ بِمَنْ سِوَاهُ مِنَ الرُّسُلِ لَمْ یُؤْمِنْ اقْتَصُّوا الطَّرِیقَ بِالْتِمَاسِ الْمَنَارِ وَ الْتَمِسُوا مِنْ وَرَاءِ الْحُجُبِ الْآثَارَ تَسْتَکْمِلُوا أَمْرَ دِینِکُمْ وَ تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ رَبِّکُمْ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]الکافی: امام صادق علیه السلام فرمود: شما نیکوکار نخواهید گشت مگر اینکه شناخت یابید و شناخت نمی‌یابید مگر اینکه تصدیق کنید و تصدیق نخواهید کرد مگر اینکه به چهار مسأله که اولین آن جز با آخرین آن درست نگردد، تسلیم گردید. کسانی که تنها به سه مسأله چنگ زدند، گمراه شده و بسیار به بیراهه رفتند. خداوند تبارک و تعالی جز عمل نیک را نمی‌پذیرد و آن را جز با وفا به شروط و پیمان‌ها قبول نمی‌کند. هر کس به شرط‌های خداوند وفا نموده و آنچه را که خداوند در پیمانش ذکر نموده کامل گرداند، به آنچه نزد خداست می‌رسد و مستحق وعده‌های خداوند به طور کامل خواهد شد. خداوند عزوجل راه هدایت را به بندگان نشان داد و در آن برای آنان چراغ‌هایی قرار داد و به آنان آموخت که چگونه راه بپیمایند. و فرمود: {من برای کسی که توبه نماید و ایمان آورد و عمل صالح انجام دهد و سپس هدایت یابد، بسیار آمرزنده‌هستم} - . مائده / 27 -

و فرموده است : {همانا خداوند از پرهیزگاران می‌پذیر} - . مائده / 27 - پس هر کس در آنچه خداوند بدان دستور داده از خداوند پروا نماید، خداوند عز و جل را در حالی ملاقات می‌کند که به آنچه که محمد صلی الله علیه و آله آورده ایمان دارد. هیهات، هیهات، قومی درگذشتند و پیش از آنکه هدایت یابند، مردند و گمان بردند که ایمان آوردند و ندانسته مشرک گشتند. هر کس از درِ خانه‌ها وارد خانه شود، هدایت یافته و هر کس راه دیگر در پیش گیرد راه هلاکت پیموده است. خداوند فرمانبرداری از ولی امر خود را به فرمانبرداری از پیامبرش پیوند داده است و فرمانبرداری از پیامبرش را به فرمانبرداری از خودش پیوند داده است. پس هر کس اطاعت والیان امر را ترک گوید، از خداوند و از پیامبرش اطاعت نکرده است. و این اقرار به چیزی است که از جانب خداوند نازل شده است: {در هر مسجدی جامه خود را برگیرید} و خانه‌هایی را بجویید {که خداوند اجازه فرموده که [قدر و منزلت] آن‌ها رفعت یابد و نامش در آن‌ها یاد شود.} زیرا او به شما خبر داده که آنان {مردانی هستند که نه تجارت و نه داد و ستدی، آنان را از یاد خدا و برپا داشتن نماز و دادن زکات، به خود مشغول نمی‌دارد، و از روزی که دل‌ها و دیده‌ها در آن زیرورو می‌شود می‌هراسند} خداوند پیامبران را برای [ابلاغ] فرمان خود برگزید، سپس آنان (والیان امر) را برای تصدیق فرمان خود درباره بیم دادن خود برگزید. و{و هیچ امّتی نبوده مگر اینکه در آن هشدار دهنده‌ای گذشته است} - . فاطر / 24 -

هر کس که نادان ماند، گمراه گشت و آن کس که بینا گشت و تعقل نمود هدایت یافت. خداوند عزوجل می‌فرماید: {در حقیقت، چشم‌ها کور نیست لیکن دل‌هایی که در سینه‌هاست کور است} - . حج / 46 - و

چگونه ممکن است آن کس که بینا نگشته هدایت یابد؟ وچگونه آن کس که بیم داده نشده، بینا گردد؟ و از رسول خدا صلی الله علیه و آله پیروی کنید و به آنچه که از جانب خداوند نازل شده اقرار نمایید و به دنبال نشانه‌های هدایت باشید، زیرا آنان نشانه های امانت و پرهیزگاری هستند. و بدانید که هر کس عیسی بن مریم علیهما السلام را انکار نماید و به سایر پیامبران اقرار نماید، چنین فردی ایمان نیاورده است. راه هدایت را با دنبال کردن چراغ‌ها بجویید. نشانه‌ها را از پشت پرده‌ها جستجو کنید تا امر دین خود را کامل کنید و به پروردگارتان ایمان آورید. - . الکافی: 2 : 7 -

**[ترجمه]

بیان

قد مضی الخبر فی کتاب الإمامة⁽⁴⁾

و شرحناه هناک و نوضح هنا بعض التوضیح حتی تعرفوا قیل أی إمام الزمان حتی تصدقوا أی الإمام و تعده صادقا فیما یقول حتی تسلموا أبوابا أربعة قد مضی الکلام فی الأبواب مفصلا و قال المحدث الأسترآبادی رحمه الله إشارة إلی الإقرار بالله و الإقرار برسوله و الإقرار بما جاء به الرسول صلی الله علیه و آله و الإقرار بتراجمة ما جاء به الرسول صلی الله علیه و آله و التیه التحیر و الذهاب عن الطریق القصد یقال تاه فی الأرض إذا ذهب متحیرا کما فی القاموس إن الله أخبر العباد تفصیل لما أجمل علیه السلام سابقا و بیان للأبواب و الشروط و العهود المذکورة و المنار جمع منارة علی غیر قیاس یعنی موضع النور و محله.

و قیل کنی بالمنار عن الأئمة فإنها صیغة جمع علی ما صرح به ابن الأثیر فی نهایته و بتقوی الله فیما أمره عن الاهتداء إلی الإمام و الاقتداء به و بإتیان أبوابها عن الدخول فی المعرفة من جهة الإمام علیه السلام انتهی.

و استکمل وعده أی استحق وعده کاملا کما قال تعالی أَوْفُوا بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ‌⁽⁵⁾مات قوم فیما مضی فات قوم و هو أظهر أی فاتوا عنا و لم

یبایعونا أو ماتوا فالثانی تأکید من أتی البیوت أی بیوت الإیمان و العلم و الحکمة من أبوابها و هم الأئمة إشارة إلی تأویل قوله تعالی وَ أْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ أَبْوابِها⁽¹⁾وصل الله إشارة إلی قوله تعالی أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ‌⁽²⁾و قوله أَطِیعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ‌⁽³⁾و قوله مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ‌⁽⁴⁾خُذُوا زِینَتَکُمْ إما بیان لما نزل أو استئناف و أول علیه السلام الزینة بمعرفة الإمام و المسجد بمطلق العبادة و البیوت ببیوت أهل العصمة سلام الله علیهم و الرجال بهم علیهم السلام و المراد بعدم إلهائهم التجارة و البیع عن ذکر الله أنهم یجمعون بین ذین و ذاک لا أنهم یترکونهما رأسا کما ورد النص علیه فی خبر آخر.

قوله علیه السلام ثم استخلصهم الضمیر راجع إلی ولاة الأمر و ذلک إشارة إلی الأمر أی استخلص و اصطفی الأوصیاء حال کونهم مصدقین لأمر الرسالة فی النذر و هم الرسل فقوله فی نذره متعلق بقوله مصدقین و یحتمل أن یکون فی نذره أیضا حالا أی حال کونهم مندرجین فی النذر و یمکن أن یکون ضمیر استخلصهم راجعا إلی الرسل أی ثم بعد إرسال الرسل استخلصهم و أمرهم بأن یصدقوا أمر الخلافة فی النذر بعدهم و هم الأوصیاء علیهم السلام و قیل ثم للتراخی فی الرتبة دون الزمان یعنی وقع ذلک الاستخلاص لهم حال کونهم مصدقین لذلک الاستخلاص فی سائر نذره أیضا بمعنی تصدیق کل منهم لذلک فی الباقین و استشهد علی استمرارهم فی الإنذار بقوله تعالی وَ إِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلا فِیها نَذِیرٌ ثم بین وجوب النذیر و وجوب معرفته بتوقف الاهتداء علی الإبصار و توقف الإبصار علی الإنذار و توقف الإنذار علی وجوب النذیر و معرفته و أشار بآثار الهدی إلی الأئمة علیهم السلام.

و فی بعض النسخ ابتغوا آثار الهدی بتقدیم الموحدة علی المثناة و الغین المعجمة و نبه بقوله لو أنکر رجل عیسی علیه السلام علی وجوب الإیمان بهم جمیعا من غیر تخلف

عن أحد منهم ثم کرر الوصیة بالاقتداء بهم معللا بأنهم منار طریق الله و أمر بالتماس آثارهم إن لم یتیسر الوصول إلیهم

**[ترجمه]این حدیث در کتاب امامت - . بخشی از آن در جلد 23 ص 96 از این چاپ بیان شد. - بیان شد و در آن‌جا آن را شرح دادیم و در اینجا برخی توضیحات را می‌دهیم. «حتی تعرفوا» گفته شده یعنی امام زمان را بشناسید، «حتی تصدقوا» منظور امام است، و او را در آنچه می‌گوید راستگو بدانی. «حتی تسلموا أبوابا أربعة» سخن درباره درهای چهارگانه به تفصیل بیان شد. و محدث استرآبادی رحمه الله گفته: اشاره است به اقرار به خداوند و پیامبر او و آنچه پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آورده است. و اقرار به معانی آنچه پیامبر صلی الله علیه و آله آورده است. و «التیه» یعنی سرگشتگی و بیرون رفتن از راه میانه، و هنگامی که حیران شود گفته می‌شود: «تاه فی الأرض» هم چنان که در قاموس آمده است. «إن الله أخبر العباد» تفصیلی است برای آنچه امام علیه السلام در گذشته به طور کوتاه بیان فرمود، و توضیحی است برای ابواب و شرط‌ها و پیمان‌هایی که یاد شده بود. و «المنار» جمع منارة است و این جمع بدون قاعده است، یعنی جایگاه نور. و گفته شده «منار» کنایه از امامان است، چرا که با صیغه جمع آمده است بر اساس آنچه ابن اثیر در نهایه آورده است. و پرهیزگاری از خداوند در آنچه به آن دستور داده، کنایه از هدایت یافتن به وسیله امام و پیروی از اوست، و وارد شدن از درهای بیوت، کنایه از به دست آوردن شناخت از طریق امام است. پایان.

و «استکمل وعده» یعنی به طور کامل سزاوار وعده شد. آنچنان که خداوند متعال فرمود: {به پیمان خود وفا کنید تا من به وعده شما وفا کنم.} - . بقره / 40 - «مات قوم فیما مضی» یعنی «فاتوا» به این معنا که گروهی از دست رفتند. و این صحیح‌تر به نظر می‌رسد. چرا که از ما درگذشتند و با ما بیعت نکردند، یا اینکه مردند. و دومین «ماتوا» تأکید است. «من أتی البیوت» یعنی خانه‌های ایمان و علم و حکمت، «من أبوابها» و آن ابواب امامان هستند، اشاره به معنای کلام خداوند متعال: {و خانه‌ها را از درهایشان وارد شوید} - . بقره / 182 -

«وصل الله» اشاره‌ای است به سخن خداوند که {از خداوند اطاعت کنید و از پیامبر و صاحبان فرمان در میان شما پیروی کنید} - . نساء / 59 -

و نیز اشاره است به این آیه که {از خداوند و پیامبرش پیروی کنید} - . انفال / 20 - و این آیه که {هر کس از پیامبر پیروی کند همانا خداوند را اطاعت کرده است}. - . نساء / 80 - «خذوا زینتکم» یا توضیحی است برای آنچه نازل شده که قبلا در کلام آمد، و یا از سر گرفتن کلام است. و امام علیه السلام معنای زینت را شناخت امام دانسته و مسجد را به معنای همه عبادت‌ها می‌داند و خانه‌ها را خانه‌های معصومان سلام الله علیهم، و «الرجال» را خود امامان علیهم السلام می‌داند. و منظور از مشغول نگشتن آن‌ها با خرید و فروش و تجارت از یاد خداوند این است که آن‌ها میان این و آن جمع نموده‌اند؛ نه اینکه تجارت و بیع را اساساً کنار گذاشته‌اند، همچنان که در حدیث دیگری بیان شده است. در سخن امام علیه السلام که «ثم استخلصهم» ضمیر منصوب به «ولاة امر» بازمی‌گردد و «ذلک» اشاره به امر است، یعنی جانشینان را در حالی که در امر رسالت تصدیق کننده بودند در میان انذار کنندگان خالص گردانید و آنان را برگزید، و آن انذاردهندگان فرستادگان هستند. پس این سخن «فی نذره» متعلق به «مصدقین» است. و شاید در «نذره» نیز حال وجود داشته باشد، یعنی در حالی که در میان انذارکنندگان مندرج بوده‌اند، و ممکن است ضمیر «استخلصهم» به «الرسل» بازگردد، یعنی پس از فرستادن فرستادگان آن‌ها را خالص گرداند و به آن‌ها دستور داد امر جانشینی را در انذارکنندگان پس از خود تصدیق کنند، و آنان اوصیاء علیهم السلام هستند. و گفته شده «ثم» برای تراخی در رتبه است نه فاصله زمانی، یعنی این خالص شدن در حالی برایشان رخ داد که آنان خالص شدن را برای انذارکنندگان دیگر نیز تصدیق کرده بودند، به معنای تصدیق هر یک از آنان برای سایرین، و برای بیان استمرار در انذار، از سخن خداوند متعال شاهد آورده که فرمود: {و هیچ امتی نیست مگر آنکه انذار کننده‌ای در آن بوده است.} سپس ضرورت وجود انذارکننده و ضرورت شناخت او را با متوقف بودن هدایت بر بصیرت داشتن، و توقف بصیرت داشتن بر انذار و توقف انذار بر لازم بودن انذار کننده و شناخت او بیان نموده است. و با «آثار الهدی» به امامان علیهم السلام اشاره کرده است.

و در برخی نسخه‌ها «ابتغوا آثار الهدی» با پیش انداختن باء بر تاء و غین آمده است، و امام علیه السلام با این سخن که: «اگر کسی عیسی علیه السلام را انکار کند» به لزوم ایمان به همه انبیاء بدون سرپیچی از هیچ یک توجه داده است. سپس سفارش به پیروی از آنان را تکرار می‌کند و دلیل می‌آورد که آنان نشانه‌های راه هدایت هستند و دستور می‌دهد هرچند رسیدن به ایشان برای ما ممکن نباشد، از گفتار و کردارشان هدایت جویی شود.

**[ترجمه]

«13»

محص، [التمحیص] عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ افْتَرَضْتُ عَلَی عِبَادِی عَشَرَةَ فَرَائِضَ إِذَا عَرَفُوهَا أَسْکَنْتُهُمْ مَلَکُوتِی وَ أَبَحْتُهُمْ جِنَانِی أَوَّلُهَا مَعْرِفَتِی وَ الثَّانِیَةُ مَعْرِفَةُ رَسُولِی إِلَی خَلْقِی وَ الْإِقْرَارُ بِهِ وَ التَّصْدِیقُ لَهُ وَ الثَّالِثَةُ مَعْرِفَةُ أَوْلِیَائِی وَ أَنَّهُمُ الْحُجَجُ عَلَی خَلْقِی مَنْ وَالاهُمْ فَقَدْ وَالانِی وَ مَنْ عَادَاهُمْ فَقَدْ عَادَانِی وَ هُمُ الْعَلَمُ فِیمَا بَیْنِی وَ بَیْنَ خَلْقِی وَ مَنْ أَنْکَرَهُمْ أَصْلَیْتُهُ نَارِی وَ ضَاعَفْتُ عَلَیْهِ عَذَابِی وَ الرَّابِعَةُ مَعْرِفَةُ الْأَشْخَاصِ الَّذِینَ أُقِیمُوا مِنْ ضِیَاءِ قُدْسِی وَ هُمْ قُوَّامُ قِسْطِی وَ الْخَامِسَةُ مَعْرِفَةُ الْقُوَّامِ بِفَضْلِهِمْ وَ التَّصْدِیقُ لَهُمْ وَ السَّادِسَةُ مَعْرِفَةُ عَدُوِّی إِبْلِیسَ وَ مَا کَانَ مِنْ ذَاتِهِ وَ أَعْوَانِهِ وَ السَّابِعَةُ قَبُولُ أَمْرِی وَ التَّصْدِیقُ لِرُسُلِی وَ الثَّامِنَةُ کِتْمَانُ سِرِّی وَ سِرِّ أَوْلِیَائِی وَ التَّاسِعَةُ تَعْظِیمُ أَهْلِ صَفْوَتِی وَ الْقَبُولُ عَنْهُمْ وَ الرَّدُّ إِلَیْهِمْ فِیمَا اخْتَلَفْتُمْ فِیهِ حَتَّی یَخْرُجَ الشَّرْحُ

مِنْهُمْ وَ الْعَاشِرَةُ أَنْ یَکُونَ هُوَ وَ أَخُوهُ فِی الدِّینِ وَ الدُّنْیَا شَرَعاً سَوَاءً فَإِذَا کَانُوا کَذَلِکَ أَدْخَلْتُهُمْ مَلَکُوتِی وَ آمَنْتُهُمْ مِنَ الْفَزَعِ الْأَکْبَرِ وَ کَانُوا عِنْدِی فِی عِلِّیِّینَ.

**[ترجمه]التمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند عزّ و جلّ فرمود: ده چیز را بر بندگانم واجب کردم که اگر آن‌ها را بشناسند، آنان را در ملکوت خود جای می‌دهم و بهشتم را بر ایشان واجب می‌گردانم. اولین آن‌ها شناخت من است و دوم شناخت پیامبرم که به سوی بندگانم فرستادم و اقرار به او و تصدیق اوست. و سوم شناخت دوستان من و اینکه آنان حجت‌های من بر مخلوقاتم هستند، هر کس آنان را دوست بدارد مرا دوست داشته و هر که با آنان دشمنی کند مرا دشمن داشته و آن‌ها نشانه‌های میان من و بندگانم هستند. هر کس آن‌ها را انکار کند، او را به دوزخ می‌فرستم و عذاب خود را بر او دو چندان می‌کنم. و چهارم شناخت کسانی است که از نور قدس من برپا داشته شده‌اند و آنان پایه‌های عدل و داد من هستند. و پنجم شناخت کسانی که قائم به برتری و تصدیق آن‌ها هستند. و ششم شناخت دشمن من ابلیس است و آنچه ذات و یاران او را تشکیل می‌دهد. و هفتم پذیرش دستور من و تصدیق فرستادگان من است و هشتم پوشیده داشتن راز من و راز دوستان من است. و نهم بزرگداشت خاصان و برگزیدگان من و پذیرش آنان و مراجعه به آن‌ها در موارد اختلاف شما است، تا آنکه آنان حکم را تبیین کنند. و دهم اینکه او و برادرش در دین و دنیا برابر هستند. پس هنگامی که چنین باشد، او را وارد ملکوت خود می‌کنم و از بیم و ترس بزرگ ایمن می‌گردانم و در علیین با من هستند .

**[ترجمه]

بیان

کأن الفرق بین الثالثة و الرابعة أن الأولی فی الحجج الموجودین وقت الخطاب کعلی و السبطین علیهم السلام و الثانیة فی الأئمة بعدهم أو الأولی فی سائر الأنبیاء و الأوصیاء و الثانیة فی أئمتنا علیهم السلام.

**[ترجمه]گویی فرق میان فریضه سوم و چهارم در این است که اولی برای حجت‌های زنده در زمان بیان سخن است، مانند علی و دو فرزندش علیهم السلام، و دومی برای امامان پس از آن‌هاست. یا اولی برای پیامبران و جانشینان دیگر است و دومی برای امامان ما علیهم السلام است.

**[ترجمه]

«14»

دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ، عَنْ أَبِی الْجَارُودِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام إِنِّی امْرُؤٌ ضَرِیرُ الْبَصَرِ کَبِیرُ السِّنِّ وَ الشُّقَّةُ فِیمَا بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ بَعِیدَةٌ وَ أَنَا أُرِیدُ أَمْراً أَدِینُ اللَّهَ بِهِ وَ أَحْتَجُّ بِهِ وَ أَتَمَسَّکُ بِهِ وَ أُبَلِّغُهُ مَنْ خَلَّفْتُ قَالَ فَأَعْجَبَ بِقَوْلِی وَ اسْتَوَی جَالِساً فَقَالَ کَیْفَ قُلْتَ یَا أَبَا الْجَارُودِ رُدَّ عَلَیَّ قَالَ فَرَدَدْتُ عَلَیْهِ فَقَالَ نَعَمْ یَا أَبَا الْجَارُودِ شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ إِقَامُ الصَّلَاةِ وَ إِیتَاءُ الزَّکَاةِ وَ صَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ حِجُّ الْبَیْتِ

وَ وَلَایَةُ وَلِیِّنَا وَ عَدَاوَةُ عَدُوِّنَا وَ التَّسْلِیمُ لِأَمْرِنَا وَ انْتِظَارُ قَائِمِنَا وَ الْوَرَعُ وَ الِاجْتِهَادُ.

**[ترجمه]دعوات راوندی: ابوجارود گفت: به امام باقر علیه السلام گفتم: من مردی نابینا و مسن هستم و فاصله بین من و شما دور است، و من چیزی می‌خواهم که خداوند را با آن بپرستم و برایم حجت باشد و به آن چنگ بزنم و آن را برای آیندگان خود به جای گذارم. گفت: سخن من برای حضرت پسندیده آمد و راست نشست و سپس فرمود: ای اباجارود، کلامت را تکرار کن، پس تکرار کردم. فرمودند: بله ای ابوجارود، آنچه طلب کردی، گواهی به یگانگی خداوند که معبودی جز او نیست، و اینکه محمد صلی الله علیه و آله بنده و فرستاده اوست، و برپاداشتن نماز و دادن زکات و روزه ماه رمضان و حج خانه خدا و دوستی با دوستان ما و دشمنی با دشمنان ما و تسلیم بودن برای دستور ما و انتظار کشیدن برای قائم ما و ورع و کوشش می‌باشد.

**[ترجمه]

«15»

کا، [الکافی] بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ هَلْ تَعْرِفُ مَوَدَّتِی لَکُمْ وَ انْقِطَاعِی إِلَیْکُمْ وَ مُوَالاتِی إِیَّاکُمْ قَالَ فَقَالَ نَعَمْ قَالَ فَقُلْتُ فَإِنِّی أَسْأَلُکَ مَسْأَلَةً تُجِیبُنِی فِیهَا فَإِنِّی مَکْفُوفُ الْبَصَرِ قَلِیلُ الْمَشْیِ لَا أَسْتَطِیعُ زِیَارَتَکُمْ کُلَّ حِینٍ قَالَ هَاتِ حَاجَتَکَ قُلْتُ أَخْبِرْنِی بِدِینِکَ الَّذِی تَدِینُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ أَنْتَ وَ أَهْلُ بَیْتِکَ لِأَدِینَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ قَالَ إِنْ کُنْتَ أَقْصَرْتَ الْخُطْبَةَ فَقَدْ أَعْظَمْتَ الْمَسْأَلَةَ وَ اللَّهِ لَأُعْطِیَنَّکَ دِینِی وَ دِینَ آبَائِیَ الَّذِی نَدِینُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ شَهَادَةَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ الْإِقْرَارَ بِمَا جَاءَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ الْوَلَایَةَ لِوَلِیِّنَا وَ الْبَرَاءَةَ مِنْ عَدُوِّنَا وَ التَّسْلِیمَ لِأَمْرِنَا وَ انْتِظَارَ قَائِمِنَا وَ الِاجْتِهَادَ وَ الْوَرَعَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]ابوالجارود گوید: به امام باقر علیه السلام عرض کردم : ای فرزند رسول خدا، آیا می‌دانی که من نسبت به شما محبت دارم و از همه بریده و به سوی شما آمده‌ام و دوستی شما را دارم؟ حضرت فرمود: آری. گفتم: پس من سؤالی را از شما می‌پرسم که جواب آن را به من بگویید. زیرا که من نابینا هستم و بسیار کم راه می‌پیمایم و نمی‌توانم در هر وقتی به دیدار شما آیم. حضرت فرمود: خواسته‌ات را بگو. گفتم: درباره دین خود که با آن خود و خاندانت بندگی خداوند را به جای می‌آورید، برایم بگویید تا من با همان دین خداوند را بندگی کنم. فرمود: گرچه سخن کوتاه کردی، اما مطلب مهمی پرسیدی. به خدا قسم که دین خود و دین پدرانم را که با آن خداوند را بندگی می‌کنیم، برایت می‌گویم [که آن عبارت است از ]: گواهی دادن به اینکه خدایی جز خداوند یگانه نیست و محمد صلی الله علیه و آله فرستاده خداوند است و اقرار به آنچه که از نزد خداوند آورده است. و [نیز] پذیرفتن ولایت از ولی ما و بیزاری از دشمنان ما و تسلیم به امر ما و انتظار قائم ما و کوشش و پارسایی. - . الکافی 2 : 21 -

**[ترجمه]

بیان

أقصرت الخطبة الظاهر أن الخطبة بضم الخاء أی ما یتقدم من الکلام المناسب قبل إظهار المطلوب و کأنه علیه السلام عد خطبته قصیرة مع طولها إعظاما للمسألة و إیذانا بأن هذا المقصود الجلیل یستدعی أطول من ذلک من الخطبة و قیل إقصاره إیاها اکتفاؤه بالاستفهام من غیر بیان و إعلام و منهم من قرأ الخطبة بالکسر مستعارة من خطبة النساء و هو تکلف قال فی النهایة فی الحدیث أن أعرابیا جاءه فقال علمنی عملا یدخلنی الجنة فقال لئن کنت أقصرت الخطبة لقد أعرضت المسألة أی جئت بالخطبة قصیرة و بالمسألة عریضة یعنی قللت الخطبة و أعظمت المسألة.

و التسلیم لأمرنا أی الرضا قلبا بما یصدر عنهم قولا و فعلا من اختیارهم المهادنة أو القتال أو الظهور أو الغیبة و سائر ما یصدر عنهم مما تعجز العقول عن إدراکه و الأفهام عن استنباط علته کما قال تعالی فَلا وَ رَبِّکَ لا یُؤْمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوکَ فِیما شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لا یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً⁽²⁾

و الاجتهاد بذل الجهد فی الطاعات و الورع الاجتناب عن المعاصی بل الشبهات و المکروهات.

**[ترجمه]«أقصرت الخطبة» به نظر می‌رسد خطبه با ضمه خاء یعنی سخن مناسبی که پیش از بیان خواسته گفته می‌شود. و گویی امام علیه السلام با وجود طولانی بودن خطبه آن را کوتاه دانسته است تا مسئله را بزرگ نمایش داده و اعلام کند که این مطلب بزرگ نیاز به خطبه طولانی‌تری دارد. و گفته شده کوتاه دانستن آن توسط امام از این جهت است که راوی بدون بیان و اعلام چیزی از مطلب سؤال کرده. و برخی از شرّاح نیز خطبه را با کسره می‌خوانند، که استعاره از خواستگاری زنان است و این تکلف آمیز است. در نهایه در حدیثی آمده که یک نفر اعرابی نزد حضرت آمد و گفت: چیزی به من بیاموز که مرا وارد بهشت گرداند. پس حضرت فرمود: اگرچه خطبه را کوتاه کردی اما پرسشی بزرگ را بیان نموده‌ای. یعنی خطبه‌ای کوتاه خواندی و پرسشی طولانی را بیان کردی، یعنی سخن را اندک کرده و درخواست را بزرگ نمودی.

و «التسلیم لأمرنا» یعنی رضایت قلبی از گفتار و کردار آن‌ها که از آن‌ها صادر می‌شود، از انتخاب صلح گرفته تا قیام و جنگ و یا ظهور و غیبت و هر چیز دیگری که آن‌ها انجام دهند و اندیشه‌ها از درک آن ناتوان است و نمی‌تواند دلیل آن را بفهمد، آنچنان که خداوند بزرگ می‌فرماید: {به پروردگارت سوگند آنان ایمان نخواهند آورد تا اینکه در اختلافات خود حکم را به تو واگذار کنند، سپس در وجود خود هیچ مانعی برای اجرای حکم تو نبینند و کاملا تسلیم گردند.} - . نساء / 65 -

و «الاجتهاد» سعی و کوشش در انجام دستورات است، و «الورع» دوری از گناهان و بلکه کارهای شبهه‌ناک و مکروه است.

**[ترجمه]

«16»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ صَالِحِ بْنِ السِّنْدِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَمِعْتُهُ یَسْأَلُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ أَخْبِرْنِی عَنِ الدِّینِ الَّذِی افْتَرَضَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی الْعِبَادِ مَا لَا یَسَعُهُمْ جَهْلُهُ وَ لَا یَقْبَلُ مِنْهُمْ غَیْرَهُ مَا هُوَ فَقَالَ أَعِدْ عَلَیَّ فَأَعَادَ عَلَیْهِ فَقَالَ شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ وَ إِقَامُ الصَّلَاةِ وَ إِیتَاءُ الزَّکَاةِ وَ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا وَ صَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ ثُمَّ سَکَتَ قَلِیلًا ثُمَّ قَالَ وَ الْوَلَایَةُ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ قَالَ هَذَا الَّذِی فَرَضَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی الْعِبَادِ لَا یَسْأَلُ الرَّبُّ الْعِبَادَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَیَقُولَ أَلَّا زِدْتَنِی عَلَی مَا افْتَرَضْتُ عَلَیْکُمْ وَ لَکِنْ مَنْ زَادَ زَادَهُ اللَّهُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ سَنَّ سُنَناً حَسَنَةً جَمِیلَةً یَنْبَغِی لِلنَّاسِ الْأَخْذُ بِهَا⁽¹⁾.

**[ترجمه]الکافی: ابوبصیر از امام صادق علیه السلام سؤال پرسید و گفت: فدایت گردم، مرا از دینی آگاه کن که خداوند عزوجل بر بندگان واجب ساخت. همان دینی که عدم آگاهی از آن بر بندگان روا نیست و غیر از آن از آنان پذیرفته نیست. آن دین کدام است؟ حضرت فرمود: سؤالت را دوباره بگو. او بار دیگر سؤال خود را تکرار کرد. حضرت فرمود: گواهی دادن به اینکه خدایی جز خداوند یگانه نیست و محمد فرستاده خداوند است و برپاداشتن نماز و ادای زکات و حج خانه خدای برای کسی که بتواند راهی به سوی آن بیابد و روزه ماه رمضان. سپس اندکی سکوت نمود و بعد دو مرتبه فرمود : و ولایت. و این چیزی است که خداوند بر بندگان واجب نموده است. و خداوند در روز قیامت از بندگان خود نخواهد پرسید که چرا افزون بر آنچه که بر تو واجب نمودم، عملی برایم انجام ندادی؟ اما هر کس که عمل بیشتر انجام دهد، خداوند هم پاداش او را بیشتر می‌کند. رسول خدا صلی الله علیه و آله سنت های نیکو و زیبایی برجای گذاشت که شایسته است که مردم بدان عمل کنند. - . الکافی 2 : 22 -

**[ترجمه]

توضیح

قوله ما لا یسعهم عطف بیان للدین أو مبتدأ و ما هو خبره قوله أعد علی کان الأمر بالإعادة لسماع الحاضرین و إقبالهم إلیه أو لإظهار حسن الکلام و التلذذ بسماعه و کأنه یدخل فی شهادة التوحید ما یتعلق بمعرفة الله من صفات ذاته و صفات فعله و فی شهادة الرسالة ما یتعلق بمعرفة الأنبیاء و صفاتهم و کذا الإقرار بالمعاد داخل فی الأولی أو فی الثانیة لإخبار النبی بذلک و إقام الصلاة حذفت التاء للاختصار و قیل المراد بإقامتها إدامتها و قیل فعلها علی ما ینبغی و قیل فعلها فی أفضل أوقاتها و قیل جاء علی عرف القرآن فی التعبیر من فعل الصلاة بلفظ الإقامة دون أخواتها و ذلک لما اختصت به من کثرة ما یتوقف علیه من الشرائط و الفرائض و السنن و الفضائل و إقامتها إدامة فعلها مستوفاة جمیع ذلک.

**[ترجمه]این سخن که «ما لایسعهم» عطف بیان برای دین یا مبتداست، و «ما هو» خبر آن است، این کلام که: «أعد علی» گویا دستور به تکرار برای شنیدن حاضران و توجه آن‌ها به او بوده است، و یا برای آشکار کردن نیکویی سخن و خوشایندی شنیدن آن بوده است. و گویا ایشان هر آنچه به شناخت خداوند مربوط باشد، از صفات ذات و صفات افعال را در جمله گواهی به یگانگی دانسته است. و هر چه مربوط به شناخت پیامبران و ویژگی‌های آنان است را داخل در گواهی به پیامبری آنان دانسته و به همین صورت اقرار به معاد را به دلیل خبر دادن پیامبر از آن، داخل در اولی یا دومی دانسته است. و «إقام الصلاة» تاء برای اختصار حذف شده است. و گفته می‌شود منظور از برپاداشتن، ادامه دادن نماز بوده، و گفته شده انجام آن به صورت شایسته و یا انجام آن در برترین زمان آن بوده است. و گفته شده بر اساس عرف قرآنی فقط تعبیر انجام نماز را با عبارت «إقام» آورده و نه سایر فرائض دیگر را. و این به دلیل ویژه بودن نماز و فراوانی شرایط و واجبات و آداب و فضیلت‌های آن است، و برپاداشتن آن یعنی ادامه انجام آنکه همه این‌ها را در بر دارد .

**[ترجمه]

أقول

و یمکن أن تکون ذکر الإقامة لتشبیه الصلاة من الإیمان بمنزلة العمود من الفسطاط کما ورد فی الخبر و إنما لم یذکر الجهاد لأنه لا یجب

إلا مع الإمام فهو تابع للولایة مندرج تحتها أو لعدم تحقق شرط وجوبه فی ذلک الزمان قوله مرتین أی کرر الولایة تأکیدا قوله علیه السلام هذا الذی فرض الله علی العباد أی علم فرضها ضرورة من الدین فیقول ألا زدتنی ألا بالتشدید حرف تحضیض و إذا دخل علی الماضی یکون للتعییر و التندیم و کأن المعنی أنه لا یسأل عن شی‌ء سوی هذه من جنسها کما أنه من أتی بالصلوات الخمس لا یسأل الله عن النوافل و من أتی بالزکاة الواجبة لا یسأل عن الصدقات المستحبة و هکذا.

**[ترجمه]ممکن است برپاداشتن برای نماز برای تشبیه آن نسبت به ایمان در جایگاه ستون خیمه باشد، چنان که در حدیث آمده است. و تنها به این دلیل از جهاد نام نبرده که واجب بودن آن تنها با وجود امام است و مندرج تحت مقوله امامت است. یا به خاطر عدم تحقق شرط واجب بودن آن در آن زمان است. «مرتین» یعنی تکرار ولایت برای تأکید. سخن امام علیه السلام که: «هذا الذی فرض الله علی العباد» یعنی واجب بودن آن را جزء ضروری دین می‌داند. «فیقول ألا زدتنی» «ألا» با تشدید حرف تحضیض و تشویق است، و هنگامی که در ابتدای فعل ماضی بیاید برای سرزنش و پشیمان ساختن است. گویا معنای آن چنین است که خداوند از چیزی غیر از جنس این امور سؤال نمی‌کند. همچنان که هر کس نمازهای پنج‌گانه را بخواند خداوند از او درباره نافله‌ها نمی‌پرسد، و هر کس زکات واجب را بپردازد از او درباره صدقات مستحب نمی‌پرسد و به همین ترتیب .

**[ترجمه]

باب 29 أدنی ما یکون به العبد مؤمنا و أدنی ما یخرجه عنه

روایات

«1»

مع، [معانی الأخبار] عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ جَعْفَرٍ الْکُنَاسِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَا أَدْنَی مَا یَکُونُ بِهِ الْعَبْدُ مُؤْمِناً قَالَ یَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ یُقِرُّ بِالطَّاعَةِ وَ یَعْرِفُ إِمَامَ زَمَانِهِ فَإِذَا فَعَلَ ذَلِکَ فَهُوَ مُؤْمِنٌ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]معانی الأخبار: جعفر کناسی گفت: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: کمترین چیزی که بنده با آن مؤمن است چیست؟ فرمود: شهادت به اینکه معبودی جز خداوند نیست و اینکه محمد صلی الله علیه وآله بنده و فرستاده اوست و اقرار به فرمان‌برداری از خدا و شناخت امام زمان خود، پس اگر چنین کند او مؤمن است. - . معانی الأخبار: 393 -

**[ترجمه]

«2»

مع، [معانی الأخبار] بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی الرَّبِیعِ قَالَ: قُلْتُ مَا أَدْنَی مَا یَخْرُجُ بِهِ الرَّجُلُ مِنَ الْإِیمَانِ قَالَ الرَّأْیُ یَرَاهُ مُخَالِفاً لِلْحَقِّ فَیُقِیمُ عَلَیْهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]معانی الأخبار: ابو ربیع می‌گوید: گفتم: کمترین چیزی که انسان را از ایمان خارج می‌کند چیست؟ فرمود: اینکه بداند عقیده‌ای برخلاف حق است و به آن پایبند باشد. - . معانی الأخبار: 393 -

**[ترجمه]

بیان

الرأی یراه أی فی أصول الدین أو الأعم عمدا أو الأعم مع تقصیر و علی کل تقدیر یحمل الإیمان علی معنی من المعانی المتقدمة.

**[ترجمه]«الرأی یراه» یعنی عقیده‌ای در اصول دین، یا اعم از آن، عمدا یا اعم از تعمد و از سر کوتاهی و در هر صورت ایمان بر یکی از معناهایی که گذشت، حمل فرموده است.

**[ترجمه]

«3»

کِتَابُ سُلَیْمِ بْنِ قَیْسٍ، قَالَ: أَتَی أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام رَجُلٌ فَقَالَ لَهُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ مَا أَدْنَی مَا یَکُونُ بِهِ الرَّجُلُ مُؤْمِناً وَ أَدْنَی مَا یَکُونُ بِهِ کَافِراً وَ

أَدْنَی مَا یَکُونُ بِهِ ضَالًّا قَالَ سَأَلْتَ فَاسْمَعِ الْجَوَابَ أَدْنَی مَا یَکُونُ بِهِ مُؤْمِناً أَنْ یُعَرِّفَهُ اللَّهُ نَفْسَهُ فَیُقِرَّ لَهُ بِالرُّبُوبِیَّةِ وَ الْوَحْدَانِیَّةِ وَ أَنْ یُعَرِّفَهُ نَبِیَّهُ فَیُقِرَّ لَهُ بِالنُّبُوَّةِ وَ بِالْبَلَاغَةِ وَ أَنْ یُعَرِّفَهُ حُجَّتَهُ فِی أَرْضِهِ وَ شَاهِدَهُ عَلَی خَلْقِهِ فَیُقِرَّ لَهُ بِالطَّاعَةِ قَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِنْ جَهِلَ جَمِیعَ الْأَشْیَاءِ غَیْرَ مَا وَصَفْتَ قَالَ نَعَمْ إِذَا أُمِرَ أَطَاعَ وَ إِذَا نُهِیَ انْتَهَی وَ أَدْنَی مَا یَکُونُ بِهِ کَافِراً أَنْ یَتَدَیَّنَ بِشَیْ‌ءٍ فَیَزْعُمَ أَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُ بِهِ مَا نَهَی اللَّهُ عَنْهُ ثُمَّ یَنْصِبَهُ فَیَتَبَرَّأَ وَ یَتَوَلَّی وَ یَزْعُمَ أَنَّهُ یَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِی أَمَرَهُ بِهِ‌⁽¹⁾وَ أَدْنَی مَا یَکُونُ بِهِ ضَالًّا أَنْ لَا یَعْرِفَ حُجَّةَ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ وَ شَاهِدَهُ عَلَی خَلْقِهِ الَّذِی أَمَرَ اللَّهُ بِطَاعَتِهِ وَ فَرَضَ وَلَایَتَهُ قَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ سَمِّهِمْ لِی قَالَ الَّذِینَ قَرَنَهُمُ اللَّهُ بِنَفْسِهِ وَ نَبِیِّهِ فَقَالَ أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ‌⁽²⁾قَالَ أَوْضِحْهُمْ لِی قَالَ الَّذِینَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ فِی آخِرِ خُطْبَةٍ خَطَبَهَا ثُمَّ قُبِضَ مِنْ یَوْمِهِ إِنِّی قَدْ تَرَکْتُ فِیکُمْ أَمْرَیْنِ لَنْ تَضِلُّوا مَا تَمَسَّکْتُمْ بِهِمَا کِتَابَ اللَّهِ وَ أَهْلَ بَیْتِی فَإِنَّ اللَّطِیفَ الْخَبِیرَ قَدْ عَهِدَ إِلَیَّ أَنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ کَهَاتَیْنِ إِصْبَعَیَّ فَتَمَسَّکُوا بِهِمَا لَا تَضِلُّوا وَ لَا تَقَدَّمُوهُمْ فَتَهْلِکُوا وَ لَا تَخَلَّفُوا عَنْهُمْ فَتَفَرَّقُوا وَ لَا تُعَلِّمُوهُمْ فَهُمْ أَعْلَمُ مِنْکُمْ‌⁽³⁾.

کا، [الکافی] عن علی عن أبیه عن حماد بن عیسی عن إبراهیم بن عمر الیمانی عن ابن أذینة عن أبان بن أبی عیاش عن سلیم‌⁽⁴⁾: مثله بأدنی تغییر

**[ترجمه]کتاب سلیم بن قیس: مردی نزد امیرمؤمنان علیه السلام آمد و به ایشان گفت: ای امیرمؤمنان، کمترین چیزی که انسان را مؤمن می‌کند و کمترین چیزی که او را کافر می‌سازد و کمترین چیزی که او را گمراه می‌کند چیست؟ فرمود: سؤال کردی پس جواب را نیز بشنو. کمترین چیزی که او را مؤمن می‌کند این است که خداوند او را به وی بشناساند، پس به ربوبیت و یگانگی او اقرار کند، و اینکه پیامبر او را بشناسد و به پیامبری او و رساندن پیام او اعتراف کند، و اینکه حجت او در زمین و شاهد او را بر بندگانش بشناسد و به فرمان‌برداری از او اقرار کند. گفت: ای امیرمؤمنان، هرچند هر چه غیر آنچه را که گفتی نداند؟ فرمود: بله، هرگاه دستوری داده شود، اطاعت کند و چون از کاری بازداشته شود دست از آن بردارد. و کمترین چیزی که با آن کافر می‌شود این است که متدین به چیزی شود و گمان کند خداوند او را بدان امر کرده و او را از آن بازنداشته، و سپس آن را به پا دارد و تبرّی و تولّی آن را پیدا کند و گمان کند خدایی را می‌پرستد که دستور به انجام آن داده است. - . در الکافی پس از آن اضافه کرده است: و فقط شیطان را می‌پرستد. - و کمترین چیزی که با آن گمراه می‌شود این است که حجت خدا را در زمین و شاهد او را بر بندگان، که خداوند دستور به اطاعت از او داده و سرپرستی او را واجب کرده است، نشناسد. گفت: ای امیرمؤمنان، آنان را برایم نام ببر، فرمود: آن‌هایی که خداوند ایشان را همراه خود و پیامبرش گردانید و فرمود: {از خداوند اطاعت کنید و از پیامبر و صاحبان امرتان اطاعت کنید.} - . نساء / 59 -

گفت: آنان را برایم آشکار گردان. فرمود: کسانی که پیامبر خدا در خطبه‌ای که در واپسین روز از زندگی خود بیان کرد، و همان روز از دنیا رفت، فرمود: همانا من دو چیز را در میان شما گذاشته‌ام که تا زمانی که به آن دو چنگ زنید گمراه نخواهید شد؛ کتاب خدا و اهل بیتم، پس همانا خداوند مهربان و آگاه با من پیمان بسته که این دو مانند دو انگشت من از هم جدا نمی‌شوند تا آنکه در حوض بر من وارد شوند. پس به آن‌ها چنگ زنید که گمراه نمی‌شوید و بر آنان پیشی نگیرید که نابود می‌گردید و از آن‌ها عقب نمانید که پراکنده می‌شوید و به آنان نیاموزید که از شما داناتر هستند. - . کتاب سلیم: 86 -

الکافی: به اسناد خود از سلیم‌ - . کافی 2 : 414 - مانند آن را با اندکی تغییر آورده است .

**[ترجمه]

باب 30 أن العمل جزء الإیمان و أن الإیمان مبثوث علی الجوارح

الآیات

البقرة: وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُضِیعَ إِیمانَکُمْ و قال تعالی لَیْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ الْمَلائِکَةِ وَ الْکِتابِ وَ النَّبِیِّینَ وَ آتَی الْمالَ عَلی حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبی إلی قوله أُولئِکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ‌⁽¹⁾

آل عمران: وَ لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعالَمِینَ‌⁽²⁾

فاطر: إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ یَرْفَعُهُ‌⁽³⁾

<meta info="- وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُضِیعَ إِیمانَکُمْ. - . بقره / 143 -

{و چنین نیست که خداوند ایمان شما را ضایع کند.}

{نیکی چنین نیست که روی خود را به سوی مشرق و مغرب بگردانید، بلکه نیکی این است که به خداوند و روز قیامت و به فرشتگان و پیامبران ایمان آورده و مال خود را برای دوستی خداوند به نزدیکان بدهد.» تا آن‌جا که: «آن‌ها کسانی هستند که راست گفتند و آنان همان پرهیزکاران هستند.}

{و برای خداوند بر مردم حج خانه واجب است، هر کس که راهی به سوی آن بیابد. و هر کس کافر شود به راستی خداوند از عالمیان بی‌نیاز است.}

{سخن پاک به سوی او بالا می‌رود و کار شایسته آن را بالا می‌برد.}

**[ترجمه]

تفسیر

وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُضِیعَ إِیمانَکُمْ أی صلاتکم کما سیأتی و استدل به علی أن العمل جزء الإیمان و قال البیضاوی أی ثباتکم علی الإیمان و قیل إیمانکم بالقبلة المنسوخة أو صلاتکم إلیها لما روی أنه علیه السلام لما وجه إلی الکعبة قالوا کیف بمن مات یا رسول الله قبل التحویل من إخواننا فنزلت‌⁽⁴⁾وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ أی بر من آمن أو المراد بالبر البار و مقابلة الإیمان بالأعمال تدل علی المغایرة و آخرها حیث قال أُولئِکَ الَّذِینَ صَدَقُوا أی فی دعوی الإیمان أو فیما التزموه و تمسکوا به یومئ إلی الجزئیة أو الاشتراط و الآیات الدالة علی الطرفین کثیرة مفرقة علی الأبواب و سنتکلم علیها إن شاء الله. و قوله

سبحانه وَ مَنْ کَفَرَ یدل علی دخول الأعمال فی الإیمان حیث عد ترک الحج کفرا و إن أوله بعضهم بحمله علی جحد فرض الحج أو حمل الکفر علی کفران النعمة فإن ترک المأمور به کفران لنعمة الأمر.

إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ قیل المراد به العقائد الحقة و قیل کلمة التوحید و قیل کل قول حسن و الصعود کنایة عن القبول من صاحبه و الإثابة علیه وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ یَرْفَعُهُ یحتمل وجهین أحدهما إرجاع المرفوع إلی العمل و المنصوب إلی الکلم أی العمل الصالح یوجب رفع العقائد و صحتها أو کمالها و قبولها و ثانیهما العکس أی العقائد الحقة شرائط لصحة الأعمال و علی الوجه الأول یناسب الباب و قد یقال المرفوع راجع إلی الله و المنصوب إلی العمل.

**[ترجمه]«و ما کان الله لیضیع إیمانکم» یعنی نماز شما را، همچنان که خواهد آمد، و به این آیه استدلال شده است که عمل جزئی از ایمان است. و بیضاوی گفته است: یعنی پایداری شما بر ایمان. و گفته شده که مراد، ایمان به قبله منسوخ (یعنی بیت المقدس) یا نماز به سوی آن است به دلیل روایتی که ایشان هنگامی که به سوی کعبه برای نماز روی آوردند گفته شد: ای پیامبر خدا، پس برادران ما که پیش از تغییر قبله درگذشته‌اند چه می‌شوند؟ پس آیه نازل شد. - . تفسیر بیضاوی: 44 - «و لکنّ البرّ من آمن» یعنی کسی که ایمان بیاورد، نیکی کند؛ یا منظور از نیکی کننده کار نیک است. و مقابل قرار دادن ایمان و عمل دلیل بر مغایرت این دو است، و پایان آیه که می‌فرماید: «اولئک الذین صدقوا» یعنی در ادعای ایمان یا در آنچه به آن پایبند بوده و به آن چنگ زده‌اند که اشاره به جزئیت و یا شرطیت صدق در ادعای ایمان دارد، و آیاتی که بر دو طرف دلالت دارند بسیار هستند و در ابواب مختلف پراکنده گشته‌اند و ان شاء الله از آن سخن خواهیم گفت. و سخن خداوند که «و من کفر» دلیل بر داخل شدن اعمال در ایمان است، چرا که ترک حج را به منزله کفر گرفته است. و اگرچه برخی آن را به معنای انکار واجب بودن حج بگیرند، یا کفر را به معنای کفران نعمت حمل کنند. چرا که انجام ندادن دستور به منزله کفران نعمت دستور است.

«الیه یصعد الکلم الطیّب» گفته شده منظور از کلام پاک عقاید راستین است، و گفته شده کلمه توحید است. و گفته شده هر گفتار نیکی است. و بالا رفتن کنایه از پذیرفته شدن از صاحب آن و پاداش گرفتن بر آن است. و «و العمل الصالح یرفعه» بر دو احتمال است، یکی اینکه ضمیر مرفوع در «یرفع» را به عمل برگردانیم و ضمیر منصوب آن را به «الکلم» برگردانیم، یعنی کار شایسته باعث بالا رفتن عقاید و درستی آن یا کمال و پذیرفته شدن آن می‌شود، و دوم برعکس این؛ یعنی عقاید درست شرط درستی اعمال است. و وجه اول مناسب این باب است. و نیز گفته می‌شود ضمیر مرفوع به «الله» و ضمیر منصوب به «العمل» بر می‌گردد.

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

کَنْزُ الْکَرَاجُکِیِّ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَنْ قَالَ الْإِیمَانُ قَوْلٌ بِلَا عَمَلٍ.

**[ترجمه]کنز الکراجکی: امام صادق علیه السلام فرمود: ملعون است، ملعون است هر کس بگوید ایمان فقط به زبان و بدون عمل است.

**[ترجمه]

«2»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی الصَّبَّاحِ الْکِنَانِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: قِیلَ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ مَنْ شَهِدَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَانَ مُؤْمِناً قَالَ فَأَیْنَ فَرَائِضُ اللَّهِ قَالَ وَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام یَقُولُ لَوْ کَانَ الْإِیمَانُ کَلَاماً لَمْ یَنْزِلْ فِیهِ صَوْمٌ وَ لَا صَلَاةٌ وَ لَا حَلَالٌ وَ لَا حَرَامٌ قَالَ وَ قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام إِنَّ عِنْدَنَا قَوْماً یَقُولُونَ إِذَا شَهِدَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَهُوَ مُؤْمِنٌ قَالَ فَلِمَ یُضْرَبُونَ الْحُدُودَ وَ لِمَ یُقْطَعُ أَیْدِیهِمْ وَ مَا خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ خَلْقاً أَکْرَمَ عَلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ مُؤْمِنٍ لِأَنَّ الْمَلَائِکَةَ خُدَّامُ الْمُؤْمِنِینَ وَ أَنَّ جِوَارَ اللَّهِ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ أَنَّ الْجَنَّةَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ أَنَّ الْحُورَ الْعِینَ لِلْمُؤْمِنِینَ ثُمَّ قَالَ فَمَا بَالُ مَنْ جَحَدَ الْفَرَائِضَ کَانَ کَافِراً⁽¹⁾.

**[ترجمه]الکافی: امام باقر علیه السلام فرمود: از امیرالمؤمنین علیه السلام سؤال شد: آیا کسی که شهادت دهد که خدایی جز خدای یگانه نیست و محمد صلی الله علیه و آله فرستاده خداوند است، مؤمن است؟ حضرت فرمود: پس واجبات الهی چه می‌شود؟ راوی گوید: از امام باقر علیه السلام شنیدم که فرمود: امام علی علیه السلام می‌فرمود: اگر ایمان به زبان بود، روزه و نماز و حلال و حرام درباره‌اش نازل نمی‌شد. او گوید: به امام باقر علیه السلام عرض کردم: در میان ما عده‌ای هستند که می‌گویند: هر کس گواهی دهد که خدایی جز خدای یگانه نیست و محمد صلی الله علیه و آله فرستاده خداوند است، چنین شخصی مؤمن است. حضرت فرمود: پس چرا حد برآنان جاری می‌شود و دست‌هایشان بریده می‌شود؟ و خداوند عزوجل آفریده‌ای گرامی‌تر از مؤمن نیافریده است. زیرا فرشتگان خدمتکاران مؤمنان هستند و همسایگی خداوند برای مؤمنان است و بهشت برای مؤمنان است و حوریان سیاه چشم برای مؤمنان است. سپس فرمود: پس چرا کسی که واجبات را انکار کند، کافر است؟ - . کافی 2 : 33 -

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام فأین فرائض الله أقول حاصله أن الإیمان الذی هو سبب لرفع الدرجات و التخلص من العقوبات فی الدنیا و الآخرة لیس محض العقائد

و إلا لم یفرض الله الفرائض و لم یتوعد علی المعاصی و أیضا ما ورد فی الآیات و الأخبار من کرامة المؤمنین و درجاتهم و منازلهم ینافی إجراء الحدود علیهم و إذلالهم و إهانتهم فلا بد من خروجهم عن الإیمان حین استحقاقهم تلک العقوبات قوله فما بال من جحد لعل المعنی أنه لو کان الإیمان محض التکلم بالشهادتین أو الاعتقاد بهما کما تزعمون لم یکن جحد الفرائض موجبا للکفر مع أنکم توافقوننا فی ذلک لورود الأخبار فیه فلم لا تقولون بعدم إیمان تارکی الفرائض و مرتکبی الکبائر أیضا مع ورود الأخبار الکثیرة فیها أیضا و قیل المراد بجحد الفرائض ترکها عمدا من غیر عذر فإنه یؤذن بالاستخفاف و الجحد.

قال الشهید الثانی رفع الله درجته فی بیان حقیقة الکفر عرفه جماعة بأنه عدم الإیمان عما من شأنه أن یکون مؤمنا سواء کان ذلک العدم بضد أو لا بضد فبالضد کأن یعتقد عدم الأصول التی بمعرفتها یتحقق الإیمان أو عدم شی‌ء منها و بغیر الضد کالخالی من الاعتقادین أی اعتقاد ما به یتحقق الإیمان و اعتقاد عدمه و ذلک کالشاک أو الخالی بالکلیة کالذی لم یقرع سمعه شی‌ء من الأمور التی یتحقق الإیمان بها و یمکن إدخال الشاک فی القسم الأول إذ الضد یخطر بباله و إلا لما صار شاکا.

و اعترض علیه بأن الکفر قد یتحقق مع التصدیق بالأصول المعتبرة فی الإیمان کما إذا ألقی إنسان المصحف فی القاذورات عامدا أو وطئه کذلک أو ترک الإقرار باللسان جحدا و حینئذ فینتقض حد الإیمان منعا و حد الکفر جمعا.

و أجیب تارة بأنا لا نسلم بقاء التصدیق لفاعل ذلک و لو سلمنا یجوز أن یکون الشارع جعل وقوع شی‌ء من ذلک علامة و أمارة علی تکذیب فاعل ذلک و عدم تصدیقه فیحکم بکفره عند صدور ذلک منه و هذا کما جعل الإقرار باللسان علامة علی الحکم بالإیمان مع أنه قد یکون کافرا فی نفس الأمر و تارة بأنه یجوز أن یکون الشارع حکم بکفره ظاهرا عند صدور شی‌ء من ذلک حسما لمادة جرأة المکلفین علی انتهاک حرماته و تعدی حدوده و إن کان التصدیق فی نفس

الأمر حاصلا و غایة ما یلزم من ذلک جواز الحکم بکون شخص واحد مؤمنا و کافرا و هذا لا محذور فیه لأنا نحکم بکفره ظاهرا و إمکان إیمانه باطنا فالموضوع مختلف فلم یتحقق اجتماع المتقابلین لیکون محالا و نظیر ذلک ما ذکرناه من دلالة الإقرار علی الإیمان فیحکم به مع جواز کونه کافرا فی نفس الأمر.

**[ترجمه]حاصل کلام امام علیه السلام «فأین فرائض الله» این است که ایمانی که باعث بالارفتن درجات و رهایی از مجازات در دنیا و آخرت می‌شود، تنها عقاید محض نیست که در این صورت خداوند نمی‌بایست واجبات را قرار می‌داد و برای گناهان مجازات تعیین می‌کرد. و همچنین آیات و روایاتی که بر بزرگی مؤمنان و درجات و جایگاه‌های آنان وارد شده است، با اجرای حد بر آن‌ها و خوار کردن و اهانت به آن‌ها منافات دارد. پس ناگزیر باید آنان را در حال شایستگی برای این مجازات‌ها از ایمان خارج دانست. این سخن که «فما بال من جحد» شاید به این معنی است که اگر ایمان، محض بر زبان آوردن شهادتین یا اعتقاد به آن دو است، همچنان که گمان می‌کنید، مخالفت با واجبات نباید به معنای کفر باشد، با اینکه شما به دلیل وجود احادیثی در این مورد، با ما موافق می‌باشید. پس چرا به ایمان نداشتن ترک کننده فرائض و کسانی که گناهان کبیره را انجام می‌دهند معتقد نیستید؟ با اینکه در این مورد نیز احادیث فراوانی آمده است. و گفته شده منظور از انکار واجبات، ترک آن از روی عمد و بدون عذر است. چرا که ترک بدون عذر آن موجب سبک شمردن و انکار است.

شهید ثانی رفع الله درجته در بیان حقیقت کفر گفته است: گروهی در تعریف کفر چنین می‌گویند که کفر عبارت است از ایمان نیاوردن از جانب چیزی که شأن او ایمان داشتن است. خواه این عدم ایمان، ایمان به ضد آن باشد یا ایمان به ضد نباشد. مثال برای ایمان به ضد آن، مانند کسی که معتقد به عدم اصولی است که با شناخت آن اصول، ایمان محقق می‌شود یا معتقد به عدم یکی از آن اصول باشد، و مثال عدم ایمان به غیر ضدّ مانند کسی که به هیچ یک از ضدین اعتقادی ندارد؛ یعنی نه اعتقاد به آنچه ایمان را محقق می‌سازد و نه اعتقاد به نبود آن. و این مانند تردید کننده یا شخص کاملا بدون اعتقاد است. مانند کسی که هیچ یک از چیزهایی را که ایمان به آن محقق می‌شود را تاکنون نشنیده است. و ممکن است تردید کننده را در گروه اول بدانیم، چرا که ضد آن به ذهنش خطور کرده و در غیر این صورت، تردید نمی‌کرد.

و به شهید ثانی اعتراض شده که در این صورت کفر همراه با تصدیق اصول معتبر در ایمان نیز محقق می‌شود، مانند کسی که از روی عمد قرآن را در نجاسات بیفکند یا قرآن را زیر پا بگذارد، یا از روی مخالفت اقرار به زبان را ترک کند. و در این صورت تعریف ایمان از حیث مانعیت نقض می‌گردد و تعریف کفر از حیث جامعیت نقض می‌شود .

گاهی به این اشکال به این صورت پاسخ داده می‌شود که ما برای کسی که چنین کاری کند تصدیق را باقی نمی‌دانیم. و اگر هم آن را بپذیریم شارع می‌تواند انجام آن عمل را علامت و نشانه‌ای بر تکذیب و عدم تصدیق انجام دهنده این کار بداند و حکم به کفر او در زمان انجام کار بدهد. و این مثل این است که اقرار به زبان نشانه‌ای برای حکم به ایمان قرار داده شده، با وجود اینکه اقرارکننده به زبان، در حقیقت کافر باشد. و گاهی چنین پاسخ دهیم که شرع می‌تواند هنگام انجام یکی از این کارها حکم ظاهری به کفر او بدهد تا مکلفان دیگر جرأت شکستن حرمت‌ها و تعدی از حدود را پیدا نکنند. هرچند در حقیقت تصدیق، محقق باشد. و نهایت نتیجه آن جایز بودن حکم به ایمان و کفر شخص واحد است. و این مانعی ندارد، چرا که حکم به کفر او ظاهری است و امکان ایمان باطنی او وجود دارد. و این موضوع مورد اختلاف است. پس اجتماع دو چیز متقابل محقق نمی‌شود تا غیرممکن باشد. و مانند آن استدلالی است که درباره اقرار به ایمان بیان کردیم، که با وجود کافر بودن او در باطن، حکم به آن داده می‌شود.

**[ترجمه]

و أقول أیضا

إن النقض المذکور لا یرد علی جامعیة تعریف الکفر و ذلک لأنه قد تبین أن العدم المأخوذ فیه أعم من أن یکون بالضد أو غیره و ما ذکر من موارد النقض داخل فی غیر الضد کما لا یخفی و حینئذ فجامعیته سالمة لصدقه علی الموارد المذکورة و الناقض و المجیب غفلا عن ذلک.

و یمکن الجواب عن مانعیة تعریف الإیمان أیضا بأن نقول من عرف الإیمان بالتصدیق المذکور جعل عدم الإتیان بشی‌ء من موارد النقض شرطا فی اعتبار ذلک التصدیق شرعا و تحقق حقیقة الإیمان و الحاصل أنا لما وجدنا الشارع حکم بإیمان المصدق و حکم بکفر من ارتکب شیئا من الأمور المذکورة مطلقا علمنا أن ذلک التصدیق إنما یعتبر فی نظر الشارع إذا کان مجردا عن ارتکاب شی‌ء من موارد النقض و أمثالها الموجبة للکفر فکان عدم الأمور المذکورة شرطا فی حصول الإیمان و لا ریب أن المشروط عدم عند عدم شرطه و شروط المعرف التی یتوقف علیها وجود ماهیته ملحوظة فی التعریف و إن لم یصرح بها فیه للعلم باعتبارها عقلا لما تقرر فی بداهة العقول أنه بدون العلة لا یوجب المعلول و الشرط من أجزاء العلة کما صرحوا به فی بحثها و الکل لا یوجد بدون جزئه و هذا الجواب و اللذان قبله لم نجدها لغیرنا بل هی من هبات الواهب تعالی و تقدس و لم نعدم لذلک مثلا و إن لم نکن له أهلا انتهی کلامه قدس سره.

**[ترجمه]نقضی که در اینجا بیان شد جامع بودن تعریف کفر را رد نمی‌کند، چرا که بیان شد که نبودن اعتقاد، اعم از اعتقاد به ضد آن و یا غیر آن است. و چیزهایی که درباره موارد نقض یاد شد، داخل در غیر ضد است، چنان که پوشیده نیست. و به این ترتیب جامعیت تعریف کفر به دلیل درستی آن در موارد یاد شده، محقق است و کسانی که نقض کرده و پاسخ داده‌اند هر دو از آن غفلت کرده‌اند. و می‌توان پاسخ مانع بودن تعریف ایمان را نیز این گونه بیان کنیم که هر کس ایمان را به معنای تصدیق یاد شده بداند، انجام ندادن هر یک از کارهایی که جزء موارد نقض بوده را شرعا شرطی برای اعتبار آن تصدیق و تحقق حقیقت ایمان می‌داند. و نتیجه اینکه هنگامی که ما می‌بینیم شارع، حکم به ایمان کسی که تصدیق می‌کند داده و کسی را که یکی از کارهای نام برده را انجام دهد مطلقا کافر دانسته، می‌فهمیم که آن تصدیق در نظر شارع تنها در صورتی معتبر است که انجام هر یک از موارد نقض و مانند آن‌ها را که باعث کفر می‌شوند به همراه نداشته باشد. بنابراین نبود کارهای یاد شده شرطی برای به حصول ایمان است. و شکی نیست که وقتی شرط از بین برود، مشروط نیز وجود نخواهد داشت. و شروط معرِّف که وجود آن متوقف بر آن شروط است، در تعریف گنجانده شده است، هرچند به دلیل آگاهی از اعتبار آن به صورت عقلی، به صراحت بیان نشده باشد. چرا که برای عقل بدیهی است که بدون وجود علت، معلولی نیز وجود ندارد. و همچنان که در بحث به آن تصریح کرده‌اند، شرط از اجزای علت است و کل بدون جزء خود وجود نخواهد داشت. و این جواب و دو جوابی را که پیش از این بیان کردیم هیچ کس جز ما بیان نکرده و از بخشش‌های خداوند متعال و مقدس است. و اگر چه شایسته آن نیستیم، مانند آن را نفی نمی‌کنیم. پایان کلام ایشان قدس سرّه.

**[ترجمه]

و أقول

هذه التکلفات إنما یحتاج إلیها إذا جعل الإیمان نفس العقائد و لم یدخل فیها الأعمال و مع القول بدخول الأعمال لا حاجة إلیها مع أن هذا التحقیق یهدم ما أسسه سابقا إذ یجری هذه الوجوه فی سائر الأعمال و التروک التی نفی کونها داخلة فی الإیمان و ما ذکره علیه السلام فی آخر الحدیث من الالتزام علی

المخالفین یومی إلی هذا التحقیق فتأمل.

**[ترجمه]این تکلفات تنها در صورتی مورد نیاز است که ایمان را به عنوان عقاید تنها در نظر بگیریم و اعمال را در آن وارد نکنیم. و با اعتقاد به دخالت داشتن اعمال در ایمان نیازی به آن‌ها نیست. با اینکه این تحقیقی که ذکر شد، آنچه را که ایشان در گذشته بنا نهاده بود نابود می‌سازد، چرا که این وجوه در اعمال و تروکی که دخیل در ایمان بودن آن‌ها را نفی فرمود نیز جاری است و آنچه امام علیه السلام در پایان حدیث درباره ملزم کردن مخالفان بیان فرموده به این تحقیق اشاره می‌کند. پس درنگ و اندیشه کن.

**[ترجمه]

«3»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ الْبَرْقِیِّ وَ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ ابْنِ عِیسَی جَمِیعاً عَنْ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیِّ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ یَحْیَی الْحَلَبِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ هَارُونَ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا قَالَ یُسْأَلُ السَّمْعُ عَمَّا سَمِعَ وَ الْبَصَرُ عَمَّا نَظَرَ إِلَیْهِ وَ الْفُؤَادُ عَمَّا عُقِدَ عَلَیْهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]الکافی: حسن بن هارون گوید: امام صادق علیه السلام در مورد آیه {زیرا گوش و چشم و قلب، همه مورد پرسش واقع خواهند شد} به من فرمود: از گوش درباره آنچه که شنیده و از چشم درباره آنچه که بدان نگاه نموده و از قلب درباره آنچه که بر آن مصمم گشته پرسش می‌شود. - . کافی 2 : 37، و آیه در إسراء / 36 -

**[ترجمه]

«4»

کا، [الکافی] عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ أَوْ غَیْرِهِ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْإِیمَانِ فَقَالَ شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ الْإِقْرَارُ بِمَا جَاءَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ مَا اسْتَقَرَّ فِی الْقُلُوبِ مِنَ التَّصْدِیقِ بِذَلِکَ قَالَ قُلْتُ الشَّهَادَةُ أَ لَیْسَتْ عَمَلًا قَالَ بَلَی قُلْتُ الْعَمَلُ مِنَ الْإِیمَانِ قَالَ نَعَمْ الْإِیمَانُ لَا یَکُونُ إِلَّا بِعَمَلٍ وَ الْعَمَلُ مِنْهُ وَ لَا یَثْبُتُ الْإِیمَانُ إِلَّا بِعَمَلٍ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]الکافی: محمد بن مسلم گوید: از امام صادق علیه السلام درباره ایمان پرسیدم. حضرت فرمود: گواهی دادن به اینکه خدایی جز خدای یگانه نیست و اقرار به آنچه که از جانب خداوند آمده است. و آنچه که از تصدیق آن در دل ثابت شده‌است. گفتم: آیا گواهی دادن، عمل نیست؟ فرمود: چرا. گفتم: آیا عمل از ایمان است؟ فرمود: ایمان جز به واسطه عمل تحقق نمی‌پذیرد و عمل جزئی از آن است و ایمان جز به واسطه عمل ثابت نمی‌شود. - . کافی 2 : 38 -

**[ترجمه]

بیان

شهادة أن لا إله إلا الله أی التکلم بکلمة التوحید و الإقرار به ظاهرا و إنما اکتفی بها عن الإقرار بالرسالة لتلازمهما أو هو داخل فی قوله و الإقرار بما جاء من عند الله و الضمیر فی جاء راجع إلی الموصول أی الإقرار بکل ما أرسله الله من نبی أو کتاب أو حکم ما علم تفصیلا و ما لم یعلم إجمالا و کل ذلک الإقرار الظاهری و قوله ما استقر فی القلوب الإقرار القلبی بجمیع ذلک و هذا أحد معانی الإیمان کما ستعرف و لا یدخل فیه أعمال الجوارح سوی الإقرار الظاهری بما صدق به قلبا.

و لما کان عند السائل أن الإیمان محض العلوم و العقائد و لا یدخل فیه الأعمال استبعد کون الشهادة التی هی من عمل الجوارح من الإیمان فأجاب علیه السلام بأن العمل جزء الإیمان و لا یثبت الإیمان أی لا یتحقق واقعا أو لا یثبت

الإیمان عند الناس إلا بالإقرار و الشهادة التی هی عمل الجوارح أو لا یستقر الإیمان إلا بأعمال الجوارح فإن التصدیق الذی لم یکن معه عمل یزول و لا یبقی.

**[ترجمه]«شهادة أن لا إله إلا الله» یعنی بر زبان آوردن کلمه توحید و اقرار ظاهری به آن. و به دلیل تلازم آن با اقرار به پیامبری، تنها به آن بسنده کرده است، و یا اینکه اقرار به نبوت در این سخن امام داخل است که فرمود: «و الإقرار بما جاء من عند الله» و ضمیر در «جاء» به موصول بازمی‌گردد. یعنی اقرار به هر آنچه خداوند فرستاده است؛ از پیامبران و کتاب‌ها و دستورات، هر آنچه به تفصیل بداند إقرار به تفصیل و هر چه به تفصیل نداند، اقرار اجمالی و همه این اقرارهای ظاهری. و این سخن که: «ما استقر فی القلوب» یعنی اقرار قلبی به همه آن‌ها، و این یکی از معانی ایمان است، چنان که خواهی دانست. و کارهای اعضای بدن در آن وارد نیست، مگر اقرار ظاهری به آنچه با قلبش آن را تصدیق کرده است.

و هنگامی که برای پرسشگر روشن شد که ایمان تنها عبارت است از دانش و اعتقاد، و اعمال در آن وارد نمی‌شود، داخل دانستن شهادت را درایمان، به عنوان یکی از کارهای اعضای بدن، بعید دانست. پس امام علیه السلام چنین پاسخ می‌دهد که عمل جزئی از ایمان است. و «لا یثبت الإیمان» یعنی واقعا تحقق نمی‌یابد و یا اینکه در نزد مردم ایمان تنها با اقرار و شهادتی که یکی از کارهای اعضای بدن است ثابت می‌شود. یا اینکه ایمان تنها با کارهای جوارحی استقرار پیدا می‌کند. پس تصدیقی که عمل همراه آن نباشد از بین می‌رود و پایدار نیست.

**[ترجمه]

«5»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الْإِیمَانِ فَقَالَ شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ قَالَ قُلْتُ أَ لَیْسَ هَذَا عَمَلٌ قَالَ بَلَی قُلْتُ فَالْعَمَلُ مِنَ الْإِیمَانِ قَالَ لَا یَثْبُتُ لَهُ الْإِیمَانُ إِلَّا بِالْعَمَلِ وَ الْعَمَلُ مِنْهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]الکافی: جمیل بن دراج گوید: از امام صادق علیه السلام درباره ایمان پرسیدم. حضرت فرمود: گواهی دادن به اینکه خدایی جز خدای یگانه نیست و محمد فرستاده خداوند است. گفتم: آیا این عمل نیست؟ فرمود: چرا. گفتم: پس عمل از ایمان است؟ فرمود: ایمان جز به واسطه عمل تحقق نمی‌یابد و عمل جزئی از ایمان است. - . الکافی 2 : 38 -

**[ترجمه]

بیان

أ لیس هذا عمل کذا فی النسخ بالرفع و لعله من النساخ و یمکن أن یقدر فیه ضمیر الشأن أو یکون مبنیا علی لغة بنی تمیم حیث ذهبوا إلی أن لیس إذا انتقض نفیه یحمل علی ما فی الإهمال و النفی هنا منتقض بالاستفهام الإنکاری قوله علیه السلام لا یثبت له الإیمان الضمیر راجع إلی المؤمن المدلول علیه بالإیمان

**[ترجمه]عبارت «أ لیس هذا عمل» در سایر نسخه‌ها نیز این گونه یعنی کلمه عمل، مرفوع آمده است و شاید این اشتباه از نسخه نویسان باشد. و نیز ممکن است که ضمیر شأن در این عبارت در تقدیر گرفته شده باشد. و یا اینکه ممکن است این عبارت بر اساس لغت بنی تمیم باشد. قبیله تمیم بر این اعتقاد بودند که هرگاه معنای نفی لیس، نقض شود، از عمل می‌افتد. و در اینجا استفهام انکاری، معنای نفی لیس را نقض کرده است. و در عبارت «لا یثبت له الإیمان» ضمیر به مؤمن بر می‌گردد که با کلمه ایمان به آن دلالت شده است.

**[ترجمه]

«6»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ بَکْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ بُرَیْدٍ عَنْ أَبِی عَمْرٍو الزُّبَیْرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ أَیُّهَا الْعَالِمُ أَخْبِرْنِی أَیُّ الْأَعْمَالِ أَفْضَلُ عِنْدَ اللَّهِ قَالَ مَا لَا یَقْبَلُ اللَّهُ شَیْئاً إِلَّا بِهِ قُلْتُ وَ مَا هُوَ قَالَ الْإِیمَانُ بِاللَّهِ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ أَعْلَی الْأَعْمَالِ دَرَجَةً وَ أَشْرَفُهَا مَنْزِلَةً وَ أَسْنَاهَا حَظّاً قَالَ قُلْتُ أَ لَا تُخْبِرُنِی عَنِ الْإِیمَانِ أَ قَوْلٌ هُوَ وَ عَمَلٌ أَمْ قَوْلٌ بِلَا عَمَلٍ فَقَالَ الْإِیمَانُ عَمَلٌ کُلُّهُ وَ الْقَوْلُ بَعْضُ ذَلِکَ الْعَمَلِ بِفَرْضٍ مِنَ اللَّهِ بَیَّنَ فِی کِتَابِهِ وَاضِحٌ نُورُهُ ثَابِتَةٌ حُجَّتُهُ یَشْهَدُ لَهُ بِهِ الْکِتَابُ وَ یَدْعُوهُ إِلَیْهِ قَالَ قُلْتُ صِفْهُ لِی جُعِلْتُ فِدَاکَ حَتَّی أَفْهَمَهُ قَالَ الْإِیمَانُ حَالاتٌ وَ دَرَجَاتٌ وَ طَبَقَاتٌ وَ مَنَازِلُ فَمِنْهُ التَّامُّ الْمُنْتَهَی تَمَامُهُ وَ مِنْهُ النَّاقِصُ الْبَیِّنُ نُقْصَانُهُ وَ مِنْهُ الرَّاجِحُ الزَّائِدُ رُجْحَانُهُ قُلْتُ إِنَّ الْإِیمَانَ لَیَتِمُّ وَ یَنْقُصُ وَ یَزِیدُ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ کَیْفَ ذَلِکَ قَالَ لِأَنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فَرَضَ الْإِیمَانَ عَلَی جَوَارِحِ ابْنِ آدَمَ وَ قَسَمَهُ عَلَیْهَا وَ فَرَّقَهُ

فِیهَا فَلَیْسَ مِنْ جَوَارِحِهِ جَارِحَةٌ إِلَّا وَ قَدْ وُکِلَتْ مِنَ الْإِیمَانِ بِغَیْرِ مَا وُکِلَتْ بِهِ أُخْتُهَا فَمِنْهَا قَلْبُهُ الَّذِی بِهِ یَعْقِلُ وَ یَفْقَهُ وَ یَفْهَمُ وَ هُوَ أَمِیرُ بَدَنِهِ الَّذِی لَا تَرِدُ الْجَوَارِحُ وَ لَا تَصْدُرُ إِلَّا عَنْ رَأْیِهِ وَ أَمْرِهِ وَ مِنْهَا عَیْنَاهُ اللَّتَانِ یُبْصِرُ بِهِمَا وَ أُذُنَاهُ اللَّتَانِ یَسْمَعُ بِهِمَا وَ یَدَاهُ اللَّتَانِ یَبْطُشُ بِهِمَا وَ رِجْلَاهُ اللَّتَانِ یَمْشِی بِهِمَا وَ فَرْجُهُ الَّذِی الْبَاهُ مِنْ قِبَلِهِ وَ لِسَانُهُ الَّذِی یَنْطِقُ بِهِ وَ رَأْسُهُ الَّذِی فِیهِ وَجْهُهُ فَلَیْسَ مِنْ هَذِهِ جَارِحَةٌ إِلَّا وَ قَدْ وُکِلَتْ مِنَ الْإِیمَانِ بِغَیْرِ مَا وُکِلَتْ بِهِ أُخْتُهَا بِفَرْضٍ مِنَ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی اسْمُهُ یَنْطِقُ بِهِ الْکِتَابُ لَهَا وَ یَشْهَدُ بِهِ عَلَیْهَا فَفَرَضَ عَلَی الْقَلْبِ غَیْرَ مَا فَرَضَ عَلَی السَّمْعِ وَ فَرَضَ عَلَی السَّمْعِ غَیْرَ مَا فَرَضَ عَلَی الْعَیْنَیْنِ وَ فَرَضَ عَلَی الْعَیْنَیْنِ غَیْرَ مَا فَرَضَ عَلَی اللِّسَانِ وَ فَرَضَ عَلَی اللِّسَانِ غَیْرَ مَا فَرَضَ عَلَی الْیَدَیْنِ وَ فَرَضَ عَلَی الْیَدَیْنِ غَیْرَ مَا فَرَضَ عَلَی الرِّجْلَیْنِ وَ فَرَضَ عَلَی الرِّجْلَیْنِ غَیْرَ مَا فَرَضَ عَلَی الْفَرْجِ وَ فَرَضَ عَلَی الْفَرْجِ غَیْرَ مَا فَرَضَ عَلَی الْوَجْهِ فَأَمَّا مَا فَرَضَ عَلَی الْقَلْبِ مِنَ الْإِیمَانِ فَالْإِقْرَارُ وَ الْمَعْرِفَةُ وَ الْعَقْدُ وَ الرِّضَا وَ التَّسْلِیمُ بِأَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ إِلَهاً وَاحِداً لَمْ یَتَّخِذْ صَاحِبَةً وَ لَا وَلَداً وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ الْإِقْرَارُ بِمَا جَاءَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مِنْ نَبِیٍّ أَوْ کِتَابٍ فَذَلِکَ مَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَی الْقَلْبِ مِنَ الْإِقْرَارِ وَ الْمَعْرِفَةِ وَ هُوَ عَمَلُهُ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ إِلَّا مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمانِ وَ لکِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْکُفْرِ صَدْراً⁽¹⁾وَ قَالَ أَلا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ‌⁽²⁾وَ قَالَ الَّذِینَ آمَنُوا بِأَفْواهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ‌⁽³⁾وَ قَالَ إِنْ تُبْدُوا ما فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحاسِبْکُمْ بِهِ اللَّهُ فَیَغْفِرُ لِمَنْ یَشاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشاءُ⁽⁴⁾فَذَلِکَ مَا فَرَضَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی الْقَلْبِ مِنَ الْإِقْرَارِ وَ الْمَعْرِفَةِ وَ هُوَ عَمَلُهُ وَ هُوَ رَأْسُ الْإِیمَانِ

وَ فَرَضَ اللَّهُ تَعَالَی عَلَی اللِّسَانِ الْقَوْلَ وَ التَّعْبِیرَ عَنِ الْقَلْبِ بِمَا عُقِدَ عَلَیْهِ وَ أَقَرَّ بِهِ قَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی اسْمُهُ وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً⁽¹⁾وَ قَالَ قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَ ما أُنْزِلَ إِلَیْنا وَ مَا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ وَ إِلهُنا وَ إِلهُکُمْ واحِدٌ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ‌⁽²⁾فَهَذَا مَا فَرَضَ اللَّهُ تَعَالَی عَلَی اللِّسَانِ وَ هُوَ عَمَلُهُ وَ فَرَضَ عَلَی السَّمْعِ أَنْ یَتَنَزَّهَ عَنِ الِاسْتِمَاعِ إِلَی مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَ أَنْ یُعْرِضَ عَمَّا لَا یَحِلُّ لَهُ مِمَّا نَهَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَنْهُ وَ الْإِصْغَاءِ إِلَی مَا أَسْخَطَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ فِی ذَلِکَ وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آیاتِ اللَّهِ یُکْفَرُ بِها وَ یُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ‌⁽³⁾ثُمَّ اسْتَثْنَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مَوْضِعَ النِّسْیَانِ فَقَالَ وَ إِمَّا یُنْسِیَنَّکَ الشَّیْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّکْری مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ‌⁽⁴⁾وَ قَالَ فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِکَ الَّذِینَ هَداهُمُ اللَّهُ وَ أُولئِکَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ‌⁽⁵⁾وَ قَالَ عَزَّ وَ جَلَ قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ هُمْ فِی صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ وَ الَّذِینَ هُمْ لِلزَّکاةِ فاعِلُونَ‌⁽⁶⁾وَ قَالَ وَ إِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَ قالُوا لَنا أَعْمالُنا وَ لَکُمْ أَعْمالُکُمْ‌⁽⁷⁾وَ قَالَ وَ إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِراماً⁽⁸⁾فَهَذَا مَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَی السَّمْعِ مِنَ الْإِیمَانِ أَنْ لَا یُصْغِیَ إِلَی مَا لَا یَحِلُّ لَهُ وَ هُوَ عَمَلُهُ وَ هُوَ مِنَ الْإِیمَانِ وَ فَرَضَ عَلَی الْبَصَرِ أَنْ لَا یَنْظُرَ إِلَی مَا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ أَنْ یُعْرِضَ عَمَّا نَهَی اللَّهُ عَنْهُ مِمَّا لَا یَحِلُّ لَهُ وَ هُوَ عَمَلُهُ وَ هُوَ مِنَ الْإِیمَانِ فَقَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ‌⁽⁹⁾فَنَهَاهُمْ مِنْ أَنْ یَنْظُرُوا إِلَی

عَوْرَاتِهِمْ وَ أَنْ یَنْظُرَ الْمَرْءُ إِلَی فَرْجِ أَخِیهِ وَ یَحْفَظَ فَرْجَهُ مِنْ أَنْ یُنْظَرَ إِلَیْهِ وَ قَالَ وَ قُلْ لِلْمُؤْمِناتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَ مِنْ أَنْ یَنْظُرَ إِحْدَاهُنَّ إِلَی فَرْجِ أُخْتِهَا وَ تَحْفَظَ فَرْجَهَا مِنْ أَنْ یُنْظَرَ إِلَیْهَا وَ قَالَ کُلُّ شَیْ‌ءٍ فِی الْقُرْآنِ مِنْ حِفْظِ الْفَرْجِ فَهُوَ مِنَ الزِّنَا إِلَّا هَذِهِ الْآیَةَ فَإِنَّهَا مِنَ النَّظَرِ⁽¹⁾

اللَّهُ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ وَ النَّهارَ مُبْصِراً( غافر: 61) و مثله قوله تعالی:

« هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ وَ النَّهارَ مُبْصِراً»( یونس: 67) فان تقدیر الآیتین:

جعل لکم اللیل مظلما لتسکنوا فیه و النهار مبصرا لتبتغوا فیه من فضله.

و هکذا هنا تقدیر الآیة: قل للمؤمنین یغضوا أبصارهم من فروج المؤمنین و یحفظوا فروجهم من أبصار المؤمنین.

ثُمَّ نَظَمَ مَا فَرَضَ عَلَی الْقَلْبِ وَ اللِّسَانِ وَ السَّمْعِ وَ الْبَصَرِ فِی آیَةٍ أُخْرَی فَقَالَ وَ ما کُنْتُمْ

تَسْتَتِرُونَ أَنْ یَشْهَدَ عَلَیْکُمْ سَمْعُکُمْ وَ لا أَبْصارُکُمْ وَ لا جُلُودُکُمْ‌⁽²⁾یَعْنِی بِالْجُلُودِ الْفُرُوجَ وَ الْأَفْخَاذَ وَ قَالَ وَ لا تَقْفُ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا⁽³⁾فَهَذَا مَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَی الْعَیْنَیْنِ مِنْ غَضِّ الْبَصَرِ عَمَّا حَرَّمَ اللَّهُ وَ هُوَ عَمَلُهُمَا وَ هُوَ مِنَ الْإِیمَانِ وَ فَرَضَ اللَّهُ عَلَی الْیَدَیْنِ أَنْ لَا یُبْطَشَ بِهِمَا إِلَی مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَ أَنْ یُبْطَشَ بِهِمَا إِلَی مَا أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ فَرَضَ عَلَیْهِمَا مِنَ الصَّدَقَةِ وَ صِلَةِ الرَّحِمِ وَ الْجِهَادِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ الطَّهُورِ لِلصَّلَوَاتِ فَقَالَ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ‌⁽⁴⁾وَ قَالَ فَإِذا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقابِ حَتَّی إِذا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَ إِمَّا فِداءً حَتَّی تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزارَها⁽⁵⁾فَهَذَا مَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَی الْیَدَیْنِ

لِأَنَّ الضَّرْبَ مِنْ عِلَاجِهِمَا وَ فَرَضَ عَلَی الرِّجْلَیْنِ أَنْ لَا یَمْشِیَ بِهِمَا إِلَی شَیْ‌ءٍ مِنْ مَعَاصِی اللَّهِ وَ فَرَضَ عَلَیْهِمَا الْمَشْیَ إِلَی مَا یَرْضَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولًا وَ قَالَ وَ اقْصِدْ فِی مَشْیِکَ وَ اغْضُضْ مِنْ صَوْتِکَ إِنَّ أَنْکَرَ الْأَصْواتِ لَصَوْتُ الْحَمِیرِ⁽¹⁾وَ قَالَ فِیمَا شَهِدَتِ الْأَیْدِی وَ الْأَرْجُلُ عَلَی أَنْفُسِهِمَا وَ عَلَی أَرْبَابِهِمَا مِنْ تَضْیِیعِهِمَا لِمَا أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ وَ فَرَضَهُ عَلَیْهِمَا الْیَوْمَ نَخْتِمُ عَلی أَفْواهِهِمْ وَ تُکَلِّمُنا أَیْدِیهِمْ وَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ‌⁽²⁾فَهَذَا أَیْضاً مِمَّا فَرَضَ اللَّهُ عَلَی الْیَدَیْنِ وَ عَلَی الرِّجْلَیْنِ وَ هُوَ عَمَلُهُمَا وَ هُوَ مِنَ الْإِیمَانِ وَ فَرَضَ عَلَی الْوَجْهِ السُّجُودَ لَهُ بِاللَّیْلِ وَ النَّهَارِ فِی مَوَاقِیتِ الصَّلَاةِ فَقَالَ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ارْکَعُوا وَ اسْجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَبَّکُمْ وَ افْعَلُوا الْخَیْرَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ‌⁽³⁾فَهَذِهِ فَرِیضَةٌ جَامِعَةٌ عَلَی الْوَجْهِ وَ الْیَدَیْنِ وَ الرِّجْلَیْنِ وَ قَالَ فِی مَوْضِعٍ آخَرَ وَ أَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً⁽⁴⁾

وَ قَالَ فِیمَا فَرَضَ عَلَی الْجَوَارِحِ مِنَ الطَّهُورِ وَ الصَّلَاةِ بِهَا وَ ذَلِکَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمَّا صَرَفَ نَبِیَّهُ صلی الله علیه و آله إِلَی الْکَعْبَةِ عَنِ الْبَیْتِ الْمُقَدَّسِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُضِیعَ إِیمانَکُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ‌⁽⁵⁾فَسَمَّی الصَّلَاةَ إِیمَاناً فَمَنْ لَقِیَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ حَافِظاً لِجَوَارِحِهِ مُوفِیاً کُلَّ جَارِحَةٍ مِنْ جَوَارِحِهِ مَا فَرَضَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَیْهَا لَقِیَ اللَّهَ تَعَالَی مُسْتَکْمِلًا لِإِیمَانِهِ وَ هُوَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ مَنْ خَانَ فِی شَیْ‌ءٍ مِنْهَا أَوْ تَعَدَّی مَا أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِیهَا لَقِیَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ نَاقِصَ الْإِیمَانِ قُلْتُ قَدْ فَهِمْتُ نُقْصَانَ الْإِیمَانِ وَ تَمَامَهُ فَمِنْ أَیْنَ جَاءَتْ زِیَادَتُهُ فَقَالَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ إِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ أَیُّکُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِیماناً فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِیماناً وَ هُمْ یَسْتَبْشِرُونَ وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ

رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ‌⁽¹⁾وَ قَالَ نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْیَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْناهُمْ هُدیً‌⁽²⁾وَ لَوْ کَانَ کُلُّهُ وَاحِداً لَا زِیَادَةَ فِیهِ وَ لَا نُقْصَانَ لَمْ یَکُنْ لِأَحَدٍ مِنْهُمْ فَضْلٌ عَلَی الْآخَرِ وَ لَاسْتَوَتِ النِّعَمُ فِیهِ وَ لَاسْتَوَی النَّاسُ وَ بَطَلَ التَّفْضِیلُ وَ لَکِنْ بِتَمَامِ الْإِیمَانِ دَخَلَ الْمُؤْمِنُونَ الْجَنَّةَ وَ بِالزِّیَادَةِ فِی الْإِیمَانِ تَفَاضَلَ الْمُؤْمِنُونَ بِالدَّرَجَاتِ عِنْدَ اللَّهِ وَ بِالنُّقْصَانِ دَخَلَ الْمُفَرِّطُونَ النَّارَ⁽³⁾قَالَ قُلْتُ لَهُ إِنَّ لِلْإِیمَانِ دَرَجَاتٍ وَ مَنَازِلَ وَ یَتَفَاضَلُ الْمُؤْمِنُونَ فِیهَا عِنْدَ اللَّهِ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ صِفْهُ لِی رَحِمَکَ اللَّهُ حَتَّی أَفْهَمَهُ قَالَ إِنَّ اللَّهَ سَبَّقَ بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ کَمَا یُسَبَّقُ بَیْنَ الْخَیْلِ یَوْمَ الرِّهَانِ ثُمَّ فَضَّلَهُمْ عَلَی دَرَجَاتِهِمْ فِی السَّبْقِ إِلَیْهِ فَجَعَلَ کُلَّ امْرِئٍ مِنْهُمْ عَلَی دَرَجَةِ سَبْقِهِ لَا یَنْقُصُهُ فِیهَا مِنْ حَقِّهِ وَ لَا یَتَقَدَّمُ مَسْبُوقٌ سَابِقاً وَ لَا مَفْضُولٌ فَاضِلًا تَفَاضَلَ بِذَلِکَ أَوَائِلُ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ أَوَاخِرُهَا وَ لَوْ لَمْ یَکُنْ لِلسَّابِقِ إِلَی الْإِیمَانِ فَضْلٌ عَلَی الْمَسْبُوقِ إِذَنْ لَلَحِقَ آخِرُ هَذِهِ الْأُمَّةِ أَوَّلَهَا نَعَمْ وَ لَتَقَدَّمُوهُمْ إِذَا لَمْ یَکُنْ لِمَنْ سَبَقَ إِلَی الْإِیمَانِ الْفَضْلُ عَلَی مَنْ أَبْطَأَ عَنْهُ وَ لَکِنْ بِدَرَجَاتِ الْإِیمَانِ قَدَّمَ اللَّهُ السَّابِقِینَ وَ بِالْإِبْطَاءِ عَنِ الْإِیمَانِ أَخَّرَ اللَّهُ الْمُقَصِّرِینَ لِأَنَّا نَجِدُ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ مِنَ الْآخِرِینَ مَنْ هُوَ أَکْثَرُ عَمَلًا مِنَ الْأَوَّلِینَ وَ أَکْثَرُهُمْ صَلَاةً وَ صَوْماً وَ حَجّاً وَ زَکَاةً وَ جِهَاداً وَ إِنْفَاقاً وَ لَوْ لَمْ یَکُنْ سَوَابِقُ یَفْضُلُ بِهَا الْمُؤْمِنُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً عِنْدَ اللَّهِ لَکَانَ الْآخِرُونَ بِکَثْرَةِ الْعَمَلِ مُقَدَّمِینَ عَلَی الْأَوَّلِینَ وَ لَکِنْ أَبَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یُدْرِکَ آخِرَ دَرَجَاتِ الْإِیمَانِ أَوَّلُهَا وَ یُقَدَّمَ فِیهَا مَنْ أَخَّرَ اللَّهُ أَوْ یُؤَخَّرَ فِیهَا مَنْ قَدَّمَ اللَّهُ قُلْتُ أَخْبِرْنِی عَمَّا نَدَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْمُؤْمِنِینَ إِلَیْهِ إِلَی الِاسْتِبَاقِ فَقَالَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ سابِقُوا إِلی مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُها کَعَرْضِ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ أُعِدَّتْ لِلَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ‌⁽⁴⁾وَ قَالَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِکَ الْمُقَرَّبُونَ‌⁽⁵⁾وَ قَالَ وَ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِینَ وَ الْأَنْصارِ وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِیَ

اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ‌⁽¹⁾فَبَدَأَ بِالْمُهَاجِرِینَ الْأَوَّلِینَ عَلَی دَرَجَةِ سَبْقِهِمْ ثُمَّ ثَنَّی بِالْأَنْصَارِ ثُمَّ ثَلَّثَ بِالتَّابِعِینَ لَهُمْ بِإِحْسَانٍ فَوَضَعَ کُلَّ قَوْمٍ عَلَی قَدْرِ دَرَجَاتِهِمْ وَ مَنَازِلِهِمْ عِنْدَهُ ثُمَّ ذَکَرَ مَا فَضَّلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ أَوْلِیَاءَهُ بَعْضَهُمْ عَلَی بَعْضٍ فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَ تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا

بَعْضَهُمْ عَلی بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ کَلَّمَ اللَّهُ وَ رَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ‌⁽²⁾إِلَی آخِرِ الْآیَةِ وَ قَالَ وَ لَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِیِّینَ عَلی بَعْضٍ‌⁽³⁾وَ قَالَ انْظُرْ کَیْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلی بَعْضٍ وَ لَلْآخِرَةُ أَکْبَرُ دَرَجاتٍ وَ أَکْبَرُ تَفْضِیلًا⁽⁴⁾وَ قَالَ هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ‌⁽⁵⁾وَ قَالَ وَ یُؤْتِ کُلَّ ذِی فَضْلٍ فَضْلَهُ‌⁽⁶⁾وَ قَالَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ‌⁽⁷⁾وَ قَالَ وَ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِینَ عَلَی الْقاعِدِینَ أَجْراً عَظِیماً دَرَجاتٍ مِنْهُ وَ مَغْفِرَةً وَ رَحْمَةً⁽⁸⁾وَ قَالَ لا یَسْتَوِی مِنْکُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَ قاتَلَ أُولئِکَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِینَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَ قاتَلُوا⁽⁹⁾وَ قَالَ یَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ‌⁽¹⁰⁾وَ قَالَ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ لا یُصِیبُهُمْ ظَمَأٌ وَ لا نَصَبٌ وَ لا مَخْمَصَةٌ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ لا یَطَؤُنَ مَوْطِئاً یَغِیظُ الْکُفَّارَ وَ لا یَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَیْلًا إِلَّا کُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ‌⁽¹¹⁾وَ قَالَ وَ ما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ‌⁽¹²⁾وَ قَالَ فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ‌⁽¹³⁾فَهَذَا ذِکْرُ دَرَجَاتِ الْإِیمَانِ وَ مَنَازِلِهِ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ‌⁽¹⁴⁾.

**[ترجمه]الکافی: ابوعمرو زبیری گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: ای عالم، به من بفرمایید که کدام عمل در نزد خداوند برتر است؟ فرمود: آن عمل که خداوند چیزی را بدون آن نمی‌پذیرد. گفتم: آن چیست؟ فرمود: ایمان به خدای یگانه والاترین اعمال از لحاظ درجه و منزلت و والاترین آن‌ها از لحاظ بهره است. گفتم: آیا درباره ایمان به من خبر نمی‌دهی که آیا گفتار است و یا عمل و یا گفتار بدون عمل است؟ فرمود: تمام ایمان عمل است و گفتار جزئی از آن عمل است. خداوند آن را واجب ساخته و در کتابش بیان نموده است. نورش آشکار و حجتش ثابت است و کتاب بدان گواهی داده و به آن فرامی‌خواند. گفتم: فدایت گردم، آن را برایم توضیح دهید تا بفهمم. فرمود: ایمان درجات و طبقات و مراتبی دارد که برخی کامل است و به کمال رسیده است و برخی ناقص است که نقصان آن مشخص است و برخی هم برتر است و برتری آن هم افزونی آن است. گفتم: ایمان کامل می‌شود و کاستی می‌پذیرد و زیاد می‌شود؟ فرمود: بله. گفتم: چگونه؟ فرمود: خداوند تبارک و تعالی ایمان را بر اعضای انسان تقسیم و بر آن‌ها واجب ساخت. و هیچ عضوی نیست مگر اینکه در مورد ایمان وظیفه‌ای دارد که غیر از وظیفه سایر اعضای بدن است. از جمله اعضاء قلب اوست که به واسطه آن می‌اندیشد و درک می‌کند و می‌فهمد و آن امیر بدنش است که اعضاء تنها با رأی و دستور او کار می‌کنند. و از جمله اعضاء، چشمانش است که به واسطه آن‌ها می‌بیند و دیگر گوش‌هایش است که به واسطه آن‌ها می‌شنود و هر دو دستش است که به واسطه آن‌ها از زور استفاده می‌کند. و پاهایش است که به واسطه آن‌ها راه می‌رود و شرمگاهش است که شهوتش از آنجاست و زبانش که با آن سخن می‌گوید و سرش که صورتش در آن قرار دارد. پس از میان این اعضاء هیچ عضوی نیست مگر اینکه در مورد ایمان وظیفه‌ای دارد که غیر از وظیفه عضو دیگر است. و [این ایمان] از جانب خداوند تبارک و تعالی واجب گشته و کتاب درباره آن سخن گفته و بدان گواهی می‌دهد. پس خداوند بر قلب چیزی را واجب ساخته است که با آنچه که بر گوش واجب ساخته متفاوت است. و بر گوش چیزی را واجب ساخته که با آنچه که بر چشمان واجب ساخته متفاوت است. و بر چشمان چیزی را واجب ساخته که با آنچه بر زبان واجب ساخته متفاوت است و بر زبان چیزی را واجب ساخته که با آنچه که بر دست‌ها واجب ساخته متفاوت است و بر دستان چیزی را واجب ساخته که با آنچه که بر پاها واجب نموده متفاوت است. و بر پاها چیزی را واجب ساخته که با آنچه که بر شرمگاه واجب نموده متفاوت است. و بر شرمگاه چیزی را واجب نموده که با آنچه که بر صورت واجب نموده متفاوت است. اما آنچه که از ایمان بر قلب واجب ساخته، اقرار و شناخت و تصمیم و رضایت و تسلیم به این است که خدایی جز خداوند یگانه نیست و شریکی ندارد و خداوند یگانه است و زن و فرزندی اختیار نکرده است و محمد صلی الله علیه و آله بنده و فرستاده اوست و اقرار به پیامبر و یا کتابی است که از جانب خداوند آمد‌ه‌است. و این اقرار و شناختی که خداوند بر قلب واجب ساخته است، عمل قلب است. و این سخن خداوند عزوجل است: {مگر آن کس که مجبور شده ولی قلبش به ایمان اطمینان دارد. اما کسی که سینه‌اش به کفر گشاده گردد} - . نحل / 106 -

و فرموده است: {آگاه باش که با یاد خدا دل‌ها آرامش می‌یابد} - . رعد / 28 - و فرموده است: {آنان که با زبان خود گفتند: «ایمان آوردیم»، و حال آنکه دل‌هایشان ایمان نیاورده بود} - . مائده / 41 -

و نیز فرموده است: {و اگر آنچه در دل‌های خود دارید، آشکار یا پنهان کنید، خداوند شما را به آن محاسبه می‌کند؛ آنگاه هر که را بخواهد می‌بخشد، و هر که را بخواهد عذاب می‌کند} - . بقره / 284 -

و این همان اقرار و شناخت است که خداوند عزوجل بر قلب واجب ساخته است و این اقرار عمل آنست و به منزله سر ایمان است. و خداوند متعال بر زبان گفتار و بیان آنچه که قلب بدان استوار گشته و اقرار نموده است، را واجب ساخته است. خداوند تبارک و تعالی فرموده است: {با مردم به زبانِ خوش سخن بگویید} - . بقره / 83 - و فرموده است: {و بگویید: به آنچه به سوی ما نازل شده و آنچه به سوی شما نازل گردیده، ایمان آوردیم؛ و خدای ما و خدای شما یکی است و ما تسلیم او هستیم} - . عنکبوت / 46 - و این چیزی است که خداوند بر زبان واجب ساخته که عمل آن است. و بر گوش واجب ساخته که از گوش دادن به آنچه که خداوند حرام ساخته، دوری جوید و از آنچه که برایش حلال نیست و خداوند عزوجل از آن نهی نموده و گوش دادن به آنچه که موجب خشم خداوند عزوجل است، پرهیز نماید. خداوند عزوجل فرموده است: {و در این کتاب بر شما نازل کرده که: هر گاه شنیدید آیات خدا مورد انکار و ریشخند قرار می‌گیرد، با آنان منشینید تا به سخنی غیر از آن درآیند.} - . نساء / 140 -

سپس خداوند مورد فراموشی را استثنا نموده و فرموده است: {اگر شیطان تو را [در این باره] به فراموشی انداخت، پس از یاد آوری، با قوم ستمکار ننشین} - . انعام / 68 - و فرموده است: {پس به بندگانم بشارت بده همان کسانی که به سخن گوش فرامی‌دهند و از بهترین آن پیروی می‌کنند؛ اینان کسانی هستند که خداوند هدایتشان نموده و اینان همان خردمندان هستند} - . زمر / 18 -

و خداوند عزوجل فرموده است: {به راستی که مؤمنان رستگار شدند، همان کسانی که در نمازشان فروتنند، و آنان که از بیهوده رویگردانند، و آنان که زکات می‌پردازند} - . مؤمنون / 1 - 4 -

و فرموده است: {چون سخن بیهوده‌ای بشنوند، از آن روی برتابند و بگویند: اعمال ما برای خود ما و اعمال شما برای خود شماست} - . قصص / 55 -

و فرموده‌است: {و چون بر بیهودگی می‌گذرند، بزرگوارانه می‌گذرند} - . فرقان / 72 - و این ایمانی است که خداوند بر گوش واجب ساخته است که به آنچه که برایش حلال نیست نسپارد. و این عمل گوش است که از ایمان است. و بر چشم واجب ساخته که به آنچه که خداوند بر او حرام نموده ننگرد و از آنچه که برایش حلال نیست و خداوند از آن نهی نموده دوری نماید. و این عمل چشم است و از ایمان است. خداوند تبارک و تعالی فرموده است: {به مردان با ایمان بگو: «دیده فرو نهند و پاکدامنی ورزند} - . نور / 30 - پس خداوند آنان را از نگاه کردن به شرمگاشان و از اینکه مردی به شرمگاه برادرش نگاه کند، نهی نموده است تا هر کس شرمگاه خود را از نگاه دیگران حفظ کند. و خداوند فرموده است: {و به زنان با ایمان بگو: «دیدگان خود را فرو بندند و پاکدامنی ورزند} - . نور / 31 - و یکی از آنان به شرمگاه برادر خود نگاه نکند و شرمگاه خود را از نگاه دیگران حفظ کند. و حضرت فرمود: هر آنچه که در قرآن در مورد حفظ شرمگاه است، در مورد زنا است مگر این آیه که در مورد نگاه کردن است. سپس خداوند آنچه را که بر قلب و زبان و گوش و چشم واجب نموده در آیه دیگر آورده و فرموده است: {و شما [که گناه خود را] پنهان می‌نمودید، نه به خاطر این بود که [مبادا] گوش و چشم و پوستتان بر علیه شما گواهی دهند} - . فصلت / 22 -

مقصود از پوست، شرمگاه‌ها و ران‌ها است. و نیز فرموده است: {و چیزی را که بدان علم نداری دنبال نکن، زیرا گوش و چشم و قلب، همه مورد پرسش واقع خواهند شد} - . اسراء / 36 -

و این چیزی است که خداوند بر چشم واجب نموده که همان فروبستن چشم از آن چیزی است که خداوند عز و جل حرام ساخته است. و این عمل چشم است که از ایمان است. و واجب خداوند بر دستان این است که آن‌ها را برای آنچه که خداوند حرام نموده به کار نگیرد و برای آنچه که خداوند عزوجل امر نموده و واجب ساخته مانند صدقه و صله رحم و جهاد در راه خدا و طهارت برای نمازها به کار گیرد. خداوند فرموده است: {ای کسانی که ایمان آورده‌اید، چون به نماز برخاستید، صورت و دست‌هایتان را تا آرنج بشویید؛ و سر و پاهای خودتان را تا برآمدگی مسح کنید} - . مائده / 6 -

و فرموده است: {چون با کافران رو به رو شدید، گردن‌هایشان را بزنید تا چون آنان را از پای درآوردید، اسیران را در بند کنید. سپس یا منت گذارید و یا اینکه فدیه بگیرید. تا اینکه در جنگ اسلحه‌ها بر زمین گذاشته شود} - . محمد / 4 - این است آنچه که خداوند بر دست واجب نموده است. زیرا زدن از جمله کارهای دست است. و بر پاها واجب نموده انسان با آن‌ها به سوی چیزی از نافرمانی خداوند گام برندارد. و بر آن‌ها گام برداشتن به سوی آنچه که مورد رضای خداوند است را واجب ساخته است. خداوند فرموده است: {در زمین با تکبر راه نرو زیرا که هرگز نمی‌توانی زمین را بشکافی و در بلندی به کوه‌ها نمی‌رسی} - . اسراء / 37 -

و فرموده است: {و در راه‌رفتنِ خود میانه‌رو باش، و صدایت را آهسته ساز، که بدترین آوازها بانگ خران است} - . لقمان / 19 -

و درباره گواهی دستان و پاها بر ضد خود و صاحبان خود نسبت به تباه ساختن امر و واجب خداوند عزوجل فرموده است: {امروز بر دهان‌های آنان مُهر می‌نهیم، و دست‌هایشان با ما سخن می‌گویند، و پاهایشان بدانچه فراهم می‌ساختند گواهی می‌دهند} - . یس / 65 -

این نیز از جمله اموری است که خداوند بر پاها و دست‌ها واجب ساخته و این عمل آن‌ها است و از ایمان است. و بر صورت واجب نمود که در شب و روز در اوقات نماز برای او سجده نماید و فرمود: {ای کسانی که ایمان آورده‌اید، رکوع و سجود کنید و پروردگارتان را بپرستید و کار خوب انجام دهید، باشد که رستگار شوید} - . حج / 77 - پس این وظیفه‌ای است که هم بر صورت و هم بر دست‌ها و هم بر پاها واجب است. و در جایی دیگر فرموده است: {و مساجد مخصوص خداست، پس هیچ کس را با خدا نخوانید} - . جن / 18 - و آن زمان که خداوند پیامبر خود صلی الله علیه و آله را از بیت المقدس به سوی کعبه بازگرداند، درباره طهارت و نمازی که بر اعضاء واجب نموده فرمود: {و خداوند ایمان شما را ضایع نمی گرداند، زیرا خدا نسبت به مردم دلسوز و مهربان است.} - . بقره / 143 -

پس خداوند نماز را ایمان نامید. پس هر کس خداوند عزّ و جلّ را ملاقات نماید در حالی که اعضای بدن خود را حفظ نموده و هر عضوی از اعضایش آنچه که خداوند بر آن واجب ساخته، انجام داده‌است، با ایمان کامل خداوند را ملاقات می نماید و از اهل بهشت است. و هر کس که در چیزی از آن‌ها خیانت روا دارد و یا از امر خداوند پافراتر بگذارد، در حالی خداوند عزّ و جلّ را ملاقات می‌کند که ایمانش ناقص است. گفتم: من نقصان و کمال ایمان را فهمیدم. پس زیادی آن از کجا آمد؟ حضرت فرمود: خداوند عزّ و جلّ می‌فرماید: {و چون سوره‌ای نازل شود، از میان آنان کسی هست که می‌گوید: «این سوره ایمان کدام یک از شما را افزود؟» امّا کسانی که ایمان آورده‌اند بر ایمانشان می‌افزاید و آنان شادمانی می‌کنند. اما کسانی که در دلشان بیماری دارند، بر پلیدی‌شان پلیدی افزوده می‌گردد} - . توبه / 124 - 125 -

و فرموده است: {ما خبرشان را بر تو درست حکایت می‌کنیم: آنان جوانانی بودند که به پروردگارشان ایمان آورده بودند و بر هدایتشان افزودیم} - . کهف / 13 - اگر همه ایمان‌ها یکی بود و زیادی و نقصانی در آن نبود، هیچ یک از آنان بر دیگری برتری نداشتند و نعمت‌ها برابر بود و مردم هم یکسان بودند. و برتری بیهوده بود. ولی به وسیله کمال ایمان است که مؤمنین وارد بهشت می‌شوند و به واسطه زیادی ایمان است که در نزد خداوند چندین درجه از [یکدیگر] برتری می‌یابند و به واسطه نقصان ایمان است که کم‌کاران وارد دورخ می‌شوند. - . الکافی 2 : 33 - 37 -

راوی گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: آیا ایمان درجات و مراتبی دارد که مؤمنان به واسطه آن‌ها در نزد خداوند برتری می‌یابند؟ فرمود: آری. گفتم: خدایت رحمت کند، آن را برایم توضیح دهید تا بفهمم. فرمود: خداوند میان مؤمنان مسابقه گذاشته است همچنان که در روز مسابقه اسبان میان اسب‌ها مسابقه گذاشته می‌شود. سپس آنان را بر اساس مراتبی که آنان در پیشی گرفتن به سوی او به دست آورده‌اند، برتری داده است. و هرکسی را در مرتبه‌ای که در مسابقه کسب نموده، قرار داده است. و از حق کسی در این مسابقه نکاست. و [در نزد خداوند] هیچ عقب افتاده‌ای از پیشی گیرنده و هیچ کم فضیلتی از صاحب فضیلت جلو نمی‌افتد. به واسطه این[مسابقه] است که پیشی گیرندگان و عقب افتادگان این امت بر همدیگر برتری می‌یابند. و اگر پیشی گیرندگان بر عقب افتادگان برتری نداشتند، آنگاه آخرین فرد این امت با اولین آن برابر می‌شد. بله اگر برای کسی که به سوی ایمان پیشی گرفته است، بر کسی که عقب افتاده‌است برتری نبود، آن که عقب افتاده از کسی که جلو افتاده پیش می‌افتاد. ولی خداوند براساس درجات ایمان پیشی گیرندگان را مقدم داشته و براساس تأخیر در ایمان عقب افتادگان را عقب انداخته است. به همین خاطر از مؤمنانی که عقب افتاده‌اند، کسانی را می‌بینیم که از پیشی گیرندگان، اعمال بیشتری انجام داده و بیشتر نماز خوانده و روزه گرفته و حج نموده و زکات داده و جهاد کرده و انفاق نموده اند. اگر سوابقی نبود که برخی مؤمنان به واسطه آن بر برخی دیگر در نزد خداوند برتری می‌یابند، آنگاه عقب افتادگان به واسطه بسیاری اعمالشان بر پیشی گیرندگان مقدم می‌شدند. ولی خداوند عز و جل نخواسته است که آخرین درجات ایمان با اولین درجات آن برابر گردد و کسی که خداوند او را عقب انداخته جلو افتد و یا اینکه کسی که خداوند او را جلو انداخته عقب افتد. گفتم: در این باره که خداوند مؤمنین را در پیشی گرفتن به ایمان به سوی خود فراخوانده است، به من بفرمایید. فرمود: این سخن خداوند عز و جل که می‌فرماید: {برای آمرزشی از پروردگارتان و بهشتی که پهنایش چون پهنای آسمان و زمین است و برای کسانی آماده شده که به خدا و پیامبرانش ایمان آورده‌اند، بر یکدیگر سبقت جویید} - . حدید / 21 -

و نیز فرموده است: {و سبقت‌گیرندگان مقدّمند. آنانند همان مقرّبان هستند} - . واقعه / 10- 11 -

و فرموده است: {و پیشگامانِ نخستین از مهاجران و انصار، و کسانی که با نیکوکاری از آنان پیروی کردند، خدا از ایشان خشنود و آنان از او خشنودند} - . توبه / 100 - خداوند با مهاجرین پیشگام براساس درجه پیش افتادنشان آغاز نمود. سپس در مرتبه دوم انصار را ذکر نمود و کسانی را که به نیکی از ایشان پیروی کرده اند را در مرتبه سوم قرار داد. پس هر قومی را بر اساس در درجه و مراتبی که در نزدش دارند، قرار داد. سپس چیزی را که خداوند به واسطه آن برخی اولیای خود را بر برخی دیگر برتری می‌بخشد ذکر نموده و فرموده است: {برخی از آن پیامبران را بر برخی دیگر برتری بخشیدیم. از آنان کسی بود که خدا با او سخن گفت و درجات بعضی از آنان را بالا برد} تا آخر آیه - . بقره / 253 -

و فرموده است: {و ما برخی پیامبران را بر برخی دیگر برتری بخشیدیم} - . اسراء / 55 - و فرموده است: {ببین چگونه برخی از آنان را بر برخی دیگر برتری داده‌ایم، و قطعاً درجات آخرت و برتری آن بزرگ‌تر و بیشتر است} - . اسراء / 21 -

و فرموده است: {[هر یک از] ایشان را نزد خداوند درجاتی است} - . آل عمران / 163 - و فرموده است: {خداوند مجاهدان را بر خانه‌نشینان به پاداشی بزرگ، برتری بخشیده است. [پاداش بزرگی که] به عنوان درجات و آمرزش و رحمتی از جانب او است} - . نساء / 95 - 96 - و فرموده است: {کسانی از شما که پیش از فتح [مکّه] انفاق و جهاد کرده‌اند، [با دیگران] یکسان نیستند. مرتبه آنان از کسانی‌اند که بعداً به انفاق و جهاد پرداخته‌اند بالاتراست} - . سجده / 29 -

و فرموده است: {خدا رتبه کسانی از شما را که ایمان آورده و کسانی را که دانشمند گشته‌اند بالا می‌برد} - . مجادله / 11 -

و فرموده است: {زیرا که هیچ تشنگی و رنج و گرسنگی در راه خدا به آنان نمی‌رسد؛ و در هیچ مکانی که کافران را به خشم می‌آورد قدم نمی‌گذارند و از دشمنی غنیمتی به دست نمی‌آورند مگر اینکه به سبب آن، عمل صالحی برای آنان نوشته می‌شود} - . توبه / 120 -

و فرموده است: {و هر خیری که از پیش برای خود بفرستید، آن را نزد خدا باز خواهید یافت} - . بقره / 110 -

و فرموده است: {پس هر که هموزن ذرّه‌ای نیکی کند آن را خواهد دید. و هر که هموزن ذرّه‌ای بدی کند آن را خواهد دید} - . زلزال / 6 - 7 -

این بود بیان درجات ایمان و مراتب آن در نزد خداوند عز و جل. - . الکافی 2 : 40 - 42 -

**[ترجمه]

تبیین

اعلم أن العیاشی ذکر فی التفسیر أکثر أجزاء هذا الخبر متفرقا

و لما کان ما فی الکافی أجمع و أصح اکتفینا به و فی الکافی أیضا کان فرقه علی بابین‌⁽¹⁾

فجمعتهما لاتصالهما معنی و اتصال سندهما و رواه الشیخ الجلیل جعفر بن محمد بن قولویه عن سعد بن عبد الله بإسناده عن الصادق علیه السلام عن أمیر المؤمنین صلوات الله علیه فیما ذکر من أنواع آیات القرآن بأدنی تفاوت و سیأتی مثله بروایة النعمانی أیضا عن أمیر المؤمنین علیه السلام فهذا المضمون مستفیض مؤید بأخبار أخر أیضا.

قوله علیه السلام الإیمان بالله هو مبتدأ و أعلی خبره و یحتمل أن یکون المراد به جمیع العقائد الإیمانیة اکتفی بذکر أشرفها و أعظمها للزومها لسائرها مع أن کون التوحید أشرف لا ینافی وجوب البقیة و اشتراطه بها و السنا الضوء و بالمد الرفعة و الحظ النصیب و

المراد بالقول التصدیق القلبی أو هو مع الإقرار اللسانی بالعقائد الإیمانیة و قیل هو الذی یعبر عنه بالکلام النفسی و قد یستدل بقوله عمل کله علی أن التصدیق المکلف به لیس محض العلم إذ هو من قبیل الانفعال بل هو فعل قلبی.

قال شارح المقاصد و المذهب أنه غیر العلم و المعرفة لأن من الکفار من کان یعرف الحق و لا یصدق به عنادا و استکبارا قال الله تعالی الَّذِینَ آتَیْناهُمُ الْکِتابَ یَعْرِفُونَهُ کَما یَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ وَ إِنَّ فَرِیقاً مِنْهُمْ لَیَکْتُمُونَ الْحَقَّ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ‌⁽²⁾و قال وَ إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ لَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ مَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا یَعْمَلُونَ‌⁽³⁾و قال تعالی حکایة عن موسی علیه السلام لفرعون لَقَدْ عَلِمْتَ ما أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلَّا رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ‌⁽⁴⁾فاحتیج إلی الفرق بین العلم بما جاء به النبی صلی الله علیه و آله و هو معرفته و بین التصدیق لیصح کون الأول حاصلا للمعاندین دون الثانی و کون الثانی إیمانا دون الأول فاقتصر بعضهم علی أن ضد التصدیق هو الإنکار و التکذیب و ضد المعرفة النکارة و الجهالة و إلیه أشار الغزالی حیث فسر التصدیق بالتسلیم فإنه لا یکون مع الإنکار و الاستکبار بخلاف

العلم و المعرفة.

و فصل بعضهم زیادة التفصیل و قال التصدیق عبارة عن ربط القلب بما علم من إخبار المخبر و هو أمر کسبی یثبت باختیار المصدق و لهذا یؤجر و یثاب علیه بل یجعل رأس العبادات بخلاف المعرفة فإنها ربما تحصل بلا کسب کمن وقع بصره علی جسم فحصل له معرفة أنه جدار أو حجر و حققه بعض المتأخرین زیادة تحقیق فقال المعتبر فی الإیمان هو التصدیق الاختیاری و معناه نسبة التصدیق إلی المتکلم اختیارا و بهذا القید یمتاز عن التصدیق المنطقی المقابل للتصور فإنه قد یخلو عن الاختیار کما إذا ادعی النبی النبوة و أظهر المعجزة فوقع فی القلب صدقه ضرورة من غیر أن ینسب إلیه اختیارا فإنه لا یقال فی اللغة إنه صدقه فلا یکون إیمانا شرعیا کیف و التصدیق مأمور به فیکون فعلا اختیاریا زائدا علی العلم لکونه کیفیة نفسانیة أو انفعالا و هو حصول المعنی فی القلب و الفعل القلبی لیس کذلک بل هو إیقاع النسبة اختیارا الذی هو کلام النفس و یسمی عقد القلب فالسوفسطائی عالم بوجود النهار و کذا بعض الکفار بنبوة النبی صلی الله علیه و آله لکنهم لیسوا بمصدقین لأنهم لا یحکمون اختیارا بل ینکرون.

و کلام هذا القائل متردد یمیل تارة إلی أن التصدیق المعتبر فی الإیمان نوع من التصدیق المنطقی لکونه مقیدا بالاختیار و کون التصدیق العلمی أعم لا فرق بینهما إلا بلزوم الاختیار و عدمه و تارة إلی أنه لیس من جنس العلم أصلا لکونه فعلا اختیاریا و کون العلم کیفیة أو انفعالا و علی هذا الأخیر أصر بعض المعتنین بتحقیق الإیمان و جزم بأن التسلیم الذی فسر به الغزالی التصدیق لیس من جنس العلم بل أمر وراءه معناه گردن دادن و گرویدن و حق دانستن مر آنرا که حق دانسته باشی.

و یؤیده ما ذکره إمام الحرمین أن التصدیق علی التحقیق کلام النفس لکن لا یثبت کلام النفس إلا مع العلم و نحن نقول لا شک أن التصدیق المعتبر فی الإیمان هو ما یعبر عنه فی الفارسیة بگرویدن و باور کردن و راست گوی دانستن إذا

أضیف إلی الحاکم و راست دانستن و حق دانستن إذا أضیف إلی الحکم و لا یکفی مجرد العلم و المعرفة الخالی عن هذا المعنی ثم أطال الکلام فی ذلک و آل تحقیقه إلی أنه لیس شی‌ء وراء العلم و المعرفة.

و قال المحقق الدوانی فی شرح العقائد اعلم أنه لو فسر التصدیق المعتبر فی الإیمان بما هو أحد قسمی العلم فلا بد من اعتبار قید آخر لیخرج الکفر العنادی و قد عبر عنه بعض المتأخرین بالتسلیم و الانقیاد و جعله رکنا من الإیمان و الأقرب أن یفسر التصدیق بالتسلیم الباطنی و الانقیاد القلبی و یقرب منه ما قیل إن التصدیق أن تنسب باختیارک الصدق إلی أحد و هو یحوم حول ذلک و إن لم یصب المنحر انتهی.

**[ترجمه]بدان که عیاشی در تفسیر خود بیشتر قسمت‌های این حدیث را به صورت پراکنده بیان کرده است. و چون آنچه در الکافی آمده کامل‌تر و درست‌تر بود به آن بسنده کردیم. و در الکافی نیز تفاوت آن در دو باب بود. - . باب این که ایمان در تمامی اعضای بدن جاری است، و باب پیشتازی در ایمان. - بر این اساس آن را برای به هم پیوستگی معنی و سندهای آن‌ها جمع نمودم. و شیخ بزرگوار جعفر بن محمد بن قولویه از سعد بن عبد الله با اسناد خود از امام صادق علیه السلام از امیر مؤمنان علیه السلام در آنچه از انواع آیه‌های قرآن آورده، با اندکی تفاوت بیان کرده است. و مانند آن نیز به روایت نعمانی از امیر مؤمنان علیه السلام خواهد آمد. پس این مضمون آشکار است و با احادیث دیگر نیز تأیید شده است.

کلام امام علیه السلام «الإیمان بالله» مبتدا و «أعلی» خبر آن است. و ممکن است منظور از آن همه عقاید ایمانی باشد که به دلیل دربرداشتن بقیه، به ذکر والاترین آن‌ها بسنده کرده است. با این وجود که والاتر بودن توحید واجب بودن سایرین و مشروط به توحید بودن آن‌ها را نفی نمی‌کند. و «سنا» نور است، و با مد به معنای بلندی است. و «الحظ» یعنی سهم، و منظور از گفتار، تصدیق قلبی یا تصدیق قلبی همراه با اقرار به زبان به عقاید ایمانی است. و گفته شده آن چیزی است که از آن تعبیر به حدیث نفس می‌شود. و با کلام امام علیه السلام که فرمود: «عمل کله» استدلال شده است که تصدیقی که به آن دستور داده شده با دانستن تنها محقق نمی‌شود، چرا که علم از قبیل انفعال است و آن تصدیق فعل قلبی است.

شارح مقاصد گفته: اعتقاد صحیح مذهب ما چنین است که ایمان چیزی جز دانش و معرفت است؛ چرا که در میان کفار نیز کسانی بوده‌اند که حق را می‌شناختند و از روی دشمنی و تکبر آن را تصدیق نمی‌کردند. خداوند متعال فرمود: {کسانی که به ایشان کتاب بخشیدیم و آن را مانند فرزندان خود می‌شناختند و همانا گروهی از آن‌ها حق را پنهان می‌کنند در حال که می‌دانند} - . بقره / 146 -

و فرمود: {به راستی کسانی که به آن‌ها کتاب داده شد می‌دانند که گفتار حقی از جانب پروردگارشان است، و خداوند از کرده‌های آنان غافل نیست} - . بقره / 144 - و خداوند متعال از زبان موسی علیه السلام به فرعون می‌فرماید: {همانا تو می‌دانی تنها خداوند آسمان‌ها و زمین آن‌ها را فرو فرستاده است} - . إسراء / 102 -

بنابراین نیاز به وجود تفاوت میان آگاهی از آنچه پیامبر صلی الله علیه و آله آورده، یعنی شناخت آن، و میان تصدیق به وجود می‌آید، تا آنکه امر اول بدون تحقق دومی برای اهل عناد به دست آید و دومی نیز در نبود امر اول ایمان را محقق سازد. پس برخی از آنان بر این اکتفا نموده‌اند که انکار و تکذیب ضد تصدیق هستند و ناآگاهی و نادانی ضد معرفت هستند. و غزالی که تصدیق را به معنای تسلیم دانسته به همین امر اشاره کرده است. پس همانا تسلیم برخلاف آگاهی و شناخت، با انکار و برتری جویی همراه نخواهد بود.

و برخی از آنان نیز توضیح فراوانی بیان کرده‌اند و گفته‌اند: تصدیق عبارت است از ارتباط قلب با خبرهایی که از خبردهنده دانسته می‌شود و این امر به دست آوردنی است که با اختیار تصدیق کننده به وجود می‌آید و از همین روست که در مقابل آن پاداش و ثواب داده می‌شود، بلکه رأس عبادات به شمار می‌رود. بر خلاف شناخت، چرا که بسیار ممکن است که آن بدون اکتساب پدید آید؛ مانند کسی که چشمش بر چیزی می‌افتد و شناخت پیدا خواهد کرد که آن چیز دیوار است یا سنگ. و برخی از متأخرین نیز در این باره تحقیق بیشتری کرده‌اند و گفته‌اند: آنچه در ایمان معتبر است، تصدیق اختیاری است. و معنای آن نسبت تصدیق به سخنگو از روی اختیار است. و با این قید از تصدیق منطقی که در مقابل تصور است، متمایز می‌شود؛ چرا که در تصدیق منطقی گاهی اختیار وجود ندارد. مانند زمانی که پیامبر ادعای پیامبری می‌کند و معجزه‌ای را آشکار می‌سازد، پس در قلب بدون اختیار و از روی ضرورت باور آن واقع می‌شود. پس در لغت نمی‌گویند: پیامبر را تصدیق کرده ولی این ایمان شرعی نمی‌باشد،؛ چگونه می‌توان چنین گفت در حالی که تصدیق به آن دستور داده شده است، پس باید فعلی از روی اختیار باشد که مازاد بر آگاهی است. چرا که وجود آن کیفیتی نفسانی یا انفعال است، و آن پدید آمدن معنا در قلب است. و فعل قلبی چنین نیست، بلکه فعل قلبی به وجود آمدن نسبت از روی اختیار است که همان حدیث نفس است و عقد قلب نیز نامیده می‌شود. پس سوفسطائی از وجود روز آگاه است، و نیز برخی از کافران نیز از پیامبری حضرت محمد صلی الله علیه و آله آگاهند، اما آنان تصدیق نمی‌کنند چرا که از روی اختیار حکم نداده و انکار می‌کنند.

و سخن این گوینده دو پهلو است؛ گاه به این سو تمایل دارد که تصدیق مورد اعتبار در ایمان نوعی از تصدیق منطقی است، به دلیل وجود شرط اختیار در آن، و تصدیق علمی شامل بر هر دو نوع است، و در شرط اختیار یا نبود آن تفاوتی میان آن دو نیست. و گاهی سخن را به این سمت میل پیدا می‌کند که تصدیق معتبر در ایمان اساساً از جنس آگاهی نیست، چرا که فعلی اختیاری است و علم یک کیفیت یا انفعال است. و برخی از اصرارکنندگان در تحقیق حقیقت ایمان بر این نظر پافشاری کرده‌اند و یقین کرده اند که تسلیمی که غزالی تصدیق را به آن تفسیر نموده از جنس علم نیست، بلکه چیزی فراتر از آن است که معنای آن «گردن دادن و گرویدن و حق دانستن مر آن را که حق دانسته باشی» می‌باشد.

و مؤید آن اینکه امام الحرمین گفته: مسلماً تصدیق حدیث نفس است. اما سخن نفس نیز تنها با علم ثابت می‌شود. و ما می‌گوییم: شکی نیست که تصدیق مورد اعتبار در ایمان چیزی نیست جز آنچه در فارسی به عنوان «گرویدن و باور کردن و راست گوی دانستن» وقتی به حاکم کننده نسبت داده شود از آن یاد می‌شود. و «راست دانستن و حق دانستن» وقتی به حکم نسبت داده می‌شود. و تنها داشتن آگاهی و شناخت، بدون وجود این امر کافی نیست. سپس سخن را به درازا کشیده و تحقیق او به این مطلب بازمی‌گردد که چیزی ورای آگاهی و شناخت وجود ندارد.

و محقق دوانی در شرح عقائد گفته است: بدان که اگر تصدیق مورد اعتبار در ایمان را به عنوان یکی از دو قسم علم معنا کنیم، باید قید دیگری را نیز معتبر بدانیم تا کفر از سر دشمنی را از آن جدا کنیم. و برخی از متأخرین از آن تعبیر به تسلیم شدن و گردن نهادن کرده‌اند و آن را از ارکان ایمان دانسته‌اند. و نزدیک‌تر به واقع این است که تصدیق را به تسلیم باطنی و پذیرش قلبی تفسیر کنیم. و آنچه گفته می‌شود که تصدیق چنین است که با اختیار خود درستی را به چیزی نسبت دهی، به آن نزدیک است و چنین مطلبی پیرامون آن می‌گردد؛ هرچند هم که به اصل مطلب نمی‌رسد. پایان.

**[ترجمه]

و أقول

الحق أن إثبات معنی آخر غیر العلم و المعرفة مشکل و کون بعض أفراده حاصلا بغیر اختیار لا ینافی التکلیف به لمن لم یحصل له ذلک و ترتب الثواب علی ما حصل بغیر الاختیار إما تفضل أو هو علی الثبات علیه و إظهاره و العمل بمقتضاه و الکلام النفسی الذی ذکروه لیس وراء التصور و التصدیق شیئا نعم المعنی الذی نفهمه هاهنا زائدا علی العلم هو العزم علی إظهار ما اعتقده أو علی عدم إنکاره ظاهرا بغیر ضرورة تدعو إلیه و یمکن عده من لوازم الإیمان أو شرائطه کما یومئ إلیه بعض الآیات و الأخبار و العلم لو سلم أنه من قبیل الانفعال فعده عملا علی سبیل التوسع باعتبار أسبابه و مبادیه.

قوله علیه السلام بفرض الباء للسببیة و ضمیرا نوره و حجته راجعان إلی الفرض و کذا ضمیرا به و إلیه راجعان إلیه و ضمیر له إلی العامل و قیل إلی کونه عملا و قیل إلی الله و الأول أظهر و من أرجع ضمیر به إلی الفرض و ضمیر له إلی کونه عملا لو عکس کان أنسب و ضمیر یدعوه المستتر راجع إلی الکتاب و البارز إلی العامل و قیل الظاهر أن یشهد و یدعوه حال عن فرض و أن ضمیر له و إلیه راجع إلی الله و ضمیر به و البارز فی یدعوه للفرض و المراد بدعاء الکتاب ذلک الفرض إلیه سبحانه نسبته إلیه و بیانه أنه منه و یحتمل أن یکون

حالا عن الإیمان و أن یکون ضمیر له و یدعوه راجعا إلیه و ضمیر به و إلیه للعمل أی یشهد الکتاب للإیمان بأنه عمل و یدعو الکتاب الإیمان إلی أنه عمل انتهی و لا یخفی بعدهما و فی تفسیر العیاشی یشهد له بها الکتاب و یدعو إلیه فضمیر بها راجع إلی الحجة⁽¹⁾

و قوله واضح و ثابتة نعتان للفرض.

للإیمان حالات کأنه إشارة إلی الحالات الثلاث الآتیة أی التام و الناقص و الراجح و الدرجات مراتب الرجحان فإنها کثیرة بحسب الکمیة و الکیفیة و الطبقات مراتب النقصان و المنازل ما یلزم تلک الدرجات و الطبقات من القرب إلیه سبحانه و البعد عنه و المثوبات و العقوبات المترتبة علیها.

و قیل إشارة إلی أن للإیمان مراتب متکثرة و هی حالات الإنسان باعتبار قیامها به و درجات باعتبار ترقیه من بعضها إلی بعض و طبقات باعتبار تفاوت مراتبها فی نفسها و کون بعضها فوق بعض و منازل باعتبار أن الإنسان ینزل فیها و یأوی إلیها.

فمنه التام و هو إیمان الأنبیاء و الأوصیاء علیهم السلام لاشتماله علی جمیع أجزاء الإیمان من فعل الفرائض و ترک الکبائر و إن تفاوتت بانضمام سائر المکملات من المستحبات و ترک المکروهات زیادة و نقصانا أو المراد بالتام المنتهی تمامه درجة النبی صلی الله علیه و آله و أوصیائه علیهم السلام و منه الناقص البین نقصانه و هو أقل مراتب الإیمان الذی بعده الکفر و منه الراجح و فیه أفراد غیر متناهیة باعتبار التفاوت فی الکمیة و الکیفیة.

ثم إنه یحتمل الکلام وجهین أحدهما أن یکون الإیمان المشتمل علی فعل الفرائض و ترک الکبائر حاصلا فی الجمیع لعدم صدق الإیمان بدون ذلک و یکون الدرجات و المنازل باعتبار تلک الأعمال و نقصها و انضمام فعل سائر الواجبات و ترک سائر المحرمات و فعل المندوبات و ترک المکروهات بل المباحات و الاتصاف بالأخلاق السنیة و الملکات العلیة و ثانیهما أن یکون القدر المشترک حصول

الإیمان فی الجملة و الکامل ما یکون مشتملا علی جمیع الأجزاء و هو الإیمان حقیقة و الناقص التام ما لم یکن فیه سوی العقائد الحقة و الدرجات المتوسطة تختلف باعتبار کثرة أجزاء الإیمان و قلتها فالمؤمن حقیقة هو الفرد الأول و إطلاقه علی البواقی علی التوسع لانتفاء الکل بانتفاء أحد الأجزاء و لکل منهما شواهد لفظا و معنی فتأمل فلما عسر فهمه علی السائل لألفته بمصطلحات المتکلمین أعاد السؤال لمزید التوضیح.

قوله علیه السلام به یعقل و یفقه و یفهم قیل العقل العلم بالقضایا الضروریة و الفقه ترتیبها لإنتاج القضایا النظریة و الفهم العلم بالنتیجة أقول و یحتمل أن یکون العقل معرفة الأصول العقلیة و الفقه العلم بالأحکام الشرعیة و الفهم معرفة سائر الأمور المتعلقة بالمعاش و غیره و المراد بالقلب النفس الناطقة سمیت به لتعلقها أولا بالروح الحیوانی المنبعث منه أو القلب الصنوبری من حیث تعلق النفس به و قیل محل الإدراک هذا الشکل الصنوبری عملا بظواهر الآیات و الأخبار و سیأتی تحقیقه فی محله إن شاء الله.

قال الراغب فی المفردات قال بعض الحکماء حیث ما ذکر الله القلب فإشارة إلی العقل و العلم نحو إِنَّ فِی ذلِکَ لَذِکْری لِمَنْ کانَ لَهُ قَلْبٌ‌⁽¹⁾و حیث ما ذکر الصدر فإشارة إلی ذلک و إلی سائر القوی من الشهوة و الهوی و الغضب و نحوها و قوله رَبِّ اشْرَحْ لِی

صَدْرِی‌⁽²⁾فسؤال لإصلاح قواه و کذا قوله وَ یَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ‌⁽³⁾إشارة إلی إشفائهم و قوله وَ لکِنْ تَعْمَی الْقُلُوبُ الَّتِی فِی الصُّدُورِ⁽⁴⁾أی العقول التی هی مندرجة بین سائر القوی و لیست بمهتدیه و الله أعلم بذلک‌⁽⁵⁾

و قال قلب الإنسان قیل سمی به لکثرة تقلبه و یعبر بالقلب عن المعانی التی تختص به من الروح و العلم و الشجاعة و سائر ذلک فقوله

وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ⁽¹⁾أی الأرواح إِنَّ فِی ذلِکَ لَذِکْری لِمَنْ کانَ لَهُ قَلْبٌ أی علم و فهم و کذلک وَ جَعَلْنا عَلی قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ‌⁽²⁾و قوله وَ طُبِعَ عَلی قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا یَفْقَهُونَ‌⁽³⁾و قوله وَ لِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُکُمْ‌⁽⁴⁾أی تثبت به شجاعتکم و یزول خوفکم و علی عکسه وَ قَذَفَ فِی قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ‌⁽⁵⁾و قوله هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ السَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ‌⁽⁶⁾و قوله وَ قُلُوبُهُمْ شَتَّی‌⁽⁷⁾أی متفرقة و قوله وَ لکِنْ تَعْمَی الْقُلُوبُ الَّتِی فِی الصُّدُورِ قیل العقل و قیل الروح فأما العقل فلا یصح علیه ذلک و مجازه مجاز قوله تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ و الأنهار لا تجری و إنما یجری الماء الذی فیه انتهی‌⁽⁸⁾.

و الورود حضور الماء للشرب و الصدر و الصدور الانصراف عنه و هذا مثل فی أنها لا تفعل شیئا إلا بأمره کما یقال فی الفارسیة لا یشرب الماء إلا بأمره و إذنه و البطش تناول الشی‌ء بصولة و قوة و الباه فی بعض النسخ بدون الهمزة و فی بعضها بها قال الجوهری الباه مثل الجاه لغة فی الباءة و هو الجماع‌⁽⁹⁾ینطق به الجملة نعت للفرض و ضمیر به فی الموضعین للفرض و ضمیرا لها و علیها للجارحة و اللام للانتفاع و علی للإضرار و إرجاع ضمیر به إلی الإیمان کما قیل یقتضی خلو الجملة عن العائد و إرجاع ضمیر لها هنا إلی الجارحة یؤید إرجاع ضمیر له سابقا إلی العامل.

قوله فالإقرار أی الإقرار القلبی لأن الکلام فی فعل القلب و إن احتمل أن یکون المراد الإقرار اللسانی لأنه إخبار عن القلب لکن ذکره بعد ذلک فی عمل اللسان ربما یأبی عن ذلک و إن احتمل توجیهه و المعطوفات علیه علی

الأول عطف تفسیر له و کأنها إشارة إلی مراتب الیقین و الإیمان القلبی فإن أقل مراتبه الإذعان القلبی و لو عن تقلید أو دلیل خطابی و المعرفة ما کان عن برهان قطعی و العقد هو العزم علی الإقرار اللسانی و ما یتبعه و یلزمه عن العمل بالأرکان و الرضا هو عدم إنکار قضاء الله و أوامره و نواهیه و أن لا یثقل علیه شی‌ء من ذلک لمخالفته لهوی نفسه و التسلیم هو الانقیاد التام للرسول فیما یأتی به لا سیما ما ذکر فی أمر أوصیائه و ما یحکم به بینهم کما قال تعالی فَلا وَ رَبِّکَ لا یُؤْمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوکَ فِیما شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لا یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً⁽¹⁾فظهر أن الإقرار بالولایة أیضا داخل فی ذلک بل جمیع ما جاء به النبی و قوله بأن لا إله متعلق بالإقرار لأن ما ذکر بعده تفسیر و مکمل له و الصاحبة الزوجة و الإقرار عطف علی الإقرار و المراد الإقرار بسائر أنبیاء الله و کتبه و المستتر فی جاء راجع إلی الموصول و ما قیل إن قوله بأن لا إله إلا الله إلخ متعلق بالإقرار و المعرفة و العقد و قوله و الإقرار بما جاء من عند الله معطوف علی أن لا إله فیکون الأولان بیانا للأخیرین و الأخیر بیانا للأول فلا یخفی ما فیه من أنواع الفساد.

و قال المحدث الأسترآبادی ره المعرفة جاء فی کلامهم لمعان أحدها التصور مطلقا و هو المراد من قولهم علی الله التعریف و البیان أی ذکر المدعی و التنبیه علیها إذ لا یجب خلق الإذعان کما یفهم من باب الشک و غیر ذلک من الأبواب و ثانیها الإذعان القلبی و هو المراد من قولهم أقروا بالشهادتین و لم یدخل معرفة أن محمدا رسول الله صلی الله علیه و آله فی قلوبهم و ثالثها عقد القضیة الإجمالیة مثل نعم و بلی و هذا العقد لیس من باب التصور و لا من باب التصدیق و رابعها العلم الشامل للتصور و التصدیق و هو المراد من قولهم العلم و الجهل من صنع الله فی القلوب انتهی و فیه ما فیه.

و الآیة الأولی من سورة النحل مَنْ کَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِیمانِهِ‌⁽¹⁾قیل بدل من الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ و ما بینهما اعتراض أو من أولئک أو من الکاذبون أو مبتدأ خبره محذوف دل علیه قوله فَعَلَیْهِمْ غَضَبٌ و یجوز أن ینتصب بالذم و أن تکون من شرطیة محذوفة الجواب إِلَّا مَنْ أُکْرِهَ علی الافتراء أو کلمة الکفر استثناء متصل لأن الکفر لغة یعم القول و العقد کالإیمان کذا ذکره البیضاوی‌⁽²⁾و الظاهر أنه منقطع وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمانِ لم یتغیر عقیدته وَ لکِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْکُفْرِ صَدْراً أی اعتقده و طاب به نفسا فَعَلَیْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ و قد ورد فی أخبار کثیرة من طرق الخاصة و العامة أنها نزلت فی عمار بن یاسر حیث أکرهه و أبویه یاسرا و سمیة کفار مکة علی الارتداد فأبی أبواه فقتلوهما و هما أول قتیلین فی الإسلام و أعطاهم عمار بلسانه ما أرادوا مکرها فقیل یا رسول الله إن عمارا کفر فقال کلا إن عمارا ملئ إیمانا من قرنه إلی قدمه و اختلط الإیمان بلحمه و دمه فأتی عمار رسول الله صلی الله علیه و آله و هو یبکی فجعل النبی صلی الله علیه و آله یمسح عینیه و قال ما لک إن عادوا لک فعد لهم بما قلت و عن الصادق علیه السلام فأنزل الله فیه إِلَّا مَنْ أُکْرِهَ الآیة فقال له النبی صلی الله علیه و آله عندها یا عمار إن عادوا فعد فقد أنزل الله عذرک و أمرک أن تعود إن عادوا و بالجملة الآیة تدل علی أن بعض أجزاء الإیمان متعلق بالقلب و إن استدل القوم بها علی أن الإیمان لیس إلا التصدیق القلبی و الآیة الثانیة الَّذِینَ

آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِکْرِ اللَّهِ‌⁽³⁾قیل أی أنسا به و اعتمادا علیه و رجاء منه أو بذکر رحمته بعد القلق من خشیته أو بذکر دلائله الدالة علی وجوده و وحدانیته أو بکلامه یعنی القرآن الذی هو أقوی المعجزات أَلا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ أی تسکن إلیه و قال فی المجمع معناه الذین اعترفوا بتوحید الله علی جمیع صفاته و بنبوة نبیه و قبول ما جاء به من عند الله و تسکن قلوبهم بذکر الله و تأنس إلیه و الذکر حضور المعنی للنفس و قد یسمی العلم ذکرا و القول الذی فیه المعنی الحاضر للنفس أیضا

یسمی ذکرا أَلا بِذِکْرِ اللَّهِ إلخ هذا حث للعباد علی تسکین القلب إلی ما وعد الله به من النعیم و الثواب انتهی‌⁽¹⁾و کان استدلاله علیه السلام بالآیة مبنی علی أن المراد بذکر الله العقائد الإیمانیة و الدلائل المفضیة إلیها إذ بها تطمئن القلب من الشک و الاضطراب و یؤیده قوله فی الآیة السابقة وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمانِ قوله الذین آمنوا بأفواههم کأنه نقل لمضمون الآیة إن لم یکن من النساخ أو الرواة و فی المائدة هکذا یا أَیُّهَا الرَّسُولُ لا یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ و فی روایة النعمانی الَّذِینَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ‌⁽²⁾و هو أظهر.

قوله سبحانه إِنْ تُبْدُوا ما فِی أَنْفُسِکُمْ‌⁽³⁾قال الطبرسی رحمه الله أی تظهروها و تعلنوها من الطاعة و المعصیة أو العقائد أَوْ تُخْفُوهُ أی تکتموه یُحاسِبْکُمْ بِهِ اللَّهُ أی یعلم الله ذلک فیجازیکم علیه و قیل معناه أن تظهروا الشهادة أو تکتموها و إن الله یعلم ذلک و یجازیکم به عن ابن عباس و جماعة و قیل إنها عامة فی الأحکام التی تقدم ذکرها فی السورة خوفهم الله تعالی من العمل بخلافها.

و قال قوم إن هذه الآیة منسوخة بقوله لا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها⁽⁴⁾و رووا فی ذلک خبرا ضعیفا و هذا لا یصح لأن تکلیف ما لیس فی الوسع غیر جائز فکیف ینسخ و إنما المراد بالآیة ما یتناوله الأمر و النهی من الاعتقادات و الإرادات و غیر ذلک مما هو مستور عنا و أما ما لا یدخل فی التکلیف من الوساوس و الهواجس مما لا یمکن التحفظ عنه من الخواطر فخارج عنه لدلالة العقل و لقوله علیه السلام یعفی لهذه الأمة عن نسیانها و ما حدثت به أنفسها و علی هذا یجوز أن تکون الآیة الثانیة بینت الأولی و أزالت توهم من صرف ذلک إلی غیر وجه المراد و ظن أن ما یخطر بالبال أو تتحدث به النفس مما لا یتعلق بالتکلیف فإن الله یؤاخذ به و الأمر بخلاف ذلک فَیَغْفِرُ لِمَنْ یَشاءُ منهم رحمة و تفضلا وَ یُعَذِّبُ مَنْ

یَشاءُ منهم ممن استحق العقاب عدلا وَ اللَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ من المغفرة و العذاب عن ابن عباس.

و لفظ الآیة عام فی جمیع الأشیاء و القول فیما یخطر بالبال من المعاصی إن الله سبحانه لا یؤاخذ به و إنما یؤاخذ بما یعزم الإنسان و یعقد قلبه علیه مع إمکان التحفظ عنه فیصیر من أفعال القلب فیجازیه به کما یجازیه علی أفعال الجوارح و إنما یجازیه جزاء العزم لا جزاء عین تلک المعصیة لأنه لم یباشرها و هذا بخلاف العزم علی الطاعة فإن العازم علی فعل الطاعة یجازی علی عزمه ذلک جزاء تلک الطاعة کما جاء فی الأخبار أن المنتظر للصلاة فی الصلاة ما دام ینتظرها و هذا من لطائف نعم الله علی عباده انتهی‌⁽¹⁾.

و الظاهر من الأخبار الکثیرة التی یأتی بعضها فی هذا الکتاب عدم مؤاخذة هذه الأمة علی الخواطر و العزم علی المعاصی فیمکن تخصیص هذه الآیة بالعقائد کما هو ظاهر هذه الروایة و إن أمکن أن تکون نیة المعصیة و العزم علیها معصیة یغفرها الله للمؤمنین فالمراد بقوله لِمَنْ یَشاءُ المؤمنون و یؤیده ما ذکره المحقق الطوسی و غیره أن إرادة القبیح قبیحة فتأمل و یظهر من بعض الأخبار أن هذه الآیة منسوخة و قد خففها الله عن هذه الأمة کَمَا رَوَی الدَّیْلَمِیُّ فِی إِرْشَادِ الْقُلُوبِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام فِی خَبَرٍ طَوِیلٍ فِی مِعْرَاجِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: ثُمَّ عُرِجَ بِهِ حَتَّی انْتَهَی إِلَی سَاقِ الْعَرْشِ وَ نَاجَاهُ بِمَا ذَکَرَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی کِتَابِهِ قَالَ تَعَالَی لِلَّهِ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ وَ إِنْ تُبْدُوا ما فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحاسِبْکُمْ بِهِ اللَّهُ فَیَغْفِرُ لِمَنْ یَشاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشاءُ وَ کَانَتْ هَذِهِ الْآیَةُ قَدْ عُرِضَتْ عَلَی سَائِرِ الْأُمَمِ مِنْ لَدُنْ آدَمَ إِلَی بَعْثِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله فَأَبَوْا جَمِیعاً أَنْ یَقْبَلُوهَا مِنْ ثِقَلِهَا وَ قَبِلَهَا مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله فَلَمَّا رَأَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْهُ وَ مِنْ أُمَّتِهِ الْقَبُولَ خَفَّفَ عَنْهُ ثِقَلَهَا فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ تَکَرَّمَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ أَشْفَقَ عَلَی أُمَّتِهِ مِنْ تَشْدِیدِ الْآیَةِ الَّتِی قَبِلَهَا هُوَ وَ أُمَّتُهُ فَأَجَابَ عَنْ نَفْسِهِ وَ أُمَّتِهِ

فَقَالَ وَ الْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَ مَلائِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ لا نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُمُ الْمَغْفِرَةُ وَ الْجَنَّةُ إِذَا فَعَلُوا ذَلِکَ فَقَالَ النَّبِیُ سَمِعْنا وَ أَطَعْنا غُفْرانَکَ رَبَّنا وَ إِلَیْکَ الْمَصِیرُ یَعْنِی الْمَرْجِعَ فِی الْآخِرَةِ فَأَجَابَهُ قَدْ فَعَلْتُ ذَلِکَ بِتَائِبِی أُمَّتِکَ قَدْ أَوْجَبْتُ لَهُمُ الْمَغْفِرَةَ ثُمَّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی أَمَّا إِذَا قَبِلْتَهَا أَنْتَ وَ أُمَّتُکَ وَ قَدْ کَانَتْ عُرِضَتْ مِنْ قَبْلُ عَلَی الْأَنْبِیَاءِ وَ الْأُمَمِ فَلَمْ یَقْبَلُوهَا فَحَقٌّ عَلَیَّ أَنْ أَرْفَعَهَا عَنْ أُمَّتِکَ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَی لا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها لَها ما کَسَبَتْ مِنْ خَیْرٍ وَ عَلَیْها مَا اکْتَسَبَتْ مِنْ شَرٍّ أَلْهَمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ نَبِیَّهُ أَنْ قَالَ رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِینا أَوْ أَخْطَأْنا فَقَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَعْطَیْتُکَ لِکَرَامَتِکَ إِلَی آخِرِ الْخَبَرِ⁽¹⁾.

و أما المخالفون فهم اختلفوا فی ذلک قال الرازی فی تفسیر هذه الآیة یروی عن ابن عباس أنه قال لما نزلت هذه الآیة جاء أبو بکر و عمر و عبد الرحمن بن عوف و معاذ و ناس إلی النبی صلی الله علیه و آله فقالوا یا رسول الله کلفنا من العمل ما لا نطیق إن أحدنا لیحدث نفسه بما لا یحب أن یثبت فی قلبه و إنه لذنب فقال النبی صلی الله علیه و آله فلعلکم تقولون کما قال بنو إسرائیل سمعنا و عصینا فقولوا سمعنا

و أطعنا فقالوا سمعنا و أطعنا و اشتد ذلک علیهم فمکثوا فی ذلک حولا فأنزل الله تعالی لا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها فنسخت هذه الآیة فقال النبی صلی الله علیه و آله إن الله تجاوز عن أمتی ما حدثوا به أنفسهم ما لم یعملوا أو تکلموا به.

و اعلم أن محل البحث فی هذه الآیة أن قوله إِنْ تُبْدُوا إلخ یتناول حدیث النفس و الخواطر الفاسدة التی ترد علی القلب و لا یتمکن من دفعها فالمؤاخذة بها تجری مجری تکلیف ما لا یطاق و العلماء أجابوا عنه من وجوه.

الأول أن الخواطر الحاصلة فی القلب علی قسمین فمنها ما یوطن الإنسان نفسه علیه و العزم علی إدخاله فی الوجود و منها ما لا یکون کذلک بل یکون أمورا خاطرة بالبال مع أن الإنسان یکرهها و لکنه لا یمکنه دفعها عن نفسه فالقسم الأول یکون مؤاخذا به و الثانی لا یکون مؤاخذا به أ لا تری إلی قوله تعالی

لا یُؤاخِذُکُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمانِکُمْ وَ لکِنْ یُؤاخِذُکُمْ بِما کَسَبَتْ قُلُوبُکُمْ‌⁽¹⁾و قال فی آخر هذه السورة لَها ما کَسَبَتْ وَ عَلَیْها مَا اکْتَسَبَتْ‌⁽²⁾و قال إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَنْ تَشِیعَ الْفاحِشَةُ⁽³⁾هذا و هو الجواب المعتمد.

الوجه الثانی أن کل ما کان فی القلب مما لا یدخل فی العمل فإنه فی محل العفو و قوله وَ إِنْ تُبْدُوا إلی آخرها فالمراد منه أن یدخل ذلک العمل فی الوجود إما ظاهرا أو علی سبیل الخفیة و أما ما یوجد فی القلب من العزائم و الإرادات و لم یتصل بالعمل فکل ذلک فی محل العفو و هذا الجواب ضعیف لأن أکثر المؤاخذات إنما یکون بأفعال القلوب أ لا تری أن اعتقاد الکفر و البدع لیس إلا من أعمال القلوب و أعظم أنواع العقاب مرتب علیه أیضا و أفعال الجوارح إذا خلت من أعمال القلوب لا یترتب علیها عقاب کأفعال النائم و الساهی فثبت ضعف هذا الجواب.

و الوجه الثالث أنه تعالی یؤاخذ بها و مؤاخذتها من الغموم فی الدنیا و روی فی ذلک خبرا عن عائشة عن النبی صلی الله علیه و آله.

الوجه الرابع أنه تعالی قال یُحاسِبْکُمْ بِهِ اللَّهُ و لم یقل یؤاخذکم به الله و قد ذکرنا فی معنی کونه حسیبا و محاسبا وجوها منها کونه عالما بها فرجع المعنی إلی کونه تعالی عالما بالضمائر و السرائر و روی عن ابن عباس أنه تعالی إذا جمع الخلائق یخبرهم بما کان فی نفوسهم فالمؤمن یخبره و یعفو عنه و أهل الذنوب یخبرهم بما أخفوا من التکذیب و الذنب.

الوجه الخامس أنه تعالی ذکر بعد هذه الآیة فَیَغْفِرُ لِمَنْ یَشاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشاءُ فیکون الغفران نصیبا لمن کان کارها لورود تلک الخواطر و العذاب لمن کان مصرا علیها مستحسنا لها.

الوجه السادس قال بعضهم المراد بهذه الآیة کتمان الشهادة و هو ضعیف و إن کان واردا عقیبه.

الوجه السابع ما مر أنها منسوخة بقوله لا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها و هذا أیضا ضعیف لوجوه أحدها أن هذا النسخ إنما یصح لو قلنا إنهم کانوا قبل هذا النسخ مأمورین بالاحتراز عن تلک الخواطر التی کانوا عاجزین عن دفعها و ذلک باطل لأن التکلیف قط ما ورد إلا بما فی القدرة و لذلک قال صلی الله علیه و آله بعثت بالحنیفیة السمحة السهلة و الثانی أن النسخ إنما یحتاج إلیه لو دلت الآیة علی حصول العقاب علی تلک الخواطر و قد بینا أنها لا تدل علی ذلک الثالث أن نسخ الخبر لا یجوز و إنما یجوز نسخ الأوامر و النواهی و اختلفوا فی أن الخبر هل ینسخ أم لا انتهی.

و قال أبو المعین النسفی قال أهل السنة و الجماعة العبد مؤاخذ بما عقد بقلبه نحو الزنا و اللواطة و غیر ذلک أما إذا خطر بباله و لم یقصد فلا یؤاخذ به و قال بعضهم لا یؤاخذ فی الصورتین جمیعا

وَ حُجَّتُهُمْ قَوْلُهُ صلی الله علیه و آله: عُفِیَ عَنْ أُمَّتِی مَا خَطَرَ بِبَالِهِمْ مَا لَمْ یَتَکَلَّمُوا وَ یَفْعَلُوا.

و حجتنا قوله تعالی وَ إِنْ تُبْدُوا ما فِی أَنْفُسِکُمْ الآیة فثبت أنه مؤاخذ بقصده و ما ذکرتم من الحدیث فمحمول علی ما خطر بباله و لم یقصد أما إذا قصد فلا انتهی.

و هو رأس الإیمان کان التشبیه بالرأس باعتبار أن بانتفائه ینتفی الإیمان رأسا کما أن بانتفاء الرأس لا تبقی الحیاة و یفسد جمیع البدن قوله علیه السلام القول أی ما یجب التکلم به من الأقوال کإظهار الحق و الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر و القراءة و الأذکار فی الصلاة و أمثالها فیکون قوله و التعبیر تخصیصا بعد التعمیم لمزید الاهتمام.

وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً⁽¹⁾قال البیضاوی أی قولا حسنا و سماه حسنا للمبالغة و قرأ حمزة و یعقوب و الکسائی حسنا بفتحتین انتهی

أَقُولُ فِی بَعْضِ الْأَخْبَارِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: یَعْنِی قُولُوا مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ. وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی عَنْهُ علیه السلام:

نَزَلَتْ فِی الْیَهُودِ ثُمَّ نُسِخَتْ بِقَوْلِهِ قاتِلُوا الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ‌⁽¹⁾الْآیَةَ.

و فی بعض الروایات أنه حسن المعاشرة و القول الجمیل و فی بعضها أنه الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر و کان التعمیم أولی فیناسب التعمیم فی القول أولا و یؤیده ما سیأتی نقلا من تفسیر النعمانی.

ثم إن الآیة الثانیة لیست فی المصاحف هکذا ففی سورة البقرة قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَ ما أُنْزِلَ إِلَیْنا وَ ما أُنْزِلَ إِلی إِبْراهِیمَ وَ إِسْماعِیلَ وَ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْباطِ و فی سورة العنکبوت وَ قُولُوا آمَنَّا بِالَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْنا وَ أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ وَ إِلهُنا وَ إِلهُکُمْ واحِدٌ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ فالظاهر أن التغییر من النساخ أو نقل الآیتین بالمعنی و فی النعمانی موافق للأولی و لعله کان فی الخبر الآیتان فأسقطوا عجز الأولی و صدر الثانیة و التنزه الاجتناب و أن یعرض عطف علی أن یتنزه و الإصغاء عطف علی الموصول فی قوله عما لا یحل.

وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتابِ‌⁽²⁾هذه الآیة فی سورة النساء و فی تفسیر علی بن إبراهیم‌⁽³⁾أن آیات الله هم الأئمة علیهم السلام و روی العیاشی‌⁽⁴⁾فی تفسیرها إذا سمعت الرجل یجحد الحق و یکذب به و یقع فی أهله فقم من عنده و لا تقاعده قال الراغب و الخوض الشروع فی الماء و المرور فیه و یستعار فی الأمور و أکثر ما ورد فی القرآن ورد فیما یذم الشروع فیه و تتمة الآیة إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللَّهَ جامِعُ الْمُنافِقِینَ وَ الْکافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ جَمِیعاً و الاستثناء فی سورة الأنعام حیث قال وَ إِذا رَأَیْتَ الَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیاتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ وَ إِمَّا یُنْسِیَنَّکَ الشَّیْطانُ‌⁽⁵⁾الآیة و یحتمل أن یکون قوله تعالی وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی

الْکِتابِ إشارة إلی ما نزل فی سورة الأنعام فهذه الآیة کالتفسیر لتلک الآیة فذکره علیه السلام آیة النساء لبیان أن الخوض فی الآیات المذکور فی الأنعام هو الکفر و الاستهزاء بها و إلا کان المناسب ذکر الآیة المتصلة بالاستثناء فتفطن و روی العیاشی عن الباقر علیه السلام فی هذه الآیة⁽¹⁾

قال الکلام فی الله و الجدال فی القرآن و قال منه القصاص وَ إِمَّا یُنْسِیَنَّکَ الشَّیْطانُ أی النهی فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّکْری أی بعد أن تذکره مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ أی معهم فوضع الظاهر موضعه تنبیها علی أنهم ظلموا بوضع التکذیب و الاستهزاء موضع التصدیق و الاستعظام و فی الحدیث عن النبی صلی الله علیه و آله من کان یؤمن بالله و الیوم الآخر فلا یجلس فی مجلس یسب فیه إمام أو یغتاب فیه مسلم إن الله تعالی یقول فی کتابه وَ إِذا رَأَیْتَ الآیة⁽²⁾.

ثم إن الخطاب فی الآیة إما خطاب عام أو الخطاب ظاهرا للرسول و المراد به الأمة لأن النسیان لا یجوز علیه صلی الله علیه و آله لا سیما إذا کان من الشیطان فإن من جوز السهو و النسیان علیه صلی الله علیه و آله کالصدوق إنما جوز الإسهاء من الله تعالی للمصلحة لا من الشیطان فبشر عبادی الإضافة للتشریف و أحسن القول ما فیه رضا الله أو أشد رضاه و ما هو أشق علی النفس و هذه کلمة جامعة یندرج فیها القول فی أصول الدین و فروعه و الإصلاح بین الناس و التمییز بین الحق و الباطل و إیثار الأفضل فالأفضل و فی روایة هو الرجل یسمع الحدیث فیحدث به کما سمع لا یزید فیه و لا ینقص منه.

أُولئِکَ الَّذِینَ هَداهُمُ اللَّهُ لدینه وَ أُولئِکَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ‌⁽³⁾أی العقول السلیمة عن منازعة الهوی و الوهم و العادات و عبادی فی النسخ بإثبات الیاء موافقا لروایة أبی عمرو بروایة موسی حیث قرأ فی الوصل بفتح الیاء و فی

الوقف بإسکانها و قرأ الباقون بإسقاط الیاء و الاکتفاء بالکسرة.

الَّذِینَ هُمْ فِی صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ قیل أی خائفون من الله متذللون له یلزمون أبصارهم مساجدهم و فی تفسیر علی بن إبراهیم‌⁽¹⁾

غضک بصرک فی صلاتک و إقبالک علینا و سیأتی تفسیره فی کتاب الصلاة إن شاء الله وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ قیل اللغو ما لا یعنیهم من قول أو فعل و فی تفسیر علی بن إبراهیم یعنی عن الغناء و الملاهی وَ فِی إِرْشَادِ الْمُفِیدِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام لیه السلام: کُلُّ قَوْلٍ لَیْسَ فِیهِ ذِکْرٌ فَهُوَ لَغْوٌ.

وَ فِی الْمَجْمَعِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: أَنْ یَتَقَوَّلَ الرَّجُلُ عَلَیْکَ بِالْبَاطِلِ أَوْ یَأْتِیَکَ بِمَا لَیْسَ فِیکَ فَتُعْرِضُ عَنْهُ لِلَّهِ.

قَالَ وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی: أَنَّهُ الْغِنَاءُ وَ الْمَلَاهِی.

وَ فِی الْإِعْتِقَادَاتِ عَنْهُ علیه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْقُصَّاصِ أَ یَحِلُّ الِاسْتِمَاعُ لَهُمْ فَقَالَ لَا.

و الحاصل أن اللغو کل ما لا خیر فیه من الکلام و الأصوات و یکفی فی الاستشهاد کون بعض أفراده حراما مثل الغناء و الدف و الصنج و الطنبور و الأکاذیب و غیرها و قال فی سورة القصص وَ إِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ قال علی بن إبراهیم‌⁽²⁾اللغو الکذب و اللهو و الغناء و قال فی الفرقان وَ إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِراماً⁽³⁾أی معرضین عنه مکرمین أنفسهم عن الوقوف علیه و الخوض فیه و فی أخبار کثیرة تفسیر اللغو فی هذه الآیة بالغناء و الملاهی قوله من الإیمان من تبعیضیة و أن لا یصغی عطف بیان لهذا و قیل من الإیمان مبتدأ و أن لا یصغی خبره‌⁽⁴⁾و فیه ما فیه.

قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا⁽⁵⁾الخطاب للرسول صلی الله علیه و آله و یغضوا مجزوم بتقدیر اللام أی لیغضوا فالمقصود تبلیغهم أمر ربهم أو حکایة لمضمون أمره علیه السلام أو منصوب بتقدیر أن أی مرهم أن یغضوا فإن قل لهم فی معنی مرهم و قیل إنه جواب الأمر أی قل لهم غضوا یغضوا و اعترض بأنه حینئذ ینبغی الفاء أی فیغضوا

و فیه أنه سهل لیکن محذوفا و أبعد منه ما یقال إن التقدیر قل لهم غضوا فإنک إن تقل لهم یغضوا و أصل الغض النقصان و الخفض کما فی قوله وَ اغْضُضْ مِنْ صَوْتِکَ‌⁽¹⁾و أجاز الأخفش أن تکون من زائدة و أباه سیبویه و قال إنه للتبعیض و لعله الوجه و لیس المراد نقص المبصرات و تبعیضها و لا الأبصار بل النظر بها و هو المراد مما قیل المراد غض البصر و خفضه عما یحرم النظر إلیه و الاقتصار به علی ما یحل و کذا قوله وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ أی إلا علی أزواجهم أو ما ملکت أیمانهم فلما کان المستثنی هنا کالشاذ النادر مع کونه معروفا معلوما بخلافه فی غض الأبصار أطلق الحفظ هنا و قید الغض بحرف التبعیض و فی الکشاف و یجوز أن یراد مع حفظها عن الإفضاء إلی ما لا یحل حفظها عن الإبداء و هذه الروایة و غیرها تدل علی أن المراد بحفظ الفرج هنا ستره عن أن ینظر إلیه أحد و کذا ظاهر الروایة تخصیص غض البصر بترک النظر إلی العورة.

قوله علیه السلام ثم نظم أقول فی تفسیر النعمانی ثم نظم تعالی ما فرض علی السمع و البصر و الفرج فی آیة واحدة فقال وَ ما کُنْتُمْ و هو أظهر و ما هنا یحتاج إلی تکلف فی إدخال اللسان و القلب فقیل المراد بالاستتار ترک ذکر الأعمال القبیحة فی المجالس و أَنْ یَشْهَدَ بتقدیر من أن یشهد متعلقا بالاستتار بتضمین معنی الخوف فقوله تَسْتَتِرُونَ إشارة إلی فرض القلب و اللسان معا و یحتمل أن یکون المراد بالآیة الأخری الجنس أی الآیتین و الفؤاد داخل فی الآیة الثانیة و کذا اللسان لأن قوله لا تَقْفُ عبارة عن عدم متابعة غیر المعلوم بعدم التصدیق به بالقلب و عدم إظهار العلم به باللسان وَ ما کُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ قبل هذه الآیة فی حم تنزیل وَ یَوْمَ یُحْشَرُ أَعْداءُ اللَّهِ إِلَی النَّارِ فَهُمْ یُوزَعُونَ حَتَّی إِذا ما جاؤُها شَهِدَ عَلَیْهِمْ سَمْعُهُمْ وَ أَبْصارُهُمْ وَ جُلُودُهُمْ بِما کانُوا یَعْمَلُونَ وَ قالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَیْنا قالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِی أَنْطَقَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ وَ هُوَ خَلَقَکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ‌⁽²⁾قال الطبرسی قدس سره أی شهد علیهم سمعهم بما قرعه من الدعاء

إلی الحق فأعرضوا عنه و لم یقبلوه و أبصارهم بما رأوا من الآیات الدالة علی وحدانیة الله فلم یؤمنوا و سائر جلودهم بما باشروه من المعاصی و الأعمال القبیحة و قیل فی شهادة الجوارح قولان أحدهما أن الله تعالی یبنیها بنیة الحی‌⁽¹⁾

و یلجئها إلی الاعتراف و الشهادة بما فعله أصحابها و الآخر أن الله تعالی تفعل الشهادة فیها و إنما أضاف الشهادة إلیها مجازا و قیل فی ذلک أیضا وجه ثالث و هو أنه یظهر فیه أماراته الدالة علی کون أصحابها مستحقین للنار فسمی ذلک شهادة مجازا کما یقال عیناک تشهدان بسهرک و قیل إن المراد بالجلود هنا الفروج علی طریق الکنایة عن ابن عباس و المفسرین‌⁽²⁾ثم قال وَ ما کُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ یَشْهَدَ أی من أن یشهد عَلَیْکُمْ سَمْعُکُمْ معناه و ما کنتم تستخفون أی لم یکن مهیئا لکم أن تستتروا أعمالکم عن هذه الأعضاء لأنکم کنتم بها تعملون فجعلها الله شاهدة علیکم فی القیامة و قیل معناه و ما کنتم تترکون المعاصی حذرا أن تشهد علیکم جوارحکم بها لأنکم ما کنتم تظنون ذلک وَ لکِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لا یَعْلَمُ کَثِیراً مِمَّا کنتم تَعْمَلُونَ لجهلکم بالله تعالی فهان علیکم ارتکاب المعاصی لذلک و روی عن ابن مسعود أنها نزلت فی ثلاثة نفر تساروا فقالوا أ تری أن الله تعالی یسمع تسارنا و یجوز أن یکون المعنی أنکم عملتم عمل من ظن أن عمله یخفی علی الله کما یقال أهلکت نفسی أی عملت عمل من أهلک النفس و قیل إن الکفار کانوا یقولون إن الله لا یعلم ما فی أنفسنا لکنه یعلم ما نظر عن ابن عباس وَ ذلِکُمْ ظَنُّکُمُ الَّذِی ظَنَنْتُمْ بِرَبِّکُمْ أَرْداکُمْ ذلِکُمْ مبتدأ و ظَنُّکُمُ خبره و أَرْداکُمْ خبر ثان و یجوز أن یکون ظَنُّکُمُ بدلا من ذلِکُمْ و یکون المعنی و ظنکم الذی ظننتم بربکم أنه لا یعلم کثیرا مما تعملون أهلککم إذ هون علیکم أمر المعاصی و أدی بکم إلی الکفر فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخاسِرِینَ أی فظللتم من جملة من

خسرت تجارته لأنکم خسرتم الجنة و خضتم فی النار انتهی‌⁽¹⁾.

فإن قیل هذه الآیات فی السور المکیة و کذا قوله وَ لا تَقْفُ إلخ کما یدل علیه خبر محمد بن سالم أیضا فکیف صارت أعمال الجوارح فیها أجزاء من الإیمان و کیف توعد علیها قلت لعل الوعید فیها باعتبار کفرهم و شرکهم لا أنها تدل علی أنهم إنما فعلوا ذلک کفرا بالله و استهانة بأمره و ظنهم أنه سبحانه لا یعلم کثیرا مما یعملون فالوعید علی شرکهم و إتیانهم بتلک الأعمال من جهة الاستخفاف و الاستحلال و قفو ما لیس لهم به علم کان فی أصول الدین مع أنه قد مر أنه لیس فیها وعید بالنار و کون جمیع آیات حم مکیة لم یثبت لعدم الاعتماد علی قول المفسرین من العامة و یحتمل أن یکون الغرض هنا محض کون الأعمال متعلقة بالجوارح و أن لها مدخلا فی الإیمان و إن کان مدخلیتها فی کماله و المقصود فی هذا الخبر أمر آخر و کذا الکلام فی قوله وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً فإنها أیضا مکیة.

قوله إلی ما حرم الله مثل القتل و الضرب و النهب و السرقة و کتابة الجور و الکذب و الظلم و مس الأجانب و نحوها و فرض علیهما من الصدقة و صلة الرحم إذ إیصال الصدقة إلی الفقراء و الخیر إلی الأقرباء و الضرب و البطش و القتل فی الجهاد و الطهور للصلاة من فروض الید و قیل یفهم منه وجوب استعمال الید فی غسل الوجه و هو إما لأنه الفرد الغالب أو لأنه فرد الواجب التخییری.

و أقول:

یمکن أن یکون غسل الوجه داخلا فیما سیأتی من قوله و قال فیما فرض الله.

فَضَرْبَ الرِّقابِ‌⁽²⁾ضرب الرقاب عبارة عن القتل بضرب العنق و أصله فاضربوا الرقاب ضربا حذف الفعل و أقیم المصدر مقامه و أضیف إلی المفعول و الإثخان إکثار القتل أو الجراح بحیث لا یقدر علی النهوض و الوثاق بالفتح و الکسر ما یوثق به و شده کنایة عن الأسر و مَنًّا و فِداءً مفعول مطلق لفعل محذوف أی فإما

تمنون منا و إما تفدون فداء و أوزار الحرب أثقالها و آلاتها کالسیف و السنان و غیرهما و هو کنایة عن انقضاء أمرها و المروی و مذهب الأصحاب أن الأسیر إن أخذ و الحرب قائمة تعین قتله إما بضرب عنقه أو بقطع یده و رجله من خلاف و ترکه حتی ینزف و یموت و إن أخذ بعد انقضاء الحرب تخیر الإمام بین المن و الفداء و الاسترقاق و لا یجوز القتل و الاسترقاق علم من السنة و العلاج المزاولة.

أن لا یمشی بصیغة المجهول و الباء فی بهما للآلة و الظرف نائب الفاعل و قوله علیه السلام فقال لعله لیس لتفسیر ما تقدم و الاستدلال علیه بل لبیان نوع آخر من تکلیف الرجلین و هو نوع المشی و ما ذکر سابقا کان غایة المشی و سیأتی ما هو أوفق بالمراد فی روایة النعمانی و قال البیضاوی وَ اقْصِدْ فِی مَشْیِکَ‌⁽¹⁾توسط فیه بین الدبیب و الإسراع و عنه صلی الله علیه و آله سرعة المشی تذهب بهاء المؤمن وَ اغْضُضْ مِنْ صَوْتِکَ و انقص منه و أقصر إِنَّ أَنْکَرَ الْأَصْواتِ أوحشها لَصَوْتُ الْحَمِیرِ و الحمار مثل فی الذم سیما نهاقه و لذلک یکنی عنه فیقال طویل الأذنین و فی تمثیل الصوت المرتفع بصوته ثم إخراجه مخرج الاستعارة مبالغة شدیدة و توحید الصوت لأن المراد تفضیل الجنس فی النکیر دون الآحاد أو لأنه مصدر.

و قال فی قوله سبحانه الْیَوْمَ نَخْتِمُ عَلی أَفْواهِهِمْ‌⁽²⁾بأن نمنعها عن کلامهم وَ تُکَلِّمُنا أَیْدِیهِمْ إلخ بظهور آثار المعاصی علیها و دلالتها علی أفعالها أو بإنطاق الله إیاها و فی الحدیث أنهم یجحدون و یخاصمون فیختم علی أفواههم و تکلمهم أیدیهم و أرجلهم انتهی و قیل هذا لا ینافی ما روی أن الناس فی هذا الیوم یحتجون لأنفسهم و یسعی کل منهم فی فکاک رقبته کما قال سبحانه یَوْمَ تَأْتِی کُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها⁽³⁾و الله یلقن من یشاء حجته کما فی دعاء الوضوء اللهم لقنی حجتی یوم ألقاک لأن الختم مخصوص بالکفار کما قاله بعض المفسرین أو أن الختم

یکون بعد الاحتجاج و المجادلة کما فی الروایة السابقة و بالجملة الختم یقع فی مقام و المجادلة فی مقام آخر قوله فهذا أیضا کأنه إشارة إلی ما تشهد به الجوارح فمن فی قوله مما تبعیضیة أو إلی التکلیم و الشهادة فمن تعلیلیة و یحتمل أن یکون إشارة إلی جمیع ما تقدم.

و قال البیضاوی فی قوله تعالی ارْکَعُوا وَ اسْجُدُوا⁽¹⁾أی فی صلاتکم أمرهم بهما لأنهم ما کانوا یفعلونهما أول الإسلام أو صلوا و عبر عن الصلاة بهما لأنهما أعظم أرکانهما أو اخضعوا لله و خروا له سجدا وَ اعْبُدُوا رَبَّکُمْ بسائر ما تعبدکم به وَ افْعَلُوا الْخَیْرَ و تحروا ما هو خیر و أصلح فیما تأتون و تذرون کنوافل الطاعات و صلة الأرحام و مکارم الأخلاق لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ أی افعلوا هذه کلها و أنتم راجون الفلاح غیر متیقنین له واثقین علی أعمالکم و أقول لعل من الله موجبة و هذه فریضة جامعة أی ما ذکر فی هذه الآیة من الرکوع و السجود و العبادة و فعل الخیر و مدخلیة الأعضاء المذکورة فی تلک الأعمال فی الجملة ظاهرة وَ أَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ‌⁽²⁾ظاهره أنه علیه السلام فسر المساجد بالأعضاء السبعة التی یسجد علیها أی خلقت لأن یعبد الله بها فلا تشرکوا معه غیره فی سجودکم علیها و هذا التفسیر هو المشهور بین المفسرین و المذکور فی صحیحة حماد⁽³⁾و المروی عن أبی جعفر الثانی علیه السلام حین سأله المعتصم عنها و به قال ابن جبیر و الزجاج و الفراء⁽⁴⁾

فلا عبرة بقول من قال إن المراد بها المساجد المعروفة و لا بقول من قال هی بقاع الأرض کلها و لا بقول من قال هی المسجد الحرام و الجمع باعتبار أنه قبلة لجمیع المساجد و لا بقول من قال هی السجدات جمع مسجد بالفتح مصدرا أی السجودات لله فلا تفعل لغیره

وَ قَالَ فِی الْفَقِیهِ‌⁽⁵⁾

قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام

فِی وَصِیَّتِهِ لِابْنِهِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَنَفِیَّةِ: یَا بُنَیَّ لَا تَقُلْ مَا لَا تَعْلَمُ بَلْ لَا تَقُلْ کُلَّ مَا تَعْلَمُ فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی قَدْ فَرَضَ عَلَی جَوَارِحِکَ کُلِّهَا فَرَائِضَ یَحْتَجُّ بِهَا عَلَیْکَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ یَسْأَلُکَ عَنْهَا وَ سَاقَ الْحَدِیثَ إِلَی أَنْ قَالَ ثُمَّ اسْتَعْبَدَهَا بِطَاعَتِهِ فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ارْکَعُوا إِلَی قَوْلِهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ فَهَذِهِ فَرِیضَةٌ جَامِعَةٌ وَاجِبَةٌ عَلَی الْجَوَارِحِ وَ قَالَ عَزَّ وَ جَلَ وَ أَنَّ الْمَساجِدَ إلخ یَعْنِی بِالْمَسَاجِدِ الْوَجْهَ وَ الْیَدَیْنِ وَ الرُّکْبَتَیْنِ وَ الْإِبْهَامَیْنِ الْحَدِیثَ بِطُولِهِ.

قوله و قال فیما فرض علی الجوارح من الطهور و الصلاة بها أی بالجوارح و کأن مفعول القول محذوف أی ما قال أو من الطهور مفعوله بزیادة من أو بتقدیر شیئا أو کثیرا أو المراد قال ذلک أی آیة المساجد فیما فرض الله علی هذه الجوارح من الطهور و الصلاة لأن الطهور أیضا یتعلق بالمساجد و علی التقادیر قوله و ذلک إشارة إلی کون الآیات السابقة دلیلا علی کون الإیمان مبثوثا علی الجوارح لأنها إنما دلت علی أن الله تعالی فرض أعمالا متعلقة بتلک الجوارح و لم تدل علی أنها إیمان فاستدل علی ذلک بأن الله تعالی سمی الصلاة المتعلقة بجمیع الجوارح إیمانا فتم به الاستدلال بالآیات المذکورة علی المطلوب و الظاهر أن فی العبارة سقطا أو تحریفا أو اختصارا مخلا من الرواة أو من المصنف کما یدل علیه ما سیأتی نقلا من النعمانی

وَ فِی رِوَایَةِ ابْنِ قُولَوَیْهِ: وَ قَالَ فِی مَوْضِعٍ آخَرَ وَ أَنَّ الْمَساجِدَ الْآیَةَ فَرَوَی أَصْحَابُنَا فِی غَیْرِ هَذَا الْحَدِیثِ أَنَّهُ عَنَی عَزَّ وَ جَلَّ بِذَلِکَ هَذِهِ الْجَوَارِحَ الْخَمْسَ وَ قَالَ فِی مَوْضِعٍ آخَرَ فِیمَا فَرَضَ عَلَی هَذِهِ الْجَوَارِحِ مِنَ الطَّهُورِ وَ الصَّلَاةِ وَ ذَلِکَ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَمَّا صَرَفَ نَبِیَّهُ صلی الله علیه و آله إِلَی الْکَعْبَةِ عَنْ بَیْتِ الْمَقْدِسِ قَالَ الْمُسْلِمُونَ لِلنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله یَا رَسُولَ اللَّهِ أَ رَأَیْتَ صَلَاتَنَا الَّتِی کُنَّا نُصَلِّی إِلَی بَیْتِ الْمَقْدِسِ مَا حَالُهَا وَ حَالُنَا فِیهَا وَ حَالُ مَنْ مَضَی مِنْ أَمْوَاتِنَا وَ هُمْ یُصَلُّونَ إِلَی بَیْتِ الْمَقْدِسِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ ما کانَ اللَّهُ الْآیَةَ.

و یحتمل أن یکون مفعول القول وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُضِیعَ إِیمانَکُمْ أو مبهما یفسره ذلک حذف لدلالة التعلیل علیه و قوله و ذلک تعلیل للقول أی النزول و قوله فأنزل الله

لیس جواب لما لعدم جواز دخول الفاء علیه بل الجواب محذوف بتقدیر أنزل وجه الحکمة فی الصرف فأنزل.

قوله فمن لقی الله عند الموت أو فی القیامة أو الأعم حافظا لجوارحه عن المحرمات موفیا کل جارحة التوفیة إعطاء الحق وافیا تاما و یمکن أن یقرأ کل بالرفع و بالنصب مستکملا لإیمانه أی مکملا له فی القاموس أکمله و استکمله و کمله أتمه و جملة⁽¹⁾و من خان فی شی‌ء منها أی من الجوارح بفعل المنهیات أو تعدی ما أمر الله عز و جل فی الجوارح و یحتمل أن تکون الخیانة أعم من ترک المأمورات و فعل المنهیات و التعدی بإیقاع الفرائض علی وجه البدعة و مخالفا لما أمر الله و أقول حکم علیه السلام فی الأول بدخول الجنة أی من غیر عقاب و فی الثانی لم یحکم بدخول النار و لا بعدم دخول الجنة لأنه یدخل الجنة و لو بعد حین و لیس دخوله النار مجزوما به لاحتمال عفو الله تعالی و غفرانه.

قوله فمن أین جاءت زیادته یفهم منه أن السائل فهم من الزیادة کون ما یشترط فی الإیمان متحققا و زائدا علیه لا أنه یکون الزائد بالنسبة إلی الناقص و إلا فلم یحتج إلی السؤال لأن کل نقص إذا سلب کان زائدا بالنسبة إلیه فالأفراد ثلاثة تام الإیمان و هو الذی اعتقد العقائد الحقة کلها و عمل بالفرائض و اجتنب الکبائر و إن أتی بشی‌ء منها تاب بعده و لم یصر علی الصغائر و ناقص الإیمان و هو الذی أتی مع العقائد الحقة بشی‌ء من الکبائر و لم یتب منها أو ترک شیئا من الفرائض و لم یتدارکها أو أصر

علی الصغائر و زائد الإیمان و هو الذی زاد فی العقائد علی ما یجب کما و کیفا کما سیأتی و فی الأعمال بإتیانه بسائر الواجبات و المستحبات و ترک الصغائر و المکروهات و کلما زادت العقائد و الأعمال کما و کیفا زاد الإیمان.

فإذا عرفت هذا فلم تحتج إلی ما تکلفه بعضهم أنه لما ذکر علیه السلام أن الإیمان مفروض علی الجوارح و أنه یزید و ینقص و علم السائل الأول صریحا من

الآیات المذکورة و الثانی ضمنا أو التزاما منها للعلم الضروری بأن العلم یزید و ینقص سأل عن الآیات الدالة علی الثانی صریحا أو قصده من السؤال أنی قد فهمت مما ذکر من نقصان الإیمان العملی و تمامه باعتبار أن العمل یزید و ینقص فمن أین جاءت زیادة الإیمان التصدیقی و أیة آیة تدل علیها و فیه حینئذ استخدام إذ أراد بلفظ الإیمان الإیمان العملی و بضمیره الإیمان التصدیقی و علی التقدیرین لا یرد أنه إذا علم نقصان الإیمان و تمامه فقد علم زیادته لأن فی التام زیادة لیست فی الناقص انتهی.

فَمِنْهُمْ‌⁽¹⁾قال البیضاوی فمن المنافقین مَنْ یَقُولُ إنکارا و استهزاء أَیُّکُمْ زادَتْهُ هذِهِ السورة إِیماناً و قرئ أیکم بالنصب علی إضمار فعل یفسره زادته فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِیماناً بزیادة العلم الحاصل من تدبر السورة و انضمام الإیمان بها و بما فیها إلی إیمانهم وَ هُمْ یَسْتَبْشِرُونَ بنزولها لأنها سبب لزیادة کمالهم و ارتفاع درجاتهم وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ کفر فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ کفرا بها مضموما إلی الکفر بغیرها وَ ماتُوا وَ هُمْ کافِرُونَ و استحکم ذلک فیهم حتی ماتوا علیه.

وَ زِدْناهُمْ هُدیً‌⁽²⁾أی هدایة إلی الإیمان أو زدناهم بسبب الإیمان ثباتا و شدة یقین و صبر علی المکاره فی الدین کما قال وَ رَبَطْنا عَلی قُلُوبِهِمْ فهذه الهدایة الخاصة الربانیة زیادة علی الإیمان الذی کانوا به متصفین حیث قال تعالی أولا إِنَّهُمْ فِتْیَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ و لو کان کله واحدا أی کل الإیمان واحدا لا زیادة فیه و لا نقصان لم یکن لأحد من المؤمنین فضل علی الآخر لأن الفضل إنما هو بالإیمان فلا فضل مع مساواتهم فیه و لا استوت النعم أی نعم الله بالهدایات الخاصة فی الإیمان و لاستوی الناس فی دخول الجنة أو فی الخیر و الشر و بطل تفضیل بعضهم علی بعض بالدرجات و الکمالات و اللوازم کلها باطلة بالکتاب و

السنة و لکن بتمام الإیمان باعتبار أصل التصدیق و العمل بالفرائض أو بالواجبات و ترک الکبائر أو المنهیات دخل المؤمنون المتصفون به الجنة و بالزیادة فی الإیمان بضم سائر الواجبات مع المندوبات أو المندوبات و ترک الصغائر مع المکروهات أو المکروهات و تحصیل الآداب المرغوبة و الأخلاق المطلوبة تفاضل المؤمنون المتصفون بها بدرجات الجنة العالیة و المنازل الرفیعة فی قربه تعالی و بالنقصان فی التصدیق أو التقصیر فی الأعمال الواجبة و ارتکاب المحرمات دخل المفرطون فی النار إن لم ینجو بفضله و عفوه سبحانه.

قوله درجات أی ذو درجات أو نفسه باعتبار إضافة درجات‌⁽¹⁾و قیل الدرجات مراتب الترقیات و المنازل مراتب التنزلات و یحتمل أن یکون المقصود منهما واحدا أطلق علیهما اللفظان باعتبارین إن الله سبق علی بناء التفعیل المعلوم و یسبق علی بناء التفعیل المجهول أی قرر السبق و قدره بینهم فی الإیمان و ندبهم إلیه کما یسابق بین الخیل یوم الرهان و الخیل جماعة الأفراس لا واحد له و قیل واحده خائل لأنه یختال و جمعه أخیال و خیول و یطلق الخیل علی الفرسان أیضا و المراهنة و الرهان بالکسر المسابقة علی الخیل و کأنه علیه السلام شبه مدة الحیاة بالمضمار و الأرواح بالفرسان و الأبدان بالخیول و العلم الذی یسبق إلیه منتهی مراتب الإیمان و السبق الذی یراهن علیه الجنة فمنهم من سبق الکل و بلغ الغایة و هو رسول الله صلی الله علیه و آله و منهم من تأخر عن الکل و منهم من بقی فی وسط المیدان و منازلهم بحسب العقائد و الأعمال کما و کیفا لا یتناهی.

قوله علیه السلام فجعل کل امرئ منهم أی أعطاه ما یستحقه من الکرامة و الأجر و الذکر الجمیل قیل فی الاقتصار بنفی النقص دون الزیادة إیماء إلی جوازها من باب التفضل و إن لم یستحق و لا یتقدم أی فی الفضل و الثواب مسبوق فی الإیمان سابقا فیه و لا مفضول فی الکمالات و الأعمال الصالحة فاضلا فیها.

تفاضل استئناف بیانی بذلک أی بالسبق أوائل هذه الأمة أی من تقدم

إیمانه من الصحابة أواخرها منهم أو الأعم من الصحابة و غیرهم أو الصحابة علی التابعین و التابعین علی غیرهم و ظاهره السبق الزمانی إشعارا بأن الغاصبین للخلافة و إن فرض منهم تحقق إسلام و عمل صالح فلا یجوز تقدیمهم علی أمیر المؤمنین علیه السلام و قد کان أولهم إیمانا و أسبقهم مع قطع النظر من سائر الکمالات و الفضائل التی استحق بها التقدیم و یحتمل أن یکون المراد أعم من السبق الزمانی و السبق بحسب الرتبة و کمال الیقین فالأکثریة بحسب الأعمال المذکورة بعد ذلک الأکثریة بحسب الکمیة لا الکیفیة فإنها تابعة للکمالات النفسانیة و الحقائق الإیمانیة التی هی من الأعمال القلبیة لکنه بعید عن السیاق.

و قوله نعم تأکید لقوله للحق و قوله و لتقدموهم عطف علی قوله نعم أو علی قوله للحق و قوله إذا لم یکن إعادة للشرط السابق تأکیدا أو المعنی أنه لو لم یکن للسبق الزمانی مدخل فی الفضل للزم أن یجوز لحوق المتأخرین السابقین أو تقدمهم علیهم مع عدم تحقق فضل فی أصل الإیمان و شرائطه و مکملاته للسابقین علی اللاحقین فاللحوق فی صورة المساواة و التقدم فی صورة زیادة إیمان اللاحقین علی إیمان السابقین و الحال أنه لیس کذلک فإن لهم بالتقدم الزمانی فضلا علیهم فالمراد بالفضل ما هو غیر السبق الزمانی و قوله و لکن إضراب عن قوله نعم و لتقدموهم إلخ و المراد بالدرجات ما هو باعتبار السبق الزمانی من الأولین أی من بعضهم مقدمین علی الأولین أی مطلقا و لکن لیس کذلک بل ربما کان بعض الأولین باعتبار السبق أفضل من کثیر من الآخرین و إن کانوا أقل منهم عملا باعتبار تقدمهم و سبقهم و صعوبة الإیمان فی ذلک الزمان و بسبب أن لهم مدخلا عظیما فی إیمان الآخرین.

و الحاصل أن المسابقة تکون بحسب الرتبة و الزمان فمن اجتمعا فیه کأمیر المؤمنین صلوات الله علیه فهو الکامل حق الکمال و السابق علی کل حال و من انتفی عنه الأمران فهو الناقص المستحق للخذلان و الوبال و أما إذا تعارض الأمران فظاهر الخبر أن السابق زمانا أفضل و أعلی درجة من الآخر.

و قال بعض المحققین الغرض من هذا الحدیث أن یبین أن تفاضل درجات الإیمان بقدر السبق و المبادرة إلی إجابة الدعوة إلی الإیمان و هذا یحتمل عدة معان.

أحدها أن یکون المراد بالسبق السبق فی الذر و عند المیثاق کَمَا رُوِیَ: أَنَّهُ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِأَیِّ شَیْ‌ءٍ سَبَقْتَ وُلْدَ آدَمَ قَالَ إِنَّنِی أَوَّلُ مَنْ أَقَرَّ بِرَبِّی إِنَّ اللَّهَ أَخَذَ مِیثَاقَ النَّبِیِّینَ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلی أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلی فَکُنْتُ أَوَّلَ مَنْ أَجَابَ‌⁽¹⁾.

و علی هذا یکون المراد بأوائل هذه الأمة و أواخرها أوائلها و أواخرها فی الإقرار و الإجابة هناک فالفضل للمتقدم فی قوله بلی و المبادر إلی ذلک ثم المتقدم و المبادر.

و المعنی الثانی أن یکون المراد بالسبق السبق فی الشرف و الرتبة و العلم و الحکمة و زیادة العقل و البصیرة فی الدین و وفور سهام الإیمان الآتی ذکرها⁽²⁾و لا سیما الیقین کما یستفاد من الأخبار الآتیة و علی هذا یکون المراد بأوائل هذه الأمة و أواخر أوائلها و أواخرها فی مراتب الشرف و العقل و العلم فالفضل للأعقل و الأعلم و الأجمع للکمالات و هذا المعنی یرجع إلی المعنی الأول لتلازمهما و وحدة ما لهما و اتحاد محصلهما و الوجه فی أن الفضل للسابق علی هذین المعنیین ظاهر لا مریة فیه و مما یدل علی إرادة هذین المعنیین اللذین مرجعهما إلی واحد قوله علیه السلام و لو لم یکن سوابق یفضل بها المؤمنون إلی قوله من قدم الله و لا سیما قوله أبی الله أن یدرک آخر درجات الإیمان أولها و من تأمل فی تتمة الحدیث أیضا حق التأمل یظهر له أنه المراد إن شاء الله تعالی.

و المعنی الثالث أن یکون المراد بالسبق السبق الزمانی فی الدنیا عند دعوة

النبی صلی الله علیه و آله إیاهم إلی الإیمان و علی هذا یکون المراد بأوائل هذه الأمة و أواخرها أوائلها و أواخرها فی الإجابة للنبی صلی الله علیه و آله و قبول الإسلام و التسلیم بالقلب و الانقیاد للتکالیف الشرعیة طوعا و یعرف الحکم فی سائر الأزمنة بالمقایسة و سبب فضل السابق علی هذا المعنی أن السبق فی الإجابة للحق دلیل علی زیادة البصیرة و العقل و الشرف التی هی الفضیلة و الکمال.

و المعنی الرابع أن یراد بالسبق السبق الزمانی عند بلوغ الدعوة فیعم الأزمنة المتأخرة عن زمن النبی صلی الله علیه و آله و هذا المعنی یحتمل وجهین أحدهما أن یکون المراد بالأوائل و الأواخر ما ذکرناه أخیرا و کذا السبب فی الفضل و الآخر أن یکون المراد بالأوائل من کان زمن النبی صلی الله علیه و آله و بالأواخر من کان بعد ذلک و یکون سبب فضل الأوائل صعوبة قبول الإسلام و ترک ما نشئوا علیه فی تلک الزمن و سهولته فیما بعد استقرار الأمر و ظهور الإسلام و انتشاره فی البلاد مع أن الأوائل سبب لاهتداء الأواخر إذ بهم و بنصرتهم استقر ما استقر و قوی ما قوی و بان من استبان و الله المستعان انتهی.

قوله أخبرنی عما ندب الله لما دل کلامه علیه السلام سابقا علی أنه تعالی طلب منهم الاستباق إلی الإیمان سأله الراوی عن الآیات الدالة علیه سابِقُوا إِلی مَغْفِرَةٍ کذا فی سورة الحدید و فی سورة آل عمران وَ سارِعُوا إِلی مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ‌⁽¹⁾و کان مقتضی الجمع بین الآیتین أن المراد بالمسارعة المسابقة أی سارعوا مسابقین إلی سبب مغفرة من ربکم من الإیمان و الأعمال الصالحة وَ جَنَّةٍ أی إلی جنة عَرْضُها کَعَرْضِ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ و فی آل عمران عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ قال المحقق الأردبیلی قدس سره کنی بالعرض عن مطلق المقدار و هو متعارف و نقل علی ذلک الأشعار فی مجمع البیان أو أنه لما علم عرضه الذی هو أقل من الطول عرفا فی غیر المساوی علم أن طوله أیضا یکون أما أکثر أو مثله‌⁽²⁾و قال القاضی ذکر العرض للمبالغة فی وصفها بالسعة علی طریق التمثیل لأنه دون الطول و عن ابن عباس کسبع سماوات و سبع أرضین

لو وصل بعضها ببعض‌⁽¹⁾

و ظاهر الآیة وجوب المسارعة أو رجحانها إلی الطاعة الموجبة للدخول إلی الجنة و أعظمها الإیمان بالله و کتبه و رسله و الیوم الآخر و الترقی إلی مقاماتها العالیة أُعِدَّتْ لِلَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ ظاهر هذه الآیة و غیرها من الآیات و الروایات أن الجنة مخلوقة الآن و کذا النار و قال به الأصحاب و صرح به الشیخ المفید فی بعض رسائله و قال إن الجنة مخلوقة الآن مسکونة سکنتها الملائکة و ظاهر الآیة أنها فی السماء و الظاهر أن المراد أنه یکون بعضها فی السماء و یکون البعض الآخر فوقها أو یکون أبوابها فیها أو فوق الکل و ما ذکره الحکماء غیر مسموع شرعا و هو ظاهر کما قیل إن النار تحت الأرض فتکون الآیة دلیلا علی بطلان ما قالوه.

و قال البیضاوی فیه دلالة علی أن الجنة مخلوقة و أنها خارجة عن هذا العالم‌⁽²⁾و ذهب جماعة من المعتزلة إلی أنهما غیر مخلوقتین و أنهما تخلقان یوم القیامة و قال البیضاوی فی الواقعة وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ‌⁽³⁾قال أی الذین سبقوا إلی الإیمان و الطاعة بعد ظهور الحق من غیر تلعثم و توان أو سبقوا إلی حیازة الفضائل و الکمالات أو الأنبیاء فإنهم مقدمو أهل الأدیان هم

الذین عرفت حالهم و عرفت مآلهم کقول أبی النجم أنا أبو النجم و شعری شعری أو الذین سبقوا إلی الجنة أُولئِکَ الْمُقَرَّبُونَ فِی جَنَّاتِ النَّعِیمِ أی الذین قربت درجاتهم فی الجنة و أعلیت مراتبهم.

و قال أی فی التوبة وَ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ‌⁽⁴⁾و قد مر الکلام فی ذلک مستوفی فی کتاب المعاد فی المجمع أی السابقون إلی الإیمان أو إلی الطاعات و إنما مدحهم بالسبق لأن السابق إلی الشی‌ء یتبعه غیره فیکون متبوعا و غیره تابع له فهو إمام فیه و داع له إلی الخیر بسبقه إلیه و کذلک من سبق إلی الشر یکون أسوأ حالا

لهذه العلة مِنَ الْمُهاجِرِینَ الذین هاجروا من مکة إلی المدینة و إلی الحبشة وَ الْأَنْصارِ أی و من الأنصار الذین سبقوا نظراءهم من أهل المدینة إلی الإسلام و قرأ یعقوب و الأنصار بالرفع فلم یجعلهم من السابقین و جعل السبق للمهاجرین خاصة وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ أی بأفعال الخیر و الدخول فی الإسلام بعدهم و سلوک منهاجهم و یدخل فی ذلک من بعدهم إلی یوم القیامة رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی تَحْتَهَا الْأَنْهارُ خالِدِینَ فِیها أَبَداً ذلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ قال و فی هذه الآیة دلالة علی فضل السابقین و مزیتهم علی غیرهم لما لحقهم من أنواع المشقة فی نصرة الدین فمنها مفارقة العشائر و الأقربین و منها مباینة المألوف من الدین و منها نصرة الإسلام مع قلة العدد و کثرة العدو و منها السبق إلی الإیمان و الدعاء إلیه انتهی‌⁽¹⁾.

و قال بعضهم السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِینَ هم الذین صلوا إلی القبلتین و شهدوا بدرا و أسلموا قبل الهجرة و من الأنصار أهل بیعة العقبة الأولی و کانوا سبعة نفر و أهل بیعة العقبة الثانیة و کانوا سبعون و قال بعض المخالفین کلمة من للتبیین فیتناول المدح جمیع الصحابة.

قوله علیه السلام ثم ذکر کلمة ثم للتراخی بحسب المرتبة إذ سورة البقرة نزلت قبل سورتی التوبة و الحدید فقال الله عز و جل أی فی سورة البقرة تِلْکَ الرُّسُلُ قیل إشارة إلی الجماعة المذکورة قصصها فی السورة أو المعلومة للرسول أو جماعة الرسل و اللام للاستغراق فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلی بَعْضٍ بأن خصصناه بمنقبة لیست لغیره مِنْهُمْ مَنْ کَلَّمَ اللَّهُ تفصیل له و هو موسی و قیل موسی و محمد صلی الله علیه و آله کلم موسی لیلة الحیرة و فی الطور و محمدا لیلة المعراج حین فَکانَ قابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنی و بینهما بون بعید و فی المصاحف وَ رَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ و لیس فیها فوق بعض‌⁽²⁾

فالزیادة إما من الرواة أو النساخ و یؤیده عدمها فی روایة النعمانی

أو منه علیه السلام زاده للبیان و التفسیر و هذه الزیادة مذکورة فی سورة الزخرف حیث قال نَحْنُ قَسَمْنا بَیْنَهُمْ مَعِیشَتَهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ رَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ‌⁽¹⁾فیحتمل أن تکون الزیادة للإشارة إلی الآیتین.

قیل و رفع بعضهم درجات بأن فضله علی غیره من وجوه متعددة و بمراتب متباعدة و هو محمد صلی الله علیه و آله فإنه خص بالدعوة العامة و الحجج المتکاثرة و المعجزات المستمرة و الآیات المترتبة المتعاقبة بتعاقب الدهر و الفضائل العلمیة و العملیة الفائتة للحصر و الإبهام لتفخیم شأنه کأنه العلم المتعین لهذا الوصف المستغنی عن التعیین و قیل إبراهیم خصصه بالخلة التی هی أعلی المراتب و قیل إدریس لقوله تعالی وَ رَفَعْناهُ مَکاناً عَلِیًّا⁽²⁾و قیل أولو العزم من الرسل و بعد ذلک وَ آتَیْنا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّناتِ وَ أَیَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَیِّناتُ وَ لکِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَ مِنْهُمْ مَنْ کَفَرَ وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَ لکِنَّ اللَّهَ یَفْعَلُ ما یُرِیدُ و قال أی فی سورة أسری وَ لَقَدْ فَضَّلْنا إلخ‌⁽³⁾قال البیضاوی أی بالفضائل النفسانیة و التبری عن العلائق الجسمانیة لا بکثرة الأموال و الأتباع حتی داود فإن شرفه بما أوحی إلیه من الکتاب لا بما أوتی من الملک و قیل هو إشارة إلی تفضیل رسول الله صلی الله علیه و آله و قوله وَ آتَیْنا داوُدَ زَبُوراً تنبیه علی وجه تفضیله و هو أنه خاتم الأنبیاء و أمته خیر الأمم المدلول علیه بما کتب فی الزبور من أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصَّالِحُونَ‌⁽⁴⁾و قال أی فی سورة أسری أیضا قیل هو عطف علی ثم ذکر لا علی قوله فقال لعدم اختصاص ما یذکر بعده بالأولیاء بل هو فی مطلق المؤمنین کَیْفَ فَضَّلْنا قیل أی فی الرزق و فی المجمع بأن جعلنا بعضهم أغنیاء و بعضهم فقراء و بعضهم موالی و بعضهم عبیدا و بعضهم أصحاء و بعضهم مرضی علی حسب

ما علمناه من المصالح وَ لَلْآخِرَةُ أَکْبَرُ دَرَجاتٍ أی درجاتها و مراتبها أعلی و أفضل فینبغی أن تکون رغبتهم فیها و سعیهم لها أکثر⁽¹⁾.

و قال أی فی آل عمران هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ قیل شبهوا بالدرجات لما بینهم من التفاوت فی الثواب و العقاب أو هم ذو درجات فقال وَ اللَّهُ بَصِیرٌ بِما یَعْمَلُونَ‌⁽²⁾و قال أی فی هود وَ یُؤْتِ کُلَّ ذِی فَضْلٍ أی فی دینه فَضْلَهُ‌⁽³⁾أی جزاء فضله فی الدنیا و الآخرة و یدل علی عدم تفضیل المفضول و قال أی فی التوبة وَ هاجَرُوا أی إلی الرسول صلی الله علیه و آله و فارقوا الأوطان و ترکوا الأقارب و الجیران و طلبوا مرضاة الرحمن وَ جاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ بصرفها وَ أَنْفُسِهِمْ ببذلها أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ أی أعلی رتبة و أکثر کرامة ممن لم یستجمع هذه الصفات أو من أهل السقایة و العمارة عندکم إذ قبلها أَ جَعَلْتُمْ سِقایَةَ الْحاجِّ وَ عِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ

کَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ جاهَدَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ لا یَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ‌⁽⁴⁾و قال أی فی سورة النساء و قبل الآیة لا یَسْتَوِی الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ غَیْرُ أُولِی الضَّرَرِ وَ الْمُجاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِینَ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ عَلَی الْقاعِدِینَ دَرَجَةً وَ کُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنی وَ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِینَ عَلَی الْقاعِدِینَ أَجْراً عَظِیماً⁽⁵⁾قال البیضاوی نصب علی المصدر لأن فضل بمعنی آجر أو المفعول الثانی له لتضمنه معنی الإعطاء کأنه قال و أعطاهم زیادة علی القاعدین أجرا عظیما دَرَجاتٍ مِنْهُ وَ مَغْفِرَةً وَ رَحْمَةً کل واحد منها بدل من أجرا و یجوز أن ینتصب درجات علی المصدر کقولک ضربته أسواطا و أجرا علی الحال عنها تقدمت علیها لأنها نکرة و مغفرة و رحمة علی المصدر بإضمار

فعلهما⁽¹⁾

و تتمة الآیة وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِیماً و قال أی فی سورة الحدید لا یَسْتَوِی مِنْکُمْ قال البیضاوی بیان لتفاوت المنفقین باختلاف أحوالهم من السبق و قوة الیقین و تحری الحاجات حثا علی تحری الأفضل منها بعد الحث علی الإنفاق و ذکر القتال للاستطراد و قسیم من أنفق محذوف لوضوحه و دلالة ما بعده علیه و الفتح فتح مکة إذ عز الإسلام به و کثر أهله و قلت الحاجة إلی المقاتلة و الإنفاق مِنَ الَّذِینَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَ قاتَلُوا أی من بعد الفتح‌⁽²⁾و التتمة وَ کُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنی وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ و قال أی فی سورة المجادلة و الآیة هکذا یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قِیلَ لَکُمْ تَفَسَّحُوا فِی الْمَجالِسِ فَافْسَحُوا یَفْسَحِ اللَّهُ لَکُمْ وَ إِذا قِیلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا یَرْفَعِ اللَّهُ و التفسح التوسع وَ إِذا قِیلَ انْشُزُوا أی انهضوا للتوسعة أو لما أمرتم به کصلاة أو جهاد أو ارتفعوا فی المجلس یَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ بالنصر و حسن الذکر فی الدنیا و إیوائهم غرف الجنان فی الآخرة وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ و یرفع العلماء منهم خاصة دَرَجاتٍ بما جمعوا من العلم و العمل و قد مر تفسیرهم بالأئمة علیهم السلام.

و قال أی فی سورة التوبة حیث قال ما کانَ لِأَهْلِ الْمَدِینَةِ وَ مَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ أَنْ یَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَ لا یَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذلِکَ قیل إشارة إلی ما دل علیه قوله ما کانَ من النهی عن التخلف أو وجوب المتابعة بِأَنَّهُمْ بسبب أنهم لا یُصِیبُهُمْ ظَمَأٌ أی شی‌ء من العطش وَ لا نَصَبٌ أی تعب وَ لا مَخْمَصَةٌ أی مجاعة فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ لا یَطَؤُنَ أی لا یدوسون مَوْطِئاً أی مکانا یَغِیظُ الْکُفَّارَ أی یغضبهم وطؤه وَ لا یَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَیْلًا کالقتل و الأسر و النهب إِلَّا کُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ أی إلا استوجبوا الثواب و ذلک مما یوجب المسابقة إِنَّ اللَّهَ لا یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ‌⁽³⁾

و قال أی فی المزمل وَ ما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ یمکن أن یکون عدم ذکر تتمة الکلام للاختصار فإن التتمة هُوَ خَیْراً وَ أَعْظَمَ أَجْراً أی من الذی تؤخرونه إلی الوصیة عند الموت و خیرا ثانی مفعولی تجدوه و هو تأکید أو فصل أو هو مبنی

علی قراءة هو خیر بالرفع کما قرئ فی الشواذ فالکلام إلی قوله عِنْدَ اللَّهِ تمام و قوله هو مبتدأ و خیر خبره و هی جملة أخری مؤکدة للأولی وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ الذرة هی النملة الصغیرة أو الهباء المنبث فی الجو.

و بالجملة هذه الآیات کلها تدل علی اختلاف مراتب المؤمنین فی الثواب و الدرجات عند الله تعالی و المنازل فی الجنة کما لا یخفی.

**[ترجمه]حقیقت این است که اثبات معنای دیگری به جز آگاهی و شناخت دشوار است. و محقق شدن برخی از افراد آن بدون اختیار، با تکلیف کردن به کسی که برایش حاصل نشده منافات ندارد. و مترتب شدن پاداش برای آنچه بدون اختیار پدید آمده است یا از روی تفضل خداست و یا برای پایدار ماندن بر آن و آشکار کردنش و عمل به مقتضای آن می‌باشد. و سخن درونی نفس که از آن نام برده‌اند، چیزی بیش از تصور و تصدیق نیست. بله، در اینجا معنایی که اضافه بر آگاهی می‌فهمیم، عزم در بیان چیزی است که به آن اعتقاد دارد، و یا عدم انکار آن در ظاهر بدون وجود ضرورتی است که به سوی آن فرامی‌خواند. و می‌توان آن را از جمله شرایط و لازمه‌های ایمان برشمرد. همچنان که برخی از آیات و احادیث به آن اشاره کرده است. و اگر بپذیریم که علم از قبیل انفعال است پس برشمردن آن از قبیل عمل، بر مبنای مجازگویی بر اساس اسباب و مبادی آن است.

سخن امام علیه السلام «بفرض» باء برای سببیت و دو ضمیر در «نوره و حجته» به فرض بازمی‌گردند، و همچنین دو ضمیر «به و إلیه» نیز به آن بازمی‌گردند. و ضمیر «له» به عامل و گفته شده به «کونه عاملا» بازمی‌گردد. و گفته شده به خداوند بازمی‌گردد، و اولی آشکارتر است. و هر کس ضمیر «به» را به «فرض» و ضمیر له را به «کونه عملا» برگرداند، اگر برعکس در نظر بگیرد مناسب‌تر است. و ضمیر مستتر در «یدعوه» به کتاب و ضمیر آشکار آن به عامل بازمی‌گردد. و گفته شده به نظر می‌رسد که «یشهد و یدعوه» حال برای فرض است، و ضمیر «له و إلیه» به خداوند بازمی‌گردد. و ضمیر «به» و ضمیر بارز در «یدعوه» به فرض بازمی‌گردد. و منظور از دعوت کتاب از واجبات به سوی خداوند، نسبت دادن آن به خداوند سبحان است و توضیحی برای بیان این مطلب است که همه این‌ها از سوی خداوند است. و ممکن است حال برای ایمان باشد و ضمیر «له» و «یدعوه» به ایمان بازگردد و ضمیر «به» و «الیه» به عمل برگشت کند. یعنی کتاب گواهی می‌دهد که ایمان عبارت است از عمل، و کتاب ایمان را می‌خواند که آن عمل است. پایان. و دوری این دو احتمال مخفی نیست. و در تفسیر عیاشی چنین است: «یشهد له بها الکتاب و یدعو إلیه» پس ضمیر «بها» به حجت بازمی‌گردد. - . در چاپ کمپانی این دو جمله جابجا آورده شده است. -

و این کلام که «واضح و ثابتة» دو صفت برای فرض هستند. «للإیمان حالات» گویی اشاره‌ای است به حالت‌های سه‌گانه‌ای که در ادامه می آید یعنی «التام و الناقص و الراجح». و «الدرجات» مراتب برتری است، که برحسب کمیت و کیفیت فراوان هستند. و «الطبقات» مراتب نقصان است. و «المنازل» چیزی است که برای آن درجات و طبقات لازم است، از قبیل نزدیکی و دوری نسبت به خداوند سبحان، و پاداش‌ها و مجازات‌هایی که بر آن مترتب می‌شود .

و گفته شده اشاره‌ای است به اینکه ایمان مراتب بسیار دارد، که همان حالات انسان برحسب اقدام او برای آن است، و درجاتی دارد برحسب بالا رفتن آن از برخی به برخی دیگر، و طبقاتی دارد بر اساس تفاوت مراتب آن در روح او و باارزش بودن برخی نسبت به برخی دیگر و منازلی دارد به این اعتبار که انسان در آن‌ها فرود می‌آید و در آن پناه می‌گیرد.

«فمنه التام» و آن ایمان پیامبران و جانشینان آن‌هاست، به دلیل اشتمال آن بر تمامی اجزای ایمان از قبیل انجام واجبات و ترک گناهان بزرگ است، اگرچه با پیوستن مکمل‌های دیگر، مانند انجام کارهای مستحب و ترک کارهای مکروه در کم و زیاد آن تفاوت داشته باشد. یا اینکه منظور از تام، منتهای درجه کمال یعنی پیامبر صلی الله علیه و آله و پیشوایان پس از ایشان است. «و منه الناقص البین نقصانه» و آن کمترین مراتب ایمان است که پس از آن کفر قرار دارد، و از جمله آن‌ها راجح است، و افراد بی‌شماری بر اساس کمیت و کیفیت در آن میان هستند.

سپس اینکه این سخن دو وجه را محتمل است: اول اینکه ایمانی که دربردارنده انجام واجبات و ترک گناهان بزرگ است برای همه پدید آید، چرا که بدون آن ایمان صدق نخواهد کرد. و درجات و منازل براساس آن کارها و کمبود آن‌ها و پیوستن انجام دیگر واجبات و ترک گناهان دیگر و انجام مستحبات و ترک کارهای مکروه و حتی مباح، و متصف شدن به خلق و خوهای نیکو و ویژگی‌های شایسته باشد. و دوم اینکه قدر مشترک، حصول ایمان به نحو اجمالی است، و حد کامل آن چیزی است که همه اجزا را در بر داشته باشد و آن ایمان راستین است. و ایمان ناقص تام، چیزی است که تنها عقاید درست را به همراه داشته باشد. و درجات میانی بر اساس کم و زیادی اجزای ایمان، متفاوت است. بنابراین مؤمن راستین اولین فرد است. و اطلاق آن بر سایرین، به دلیل از میان رفتن کل ایمان با از بین رفتن یکی از اجزا، از باب مجازگویی است، و هر یک از آن‌ها از لحاظ لفظ و معنا شواهدی دارد. پس درنگ و اندیشه کن و چون به دلیل الفت ذهن سائل در روایت به اصطلاحات متکلمین، فهم آن برای سائل دشوار شد، برای توضیح بیشتر سؤال را تکرار نمود .

کلام امام علیه السلام که: «به یعقل و یفقه و یفهم» گفته شده عقل عبارت است آگاهی از مسائل ضروری، و فقه یعنی مرتب نمودن آن برای نتیجه گرفتن مسائل نظری، و فهم عبارت است از دانستن نتیجه.

ممکن است عقل شناخت اصول عقلی، و فقه دانستن احکام شرعی، و فهم آگاهی از مسائل دیگر زندگی و غیر آن باشد. و منظور از قلب، روح ناطق است که به این نام خوانده شده، اولا به دلیل ارتباط آن با روح حیوانی که از آن برخاسته است. و یا قلب صنوبری شکل، به دلیل ارتباط روح به آن. و گفته شده: از ظاهر آیات و احادیث چنین برمی‌آید که جایگاه درک همین قلب صنوبری شکل است، و بررسی آن إن شاء الله در محل خود خواهد آمد.

راغب در مفردات گفته: برخی از حکماء گفته‌اند: هر جا که خداوند از قلب نام برده، اشاره به عقل و علم است، مانند آنکه فرمود: {آن تذکری است برای کسی که قلب دارد} - . ق / 37 -

و هرجا که از صدر نام برده است نیز اشاره به آن و نیروهای دیگر از جمله شهوت و میل و خشم و مانند آن است، و فرموده: {پروردگارا، سینه‌ام را برایم گشاده گردان} - . طه / 25 -

درخواست برای بهبود گرداندن نیروهای اوست. و همچنین فرموده: {و دل‌های گروه با ایمان را شفا می‌دهد} - . براءة / 14 -

اشاره به شفا دادن آن‌هاست. و این فرموده: {بلکه قلب‌هایی که در سینه‌ها هستند نابینا می‌شوند} - . حج / 46 -

یعنی عقل‌هایی که در میان نیروهای دیگر قرار گرفته و هدایت نشده است. و خداوند از آن آگاه‌تر است. - . مفردات غریب القرآن: 276 -

و گفته: به قلب انسان نیز «قلب» گفته شده به دلیل دگرگونی بسیار آن و تعبیر قلب برای معانی بسیاری که به آن اختصاص یافته، از قبیل روح و علم و شجاعت و سایر آن‌ها به کار می‌رود؛ و فرموده‌ی خداوند که: {قلب‌ها به حنجره رسید} - . احزاب / 33 -

یعنی روح‌ها، {همانا درآن تذکری است برای کسی که قلب داشته باشد}، یعنی علم و فهم آن، و {بر قلب‌هایشان پرده‌هایی افکندیم تا آن را نفهمند}، و فرموده: {بر دل‌هایشان مهر زده شد و به همین دلیل نمی‌فهمند} - . منافقون / 3 - ،

و فرموده: {تا قلب‌هایتان از آن آرامش یابد} - . انفال / 10 - ، یعنی شجاعتتان استوار گردد و ترستان برطرف شود. و برعکس آن: {و در قلب‌هایشان ترس افکنده شد} - . احزاب / 26 - و فرموده: {اوست کسی که آرامش را در قلب‌های مؤمنان فرو می‌فرستد} - . فتح / 4 - و این فرموده: {قلب‌هایشان پراکنده است} - . حشر / 14 -

یعنی از یکدیگر جداست، و فرموده: {اما قلب‌هایی که در سینه‌ها جای گرفته نمی‌بیند}، گفته شده عقل است، و گفته شده روح است. اما عقل نمی‌تواند باشد؛ و مجاز به کار رفته در آن مانند مجاز این آیه است: {از زیر آن رودها جریان دارد}، و رودها جاری نیستند، بلکه آبی که در آن است جریان دارد. پایان. - . مفردات غریب القرآن: 411 -

و «الورود» رسیدن به آب برای نوشیدن است، و «الصدر و الصدور» بازگشت از آن می‌باشد. و این ضرب المثلی است که هنگامی به کار می‌رود که هیچ کاری را بدون دستور او انجام نمی‌دهد. همچنان که در فارسی گفته می‌شود: بدون اجازه او آب هم نمی‌خورد. و «البطش» گرفتن هر چیزی با قدرت و نیرو است. و «الباه» در برخی نسخه‌ها بدون همزه و در برخی دیگر با هاء است، جوهری گفته: باه مثل جاه و کلمه‌ای برای «الباءة» و به معنای جماع است. - . صحاح: 2228 - «ینطق به» این جمله، صفت برای فرض است. و ضمیر «به» در هر دو جا به فرض بر می‌گردد، و دو ضمیر «لها و علیها» به جارحه بر می‌گردند. و لام برای انتفاع و علی برای اضرار است، و ارجاع ضمیر «به» به ایمان، چنان‌چه گفته شده، موجب خالی بودن جمله از ضمیر عائد می‌شود. و ارجاع ضمیر لها در اینجا به جارحه، تأییدی است برای ارجاع ضمیر «له» به عامل که در گذشته آمده بود.

«فالإقرار» یعنی اقرار قلبی، زیرا سخن درباره فعل قلب است، اگرچه محتمل است منظور اقرار به زبان نیز باشد، چرا که آن هم خبر دادن از چیزی است که درون قلب بوده است. اما بیان آن به عنوان عمل زبانی، ممکن است قابل پذیرش نباشد، هرچند که توجیه آن ممکن باشد. و بر اساس نظر اول، معطوف‌های به کار رفته عطف تفسیر آن است، و گویا اشاره‌ای به مراتب یقین و ایمان قلبی باشد. زیرا کمترین مراتب آن اعتراف قلبی است، حتی اگر از روی تقلید یا دلیل خطابی باشد، و معرفت چیزی است که از روی برهان قطعی بوده باشد، و «العقد» یعنی عزم برای اقرار به زبان و هر کار جوارحی دیگری که در پی آن آید و پس از آن لازم باشد، و «الرضا» یعنی پذیرفتن حکم و اوامر و نواهی خداوند، و اینکه چیزی در مخالفت با میل نفسانی از آن‌ها برای او سخت و سنگین نباشد، و «التسلیم» یعنی پذیرش کامل هر دستوری که از جانب پیامبر باشد، مخصوصاً آنچه درمورد جانشینان خود به آن امر فرموده است و بدان در میان آنان حکم کرده است. چنان که خداوند متعال فرموده: {پس به پروردگارت سوگند آنان ایمان نمی‌آورند مگر اینکه تو را در آنچه میانشان رخ داده قاضی قرار دهند، سپس در نزد خود هیچ مانعی برای اجرای حکم تو نبینند و تسلیم کامل باشند.} - . نساء / 65 -

بنابراین، به نظر می‌رسد اقرار به ولایت نیز از جمله آن باشد و بلکه هر آنچه پیامبر به آن دستور داده است داخل در آن است. و این سخن که: «بأن لا إله الخ» متعلق به اقرار است، چرا که پس از آن تفسیر و مکملی برای آن آمده است. و «الصاحبة» یعنی همسر، و «الإقرار» عطف بر اقرار است، و منظور از آن اقرار به پیامبری دیگر پیامبران و کتاب‌های آسمانی است، و ضمیر مستتر در «جاء» به موصول بازمی‌گردد. و آنچه گفته شده که عبارت «بأن لا إله إلا الله» تا پایان، متعلق به «الإقرار و المعرفة و العقد» است، و فرموده: «و الإقرار بما جاء من عند الله» معطوف بر «أن لا إله» است، بنابراین دو کلمه اول بیان برای دو کلمه بعد می‌باشند و آخری نیز بیان برای اولی است، اشکالات متعددی که در آن است، پوشیده نیست.

و محدث استرآبادی رحمه الله گفته: در کلام ائمه علیهم السلام، معرفت به معانی متعددی آمده که یکی از آن‌ها تصور مطلق است، و منظور از فرموده آن‌ها که «شناساندن و بیان بر عهده خداوند است»، یعنی یادآوری مدعا و توجه دادن به آن؛ چرا که آن‌گونه که از باب شک و دیگر باب‌ها دریافت می‌شود، آفریدن اعتراف واجب نیست. و دومین آن‌ها، اعتراف قلبی است، که همان منظور از سخن: «به شهادتین اقرار کردند» می‌باشد، و معرفت به پیامبری حضرت محمد صلی الله علیه وآله در قلب‌هایشان وارد نشده است. و سوم عبارت است از عقد قضیه اجمالی، مانند بله و آری، و این بسته شدن از باب تصور و تصدیق نیست. و چهارم علمی است که دربردارنده تصور و تصدیق است، که همان منظور آنان از علم و جهل از آفریدگان خداوند در قلب‌ها هستند. پایان؛ و این جملات نیز اشکالاتی دارد.

و آیه اول از سوره نحل: {هر کس پس از ایمان خود کافر شود} - . نحل / 106 - ، گفته شده بدل است برای: {کسانی که ایمان ندارند}، و آنچه میان آن دو است جملات معترضه‌ای است که یا از آن‌ها و یا از دروغگویان است، یا «من کفر» مبتدایی است که خبر آن حذف شده است، و این آیه بر خبر آن دلالت می‌کند: {پس خشم خداوند بر آنان باد}، و می‌توان آن را بر ذم منصوب نمود. و ممکن است «من» شرطیه باشد که جواب آن حذف شده است، «إلا من أکره» یعنی بر افتراء یا سخن کفر اکراه شده است؛ استثناء در آیه از نوع متصل است از آن‌جا که کفر نیز مانند ایمان، کلمه‌ای است که سخن و تصمیم را در بر می‌گیرد و بیضاوی این گونه بیان کرده. - . أنوار التنزیل: 233 -

و ظاهر این است که استثناء منقطع است. «و قلبه مطمئن بالایمان» یعنی عقیده‌اش تغییر نمی‌کند. «و لکن من شرح بالکفر صدرا» یعنی به آن اعتقاد دارد و آن را پسندیده می‌داند. «فعلیهم غضب من الله و لهم عذاب عظیم». و در بسیاری از احادیث شیعه و سنی آمده است که درباره عمار بن یاسر نازل شده است، هنگامی که کفار مکه او و پدر ومادرش را مجبور به ارتداد نمودند، پس پدر و مادرش خودداری کرده و کشته شدند، و آن‌ها اولین کشته‌ها در اسلام بودند و عمار در حالت اکراه با زبان خود آنچه را خواسته بودند برایشان انجام داد، پس به پیامبر گفته شد: همانا عمار کافر شده است، ایشان فرمودند: هرگز، عمار از فرق سر تا پایش از ایمان لبریز شده و گوشت و خونش با آن آمیخته شده است، پس عمار در حالی که می‌گریست نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آمد، ایشان اشک چشمان او را پاک کرده و به او فرمودند: چه شده؟ اگر باز هم با تو چنین کردند، همان را که گفتی تکرار کن. و امام صادق علیه السلام فرموده‌اند: خداوند درباره او این آیه را نازل کرد: {مگر کسی که مجبور شود} تا پایان آیه. پس در این هنگام پیامبر صلی الله علیه وآله به او فرمودند: ای عمار، اگر باز هم چنین کردند، همان کاری را که کردی تکرار کن، چرا که خداوند عذر تو را نازل کرده و به تو فرمان داده است تا اگر باز هم چنین کردند تو همان کار را تکرار کنی. و درنهایت آیه دلالت بر این دارد که برخی از اجزای ایمان به قلب مربوط است، هرچند کسانی با این آیه استدلال می‌کنند که ایمان چیزی جز تصدیق قلبی نیست. و آیه دوم: {کسانی که ایمان آورده و قلب‌هایشان با یاد خداوند آرام می‌گیرد} - . رعد / 28 - گفته شده: «تطمئن» یعنی از روی انس و اعتماد و امید به او، یا با یاد رحمت خداوند پس از نگرانی و ترس از او، یا با به یاد آوردن دلائل وجود و یگانگی او یا با سخن او که قرآن است و قوی‌ترین معجزات است. {آگاه باشید که قلب‌ها با یاد خداوند آرامش می‌گیرد}، یعنی با آن آرام می‌گیرد. و در مجمع البیان گفته است: معنای آن این است که: کسانی که به یگانگی خداوند با تمام صفات او، و به پیامبری پیامبرش و پذیرش هر آنچه از جانب خداوند آورده اعتراف نمودند و دل‌هایشان با یاد خداوند به آرامش رسید و با آن انس گرفتند. و «الذکر» یعنی حضور مطلبی برای روح، و علم را نیز ذکر می‌نامند و سخنی را که معنای حاضری برای روح دارد را نیز ذکر می‌نامند. «الا بذکر الله» تا پایان آیه، تشویق بندگان برای آرامش قلب با وعده پاداش و بهشت خداوند است. پایان. - . مجمع البیان 6 : 291 - و استدلال امام علیه السلام با این آیه بر این اساس است که منظور از یاد خداوند، عقاید ایمانی و دلایلی است که به سوی او منتهی می‌شود. چرا که به وسیله آن قلب از شک و اضطراب آرام می‌گیرد. و سخن پیشین در آیه قبلی آن را تأیید می‌کند: {و قلب او با ایمان آرام گرفته است}. این سخن که: {کسانی که با زبان‌هایشان ایمان آوردند}، به نظر می‌رسد نقل به مضمون آیه است، اگر از جانب نسخه‌برداران یا راویان نباشد. و در سوره مائده چنین آمده است: {ای پیامبر، کسانی که در کفر شتاب می‌کنند و کسانی که به زبان‌هایشان گفتند: ایمان آوردیم و دل‌هایشان ایمان نیاورده است، تو را اندوهگین نسازند} و در روایت نعمانی چنین است: {کسانی که گفتند به زبان‌هایشان ایمان آورد‌ه‌اند} - . چنان که در شماره 29 خواهد آمد. -

و این آشکارتر است.

فرموده خداوند سبحان: {اگر آنچه را در درون شماست آشکار کنید} - . بقره / 284 -

طبرسی رحمه الله گفته است: یعنی عزم درونی خود را بر طاعت و معصیت یا عقاید، آشکار کنید و اعلام نمایید. {یا پنهان کنید}، یعنی کتمان کنید. {خداوند شما را بدان محاسبه می‌کند}، یعنی خداوند آن را می‌داند و در آن شما را جزا می‌دهد. و گفته شده: معنای آن چنین است که اگر گواهی خود را پنهان کنید یا آشکار نمایید خداوند آن را می‌داند و جزای آن را به شما می‌دهد که از ابن عباس و گروهی دیگر نقل شده است. و گفته شده: این بیان در احکامی که پیش‌تر در سوره بیان شد عمومیت داشته و خداوند آن‌ها را از انجام خلاف آن ترسانیده است.

و گروهی گفته‌اند: این آیه به وسیله آیه: «لا یکلف الله نفسا الا وسعها» - . بقره / 286 -

منسوخ شده است. و حدیث ضعیفی را در این باره روایت کرده‌اند و این ادعا صحیح نیست، چرا که تکلیف نمودن کاری که خارج از توانایی است جایز نیست، پس چگونه می‌تواند منسوخ شود؟ پس منظور آیه اعتقادات و اراده‌هایی است که به آن امر و نهی می‌شود، و چیزهای دیگری که بر ما پوشیده است. اما چیزهای دیگری که از جمله تکالیف شمرده نمی‌شوند، مانند وسوسه‌ها و خطورات قلبی و چیزهایی که ذهن از به خاطر سپردن آن ناتوان است، به دلیل راهنمایی عقل از آن جمله خارج است. و به دلیل فرموده ایشان که «از این امت بخشیده می‌شود هر آنچه به فراموشی سپرده و هرچه در درون با خود سخن می‌گوید» و بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که آیه دوم روشنگر معنای آیه اول است و توهم کسی را که آیه را به غیر وجهی که مراد است منصرف نموده، از بین می‌برد که توهم کرده آنچه به ذهن می‌رسد یا نفس در درون خود سخن می‌گوید از تکلیف خارج است. پس همانا خداوند از آن بازخواست می‌کند. در حالی که امر بر خلاف آن است، «فیغفر لمن یشاء» از روی رحمت و بخشش، «و یعذب من یشاء» کسانی از آنان را که از روی عدالت شایسته عذاب باشد، «و الله علی کل شیء قدیر» از آمرزش و عذاب این را ابن عباس روایت کرده است.

و لفظ «آیة» در همه چیز عمومیت دارد، و سخن درباره گناهانی است که به ذهن می‌رسد و خداوند از آن بازخواست نمی‌کند، و تنها از چیزهایی بازخواست می‌کند که انسان با اراده خود آن را انجام داده باشد و با وجود امکان خودداری، قلبش تصمیم به انجام آن گرفته باشد. بنابراین از اعمال قلب به شمار می‌رود که به آن جزا داده می‌شود، همچنان که به اعمال اعضا و جوارح دیگر جزا داده می‌شود. و تنها مجازات تصمیم و اراده به آن تعلق می‌گیرد، نه مجازات عین گناه، چرا که آن را به انجام نرسانده است. و این بر خلاف اراده انجام طاعت است؛ چرا که کسی که تصمیم به انجام طاعت گرفته به خاطر این تصمیم، پاداش انجام آن طاعت را دریافت می‌کند. همچنان که در احادیث آمده است که کسی که منتظر نماز است، تا زمانی که در این انتظار باشد مانند کسی است که در نماز بوده است. و این از الطاف و نعمت‌های خداوند بر بندگانش است. پایان. - . مجمع البیان 2 : 401 -

و از ظاهر احادیث فراوانی که برخی از آن‌ها در این کتاب خواهد آمد، چنین نتیجه‌گیری می‌شود که به خاطر اندیشه و تصمیم بر گناه مؤاخذه‌ای وجود ندارد. بنابراین می‌توان این آیه را مخصوص عقائد دانست، همچنان که از ظاهر حدیث برمی‌آید. و اگر نیت گناه و تصمیم بر انجام آن نیز گناه باشد، خداوند آن را برای مؤمنان می‌آمرزد. پس منظور از فرموده «برای هر کس که بخواهد»، مؤمنان است. و آنچه محقق طوسی و دیگران بیان کرده‌اند آن را تأیید می‌کند که اراده انجام کار ناپسند، ناپسند است. پس درنگ و اندیشه کن. و از برخی روایات چنین برمی‌آید که این آیه منسوخ است، و خداوند آن را به این امت تخفیف داده است، چنان که دیلمی در ارشاد القلوب با اسناد خود از موسی بن جعفر از پدرانش علیهم السلام در حدیثی طولانی درباره معراج پیامبر صلی الله علیه وآله فرموده است: سپس او را به آسمان بالا برد تا اینکه به ساق عرش رسید و با آنچه خداوند عزّ و جلّ در کتاب خود آورده است با او مناجات کرد: همه آنچه در آسمان‌ها و زمین است برای خداوند است، و اگر چیزی را پنهان دارید یا آشکار کنید، خداوند آن را از شما بازخواست می‌کند، پس هر که را بخواهد می‌آمرزد و هر که را بخواهد عذاب می‌کند. و این آیه بر امت‌های دیگر هم، از زمان آدم تا برانگیخته شدن حضرت محمد صلی الله علیه وآله عرضه شده بود، پس همگی به خاطر سنگینی از پذیرش آن سرباز زدند، و محمد صلی الله علیه و آله آن را پذیرفت. هنگامی که خداوند پذیرش آن را از پیامبر و امتش دید، سنگینی آن را از آنان برداشت. پس خداوند عز و جل فرمود: پیامبر به آنچه از جانب خداوند بر او نازل شده ایمان آورد. سپس خداوند بر محمد و امتش بزرگواری نمود و به خاطر سختی آیه‌ای که او و امتش آن را پذیرفتند، بر آنان مهر ورزید و پاسخ آنان را چنین بیان فرمود: «و مؤمنان، همگی به خداوند و فرشتگان و کتاب‌ها و پیامبران او ایمان آوردند و گویند: میان هیچ یک از پیامبران او تفاوتی قائل نمی‌شویم». پس خداوند عز و جل فرمود: چون چنین کردند، آمرزش و بهشت برای ایشان است. سپس پیامبر فرمود: {شنیدیم و اطاعت نمودیم، آمرزشت را می‌طلبیم ای پروردگار ما، و بازگشت به سوی توست}. یعنی محل بازگشت در آخرت، سپس خداوند پاسخ او را داد: همانا برای توبه کنندگان از امتت چنین نمودم، همانا آمرزش را برای آنان واجب نمودم. سپس خداوند متعال فرمود: اما هنگامی که تو و امتت آن را پذیرفتید در حالی‌که پیش از آن بر پیامبران و امت‌های دیگر عرضه شده بود و آنان نپذیرفته بودند، پس سزاوار است که آن را از امت تو بردارم. پس خداوند بزرگ فرمود: {خداوند همه را تنها به اندازه توانایی‌شان مکلف می‌گرداند، هر چه از نیکی دریافت کرده از آن اوست. و هر آنچه از بدی و شرّ به دست آورده نیز علیه او می‌باشد}. خداوند عز و جل به پیامبرش الهام کرد که بگوید: {پروردگار ما، اگر فراموش کردیم یا خطایی نمودیم ما را بازخواست نکن}، پس خداوند فرمود: به خاطر منزلت تو، آن را برایت می‌بخشم، تا پایان حدیث. - . ارشاد القلوب جلد دوم -

و اما مخالفان، آنان در این باره اختلاف نموده‌اند، رازی در تفسیر این آیه گفته است: از ابن‌عباس روایت شده که هنگامی که این آیه نازل شد، ابوبکر و عمر و عبدالرحمن بن عوف و معاذ و گروهی از مردم نزد پیامبر آمدند و گفتند: ای پیامبر خدا، کاری که بر انجام آن توانایی نداریم بر دوش ما قرار گرفته است، همانا برخی از ما چیزهایی را که دوست نداریم در قلبمان جای گیرد با خود حدیث نفس می‌کنیم، آیا این گناه است؟ پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: شاید شما نیز همچون بنی‌اسرائیل می‌گویید: «شنیدیم و نافرمانی نمودیم»، پس بگویید: «شنیدیم و اطاعت کردیم»، و این برایشان ناگوار بود و یک سال در‌آن‌حال درنگ نمودند. پس خداوند آیه نازل کرد: {خداوند هرکس را تنها به میزان توانایی‌اش مکلف می‌گرداند}. پس این آیه باطل شد و پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: به راستی که خداوند آنچه را امت من با خویش حدیث نفس کنند، تا جایی که عمل نکرده باشند و آن را به زبان نیاورده باشند، از ایشان بخشیده است.

و بدان که محل بحث در این آیه این است که فرموده: «إن تبدوا» تا پایان آیه مربوط است به حدیث نفس و خاطرات ناپسندی که بر قلب می‌گذرد و نمی‌توان آن را برطرف نمود. پس بازخواست از آن، مانند بازخواست از تکلیفی است که خارج از حد توانایی است. و دانشمندان به چند گونه پاسخ آن را داده‌اند:

اول اینکه اندیشه‌هایی که در قلب می‌گذرند دو نوع هستند: یک نوع از آن‌ها چیزهایی است که انسان نفس خود را برای ورود آن آماده می‌کند و تصمیم بر داخل کردن آن‌ها در وجود دارد؛ و نوع دوم اندیشه‌های دیگری که چنین نیستند، بلکه چیزهایی هستند که در ذهن می‌گذرند در حالی که انسان آن را ناپسند می‌داند ولی نمی‌تواند از آن جلوگیری کند. پس گروه اول مورد بازخواست قرار می‌گیرند و از گروه دوم بازخواست صورت نمی‌گیرد. چرا که خداوند متعال فرمود: {خداوند شما را به سوگندهای لغوتان مؤاخذه نمی‌کند، ولی شما را بدانچه دل‌هایتان [از روی عمد] فراهم آورده است، مؤاخذه می‌کند} - . بقره / 225 - 286 - و در پایان همین سوره فرموده است: {آنچه دریافت کرده برای اوست و آنچه به دست آورده علیه اوست} - . بقره / 225 - 286 - و فرمود: {همانا کسانی که دوست می‌دارند زشتی‌ها گسترش یابد} - . نور / 19 - این همان پاسخ مورد اعتماد ماست است.

وجه دوم اینکه هر آنچه در قلب است و در اعمال داخل نمی‌شود، در جایگاه بخشش است. و منظور از فرموده: {و اگر آشکار کنید...} تا پایان آن، این است که یا آشکارا و یا در نهان آن کار را به انجام رساند. اما آن تصمیم‌ها و اراده‌ها که در قلب پدید آید و به انجام نرسد، همه آن‌ها مورد بخشش هستند، و این پاسخ ضعیف است، چرا که بیشتر بازخواست‌ها تنها به دلیل کارهای قلبی است، همچنان که اعتقاد به کفر و بدعت، چیزی جز کار قلب نیست. و بدترین و بزرگ‌ترین عذاب‌ها نیز مربوط به آن‌ها می‌باشد. و کارهای اعضای بدن اگر بدون عمل قلب باشد، مجازاتی برای آن قرار نمی‌گیرد؛ مانند کارهای انسان خواب یا فراموش‌کار. بنابراین ضعف این پاسخ روشن گردید .

وجه سوم اینکه خداوند متعال از آن بازخواست کرده و بازخواست آن نیز به وسیله اندوه‌های دنیاست، و در این مورد حدیثی را عایشه از پیامبر صلی الله علیه وآله روایت کرده است.

وجه چهارم اینکه خداوند متعال فرموده است: {خداوند حساب آن را از شما خواهد گرفت}، و نفرموده: خداوند آن را از شما بازخواست خواهد نمود. و در معنای حسابگر و محاسبه‌کننده بودن او وجوهی را بیان کردیم که از جمله آن‌ها آگاه بودن اوست. پس معنا به این مطلب بازگشت که او بر ضمیرها و نهان ها آگاه است. و از ابن‌عباس روایت شده که هنگامی که خداوند متعال آفریدگان را گرد هم آورد، آنان را از آنچه در روح‌هایشان دارند آگاه می‌سازد. پس مؤمن را آگاه کرده و او را می‌بخشد، و برای گناهکاران نیز تکذیب و گناهانی را که پنهان داشته بودند آشکار می‌گرداند.

وجه پنجم اینکه خداوند متعال پس از این آیه می‌فرماید: {پس هر کس را بخواهد می‌آمرزد و هر که را بخواهد عذاب می‌کند}. پس آمرزش نصیب کسی می‌شود که این اندیشه‌ها را ناپسند دانسته و عذاب نیز از آن کسی است که آن را تکرار می‌کرده و برایش خوشایند بوده است.

وجه ششم: برخی از مفسران گفته‌اند: منظور از این آیه، پنهان داشتن شهادت است، که با وجود واقع شدن آیه در ادامه بحث شهادت، ضعیف می‌باشد.

وجه هفتم چیزی که در مورد منسوخ بودن این آیه گذشت، که با فرموده خداوند که: {خداوند هر کس را تنها به اندازه توانایی‌اش مکلف می‌گرداند}، منسوخ شده و این نیز به دلایلی ضعیف است. اول اینکه این نسخ تنها در صورتی می‌تواند وجود داشته باشد که بگوییم پیش از آن، آن‌ها مأمور بوده‌اند به خودداری از چنین اندیشه‌هایی که از برطرف نمودن آن‌ها نیز ناتوان بوده‌اند. و این باطل است، زیرا پیش از آن نیز تکلیف وارد نبوده مگر در جایی که توانایی آن وجود داشته باشد. و به همین دلیل پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: من با دین حنفیت سهل و آسان مبعوث شدم. دوم اینکه نسخ تنها زمانی مورد نیاز است که آیه بر وجود عذاب برای چنین اندیشه‌هایی دلالت داشته باشد. و ما بیان کردیم که چنین دلالتی ندارد. سوم می‌گویم:

اینکه نسخ اخبار جایز نیست، بلکه تنها نسخ اوامر و نواهی ممکن است. و درباره اینکه آیا خبر نیز نسخ می‌شود یا خیر اختلاف وجود دارد. پایان.

و ابومعین نسفی گفته: اهل سنت و جماعت گفته‌اند: بنده به خاطر چیزی که تصمیم قلبی بر آن گرفته باشد، مانند زنا و لواط و مانند آن بازخواست می‌شود. اما چیزی که در ذهنش گذشته و قصد انجام آن را ندارد مورد مؤاخذه قرار نمی‌گیرد. و برخی از آنان نیز گفته‌اند: در هیچ یک از دو صورت مورد بازخواست قرار نمی‌گیرد. و دلیل آن‌ها سخن پیامبر صلی الله علیه و آله است که فرمود: آنچه در ذهن امت من بگذرد، تا زمانی که سخن نگویند و انجامش ندهند، بخشیده می‌شود.

و دلیل ما سخن خداوند متعال است که فرمود: {و اگر آنچه را درون خود دارید آشکار سازید...} تا پایان آیه، پس ثابت می‌شود که به دلیل تصمیم مؤاخذه می‌شود. و حدیثی که شما بیان کردید حمل بر چیزی است که در ذهنش گذشته و قصد آن را ندارد، اما اگر قصد آن را کند چنین نیست. پایان.

«و هو رأس الإیمان» تشبیه به سر به این دلیل است که با از بین رفتن آن، ایمان نیز از بین می‌رود. چنان که با نابود شدن سر، زندگی از بین رفته و همه بدن نابود می‌شود. این سخن که: «القول» یعنی سخن‌هایی که باید گفته شوند، مانند بیان حقیقت و امر به معروف و نهی از منکر و قرائت و ذکرهای نماز و مانند آن. بنابراین عبارت «التعبیر» می‌بایست به خاطر اهمیت بیشتر، تخصیص پس از تعمیم باشد.

«و قولوا للناس حسنا» - . بقره / 83، رجوع شود به تفسیر بیضاوی: 35 چاپ ایران - بیضاوی گفته است: یعنی سخن نیک، و آن را برای مبالغه «حسناً» نامیده است. و حمزه و یعقوب و کسائی آن را «حسناً» با دو فتحه خوانده‌اند. پایان.

می‌گویم:

در برخی از روایات از امام صادق علیه السلام آمده است: که «حُسناً» یعنی بگویید محمد صلی الله علیه و آله فرستاده خداست .

و در روایت دیگری نیز از ایشان آمده که این آیه درباره یهود نازل شد، سپس با این آیه باطل شد که می‌فرماید: {با کسانی که به خداوند ایمان ندارند بجنگید} - . توبه / 290 - ،

تا پایان آیه.

و در بعضی روایات نیز آمده که یعنی حسن معاشرت و سخن زیبا، و در برخی دیگر آمده که منظور از آن امر به معروف و نهی از منکر است. پس تعمیم شایسته‌تر است، بنابراین تعمیم در قول در درجه اول مناسب است. و آنچه از تفسیر نعمانی بیان خواهیم کرد آن را تأیید می کند.

پس از آن، اینکه آیه دوم در مصحف‌های قرآنی چنین نیست که نقل شده؛ بلکه در سوره بقره چنین است: {بگویید ایمان آوردیم به خداوند و آنچه بر ما نازل شده و آنچه بر ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط فروفرستاده شده است}. و در سوره عنکبوت آمده: {و بگویید ایمان آوردیم به آنچه بر ما نازل شده و آنچه بر شما نازل شده، و پروردگار ما و شما یکی است و ما همه تسلیم او هستیم}. پس به نظر می‌رسد تغییر از نسّاخ بوده یا اینکه مضمون آیه نقل شده است. و در تفسیر نعمانی با نظر اول موافقت شده است. و شاید در حدیث هر دو آیه بوده که ذیل آیه را از اولی و صدر آیه را از دومی انداخته‌اند. و «التنزه» یعنی دوری کردن، و «أن یعرض» عطف است بر «أن یتنزه»، و «الإصغاء» عطف بر موصول در «عما لا یحل» است.

«و قد نزّل علیکم فی الکتاب» - . نساء / 136 - ، این آیه در سوره نساء است، و در تفسیر علی بن إبراهیم‌ - . تفسیر قمی: 467 - 469 -

آمده که آیات خداوند همان امامان علیهم السلام می‌باشند. و عیاشی‌ - . تفسیر عیاشی 1 : 281 - در تفسیر آن روایت کرده است که: هنگامی که شنیدی کسی با حق مخالفت نموده و آن را دروغ می‌شمارد و به اهل خود دروغ می‌گوید، از نزد او برخیز و با او همنشینی نکن. راغب گفته است: «الخوض» به معنای جریان آب و گذشتن آن است، و استعاره از کارهاست. و بیشتر مواردی که در قرآن بیان شده درباره چیزهایی است که انجام آن ناپسند است. ادامه آیه چنین است: {در این صورت شما نیز هم‌چون آن‌ها هستید، به راستی که خداوند منافقان و کافران را همگی در جهنم گرد هم می‌آورد}. و استثنای آن در سوره انعام است که می‌فرماید: {و هنگامی که کسانی را دیدی که در نشانه‌های ما سخن بیهوده می‌گویند، از آنان رویگردان شو تا آنکه سخن دیگری بگویند. و اگر شیطان آن را از یاد تو برد} - . انعام / 68 - ... تا پایان آیه. و ممکن است فرموده‌ی خداوند که: {همانا در این کتاب بر شما نازل کرد، اشاره‌ای به آنچه در سوره‌ی انعام نازل شده باشد}. پس این آیه مانند تفسیری برای آن است.

پس امام علیه السلام آیه سوره نساء را یادآوری نموده تا بیان کند که خوض در آیات مذکور در سوره انعام به معنای کفر و به استهزاء گرفتن آن‌هاست. در غیر این صورت مناسب بود آیه متصل به استثناء را بیان می‌فرمود؛ پس هشیار باش. و عیاشی درباره این آیه از امام باقر علیه السلام روایت کرده - . تفسیر عیاشی 1 : 362 - که فرمود: سخن درباره خدا و جدال بر سر قرآن است و فرمود: افسانه‌سراها از جمله آن‌ها هستند. «و إما ینسینک الشیطان» به معنای نهی است، «فلا تقعد بعد الذکری» یعنی پس از آنکه به خاطر آوردی. «مع القوم الظالمین» یعنی همراه با آنان، پس در اینجا ظاهر در جایگاه خودش قرار داده شده تا این نکته را بیان فرماید که آنان با انجام تکذیب و استهزاء به جای تصدیق و بزرگ دانستن، ظلم نموده‌اند. و در حدیثی از پیامبر صلی الله علیه وآله آمده است: هر کس به خدا و روز قیامت ایمان دارد نباید در مجلسی بنشیند که در آن بدگویی پیشوا یا غیبت مسلمانی می‌شود، به درستی که خداوند در کتاب خود می‌فرماید: {و هنگامی که دیدی...} تا پایان آیه. - . تفسیر قمی:192 -

سپس خطاب در این آیه یا خطابی عام است و یا ظاهر آن مخصوص پیامبر صلی الله علیه وآله می‌باشد و منظور آن همه امت است؛ چرا که فراموشی برای پیامبر صلی الله علیه وآله جایز نیست، مخصوصاً اگر از جانب شیطان باشد. پس هر کس سهو و فراموشی را برای حضرت رسول صلی الله علیه وآله جایز دانسته، مانند صدوق، فقط فراموشی دادن از جانب خداوند را که برای مصلحتی بوده جایز می‌داند، نه از جانب شیطان. «فبشر عبادی» اضافه عباد به یاء نسبت برای تشریف است، و «أحسن القول» چیزی است که خشنودی خداوند در آن است، یا خشنودی او را بیشتر می‌کند، و هر آنچه برای نفس دشوار است. و این کلمه جامعی است که اصول و فروع دین و اصلاح میان مردم و تمیز حق از باطل و مقدم داشتن برترین‌ها را در برمی‌گیرد. و در روایتی آمده که منظور کسی است که سخنان را همان‌گونه که شنیده بازگو می‌کند و آن را کم و زیاد نمی‌نماید.

«أولئک الذین هداهم الله» در راه دین خود، «و أولئک هم أولوا الألباب» - . زمر / 18 -

یعنی خردهای پاک از نزاع با هوای نفس و توهمات و عادت‌ها، و «عبادی» در نسخه‌ها به همراه یاء آمده است، مانند روایت ابی‌عمرو از روایت موسی، که به هنگام وصل یاء را با فتحه و هنگام وقف آن را با سکون می‌خواند. و باقی قرّاء با انداختن یاء و اکتفاء به کسره می‌خوانند.

{کسانی که در نماز خود فروتن هستند»} گفته شده یعنی کسانی که از خدا می‌ترسند و برای او اظهار خاکساری می‌کنند، دیده‌های خود را به محل سجده می‌دوزند. و در تفسیر علی بن إبراهیم‌ - . تفسیر قمی:444 -

آمده: یعنی چشم بر زمین دوختن در نماز، و پیش آمدن به سوی ما. و تفسیر آن ان شاء الله در کتاب نماز خواهد آمد. {و کسانی که از سخن لغو روی‌گردانند} گفته شده لغو چیزی از سخن و رفتار است که بی ربط باشد، و در تفسیر علی بن ابراهیم آمده یعنی غناء و آلات لهو.

و در ارشاد مفید از امیرمؤمنان علیه السلام روایت شده که: هر سخنی که در آن ذکر نباشد لغو است .

و در مجمع از امام صادق علیه السلام است که فرموده: یعنی اینکه کسی سخن باطلی را بر تو ببندد یا چیزی را که در تو نیست درباره‌ات بگوید، پس روی خود را از او به سوی خداوند بگردانی.

گفت: و در روایت دیگری است که: به معنای غناء و آلات لهو است.

و در اعتقادات از ایشان روایت شده که: درباره افسانه سرایان از ایشان پرسیده شد که آیا می‌توان به آن گوش داد یا خیر؟ فرمود: نه.

و نتیجه این است که لغو عبارت است از سخنان و صداهایی که خیری درآن نیست، و برای استشهاد کردن همین کافی است که برخی اجزای آن حرام است، مانند غناء و دف و صنج و طنبور و افسانه‌ها و مانند آن، و در سوره قصص فرموده: {و هنگامی که سخن بیهوده را می‌شنوند از آن رویگردان می‌شوند}. علی بن ابراهیم گفته است: - . تفسیر قمی:490 و آیه سوره قصص / 55 - لغو یعنی دروغ و لهو و غناء، و در سوره فرقان می‌فرماید: {و هنگامی که به بیهوده می‌رسند، با بزرگواری از آن می‌گذرند}، - . فرقان: 72 -

یعنی از آن رویگردان می‌شوند و خویشتن را از ایستادن نزد آن و مشغول شدن به آن گرامی‌تر می‌دانند. و در احادیث بسیاری تفسیر این آیه را به غناء و آلات لهو بیان کرده‌اند. در «من الإیمان» «مِن» تبعیضیه است، و «أن لا یصغی» عطف بیان برای «هذا» است، و گفته شده: «من الإیمان» مبتدا و «أن لا یصغی» خبر آن است. - . بلکه برعکس است. - و این ترکیب اشکالاتی دارد.

{به مؤمنان بگو چشمان خود را فروافکنند} - . نور: 30 - خطاب به پیامبر صلی الله علیه وآله است، و «یغضوا» مجزوم به تقدیر لام است، یعنی: «لیغضّوا»، بنابراین منظور رساندن دستور خداوند یا بیانی از محتوای دستور امام علیه السلام است، و یا منصوب با تقدیر «أن» می‌باشد، یعنی به آنان دستور بده تا فروافکنند، چرا که «به آنان بگو» به معنای «آنان را فرمان بده» می‌باشد. و گفته شده که آن جواب امر است، یعنی به آنان فرمان بده فروافکنند، تا آنکه فروافکنند. و به این نظر اعتراض شده از این جهت که بر این اساس باید فاء داشته باشد، یعنی باید «فیغضوا» باشد، و پاسخ آن چنین است که برای سهولت حذف شده است. و اینکه گفته می‌شود اصل آن «قل لهم یغضّوا» بوده بعیدتر از ترکیب قبلی است. و اصل «غض» به معنای آهسته کردن و پایین آوردن است، چنان که خداوند فرمود: {و صدایت را پایین آور} - . لقمان / 19 - و اخفش زائده بودن «من» را مُجاز دانسته و سیبویه آن را نپذیرفته و گفته است: برای تبعیض است و شاید سخن سیبویه درست باشد. و منظور کم کردن دیدنی‌ها و فاصله انداختن میان آن‌ها نیست، بلکه منظور نگاه کردن به آن‌هاست. که همان منظور از این است که گفته می‌شود: «غض بصر» پایین افکندن نگاه از چیزی است که نگریستن به آن حرام است، و اکتفا کردن در نگاه به چیزی است که نگاه به آن حلال می‌باشد. و نیز چنین است فرموده {و فرج خود را حفظ کنند} یعنی به جز بر همسران یا کنیزانی که در اختیار دارند. پس از آن‌جا که مستثنی در اینجا با وجود معلوم بودن و شناخته شدگی مانند موارد کمیاب است، برخلاف آنچه در غض بصر دیدیم، حفظ کردن را به شکل مطلق به کار برده و غمض بصر را با حرف تبعیض مقید گردانده است. و در کشاف آمده است: و ممکن است منظور، نگهداری آن از منجر شدن به آنچه که حفظ آن از آشکار شدن روا نیست باشد، و این روایت و مانند آن دلیل بر این است که منظور از حفظ فرج در این‌جا، پوشاندن آن از نگاه‌های دیگران است. و همچنین ظاهر روایت نشان می‌دهد فرو انداختن نگاه، مختص ترک نگاه به عورت است.

کلام امام علیه السلام: «ثم نظم»، می‌گویم: در تفسیر نعمانی آمده: سپس خداوند متعال آنچه را بر گوش و چشم و فرج واجب کرده بود، در یک آیه سامان داد. پس فرمود: «و ما کنتم» و این واضح‌تر است، و آنچه اینجا بیان شده به تکلف انسان برای وارد کردن زبان و قلب نیاز دارد، پس گفته شده منظور از پوشاندن، ترک یادآوری این کارهای ناپسند در مجالس است. «و أن یشهد» با در تقدیر گرفتن «مِن» ایت یعنی «من ان یشهد»، و این ظرف متعلق به استتار است و معنای ترس را دربردارد. پس عبارت «تستترون» اشاره‌ای است به لزوم همراهی قلب و زبان، و ممکن است منظور از آیه دیگر، جنس باشد، یعنی هر دو آیه. و فؤاد در آیه دوم وارد است، همچنین زبان، چرا که عبارت: «لا تقف» عبارت است از عدم تصدیق چیزی که معلوم نیست و آشکار نکردن آن با زبان. «و ما کنتم تستترون» در آیه پیش از این در سوره حم تنزیل است. {و روزی که دشمنان خدا به سوی آتش برده می‌شوند و صفوف پیشین را نگه دارند، تا آنکه به آن‌ها رسند و گوش و چشم و پوست‌هایشان در آنچه انجام می‌دادند بر ضد آن‌ها گواهی می‌دهد، و به پوست‌هایشان می‌گویند: چرا بر ضد ما گواهی دادید؟ می‌گویند: خداوندی که همه چیز را به سخن آورده ما را به سخن درآورد، {و اوست که آغازین مرتبه شما را آفرید و شما به سوی او بازمی‌گردید} - . فصلت / 20 - طبرسی قدس سره گفته است: یعنی گوش‌هایشان به دعوت به حقی که شنید‌ند و از آن روی گرداندند و آن را نپذیرفتند گواهی می‌دهد، و چشم‌هایشان به نشانه‌هایی که بر یگانگی خداوند مشاهده نموده و به آن‌ها ایمان نیاوردند گواهی می‌دهند، و پوست‌های دیگرشان بر گناهان و کرده‌های ناپسند دیگری که انجام داده‌اند گواه خواهند بود.

و گفته شده در شهادت اعضای بدن دو نظر وجود دارد: اول اینکه خداوند متعال آن‌ها را زنده خواهد کرد و آنان را وادار به اعتراف و گواهی دادن بر آنچه صاحبانش انجام داده‌اند، خواهد نمود. نظر دیگر این است که خداوند متعال گواهی را به وسیله آن‌ها انجام می‌دهد و فقط مجازاً گواهی را به آن‌ها نسبت داده است. و نیز گفته شده صورت سومی نیز وجود دارد و آن اینکه خداوند نشانه‌هایی را که دلیل بر سزاوار بودن صاحبان این اعضا برای آتش می‌باشد در این اعضا آشکار می‌کند، بنابراین مجازاً آن را گواهی دادن نامیده است، مانند زمانی که گفته می‌شود: چشمان تو گواهی به شب‌زنده‌داری‌ات می‌دهند. و گفته شده منظور از پوست‌ها در اینجا کنایه از فرج‌هاست، از ابن‌عباس و مفسرین. - . مجمع البیان 9 : 9 - سپس فرمود: «و ما کنتم تستترون أن یشهد» یعنی از اینکه گواهی دهند «علیکم سمعکم» یعنی پنهان نمی‌شوید، یعنی قادر نخواهید بود کارهای خود را از این اعضا پنهان نمایید، چرا که به وسیله آن‌ها انجام داده‌اید و خداوند آن‌ها را در روز قیامت بر ضد خودتان گواه قرار می‌دهد. و گفته شده: یعنی شما از بیم اینکه اعضای بدنتان گواهی دهند، گناهان را ترک نکردید، چرا که گمان نمی‌بردید چنین باشد. {اما گمان می‌کردید خداوند بسیاری از آنچه را} همواره {انجام می‌دادید نمی‌داند} به دلیل جهل شما نسبت به خداوند متعال، به همین دلیل انجام گناهان برایتان آسان نمود. و از ابن‌مسعود روایت شده که این آیه درباره سه تن نازل شد که با هم راز می‌گفتند و گفتند: آیا گمان می‌کنید خداوند از این کار ما آگاه است؟ و نیز می‌تواند به این معنی باشد که اعمال شما مانند کسی بود که گمان می‌کند کرده‌اش از خداوند پنهان می‌ماند. مانند اینکه گفته می‌شود: خودم را نابود کردم، یعنی کار کسی را انجام دادم که خویشتن را نابود می‌کند. و گفته شده کافران می‌گفتند: خداوند آنچه درون ماست را نمی‌داند اما آنچه را ببیند می‌داند، از ابن عباس. {و آن گمانی بود که درباره پروردگارتان داشتید}، «ذلکم» مبتدا و «ظنکم» خبر آن است، و «أرداکم» خبر دوم است، و می‌توان «ظنکم» را به جای «ذلکم» قرار داد. و معنای آن چنین خواهد بود: گمان شما به پروردگارتان که او بسیاری از کرده‌های شما را نمی‌داند، شما را به نابودی کشاند؛ چرا که انجام گناهان را برایتان آسان نمود و شما را به کفر کشاند. {پس از زیان‌کاران شدید} یعنی از جمله کسانی قرار گرفتید که در تجارت خود زیان دیده‌اند، چرا که بهشت را از دست دادید و به آتش دوزخ درافتادید. پایان‌ - . مجمع البیان 9 : 10 - .

پس اگر گفته شود: این آیات در سوره‌های مکی است و نیز آیه «و لاتقف...» تا پایان آیه نیز مکی است، آنچنان که حدیث محمد بن سالم نیز بر آن دلالت دارد، پس چگونه اعمال اعضای بدن در این آیات از اجزای ایمان شمرده شده و چگونه وعده‌ی پاداش و عذاب به آن داده شده است؟ در جواب می‌گویم: شاید وعده جزا بر اساس کفر و شرک آنان باشد، نه اینکه دلالت بر این داشته باشد که این کارها را فقط از روی کفر به خداوند و سبک شمردن دستور او و گمان اینکه خداوند بسیاری از کارهای آنان را نمی‌بیند، انجام داده‌اند. پس وعده جزا به دلیل شرک ورزیدن آن‌ها و انجام این کارها از روی سبک شمردن و حلال نمودن بوده است. و از اصول دینی که نسبت به آنان آگاهی نداشتند پیروی نمودند، با اینکه در گذشته نیز اشاره شد که در آن وعده‌ای برای آتش نیست. و مکی بودن همه آیات سوره فصلت به دلیل عدم اعتماد به گفته‌های مفسران عامه ثابت نیست. و نیز ممکن است در اینجا منظور فقط مرتبط بودن اعمال به اعضای بدن باشد، و اینکه میان این اعمال و ایمان ارتباطی وجود دارد، هرچند این ارتباط در کمال ایمان است، و منظور این حدیث مطلب دیگری است. و همچنین در فرموده: {و در زمین با خودبینی گام برندار} نیز سخن چنین است، زیرا آن هم آیه‌ای مکی است.

عبارت «إلی ما حرم الله» مانند قتل و ضرب و غارت و دزدی و از روی ستم چیزی نوشتن و دروغ و ظلم و ارتباط با بیگانگان و مانند آن. «و بر دو دست صدقه و صله رحم را واجب نمود» چرا که رسیدن صدقه به دست نیازمندان و نیکی به نزدیکان و گرفتن و زدن و کشتن در راه خدا و پاکیزگی برای نماز، همگی از واجبات دست می‌باشد. و گفته شده: از این جمله، واجب بودن به کارگیری دست در شستن صورت در وضو برداشت می‌شود، و این یا به دلیل غالب بودن استعمال دست در شستن صورت است می‌باشد و یا به دلیل اینکه فردی از واجب تخییری است.

و می‌گویم: ممکن است شستن صورت از جمله آنچه در کلام ایشان باشد که فرمود: «فیما فرض الله» و در ادامه خواهد آمد.

«فضرب الرقاب» - . قتال / 4 - ضرب الرقاب عبارتی است برای کشتن به وسیله گردن زدن، و ریشه آن بوده: «فاضربوا الرقاب ضربا» فعل حذف شده و مصدر به جای آن نشانده شده و به مفعول اضافه شده است، و «الإثخان» فراوانی کشتار و زخم‌هاست، به گونه‌ای که توانایی در برخاستن نداشته باشد. و «الوثاق» با فتحه و کسره چیزی است که با آن بسته می‌شود و «شدّ وثاق» کنایه از اسارت است، و «منا و فداء» مفعول مطلق برای فعلی است که حذف شده، یعنی یا از روی منت با شما رفتار می‌شود (و آزاد می‌شوید) و یا فدیه می‌پردازید و (آزاد می‌شوید)، و «أوزار الحرب» سنگینی و ابزار آن است، مانند شمشیر و نیزه و مانند آن‌ها، و کنایه از پایان یافتن جنگ است. و آنچه روایت شده و اصحاب اعتقاد دارند این است که اگر در هنگام جریان داشتن جنگ اسیری گرفته شود، حکم کشتن او یا به وسیله زدن گردنش و یا با قطع دست و پایش در جهت‌های مخالف و رها کردن او در همان حال خواهد بود تا از شدت خونریزی جان دهد. و اگر پس از پایان جنگ اسیر گرفته شود، حاکم می‌تواند یا از روی منت و یا در ازای گرفتن فدیه او را آزاد کند و یا او را به بردگی بگیرد، و نمی‌تواند او را بکشد. و به بردگی گرفتن (در آیه قرآن ذکر نشده بلکه) از سنت گرفته شده است. و علاج یعنی درمان نمودن.

«أن لا یُمشی» به صیغه مجهول است، و باء در «بهما» بای به معنای آلت است و ظرف نائب فاعل است، و سخن امام علیه السلام که«فقال» شاید تفسیر آنچه گذشت و استدلال بر آن نباشد، بلکه بیان نوع دیگری از وظایف قدم‌ها باشد، که همان شیوه راه رفتن است. و آنچه پیش‌تر بیان شد، غایت راه رفتن بود. و در ادامه بیانی از روایت نعمانی که به منظور نزدیک‌تر است، خواهد آمد. بیضاوی گفته: «و اقصد فی مشیک» - . لقمان / 18، تفسیر بیضاوی: 335 -

حد میانه‌ای بین آرام راه رفتن و سرعت داشتن است، و از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت شده که: راه رفتن سریع، هیبت مؤمن را از بین می‌برد. «و اغضض من صوتک» و آن را اندک گردان و کوتاه کن، «إن أنکر الأصوات» زشت‌ترین آن‌ها، «لصوت الحمیر» و حمار ضرب‌المثلی برای سرزنش است، به خصوص بانگ و صدای آن. و به همین دلیل از آن کنیه‌ای نیز ساخته شده و گفته می‌شود: دراز گوش، و برای مثل زدن از صدای بلند می‌باشد. بنابراین استعاره آن برای مبالغه فراوان و مفرد آوردن صوت، به منظور برتری دادن جنس صدا در زشتی است، نه تک تک اصوات و یا به این دلیل که صوت، مصدر است.

و درباره فرموده خداوند سبحان: «الیوم نختم علی أفواههم» - . یس / 65 - گفته: برای اینکه آنان را از سخنشان بازداریم، «و تکلمنا أیدیهم» تا پایان، با آشکار کردن آثار گناهان و دلالت آن بر کردارشان، یا به سخن درآوردن آن‌ها توسط خداوند است. و در حدیث آمده که آنان انکار و دشمنی می‌کنند و خداوند بر دهان‌هایشان مهر می‌زند و دست‌ها و پاهایشان را به سخن وامی‌دارد. پایان. و گفته شده: این منافی با روایتی نیست که بیان می‌کند: در آن روز مردم برای خویشتن دلیل می‌آورند و هرکس تلاش می‌کند خود را از بند برهاند، همچنان که خداوند متعال فرموده: {روزی که هر کس به دفاع از خود برمی‌خیزد} - . نحل / 111 -

و خداوند حجت خود را به هر کس که بخواهد تلقین می‌کند، چنان که در دعای وضو نیز آمده است: خداوندا، در آن روز که به دیدار تو می‌آیم حجتت را به من تلقین کن. زیرا مهر بر دهان زدن مخصوص کافران است، آن‌گونه که برخی از مفسران گفته‌اند. یا به این دلیل که مهر بر دهان زدن پس از اقامه دلیل و مجادله است. همان‌طور که در روایت پیشین بیان شد. و در مجموع، مهر زدن در یک جایگاه اتفاق می‌افتد و دفاع و جدال در جایگاه دیگری است. این کلام که: «فهذا أیضا» گویا اشاره به چیزی است که اعضا بر آن گواهی می‌دهند. بنابراین، «من» در «مما» تبعیضیه است، یا برای سخن گفتن و گواهی دادن بوده که در این صورت «مِن» تعلیلیه می‌باشد. و می‌تواند اشاره به همه آنچه بیان کردیم باشد.

و بیضاوی درباره سخن خداوند متعال: «ارکعوا و اسجدوا» - . حج / 77، تفسیر بیضاوی: 274 - گفته: یعنی در نمازتان آنان را دستور به آن داده است، زیرا در آغاز اسلام آن را انجام نمی‌دادند. یا اینکه نماز خواندند و از آن تعبیر به نماز کرده، چرا که آن‌ها بزرگ‌ترین ارکان نماز هستند. و یا یعنی برای خداوند فروتن شوید و برای او به سجده افتید. «و اعبدوا ربکم» با دیگر اعمالی که خداوند شما را بدان متعبد ساخته، «و افعلوا الخیر» و در کارهایی که انجام داده یا ترک می‌کنید، آنچه را بهتر و شایسته‌تر است بجویید و انجام دهید، مانند نافله‌های مستحبی و پیوند با خویشان و خلق و خوی نیک، «لعلکم تفلحون» یعنی همه این کارها را انجام دهید، و امید به رستگاری داشته باشید، در حالی که به آن یقین ندارید و به کرده‌های خود تکیه نمی‌کنید.

می‌گویم:

«لعل» از جانب خداوند موجبه است، «و هذه فریضة جامعة» یعنی چیزهایی که در این آیه بیان شد، از رکوع و سجده و عبادت و انجام نیکی، و دخالت اعضای یاد شده در این کارها إجمالاً آشکار است. «و أن المساجد لله» - . جن / 18 - به نظر می‌رسد امام علیه السلام مساجد را تفسیر به اعضای هفت‌گانه‌ای کرده که به هنگام سجده باید بر زمین قرار بگیرد. یعنی آن‌ها برای این آفریده شده‌اند که خداوند با آن اعضا پرستیده شود؛ پس با سجودتان بر این اعضا غیر خدا را با او شریک مسازید. و این همان تفسیر مشهور میان مفسران است که در صحیح حماد - . الکافی 3 : 312 - نیز آمده است که از امام جواد علیه السلام نیز روایت شده، هنگامی که معتصم درباره این آیه از ایشان پرسید. و ابن‌جبیر و زجاج و فراء - . مجمع البیان 10 : 372 -

نیز همین نظر را گفته‌اند. پس این نظر که منظور همان مساجد شناخته شده می‌باشد، اعتباری ندارد، و نیز سخن کسانی که می‌گویند: منظور همه بقعه‌های زمین یا مسجدالحرام است و جمع آمدن مساجد براساس این است که مسجد الحرام قبله همه مساجد است، بی‌اعتبار است. و نیز سخنی که می‌گوید: آن «السجدات» بوده، جمع مسجد که با فتحه است و مصدر می‌باشد، یعنی سجده‌ها برای خداست و آن را برای دیگری انجام نده.

و در فقیه‌ - . من لا یحضره الفقیه 2 : 381 -

از امیرمؤمنان علیه السلام در وصیت ایشان به فرزندش محمد بن حنفیة آمده است: ای فرزندم، آنچه را نمی‌دانی بازگو نکن، بلکه همه آنچه را که می‌دانی نیز نگو. پس به راستی که خداوند تبارک و تعالی برای تمام اعضای بدنت واجباتی قرار داده که در روز قیامت با آن‌ها بر تو احتجاج می‌کند و از تو درباره آن‌ها سؤال می‌کند. و حدیث را به اینجا رسانده که امام فرمود: سپس اعضای خود را به طاعت خدا متعبد نما که خداوند عز و جل فرمود: {ای کسانی که ایمان آوردید رکوع کنید} تا این‌جای آیه که: {شاید رستگار شوید} بنابراین، واجبی فراگیر و برای همه اعضای بدن می‌باشد. و خداوند عز و جل فرمود: «و أن المساجد...» تا پایان، منظور از مساجد، صورت و دست‌ها و زانوها و انگشتان پا است. تا آخر حدیث که طویل است.

عبارت «و قال فیما فرض علی الجوارح من الطهور و الصلاة بها» یعنی با اعضا و جوارح. و گویا مفعول قول محذوف است، یعنی «ما قال» مفعول است، یا «من الطهور» مفعول آن است و «من» زائده است و یا با تقدیر گرفتن «شیئا» یا «کثیرا» باشد، یا منظور این است که آن را گفته است («ذلک» مفعول باشد)، یعنی نشانه بودن مساجد در آنچه خدا بر این اعضا واجب فرموده از قبیل طهارت و نماز است. چرا که طهارت نیز به مساجد مربوط می‌شود. و با همه این برآوردها، «و ذلک» اشاره به این است که آیات گذشته دلیل بر جریان داشتن ایمان در اعضای بدن می‌باشد. زیرا آیه دلالت دارد بر اینکه خدای متعال اعمالی را که متعلق به آن جوارح است واجب نموده و آیه دلالت ندارد که آن اعمال، ایمان هستند. پس خداوند متعال با آن استدلال نموده که نمازی که به همه اعضای بدن وابسته است، ایمان نام دارد. و این بیان استدلال را با آیات یاد شده کامل می‌کند. و به نظر می‌رسد در عبارت افتادگی یا تحریف و یا اختصار مخلّی از سوی راویان یا مصنف به وجود آمده که مضمون را تغییر داده است. همان‌گونه که آنچه از نعمانی نقل خواهیم کرد، دلالت بر آن دارد.

و در روایت ابن قولویه چنین است: و در جای دیگری فرموده است: «و أن المساجد...» تا پایان آیه، اصحاب ما در جایی غیر از این حدیث روایت کرده‌اند که منظورخداوند عز و جل، اعضای پنج‌گانه بوده است. و در جایی دیگر درباره چیزهایی که بر این اعضا واجب شده، از طهارت و نماز، گفته‌اند: هنگامی که خداوند متعال به پیامبر خود دستور داد از بیت المقدس به سوی کعبه روی آورد، مسلمانان گفتند: ای پیامبر خدا، نماز ما که به سوی بیت المقدس می‌گزاردیم و نماز کسانی از ما که به سوی آن خوانده‌اند و از دنیا رفته‌اند چگونه خواهد بود؟ پس خداوند عز وجل آیه نازل فرمود: «و ما کان الله...» تا پایان آیه.

و ممکن است مفعول «قول» این باشد: «و ما کان الله لیضیع إیمانکم» یا امر مبهمی مفعول باشد که تفسیرش توسط آن بیان شده، و چون تعلیل دلالت بر آن دارد، حذف شده است. و عبارت «ذلک» تعلیل برای سخن است، یعنی نازل شدن، و فرموده: «فأنزل الله» جواب برای «لمّا» نیست، چون فاء نمی‌تواند بر سر آن بیاید. بلکه جواب به تقدیر «أنزل وجه الحکمة فی الصرف فأنزل» یعنی «علت و حکمت در منصرف ساختن رسول خود از بیت المقدس به کعبه را نازل فرموده و چنین نازل کرده» حذف شده است.

این کلام که: «فمن لقی الله» به هنگام مرگ، یا در قیامت، یا هردو است «حافظا لجوارحه» از حرام، «موفّیا کل جارحة» التوفیة یعنی دادن حق به صورت تمام و کمال، و می‌توان «کلّ» را با رفع و نصب خواند، «مستکملاً لإیمانه» یعنی کامل کننده آن، در قاموس آمده: «أکمله و استکمله و کمّله» یعنی آن را کامل کرد و جمع نمود. - . قاموس 4 : 46 -

و «و من خان فی شیء منها» یعنی در یکی از جوارح با انجام کارهای مورد نهی «او تعدی ما امر الله عزّ و جلّ» توسط اعضا، و ممکن است خیانت اعم از ترک اوامر یا انجام منهیّات باشد، و تعدی، به آوردن فرائض به صورت بدعت و مخالف دستور خدا می‌باشد.

می‌گویم:

امام علیه السلام در مورد اول حکم به وارد شدن در بهشت بدون مجازات فرموده و برای دومی حکم به وارد شدن در آتش نداده است. زیرا او، هر چند پس از گذشت مدتی وارد بهشت خواهد شد و به دلیل احتمال بخشش و آمرزش خداوند، داخل شدن او در جهنم قطعی نیست.

عبارت «فمن أین جاءت زیادته» نشان می‌دهد که سائل از «زیادت» فهمیده که در ایمان اموری شرط است که آن را تحقق می‌بخشد و آن را زیاد می‌کند؛ نه اینکه ایمان زائد نسبت به ایمان ناقص سنجیده شود؛ در غیر این صورت نیاز نداشت که سؤال کند زیرا هرگاه نقصی گرفته شود، نسبت به آن زیادی پدید خواهد آمد. بنابراین افراد سه گروه هستند: «کسی که ایمان کامل دارد» و او کسی است که به واجبات عمل نموده و از گناهان بزرگ دوری کرده و اگر چیزی از آن‌ها را انجام داده پس از آن توبه نموده است و گناهان کوچک را تکرار نمی‌کند. «کسی است که ایمانش ناقص است» او کسی است که با وجود داشتن عقیده صحیح، برخی گناهان بزرگ را انجام می‌دهد و از آن توبه نمی‌کند. یا برخی از واجبات را ترک نموده و برای انجام آن کاری نمی‌کند، یا گناهان کوچک را تکرار می‌کند. و «زائد الإیمان» و او کسی است که در کم و کیف عقاید خود، بر آنچه داشته و بیان آن خواهد آمد، افزوده است و بر اعمال خود نیز با انجام واجبات و مستحبات دیگر و ترک گناهان کوچک و کارهای مکروه اضافه نموده است. و هر چه عقاید و اعمالش افزون شود، بر ایمانش نیز افزوده می‌شود.

پس چون این را دانستی، نیازمند تکلفاتی که برخی خود را با آن به دشواری افکنده‌اند نخواهی بود، از جمله این تکلفات اینکه امام علیه السلام که فرمود: ایمان بر اعضای بدن نیز واجب است، و قابل کم و زیاد شدن می‌باشد، و پرسش‌کننده مطلب اول را از آیات یاد شده فهمید و مطلب دوم را نیز به صورت ضمنی التزامی دانست. به خاطر اینکه علم ضروری به این داشت که علم، کم و زیاد می‌شود؛ و از آیاتی که صراحتاً دلالت بر دومی داشته باشد پرسید. یا قصد او از پرسش این است که من از آنچه بیان شد، کمبود ایمان عملی و کامل شدن آن را بر این اساس که عمل کم و زیاد می‌شود دانستم. پس افزونی ایمان تصدیقی از چه چیز ناشی می‌شود و کدام آیه بر آن دلالت دارد؟ و بنابراین در اینجا صنعت ادبی استخدام نیز وجود دارد؛ زیرا مراد از لفظ ایمان، ایمان عملی است، و هر جا ضمیر آن بیاید، منظور ایمان تصدیقی است. و بر هر دو اساس، این این اشکال وارد نیست که چون کمبود و کمال ایمان را دانست، زیادت آن را نیز دانسته است؛ چرا که در کامل اضافه‌ای وجود دارد که در ناقص نیست. پایان .

«فمنهم» - . توبه / 126، تفسیر بیضاوی: 181 - بیضاوی گفته: کسانی از منافقان، «من یقول» از روی انکار و استهزاء، «أیکم زادته هذه» این سوره «إیمانا». و «أیکم» با نصب نیز خوانده می‌شود، با اضمار فعلی که «زادته» آن را تفسیر می‌کند. «فأما الذین آمنوا فزادتهم إیمانا» با افزون شدن علم به وجود آمده از تدبر در سوره و ضمیمه شدن ایمان و آنچه در آن سوره بوده بر ایمان آنان. «و هم یستبشرون» از نازل شدن آن، زیرا دلیل افزونی کمال آنان و بالا رفتن درجه‌شان بوده است. «و أما الذین فی قلوبهم مرض» مرض یعنی کفر «فزادتهم رجسا إلی رجسهم» با نزول این سوره کفری بیشتر از کفر به غیر این سوره افزوده شده است. «و ماتوا و هم کافرون» و تا زمان مرگ در آنان پایدار می‌ماند تا بر آن جان دادند. «و زدناهم هدی» - . کهف / 13 -

یعنی هدایتی علاوه بر ایمانشان، یا به دلیل ایمان بر پایداری و یقین و شکیبایی‌شان در سختی‌های دینی می‌افزاییم، همان‌گونه که فرمود: {و دل‌هایشان را محکم ساختیم}. پس این هدایت خاصّ ربانی است که افزون بر ایمانی می‌باشد که به آن متصف شده بودند، آنجا که در ابتدا خداوند متعال فرمود: {آنان جوان‌هایی بودند که به پروردگارشان ایمان آوردند}. عبارت«و لو کان کلّه واحدا»، یعنی همه ایمان یکی بود و امکان کم و زیاد شدن در آن نبود، هیچک از مؤمنان بر دیگری برتری نداشت. چرا که برتری تنها با ایمان پدید می‌آید؛ پس با یکسان بودن آنان هیچ برتری وجود نخواهد داشت. «و لا استوت النعم» یعنی نعمت‌های خداوند با هدایت‌های ویژه در ایمان، «و لاستوی الناس» در وارد شدن به بهشت یا در خوبی و بدی، و برتری یافتن برخی بر برخی دیگر در درجات و کمالات باطل می‌شد. و لوازم آن همگی در کتاب و سنت باطل شده. «و لکن بتمام الایمان» یعنی بر اساس اصل تصدیق و عمل به واجبات یا عمل به واجبات وترک گناهان کبیره و منهیّات، «دخل المؤمنون» مؤمنانی که با آن وصف شده‌اند وارد «الجنة» بهشت می‌شوند. «و بالزیادة فی الایمان» با ضمیمه کردن واجبات دیگر با مستحبات یا انجام مستحبات و ترک گناهان کوچک و کارهای مکروه، یا ترک مکروه و به دست آوردن آداب نیک و اخلاق پسندیده، «تفاضل المؤمنون» مؤمنانی که با آن‌ها وصف شده‌اند به درجات والای بهشت و جایگاه‌های بلند آن در قرب خدای متعال می‌رسند. و «بالنقصان» با کوتاهی در تصدیق یا اعمال واجب و انجام کارهای حرام، «دخل المفرّطون» اگر خداوند با فضل و بخشش خود نجاتشان ندهد، بدکاران وارد «النار» آتش دوزخ می‌شوند.

«درجات» یعنی صاحب درجات، یا بر اساس اضافه شدن درجات، خود آن می‌باشد؛ - . به این توجیه نیازی نیست، چرا که لفظ حدیث چنین است: «ان للایمان درجات». -

و گفته شده درجات یعنی مراتب بالا رفتن، و منازل به معنای مراتب پایین آمدن است. و ممکن است منظور از آن دو یکی باشد که دو لفظ برای آن‌ها به دو اعتبار به کار گرفته شده. «إن الله سبَّق» صیغه معلوم در باب تفعیل است، و «یسبق» صیغه مجهول از باب تفعیل است، یعنی سبقت را قرار داد و آن را برای ایمان، میانشان مقدر نمود و آنان را به سوی آن فرا خواند. «کما یسابق بین الخیل یوم الرهان» و «خیل» یعنی گروهی از اسبان، که این لفظ، مفرد ندارد. و گفته شده: مفرد آن «خائل» است؛ چرا که آن می‌تازد. و جمع آن أخیال و خیول است، و خیل به اسب‌سواران نیز گفته می‌شود. و «الرهان و المراهنه» با کسره یعنی مسابقه اسب‌دوانی، گویا امام علیه السلام دوران زندگی را به جولان‌گاه اسب‌ها و روح انسان‌ها را به اسب‌سواران و بدن‌های آنان را به اسب تشبیه نموده و علمی که به سوی آن پیشی گرفته می‌شود، نهایت مراتب ایمان است و جایزه‌ای که برای آن رقابت می‌کنند بهشت است. پس در میان آنان کسی هست که بر همه پیشی می‌گیرد و به پایان راه می‌رسد، و او پیامبر خدا صلی الله علیه و آله است. و کسانی نیز هستند که از همه بازمی‌مانند و کسانی هم در میانه راه می‌مانند. و جایگاه‌های آن‌ها براساس عقاید و اعمال می‌باشد که از نظر کمیت و کیفیت بی‌پایان است.

سخن امام علیه السلام که: «فجعل کل امرئ منهم» یعنی بزرگی و پاداش و یاد نیکویی را که سزاوار آن بود، به او بخشید. گفته شده: در اکتفا کردن به نفی نقص، بدون زیاد نمودن، اشاره‌ای به جواز آن از باب تفضل است، هرچند مستحق آن نباشد. «و لا یتقدم» یعنی در بخشش و پاداش «مسبوق» در ایمان «سابقاً» در آن، «و لا مفضول» در کمالات و اعمال شایسته، «فاضلا» در آن.

«تفاضل» استیناف بیانی است، »بذلک» یعنی با سبقت، «أوائل هذه الأمة» یعنی کسانی از صحابه که در ایمان پیشی گرفتند، «أواخرها» از صحابه یا اعم از صحابه و دیگران، و یا سبقت صحابه بر تابعین و تابعین بر دیگران. و ظاهر آن نشان‌دهنده سبقت زمانی است، تا اشاره فرماید به اینکه غاصبان خلافت اگر اسلام آوردن و اعمال شایسته‌شان، مفروض گرفته شود، مقدم داشتن آنان بر امیرمؤمنان علیه السلام جایز نیست؛ چرا که امام بدون در نظر گرفتن برتری‌ها و کمالات دیگر که سزاوار مقدم داشتن می‌باشد، اولین ایشان در ایمان و باسابقه‌ترین آن‌ها بوده‌اند. و ممکن است منظور، اعم از سابقه زمانی و سابقه به حسب مرتبه و کمال یقین باشد. پس اکثریت بر اساس اعمال یاد شده پس از آن اکثریت، براساس کمیت است نه کیفیت. چرا که اکثریت کیفی تابع کمالات نفسانی و حقایق ایمانی است که از جمله اعمال قلب می‌باشد. اما این از سیاق سخن بعید به نظر می‌رسد.

و سخن امام که فرمود: «نعم» تأکید برای سخن ایشان: «لََلَحِقَ» است، و «لتقدموهم» عطف بر فرموده «نعم» یا عطف بر «للحق» است. و این سخن امام: «إذا لم یکن» تکرار شرط پیشین و برای تأکید است، یا معنای آن چنین است که: اگر سبقت زمانی در برتری دخالتی نداشته باشد، بایستی پیوستن متأخران به پیشتازان و یا حتی تقدم بر آنان ممکن باشد، با وجود اینکه هیچ برتری در اصل ایمان و شرایط و مکملات آن برای پیشتازان در مقابل کسانی که بعداً پیوسته‌اند، وجود نداشته باشد. بنابراین پیوستن در صورت برابری و تقدم در صورت زیادت ایمان لاحقان بر ایمان سابقان است. در حال‌که چنین نیست، همانا آنان به دلیل سبقت زمانی برتری دارند. پس منظور از برتری چیزی غیر از سبقت در زمان است. و فرموده: «و لکن» پا فراتر نهادن از «نعم و لتقدموهم، تا پایان» است. و منظور از درجات چیزی است که بر اساس پیشینه زمانی است، «من الأولین» یعنی از برخی از آن‌ها «مقدمین علی الأولین» یعنی به صورت مطلق، ولی چنین نیست، بلکه ممکن است برخی از اولین براساس پیشینه، برتر از بسیاری از آخرین باشند، اگر چه به دلیل پیش‌تر بودن و دشواری ایمان در آن زمان، و نیز به دلیل حقی که آنان در ایمان دیگران دارند، نسبت به آنان از نظر عمل کمتر باشند.

و نتیجه چنین است که این مسابقه بر اساس درجه و زمان است. پس هر کس هر دو را یک‌جا داشته باشد، مانند امیرمؤمنان علیه السلام، او حق کمال را دارا بوده و درمقابل همه نیز پیشرو می‌باشد. و هر کس هیچک از دو شرط را نداشته باشد، انسان ناقصی است که سزاوار خواری و مجازات است. اما اگر این دو شرط در تعارض قرار گیرند، از ظاهر حدیث به نظر می‌رسد آن‌کس که پیشینه زمانی دارد برتر از دیگری است و درجه والاتری نسبت به او دارد.

و بعضی از محققان گفته‌اند: هدف از این حدیث روشن نمودن این مطلب است که تفاوت درجات ایمان به میزان پیشینه و تلاش برای پاسخگویی به دعوت به سوی ایمان است، و این خود چند معنی دربردارد:

اول اینکه منظور از سبقت، سبقت در عالم ذر و میثاق است، چنان که روایت شده که از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله پرسیده شد: شما به چه دلیل بر فرزندان آدم برتری یافتید؟ فرمود: من اولین کسی بودم که به پروردگارم اقرار نمودم. همانا خداوند از پیامبران میثاق گرفت و آنان را بر خودشان گواه گرفت که آیا من پروردگارتان نیستم؟ گفتند: بله. پس من اولین کسی بودم که پاسخ دادم. - . الکافی 2 : 10، اعراف / 171 -

و بر این اساس، منظور از اولین و آخرین‌ها در این امت، اولین و آخرین افراد در اقرار و پاسخ دادن در آنجا بوده است. پس برتری برای کسانی است که در گفتن «بلی» پیشی گرفته‌اند و به انجام آن مبادرت نموده‌اند، سپس کسانی که پس از او بوده و پاسخ داده‌اند.

و معنای دوم اینکه منظور از پیشینه، سابقه در شرف و مرتبه و علم و حکمت و فراوانی عقل و بصیرت در دین و بسیاری سهم از ایمان و به ویژه یقین است که در ادامه خواهد آمد، چنان که از احادیث آینده فهمیده می‌شود. و بر این اساس منظور از اولین‌های این امت و اواخر، اوائل آن و اواخر آن، در مراتب شرف و عقل و علم است. بنابراین برتری، با عاقل‌ترین و دانشمندترین و کسی است که همه کمالات را یکجا داشته باشد. و این معنا به دلیل تلازم و یکسان بودن هدف و یکسانی حاصل کننده آن به معنای اول بازمی‌گردد. و وجه اینکه برتری از آنِ سابقان است بنابراین دو معنا آشکار است و شکی در آن نیست. و از جمله دلایلی که برای این دو معنا آورده می‌شود که هر دو به یک معنا بازمی‌گردند، سخن امام علیه السلام است که فرمود: «و لو لم یکن سوابق یفضل بها المؤمنون» تا آنجا که: «من قدم الله» و به خصوص این کلام که: «أبی الله أن یدرک آخر درجات الإیمان أولها». و هر کس در تتمه این حدیث چنان که سزاوار است تأمل کند، اگر خداوند متعال بخواهد درمی‌یابد که منظور همین است.

و معنای سوم اینکه منظور از پیشینه، سابقه زمانی در دنیا به هنگام دعوت پیامبر صلی الله علیه و آله به سوی ایمان است. و براین اساس، منظور از اوائل و اواخر این امت، اولین و آخرین افراد در پاسخ به پیامبر و پذیرش اسلام و تسلیم قلبی و گردن نهادن به تکالیف شرعی با میل و رغبت می‌باشند. و حکم دوران‌های دیگر با مقایسه مشخص می‌شود. و دلیل برتری پیش‌گامان طبق این معنا این است که پیشرو بودن در پاسخگویی به حق دلیل بر بیشتر بودن بصیرت و عقل و شرف است، که همان برتری و کمال می‌باشد.

و معنای چهارم اینکه منظور از پیشینه، سابقه زمانی در هنگام رسیدن دعوت است. بنابراین دوران‌های پس از پیامبر صلی الله علیه و آله را نیز دربرمی‌گیرد. و این معنا دو وجه را محتمل است: اول اینکه منظور از اولین‌ها و آخرین‌ها همان چیزی است که در مورد اخیر بیان کردیم، و دلیل برتری نیز همین است. دیگر اینکه منظور از اولین‌ها، کسانی باشد که در دوران پیامبر صلی الله علیه و آله بوده‌اند و منظور از اواخر نیز کسانی هستند که پس از ایشان می‌باشند. و دلیل برتری اولین ها، دشواری پذیرش اسلام و ترک عاداتی است که در زمان‌های پیشین بر آن رشد کردند، و سهولت ایمان پس از استقرار و آشکار شدن اسلام و گسترش آن در سرزمین‌های گوناگون است، مضافا بر اینکه پیشروان، وسیله هدایت یافتن آیندگان بوده‌اند. چرا که با وجود و یاری آنان اسلام به استقرار امروز خود رسید و قدرت یافت و آشکار شد. و یاری از جانب خداوند است. پایان.

عبارت «أخبرنی عما ندب الله» به واسطه دلالت کلام پیشین امام درباره اینکه خداوند از آنان خواست به سوی ایمان پیشی بگیرند، راوی درباره آیاتی پرسید که بر این مطلب دلالت می‌کنند. «سابقوا الی مغفرة» در سوره حدید چنین آمده است. و در سوره آل‌عمران نیز چنین است: «و سارعوا الی مغفرة من ربکم» - . آل عمران / 133 -

و مقتضای جمع میان دو آیه این است که منظور از شتاب گرفتن، مسابقه و پیشی جستن باشد. یعنی در حالی‌که از یکدیگر سبقت می‌گیرید به اسباب آمرزش خداوند، از جمله ایمان و کارهای شایسته، شتاب بگیرید. «و جنة» یعنی به سوی بهشتی که، «عرضها کعرض السماء و الارض» و در آل عمران چنین است:«عرضها السموات و الارض اعدت للمتقین». محقق اردبیلی قدس سره گفته است: عرض کنایه از مطلق مقدار است و این متعارف است. و اشعاری از مجمع البیان نیز برای تأیید آن بیان کرده است، یا اینکه اگر عرض آنکه همواره کمتر یا مساوی طول است، معلوم باشد، طول آن نیز با آن برابر یا بیشتر از آن خواهد بود. - . زبدة البیان فی أحکام القرآن: 181 -

و قاضی گفته است: بیان عرض برای مبالغه و تمثیل در توصیف گستره می‌باشد. چرا که عرض از طول کم‌تر است. و از ابن‌عباس آمده: «مانند هفت آسمان و هفت زمین که برخی را به برخی دیگر وصل کرده باشند». - . أنوار التنزیل: 81 -

و ظاهر آیه بیانگر وجوب شتاب‌گیری یا رجحان آن به سوی طاعتی است که ورود به بهشت را به همراه دارد، و بزرگ‌ترین آن طاعات ایمان به خدا و کتاب‌ها و پیامبران او و روز قیامت و رسیدن به مقامات والای آن‌جاست. «اعدّت للذین آمنوا بالله و رسله» ظاهر این آیه و آیات و روایات مشابه دیگر، این است که بهشت هم‌اکنون آفریده شده است و دوزخ نیز چنین است. و اصحاب نیز همین نظر را دارند و شیخ مفید نیز در برخی نوشته‌های خود به آن تصریح نموده و گفته است: همانا بهشت هم‌اکنون آفریده شده و مسکون است و ساکنان آن فرشتگان هستند. و از ظاهر آیه چنین برمی‌آید که در آسمان است، و نیز به نظر می‌رسد منظور این است بخشی از بهشت در آسمان و بخشی دیگر در بالای آن است. یا اینکه درهای آن درون آسمان و یا در بالای همه هستند. و آنچه حکما بیان کرده‌اند شرعاً صحیح به نظر نمی‌رسد. و ظاهر نیز همین است، چنان که گفته می‌شود: آتش زیر زمین است، بنابراین آیه دلیلی بر باطل بودن سخن آنان است.

و بیضاوی گفته: در آن دلالتی است بر اینکه بهشت آفریده شده و بیرون از این جهان است. - . أنوار التنزیل: 81 -

و گروهی از معتزله این نظر را دارند که بهشت و جهنم هنوز آفریده نشده‌اند و در روز قیامت آفریده می‌شوند. و بیضاوی درباره آیات سوره‌ی واقعه: «و السابقون السابقون» - . واقعة / 10 - 11، تفسیر بیضاوی: 420 - گفته است: یعنی کسانی که پس از آشکار شدن حق، در ایمان آوردن و اطاعت پیشی گرفتند، بدون کندی و تأخیر، یا اینکه به سوی سرچشمه کمالات و فضیلت‌ها و یا به سوی پیامبران پیشی جستند. پس به راستی که آنان همان پیش‌تازان از پیروان دین‌ها هستند. همان‌ها که سرگذشت و هدف آن‌ها شناخته شده است. مانند سخن ابونجم: «من ابو نجم هستم و شعرم شعر من است». یا منظور کسانی هستند که به سوی بهشت شتابان شدند. «اولئک المقربون فی جنات النعیم» یعنی کسانی که درجات بهشتی آن‌ها نزدیک شد و مراتب والایی یافتند.

«و قال» یعنی در سوره توبه، «و السابقون الاولون» - . توبه / 100 - و در کتاب معاد سخن به میزان کافی در این‌باره گذشت، در مجمع آمده: یعنی پیشروان و سبقت‌گیرندگان در ایمان یا در انجام طاعات، و ستایش آنان در سبقت گرفتن، تنها به این دلیل است که کسی که در امری پیشی بگیرد، غیر او تابعش می‌شود و او متبوع و غیر تابع او می‌گردد، پس او امام است و به سبب سبقتی که گرفته، دعوت‌کننده به سوی نیکی خواهد بود. و همچنین کسی که در بدی‌ها نیز سبقت داشته باشد نیز به همین دلیل سرنوشت بدتری خواهد داشت. «من المهاجرین» یعنی کسانی که از مکه به سوی مدبینه و حبشه هجرت نمودند. و «الأنصار» یعنی کسانی از انصار که از همتایان خود از مردم مدینه در اسلام پیشی گرفتند. و یعقوب انصار را با رفع خوانده و آنان را از پیشتازان قرار نداده است و سبقت را تنها مخصوص مهاجرین دانسته است. «و الذین اتبعوهم باحسان» یعنی با انجام کارهای نیک و پذیرفتن اسلام پس از ایشان و عمل به روش آن‌ها، و پس از ایشان تا روز قیامت داخل در آن خواهند بود. {خداوند از آنان راضی شده و آن‌ها نیز از او خشنود می‌شوند و برای ایشان باغ‌هایی آماده کرده که از پایین آن چشمه‌ها جاری است. تا ابد در آن جاویدان خواهند ماند، و آن رستگاری بزرگ است} گفت: در این آیه نیز دلالت بر برتری سابقه‌داران و امتیاز آنان بر دیگران است، که به واسطه دشواری‌های فراوان در یاری دین به آنان رسید. از آن جمله دوری از خاندان و نزدیکان، و ترک آیین گذشته، و یاری اسلام با وجود اندک بودن تعداد و فراوانی دشمنان و نیز سبقت در ایمان و دعوت است. - . مجمع البیان 5 : 64 - پایان.

و برخی گفته‌اند: منظور از«السابقون الأولون من المهاجرین» کسانی هستند که به سوی دو قبله نماز گزارده و در جنگ بدر شرکت کرده‌اند و پیش از هجرت اسلام آوردند. و از انصار نیز کسانی که در پیمان اول عقبه شرکت کردند که هفت نفر بودند، و کسانی که در دومین پیمان عقبه شرکت کردند که هفتاد تن بودند. و برخی از مخالفان نیز گفته‌اند: کلمه «من» برای تبیین است، بنابراین ستایش، همه اصحاب را شامل می‌شود.

کلمه «ثم» در عبارت «ثم ذکر»، نشان‌دهنده درنگ براساس رتبه است، چرا که سوره بقره پیش از سوره‌های توبه و حدید نازل شده است. «فقال الله عز و جل» یعنی در سوره بقره، «تلک الرسل» گفته شده اشاره به گروهی است که داستان آن‌ها در سوره بیان شده است. یا اینکه برای پیامبر یا گروهی از پیامبران معلوم است. و لام برای استغراق می‌باشد. «فضلنا بعضهم علی بعض» به اینکه آنان را با خصوصیتی که دیگران ندارند، ویژه قرار دادیم. «منهم من کلم الله» تفصیل آن است که برای موسی بوده است. و گفته شده: موسی و محمد صلی الله علیه و آله هستند که با موسی در لیلة الحیرة و در طور سخن گفت و در شب معراج نیز با محمد صلی الله علیه و آله سخن گفت، در آن هنگام که: «فکان قاب قوسین أو أدنی» و میان موسی علیه السلام و پیامبر ما صلی الله علیه و آله فاصله‌ای طولانی قرار دارد. و در مصحف‌ها چنین است: «و رفع بعضهم درجات» و در آن‌ها «فوق بعض» نیامده است. - . بقره / 253 - پس افزودن آن یا از راویان و یا از جانب نسخه‌برداران است، و مؤید این امر عدم این تعبیر در روایت نعمانی است و یا این زیادی از جانب امام علیه السلام است که برای بیان و تفسیر آن را اضافه فرموده و این زیادی در سوره زخرف آمده است، در آیه‌ای که می‌فرماید: «نحن قسمنا بینهم معیشتهم فی الحیاة الدنیا و رفعنا بعضهم فوق بعض درجات» - . زخرف / 32 -

پس ممکن است زیاده آن اشاره‌ای به این دو آیه باشد.

گفته شده: «و رفع بعضهم درجات» این برتری دادن بر دیگران از جهات متعدد و رتبه‌های به دور از هم است. او محمد صلی الله علیه و آله است و مخصوص ایشان است که با دعوت همگانی و حجت‌های فراوان و معجزات پی‌درپی و نشانه‌هایی که پشت سر هم در گذر زمان آشکار می‌شوند و فضیلت‌های علمی و عملی که حصر و ابهامی ندارد، برای بزرگداشت مقام ایشان است. که گویی او یگانه شخصی است که این وصف از آن اوست و نیازی به مشخص کردن ندارد. و گفته شده: ابراهیم علیه السلام است که با دوستی خداوند خاص گردید، که از والاترین درجات است. و گفته شده: ادریس است که خداوند درباره او فرمود: {و او را به جایگاه والایی رساندیم} - . مریم / 57 - و گفته شده: آنان پیامبران اولو العزم هستند. و پس از آن فرموده است: {و به عیسی پسر مریم نشانه‌های آشکار دادیم و او را با روح‌القدس مورد تأیید قرار دادیم. و اگر خداوند می‌خواست کسانی که پس از آنان بودند، با دیدن معجزات آشکار نمی‌جنگیدند، اما آن‌ها دچار اختلاف شدند؛ پس کسانی از آن‌ها ایمان آوردند و کسانی هم کافر شدند. و اگر خداوند می‌خواست آنان جنگ نمی‌کردند اما خداوند هر چه را بخواهد انجام می‌دهد.} و «قال» یعنی در سوره إسراء، «و لقد فضلنا ...» تا پایان، - . إسراء / 55،

تفسیر بیضاوی: 239 - بیضاوی گفته: یعنی با برتری‌های روحی و دوری از وابستگی‌های جسمی، نه با فراوانی مال و پیروان. حتی در مورد داود علیه السلام، چرا که برتری او به دلیل کتابی بود که خداوند بر او وحی نمود، نه به خاطر پادشاهی که به او داده شد. و گفته شده: آن اشاره‌ای است به برتری پیامبر خدا صلی الله علیه و آله، و فرموده: «وآتینا داود زبورا» بیان دلیل برتری اوست. و ایشان پایان‌بخش پیامبران و امت ایشان نیز برترین امت‌ها هستند، که دلیل آن در سخنی که در زبور آمده بیان شده است: «أن الأرض یرثها عبادی الصالحون.» - . انبیاء / 105 - و «قال» یعنی باز هم در سوره أسری. گفته شده: آن عطف بر «ثم ذکر» است، نه برای «فقال»، به این دلیل که آنچه پس از آن بیان شده مخصوص اولیاء نیست، بلکه برای همه مؤمنان است. «کیف فضلنا» گفته شده: عنی در روزی، و در مجمع گفته است: با این وسیله که برخی را ثروتمند و برخی را فقیر قرار دادیم، و برخی را مولا و برخی دیگر را برده نمودیم، و برخی را تندرست و برخی دیگر را بیمار قرار دادیم، براساس مصلحت‌هایی که بر آن آگاهی داریم. «و للآخرة أکبر درجات» یعنی درجات و مراتب آن والاتر و برتر است، بنابراین شایسته است رغبت و تلاششان برای آن بیشتر باشد. - . مجمع البیان 6 : 407، و آیه در سوره إسراء / 21 -

«و قال» یعنی در سوره آل عمران، «هم درجات عند الله» گفته شده: به دلیل تفاوتی که در پاداش و مجازات میان آن‌ها بود، درجات به کار رفته است. یا به این معنا که آنان صاحب درجات هستند. پس فرمود: {و خداوند بر کرده‌های آنان بیناست} - . آل عمران / 163، هود / 3، توبه / 19 - 20 -

و «قال» یعنی در سوره هود، «و یؤت کل ذی فضل» یعنی در دین خود، «فضله» - . آل عمران / 163، هود / 3، توبه / 19 - 20 - یعنی پاداش خوبی‌اش را در دنیا و آخرت. و دلیل بر برتر ندانستن مفضول است. و «قال» یعنی در سوره توبه، «و هاجروا» یعنی به سوی پیامبر صلی‌الله علیه و آله، هجرت کردند و ترک سرزمین و خویشان و همسایگان گفتند و به دنبال خشنودی خداوند مهربان رفتند، و «جاهدوا فی سبیل الله بأموالهم» با مصرف کردن آن، «و أنفسهم» با بخشیدن آن، «أعظم درجة عند الله» یعنی در برترین مرتبه و بزرگوارترین مقام، از کسانی که این ویژگی‌ها را ندارند، یا کسانی که آبرسانی و ساخت و ساز را در میان شما بر عهده دارند؛ چرا که پیش از آن فرمود: {آیا آبرسانی به حاجیان و ساختن مسجد الحرام را برابر با کسی می‌دانید که به خدا و روز قیامت ایمان آورده و در راه خدا جنگیده است؟ آنان نزد خداوند یکسان نیستند و خداوند گروه ستم‌کاران را هدایت نمی‌کند} - . آل عمران 163. هود / 3، توبه / 19 - 20 -

«و قال» یعنی در سوره نساء، و پیش از آیه: {کسانی از مؤمنان که نشسته و آسیبی ندیده‌اند، با کسانی که در راه خدا با جان و مال خود می‌جنگند برابر نیستند، خداوند کسانی را که با جان و مال خود در راه خدا می‌جنگند را بر نشسته‌ها برتری داده است. و خدا به هر یک وعده‌ای نیکو داده است، و خداوند جهادگران را بر نشستگان با پاداشی بزرگ برتری داده است} - . نساء / 95 - بیضاوی گفته: چون مصدر است منصوب شده است. چون «فَضَّل» یعنی پاداش داد. یا اینکه مفعول دوم است، زیرا معنای بخشیدن را نیز دربردارد. مانند اینکه بگوید: به آنان بیش از پاداش نشستگان، پاداش بزرگی داد. «درجات منه و مغفرة و رحمة» هر یک از آن‌ها بدلی برای «أجرا» می‌باشد. و می‌توان «درجات» را منصوب به دلیل مفعول مطلق دانست، مانند این سخن که: «ضربته أسواطا» و «أجرا» حال است که پیش‌تر از مصدر آمده، چون نکره است. «و مغفرة و رحمة» مصدر هستند که فعل آن‌ها پنهان شده است. - . تفسیر بیضاوی: 204 -

ادامه آیه چنین است: {و خداوند آمرزنده مهربان است}.

و «قال» یعنی در سوره حدید، «لا یستوی منکم» بیضاوی گفته است: توضیحی برای تفاوت منافقین و تفاوت پیشینه آن‌ها و نیروی یقین است، و طلب نیازها، از باب تشویق به طلب برترین آن‌ها پس از تشویق به انفاق است. و ذکر قتال از باب استطراد است. و قسیم «من انفق»، به دلیل روشنی آن و دلالت ما بعد آن حذف شده است. و منظور از پیروزی، فتح مکه است؛ چرا که عزت اسلام به وسیله آن محقق گشت و مسلمانان فراوان شدند و نیازی به جنگ و انفاق کم شد. «من الذین أنفقوا من بعد و قاتلوا» یعنی پس از فتح مکه، - . تفسیر بیضاوی: 424، و آیه در حدید / 10 - و ادامه چنین است: «و کلا وعد الله الحسنی و الله بما تعملون خبیر» و «قال» یعنی در سوره مجادله، و آیه چنین است: {ای مؤمنان، هرگاه به شما گفته شود در مجالس جا را باز کنید، جای باز کنید تا خداوند برایتان گشایش آورد. و اگر گفته شود برخیزید، بلند شوید تا خداوند شما را بالا ببرد}. و «التفسح» جا باز کردن است، «و إذا قیل انشزوا» یعنی برای باز کردن جا برخیزید، یا برای چیزی که شما را به آن دستور داده‌اند، مانند نماز یا جهاد، یا در مجلس بالا روید. «یرفع الله الذین آمنوا منکم» با یاری و یاد نیکو در دنیا، و دادن جایگاه‌هایی در خانه‌های بهشت در آخرت. «و الذین أوتوا العلم» و علماء آنان را به واسطه علم و عملی که دارند، به صورت ویژه «درجات» مدارجی بالا می‌برد. و تفسیر آنان به ائمه علیهم السلام بیان شد.

«و قال» یعنی در سوره توبه، آن‌جا که می‌فرماید: {مردم مدینه و پیرامون آن حق ندارند از پیامبر خدا صلی الله علیه وآله سرپیچی کنند، و برای حفظ جان خویش از جان او چشم بپوشند} و گفته شده «ذلک» اشاره‌ای است به آ‌نچه «ما کان» بر آن دلالت دارد، از نهی از سرپیچی و واجب بودن پیروی «بأنهم» به این دلیل که آنان، «لا یصیبهم ظمأ» یعنی چیزی از تشنگی، «و لا نصب»، یعنی خستگی، «و لا مخمصة» یعنی قحطی، «فی سبیل الله و لا یطؤن» یعنی گام نمی‌نهند، «موطئا» یعنی مکانی، «یغیظ الکفار» یعنی راه رفتن آنان، مشرکان را به خشم آورد، «و لا ینالون من عدو نیلا» مانند قتل و اسارت و غارت، «إلا کتب لهم به عمل صالح» یعنی مگر اینکه سزاوار پاداش شوند، و آن از جمله چیزهایی است که باید برای آن پیشی گرفت، «إن الله لا یضیع أجر المحسنین.» - . توبه / 120 -

«و قال» یعنی در سوره مزمل، {و آنچه از نیکی‌ها که پیش بفرستید، آن را نزد خداوند خواهید یافت} ممکن است بیان نکردن ادامه سخن برای اختصار باشد، پس ادامه آن چنین است: {آن بهتر و دارای پاداش آن بزرگ‌تر است} یعنی آنچه را تا وصیت هنگام مرگ به تأخیر می‌اندازی، و خیراً دومین مفعول «تجدوه» می‌باشد. که تأکید یا فصل است و یا مانند «هو خیر» با رفع خوانده می‌شود، همچنان که به ندرت این‌گونه خوانده می‌شود. پس سخن تا جایی که «عندالله» کامل است، و «هو» مبتدا و «خیر» خبر آن است، و آن جمله دیگری برای تأکید اولی است. «و من یعمل مثقال ذرة» ذرة همان مورچه کوچک است، یا غباری که در هوا پراکنده است.

و در مجموع همه این آیات دلالت بر تفاوت مراتب مؤمنان در پاداش و درجات نزد خداوند متعال و جایگاه‌های بهشتی دارد، چنان که پوشیده نیست.

**[ترجمه]

«7»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَکِیمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ علیه السلام الْکَبَائِرُ تُخْرِجُ مِنَ الْإِیمَانِ فَقَالَ نَعَمْ وَ مَا دُونَ الْکَبَائِرِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَا یَزْنِی الزَّانِی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ وَ لَا یَسْرِقُ السَّارِقُ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]الکافی: محمد بن حکیم گوید: از امام موسی کاظم علیه السلام پرسیدم: آیا گناهان کبیره انسان را از ایمان خارج می‌سازد؟ فرمود: آری، و غیر از گناهان کبیره هم [ از ایمان خارج می‌سازد] رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: زنا کار در حال ایمان زنا نمی‌کند و دزد در حال ایمان دزدی نمی‌کند. - . الکافی 2 : 284 -

**[ترجمه]

«8»

کا، [الکافی] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَلِیٍّ الزَّیَّاتِ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ قَالَ: دَخَلَ ابْنُ قَیْسٍ الْمَاصِرُ وَ عُمَرُ بْنُ ذَرٍّ وَ أَظُنُّ مَعَهُمَا أَبُو حَنِیفَةَ عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فَتَکَلَّمَ ابْنُ قَیْسٍ الْمَاصِرُ فَقَالَ إِنَّا لَا نُخْرِجُ أَهْلَ دَعْوَتِنَا وَ أَهْلَ مِلَّتِنَا مِنَ الْإِیمَانِ فِی الْمَعَاصِی وَ الذُّنُوبِ قَالَ فَقَالَ لَهُ أَبُو جَعْفَرٍ یَا ابْنَ قَیْسٍ أَمَّا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَدْ قَالَ لَا یَزْنِی الزَّانِی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ وَ لَا یَسْرِقُ السَّارِقُ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ أَصْحَابُکَ حَیْثُ شِئْتَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]الکافی: عبید بن زراره گوید: ابن قیس ماصر و عمرو بن ذر و به گمانم ابوحنیفه هم بود نزد امام باقر علیه السلام رفتند. پس ابن قیس سخن آغاز کرد و گفت: ما هم کیشان خود را با ارتکاب گناهان از ایمان بیرون نمی‌دانیم. امام باقر علیه السلام فرمود: ای ابن قیس، ولی رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: زناکار در حال ایمان زنا نمی‌کند و دزد در حال ایمان دزدی نمی‌کند. پس تو و اصحابت به هر سو که خواستید بروید. - . الکافی 2 : 285 -

**[ترجمه]

«9»

ل، [الخصال] ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] لی، [الأمالی للصدوق] عَنْ حَمْزَةَ الْعَلَوِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَزَّازِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ سُلَیْمَانَ الْفَرَّاءِ قَالَ حَدَّثَنِی عَلِیُّ بْنُ مُوسَی الرِّضَا علیه السلام عَنْ أَبِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ

أَبِیهِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الْإِیمَانُ إِقْرَارٌ بِاللِّسَانِ وَ مَعْرِفَةٌ بِالْقَلْبِ وَ عَمَلٌ بِالْأَرْکَانِ.

قال حمزة بن محمد و سمعت عبد الرحمن بن أبی حاتم یقول سمعت أبی یقول و قد روی هذا الحدیث عن أبی الصلت الهروی عبد السلام بن صالح عن علی بن موسی الرضا علیه السلام بإسناده: مثله قال أبو حاتم لو قرئ هذا الإسناد علی مجنون لبرأ⁽¹⁾

**[ترجمه]خصال و عیون اخبار الرضا و امالی صدوق: امام رضا علیه السلام از پدران بزرگوارش از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم روایت نموده که آن حضرت فرمود: ایمان عبارت است از اقرار به زبان و شناخت با قلب، و نیز عمل به ارکان.

همانند این حدیث با سند دیگری از امام رضا علیه السلام روایت شده است. ابو حاتم گوید: اگر سند این حدیث بر مجنونی خوانده شود، آن مجنون شفا می‌یابد. - . خصال 1 : 84 ، عیون اخبار الرضا 1 : 227، امالی صدوق : 160 -

**[ترجمه]

«10»

فس، [تفسیر القمی]: إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ یَرْفَعُهُ قَالَ کَلِمَةُ الْإِخْلَاصِ وَ الْإِقْرَارُ بِمَا جَاءَ بِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مِنَ الْفَرَائِضِ وَ الْوَلَایَةُ یَرْفَعُ الْعَمَلَ الصَّالِحَ إِلَی اللَّهِ. وَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: الْکَلِمُ الطَّیِّبُ قَوْلُ الْمُؤْمِنِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ عَلِیٌّ وَلِیُّ اللَّهِ وَ خَلِیفَةُ رَسُولِ اللَّهِ وَ قَالَ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ الِاعْتِقَادُ بِالْقَلْبِ إِنَّ هَذَا هُوَ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لَا شَکَّ فِیهِ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِینَ.

وَ فِی رِوَایَةِ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ لِکُلِّ قَوْلٍ مِصْدَاقاً مِنْ عَمَلٍ یُصَدِّقُهُ أَوْ یُکَذِّبُهُ فَإِذَا قَالَ ابْنُ آدَمَ وَ صَدَّقَ قَوْلَهُ بِعَمَلِهِ رَفَعَ قَوْلَهُ بِعَمَلِهِ إِلَی اللَّهِ وَ إِذَا قَالَ وَ خَالَفَ عَمَلُهُ قَوْلَهُ رَدَّ قَوْلَهُ عَلَی عَمَلِهِ الْخَبِیثِ وَ هَوِیَ بِهِ إِلَی النَّارِ⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: علی بن ابراهیم در تفسیر آیه «إلیه یصعد الکلم الطیب و العمل الصالح یرفعه» فرموده: مقصود کلمه اخلاص است. و اقرار به همه دستوراتی که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از جانب خداوند آورده است به عنوان فرائض و ولایت، موجب می‌شود که اعمال صالح بندگان به سوی خداوند بالا رود.

امام صادق علیه السلام فرمود: مقصود از الکلم الطیب، این است که انسان مؤمنی بگوید: «لا إله إلا الله محمد رسول الله علی ولی الله و خلیفة رسول الله.» و مقصود از «العمل الصالح» هم این است که از دل معتقد باشد که آنچه را که می‌گوید، حق و از جانب خداوند پروردگار جهانیان است و هیچ شکی در آن نیست.

امام باقر علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم روایت نموده که فرمود: هر گفتاری، باید یک مصداق عملی داشته باشد که آن را تأیید نموده یا تکذیب کند. هر گاه انسانی، با زبان خود سخنی بگوید و به آن سخن خود جامه عمل بپوشاند، سخن او به واسطه عملی که انجام داده، به سوی خداوند بالا می‌رود. اما اگر سخنی بگوید به آن جامه عمل نپوشاند، سخنش نیز به عملش بازگردانده می‌شود و او را به آتش می‌کشاند. - . تفسیر قمی در تفسیر آیه 10 از سوره فاطر -

**[ترجمه]

«11»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْقُرَشِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِی بَکْرِ بْنِ أَبِی دَاوُدَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَرْبٍ عَنْ أَبِی الصَّلْتِ الْهَرَوِیِّ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الْإِیمَانُ مَعْرِفَةٌ بِالْقَلْبِ وَ إِقْرَارٌ بِاللِّسَانِ وَ عَمَلٌ بِالْأَرْکَانِ‌⁽³⁾.

ل، [الخصال] ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] عن سلیمان بن أحمد بن أیوب اللخمی عن علی بن عبد العزیز و معاذ بن المثنی عن الهروی بالإسناد: مثله‌⁽⁴⁾

نهج، [نهج البلاغة] عن أمیر المؤمنین علیه السلام: مثله‌⁽¹⁾

ل، [الخصال] ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] عن ابن بندار عن محمد بن محمد بن جمهور عن محمد بن عمر بن منصور عن أحمد بن محمد بن یزید الجمحی عن الهروی: مثله‌⁽²⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا: امام رضا علیه السلام از پدران بزرگوارش روایت نموده که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: ایمان عبارت است از شناخت قلبی، و اقرار به زبان و عمل به جوارح. - . عیون اخبار الرضا 1 : 226 -

در دو کتاب خصال و عیون اخبار الرضا همانند این حدیث با سندی متفاوت نقل شده است. - . خصال 1 : 84 ، عیون اخبار الرضا 1 : 227 -

در نهج البلاغه از امیرالمؤمنین همانند این روایت نقل شده است. - . نهج البلاغة 2 : 194 -

در خصال و عیون الاخبار نیز همین حدیث با سندی متفاوت نقل شده است. - . خصال 1 : 84 ، عیون اخبار الرضا 1 : 227 -

**[ترجمه]

«12»

ل، [الخصال] ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَعْقِلٍ الْقِرْمِیسِینِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ طَاهِرٍ قَالَ کُنْتُ وَاقِفاً عَلَی أَبِی وَ عِنْدَهُ أَبُو الصَّلْتِ الْهَرَوِیُّ وَ إِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَیْهِ وَ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ حَنْبَلٍ فَقَالَ أَبِی لِیُحَدِّثْنِی کُلُّ رَجُلٍ مِنْکُمْ بِحَدِیثٍ فَقَالَ أَبُو الصَّلْتِ الْهَرَوِیُّ حَدَّثَنِی عَلِیُّ بْنُ مُوسَی الرِّضَا علیه السلام وَ کَانَ وَ اللَّهِ رِضًا کَمَا سُمِّیَ عَنْ أَبِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیهِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیهِ عَلِیٍّ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الْإِیمَانُ قَوْلٌ وَ عَمَلٌ فَلَمَّا خَرَجْنَا قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ مَا هَذَا الْإِسْنَادُ فَقَالَ لَهُ أَبِی هَذَا سَعُوطُ الْمَجَانِینِ إِذَا سُعِطَ بِهِ الْمَجْنُونُ أَفَاقَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]خصال و عیون اخبار الرضا: عبدالله بن طاهر گوید: من در کنار پدرم ایستاده بودم و افرادی چون ابو الصلت هروی و اسحاق بن راهویه و احمد بن محمد بن حنبل در آنجا حضور داشتند. پدرم خطاب به افراد حاضر گفت: هر کدام از شما باید حدیثی برایم نقل کند. ابو الصلت هروی گفت: امام رضا علیه السلام که به خدا قسم مانند نام خود، مورد رضایت خدا و خلق بود، از پدران بزرگوارش علیهم السلام روایت نمود که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: ایمان عبارت است از اقرار به زبان و عمل. وقتی ما از آنجا بیرون شدیم، احمد بن حنبل پرسید: این سند (امامانی که این حدیث را از پیامبر نقل کرده بودند) چیست؟ پدرم در جواب او گفت: این دارویی است که برای مجنون حکم انفیه را دارد که هرگاه مجنونی، این دارو را استفاده کند، هوشیار می‌گردد. - . خصال 1 : 84 ، عیون اخبار الرضا 1 : 228 -

**[ترجمه]

بیان

کان و الله رضا أی مرضیا عند الله و عند الخلق سعوط المجانین أی هذا السند لاشتماله علی الأسماء الشریفة المکرمة کأنه دعاء ینبغی أن یستشفی به للمجنون حتی یفیق أو کنایة عن قوته و وثاقته بحیث إذا سمع مجنون یذعن بحقیته فکیف العاقل و الأول أظهر.

**[ترجمه]عبارت «کان و الله رضا» یعنی اینکه امام رضا علیه السلام مورد رضای پروردگار و بندگان خداوند بود. و عبارت «سعوط المجانین» مقصود این است که این سند به جهت اینکه اسامی شریف را در خود دارد همچون دعایی است که شایسته است مجنون برای درمان خود آن را بخواند. و شاید هم به کار بردن کلمه کنایه از قوت و مورد اعتماد بودن این سند باشد که هرگاه مجنونی آن را بشنود، باور کند تا چه رسد به افراد هوشیار و عاقل. البته احتمال اول، آشکارتر است.

**[ترجمه]

«13»

ل، [الخصال] ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ بَکْرِ بْنِ صَالِحٍ الرَّازِیِّ عَنْ أَبِی الصَّلْتِ الْهَرَوِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا علیه السلام عَنِ الْإِیمَانِ فَقَالَ الْإِیمَانُ عَقْدٌ بِالْقَلْبِ وَ لَفْظٌ بِاللِّسَانِ وَ عَمَلٌ بِالْجَوَارِحِ لَا یَکُونُ الْإِیمَانُ إِلَّا هَکَذَا⁽⁴⁾.

مع، [معانی الأخبار] عن أبیه عن سعد عن ابن عیسی: مثله‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]خصال و عیون اخبار الرضا: ابو الصلت هروی گوید: از امام رضا علیه السلام درباره ایمان پرسیدم. حضرت فرمود: ایمان عبارت است از اعتقاد قلبی و اقرار زبانی و عمل با جوارح و اعضاء. و ایمان معنایی جز این ندارد. - . خصال 1 : 84 ، عیون أخبار الرضا 1 : 227 -

در کتاب معانی الاخبار همانند این حدیث روایت شده است. - . معانی الأخبار: 186 -

**[ترجمه]

«14»

ب، [قرب الإسناد] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْقَدَّاحِ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: الْإِیمَانُ قَوْلٌ وَ عَمَلٌ أَخَوَانِ شَرِیکَانِ‌⁽²⁾.

مع، [معانی الأخبار] عن أبیه عن علی عن أبیه عن القداح: مثله‌⁽³⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: امام جعفر صادق علیه السلام از پدر بزرگوارش روایت نموده که رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم فرمود: ایمان عبارت است از گفتار و عمل. این دو با هم هستند. - . قرب الإسناد: 13 -

در کتاب معانی الاخبار همانند این حدیث روایت شده است. - . معانی الأخبار: 187 -

**[ترجمه]

«15»

ب، [قرب الإسناد] عَنْ هَارُونَ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ سُئِلَ مَا بَالُ الزَّانِی لَا تُسَمِّیهِ کَافِراً وَ تَارِکُ الصَّلَاةِ قَدْ تُسَمِّیهِ کَافِراً وَ مَا الْحُجَّةُ فِی ذَلِکَ قَالَ لِأَنَّ الزَّانِیَ وَ مَا أَشْبَهَهُ إِنَّمَا یَفْعَلُ ذَلِکَ لِمَکَانِ الشَّهْوَةِ وَ إِنَّهَا تَغْلِبُهُ وَ تَارِکُ الصَّلَاةِ لَا یَتْرُکُهَا إِلَّا اسْتِخْفَافاً بِهَا وَ ذَلِکَ أَنَّکَ لَا تَجِدُ الزَّانِیَ یَأْتِی الْمَرْأَةَ إِلَّا وَ هُوَ مُسْتَلِذٌّ لِإِتْیَانِهِ إِیَّاهَا قَاصِداً إِلَیْهَا وَ کُلُّ مَنْ تَرَکَ الصَّلَاةَ قَاصِداً إِلَیْهَا فَلَیْسَ یَکُونُ قَصْدُهُ لِتَرْکِهَا اللَّذَّةَ فَإِذَا انْتَفَتِ اللَّذَّةُ وَقَعَ الِاسْتِخْفَافُ وَ إِذَا وَقَعَ الِاسْتِخْفَافُ وَقَعَ الْکُفْرُ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: ابن صدقه گوید: از امام صادق علیه السلام سوال شد: چرا شما زنا کار را کافر نمی‌دانید در حالی که تارک نماز را کافر می‌دانید؟ دلیل شما چیست؟ حضرت فرمود: زیرا زناکار و افرادی که به قصد لذت جویی گناه می‌کنند، به خاطر اینکه شهوت بر او غلبه یافته مرتکب گناه می‌گردد. اما کسی که نماز را ترک می‌کند، و قصد ترک آن را دارد از روی خوار شمردن نماز است. و تو می‌دانی که هرکس با زنی همبستر شود، فقط برای لذت جویی است اما هر کس که قصد ترک نماز کند، این ترک نماز کردنش برای لذت جویی نیست. وقتی که لذت جویی در کار نباشد، خوار شمردن نماز در کار است وقتی که خوار شمردن نماز در کار باشد، کفر است. - . قرب الإسناد: 22 -

**[ترجمه]

«16»

ب، [قرب الإسناد] عَنْ هَارُونَ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ قَالَ: وَ قِیلَ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَا فَرْقٌ بَیْنَ مَنْ نَظَرَ إِلَی امْرَأَةٍ فَزَنَی بِهَا أَوْ خمرا [خَمْرٍ] فَشَرِبَهَا وَ بَیْنَ مَنْ تَرَکَ الصَّلَاةَ حَیْثُ لَا یَکُونُ الزَّانِی وَ شَارِبُ الْخَمْرِ مُسْتَخِفّاً کَمَا اسْتَخَفَّ تَارِکُ الصَّلَاةِ وَ مَا الْحُجَّةُ فِی ذَلِکَ وَ مَا الْعِلَّةُ الَّتِی تَفْرُقُ بَیْنَهُمَا قَالَ علیه السلام الْحُجَّةُ أَنَّ کُلَّ مَا أَدْخَلْتَ نَفْسَکَ فِیهِ لَمْ یَدْعُکَ إِلَیْهِ دَاعٍ وَ لَمْ یَغْلِبْکَ عَلَیْهِ غَالِبُ شَهْوَةٍ مِثْلُ الزِّنَا وَ شُرْبِ الْخَمْرِ فَأَنْتَ دَعَوْتَ نَفْسَکَ إِلَی تَرْکِ الصَّلَاةِ وَ لَیْسَ ثَمَّ شَهْوَةٌ فَهُوَ الِاسْتِخْفَافُ بِعَیْنِهِ وَ هَذَا فَرْقُ مَا بَیْنَهُمَا⁽⁵⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: ابن صدقه گوید: از امام صادق علیه السلام سؤال شد: چه فرقی است میان کسی که به زنی نگاه کند و بعد با او زنا کند و همچنین کسی که به خمر نگریسته و آن را بنوشد با کسی که ترک نماز کند. با در نظر داشتن اینکه زناکار و شارب خمر، از روی خوار شمردن چیزی مرتکب آن نمی‌شود. چرا میان این دو تفاوت قائل می‌شوی و دلیل و حجت شما در این امر چیست؟ حضرت فرمود: دلیل این است که هر امری که تو نفس خود را به آن فراخوانی در حالی که هیچ انگیزه لذت جویی و شهوتی در کار نباشد، یعنی مانند زنا و شرب خمر نباشد که در آن لذت است، در این صورت تو خود را به ترک نماز فراخوانده‌ای در حالی که هیچ انگیزه‌ای در ترک نماز نیست بلکه تنها به خاطر خوار شمردن نماز است و این است تفاوت میان زنا کار و شارب الخمر و تارک نماز. - . قرب الإسناد: 23 -

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام أن کل ما أدخلت کأن خبر أن محذوف أی هو

الاستخفاف بقرینة قوله فأنت دعوت و یحتمل أن یکون الخبر لم یدعک و قیل المراد بالحجة المعیار لا الدلیل و المراد بالداعی الباعث القوی و إلا فلا یکون فعل اختیاری بغیر داع و قوله مثل الزنا تشبیه للمنفی.

**[ترجمه]در عبارت «أن کل ما أدخلت» گویا خبر «أن» محذوف است. و آن این است: «هو الاستخفاف». و این از قرینه «فأنت دعوت» فهمیده می‌شود. و نیز احتمال دارد که عبارت «لم یدعک» خبر أن باشد. و گفته شده: مقصود از حجت، دلیل نیست بلکه معیار است. و مراد از «الداعی»، همان انگیزه قوی است. وگرنه هیچ فعل اختیاری بدون انگیزه رخ نمی‌دهد. و عبارت «مثل الزنا» تشبیهی است برای آنچه که نفی شده است.

**[ترجمه]

«17»

ب، [قُرْبُ الْإِسْنَادِ] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَخِیهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَا یَزْنِی الزَّانِی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ وَ لَا یَسْرِقُ السَّارِقُ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]قرب الإسناد: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: زنا کار، در آن حال که زنا می‌کند، ایمان ندارد و دزد هم در همان حالی که دست به دزدی می‌زند، ایمان ندارد. - . قرب الاسناد: 149 - 165 -

**[ترجمه]

«18»

ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ النَّهْدِیِّ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَا یَکُونُ سَجِیَّتُهُ الْکَذِبَ وَ لَا الْبُخْلَ وَ لَا الْفُجُورَ وَ لَکِنْ رُبَّمَا أَلَمَّ بِشَیْ‌ءٍ مِنْ هَذَا لَا یَدُومُ عَلَیْهِ فَقِیلَ لَهُ أَ فَیَزْنِی قَالَ نَعَمْ هُوَ مُفَتَّنٌ تَوَّابٌ وَ لَکِنْ لَا یُولَدُ لَهُ مِنْ تِلْکَ النُّطْفَةِ⁽²⁾.

**[ترجمه]خصال: حلبی گوید: شنیدم که امام صادق علیه السلام فرمود: در اخلاق و روش مؤمن، دروغگویی و بخل و هرزه گری، جای ندارد. اما ممکن است که گاهی به این گناهان آلوده شود ولی به زودی خود را از این گناهان کنار می‌کشد. سؤال شد: یعنی آیا ممکن است مؤمن زنا کند؟ فرمود: بله مؤمن هم امتحان می‌شود ولی به زودی توبه می‌کند. ولی از آن نطفه او فرزندی به دنیا نمی‌آید. - . خصال 1 : 64 -

**[ترجمه]

بیان

ربما ألم أی نزل أو قارب فی النهایة و إن کنت ألممت بذنب فاستغفری الله أی قاربت و قیل اللمم مقاربة المعصیة من غیر إیقاع فعل و قیل هو من اللمم صغار الذنوب و قال الفتنة الامتحان و الاختبار و منه الحدیث المؤمن خلق مفتنا أی ممتحنا یمتحنه الله بالذنب ثم یتوب ثم یعود ثم یتوب یقال فتنته أفتنه فتنا و فتونا إذا امتحنته و یقال فیها افتتنه أیضا.

**[ترجمه]عبارت «ربما ألم» یعنی فرود می‌آید و نزدیک شود. در النهایه آمده است: «و إن کنت ألممت بذنب فاستغفری الله» یعنی اگر به گناهی نزدیک شدی، از خداوند آمرزش بخواه. و گفته شده است که « اللمم» به معنای نزدیک شدن به گناه است بدون اینکه عملا مرتکب آن شود. و نیز گفته شده است که: اللمم، به معنای گناهان کوچک است. فتنه به معنای امتحان است که این حدیث به همین معنا اشاره دارد: «المؤمن خلق مفتنا» یعنی مؤمن، آفریده شده است تا مورد امتحان قرار گیرد یعنی خداوند او را با گناه مورد آزمایش قرار می‌دهد و او هرگاه مرتکب گناهی گردد، فورا توبه می‌کند و باز وقتی گناهی مرتکب شد، باز هم توبه می‌کند. «فتنته أفتنه فتنا و فتونا» یعنی او را مورد آزمایش و امتحان قرار دادام. و افتتنه نیز به همین معناست.

**[ترجمه]

«19»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] بِالْأَسَانِیدِ الثَّلَاثَةِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الْإِیمَانُ إِقْرَارٌ بِاللِّسَانِ وَ مَعْرِفَةٌ بِالْقَلْبِ وَ عَمَلٌ بِالْأَرْکَانِ‌⁽³⁾.

صح، [صحیفة الرضا علیه السلام] عن الرضا عن آبائه علیهم السلام مثله‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا: امام رضا علیه السلام از پدران بزرگوارش روایت نموده که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: ایمان عبارت است از اقرار با زبان، شناخت قلبی، و عمل جوارح. - . عیون أخبار الرضا 1 : 227 و نیز 2 : 28 -

در کتاب صحیفة الرضا نیز همین حدیث از امام رضا علیه السلام با همین سند روایت شده است. - . صحیفة الرضا علیه السلام: 2 -

**[ترجمه]

«20»

جا، [المجالس للمفید] ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] عَنِ الْمُفِیدِ عَنِ الْجِعَابِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ الْمَالِکِیِّ عَنْ أَبِی الصَّلْتِ الْهَرَوِیِّ عَنِ الرِّضَا عَلِیِّ بْنِ مُوسَی عَنْ أَبِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیهِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله:

الْإِیمَانُ قَوْلٌ مَقُولٌ وَ عَمَلٌ مَعْمُولٌ وَ عِرْفَانُ الْعُقُولِ قَالَ أَبُو الصَّلْتِ فَحَدَّثْتُ بِهَذَا الْحَدِیثِ فِی مَجْلِسِ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ فَقَالَ لِی أَحْمَدُ یَا أَبَا الصَّلْتِ لَوْ قُرِئَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَلَی الْمَجَانِینِ لَأَفَاقُوا⁽¹⁾.

**[ترجمه]مجالس شیخ مفید و امالی شیخ طوسی: امام رضا علیه السلام از پدران بزرگوارش روایت نموده که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: ایمان عبارت است از اینکه شهادتین به زبان رانده شود و به واجبات دینی عمل شود و با عقل هم درک شود. ابوالصلت گوید: من این حدیث را در مجلس احمد بن حنبل نقل کردم. احمد بن حنبل به من گفت: ای ابا صلت اگر این اسناد (روایان این حدیث که امام رضا علیه السلام و پدران بزرگوارشان تا پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بودند) بر انسان دیوانه‌ای خوانده شود، او هوشیار می‌گردد. - . مجالس مفید: 169، أمالی طوسی 1 : 35 -

**[ترجمه]

«21»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] عَنِ الْفَحَّامِ عَنِ الْمَنْصُورِیِّ عَنْ عَمِّ أَبِیهِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الثَّالِثِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ: سَأَلْتُ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله عَنِ الْإِیمَانِ فَقَالَ تَصْدِیقٌ بِالْقَلْبِ وَ إِقْرَارٌ بِاللِّسَانِ وَ عَمَلٌ بِالْأَرْکَانِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: امام هادی علیه السلام از پدران بزرگوارش روایت نموده که امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم درباره ایمان پرسیدم. آن حضرت در جواب فرمود: ایمان عبارت است از تصدیق قلبی، و اقرار زبانی و عمل به جوارح. - . امالی طوسی 1 : 290 -

**[ترجمه]

«22»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] بِإِسْنَادِ أَخِی دِعْبِلٍ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: الْإِیمَانُ إِقْرَارٌ بِاللِّسَانِ وَ مَعْرِفَةٌ بِالْقَلْبِ وَ عَمَلٌ بِالْجَوَارِحِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: امام رضا علیه السلام از پدران بزرگوارش روایت نموده که امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: ایمان عبارت است از اقرار با زبان، و شناخت قلبی، و عمل بدنی. - . امالی طوسی 1 : 379 -

**[ترجمه]

«23»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] عَنْ جَمَاعَةٍ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَهْرَوَیْهِ وَ جَعْفَرِ بْنِ إِدْرِیسَ الْقَزْوِینِیَّیْنِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ سُلَیْمَانَ الْغَازِی عَنِ الرِّضَا وَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَامِرٍ قَالَ حَدَّثَنَا أَبِی وَ جَدِّی أَحْمَدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ مَهْدِیِّ بْنِ صَدَقَةَ بْنِ هِشَامِ بْنِ غَالِبٍ عَنْ أَبِیهِ قَالُوا حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ مُوسَی الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ صلوات الله علیهم عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله یَقُولُ: الْإِیمَانُ إِقْرَارٌ بِاللِّسَانِ وَ مَعْرِفَةٌ بِالْقَلْبِ وَ عَمَلٌ بِالْأَرْکَانِ وَ لَفْظُ الْحَدِیثِ لِدَاوُدَ.

قَالَ أَبُو الْمُفَضَّلِ وَ حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ الطَّبَرِیُّ عَنْ عَمَّارِ بْنِ رَجَاءٍ الْأَسْتَرْآبَادِیِّ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عَطِیَّةَ الرَّازِیِّ وَ أبو [أَبِی] حَاتِمٍ مُحَمَّدِ بْنِ إِدْرِیسَ الْحَنْظَلِیِّ وَ غَیْرِهِمْ جَمِیعاً عَنْ أَبِی الصَّلْتِ الْهَرَوِیِّ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ مُوسَی الرِّضَا عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهم السلام قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ: الْإِیمَانُ قَوْلٌ بِاللِّسَانِ وَ مَعْرِفَةٌ بِالْقَلْبِ وَ عَمَلٌ بِالْأَرْکَانِ.

قَالَ أَبُو حَاتِمٍ قَالَ أَبُو الصَّلْتِ لَوْ قُرِئَ هَذَا الْإِسْنَادُ عَلَی مَجْنُونٍ لَبَرَأَ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَی قَالَ أَبُو الْمُفَضَّلِ وَ هَذَا حَدِیثٌ لَمْ یُحَدِّثْهُ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله إِلَّا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام مِنْ رِوَایَةِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام أَجْمَعَ عَلَی هَذَا الْقَوْلِ أَئِمَّةُ أَصْحَابِ الْحَدِیثِ وَ احْتَجُّوا بِهَذَا الْحَدِیثِ عَلَی الْمُرْجِئَةِ وَ لَمْ یُحَدِّثْ بِهِ فِیمَا أَعْلَمُ إِلَّا مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ- عَنْ أَبِیهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا وَ کُنْتُ لَا أَعْلَمُ أَنَّ أَحَداً رَوَاهُ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ إِلَّا ابْنَهُ الرِّضَا حَتَّی حَدَّثَنَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ مَعْمَرٍ الْکُوفِیُّ وَ مَا کَتَبْتُهُ إِلَّا عَنْهُ.

قال حدثنا عبد الله بن سعید البصری العابد بسورا قال حدثنا محمد بن صدقة و محمد بن تمیم قالا حدثنا موسی بن جعفر عن أبیه بإسناده: مثله سواء⁽¹⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: امام رضا علیه السلام از پدران بزرگوارش روایت نموده که امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم شنیدم که فرمود: ایمان عبارت است از اقرار زبانی، شناخت قلبی، و عمل بدنی. و عبارت این حدیث از داود (یکی از راویان حدیث) است.

ابو الصلت گوید: امام رضا علیه السلام از پدران بزرگوارش روایت نموده که امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم شنیدم که فرمود: ایمان عبارت است از گفتار با زبان و شناخت با قلب، و عمل با اعضاء. ابوحاتم گوید: ابو الصلت گفت: اگر این اسناد، بر دیوانه‌ای خوانده شود، به اذن خداوند شفا می‌یابد. ابو المفضل گوید: این حدیثی است که کسی جز امیرالمؤمین علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل نکرده است. و این حدیث از طریق امام رضا علیه السلام به نقل از پدران بزرگوارش روایت شده است. و بزرگان علم حدیث همگی به اتفاق صحت این حدیث را تأیید کرده‌اند و این حدیث را دلیل بر بطلان عقیده مرجئه آورده‌اند. تا جایی که می‌دانم فقط امام موسی علیه السلام از پدر بزرگوارش این حدیث را نقل نموده بود. و نمی‌دانستم که کسی غیر از امام رضا علیه السلام این حدیث را از امام موسی علیه السلام روایت کرده باشد تا اینکه محمد بن علی بن معمر الکوفی این حدیث را برایمان نقل کرد و من فقط از او این حدیث را نوشتم. او با اسنادی یکسان از امام کاظم علیه السلام روایت را نقل می‌کرد. - . امالی طوسی 2 : 63 -

**[ترجمه]

«24»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] أَخْبَرَنَا جَمَاعَةٌ قَالُوا أَخْبَرَنَا أَبُو الْمُفَضَّلِ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَلِیٍّ مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّامٍ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ طَاهِرِ بْنِ أَحْمَدَ الْمُصْعَبِیُّ قَالَ: کُنْتُ فِی مَجْلِسِ أَخِی طَاهِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ طَاهِرٍ بِخُرَاسَانَ وَ فِی الْمَجْلِسِ یَوْمَئِذٍ إِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَیْهِ الْحَنْظَلِیُّ وَ أَبُو الصَّلْتِ عَبْدُ السَّلَامِ بْنُ صَالِحٍ الْهَرَوِیُّ وَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْفُقَهَاءِ وَ أَصْحَابِ الْحَدِیثِ فَتَذَاکَرُوا

الْإِیمَانَ فَابْتَدَأَ إِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَیْهِ فَتَحَدَّثَ فِیهِ بِعِدَّةِ أَحَادِیثَ وَ خَاضَ الْفُقَهَاءُ وَ أَصْحَابُ الْحَدِیثِ فِی ذَلِکَ وَ أَبُو الصَّلْتِ سَاکِتٌ فَقِیلَ لَهُ یَا بَا الصَّلْتِ أَ لَا تُحَدِّثُنَا فَقَالَ حَدَّثَنِی الرِّضَا عَلِیُّ بْنُ مُوسَی بْنِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ صلوات الله علیهم وَ کَانَ وَ اللَّهِ رِضًی کَمَا وُسِمَ بِالرِّضَا قَالَ حَدَّثَنَا الْکَاظِمُ مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی الصَّادِقُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی الْبَاقِرُ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی السَّجَّادُ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ- قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی الْحُسَیْنُ سِبْطُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِمْ أَجْمَعِینَ وَ سَیِّدُ الشُّهَدَاءِ قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی الْوَصِیُّ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ صلوات الله علیه قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الْإِیمَانُ عَقْدٌ بِالْقَلْبِ وَ نُطْقٌ بِاللِّسَانِ وَ عَمَلٌ بِالْأَرْکَانِ قَالَ فَخَرِسَ أَهْلُ الْمَجْلِسِ کُلُّهُمْ وَ نَهَضَ أَبُو الصَّلْتِ فَنَهَضَ مَعَهُ إِسْحَاقَ بْنُ رَاهَوَیْهِ وَ الْفُقَهَاءُ فَأَقْبَلَ إِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَیْهِ عَلَی أَبِی الصَّلْتِ فَقَالَ لَهُ وَ نَحْنُ نَسْمَعُ یَا بَا الصَّلْتِ أَیُّ إِسْنَادٍ هَذَا فَقَالَ یَا ابْنَ رَاهَوَیْهِ

هَذَا سَعُوطُ الْمَجَانِینِ هَذَا عِطْرُ الرِّجَالِ ذَوِی الْأَلْبَابِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: احمد مصعبی گوید: در مجلس برادرم طاهر بن عبدالله بن طاهر در خراسان بودم و در آن روز، اسحاق بن راهویه حنظلی و ابو الصلت و عبدالسلام بن صالح هروی و عده‌ای از فقهاء و محدثین نیز حضور داشتند. آنان سخن از ایمان به میان آوردند. و اسحاق بن راهویه چندین حدیث را نقل نمود و فقهاء و محدثین درباره آن احادیث به بحث نشستند. ابو الصلت ساکت نشسته بود. به او گفتند: ای ابو صلت، چرا برایمان حدیث نقل نمی‌کنی؟ ابو الصلت گفت: امام رضا علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب صلوات الله علیهم، که مثل نام خود، مورد رضای خداوند و بندگان خداوند بود، برایم حدیث نقل نمود و فرمود: امام موسی الکاظم از امام صادق از امام باقر از امام سجاد از امام حسین از امام علی علیهم السلام روایت نموده که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: ایمان عبارت است از اعتقاد قلبی، و اقرار زبانی و عمل بدنی. راوی گوید: حاضران در مجلس ساکت شدند. ابو الصلت برخاست و اسحاق بن راهویه و بقیه فقهاء نیز برخاستند. اسحاق بن راهویه خطاب به ابو الصلت گفت: برایمان بگو که این اسناد چیست؟ ابو الصلت گفت: این داروی درمان دیوانگان است و این عطر و شمیم عاقلان است. - . امالی طوسی 2 : 64 -

**[ترجمه]

«25»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] أَخْبَرَنَا جَمَاعَةٌ قَالُوا أَخْبَرَنَا أَبُو الْمُفَضَّلِ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَاشِدٍ الطَّاهِرِیُّ الْکَاتِبُ فِی دَارِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عِیسَی بْنِ دَاوُدَ بْنِ الْجَرَّاحِ وَ بِحَضْرَتِهِ إِمْلَاءً یَوْمَ الثَّلَاثَاءِ لِتِسْعٍ خَلَوْنَ مِنْ جُمَادَی الْأُولَی سَنَةَ أَرْبَعٍ وَ عِشْرِینَ وَ ثَلَاثِمِائَةٍ قَالَ: حَمَلَنِی عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُرَاتِ فِی وَقْتٍ مِنَ الْأَوْقَاتِ بِرّاً وَاسِعاً إِلَی أَبِی أَحْمَدَ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ طَاهِرٍ فَأَوْصَلْتُهُ وَ وَجَدْتُهُ عَلَی إِضَاقَةٍ شَدِیدَةٍ فَقَبِلَهُ وَ کَتَبَ فِی الْوَقْتِ بَدِیهَةً:

أَیَادِیکَ عِنْدِی مُعْظَمَاتٌ جَلَائِلُ***طِوَالُ الْمَدَی شُکْرِی لَهُنَّ قَصِیرٌ

فَإِنْ کُنْتَ عَنْ شُکْرِی غَنِیّاً فَإِنَّنِی***إِلَی شُکْرِ مَا أَوْلَیْتَنِی لَفَقِیرٌ

قَالَ فَقُلْتُ أَعَزَّ اللَّهُ الْأَمِیرَ هَذَا حَسَنٌ قَالَ أَحْسَنُ مِنْهُ مَا سَرِقْتُهُ مِنْهُ فَقُلْتُ وَ مَا هُوَ قَالَ حَدِیثَانِ حَدَّثَنِی بِهِمَا أَبُو الصَّلْتِ عَبْدُ السَّلَامِ بْنُ صَالِحٍ الْهَرَوِیُّ قَالَ حَدَّثَنِی أَبُو الْحَسَنِ عَلِیُّ بْنُ مُوسَی الرِّضَا قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ جَدِّی جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ أَجْمَعِینَ قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله أَسْرَعُ الذُّنُوبِ عُقُوبَةً کُفْرَانُ النِّعْمَةِ.

وَ حَدَّثَنِی أَبُو الصَّلْتِ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یُؤْتَی بِعَبْدٍ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَیُوقَفُ بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَیَأْمُرُ بِهِ إِلَی النَّارِ فَیَقُولُ أَیْ رَبِّ أَمَرْتَ بِی إِلَی النَّارِ وَ قَدْ قَرَأْتُ الْقُرْآنَ فَیَقُولُ اللَّهُ أَیْ عَبْدِی إِنِّی أَنْعَمْتُ عَلَیْکَ وَ لَمْ تَشْکُرْ نِعْمَتِی فَیَقُولُ أَیْ رَبِّ أَنْعَمْتَ عَلَیَّ بِکَذَا فَشَکَرْتُکَ بِکَذَا وَ أَنْعَمْتَ عَلَیَّ بِکَذَا فَشَکَرْتُکَ بِکَذَا فَلَا یَزَالُ یُحْصِی النِّعَمَ وَ یُعَدِّدُ الشُّکْرَ فَیَقُولُ اللَّهُ تَعَالَی صَدَقْتَ عَبْدِی إِلَّا أَنَّکَ لَمْ تَشْکُرْ مَنْ أَجْرَیْتُ لَکَ نِعْمَتِی عَلَی یَدَیْهِ وَ إِنِّی قَدْ آلَیْتُ عَلَی نَفْسِی أَنْ لَا أَقْبَلَ شُکْرَ عَبْدٍ لِنِعْمَةٍ أَنْعَمْتُهَا عَلَیْهِ حَتَّی یَشْکُرَ مَنْ سَاقَهَا مِنْ خَلْقِی إِلَیْهِ قَالَ فَانْصَرَفْتُ بِالْخَبَرِ إِلَی عَلِیِّ بْنِ الْفُرَاتِ وَ هُوَ فِی مَجْلِسِ أَبِی الْعَبَّاسِ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ

الْفُرَاتِ وَ ذَکَرْتُ مَا جَرَی فَاسْتَحْسَنَ الْخَبَرَ وَ انْتَسَخَهُ وَ رَدَّنِی فِی الْوَقْتِ إِلَی أَبِی أَحْمَدَ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بِبِرٍّ وَاسِعٍ مِنْ بِرِّ أَخِیهِ فَأَوْصَلْتُهُ إِلَیْهِ فَقَبِلَهُ وَ سُرَّ بِهِ فَکَتَبَ إِلَیْهِ:

شُکْرَاکَ مَعْقُودٌ بِإِیمَانِی***حَکَمٌ فِی سِرِّی وَ إِعْلَانیِ

عَقْدُ ضَمِیرٍ وَ فَمُّ نَاطِقٍ***وَ فِعْلُ أَعْضَاءٍ وَ أَرْکَان

فَقُلْتُ هَذَا أَعَزَّ اللَّهُ الْأَمِیرَ أَحْسَنُ مِنَ الْأَوَّلِ فَقَالَ أَحْسَنُ مِنْهُ مَا سَرِقْتُهُ مِنْهُ قُلْتُ وَ مَا هُوَ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الصَّلْتِ عَبْدُ السَّلَامِ بْنُ صَالِحٍ بِنَیْسَابُورَ قَالَ حَدَّثَنِی أَبُو الْحَسَنِ عَلِیُّ بْنُ مُوسَی الرِّضَا علیه السلام قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی مُوسَی الْکَاظِمُ قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی جَعْفَرٌ الصَّادِقُ قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ الْبَاقِرُ قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی عَلِیٌّ السَّجَّادُ قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی الْحُسَیْنُ السِّبْطُ قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله الْإِیمَانُ عَقْدٌ بِالْقَلْبِ وَ نُطْقٌ بِاللِّسَانِ وَ عَمَلٌ بِالْأَرْکَانِ قَالَ فَعُدْتُ إِلَی أَبِی الْعَبَّاسِ بْنِ الْفُرَاتِ فَحَدَّثْتُهُ الْحَدِیثَ فَانْتَسَخَهُ قَالَ أَبُو أَحْمَدَ فَکَانَ أَبُو الصَّلْتِ فِی مَجْلِسِ أَخِی بِنَیْشَابُورَ وَ حَضَرَ مَجْلِسَهُ مُتَفَقِّهَةُ نَیْشَابُورَ وَ أَصْحَابُ الْحَدِیثِ مِنْهُمْ وَ فِیهِمْ إِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَیْهِ فَأَقْبَلَ إِسْحَاقُ عَلَی أَبِی الصَّلْتِ فَقَالَ یَا أَبَا الصَّلْتِ أَیُّ إِسْنَادٍ هَذَا مَا أَغْرَبَهُ وَ أَعْجَبَهُ قَالَ هَذَا سَعُوطُ الْمَجَانِینِ الَّذِی إِذَا سُعِطَ بِهِ الْمَجْنُونُ بَرَأَ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَی قَالَ أَبُو الْمُفَضَّلِ حَدَّثْتُ عَلَی أَبِی عَلِیِّ بْنِ هَمَّامٍ عَمَّا تَقَدَّمَهُ مِنْ حَدِیثِهِ عَنْ أَبِی أَحْمَدَ وَ سَأَلَنِی فِی الْحَدِیثِ الثَّانِی أَنْ أُمْلِیَهُ عَلَیْهِ مِنْ أَجْلِ الزِّیَادَةِ فِیهِ وَ الشِّعْرِ فَأَمْلَیْتُهُ عَلَیْهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: ابومفضل از ابوعبدالله محمدبن عبدالله کاتب روایت می‌کند که روز سه شنبه نهم جمادی الاولی سال سیصد و بیست و چهار علی بن محمد بن فرات هدایای بسیاری توسط من به ابو احمد عبیدالله بن عبدالله بن طاهر فرستاد. من آن‌ها را رسانیدم و او را در فقر شدیدی یافتم. وی هدایا را پذیرفت و این‌گونه فی البداهة سرود:

نعمت‌های تو همواره در حق من بسیار بوده است و من همواره در سپاسگزاری آن‌ها کوتاهی کرده‌ام

اگر چه تو از تشکر من بی نیازی، اما من به تشکر از نعمت‌هایت بسیار نیازمندم

راوی گوید: عرض کردم: خداوند امیر را عزیز گرداند، این چیزی نیکوست. گفت: نیکوتر از آن، چیزی است که من از او به سرقت بردم. پرسیدم: و آن چیست؟ گفت: دو حدیثی است که ابا صلت از امام رضا از پدرانش از جدش امیرالمؤمنین علیهم السلام از رسول خدا صلوات الله علیه وآله روایت فرمودند که فرمود: کفران نعمت در میان گناهان سریع‌ترین عقوبت را دارد.

و اباصلت به این اسناد روایت کرد که رسول خدا صلوات الله علیه وآله فرمودند: بنده‌ای روز قیامت به پیشگاه خداوند آورده می‌شود و عرض می‌کند: پروردگارا! مرا به ورود در آتش امر کرده‌ای در حالی که من قرآن خوانده‌ام. خداوند می‌فرماید: ای بنده من! من بر تو نعمت ارزانی کردم و تو شکر نعمتم را به جا نیاوردی. بنده می‌گوید: خداوندا! فلان نعمت را به من دادی و من فلان جور شکر تو را به جا آوردم، و فلان نعمت را بر من ارزانی داشتی و من به فلان شیوه شکرت را به جا آوردم؛ و همچنان نعمت‌های خداوند و شکرگزاری خود را می‌شمارد و خداوند می‌فرماید: بنده من! راست گفتی، اما تو شکر کسی را که من نعمتم را به دست او به تو رساندم، به جا نیاوردی و من به خودم قسم یاد کردم که شکر هیچ بنده‌ای را که بر او نعمتی ارزانی کرده‌ام نپذیرم، مادامی که سپاس بنده‌ای را که نعمت را به او رسانده، بجا نیاورد.

راوی گوید: خبر را به علی بن فرات که در مجلس ابوالعباس احمد بن محمد بن فرات بود رساندم و ماجرا را برایش بازگو کردم. او نیز خبر را پسندید و از آن نسخه برداری کرد و همان لحظه مرا با هدایایی بیشتر از هدایای برادرش، نزد ابواحمد عبیدالله بن عبدالله فرستاد. من هدایا را به او رساندم. او نیز آن‌ها را پذیرفت و از آن خوشحال شد و به او نوشت:

سپاس من از تو به ایمانم گره خورده و بر نهان و آشکارم حاکم است، که پیمانی در درونم است و دهانم را به شکرت گویا کرده و اعضا و ارکانم را به انجام شکر واداشته است.

گفتم: خداوند امیر را عزیز گرداند که این از اولی بهتر است. او پاسخ داد: و بهتر از آن، آن چیزی است که من از او به سرقت بردم. سؤال کردم: وآن چیست؟ پاسخ داد: اباصلت در نیشابور از حضرت رضا از پدرش حدیث نقل نموده و فرمود: پدرم موسی کاظم برایم حدیث گفته و فرموده: پدرم جعفر صادق برایم حدیث گفته و فرموده: پدرم محمد باقر برایم حدیث گفته و فرموده: پدرم علی سجاد برایم حدیث گفته و فرموده: پدرم حسین سبط برایم حدیث گفته و فرموده: پدرم امیرالمؤمنین علیهم السلام روایت کرد که پیامبر صلوات الله علیه وآله فرمود: ایمان پیمان به قلب است و بیان به زبان و عمل به اعضا. راوی گوید: دوباره نزد ابوعباس بن فرات برگشتم و حدیث را برایش خواندم و او نیز از آن نسخه برداری کرد. ابواحمد گفت: اباصلت در مجلس برادرم در نیشابور بود که جمعی از فقهای نیشابور و اهل حدیث این شهر از جمله اسحاق بن راهویه وارد مجلس شدند. اسحاق رو به اباصلت کرد و پرسید: ای اباصلت این چه اسناد عجیب و غریبی است؟! او پاسخ داد: این انفیه و داروی دیوانگان است که هرگاه بر دماغ ایشان کشیده شود، آن‌ها را به اذن خداوند شفا می‌بخشد. ابومفضل می‌گوید: با ابوعلی بن همام درباره روایتش از ابواحمد صحبت کردم و در روایت دوم از من خواست تا به خاطر زیادت موجود و اشعار آن، بر او املا کنم و من این چنین کردم.

**[ترجمه]

بیان

قوله برا یمکن أن یقرأ بضم الباء و کسرها علی إضافة أی ضیافة و المعنی کان عنده أضیاف کثیرون‌⁽²⁾

قوله ما سرقته منه کأن المعنی ما أخفیته منه و لم أذکره له و الآن أذکره و کأنه سماه سرقة إشارة إلی أنه لما کان قابلا لسماع هذا الحدیث و لم أذکره له فکأنی سرقته منه و یمکن أن

یقرأ ما سر علی بناء المفعول من السرور قنه بکسر القاف و تشدید النون أی عبده و الضمیر لابن الفرات منه أی من استماعه و یمکن أن یقرأ سر علی بناء الفاعل أیضا أی یسر القن المرسل إلیه بسببه و الأصوب أنه من السرقة⁽¹⁾و المعنی ما سرقت هذا الشعر منه لأن الشعر تضمن افتقاره إلی الشکر و الحدیث دل علیه.

قوله شکراک کأن التثنیة باعتبار النعمتین و إفراد الخبر باعتبار کل واحد أو الشکری مصدر کذکری و إن لم یرد فی کتب اللغة و علی الأول یحتمل أن یکون المراد مطلق التکریر کلبیک و فی بعض النسخ شکریک بالیاء أی شکری لک معقود بأیمانی أی ألزمته علی نفسی بالأیمان کقوله تعالی بِما عَقَّدْتُمُ الْأَیْمانَ هذا علی فتح همزة الأیمان و کأن کسرها أنسب بالحدیث الذی سرقه منه حکم بالتحریک أی حاکم أو محکم و یحتمل الضم و الفم هنا بالتشدید فی القاموس الفم مثلثة أصله فوه و قد تشدد المیم مثلثة و قوله حدثت إلخ إشارة إلی الحدیث المروی عنه قبل هذا الخبر و کأن الأظهر ما تقدمه.

**[ترجمه]کلمه «برّاً» می‌تواند به ضم یا کسر خوانده شود و عبارت «علی إضافة» یعنی مهمانی و معنای آن این باشد که مهمانان بسیاری نزد او بودند. عبارت از او به سرقت بردم نیز گویی به معنای از او پنهان داشتم و برایش بیان نکردم و الان بیان می‌کنم است، و شاید آن را به این دلیل سرقت نامیده که او می‌توانست این حدیث را بشنود و من برایش بیان نکردم گویی که از او به سرقت برده‌ام. و همچنین می‌توان «ما سرَّ» را در صیغه مفعول از ریشه سرور خواند، «قنه» با کسره ی قاف و تشدید نون، یعنی بنده او، و ضمیر به ابن فرات بازمی‌گردد، «منه» یعنی از شنیدن آن، و ممکن است «سرّ» را در صیغه فاعل نیز خوانده شود، یعنی غلامی را که به سوی او فرستاده شده بود، به وسیله آن شادمان ساخت. و درست‌تر این است که از ریشه سرقت است و معنی این باشد که آنچه دزدیدم، این شعر از آن است، چرا که شعر حاوی فقر اوست و حدیث بر آن دلالت دارد.

و اما مثنی آمدن کلمه شکراک یا به اعتبار دو نعمت است که مفرد آمدن خبر نیز به اعتبار هر کدام از دو نعمت است و یا مقصود از آن مصدر شکری است مانند ذکری، هر چند در کتب لغوی ذکر نشده است. و بر اساس احتمال اول، مقصود صرفاً تکرار است مانند کلمه لبیک، و در برخی نسخ نیز به صورت شکریک با یاء به معنای شکر تو را با قسم بر خود واجب ساختم آمده است، همان گونه که خداوند می‌فرماید: «بما عقّدتم الأیمان» این با فتحه همزه به معنای سوگندهاست. و گویا کسره آن برای سخنی که از او دزدیده بود مناسب‌تر است. «حکم» با دو حرکت متوالی، یعنی فرمانروا، یا داور. و ممکن است با ضمه باشد، و «الفم» در اینجا با تشدید است، در قاموس آمده: «الفم» با سه حرکت است، ریشه آن «فوه» بوده که میم در آن تشدید گرفته است و سه حرکت را می‌گیرد، و این سخن که: «حدثت... تا پایان» اشاره به حدیثی است که پیش از این حدیث از ایشان روایت شد. و گویا آشکارتر «ما تقدّمه» است.

**[ترجمه]

«26»

مع، [معانی الأخبار] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ الْبَخْتَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَیْسَ الْإِیمَانُ بِالتَّحَلِّی وَ لَا بِالتَّمَنِّی وَ لَکِنَّ الْإِیمَانَ مَا خَلَصَ فِی الْقَلْبِ وَ صَدَّقَهُ الْأَعْمَالُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: از امام صادق علیه السلام روایت است که رسول خدا صلوات الله علیه وآله فرمود: ایمان به زینت بستن و آرزو کردن نیست، بلکه ایمان آن چیزی است که در قلب صاف گردد و کردار شخص، آن را تصدیق کند.

**[ترجمه]

بیان

بالتحلی أی بأن یتزین به ظاهرا من غیر یقین بالقلب و لا بالتمنی بأن یتمنی النجاة بمحض العقائد من غیر عمل.

**[ترجمه]«بالتحلی» یعنی زینت ظاهری بدون یقین قلبی؛ «و لا بالتمنی» نیز بدین معنی است که انسان به صرف عقاید و بدون عمل، آرزوی نجات داشته باشد.

**[ترجمه]

«27»

مع، [معانی الأخبار] عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنْ سَهْلٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ زِیَادٍ الْعَطَّارِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّهُمْ یَقُولُونَ لَنَا أَ مُؤْمِنُونَ أَنْتُمْ فَنَقُولُ نَعَمْ‌⁽³⁾فَیَقُولُونَ أَ لَیْسَ الْمُؤْمِنُونَ فِی الْجَنَّةِ فَنَقُولُ بَلَی فَیَقُولُونَ أَ فَأَنْتُمْ فِی الْجَنَّةِ فَإِذَا نَظَرْنَا إِلَی أَنْفُسِنَا ضَعُفْنَا وَ انْکَسَرْنَا عَنِ الْجَوَابِ قَالَ

فَقَالَ علیه السلام إِذَا قَالُوا لَکُمْ أَ مُؤْمِنُونَ أَنْتُمْ فَقُولُوا نَعَمْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ قَالَ قُلْتُ فَإِنَّهُمْ یَقُولُونَ إِنَّمَا اسْتَثْنَیْتُمْ لِأَنَّکُمْ شُکَّاکٌ قَالَ فَقُولُوا لَهُمْ وَ اللَّهِ مَا نَحْنُ بِشُکَّاکٍ وَ لَکِنِ اسْتَثْنَیْنَا کَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِینَ‌⁽¹⁾وَ هُوَ یَعْلَمُ أَنَّهُمْ یَدْخُلُونَهُ أَوَّلًا وَ قَدْ سَمَّی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْمُؤْمِنِینَ بِالْعَمَلِ الصَّالِحِ مُؤْمِنِینَ وَ لَمْ یُسَمِّ مَنْ رَکِبَ الْکَبَائِرَ وَ مَا وَعَدَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَیْهِ النَّارَ فِی قُرْآنٍ وَ لَا أَثَرٍ وَ لَا نُسَمِّیهِمْ بِالْإِیمَانِ بَعْدَ ذَلِکَ الْفِعْلِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: از حسن بن زیاد عطار روایت است که خدمت امام صادق علیه السلام عرض کردم: به ما می‌گویند: آیا شما مؤمنید و ما پاسخ می‌دهیم بلی، سپس می‌پرسند: آیا مؤمنان در بهشت نیستند؟ و ما پاسخ می‌دهیم: بلی، می‌گویند: آیا شما الان در بهشتید؟ و ما وقتی به خودمان نگاهی می‌اندازیم از پاسخ ناتوان و درمانده می‌شویم. راوی می‌گوید: حضرت فرمود: هرگاه پرسیدند آیا شما مؤمنید به آن‌ها بگویید بلی إن شاءالله؛ عرض کردم: آن‌ها می‌گویند شما استثناء کردید چون در شک و تردیدید. حضرت فرمود: به آن‌ها بگویید: به خدا قسم ما دچار شک نیستیم بلکه استثنا کردن ما مانند فرمایش خداوند متعال است که فرمود: {با امنیت وارد مسجد الحرام می‌شوید إن شاءالله} - . فتح / 27 - در حالی که می‌داند که آن‌ها نخست وارد مسجد الحرام می‌شوند. و خداوند مؤمنین را به خاطر عمل صالح مؤمن نامیده است و بر اهل گناهان کبیره و چیزهایی که خداوند در کتب آسمانی و اخبار وعده آتش داده است، نام مؤمن اطلاق نفرموده است و ما نیز اهل این گناهان را بعد از ارتکاب آن مؤمن نمی‌شماریم.

**[ترجمه]

بیان

قوله بالإیمان متعلق بقوله لم یسم و لا نسمیهم معا علی التنازع.

**[ترجمه]عبارت «بالایمان» از باب تنازع، متعلق است هم به عبارت «لم یسمّه» و هم «لا نسمّیهم».

**[ترجمه]

«28»

ید، [التوحید] عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحِیمِ الْقَصِیرِ قَالَ: کَتَبْتُ عَلَی یَدَیْ عَبْدِ الْمَلِکِ بْنِ أَعْیَنَ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَسْأَلُهُ عَنِ الْإِیمَانِ مَا هُوَ فَکَتَبَ الْإِیمَانُ هُوَ إِقْرَارٌ بِاللِّسَانِ وَ عَقْدٌ بِالْقَلْبِ وَ عَمَلٌ بِالْأَرْکَانِ فَالْإِیمَانُ بَعْضُهُ مِنْ بَعْضٍ وَ قَدْ یَکُونُ الْعَبْدُ مُسْلِماً قَبْلَ أَنْ یَکُونَ مُؤْمِناً وَ لَا یَکُونُ مُؤْمِناً حَتَّی یَکُونَ مُسْلِماً فَالْإِسْلَامُ قَبْلَ الْإِیمَانِ وَ هُوَ یُشَارِکُ الْإِیمَانَ فَإِذَا أَتَی الْعَبْدُ بِکَبِیرَةٍ مِنْ کَبَائِرِ الْمَعَاصِی أَوْ صَغِیرَةٍ مِنْ صَغَائِرِ الْمَعَاصِی الَّتِی نَهَی اللَّهُ

عَزَّ وَ جَلَّ عَنْهَا کَانَ خَارِجاً مِنَ الْإِیمَانِ وَ سَاقِطاً عَنْهُ اسْمُ الْإِیمَانِ وَ ثَابِتاً عَلَیْهِ اسْمُ الْإِسْلَامِ فَإِنْ تَابَ وَ اسْتَغْفَرَ عَادَ إِلَی الْإِیمَانِ وَ لَمْ یُخْرِجْهُ إِلَی الْکُفْرِ إِلَّا الْجُحُودُ وَ الِاسْتِحْلَالُ إِذَا قَالَ لِلْحَلَالِ هَذَا حَرَامٌ وَ لِلْحَرَامِ هَذَا حَلَالٌ وَ دَانَ بِذَلِکَ فَعِنْدَهَا یَکُونُ خَارِجاً مِنَ الْإِیمَانِ وَ الْإِسْلَامِ إِلَی الْکُفْرِ وَ کَانَ بِمَنْزِلَةِ رَجُلٍ دَخَلَ الْحَرَمَ ثُمَّ دَخَلَ الْکَعْبَةَ فَأَحْدَثَ فِی الْکَعْبَةِ حَدَثاً فَأُخْرِجَ عَنِ الْکَعْبَةِ وَ عَنِ الْحَرَمِ فَضُرِبَتْ عُنُقُهُ وَ صَارَ إِلَی النَّارِ الْخَبَرَ⁽³⁾.

**[ترجمه]کتاب توحید: از عبدالرحیم قصیر روایت است که گفت: به دست عبدالملک بن اعین به امام صادق علیه السلام نامه‌ای نوشتم و از ایشان درباره ایمان پرسیدم که چیست. حضرت نوشت: ایمان اقرار به زبان است و پیمان به قلب و عمل به اعضاء. اجزای ایمان از یکدیگر پدید می‌آیند و گاهی بنده قبل از اینکه مؤمن باشد مسلمان است و تا مسلمان نباشد مؤمن نمی‌شود، چرا که اسلام قبل از ایمان است و با ایمان مشارکت می‌کند. و آنگاه که بنده مرتکب یکی از گناهان کبیره یا صغیره نهی شده از سوی خداوند گردید، از ایمان خارج و نام ایمان از او ساقط می‌شود و اسم اسلام بر او باقی می‌ماند، پس اگر توبه و طلب مغفرت کرد به ایمان برمی‌گردد. و مسلمان را تنها انکار و استحلال کافر می‌کند یعنی وقتی به حلالی حرام گوید و به حرامی حلال اطلاق کند و آن‌ها را آیین خود قرار دهد. در این صورت است که از ایمان و اسلام به کفر وارد می‌شود و به منزله کسی است که داخل حرم شود سپس وارد کعبه شود و در آن حدثی از خود سر دهد که در این صورت از کعبه و حرم بیرون برده می‌شود و گردنش زده می‌شود و وارد آتش می‌شود... تا آخر حدیث.

**[ترجمه]

«29»

تَفْسِیرُ النُّعْمَانِیِّ، بِالْإِسْنَادِ الْآتِی فِی کِتَابِ الْقُرْآنِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: وَ أَمَّا الْإِیمَانُ وَ الْکُفْرُ وَ الشِّرْکُ وَ زِیَادَتُهُ وَ نُقْصَانُهُ فَالْإِیمَانُ بِاللَّهِ

تَعَالَی هُوَ أَعْلَی الْأَعْمَالِ دَرَجَةً وَ أَشْرَفُهَا مَنْزِلَةً وَ أَسْنَاهَا حَظّاً فَقِیلَ لَهُ الْإِیمَانُ قَوْلٌ وَ عَمَلٌ أَمْ قَوْلٌ بِلَا عَمَلٍ فَقَالَ الْإِیمَانُ تَصْدِیقٌ بِالْجَنَانِ وَ إِقْرَارٌ بِاللِّسَانِ وَ عَمَلٌ بِالْأَرْکَانِ وَ هُوَ عَمَلٌ کُلُّهُ وَ مِنْهُ التَّامُّ وَ مِنْهُ الْکَامِلُ تَمَامُهُ وَ مِنْهُ النَّاقِصُ الْبَیِّنُ نُقْصَانُهُ وَ مِنْهُ الزَّائِدُ الْبَیِّنُ زِیَادَتُهُ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی مَا فَرَضَ الْإِیمَانَ عَلَی جَارِحَةٍ مِنْ جَوَارِحِ الْإِنْسَانِ إِلَّا وَ قَدْ وُکِلَتْ بِغَیْرِ مَا وُکِلَتْ بِهِ الْأُخْرَی فَمِنْهَا قَلْبُهُ الَّذِی یَعْقِلُ بِهِ وَ یَفْقَهُ وَ یَفْهَمُ وَ یَحِلُّ وَ یَعْقِدُ وَ یُرِیدُ وَ هُوَ أَمِیرُ الْبَدَنِ وَ إِمَامُ الْجَسَدِ الَّذِی لَا تُورَدُ الْجَوَارِحُ وَ لَا تَصْدُرُ إِلَّا عَنْ رَأْیِهِ وَ أَمْرِهِ وَ نَهْیِهِ وَ مِنْهَا لِسَانُهُ الَّذِی یَنْطِقُ بِهِ وَ مِنْهَا أُذُنَاهُ اللَّتَانِ یَسْمَعُ بِهِمَا وَ مِنْهَا عَیْنَاهُ اللَّتَانِ یُبْصِرُ بِهِمَا وَ مِنْهَا یَدَاهُ اللَّتَانِ یَبْطِشُ بِهِمَا وَ مِنْهَا رِجْلَاهُ اللَّتَانِ یَسْعَی بِهِمَا وَ مِنْهَا فَرْجُهُ الَّذِی الْبَاهُ مِنْ قِبَلِهِ وَ مِنْهَا رَأْسُهُ الَّذِی فِیهِ وَجْهُهُ وَ لَیْسَ جَارِحَةٌ مِنْ جَوَارِحِهِ إِلَّا وَ هِیَ مَخْصُوصَةٌ بِفَرْضِهِ وَ فَرَضَ عَلَی الْقَلْبِ غَیْرَ مَا فَرَضَ عَلَی السَّمْعِ وَ فَرَضَ عَلَی السَّمْعِ غَیْرَ مَا فَرَضَ عَلَی الْبَصَرِ وَ فَرَضَ عَلَی الْبَصَرِ غَیْرَ مَا فَرَضَ عَلَی الْیَدَیْنِ وَ فَرَضَ عَلَی الْیَدَیْنِ غَیْرَ مَا فَرَضَ عَلَی الرِّجْلَیْنِ وَ فَرَضَ عَلَی الرِّجْلَیْنِ غَیْرَ مَا فَرَضَ عَلَی الْفَرْجِ وَ فَرَضَ عَلَی الْفَرْجِ غَیْرَ مَا فَرَضَ عَلَی الْوَجْهِ وَ فَرَضَ عَلَی الْوَجْهِ غَیْرَ مَا فَرَضَ عَلَی اللِّسَانِ فَأَمَّا مَا فَرَضَ عَلَی الْقَلْبِ مِنَ الْإِیمَانِ فَالْإِقْرَارُ وَ الْمَعْرِفَةُ وَ الْعَقْدُ عَلَیْهِ وَ الرِّضَا بِمَا فَرَضَهُ عَلَیْهِ وَ التَّسْلِیمُ لِأَمْرِهِ وَ الذِّکْرُ وَ التَّفَکُّرُ وَ الِانْقِیَادُ إِلَی کُلِّ مَا جَاءَ عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی کِتَابِهِ مَعَ حُصُولِ الْمُعْجِزِ فَیَجِبُ عَلَیْهِ اعْتِقَادُهُ وَ أَنْ یُظْهِرَ مِثْلَ مَا أَبْطَنَ إِلَّا لِلضَّرُورَةِ کَقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ إِلَّا مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمانِ‌⁽¹⁾وَ قَوْلِهِ تَعَالَی لا یُؤاخِذُکُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمانِکُمْ وَ لکِنْ یُؤاخِذُکُمْ بِما کَسَبَتْ قُلُوبُکُمْ‌⁽²⁾وَ قَالَ سُبْحَانَهُ الَّذِینَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ‌⁽³⁾وَ قَوْلِهِ تَعَالَی أَلا

بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ‌⁽¹⁾وَ قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ وَ یَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا⁽²⁾وَ قَوْلِهِ تَعَالَی أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلی قُلُوبٍ أَقْفالُها⁽³⁾وَ قَالَ عَزَّ وَ جَلَ فَإِنَّها لا تَعْمَی الْأَبْصارُ وَ لکِنْ تَعْمَی الْقُلُوبُ الَّتِی فِی الصُّدُورِ⁽⁴⁾وَ مِثْلُ هَذَا کَثِیرٌ فِی کِتَابِ اللَّهِ تَعَالَی وَ هُوَ رَأْسُ الْإِیمَانِ وَ أَمَّا مَا فَرَضَهُ عَلَی اللِّسَانِ فِی مَعْنَی التَّعْبِیرِ لِمَا عُقِدَ بِهِ الْقَلْبُ وَ أَقَرَّ بِهِ فَقَوْلُهُ تَعَالَی قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَ ما أُنْزِلَ إِلَیْنا وَ ما أُنْزِلَ إِلی إِبْراهِیمَ وَ إِسْماعِیلَ وَ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ الْآیَةَ⁽⁵⁾وَ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً وَ أَقِیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ⁽⁶⁾وَ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ وَ لا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ انْتَهُوا خَیْراً لَکُمْ إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ⁽⁷⁾فَأَمَرَ سُبْحَانَهُ بِقَوْلِ الْحَقِّ وَ نَهَی عَنْ قَوْلِ الْبَاطِلِ وَ أَمَّا مَا فَرَضَهُ عَلَی الْأُذُنَیْنِ فَالاسْتِمَاعُ لِذِکْرِ اللَّهِ وَ الْإِنْصَاتُ إِلَی مَا یُتْلَی مِنْ کِتَابِهِ وَ تَرْکُ الْإِصْغَاءِ إِلَی مَا یُسْخِطُهُ فَقَالَ سُبْحَانَهُ وَ إِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ‌⁽⁸⁾وَ قَالَ تَعَالَی وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آیاتِ اللَّهِ یُکْفَرُ بِها وَ یُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ‌⁽⁹⁾الْآیَةَ ثُمَّ اسْتَثْنَی بِرَحْمَتِهِ لِمَوْضِعِ النِّسْیَانِ فَقَالَ وَ إِمَّا یُنْسِیَنَّکَ الشَّیْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّکْری مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ‌⁽¹⁰⁾وَ قَالَ عَزَّ وَ جَلَ فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِکَ الَّذِینَ هَداهُمُ اللَّهُ وَ أُولئِکَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ‌⁽¹¹⁾وَ قَالَ تَعَالَی وَ إِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَ قالُوا لَنا أَعْمالُنا وَ لَکُمْ أَعْمالُکُمْ سَلامٌ عَلَیْکُمْ لا نَبْتَغِی الْجاهِلِینَ‌⁽¹²⁾وَ فِی کِتَابِ اللَّهِ تَعَالَی مَا مَعْنَاهُ

مَعْنَی مَا فَرَضَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَی السَّمْعِ وَ هُوَ الْإِیمَانُ وَ أَمَّا مَا فَرَضَهُ عَلَی الْعَیْنَیْنِ فَمِنْهُ النَّظَرُ إِلَی آیَاتِ اللَّهِ تَعَالَی وَ غَضُّ الْبَصَرِ عَنْ مَحَارِمِ اللَّهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی أَ فَلا یَنْظُرُونَ إِلَی الْإِبِلِ کَیْفَ خُلِقَتْ وَ إِلَی السَّماءِ کَیْفَ رُفِعَتْ وَ إِلَی الْجِبالِ کَیْفَ نُصِبَتْ وَ إِلَی الْأَرْضِ کَیْفَ سُطِحَتْ‌⁽¹⁾وَ قَالَ تَعَالَی أَ وَ لَمْ یَنْظُرُوا فِی مَلَکُوتِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَیْ‌ءٍ⁽²⁾وَ قَالَ سُبْحَانَهُ انْظُرُوا إِلی ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَ یَنْعِهِ‌⁽³⁾وَ قَالَ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ عَمِیَ فَعَلَیْها⁽⁴⁾وَ هَذِهِ الْآیَةُ جَامِعَةٌ لِأَبْصَارِ الْعُیُونِ وَ أَبْصَارِ الْقُلُوبِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی فَإِنَّها لا تَعْمَی الْأَبْصارُ وَ لکِنْ تَعْمَی الْقُلُوبُ الَّتِی فِی الصُّدُورِ⁽⁵⁾وَ مِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَی قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذلِکَ أَزْکی لَهُمْ‌⁽⁶⁾مَعْنَاهُ لَا یَنْظُرُ أَحَدُکُمْ إِلَی فَرْجِ أَخِیهِ الْمُؤْمِنِ أَوْ یُمَکِّنُهُ مِنَ النَّظَرِ إِلَی فَرْجِهِ ثُمَّ قَالَ سُبْحَانَهُ وَ قُلْ لِلْمُؤْمِناتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَ أَیْ مِمَّنْ یُلْحِقُهُنَّ النَّظَرَ کَمَا جَاءَ فِی حِفْظِ الْفَرْجِ وَ النَّظَرُ سَبَبُ إِیقَاعِ الْفِعْلِ مِنَ الزِّنَا وَ غَیْرِهِ ثُمَّ نَظَمَ تَعَالَی مَا فَرَضَ عَلَی السَّمْعِ وَ الْبَصَرِ وَ الْفَرْجِ فِی آیَةٍ وَاحِدَةٍ فَقَالَ وَ ما کُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ یَشْهَدَ عَلَیْکُمْ سَمْعُکُمْ وَ لا أَبْصارُکُمْ وَ لا جُلُودُکُمْ وَ لکِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لا یَعْلَمُ کَثِیراً مِمَّا تَعْمَلُونَ‌⁽⁷⁾یَعْنِی بِالْجُلُودِ هُنَا الْفُرُوجَ وَ الْأَفْخَاذَ وَ قَالَ تَعَالَی وَ لا تَقْفُ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا⁽⁸⁾فَهَذَا مَا فَرَضَ اللَّهُ تَعَالَی عَلَی الْعَیْنَیْنِ مِنْ تَأَمُّلِ الْآیَاتِ وَ الْغَضِّ عَنْ تَأَمُّلِ الْمُنْکَرَاتِ وَ هُوَ مِنَ الْإِیمَانِ وَ أَمَّا مَا فَرَضَهُ سُبْحَانَهُ عَلَی الْیَدَیْنِ فَالطَّهُورُ وَ هُوَ قَوْلُهُ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا

بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ‌⁽¹⁾وَ فَرَضَ عَلَی الْیَدَیْنِ الْإِنْفَاقَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَقَالَ أَنْفِقُوا مِنْ طَیِّباتِ ما کَسَبْتُمْ وَ مِمَّا أَخْرَجْنا لَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ‌⁽²⁾وَ فَرَضَ تَعَالَی عَلَی الْیَدَیْنِ الْجِهَادَ لِأَنَّهُ مِنْ عَمَلِهِمَا وَ عِلَاجِهِمَا فَقَالَ فَإِذا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقابِ حَتَّی إِذا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثاقَ‌⁽³⁾وَ ذَلِکَ کُلُّهُ مِنَ الْإِیمَانِ وَ أَمَّا مَا فَرَضَهُ اللَّهُ عَلَی الرِّجْلَیْنِ فَالسَّعْیُ بِهِمَا فِیمَا یُرْضِیهِ وَ اجْتِنَابُ السَّعْیِ فِیمَا یُسْخِطُهُ وَ ذَلِکَ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ فَاسْعَوْا إِلی ذِکْرِ اللَّهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ‌⁽⁴⁾وَ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً⁽⁵⁾وَ قَوْلُهُ وَ اقْصِدْ فِی مَشْیِکَ وَ اغْضُضْ مِنْ صَوْتِکَ‌⁽⁶⁾وَ فَرَضَ اللَّهُ عَلَیْهِمَا الْقِیَامَ فِی الصَّلَاةِ فَقَالَ وَ قُومُوا لِلَّهِ قانِتِینَ‌⁽⁷⁾ثُمَّ أَخْبَرَ أَنَّ الرِّجْلَیْنِ مِنَ الْجَوَارِحِ الَّتِی تَشْهَدُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ حِینَ تُسْتَنْطَقُ بِقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ الْیَوْمَ نَخْتِمُ عَلی أَفْواهِهِمْ وَ تُکَلِّمُنا أَیْدِیهِمْ وَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ‌⁽⁸⁾وَ هَذَا مِمَّا فَرَضَهُ اللَّهُ تَعَالَی عَلَی الرِّجْلَیْنِ فِی کِتَابِهِ وَ هُوَ مِنَ الْإِیمَانِ وَ أَمَّا مَا افْتَرَضَهُ عَلَی الرَّأْسِ فَهُوَ أَنْ

یُمْسَحَ مِنْ مُقَدَّمِهِ بِالْمَاءِ فِی وَقْتِ الطَّهُورِ لِلصَّلَاةِ بِقَوْلِهِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ‌⁽⁹⁾وَ هُوَ مِنَ الْإِیمَانِ وَ فَرَضَ عَلَی الْوَجْهِ الْغَسْلَ بِالْمَاءِ عِنْدَ الطَّهُورِ وَ قَالَ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ‌⁽¹⁰⁾وَ فَرَضَ عَلَیْهِ السُّجُودَ وَ عَلَی الْیَدَیْنِ وَ الرُّکْبَتَیْنِ وَ الرِّجْلَیْنِ الرُّکُوعَ وَ هُوَ مِنَ الْإِیمَانِ وَ قَالَ فِیمَا فَرَضَ عَلَی هَذِهِ الْجَوَارِحِ مِنَ الطَّهُورِ وَ الصَّلَاةِ وَ سَمَّاهُ فِی کِتَابِهِ إِیمَاناً حِینَ تَحْوِیلِ الْقِبْلَةِ مِنْ بَیْتِ الْمَقْدِسِ إِلَی الْکَعْبَةِ فَقَالَ الْمُسْلِمُونَ یَا رَسُولَ اللَّهِ ذَهَبَتْ صَلَاتُنَا إِلَی بَیْتِ الْمَقْدِسِ وَ طَهُورُنَا ضَیَاعاً فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَی وَ ما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِی کُنْتَ عَلَیْها إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ یَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ یَنْقَلِبُ عَلی عَقِبَیْهِ وَ إِنْ کانَتْ لَکَبِیرَةً إِلَّا عَلَی الَّذِینَ هَدَی اللَّهُ وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُضِیعَ إِیمانَکُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ

رَحِیمٌ‌⁽¹⁾فَسَمَّی الصَّلَاةَ وَ الطَّهُورَ إِیمَاناً.

وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَنْ لَقِیَ اللَّهَ کَامِلَ الْإِیمَانِ فَهُوَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ مَنْ کَانَ مُضَیِّعاً لِشَیْ‌ءٍ مِمَّا فَرَضَهُ اللَّهُ تَعَالَی فِی هَذِهِ الْجَوَارِحِ وَ تَعَدَّی مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ وَ ارْتَکَبَ مَا نَهَاهُ عَنْهُ لَقِیَ اللَّهَ تَعَالَی نَاقِصَ الْإِیمَانِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ إِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ أَیُّکُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِیماناً فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِیماناً وَ هُمْ یَسْتَبْشِرُونَ‌⁽²⁾وَ قَالَ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ إِذا ذُکِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ إِذا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ آیاتُهُ زادَتْهُمْ إِیماناً وَ عَلی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ‌⁽³⁾

وَ قَالَ سُبْحَانَهُ إِنَّهُمْ فِتْیَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْناهُمْ هُدیً‌⁽⁴⁾وَ قَالَ وَ الَّذِینَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدیً وَ آتاهُمْ تَقْواهُمْ‌⁽⁵⁾وَ قَالَ هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ السَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ لِیَزْدادُوا إِیماناً مَعَ إِیمانِهِمْ الْآیَةَ⁽⁶⁾فَلَوْ کَانَ الْإِیمَانُ کُلُّهُ وَاحِداً لَا زِیَادَةَ فِیهِ وَ لَا نُقْصَانَ لَمْ یَکُنْ لِأَحَدٍ فَضْلٌ عَلَی أَحَدٍ وَ لَتَسَاوَی النَّاسُ فَبِتَمَامِ الْإِیمَانِ وَ کَمَالِهِ دَخَلَ الْمُؤْمِنُونَ الْجَنَّةَ وَ نَالُوا الدَّرَجَاتِ فِیهَا وَ بِذَهَابِهِ وَ نُقْصَانِهِ دَخَلَ الْآخَرُونَ النَّارَ وَ کَذَلِکَ السَّبْقُ إِلَی الْإِیمَانِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِکَ الْمُقَرَّبُونَ‌⁽⁷⁾وَ قَالَ سُبْحَانَهُ وَ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِینَ وَ الْأَنْصارِ⁽⁸⁾وَ ثُلُثٌ بِالتَّابِعِینَ وَ قَالَ عَزَّ وَ جَلَ

تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلی بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ کَلَّمَ اللَّهُ وَ رَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ وَ آتَیْنا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّناتِ وَ أَیَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ‌⁽⁹⁾وَ قَالَ وَ لَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِیِّینَ عَلی بَعْضٍ وَ آتَیْنا داوُدَ زَبُوراً⁽¹⁰⁾وَ قَالَ انْظُرْ کَیْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلی بَعْضٍ وَ لَلْآخِرَةُ

أَکْبَرُ دَرَجاتٍ وَ أَکْبَرُ تَفْضِیلًا⁽¹⁾وَ قَالَ هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ وَ اللَّهُ بَصِیرٌ بِما یَعْمَلُونَ‌⁽²⁾وَ قَالَ سُبْحَانَهُ وَ یُؤْتِ کُلَّ ذِی فَضْلٍ فَضْلَهُ‌⁽³⁾وَ قَالَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ‌⁽⁴⁾وَ قَالَ تَعَالَی لا یَسْتَوِی مِنْکُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَ قاتَلَ أُولئِکَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِینَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَ قاتَلُوا وَ کُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنی‌⁽⁵⁾وَ قَالَ تَعَالَی وَ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِینَ عَلَی الْقاعِدِینَ أَجْراً عَظِیماً دَرَجاتٍ مِنْهُ وَ مَغْفِرَةً وَ رَحْمَةً⁽⁶⁾وَ قَالَ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ لا یُصِیبُهُمْ ظَمَأٌ وَ لا نَصَبٌ وَ لا مَخْمَصَةٌ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ لا یَطَؤُنَ مَوْطِئاً یَغِیظُ الْکُفَّارَ وَ لا یَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَیْلًا إِلَّا کُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ‌⁽⁷⁾فَهَذِهِ دَرَجَاتُ الْإِیمَانِ وَ مَنَازِلُهَا عِنْدَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَ لَنْ یُؤْمِنَ بِاللَّهِ إِلَّا مَنْ آمَنَ بِرَسُولِهِ وَ حُجَجِهِ فِی أَرْضِهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ‌⁽⁸⁾وَ مَا کَانَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِیَجْعَلَ لِجَوَارِحِ الْإِنْسَانِ إِمَاماً فِی جَسَدِهِ یَنْفِی عَنْهَا الشُّکُوکَ وَ یُثْبِتُ لَهَا الْیَقِینَ وَ هُوَ الْقَلْبُ وَ یُهْمِلُ ذَلِکَ فِی الْحُجَجِ وَ هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَی فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ فَلَوْ شاءَ لَهَداکُمْ أَجْمَعِینَ‌⁽⁹⁾وَ قَالَ لِئَلَّا یَکُونَ لِلنَّاسِ عَلَی اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ‌⁽¹⁰⁾وَ قَالَ تَعَالَی أَنْ تَقُولُوا ما جاءَنا مِنْ بَشِیرٍ وَ لا نَذِیرٍ⁽¹¹⁾وَ قَالَ سُبْحَانَهُ وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمَّا صَبَرُوا⁽¹²⁾الْآیَةَ ثُمَّ فَرَضَ عَلَی الْأُمَّةِ طَاعَةَ وُلَاةِ أَمْرِهِ الْقُوَّامِ بِدِینِهِ کَمَا فَرَضَ عَلَیْهِمْ طَاعَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ‌⁽¹³⁾

ثُمَّ بَیَّنَ مَحَلَّ وُلَاةِ أَمْرِهِ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ بِتَأْوِیلِ کِتَابِهِ فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَ وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَی الرَّسُولِ وَ إِلی أُولِی الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ‌⁽¹⁾وَ عَجَزَ کُلُّ أَحَدٍ مِنَ النَّاسِ عَنْ مَعْرِفَةِ تَأْوِیلِ کِتَابِهِ غَیْرَهُمْ لِأَنَّهُمْ هُمُ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ الْمَأْمُونُونَ عَلَی تَأْوِیلِ التَّنْزِیلِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی وَ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ‌⁽²⁾إِلَی آخِرِ الْآیَةِ وَ قَالَ سُبْحَانَهُ بَلْ هُوَ آیاتٌ بَیِّناتٌ فِی صُدُورِ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ‌⁽³⁾وَ طَلَبُ الْعِلْمِ أَفْضَلُ مِنَ الْعِبَادَةِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ إِنَّما یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ⁽⁴⁾وَ بِالْعِلْمِ اسْتَحَقُّوا عِنْدَ اللَّهِ اسْمَ الصِّدْقِ وَ سَمَّاهُمْ بِهِ صَادِقِینَ وَ فَرَضَ طَاعَتَهُمْ عَلَی جَمِیعِ الْعِبَادِ بِقَوْلِهِ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ کُونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ‌⁽⁵⁾فَجَعَلَهُمْ أَوْلِیَاءَهُ وَ جَعَلَ وَلَایَتَهُمْ وَلَایَتَهُ وَ حِزْبَهُمْ حِزْبَهُ فَقَالَ وَ مَنْ یَتَوَلَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ‌⁽⁶⁾وَ قَالَ إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ‌⁽⁷⁾وَ اعْلَمُوا رَحِمَکُمُ اللَّهُ إِنَّمَا هَلَکَتْ هَذِهِ الْأُمَّةُ وَ ارْتَدَّتْ عَلَی أَعْقَابِهَا بَعْدَ نَبِیِّهَا صلی الله علیه و آله بِرُکُوبِهَا طَرِیقَ مَنْ خَلَا مِنَ الْأُمَمِ الْمَاضِیَةِ وَ الْقُرُونِ السَّالِفَةِ الَّذِینَ آثَرُوا عِبَادَةَ الْأَوْثَانِ عَلَی طَاعَةِ أَوْلِیَاءِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ تَقْدِیمِهِمْ مَنْ یَجْهَلُ عَلَی مَنْ یَعْلَمُ فَعَقَّبَهَا اللَّهُ تَعَالَی بِقَوْلِهِ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ إِنَّما یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ‌⁽⁸⁾وَ قَالَ فِی الَّذِینَ اسْتَوْلَوْا عَلَی تُرَاثِ رَسُولِ اللَّهِ بِغَیْرِ حَقٍّ مِنْ بَعْدِ وَفَاتِهِ أَ فَمَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ یُتَّبَعَ أَمَّنْ لا یَهِدِّی إِلَّا أَنْ

یُهْدی فَما لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ‌⁽¹⁾فَلَوْ جَازَ لِلْأُمَّةِ الِایتِمَامُ بِمَنْ لَا یَعْلَمُ أَوْ بِمَنْ یَجْهَلُ لَمْ یَقُلْ إِبْرَاهِیمُ علیه السلام لِأَبِیهِ لِمَ تَعْبُدُ ما لا یَسْمَعُ وَ لا یُبْصِرُ وَ لا یُغْنِی عَنْکَ شَیْئاً⁽²⁾فَالنَّاسُ أَتْبَاعُ مَنِ اتَّبَعُوهُ مِنْ أَئِمَّةِ الْحَقِّ وَ أَئِمَّةِ الْبَاطِلِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ فَمَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِیَمِینِهِ فَأُولئِکَ یَقْرَؤُنَ کِتابَهُمْ وَ لا یُظْلَمُونَ فَتِیلًا⁽³⁾فَمَنِ ائْتَمَّ بِالصَّادِقِینَ حُشِرَ مَعَهُمْ وَ مَنِ ائْتَمَّ بِالْمُنَافِقِینَ

حُشِرَ مَعَهُمْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یُحْشَرُ الْمَرْءُ مَعَ مَنْ أَحَبَّ قَالَ إِبْرَاهِیمُ علیه السلام فَمَنْ تَبِعَنِی فَإِنَّهُ مِنِّی‌⁽⁴⁾وَ أَصْلُ الْإِیمَانِ الْعِلْمُ وَ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ تَعَالَی لَهُ أَهْلًا نَدَبَ إِلَی طَاعَتِهِمْ وَ مَسْأَلَتِهِمْ فَقَالَ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ‌⁽⁵⁾وَ قَالَ جَلَّتْ عَظَمَتُهُ وَ أْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ أَبْوابِها⁽⁶⁾وَ الْبُیُوتُ فِی هَذَا الْمَوْضِعِ اللَّاتِی عَظَّمَ اللَّهُ بِنَاءَهَا بِقَوْلِهِ فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ‌⁽⁷⁾ثُمَّ بَیَّنَ مَعْنَاهَا لِکَیْلَا یَظُنَّ أَهْلُ الْجَاهِلِیَّةِ أَنَّهَا بُیُوتٌ مَبْنِیَّةٌ فَقَالَ تَعَالَی رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ فَمَنْ طَلَبَ الْعِلْمَ فِی هَذِهِ الْجِهَةِ أَدْرَکَهُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَا مَدِینَةُ الْعِلْمِ وَ فِی مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَا مَدِینَةُ الْحِکْمَةِ وَ عَلِیٌّ بَابُهَا فَمَنْ أَرَادَ الْحِکْمَةَ فَلْیَأْتِهَا مِنْ بَابِهَا وَ کُلُّ هَذَا مَنْصُوصٌ فِی کِتَابِهِ تَعَالَی إِلَّا أَنَّ لَهُ أَهْلًا یَعْلَمُونَ تَأْوِیلَهُ فَمَنْ عَدَلَ مِنْهُمْ إِلَی الَّذِینَ یَنْتَحِلُونَ مَا لَیْسَ لَهُمْ وَ فَیَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِیلِهِ وَ هُوَ تَأْوِیلُهُ بِلَا بُرْهَانٍ وَ لَا دَلِیلٍ وَ لَا هُدًی هَلَکَ وَ أَهْلَکَ وَ خَسِرَتْ صَفْقَتُهُ وَ ضَلَّ سَعْیُهُ یَوْمَ تَبَرَّأَ الَّذِینَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِینَ اتَّبَعُوا وَ رَأَوُا الْعَذابَ وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ‌⁽⁸⁾وَ إِنَّمَا هُوَ حَقٌّ وَ بَاطِلٌ وَ إِیمَانٌ وَ کُفْرٌ وَ عِلْمٌ وَ جَهْلٌ وَ سَعَادَةٌ

وَ شِقْوَةٌ وَ جَنَّةٌ وَ نَارٌ لَنْ یَجْتَمِعَ الْحَقُّ وَ الْبَاطِلُ فِی قَلْبِ امْرِئٍ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی ما جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَیْنِ فِی جَوْفِهِ‌⁽¹⁾

وَ إِنَّمَا هَلَکَ النَّاسُ حِینَ سَاوَوْا بَیْنَ أَئِمَّةِ الْهُدَی وَ بَیْنَ أَئِمَّةِ الْکُفْرِ وَ قَالُوا إِنَّ الطَّاعَةَ مَفْرُوضَةٌ لِکُلِّ مَنْ قَامَ مَقَامَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله بَرّاً کَانَ أَوْ فَاجِراً فَأْتُوا مِنْ قِبَلِ ذَلِکَ‌⁽²⁾

قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَ فَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِینَ کَالْمُجْرِمِینَ ما لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ‌⁽³⁾وَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمی وَ الْبَصِیرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِی الظُّلُماتُ وَ النُّورُ⁽⁴⁾فَقَالَ فِیمَنْ سَمَّوْهُمْ مِنْ أَئِمَّةِ الْکُفْرِ بِأَسْمَاءِ أَئِمَّةِ الْهُدَی مِمَّنْ غَصَبَ أَهْلَ الْحَقِّ مَا جَعَلَهُ اللَّهُ لَهُمْ وَ فِیمَنْ أَعَانَ أَئِمَّةَ الضَّلَالِ عَلَی ظُلْمِهِمْ إِنْ هِیَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّیْتُمُوها أَنْتُمْ وَ آباؤُکُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ‌⁽⁵⁾فَأَخْبَرَهُمُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِعَظِیمِ افْتِرَائِهِمْ عَلَی جُمْلَةِ أَهْلِ الْإِیمَانِ بِقَوْلِهِ تَعَالَی إِنَّما یَفْتَرِی الْکَذِبَ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِآیاتِ اللَّهِ‌⁽⁶⁾وَ قَوْلِهِ

تَعَالَی وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَیْرِ هُدیً مِنَ اللَّهِ‌⁽⁷⁾وَ بِقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ أَ فَمَنْ کانَ مُؤْمِناً کَمَنْ کانَ فاسِقاً لا یَسْتَوُونَ‌⁽⁸⁾وَ بِقَوْلِهِ تَعَالَی أَ فَمَنْ کانَ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ کَمَنْ هُوَ أَعْمی‌⁽⁹⁾فَبَیَّنَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بَیْنَ الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ فِی کَثِیرٍ مِنْ آیَاتِ الْقُرْآنِ وَ لَمْ یَجْعَلْ لِلْعِبَادِ عُذْراً فِی مُخَالَفَةِ أَمْرِهِ بَعْدَ الْبَیَانِ وَ الْبُرْهَانِ وَ لَمْ یَتْرُکْهُمْ فِی لَبْسٍ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ لَقَدْ رَکِبَ الْقَوْمُ الظُّلْمَ وَ الْکُفْرَ

فِی اخْتِلَافِهِمْ بَعْدَ نَبِیِّهِمْ وَ تَفْرِیقِهِمُ الْأُمَّةَ وَ تَشْتِیتِ أَمْرِ الْمُسْلِمِینَ وَ اعْتِدَائِهِمْ عَلَی أَوْصِیَاءِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بَعْدَ أَنْ بَیَّنَ لَهُمْ مِنَ الثَّوَابِ عَلَی الطَّاعَةِ وَ الْعِقَابِ عَلَی الْمَعْصِیَةِ بِالْمُخَالَفَةِ فَاتَّبِعُوا أَهْوَاءَهُمْ وَ تَرَکُوا مَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ بِهِ وَ رَسُولُهُ قَالَ تَعَالَی وَ ما تَفَرَّقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَیِّنَةُ⁽¹⁾ثُمَّ أَبَانَ فَضْلَ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ سُبْحَانَهُ إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ⁽²⁾ثُمَّ وَصَفَ مَا أَعَدَّهُ مِنْ کَرَامَتِهِ تَعَالَی لَهُمْ وَ مَا أَعَدَّهُ لِمَنْ أَشْرَکَ بِهِ وَ خَالَفَ أَمْرَهُ وَ عَصَی وَلِیَّهُ مِنَ النَّقِمَةِ وَ الْعَذَابِ فَفَرَّقَ بَیْنَ صِفَاتِ الْمُهْتَدِینَ وَ صِفَاتِ الْمُعْتَدِینَ فَجَعَلَ ذَلِکَ مَسْطُوراً فِی کَثِیرٍ مِنْ آیَاتِ کِتَابِهِ وَ لِهَذِهِ الْعِلَّةِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلی قُلُوبٍ أَقْفالُها⁽³⁾فَتَرَی مَنْ هُوَ الْإِمَامُ الَّذِی یَسْتَحِقُّ هَذِهِ الصِّفَةَ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الْمَفْرُوضُ عَلَی الْأُمَّةِ طَاعَتُهُ مَنْ لَمْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ تَعَالَی طَرْفَةَ عَیْنٍ وَ لَمْ یَعْصِهِ فِی دَقِیقَةٍ وَ لَا جَلِیلَةٍ قَطُّ أَمْ مَنْ أَنْفَدَ عُمُرَهُ وَ أَکْثَرَ أَیَّامِهِ فِی عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ ثُمَّ أَظْهَرَ الْإِیمَانَ وَ أَبْطَنَ النِّفَاقَ وَ هَلْ مِنْ صِفَةِ الْحَکِیمِ أَنْ یُطَهِّرَ الْخَبِیثَ بِالْخَبِیثِ وَ یُقِیمَ الْحُدُودَ عَلَی الْأُمَّةِ مَنْ فِی جَنْبِهِ الْحُدُودُ الْکَثِیرَةُ وَ هُوَ سُبْحَانَهُ یَقُولُ أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْکِتابَ أَ فَلا تَعْقِلُونَ‌⁽⁴⁾أَ وَ لَمْ یَأْمُرِ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ نَبِیَّهُ صلی الله علیه و آله بِتَبْلِیغِ مَا عَهِدَهُ إِلَیْهِ فِی وَصِیِّهِ وَ إِظْهَارِ إِمَامَتِهِ وَ وَلَایَتِهِ بِقَوْلِهِ یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ‌⁽⁵⁾فَبَلَّغَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَا قَدْ سَمِعَ وَ عَلِمَ أَنَّ الشَّیَاطِینَ اجْتَمَعُوا إِلَی إِبْلِیسَ فَقَالُوا لَهُ أَ لَمْ تَکُنْ أَخْبَرْتَنَا أَنَّ مُحَمَّداً إِذَا مَضَی نَکَثَتْ أُمَّتُهُ عَهْدَهُ وَ نَقَضَتْ سُنَّتَهُ وَ أَنَّ الْکِتَابَ الَّذِی جَاءَ بِهِ یَشْهَدُ بِذَلِکَ وَ هُوَ قَوْلُهُ وَ ما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلی أَعْقابِکُمْ‌⁽⁶⁾فَکَیْفَ

یَتِمُّ هَذَا وَ قَدْ نَصَبَ لِأُمَّتِهِ عَلَماً وَ أَقَامَ لَهُمْ إِمَاماً فَقَالَ لَهُمْ إِبْلِیسُ لَا تَجْزَعُوا مِنْ هَذَا فَإِنَّ أُمَّتَهُ یَنْقُضُونَ عَهْدَهُ وَ یَغْدِرُونَ بِوَصِیِّهِ مِنْ بَعْدِهِ وَ یَظْلِمُونَ أَهْلَ بَیْتِهِ وَ یُهْمِلُونَ ذَلِکَ لِغَلَبَةِ حُبِّ الدُّنْیَا عَلَی قُلُوبِهِمْ وَ تَمَکُّنِ الْحَمِیَّةِ وَ الضَّغَائِنِ فِی نُفُوسِهِمْ وَ اسْتِکْبَارِهِمْ وَ عِزِّهِمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَی وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَیْهِمْ إِبْلِیسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِیقاً مِنَ الْمُؤْمِنِینَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر نعمانی: از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت است که فرمود: و اما ایمان و کفر و شرک و زیادت و نقصان آن: ایمان به خداوند متعال در میان اعمال بالاترین درجه و شریف‌ترین منزلت‌ها و بهترین بهره‌ها را دارد. از ایشان پرسیده شد: آیا ایمان در کردار و گفتار است یا تنها در گفتار است و نه در کردار؟ فرمود: ایمان تصدیق به دل است و اقرار به زبان و عمل به اعضاء که سراسر ایمان عمل است و تمام و کمال ایمان به عمل است و زیادت و نقصان ایمان که نقصان آن واضح است، وابسته به عمل است و نیز زیادت ایمان که واضح است نیز از عمل است خداوند متعال ایمان را بر هیچ یک از اعضای انسان واجب نفرمود مگر اینکه آن عضو به امری غیر از امور اعضای دیگر موکل شد. از جمله این اعضا قلب است که با ایمان تعقل و تفقّه می‌کند و امور را بررسی می‌کند و آن‌ها را اراده می‌کند و قلب امیر بدن و امام جسم است که ورود و خروج تمامی جوارح تنها به نظر و امر و نهی قلب است. و از جمله اعضا زبان انسان است که با آن سخن می‌گوید. و دو گوش اوست که با آن می‌شنود و دو چشم است که با آن‌ها می‌بیند. و دستانی است که با آن اشیاء را به شدت می‌گیرد و از جمله آن‌ها دو پایش است که با آن‌ها راه می‌رود و عورتی است که لذت نکاح با آن است و سری که صورتش در آن است و هیچ عضوی از اعضا نیست مگر اینکه وظیفه مخصوص خود را دارد، و وظیفه‌ای غیر از وظیفه گوش را بر قلب معین فرمود و وظیفه‌ای بر گوش معین فرمود که غیر از وظیفه چشم است و وظیفه چشم نیز غیر از وظیفه دو دست است، وظیفه ای را نیز بر دو دست فرض فرمود که غیر از وظیفه‌ای است که بر دو پا فرض فرموده است، و بر پاها وظیفه‌ای مشخص فرمود که غیر از وظیفه‌ای است که بر عورت معین فرموده است، و وظیفه‌ای برای عورت مقدر فرموده که غیر از وظیفه‌ای است که بر صورت مشخص کرده است، و بر صورت چیزی را فرض فرموده که غیر از چیزی است که برای زبان مشخص فرموده است. اما آنچه از ایمان بر قلب فرض فرموده است عبارت است از اقرار و معرفت و پیمان بر سر آن، و رضایت بر چیزی که خداوند بر آن فرض فرموده است، و تسلیم به امر خداوند و ذکر و تفکر و فرمانبری از همه آنچه از سوی خداوند عز و جل در کتابش آمده همراه با حصول اعجاز آن، که اعتقاد به آن واجب است و هر آنچه را که در دل دارد ظاهر سازد مگر اینکه اخفای آن ضرورت داشته باشد همان‌گونه که خداوند متعال فرمود: {مگر آن کس که مجبور شده ولی قلبش به ایمان اطمینان دارد} - . نحل / 106 - و فرمود: {خداوند شما را به سوگندهای لغوتان مؤاخذه نمی‌کند، ولی شما را بدانچه دل‌هایتان [از روی عمد] فراهم آورده است، مؤاخذه می‌کند} - . بقره / 225 - و فرمود: {آنان که با زبان خود گفتند: ایمان آوردیم، و حال آنکه دل‌هایشان ایمان نیاورده بود} - . مائده / 41 - و فرمود: {آگاه باش که با یاد خدا دل‌ها آرامش می‌یابد»} - . رعد / 30 - و فرمود: {و در آفرینش آسمان‌ها و زمین می‌اندیشند که پروردگارا، این‌ها را بیهوده نیافریده‌ای} - . آل عمران / 191 - و فرمود: {آیا به آیات قرآن نمی‌اندیشند یا مگر بر دل‌هایشان قفل‌هایی نهاده شده است؟} - . محمد / 24 - و فرمود: {در حقیقت، چشم‌ها کور نیست لیکن دل‌هایی که در سینه‌هاست کور است} - . حج / 46 - و تعابیر مشابه این‌ها که در کتاب خداوند متعال فراوان است و آن رأس ایمان است.

اما وظیفه‌ای که خداوند بر زبان فرض فرموده است، بیان آن چیزی است که قلب بر آن محکم شده و بدان اقرار نموده است که خداوند می‌فرماید: {بگویید ما به خدا، و به آنچه بر ما نازل شده، و به آنچه بر ابراهیم و اسحاق و یعقوب نازل آمده، ایمان آوردیم} - .[7] بقره / 136 - و می‌فرماید: {با مردم به زبانِ خوش سخن بگویید، و نماز را به پا دارید، و زکات را بدهید} - . بقره / 83 - و می‌فرماید: {و نگویید خدا سه‌گانه است. باز ایستید که برای شما بهتر است. خدا فقط معبودی یگانه است} - . نساء / 179 - پس خداوند سبحان به بیان سخن حق امر فرموده و از کلام باطل برحذر داشته است.

و اما آنچه بر گوش‌ها فرض فرموده است عبارت است از گوش فرا دادن به ذکر خدا و خاموش ماندن به هنگام تلاوت آیاتش و ترک استماع چیزهایی که او را به خشم می‌آورد. خداوند سبحان فرمود: {و هنگامی که قرآن خوانده می‌شود به آن گوش سپارید و خاموش باشید، باشد که بر شما رحمت آید.} - . اعراف / 204 - و نیز فرمود: {و در کتاب بر شما چنین فرستاده شد که هنگامی که شنیدید که به آیات خدا کفر می‌ورزند و آن را به سخره می‌گیرند، پس با آنان ننشینید تا آنکه مشغول سخن دیگری شوند} - . نساء / 134 - تا پایان آیه. سپس خداوند با رحمت خود جایگاه فراموشی را جدا کرد و فرمود: {و اگر شیطان آن را از یادت برد، پس از آنکه یادآور شدی دیگر همراه گروه ستمکار ننشین.} - .[3] انعام / 68 - و نیز خداوند عز و جل فرمود: {پس بندگان مرا که سخن را می‌شنوند و از بهترین آن پیروی می‌کنند بشارت بده. آنان همان کسانی هستند که خداوند راهنمایی‌شان فرمود و آن‌ها همان صاحبان خرد هستند} - . زمر / 18 - و فرمود: {و هنگامی که سخن بیهوده را می‌شنوند از آن رویگردان می‌شوند و می‌گویند: اعمال ما برعهده ما و اعمال شما بر عهده خود شماست. ما تمایلی به مردم نادان نداریم.} - . قصص / 55 - و معنای آنچه در کتاب خداوند متعال آمده است، معنای چیزی است که خداوند برای گوش واجب گردانده که همان ایمان است، اما چیزی که برای چشم واجب قرار داده است نگاه کردن به نشانه‌های خداوند متعال و چشم پوشاندن از حرام الهی است. خداوند متعال می‌فرماید: {پس آیا به شتر نمی‌نگرند که چگونه آفریده شده است؟ و به آسمان که چگونه برافراشته شده است؟ و به کوه‌ها که چگونه برپاداشته شده و به زمین که چگونه گسترانده شده است.} - . غاشیة / 16 - 19 - و نیز فرمود: {و آیا در ملکوت آسمان‌ها و زمین و به آفریده‌های خداوند نگاه نکردند؟} - . اعراف / 185 - و فرمود: {به میوه آن هنگامی که رسیده و پربار شد بنگرید.} - . انعام / 99 -

و فرمود: {پس هرکس بینا شد به سود خود اوست و هرکه نابینا گشت به زیان خود اوست.} - . انعام / 104 - و این آیه دربرگیرنده بینایی قلب و دیده است. خداوند متعال فرمود: {به راستی که دیده‌ها نابینا نیست؛ بلکه دل‌هایی که درون سینه هستند نابینا شده‌اند} - . حجّ / 46 - و مشابه آن فرموده خداوند متعال که: {به مردان مؤمن بگو دیدگان خود را فرواندازند و پاکدامنی پیشه کنند که این برایشان بهتر است.} - . نور / 30 - 31 - یعنی هیچ یک از شما به فرج برادر مؤمن خود نگاه نکند، یا اینکه چشمش را از نگاه کردن به آن اطاعت نکند. {و به زنان مؤمن بگو دیدگان خود را فروهشته دارند و پاکدامن باشند} یعنی فروج خود را از کسانی که دیده ایشان بر آن می‌افتد، باز دارند، مانند آنچه درباره نگاه داشتن فرج و نگاه کردن آمد، و نگاه کردن باعث ایجاد کار حرامی مانند زنا و غیر آن می‌شود. سپس خداوند متعال چیزهایی را که برای گوش بر گوش و چشم و فرج واجب است در یک آیه گرد آورد و فرمود: {و شما نمی‌توانید پنهان شوید از اینکه گوش‌ها و چشم‌ها و پوستتان علیه شما گواهی دهند، اما گمان کردید خداوند از بسیاری از کارهای شما آگاه نیست} - . فصّلت / 22 - منظور از پوست در اینجا، فرج و ران است. و خداوند متعال فرمود: {و از آنچه به آن آگاه نیستی پیروی نکن. همانا گوش و چشم و قلب همگی مورد پرسش قرار می‌گیرند.} - . أسری / 36 - و این چیزی است که خداوند برای چشم واجب قرار داده ، یعنی نگریستن به نشانه‌ها و چشم پوشیدن از نگاه همراه با درنگ به زشتی‌ها که این همان ایمان است. اما آنچه خدای سبحان برای دست‌ها واجب گردانده پاکیزگی است. که فرموده است: {ای کسانی که ایمان آوردید هنگامی که برای نماز برمی‌خیزید صورت و دست‌های خود را تا آرنج بشویید و سر و قدم‌های خود را تا بلندی آن‌ها مسح کنید.} - . مائدة / 6 - و انفاق در راه خدا را برای دست‌ها واجب گردانید و فرمود: {از چیزهای پاکیزه‌ای که به دست می‌آورید و آنچه از زمین برایتان بیرون آوردیم انفاق کنید.} - . بقره / 267 - و برای دست‌ها جهاد را نیز واجب قرار داد، چرا که جهاد از کارها و تدبیرات دست است. و فرمود: {پس هنگامی که با کافران رو به رو شدید گردن‌هایشان را بزنید تا آنکه آنان را از پای درآورید. سپس آن‌ها را به بند کشید.} - . محمد / 4 - و همه این‌ها از ایمان است. اما آنچه برای گام‌ها واجب گردانده این است که برای رسیدن به خشنودی خداوند تلاش کنند و از گام برداشتن در مسیری که خداوند را ناخشنود سازد دوری نمایند. و این همان فرموده خداوند است که {به سوی یاد خداوند شتاب کنید و خرید و فروش را رها نمایید.} - . جمعه / 9 - و فرموده خداوند متعال که {در زمین با تکبر و غرور گام برندار} - . لقمان / 18 - 19 - ، و این فرموده که: {در راه رفتن خود میانه‌رو باش و صدایت را پایین بیاور} - . لقمان / 18 - 19 - و خداوند برای آن دو، ایستادن در نماز را واجب قرار داد و فرمود: {و برای خداوند خاضعانه به پا خیزید} - . بقره / 238 - سپس آگاهی داد که پاها از اعضایی هستند که در روز قیامت آن‌گاه که از آن‌ها پرسش می‌شود گواهی می‌دهند و فرمود: {امروز بر دهان‌هایشان مهر می‌زنیم و دست‌هایشان را به سخن درمی‌آوریم و قدم‌هایشان بر آنچه به دست آوردند گواهی می‌دهند.} - . یس / 65 - و این از جمله چیزهایی است که خداوند در کتاب خود برای پاها واجب فرمود و از ایمان است. اما چیزی که برای سر واجب کرده است این است که هنگام طهارت برای نماز، پیشاپیش آن را با آب مسح کند و فرمود: {و سرهایتان را مسح کنید.} - . مائدة / 6 - و این نیز از ایمان است، و برای صورت نیز شسته شدن با آب برای وضو را واجب نمود و فرمود: {ای کسانی که ایمان آورده‌اید، هنگامی که برای نماز برمی‌خیزید صورت‌هایتان را بشویید.} - . مائده / 6 - و سجده کردن را برای آن واجب قرار داد و برای دو کف دست و زانوها و پاها رکوع را واجب کرد که از ایمان است. و در آنچه برای این اعضا از پاکیزگی و نماز واجب نموده فرمود، و آن را در کتاب خود به هنگام تغییر قبله از بیت المقدس به کعبه، ایمان نام نهاد. پس مسلمانان گفتند: ای پیامبر خدا، نماز و طهارت ما به سوی بیت المقدس از بین رفت و ضایع گشت؟ پس خداوند متعال این آیه را نازل کرد: {و ما قبله‌ای را که تو رو به سوی آن بودی تنها به این دلیل تغییر دادیم که کسانی را که از پیامبر پیروی می‌کنند از کسانی که پشت کرده و رویگردان می‌شوند، بشناسیم. و خداوند نمی‌خواهد ایمان شما را از بین ببرد، و به راستی خداوند نسبت به مردم مهربان و دلسوز است.} - . بقره / 143 - پس نماز و پاکی را ایمان نام نهاد.

و پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس به دیدار خداوند برود در حالی‌که ایمانش کامل است، او از اهل بهشت خواهد بود. و هرکس چیزی از واجباتی را که برای اعضای بدن قرار داده شده نادیده بگیرد و از حدود دستورات خداوند تجاوز کند و آنچه را نهی نموده انجام دهد، با ایمان ناقص به دیدار خدا می‌رود. خداوند عز و جل فرمود: {و هنگامی که سوره‌ای نازل می‌شود، گروهی از آن‌ها می‌گویند: کدامک از شما ایمانش افزون شد؟ پس کسانی که ایمان آورده‌اند بر ایمانشان افزوده می‌شود و آن‌ها شادمانی می‌کنند.} - . توبه / 124 - 125 - و فرمود: {همانا مؤمنان تنها کسانی هستند که چون نام خداوند برده می‌شود دل‌هایشان جلا یافته و اگر آیات او برایشان تلاوت شود بر ایمانشان افزوده می‌شود و بر پروردگارشان توکل می‌کنند.} - . انفال / 2 - و خداوند سبحان فرمود: {همانا آن‌ها جوانانی بودند که به پروردگارشان ایمان آوردند و ما بر هدایتشان افزودیم.} - . کهف / 13 -

و فرمود: {و کسانی که از هدایت پیروی نمودند، بر هدایتشان افزوده و به آن‌ها پرهیزکاری عطا فرمود.} - . محمد / 17 -

و فرمود: {اوست کسی که آرامش را در قلب‌های مؤمنان می‌افکند تا ایمانی بر ایمانشان افزون گردد،} - . فتح / 4 -

تا پایان آیه. پس اگر ایمان تنها یک جزء بود که مورد کم و زیاد قرار نمی‌گرفت، هیچ کس بردیگری برتری نداشت و همه مردم با یکدیگر برابر بودند. پس با کامل شدن ایمان است که مؤمنان وارد بهشت می‌شوند و به درجات آن دست میابند. و با از بین رفتن و کاسته شدن آن، دیگران وارد جهنم می‌شوند. و همچنین پیشتازی در ایمان است که خداوند می‌فرماید: {و پیشتازان سبقت‌گیرنده که آن‌ها همان مقربان هستند.} - . واقعة / 10 - 11 - و خداوند سبحان فرموده است: {و پیشتازان آغازگر از مهاجرین و انصار} - . توبه / 100 - و پیروان را نیز در مرتبه سوم آورده است. و فرمود: {برخی از آن فرستادگان را بر بعضی دیگر برتری دادیم، و به عیس‌بن مریم نشانه‌های آشکار دادیم و او را با روح القدس نیرومند ساختیم.} - . بقره / 253 -

و فرمود: {بعض از پیامبران را بر برخی دیگر برتری دادیم و به داوود زبور را عطا کردیم.} - . إسراء / 55 -

و فرمود: {بنگر که چگونه برخی را بر برخی دیگر برتری بخشیدیم، و همانا درجات آخرت بزرگ‌تر و برتر هستند.} - . إسراء / 21 -

و فرمود: {آن‌ها درجاتی نزد خداوند هستند، و خداوند بر اعمال آن‌ها بیناست.} - . آل عمران / 163 - و خداوند سبحان فرمود: {و برتری هر صاحب برتری را به او می‌دهد.} - . هود / 3 - و فرمود: {کسانی که ایمان آورده و هجرت کردند و با اموال و جان‌های خود در راه خدا جنگیدند، درجه بزرگ‌تری نزد خداوند دارند.} - . توبه / 20 -

و فرمود: {کسانی از شما که پیش از فتح مکه انفاق نموده و جنگیده‌اند برابر نیستند، درجه آنان برتر از کسانی است که پس از فتح انفاق نموده و جهاد کردند، و خداوند به هر یک از آن‌ها وعده پاداش نیکو داده است.} - . حدید / 10 - و نیز خداوند متعال فرمود: {و خداوند جهاد‌گران را با پاداشی بزرگ بر کسانی که نشسته‌اند برتری داد. درجات و آمرزش و رحمتی از سوی او.} - . نساء / 96 -

و فرمود: {آن به این دلیل است که هیچ تشنگی و رنج و سختی در راه خدا به آن‌ها نمی‌رسد و هیچ قدمی برنمی‌دارند که کفار را خشمگین سازد و هیچ آسیبی از دشمنان به آن‌ها نمی‌رسد مگر اینکه خداوند به واسطه آن برایشان نیکی می‌نویسد.} - . توبه / 120 - پس این درجات و جایگاه‌های ایمان نزد خداود سبحان است، و فقط کسانی به خداوند ایمان می‌آورند که به پیامبران و حجت‌های او در زمین نیز ایمان آورده باشند. خداوند متعال فرمود: {هر کس از پیامبر اطاعت کند همانا از خداوند اطاعت نموده است} - . نساء / 80 - و چنین نیست که خداوند عز و جل برای اعضای بدن انسان پیشوایی قرار دهد تا شک را برای آن‌ها برطرف سازد و یقین را استوار گرداند، که این پیشوا همان قلب است، اما درباره حجت‌های خود چنین نکرده باشد. و این معنای سخن خداوند متعال است که: {پس حجت رسا و فراگیر از آن خداوند است، و اگر بخواهد همه شما را هدایت می‌کند} - . انعام / 149 - و فرمود: {تا پس از آمدن پیامبران حجتی برای مردم وجود نداشته باشد} - . نساء / 165 - و نیز خداوند متعال فرمود: {تا بگویید هیچ بشارت‌دهنده و بیم دهنده‌ای برای ما نیامد.} - . مائده / 19 - و نیز فرمود: {و برخی از آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما هدایتگری می‌کنند، زمانی که شکیبایی کردند،} - . سجده / 24 -

تا پایان آیه. سپس پیروی از سرپرستان امر را که نگهبانان دین او هستند، برای امت واجب قرار داد. همان‌گونه که پیروی از پیامبرش را برای آنان واجب کرد. پس فرمود: {از خداوند اطاعت کنید و از پیامبرش و سرپرستان امر در میان شما اطاعت کنید.} - . نساء / 59 -

سپس نسبت سرپرستان از اهل علم را به تأویل کتاب بیان نمود، و فرمود: {و اگرآن را به نزد پیامبر و پیشوایان از آنان، بازگردانند، قطعا کسانی هستند که می‌توانند درست و نادرست آن را دریابند.} - . نساء / 83 -

زیرا کسی جز آن‌ها از شناخت تأویل کتاب خداوند آگاه نیست. زیرا آن‌ها راسخان در علم و امانت‌داران در تأویل کتاب هستند. خداوند متعال فرمود: {و تأویل آن را جز خداوند و کسانی که در علم راسخ هستند نمی‌داند} - . آل عمران / 13 - تا پایان آیه، و نیز فرموده است: {بلکه آن نشانه‌های آشکاری است که در سینه های کسانی است که به آنان دانش عطا شده است} - . عنکبوت / 49 -

و طلب علم از عبادت برتر است، خداوند عز و جل فرمود: {تنها بندگان دانشمند خداوند از او خشیت دارند} - . فاطر / 28 -

و به وسیله علم از جانب خداوند سزاوار عنوان صدق گشتند و آنان را به وسیله آنان راستین نامید و پیروی از آنان را بر همه بندگان واجب نمود و فرمود: {ای کسانی که ایمان آوردید، از خداوند پروا داشته باشید و با راستگویان باشید} - . توبه / 119 - پس آنان را دوستان خود قرار داد و دوستی آنان را دوستی خود قرار داد و حزب آنان را حزب خود قرار داد و فرمود: {و هر کس خدا و پیامبرش را و کسانی را که ایمان آورده‌اند به دوستی بگیرد، پس همانا حزب خداوند پیروز است.} - . مائده / 55 - 56 -

و فرمود: {همانا سرپرست شما خداوند و پیامبرش و کسانی هستند که ایمان آوردند، کسانی که نماز را بر پامی‌دارند و در حال رکوع زکات را می‌پردازند} - . مائده / 55 - 56 -

خداوند شما را رحمت کند، بدانید این امت نابود شد و پس از پیامبرش به گمراهی گذشته خود بازگشت، تنها به سبب پیمودن راهی که امت های گذشته و روزگاران پیشین طی کردند، کسانی که پرستش بت‌ها را بر پیروی از دوستان خداوند عزوجل و نادانان را به جای کسانی که می‌دانند، ترجیح دادند پس خداوند متعال با این جمله در پی عمل آنان فرمود: {آیا کسانی که می‌دانند با کسانی که نمی‌دانند برابرند؟ به راستی فقط صاحبان خرد پند می‌گیرند} - . زمر / 9 - و درباره کسانی که به ناحق میراث پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را پس از ایشان در اختیار گرفتند فرمود: {آیا کسی که به سوی راستی راهنمایی می‌کند شایسته است که مورد پیروی قرار گیرد یا آن کس که نمی‌تواند هدایتگر باشد مگر اینکه کسی او را راهنمایی کند؟ پس شما را چه می‌شود و چگونه داوری می‌کنید؟} - . یونس / 35 -

پس اگر برای امت جایز می‌بود که کسی را که نمی‌داند یا نادان است به عنوان پیشوا بپذیرد، إبراهیم علیه السلام به پدرش نمی‌گفت: {چرا چیزی را که توانایی شنیدن و دیدن ندارد و تو را از چیزی بی‌نیاز نمی‌کند می‌پرستی؟} - . مریم / 42 - بنابراین مردم پیرو پیشوایان راستین و باطلی هستند که از آنان پیروی می‌کنند. خداوند عز و جل فرموده است: {روزی که هرگروه از مردم را با پیشوایشان فرامی‌خوانیم. پس هرکس نامه‌اش را به دست راست بگیرد آن را می‌خوانند و به اندازه رشته هسته خرما به کسی ستم روا نمی‌شود.} - . إسراء / 71 -

پس کسی که راستگویان را پیشوای خود بگیرد با آنان برانگیخته می‌شود و کسی که منافقان را به عنوان پیشوای خود برگزیند با آنان برانگیخته می‌شود. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: انسان با کسی که او را دوست می‌دارد برانگیخته می‌شود. إبراهیم علیه السلام فرمود: {پس هر کس از من پیروی کند او از من است.} - . إبراهیم / 36 -

و ریشه ایمان، دانش است و خداوند متعال گروهی را اهل آن قرار داده است و آنان را مأمور به اطاعت و درخواست از آن‌ها کرده است. پس فرموده است: {پس از اهل ذکر بپرسید، اگر نمی‌دانید.} - . نحل / 43 - و خداوند جلّت عظمته فرمود: {و از درگاه‌ها وارد خانه‌ها شوید} - . بقره / 189 - و منظور از خانه‌ها در اینجا، آن‌هایی است که خداوند بنای آن را بزرگ داشته و فرموده است: {در خانه‌هایی که خداوند اجازه فرموده آن‌ها را بلند سازند و نامش در آن‌ها برده شود.} - . نور / 36 - 37 - سپس معنای آن را روشن فرمود تا گمراهان نپندارند منظور خانه‌های ساخته شده است. پس خداوند تعالی فرمود: {مردانی که داد و ستد و خرید و فروش آن‌ها را از یاد خدا بازنمی‌دارد} پس هر کس علم را در این جهت جستجو کند، به آن دست می‌یابد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: من شهر علم هستم، و در جای دیگری فرمود: من شهر حکمت هستم و علی در این شهر است. پس هر کس جویای حکمت است باید از در آن وارد شود، و همه این‌ها در کتاب الهی نیز آمده است، جز اینکه این امور اهلی دارد که تأویل آن را می‌دانند. پس هر کس از آن‌ها منحرف شده و به سوی کسانی رود که چیزی را که از آنان نیست به خود نسبت داده‌اند، و آنچه را برایشان متشابه است دنبال می‌کنند تا فتنه‌انگیزی کنند، و تأویل آن را جویا می‌شوند و آن تأویل بدون برهان و دلیل و راهنمایی است، نابود شده و نابود می‌گرداند و در کالای خود زیان کرده و تلاشش به گمراهی کشانده شد، در روزی که {پیشوایان از پیروان خود بیزاری جویند و عذاب را مشاهده می‌کنند و دستشان از همه جا کوتاه شده است} - . بقره / 166 - و آن تنها حق و باطل، إیمان و کفر، علم و جهل، سعادت و شقاوت، بهشت و جهنم است، و حق و باطل در قلب یک نفر جمع نمی‌شوند. خداوند متعال فرموده است: {خداوند در سینه یک انسان دو قلب قرار نداده است،} و مردم تنها زمانی نابود می‌شوند که پیشوایان هدایت و پیشوایان کفر را مساوی قرار داده‌اند، و گفتند: همانا فرمان‌برداری از هر کس که در جایگاه پیامبر صلی الله علیه و آله قرار گرفته باشد، واجب است. خواه نیکوکار باشد یا بدکار. پس نابودی‌شان پیش از آن فرارسید .

خداوند سبحان فرمود: {پس آیا مسلمانان را مانند مجرمان قرار می‌دهیم؟ شما را چه می‌شود و چگونه داوری می‌کنید؟} - . قلم / 35 - و نیز خداوند متعال فرمود: {آیا نابینا با بینا برابر است یا تاریکی و نور برابر است؟} - . رعد / 16 - پس درباره کسانی از پیشوایان کفر که آن‌ها را به نام پیشوایان هدایت نامیده‌اند و چیزی را که خداوند به اهل حق بخشیده به زور گرفته‌اند، و اهل گمراهی را در ستمشان یاری نموده‌اند فرمود: {این‌ها تنها نام‌هایی است که شما و پدرانتان نام‌گذاری کرده‌اید، خداوند نیرویی برای آن قرار نداده است} - .[3] اعراف / 71 -

پس خداوند سبحان آن‌ها را از افتراء بزرگی که به همه اهل ایمان بستند آگاه می‌کند و می‌فرماید: {همانا تنها کسانی نسبت دروغ می‌بندند که به نشانه‌های خدا ایمان ندارند.} - . نحل / 105 -

و سخن خداوند متعال که {و چه کسی گمراه‌تر است از آن کس که بدون هدایتی از جانب خداوند از میل درونی خود پیروی می‌کند؟} - . قصص / 50 -

و یا این سخن خداوند سبحان: {آیا کسی که مؤمن است با آن کس که فاسق است برابر است؟ آن‌ها برابر نیستند.} - . سجده / 18 -

و یا این فرموده خداوند {آیا کسی که از سوی پروردگارش دلیل روشنی دارد با آن کس که نابیناست برابرند؟} - . صدر آیه در سوره محمد صلی الله علیه و آله است به این صورت: «أَ فَمَنْ کانَ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ کَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَ اتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ» و ذیل آن در سوره رعد است به این صورت: «أَ فَمَنْ یَعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ الْحَقُّ کَمَنْ هُوَ أَعْمی إِنَّما یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ» و ظاهرا بین این دو آیه سقطی از جانب نسّاخ روی داده است. -

پس خداوند متعال تفاوت میان حق و باطل را در بسیاری از آیات قرآن آشکار فرموده و پس از بیان و برهان، بهانه‌ای برای بندگان در مخالفت فرمان او باقی نمی‌ماند و آن‌ها را در اشتباه و گمراهی باقی نمی‌گذارد. و به راستی که مردم پس از پیامبرشان در اختلاف و دوگانگی و پراکندگی کار مسلمانان و دشمنی با جانشینان پیامبر شتاب کردند، پس از آنکه پاداش اطاعت و مجازات نافرمانی برایشان آشکار شده بود و از هوس‌های خود پیروی نمودند و آنچه را خداوند و پیامبرش دستور داده بودند ترک کردند. خداوند متعال فرمود: {و پیروان کتاب تنها پس از آنکه دلیل آشکار برایشان آمد، پراکنده شدند،} - . بینه / 4 -

سپس برتری مؤمنان را آشکار نموده و فرمود: {همانا کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام دادند آن‌ها همان برترین مردم هستند.} - .[2] بینه / 7 - سپس کرامتی را که برای آنان آماده کرده بود و آنچه را برای مشرکان و نافرمانان آمده کرده بود و عذاب و مجازاتی را که برای سرکشان از دوستان او مهیا نموده بود بیان فرمود. پس ویژگی‌های هدایت یافتگان را از ویژگی‌های سرکشان جدا کرد و آن را در میان بسیاری از آیات کتابش مسطور فرمود. و به همین دلیل خداوند متعال فرمود: {پس آیا در قرآن تدبر نمی‌کنند یا بر دل‌هایشان قفل خورده است؟} - .[3] محمد / 24 -

پس روشن است که پیشوا کسی است که این ویژگی را از جانب خداوند عز و جل داشته باشد و اطاعت او برای امت واجب است، کسی که به اندازه چشم بر هم زدنی به خداوند شرک نورزیده باشد و هیچ نافرمانی کوچک و بزرگی از او سر نزده باشد. یا از کسانی نباشد که بیشتر عمر و روزهای زندگانی خود را با پرستش بت‌ها سپری کرده‌اند، و سپس ایمان را آشکار داشته و نفاق خود را پنهان کرده‌اند. و آیا موجود حکیم می‌تواند به وسیله ناپاک، پلیدی را بزداید؟ و کسی که خود حدود بسیاری را بر گردن دارد حدود را بر امت جاری سازد؟ و خداوند سبحان می‌فرماید: {آیا مردم را به نیکی امر می‌کنید و خویشتن را فراموش می‌کنید در حالی که شما کتاب را تلاوت می‌کنید؟ پس آیا نمی‌اندیشید؟} - . بقره / 44 - آیا خداوند عز و جل با این آیه به پیامبرش دستور نمی‌دهد که پیمانی را که درباره جانشینش با او بسته و آشکار ساختن امامت و ولایت او به مردن برساند؟ {ای پیامبر، آنچه را از جانب پروردگارت بر تو فرو فرستاده شده به مردم برسان، و اگر چنین نکنی پیامبری خود را به انجام نرسانده‌ای .

و خداوند تو را از مردم نگاه می‌دارد.} - . مائده / 67 - پس پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آنچه را شنیده بود به مردم رساند و دانست که شیاطین به سوی ابلیس جمع شده‌اند و می‌گویند: آیا تو به ما نگفتی هنگامی که محمد از دنیا برود امتش پراکنده شده و سنتش از بین می‌رود و کتابی که او آورده به این مطلب گواهی می‌دهد و می‌گوید: {و محمد تنها پیامبر است که پیش از او نیز پیامبرانی آمده‌اند، پس اگر او بمیرد یا از دنیا برود شما به گذشته خود بازمی‌گردید؟} - . آل عمران / 144 - پس این چگونه خواهد بود در حالی که او برای امتش راهنما و نشانه‌ای قرار داده و پیشوایی برایشان تعیین نموده است؟ پس ابلیس گفت: نگران نباشید، چرا که امتش پیمان او را می‌شکنند و پس از او به جانشینش خیانت می‌کنند و به اهل بیتش ستم روا می‌دارندو به خاطر غلبه دوستی دنیا در دل‌هایشان و از روی استکبار و غرور و جای گیری تعصب و کینه‌ها در سینه‌هایشان در این کار سستی می‌کنند. پس خداوند متعال آیه نازل کرد: {و همانا ابلیس گمان خود را به باور آنان رساند، پس همه به جز گروه اندکی از مؤمنان از او پیروی کردند.} - . سبأ / 20 -

**[ترجمه]

بیان

بِاللَّغْوِ فِی أَیْمانِکُمْ قال فی المجمع هو ما یجری علی عادة الناس من قول لا و الله و بلی و الله من غیر عقد علی یمین یقتطع بها مال أو یظلم بها أحد و هو المروی عن أبی جعفر و أبی عبد الله علیهما السلام و قیل هو أن یحلف و هو یری أنه صادق ثم تبین أنه کاذب فلا إثم علیه و لا کفارة و قیل هو یمین الغضب لا یؤاخذ بالحنث فیها و قال مسروق کل یمین لیس له الوفاء بها فهی لغو و لا تجب فیها کفارة بِما کَسَبَتْ قُلُوبُکُمْ أی بما عزمتم و قصدتم لأن کسب القلب العقد و النیة و فیه حذف أی من أیمانکم و قیل بأن تحلفوا کاذبین أو علی باطل انتهی‌⁽²⁾.

و الاستدلال بآیة التفکر لأنه من فعل القلب و کذا التدبر فإن قوله تعالی أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أی أ فلا یتصفحونه و ما فیه من المواعظ و الزواجر حتی لا یجسروا علی المعاصی و ما فیه من الدلائل و البراهین علی جمیع أصول الدین فیرتدعوا عن الکفر بها أَمْ عَلی قُلُوبٍ أَقْفالُها لا یصل إلیها ذکر و لا ینکشف لها أمر و قیل أم منقطعة و معنی الهمزة فیه التقریر و تنکیر القلوب لأن المراد قلوب بعض منهم أو للإشعار بأنها لإبهام أمرها فی القساوة أو لفرط جهالتها و نکرها کأنها مبهمة منکورة و إضافة الأقفال إلیها للدلالة علی أقفال مناسبة لها مختصة بها لا تجانس الأقفال المعهودة.

وَ لکِنْ تَعْمَی الْقُلُوبُ أی عن الاعتبار و المعنی لیس الخلل فی مشاعرهم

و إنما إیفت عقولهم‌⁽¹⁾

باتباع الهوی و الانهماک فی التقلید و ذکر الصدور للتأکید سَلامٌ عَلَیْکُمْ قیل متارکة لهم و تودیع و دعاء لهم بالسلامة عما هم فیه لا نَبْتَغِی الْجاهِلِینَ أی لا نطلب صحبتهم و لا نریدها قوله وَ یَنْعِهِ أی نضجه یقال ینع الثمر کمنع و ضرب ینعا و ینعا و ینوعا حان قطافه قوله علیه السلام قال الله تعالی فَإِنَّها لا تَعْمَی ذکر الآیة هنا بعد ذکرها سابقا للاستشهاد بأن الإبصار و العمی یطلقان فی أبصار الرءوس و أبصار القلوب.

قوله من تأمل الآیات أی آیات القرآن أو آیاته فی الآفاق و الأنفس زادَهُمْ هُدیً قیل أی زادهم الله بالتوفیق و الإلهام أو قول الرسول وَ آتاهُمْ تَقْواهُمْ أی بین لهم ما یتقون أو أعانهم علی تقواهم أو أعطاهم جزاءها

**[ترجمه]«باللغو فی أیمانکم» در مجمع گفته است: آن چیزی است که بر حسب عادت بر زبان مردم می‌آید و می‌گویند: «نه به خدا، و بله به خدا»، بدون اینکه قصد سوگند داشته باشند تا مالی را از کسی بگیرند یا به کسی ستم کنند. و این از أبوجعفر و أبوعبد الله علیهما السلام روایت شده است، و گفته شده به این معناست که سوگند خورد و گمان کند راست می‌گوید، سپس مشخص شود که او دروغ می‌گفته است، پس گناهی بر او نیست و کفاره‌ای بر عهده‌اش قرار نمی‌گیرد. و گفته شده سوگند در حال خشم است، برای شکستن این سوگند مؤاخذه نمی‌شود. و مسروق گفته است: هر سوگندی که به آن پایبند نباشد لغو است و کفاره برای آن واجب نیست. «بما کسبت قلوبکم» یعنی با آنچه تصمیم به انجام آن گرفته‌اید، چرا که تصمیم و نیت از دریافت‌های قلب است. و در آن حذف وجود دارد، یعنی از سوگندهایتان، و گفته شده به اینکه سوگند به دروغ یا باطلی خورده باشید. پایان.

و استدلال به آیه تفکر به این دلیل است که آن از کارهای قلب است، و تدبر نیز چنین است، پس فرموده خداوند متعال: پس آیا در قرآن نمی‌اندیشند یعنی آیا در آن و اندرزها و انذارهای آن تورق نمی‌کنند، تا جرأت نافرمانی پیدا نکنند، و دلیل‌ها وبرهان‌های آن را درباره همه اصول دین جویا نمی‌شوند تا از کفر به آن‌ها دور بمانند. یا اینکه بر دل‌هایشان قفل خورده است که هیچ یادی به آن نمی‌رسد و هیچ مطلبی برایش روشن نمی‌شود؟ و گفته شده: «أم» منقطعه است، و معنای همزه در آن برای تثبیت و انکار دل‌هاست. چرا که منظور دل‌های برخی از آنان است. یا برای اشاره به روشن نبودن کار آن در سخت‌دلی، یا نادانی و ناپسندی بی‌اندازه آن، گویا اینچنین است که ناشناخته و مبهم است. و اضافه «الأقفال» به آن برای راهنمایی به قفل‌های مناسب و مخصوص آن‌هاست که نسبتی با قفل‌های معمول ندارد.

«و لکن تعمی القلوب» یعنی از عبرت گرفتن، و معنا این می‌شود که اشکال در اعضای حسی آن‌ها نیست، بلکه عقل‌هایشان با پیروی از هوس و غوطه‌ور شدن در تقلید آفت زده شده است. و ذکر صدور برای تأکید است. «سلام علیکم» گفته شده برای دور کردن و وداع است، و دعا برای سلامتی یافتن از چیزی است که مبتلای آن هستند. «لا نبتغی الجاهلین» یعنی همنشینی آن‌ها را نمی‌خواهیم و به دنبال آن نیستیم. «و ینعه» یعنی رسیدن و پربار شدن آن، گفته می‌شود: «ینع الثمر» مانند «منع و ضرب، ینعا و ینعا و ینوعا». یعنی زمان برداشت آن فرا رسید. سخن امام علیه السلام: «خداوند فرمود: پس همانا نابینا نشده است» این آیه را پس از آنکه پیش‌تر آورده بود، در اینجا بیان کرده است تا به وسیله آن گواهی بگیرد که بینا بودن و نابینایی برای دیده سر و دیده دل به کار می‌رود.

این سخن که: «من تأمل الآیات» یعنی آیات قرآن، یا نشانه‌های او در آفاق و جان‌ها، «زادهم هدی» گفته شده یعنی خداوند توفیق و الهام خود یا سخن پیامبر را بر آنان افزون کند، «و آتاهم تقواهم» یعنی آنچه را از آن پروا دارند برایشان آشکار سازد. یا آنان را در پرهیزکاری یاری کند، یا پاداش آن را به ایشان عطا کند .

**[ترجمه]

«30»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ آدَمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ بْنِ مِهْرَانَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ أُنَاساً تَکَلَّمُوا فِی هَذَا الْقُرْآنِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ ذَلِکَ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی یَقُولُ هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتابَ مِنْهُ آیاتٌ مُحْکَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِیلِهِ وَ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّهُ‌⁽²⁾الْآیَةَ فَالْمَنْسُوخَاتُ مِنَ الْمُتَشَابِهَاتِ وَ الْمُحْکَمَاتُ مِنَ النَّاسِخَاتِ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بَعَثَ نُوحاً إِلَی قَوْمِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اتَّقُوهُ وَ أَطِیعُونِ‌⁽³⁾ثُمَّ دَعَاهُمْ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَحْدَهُ وَ أَنْ یَعْبُدُوهُ وَ لَا یُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً ثُمَّ بَعَثَ الْأَنْبِیَاءَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ عَلَی ذَلِکَ إِلَی أَنْ بَلَغُوا مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله فَدَعَاهُمْ إِلَی أَنْ یَعْبُدُوا اللَّهَ وَ لَا یُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ قَالَ شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ ما وَصَّی بِهِ نُوحاً وَ الَّذِی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ وَ ما وَصَّیْنا بِهِ إِبْراهِیمَ وَ مُوسی وَ عِیسی أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَ لا تَتَفَرَّقُوا فِیهِ کَبُرَ عَلَی الْمُشْرِکِینَ ما تَدْعُوهُمْ إِلَیْهِ اللَّهُ یَجْتَبِی إِلَیْهِ مَنْ یَشاءُ وَ یَهْدِی

إِلَیْهِ مَنْ یُنِیبُ‌⁽¹⁾فَبَعَثَ الْأَنْبِیَاءَ إِلَی قَوْمِهِمْ بِشَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ الْإِقْرَارِ بِمَا جَاءَ بِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمَنْ آمَنَ مُخْلِصاً وَ مَاتَ عَلَی ذَلِکَ أَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ بِذَلِکَ وَ ذَلِکَ أَنَّ اللَّهَ لَیْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِیدِ وَ ذَلِکَ أَنَّ اللَّهَ لَمْ یَکُنْ یُعَذِّبُ عَبْداً حَتَّی یُغَلِّظَ عَلَیْهِ فِی الْقَتْلِ وَ الْمَعَاصِی الَّتِی أَوْجَبَ اللَّهُ عَلَیْهِ بِهَا النَّارَ لِمَنْ عَمِلَ بِهَا فَلَمَّا اسْتَجَابَ لِکُلِّ نَبِیٍّ مَنِ اسْتَجَابَ لَهُ مِنْ قَوْمِهِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ جَعَلَ لِکُلِّ نَبِیٍّ مِنْهُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهَاجاً وَ الشِّرْعَةُ وَ الْمِنْهَاجُ سَبِیلٌ وَ سُنَّةٌ وَ قَالَ اللَّهُ لِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله إِنَّا أَوْحَیْنا إِلَیْکَ کَما أَوْحَیْنا إِلی نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ‌⁽²⁾وَ أَمَرَ کُلَّ نَبِیٍّ بِالْأَخْذِ بِالسَّبِیلِ وَ السُّنَّةِ وَ کَانَ مِنَ السَّبِیلِ وَ السُّنَّةِ الَّتِی أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهَا مُوسَی علیه السلام أَنْ جَعَلَ عَلَیْهِمُ السَّبْتَ وَ کَانَ مِنْ أَعْظَمِ السَّبْتِ وَ لَمْ یَسْتَحِلَّ أَنْ یَفْعَلَ ذَلِکَ مِنْ خَشْیَةِ اللَّهِ أَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ وَ مَنِ اسْتَخَفَّ بِحَقِّهِ وَ اسْتَحَلَّ مَا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَیْهِ مِنَ الْعَمَلِ الَّذِی نَهَاهُ اللَّهُ عَنْهُ فِیهِ أَدْخَلَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ النَّارَ وَ ذَلِکَ حَیْثُ اسْتَحَلُّوا الْحِیتَانَ وَ احْتَبَسُوهَا وَ أَکَلُوهَا یَوْمَ السَّبْتِ غَضِبَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مِنْ غَیْرِ أَنْ یَکُونُوا أَشْرَکُوا بِالرَّحْمَنِ وَ لَا شَکُّوا فِی شَیْ‌ءٍ مِمَّا جَاءَ بِهِ مُوسَی علیه السلام قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِینَ اعْتَدَوْا مِنْکُمْ فِی السَّبْتِ فَقُلْنا لَهُمْ کُونُوا قِرَدَةً خاسِئِینَ‌⁽³⁾ثُمَّ بَعَثَ اللَّهُ عِیسَی علیه السلام بِشَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ الْإِقْرَارِ بِمَا جَاءَ بِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ جَعَلَ لَهُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهَاجاً فَهَدَمَتِ السَّبْتَ الَّذِی أُمِرُوا بِهِ أَنْ یُعَظِّمُوهُ قَبْلَ ذَلِکَ وَ عَامَّةَ مَا کَانُوا عَلَیْهِ مِنَ السَّبِیلِ وَ السُّنَّةِ الَّتِی جَاءَ بِهَا مُوسَی فَمَنْ لَمْ یَتَّبِعْ سَبِیلَ عِیسَی أَدْخَلَهُ اللَّهُ النَّارَ وَ إِنْ کَانَ الَّذِی جَاءَ بِهِ النَّبِیُّونَ جَمِیعاً أَنْ لَا یُشْرِکُوا بِاللَّهِ شَیْئاً ثُمَّ بَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله وَ هُوَ بِمَکَّةَ عَشْرَ سِنِینَ فَلَمْ یَمُتْ بِمَکَّةَ فِی تِلْکَ الْعَشْرِ سِنِینَ أَحَدٌ یَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ إِلَّا أَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ بِإِقْرَارِهِ وَ هُوَ إِیمَانُ التَّصْدِیقِ وَ لَمْ یُعَذِّبِ اللَّهُ أَحَداً مِمَّنْ مَاتَ وَ هُوَ

مُتَّبِعٌ لِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله عَلَی ذَلِکَ إِلَّا مَنْ أَشْرَکَ بِالرَّحْمَنِ.

وَ تَصْدِیقُ ذَلِکَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْزَلَ عَلَیْهِ فِی سُورَةِ بَنِی إِسْرَائِیلَ بِمَکَّةَ وَ قَضی رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً إِلَی قَوْلِهِ تَعَالَی إِنَّهُ کانَ بِعِبادِهِ خَبِیراً بَصِیراً⁽¹⁾أَدَبٌ وَ عِظَةٌ وَ تَعْلِیمٌ وَ نَهْیٌ خَفِیفٌ وَ لَمْ یَعِدْ عَلَیْهِ وَ لَمْ یَتَوَاعَدْ عَلَی اجْتِرَاحِ شَیْ‌ءٍ مِمَّا نَهَی عَنْهُ وَ أَنْزَلَ نَهْیاً عَنْ أَشْیَاءَ حَذَّرَ عَلَیْهَا وَ لَمْ یُغَلِّظْ فِیهَا وَ لَمْ یَتَوَاعَدْ عَلَیْهَا وَ قَالَ وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِیَّاکُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ کانَ خِطْأً کَبِیراً وَ لا تَقْرَبُوا الزِّنی إِنَّهُ کانَ فاحِشَةً وَ ساءَ سَبِیلًا وَ لا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِیِّهِ سُلْطاناً فَلا یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ إِنَّهُ کانَ مَنْصُوراً وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْیَتِیمِ إِلَّا بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ حَتَّی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کانَ مَسْؤُلًا وَ أَوْفُوا الْکَیْلَ إِذا کِلْتُمْ وَ زِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِیمِ ذلِکَ خَیْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلًا وَ لا تَقْفُ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولًا کُلُّ ذلِکَ کانَ سَیِّئُهُ عِنْدَ رَبِّکَ مَکْرُوهاً ذلِکَ مِمَّا أَوْحی إِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ وَ لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتُلْقی فِی جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً⁽²⁾وَ أَنْزَلَ فِی وَ اللَّیْلِ إِذَا یَغْشَی فَأَنْذَرْتُکُمْ ناراً تَلَظَّی لا یَصْلاها إِلَّا الْأَشْقَی الَّذِی کَذَّبَ وَ تَوَلَّی‌⁽³⁾فَهَذَا مُشْرِکٌ وَ أَنْزَلَ فِی إِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ وَ أَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ وَراءَ ظَهْرِهِ فَسَوْفَ یَدْعُوا ثُبُوراً وَ یَصْلی سَعِیراً إِنَّهُ کانَ فِی أَهْلِهِ مَسْرُوراً إِنَّهُ ظَنَّ أَنْ لَنْ یَحُورَ بَلی‌⁽⁴⁾فَهَذَا مُشْرِکٌ وَ أَنْزَلَ فِی تَبَارَکَ کُلَّما أُلْقِیَ فِیها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَذِیرٌ قالُوا بَلی قَدْ جاءَنا نَذِیرٌ فَکَذَّبْنا وَ قُلْنا ما نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَیْ‌ءٍ⁽⁵⁾فَهَؤُلَاءِ مُشْرِکُونَ وَ أَنْزَلَ فِی الْوَاقِعَةِ وَ أَمَّا إِنْ کانَ مِنَ الْمُکَذِّبِینَ

الضَّالِّینَ فَنُزُلٌ مِنْ حَمِیمٍ وَ تَصْلِیَةُ جَحِیمٍ‌⁽¹⁾فَهَؤُلَاءِ مُشْرِکُونَ وَ أَنْزَلَ فِی الْحَاقَّةِ وَ أَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِشِمالِهِ فَیَقُولُ یا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتابِیَهْ وَ لَمْ أَدْرِ ما حِسابِیَهْ یا لَیْتَها کانَتِ الْقاضِیَةَ ما أَغْنی عَنِّی مالِیَهْ إِلَی قَوْلِهِ إِنَّهُ کانَ لا یُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِیمِ‌⁽²⁾فَهَذَا مُشْرِکٌ وَ أَنْزَلَ فِی طسم وَ بُرِّزَتِ الْجَحِیمُ لِلْغاوِینَ وَ قِیلَ لَهُمْ أَیْنَ ما کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ هَلْ یَنْصُرُونَکُمْ أَوْ یَنْتَصِرُونَ فَکُبْکِبُوا فِیها هُمْ وَ الْغاوُونَ وَ جُنُودُ إِبْلِیسَ أَجْمَعُونَ‌⁽³⁾جُنُودُ إِبْلِیسَ ذُرِّیَّتُهُ مِنَ الشَّیَاطِینِ وَ قَوْلُهُ وَ ما أَضَلَّنا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ‌⁽⁴⁾یَعْنِی الْمُشْرِکِینَ الَّذِینَ اقْتَدَوْا بِهِمْ هَؤُلَاءِ فَاتَّبَعُوهُمْ عَلَی شِرْکِهِمْ وَ هُمْ قَوْمُ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله لَیْسَ فِیهِمْ مِنَ الْیَهُودِ وَ النَّصَارَی أَحَدٌ وَ تَصْدِیقُ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ‌⁽⁵⁾کَذَّبَ أَصْحابُ الْأَیْکَةِ⁽⁶⁾کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ⁽⁷⁾لَیْسَ هُمُ الْیَهُودُ الَّذِینَ قَالُوا عُزَیْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَ لَا النَّصَارَی الَّذِینَ قَالُوا الْمَسِیحُ ابْنُ اللَّهِ سَیُدْخِلُ اللَّهُ الْیَهُودَ وَ النَّصَارَی النَّارَ وَ یُدْخِلُ کُلَّ قَوْمٍ بِأَعْمَالِهِمْ وَ قَوْلُهُمْ وَ ما أَضَلَّنا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ إِذْ دَعَوْنَا إِلَی سَبِیلِهِمْ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِیهِمْ حِینَ جَمَعَهُمْ إِلَی النَّارِ قالَتْ أُولَاهُمْ لِأُخْرَاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ وَ قَوْلُهُ کُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها حَتَّی إِذَا ادَّارَکُوا فِیها جَمِیعاً⁽⁸⁾بَرِئَ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ وَ لَعَنَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً یُرِیدُ بَعْضُهُمْ أَنْ یُحَجِّجَ بَعْضاً رَجَاءَ الْفَلْجِ فَیُفْلِتُوا مِنْ عَظِیمِ مَا نَزَلَ بِهِمْ وَ لَیْسَ بِأَوَانِ بَلْوَی وَ لَا اخْتِبَارٍ وَ لَا قَبُولِ مَعْذِرَةٍ وَ لَا حِینَ نَجَاةٍ وَ الْآیَاتُ وَ أَشْبَاهُهُنَّ مِمَّا نَزَلَ بِهِ بِمَکَّةَ وَ لَا یُدْخِلُ اللَّهُ النَّارَ إِلَّا مُشْرِکاً

فَلَمَّا أَذِنَ اللَّهُ لِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله فِی الْخُرُوجِ مِنْ مَکَّةَ إِلَی الْمَدِینَةِ بَنَی الْإِسْلَامَ عَلَی خَمْسٍ شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ إِقَامِ الصَّلَاةِ وَ إِیتَاءِ الزَّکَاةِ وَ حِجِّ الْبَیْتِ وَ صِیَامِ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ أَنْزَلَ عَلَیْهِ الْحُدُودَ وَ قِسْمَةَ الْفَرَائِضِ وَ أَخْبَرَهُ بِالْمَعَاصِی الَّتِی أَوْجَبَ اللَّهُ عَلَیْهَا وَ بِهَا النَّارُ لِمَنْ عَمِلَ بِهَا وَ أَنْزَلَ فِی بَیَانِ الْقَاتِلِ وَ مَنْ یَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِیها وَ غَضِبَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ لَعَنَهُ وَ أَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِیماً⁽¹⁾وَ لَا یَلْعَنُ اللَّهُ مُؤْمِناً قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْکافِرِینَ وَ أَعَدَّ لَهُمْ سَعِیراً خالِدِینَ فِیها أَبَداً لا یَجِدُونَ وَلِیًّا وَ لا نَصِیراً⁽²⁾وَ کَیْفَ یَکُونُ فِی الْمَشِیَّةِ وَ قَدْ أَلْحَقَ بِهِ حِینَ جَزَاهُ جَهَنَّمَ الْغَضَبَ وَ اللَّعْنَةَ وَ قَدْ بَیَّنَ ذَلِکَ مَنِ الْمَلْعُونُونَ فِی کِتَابِهِ وَ أَنْزَلَ فِی مَالِ الْیَتِیمِ مَنْ أَکَلَهُ ظُلْماً إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوالَ الْیَتامی ظُلْماً إِنَّما یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ ناراً وَ سَیَصْلَوْنَ سَعِیراً⁽³⁾وَ ذَلِکَ أَنَّ آکِلَ مَالِ الْیَتِیمِ یَجِی‌ءُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ النَّارُ تَلْتَهِبُ فِی بَطْنِهِ حَتَّی یَخْرُجَ لَهَبُ النَّارِ مِنْ فِیهِ یَعْرِفُ أَهْلُ الْجَمْعِ أَنَّهُ آکِلُ مَالِ الْیَتِیمِ وَ أَنْزَلَ فِی الْکَیْلِ وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ وَ لَمْ یَجْعَلِ الْوَیْلَ لِأَحَدٍ حَتَّی یُسَمِّیَهُ کَافِراً قَالَ اللَّهُ تَعَالَی فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ یَوْمٍ عَظِیمٍ‌⁽⁴⁾وَ أَنْزَلَ فِی الْعَهْدِ إِنَّ الَّذِینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ أَیْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِیلًا أُولئِکَ لا خَلاقَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ وَ لا یُکَلِّمُهُمُ

اللَّهُ وَ لا یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ لا یُزَکِّیهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ‌⁽⁵⁾وَ الْخَلَاقُ النَّصِیبُ فَمَنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ نَصِیبٌ فِی الْآخِرَةِ فَبِأَیِّ شَیْ‌ءٍ یَدْخُلُ الْجَنَّةَ وَ أَنْزَلَ بِالْمَدِینَةِ الزَّانِی لا یَنْکِحُ إِلَّا زانِیَةً أَوْ مُشْرِکَةً وَ الزَّانِیَةُ لا یَنْکِحُها إِلَّا زانٍ أَوْ مُشْرِکٌ وَ حُرِّمَ ذلِکَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ‌⁽⁶⁾فَلَمْ یُسَمِّ اللَّهُ الزَّانِیَ مُؤْمِناً وَ لَا الزَّانِیَةَ مُؤْمِنَةً وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَیْسَ یَمْتَرِی فِیهِ أَهْلُ الْعِلْمِ أَنَّهُ قَالَ لَا یَزْنِی الزَّانِی حِینَ یَزْنِی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ وَ لَا یَسْرِقُ السَّارِقُ حِینَ یَسْرِقُ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَإِنَّهُ إِذَا فَعَلَ ذَلِکَ خُلِعَ عَنْهُ الْإِیمَانُ

کَخَلْعِ الْقَمِیصِ.

وَ أَنْزَلَ بِالْمَدِینَةِ وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ یَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِینَ جَلْدَةً وَ لا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهادَةً أَبَداً وَ أُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ إِلَّا الَّذِینَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِکَ وَ أَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ‌⁽¹⁾فَبَرَأَ اللَّهُ مَا کَانَ مُقِیماً عَلَی الْفِرْیَةِ مِنْ أَنْ یُسَمَّی بِالْإِیمَانِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ أَ فَمَنْ کانَ مُؤْمِناً کَمَنْ کانَ فاسِقاً لا یَسْتَوُونَ‌⁽²⁾وَ جَعَلَهُ اللَّهُ مُنَافِقاً قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ إِنَّ الْمُنافِقِینَ هُمُ الْفاسِقُونَ‌⁽³⁾وَ جَعَلَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ أَوْلِیَاءِ إِبْلِیسَ قَالَ إِلَّا إِبْلِیسَ کانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ‌⁽⁴⁾وَ جَعَلَهُ اللَّهُ مَلْعُوناً فَقَالَ إِنَّ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ الْغافِلاتِ الْمُؤْمِناتِ لُعِنُوا فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ یَوْمَ تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ بِما کانُوا یَعْمَلُونَ‌⁽⁵⁾وَ لَیْسَتْ تَشْهَدُ الْجَوَارِحُ عَلَی مُؤْمِنٍ إِنَّمَا تَشْهَدُ عَلَی مَنْ حَقَّتْ عَلَیْهِ کَلِمَةُ الْعَذَابِ فَأَمَّا الْمُؤْمِنُ فَیُعْطَی کِتَابَهُ بِیَمِینِهِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ فَمَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِیَمِینِهِ فَأُولئِکَ یَقْرَؤُنَ کِتابَهُمْ وَ لا یُظْلَمُونَ فَتِیلًا⁽⁶⁾وَ سُورَةُ النُّورِ أُنْزِلَتْ بَعْدَ سُورَةِ النِّسَاءِ وَ تَصْدِیقُ ذَلِکَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْزَلَ عَلَیْهِ فِی سُورَةِ النِّسَاءِ وَ اللَّاتِی یَأْتِینَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِکُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَیْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْکُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِکُوهُنَّ فِی الْبُیُوتِ حَتَّی یَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ یَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِیلًا⁽⁷⁾وَ السَّبِیلُ الَّذِی قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ‌⁽⁸⁾سُورَةٌ أَنْزَلْناها وَ فَرَضْناها وَ أَنْزَلْنا فِیها آیاتٍ بَیِّناتٍ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ الزَّانِیَةُ وَ الزَّانِی فَاجْلِدُوا کُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ وَ لا تَأْخُذْکُمْ بِهِما رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللَّهِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ

وَ لْیَشْهَدْ عَذابَهُما طائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]الکافی: امام باقر علیه السلام فرمود: مردمی ندانسته درباره این قرآن سخن گفتند. خداوند تبارک و تعالی می‌فرماید: {اوست کسی که این کتاب را بر تو فرو فرستاد. پاره‌ای از آن، آیات محکم است که اساس کتابند؛ و پاره‌ای دیگر متشابهاتند. اما کسانی که در دل‌هایشان انحراف است برای فتنه‌جویی و طلب تأویل آن از متشابه آن پیروی می‌کنند، با آنکه تأویلش را جز خدا نمی‌داند...} - . آل عمران / 7 - پس آیات نسخ شده از آیات متشابهات است و آیات محکم از آیات نسخ کننده است. خداوند عز و جل نوح را به سوی قومش برانگیخت که {خدا را پرستش کنید و از او پروا نمایید و از من اطاعت کنید.} - . نوح / 3 -

سپس آنان را به خداوند یکتا فراخواند که او را بپرستید و هیچ چیزی را شریک او قرار ندهید. سپس انبیاء علیه السلام را بر همین روش برانگیخت تا اینکه محمد صلی الله علیه و آله و سلم رسید و آن حضرت مردم را دعوت نمود که خدا را پرستش کنند و هیچ چیزی را شریک او قرار ندهند. و خداوند فرموده است: {برای شما آیینی مقرر نمود که نوح را بدان سفارش کرده بود. و آنچه را که ما به تو وحی نمودیم و آنچه را که ابراهیم و موسی و عیسی سفارش کردیم که دین را برپا دارید و در آن تفرقه اندازی نکنید. بر مشرکان گران می‌آید آنچه که تو آنان را بدان فرا می‌خوانی. خداوند برای این کار هر کسی را که بخواهد بر می‌گزیند. و کسی را که به سوی او بازگردد، هدایت می‌کند.} - . شوری / 13 -

پس خداوند پیامبران را به سوی قومشان فرستاد تا مردم گواهی دهند که خدایی جز خداوند یگانه نیست و به آنچه که آنان از جانب خداوند آورده اند، اقرار نمایند. پس هر کس که خالصانه ایمان آورد و بر ایمان خود از دنیا رفت، خداوند به واسطه آن او را وارد بهشت می‌کند زیرا که خداوند به بندگان ستم روا نمی‌دارد. و خداوند بنده‌ای را عذاب نمی‌کند مگر اینکه در مورد قتل و گناهانی که خداوند بر مرتکبین آن‌ها جهنم را واجب ساخته است، بر او سخت گیری نماید. و چون مؤمنان از هر قومی دعوت پیامبر خود را پذیرفتند، خداوند برای هر پیامبری آیین و روشی قرار داد. و آیین و روش همان راه و سنت است. خداوند به محمد صلی الله علیه و آله و سلم می‌فرماید: {همانا ما به تو وحی نمودیم، همان‌گونه که به نوح و پیامبران بعد از او وحی نمودیم} - . نساء / 163 - و

خداوند به هر پیامبری دستور داد که به راه و روش و سنت چنگ بزند. و راه روشی که موسی را به تمسک بدان امر نمود این بود که بزرگداشت روز شنبه را برای آنان قرار داد. و هر کس روز شنبه را بزرگ می‌داشت و از ترس خداوند به خود جرأت نمی‌داد که آن (صید نمودن ماهی) را انجام دهد، خداوند او را وارد بهشت نماید و هر کس حق آن روز را نادیده گیرد و کاری را که خداوند در آن روز نهی نموده و حرام کرده است حلال شمرد، خداوند عز و جل او را وارد آتش سازد. و این زمانی بود که آنان در روز شنبه [صید] ماهی را حلال شمردند و آن‌ها را حبس نموده و خوردند. خداوند بر آنان خشم گرفت بدون اینکه آنان چیزی را برای خداوند شریک گرفته و در چیزی که موسی از جانب خداوند آورده بود، تردید نمایند. خداوند عز و جل فرموده است: {و کسانی از شما را که در روز شنبه [از فرمان خدا] تجاوز کردند نیک شناختید، پس ایشان را گفتیم: «بوزینگانی طردشده باشید»} - . بقره / 65 -

سپس خداوند عیسی را فرستاد تا مردم گواهی دهند که خدایی جز خداوند یگانه نیست و به آنچه که او از جانب خداوند آورده بود، اقرار نمایند. و خداوند برای آنان آیین وروشی قرار داد که [آیینِ] بزرگداشت روز شنبه که پیش از این بدان امر شده بود و تمامی روش‌ها و سنتی که موسی آورده بود، را برانداخت. پس هر کس که از روش عیسی پیروی نکند، خداوند او را وارد آتش می‌کند اگرچه آنچه که تمامی پیامبران آورده‌اند این است که برای خداوند چیزی را شریک نگیرند. سپس خداوند محمد صلی الله علیه و آله و سلم را برانگیخت و او ده سال در مکه بود. پس هر کس در این ده سال در مکه از دنیا رفت در حالی که گواهی داده بود که خدایی جز خدای یگانه نیست و محمد صلی الله علیه و آله و سلم فرستاده خداوند است، خداوند او را با آن اقرارش که همان ایمان باور و تصدیق بود، به بهشت برد. و خداوند هیچ یک از مردگان که از محمد صلی الله علیه و آله و سلم پیروی نموده بودند را کیفر نکرد مگر کسی که به خداوند رحمان شرک ورزیده بود. و مصداق آن هم آیه‌ای است که خداوند در مکه در سوره بنی اسرائیل بر وی نازل نمود: {و پروردگار تو مقرر کرد که جز او را مپرستید و به پدر و مادر خود نیکی کنید ... همانا او به بندگانش آگاه و بینا است} - .[1] اسراء / 23 - 30 -

این فرمایش خداوند ادب و اندرز و آموزش و نهی سبک است و در مقابل آن وعده‌ای نداده است. و در مقابل ارتکاب چیزی از آنچه که نهی نموده بود، تهدیدی ننمود. و در مورد چیزهایی که از آن پروا داده بود، نهی نمود و در مورد آن‌ها سخت گیری ننمود و تهدیدی هم نکرد. و فرمود: {و از بیم تنگدستی فرزندان خود را نکشید. ماییم که به آن‌ها و شما روزی می‌دهیم. همانا، کشتن آنان خطایی بزرگ است. و به زنا نزدیک نگردید، زیرا که آن زشت و شیوه‌ای ناپسند است و نفسی را که خداوند حرام کرده است جز به حق نکشید، و هر کس از روی ستم کشته شود، به سرپرست وی قدرتی داده‌ایم، پس نباید در قتل زیاده‌روی کند، زیرا او یاری شده است. و به مال یتیم - جز به بهترین وجه - نزدیک نشوید تا به رشد برسد، و به پیمان خود وفا کنید، زیرا که از پیمان پرسش خواهد شد. و چون پیمانه می‌کنید، پیمانه را تمام دهید، و با ترازوی درست بسنجید که این بهتر و نیک فرجام‌تر است. و چیزی را که بدان علم نداری دنبال نکن، زیرا ازگوش و چشم و قلب بازخواست خواهد شد. و در زمین با تکبر راه نرو زیرا که هرگز نمی‌توانی زمین را بشکافی و در بلندی به کوه‌ها نمی‌توانی برسی. همه این‌ها بدش نزد پروردگار تو ناپسندیده است. این از حکمت‌هایی است که پروردگارت به تو وحی کرده است، و با خدای یگانه معبودی دیگر قرار نده، و گرنه حسرت‌زده و رانده شده در جهنم افکنده خواهی شد.} - . اسراء / 31 - 39 -

و در سوره «لیل» چنین نازل فرموده است: {پس شما را از آتشی که زبانه می‌کشد بیم دادم که جز نگون‌بخت‌ترین مردم در آن وارد نشود همان کس که تکذیب کرد و روی برتافت.} - .[3] لیل / 14 - 16 -

پس چنین شخصی مشرک است. و در سوره انشقاق چنین نازل نمود: {و اما کسی که کارنامه‌اش از پشت سرش به او داده شود، مرگ خود را می‌طلبد، و در آتشِ افروخته وارد می‌شود. او در میان خانواده خود شادمان بود. و می‌پنداشت که هرگز برنخواهد گشت.} - . انشقاق / 10 - 14 -

پس چنین شخصی مشرک است. و در سوره تبارک چنین نازل فرمود: {هر بار که گروهی در آن افکنده شوند، نگهبانان آن از آنان می پرسند: «مگر بیم دهنده‌ای برای شما نیامد؟ گویند: «آری؛ بیم‌دهنده‌ای به سوی ما آمد ولی ما تکذیب کردیم و گفتیم: خدا چیزی نازل نکرده است.} - . ملک / 8 - 9 -

پس اینان مشرک هستند. و در سوره واقعه چنین نازل فرموده است: {ولی اگر از تکذیب کنندگان گمراه باشد، پس با آبی جوشان پذیرایی خواهد شد و در جهنم خواهد افتاد} - . واقعه / 92 - 94 -

پس اینان مشرک هستند. و در سوره حاقه چنین نازل فرموده است: {و امّا کسی که کارنامه‌اش به دست چپش داده شود، گوید: ای کاش کتابم را دریافت نکرده بودم. و از حساب خود خبردار نشده بودم. ای کاش مرگ پایان کار بود. مالم برایم سودی نبخشید، تا آنجا که فرمود: چرا که او به خدای بزرگ ایمان نمی‌آورد.} - . الحاقه / 25 - 33 - و در سوره شعراء چنین نازل فرمود: {و جهنّم برای گمراهان نمودار شده و به آنان گفته می‌شود: آنچه جز خدا می‌پرستیدید کجایند؟ آیا شمارا یاری می‌کنند یا خودشان یاری می‌شوند؟ پس آن‌ها و همه گمراهان و همه سپاهیان ابلیس در آن آتش افکنده می‌شوند} - . شعراء / 91 - 95 -

سپاهیان ابلیس نسل او از شیطان هستند. و مراد از این سخن خداوند: {و ما را جز مجرمان گمراه نساختند.} - . شعراء / 99 -

مشرکین هستند که آنان به ایشان اقتدا نمودند و از آنان در شرکشان پیروی کردند و آنان قوم محمد صلی الله علیه و آله و سلم هستند که هیچ کسی از یهود و نصاری در میان آن‌ها نیست و شاهد آن هم این سخن خداوند عزوجل است: {و پیش از آنان قوم نوح تکذیب کردند.} - . ص / 12 - و {اصحاب اَیکه تکذیب کردند.} - . شعراء / 176 -

و {قوم لوط تکذیب کردند.} - . شعراء / 160 -

آنان یهودیانی نبودند که گفتند: عزیز فرزند خداوند است، بود و نصارایی نبودند که گفتند: مسیح فرزند خداوند است. خداوند یهود و نصاری را وارد آتش خواهد نمود. و هر قومی را به سبب کردارشان وارد آتش می‌کند. و سخن آنان که می‌گویند: {جز مجرمین ما را گمراه نکرد.} - . شعراء / 99 -

یعنی هنگامی که ما را به آیین خود دعوت کردند. و خداوند درباره آنان - آن زمان که آنان را در آتش گرد می‌آورد - چنین می‌فرماید: {پیروانشان درباره پیشوایانشان می‌گویند: «پروردگارا، اینان ما را گمراه کردند، پس عذابی دو چندان از آتش به آنان بده.» و نیز می‌فرماید: هر بار که امّتی در آتش درآید، هم کیشان خود را لعنت کند، تا وقتی که همگی در آن به هم بپیوندند} - . اعراف / 38، با تقدیم و تأخیر - برخی از برخی دیگر بیزاری جسته و برخی نیز برخی دیگر را لعنت می‌کنند. برخی می‌خواهند به امید مغلوب ساختن دیگری مجادله کنند تا از گرفتاری بزرگی که بدان دچار گشته‌اند، رهایی یابند. در حالی که آن وقت، وقت آزمایش و امتحان و پذیرش عذر و هنگام نجات نیست. این آیات و آیات مشابه آن در مکه نازل شده‌اند. و خداوند جز مشرک را وارد جهنم نمی‌کند.

آن هنگام که خداوند به محمد صلی الله علیه و آله و سلم اذن داد که از مکه به مدینه رود، اسلام را بر پنج چیز بنا نمود: گواهی دادن به اینکه خدایی جز خدای یگانه نیست و محمد صلی الله علیه و آله و سلم بنده و فرستاده اوست. و برپا داشتن نماز و ادای زکات و حج خانه خدا و روزه ماه رمضان . و خداوند [احکام] حدود و تقسیم ارث را بر او نازل نمود و او را از گناهانی که خداوند به موجب آن‌ها آتش را بر مرتکبین آن‌ها واجب ساخته است آگاه نمود. خداوند در مورد قاتل چنین نازل نمود: {و هر کس از روی عمد مؤمنی را بکشد، کیفرش دوزخ است که در آن ماندگار خواهد بود؛ و خدا بر او خشم می‌گیرد و لعنتش می‌کند و عذابی بزرگ برایش آماده ساخته است.} - . نساء / 93 -

در حالی که خداوند مؤمنی را مورد لعنت قرار نمی‌دهد. خداوند عزوجل می‌فرماید: {خدا کافران را لعنت کرده و برای آن‌ها آتش فروزانی آماده کرده است که در آن ماندگار هستند و دوست و یاوری نمی‌یابند.} - . احزاب / 64 - 65 -

چگونه ممکن است [امر قاتل موکول] به مشیت خداوند باشد در حالی که خداوند جهنم را جزای او قرار داده و او را مورد غضب و لعن خود قرار داده است. و خداوند بیان نموده که چه کسانی در کتابش مورد لعن قرار گرفته‌اند. و درباره کسی که از روی ستم مال یتیم بخورد چنین نازل نموده است: {کسانی که اموال یتیمان را به ستم می‌خورند، جز این نیست که آتشی در شکم خود فرو می‌برند، و به زودی در آتشی افروخته وارد خواهد شد} - . نساء / 10 -

زیرا کسی مال یتیم خورد، در روز قیامت در حالی می‌آید که آتش در شکمش شعله ور است و زبانه آتش از دهانش خارج می‌شود تا اینکه تمام حاضران او را می‌شناسند که او مال یتیم خورده است. و راجع به پیمانه چنین نازل نمود: {وای بر کم فروشان.} - . مطففین / 1 -

و خداوند «وای» را جز برای کسانی که از آنان به عنوان کافر نام برده، قرار نداده است. خداوند عز و جل فرموده است: {پس وای بر کسانی که کافر شدند از مشاهده روز بزرگ} - . مریم / 37 -

و درباره پیمان چنین نازل نمود: {کسانی که پیمان خدا و سوگندهای خود را به بهای ناچیزی می‌فروشند، آنان را در آخرت بهره‌ای نیست و خدا روز قیامت با آنان سخن نمی‌گوید و به ایشان نمی‌نگرد، و پاکشان نمی‌گرداند و عذابی دردناک خواهند داشت} - . آل عمران / 77 -

و معنای «خلاق» همان بهره است. و کسی که در آخرت بهره‌ای نداشته باشد، چگونه وارد بهشت می شود؟ و خداوند در مدینه چنین نازل نمود: {مرد زناکار، جز زن زناکار یا مشرک را به همسری نگیرد، و زن زناکار را، جز مرد زناکار یا مشرک به زنی نگیرد، و بر مؤمنان این [امر] حرام گردیده است.} - . نور / 3 - پس خداوند از مرد زناکار و زن زناکار به عنوان مؤمن یاد نکرده است. و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم که هیچ یک از اهل علم تردیدی ندارد که آن حضرت چنین فرموده است، فرمود: آن هنگام که مرد زناکار زنا می‌کند، مؤمن نیست و آن هنگام که دزد دست به دزدی می‌زند، مؤمن نیست. زیرا که وقتی او این گناه را مرتکب می‌شود، ایمان از او خلع می‌گردد همچون کنده شدن لباس از تن. و خداوند در مدینه چنین نازل نمود: {و کسانی که نسبت زنا به زنان شوهردار می‌دهند، سپس چهار گواه نمی‌آورند، هشتاد تازیانه به آنان بزنید، و هیچگاه شهادتی از آن‌ها نپذیرید، و آنان فاسق هستند . مگر کسانی که بعد از آن [بهتان] توبه کرده و اصلاح شوند که خداوند آمرزنده مهربان است.} - . نور / 4 - 5 -

پس تا زمانی که او بر تهمت خود باقی است، خداوند او را از نسبت دادن به ایمان به دور داشته است. خداوند عز و جل می‌فرماید: {آیا کسی که مؤمن است، همانند کسی است که فاسق است؟ یکسان نیستند.} - . سجده / 18 -

و خداوند او را منافق قرار داده است. خداوند عز و جل می‌فرماید: {همانا منافقان فاسق هستند.} - . توبه / 67 -

و خداوند عز و جل او را از پیروان ابلیس قرار داده و فرموده است: {جز ابلیس که از جن بود و از فرمان پروردگارش سرپیچید،} - . کهف / 50 -

و خداوند او را مورد لعن خود قرار داده و فرموده است: {کسانی که به زنان پاکدامنِ بی‌خبر و با ایمان نسبت زنا می‌دهند، در دنیا و آخرت لعنت شده‌اند، و برای آن‌ها عذابی سخت خواهد بود. در روزی که زبان و دست‌ها و پاهایشان، بر ضد آنان برای آنچه انجام می‌دادند، شهادت می‌دهند.} - . نور / 23 - 24 -

و اندام‌ها بر ضد مؤمن شهادت نمی‌دهد و تنها بر ضد کسی گواهی می‌دهد که حکم عذاب برایش مقرر شده باشد. اما مؤمن، نامه‌اش به دست راستش داده می‌شود خداوند عز و جل می‌فرماید: {پس هر کس کارنامه‌اش را به دست راستش دهند، آنان کارنامه خود را می‌خوانند و به اندازه نخ هسته خرما به آن‌ها ستم نمی‌شود.} - . اسراء / 71 - و سوره نور بعد از سوره نساء نازل شده است و شاهد آن هم این است که خداوند عز و جل در سوره نساء بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم چنین نازل نمود: {و از زنان شما، کسانی که مرتکب زنا می‌شوند، چهار تن از میان خود بر آنان گواه گیرید؛ پس اگر شهادت دادند، آن زنان را در خانه‌ها نگه دارید تا مرگشان فرا رسد یا خدا راهی برای آنان قرار دهد.} - . نساء / 15 -

و راهی که خداوند عز و جل از آن سخن گفته این است: {این سوره‌ای است که آن را نازل نموده و آن را واجب ساختیم و در آن آیاتی روشن نازل کردیم، باشد که شما پند پذیرید. به هر زن زناکار و مرد زناکاری صد تازیانه بزنید، و اگر به خدا و روز بازپسین ایمان دارید، در دین خدا، نسبت به آنان دلسوزی نکنید، و باید گروهی از مؤمنان شاهد کیفر آن‌ها باشند.» - . کافی 2 : 28 - 33 -

**[ترجمه]

تبیین و تحقیق

قوله و ذلک أن تعلیل لتکلمهم فیه بغیر علم لأنهم تکلموا فی متشابهه أیضا مع أنه لا یعلم تأویله إلا الله و الراسخون فی العلم و المحکم فی اللغة المتقن و فی العرف یطلق علی ما له معنی لا یحتمل غیره و علی ما اتضحت دلالته و علی ما کان محفوظا من النسخ أو التخصیص أو منهما جمیعا و علی ما لا یحتمل من التأویل إلا وجها واحدا و المتشابه یقابله بکل من هذه المعانی و قال الراغب المحکم ما لا یعرض فیه شبهة من حیث اللفظ و لا من حیث المعنی و المتشابه من القرآن ما أشکل تفسیره لمشابهة غیره إما من حیث اللفظ أو من حیث المعنی و قال الفقهاء المتشابه ما لا ینبئ ظاهره عن مراده.

و حقیقة ذلک أن الآیات عند اعتبار بعضها ببعض ثلاثة أضرب محکم علی الإطلاق و متشابه علی الإطلاق و محکم من وجه متشابه من وجه فالمتشابه فی الجملة ثلاثة أضرب متشابه من جهة اللفظ فقط و متشابه من جهة المعنی فقط و متشابه من جهتهما فالمتشابه من جهة اللفظ ضربان أحدهما یرجع إلی الألفاظ المفردة و ذلک إما من جهة غرابته نحو الأب و یزفون و إما من جهة مشارکة فی اللفظ کالید و العین و الثانی یرجع إلی جملة الکلام المرکب و ذلک ثلاثة أضرب ضرب لاختصار الکلام نحو وَ إِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِی الْیَتامی فَانْکِحُوا ما طابَ لَکُمْ‌⁽²⁾و ضرب لبسط الکلام نحو لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ⁽³⁾لأنه لو قیل لیس مثله شی‌ء کان أظهر للسامع و ضرب لنظم الکلام نحو أَنْزَلَ عَلی عَبْدِهِ الْکِتابَ وَ لَمْ یَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً قَیِّماً⁽⁴⁾تقدیره الکتاب قیما و لم یجعل له عوجا و المتشابه من جهة المعنی أوصاف الله تعالی و أوصاف القیامة فإن تلک الصفات لا تتصور لنا إذ کان لا تحصل فی نفوسنا صورة ما لم نحسه أو لم یکن من جنس ما نحسه.

و المتشابه من جهة المعنی و اللفظ جمیعا خمسة أضرب الأول من جهة الکمیة کالعموم و الخصوص نحو فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ‌⁽¹⁾و الثانی من جهة الکیفیة کالوجوب و الندب نحو فَانْکِحُوا ما طابَ لَکُمْ مِنَ النِّساءِ و الثالث من جهة الزمان کالناسخ و المنسوخ نحو اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ‌⁽²⁾و الرابع من جهة المکان و الأمور التی نزلت فیها نحو لَیْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ ظُهُورِها⁽³⁾و قوله عز

و جل إِنَّمَا النَّسِی‌ءُ زِیادَةٌ فِی الْکُفْرِ⁽⁴⁾فإن من لا یعرف عادتهم فی الجاهلیة یتعذر علیه معرفة تفسیر هذه الآیة و الخامس من جهة الشروط التی بها یصح الفعل أو یفسد کشروط الصلاة و النکاح و هذه الجملة إذا تصورت علم أن کل ما ذکره المفسرون فی تفسیر المتشابه لا یخرج عن هذه التقاسیم نحو قول من قال المتشابه الم و قول قتادة المحکم الناسخ و المتشابه المنسوخ و قول الأصم المحکم ما أجمع علی تأویله و المتشابه ما اختلف فیه.

ثم جمیع المتشابه علی ثلاثة أضرب ضرب لا سبیل للوقوف علیه کوقت الساعة و خروج دابة الأرض و کیفیة الدابة و نحو ذلک و ضرب للإنسان سبیل إلی معرفته کالألفاظ الغریبة و الأحکام المغلقة و ضرب متردد بین الأمرین یجوز أن یختص بمعرفة حقیقته بعض الراسخین فی العلم و یخفی علی من دونهم و هو الضرب المشار إلیه بقوله صلی الله علیه و آله فی علی علیه السلام اللهم فقهه فی الدین و علمه التأویل و إذا عرفت هذه الجملة علم أن الوقوف علی قوله إلا الله و وصله بقوله و الراسخون فی العلم جائزان و أن لکل واحد منهما وجها حسب ما یدل علیه التفصیل المتقدم انتهی‌⁽⁵⁾.

قوله تعالی مِنْهُ آیاتٌ مُحْکَماتٌ قیل أی أحکمت عباراتها بأن حفظت عن الإجمال هُنَّ أُمُّ الْکِتابِ أی أصله یرد إلیها غیرها وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ

قیل أی محتملات لا یتضح مقصودها إلا بالفحص و النظر لیظهر فیها فضل العلماء الربانیین فی استنباط معانیها و ردها إلی المحکمات و لیتوصلوا بها إلی معرفة الله و توحیده و أقول بل لیعلموا عدم استقلالهم فی علم القرآن و احتیاجهم فی تفسیره إلی الإمام المنصوب من قبل الله و هم الراسخون فی العلم

وَ رَوَی الْعَیَّاشِیُّ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْمُحْکَمِ وَ الْمُتَشَابِهِ فَقَالَ الْمُحْکَمُ مَا یُعْمَلُ بِهِ وَ الْمُتَشَابِهُ مَا اشْتَبَهَ عَلَی جَاهِلِهِ.

وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی: وَ الْمُتَشَابِهُ الَّذِی یُشْبِهُ بَعْضُهُ بَعْضاً.

وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی: فَأَمَّا الْمُحْکَمُ فَتُؤْمِنُ بِهِ وَ تَعْمَلُ بِهِ وَ تَدِینُ بِهِ وَ أَمَّا الْمُتَشَابِهُ فَتُؤْمِنُ بِهِ وَ لَا تَعْمَلُ بِهِ‌⁽¹⁾.

فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ أی میل عن الحق کالمبتدعة فَیَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ فیتعلقون بظاهره أو بتأویل باطل ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ أی طلب أن یفتنوا الناس عن دینهم بالتشکیک و التلبیس و مناقضة المحکم بالمتشابه

وَ فِی مَجْمَعِ الْبَیَانِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: أَنَّ الْفِتْنَةَ هُنَا الْکُفْرُ.

وَ ابْتِغاءَ تَأْوِیلِهِ أی و طلب أن یأولوه علی ما یشتهونه وَ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ الذی یجب أن یحمل علیه إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ الذین تثبتوا و تمکثوا فیه.

**[ترجمه]عبارت «و ذلک أنّ» تعلیل است بر اینکه آن‌ها در این مورد بدون علم سخن گفته‌اند؛ زیرا آنان در مورد آیات متشابه سخن گفته­اند، با اینکه تاویل آن را کسی جز خداوند و راسخان در علم نمی­دانند. محکم در لغت به معنای متقن است و در عرف بر سخنی اطلاق می­شود که جز یک معنای واحد، احتمال هیچ معنای دیگری در آن نمی­رود و بر سخنی اطلاق می‌شود که دلالت آن واضح باشد و نیز بر سخنی که از نسخ یا تخصیص، و یا از هر دو محفوظ مانده است. سخنی که فقط یک تاویل در بر دارد. و معنای متشابه دقیقا مقابل آن است و به گفته راغب، محکم آن سخنی است که هیچ شبهه­ای در آن نمی­رود، چه از لحاظ لفظ و چه معنا. و به گفته فقیهان، متشابه سخنی است که از ظاهر آن نمی­توان پی به مقصود اصلی­اش برد.

و حقیقت این است که آیات وقتی با هم مقایسه می­شوند، سه نوع هستند: محکم، متشابه، محکم از جهتی و متشابه از جهت دیگر. متشابه در جمله سه نوع است: متشابه فقط از لحاظ لفظ، متشابه فقط از لحاظ معنا و متشابه هم از لحاظ لفظ و هم از لحاظ معنا. متشابه از لحاظ لفظ دو نوع است: نوع اول مربوط به کلمات مفرد است، که یا از جهت غرابت آن است مثل «الأبّ» و «یزفّون» و یا از جهت مشارکت در لفظ است، مثل «ید» و «عین». و دوم مربوط به جمله است، یعنی کلام مرکب که خود بر سه نوع است: نوع اول برای اختصار کلام مثل آیه شریفه «و إن خفتم ألا تقسطوا فی الیتامی فانکحوا ما طاب لکم» - . نساء / 3 - و نوع دیگر برای بسط سخن مثل «لیس کمثله شی‌ء» - . شوری / 11 - زیرا اگر گفته می­شد: «لیس مثله شیء»، برای شنونده واضح­تر بود و نوع دیگر برای نظم بخشیدن به کلام مثل «أنزل علی عبده الکتاب و لم یجعل له عوجا قیما» - . کهف / 1 -

معنای آن این است که کتاب را راست و استوار گردانید و هیچ انحرافی در آن قرار نداد. و متشابه از جهت معنا، اوصاف خداوند متعال و اوصاف قیامت است. زیرا این صفات برای ما قابل تصور نیست زیرا آن را تجربه نکرده­ایم یا از جنس چیزهایی که ما تجربه کرده­ایم نبوده است.

و متشابه هم از جهت معنا و لفظ، پنج نوع است: نوع اول از جهت کمیت است مثل عموم و خصوص. مثل: «اقتلوا المشرکین» - . توبه / 6 - و نوع دوم از جهت کیفیت است مثل وجوب و ندب: «فانکحوا ما طاب لکم من النساء». و نوع سوم از جهت زمان است مثل ناسخ و منسوخ. مثل: «اتقوا الله حق تقاته» - . آل عمران / 102 -

و نوع چهارم از جهت مکان است و شرایطی که آیه در آن نازل شده است. مثل «لیس البر بأن تأتوا البیوت من ظهورها» - . بقره / 189 -

و هم­چنین: «إنما النسی‌ء زیادة فی الکفر». - . توبه / 38 - پس هر کس که آداب و رسوم اعراب جاهلی را نداند، درک تفسیر این آیه برای او ممکن نیست. و پنجم از جهت شروطی است که درستی و نادرستی عمل به آن وابسته است. مانند شروط نماز و ازدواج و با در نظر گرفتن این تقسیمات می­توان گفت که هر آنچه را که مفسرین در تفسیر متشابه گفته­اند، از این تقسیمات خارج نیست. مثل سخن کسی که گفت: متشابه «الم» است و قتاده که گفت: محکم همان ناسخ، و متشابه همان منسوخ است. و اصم که گفت: محکم سخنی است که همه بر تاویلش اجماع دارند و متشابه عکس آن است، یعنی سخنی که در تاویلش اختلاف نظر وجود دارد.

سپس همه متشابهات به سه نوع تقسیم می­شوند: نوعی که هیچ راهی در توضیح و تفسیر آن وجود ندارد، مثل زمان رسیدن قیامت و خروج جانور از زمین و وضعیت این جانور و امثال آن. و نوع دیگر که برای انسان قابل فهم است، مثل کلمات عجیب و غریب و احکام سخت و دشوار و نوع دیگر، چیزی بین این دو است که ممکن است فقط برخی از علمای بزرگ از عهده فهم آن برمی­آیند و بر پایین دستان آنان مخفی خواهد بود و آن همان نوعی است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در سخن خود راجع به علی علیه السلام فرمود که خداوندا، او را در امر دین فقیه گردان و به او علم تاویل را بیاموز. و اگر معنای این جمله را بفهمی روشن می­شود که وقف بر قرائت اینکه خداوند فرمود: {فقط خدا} و و نیز وصل آن با جمله: {و راسخان در علم}، هر دو جایز است. و هر یک از دو صورت، بر حسب توضیحی که گذشت، موجه و صحیح است. - . مفردات غریب القرآن: 124 و 228 -

این سخن خداوند متعال که فرمود: «منه آیات محکمات»، گفته شده بدین معناست که به عبارات آن استحکام بخشیده تا از گزند اجمال در امان بماند. «هن أم الکتاب» یعنی این آیات، اصل کتاب خداوند، قرآن هستند و مرجع همه آیات دیگرند. و «أخر متشابهات» گفته شده یعنی آیاتی که در معنای آن‌ها احتمال وجود دارد و منظور و مراد آن تنها با تحقیق و بحث آشکار می­گردد تا در آن فضیلت عالمان ربانی که معانی آن را استنباط کنند و آن را به آیات محکمات ارجاع دهند و از طریق آن به معرفت خداوند و توحید او برسند، آشکار گردد.

و می­گویم: همچنین برای این است که بدانند آن‌ها به تنهایی نمی­توانند قرآن را بدانند و باید در تفسیر آن از امامی که خداوند او را به امامت برگزیده است کمک بگیرند و آن‌ها همان راسخان در علم هستند.

و در تفسیر عیاشی از امام صادق علیه السلام نقل است که از او پیرامون محکم و متشابه سوال شد، حضرت فرمود: محکم آن چیز است که بدان عمل می‌شود و متشابه آن چیزی است که معنایش بر جاهلان مشتبه می­گردد.

و در روایتی دیگر آمده است که متشابه آیاتی است که بخشی از آن به بخشی دیگر به یکدیگر شبیه هستند.

و در روایتی دیگر آمده است که محکمات، آیاتی هستند که به آن ایمان آورده می­شود و بدان عمل می­شود و بدان متدین می‌شوند، اما متشابهات آیاتی است که به آن ایمان آورده می‌شود اما عمل نمی‌شود. - . تفسیر عیاشی 1 : 162 -

«فأما الذین فی قلوبهم زیغ» یعنی انحراف از حق، مانند بدعت گذاران. «فیتبعون ما تشابه منه» یعنی به ظاهر آیات و یا به تاویل باطل آن اکتفا می­کنند «ابتغاء الفتنة» یعنی در پی این هستند که با تردید انداختن در دل مردم و نقض کردن محکمات با متشابهات، آن‌ها را از دین خود خارج کنند.

در مجمع البیان از امام صادق علیه السلام نقل است که منظور از فتنه در اینجا کفر است.

و «ابتغاء تأویله» یعنی می­خواهند آن را طبق میل خود تاویل کنند. «و ما یعلم تأویله» یعنی معنای درست و قطعی آن را نمی­داند کسی «إلا الله و الراسخون فی العلم» خداوند و علمای برجسته. یعنی کسانی که در این آیات تامل و تفکر بسیار دارند .

**[ترجمه]

و أقول

قد مر الکلام منا فی تأویل هذه الآیة فی کتاب الإمامة فی باب أن الراسخین فی العلم هم الأئمة علیهم السلام‌⁽²⁾.

قوله علیه السلام فالمنسوخات من المتشابهات کأن هذا الکلام تمهید لما سیأتی من اختلاف الإیمان المأمور به فی مکة قبل الهجرة و فی المدینة بعدها و اختلاف التکالیف فیهما کما و کیفا ردا علی من استدل ببعض الآیات علی أن الإیمان نفس الاعتقاد بالتوحید و النبوة فقط بلا مدخلیة للأعمال أو الولایة فیه بأن تلک الآیات أکثرها نزلت فی مکة و کان الإیمان فیها نفس الاعتقاد بالشهادتین أو التکلم بهما ثم نسخ ذلک فی المدینة بعد وجوب الواجبات و تحریم المحرمات

و نصب الوالی و الأمر بولایته و یحتمل أن لا یکون ذلک من قبیل النسخ و یکون ذکر النسخ لبیان عجزهم عن فهم معانی الآیات و خطائهم فی الاستدلال بها کما أنهم لا یعرفون الناسخ من المنسوخ و یستدلون بالآیات المنسوخة علی الأحکام مع عدم علمهم بنسخها و عد المنسوخات التی لا یعلم نسخها من المتشابهات فالمنسوخة أخص مطلقا من المتشابهة.

و لما کان المحکم غیر المتشابه و الناسخ غیر المنسوخ و نقیض الأخص أعم من نقیض الأعم غیر الأسلوب فی الفقرة الثانیة فقال و المحکمات من الناسخات للإشارة إلی ذلک و تسمیة غیر المنسوخ مطلقا ناسخا إما علی التوسع و إطلاق لفظ الجزء علی الکل أو لکونها ناسخة للشرائع السالفة أو للإباحة الأصلیة التی کانوا متمسکین بها قبلها و یمکن حمل الناسخ علی معناه و حمل الکلام علی القلب بأن یکون الناسخ أیضا أخص من المحکم و لا فساد فیه لعدم انحصار الآیات حینئذ فی الناسخة و المنسوخة.

و قیل لما کان بعض المحکمات مقصور الحکم علی الأزمنة السابقة منسوخا بآیات أخر و نسخها خافیا علی أکثر الناس فیزعمون بقاء حکمها صارت متشابهة من هذه الجهة و لهذا قال علیه السلام فالمنسوخات من المتشابهات و فی بعض النسخ من المشتبهات و إنما غیر الأسلوب فی أختها لأن المحکم أخص من الناسخ من وجه بخلاف المتشابه فإنه أعم من المنسوخ مطلقا انتهی و فیه أن کون المتشابه أعم من مطلق المنسوخ مطلقا لا وجه له إلا أن یخص بمنسوخ لم یعلم نسخه کما أومأنا إلیه و قیل الظاهر أن الفاء للتفسیر لزیادة تفظیع حالهم بأنهم یتبعون المنسوخات و المتشابهات دون المحکمات و الناسخات لأن المنسوخات من باب المتشابهات فی التشابه إذ یشتبه علیهم ثباتها و بقاؤها و المحکمات من قبیل الناسخات فی الثبات و البقاء فإذا اتبعوا المتشابهات اتبعوا المنسوخات لأنهما من باب واحد و إذا اتبعوا المنسوخات لم یتبعوا الناسخات و إذا لم یتبعوا الناسخات لم یتبعوا المحکمات لأنهما أیضا من باب واحد.

قوله علیه السلام إن الله عز و جل بعث نوحا هذا شروع فی المقصود و حاصله أن الإیمان فی بدایة بعثة کل رسول کان مجرد التصدیق بالتوحید و الرسالة و من مات علیه حینئذ کان مؤمنا و وجبت له الجنة فلما استجابوا لهم ذلک و کثرت أتباعهم وضعوا أعمالا و شرائع و أوجبوها علیهم و أوعدوا علی ترکها النار فصارت تلک الأعمال أجزاء للإیمان.

فأول أولی العزم من الأنبیاء کان نوحا علیه السلام فحین بعثه أمرهم أولا بالتوحید و الإقرار بنبوته فقط و کان ذلک الإیمان حیث قال فی سورة نوح إِنَّا أَرْسَلْنا نُوحاً إِلی قَوْمِهِ أَنْ أَنْذِرْ قَوْمَکَ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ قالَ یا قَوْمِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ‌⁽¹⁾أی مخلصا من غیر شرک وَ اتَّقُوهُ أی اتقوا عذابه الذی قرره علی الشرک وَ أَطِیعُونِ فیما آمرکم به و أذعنوا لنبوتی فلم یذکر فیما أنذرهم به إلا هذین الأمرین ثم دعاهم أی ثم بعد ذلک استمر علی هذه الدعوة زمانا طویلا فکانت دعوته منحصرة فی التوحید و نفی الشریک و کان قبولهم ذلک منه مستلزما للإذعان بنبوته.

ثم بعث الأنبیاء أی ثم بعث سائر أولی العزم فی أول بعثتهم علی هذا الأمر فقط إلی أن انتهت سلسلة أولی العزم و سائر الأنبیاء إلی محمد صلی الله علیه و آله فکان صلی الله علیه و آله فی أول بعثته بمکة یدعوهم إلی التوحید و ما یتبعه من الإقرار بالنبوة بل المعاد أیضا فإنه أیضا من الأمور التی نزلت الآیات المشتملة علی التهدیدات العظیمة فیها قبل الهجرة فالمراد جمیع أصول الدین سوی الإمامة و ذکر التوحید علی المثال أو علی أن الإقرار به مستلزم للإقرار بسائر الأصول و یؤیده قوله علیه السلام بعد ذلک الإقرار بما جاء به من عند الله.

قوله علیه السلام و قال أی فی سورة الشوری و هی مکیة علی ما ذکره المفسرون إلا قوله وَ الَّذِینَ اسْتَجابُوا وَ الَّذِینَ إِذا أَصابَهُمُ إلی قوله لا یُحِبُّ الظَّالِمِینَ‌⁽²⁾عن الحسن و علی قول ابن عباس و قتادة إلا أربع آیات منها نزلت

بالمدینة قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إلی قوله لَهُمْ عَذابٌ شَدِیدٌ⁽¹⁾و علی التقادیر الآیات المذکورة⁽²⁾مکیة و الاستشهاد بالآیة لأن الدین المشترک بین جمیع الأنبیاء هی الأصول الدینیة التی لا تختلف باختلاف الشرائع مع أن قوله سبحانه کَبُرَ عَلَی الْمُشْرِکِینَ ما تَدْعُوهُمْ إِلَیْهِ یشعر بأن الدین فی ذلک الوقت کانت التوحید و نفی الشرک مع الإقرار بالنبوة لقوله تعالی اللَّهُ یَجْتَبِی قال الطبرسی رحمه الله شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ ما وَصَّی بِهِ نُوحاً أی بین لکم و نهج و أوضح من الدین و التوحید و البراءة من الشرک ما وصی به نوحا وَ الَّذِی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ أی و هو الذی أوحینا إلیک یا محمد وَ هو ما وَصَّیْنا بِهِ إِبْراهِیمَ وَ مُوسی وَ عِیسی ثم بین ذلک بقوله أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ و إقامة الدین التمسک به و العمل بموجبه و الدوام علیه و الدعاء إلیه وَ لا تَتَفَرَّقُوا أی لا تختلفوا فِیهِ و ائتلفوا فیه و اتفقوا و کونوا عباد الله إخوانا کَبُرَ عَلَی الْمُشْرِکِینَ ما تَدْعُوهُمْ إِلَیْهِ من توحید الله و الإخلاص له و رفض الأوثان و ترک دین الآباء لأنهم قالوا أَ جَعَلَ الْآلِهَةَ إِلهاً واحِداً و قیل معناه ثقل علیهم و عظم اختیارنا لک بما تدعوهم إلیه و تخصیصک بالوحی

و النبوة دونهم اللَّهُ یَجْتَبِی إِلَیْهِ مَنْ یَشاءُ أی لیس لهم الاختیار لأن الله یصطفی لرسالته من یشاء علی حسب ما یعلم من قیامه بأعباء الرسالة و قیل.

معناه الله یصطفی من عباده لدینه من یشاء وَ یَهْدِی إِلَیْهِ مَنْ یُنِیبُ أی و یرشد إلی دینه من یقبل إلی طاعته أو یهدی إلی جنته و ثوابه من یرجع إلیه بالنیة و الإخلاص‌⁽³⁾.

قوله علیه السلام فمن آمن مخلصا أی بقلبه و لسانه دون لسانه فقط و لم یخلطه بشرک و ذلک أن الله کأنه إشارة إلی إدخاله الجنة بمجرد الشهادة و الإقرار و إن لم یعمل من الطاعات شیئا و لم یترک سائر المحرمات لأنه کان

بذلک مؤمنا فی ذلک الزمان و إدخال المؤمن النار ظلم و ذلک أن الله المشار إلیه بذلک إما عدم تعذیب من ترک العمل بالنار أو أنه إن لم یدخله الجنة و أدخله النار کان ظالما.

و هذا الکلام یحتمل وجهین أحدهما أن تکون المعاصی التی نهی عنها فی مکة من المکروهات و یکون النهی عنها نهی تنزیه و الطاعات التی أمر بها فیها من المستحبات فالتعلیل حینئذ ظاهر لأن التعذیب علی ترک المستحبات و فعل المکروهات فی الآخرة ظلم و ثانیهما أن یکون النهی عن المعاصی نهی تحریم و الأمر بالطاعات أمر وجوب لکن لم یوعد علی فعل المعاصی و ترک الطاعات النار و لم یغلظ فیهما و إنما أوعد النار علی الشرک و الإخلال بالعقائد و إنکار النبوة و المعاد فهی کانت بمنزلة الفرائض و الکبائر و غیرها بمنزلة الصغائر و سائر الواجبات و قد أوجب الله تعالی علی نفسه لسعة کرمه و رحمته أن لا یؤاخذ مجتنب الکبائر بفعل الصغائر فلو عذبهم بها کان ظلما من حیث الإخلال بما أوجب علی نفسه من العفو عنهم.

أو یقال التعذیب بالنار مع ترک الإیعاد بها ظلم أو یقال التعذیب بالنار العظیم الألیم أبدا أو مدة طویلة بمحض النهی من غیر تهدید و وعید و تغلیظ لا سیما ممن کملت قدرته و وسعت رحمته ظلم أو یقال اللطف علی الله تعالی واجب و أعظم الألطاف التهدید و الوعید بالنار فترکه ظلم أو یقال أطلق الظلم علی خلاف الأولی مجازا و الکل مبنی علی أن الأعمال و التروک التی هی أجزاء الإیمان إنما هی ما یستحق بترکه الدخول فی النار و فی مکة سوی العقائد لم تکن کذلک و لما شرع فی المدینة شرائع و جعل فیها فرائض و کبائر یستحق بترک الأولی و فعل الثانیة دخول النار جعلتا من أجزاء الإیمان.

جعل لکل نبی إشارة إلی قوله تعالی فی المائدة و هی مدنیة لِکُلٍّ جَعَلْنا مِنْکُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهاجاً قال البیضاوی‌⁽¹⁾شِرْعَةً شریعة و هی الطریقة إلی الماء

شبه بها الدین لأنه طریق إلی ما هو سبب الحیاة الأبدیة و قرئ بفتح الشین وَ مِنْهاجاً و طریقا واضحا فی الدین من نهج الأمر إذا وضح و استدل به علی أنا غیر متعبدین بالشرائع المتقدمة انتهی.

و قال الراغب الشرع نهج الطریق الواضح یقال شرعت له طریقا و الشرع مصدر ثم جعل اسما للطریق النهج فقیل له شرع و شرعة و شریعة و استعیر ذلک للطریقة الإلهیة من الدین قال تعالی لِکُلٍّ جَعَلْنا مِنْکُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهاجاً⁽¹⁾فذلک إشارة إلی أمرین أحدهما ما سخر الله تعالی علیه کل إنسان من طریق یتحراه مما یعود إلی مصالح عباده و عمارة بلاده و ذلک المشار إلیه بقوله وَ رَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِیَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِیًّا⁽²⁾الثانی ما قیض له من الدین و أمره به لیتحراه اختیارا مما یختلف فیه الشرائع و یعترضه النسخ و دل علیه قوله ثُمَّ جَعَلْناکَ عَلی شَرِیعَةٍ مِنَ الْأَمْرِ فَاتَّبِعْها⁽³⁾قال ابن عباس الشرعة ما ورد به القرآن و المنهاج ما ورد به السنة و قوله شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ ما وَصَّی بِهِ نُوحاً الآیة فإشارة إلی الأصول التی تتساوی فیها الملل و لا یصح علیها النسخ کمعرفة الله و نحو ذلک من نحو ما دل علیه قوله وَ مَنْ یَکْفُرْ بِاللَّهِ وَ مَلائِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ⁽⁴⁾قال بعضهم سمیت الشریعة شریعة تشبیها بشریعة الماء من حیث إن من شرع فیها علی الحقیقة المصدوقة روی و تطهر قال و أعنی بالری ما قال بعض الحکماء کنت أشرب فلا أروی فلما عرفت الله رویت بلا شرب و بالتطهر ما قال تعالی إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً⁽⁵⁾انتهی.

و الشرعة و المنهاج متقاربان فی المعنی کما أن اللفظین اللذین فسرهما علیه السلام بهما أیضا متقاربان فیحتمل أن یکونا تفسیرین لکل منهما أو یکون

علی اللف و النشر فعلی الأول أطلق علی أعمال الدین و أحکامه الشرعة لإیصالها العامل بها إلی الحیاة الأبدیة و التطهر من الأدناس الردیة و المنهاج لأنها کالطریق الواضح الموصل إلی المقصود من الجنة الباقیة و الدرجات العالیة و علی الثانی المراد بالأول الواجبات و بالثانی المستحبات و لذا عبر علیه السلام عن الثانی بالسنة أو بالأول العبادات و بالثانی سائر الأحکام و الوجه الأول أوفق بقوله و کان من السبیل و السنة و إن أمکن أن یکون المراد من مجموعهما و إن کان من أحدهما.

قال الطبرسی رحمه الله الشرعة و الشریعة واحدة و هی الطریقة الظاهرة و الشریعة هی الطریقة التی یوصل منه إلی الماء الذی فیه الحیاة فقیل الشریعة فی الدین للطریق الذی یوصل منه إلی الحیاة فی النعیم و هی الأمور التی یعبد الله بها من جهة السمع و الأصل فیه الظهور و المنهاج الطریق المستمر یقال طریق نهج و منهج أی بین و قال المبرد الشرعة ابتداء الطریق و المنهاج الطریق

المستقیم قال و هذه الألفاظ إذا تکررت فلزیادة فائدة فیه و قد جاء أیضا لمعنی واحد کقول الشاعر أقوی و أقفر⁽¹⁾

حییت من طلل تقادم عهده***أقوی و أقفر بعد أم الهیثم.

و هما بمعنی انتهی‌⁽²⁾.

قوله أن جعل علیهم السبت قال الراغب أصل السبت قطع العمل و منه سبت السیر أی قطعه و سبت شعره حلقه و قیل سمی یوم السبت لأن الله تعالی ابتداء بخلق السماوات و الأرض یوم الأحد فخلقها فی ستة أیام کما ذکره فقطع عمله یوم السبت فسمی بذلک و سبت فلان صار فی السبت و قوله عز و جل یَوْمَ سَبْتِهِمْ قیل یوم قطعهم للعمل وَ یَوْمَ لا یَسْبِتُونَ قیل معناه لا یقطعون العمل و قیل یوم لا یکونون فی السبت و کلاهما إشارة إلی حالة واحدة و قوله إِنَّما جُعِلَ السَّبْتُ أی ترک العمل فیه انتهی‌⁽³⁾.

قوله علیه السلام و لم یستحل الظاهر أن المراد بالاستحلال هنا الجرأة علی الله و انتهاک ما حرم الله فکأنه عده حلالا لقوله بعد ذلک و لا شکوا فی شی‌ء مما جاء به موسی و ما قیل دل علی أن مخالفة الأحکام کفر یوجب دخول النار مع الاستحلال و الظاهر أنه لا خلاف فیه بین الأمة و ما ذلک إلا لأن الإقرار بها و العمل بها داخلان فی الإیمان و إذا کان کذلک کان تارکها و إن لم یستحل کافرا یعذب بالنار أیضا فلا یخفی وهنه.

حیث استحلوا الحیتان أی استحلوا صیدها أو أکلها أو حبسها أیضا و قوله یوم السبت ظرف لکل من احتبسوها و أکلوها أو لاستحلوا أیضا أی استحلوا أولا حبسها یوم السبت ثم استحلوا صیدها و أکلها فیه و قیل یوم السبت ظرف لاحتبسوها لا لأکلوها أی احتبسوا یوم السبت فی مضیق بسد الطریق علیها ثم اصطادوها یوم الأحد و أکلوها فعلوا ذلک حیلة و لم تنفعهم لأن احتباسها فیه هتک لحرمته فخرجوا بذلک من الإیمان إلی الکفر و لذلک غضب الله علیهم من غیر أن یشرکوا بالرحمن و أن یشکوا فی رسالة موسی و ما جاء به و لذلک لم یصطادوا یوم السبت فعلم أن الإیمان لیس مجرد التصدیق بل هو مع العمل لأن المؤمن لا یغضب و لا یدخل النار و فیه شی‌ء لأن استحلالهم الحیتان ینافی ظاهرا عدم شکهم بما جاء به موسی و یمکن دفعه بأن ما جاء به موسی تحریم الحیتان یوم السبت و هم استحلوها یوم الأحد و لحق بهم ما لحق بسبب احتباسهم یوم السبت انتهی.

**[ترجمه]پیش از این در کتاب امامت، پیرامون تاویل این آیه سخن گفتیم، در باب آنکه راسخان در علم همان ائمه دین علیهم­السلام هستند.

این سخن حضرت علیه السلام که فرمود: «المنسوخات من المتشابهات»، گویا پیش­درآمدی است برای مطالبی که در مورد ایمانی می­آید که در مکه قبل از هجرت و مدینه بعد از هجرت دستور داده شده بود و در مورد آن و تکالیف آن، چه از نظر کمّی و چه از نظر کیفی اختلاف نظر وجود داشت و این در پاسخ به کسانی است که به بعضی آیات استدلال کرده­اند که ایمان، فقط اعتقاد به توحید و نبوت است و عمل و ولایت در آن اثری ندارد. استدلال ایشان به این است که اکثر آیات مربوط به آن، در مکه نازل شده است و ایمان در مکه تنها همین بوده که به شهادتین اعتقاد داشته باشی و آن را با زبان اقرار کنی. مدتی بعد پس از آنکه فریضه­هایی واجب گشت و احکامی حرام اعلام شد و والی منصوب شد و مردم دستور گرفتند که به ولایت او پایبند باشند، این آیه در مدینه نسخ شد و احتمال دارد که این مساله در باب نسخ وارد نباشد و او نسخ را ذکر کرد تا ناتوانی آنان را از فهم معانی آیات نشان دهد و همچنین اشتباهات آنان را در استدلال به آن نشان دهد. همان­طوری که آنان توانایی تشخیص ناسخ و منسوخ را از یکدیگر ندارند و با آیات منسوخه بر احکام دلالت می­کنند با اینکه به نسخ آن علم ندارند و منسوخاتی را که از نسخ آگاه نیستند، در زمره متشابهات برشمرده. اما باید دانست که منسوخات اخص مطلق از متشابهات است.

و از آنجایی­ که محکمات غیر از متشابهات و نواسخ غیر از منسوخات هستند، و نقیض اخص از نقیض اعم، اعم است، او در فقره دوم شیوه خود را تغییر داد و فرمود: محکمات جزء ناسخات است برای اشاره به همین، و اینکه هر چیزی به جز منسوخ را ناسخ نامید، یا از باب مجاز است یا از باب اطلاق لفظ جزء بر کل، یا به این دلیل که ناسخ شریعت­های پیشین است یا برای اصل اباحه که قبل از آن بدان تمسک می‌کردند. و می­توان ناسخ را بر معنای خودش حمل کرد و کلام را بر قلب و دگرگونی در آن حمل کرد؛ یعنی بگوییم: ناسخ نیز اخص از محکم است و هیچ خطایی در این رای نیست. به دلیل اینکه در آن زمان، آیات در ناسخ و منسوخ منحصر نبوده است.

و گفته شده است: از آنجایی ­که حکم بعضی از آیات محکم فقط در زمان گذشته حاکم بوده است و با آیات دیگر منسوخ شده است، و نسخ آن بر اکثر مردم پوشیده بوده است و آن‌ها گمان می­کردند که حکم آن آیه همچنان باقی است، پس از این جهت متشابه گشته است و امام علیه السلام به این دلیل فرموده است که منسوخات از متشابهات است و در بعضی نسخه­ها «مشتبهات» آمده است. و در نظیر آن شیوه را به این دلیل تغییر داد که محکم از جهتی اخص از ناسخ است، بر خلاف متشابه که کلا اعم از منسوخ است. پایان. اشکال این سخن این است ­که متشابه، مطلقا اعم از منسوخ است هیچ دلیلی ندارد جز آنکه به منسوخی اختصاص داده شود که نسخ آن بر ما پوشیده است، چنانچه پیش از این به آن اشاره کردیم و گفته شده است: ظاهرا که فاء، تفسیریه است و برای نشان دادن شدت بدی احوال کسانی بوده است که از منسوخات و متشابهات پیروی می­کنند و به ناسخات و محکمات اهمیت نمی­دهند. زیرا در منسوخات نیز مانند متشابهات، تشابه وجود دارد زیرا ثبات و بقای آن بر آن‌ها مشتبه می­گردد. اگر آن‌ها از متشابهات پیروی کنند، از منسوخات نیز پیروی می­کنند. زیرا این دو از یک باب است. و اگر از منسوخات پیروی کنند، از ناسخات پیروی نکرده­اند و وقتی از نواسخ پیروی نکنند از محکمات هم پیروی نکرده­اند، زیرا آن دو نیز از یک باب است.

سخن امام علیه­ السلام که فرمود: خداوند عز و جل نوح را مبعوث کرد، آغازی بود برای رسیدن به هدف و نتیجه آن این بود که ایمان در آغاز امر بعثت هر پیامبری، فقط تصدیق به توحید و رسالت بود و هر کس که بر این اعتقاد از دنیا می‌رفت، مومن بود و بهشت بر او واجب می­شد و هنگامی که مردم از این دعوت آن‌ها استقبال کردند و پیروان آن‌ها زیاد شد، اعمال و شریعت­هایی وضع کردند و انجام آن را بر مردم واجب کردند و گفتند که اگر مردم آن را ترک کنند، جهنم نصیب آن‌ها می­شود. پس این اعمال جزیی از ایمان گشت .

اولین از پیامبران اولوا العزم، نوح علیه السلام بود. هنگامی که خداوند او را مبعوث کرد، اول فقط مردم را به توحید و اقرار به نبوتش دستور داد و آن ایمان همان بود که در سوره نوح آمده است: {ما نوح را به سوی قومش فرستادیم و گفتیم: «قوم خود را انذار کن پیش از آنکه عذاب دردناک به سراغشان آید!» گفت: «ای قوم! من برای شما بیم‌دهنده آشکاری هستم، که خداوند را بپرستید} - . نوح / 1 - 3 - یعنی به دور از شرک «و اتقوه» یعنی بترسید از عذابش که بر شرک بر شما مقرر داشته. «و أطیعون» در آنچه که به شما دستور می‌دهم و به نبوت من ایمان بیاورید. نوح در هشدارهای خود به مردم فقط همین دو مورد را ذکر کرد، سپس از آن‌ها دعوت کرد. یعنی سپس بعد از آن، دعوت خود را برای مدت زمان طولانی ادامه داد و دعوت او فقط در توحید و نفی شرک منحصر بود و اینکه آن‌ها این را از او پذیرفتند، مستلزم آن بود که نبوت او را نیز تصدیق کنند.

«ثم بعث الانبیاء» یعنی سپس سایر پیامبران اولوالعزم را مبعوث کرد و آن‌ها در آغاز بعثت، تنها همین یک ماموریت را داشتند، تا اینکه سلسله پیامبران اولوالعزم و دیگر پیامبران به پایان رسید و نوبت به محمد صلی الله علیه و آله و سلم رسید. حضرت، در آغاز بعثت خود در مکه مردم را به توحید و آنچه در پی توحید می‌آید، یعنی تصدیق نبوت و معاد فرا می­خواند. معاد نیز از اموری است که آیات مشتمل بر تهدیدات بسیاری قبل از هجرت در مورد آن نازل شده است. پس مراد، همه اصول دین به جز امامت است. و توحید را به عنوان مثال ذکر کرد یا به این دلیل که اقرار به آن، مستلزم اقرار به سایر اصول است و قول امام علیه السلام که فرمود: پس از آن اقرار به آنچه از نزد خدا آورده است، قرار دارد، موید آن است.

سخن امام علیه السلام که فرمود: «و قال» یعنی در سوره شوری که بنا به گفته مفسران همه آیاتش در مکه نازل شده است، به جز این آیه: «و الذین استجابوا» و «الذین إذا أصابهم» تا آنجا که می‌فرماید: «لا یحب الظالمین» - . شوری / 38 - 40 -

که این امر از حسن نقل شده، و بنا بر سخن ابن عباس و قتاده همه آیات این سوره به جز چهار آیه آن در مدینه نازل شده است: «قل لا أسئلکم علیه أجرا» تا آنجا که می‌فرماید: «لهم عذاب شدید» - . شوری / 23 - 26 -

و بنا بر همه فروض آیات محل بحث مکی هستند. و استشهاد به این آیه به این دلیل بوده است که دین مشترک بین همه پیامبران، همان اصول دینی است که با وجود اختلاف ادیان باز هم در همه شریعت­ها یکسان است. با اینکه خداوند متعال فرمود: «کبر علی المشرکین ما تدعوهم إلیه» این آیه نشان می­دهد که دین در آن زمان شامل توحید، نفی شرک و اقرار به نبوت می­شده است. زیرا خداوند فرمود: «الله یجتبی».

طبرسی رحمه الله می‌گوید: «شرع لکم من الدین ما وصی به نوحا» یعنی روشن گشت برای شما و واضح گشت از امر دین و توحید و برائت از شرک، آنچه که به نوح وصیت فرمود. «و الذی أوحینا إلیک» یعنی و آن چیزی است که به تو وحی کردیم ای محمد و آن، «ما وصینا به إبراهیم و موسی و عیسی» سپس آن را با این سخن خود توضیح داد: «أن أقیموا الدین» و اقامه دین یعنی چنگ زدن به آن و عمل به واجباتش و استمرار بر آن و دعوت کردن به سوی آن «و لا تتفرقوا» یعنی در امر دین با یکدیگر اختلاف نورزید «فیه» و در آن توافق نظر داشته باشید و ای بندگان خدا با یکدیگر برادر باشید. «کبر علی المشرکین ما تدعوهم إلیه» از توحید خداوند و اخلاص برای او و نپرستیدن بت­ها و نپذیرفتن دین پدران. زیرا آن‌ها گفتند «أ جعل الآلهة إلها واحدا» و گفته شده که معنای آن بر آن‌ها سنگین بود و اینکه ما تو را انتخاب کردیم تا دعوت­کننده آن‌ها باشی و اینکه تنها تو را به وحی و نبوت اختصاص دادیم. «الله یجتبی إلیه من یشاء» یعنی آن‌ها اختیاری ندارند، زیرا خداوند بر مبنای آنچه که می­داند که او از عهده آن برمی­آید یا نه، هر که را بخواهد برای رسالتش برمی­گزیند و گفته شده است: معنای آن این است که خداوند از بین بندگانش هر که را بخواهد، برای دین خود برمی­گزیند. «و یهدی إلیه من ینیب» یعنی و هر کس که او را عبادت کند، به سوی دینش هدایت می­کند یا هر کس را که با نیت و اخلاص به سوی او بازگردد، به سوی بهشت و ثوابش هدایت می­کند. - . مجمع البیان 9 : 24 -

سخن امام علیه السلام که فرمود:« فمن آمن مخلصا» یعنی هر کس که با قلب و زبانش، و نه فقط با زبانش. «و ذلک أن الله» گویا خداوند با این سخن به این موضوع اشاره کرده است که تنها با شهادت و اقرار او را به بهشت وارد می­کند، حتی اگرچه طاعتی نداشته باشد و محرمات را ترک نکرده باشد. زیرا او در آن زمان به آن ایمان داشته است و داخل کردن مومن به جهنم ظلم است و خداوند از این طریق یا اشاره به این موضوع داشته است که انسان به واسطه ترک عمل با آتش عذاب نمی­شود و یا اینکه اگر او را به بهشت وارد نکند و به جهنم وارد کند، ظالم است.

و این سخن بر دو وجه قابل حمل است: یکی از آن دو وجه این است که گناهانی که خداوند در مکه از آن نهی فرمود، جزء مکروهات است و نهی از آن به منظور تنزیه بوده است و طاعاتی که به آن دستور داده است، از مستحبات است، پس دلیل آن آشکار است. زیرا عذاب به خاطر ترک مستحبات و انجام مکروهات در آخرت ظلم است ودوم این است که نهی از انجام گناه، نهی تحریم است و دستور به طاعات، دستور وجوب است. اما تهدید به آتش، به دلیل انجام گناه و ترک طاعات نبوده است و در آن شدت به خرج نداده است. بلکه تهدید به آتش به دلیل شرک و عقاید مشرکانه و انکار نبوت و معاد بوده است که به منزله اعمال واجب و گناهان کبیره است و سایر موارد به منزله گناهان صغیره و سایر واجبات است. و خداوند متعال به دلیل گستردگی کرم و رحمتش، بر خود واجب گردانیده است که کسی را که گناه کبیره­ای ندارد به خاطر گناهان صغیره­اش عذاب نکند. و اگر آن‌ها را به این دلیل عذاب کند، ظالم است. چرا که بر خود واجب کرده بود که آن‌ها را ببخشد.

یا می­توان گفت که عذاب با آتش، با عدم تهدید به آن، ظلم است. یا گفته می­شود که عذاب همیشگی و دردناک با آتش، ابدی است یا برای یک مدت زمان طولانی است. و این فقط به خاطر نهی بوده، بدون تهدید و اعمال خشم و شدت، انجام این عمل به خصوص از سوی کسی که قدرتش به کمال رسیده و رحمتش گسترده است، ظلم است. یا گفته می­شود که لطف بر خداوند متعال واجب است و بزرگترین الطاف، تهدید به آتش جهنم است و ترک آن ظلم است. یا گفته می­شود که ظلم را اطلاق کرده است بر ترک اولی بر سبیل مجاز. و همه این­ها بر مبنای آن است که فقط انجام و ترک اعمالی که اجزای ایمان است، موجب استحقاق ورود به آتش جهنم است و در مکه نیز ملاک فقط عقیده بوده است. و هنگامی که در مدینه احکام وضع شد و واجبات و گناهان کبیره تعیین گردید، انسان با ترک مورد اول، مستحق عذاب آتش می­گردد و با انجام مورد دوم به جهنم وارد می­شود و این دو از اجزای ایمان قرار داده شده است.

«جعل لکلّ نبیّ»، به سخن خداوند متعال در سوره مائده - که یک سوره مدنی است - اشاره دارد: «لکل جعلنا منکم شرعة و منهاجا» بیضاوی - . تفسیر بیضاوی: 119 و آیه در: مائده / 51 -

گفته است «شرعة» به معنای شریعت و دین است و این کلمه به معنای راهی است که به آب ختم می­شود. دین به آن تشبیه شده است زیرا راهی است به سوی آنچه که موجب حیات ابدی است و به فتح شین هم خوانده شده است. و «منهاجا» به معنای راه روشن و آشکار در دین است، «منهاج» از «نهج الأمر» گرفته شده، یعنی واضح گشت. و با آن چنین استدلال کرده که ما پیرو شریعت­های پیشین نیستیم. پایان.

و به گفته راغب، «الشرع» به معنای پیمودن راه روشن و آشکار است. می‌گویند: «شرعت له طریقا». و شرع در ابتدا مصدر بوده و پس از آن به عنوان یک اسم برای راه به کار رفته است. و به آن «شرع و شرعة و شریعة» گفته شده است. و این کلمه برای راه الهی دینی استعاره گرفته شده است. خداوند متعال فرمود: «لکل جعلنا منکم شرعة و منهاجا.» - . مائده / 51 - این موضوع به دو چیز اشاره دارد: یکی راه­هایی است که خداوند متعال آن را برای هر انسانی مسخر فرموده، راه­هایی که آن را می‌پیمایند و به نفع بندگانش و آبادسازی شهرهایش است و با این سخن خود به آن اشاره کرده است: {و بعضی را بر بعضی برتری دادیم تا یکدیگر را مسخر کرده کنند} - . زخرف / 32 - و دوم، امور دین است که بر انسان نهاده شده تا انسان­ها را در انتخاب آن آزاد گذارد، به خاطر اختلافی که شریعت­ها با هم دارند و بر آن نسخ وارد شده است و بر این آیه دلالت می­کند: {سپس تو را بر شریعت و آیین حقّی قرار دادیم؛ از آن پیروی کن} - . جاثیه / 18 -

به گفته ابن عباس، «شرعۀ» آن چیزی است که قرآن آورده و «منهاج» آن چیزی است که سنت آن را آورده است. و این آیه: «شرع لکم من الدین ما وصی به نوحا»، به اصولی اشاره دارد که در همه ادیان مشترک است و نسخ نمی­پذیرد؛ مانند شناخت خداوند و امثال آنکه این آیه بر آن دلالت می­کند: «و من یکفر بالله و ملائکته و کتبه و رسله و الیوم الآخر»، - . نساء / 136 -

برخی از مفسران گفته‌اند: که علت نامگذاری شریعۀ به این نام، به این دلیل بوده است که به شریعه آب تشبیه شده است. و وجه تشابه در آن این بوده که هر کس به قصد دستیابی به حقیقت تصدیق شده به آن وارد شود، سیراب می­گردد و طاهر می­شود. فرمود: و منظور من از سیراب شدن، چیزی است که برخی از حکیمان گفته­اند: هر چه می­نوشیدم سیراب نمی­شدم تا اینکه به شناخت خداوند رسیدم و بدون نوشیدن سیراب شدم. و مراد از طهارت، سخن خداوند است که می­فرماید: «إنما یرید الله لیذهب عنکم الرجس أهل البیت و یطهرکم تطهیرا.» - . مفردات غریب القرآن: 258 -

شرعۀ و منهاج معنای نزدیک به هم دارند و دو لفظی که امام علیه ­السلام این دو کلمه را به آن تفسیر کرد، نیز نزدیک به هم هستند. و احتمال دارد که این دو کلمه هر دو تفسیر هر کدام از آن‌ها باشد یا صنعت لف و نشر در این سخن به کار رفته باشد. بر مبنای احتمال اول، بر اعمال دین و احکام شریعت اطلاق شده است؛ زیرا عمل کننده به آن را به حیات ابدی و طهارت از ناپاکی­ها می­رساند. و منهاج به این دلیل که مانند یک راه روشن، انسان را به بهشت جاویدان و مراتب عالی می­رساند. و بنا بر احتمال دوم، منظور از مورد اول واجبات است و منظور از مورد دوم، مستحبات است. و به همین دلیل امام علیه ­السلام از دو مورد دوم به سنت یاد کرده است یا مراد از اول عبادات بوده است و مراد از دوم، سایر احکام. و وجه اول با سخن او تطابق بیشتری دارد. و این از جمله راه و سنت بوده است. اگر چه ممکن است که مراد از آن هر دوی آن باشد یا یکی از آن دو.

به گفته طبرسی رحمه الله، «شرعۀ و شریعۀ» یک چیز است و به معنای راه روشن و آشکار است. و شریعۀ به معنای راهی است که از طریق آن به آب که مایه حیات است، می­رسند. و شریعه در دین به راهی گفته می­شود که از طریق آن به زندگی و نعمت می­رسند. و این اموری است که خداوند از ناحیه نقل به خاطر آن پرستیده می­شود، اما اصل در آن ظهور است. و منهاج به معنای راه طولانی است. می­گویند: «طریقٌ نَهِج و منهج»، یعنی روشن و آشکار. و مبرد گفته است: «شرعۀ» به معنای آغاز راه است و «منهاج» راه راست است. گفت: و این الفاظ وقتی تکرار شود، برای فایده بیشتر است و هم­چنین به یک معنا نیز به کار رفته است. مانند سخن شاعر که به معنای وارد سرزمین خشک و بی آب و علف شد - . بیت شعر: حییت من طلل تقادم عهده أقوی و أقفر بعد أم الهیثم: به ویرانه­هایی رسیدم که بسیار قدیمی است و پس از ام هیثم، خشک و بی آب و علف است. -

که هر دو به یک معنا است. - . مجمع البیان 3 : 202 -

سخن او که فرمود: «أن جعل علیهم السبت»، به گفته راغب سبت در اصل به معنای متوقف کردن کار است و «سبت السیر» هم به همین معنا است، یعنی سیر را متوقف کرد. و «سبت شعره» یعنی موی خود را حلقه کرد. و گفته شده علت نامگذاری روز شنبه به سبت، به این دلیل بوده است که خداوند متعال همان­طور که خود فرمود، آفرینش آسمان­ها و زمین را در روز یکشنبه آغاز کرد و در شش روز آن را به پایان رسانید و در روز شنبه عمل خود را قطع کرد و به این دلیل این روز سبت نام گرفت. و «سَبَّتَ فلان» یعنی در روز شنبه وارد شد. و سخن خداوند عز و جل «یوم سبتهم» یعنی روزی که آن‌ها انجام کار خود را قطع کردند. «و یوم لا یسبتون» یعنی انجام عمل خود را قطع نمی­کردند و گفته شده به معنای این است که در روزی که در شنبه نبودند. و هر دوی آن به یک حالت واحد اشاره دارد و سخن او «إنما جعل السبت» یعنی ترک عمل در آن. - . مفردات غریب القرآن: 220، و آیات سوره اعراف / 163، نحل / 124 - پایان.

سخن امام علیه السلام که فرمود: «و لم یستحل»، ظاهر این است که مراد از استحلال، در اینجا جسارت در مقابل خداوند و انجام حرام است، به طوری ­که گویا بنده آن را حلال دانسته. زیرا پس از آن فرموده: و در چیزی از آنچه که موسی آورده شک نکنید. و نیز اینکه فرمود: دلیل بر آن است که مخالفت با احکام به دلیل حلال شمردن آن، کفر است و موجب ورود به آتش جهنم است. و ظاهر سخن این است که در این موضوع، بین امت پیامبر اختلاف نظری وجود ندارد و این مساله به این دلیل است که اقرار و عمل به آن، در ایمان داخل می­شود و وقتی وضعیت بدین ترتیب باشد، کسی که انجام آن را ترک کند هر چند آن را حلال نشمرد، کافر است و گرفتار عذاب آتش می­شود و وهن آن روشن است.

«حیث استحلّوا الحیتان» یعنی صید ماهی یا خوردن و یا نگه داشتن آن را در آن روز حلال شمردند. و «یوم السّبت»، ظرف است برای هر کسی که ماهی را نگه دارد و آن را بخورد و یا ظرف برای «استحلّوا» نیز باشد، یعنی اولا نگه داشتن آن را در روز شنبه حلال شمردند و پس از آن، صید آن و خوردن آن را. و گفته شده است که روز شنبه ظرف است برای کسانی که فقط نگه داشتن ماهی را حلال شمردند نه برای «لأکلوها»، یعنی در روز شنبه راه را بر ماهیان بستند و در روز یکشنبه آن را صید کردند و خوردند. این یک حیله بود که هیچ سودی به حال آنان نداشت. زیرا نگه داشتن ماهی­ها تجاوز از حرام خدا بود و آن‌ها با این کار از ایمان خارج شدند و کافر گشتند، بنابراین، بی­آنکه به خدای رحمان مشرک گردند و در رسالت موسی و آیات او شک کنند، خداوند بر آنان خشم گرفت. به همین دلیل آن‌ها در روز شنبه صید نکردند. از این موضوع روشن می­شود که ایمان تنها به تصدیق نیست، بلکه باید با عمل همراه باشد. زیرا بر مومن خشم نمی­گیرد و به جهنم وارد نمی­شود. و در این سخن بحث است. زیرا اینکه آن‌ها ماهیان را حلال شمردند، ظاهرا منافات دارد با اینکه آن‌ها به آیات موسی شک نداشتند. و می­توان آن را این­گونه توجیه کرد که موسی به آن‌ها گفته بود که ماهی در روز شنبه حرام است و آن‌ها آن را در روز یکشنبه حلال شمردند. و به دلیل اینکه ماهی­ها را در روز شنبه نگه داشته بودند، گرفتار عذاب شدند. پایان.

**[ترجمه]

قد عرفت معنی الاستحلال و هو معنی شائع فی المحاورات فلا یرد ما أورده و أما الجواب الذی ذکره فهو أیضا لا یسمن و لا یغنی من جوع لأن الاحتباس إذا لم یکن منهیا عنه فکیف عذبوا علیه و إن کان داخلا فیما نهوا عنه عاد الإشکال مع أن ظاهر أکثر الروایات المعتبرة أنهم بعد تلک الحیلة تعدی أکثرهم إلی الصید و الأکل یوم السبت فاعتزلت طائفة منهم فلم یمسخوا و بقیت طائفة منهم فمسخوا أیضا لترکهم النهی عن المنکر و إن اختلف المفسرون

فی ذلک.

قال فی مجمع البیان اختلف فی أنهم کیف اصطادوا فقیل إنهم ألقوا الشبکة فی الماء یوم السبت حتی کان یقع فیها السمک ثم کانوا لا یخرجون الشبکة من الماء إلی یوم الأحد و هذا السبب محظور و فی روایة ابن عباس اتخذوا الحیاض فکانوا یسوقون الحیتان إلیها و لا یمکنها الخروج منها فیأخذونها یوم الأحد و قیل إنهم اصطادوها و تناولوها بالید یوم السبت عن الحسن‌⁽¹⁾.

وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِینَ اعْتَدَوْا مِنْکُمْ فِی السَّبْتِ‌⁽²⁾قال البیضاوی السبت مصدر سبتت الیهود إذا عظمت یوم السبت و أصله القطع أمروا أن یجردوه للعبادة فاعتدی فیه ناس منهم فی زمن داود علیه السلام و اشتغلوا بالصید و ذلک أنهم کانوا یسکنون قریة علی الساحل یقال لها أیلة و إذا کان یوم السبت لم یبق حوت فی البحر إلا حضر هناک و أخرج خرطومه و إذا مضی تفرقت فحفروا حیاضا و شرعوا إلیها الجداول و کانت الحیتان تدخلها یوم السبت فیصطادونها یوم الأحد فَقُلْنا لَهُمْ کُونُوا قِرَدَةً خاسِئِینَ جامعین بین صورة القردة و الخسوء و هو الصغار و الطرد قال مجاهد ما مسخت صورهم و لکن قلوبهم فمثلوا بالقردة کما مثلوا بالحمار فی قوله کَمَثَلِ الْحِمارِ یَحْمِلُ أَسْفاراً⁽³⁾و قوله کُونُوا لیس بأمر إذ لا قدرة لهم علیه و إنما المراد به سرعة التکوین و أنهم صاروا کذلک کما أراد بهم انتهی.

قوله علیه السلام فهدمت أی الشرعة و المنهاج أیضا لکونه بمعنی الطریق یجوز فیه التأنیث و یمکن أن یقرأ علی بناء المجهول بإضمار السنة فی السبت و قوله أن یعظموه بدل اشتمال للضمیر و عامة عطف علی السبت سبیل عیسی أی شرائعه المختصة به قوله علیه السلام و إن کان الذی جاء به النبیون أی هدمت

شریعة عیسی عامة ما کانوا علیه و إن کان الذی جاء به النبیون من التوحید و سائر الأصول باقیا لم یتغیر أو المعنی أدخله الله النار و إن کان منه الإقرار بما جاء به النبیون و هو التوحید و نفی الشرک و قوله أن لا یشرکوا عطف بیان أو بدل للموصول و علی الوجهین یحتمل کون کان تامة و ناقصة و قیل الموصول اسم کان و أن لا یشرکوا خبره و له أیضا وجه و إن کان بعیدا.

قوله علیه السلام عشر سنین أقول هذا مخالف لما مر فی تاریخ النبی صلی الله علیه و آله و لما هو المشهور من أنه صلی الله علیه و آله أقام بعد البعثة بمکة ثلاث عشرة سنة فقیل هو مبنی علی إسقاط الکسور بین العددین و هو بعید فی مثل هذا الکسر و الذی سنح لی أنه مبنی علی ما یظهر من الأخبار أنه لما نزل وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ‌⁽¹⁾و کان أول بعثته دعا بنی عبد المطلب و أظهر لهم رسالته و دعاهم إلی بیعته و الإیمان به فلم یؤمن به إلا علی علیه السلام ثم خدیجة رضی الله عنها ثم جعفر رضی الله عنه و کان علی ذلک ثلاث سنین حتی نزل

فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکِینَ‌⁽²⁾فدعا الناس إلی الإسلام فلذا لم یعد علیه السلام تلک الثلاث سنین من أیام البعثة لأنها لم تکن بعثة عامة مؤکدة و قد مرت الأخبار فی المجلد الثالث‌⁽³⁾

فی ذلک و یحتمل أن یکون مبنیا علی إسقاط سنی الهجرة إلی شعب أبی طالب أو إسقاط الثلاث سنین بعد وفاة أبی طالب رضی الله عنه لعدم تمکنه فی هاتین المدتین من التبلیغ کما ینبغی لکنهما بعیدان و الأظهر ما ذکرنا أولا.

قوله علیه السلام یشهد أن لا إله إلا الله الظاهر أن المراد به الشهادة القلبیة بالتوحید و الرسالة و ما یلزمهما فقط أو مع الإقرار باللسان أو عدم الإنکار الظاهری لا مجرد الإقرار باللسان بقرینة قوله و هو إیمان التصدیق و قد عرفت أن الإیمان الظاهری فقط لا ینفع فی الآخرة و إن احتمل التعمیم و یکون قوله إلا من أشرک بالرحمن أی قلبا استثناء منه فیرجع إلی ما ذکرنا أولا و علی الأول

یکون الاستثناء منقطعا و علی التقدیرین یکون المراد بقوله و هو إیمان التصدیق أنه الإیمان بمعنی التصدیق فقط و لا یدخل فیه الأعمال لا شرطا و لا شطرا و إن کانت سببا لکماله بخلاف الإیمان بعد الهجرة فإن الأعمال قد دخلت فیه علی أحد الوجهین و ذلک لأنهم لم یکلفوا بعد إلا بالشهادتین فحسب و إنما نهوا عن أشیاء نهی أدب و عظة و تخفیف ثم نسخ ذلک بالتغلیظ فی الکبائر و التواعد علیها و لم یکن التغلیظ و التواعد یومئذ إلا فی الشرک خاصة فلما جاء التغلیظ و الإیعاد بالنار فی الکبائر ثبت الکفر و العذاب بالمخالفة فیها.

و تصدیق ذلک أی دلیل ما ذکرنا من التفاوت فی التکالیف و معنی الإیمان قبل الهجرة و بعدها و قال الفاضل الأسترآبادی بیان لأول الواجبات علی المکلفین و أن تکالیف الله تعالی ینزل علی التدریج و فی کتاب الأطعمة من تهذیب الأحکام أحادیث صریحة فی التدریج فی التکالیف انتهی.

و لنذکر تفسیر الآیات التی أسقطت اختصارا إما من الإمام علیه السلام أو من الراوی قال تعالی قبل تلک الآیات‌⁽¹⁾لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُوماً مَخْذُولًا ثم قال وَ قَضی رَبُّکَ قیل أی أمر أمرا مقطوعا به أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ لأن غایة التعظیم لا تحق إلا لمن له غایة العظمة و نهایة الإنعام وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً أی بأن تحسنوا أو أحسنوا بالوالدین إحسانا لأنهما السبب الظاهر للوجود و التعیش إِمَّا یَبْلُغَنَ إما إن الشرطیة زیدت علیها ما للتأکید عِنْدَکَ الْکِبَرَ فی کنف و کفالتک أَحَدُهُما أَوْ کِلاهُما فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍ إن أضجراک وَ لا تَنْهَرْهُما أی و لا تزجرهما إن ضرباک وَ قُلْ لَهُما قَوْلًا کَرِیماً أی حسنا جمیلا وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِ أی تذلل لهما و تواضع مِنَ الرَّحْمَةِ أی من فرط رحمتک علیهما وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما کَما رَبَّیانِی صَغِیراً جزاء لرحمتهما علی و تربیتهما و إرشادهما لی فی صغری.

رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِما فِی نُفُوسِکُمْ إِنْ تَکُونُوا صالِحِینَ فَإِنَّهُ کانَ لِلْأَوَّابِینَ غَفُوراً

عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: الْأَوَّابُونَ التَّوَّابُونَ الْمُتَعَبِّدُونَ‌⁽¹⁾.

وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذِیراً و هو صرف المال فیما لا ینبغی و إنفاقه علی وجه الإسراف إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کانُوا إِخْوانَ الشَّیاطِینِ أی أمثالهم وَ کانَ الشَّیْطانُ لِرَبِّهِ کَفُوراً أی مبالغا فی الکفر وَ إِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّکَ تَرْجُوها فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَیْسُوراً وَ لا تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلی عُنُقِکَ وَ لا تَبْسُطْها کُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً أی فتصیر ملوما عند الله و عند الناس بالإسراف و سوء التدبیر مَحْسُوراً أی نادما أو منقطعا بک لا شی‌ء عندک إِنَّ رَبَّکَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ وَ یَقْدِرُ أی یوسعه و یضیقه بمشیته التابعة للحکمة إِنَّهُ کانَ بِعِبادِهِ خَبِیراً بَصِیراً یعلم سرهم و علانیتهم.

قوله أدب و عظة أی کلما ذکر فی تلک الآیات سوی صدر الأولی و هو قوله وَ قَضی رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ تأدیب و موعظة و هذا مبنی علی أن قوله وَ بِالْوالِدَیْنِ بتقدیر و أحسنوا عطفا علی جملة قَضی رَبُّکَ لأن فیها تأکیدا و تهدیدا فی الجملة و یحتمل أن یکون المراد جمیعها لکن وقع التهدید علی الشرک فیما مر و فیما سیأتی من الآیات کقوله لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فإن قیل قوله وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ إلی قوله کَفُوراً فیه وعید و تهدید قلنا لیس محض کونهم إخوان الشیاطین تهدیدا و وعیدا صریحا بالنار بل قیل قوله کانُوا یدل علی أن فی أواخر شرائع سائر أولی العزم کانت کذلک فلا یدل صریحا علی أن فی تلک الشریعة أیضا کذلک و الاجتراح الاکتساب.

وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاقٍ قیل أی مخافة الفاقة و قتلهم أولادهم وأدهم بناتهم مخافة الفقر فنهاهم عنه و ضمن لهم أرزاقهم فقال نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِیَّاکُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ کانَ خِطْأً کَبِیراً أی ذنبا کبیرا لما فیه من قطع التناسل و انقطاع النوع و الخطء الإثم یقال خطأ خطأ کأثم إثما و قرأ ابن عامر خطأ بالتحریک و هو اسم من أخطأ یضاد الثواب و قیل لغة فیه کمثل و مثل و حذر و حذر و قرأ ابن کثیر

خطاء بالمد و الکسر و هو إما لغة أو مصدر خاطأ و قرئ خطاء بالفتح و المد و خطأ بحذف الهمزة مفتوحا و مکسورا و علی التقادیر لیس فیه تصریح بکونه ذنبا و لا ترتب العقوبة علیه.

وَ لا تَقْرَبُوا الزِّنی بالقصد و إتیان المقدمات فضلا أن تباشروه إِنَّهُ کانَ فاحِشَةً فعلة ظاهرة القبح زائدته وَ ساءَ سَبِیلًا أی و بئس طریقا طریقه و هو الغصب علی الأبضاع المؤدی إلی قطع الأنساب و هیج الفتن وَ لا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِ قیل أی إلا بإحدی ثلاث خصال کفر بعد إیمان و زنا بعد إحصان و قتل مؤمن معصوم عمدا وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً غیر مستوجب للقتل فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِیِّهِ للذی یلی أمره بعد وفاته و هو الوارث سُلْطاناً أی تسلطا بالمؤاخذة بمقتضی القتل فَلا یُسْرِفْ أی القاتل فِی الْقَتْلِ بأن یقتل من لا یحق قتله فإن العاقل لا یفعل ما یعود علیه بالهلاک أو الولی بالمثلة أو قتل غیر القاتل إِنَّهُ کانَ مَنْصُوراً علة النهی

علی الاستئناف و الضمیر إما للمقتول فإنه منصور فی الدنیا بثبوت القصاص بقتله و فی الآخرة بالثواب و إما لولیه فإن الله نصره حیث أوجب القصاص له و أمر الولاة بمعونته و إما للذی یقتله الولی إسرافا بإیجاب القصاص و التعزیر و الوزر علی المسرف.

وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْیَتِیمِ فضلا أن تتصرفوا فیه إِلَّا بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ أی إلا بالطریقة التی هی أحسن حَتَّی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ غایة لجواز التصرف الذی یدل علیه الاستثناء وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ بما عاهدکم الله من تکالیفه أو ما عاهدتموه و غیره إِنَّ الْعَهْدَ کانَ مَسْؤُلًا مطلوبا یطلب من المعاهد أن لا یضیعه و یفی به أو مسئولا عنه یسأل الناکث و یعاتب علیه أو یسأل العهد لم نکثت تبکیتا للناکث کما یقال للموئودة بِأَیِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ و یجوز أن یراد أن صاحب العهد کان مسئولا وَ أَوْفُوا الْکَیْلَ إِذا کِلْتُمْ و لا تبخسوا فیه وَ زِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِیمِ بالمیزان السوی و هو رومی عرب و قرأ حمزة و الکسائی و حفص بکسر القاف‌⁽¹⁾ذلِکَ خَیْرٌ

وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلًا أی و أحسن عاقبة تفعیل من آل إذا رجع.

وَ لا تَقْفُ و لا تتبع ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ ما لم یتعلق به علمک تقلیدا أو رجما بالغیب قیل و احتج به من منع من اتباع الظن و جوابه أن المراد بالعلم هو الاعتقاد الراجح المستفاد من سند سواء کان قطعا أو ظنا و استعماله بهذا المعنی شائع و قیل إنه مخصوص بالعقائد و قیل بالرمی و شهادة الزور إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ أی کل هذه الأعضاء فأجراها مجری العقلاء لما کانت مسئولة عن أحوالها شاهدة علی صاحبها هذا و إن أولاء و إن غلب علی العقلاء لکنه من حیث إنه اسم جمع لذا و هو یعم القبیلین جاء لغیرهم کقوله و العیش بعد أولئک الأیام‌⁽¹⁾کانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا فی ثلاثتها ضمیر کل أی کان کل واحد منها مسئولا عن نفسه یعنی عما فعل به صاحبه و یجوز أن یکون الضمیر فی عَنْهُ لمصدر وَ لا تَقْفُ أو لصاحب السمع و البصر و قیل مَسْؤُلًا مسند إلی عَنْهُ کقوله غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ و المعنی یسأل صاحبه عنه و هو خطاء لأن الفاعل و ما یقوم مقامه لا یتقدم و قیل المراد بسؤال الجوارح إما سؤال نفسها أو سؤال أصحابها کما یظهر من أُولئِکَ أو جعلت بمنزلة ذوی العقول أو هم ذوو العقول مع الله تعالی.

وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً أی ذا مرح و هو الاختیال و فی القاموس المرح شدة الفرح و النشاط إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ لن تجعل فیها خرقا بشدة وطأتک وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولًا بتطاولک و مد عنقک و هو تهکم بالمختال و تعلیل للنهی بأن الاختیال حماقة مجردة لا تعود بجدوی لیس فی التذلل کُلُّ ذلِکَ کانَ سَیِّئُهُ قیل یعنی المنهی عنه فإن المذکور مأمورات و مناهی و قرأ الحجازیان و البصریان‌⁽²⁾

أحدهما أبو عمرو بن العلاء، من السبعة، و الثانی یعقوب من غیرهم.

سیئة علی أنها خبر کان و الاسم ضمیر کُلُ و ذلِکَ إشارة إلی

ما نهی عنه خاصة و علی هذا قوله عِنْدَ رَبِّکَ مَکْرُوهاً بدل من سیئه أو صفة لها محمولة علی المعنی.

ذلِکَ إشارة إلی الأحکام المتقدمة مِمَّا أَوْحی إِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ التی هی معرفة الحق لذاته و الخیر للعمل به وَ لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ کرره للتنبیه علی أن التوحید مبدأ الأمر و منتهاه و رأس الحکمة و ملاکها مَلُوماً تلوم نفسک مَدْحُوراً مطرودا مبعدا من رحمة الله.

**[ترجمه]معنای استحلال را دانستی و این معنا در مکالمه­های روزانه رایج است و ایرادی که وارد نموده وارد نیست. و اما پاسخی که ذکر کرد نیز بی فایده است! زیرا اگر از نگه داشتن نهی نشده بودند، پس چرا به دلیل آن عذاب شدند. و اگر از آن نهی شده بودند، اشکال سابق دوباره مطرح می­شود. با اینکه ظاهر اکثر روایات معتبر این است که اغلب آن‌ها بعد از آن حیله، در روز شنبه به صید و خوردن ماهی نیز پرداختند و گروهی از آنان از انجام این کار سرباز زدند که عذاب نشدند و گروه دیگر عذاب شدند زیرا نهی از منکر را ترک کردند. و مفسران در این باره اختلاف نظر دارند.

در مجمع البیان گفته است: اختلاف نظر پیدا شده که آنان چگونه صید می‌کرده‌اند؛ گفته شده است که آن‌ها در روز شنبه تور را در آب انداختند به طوری که ماهی­ها در آن گرفتار می­شدند و تا روز یکشنبه آن را از آب خارج نمی‌کردند، و این کار بر ایشان ممنوع بوده است؛ در روایت ابن عباس چنین آمده است که آن‌ها حوضچه­هایی درست کردند و ماهی­ها را به سمت آن می­راندند و ماهیان نمی‌توانستند از آن خارج شوند، سپس در روز یکشنبه آن‌ها را گرفتند و از حسن روایت شده است که آن‌ها در روز شنبه ماهیان را با دست می‌گرفتند و صید می‌کردند. - . مجمع البیان 4 : 491 -

«و لقد علمتم الذین اعتدوا منکم فی السبت» - . بقره / 62، تفسیر بیضاوی: 32 -

به گفته بیضاوی، السبت مصدر «سبتت الیهود» بوده است، یعنی یهود روز شنبه را روز بزرگی دانستند و معنای آن در ریشه لغوی، قطع کردن است. به آن‌ها دستور داده شد که این روز را به عبادت اختصاص دهند، پس در زمان داود علیه السلام گروهی از آنان به حریم آن روز تجاوز کردند و به صید مشغول شدند. و ماجرا از این قرار بود که آن‌ها در روستایی به نام أیله در نزدیکی ساحل زندگی می­کردند و در روز شنبه همه ماهی­های دریا به آنجا آمده بودند و دهان خود را از آب بیرون آورده بودند و پس از آن از آنجا رفتند. اهالی آنجا حوضچه­هایی حفر کردند و جدول­هایی را به آن کشیدند و ماهی­ها در روز شنبه به این حوض­ها وارد شدند. و آن‌ها ماهیان را در روز یکشنبه صید کردند. «فقلنا لهم کونوا قردة خاسئین» آن‌ها در این آیه به چهره­هایی جامع وصف میمون و طرد شدن وصف شده­اند، که به معنای کوچک و مطرود است. طبق گفته مجاهد، چهره­های آنان مسخ نشد و دل­هایشان بود که مسخ شد. پس به میمون تشبیه شدند همان­طور که در این آیه به الاغ تشبیه شده­اند: «کمثل الحمار یحمل أسفارا.» - . جمعه / 5 -

«کونوا» معنای امری ندارد زیرا آن‌ها قدرت این کار را نداشتند و منظور از آن، سرعت تبدیل شدن است و آن‌ها به خواست خداوند به این صورت در آمدند.

سخن امام علیه السلام «فهدمت»، یعنی شرعۀ. و منهاج هم به این دلیل که به معنای راه است، جایز التانیث است و می­تواند به صورت مجهول خوانده شود به این صورت که کلمه ضمیر راجع به «سنت در شنبه» در آن مستتر باشد. «و أن یعظموه» بدل اشتمال برای ضمیر است و «عامة» عطف بر سبت است. و «سبیل عیسی» یعنی شریعت مخصوص او. سخن او علیه السلام «و إن کان الذی جاء به النبیّون» یعنی شریعت عیسی تمامی اموری را که بر طبق آن عمل می­کردند را نابود کرد، اگرچه توحید و سایر اصولی را که انبیاء آورده بودند، باقی بود و تغییری نپذیرفته بود. یا معنا بدین صورت است که خداوند او را به جهنم وارد کرد، اگرچه به آنچه پیامبران آورده بودند یعنی به توحید و نفی شرک اقرار کرده بود «و أن لا یشرکوا» عطف بیان یا بدل برای موصول است و بنا بر هر دو وجه، می­توان گفت که کان تامه یا ناقصه است و گفته شده که موصول، اسم کان است و «أن لا یشرکوا» خبر آن است و این نیز وجهی دارد اگرچه دور از ذهن است. «عشر سنین» می­گویم: این با آنچه در تاریخ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آمده تطابق ندارد و همه می­دانند که پیامبر صلوات الله علیه و آله، پس از بعثت سیزده سال در مکه اقامت کرد. گفته شده شاید عدد در این عبارت سرراست شده است و سه سال بین ده و سیزده از آن افتاده است، اما چنین چیزی در مثل چنین عددی بعید به نظر می­رسد. و چیزی که به ذهنم می‌رسد این است که بنا بر اخبار وارده، هنگامی که این آیه نازل شد: «و أنذر عشیرتک الأقربین» - . شعراء / 214 - اوایل امر بعثت بود که پیامبر فرزندان عبدالمطلب را جمع کرد و رسالت خود را بر آنان آشکار کرد و آن‌ها را به بیعت خود و ایمان آوردن به خود دعوت کرد. در این هنگام فقط علی علیه السلام، خدیجه رضی الله عنها و جعفر رضی الله عنه به او ایمان آوردند و سه سال پس از این واقعه بود که این آیه نازل گشت: «فاصدع بما تؤمر و أعرض عن المشرکین.» - . حجر / 94 - او مردم را به اسلام دعوت کرد. بنابراین حضرت این سه سال از دوران بعثت را به حساب نیاورده است، زیرا دوران دعوت عمومی نبوده است. و اخبار این موضوع در جلد سوم بحار آمده است و احتمال دارد که دلیل ذکر نکردن این سه سال، به شمار نیاوردن سال­های هجرت در شعب ابی طالب بوده است یا به شمار نیاوردن سه سال پس از وفات ابو طالب رضی الله عنه؛ زیرا او در این دو دوره امکان تبلیغ نداشته است. اما این نظر بعید است و احتمال اول شایسته­تر است.

مراد از «یشهد أن لا إله إلا الله» در ظاهر فقط شهادت قلبی به توحید و رسالت و مستلزمات آن است، یا با اقرار به زبان یا عدم انکار ظاهری و نه فقط اقرار با زبان به قرینه سخن او که فرمود: «و هو ایمان التصدیق» و تو دانستی که ایمان ظاهری به تنهایی سودی در آخرت ندارد، اگرچه احتمال تعمیم می‌رود، و جمله «إلا من أشرک بالرحمن» یعنی قلبا شرک بورزد و این استثناء از ماقبل است مستثنی کنیم، به چیزی که اول ذکر کردیم ارجاع می­شود و بر این مبنا، استثنای ما منقطع است و بنا بر این دو تقدیر، منظور از سخن او که فرمود: «هو ایمان التصدیق» این است که ایمان، فقط به معنای تصدیق است و اعمال چه شرط و چه جزء باشند، در آن داخل نمی­شوند. اگرچه دلیل بر کمال آن باشد، بر خلاف ایمان پس از هجرت؛ زیرا اعمال بنا بر یکی از وجه، در آن داخل شده و این به آن دلیل است که آن‌ها پس از آن فقط به شهادتین مکلف شدند، و بلکه از باب رعایت ادب و موعظه و تخفیف از چیزهایی نهی شدند، سپس این موضوع با شدت به خرج دادن در مجازات گناهان کبیره و وعده آتش جهنم دادن بر آن نسخ شد و این شدت و تهدید، در آن زمان فقط در خصوص شرک بوده است، پس هنگامی که شدت و تهدید به آتش جهنم در گناهان کبیره آمد، کفر و عذاب به دلیل مخالفت با آن محقق شد.

«و تصدیق ذلک» یعنی دلیل اختلاف در تکالیف و تفاوت معنای ایمان پیش از هجرت و پس از آن، به گفته فاضل استرآبادی، توضیحی است برای اولین چیزی که بر مکلفان واجب شد. و اینکه تکالیف خداوند متعال به تدریج نازل می­شود و در کتاب اطعمه از تهذیب الاحکام احادیث صریحی در مورد تدریج در تکالیف آمده است.

و باید تفسیر آیاتی را که به خاطر اختصار ذکر نشد یا از امام علیه ­السلام یا از راوی ذکر کنیم. خداوند متعال پیش از آن آیات - . اسراء / 22 - 25 -

فرمود: «لا تجعل مع الله إلها آخر فتقعد مذموما مخذولا» سپس فرمود: «و قضی ربک» گفته شده است یعنی دستور قاطعی داد که «ألا تعبدوا إلا إیاه» زیرا نهایت بزرگ داشتن محقق نمی­شود مگر برای کسی که در نهایت بزرگی و نهایت بخشندگی است. «و بالوالدین إحسانا» یعنی به اینکه احسان کنید، یا امر به احسان کردنِ بسیار است، زیرا والدین سبب ظاهری به وجود آمدن و زندگی ما هستند «إما یبلغن» در «إما» «إن» شرطیه بوده که ما برای تاکید به آن اضافه شده است. «عندک الکبر» در حمایت و سرپرستی تو «أحدهما أو کلاهما فلا تقل لهما أف» اگر تو را ناراحت کردند «و لا تنهرهما» یعنی اگر تو را کتک زدند، بر سر آن‌ها نهیب مزن «و قل لهما قولا کریما» یعنی نیکو و زیبا «و اخفض لهما جناح الذل» یعنی در مقابل آن‌ها متواضع و افتاده باش «من الرحمة» یعنی از شدت دلسوزی­ات برای آنان «و قل رب ارحمهما کما ربیانی صغیرا» به پاداش مهربانی که بر من داشتند و مرا تربیت کردند و پرورش دادند و در کودکی راهنمای من بودند.

«ربکم أعلم بما فی نفوسکم إن تکونوا صالحین فإنه کان للأوابین غفورا» از امام صادق علیه السلام نقل شده که أوّابون، توبه­کنندگان متعبّد هستند. - . تفسیر عیاشی 2 : 286 -

«و آت ذا القربی حقه و المسکین و ابن السبیل و لا تبذر تبذیرا» تبذیر یعنی خرج کردن اموال در راهی که شایسته نیست و اسراف گونه انفاق کردن آن. «إن المبذرین کانوا إخوان الشیاطین» یعنی امثال آنان «و کان الشیطان لربه کفورا» یعنی بر کفر خود پافشاری می­کرد «و إما تعرضن عنهم ابتغاء رحمة من ربک ترجوها فقل لهم قولا میسورا و لا تجعل یدک مغلولة إلی عنقک و لا تبسطها کل البسط فتقعد ملوما» یعنی اسراف و سوء تدبیر تو در نزد خداوند و در نزد مردم پسندیده نیست. «محسورا» یعنی پشیمان یا بی چیز یا با دستان خالی از کار فرو مانی. «إن ربک یبسط الرزق لمن یشاء و یقدر» یعنی به مشیت خود که بنا بر حکمت اوست، روزی را گسترش می­دهد و تنگ می­کند. «إنه کان بعباده خبیرا بصیرا» او از پیدا و پنهان آنان آگاه است.

عبارت «أدب و عظۀ» یعنی به جز قسمت اول آن یعنی این سخن «و قضی ربک ألا تعبدوا إلا إیاه» هر آنچه که در آیات ذکر شد، برای موعظه و تادیب است. و این بنا بر این مبناست که «و بالوالدین» به تقدیر «و أحسنوا» عطف به جمله «قضی ربک» باشد؛ زیرا در آن إجمالا تاکید و تهدید به کار رفته است. و احتمال دارد که منظور، همه آن باشد. اما در آیاتی که گذشت و آیاتی که خواهد آمد، مانند سخن او «لا تجعل مع الله إلها آخر» تهدید بر شرک واقع گشته است.

اگر گفته شود: آیه «و آت ذا القربی حقه» تا «کفورا» در آن تهدید و وعید به کار رفته است. ما در پاسخ می‌گوییم: اینکه آن‌ها امثال شیطان هستند تهدید و وعید صریح به جهنم نیست بلکه کلمه «کانوا» دلالت بر این دارد که در آخرین احکام شریعت­های سایر پیامبران اولوالعزم، وضعیت بدین شکل بوده است و این مساله دلالت صریح بر این ندارد که در آن شریعت هم وضعیت همین بوده است و «اجتراح» به معنای اکتساب است.

«و لا تقتلوا أولادکم خشیة إملاق» یعنی از ترس فقر. اینکه فرزندان خود را بکشند یعنی اینکه دختران خود را از ترس فقر زنده به گور کنند؛ پس خدا آنان را از این امر نهی نمود و روزی آنان را بر ایشان تضمین کرد و فرمود: «نحن نرزقهم و إیاکم إن قتلهم کان خطأ کبیرا» یعنی گناه بزرگی است زیرا قطع نسل و انقراض نوع بشر را در پی دارد و خطأ به معنای گناه است. می­گویند: «خطأ خطأ» مانند «أثم إثما» و ابن عامر «خطأ» را با حرکت قرائت کرده است. «خطأ» اسمی از فعل «أخطأ» است که معنای آن متضاد صواب است و گفته شده که یک زبان دیگر در آن است مانند «مثل و مثل» یا «حذر و حذر». و ابن کثیر آن را با مد و کسر خوانده که یا لغت است و یا مصدر «خاطأ» است. و «خطاء» با فتح و مد خواند شده و «خطأ» به حذف همزه به دو صورت مفتوح و مکسور خوانده شده است. و تصریحی در آن نیست که نشان دهد این کلمه به معنای گناه است و مجازات در پی دارد.

«و لا تقربوا الزنا» از روی قصد و تعمد و فراهم کردن مقدمات آن و اقدام به آن، چه رسد به مباشرت به زنا که نهی دارد. «إنه کان فاحشة» یعنی عمل آشکار و بسیار زشتی است. «و ساء سبیلا» یعنی راه بد و ناپسندی است که غصب کردن حق دیگران است و به قطع نسل و رواج فتنه منتهی می­شود. «و لا تقتلوا النفس التی حرم الله إلا بالحق» گفته شده یعنی مگر به یکی از این موارد: کفر پس از ایمان، زنای پس از ازدواج و قتل مومن معصوم از روی تعمد. «و من قتل مظلوما» یعنی کسی که نباید کشته شود. «فقد جعلنا لولیه» برای کسی که پس از مرگ او امور او را به دست می­گیرد و وارث اوست. «سلطانا» یعنی کسی که حق قصاص قاتل را دارد «فلا یسرف» یعنی قاتل «فی القتل» به اینکه کسانی را بکشد که نباید کشته شوند. انسان عاقل کاری نمی­کند که موجب نابودی او گردد یا اینکه جسد قاتل را مثله کند یا کسی غیر از قاتل را قصاص کند. «إنه کان منصورا» این جمله علت نهی است که در ابتدای کلام آمده و ضمیر یا برای مقتول است که در دنیا با اجرای قصاص پیروز گشته است و در آخرت پاداش داده شده است و یا برای ولی دم او که خداوند او را پیروز گردانده چرا که قصاص را برای او واجب گردانیده و به مسئولان دستور داده از او حمایت کنند و یا برای کسی که ولی دم به خاطر وجوب قصاص و تعزیر از روی اسراف او را می­کشد. و مسرف گناهکار است.

«و لا تقربوا مال الیتیم» چه رسد به اینکه در آن دخل و تصرف کنید. «إلا بالتی هی أحسن» یعنی مگر از راهی که بهترین است. «حتی یبلغ أشده» این غایت زمان جواز تصرف در مال یتیم است که استثنا دالّ بر آن است. «و أوفوا بالعهد» به تکالیفی که خداوند از شما پیمان گرفته وفادار باشید یا پیمان­هایی که خود شما با دیگران بسته­اید. و غیر آن. «إن العهد کان مسؤلا» یعنی مورد طلب است که طبق آن از شخصی که پیمان می­بندد می­خواهد آن را تضییع نکرده و به آن وفادار بماند یا از او پرسیده می‌شود، و از نقض کننده پیمان بازخواست می‌کند و او را مجازات می­کند یا برای توبیخ ناقض عهد، از خود عهد می­پرسد که برای چه نقض شدی؟ همان­طور که از دختر زنده به گور شده پرسیده می­شود: «بأی ذنب قتلت» و جایز است منظور این باشد که صاحب عهد مسئول است. «و أوفوا الکیل إذا کلتم» و کم­فروشی نکنید «و زنوا بالقسطاس المستقیم» یعنی ترازوی عادلانه این کلمه رومی معرّب است و حمزه و کسائی و حفص آن را به کسر قاف‌ - . یعنی سایر قرّاء آن را با ضم قرائت کرده­اند. -

خوانده­اند. «ذلک خیر و أحسن تأویلا» یعنی و بهترین عاقبت. تأویل بر وزن تفعیل از «آل»، به معنای «رجع» می‌باشد.

«و لا تقف» یعنی پیروی نکن. «ما لیس لک به علم» از روی تقلید یا کورکورانه، از آنچه که به آن علم نداری این آیه استشهادی است برای نهی از پیروی از حدس و گمان و پاسخ آن این است که منظور از علم، اعتقاد راجح است که بر مبنای یک سند و دلیل قطعی، یا از روی ظن و گمان است. و به کار بردن آن در این معنا رایج است و گفته شده مختص عقاید است و گفته شده منظور شهادت دروغین و افترا است. «إن السمع و البصر و الفؤاد کل أولئک» یعنی همه این اعضا را به منزله عاقل گرفته است چون مسئول کارهای خود هستند و شاهد اعمال صاحب خود هستند. درست است که اسم اشاره «اولاء» بیشتر در عاقلان کاربرد دارد، اما از جهت آنکه اسم جمع است، غیر آن را هم در بر می­گیرد مثل: «و العیش بعد أولئک الأیام» - . این پایان بیت شعری است که با این جمله شروع می­شود: «ذم المنازل بعد منزلة اللوی» رجوع کنید به صحاح 6 : 2544 - «کان عنه مسؤلا» یعنی در هر یک از آن سه، ضمیر به کل بر می‌گردد یعنی مسئول اعمال خود است یعنی اعمالی که صاحبش با آن انجام می­دهد. و جایز است ضمیر در «عنه» به مصدر برگردد «و لا تقف» یا برای صاحب چشم و گوش است و گفته شده «مسؤل» به «عنه» اسناد داده می‌شود، مانند آیه «غیر المغضوب علیهم» و معنا این است که صاحب آن از آن بازخواست می­شود و این اشتباه است؛ زیرا فاعل و آن­چه در معنای فاعل است، بر فعل مقدم نمی­شود و گفته شده منظور از سوال کردن از اعضا، یا سوال کردن از خود اعضاست و یا از صاحبان آن. همان­طور که از «أولئک» پیداست، یا اینکه اعضا به منزله افراد عاقل مخاطب قرار گرفته­اند یا اینکه آن‌ها با خداوند متعال، عاقل هستند.

«و لا تمش فی الأرض مرحا» یعنی با مرح که به معنای راه رفتن با تکبر است. و معنای «مرح» در فرهنگ لغت، شادی بسیار و سرخوشی است. «إنک لن تخرق الأرض» یعنی با سنگینی گام­های خود، نمی­توانی زمین را بشکافی «و لن تبلغ الجبال طولا» یعنی با گردنکشی خود، که با این جمله شخص متکبر را به سخره گرفته و این، علتِ نهی است که تکبر فقط یک حماقت است و نسبت به تواضع و فروتنی هیچ مزیتی ندارد «کل ذلک کان سیئه» گفته شده: یعنی از انجام آن نهی شده است؛ زیرا چیزی که در این آیات ذکر شده است، اوامر و نواهی است و قرّاء حجاز و بصره، - . قرّاء حجازی: عبد الله بن کثیر مکی، نافع بن عبد الرحمن مدنی، و بصریان: ابو عمرو بن علاء، که از هفت قاری مشهور است، و یعقوب که جزء آن­ها نیست. -

سیئة را به عنوان خبر کان، به شکل منصوب قرائت کرده­اند و اسم کان ضمیری است که مرجع آن «کل» است و «ذلک» اشاره دارد به آنچه که از آن نهی اختصاصی شده است و بر این اساس جمله «عند ربک مکروها»، بدل از سیئه یا صفت آن است که بر همان معنا حمل می‌شود.

«ذلک» اشاره به احکامی است که سابقا ذکر شد. «مما أوحی إلیک ربک من الحکمة» که آن حکمت، شناخت خداوند برای ذات اوست و شناخت بهترین اعمال برای انجام دادن آن. «و لا تجعل مع الله إلها آخر» این جمله تکرار شد برای یادآوری اینکه توحید، مبدأ و مقصد همه امور و راس حکمت و معیار و ملاک آن است. «ملوما» خود را سرزنش می­کنی. «مدحورا» دور افتاده از رحمت خداوند.

**[ترجمه]

هذا شروع فی ذکر الآیات التی نزلت بمکة مشتملة علی الوعید بالنار و التهدید فی الشرک و نحوه بخلاف ما ورد فی غیره مما مضی فإن کونه خطأ کبیرا و فاحشة و مسئولا و مسئولا عنه و مکروها لیس فی شی‌ء منها تصریح بالعذاب و النکال الأخروی و لا یحتاج إلی ما یتکلف بأن کانَ خِطْأً و کانَ فاحِشَةً و کانَ مَسْؤُلًا و کانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا و کانَ سَیِّئُهُ عِنْدَ رَبِّکَ مَکْرُوهاً محمولة علی أنها کانت فی أواخر الأمم السابقة کذلک و ستصیر فی هذه الأمة أیضا بعد ذلک کذلک فإنه فی غایة البعد و زیادة کان فی هذه المقامات کثیرة فی الذکر الحمید کقوله وَ کانَ رَبُّکَ قَدِیراً و کانَ غَفُوراً رَحِیماً بل الوجه ما ذکرنا فتفطن.

ناراً تَلَظَّی أی تتلهب لا یَصْلاها أی لا یلزمها مقاسیا شدتها إِلَّا الْأَشْقَی قیل أی إلا الکافر فإن الفاسق و إن دخلها لم یلزمها و لکن سماه أشقی و وصفه بقوله الَّذِی کَذَّبَ وَ تَوَلَّی أی کذب بالحق و أعرض عن الطاعة کذا ذکره البیضاوی‌⁽¹⁾

و قال فی قوله تعالی بعد ذلک وَ سَیُجَنَّبُهَا الْأَتْقَی أی الذی اتقی الشرک و المعاصی فإنه لا یدخلها فضلا أن یدخلها و یصلاها و مفهوم ذلک أن من اتقی الشرک دون المعصیة لا یجنبها و لا یلزم ذلک صلیها فلا یخالف الحصر السابق انتهی.

و قال الطبرسی رحمه الله لا یَصْلاها أی لا یدخل تلک النار و لا یلزمها إِلَّا

الْأَشْقَی و هو الکافر بالله الَّذِی کَذَّبَ بآیات الله و رسله وَ تَوَلَّی أی أعرض عن الإیمان وَ سَیُجَنَّبُهَا أی سیجنب النار و یجعل منها علی جانب الْأَتْقَی المبالغ فی التقوی الَّذِی یُؤْتِی مالَهُ أی ینفقه فی سبیل الله یَتَزَکَّی أی یکون عند الله زکیا لا یطلب بذلک ریاء و لا سمعة.

قال القاضی قوله لا یَصْلاها الآیة لا یدل علی أنه تعالی لا یدخل النار إلا الکافر علی ما تقوله الخوارج و بعض المرجئة و ذلک لأنه نکر النار المذکورة و لم یعرفها فالمراد بذلک أن نارا من جملة النیران لا یصلیها إلا من هذه حاله و النیران درکات علی ما بینه سبحانه فی سورة النساء فی شأن المنافقین‌⁽¹⁾فمن أین عرف أن غیر هذه النار لا یصلیها قوم آخرون و بعد فإن الظاهر من الآیة یوجب أن لا یدخل النار إلا من کذب و تولی و جمع بین الأمرین فلا بد للقوم من القول بخلافه لأنهم یوجبون النار لمن یتولی عن کثیر من الواجبات و إن لم یکذب و قیل إن الأتقی و الأشقی المراد بهما التقی و الشقی‌⁽²⁾انتهی.

ثم اعلم أنه علیه السلام استدل بالآیات الأول علی أن وعید النار فی مکة إنما کان علی الکفار لأنه سبحانه حصر الصلی بالنار علی الأشقی الذی کذب الرسول و تولی عن قبول قوله فی التوحید أو الأعم و من کذب الرسول و أعرض عما جاء به کافر مشرک فظهر أنه لم یکن یومئذ یستحق النار غیر المشرکین و الکفار من الفساق و إلیه أشار علیه السلام بقوله فهذا مشرک و هذا وجه حسن و استدلال متین لکن کیف یستقیم علی هذا الآیات التالیة و هی قوله وَ سَیُجَنَّبُهَا الْأَتْقَی إلخ فإنها تدل علی أن غیر الأتقی لا یجنب النار.

و یمکن الجواب عنه بوجوه.

الأول أن المضارع فی قوله تعالی لا یَصْلاها للحال و استعمل الصلی فی

سببه مجازا أی الحکم فی الحال قبل الهجرة أنه لا یدخلها إلا المشرک و فی قوله سَیُجَنَّبُهَا للاستقبال القریب إخبارا عن التکالیف المدنیة بعد دخول الأعمال فی الإیمان فلا تنافی بینهما و تکون الآیات جمع دالة علی الحکمین صریحا.

الثانی أن یقال إن الآیات التالیة نزلت بالمدینة کما روی فی تفسیر علی بن إبراهیم أنها نزلت فی أبی الدحداح بالمدینة لکن ظاهر الروایة أن الآیات الأول أیضا نزلت بالمدینة الثالث أن یقال إن الآیات الأخیرة و إن کانت دالة علی عدم تجنب الفساق النار لکنها دلالة ضعیفة بالمفهوم فما یدل صریحا علی دخول النار إنما هو فی الکفار و ما یدل علی حکم الفجار فلیس فیه وعید صریح و تهدید عظیم بل یدل دلالة ضعیفة علی عدم الحکم بأنهم لا یدخلونها لا سیما مع الحصر المتقدم و لعل السر فی هذا الإجمال عدم اجترائهم علی المعاصی.

وَ أَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ وَراءَ ظَهْرِهِ‌⁽¹⁾أی یؤتی کتابه بشماله من وراء ظهره قیل یغل یمناه إلی عنقه و یجعل یسراه وراء ظهره فَسَوْفَ یَدْعُوا ثُبُوراً أی یتمنی الثبور و یقول وا ثبوراه و هو الهلاک وَ یَصْلی سَعِیراً أی نارا مسعرة إِنَّهُ کانَ فِی أَهْلِهِ أی فی الدنیا مَسْرُوراً بطرا بالمال و الجاه فارغا عن ذکر الآخرة إِنَّهُ ظَنَّ أَنْ لَنْ یَحُورَ أی لن یرجع بعد أن یموت بَلی یرجع إِنَّ رَبَّهُ کانَ بِهِ بَصِیراً أی عالما بأعماله فلا یهمله بل یرجعه و یجازیه فهذا مشرک لأنه أنکر البعث و إنکاره کفر أو کان لا ینکره حینئذ إلا المشرکون.

کُلَّما أُلْقِیَ فِیها فَوْجٌ‌⁽²⁾أی جماعة من الکفرة سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أی خزنة جهنم أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَذِیرٌ یخوفکم هذا العذاب و هو توبیخ و تبکیت قالُوا بَلی قَدْ جاءَنا نَذِیرٌ فَکَذَّبْنا أی الرسل و أفرطنا فی التکذیب حتی نفینا الإنزال رأسا و بالغنا فی نسبتهم إلی الضلال حیث قالوا بعد ذلک إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِی ضَلالٍ کَبِیرٍ فهؤلاء مشرکون لتکذیبهم بکتب الله و رسله.

وَ أَمَّا إِنْ کانَ مِنَ الْمُکَذِّبِینَ‌⁽¹⁾بالبعث و الرسل و آیات الله الضَّالِّینَ عن الهدی الذاهبین عن الصواب و الحق فَنُزُلٌ مِنْ حَمِیمٍ أی فنزلهم الذی أعد لهم من الطعام و الشراب من حمیم جهنم وَ تَصْلِیَةُ جَحِیمٍ أی إدخال نار عظیمة فهؤلاء مشرکون للتصریح بأنهم کانوا من المکذبین الضالین.

وَ أَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِشِمالِهِ‌⁽²⁾فَیَقُولُ لما رأی من قبح العمل و سوء العاقبة یا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتابِیَهْ وَ لَمْ أَدْرِ ما حِسابِیَهْ الهاء فیهما و فیما بعدهما للسکت تثبت فی الوقف و تسقط فی الوصل و قالوا استحب الوقف لثباتها فی الإمام‌⁽³⁾و لذلک قرئ بإثباتها فی الوصل یا لَیْتَها أی یا لیت الموتة التی متها کانَتِ الْقاضِیَةَ أی القاطعة لأمری فلم أبعث بعدها أو یا لیت هذه الحالة کانت الموتة التی قضیت علی أو یا لیت حیاة الدنیا کانت الموتة و لم أخلق حیا ما أَغْنی عَنِّی مالِیَهْ أی ما لی من المال و التبع أو ما نفی و المفعول محذوف أو استفهام إنکار مفعول لأغنی و بعد ذلک هَلَکَ عَنِّی سُلْطانِیَهْ أی ملکی و تسلطی علی الناس أو حجتی التی کنت أحتج بها فی الدنیا خُذُوهُ یقوله الله لخزنة جهنم فَغُلُّوهُ ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ أی ثم لا تصلوه إلا الجحیم و هی النار العظمی لأنه کان یتعظم علی الناس ثُمَّ فِی سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً فَاسْلُکُوهُ أی فأدخلوه فیها بأن تلقوه علی جسده إِنَّهُ کانَ لا یُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِیمِ فدل علی أن هذا الوعید بالنار لمن لا یؤمن بالله من الکفار فهذا مشرک.

قوله فی طسم أی فی الشعراء وَ بُرِّزَتِ الْجَحِیمُ لِلْغاوِینَ‌⁽⁴⁾فیرونها مکشوفة و یتحسرون علی أنهم المسوقون إلیها وَ قِیلَ لَهُمْ أَیْنَ ما کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أی أین آلهتکم الذین تزعمون أنهم شفعاؤکم هَلْ یَنْصُرُونَکُمْ بدفع العذاب عنکم أَوْ یَنْتَصِرُونَ بدفعه عن أنفسهم لأنهم و آلهتهم یدخلون النار کما

قال فَکُبْکِبُوا فِیها هُمْ وَ الْغاوُونَ أی الآلهة و عبدتهم و الکبکبة تکریر الکب لتکریر معناه کأن من ألقی فی النار ینکب مرة بعد أخری حتی یستقر فی قعرها وَ جُنُودُ إِبْلِیسَ قیل متبعوه من عتاة الثقلین أو شیاطینه أَجْمَعُونَ تأکید للجنود إن جعل مبتدأ خبره ما بعده أو للضمیر و ما عطف علیه و کذا الضمیر المنفصل و ما یعود إلیه فی قوله قالُوا وَ هُمْ فِیها یَخْتَصِمُونَ تَاللَّهِ إِنْ کُنَّا لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ علی أن الله ینطق الأصنام فتخاصم العبدة و یؤیده الخطاب فی قوله إِذْ نُسَوِّیکُمْ بِرَبِّ الْعالَمِینَ أی فی استحقاق العبادة و یجوز أن تکون الضمائر للعبدة کما فی قالوا و الخطاب للمبالغة فی التحسر و الندامة و المعنی أنهم مع تخاصمهم فی مبدإ ضلالهم معترفون بانهماکهم فی الضلالة متحسرون علیها کذا ذکره البیضاوی فی تفسیر تلک الآیات‌⁽¹⁾فقوله علیه السلام یعنی المشرکین هو خبر لقوله قوله بحذف العائد أی یعنی به و المعنی أن المراد بالمجرمین المشرکون الذین اتبعتهم هؤلاء القائلون علی شرکهم و کلاهما من أمة محمد صلی الله علیه و آله و تصدیق ذلک أی تصدیق أن المراد بهم المشرکون من هذه الأمة أن الله تعالی ذکر بعد تلک الآیات أحوال المشرکین و عبدة الأوثان من کل أمة و لم یدخل فیهم الیهود و النصاری فالظاهر أن یکون المراد هنا أیضا طائفة مخصوصة

و لیس هم الیهود و النصاری لقوله تعالی سابقا فَکُبْکِبُوا فِیها هُمْ وَ الْغاوُونَ لدلالته علی أن معبودیهم فی النار فلم یبق إلا أن یکونوا من هذه الأمة أو یکتفی بالوجه الأول و یقال لما کان الظاهر من الآیات اللاحقة اختصاص الکلام بعبدة الأوثان فالظاهر هنا أیضا أن یکون المراد به من هو من جنسهم و لم یبق من الأمم المشهورة الذین تعرض الله لذکرهم فی القرآن إلا هذه الأمة فهم المرادون به.

و قوله کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ‌⁽²⁾کأنه نقل بالمعنی لأن تلک الآیات

فی سورة الشعراء و لیس فیها قبلهم و إنما هو فی ص و المؤمن‌⁽¹⁾و یحتمل أن یکون فی مصحفهم علیهم السلام هکذا هذا ما خطر بالبال و قیل لعل المراد أن القائلین بهذا القول أعنی قولهم وَ ما أَضَلَّنا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ هم مشرکو قوم نبینا صلی الله علیه و آله الذین اتبعوا آباءهم المکذبین للأنبیاء بدلیل أن الله سبحانه ذکر عقیب ذلک فی مقام التفصیل المکذبین للأنبیاء طائفة بعد طائفة و لیس المراد بهم أحدا من الیهود و النصاری الذین صدقوا نبیهم و إنما أشرکوا من جهة أخری و إن کان الفریقان یدخلان النار أیضا فقوله سیدخل الله استدراک لدفع توهم عدم دخولهما النار و عدم دخول غیرهما ممن أساء العمل انتهی.

قوله علیه السلام لیس هم الیهود تأکید لقوله لیس فیهم أو المراد بالأول أنه لیس فی القائلین و المجرمین و بالثانی أنه لیس فی هؤلاء المکذبین من الأمم السابقة و قیل الأول نفی للتشریک و الثانی نفی للاختصاص و الأوسط أظهر و قولهم مبتدأ إذ دعونا إلی سبیلهم ذلک من کلامه علیه السلام ذکره تفسیرا للآیة و قول الله خبر للمبتدإ و یحتمل أن یکون ذلک مبتدأ ثانیا إشارة إلی قولهم و قول الله خبره و المجموع خبرا للمبتدإ الأول و حاصله أن القولین حکایتان عن قصة واحدة و قیل حین ظرف لقول الله مجازا من قبیل وضع الدال موضع المدلول.

ثم اعلم أن الآیات فی سورة الأعراف هکذا حَتَّی إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا یَتَوَفَّوْنَهُمْ قالُوا أَیْنَ ما کُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا وَ شَهِدُوا عَلی أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ کانُوا کافِرِینَ قالَ ادْخُلُوا فِی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ فِی النَّارِ کُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها حَتَّی إِذَا ادَّارَکُوا فِیها جَمِیعاً قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ قالَ لِکُلٍّ ضِعْفٌ وَ لکِنْ لا تَعْلَمُونَ وَ قالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ فَما کانَ لَکُمْ عَلَیْنا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما کُنْتُمْ تَکْسِبُونَ‌⁽²⁾فظهر أن قوله و قالت أولیهم لأخریهم من سهو النساخ

أو الرواة و أن قوله کُلَّما دَخَلَتْ مقدم علی السابق فی الترتیب فالواو فی قوله و قوله بمعنی مع مع أنه لا یدل علی الترتیب.

کُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ أی فی النار لَعَنَتْ أُخْتَها التی ضلت بالاقتداء بها حَتَّی إِذَا ادَّارَکُوا فِیها أصل ادَّارَکُوا تدارکوا فأدغم و معناه تلاحقوا أی لحق آخرهم أولهم فی النار قالَتْ أُخْراهُمْ دخولا و منزلة و هم الأتباع لِأُولاهُمْ أی لأجل أولیهم إذا الخطاب مع الله لا معهم رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا أی سنوا لنا الضلال فاقتدینا بهم فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ أی مضاعفا لأنهم ضلوا و أضلوا قالَ لِکُلٍّ ضِعْفٌ أما القادة فبکفرهم و تضلیلهم و أما الأتباع فبکفرهم و تقلیدهم وَ لکِنْ لا تَعْلَمُونَ ما لکم أو ما لکل فریق وَ قالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ فَما کانَ لَکُمْ عَلَیْنا مِنْ فَضْلٍ عطفوا کلامهم علی جواب الله لأخریهم و بنوه علیه أی فقد ثبت أن لا فضل لکم علینا و إنا و إیاکم متساوون فی الضلال و استحقاق العذاب فَذُوقُوا الْعَذابَ من قول القادة أو من قول الفریقین.

أن یحج بعضا بضم الحاء أی یغلبه بالحجة فی القاموس الحج الغلبة بالحجة و فی المصباح حاجه محاجة فحجه بحجة من باب قتل إذا غلبه فی الحجة و قال فلج فلوجا من باب قعد ظفر بما طلب و فلج بحجته أثبتها و أفلج الله حجته أظهرها و قال أفلت الطائر و غیره إفلاتا تخلص و أفلته أنا إذا أطلقته و خلصته یستعمل لازما و متعدیا و فلت فلتا من باب ضرب لغة و فلته یستعمل أیضا لازما و متعدیا و انفلت خرج بسرعة.

و لیس بأوان بلوی و لا اختبار یعنی أنهم یطمعون فی غیر مطمع فإن الاحتجاج و طلب الدلیل إنما ینفع فی دار التکلیف و الاختبار لا فی دار الجزاء بعد ظهور الأمر و دخول النار و لا حین نجاة أی لیس هذا الزمان حین نجاة یمکن التخلص من العذاب بالتوبة و غیرها.

و فی بعض النسخ و لات حین نجاة مقتسبا من قوله تعالی وَ لاتَ حِینَ مَناصٍ‌⁽¹⁾

قال البیضاوی أی لیس الحین حین مناص و لا هی المشبهة بلیس زیدت علیها تاء التأنیث للتأکید کما زیدت علی رب و ثم و خصت بلزوم الأحیان و حذف أحد المعمولین و قیل هی النافیة للجنس أی و لا حین مناص لهم و قیل للفعل و النصب بإضماره أی و لا أری حین مناص و قیل إن التاء مزیدة علی حین لاتصالها به فی الإمام‌⁽¹⁾انتهی.

و الآیات أی تلک الآیات المتقدمة و لا یدخل الله الجملة حالیة أی نزلت تلک الآیات فی حال کان الحکم فیها أن لا یدخل الله النار إلا مشرکا قوله علیه السلام فلما أذن الله قال المحدث الأسترآبادی تصریح بأن مصداق الإسلام فی مکة أقل من مصداقه فی المدینة انتهی و عد الشهادتین واحدة لتلازمهما و کأن الولایة أیضا داخلة فیهما کما عرفت و عدم التصریح للتقیة أو أنه علیه السلام استدل بهذا الخبر المشهور بین العامة إلزاما علیهم و کأن ذکر العبادات الأربع و تخصیصها لکونها أهم الفرائض أو لأنها صرحت بها فی القرآن و أکدت علیها دون غیرها أو أنه بنی علیها أولا ثم زید سائر الفرائض.

وَ مَنْ یَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً⁽²⁾استدل به من قال بخلود أصحاب الکبائر فی النار و أول بوجوه.

الأول أن المراد بالمتعمد من قتله لإیمانه کما ورد فی أخبار کثیرة فیکون کافرا الثانی أن المراد بالخلود المکث الطویل الثالث أن المراد أن هذا جزاؤه إن جازاه لکنه سبحانه لا یجازیه کما ورد فی بعض أخبارنا الرابع أن المراد بالمتعمد المستحل الخامس أنه یفعل فعلا یستحق به دخول النار و استدل علیه السلام علی عدم إیمانه بأن الله لعنه و لا یلعن مؤمنا لقوله تعالی إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْکافِرِینَ و کأنه علیه السلام استدل بمفهوم الوصف فیدل علی حجیته و یمکن أن یکون لخصوص سیاق الآیة أیضا مدخل فیه.

و کیف یکون فی المشیة أی کیف یکون أمر القاتل فی مشیة الله إن شاء

عذبه و إن شاء غفر له و الحال أنه قد ألحق به بعد أن جزاه جهنم الغضب و اللعنة المختصین بالکفار.

**[ترجمه]این آغاز بیان آیاتی است که در مکه نازل شده است و مشتمل بر تهدید مشرکان به آتش جهنم و مانند آن است، بر خلاف آنچه که سابقا در غیر آن ذکر شد که انجام آن، گناه بزرگ و فحشا است و شما نسبت به انجام آن مسئولید و اعمال بسیار ناپسندی است که تصریح به عذاب آخرت در هیچ یک نیامده است و احتیاج به این تکلف نیست که مواردی مثل «کان خطأ» و «کان فاحشة» و «کان مسؤلا» و «کان عنه مسؤلا» و «کان سیئه عند ربک مکروها»، در اواخر امت­های پیشین هم به همین منوال بوده است و پس از آن در این امت هم به همان صورت اجرا خواهد شد، که این نظر بسیار دور از ذهن است و در کلام خدای ستوده زائده بودن «کان» فراوان است. مانند «و کان ربک قدیرا» و «کان غفورا رحیما» بلکه وجه صحیح همان است که ذکر کردیم. پس زیرک و هشیار باش.

«نارا تلظی» یعنی شعله می­کشد. «لا یصلاها» یعنی ملازم آن نمی‌شود که در برابر شدت آن مقاومت کند، «إلا الأشقی» گفته شده یعنی مگر کافر. زیرا فاسق اگر هم به آن وارد شود، اما همیشه در آن نمی­ماند. کسی به این آتش وارد می­شود «أشقی» نامیده شد و با این سخن توصیف شد: «الذی کذب و تولی» یعنی حق را به دروغ آمیخت و از اطاعت خداوند رویگردان شد، بیضاوی این گونه گفته. - . انوار التنزیل: 463، و آیه در سوره لیل / 14- 21 - و پس از آن در مورد این آیه گفته: «و سیجنبها الأتقی» یعنی کسی که از شرک و انجام گناهان پرهیز کند، به این آتش در نمی­آید چه رسد به آن­که داخل آن شود و همیشه در آن بماند. و مفهوم آیه این است که هر کس از شرک بپرهیزد و از انجام گناهان اجتناب نکند، از این آتش دور نمی‌شود و این با ملازمت با آتش منافاتی ندارد و به همین جهت این مساله با حصر سابق منافاتی ندارد.

و به گفته طبرسی رحمه الله، «لا یصلاها» یعنی به آن آتش وارد نمی­شود و ملازم آن نمی­گردد. «إلا الأشقی» که همان کافر به خداوند است. «الذی کذب» به آیات خداوند و پیامبران او «و تولی» یعنی از ایمان رویگردان شد «و سیجنبها» یعنی از آتش فاصله می­گیرد. «الأتقی» مبالغه در تقواست. «الذی یؤتی ماله» یعنی مال خود را در راه خدا انفاق می‌کند. «یتزکی» یعنی در نزد خداوند زکیّ و پاکیزه است و این کار را برای ریا و کسب شهرت انجام نمی­دهد.

به گفته قاضی، عبارت «لا یصلاها» که در آیه ذکر شده است، بر این دلالت ندارد که بنا به اعتقاد خوارج و برخی از مرجئه، خداوند متعال فقط کافر را به آتش وارد می­کند و این به آن دلیل است که او آتش را نکره آورد و آن را معرفه نیاورد. و منظور از آن این بود که آتشی مثل سایر آتش­هاست که فقط چنین افرادی به آن در می­آیند. و طبق بیان خداوند متعال در سوره نساء که در مورد منافقان‌ - . گویا منظور او این آیه است: «إن المنافقین فی الدرک الأسفل من النار و لن تجد لهم نصیرا» (نساء / 144) -

فرموده است، آتش، درکات و طبقاتی دارد پس از کجا دانسته می‌شود که گروهی دیگر به غیر این آتش در نمی­آیند و گذشته از این، ظاهر آیه به ما می­فهماند که فقط دروغگویان و اعراض­کنندگان به آتش وارد می­شوند و آیه این دو صفت را با هم آورده، پس باید آن گروه بر خلاف آن نظر بدهند، زیرا آن‌ها آتش را برای کسانی که از انجام بیشتر واجبات رویگردان شدند، هرچند تکذیب کننده نبودند واجب کردند. و گفته شده منظور از «أتقی و أشقی» «تقی و شقی» است. - . مجمع البیان 10 : 502 -

سپس بدان که امام علیه ­السلام به آیات اول استدلال کرده است که تهدید به آتش در مکه فقط برای کافران بوده است. زیرا خداوند سبحان وارد شدن و ملازمت آتش را فقط برای کسانی ذکر کرده است که اشقی هستند و اشقیا کسانی هستند که پیامبر اسلام را تکذیب کردند و از پذیرفتن سخنان او در مورد توحید یا اصول دیگر آن روی گرداندند. و هرکس که پیامبر را تکذیب کند و از آنچه آورده رویگردان باشد، کافر و مشرک است. پس پیداست که در آن زمان فقط کسانی مستحق ورود به آتش بوده­اند که مشرک و کافر فاسق بوده­اند. و امام علیه ­السلام با سخن خود که «او مشرک است» به این مساله اشاره کرده و این بهترین وجه و استدلالی موجه است، اما چگونه بر آیات بعدی منطبق می­شود: که فرمود: «و سیجنبها الأتقی» تا آخر. این آیات دلالت دارد بر اینکه غیر اتقی از آتش فاصله نمی­گیرد.

و می­توان پاسخ او را از چند راه داد:

اول اینکه فعل مضارع در این آیه «لا یصلاها» برای بیان حال است و «صلی» در سبب آن استعمال شده و بر سبیل مجاز آمده است. یعنی حکم در زمان قبل از هجرت این بوده که جز مشرک داخل آتش نمی‌شود و این حکم فقط شامل حال مشرکان می­شود و در این جمله «سیجنبها» فعل برای آینده نزدیک است، تا تکالیف جدید مدینه ذکر شود بعد از داخل شدن اعمال در ایمان. پس هیچ منافاتی بین این دو نیست و همه آیلات دلالت صریح بر هر دو حکم دارند. دوم این است که بگوییم آیات بعدی در مدینه نازل شده است همان­طور که در تفسیر علی بن ابراهیم آمده که در مورد ابو دحداح در مدینه نازل شده است. اما ظاهر روایت این است که آیات نخستین هم در مدینه نازل شده است. و وجه سوم این است که بگوییم آیات پایانی هر چند دلالت بر عدم فاصله گرفتن فاسقان از آتش دارد، اما دلالت آن به سبب مفهومی ضعیف است. و آنچه صراحتا دلالت می­کند بر اینکه وارد آتش می‌شوند، فقط مختص کفار است، و آنچه دلالت بر حکم فجار دارد، در آن وعده صریح و تهدید عظیمی نیست بلکه دلالت ضعیفی بر عدم حکم به اینکه آن‌ها به آتش وارد نمی­شوند، دارد. به خصوص با حصری که در آغاز جمله آمده، این مفهوم آشکارتر می­شود و شاید راز این مختصرگویی، عدم جسارت آنان در ارتکاب گناهان باشد.

«و أما من أوتی کتابه وراء ظهره» - . انشقاق / 10 - یعنی نامه اعمالش از پشت سر به دست چپ او داده می­شود. گفته شده که دست راست او به گردنش بسته شده است و دست چپش پشت سر اوست. «فسوف یدعوا ثبورا» یعنی فریاد واویلا سر می­دهد و می­گوید: «واویلا و وای از هلاکت». «و یصلی سعیرا» یعنی آتشی که شعله­های فروزان دارد. «إنه کان فی أهله» یعنی در دنیا «مسرورا» سرخوش از مال و جاه و مقام و فارغ از یاد آخرت بود. «إنه ظن أن لن یحور» یعنی پس از آن­که از دنیا رفت، باز نخواهد گشت. «بلی» بازمی­گردد. «إن ربه کان به بصیرا» یعنی از اعمال او آگاه است و او را به حال خود رها نمی­کند، بلکه او را باز می­گرداند و جزای اعمالش را به او می­دهد. «فهذا مشرک» چرا که بعث و معاد را انکار کرده است و این انکار او، کفر است. یا به این معناست که در آن زمان فقط مشرکان آن را انکار می­کرده­اند.

«کلما ألقی فیها فوج» - . ملک / 8 -

یعنی گروهی از کافران. «سألهم خزنتها» یعنی خزانه‌داران جهنم. «أ لم یأتکم نذیر» که شما را از این عذاب بترساند و این یک جمله توبیخی است. «قالوا بلی قد جاءنا نذیر فکذبنا» نذیر یعنی پیامبران و ما در تکذیب آنان زیاده­روی کردیم، حتی نزول آیه­های قرآن را منکر شدیم و به قدری در گمراه خواندن آنان مبالغه کردیم که پس از آن گفتند: «إن أنتم إلا فی ضلال کبیر» پس اینان مشرکند چون کتاب­های آسمانی و پیامبران را تکذیب کردند. «و أما إن کان من المکذبین: - . واقعه / 92 - به بعث و پیامبران و آیات خداوند. «الضالین» از هدایت، منحرفین از راه حق. «فنزل من حمیم» یعنی آنان را بر خوردنی و آشامیدنی که برای آن‌ها آماده شده است، که از آب داغ جهنم است فرود می‌آورند. «و تصلیة جحیم» یعنی وارد شدن این مشرکان به آتشی بزرگ. که این مبالغه برای تصریح به این بوده است که آن‌ها مکذّب و گمراه بوده­اند.

«و أما من أوتی کتابه بشماله فیقول» - . الحاقه / 25 - هنگامی که زشتی عمل و عاقبت بد خود را می­بیند، می­گوید: «یا لیتنی لم أوت کتابیه و لم أدر ما حسابیه» هاء در این دو کلمه و کلمات بعد، هاء سکت است که در هنگام وقف می­آید و در هنگام وصل حذف می­شود. و گفته‌اند: بهتر است وقف صورت گیرد زیرا در مصحف عثمان که امام مصاحف است، - . یعنی مصحف عثمان، که به امام مصاحف ملقّب است. - این هاء ثبت شده بنابراین هاء در هنگام وصل قرائت شده است. «یا لیتها» یعنی ای کاش مرگ من «کانت القاضیة» یعنی مرا کلا نابود می­کرد و پس از آن برانگیخته نمی­شدم. یا ای کاش این، حالتِ مرگی بود که بر من مقدر شده بود؛ یا ای کاش زندگی دنیا، مرگ بود و من زنده خلق نمی­شدم. «ما أغنی عنی مالیه» ما یا موصول است و به معنای مال و دارایی است یا نافیه است و مفعول، محذوف است یا استفهام انکاری است و ما، مفعول به أغنی است و آیه بعد «هلک عنی سلطانیه» یعنی ملک و تسلط من بر مردم یا حجت من که در دنیا با آن احتجاج می‌کردم. «خذوه» خداوند به خزانه­داران جهنم می­گوید. «فغلوه ثم الجحیم صلوه» یعنی سپس او را به جحیم بیندازید، و «جحیم» به معنای آتش بزرگ است و سزای تکبری است که این شخص نسبت به دیگر مردم داشته است. «ثم فی سلسلة ذرعها سبعون ذراعا فاسلکوه» یعنی او را به آن وارد کنید و آن را بر روی بدنش بیندازید. «إنه کان لا یؤمن بالله العظیم» دلالت بر این دارد که این تهدید به آتش، برای کافرانی است که به خداوند ایمان ندارند و مشرک هستند.

عبارت «فی طسم» یعنی سوره شعرا، «و برزت الجحیم للغاوین» - . شعراء / 91 - و آن را به صورت آشکار می­بینند و بر اینکه به سوی آن سوق داده می‌شوند، حسرت می‌خورند. «و قیل لهم أین ما کنتم تعبدون من دون الله» یعنی کجایند خدایان شما که گمان می­کردید در این دنیا شفیع شما هستند؟ «هل ینصرونکم» به برطرف کردن عذاب از شما؟ «أو ینتصرون» به برطرف کردن عذاب آتش از خودشان؟ زیرا آن‌ها و خدایان آن‌ها به آتش وارد شدند. همان­طور که فرمود: «فکبکبوا فیها هم و الغاوون» یعنی خدایان و بندگان آن­ها. «و الکبکبه» تکرار «کبّ» است و به خاطر تاکید در معنای آن آمده است، گویا کسی که در آتش انداخته می­شود، بارها و بارها در آن می­افتد تا در عمق آن جای گیرد. «و جنود إبلیس» یعنی پیروان او از سرکشان جن و انس یا شیاطین او. «أجمعون» تاکید لشکریان است و اگر مبتدا باشد، خبرش ما بعد آن است یا تأکید برای ضمیر و آنچه که به آن عطف شده می‌باشد؛ و همچنین ضمیر منفصل و مرجع آن در آیه: «قالوا و هم فیها یختصمون تالله إن کنا لفی ضلال مبین» است بنا بر این که خداوند با بت­ها سخن می­گوید و بندگان آن با هم درگیر می­شوند و این خطاب در این آیه تاکیدی بر این موضوع است: «إذ نسویکم برب العالمین» یعنی در استحقاق پرستش. و می­توان گفت که ضمایر به بندگان برمی­گردد مثل ضمیر «قالوا»، و مخاطب قرار دادن آنان برای مبالغه در ابراز تحسّر و پشیمانی است و معنا این است که آن‌ها با درگیری و دشمنی خود برای یافتن دلیل گمراهی­شان، اعتراف دارند که در گمراهی فرو رفته­اند و بر آن حسرت می­خورند. بیضاوی در تفسیر این آیات این موضوع را ذکر کرده است. - . انوار التنزیل: 309 - این سخن امام علیه السلام که فرمود: «یعنی المشرکین» خبر است برای «قوله»، با حذف عائد که همان «یعنی به» است. و معنا این است که منظور از مجرمان، مشرکانی هستند که این­ها که قائل به شرکشان هستند، از آنان پیروی کردند. و هر دوی این دو گروه، از امت محمد صلی الله علیه و آله و سلم بودند. «و تصدیق ذلک» یعنی تصدیق اینکه منظور از آنان مشرکان امت است و خداوند متعال بعد از آن آیات، احوال مشرکان و بت­پرستان هر امتی را ذکر می­کند و یهودیان و مسیحیان جزو آنان نیستند. ظاهرا در اینجا منظور، یک گروه مخصوص است که شامل یهودیان و مسیحیان نمی­شود. زیرا خداوند پیش از این فرموده بود: «فکبکبوا فیها هم و الغاوون» زیرا این آیه بر این دلالت دارد که خدایان آن‌ها در آتش هستند و هیچ احتمال دیگری نمی­رود مگر آنکه از افراد این امت باشند. یا می­توان به وجه اول اکتفا کرد و گفت: از آنجایی که ظاهر آیات بعدی به بت­پرستان اختصاص دارد، در اینجا نیز ظاهر این است که منظور از آن، همجنسان آنان باشد و خداوند نام همه امت­های مشهور را در قرآن برده است به جز این یک امت. پس منظورِ او این امت هستند.

و آیه «کذبت قبلهم قوم نوح» - . شعراء / 105 - گویا نقل به معنا صورت گرفته است. زیرا آن آیات در سوره شعرا آمده و عبارت «قبلهم» در آن ذکر نشده، بلکه در سوره ص و مومن - . ص / 12، مومن / 5 - آمده است. و احتمال دارد در مصحف امامان علیهم ­السلام به همین ترتیب ذکر شده باشد. این چیزی است که به ذهن می­رسد و گفته شده شاید منظور از آن این باشد که کسانی که قائل به این سخن هستند یعنی می‌گویند: «و ما أضلنا إلا المجرمون» مشرکان امت محمد صلی الله علیه و آله و سلم هستند که از پدران خود که انبیاء را تکذیب کردند، پیروی کردند. به این دلیل که خداوند سبحان پس از آن، مفصلا و یک به یک از مکذبین پیامبران سخن گفت و هیچ یک از یهودیان و مسیحیان را که پیامبر خود را تصدیق کردند جزء آنان حساب نکرد و از جهت دیگری شرک ورزیدند، اگر چه هر دو گروه به آتش وارد می­شوند. و آیه «سیدخل الله»، استدراک است برای دفع توهم عدم ورود آن‌ها به آتش و عدم ورود غیر آن‌ها از بدکاران. پایان.

اینکه فرمود: «لیس هم الیهود»، تاکیدی است برای این سخن او که فرمود: «لیس فیهم» یا می­توان گفت که منظور از اولی، این است که او در زمره معتقدان و مجرمان نیست و منظور از دوم این است که از مکذبین امت­های پیشین درنمی­آید و گفته شده که اولی نفی شریک کردن است و دومی، نفی اختصاص است و نظر وسط ظاهرتر است و «قولهم» مبتدا است و «إذ دعونا إلی سبیلهم» از کلام معصوم علیه السلام است که در تفسیر آیه ذکر کرد. و «قول الله» خبرِ مبتداست و می­تواند به عنوان مبتدای دوم در نظر گرفته شود و اشاره به «قولهم» باشد و «قول الله» خبر آن باشد و همه جمله خبر برای مبتدای اول باشد و نتیجه این است که هر دو قول محکی است و از یک ماجرای واحد سخن می­گوید و گفته شده حین ظرف است برای قول الله، مجازاً، مجازی که در آن، دال به جای مدلول گذاشته می­شود.

سپس بدان که آیات سوره اعراف هم همین است: «حتی إذا جاءتهم رسلنا یتوفونهم قالوا أین ما کنتم تدعون من دون الله قالوا ضلوا عنا و شهدوا علی أنفسهم أنهم کانوا کافرین قال ادخلوا فی أمم قد خلت من قبلکم من الجن و الإنس فی النار کلما دخلت أمة لعنت أختها حتی إذا ادارکوا فیها جمیعا قالت أخراهم لأولاهم ربنا هؤلاء أضلونا فآتهم عذابا ضعفا من النار قال لکل ضعف و لکن لا تعلمون و قالت أولاهم لأخراهم فما کان لکم علینا من فضل فذوقوا العذاب بما کنتم تکسبون.» - . اعراف / 37 - 39 - پس پیداست که سخن او که فرمود: «و قالت أولیهم لأخریهم» از سهل­انگاری نسّاخ یا راویان است و این آیه «کلما دخلت» به ترتیب بر آیات پیشین مقدم شده است و واو در «و قوله»، به معنای «مع» است با اینکه بر ترتیب دلالت نمی­کند.

«کلما دخلت أمة» یعنی به آتش جهنم. «لعنت أختها» که به خاطر پیروی از آن گمراه شد. «حتی إذا ادارکوا فیها» اصلِ «ادّارکوا»، «تدارکوا» بوده است که ادغام شده است و معنای آن به هم پیوستند است؛ یعنی آخرین آن‌ها به اولینشان در آتش ملحق شد. «قالت أخراهم» یعنی آخرین آن‌ها در ورود و از نظر جایگاه که همان مقلّدان هستند. «لأولاهم» یعنی به خاطر مقدم بودن آنان و مخاطب خداوند است نه آنان. «ربنا هؤلاء أضلونا» یعنی گمراهی را شیوه ما قرار دادند و ما نیز از آنان پیروی کردیم. «فآتهم عذابا ضعفا من النار» یعنی چند برابر، زیرا آنان گمراه شدند و گمراه کردند. «قال لکل ضعف» اما پیشوایان به خاطر کفر و گمراه کردنشان، و پیروان آن‌ها به خاطر کفر و تقلیدشان. «و لکن لا تعلمون» که چه بر سر شما یا بر سر هر کدام از شما دو گروه می­آید «و قالت أولاهم لأخراهم فما کان لکم علینا من فضل» آن‌ها سخن خود را بر پاسخ خداوند به آخرین آن‌ها عطف کردند و آن را بر مبنای آن قرار دادند. یعنی اثبات شد که شما بر ما برتری ندارید و ما در گمراهی و استحقاق عذاب با هم مساوی هستیم. «فذوقوا العذاب» این از سخنان پیشوایان یا از سخنان هر دو گروه است.

«أن یحج بعضا» به ضمّ حاء، یعنی با ارائه حجت بر او غلبه کند. در قاموس آمده که معنای «حج»، غلبه کردن بر کسی با حجت است. و در مصباح آمده است که «حاجه محاجة فحجه بحجة» از باب «قتل»، یعنی با ارائه حجت بر او غلبه کرد و گفته شده «فلج فلوجا» از باب «قعد» و به معنای رسیدن به خواسته است و «فلج بحجته» یعنی آن را اثبات کرد و «أفلج الله حجته» یعنی آن را آشکار کرد. و «أفلت الطائر و غیره إفلاتا»، یعنی آزاد شد و فرار کرد. «و أفلتّه أنا» یعنی من آن را آزاد کردم. این فعل به دو صورت لازم و متعدی استعمال می­شود. و فلت فلتا از باب ضرب لغت است و فلته به صورت لازم و متعدی استعمال می­شود. «و انفلت» یعنی به سرعت خارج شد.

«و لیس بأوان بلوی و لا اختبار» یعنی این طمع آنان بیهوده است، چرا که حجت آوردن و دلیل خواستن تنها در دار تکلیف و اختیار، یعنی در دنیا سود دارد و در آخرت پس از آن­که همه چیز معلوم گشت و وقتی به آتش وارد شدید، احتجاج و طلب دلیل بی فایده است «و لا حین نجاة» یعنی اکنون دیگر وقت نجات یافتن نیست که بتوان با توبه و امثال آن از عذاب رهایی یافت.

و در بعضی نسخه­ها «و لات حین نجاة» گفته شده که از این آیه اقتباس شده است: «و لات حین مناص.» - . ص / 3 -

بیضاوی گفته: یعنی این زمان، زمان فرار نیست و «لا» لای مشبهه به لیس است که تاء تانیث برای تاکید به آن اضافه شده مثل تائی که به «ربّ» و «ثمّ» اضافه می­شود. و این کلمه فقط برای زمان به کار می­رود و یکی از دو معمول آن حذف شده است و گفته شده «لا» لای نفی جنس است، یعنی هیچ فرصتی برای آنان نیست. و گفته شده «حین» مفعول­به برای فعل أری است که در تقدیر گرفته می­شود: «و لا أری حین مناص.» و در مصحف عثمان گفته شده است که در هنگام اتصال «حین» به «لا» «تاء» به آن اضافه شده است.

و «الآیات» یعنی آیات پیشین. «و لا یدخل الله» جمله حالیه است یعنی آن آیه­ها در حالتی نازل شد که حکمش این بود که خداوند، فقط مشرکان را به آتش در آورد. جمله «فلما أذن الله» به گفته محدّث استرآبادی، تصریح به این است که مصداق اسلام در مکه کمتر از مصداق آن در مدینه بود. پایان. و شهادتین را به خاطر همراهی همیشگی آن دو باهم، یکی به حساب آورد. و گویا ولایت هم در آن دو داخل است همان­طور که دانستی. و عدم تصریح برای تقیه است، یا اینکه حضرت علیه ­السلام از این خبر مشهور به عنوان یک استدلال علیه عامه استفاده کرد تا آن‌ها را به آن ملزم کند. و گویا ذکر عبادات چهارگانه و اختصاص دادن آن، به این دلیل بوده است که مهم­ترین واجبات هستند، یا اینکه در قرآن کریم صراحتا ذکر شده و بر آن تاکید شده است یا اینکه آن‌ها را مبنا قرار داد و سپس سایر واجبات را به آن افزود.

«و من یقتل مؤمنا متعمدا» - . نساء / 93 - کسانی که معتقد هستند صاحبان گناهان کبیره در آتش جاویدان هستند، به این استدلال می­کنند و این آیه به چند وجه تاویل می­شود.

وجه اول این است که مراد از متعمد کسی است که با اینکه از ایمان آن مؤمن اطمینان دارد او را می­کشد، همان­طور که در اخبار بسیاری وارد شده است و چنین شخصی کافر است. وجه دوم این است که منظور از خلود و جاودانگی، ماندن طولانی مدت است. وجه سوم این است که اگر خداوند او را مجازات کند، جزایش این است. اما همان­طور که در برخی اخبار ما آمده است، خداوند او را مجازات نمی­کند. در وجه چهارم، منظور از متعمد کسی است که قتل را حلال بشمرد. بنا بر وجه پنجم، او کاری را انجام می­دهد که به موجب آن به جهنم وارد می­شود. و حضرت علیه ­السلام بر عدم ایمان او استدلال کرده است به اینکه خداوند او را لعن کرده در حالی که هیچ مومنی لعن نمی­شود. زیرا خداوند فرمود: «إن الله لعن الکافرین» گویا حضرت به مفهوم وصف استدلال کرده پس این حدیث دالّ بر حجیت مفهوم وصف است و شاید سیاق آیه نیز مدخلیّتی در آن داشته باشد.

«و کیف یکون فی المشیّة» یعنی چگونه جزای قاتل در مشیت خداوند است در حالی که اگر خداوند بخواهد قاتل را عذاب می­کند و اگر بخواهد او را می­بخشد. و حال آنکه پس از آن­که جهنم را عذاب او قرار داد، خشم و لعنت مختص کافران را برای او فرستاد.

**[ترجمه]

أقول

کونه فی المشیة إما مبنی علی ما ذکره أکثر المتکلمین من أن خلف الوعد قبیح و علی الله محال و أما خلف الوعید فهو حسن و یجوز علی الله تعالی و لیس بکذب قال الطبرسی قدس سره و روی عاصم بن أبی النجود عن ابن عباس فی قوله فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ قال هی جزاؤه فإن شاء عذبه و إن شاء غفر له و روی عن أبی صالح و بکر بن عبد الله و غیره أنه کما یقول الإنسان لمن یزجره عن أمر إن فعلت فجزاؤک القتل و الضرب ثم إن لم یجازه بذلک لم یکن ذلک منه کذبا انتهی‌⁽¹⁾.

أو إشارة إلی قوله تعالی إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ⁽²⁾فیدل علی أن ما دون الشرک مما یغفره الله لمن یشاء و القتل داخل فی ذلک فیکون داخلا فی المشیة کما قال فی مجمع البیان قال جماعة من التابعین الآیة اللینة و هی إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ الآیة نزلت بعد الشدیدة و هی وَ مَنْ یَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً الآیة⁽³⁾

و علی الأول فکان جوابه مبنی علی أن آیة القتل لیست مشتملة علی الوعید فقط بل علی أنه ممن غضب الله علیه و لعنه فإذا دخل الجنة من غیر توبة أو غیرها مما یکفره یکون کذبا و لم یکن مغضوبا و لا ملعونا مبعدا من رحمة الله و علی الثانی مبنی علی وجهین الأول أن القتل المذکور داخل فی الشرک و الکفر حیث لعنه الله و لا یلعن إلا الکافر و الثانی أنه لا یکون داخلا فیمن یشاء مغفرته حیث أخبر بأنه مغضوب و ملعون و هذا صریح فی عدم المغفرة و الوجوه کأنها متقاربة و قد بین ذلک المشار إلیه آیة الأحزاب أی إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْکافِرِینَ و أنزل أی فی سورة النساء أیضا من أکله بدل اشتمال لمال الیتیم

إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوالَ الْیَتامی ظُلْماً قال فی المجمع أی ینتفعون بأموال الیتامی و یأخذونها ظلما بغیر حق و لم یرد به قصر الحکم علی الأکل و إنما خص لأنه معظم منافع المال المقصودة إِنَّما یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ ناراً قیل فیه وجهان أحدهما أن النار تلتهب من أفواههم و أسماعهم و آنافهم یوم القیامة لیعلم أهل الموقف أنهم آکلة أموال الیتامی عن السدی وَ رُوِیَ عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یُبْعَثُ نَاسٌ مِنْ قُبُورِهِمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ تَأَجَّجُ أَفْوَاهُهُمْ نَاراً فَقِیلَ لَهُ یَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ هَؤُلَاءِ فَقَرَأَ هَذِهِ الْآیَةَ.

و الآخر أنه ذکر ذلک علی وجه المثل من حیث إن من فعل ذلک یصیر إلی جهنم فیمتلئ بالنار أجوافهم عقابا علی أکلهم مال الیتیم وَ سَیَصْلَوْنَ سَعِیراً أی یلزمون النار المسعرة للإحراق و إنما ذکر البطون تأکیدا کما یقال نظرت بعینی و قلت بلسانی و أخذت بیدی و مشیت برجلی انتهی‌⁽¹⁾.

و أنزل فی الکیل فإن قیل سورة المطففین من السور المکیة و الغرض هنا بیان التکالیف المتجددة بالمدینة قلنا لا عبرة بما ذکره المفسرون فی ذلک مع أنهم اختلفوا فی هذه السورة قال فی مجمع البیان مکیة و قال المعدل مدنیة عن الحسن و الضحاک و عکرمة قال و قال ابن عباس و قتادة إلا ثمانی آیات منها و هی إِنَّ الَّذِینَ أَجْرَمُوا إلی آخر السورة انتهی‌⁽²⁾فالخبر یؤید قول هؤلاء الجماعة و یؤیده ما رواه فی مجمع البیان فی سبب نزول صدر السورة عن عکرمة عن ابن عباس أنه لما قدم رسول الله صلی الله علیه و آله المدینة کانوا من أخبث الناس کیلا فأنزل الله عز و جل وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ فأحسنوا الکیل بعد ذلک و روی عن السدی أنه صلی الله علیه و آله قدم المدینة و بها رجل یقال له أبو جهینة و معه صاعان یکیل بأحدهما و یکتال بالآخر فنزلت الآیات‌⁽³⁾

و یؤنسه أن الطبرسی رحمه الله ذکرها

فی ترتیب نزول السور آخر السور المکیة⁽¹⁾فیمکن أن یکون نزولها بعد الهجرة و قبل نزول المدینة.

و فی القاموس الویل حلول الشر و ویل کلمة عذاب و واد فی جهنم أو بئر أو باب لها انتهی و استدل علیه السلام بأن الویل لم یطلق فی القرآن إلا للکافرین کقوله فَوَیْلٌ لَهُمْ مِمَّا کَتَبَتْ أَیْدِیهِمْ وَ وَیْلٌ لَهُمْ مِمَّا یَکْسِبُونَ‌⁽²⁾وَ وَیْلٌ لِلْکافِرِینَ مِنْ عَذابٍ شَدِیدٍ⁽³⁾فَوَیْلٌ

لِلَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْ عَذابِ یَوْمٍ أَلِیمٍ‌⁽⁴⁾وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ یا وَیْلَنا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا⁽⁵⁾یا وَیْلَنا إِنَّا کُنَّا طاغِینَ‌⁽⁶⁾و فی المجمع وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ هم الذین ینقصون المکیال و المیزان و یبخسون الناس حقوقهم فی الکیل و الوزن قال الزجاج و إنما قیل له مطفف لأنه لا یکاد یسرق فی المکیال و المیزان إلا الشی‌ء الیسیر الطفیف.

و أنزل فی العهد أی فی سورة آل عمران و هی مدنیة إِنَّ الَّذِینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ‌⁽⁷⁾لعل المراد بالعهد هنا علی ظاهر سیاق الحدیث ما عاهدوا الله علیه فخالفوه و بالیمین الأیمان التی یحلفون بها علی المستقبل ثم یخالفونها و یحتمل شموله للیمین الغموس الکاذبة و یحتمل أن یکون العهد شاملا للبیعة و ما عاهدوا رسول الله صلی الله علیه و آله ثم نقضوه و قال الراغب العهد حفظ الشی‌ء و مراعاته حالا بعد حال و سمی الموثق الذی یلزم مراعاته عهدا قال عز و جل وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کانَ مَسْؤُلًا⁽⁸⁾أی أوفوا بحفظ الأیمان و عهد فلان إلی فلان أی ألقی العهد إلیه و أوصاه بحفظه قال عز و جل وَ لَقَدْ عَهِدْنا إِلی آدَمَ‌⁽⁹⁾و عهد الله تارة یکون بما رکزه فی عقولنا و تارة یکون بما أمرنا به بکتابه و بسنة

رسله و تارة بما نلتزمه و لیس بلازم فی أصل الشرع کالنذور و ما یجری مجراها انتهی‌⁽¹⁾.

و أما ما ذکره المفسرون فی تلک الآیة فقال الطبرسی قدس سره نزلت فی جماعة من أحبار الیهود کتموا ما فی التوراة من أمر محمد صلی الله علیه و آله و کتبوا بأیدیهم غیره و حلفوا أنه من عند الله لئلا تفوتهم الرئاسة و ما کان لهم علی أتباعهم عن عکرمة و قیل نزلت فی الأشعث بن قیس و خصم له فی أرض قام لیحلف عند رسول الله صلی الله علیه و آله فلما نزلت الآیة نکل الأشعث و اعترف بالحق عن ابن جریح و قیل نزلت فی رجل حلف یمینا فاجرة فی تنفیق سلعته عن مجاهد و الشعبی ثم قال إِنَّ الَّذِینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ أی یستبدلون بأمر الله سبحانه ما یلزمهم الوفاء به و قیل معناه أن الذین یحصلون بنکث عهد الله و نقضه وَ أَیْمانِهِمْ أی و بالأیمان الکاذبة ثَمَناً قَلِیلًا أی عوضا نزرا لأنه قلیل فی جنب ما یفوتهم من الثواب و یحصل لهم من العقاب و قیل العهد ما أوجبه الله تعالی علی الإنسان من الطاعة و الکف عن المعصیة و قیل هو ما فی عقل الإنسان من الزجر عن الباطل و الانقیاد للحق أُولئِکَ لا خَلاقَ لَهُمْ أی لا نصیب وافر لهم فِی نعیم الْآخِرَةِ وَ لا یُکَلِّمُهُمُ اللَّهُ أی بما یسرهم أو لا یکلمهم أصلا و تکون المحاسبة بکلام الملائکة استهانة لهم وَ لا یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ أی لا یعطف علیهم و لا یرحمهم کما یقول القائل للغیر انظر إلی یرید ارحمنی وَ

لا یُزَکِّیهِمْ أی لا یطهرهم و قیل لا ینزلهم منزلة الأزکیاء و قیل لا یطهرهم من دنس الذنوب و الأوزار بالمغفرة بل یعاقبهم و قیل لا یحکم بأنهم أزکیاء و لا یسمیهم بذلک بل یحکم بأنهم کفرة فجرة وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ مولم موجع‌⁽²⁾انتهی.

و قال البیضاوی أی یستبدلون بما عاهدوا علیه من الإیمان بالرسول و الوفاء بالأمانات و بأیمانهم و بما حلفوا به من قولهم و الله لنؤمنن به و لننصرنه ثَمَناً

قَلِیلًا متاع الدنیا وَ لا یُکَلِّمُهُمُ اللَّهُ الظاهر أنه کنایة عن غضبه علیهم لقوله وَ لا یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ فإن من سخط علی غیره و استهان به أعرض عنه و عن التکلم معه و الالتفات نحوه کما أن من اعتد بغیره یقاوله و یکثر النظر إلیه وَ لا یُزَکِّیهِمْ و لا یثنی علیهم انتهی‌⁽¹⁾

و ظاهر الخبر أن ناقض العهد و الیمین لا یدخل الجنة أصلا فیمکن حمله علی الاستحلال أو علی أنه لا یدخل الجنة ابتداء و حمله علی المشرکین و الکافرین کما هو ظاهر المفسرین ینافی سیاق الحدیث و یمکن حمله علی أنهم لا یستحقون دخول الجنة و لا یلزم علی الله ذلک لعدم الوعد إلا أن یدخلهم الجنة بفضله.

و أنزل بالمدینة أی فی سورة النور و هی مدنیة الزَّانِی لا یَنْکِحُ قال فی مجمع البیان اختلف فی تفسیره علی وجوه أحدها أن یکون المراد بالنکاح العقد و نزلت الآیة علی سبب و هو أن رجلا من المسلمین استأذن النبی صلی الله علیه و آله فی أن یتزوج أم مهزول و هی امرأة کانت تسافح و لها رایة علی بابها تعرف بها فنزلت الآیة عن ابن عباس و غیره و المراد بالآیة النهی و إن کان ظاهره الخبر و ثانیها أن النکاح هاهنا الجماع و المعنی أنهما اشترکا فی الزنا فهی مثله فیکون نظیر قوله الْخَبِیثاتُ لِلْخَبِیثِینَ وَ الْخَبِیثُونَ لِلْخَبِیثاتِ‌⁽²⁾فی أنه خرج مخرج الأغلب الأعم و ثالثها أن هذا الحکم کان فی کل زان و زانیة ثم نسخ بقوله وَ أَنْکِحُوا الْأَیامی مِنْکُمْ الآیة⁽³⁾

عن سعید بن المسیب و جماعة و رابعها أن المراد به العقد و ذلک الحکم ثابت فیمن زنی بامرأة فإنه لا یجوز له أن یتزوج بها روی ذلک عن جماعة من الصحابة و إنما قرن الله سبحانه بین الزانی و المشرک تعظیما لأمر الزنا و تفخیما لشأنه و لا یجوز أن تکون هذه الآیة خبرا لأنا نجد الزانی یتزوج غیر زانیة و لکن المراد هنا الحکم فی کل زان أو النهی سواء کان المراد بالنکاح الوطء أو العقد و حقیقة النکاح فی اللغة الوطء وَ حُرِّمَ ذلِکَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ أی حرم

نکاح الزانیات أو حرم الزنا علی المؤمنین فلا یتزوج بهن و لا یطؤهن إلا زان أو مشرک انتهی‌⁽¹⁾.

ثم المشهور بین الأصحاب کراهة نکاح المشهورات بالزنا و ذهب الشیخان و جماعة إلی اشتراط التوبة فی الحل سواء زنی بها من أراد نکاحها أو غیره للآیة المتقدمة و بعض الأخبار و أجیب عن الآیة تارة بأن المراد بالنکاح الوطء و أخری بأنها منسوخة بقوله تعالی وَ أَنْکِحُوا الْأَیامی مِنْکُمْ‌⁽²⁾و بقوله فَانْکِحُوا ما طابَ لَکُمْ‌⁽³⁾أو قوله وَ أُحِلَّ لَکُمْ ما وَراءَ ذلِکُمْ‌⁽⁴⁾و فی الأول أنه خلاف الظاهر فإنه إن أرید الوطء لم یظهر للکلام فائدة ظاهرة و فی الثانی أنه خلاف الأصل مع أن الظاهر من طابَ حل و من وَراءَ ذلِکُمْ سائر أصناف النساء و لا ینافیه عروض الحرمة لعروض زنا و نحوه.

و الظاهر أنه علیه السلام استدل بالآیة علی أن الله تعالی أخرج الزناة و الزوانی فی هذه الآیة من عداد المؤمنین حیث قابل بین المؤمنین و بینهما إذ الظاهر من سیاق الآیة أن المراد أنه لا یلیق نکاح الزانی إلا بزانیة أو مشرکة و لا نکاح الزانیة إلا بزان أو مشرک و أما المؤمن فإنه لا یلیق به هذا الفعل و هو محرم علیه إما بمعناه أو بمعنی الکراهة الشدیدة أو بمعنی المحرومیة کما فی قوله سبحانه وَ حَرَّمْنا عَلَیْهِ الْمَراضِعَ‌⁽⁵⁾فظهر أنه لم یسمهما بالإیمان لما عرفت من المقابلة مع أنه جمع بینهما و بین المشرک و المشرکة ففیه أیضا إیماء بعدم إیمانهما.

و هذا وجه حسن خطر بالبال للآیة و الخبر معا فإن حمل الآیة علی وجه آخر لا یستقیم ظاهرا فإنه إذا حمل النکاح علی الوطء فالکلام إما فی قوة النهی أو الخبر فعلی الأول المعنی النهی عن أن یطأ الزانی سوی الزانیة و المشرکة و جواز وطئه لهما و فیه ما لا یخفی و کذا العکس و علی الثانی یکون کذبا إن أراد

بالوطء غیر الزنا أو الأعم و إن أرید به الزنا کان الکلام خالیا عن الفائدة و إذا حمل علی العقد فلو کان فی قوة النهی کان مفادها النهی عن أن ینکح الزانی سوی الزانیة و المشرکة و تجویز نکاحه إیاهما و تجویز نکاح الزانیة بالزانی و المشرک و لم یقل به أحد و لو کان خبرا لزم الکذب فلا بد من حمل الآیة علی ما ذکرنا فیتضح استدلاله علیه السلام غایة الوضوح و یظهر منه عدم تمام الاستدلال بها علی تحریم نکاحهما نعم قوله سبحانه وَ حُرِّمَ ذلِکَ فیه دلالة علی التحریم إن لم نحمله علی معنی الحرمان و حمله علی الکراهة الشدیدة مع وجود المعارض غیر بعید مع أنه یحتمل أن یکون ذلِکَ إشارة إلی الزنا بکون الجملة حالیة أو تعلیلیة.

قوله علیه السلام لیس یمتری الامتراء الشک و الجملة إلی قوله إنه قال معترضة و ضمیر فیه راجع إلی الرسول و قوله إنه قال بدل اشتمال للضمیر و قوله لا یزنی مفعول قال أولا و الاعتراض لبیان أن الخبر معلوم متواتر بین الفریقین و کأن المراد بقوله حین یزنی و حین یسرق حین یصر علیهما و لم یتب و لا فساد فی مفارقة الإیمان بالمعنی الذی ذکرناه حیث اشتمل علی الفرائض و ترک الکبائر عنه و بها یستحق العذاب فی الجملة لا الخلود فی النار و من لم یقل بذلک أوله بتأویلات بعیدة.

قال فی النهایة فی الحدیث لا یزنی الزانی و هو مؤمن قیل معناه النهی و إن کان فی صورة الخبر و الأصل حذف الیاء من یزنی أن لا یزن المؤمن و لا یسرق و لا یشرب فإن هذه الأفعال لا یلیق بالمؤمن و قیل هو وعید یقصد به الردع کقوله لا إیمان لمن لا أمانة له و المسلم من سلم المسلمون من لسانه و یده و قیل معناه لا یزنی و هو کامل الإیمان و قیل معناه أن الهوی یغطی الإیمان فصاحب الهوی لا یری إلا هواه و لا ینظر إلی إیمانه الناهی له عن ارتکاب الفاحشة فکأن الإیمان فی تلک الحالة قد انعدم و قال ابن عباس الإیمان نزه فإذا أذنب العبد فارقه و منه الحدیث الآخر إذا زنی الرجل خرج منه الإیمان فوق رأسه کالظلة

فإذا أقلع رجع إلیه الإیمان و کل هذا محمول علی المجاز و نفی الکمال دون الحقیقة فی رفع الإیمان و إبطاله انتهی.

و قیل إنه لیس بمؤمن إذا کان مستحلا و قیل لیس بمؤمن من العقاب و قیل المقصود نفی المدح أی لا یقال له مؤمن بل یقال زان أو سارق و قیل إنه لنفی البصیرة أی لیس هو ذا بصیرة و قال ابن عباس أی لیس ذا نور و قیل أی لیس بمستحضر الإیمان و قیل أی لیس بعاقل لأن المعصیة مع استحضار العقوبة مرجوحة و الحکم بالمرجوح بخلاف العقول و قیل المقصود نفی الحیاء و الحیاء شعبة من الإیمان أی لیس بمستحی من الله سبحانه و لا یخفی ما فی أکثر هذه الوجوه من البعد و الرکاکة.

و أنزل بالمدینة أی فی سورة النور أیضا وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ‌⁽¹⁾أی یقذفون العفائف من النساء بالزنا ثُمَّ لَمْ یَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ أی بأربعة عدول یشهدون أنهم رأوهن یفعلن من رموهن به من الزنا فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِینَ جَلْدَةً خبر الذین بتأویل وَ لا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهادَةً خبر ثان و تنکیر شهادة للعموم أی فی أی أمر من الأمور کان أَبَداً تأکید للعموم أی ما لم یتب وَ أُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ أی هم فی أعلی مراتب الفسق حتی کأنه لا فاسق غیرهم فقد عبر عنهم باسم الإشارة و عرف الخبر و أتی بضمیر الفصل مبالغة فی ادعاء حصر الفسق فیهم و قصره علیهم قیل و یمکن أن یکون حالا أو اعتراضا یجری مجری التعلیل لعدم قبول الشهادة إِلَّا الَّذِینَ تابُوا عن القذف و ندموا و رجعوا بالتدارک مِنْ بَعْدِ ذلِکَ أی من بعد إقامة الحد و قیل من بعد الرمی وَ أَصْلَحُوا سرائرهم و أعمالهم فاستقاموا علی مقتضی التوبة قالوا و منه الاستسلام للحد و الاستحلال من المقذوف و العزم علی عدم العود إلی ذلک و علی ترک جمیع المناهی علی قول و فی المجمع و من شرط توبة القاذف أن یکذب نفسه فیما قاله فإن لم یفعل ذلک لم یجز قبول شهادته‌⁽²⁾

فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ علة للاستثناء.

قوله علیه السلام فبرأه الله الظاهر أنه علیه السلام استدل علی عدم وصفهم بالإیمان بوصفهم بالفسق لأن فی عرف القرآن الفسق لازم للکفر و لم یطلق فیه الفاسق إلا علی الکافر کقوله تعالی أَ فَمَنْ کانَ مُؤْمِناً کَمَنْ کانَ فاسِقاً⁽¹⁾فقابل بین الإیمان و الفسق فدل علی أن الفاسق

لیس بمؤمن و قال إِنَّ الْمُنافِقِینَ هُمُ الْفاسِقُونَ‌⁽²⁾فحصر الفاسق فی المنافق فجعله الله منافقا و جعله من أولیاء إبلیس حیث أطلق الفسق علیهما و أیضا إذا نظرت فی الآیات الکریمة و سبرتها لم تر الفاسق أطلق فیها إلا علی الکافر قال الراغب فسق فلان خرج من حد الشرع و ذلک من قولهم فسق الرطب إذا خرج عن قشره و هو أعم من الکفر و الفسق یقع بالقلیل من الذنوب و بالکثیر لکن تعورف فیما کان کثیرا و أکثر ما یقال الفاسق لمن التزم حکم الشرع و أقر به ثم أخل بجمیع أحکامه أو ببعضه و إذا قیل للکافر الأصلی فاسق فلأنه أخل بحکم ما ألزمه العقل و اقتضاه الفطرة قال عز و جل فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ‌⁽³⁾فَفَسَقُوا فِیها فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ‌⁽⁴⁾وَ أَکْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ‌⁽⁵⁾و أُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ‌⁽⁶⁾أَ فَمَنْ کانَ مُؤْمِناً کَمَنْ کانَ فاسِقاً لا یَسْتَوُونَ و قال وَ مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ‌⁽⁷⁾و قال تعالی وَ أَمَّا الَّذِینَ فَسَقُوا فَمَأْواهُمُ النَّارُ⁽⁸⁾وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا یَمَسُّهُمُ الْعَذابُ بِما کانُوا یَفْسُقُونَ‌⁽⁹⁾وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْفاسِقِینَ‌⁽¹⁰⁾إِنَّ الْمُنافِقِینَ هُمُ الْفاسِقُونَ‌⁽¹¹⁾کَذلِکَ حَقَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ عَلَی الَّذِینَ فَسَقُوا أَنَّهُمْ لا یُؤْمِنُونَ انتهی‌⁽¹²⁾.

و جعله أی الرامی الْمُحْصَناتِ أی العفائف الْغافِلاتِ مما قذفن به الْمُؤْمِناتِ بالله و رسوله و ما جاء به لُعِنُوا فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ بما طعنوا فیهن وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ لعظم ذنوبهم یَوْمَ تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ ظرف لما فی لهم من معنی الاستقرار لا للعذاب أَلْسِنَتُهُمْ وَ أَیْدِیهِمْ‌⁽¹⁾یعترفون بها بإنطاق الله إیاها بغیر اختیارهم أو بظهور آثاره علیها قوله علیه السلام و لیست تشهد یدل علی أن شهادة الجوارح إنما هی للکفار کما ذکره جماعة من المفسرین و ذکره الشیخ البهائی رحمه الله فی الأربعین.

قوله علیه السلام فیعطی کتابه بیمینه أی فیقرؤه و من تنطق جوارحه یختم علی فیه لقوله تعالی الْیَوْمَ نَخْتِمُ عَلی أَفْواهِهِمْ وَ تُکَلِّمُنا أَیْدِیهِمْ أو لأن سیاق آیات شهادة الجوارح تدل علی غایة الغضب و الآیات النازلة فی المؤمنین مشتملة علی نهایة اللطف کقوله سبحانه یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ فَمَنْ أُوتِیَ أی من المدعوین کِتابَهُ بِیَمِینِهِ أی کتاب عمله فَأُولئِکَ یَقْرَؤُنَ کِتابَهُمْ ابتهاجا بما یرون فیه

وَ لا یُظْلَمُونَ فَتِیلًا⁽²⁾أی و لا ینقصون من أجورهم أدنی شی‌ء و الفتیل المفتول و سمی ما یکون فی شق النواة فتیلا لکونه علی هیئته و قیل هو ما تفتله بین أصابعک من خیط أو وسخ و یضرب به المثل فی الشی‌ء الحقیر.

ثم اعلم أن هذا المضمون وقع فی مواضع من القرآن المجید أولها فی بنی إسرائیل فَمَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِیَمِینِهِ إلی آخر ما فی الحدیث و ثانیها فی الحاقة فَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِیَمِینِهِ فَیَقُولُ هاؤُمُ اقْرَؤُا کِتابِیَهْ‌⁽³⁾و ثالثها فی الإنشقاق فَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِیَمِینِهِ فَسَوْفَ یُحاسَبُ حِساباً یَسِیراً⁽⁴⁾و ما فی الحدیث لا یوافق شیئا منها و إن کان بالأول أنسب فکأنه من تصحیف النساخ أو کان فی قراءتهم علیهم السلام هکذا أو نقل بالمعنی جمعا بین الآیات.

و سورة النور أنزلت کأن هذا جواب عن اعتراض مقدر و هو أنه لما

أنزل الله فی سورة النساء مرتین إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ و هی تدل علی عدم ترتب العذاب علی غیر الشرک فیمکن کونها ناسخة للآیات الدالة علی عقوبات أصحاب الکبائر و عدم کونهم من المؤمنین.

فأجاب علیه السلام بعد التنزل عن عدم المخالفة بین هذه الآیة و تلک الآیات لأن تجویز المغفرة لمن شاء الله لا ینافی استحقاقهم للعذاب و العقاب و خروجهم عن الإیمان بأحد معانیه بأن أکثر ما أوردنا من الآیات و استدللنا بها إنما هی فی سورة النور و هی نزلت بعد سورة النساء فکیف تکون آیة النساء ناسخة لها فلو احتاج التوفیق إلی القول بالنسخ لکان الأمر بعکس ما قلتم مع أنه لا قائل بالفصل ثم استدل علیه السلام علی ذلک بأن الله تعالی قال فی سورة النساء أَوْ یَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِیلًا و السبیل هو الذی ذکره من الحد فی سورة النور و یحتمل أن یکون الغرض إفادة دلیل آخر علی ما سبق من نزول الأحکام مدرجا و نسخ الأشد للأضعف لکن الأول أظهر.

وَ اللَّاتِی یَأْتِینَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِکُمْ‌⁽¹⁾ذهب الأکثر إلی أن المراد بالفاحشة الزنا و قیل هی المساحقة فَاسْتَشْهِدُوا عَلَیْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْکُمْ الخطاب للأئمة و الحکام بطلب أربعة رجال من المسلمین شهودا علیهن و قیل الخطاب للأزواج فَإِنْ شَهِدُوا أی الأربعة فَأَمْسِکُوهُنَ أی فاحبسوهن فِی الْبُیُوتِ حَتَّی یَتَوَفَّاهُنَ أی یدرکهن الْمَوْتُ قیل أرید به صیانتهن عن مثل فعلهن و الأکثر علی أنه علی وجه الحد علی الزنا.

قالوا کان فی بدو الإسلام إن فجرت المرأة و قام علیها أربعة شهود حبست فی البیت أبدا حتی تموت ثم نسخ ذلک بالرجم فی المحصنین و الجلد فی البکرین أَوْ یَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِیلًا أی ببیان الحکم کما مر و قیل بالتوبة أو بالنکاح المغنی عن السفاح و قالوا لما نزل قوله تعالی الزَّانِیَةُ وَ الزَّانِی فَاجْلِدُوا

قال النبی صلی الله علیه و آله خذوا عنی قد جعل الله لهن سبیلا⁽¹⁾سُورَةٌ أی هذه سورة أو فیما أوحینا إلیک سورة أَنْزَلْناها صفة وَ فَرَضْناها أی فرضنا ما فیها من الأحکام لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ فتتقون الحرام الزَّانِیَةُ وَ الزَّانِی قیل أی فیما فرضنا أو أنزلنا حکمهما و هو الجلد و یجوز أن یرفعا بالابتداء و الخبر فَاجْلِدُوا إلی قوله رَأْفَةٌ أی رحمة فِی دِینِ اللَّهِ أی فی طاعته و إقامة حده فتعطلوه أو تسامحوا فیه إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ فإن الإیمان یقتضی الجد فی طاعة الله.

ثم اعلم أن عدم ذکر الولایة فی هذا الخبر مع أنه الغرض الأصلی منه لنوع من التقیة لأنه علیه السلام ذکره إلزاما علیهم حیث أنکروا کون الولایة جزءا من الإیمان

**[ترجمه]بودن این امر در مشیت خداوند، می­تواند مبنی بر عقایدی باشد که اغلب متکلمان ذکر کرده­اند که گفته­اند خلف وعده امر ناپسندی است و سر زدن آن از خداوند محال است اما خلف وعید نیکوست و از خداوند سر می­زند و دروغ نیست. طبق گفته طبرسی قدس سره و روایت عاصم بن ابی النجود از ابن عباس، در مورد این آیه: «فجزاؤه جهنم» گفته شده است که جزای او این است که اگر خواست او را عذاب می­کند و اگر خواست او را می­بخشد. و از ابو صالح و بکر بن عبد الله و غیره روایت شده است که همان­طور که انسان به کسی که او را آزار می­دهد می­گوید: اگر فلان کار را انجام دهی کشته می­شوی و کتک می­خوری، اگر این مجازات­ها را در مورد او انجام ندهد دروغ نگفته است. - . مجمع البیان 3 : 93 -

یا اشاره دارد به این آیه: «إن الله لا یغفر أن یشرک به و یغفر ما دون ذلک لمن یشاء» - . نساء / 47 -

که دلالت بر این دارد که خداوند گناهان کمتر از شرک را می­بخشد و قتل هم جزو آن است و داخل در مشیت خداوند است. همان­طور که در مجمع البیان فرموده: جماعتی از تابعین گفته‌اند: آیه لیّن این آیه است که فرمود: «إن الله لا یغفر أن یشرک به» تا آخر آیه، پس از این آیه سخت نازل شد: «و من یقتل مؤمنا متعمدا.» - . مجمع البیان 3 : 93 -

تا آخر آیه. و بنا بر احتمال اول، پاسخ او مبنی بر این است که آیه قتل فقط مشتمل بر وعید نیست، بلکه شامل کسانی می­شود که خداوند بر آن‌ها خشم گرفته و آن‌ها را لعن کرده است. و اگر بدون توبه کردن یا چیزی که سبب آمرزش او می­شود به بهشت وارد شود، این دروغ است. و نه بر او خشم می­گیرد و نه لعن می‌شود و نه از رحمت خداوند دور می­شود. و بنا بر احتمال دوم، پاسخ مبتنی بر دو وجه است: یکی اینکه قتل مذکور داخل در شرک و کفر است و خداوند عامل آن را لعن کرده است و تنها کافر در لسان خداوند لعن می­شود. و دیگر اینکه این مساله به کسانی که مورد بخشش خداوند قرار می­گیرند، مربوط نمی­شود و ذکر کرده که او مورد خشم واقع شده و لعین است. و واضح است که چنین شخصی مورد آمرزش قرار نمی­گیرد. و این دو وجه به هم نزدیک است. «و قد بیّن ذلک» مشار الیه آیه سوره احزاب است: «إن الله لعن الکافرین».

«و انزل» یعنی در سوره نساء هم چنین مضمونی وارد شده است. «من أکله» بدل اشتمال برای مال یتیم است. «إن الذین یأکلون أموال الیتامی ظلما» به گفته صاحب مجمع، یعنی از اموال یتیمان سود می­برند و ظالمانه و به ناحق در آن تصرف می­کنند و مراد از آیه، حصر حکم بر خوردن نبوده است بلکه در آن منحصر شده است زیرا اغلب منافع اموال یتیمان از راه خوردن مورد تصرف قرار می­گیرد. «إنما یأکلون فی بطونهم نارا» در این سخن دو وجه است: وجه اول: در روز قیامت آتش از دهان و گوش و بینی آنان شعله می­کشد تا همه بدانند که آنان کسانی بودند که اموال یتیمان را می­خوردند. از سدی و از امام باقر علیه ­السلام روایت است که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: در روز قیامت مردم از قبرهای خود برانگیخته می­شوند در حالی­ که آتش از دهان­های آنان شعله می­کشد. گفته شد ای رسول خدا، آن‌ها چه کسانی هستند؟ و حضرت این آیه را تلاوت فرمود.

و وجه دیگر این است که این موضوع بر وجه تمثیل ذکر شود، از این جهت که هر کس این کار را انجام دهد، به جهنم می­رود و شکمش با آتش پر می­شود. و این مجازات کسانی است که مال یتیم را خورده­اند. «و سیصلون سعیرا» یعنی همیشه در آتشی بزرگ و شعله­ور می­مانند و شکم برای تاکید ذکر شده است، مثل اینکه بگویی: «نظرت بعینی» و «قلت بلسانی» و «أخذت بیدی» و «مشیت برجلی.» - . مجمع البیان 3 : 12 - 13 -

و «أنزل فی الکیل» پس اگر گفته شود که سوره مطففین از سوره­های مکی است و هدف در اینجا بیان تکالیف جدید در مدینه است، می­گوییم: با آنکه مفسران در این سوره اختلاف نظر دارند اما از گفته‌های آنان نمی­توان سودی برد. طبق گفته صاحب مجمع البیان، این سوره مکی است و به روایت معدل از حسن و ضحاک و عکرمه، مدنی است و به گفته ابن عباس و قتاده هشت آیه از آن مدنی نیست. «إن الذین أجرموا» تا پایان سوره. - . مجمع البیان 10 : 450 -

پس خبر، سخن این گروه را تایید می­کند. و مطالبی که در سبب نزول صدر سوره از عکرمه از ابن عباس در مجمع البیان روایت شده است، آن را تایید می­کند: هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به مدینه آمد، اهالی مدینه جزء کم­فروش­ترین مردم بودند. پس خداوند عز و جل این آیه را نازل کرد: «ویل للمطففین» پس از آن، آن‌ها کم­فروشی خود را کنار گذاشتند و رعایت انصاف و عدالت را کردند. و از سدی روایت است هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به مدینه آمد، مردی به نام ابو جهینه در مدینه زندگی می­کرد که دو پیمانه داشت که یکی پیمانه فروش و دیگری پیمانه خرید او بود. و این آیات نازل شد. - . مجمع البیان 10 : 452 - و نیز اینکه طبرسی رحمه الله آن را در ترتیب نزول سوره­ها، آخرین سوره مکی ذکر کرد، سخن این گروه را به ذهن نزدیک می‌کند. - . مجمع البیان 10 : 405 - می­توان گفت که نزول آن پس از هجرت و قبل از نزول مدینه بوده است.

و معنای ویل در فرهنگ لغت، نزول شر است و «ویل» کلمه عذاب و نام وادی در جهنم یا چاهی در دوزخ یا دری از جهنم است. پایان. و استدلال حضرت این بوده است که ویل در قرآن کریم، تنها برای کافران استفاده شده است. مانند: «فویل لهم مما کتبت أیدیهم و ویل لهم مما یکسبون.» - . بقره / 79 - و «ویل للکافرین من عذاب شدید.» - . ابراهیم / 2 -

«فویل للذین ظلموا من عذاب یوم ألیم.» - . زخرف / 65 - «ویل لکل همزة لمزة» «یا ویلنا من بعثنا من مرقدنا» - . یس / 52 - «یا ویلنا إنا کنا طاغین» - . قلم / 31 - و در مجمع «ویل للمطففین» کسانی که کم­فروشی می­کنند و حقوق مردم را به طور کامل ادا نمی­کنند. به گفته زجاج، به این دلیل به آن‌ها مطفف گفته شده که گویا از وزن پیمانه جز چیز کم و اندکی از آن برنمی­داشتند.

«و انزل فی العهد» یعنی در سوره آل عمران که یک سوره مدنی است آمده: «إن الذین یشترون بعهد الله» - . آل عمران / 77 -

شاید منظور از عهد در اینجا، آن­طور که از ظاهر حدیث پیداست، آن چیزی باشد که با خدا بر آن­ عهد بستند و آن‌ها به آن وفا نکردند. «و بالیمین» سوگندهایی است که در آینده آن را بجا می­آورند و سپس آن را می­شکنند. و احتمال دارد که منظور قسم­های دروغ باشد. و احتمال دارد که عهد شامل بیعت هم باشد و آن عهدی که آن‌ها با رسول خدا بستند سپس آن را شکستند. و طبق گفته راغب، عهد به معنای حفظ چیزی و رعایت حال آن است. و شخص مطمئنی که وفای به عهد می­کند نیز عهد نام دارد. خداوند عز و جل فرمود: «و أوفوا بالعهد إن العهد کان مسؤلا» - . اسراء / 34 - یعنی به حفظ سوگندهای خود پایبند باشید. و «عهد فلان إلی فلان»، یعنی عهد و پیمان را بر دوش او انداخت و او را به حفظ آن توصیه کرد. خداوند عز و جل فرمود: «و لقد عهدنا إلی آدم» - . طه / 115 -

و عهد خداوند گاهی به آن چیزی است که به عقل­های ما می­نشاند و گاهی به آن چیزی است که در کتاب خود و در سنت رسول به آن دستور داده و گاهی به آنچه که ما پیوسته آن را انجام می‌دهیم، اما در اصل دین لازم نیست؛ مانند نذورات و امثال آن. - . مفردات غریب القرآن: 350 -

و اما آنچه که مفسران در آن آیه ذکر کرده­اند به گفته طبرسی قدس سره در مورد گروهی از کاهنان یهودی نازل شد که مطالبی راجع به محمد صلی الله علیه و آله و سلم را در تورات، مخفی کردند و چیزی جز آن را جایگزین آن کردند و بنا به گفته عکرمه برای اینکه ریاست خود را بر دیگران از دست ندهند، سوگند خوردند که آن مطالب از جانب خداوند نازل شده است و گفته شده که در شأن اشعث بن قیس و یکی از دشمنان او که می­خواست در نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم سوگند یاد کند، بوده است و به روایت ابن جریح، هنگامی که این آیه نازل شد، اشعث مجازات شد و به حق اعتراف کرد و از مجاهد و شعبی روایت شده که در شأن مردی نازل شد که در تبلیغ کالای خود سوگند دروغی یاد کرد. سپس فرمود: «إن الذین یشترون بعهد الله» یعنی اوامر خداوند را به بهای آنچه آن‌ها را ملزم کرده به آن وفادار بمانند، می­فروشند. و گفته شده معنای آن، کسانی است که پیمان خدا را می­شکنند و آن را نقض می­کنند. «و أیمانهم» یعنی و به قسم­های دروغ. «ثمنا قلیلا» یعنی بهای اندکی، زیرا در مقایسه با ثوابی که از دست می­دهند و عذابی که آن را به جان می­خرند بسیار اندک است. و گفته شده عهد، طاعاتی است که خداوند متعال آن را بر انسان واجب کرده و اعمال حرامی که انسان را از انجام آن نهی کرده است. و گفته شده به معنای تنفر از باطل و پیروی از حق در عقل انسان است. «أولئک لا خلاق لهم» یعنی بهره چندانی در نعمت‌های اخروی نمی­برند. «و لا یکلمهم الله» یعنی چیزی که سبب خشنودی آنان شود یا اینکه هیچ سخنی با آن‌ها نمی­گوید. و اینکه محاسبه آنان توسط فرشتگان انجام می­شود، موجب خواری آنان است. «و لا ینظر إلیهم یوم القیامة» یعنی بر آن‌ها دل نمی­سوزاند و رحم نمی­کند. همان­طور که به کسی بگویی به من نگاه کن و منظور تو این باشد که به من رحم کن. «و لا یزکیهم» یعنی آن‌ها را تطهیر نمی­کند و گفته شده آن‌ها را به جایگاه افراد زکیّ نمی­رساند و یا اینکه با مغفرت و آمرزش، آن‌ها را از آلودگی گناهان و معاصی پاک نمی­کند بلکه آن‌ها را مجازات می­کند و به زکیّ بودن آن‌ها حکم نمی­دهد و این نام را بر ایشان نمی­نهد. بلکه به این حکم می­کند که آن‌ها کافر و فاجر هستند. «و لهم عذاب ألیم» یعنی دردناک و آزار دهنده. - . مجمع البیان 2 : 462 و 463 -

بیضاوی گفته: یعنی عهدی که بسته­اند تا به خدا و پیامبر ایمان داشته باشند و به امانات و سوگندهای خود وفادار بمانند، و سوگندی که خوردند که ما به خدا ایمان داریم و او را یاری می­کنیم، همه را به بهای اندکی فروختند. «ثمنا قلیلا» متاع دنیا است. «و لا یکلمهم الله» در ظاهر این سخن کنایه از خشم خداوند بر آنان است که فرمود: «و لا ینظر إلیهم یوم القیامة» زیرا هر کس بر دیگری خشم بگیرد، و او را خوار بداند، از او روی می­گرداند و با او حرف نمی­زند و به او توجه نمی­کند. همان طور که اگر کسی به دیگری عنایت داشته باشد، با او سخن می­گوید و بسیار به او نگاه می­کند. «و لا یزکیهم» یعنی آن‌ها را نمی­ستاید. - . انوار التنزیل: 70 - پایان. و ظاهر خبر این است که ناقض عهد و شکننده قسم به هیچ وجه به بهشت وارد نمی­شود. می­توان گفت به این دلیل است که او این کار راحلال شمرده یا اینکه ابتدا به بهشت وارد نمی­شود که همان مشرکان و کافران هستند. اما ظاهر سخن مفسران، با سیاق این حدیث منافات دارد. و می­توان گفت که آن‌ها شایستگی ورود به بهشت را ندارند و چون خداوند این وعده را به آنان نداده است، پس انجام این کار بر او لازم نیست، مگر آنکه از فضل خود آن‌ها را به بهشت وارد کند.

«و انزل بالمدینه»، یعنی در سوره نور که یک سوره مدنی است چنین نازل شد: «و الزانی لا ینکح» به گفته صاحب مجمع البیان بنا بر چند وجه در تفسیر آن اختلاف نظر وجود دارد: یکی اینکه منظور از ازدواج عقد باشد و سبب نزول آیه این است که مرد مسلمانی از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم اجازه خواست که با ام مهزول ازدواج کند. ام مهزول زن بدکاره­ای بود و بر در خانه خود پرچمی به نشانه این کار برافراشته بود. به روایت از ابن عباس و غیر او، این آیه در این هنگام نازل شد و منظور از آن نهی است اگرچه در ظاهر، یک جمله خبری است. و وجه دوم این است که نکاح در اینجا به معنای آمیزش جنسی است و معنا این است که آن دو در زنا با هم شریکند. و آن زن هم به اندازه مرد گناهکار است. مثل این آیه: «الخبیثات للخبیثین و الخبیثون للخبیثات.» - . نور / 26 - یعنی به شیوه اغلب اعم ذکر شده است. و وجه سوم که از سعید بن مسیب و گروهی دیگر است، این است که این حکم، در مورد همه مردان و زنان زناکار نازل شده و سپس با این آیه نسخ شده است: «و أنکحوا الأیامی منکم.» - . نور / 32 - و وجه چهارم این است که منظور از آن، عقد باشد و این حکم، در همه زناکاران ثابت است که هر کس با زنی زنا کند، نمی­تواند با او ازدواج کند. این روایت از گروهی از صحابه نقل شده است و به این دلیل خداوند زناکار و مشرک را با هم ذکر کرده است تا زنا را گناهی بزرگ جلوه دهد و نمی­توان گفت که این آیه خبر است. زیرا ما می­بینیم که مرد زناکار با زنی که زنا نکرده ازدواج می­کند، اما در اینجا منظور، حکم هر مرد زناکار، یا نهی است؛ خواه منظور از آن ازدواج وطی باشد یا عقد باشد و حقیقت نکاح در لغت وطی است «و حرم ذلک علی المؤمنین» یعنی ازدواج با زنان زناکار را حرام گردانید، یا اینکه زنا را بر مومنان حرام کرد. و کسی جز زناکار یا مشرک نباید با آن‌ها ازدواج کند و یا آن‌ها را وطی کند. پایان. - . مجمع البیان 7 : 125 -

تقریبا همه صحابه این نظر را دارند که ازدواج با زنانی که به زنا شهره هستند، مکروه است و شیخ مفید و شیخ طوسی و گروهی دیگر، توبه را راه حل آن دانسته‌اند؛ خواه کسی که قصد ازدواج با او را دارد با او زنا کند یا غیر او. به دلیل آیه سابق و بعضی اخبار. و در پاسخ این آیه گفته شده که منظور از نکاح وطی بوده و یا اینکه حکم آن با این آیه نسخ شده است: «و أنکحوا الأیامی منکم» - . نور / 32 - و یا با این آیه «فانکحوا ما طاب لکم» - . نساء / 3 - یا با این آیه «و أحل لکم ما وراء ذلکم.» - . نساء / 23 - و آیه اول بر خلاف ظاهر است و اگر مراد از آن وطی باشد، این سخن فایده ظاهری ندارد و آیه دوم، بر خلاف اصل است با اینکه معنای «طاب» در حلال شدن و «وراء ذلکم» سایر اصناف زنان ظهور دارد و این مساله با حرام شدن به خاطر عارض شدن زنا منافاتی ندارد.

و ظاهر این است که حضرت علیه­ السلام با این آیه بر این موضوع استدلال کرده است که خداوند متعال زنان و مردان زناکار را در این آیه از گروه مومنان خارج کرده زیرا بین آن‌ها و مومنان مقابله برقرار کرده است. و از ظاهر آیه پیداست که منظور این است که مرد زناکار فقط باید با زن زناکار یا مشرک ازدواج کند، و همین­طور زن زناکار فقط باید با مرد زناکار یا مشرک ازدواج کند. و انجام این عمل شایسته مومن نیست و انجام آن بر او حرام است. و یا به معنای حرام بودن یا کراهیت شدید و یا محرومیت است، همان­طور که خداوند سبحان فرمود: «و حرمنا علیه المراضع» - . قصص / 12 -

و پیداست که او نام این دو را ایمان ننهاد، زیرا تضاد بین آن دو را می­دانست با اینکه آن دو و مرد و زن مشرک را با هم آورده است. و در آن نیز اشاره­ای به عدم ایمان آن‌ها وجود دارد.

و این بهترین وجهی است که برای آیه و خبر به ذهن می­رسد. اگر آیه را بر وجه دیگری تاویل کنیم، معنای آن ظاهرا درست نمی­شود. اگر نکاح به معنای وطی گرفته شود، پس یا سخن در نهی موکد است یا بر مبنای معنای خبر دادن است، و بنا بر احتمال اول، معنای آن نهی از این است که مرد زناکار غیر از زن زناکار یا مشرکه را وطی کند و جایز است که او این دو قسم زن را وطی کند که اشکال این بیان پوشیده نیست؛ و همچنین عکس این صورت یعنی مرد مشرک و زانی از وطی زن مؤمنه نهی شده‌اند؛ و بر مبنای دوم، اگر منظور از وطی چیزی غیر از زنا یا اعم از آن باشد، این سخن دروغ است. و اگر منظور از آن زنا باشد، این سخن بی­فایده است. و اگر به معنای عقد گرفته شود، اگر در قوت نهی باشد مفاد آن نهی است از اینکه مرد زناکار با غیر زن زناکار یا مشرک ازدواج کند. و نهی از جواز ازدواج چنین مردی با این دو زن و نهی از جواز ازدواج زن زناکار نیز با مرد زناکار یا مشرک می‌باشد. البته کسی به این نظر قائل نیست. و اگر خبر بود، پس دروغ است. و به ناچار باید آیه را بر آنچه که گفتیم تاویل کنیم. پس استدلال امام در غایت وضوح و روشنی است و از آن پیداست که این استدلال به معنای حرام بودن ازدواج آن دو نیست. بلکه این جمله: «و حرم ذلک» بر این دلالت دارد که این ازدواج حرام است، اگر آن را بر معنای محرومیت حمل نکنیم و حمل آن بر معنای کراهت شدید با وجود معارض قوی در جواز، بعید نیست با اینکه محتمل است که «ذلک» اشاره به زنا باشد و این جمله، تعلیلیه و یا حالیه باشد.

در جمله «لیس یمتری»، امتراء به معنای شک است و این جمله تا عبارت «إنه قال» معترضه است و مرجع ضمیر «فیه»، پیامبر است. و «إنه قال» بدل اشتمال است برای ضمیر و عبارت «لا یزنی» اوّلاً مفعول قال است و جمله معترضه برای توضیح این است که خبر، معلوم متواتر بین هر دو گروه شیعه و سنی است و گویا منظور از «حین یزنی» و «حین یسرق» زمان اصرار بر این دو عمل باشد و توبه نکند و هیچ فسادی در جدا شدن ایمان به معنایی که آن را ذکر کردیم نیست؛ ایمانی که مشتمل است بر انجام واجبات و ترک گناهان کبیره و با این کار إجمالا مستحق عذاب می‌شود نه جاودانگی در آتش و کسانی که این نظر را ندارند، تاویل­های بعیدی را برای آن آورده­اند.

در نهایه در مورد این حدیث گفته است: «لا یزنی الزانی و هو مؤمن» گفته شده معنای حدیث نهی است اگر چه به شکل خبر آمده است و در اصل حذف یاء از «یزنی» صورت گرفته؛ یعنی«لا یزن المؤمن و لا یسرق و لا یشرب» بوده است چرا که این اعمال شایسته مومن نیست و گفته شده که این سخن تهدیدی است که مراد از آن نهی است. مانند: «لا إیمان لمن لا أمانة له» یعنی کسی که امانت دار نیست، ایمان ندارد و «المسلم من سلم المسلمون من لسانه و یده» یعنی مسلمان کسی است که مسلمانان از زبان و دست او سالم باشند؛ و گفته شده معنای آن این است که مؤمن در حال کمال ایمانش دست به زنا نمی­زند. و گفته شده معنا این است که هوا و هوس، ایمان را می‌پوشاند و تنها چیزی که شخص هوسباز می‌بیند، هوای نفس اوست و او به ایمانش که او را از ارتکاب گناه بازمی­دارد، هیچ توجهی نمی­کند، گویا در آن حالت ایمان نابود شده است. و ابن عباس گفته: ایمان مایه تطهیر است و وقتی بنده مرتکب گناهی می­شود ایمان او از بین می­رود. حدیث دیگری هم از او هست که می­گوید وقتی مردی زنا می­کند، ایمان او مثل سایه­ای از بالای سرش بیرون می­رود. و هنگامی که دست از این کار برداشت، ایمان او بازمی­گردد و همه این­ها بر سبیل مجاز و نفی کمال گفته شده است نه به این شکل که بر سبیل حقیقت، ایمان به شکل کامل از بین برود.

و گفته شده اگر کسی این کار را حلال بشمرد، مومن نیست و گفته شده از عذاب آن ایمن نیست. و گفته شده منظور، نفی مدح است. یعنی به او مومن گفته نمی­شود بلکه زناکار یا دزد می­گویند. و گفته شده برای نفی بصیرت است، یعنی چنین شخصی بصیرت ندارد. و به گفته ابن عباس، یعنی نوری ندارد و گفته شده یعنی ایمانی در دل او وجود ندارد. و گفته شده یعنی عاقل نیست، زیرا گناه با وجود عذاب مرجوح می­شود و حکم به چنین امر مرجوحی بر خلاف عقل است. و گفته شده منظور از آن نفی حیا است و حیا شعبه­ای از ایمان است، یعنی از خداوند سبحان شرم نمی­کند و دوری و ناپسندی همه این وجوه از ذهن آشکار است.

«و انزل بالمدینة» یعنی همچنین در سوره نور هم نازل فرمود: «و الذین یرمون المحصنات» - . نور / 4 -

یعنی زنان عفیف و پاکدامن را به زنا متهم می­کنند. «ثم لم یأتوا بأربعة شهداء» یعنی با چهار شاهد عادل که شهادت دهند آن‌ها افراد متهم را در حال زنا دیدند. «فاجلدوهم ثمانین جلدة» خبر «الذین» همراه با تاویل است؛ «و لا تقبلوا لهم شهادة» خبر دوم و نکره بودن «شهادة» برای افاده عمومیت است. یعنی در هر امری که بود. «أبدا» تاکید برای عمومیت است، یعنی مادامی که توبه نکرد. «و أولئک هم الفاسقون» یعنی در بالاترین مرتبه فسق. به طوری­که گویا هیچ فاسقی جز آنان وجود ندارد. خداوند با اسم اشاره از آن‌ها یاد کرده است و خبر را به شکل معرفه آورده و ضمیر فصل را برای مبالغه در ادعای حصر فسق در آن‌ها ذکر کرده و آن را بر ایشان بر سبیل انحصار آورده است. گفته شده می‌تواند جمله حالیه یا معترضه باشد که جاری مجرای تعلیل است برای عدم پذیرفتن شهادت. «إلا الذین تابوا» از تهمت زدن توبه کردند و پشیمان گشتند و در صدد جبران مافات برآمدند. «من بعد ذلک» یعنی پس از اجرای مجازات و گفته شده پس از تهمت زدن و «أصلحوا» درونشان را و اعمالشان را، پس به دلیل توبه به راه راست هدایت شدند یعنی به حد خوردن خود راضی شدند و از شخصی که به او تهمت زدند حلالیت طلبیدند و تصمیم گرفتند که دیگر این گناه و طبق قولی هیچ گناه دیگری را مرتکب نشوند. در مجمع آمده که از شروط توبه تهمت­زننده این است که خود را در آنچه گفته تکذیب کند و اگر این کار را نکرد، شهادت او پذیرفته نیست. - . مجمع البیان 7 : 126 - «فإن الله غفور رحیم» علت برای استثناء است.

در مورد جمله «فبرأه الله» باید گفت که ظاهرا استدلال حضرت علیه السلام برای عدم وصف آنان به ایمان، وصف آن‌ها به فسق بوده است. زیرا فسق در قرآن کریم همیشه با کفر آمده است و فاسق در قرآن کریم تنها به کافر اطلاق می­شود مانند: «أ فمن کان مؤمنا کمن کان فاسقا.» - . سجده / 18 -

حضرت ایمان و فسق را در مقابل هم آورده است و دلالت کرده بر اینکه فاسق مومن نیست. و فرمود: «إن المنافقین هم الفاسقون.» - . برائت / 67 - او فسق را در نفاق حصر کرد و خداوند فاسق را منافق گرداند و از دوستان و همنشینان ابلیس قرار داد زیرا فسق را بر آن دو اطلاق کرد و وقتی در آیات تامل کنی و آن را بررسی کنی، می­بینی که در همه آیات، فاسق فقط بر کافر اطلاق شده است. به گفته راغب، «فسق فلان» یعنی از حدود شرع خارج شد و این از «فسق الرطب» گرفته شده است، یعنی خرما از پوست خود خارج شد و فسق اعم از کفر است. فسق هم با گناه کم و هم با گناه بسیار محقق می‌شود. اما در عرف بیشتر به گناهان بسیار اطلاق می­شود. و فاسق بیشتر به کسی گفته می­شود که به احکام شرع پایبند است و به آن معتقد است، اما پس از مدتی همه آن یا تعدادی از آن را انجام نمی­دهد. و دلیل اینکه به کافر فاسق گفته می­شود این است که او حکمی را که عقل آن را الزامی دانسته و فطرت آن را اقتضا می­کند، به زیر پا نهاده است. خداوند عز و جل فرمود: «ففسق عن أمر ربه» - . کهف / 50 - «ففسقوا فیها فحق علیها القول» - . اسراء / 16 - «و أکثرهم الفاسقون» - . آل عمران / 110 - «و أولئک هم الفاسقون» - . مائده / 47 - «أ فمن کان مؤمنا کمن کان فاسقا لا یستوون» و فرمود: «و من کفر بعد ذلک فأولئک هم الفاسقون» - . نور / 55 -

و خداوند متعال فرمود: «و أما الذین فسقوا فمأواهم النار» - . سجده / 20 - «و الذین کذبوا بآیاتنا یمسهم العذاب بما کانوا یفسقون» - . انعام / 49 - «و الله لا یهدی القوم الفاسقین» - . توبه / 25 - «إن المنافقین هم الفاسقون» - . توبه / 68 - «کذلک حقت کلمة ربک علی الذین فسقوا أنهم لا یؤمنون» - . یونس / 33 مراجعه شود به مفردات: 380 - و «جعله» یعنی تهمت­زنندگان را. «المحصنات» یعنی زنان پاکدامن. «الغافلات» از تهمتی که به آن‌ها زده شد. «المؤمنات» به خداوند و پیامبر او و آیاتی که آورد. «لعنوا فی الدنیا و الآخرة» به خاطر تهمتی که به آن زنان زدند. «و لهم عذاب عظیم» به خاطر شدت گناهانشان. «یوم تشهد علیهم» ظرف است برای رساندن معنای استقراری که در«لهم» است و نه عذاب «ألسنتهم و أیدیهم» - . یس / 65 -

به آن اعتراف می­کنند چون خداوند آن‌ها را به سخن گفتن وامی­دارد بدون اینکه خودشان اختیاری در آن داشته باشند .

یا اینکه نشانه­های گناه را بر اعضا آشکار می­کند. جمله «و لیست تشهد» دلالت بر آن دارد که شهادت اعضا و جوارح فقط برای کافران است، همان­طور که گروهی از مفسران و شیخ بهایی رحمه الله در اربعین آن را ذکر کرده­اند.

جمله «فیعطی کتابه بیمینه» یعنی آن را می­خواند و هر کس که اعضایش به سخن آیند، بر دهانش مهر زده می­شود. زیرا خداوند متعال فرمود: «الیوم نختم علی أفواههم و تکلمنا أیدیهم» یا به این دلیل که سیاق آیات شهادت اعضا، بر نهایت خشم دلالت می­کند و آیات نازل شده در مورد مومنان بر نهایت لطف خداوند مشتمل است. مانند آیه «یوم ندعوا کل أناس بإمامهم فمن أوتی» یعنی از دعوت‌شدگان. «کتابه بیمینه» یعنی نامه عملش. «فأولئک یقرؤن کتابهم» از آنچه که در آن دیده ا­ند شاد شده­اند. «و لا یظلمون فتیلا» - . اسراء / 71 -

یعنی حتی ذره­ای از پاداش آن‌ها کم نمی­شود و «فتیل» به معنای رشته پیچیده شده است و رشته­های درون هسته خرما نیز فتیل نام دارد، چون شبیه به آن است و یا به معنای نخ یا چرکی است که بین انگشتان تابانیده می­شود و مثلی است برای چیزهای کوچک و کم­ارزش.

و بدان که این مضمون در مواضعی از قرآن کریم وارد شده است. اول در سوره بنی­اسرائیل: «فمن أوتی کتابه بیمینه» تا پایان آنچه که در حدیث آمده است و دوم در سوره الحاقه: «فأما من أوتی کتابه بیمینه فیقول هاؤم اقرؤا کتابیه» - . الحاقه / 19 - و سوم در انشقاق: «فأما من أوتی کتابه بیمینه فسوف یحاسب حسابا یسیرا» - . انشقاق / 8 - و اگرچه مطالب حدیث با مورد اول همخوانی بیشتری دارد، اما به هیچ یک از این­ها مربوط نمی­شود. شاید این از اشتباه نساخ بوده است یا قرائت ائمه علیهم السلام بدین شکل بوده است یا به خاطر جمع بین آیات، آن‌ها را نقل به معنا کرده است.

«و سورة النور انزلت» گویا این پاسخی برای یک جمله معترضه مقدّر است که دو بار در سوره نساء ذکر شده است: «إن الله لا یغفر أن یشرک به و یغفر ما دون ذلک لمن یشاء» که بر عدم نزول عذاب بر غیر مشرک دلالت دارد. شاید این آیه آیات دالّ بر مجازات­های گناهان کبیره و اینکه صاحبان آن مومن نیستند را نسخ کند.

حضرت پس از آن­که از عدم اختلاف بین این آیه و آن آیات تنزّل فرمود، به اینکه جایز باشد که خداوند هر کس را که بخواهد بیامرزد، با اینکه آن‌ها مستحق عذاب و عقاب باشند و به یکی از معانی ایمان از آن خارج شده باشند، و این منافاتی ندارد، این گونه پاسخ داد: بیشتر آیاتی که به آن استشهاد کردیم، متعلق به سوره نور بود که پس از سوره نساء نازل شد پس نمی­توان گفت که آیات سوره نساء، نسخ کننده آیات سوره نور است. اگر برای هماهنگ کردن آیات، قبول نسخ ضروری باشد، موضوع برعکس آنچه گفتید می­شود. اما قائل به فصل در بین نیست سپس حضرت بر مطلب خود استدلال فرمود که خداوند متعال، در سوره نساء فرمود: «أو یجعل الله لهن سبیلا» و سبیل، مجازاتی است که در سوره نور ذکر شده است و غرض می­تواند ارائه دلیلی باشد بر نزول تدریجی احکام و نسخ اضعف توسط اشدّ. اما نظر اول ارجح است.

«و اللاتی یأتین الفاحشة من نسائکم» - . نساء / 15 - از نظر اغلب مفسران، منظور از فاحشه زنا است و یا شاید منظور از آن مساحقه است. «فاستشهدوا علیهن أربعة منکم» خطاب به رهبران و حکّام است که چهار مرد مسلمان را به عنوان شاهد بر آن زنان بگیرند و یا شاید خطاب به شوهران آن­هاست. «فإن شهدوا» یعنی آن چهار نفر. «فأمسکوهن» یعنی آن‌ها را حبس کنید. «فی البیوت حتی یتوفاهن» تا اینکه بگیرد آنان را. «الموت» شاید به این دلیل که دیگر نتوانند چنین کاری را انجام دهند و نظر غالب این است که این کار برای قرار دادن مجازاتی برای زنا است.

می­گویند در زمان صدر اسلام اگر زنی مرتکب زنا می­شد و چهار نفر شاهد به گناه او شهادت می­دادند، آن زن در خانه حبس می­شد تا بمیرد. سپس این آیه با حکم سنگسار کردن زنان مزدوج زناکار و شلاق در پسر و دختر بدون همسر نسخ شد. «أو یجعل الله لهن سبیلا» یعنی به بیان حکم همانطورکه پیش از این گفتیم و یا به وسیله توبه یا ازدواج که آن‌ها را از زنا بی­نیاز کند و می­گویند وقتی این آیه نازل شد: «الزانیة و الزانی فاجلدوا»، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: از من بپذیرید که خداوند برای آن‌ها راهی قرار داده است. - . مجمع البیان 3 : 21 -

«سورة» یعنی این سوره است. یا در آنچه که بر تو نازل کردیم سوره‌ای است. «أنزلناها» جمله وصفیه است. «و فرضناها» یعنی احکام موجود در آن را واجب گرداندیم. «لعلکم تذکرون» پس، از ارتکاب حرام بپرهیزید. «الزانیة و الزانی» یعنی در آنچه که واجب گرداندیم یا حکمش را نازل کردیم که همان شلاق است و جایز است که بنا بر مبتدا بودن یا خبر بودن مرفوع گردند. «فاجلدوا» تا آنجا که می‌فرماید: «رأفة» یعنی رحمت. «فی دین الله» یعنی به خاطر اطاعت از او و پایبند بودن به حدودش، با آنان تسامح نکنید و کیفر آن‌ها را رها نکنید. «إن کنتم تؤمنون» زیرا ایمان موجب جدیت در اطاعت از خداوند می­شود.

و بدان که دلیل عدم ذکر ولایت در این خبر با آن­که غرض اصلی بود، نوعی تقیه است. زیرا حضرت علیه ­السلام به سبب انکار آن‌ها بر آنان الزام کرد که ولایت جزیی از ایمان باشد.

**[ترجمه]

تذییل نفعه جلیل

اعلم أن الذی ظهر لنا من مجموع الآیات المتضافرة و الأخبار المتکاثرة الواردة فی الإیمان و الإسلام و حقائقهما و شرائطهما أن لکل منهما إطلاقات کثیرة فی الکتاب و السنة و لکل منها فوائد و ثمرات تترتب علیه.

فالأول من معانی الإیمان مجموع العقائد الحقة و الأصول الخمسة و الثمرة المترتبة علیه فی الدنیا الأمان من القتل و نهب الأموال و الإهانة إلا أن یأتی بقتل أو فاحشة یوجب القتل أو الحد أو التعزیر و فی الآخرة صحة أعماله و استحقاق الثواب علیها فی الجملة و عدم الخلود فی النار و استحقاق العفو و الشفاعة و یدخل فی الکفر المقابل لهذا الإیمان من سوی الفرقة الناجیة الإمامیة من فرق الإسلام و غیرهم فإنهم مخلدون فی النار سوی المستضعفین منهم کما سیأتی.

الثانی الاعتقادات المذکورة مع الإتیان بالفرائض التی ظهر وجوبها من

القرآن و ترک الکبائر التی أوعد الله علیها النار و علی هذا المعنی أطلق الکافر علی تارک الصلاة و تارک الزکاة و أشباههم و ورد لا یزنی الزانی و هو مؤمن و لا یسرق السارق و هو مؤمن و ثمرة هذا الإیمان عدم استحقاق الإذلال و الإهانة و العذاب فی الدنیا و الآخرة.

الثالث العقائد المذکورة مع فعل جمیع الواجبات و ترک جمیع المحرمات و ثمرته اللحوق بالمقربین و الحشر مع الصدیقین و تضاعف المثوبات و رفع الدرجات.

الرابع ما ذکر مع ضم فعل المندوبات و ترک المکروهات بل المباحات کما ورد فی أخبار صفات المؤمن و بهذا المعنی یختص بالأنبیاء و الأوصیاء کما ورد فی الأخبار الکثیرة تفسیر المؤمنین فی الآیات بالأئمة الطاهرین علیهم السلام و قد ورد فی تفسیر قوله سبحانه وَ ما یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِکُونَ‌⁽¹⁾أن جمیع معاصی الله بل التوسل بغیره تعالی داخلة فی الشرک المذکور فی هذه الآیة و ثمرة هذا الإیمان أنه یؤمن علی الله فیجیز أمانه و أنه لا یرد الله دعوته و سائر ما ورد فی درجاتهم علیهم السلام و منازلهم عند الله تعالی.

و أما الإسلام فیطلق غالبا علی التکلم بالشهادتین و الإقرار الظاهری و إن لم یقترن بالإذعان القلبی و لا بالإقرار بالولایة کما عرفت سابقا و ثمرته إنما تظهر فی الدنیا من حقن دمه و ماله و جواز نکاحه و استحقاقه المیراث و سائر الأحکام الظاهرة للمسلمین و لیس له فی الآخرة من خلاق و قد یطلق علی کل

من معانی الإیمان حتی المعنی الأخیر فیکون بمعنی الاستسلام و الانقیاد التام.

ثم إن الآیات و الأخبار الدالة علی دخول الأعمال فی الإیمان یحتمل وجوها الأول أن یحمل علی ظواهرها و یقال إن العمل داخل فی حقیقة الإیمان علی بعض المعانی الثانی أن یکون الإیمان أصل العقائد لکن یکون تسمیتها إیمانا مشروطة بالأعمال الثالث أن یقال بزیادة الإیمان و تفاوته شدة و ضعفا و تکون الأعمال کثرة و قلة کاشفة عن حصول کل مرتبة من تلک المراتب فإنه لا شک أن لشدة الیقین مدخلا فی کثرة الأعمال الصالحة و ترک المناهی و قد بسطنا الکلام فی ذلک قلیلا فی کتاب عین الحیوة و سیتضح لک بعض ما ذکرنا فی تضاعیف الأخبار الآتیة و لنذکر هنا بعض ما ذکره أصحابنا فی حقیقة الإیمان و الإسلام و معانیهما و شرائطهما.

قال المحقق الطوسی قدس سره القدوسی فی قواعد العقائد المسألة الخامسة فیما به یحصل استحقاق الثواب و العقاب قالوا الإسلام أعم فی الحکم من الإیمان و هما فی الحقیقة شی‌ء واحد أما کونه أعم فلأن من أقر بالشهادتین کان حکمه حکم المسلمین قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لکِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا⁽¹⁾و أما کون الإسلام فی الحقیقة هو الإیمان فلقوله تعالی إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ‌⁽²⁾و اختلفوا فی معناه فقال بعض السلف الإیمان إقرار باللسان و تصدیق بالقلب و عمل صالح بالجوارح و قالت المعتزلة أصول الإیمان خمسة التوحید و العدل و الإقرار بالنبوة و بالوعد و الوعید و القیام بالأمر بالمعروف و النهی عن المنکر و قال الشیعة أصول الإیمان ثلاثة التصدیق بوحدانیة الله تعالی فی ذاته و العدل فی أفعاله و التصدیق بنبوة الأنبیاء و التصدیق بإمامة الأئمة المعصومین و التصدیق بالأحکام التی یعلم یقینا أنه صلی الله علیه و آله حکم بها دون ما فیه الخلاف و الاستتار.

و الکفر یقابل الإیمان و الذنب یقابل العمل الصالح و ینقسم إلی کبائر

و صغائر و یستحق المؤمن بالإجماع الخلود فی الجنة و یستحق الکافر الخلود فی العذاب و صاحب الکبیرة عند الخوارج کافر لأنهم جعلوا العمل الصالح جزءا من الإیمان و عند غیرهم خارج فاسق و المؤمن عند المعتزلة و الوعیدیة لا یکون فاسقا و جعلوا الفاسق الذی لا یکون کافرا منزلة بین المنزلتین الإیمان و الکفر و هو عندهم یکون فی النار خالدا و عند غیرهم المؤمن قد یکون فاسقا و قد لا یکون و تکون عاقبة الأمر علی التقدیرین الخلود فی الجنة.

و قال ره فی التجرید الإیمان التصدیق بالقلب و اللسان و لا یکفی الأول لقوله تعالی وَ اسْتَیْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ‌⁽¹⁾و نحوه و لا الثانی لقوله تعالی قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا و الکفر عدم الإیمان إما مع الضد أو بدونه و الفسق الخروج عن طاعة الله تعالی مع الإیمان به و النفاق إظهار الإیمان به و إخفاء الکفر و الفاسق مؤمن لوجود حده فیه.

و قال العلامة نور الله ضریحه فی الشرح اختلف الناس فی الإیمان علی وجوه کثیرة و لیس هنا موضع ذکرها و الذی اختاره المصنف رضوان الله أنه عبارة عن التصدیق بالقلب و اللسان معا و لا یکفی أحدهما فیه أما التصدیق القلبی فإنه غیر کاف لقوله تعالی وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَیْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ و قوله تعالی فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا کَفَرُوا بِهِ‌⁽²⁾فأثبت لهم المعرفة و الکفر و أما التصدیق اللسانی فإنه غیر کاف أیضا لقوله تعالی قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا الآیة و لا شک فی أن أولئک الأعراب صدقوا بألسنتهم.

و قال ره الکفر فی اللغة هو التغطیة و فی العرف الشرعی هو عدم الإیمان إما مع الضد بأن یعتقد فساد ما هو شرط فی الإیمان أو بدون الضد کالشاک الخالی من الاعتقاد الصحیح و الباطل و الفسق لغة الخروج مطلقا و فی الشرع عبارة عن الخروج عن طاعة الله تعالی فیما دون الکفر و النفاق فی اللغة هو إظهار خلاف الباطن و فی الشرع إظهار الإیمان و إبطان الکفر.

و اختلف الناس فی الفاسق فقالت المعتزلة إن الفاسق لا مؤمن و لا کافر و أثبتوا له منزلة بین المنزلتین و قال الحسن البصری إنه منافق و قالت الزیدیة إنه کافر نعمة و قالت الخوارج إنه کافر و الحق ما ذهب إلیه المصنف و هو مذهب الإمامیة و المرجئة و أصحاب الحدیث و جماعة الأشعریة أنه مؤمن و الدلیل علیه أن حد المؤمن و هو المصدق بقلبه و لسانه فی جمیع ما جاء به النبی صلی الله علیه و آله موجود فیه فیکون مؤمنا انتهی.

و قال الشیخ المفید قدس الله روحه فی کتاب المسائل اتفقت الإمامیة علی أن مرتکب الکبائر من أهل المعرفة و الإقرار لا یخرج بذلک عن الإسلام و أنه مسلم و إن کان فاسقا بما معه من الکبائر و الآثام و وافقهم علی هذا القول المرجئة کافة و أصحاب الحدیث قاطبة و نفر من الزیدیة و أجمعت المعتزلة علی خلاف ذلک و زعموا أن مرتکب الکبائر ممن ذکرناه فاسق لیس بمؤمن و لا مسلم.

و قال قدس سره اتفقت الإمامیة علی أن الإسلام غیر الإیمان و أن کل مؤمن فهو مسلم و لیس کل مسلم مؤمنا و أن الفرق بین هذین المعنیین فی الدین کما کان فی اللسان و وافقهم علی هذا القول المرجئة و أصحاب الحدیث و أجمعت المعتزلة علی عدم الفرق بینهما.

و قال الشهید الثانی قدس سره فی رسالة حقائق الإیمان اعلم أن الإیمان لغة التصدیق کما نص علیه أهلها و هو إفعال من الأمن بمعنی سکون النفس و اطمئنانها لعدم ما یوجب الخوف لها و حینئذ فکان حقیقة آمن به سکنت نفسه و اطمأنت بسبب قبول قوله و امتثال أمره فتکون الباء للسببیة و یحتمل أن یکون بمعنی أمنه التکذیب و المخالفة کما ذکره بعضهم فتکون الباء فیه زائدة و الأول أولی کما لا یخفی و أوفق لمعنی التصدیق و هو یتعدی باللام کقوله تعالی وَ ما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا⁽¹⁾و فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ⁽²⁾و بالباء کقوله تعالی آمَنَّا بِما أَنْزَلْتَ‌⁽³⁾

و أما التصدیق فقد قیل إنه القبول و الإذعان بالقلب کما ذکره أهل المیزان و یمکن أن یقال معناه قبول الخبر أعم من أن یکون بالجنان أو باللسان و یدل علیه قوله تعالی قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا فأخبروا عن أنفسهم بالإیمان و هم من أهل اللسان مع أن الواقع منهم هو الاعتراف باللسان دون الجنان لنفیه عنهم بقوله تعالی قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا و إثبات الاعتراف بقوله تعالی وَ لکِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا⁽¹⁾الدال علی کونه إقرارا بالشهادتین و قد سموه إیمانا بحسب عرفهم و الذی نفاه الله عنهم إنما هو الإیمان فی عرف الشرع.

و أما الإیمان الشرعی فقد اختلف فی بیان حقیقته العبارات بسبب اختلاف الاعتبارات و بیان ذلک أن الإیمان شرعا إما أن یکون من أفعال القلوب فقط أو من أفعال الجوارح فقط أو منهما معا.

فإن کان الأول فهو التصدیق بالقلب فقط و هو مذهب الأشاعرة و جمع من متقدمی الإمامیة و متأخریهم و منهم المحقق الطوسی رحمه الله فی فصوله لکن اختلفوا فی معنی التصدیق فقال أصحابنا هو العلم و قال الأشعریة هو التصدیق النفسانی و عنوا به أنه عبارة عن ربط القلب علی ما علم من إخبار المخبر فهو أمر کسبی یثبت باختیار المصدق و لذا یثاب علیه بخلاف العلم و المعرفة

فإنها ربما تحصل بلا کسب کما فی الضروریات و قد ذکر حاصل ذلک بعض المحققین فقال التصدیق هو أن تنسب باختیارک الصدق إلی المخبر حتی لو وقع ذلک فی القلب من غیر اختیار لم یکن تصدیقا و إن کان معرفة و سنبین إن شاء الله تعالی قصور ذلک.

و إن کان الثانی فإما أن یکون عبارة عن التلفظ بالشهادتین فقط و هو مذهب الکرامیة أو عن جمیع أفعال الجوارح من الطاعات بأسرها فرضا و نفلا و هو مذهب الخوارج و قدماء المعتزلة و العلاف و القاضی عبد الجبار أو عن جمیعها من الواجبات و ترک المحظورات دون النوافل و هو مذهب أبی علی الجبائی و ابنه أبی هاشم و أکثر معتزلة البصرة.

و إن کان الثالث فهو إما أن یکون عبارة عن أفعال القلوب مع جمیع أفعال الجوارح من الطاعات و هو قول المحدثین و جمع من السلف کابن مجاهد و غیره فإنهم قالوا إن الإیمان تصدیق بالجنان و إقرار باللسان و عمل بالأرکان أو یکون عبارة عن التصدیق مع کلمتی الشهادة و نسب إلی طائفة منهم أبو حنیفة أو یکون عبارة عن التصدیق بالقلب مع الإقرار باللسان و هو مذهب المحقق نصیر الدین الطوسی رحمه الله فی تجریده فهذه سبعة مذاهب ذکرت فی الشرح الجدید للتجرید و غیره.

و اعلم أن مفهوم الإیمان علی المذهب الأول یکون تخصیصا للمعنی اللغوی و أما علی المذاهب الباقیة فهو منقول و التخصیص خیر من النقل و هنا بحث و هو أن القائلین بأن الإیمان عبارة عن فعل الطاعات کقدماء المعتزلة و العلاف و الخوارج لا ریب أنهم یوجبون اعتقاد مسائل الأصول و حینئذ فما الفرق بینهم و بین القائلین بأنه عبارة عن أفعال القلوب و الجوارح و یمکن الجواب بأن اعتقاد المعارف شرط عند الأولین و شطر عند الآخرین.

ثم قال اعلم أن المحقق الطوسی رحمه الله ذکر فی قواعد العقائد أن أصول الإیمان عند الشیعة ثلاثة ثم ذکر ما نقلنا عنه سابقا ثم قال ذکر فی الشرح الجدید للتجرید أن الإیمان فی الشرع عند الأشاعرة هو التصدیق للرسول فیما علم مجیئه به ضرورة فتفصیلا فیما علم تفصیلا و إجمالا فیما علم إجمالا فهو فی الشرع تصدیق خاص انتهی فهؤلاء اتفقوا علی أن حقیقة الإیمان هی التصدیق فقط و إن اختلفوا فی مقدار المصدق به و الکلام هاهنا فی مقامین الأول فی أن التصدیق الذی هو الإیمان المراد به الیقینی الجازم الثابت کما یظهر من کلام من حکینا عنه و الثانی فی أن الأعمال لیست جزءا من حقیقة الإیمان الحقیقی بل هی جزء من الإیمان الکمالی.

أما الدلیل علی الأول فآیات بینات منها قوله تعالی إِنَّ الظَّنَّ لا یُغْنِی مِنَ الْحَقِّ شَیْئاً⁽¹⁾و الإیمان حق بالنص و الإجماع فلا یکفی فی حصوله و تحققه

الظن و منها إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَ‌⁽¹⁾إِنْ هُمْ إِلَّا یَظُنُّونَ‌⁽²⁾إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ‌⁽³⁾فهذه قد اشترکت فی التوبیخ علی اتباع الظن و الإیمان لا یوبخ من حصل له بالإجماع فلا یکون ظنا و منها قوله تعالی إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتابُوا⁽⁴⁾فنفی عنهم الریب فیکون الثابت هو الیقین و فی العرف یطلق عدم الریب علی الیقین و من السنة المطهرة قوله صلی الله علیه و آله یا مقلب القلوب و الأبصار ثبت قلبی علی دینک و الثبات هو الجزم و المطابقة و فیه منع لم لا یجوز أن یکون طلبه علیه السلام لأنه الفرد الأکمل.

و من الدلائل أیضا الإجماع حیث ادعی بعضهم أنه یجب معرفة الله تعالی التی لا یتحقق الإیمان إلا بها بالدلیل إجماعا من العلماء کافة و الدلیل ما أفاد العلم و الظن لا یفیده و فی صحة دعوی الإجماع بحث لوقوع الخلاف فی جواز التقلید فی المعارف الأصولیة کما سنذکره إن شاء الله تعالی. و اعلم أن جمیع ما ذکرنا من الأدلة لا یفید شی‌ء منه العلم بأن الجزم و الثبات معتبر فی التصدیق الذی هو الإیمان إنما یفید الظن باعتبارهما لأن الآیات قابلة للتأویل و غیرها کذلک مع کونها من الآحاد.

ثم قال رفع الله درجته اعلم أن العلماء أطبقوا علی وجوب معرفة الله بالنظر و أنها لا تحصل بالتقلید إلا من شذ منهم کعبد الله بن الحسن العنبری و الحشویة و التعلیمیة حیث ذهبوا إلی جواز التقلید فی العقائد الأصولیة کوجود الصانع و ما یجب له و یمتنع و النبوة و العدل و غیرها بل ذهب بعضهم إلی وجوبه لکن اختلف القائلون بوجوب المعرفة أنه عقلی أو سمعی فالإمامیة و المعتزلة علی الأول و الأشعریة علی الثانی و لا غرض لنا هنا ببیان ذلک بل ببیان أصل الوجوب المتفق علیه.

ثم استدل بوجوب شکر المنعم عقلا و شکره علی وجه یلیق بکمال ذاته

یتوقف علی معرفته و هی لا تحصل بالظنیات کالتقلید و غیره لاحتمال کذب المخبر و خطإ الأمارة فلا بد من النظر المفید للعلم ثم قال و هذا الدلیل إنما یستقیم علی قاعدة الحسن و القبح و الأشاعرة ینکرون ذلک لکن کما یدل علی وجوب المعرفة بالدلیل یدل أیضا علی کون الوجوب عقلیا و اعترض أیضا بأنه مبنی علی وجوب ما لا یتم الواجب المطلق إلا به و فیه أیضا منوع للأشاعرة.

و من ذلک أن الأمة أجمعت علی وجوب المعرفة و التقلید و ما فی حکمه لا یوجب العلم إن أوجبه لزم اجتماع الضدین فی مثل تقلید من یعتقد حدوث العالم و یعتقد قدمه و قد اعترض علی هذا بمنع الإجماع کیف و المخالف معروف بل عورض بوقوع الإجماع علی خلافه و ذلک لتقریر النبی صلی الله علیه و آله و أصحابه العوام علی إیمانهم و هم الأکثرون فی کل عصر مع عدم الاستفسار عن الدلائل الدالة علی الصانع و صفاته مع أنهم کانوا لا یعلمونها و إنما کانوا مقرین باللسان و مقلدین فی المعارف و لو کانت المعرفة واجبة لما جاز تقریرهم علی ذلک مع الحکم بإیمانهم و أجیب عن هذا بأنهم کانوا یعلمون الأدلة إجمالا کدلیل الأعرابی حیث

قال البعرة تدل علی البعیر و أثر الأقدام علی المسیر أ فسماء ذات أبراج و أرض ذات فجاج لا تدلان علی اللطیف الخبیر فلذا أقروا و لم یسألوا عن اعتقاداتهم أو أنهم کان یقبل منهم ذلک للتمرین ثم یبین لهم ما یجب علیهم من المعارف بعد حین.

و من ذلک الإجماع علی أنه لا یجوز تقلید غیر المحق و إنما یعلم المحق من غیره بالنظر فی أن ما یقوله حق أم لا و حینئذ فلا یجوز له التقلید إلا بعد النظر و الاستدلال و إذا صار مستدلا امتنع کونه مقلدا فامتنع التقلید فی المعارف الإلهیة و نقض ذلک بلزوم مثله فی الشرعیات فإنه لا یجوز تقلید المفتی إلا إذا کانت فتیاه عن دلیل شرعی فإن اکتفی فی الاطلاع علی ذلک بالظن و إن کان مخطئا فی نفس الأمر لحط ذلک عنه فلیجز مثله فی مسائل الأصول و أجیب بالفرق بأن الخطأ

فی مسائل الأصول یقتضی الکفر بخلافه فی الفروع فساغ فی الثانیة ما لم یسغ فی الأولی.

احتج من أوجب التقلید فی مسائل الأصول بأن العلم بالله تعالی غیر ممکن لأن المکلف به إن لم یکن عالما به تعالی استحال أن یکون عالما بأمره و حال امتناع کونه عالما بأمره یمتنع کونه مأمورا من قبله و إلا لزم تکلیف ما لا یطاق و إن کان عالما به استحال أیضا أمره بالعلم به لاستحالة تحصیل الحاصل و الجواب عن ذلک علی قواعد الإمامیة و المعتزلة ظاهر فإن وجوب النظر و المعرفة عندهم عقلی لا سمعی نعم یلزم ذلک علی قواعد الأشاعرة إذ الوجوب عندهم سمعی.

**[ترجمه]بدان آنچه از مجموعه آیات و روایات فراوان و مشابه وارده درباره ایمان و اسلام و حقائق و شرایط آن دو برای ما روشن گشت، این است که در مورد هر یک عبارات بسیاری در کتاب و سنت وارد گشته و هر کدام فوائد و منافع خاص خود را دارند.

نخستین معنا از معانی ایمان عبارت است از مجموعه عقائد حقه و اصول پنج گانه و ثمره مترتب بر آن در دنیا امان از کشته شدن و غارت اموال و توهین است مگر اینکه فرد مرتکب قتل یا عمل زشتی شود که مستوجب کشته شدن یا جاری شدن حدّ یا تعزیر است؛ و سود ایمان در آخرت همانا درستی اعمال و استحقاق کلی ثواب بر این اعمال و عدم جاودانگی در آتش و شایستگی بخشش و شفاعت می‌باشد. و در مقابل این ایمان کفر است که فرقه‌های اسلامی به غیر از فرقه نجات یافته امامیه و نیز غیر مسلمانان در آن داخلند و اینها در آتش جاودانه‌اند به غیر از مستضعفین ایشان که در ادامه بیان خواهد شد.

دوم اعتقادات ذکر شده به همراه انجام فرائضی که وجوب آن از قرآن ظاهر می‌شود و ترک گناهان کبیره‌ای که خداوند بر آن‌ها وعده آتش داده است. و بر همین معناست که بر ترک کننده نماز و زکات و مانند آن لفظ کافر اطلاق شده و در روایات آمده است که زناکار در حالی که مؤمن است زنا نمی‌کند و سارق در حالی که مؤمن است دزدی نمی‌کند. و نتیجه این ایمان عدم استحقاق ذلت و خواری و حقارت و عذاب در دنیا وآخرت است.

سومین معنای ایمان عبارت است از عقائد ذکر شده به همراه انجام تمامی واجبات و دوری از همه محرّمات و نتیجه آن نیز پیوستن به مقربان و محشور شدن با صدّیقین و چند برابر شدن ثواب‌ها و بالا رفتن درجات است.

چهارمین معنای ایمان نیز عبارت است از موارد مذکور به همراه انجام مستحبات و ترک امور مکروه و حتی مباح، همان گونه که در روایات مربوط به صفات مؤمن آمده است. ایمان با این معنا مخصوص انبیاء و اوصیاء است همان‌گونه که کلمه مؤمنین در روایات بسیار به ائمه طاهرین علیهم السلام تفسیر شده است. و در تفسیر آیه شریفه «و ما یؤمن أکثرهم بالله إلا و هم مشرکون» - . یوسف / 106، و اما روایتی که در این باره رسیده است، قمی آن را به اسنادش از فضیل از امام باقر علیه­السلام و عیاشی در جلد 2 صفحه 300 از زراره از ایشان در ذیل این آیه شریفه روایت کرده­اند که حضرت فرمود: این شرک، شرک در طاعت است نه شرک در عبادت، و معصیت‌هایی هم که مرتکب می­شوند شرک طاعت است که در آن شیطان را اطاعت کرده و با اطاعت از غیر خدا به او مشرک شدند، و اینگونه نبود که با عبادت غیر خدا، مرتکب شرک در عبادت شوند. و عیاشی از مالک­ بن­عطیه از امام­ صادق علیه­ السلام روایت کرده که فرمود: این شرک همان است که انسان بگوید: اگر فلانی نبود هلاک می‌شدم و اگر فلانی نبود چنین و چنان می‌شدم و اگر فلانی نبود خانواده‌ام از بین می‌رفت. - {و بیشتر آن‌ها که مدعی ایمان به خدا هستند، مشرکند.} نیز آمده است که تمامی معصیت‌های خداوند و حتی توسل به غیر او داخل در شرک مذکور در این آیه شریفه هستند و نتیجه این ایمان این است که انسان به خداوند ایمان می‌آورد و خداوند امان او را اجازه می‌دهد و خداوند دعوتش را رد نمی‌کند و نیز سایر روایات وارد در درجات و منازلی که ائمه علیهم السلام نزد خدای متعال دارند.

و اما لفظ اسلام غالباً به اظهار شهادتین و اقرار ظاهری اطلاق می­شود، هرچند همان گونه که قبلاً بیان شد، با اعتراف قلبی و اقرار به ولایت همراه نباشد. ثمره این نوع از ایمان مربوط به دنیاست که عبارت است از حرمت جان و مال و جایز بودن نکاح با وی و استحقاق میراث و سایر احکام ظاهری در مورد مسلمانان، اما در آخرت بهره‌ای برای او ندارد. اما لفظ اسلام بر تمامی معانی ایمان تا آخرین معنای آن نیز اطلاق می‌شود که عبارت است از تسلیم شدن و فرمانبرداری کامل.

مطلب دیگر اینکه آیات و روایات دالّ بر مدخلیت داشتن اعمال در حوزه ایمان چند وجه دارد: اول اینکه اینها حمل بر ظاهرشان شده و گفته شود که عمل بر اساس برخی معانی داخل در حقیقت ایمان است؛ دوم اینکه ایمان اساس اعتقادات است و نامگذاری آن به ایمان مشروط به اعمال است؛ سوم اینکه گفته شود با تقویت ایمان و تفاوت در شدت و ضعف آن اعمال بیشتر یا کمتر شده و به دستیابی انسان به هر یک از مراحل یاد شده ایمان می‌انجامد، چرا که شکی نیست که محکم‌تر بودن یقین در بیشتر شدن اعمال نیک و دوری از اعمال حرام تأثیر دارد و ما این بحث را در کتاب عین الحیات توضیح مختصری داده‌ایم که توضیح برخی از مطالب آن در روایات متعدد آتی روشن خواهد شد و برخی از سخنان علمایمان را درباره حقیقت و معانی و شرایط ایمان و اسلام در اینجا بیان می‌کنیم.

محقق طوسی (قدس سره) در قواعد العقائد گفته است: مسأله پنجم در آنچه استحقاق ثواب و عقاب بدان بستگی دارد، گفته‌اند که اسلام در حکم اعمّ از ایمان است و هر دو در حقیقت یک شیء واحدند؛ اما اینکه چرا اسلام اعم است بدین دلیل است که هر کس شهادتین را بر زبان جاری سازد، حکمش حکم مسلمانان است: «قالت الأعراب آمنا قل لم تؤمنوا و لکن قولوا أسلمنا» - . حجرات / 13 - {عرب‌های

بادیه‌نشین گفتند: «ایمان آورده‌ایم» بگو: «شما ایمان نیاورده‌اید، ولی بگویید اسلام آورده‌ایم}. و اما بر اساس آیه «إن الدین عند الله الإسلام» - . آل عمران / 19 - {دین واقعی در نزد خدا اسلام است)} است که گفته می‌شود اسلام در حقیقت همان ایمان است. البته در معنای آن میان علماء اختلاف بوده است؛ برخی از گذشتگان گفته اند که ایمان اقرار به زبان است و تأیید به قلب و عمل صالح به اعضاء. و معتزله نیز گفته‌اند: اصول ایمان پنج تا می‌باشد: توحید، عدل، اقرار به نبوت و وعده پاداش وعذاب و قیام به امر به معروف و نهی از منکر. شیعه نیز گفته است: اصول ایمان سه تا است: شهادت به یگانگی در ذات خداوند متعال و عدالت در افعال او، تصدیق نبوت انبیاء و امامت امامان معصومین و تصدیق احکامی که یقین بدون ابهام و تردید داریم که پیامبر صلی الله علیه وآله بدانها حکم فرموده است، نه آن احکامی که در آن اختلاف نظر وجود دارد و حکم آن مستور است.

و کفر نیز در مقابل ایمان است و گناه در مقابل کردار نیک که به دو دسته گناهان کبیره و صغیره تقسیم می‌شود. اجماع بر این است که مؤمن شایسته جاودانگی در بهشت است و کافر شایسته جاودانگی در عذاب. خوارج اهل گناهان کبیره را کافر می‌دانند چرا که ایشان عمل صالح را جزئی از ایمان دانسته‌اند، اما صاحب کبیره در نظر غیر خوارج فاسق است و سرانجام از عذاب رهایی می‌یابد. معتزله و وعیدیه معتقدند مؤمن فاسق نمی‌شود و فاسقی را که کافر نباشد در مرتبه‌ای میان دو مرتبه ایمان و کفر می‌دانند که در نظر ایشان جاودانه در عذاب باقی خواهد ماند. و اما از نظر دیگران مؤمن گاهی فاسق می‌شود و گاهی نمی‌شود و در هر دو حالت سرانجامش جاودانگی در بهشت است.

محقق طوسی رحمه الله همچنین در تجرید بیان داشته است که ایمان تصدیق به قلب و زبان است و با توجه به آیه «و استیقنتها أنفسهم» - . نمل / 14 -

{در حالی که در دل به آن یقین داشتند} شرط اولی کفایت نمی‌کند و با توجه به آیه «قل لم تؤمنوا» {بگو: شما ایمان نیاورده اید} نیز شرط دومی به تنهایی کفایت نمی‌کند.

و اما کفر عدم ایمان است خواه با مخالفت با ایمان و خواه عاری بودن از ایمان. فسق نیز خروج از اطاعت خداوند متعال با وجود ایمان به اوست و نفاق اظهار ایمان به خدا و مخفی داشتن کفر؛ و فاسق هم چون تعریف مؤمن بر او جاری است، مؤمن به شمار می‌آید.

علامه حلی رضوان الله علیه نیز در شرح خود فرموده است: مردم در تعریف ایمان اختلاف فراوانی از هم دارند و اینجا برای بیان آن‌ها مناسب نیست. اما تعریفی که مصنف رضوان الله علیه آن را اختیار کرده است عبارت است از تصدیق همزمان به قلب و زبان که هیچ یک از آن دو به تنهایی کفایت نمی‌کند. تصدیق قلبی کفایت نمی‌کند چون خداوند فرموده است:«و جحدوا بها و استیقنتها أنفسهم» {و آن را از روی ظلم و سرکشی انکار کردند، در حالی که در دل به آن یقین داشتند} و نیز فرموده است: «فلما جاءهم ما عرفوا کفروا به» - بقره:89 - {هنگامی که این کتاب، و پیامبری را که از قبل شناخته بودند نزد آن‌ها آمد، به او کافر شدند} و آگاهی به حقیقت و کفر را برایشان ثابت فرموده است؛ و اما تصدیق زبانی نیز کافی نیست، چون خداوند فرموده است: « قالت الأعراب آمنا» {اعراب گفتند: ایمان آوردیم.} تا آخر آیه و شکی نیست که این اعراب با زبانشان اسلام را تصدیق کرده بودند.

وی فرموده است: کفر در لغت به معنای پوشاندن است و در عرف شرعی نبود ایمان است خواه با مخالفت با ایمان که فرد به فساد آنچه که شرط ایمان است، معتقد باشد، یا بدون مخالفت با ایمان مانند اهل شکّی که خالی از اعتقاد صحیح یا باطل است.

و اما فسق در لغت به معنای مطلق خارج شدن است و در شرع عبارت است از خروج از اطاعت خداوند متعال بدون اینکه به کفر بینجامد. نفاق نیز در لغت اظهار خلاف چیزی است که در درون است و در شرع به معنای اظهار ایمان و مخفی داشتن کفر در درون می‌باشد.

در مورد فاسق نیز میان مردم اختلاف است؛ معتزله معتقدند: فاسق نه مؤمن است و نه کافر، و منزلتی بین آن دو را برای او بیان کرده‌اند. حسن بصری می‌گوید: فاسق منافق است. زیدی‌ها نیز فاسق را کافر نعمت دانسته‌اند. خوارج نیز گفته‌اند: فاسق کافر است. اما کلام حق در این باره همان است که مصنف آن را قبول داشته است که اعتقاد مذاهب امامیه و مرجئه و اهل حدیث و اشعریون است که فاسق را مؤمن می‌دانند و دلیل آن هم این است که تعریف مؤمن بر او جاری است، یعنی با قلب و زبانش همه آنچه را که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله آورده است، تصدیق می‌کند و در او موجود است، لذا مؤمن است.

شیخ مفید رحمة الله علیه نیز در کتاب مسائل گفته است: علمای مذهب امامیه بر این اتفاق نظر دارند که اگر کسی از اهل معرفت و اقرار به دین مرتکب کبائر شود، این گناه او را از اسلام خارج نمی‌سازد، هر چند با توجه به کبائر و گناهانش فاسق باشد، و تمامی علمای مرجئه و نیز اهل حدیث و عده‌ای از زیدی‌ها نیز با ایشان هم­رأی هستند اما معتزله بر خلاف این اجماع نظر دارند و این‌گونه پنداشته‌اند که اگر از میان کسانی که ذکر کردیم، فردی مرتکب کبائر شود، فاسق است و نه مؤمن و نه مسلمان به شمار نمی‌آید.

شیخ مفید همچنین فرموده است که علمای امامیه بر این اتفاق نظرند که اسلام غیر از ایمان است و هر مؤمنی مسلمان است اما هر مسلمانی مؤمن نیست و این دو مفهوم مانند اختلاف در تلفظی که دارند، در دین نیز از هم مختلفند، و علمای مرجئه و اهل حدیث نیز با امامی‌ها متفق القولند، اما اجماع معتزلی‌ها بر عدم فرق میان این دو مفهوم است.

شهید ثانی قدس سره نیز در رساله حقائق الإیمان خود گفته است: بدان که ایمان در لغت - همان‌گونه که اهل لغت تصریح کرده‌اند - به معنای تصدیق است و بر وزن إفعال از ریشه أمن است به معنای آرامش و اطمینان درون به علت فقدان چیزی که موجب ترسیدن شود، و در این صورت معنای حقیقی «به او ایمان آورد» عبارت است از اینکه نفسش به دلیل قبول کلام او و امتثال فرمانش به آرامش و اطمینان رسید، لذا باء برای سببیت است، و احتمال دیگری هم که عده ای آن را ذکر کرده‌اند، وجود دارد که به معنای «او را از تکذیب و مخالفت خود امان داد باشد» که در این صورت این باء، زائده خواهد بود. البته همانطور که واضح است احتمال اول صحیح‌تر است و همخوانی بیشتری با معنای تصدیق دارد که با لام متعدی می‌شود همان‌گونه خداوند فرموده است: «و ما أنت بمؤمن لنا» - . یوسف / 17 - {تو به ما ایمان نداری} و «فآمن له لوط» - . عنکبوت / 26 - {لوط به او ایمان آورد} و یا با حرف باء متعدی می‌شود مانند کریمه: «آمنا بما أنزلت» - . آل عمران / 53 - {به آنچه فرو فرستادی، ایمان آوردیم.}

و اما تصدیق - همان‌گونه که علمای لغت گفته‌اند - به معنای قبول و اعتراف به قلب است و ممکن است گفته شود که معنای آن قبول خبر است، اعم از اینکه این قبول با قلب یا زبان باشد، و دلیل این سخن فرمایش خداوند متعال است که «قالت الأعراب آمنا قل لم تؤمنوا»؛ اعراب که خود اهل زبان بودند از ایمان در درونشان خبر دادند در حالی که با توجه به نفی خداوند با عبارت «قل لم تؤمنوا» و اثبات اعتراف زبانی با عبارت «و لکن قولوا أسلمنا» - حجرات / 13 - ، واقعیت امر تنها اقرار ایشان به زبان بود نه داشتن یقین قلبی، چون صرفاً شهادتین را بر زبان جاری ساخته بودند و بر حسب عُرف خود آن را ایمان نامیدند، اما آنچه خداوند از ایشان نفی فرمود، ایمان در عرف شرعی بود.

و اما در بیان حقیقت ایمان شرعی، به سبب اختلاف در اعتبارات، عبارات مختلفی بیان شده است، یعنی ایمان در عرف شرعی یا تنها از کارهای قلبی است یا تنها از کارهای اعضای بدن یا از کارهای هر دو.

اگر حالت اول باشد، ایمان صرفاً تصدیق به قلب است که این مذهب اشاعره و جمعی از علمای گذشته امامیه از جمله محقق طوسی رحمه الله در کتاب فصول است. البته در معنای تصدیق اختلافی میان ایشان وجود دارد که علمای شیعه گفته‌اند: آن علم است، و اشعری‌ها آن را تصدیق نفسانی دانسته و این گونه توضیح داده‌اند: عبارت است از پیوند دادن قلب به علمی که از خبر آوردن خبرآورنده حاصل شده است، لذا یک امر کسبی است که با اختیار تصدیق کننده ایجاد می‌شود و بر خلاف علم و معرفت مستوجب پاداش است چرا که این دو چه بسا بدون کسب حاصل می‌شود، همان‌گونه در علوم ضروری رخ می‌دهد. و برخی از محققان نتیجه آن را این گونه بیان کرده‌اند که تصدیق آن است که با اختیار خود، درستی را به خبر خبرآورنده نسبت دهی، تا جایی که اگر این تصدیق بی اختیار در قلب واقع گردد معنای تصدیق نخواهد داشت و لو حاوی معرفت باشد، و إن شاء الله تعالی نواقص این سخن را بیان خواهیم داشت.

و اگر حالت دوم باشد، یا عبارت است از صرفاً جاری ساختن شهادتین که اعتقاد کرّامیّه است یا تمامی اطاعت‌های واجب و مستحبی که از جوارح صادر می‌گردد که اعتقاد خوارج و گذشتگان معتزله و علاف و قاضی عبدالجبار است، یا انجام تمامی اعمال واجب و نه مستحبات و دوری از محرّمات است که این اعتقاد ابوعلی جبائی و فرزندش ابوهاشم و عمده معتزلی‌های بصره است.

و اگر حالت سوم باشد، یا عبارت است از افعال قلوب با تمامی طاعات صادره از اعضاء که نظر محدثان و جمعی از علمای سلف مانند ابن مجاهد و دیگران است. ایشان گفته‌اند که ایمان تصدیق به قلب است و اقرار به زبان و عمل به اعضاء. یا اینکه عبارت است از تصدیق به همراه شهادتین که نظر عده‌ای است که ابوحنیفه از جمله ایشان است. یا اینکه عبارت است از تصدیق به قلب و اقرار به زبان که نظر محقق نصیر الدین طوسی در تجرید وی است. این‌ها هفت مذهب است که در شرح جدید بر تجرید و جاهای دیگر ذکر شده است.

و بدان که مفهوم ایمان بر اساس مذهب نخست تخصیص معنای لغوی آن است ولی بر اساس مذاهب دیگر منقول است و تخصیص بهتر از نقل است. و در اینجا بحثی است و آن این است که افرادی مانند قدمای معتزله و علاف و خوارج که معتقدند ایمان عبارت است از انجام طاعات، لاجرم اعتقاد به مسائل اصول را واجب می‌دانند و در این صورت چه فرقی میان ایشان و کسانی که ایمان را کارهای قلب و جوارح می‌شمارند، وجود دارد؟ و شاید جواب این باشد که اعتقاد به معارف برای دسته اول شرط ایمان است و برای دسته دوم بخشی از ایمان.

سپس گفته است: بدان که محقق طوسی رحمه الله در قواعد العقائد گفته است که اصول ایمان در نزد شیعه سه تاست، سپس مطالبی را که قبلاً نقل کردیم ذکر کرده و در ادامه گفته است: در شرح جدید تجرید آمده است که ایمان در شرع اشاعره تصدیق همه آن است که ضرورتاً توسط حضرت رسول صلی الله علیه و آله آورده شده است، تصدیق تفصیلی آنچه که به تفصیل بیان شده و تصدیق اجمالی آنچه که به اجمال آورده شده است. پس ایمان در شرع، تصدیق خاص است.

لذا این‌ها اتفاق نظر دارند که حقیقت ایمان فقط تصدیق است، هر چند در مقدار آن چیزی که باید تصدیق شود، اختلاف نظر دارند. و اما کلام در اینجا در دو مقام است: اول اینکه تصدیقی که ایمان محسوب می‌شود، مقصود از آن - همان گونه که از آراء منقوله سابق استفاده می‌شود - ایمان یقینی قطعی و ثابت است؛ دوم اینکه اعمال انسان جزئی از حقیقت ایمان حقیقی نیست، بلکه جزئی از ایمان کمالی است.

و اما دلیل بر اولی برخی آیات روشن است مانند: «إن الظن لا یغنی من الحق شیئا - نجم / 28 - »

{ظن و گمان چیزی از حق را کفایت نمی‌کند} و چون بر اساس نص و اجماع، ایمان حق محسوب می‌شود، فلذا گمان و ظن برای حصول و تحقق آن کفایت نمی‌کند. و یا آیات «إن یتبعون إلا الظن» - نجم / 28 -

{پیروی نمی‌کنند مگر از از گمان و ظن} و «إن هم إلا یظنون» - بقره / 78 - {آنها تنها می‌پندارند} و «إن بعض الظن إثم» - حجرات / 12 -

{برخی از گمان‌ها گناه است.} بر اساس این آیات پیروی از ظن و گمان مشمول توبیخ است ولی اجماع بر این است که کسی به خاطر تحصیل ایمان توبیخ نمی‌شود، لذا ایمان ظن نیست. و در این باره می‌فرماید: «إنما المؤمنون الذین آمنوا بالله و رسوله ثم لم یرتابوا» - حجرات / 15 - {مؤمنان کسانی هستند که به خداوند و رسول او ایمان آورده و چار شک و تردید نشدند} و شک و تردید را از اهل ایمان نفی فرموده است، لذا آنچه ثابت است یقین است و عاری از شک و تردید بودن در عرف به یقین اطلاق می‌شود و این سخن از سنت پاک پیامبر اکرم صلوات الله علیه وآله است که عرض می‌کرد: «یا مقلب القلوب و الأبصار ثبت قلبی علی دینک» یعنی ای گرداننده قلب‌ها و چشم‌ها! قلب مرا بر دینت ثابت گردان و ثبات عبارت است از پایداری و همراهی. و این اشکال ممنوع است که کسی بکند که چرا جایز نیست که این خواست و دعای پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم باشد؟ چرا که ایشان فرد اکمل ثبات در دین را طلب می‌کنند.

از دلائل دیگر اجماع است چرا که برخی مدعی شده‌اند: اینکه برای معرفت خداوند متعال که ایمان جز به آن محقق نمی‌شود، باید دلیل داشت، مورد اجماع تمامی علماست و دلیل چیزی است که علم افاده می‌کند و ظنّ مفید دلیل نیست و در صحت ادعای اجماع میان علماء بحث است، چرا که - همان‌گونه که بیان خواهیم کرد إن شاءالله - جواز تقلید در معارف اصولی مورد اختلاف است.

و نیز بدان تمامی دلایلی که ذکر کردیم، هیچ یک مفید علم به این مطلب نیست که قطعیت و ثبات در تصدیقی که همان ایمان است، معتبر است و گمان تنها با اعتبار آن دو مفید است، چرا که آیات قابل تأویلند و دلایل دیگر نیز علاوه بر قابلیت تأویل، از جمله اخبار واحدند.

سپس شیخ طوسی رفع الله درجته می‌گوید: بدان که علماء بر وجوب معرفت نظری خداوند اتفاق نظر دارند که این معرفت با تقلید حاصل نمی‌شود، البته برخی از علماء مانند عبدالله بن حسن عنبری و حشویه و تعلیمیه از این اجماع استثناء هستند، چرا که تقلید در عقائد اصولی مانند وجود آفریننده و صفات سلبی و ایجابی او و نبوت و عدل و مانند آن را جایز دانسته‌اند و حتی برخی از ایشان این تقلید را واجب دانسته‌اند. اما قائلان به وجوب معرفت نیز در اینکه آیا این وجوب عقلی است یا نقلی، اختلاف نظر دارند؛ علمای امامیه و معتزله اولی را و اشعری‌ها دومی را برگزیده‌اند. البته در اینجا قصد بیان آن‌ها را نداریم و هدفمان بیان اصل وجوب مورد اتفاق علماست.

وی سپس درباره وجوب شکر صاحب نعمت استدلال می‌کند و شکر او را به صورت شایسته کمال ذات وی، متوقف بر معرفت او می‌داند که این معرفت با حدس و گمان‌هایی مانند تقلید و غیره به خاطر احتمال کذب خبرآورنده و نادرستی نشانه‌ها قابل تحصیل نیست؛ لذا باید نگاه مفید علمی وجود داشته باشد. وی سپس گفته است: و این دلیل تنها بر قاعده حُسن و قبح درست در می‌آید که اشاعره منکر آن هستند. لکن همان‌گونه که با دلیل بر وجوب معرفت دلالت می‌کند، همچنین بر واجب بودن از نظر عقلی نیز دلالت می‌کند و همچنین اعتراض کرده بر اینکه این دلیل مبنی است بر وجوب آنچه واجب مطلق جز با آن تمام نمی‌شود و در آن نیز اشکالاتی از جانب اشاعره وارد شده است.

و از جمله آن این است که امت بر وجوب معرفت و تقلید و آنچه که حکم آن‌ها را دارد، اجماع کرده است که علم واجب نیست، چرا که وجوب علم در مثل تقلید کسی که معتقد به حدوث عالم است در حالی که معتقد به قدیم بودن آن نیز می‌باشد، مستلزم اجتماع ضدّین است.

ایشان با منع اجماع به این موضوع اعتراض کرده است و چنین چیزی غیر ممکن است چرا که همه می­دانند مخالف آن صحیح است و اجماع نیز بر خلاف آن است؛ زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و اغلب اصحاب او به ایمان خود اعتراف کرده­اند و آن‌ها در هر عصری اکثریت غالب بوده­اند و با وجود اینکه از دلایل وجود خداوند و صفات او آن آگاه نبوده­اند، در پی دلایلی دالّ بر آن نبودند. بلکه با زبان خود به آن اقرار می­کردند و در علوم و معارف راه تقلید را در پیش می­گرفتند و اگر معرفت واجب بود، با وجود حکم دادن به ایمان آن‌ها اقرار آن‌ها بر این موضوع جایز نمی­شد و پاسخ این مساله این است که آن‌ها این دلایل را به طور خلاصه می­دانستند مانند دلیل یک عرب بادیه­نشین که می­گوید: مدفوع شتر بر شتر دلالت دارد و ردپا، بر گذشتن کسی دلالت می­کند. پس آیا آسمانی که برج­هایی در خود دارد و زمینی که پر از شکاف است، بر آفریننده صاحب لطف آگاهی دلالت نمی­کنند؟ پس آن‌ها به این دلیل اقرار کردند و کسی از اعتقادات آن‌ها چیزی نپرسید. یا اینکه اعمال آن‌ها پذیرفته می­شد به این دلیل که آن را بسیار انجام می­دادند. سپس مدتی بعد، معارف واجب را برای آن‌ها توضیح می­دهد.

و از آن جمله است اجماع بر اینکه تقلید فقط از کسی جایز است که حق را می­گوید و سایر افراد، محق را از این طریق می­شناسند که در گفته­های او تفکر کنند تا ببینند که حق است یا باطل. و در این هنگام، تقلید برای او جایز نیست. مگر پس از تامل و استدلال و هنگامی که فرد خود اهل استدلال شود، مقلّد بودن او منتفی می­گردد. تقلید در معارف الهی جایز نیست و این مساله با لزوم امثال آن در مسائل شرعی نقض می­شود. تقلید از مفتی جایز نیست، مگر زمانی که فتوای او بر مبنای دلیل شرعی باشد پس اگر در فتوایش بر ظن خود اکتفا کرد، و اگر در همان مساله اشتباه می­کرد، این حکم منتفی می­گردد. پس چنین چیزی در اصول دین جایز است و با این تفاوت پاسخ داده می­شود که وقوع خطا در مسائل مربوط به اصول دین سبب کفر است، بر خلاف فروع دین که در آن چیزهایی که در اصول جایز نیست، مجاز است.

کسانی که تقلید را در اصول دین واجب دانسته­اند، به این احتجاج می­کنند که علم به خداوند متعال، غیر ممکن است، زیرا مکلف به آن، اگر عالم به خداوند متعال نباشد، محال است که عالم به امر او باشد و حال که نمی­تواند به امر او عالم باشد، پس نمی­تواند از جانب او مامور باشد و گرنه تکلیف آنچه که توانایی انجامش را نداشت، بر او لازم می­شد و اگر هم به آن عالم بود، محال بود که نسبت به او علم داشته باشد، زیرا تحصیل حاصل محال است. و پاسخ این مساله بر قواعد فقه امامیه و معتزله آشکار است. وجوب تامل و معرفت در نزد آن‌ها عقلی است و نقلی نیست. بله، به عقیده اشاعره این مساله لازم است، زیرا وجوب در نزد آن‌ها نقلی است.

**[ترجمه]

أقول

و یجاب أیضا معارضة بأن هذا الدلیل کما یدل علی امتناع العلم بالمعارف الأصولیة یدل علی امتناع التقلید فیها أیضا فینسد باب المعرفة بالله تعالی فکل من یرجع إلیه فی التقلید لا بد و أن یکون عالما بالمسائل الأصولیة لیصح تقلیده ثم یجری الدلیل فیه فیقال علم هذا الشخص بالله تعالی غیر ممکن لأنه حین کلف به إن لم یکن عالما به تعالی استحال أن یکون عالما بأمره بالمقدمات و کل ما أجابوا به فهو جوابنا و لا مخلص لهم إلا أن یعترفوا بأن وجوب المعرفة عقلی فیبطل ما ادعوه من أن العلم بالله تعالی غیر ممکن أو سمعی فکذلک.

فإن قیل ربما یحصل العلم لبعض الناس بتصفیة النفس أو إلهامه إلی غیر ذلک فیقلده الباقون قلنا هذا أیضا یبطل قولکم إن العلم بالله تعالی غیر ممکن نعم ما ذکروه یصلح أن یکون دلیلا علی امتناع المعرفة بما یسمع فیکون حجة علی الأشاعرة لا دلیلا علی وجوب التقلید.

و احتجوا أیضا بأن النهی عن النظر قد ورد فی قوله تعالی ما یُجادِلُ فِی آیاتِ اللَّهِ إِلَّا الَّذِینَ کَفَرُوا⁽¹⁾و النظر یفتح باب الجدال فیحرم و لأنه علیه السلام رأی الصحابة یتکلمون فی مسألة القدر فنهاهم عن الکلام فیها و قال إنما هلک من کان قبلکم بخوضهم فی هذا و لقوله علیه السلام علیکم بدین العجائز و المراد ترک النظر فلو کان

واجبا لم یکن منهیا عنه و أجیب عن الأول بأن المراد الجدال بالباطل کما فی قوله تعالی وَ جادَلُوا بِالْباطِلِ لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَ‌⁽¹⁾لا الجدال بالحق لقوله تعالی وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ‌⁽²⁾فالأمر بذلک یدل علی أن الجدال مطلقا لیس منهیا عنه و عن الثانی بأن نهیهم عن الکلام فی مسألة القدر علی تقدیر تسلیمه لا یدل علی النهی عن مطلق النظر بل عنه فی مسألة القدر کیف و قد ورد الإنکار علی تارک النظر فی قوله تعالی أَ وَ لَمْ یَتَفَکَّرُوا فِی أَنْفُسِهِمْ ما خَلَقَ اللَّهُ‌⁽³⁾و قد أثنی علی فاعله فی قوله وَ یَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ‌⁽⁴⁾علی أن نهیهم عن الخوض فی القدر لعله لکونه أمرا غیبیا و بحرا عمیقا کما أشار إلیه علی علیه السلام بقوله بحر عمیق فلا تلجه بل کان مراد النبی صلی الله علیه و آله التفویض فی مثل ذلک إلی الله تعالی لأن ذلک لیس من الأصول التی یجب اعتقادها و البحث عنها مفصلة.

و هاهنا جواب آخر عنهما معا و هو أن النهی فی الآیة و الحدیث مع قطع النظر عما ذکرناه إنما یدل علی النهی عن الجدال الذی لا یکون إلا عن متعدد بخلاف النظر فإنه یکون من واحد فهو نصب الدلیل علی غیر المدعی و عن الثالث بالمنع من صحة نسبته إلی النبی صلی الله علیه و آله فإن بعضهم ذکر أنه من مصنوعات سفیان الثوری فإنه روی أن عمر بن عبد الله المعتزلی قال إن بین الکفر و الإیمان منزلة بین المنزلتین فقالت عجوز قال الله تعالی هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ فَمِنْکُمْ کافِرٌ وَ مِنْکُمْ مُؤْمِنٌ‌⁽⁵⁾فلم یجعل من عباده إلا الکافر و المؤمن فسمع سفیان کلامها فقال علیکم بدین العجائز علی أنه لو سلم فالمراد به التفویض إلی الله تعالی فی قضائه و حکمه و الانقیاد له فی أمره و نهیه.

و احتج من جوز التقلید بأنه لو وجب النظر فی المعارف الإلهیة لوجد من الصحابة إذ هم أولی به من غیرهم لکنه لم یوجد و إلا لنقل کما نقل عنهم النظر و المناظرة فی المسائل الفقهیة فحیث لم ینقل لم یقع فلم یجب.

و أجیب بالتزام کونهم أولی به لکنهم نظروا و إلا لزم نسبتهم إلی الجهل بمعرفة الله تعالی و کون الواحد منا أفضل منهم و هو باطل إجماعا إذا کانوا عالمین و لیس بالضرورة فهو بالنظر و الاستدلال و أما أنه لم ینقل النظر و المناظرة فلاتفاقهم علی العقائد الحقة لوضوح الأمر عندهم حیث کانوا ینقلون عقائدهم عمن لا ینطق عن الهوی فلم یحتاجوا إلی کثرة البحث و النظر بخلاف الأخلاف بعدهم فإنهم لما کثرت شبه الضالین و اختلفت أنظار طالبی الیقین لتفاوت أذهانهم فی إصابة الحق احتاجوا إلی النظر و المناظرة لیدفعوا بذلک شبه المضلین و یقفوا علی الیقین أما مسائل الفروع لما کانت أمورا ظنیة اجتهادیة خفیة لکثرة تعارض الأمارات فیها وقع بینهم الخلاف فیها و المناظرة و التخطئة لبعضهم من بعض فلذا نقل.

و احتجوا أیضا بأن النظر مظنة الوقوع فی الشبهات و التورط فی الضلالات بخلاف التقلید فإنه أبعد عن ذلک و أقرب إلی السلامة فیکون أولی و لأن الأصول أغمض أدلة من الفروغ و أخفی فإذا جاز التقلید فی الأسهل جاز فی الأصعب بطریق أولی و لأنهما سواء فی التکلیف بهما فإذا جاز فی الفروغ فلیجز فی الأصول.

و أجیب عن الأول بأن اعتقاد المعتقد إن کان عن تقلید لزم إما التسلسل أو الانتهاء إلی من یعتقد عن نظر لانتفاء الضرورة فیلزم ما ذکرتم من المحذور مع زیادة و هی احتمال کذب المخبر بخلاف الناظر مع نفسه فإنه لا یکابر نفسه فیما أدی إلیه نظره علی أنه لو اتفق الانتهاء إلی من اتفق له العلم بغیر النظر کتصفیة الباطن کما ذهب إلیه بعضهم أو بالإلهام أو بخلق العلم فیه ضرورة فهو إنما یکون لأفراد نادرة لأنه علی خلاف العادة فلا یتیسر لکل أحد الوصول إلیه مشافهة بل بالوسائط فیکثر احتمال الکذب بخلاف الناظر فإنه لا یکابر نفسه

و لأنه أقرب إلی الوقوع علی الصواب و أما الجواب عن العلاوة فلأنه لما کان الطریق إلی العمل بالفروع إنما هو النقل ساغ لنا التقلید فیها و لم یقدح احتمال کذب المخبر و إلا لانسد باب العلم و العمل بها بخلاف الاعتقادیات فإن الطریق إلیها بالنظر میسر.

ثم قال رحمه الله بعد إطالة الکلام فی الجواب عن حجة الخصام و أما المقام الثانی و هو أن الأعمال لیست جزءا من الإیمان و لا نفسه فالدلیل علیه من الکتاب العزیز و السنة المطهرة و الإجماع أما الکتاب فمن قوله تعالی إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ‌⁽¹⁾فإن العطف یقتضی المغایرة و عدم دخول المعطوف فی المعطوف علیه فلو کان عمل الصالحات جزءا من الإیمان أو نفسه لزم خلو العطف عن الفائدة لکونه تکرارا و رد بأن الصالحات جمع معرف یشمل الفرض و النفل و القائل بکون الطاعات جزءا من الإیمان یرید بها فعل الواجبات و اجتناب المحرمات و حینئذ فیصح العطف لحصول المغایرة المفیدة لعموم المعطوف فلم یدخل کله فی المعطوف علیه نعم یصلح دلیلا علی إبطال مذهب القائلین بکون المندوب داخلا فی حقیقة الإیمان کالخوارج.

و منه قوله تعالی وَ مَنْ یَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ‌⁽²⁾أی حالة إیمانه و هذا یقتضی المغایرة و منه قوله تعالی وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا⁽³⁾فإنه أثبت الإیمان لمن ارتکب بعض المعاصی فلا یکون ترک المنهیات جزءا من الإیمان و منه قوله تعالی یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ کُونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ‌⁽⁴⁾فإن أمرهم بالتقوی الذی لا تحصل إلا بفعل الطاعات و الانزجار عن المنهیات مع وصفهم بالإیمان یدل علی عدم حصول التقوی لهم و إلا لکان أمرا بتحصیل

الحاصل و منه الآیات الدالة علی کون القلب محلا للإیمان من دون ضمیمة شی‌ء آخر کقوله تعالی أُولئِکَ کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْإِیمانَ‌⁽¹⁾و لو کان الإقرار أو غیره من الأعمال نفس الإیمان أو جزءه لما کان القلب محل جمیعه و قوله تعالی وَ لَمَّا یَدْخُلِ الْإِیمانُ فِی قُلُوبِکُمْ‌⁽²⁾و قوله تعالی وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمانِ‌⁽³⁾و کذا آیات الطبع و الختم تشعر بأن محل الإیمان القلب کقوله تعالی أُولئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللَّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ‌⁽⁴⁾وَ طَبَعَ اللَّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا یُؤْمِنُونَ‌⁽⁵⁾وَ خَتَمَ عَلی سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلی بَصَرِهِ غِشاوَةً فَمَنْ یَهْدِیهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ‌⁽⁶⁾و أما السنة فکقوله صلی الله علیه و آله یا مقلب القلوب و الأبصار ثبت قلبی علی دینک و روی أن النبی صلی الله علیه و آله سأل جبرئیل عن الإیمان فقال أن تؤمن بالله و رسله و الیوم الآخر.

و أما الإجماع فهو أن الأمة أجمعت علی أن الإیمان شرط لسائر العبادات و الشی‌ء لا یکون شرطا لنفسه فلا یکون الإیمان هو العبادات.

و أما أهل الثانی و هم الکرامیة⁽⁷⁾

فقد استدلوا علی مذهبهم بأن النبی صلی الله علیه و آله و الصحابة کانوا یکتفون فی الخروج عن الکفر بکلمتی الشهادتین فتکون هی الإیمان إذ لا واسطة بین الکفر و الإیمان لأن الکفر عدم الإیمان و لقوله تعالی فَمِنْکُمْ کافِرٌ وَ مِنْکُمْ مُؤْمِنٌ‌⁽⁸⁾و بقوله صلی الله علیه و آله أمرت أن أقاتل الناس حتی یقولوا لا إله إلا الله و بقوله صلی الله علیه و آله لأسامة حین قتل من تکلم بالشهادتین.

هلا شققت قلبه أو هل شققت قلبه علی بعض النسخ یرید بذلک الإنکار علیه حیث لم یکتف بالشهادتین منه.

و الجواب عن الأول أن الخروج عن الکفر بکلمة الشهادة إن أرادوا به الخروج فی نفس الأمر بحیث یصیر مؤمنا عند الله سبحانه بمجرد ذلک من دون تصدیق فهو ممنوع لم لا یجوز أن یکون اکتفاؤهم بذلک للترغیب فی الإسلام لا للحکم بالإیمان و إن أرادوا به الخروج بحسب الظاهر فهو مسلم لکن لا ینفعهم إذ الکلام فیما یتحقق به الإیمان عند الله تعالی بحیث یصیر المتصف به مؤمنا فی نفس الأمر لا فیما یتحقق به الإسلام فی ظاهر الشرع حیث لا یمکن الاطلاع علی الباطن أ لا تری أنهم کانوا یحکمون بکفر من ظهر منه النفاق بعد الحکم بإسلامه و لو کان مؤمنا فی نفس الأمر لما جاز ذلک و أما نفی الواسطة⁽¹⁾

فهو مستقیم علی أخذ الحکم فی نفس الأمر فإن حال المکلف فی نفس الأمر لا یخلو عن أحدهما و أما جعل لا إله إلا الله غایة للقتال فلا یدل علی أکثر من کونه للترغیب فی الإسلام أیضا بسبب حقن الدماء علی أن النبی صلی الله علیه و آله ربما لا یطلع علی بواطن الناس فکیف یؤمر بالقتال علی ما لا یطلع علیه.

و أما أهل الثالث و هم قدماء المعتزلة القائلون بأنه جمیع الطاعات فرضا و نفلا فمن أمتن دلائلهم علی ذلک قوله تعالی وَ ما أُمِرُوا إِلَّا لِیَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفاءَ وَ یُقِیمُوا الصَّلاةَ وَ یُؤْتُوا الزَّکاةَ وَ ذلِکَ دِینُ الْقَیِّمَةِ⁽²⁾و المشار إلیه بذلک هو جمیع ما حصر بإلا و ما عطف علیه و الدین هو الإسلام لقوله تعالی إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ‌⁽³⁾و الإسلام هو الإیمان لقوله تعالی وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلامِ دِیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ‌⁽⁴⁾و لا ریب أن الإیمان مقبول من مبتغیه للنص و الإجماع فیکون إسلاما فیکون دینا فیعتبر فیه الطاعات کما دلت علیه الآیات.