اشارة

سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [۱440].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، ۱۴۰۳ق. [۱۳۶۰].

یادداشت: جلد۱۰۸،۱۰۳،۹۴،۹۱،۹۲،۸۷،۶۷،۶۶،۶۵،۵۲،۲۴(چاپ سوم: ۱۴۰۳ق.=۱۹۸۳م.=[۱۳۶۱]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .۲۴. کتاب‌الامامة. ج.۵۲. تاریخ‌الحجة. ج۶۷،۶۶،۶۵. الایمان و‌ الکفر. ج.۸۷. کتاب‌الصلاة . ج. ۹۲،۹۱ .الذکر و‌ الدعا. ج. ۹۴. کتاب‌السوم. ج.۱۰۳.فهرست‌المصادر. ج.۱۰۸.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن ۱۱ق

رده بندی کنگره: BP۱۳۵/م۳ب۳۱۳۰۰ ی ح

رده بندی دیویی: ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی: ۱۶۸۰۹۴۶

**[ترجمه]

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور : ترجمه بحارالانوار/ مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران: نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، ۱۳۹۲ -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.۱ : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.۲ : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.۳ : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.۴ 978-600-715070-2 : ؛ ج.۵ 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.۶ 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.۷ 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.۸ : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.۱۰ 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.۱۱ 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.۱۲ 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.۱۳ 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.۱۴ 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.۱۵ 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.۱۶:978-600-7150-88-7 ؛ ج.۱۷:978-600-7150-89-4 ؛ ج.۱۸: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.۱۹:978-600-7150-91-7 ؛ ج.۲۰:978-600-7150-92-4 ؛ ج.۲۱: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.۲۲:978-600-7150-94-8 ؛ ج.۲۳:978-600-7150-95-5

مندرجات : ج.۱. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.۲. کتاب توحید.- ج.۳. کتاب عدل و معاد.- ج.۴. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. ۵. تاریخ پیامبران.- ج.۶. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.۷. کتاب امامت.- ج.۸. تاریخ امیرالمومنین.- ج.۹. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.۱۰. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.۱۱. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.۱۲. کتاب آسمان و جهان - ۱.- ج.۱۳. آسمان و جهان - ۲.- ج.۱۴. کتاب ایمان و کفر.- ج.۱۵. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.۱۶. کتاب مواعظ و حکم.- ج.۱۷. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.۱۸. کتاب ادعیه.- ج.۱۹. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.۲۰. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

ناشر دیجیتالی : مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

یادداشت : ج.۲ - ۸ و ۱۰ - ۱۶ (چاپ اول: ۱۳۹۲) (فیپا).

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۱ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، مجری پژوهش

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP۱۳۵/م۳ب۳۰۴۲۱۶۷ ۱۳۹۲

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۳۳۴۸۹۸۵

**[ترجمه]

تتمة أبواب مکارم الأخلاق

باب 94 فضل الفقر و الفقراء و حبهم و مجالستهم و الرضا بالفقر و ثواب إکرام الفقراء و عقاب من استهان بهم

الآیات

الکهف: وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لا تَعْدُ عَیْناکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ لا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنا وَ اتَّبَعَ هَواهُ وَ کانَ أَمْرُهُ فُرُطاً⁽¹⁾

الفرقان: تَبارَکَ الَّذِی إِنْ شاءَ جَعَلَ لَکَ خَیْراً مِنْ ذلِکَ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَ یَجْعَلْ لَکَ قُصُوراً⁽²⁾

الزخرف: وَ لَوْ لا أَنْ یَکُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً لَجَعَلْنا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَ مَعارِجَ عَلَیْها یَظْهَرُونَ وَ لِبُیُوتِهِمْ أَبْواباً وَ سُرُراً عَلَیْها یَتَّکِؤُنَ وَ زُخْرُفاً وَ إِنْ کُلُّ ذلِکَ لَمَّا مَتاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ الْآخِرَةُ عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُتَّقِینَ‌⁽³⁾

الفجر: فَأَمَّا الْإِنْسانُ إِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ فَأَکْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَکْرَمَنِ وَ أَمَّا إِذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَیْهِ رِزْقَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَهانَنِ‌⁽⁴⁾

<meta info="- وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لا تَعْدُ عَیْناکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِیة الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ لا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنا وَ اتَّبَعَ هَواهُ وَ کانَ أَمْرُهُ فُرُطاً - 1. کهف /28 -

{و با کسانی که پروردگارشان را صبح و شام می‌خوانند [و] خشنودی او را می‌خواهند، شکیبایی پیشه کن، و دو دیده‌ات را از آنان برمگیر که زیور زندگی دنیا را بخواهی، و از آن کس که قلبش را از یاد خود غافل ساخته‌ایم و پیروی کرده و [اساس] کارش بر زیاده‌روی است، اطاعت مکن}

تَبارَکَ الَّذِی إِنْ شاءَ جَعَلَ لَکَ خَیْراً مِنْ ذلِکَ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَ یَجْعَلْ لَکَ قُصُوراً - 2. فرقان / 10 -

{بزرگ [و خجسته] است کسی که اگر بخواهد بهتر از این را برای تو قرار می‌دهد: باغهایی که جویبارهایی که از زیر [درختان] آن روان است و برای تو کاخها پدید می‌آورد.} - وَ لَوْ لا أَنْ یَکُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً لَجَعَلْنا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَ مَعارِجَ عَلَیْها یَظْهَرُونَ وَ لِبُیُوتِهِمْ أَبْواباً وَ سُرُراً عَلَیْها یَتَّکِؤُنَ وَ زُخْرُفاً وَ إِنْ کُلُّ ذلِکَ لَمَّا مَتاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ الْآخِرَةُ عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُتَّقِینَ - . زخرف / 33- 35 -

{و اگر نه آن بود که [همه] مردم [در انکار خدا] امّتی واحد گردند، قطعاً برای خانه‌های آنان که به [خدای] رحمان کفر می‌ورزیدند سقفها و نردبانهایی از نقره که بر آنها بالا روند قرار می‌دادیم و زر و زیورهای [دیگر نیز]. و همه اینها جز متاع زندگی دنیا نیست، و آخرت پیش پروردگار تو برای پرهیزگاران است.}

{امّا انسان، هنگامی که پروردگارش وی را می‌آزماید، و عزیزش می‌دارد و نعمت فراوان به او می‌دهد، می‌گوید: پروردگارم مرا گرامی داشته است و امّا چون وی را می‌آزماید و روزی‌اش را بر او تنگ می‌گرداند، می‌گوید: پروردگارم مرا خوار کرده است.}

**[ترجمه]

تفسیر

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ أَیِ احْبِسْهَا وَ ثَبِّتْهَا قَالَ الطَّبْرِسِیُّ رَحِمَهُ اللَّهُ‌⁽¹⁾

فِی نُزُولِهَا إِنَّهَا نَزَلَتْ فِی سَلْمَانَ‌⁽²⁾

وَ أَبِی ذَرٍّ وَ صُهَیْبٍ وَ عَمَّارٍ وَ خَبَّابٍ وَ غَیْرِهِمْ مِنْ فُقَرَاءِ أَصْحَابِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ ذَلِکَ أَنَّ الْمُؤَلَّفَةَ قُلُوبُهُمْ جَاءُوا إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عُیَیْنَةُ بْنُ حِصْنٍ وَ الْأَقْرَعُ بْنُ حَابِسٍ وَ ذَوُوهُمْ فَقَالُوا یَا رَسُولَ اللَّهِ إِنْ جَلَسْتَ فِی صَدْرِ الْمَجْلِسِ وَ نَحَّیْتَ عَنَّا هَؤُلَاءِ وَ رَوَائِحَ صُنَانِهِمْ‌⁽³⁾

وَ کَانَتْ عَلَیْهِمْ جِبَابُ الصُّوفِ جَلَسْنَا نَحْنُ إِلَیْکَ وَ أَخَذْنَا عَنْکَ فَمَا یَمْنَعُنَا مِنَ الدُّخُولِ عَلَیْکَ إِلَّا هَؤُلَاءِ فَلَمَّا نَزَلَتِ الْآیَةُ قَامَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یَلْتَمِسُهُمْ فَأَصَابَهُمْ

فِی مُؤَخَّرِ الْمَسْجِدِ یَذْکُرُونَ اللَّهَ فَقَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَمْ یُمِتْنِی حَتَّی أَمَرَنِی أَنْ أَصْبِرَ نَفْسِی مَعَ رِجَالٍ مِنْ أُمَّتِی مَعَکُمُ الْمَحْیَا وَ مَعَکُمُ الْمَمَاتُ.

مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ إلخ أی یداومون علی الصلوات و الدعاء عند الصباح و المساء لا شغل لهم غیره فیستفتحون یومهم بالدعاء و یختمونه بالدعاء یُرِیدُونَ وَجْهَهُ أی رضوانه و قیل یریدون تعظیمه و القربة إلیه دون الرئاء و السمعة وَ لا تَعْدُ عَیْناکَ عَنْهُمْ أی و لا تتجاوز عیناک عنهم بالنظر إلی غیرهم من أبناء الدنیا تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیاةِ الدُّنْیا ترید فی موضع الحال أی مریدا مجالسة أهل الشرف و الغناء و کان النبی صلی الله علیه و آله حریصا علی إیمان العظماء من المشرکین طمعا فی إیمان أتباعهم و لم یمل إلی الدنیا و زینتها قط و لا إلی أهلها و إنما کان یلین فی بعض الأحایین للرؤساء طمعا فی إیمانهم فعوتب بهذه الآیة و أمر بالإقبال علی فقراء المؤمنین

و أن لا یرفع بصره عنهم إلی مجالسة الأشراف.

وَ لا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنا قیل فیه أقوال أحدها أن معناه و لا تطع من جعلنا قلبه غافلا عن ذکرنا بتعریضه للغفلة و لهذا قال وَ اتَّبَعَ هَواهُ و مثله فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ و ثانیها نسبنا قلبه إلی الغفلة کما یقال أکفره إذا نسبه إلی الکفر و ثالثها صادفناه غافلا و رابعها جعلناه غفلا لم نسمه بسمة قلوب المؤمنین و لم نعلم فیه علامة لتعرفه الملائکة بتلک السمة و خامسها ترکنا قلبه و خذلناه و خلینا بینه و بین الشیطان بترکه أمرنا وَ اتَّبَعَ هَواهُ أی فی شهواته و أفعاله وَ کانَ أَمْرُهُ فُرُطاً أی سرفا و إفراطا و تجاوزا عن الحد أو ضیاعا و هلاکا.

و أقول فیها مدح عظیم للفقراء و حث علی مصاحبتهم و مجالستهم إذا کانوا زاهدین فی الدنیا مواظبین علی ذکر الله و الصلوات و منع عن مجالسة الأغنیاء المتکبرین اللاهین عن الله.

قوله تعالی تَبارَکَ‌⁽¹⁾أی تقدس الَّذِی إِنْ شاءَ جَعَلَ لَکَ أی فی الدنیا خَیْراً مِنْ ذلِکَ أی مما قالوا وَ یَجْعَلْ لَکَ قُصُوراً فی الدنیا أو فی الآخرة علی القراءتین و معلوم من السیاق أن الآخرة خیر من الدنیا و اختارها الله لأحب خلقه.

وَ لَوْ لا أَنْ یَکُونَ النَّاسُ‌⁽²⁾قد مر تفسیره مرارا.

قوله سبحانه فَأَمَّا الْإِنْسانُ إِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ‌⁽³⁾أی اختبره و امتحنه بالنعمة فَأَکْرَمَهُ بالمال وَ نَعَّمَهُ بما وسع علیه من أنواع الإفضال فَیَقُولُ رَبِّی أَکْرَمَنِ أی فیفرح بذلک و یسرّ.

**[ترجمه]«واصبر نفسک» یعنی آن را باز دار و استوار بدار. طبرسی رحمه الله - 1. مجمع البیان 6: 465 - درباره شأن نزول این آیه می‌گوید: این آیه در شأن سلمان -

صُنان به معنای زیر بغل و بوی متعفن زیر بغل است، در «الدّر المنثور» به جای الصنان، «جبابهم» آورده است که صحیح‌تر می‌باشد، زیرا الجباب جمع جبه و به معنای لباس بلند بدون استین است که روی لباس می‌پوشند. به همین دلیل، راوی پس از آن می‌گوید «جبه پشمی پوشیده بودند»، اما کلمه در اصل و مصدر به جبات تبدیل شده است.

مشام انسان را آزار می‌دهد، و لباس­های خشن و پشمینه در تن دارند، از خود دور سازی، ما نزد تو خواهیم آمد، و از سخنانت بهره می‌گیریم، ولی چه کنیم که با وجود این گروه جای ما نیست!

در این هنگام آیات فوق نازل شد، پیامبر صلی­الله علیه و آله به جستجوی این گروه برخاست، آن­ها را در حالی یافت که در آخر مسجد به ذکر خدا مشغول بودند. فرمود: خدا را سپاس می­گویم که نمردم وچنین دستوری به من داد که با امثال شما شکیبایی ورزم. آری زندگی با شما و مرگ هم با شما خوش است!

«مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ»{با کسانی که خدا را می‌خوانند} تا آخر آیه، یعنی کسانی که صبح و شب بر نماز و دعا مداومت می‌کنند و به کار دیگری نمی‌پردازند، روز خود را با دعا شروع کرده و با دعا به پایان می‌برند. «یُرِیدُونَ وَجْهَهُ» یعنی در پی رضا و خشنودی خداوند هستند، گفته می‌شود بدون هیچ ریا و خودنمایی خداوند را بزرگ داشته و به او نزدیکی می‌جویند. «تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیاةِ الدُّنْیا»{زینت دنیا را می‌خواهی} فعل «ترید» جمله حالیه است یعنی درحالی که بخواهی با بزرگان واشراف هم­نشین گردی مانندایشان در خطر این هستی که به جلوه­های دنیوی گرایش پیدا کنی در صورتی که پیامبرتلاش می­کرد با نزدیک شدن بدان­ها، بزرگان مشرکین را به اسلام دعوت نماید تا بدین وسیله پیروان­شان نیز اسلام آورند، و این هم‌نشینی با آنان هرگز به معنای تمایل به دنیا و زینت‌های دنیوی و میل به دنیاپرستان نبوده است و تنها گاهی اوقات برای جذب سران مشرکان با آنان هم­نشین می‌شد، که خداوند با این آیه ایشان

را از این کار به شدت نهی فرمود و به هم‌نشینی با مومنان فقیر فرمان داد. هم‌نشینی با اشراف مانع از نادیده گرفتن مومنان فقیر نشود.

«وَ لا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنا» {و از آن کس که قلبش را از یاد خود غافل ساخته‌ایم، اطاعت مکن}. این آیه چند معنا دارد: یکی آنکه از کسی که قلبش را از یاد خود غافل ساخته‌ایم، اطاعت مکن؛ کنایه از غفلت شخص است. به همین دلیل است که در ادامه آیه می‌فرماید: «وَ اتَّبَعَ هَواهُ» {و از هوای نفس خود پیروی کرده} مثَل آن‌ها، مثل کسانی است که «فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ» {پس چون [از حق] برگشتند، خدا دلهای­شان را برگردانید}. دومین معنا: قلبش را به غفلت و فراموشی نسبت دادیم، همان­طور که {وی را کافر کرد} یعنی نسبت کفر به او داد. سومین معنا: او راغافل یافتیم. چهارمین معنا: او را غافل کردیم، و نمی‌توان دلش را در شمار دل‌های مومنان آورد و نشانه­ایی که فرشتگان او را به آن بشناسند، در وی وجود ندارد. پنجمین معنا: با سرپیچی­کردن از فرمان ما و پیروی از هوا و هوس، قلب او را به حال خود واگذاشته و او را با شیطان رها کردیم؛ «وَ کانَ أَمْرُهُ فُرُطاً» {[اساس] کارش بر زیاده‌روی است}، یعنی کارش بر اسراف وزیاده­روی و فراتر رفتن از حد و حدود ویا گمراهی و هلاکت است.

درباره این آیه معتقدم: خداوند در این آیه فقیران را بسیار ستوده و بر هم‌نشینی و هم‌صحبتی با آن‌ها ترغیب نموده است ، چرا که در دنیا زهد پیشه کردند و بر یاد خدا و نماز

مداومت نموده‌اند، وحضرت صلی­الله علیه و آله از هم‌نشینی با ثروت مندان منع شده است، همان افراد خود بزرگ ­بین که دیگران را از دوستی با خدا باز می‌دارند.

این آیه شریفه «تبارک» - 1. فرقان / 10 - یعنی پاک و منزه است، «الَّذِی إِنْ شاءَ جَعَلَ لَکَ» {کسی که اگر بخواهد، به تو عطا می‌کند} منظور در دنیا است، «خَیْراً مِنْ ذلِکَ» {بهتر از آن قرار می‌دهد} یعنی از آنچه مشرکان گفتند؛ «یَجْعَلْ لَکَ قُصُوراً» {و برای تو قصرهای می‌آفریند} در دنیا و آخرت، بر اساس دو قرائت؛ و از سیاق آیه پیداست که آخرت بر دنیا برتری دارد و خداوند آن قصرها را برای محبوب‌ترین بندگان خود برگزیده است.

«وَ لَوْ لا أَنْ یَکُونَ النَّاسُ» {و اگر نه این بود که همه مردم یک امت می‌شدند} - . زخزف / 33 -

پیش از این بارها تفسیر آن بیان شده است.

«فَأَمَّا الْإِنْسانُ إِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ» {اما انسان هنگامی که خداوند وی را می‌آزماید} - . . فجر/ 15 -

یعنی وی را به نعمت آزمایش کرده و امتحان می‌نماید، «فَأَکْرَمَهُ»{عزیزش می‌دارد} یعنی به وسیله مال و «نَعَّمَهُ»{نعمت فراوان به او می‌دهد} همه نوع نعمتی به وی ارزانی می‌کند، «فَیَقُولُ رَبِّی أَکْرَمَنِ» {می‌گوید پروردگارم مرا گرامی داشته است}، از این همه نعمت شاد گشته و خشنود است.

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

الْمُؤْمِنُ، بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْأَصْبَغِ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَاعِداً فَجَاءَ رَجُلٌ فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ اللَّهِ إِنِّی لَأُحِبُّکَ فِی اللَّهِ فَقَالَ صَدَقْتَ إِنَ

طِینَتَنَا مَخْزُونَةٌ أَخَذَ اللَّهُ مِیثَاقَهَا مِنْ صُلْبِ آدَمَ علیه السلام فَاتَّخِذْ لِلْفَقْرِ جِلْبَاباً فَإِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ وَ اللَّهِ یَا عَلِیُّ إِنَّ الْفَقْرَ لَأَسْرَعُ إِلَی مُحِبِّیکَ مِنَ السَّیْلِ إِلَی بَطْنِ الْوَادِی‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]مومن، به استناد اصبغ نقل می‌کند: نزد امیرالمومنین علیه­السلام نشسته بودم، شخصی به حضرت عرض کرد: ای امیرالمومنین، به خدا سوگند من شما را برای رضای خدا دوست می‌دارم. امیرالمومنین علیه­السلام فرمود: راست گفتی،

همانا سرشت ما (اهل­بیت) گنجینه­ای است که خداوند میثاق آن را از صلب آدم گرفته است، پس برای فقر وتنگ­دستی خود پوشش{صبر} آماده کن، به درستی که از رسول خدا صلی­الله علیه و آله شنیدم که فرمود: ای علی، به خدا سوگند فقر به سوی محبان تو، شتابان‌تر از سیل در دره است.(طِینَتَنَا مَخْزُونَةٌ أَخَذَ اللَّهُ مِیثَاقَهَا مِنْ صُلْبِ آدَمَ - .

مومن نشان‌دار است. شیخ صدوق در معانی الأخبار نقل می‌کند: شخصی به امام صادق علیه السلام عرض کرد: روایتی است که شخصی به امیرالمؤمنین علیه­السلام عرض کرد: به راستی من شمارا دوست دارم. حضرت علیه­السلام در پاسخ او فرمود: پوششی در برابر فقر برای خود آماده کن.

امام صادق علیه­السلام در توضیح این حدیث فرمود: چنین نیست، امیرالمومنین علیه­السلام فرمود: لباس و پوششی برای فقر و نداری‌ات آماده ساخته‌ای، یعنی برای روز قیامت.

**[ترجمه]

«2»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ قَالَ حَدَّثَنِی بَکْرٌ الْأَرْقَطُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَوْ عَنْ شُعَیْبٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّهُ دَخَلَ عَلَیْهِ وَاحِدٌ فَقَالَ لَهُ أَصْلَحَکَ اللَّهُ إِنِّی رَجُلٌ مُنْقَطِعٌ إِلَیْکُمْ بِمَوَدَّتِی وَ قَدْ أَصَابَتْنِی حَاجَةٌ شَدِیدَةٌ وَ قَدْ تَقَرَّبْتُ بِذَلِکَ إِلَی أَهْلِ بَیْتِی وَ قَوْمِی فَلَمْ یَزِدْنِی بِذَلِکَ مِنْهُمْ إِلَّا بُعْداً قَالَ فَمَا آتَاکَ اللَّهُ خَیْرٌ مِمَّا أَخَذَ مِنْکَ قَالَ جُعِلْتُ فِدَاکَ ادْعُ اللَّهَ أَنْ یُغْنِیَنِی عَنْ خَلْقِهِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ قَسَمَ رِزْقَ مَنْ شَاءَ عَلَی یَدَیْ مَنْ شَاءَ وَ لَکِنِ اسْأَلِ اللَّهَ أَنْ یُغْنِیَکَ عَنِ الْحَاجَةِ الَّتِی تَضْطَرُّکَ إِلَی لِئَامِ خَلْقِهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]اصول کافی: شخصی خدمت امام صادق (ع ) آمد و عرض کرد: اصلحک الله (خداوند شما را اصلاح کند)، من مردی هستم که دوستی خود را تنها به شما متوجه ساخته و از دیگران بریده­ام، و اکنون گرفتاری­های شدیدی برایم پیش آمده که به واسطه آن به فامیل وقومم نزدیک شدم (که شاید گرفتاریم را بر طرف کنند) ولی جز دوری از آن­ها برایم نیفزود. امام فرمود: آنچه خدا به تو داده (ولایت اهل بیت علیهم­السلام ) از آنچه از تو گرفته (مال دنیا) بهتر است، عرض کرد: قربانت گردم، از خدابه خواه که مرا از خلقش بی نیاز کند. فرمود: همانا خداوند اراده کرده رزق بعضی را در دست برخی دیگر قرار دهد وروزی­شان را چنین تقسیم نموده (پس مردم به یکدیگر محتاج­اند)، لیکن از خدا بخواه ترا از محتاج شدن به مخلوق پست ولئیمش، بی نیاز کند. - . اصول کافی 2: 266 -

**[ترجمه]

بیان

أصلحک الله مشتمل علی سوء أدب إلا أن یکون المراد إصلاح أحوالهم فی الدنیا و تمکینهم فی الأرض و دفع أعدائهم أو أنه جری ذلک علی لسانهم لإلفهم به فیما یجری بینهم من غیر تحقیق لمعناه و مورده إنی رجل منقطع إلیکم کأنه ضمّن الانقطاع معنی التوجّه أی منقطع عن الخلق متوجّها إلیکم بسبب مودتی لکم أو مودتی مختصة بکم و قد تقرّبت بذلک الإشارة إما إلی مصدر أصابتنی أو إلی الحاجة و المستتر فی قوله فلم یزدنی راجع إلی مصدر تقربت و مرجع الإشارة ما تقدم و قوله إلا بعدا استثناء مفرغ و هو مفعول لم یزدنی أی لم یزدنی التقرب منهم بسبب فقری شیئا إلا بعدا منهم.

فما آتاک الله قیل الفاء للتفریع علی قوله إنی رجل منقطع إلیکم فقوله ما آتاک الله المودّة و قیل هو الفقر و الأول أظهر مما أخذ منک أی المال إلی لئام خلقه اللئام جمع اللئیم و فی المصباح لؤم بضم الهمزة لؤما فهو لئیم یقال ذلک للشحیح و الدنیّ النفس و المهین و نحوهم لأن اللؤم ضدّ الکرم و یومی الحدیث إلی أن الفقر المذموم ما یصیر سببا لذلک و غیره ممدوح و ذمه لأن اللئیم لا یقضی حاجة أحد و ربما یلومه فی رفع الحاجة إلیه و إذا قضاها لا یخلو من منة و یمکن أن یشمل الظالم و الفاسق المعلن

بفسقه و فی کثیر من الأدعیة اللهم لا تجعل لظالم و لا فاسق علیّ یدا و لا منّة و ذلک لأن القلب مجبول علی حبّ من أحسن إلیه و فی حبّ الظالم معاصیَ کثیرة کما قال تعالی وَ لا تَرْکَنُوا إِلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّکُمُ النَّارُ⁽¹⁾.

**[ترجمه]«أصلحک­الله» کلامی حمل بر بی‌ادبی است، مگر اینکه منظور از آن اصلاح امور آنان در دنیا و قدرت­دادن آن‌ها در زمین و دفع دشمن باشد و یا به کار بردن این لفظ به دلیل الفت و دوستی میان آن‌ها بوده و معنای ظاهری آن مورد نظر نیست.

«إنی رجل منقطع إلیکم: من مردی هستم که دوستی خود را تنها به شما متوجه ساخته‌ام»، شخص بریدن را به معنای توجه گرفته است، یعنی بریدن از خلق و توجه به شما به دلیل دوستی شما و یا منظور این است که دوستی من تنها مختص به شما است و «قد تقرّبت بذلک: به واسطه آن نزدیک شدم» این سخن به مصدر «أصابتنی: دچار شده‌ام» اشاره دارد و یا به نیاز و حاجت شخص برمی‌گردد؛ مرجع ضمیر در جمله مستتر است. و «فلم یزدنی : بر من نیفزود» به مصدر «تقرب: نزدیک­شدن» اشاره دارد و مرجع اشاره در این عبارت بیان شد. عبارت «إلا بعدا: جز بر دوری» استثنای مفرغ و مفعول لم‌یزدنی است، یعنی فقر من نه تنها بر نزدیکی به خویشان نیفزود و بلکه موجب دوری از آنها نیز شد.

«فما آتاک: آنچه خداوند به تو داده است» حرف فاء برای اقتباس معنای «مردی هستم که دوستی خود را تنها به شما متوجه ساخته‌ام»، آمده است. منظور از «ما آتاک الله» مودت و دوستی اهل­بیت علیهم­السلام است، گفته می‌شود: منظور فقر نیز می‌باشد، اما معنای اول روشن‌تر است. «مما أخذ منک: آنچه از تو گرفته» منظور مال است. «إلی لئام خلقه» اللئام جمع اللئیم و در مصباح لؤم لؤما با ضم همزه، به افراد پست اطلاق می‌شود، و این صفت به افراد خسیس و پست فطرت و خوار و مانند آن نیز نسبت می‌دهند، زیرا خساست، متضاد بخشش است. حدیث به این نکته اشاره دارد که فقر نکوهیده بوده و موجب خساست می‌شود، و غیر از آن پسندیده نیست و نکوهش شده است، چرا که شخص پست و فرومایه نیاز هیچ‌کس را برآورده نمی‌کند و چه بسا وی را به خاطر رفع نیازش سرزنش نماید، و هرگاه حاجت او را برآورده ساخت بر وی منت بگذارد.

ممکن است این معنا بر ظالم و فاسقی که به فسق و فجور شهره است نیز اطلاق شود، در بسیاری از دعاها آمده است: خداوندا فاسق و ظالم را بر من مسلط مساز، زیرا قلب بر محبت کسی که به وی نیکی کند، گرایش پیدا می­کند و دوست داشتن ظالم گناه بزرگی به شمار می‌رود، همان­طور که خداوند می‌فرماید: «و به کسانی که ستم کرده‌اند متمایل مشوید که آتش [دوزخ] به شما می‌رسد.» - 13. اصول کافی 2: 226 -

**[ترجمه]

«3»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْفَقْرُ الْمَوْتُ الْأَحْمَرُ فَقُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الْفَقْرُ مِنَ الدِّینَارِ وَ الدِّرْهَمِ فَقَالَ لَا وَ لَکِنْ مِنَ الدِّینِ‌⁽²⁾.

<meta info=". اصول کافی: از امام صادق علیه­السلام روایت شده است که فرمود: فقر مرگ سرخ است ، راوی گوید: به امام علیه­السلام عرض کردم : مقصود شما نداشتن دینار و درهم است ؟ فرمود: خیر، منظور فقر دین است . - . اصول کافی 2: 266 . -

**[ترجمه]

بیان

قال فی النهایة و فیه تعلمون ما فی هذه الأمة من الموت الأحمر یعنی القتل لما فیه من حمرة الدم أو لشدته یقال موت أحمر أی شدید وَ مِنْهُ حَدِیثُ عَلِیٍّ علیه السلام: کُنَّا إِذَا احْمَرَّ الْبَأْسُ اتَّقَیْنَا بِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله‌⁽³⁾. أی إذا اشتدّت الحرب استقبلنا العدو به و جعلناه لنا وقایة و قیل أراد إذا اضطرمت نار الحرب و تسعّرت کما یقال فی الشر بین القوم اضطرمت نارهم تشبیها بجمرة النار و کثیرا ما یطلقون الحمرة علی الشدة.

و لکن من الدین نظیره قَوْلُ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: الْفَقْرُ وَ الْغِنَی بَعْدَ الْعَرْضِ‌⁽⁴⁾عَلَی اللَّهِ. و المعنی أنهما یظهران بعد الحساب و هو ما أشار إلیه رسول الله صلی الله علیه و آله

بقوله أَ تَدْرُونَ مَا الْمُفْلِسُ فَقِیلَ الْمُفْلِسُ فِینَا مَنْ لَا دِرْهَمَ لَهُ وَ لَا مَتَاعَ لَهُ فَقَالَ الْمُفْلِسُ مِنْ أُمَّتِی مَنْ یَأْتِی یَوْمَ الْقِیَامَةِ بِصَلَاةٍ وَ صِیَامٍ وَ زَکَاةٍ وَ یَأْتِی قَدْ شَتَمَ وَ قَذَفَ هَذَا وَ أَکَلَ مَالَ هَذَا وَ سَفَکَ دَمَ هَذَا وَ ضَرَبَ هَذَا فَیُعْطَی هَذَا مِنْ حَسَنَاتِهِ وَ هَذَا مِنْ حَسَنَاتِهِ فَإِنْ فَنِیَتْ حَسَنَاتُهُ قَبْلَ أَنْ یُقْضَی مَا عَلَیْهِ أُخِذَ مِنْ خَطَایَاهُمْ فَطُرِحَتْ عَلَیْهِ ثُمَّ طُرِحَ فِی النَّارِ.

بل قد یقال إن المفلس حقیقة هو هذا.

و یحتمل أن یراد بقوله علیه السلام و لکن من الدّین الفقر القلبیّ و ضدّه الغنی القلبیّ فالفقیر علی هذا من لیس له فی الدین معرفة و علم بأحکامه و لا تقوی و لا ورع و غیرها من الصفات الحسنة کذا قیل و أقول یحتمل أن یکون المعنی الذی یضرّ بالدین و لا یصبر علیه و یتوسّل بالظالمین و الفاسقین کما مرّ.

**[ترجمه]در النهایه ذکر شده: می‌دانید مرگ سرخ در این امت چیست؟ مرگ سرخ، قتل و کشته شدن است. به دلیل سرخی خون و یا سختی‌اش آن را مرگ سرخ می‌نامند. گفته می‌شود: مرگ سرخ یعنی مرگ سخت، و به این سخن امام علی علیه السلام استناد می‌شود که فرمود: هنگامی که رنج و سختی سرخی گراییده و جنگ بر ما فشار می‌آورد، به رسول خدا صلی­الله علیه و آله پناه می‌بردیم. - . نهج البلاغه 2: 206 - یعنی هنگامی که جنگ بر ما سخت می‌شد، به سوی پیامبر صلی­الله علیه و آله می‌شتافتیم و آن حضرت سپر ما بود.

گفته می‌شود منظور این است: هنگامی که آتش جنگ زبانه می‌کشید و شعله‌ور می‌شد؛ همان­طور که در درگیری میان قومی می‌گویند آتش اختلاف­شان شعله‌ور شد و آن را به آتش تشبیه می‌کنند.

اصطلاح «سرخی» بسیار بر شدت و سختی امری اطلاق می‌شود. «.لکن من الدین: اما فقر در دین منظور است» مانند این سخن امیرالمومنین علیه­السلام است که فرمود: فقر و ثروت واقعی پس از عرضه آن به خداست. - 3. نهج البلاغه 2: 206 -

به این معنا که بنا به فرموده رسول خدا صلی­الله علیه و آله، پس از حساب مشخص می‌شود.

رسول­اللهِ صلی­الله علیه وسلم فرمود: آیا می‌دانید مفلس چه کسی است؟ گفتند: مفلس در میان ما کسی است که پول و کالایی نداشته باشد فرمودند: مفلس در میان امت من کسی است که در روز قیامت با نماز و روزه و زکات می‌آید در حالی که این را دشنام داده و این را به زنا متهم کرده، مال این را خورده، خون این را ریخته و این را زده است، به این از نیکی­ها و حسناتش داده می‌شود و به این هم از نیکی­ها و حسناتش داده می‌شود. اگر نیکی­هایش قبل از تمام شدن آنچه که بر گردن اوست، تمام شود از گناهان طلب­کاران بر دوش او گذاشته می‌شود و پس از آن در آتش جهنم انداخته می‌شود. البته گفته می‌شود مفلس حقیقی خود اوست. ممکن است منظور حضرت صلی­الله علیه و آله از «فقر دینی»، فقر قلبی باشد که ضد آن ثروت قلبی است، بر این اساس، فقیر در دین به کسی اطلاق می‌شود که نسبت به دین شناختی نداشته و احکام آن را نمی‌داند ودر عمل تقوا و پرهیزکاری نداشته و صفت‌های نیک دیگر نیز ندارد. من می‌گویم ممکن است منظور کسی باشد که به دین ضربه زده و بر آن صبر نمی‌کند و همان­طور که گفته شد از ظالمان و ستم­گران یاری می­طلبد.

**[ترجمه]

«4»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ الْعَلَاءِ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ فُقَرَاءَ الْمُؤْمِنِینَ یَتَقَلَّبُونَ فِی رِیَاضِ الْجَنَّةِ قَبْلَ أَغْنِیَائِهِمْ بِأَرْبَعِینَ خَرِیفاً ثُمَّ قَالَ سَأَضْرِبُ لَکَ مَثَلَ ذَلِکَ إِنَّمَا مَثَلُ ذَلِکَ مَثَلُ سَفِینَتَیْنِ مُرَّ بِهِمَا عَلَی عَاشِرٍ فَنَظَرَ فِی إِحْدَاهُمَا فَلَمْ یَرَ فِیهَا شَیْئاً فَقَالَ أَسْرِبُوهَا وَ نَظَرَ فِی الْأُخْرَی فَإِذَا هِیَ مُوقَرَةٌ فَقَالَ احْبِسُوهَا⁽¹⁾.

**[ترجمه]کا: اصول کافی: از امام صادق علیه­السلام روایت شده است که فرمود: مومنان فقیر چهل سال زودتر از ثروت­مندان مومن در بهشت جای خواهند گرفت. سپس فرمود: مثالی برای تو می‌زنم: مثل آن به دو کشتی می‌ماند که به گمرک رسند، مأمور گمرک یکی را خالی ببیند و گوید روانه کنید و دیگری را پر از بار ببیند و گوید نگهش دارید. - . کافی 2: 260 -

**[ترجمه]

بیان

فی القاموس تقلّب فی الأمور تصرّف کیف شاء و قال فی النهایة فیه فقراء أُمَّتی یدخلون الجنة قبل أغنیائهم بأربعین خریفا الخریف الزمان المعروف من فصول السنة ما بین الصیف و الشتاء و یرید به أربعین سنة لأن الخریف لا یکون فی السنة إلا مرة واحدة فإذا انقضی أربعون خریفا فقد مضت أربعون سنة انتهی.

وَ رُوِیَ فِی مَعَانِی الْأَخْبَارِ⁽²⁾

بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ عَبْداً مَکَثَ فِی النَّارِ سَبْعِینَ خَرِیفاً وَ الْخَرِیفُ سَبْعُونَ سَنَةً إِلَی آخِرِ الْخَبَرِ.

و فسّره صاحب المعالم بأکثر من ذلک و فی بعض الروایات أنه ألف عام و العام ألف سنة و قیل:

إن التفاوت بهذه المدّة إذا کان الأغنیاء من أهل الصلاح و السداد و أدَّوا الحقوق الواجبة و لم یکتسبوا من وجه الحرام فیکون حبسهم بمجرَّد خروجهم عن عهدة الحساب و السؤال عن مکسب المال و مخرجه و إلا فهم علی خطر عظیم.

مُرَّ بهما علی بناء المجهول و الباء للتعدیة و الظرف نائب الفاعل و العاشر من یأخذ العُشر علی الطریق فی المصباح عشرت المال عشرا من باب قتل و عشورا أخذت عشره و اسم الفاعل عاشر و عشّار فقال أسربوها علی بناء الإفعال أی أرسلوها و خلّوها تذهب و السارب الذاهب علی وجهه فی الأرض فإذا هی موقرة بفتح القاف أو کسرها فی القاموس الوقر بالکسر الحمل الثقیل أو أعمّ و أوقر الدابّة إیقارا و قرة و دابة وقری موقرة و رجل موقر ذو وقر و نخلة موقِرة و موقَرة و موقِر و موقَّرة.

فقال احبسوها بالأمر من باب ضرب و التشبیه فی غایة الحسن و الکمال و الحدیث یدل علی أن الفقر أفضل من الغنی و من الکفاف للصابر و ما وقع فی بعض الروایات من استعاذتهم علیهم السلام من الفقر یمکن حمله علی الاستعاذة من الفقر الذی لا یکون معه

صبر و لا ورع یحجزه عما لا یلیق بأهل الدین أو علی فقر القلب أو علی فقر الآخرة و قد صرح به بعض العلماء و دل علیه بعض الروایات.

و للعامة فی تفضیل الفقر علی الغنی و الکفاف أو العکس أربعة أقوال ثالثها الکفاف أفضل و رابعها الوقف و معنی الکفاف أن لا یحتاج و لا یفضل و لا ریب أن الفقر أسلم و أحسن بالنسبة إلی أکثر الناس و الغنی أحسن بالنسبة إلی بعضهم فینبغی أن یکون المؤمن راضیا بکل ما أعطاه الله و علم صلاحه فیه و سؤال الفقر لم یرد فی الأدعیة بل ورد فی أکثرها الاستعاذة عن الفقر الذی یشقی به و عن الغنی الذی یصیر سببا لطغیانه.

**[ترجمه]در فرهنگ لغت «تقلب فی الأمور» به معنای رفتار­کردن هر طور که بخواهد، است. در النهایه آمده است: مومنان فقیر چهل پاییز زودتر از ثروت­مندان مومن در بهشت جای خواهند گرفت. پاییز، فصل بین تابستان و زمستان است، و معادل یک سال گرفته شده و منظور از چهل پاییز، چهل سال است، چرا پاییز تنها یک­بار در سال بوده و هنگامی که چهل پاییز بگذرد، چهل سال گذشته است.

در معانی­الأخبار - . معانی الاخبار: 227 -

از اباجعفر علیه­السلام نقل شده است که فرمود: بنده‌ای هفتاد پاییز در آتش می‌ماند و هفتاد پاییز همان هفتاد سال است، و صاحب المعالم تعداد سال‌ها را بیش از این می‌داند و در برخی از روایات آن را تا هزار قرن می‌دانند، هر قرن معادل هزار سال است، گفته می‌شود:

این تفاوت زمانی هنگامی است که ثروت­مندان اهل صلاح و عمل نیکو و پرداخت حقوق واجب باشند، و مال خود را از راه حرام به دست نیاورده باشند، و این نگه‌داشتن آن‌ها تنها برای حساب­رسی و پرسش از راه کسب درآمد و مصرف آن است و اگر غیر از این باشد به خطر بزرگی دچار شده‌اند.

«مر بهما» فعل مجهول و باء برای متعدی کردن آن است و ظرف نائب فاعل، العاشر کسی که یک دهم کالا را در مسیر می‌گیرد ،[ مأمور مالیات]. در المصباح آمده است: عشرت المال عشرا: عشر مال را تحویل گرفت، از باب قتل و عشورا به معنای گرفتن عشر بوده و اسم فاعل آن عاشر و عشار است. «فقال: أسربوها» بر وزن افعال یعنی آن را روانه کنید و اجازه دهید برود، السارب به معنای کسی که راه خود را طی می‌کند؛ «فإذا هی موقره» (با فتحه قاف و یا کسره آن)، در فرهنگ لغت الوِقر: بار سنگین یا بار سنگین بر حیوان گذاشتن و فشار آوردن و سنگین­کردن است و قری: موقره، رجل موقر:

مرد باوقار، نخله موقره: نخل پرثمر و موقره و موقر و موقره

«فقال أحبسوها: آن را نگه دارید» فرمان اوقف کشی از باب تشبیه در نهایت زیبایی و کمال است و این حدیث بر آن دلالت دارد که فقر برتر از ثروت است، اینکه در برخی از روایت‌ها معصومین علیهم­السلام از فقر به خدا پناه می‌برند، ممکن است منظور فقری باشد که با صبر همراه نیست، و نه با پرهیزکاری چون­که شخص را از آنچه شایسته دین‌دار نیست، باز دارد؛ و یا منظور فقر قلب و یا فقر آخرت است که برخی از علما به آن پرداخته و برخی روایت‌ها بر آن دلالت می‌کند.

در فضیلت فقر بر ثروت و کفاف روزی و یا بر عکس آن چهار نقل برای عموم مردم وجود دارد: سومین آن این است که کفاف روزی بهتر است و چهارمین نقل می‌گوید وقف وسکوت در این مورد بهتر است. معنای کفاف این است که نه نیازی باقی باشد و نه چیزی اضافه باشد، شکی نیست که فقر برای بسیاری از مردم سالم‌تر و بهتر است، و برخی دیگر نیز ثروت برای­شان بهتر است. شایسته است مومن در هر حال به آنچه خداوند به او ارزانی داشته، راضی باشد و بداند صلاح او در همان است. در دعاها درخواست فقر از خداوند وجود ندارد، بلکه در بسیاری از آن‌ها از فقری که انسان را به بدبختی می­کشاند، و از ثروتی که موجب سرکشی شود، به خدا پناه برده‌اند.

**[ترجمه]

«5»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدَانَ قَالَ قَالَ

أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: الْمَصَائِبُ مِنَحٌ مِنَ اللَّهِ وَ الْفَقْرُ مَخْزُونٌ عِنْدَ اللَّهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]امام صادق علیه­السلام فرمود: مصیبت‌ها بخشش‌های خداوند است و فقر در خزانه الهی محفوظ است. - . کافی 2: 260 -

**[ترجمه]

بیان

منح من الله المنح بکسر المیم و فتح النون جمع منحة بالکسر و هی العطیة فی القاموس منحه کمنعه و ضربه أعطاه و الاسم المنحة بالکسر و أقول الخبر یحتمل وجهین.

أحدهما أن ثواب المصائب منح و عطایا یبذلها الله فی الدنیا و ثواب الفقر مخزون عند الله لا یعطیه إلا فی الآخرة لعظمه و شرافته و الدنیا لا یصلح أن یکون عوضا عنه.

و ثانیهما أن المصائب عطایا من الله عز و جل یعطیها من یشاء من عباده و الفقر من جملتها مخزون عنده عزیز لا یعطیه إلا من خصه بمزید العنایة و لا یعترض أحد بکثرة الفقراء و ذلک لأن الفقیر هنا من لا یجد إلا القوت من التعفف و لا یوجد من هذه صفته فی ألف ألف واحد.

**[ترجمه]المِنح (به کسره میم و فتحه نون) جمع منحه و به معنای بخشش است. در فرهنگ لغت آمده: منحه بر وزن منعه، یعنی به وی عطا کرد، اسم آن المنحه (با کسره) بوده و به اعتقاد من، خبر ممکن است دو وجه داشته باشد:

اول اینکه پاداش مصیبت‌ها بخشش و عطایی است که خداوند در دنیا می‌دهد، و پاداش فقر در خزانه الهی بوده و به خاطر عظمت و شرافت فقر، تنها در آخرت به شخص عطا می‌شود و دنیا برای دریافت عوض این فقر شایسته نیست.

دوم اینکه: مصیبت‌ها، بخشش و عطاهای الهی است که بر یک از بندگان خود بخواهد عطا می‌کند و فقر نیز جزء این بخشش‌ها بوده و در خزانه الهی قرار دارد، این بخشش عزیز و گران­قدر بوده و تنها به کسانی تعلق می‌گیرد که توجه خاصی به او دارد، کسی نسبت به تعداد زیاد فقیران اعتراض نکند، فقیر در اینجا منظور کسی است که جز قوت ضروری خود نیابد و تعداد کسانی که این­گونه هستند یک در هزار هزار است.

**[ترجمه]

أقول

أو المراد به الفقر الذی یصیر سببا لشدة الافتقار إلی الله و لا یتوسل معه إلی المخلوقین و یکون معه أعلی مراتب الرضا و فیه تنبیه علی أنه ینبغی أن یفرح صاحب المصیبة بها کما یفرح صاحب العطیة بها.

**[ترجمه]منظور از فقر آن است که موجب شدت نیاز به پروردگار شود، و با وجود این فقر به خلق روی نیاورد، و باعالی‌ترین درجات رضا و خشنودی همراه است، و این یادآوری است بر اینکه مصیبت‌دیده نیز شایسته است مانند کسی که نعمتی نصیبش شده است، شاد باشد.

**[ترجمه]

«6»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِیِّ رَفَعَهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یَا عَلِیُّ إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ الْفَقْرَ أَمَانَةً عِنْدَ خَلْقِهِ فَمَنْ سَرَّهُ أَعْطَاهُ اللَّهُ مِثْلَ أَجْرِ الصَّائِمِ الْقَائِمِ وَ مَنْ أَفْشَاهُ إِلَی مَنْ یَقْدِرُ عَلَی قَضَاءِ حَاجَتِهِ فَلَمْ یَفْعَلْ فَقَدْ قَتَلَهُ أَمَا إِنَّهُ مَا قَتَلَهُ بِسَیْفٍ وَ لَا رُمْحٍ وَ لَکِنَّهُ قَتَلَهُ بِمَا نَکَی مِنْ قَلْبِهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]اصول کافی: امام صادق علیه­السلام به نقل از پیامبر صلی­الله علیه و آله فرمود: یا علی، خدا فقر را نزد خلق خود امانت نهاده، هر که آن را پنهان و پوشیده دارد خدای تعالی به او پاداشی همانند پاداش روزه‌دار شب زنده‌دار عطا کند، و هر کس آن را نزد کسی که قادر به برآوردن نیازش باشد، فاش سازد و شخص نیاز او را برآورده نکند، وی را به قتل رسانده است، او را با شمشیر و نیزه نکشته است، بلکه به وسیله زخمی که بر قلبش زده، وی را به قتل رسانده است. - . کافی 2: 260 -

**[ترجمه]

بیان

فقد قتله أی قتل المسئول السائل و العکس کما زعم بعید جدا فی المصباح نَکَأْتُ القَرْحَةَ أَنْکَؤُهَا مهموز بفتحتین قَشَرْتُهَا و نَکَأْتُ فی العدوّ نَکْأ من باب نفع أیضا لغة فی نَکَیْتُ فیه من أَنْکِی من باب رمی و الاسم النِّکَایَة بالکسر إذا قَتَلْتَ و أَثْخَنْتَ.

**[ترجمه]«فقد قتله: او را کشته است» یعنی کسی که از وی درخواست شده، درخواست­کننده را به قتل رسانده است. و عکس این موضوع بسیار بعید است. در مصباح آمده است: نکأت القرحه انکأها یعنی زخم را خراش داد، نکیت فی العدو نکأ: زخم عمیقی به دشمن وارد کردم، از باب نفع بوده هم‌چنین عبارت نکیت فیه أنکی از باب رمی است و اسم آن النکایه (با کسره) گویند هنگامی که کشته شود و تار و مار گردد.

**[ترجمه]

«7»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ دَاوُدَ الْحَذَّاءِ

عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ صَغِیرٍ عَنْ جَدِّهِ شُعَیْبٍ عَنْ مُفَضَّلٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: کُلَّمَا ازْدَادَ الْعَبْدُ إِیمَاناً ازْدَادَ ضِیقاً فِی مَعِیشَتِهِ.

وَ بِإِسْنَادِهِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: لَوْ لَا إِلْحَاحُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَی اللَّهِ فِی طَلَبِ الرِّزْقِ لَنَقَلَهُمْ مِنَ الْحَالِ الَّتِی هُمْ فِیهَا إِلَی حَالٍ أَضْیَقَ مِنْهَا⁽¹⁾.

**[ترجمه]امام صادق علیه­السلام فرمود: هرچه بر ایمان بنده افزوده شود، زندگی بر او سخت‌تر و تنگ‌تر می‌شود. و نیز می‌فرماید: اگر مومنان به درخواست روزی بر خداوند اصرار نورزند، زندگی بر آنان تنگ آمده و معیشت­شان رو به کاستی می‌نهد. - . کافی 2: 261 -

**[ترجمه]

بیان

الازدیاد هنا لازم بمعنی الزیادة و إیمانا و ضیقا تمیزان و فی المصباح ازداد الشی‌ء زاد و ازددت مالا زدته لنفسی زیادة علی ما کان و یؤیده ما نسب إلی أمیر المؤمنین علیه السلام:

وَ کَمْ مِنْ أَدِیبٍ عَالِمٍ فَطِنٍ***مُسْتَکْمِلِ الْعَقْلِ مُقِلٌّ عَدِیمٌ

وَ کَمْ مِنْ جَهُولٍ یُکْثِرُ مَالَهُ***ذَاکَ تَقْدِیرُ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ

و السرّ ما مر من فوائد الابتلاء من المثوبات التی لیس لها انتهاء و أیضا الإکثار موجب للتکبر و الخیلاء و احتقار الفقراء و الخشونة و القسوة و الجفاء و الغفلة عن الله سبحانه بسبب اشتغالهم بحفظ أموالهم و تنمیتها مع کثرة ما یجب علیهم من الحقوق التی قل من یؤدیها و بذلک یتعرضون لسخط الله تعالی و الفقراء مبرءون من ذلک مع توسلهم بربهم و تضرعهم إلیه و توکلهم علیه و قربهم عنده بذلک مع سائر الخلال الحمیدة التی لا تنفک عن الفقر إذا صبر علی الشدائد التی هی من قواصم الظهر.

**[ترجمه]الازدیاد در اینجا به معنای زیادشدن و «ایمانا و ضیقا» تمیز است. در مصباح آمده است: ازداد الشیء (بر چیزی افزود) زاد و ازددت مالا یعنی بر آنچه که بود افزودم، ابیاتی که به امیرالمومنین علی علیه­السلام نسبت داده شده است، این نکته را تایید می‌کند: چه بسیار ادیب دانشمند و زیرک و عاقلی که بهره‌ای از مال ندارد و چه بسیار انسان نادانی که غرق ثروت است، و این تقدیر خدای عزیز و داناست.

آنچه که گفته شد در باب پاداش بی‌پایان بلا و مصیبت است، مال و دارایی فراوان موجب خودپسندی و غرور است، و فقیران را تحقیر کرده، خشونت و سنگ‌دلی و ظلم وفراموشی از یاد خدا را به دنبال دارد، چرا که در پی جمع‌آوری و نگهداری از اموال هستند، و چه بسیار حقوقی که بر آن‌ها واجب شده و جز اندکی آن را نمی‌پردازند، و به همین دلیل در معرض خشم الهی قرار می‌گیرند؛ اما فقیران از این امور مبرا هستند، چرا که به سوی خدا توسل جسته و به درگاه الهی زاری نموده و بر او توکل کرده‌اند، و علاوه بر این موارد، ویژگی‌های پسندیده دیگری که همراه فقر است، آن‌ها را به خداوند نزدیک می‌کند، این در صورتی است که بر سختی‌های کمر شکن شکیبا باشد .

**[ترجمه]

«8»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَا أُعْطِیَ عَبْدٌ مِنَ الدُّنْیَا إِلَّا اعْتِبَاراً وَ لَا زُوِیَ عَنْهُ إِلَّا اخْتِبَاراً⁽²⁾.

**[ترجمه]اصول کافی: امام صادق علیه­السلام فرمود: چیزی از دنیا به بنده عطا نشد، مگر برای عبرت گرفتن و چیزی از وی گرفته نشد، مگر برای آزمودن. - . کافی 2: 261 -

**[ترجمه]

بیان

إلا اعتبارا مفعول له و کذا اختبارا و کأن المعنی لا یعطیه إلا لیعتبر به غیره فیعلم أنه لا خیر فیه لما یظهر للناس من مفاسده الدنیویة و الأخرویة أو لیعتبر بحال الفقراء فیشکر الله علی الغنی و یعین الفقراء کما مر فی حدیث آدم علیه السلام حیث سأل عن سبب اختلاف ذریته فقال تعالی فی سیاق جوابه و ینظر الغنی إلی الفقیر فیحمدنی و یشکرنی و ینظر الفقیر إلی الغنی فیدعونی و یسألنی

لکن الأول فی هذا المقام أنسب.

و قوله إلا اختبارا فی بعض النسخ بالیاء المثناة التحتانیة أی لأنه اختاره و فضله و أکرمه بذلک و فی بعضها بالموحدة أی امتحانا فإذا صبر کان خیرا له و الابتلاء و الاختبار فی حقه تعالی مجاز باعتبار أن فعل ذلک مع عباده لیترتب علیه الجزاء شبیه بفعل المختبر منا مع صاحبه و إلا فهو سبحانه عالم بما یصدر عن العباد قبل صدوره عنهم و زوی علی بناء المجهول فی القاموس زواه زیا و زویا نحاه فانزوی و سره عنه طواه و الشی‌ء جمعه و قبضه و أقول نائب الفاعل ضمیر الدنیا و قیل هذا مخصوص بزمان دولة الباطل لئلا ینافی ما سیأتی من الأخبار فی کتاب المعیشة.

**[ترجمه]«إلا إعتبارا» و «اختیارا» مفعول­له، و گویا معنا جز برای عبرت گرفتن دیگران تحقق نمی‌یابد، از این سخن بر می‌آید که خیری در آن ( عطای دنیوی) نیست، هنگامی که مفاسد دنیوی و اخروی آن آشکار می‌شود و یا برای این است که از وضع فقیر عبرت گرفته و خدا را به خاطر ثروت خود شکر گوید، و به یاری فقیری بشتابد، همان­طور که در حدیث آدم علیه­السلام ذکر شد، آنجا که از خداوند درباره اختلاف در میان فرزندان خود پرسید و خداوند تبارک وتعالی پاسخ داد: (این اختلاف در اموال از آن­رو است که) ثروت­مند به نگاه کند و مرا حمد می‌گوید و شکر مرا به جای می‌آورد و فقیر به ثروت­مند نگاه کرده و مرا به دعا می‌خواند و از من درخواست می‌کند اما اولین مورد در این خصوص متناسب‌تر است.

عبارت «الا إختبارا» در برخی از نسخه‌ها با یاء دونقطه زیرحرف ذکر شده است زیرا (خداوند آن بنده را به وسیله فقر) برگزیده و برتری داده و بزرگ داشته است، در برخی از نسخه‌ها همراه با ترکیب است و به معنای برای آزمایش است، پس اگر صبر پیشه کند برای او بهتر خواهد بود. ابتلا و آزمایش خداوند مجاز است به این اعتبار که خداوند برای عطای پاداش به بندگان، به این صورت عمل می‌نماید. این به کار به عمل ما در ارتباط با ممتحن و آزمایش شونده است، زیرا خداوند سبحان پیش از اینکه بندگان عملی انجام دهند، از آن آگاه است. «زوی» مجهول است، در فرهنگ لغت زواه زیا و زویا نحاه فانزوی: پوشاندن، پنهان­کردن و مخفی­ساختن است، و سُِّره عنه: آن را درهم­پیچید و برای اشیا یعنی آن را جمع کرد و نائب فاعل ضمیر دنیا است و گفته می‌شود این به زمان حکومت باطلان اختصاص دارد و چه بسا با اخباری که در کتاب معیشه خواهد آمد، منافات داشته باشد .

**[ترجمه]

«9»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ بَعْضِ مَشَایِخِهِ عَنْ إِدْرِیسَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: یَا عَلِیُّ الْحَاجَةُ أَمَانَةُ اللَّهِ عِنْدَ خَلْقِهِ فَمَنْ کَتَمَهَا عَلَی نَفْسِهِ أَعْطَاهُ اللَّهُ ثَوَابَ مَنْ صَلَّی وَ مَنْ کَشَفَهَا إِلَی مَنْ یَقْدِرُ أَنْ یُفَرِّجَ عَنْهُ وَ لَمْ یَفْعَلْ فَقَدْ قَتَلَهُ أَمَا إِنَّهُ لَمْ یَقْتُلْهُ بِسَیْفٍ وَ لَا سِنَانٍ وَ لَا سَهْمٍ وَ لَکِنْ قَتَلَهُ بِمَا نَکَأَ مِنْ قَلْبِهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]اصول کافی: امام صادق علیه­السلام از پیامبر صلی­الله علیه و آله نقل فرمود: ای علی، همانا خداوند نیاز را میان مخلوقاتش به امانت گذاشته است، پس هر کس آن را پنهان کند خداوند پاداش نمازگزار را به وی عطا کند و هر کس فقر خود را نزد کسی فاش سازد که قادر به یاری اوست، ولی کمکش نکند، وی را کشته است. این کشتن نه با شمشیر است و نه با تیر و نیزه، بلکه به وسیله جراحتی که بر قلبش وارد می‌کند، او را به قتل می‌رساند. - . کافی 2: 261 -

**[ترجمه]

بیان

من صلی أی فی اللیل کله أو واظب علیها.

**[ترجمه]منظور از نمازگزار کسی است که تمام شب را به عبادت می­پردازد و یا همواره آداب واحکام آن را به خوبی به جای می­آورد.

**[ترجمه]

«10»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ نُوحِ بْنِ شُعَیْبٍ وَ أَبِی إِسْحَاقَ الْخَفَّافِ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَیْسَ لِمُصَاصِ شِیعَتِنَا فِی دَوْلَةِ الْبَاطِلِ إِلَّا الْقُوتُ شَرِّقُوا إِنْ شِئْتُمْ أَوْ غَرِّبُوا لَمْ تُرْزَقُوا إِلَّا الْقُوتَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]اصول کافی: از امام صادق علیه­السلام نقل شده است، شیعیان خالص ما در دولت باطل فقط به اندازه سد رمق سهم دارند، شما اگر به شرق عالم و یا به غرب آن بروید بیش از نیاز روزانه نمی‌توانید بدست بیاورید. - . کافی 2: 261 -

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری المصاص خالص کل شی‌ء یقال فلان مصاص قومه إذا کان أخلصهم نسبا یستوی فیه الواحد و الاثنان و الجمع و المؤنث و فی النهایة و منه الحدیث اللهم اجعل رزق آل محمد قوتا أی بقدر ما یمسک الرمق من المطعم و فی المصباح القوت ما یؤکل لیمسک الرمق قاله ابن فارس و الأزهری انتهی و قیل هو البلغة یعنی قدر ما یتبلغ به من العیش و یسمی ذلک أیضا کفافا لأنه

قدر یکفه عن الناس و یغنیه عن سؤالهم ثم بالغ علیه السلام فی أن نصیبهم القوت بقوله شرقوا إلخ و هو کنایة عن الجد فی الطلب و السیر فی أطراف الأرض.

**[ترجمه]جواهری می‌گوید: «المصاص» خالص هر چیزی را گویند، فلانی خالص قوم خود است، به این معنا که از نظر اصل ونسب خالص‌تر باشد، مفرد ومثنی و جمع در این کلمه یکسان به کار می‌رود. در کتاب نهایه آمده است: خداوندا رزق و روزی اهل­بیت محمد صلی­الله علیه و آله را قوت قرار ده، یعنی به اندازه‌ای که تنها رفع گرسنگی کند. در مصباح از ابن فارس و ازهری نقل شده است: قوت آن غذایی است که خورده می‌شود تا شخص زنده بماند؛ و نیز گفته می‌شود: قوت، کفاف / بسندگی است، یعنی به اندازه‌ای که از معیشت حاصل می‌شود، به آن کفاف هم می‌گویند ،زیرا به اندازه‌ای است که ایشان را از مردم بی‌نیاز کرده و از درخواست از آنان باز می‌دارد، سپس آن حضرت علیه­السلام در به دست آوردن روزی مبالغه کرده و می‌فرماید «شرقوا و» الخ، کنایه از تلاش و کوشش در کسب روزی و پیمودن زمین است.

**[ترجمه]

«11»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ سَعْدَانَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَلْتَفِتُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ إِلَی فُقَرَاءِ الْمُؤْمِنِینَ شَبِیهاً بِالْمُعْتَذِرِ إِلَیْهِمْ فَیَقُولُ وَ عِزَّتِی وَ جَلَالِی مَا أَفْقَرْتُکُمْ فِی الدُّنْیَا مِنْ هَوَانٍ بِکُمْ عَلَیَّ وَ لَتَرَوُنَّ مَا أَصْنَعُ بِکُمُ الْیَوْمَ فَمَنْ زَوَّدَ أَحَداً مِنْکُمْ فِی دَارِ الدُّنْیَا مَعْرُوفاً فَخُذُوا بِیَدِهِ فَأَدْخِلُوهُ الْجَنَّةَ قَالَ فَیَقُولُ رَجُلٌ مِنْهُمْ یَا رَبِّ إِنَّ أَهْلَ الدُّنْیَا تَنَافَسُوا فِی دُنْیَاهُمْ فَنَکَحُوا النِّسَاءَ وَ لَبِسُوا الثِّیَابَ اللَّیِّنَةَ وَ أَکَلُوا الطَّعَامَ وَ سَکَنُوا الدُّورَ وَ رَکِبُوا الْمَشْهُورَ مِنَ الدَّوَابِّ فَأَعْطِنِی مِثْلَ مَا أَعْطَیْتَهُمْ فَیَقُولُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَکَ وَ لِکُلِّ عَبْدٍ مِنْکُمْ مِثْلُ مَا أَعْطَیْتُ أَهْلَ الدُّنْیَا مُنْذُ کَانَتِ الدُّنْیَا إِلَی أَنِ انْقَضَتِ الدُّنْیَا سَبْعُونَ ضِعْفاً⁽¹⁾.

**[ترجمه]اصول کافی: امام صادق علیه­السلام فرمود: خداوند روز قیامت به بندگان فقیرمومن خود توجه کرده و با دلجویی به آن‌ها می‌فرماید: به عزت و جلالم سوگند، در دنیا شما را برای خواری و پستی فقیر نساختم و امروز خواهید دید که چه چیز به شما عطا می‌نمایم، پس هر کس در دنیا به شما نیکی کرده، دستش را بگیرید و وارد بهشت نمایید. حضرت علیه­السلام می‌فرماید: فقیری می‌گوید: بارالها، اهل دنیا با یکدیگر رقابت­ نمودند: ازدواج کردند، لباس‌های نرم و لطیف پوشیدند، غذا خوردند، در کاخ‌ها زندگی کردند، بر مرکب‌های مشهور سوار شدند، پس آنچه را به آنان بخشیدی به من نیز عطا فرما. خدای تبارک و تعالی می‌فرماید: ، هفتاد برابر آنچه که اهل دنیا از روز ازل تا روزی که دنیا زمانش پایان یافت ،به هر کدام از شما عطا می‌کنم. - . کافی 2: 261 -

**[ترجمه]

بیان

و لترون بسکون الواو و تخفیف النون أو بضم الواو و تشدید النون المؤکدة ما أصنع ما موصولة أو استفهامیة فمن زوّد علی بناء التفعیل أی أعطی الزاد للسفر کما ذکره الأکثر أو مطلقا فیشمل الحضر فی المصباح زاد المسافر طعامه المتخذ لسفره و تزود لسفره و زودته أعطیته زادا و نحوه قال الجوهری و غیره لکن قال الراغب الزاد المدخر الزائد علی ما یحتاج إلیه فی الوقت منکم أی أحدا منکم کما فی بعض النسخ و قیل من هنا اسم بمعنی البعض و قیل معروفا صفة للمفعول المطلق المحذوف أی تزویدا معروفا و فی النهایة التنافس من المنافسة و هی الرغبة فی الشی‌ء و الانفراد به و هو من الشی‌ء النفیس الجید فی نوعه و نافست فی الشی‌ء منافسة و نفاسا إذا رغبت فیه و نفس بالضم نفاسة أی صار مرغوبا فیه و نفست به بالکسر أی بخلت و نفست علیه الشی‌ء نفاسة إذا لم تره له أهلا.

و المشهور من الدواب التی اشتهرت بالنفاسة و الحسن فی القاموس المشهور

المعروف المکان المذکور و النبیه و فی النهایة فیه الضعف فی المعاد أی مثلی الأجر یقال إن أعطیتنی درهما فلک ضعفه أی درهمان و ربما قالوا تلک ضعفاه و قیل ضعف الشی‌ء مثله و ضعفاه مثلاه و قال الأزهری الضعف فی کلام العرب المثل فما زاد و لیس بمقصور علی مثلین فأقل الضعف محصور فی الواحد و أکثره غیر محصور.

**[ترجمه]«و لترون» با سکون واو و تخفیف نون و یا ضم واو و تشدید نون مؤکد؛ «ما أصنع» ما موصوله یا استفهامیه است؛ «فمن زود» در جایگاه مفعول، یعنی زاد و توشه سفر را آماده کرد، بیشتر مفسران با این نظر موافق­اند و یا به طور مطلق بوده و شامل شهر و آبادی نیز می‌شود.

در مصباح آمده است: «الزاد» توشه اضافی را گویند که بیش از نیاز باشد. «منکم» یعنی یکی از شما؛ در برخی از نسخه‌ها به این صورت آمده است. می‌گویند: «من» در اینجا اسم و به معنای یکی است.

می‌گویند: «معروفا» صفت مفعول مطلق محذوف است، یعنی «تزویدا معروفا». در کتاب النهایه، تنافس از منافسه بوده و یه معنای تمایل در چیزی و بی‌همتا شدن در آن است و به شیء نفیس و ارزشمند که در نوع خود بی نظیر است، اطلاق می‌شود. نافس فی الشیء منافسه نفاسا هنگامی گویند که به چیزی میل و تمایل داشته باشد. نفس با ضمه و نفاسه یعنی مطلوب و خواستنی شد؛ «نفس» با کسره یعنی بخل ورزید؛ و نفست علیه الشیء نفاسه؛ هنگامی است که او را لایق آن چیز نداند.

«المشهور من الدواب» مرکبی را گویند که از نظر بها و نیکی شهره باشد. در فرهنگ لغت، مشهور یعنی از نظر جایگاه معروف بوده و بزرگ باشد. در نهایه آمده است: «ضعف» پاداش دوبرابر است. می‌گویند: اگر یک درهم به من بدهی، دو برابر آن به تو می‌دهم، یعنی دو درهم. ممکن است گفته‌اند: آن دو برابرش است. ونیزگفته شده: «ضعف الشیء» مانند آن شیء است، و «ضعفاه» شبیه بودن آن دوچیز به هم دیگر است. ازهری می‌گوید: «ضعف» در زبان عربی، به مثل و مانند شیء و بیش از آن اطلاق می‌شود و معنای آن منحصردر دو برابر چیزی نیست. کم­ترین­مقداری که از معنای کلمه «ضعف» استفاده می­شود، منحصر در یک نمونه آن شیء به کار می رود و بیشتر از یک برابر آن تا بی‌نهایت می‌باشد.

**[ترجمه]

«12»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ سَهْلٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ سَهْلٍ وَ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَبَّادٍ جَمِیعاً یَرْفَعَانِهِ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا کَانَ مِنْ وُلْدِ آدَمَ مُؤْمِنٌ إِلَّا فَقِیراً وَ لَا کَافِرٌ إِلَّا غَنِیّاً حَتَّی جَاءَ إِبْرَاهِیمُ علیه السلام فَقَالَ رَبَّنا لا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلَّذِینَ کَفَرُوا⁽¹⁾فَصَیَّرَ اللَّهُ فِی هَؤُلَاءِ أَمْوَالًا وَ حَاجَةً وَ فِی هَؤُلَاءِ أَمْوَالًا وَ حَاجَةً⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه­السّلام فرمود: در فرزندان آدم مؤمنان همواره فقیر بودند و کافران پیوسته توانگر؛ تا زمان حضرت ابراهیم علیه­السلام که از خداوند چنین خواست : بار خدایا ما را در برابر کافران آزمایش نکن - 26. ممتحنه / 5

**[ترجمه]

بیان

رَبَّنا لا تَجْعَلْنا أقول هذا تتمة قول إبراهیم حیث قال فی سورة الممتحنة قَدْ کانَتْ لَکُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِی إِبْراهِیمَ وَ الَّذِینَ مَعَهُ إِذْ قالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآؤُا مِنْکُمْ وَ مِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ کَفَرْنا بِکُمْ وَ بَدا بَیْنَنا وَ بَیْنَکُمُ الْعَداوَةُ وَ الْبَغْضاءُ أَبَداً حَتَّی تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ إِلَّا قَوْلَ إِبْراهِیمَ لِأَبِیهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَکَ وَ ما أَمْلِکُ لَکَ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَیْ‌ءٍ رَبَّنا عَلَیْکَ تَوَکَّلْنا وَ إِلَیْکَ أَنَبْنا وَ إِلَیْکَ الْمَصِیرُ رَبَّنا لا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلَّذِینَ کَفَرُوا وَ اغْفِرْ لَنا رَبَّنا إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ قال فی مجمع البیان معناه لا تعذبنا بأیدیهم و لا ببلاء من عندک فیقولوا لو کان هؤلاء علی حق لما أصابهم هذا البلاء و قیل معناه لا تسلطهم علینا فیفتنونا عن دینک و قیل معناه ألطف لنا حتی نصبر علی أذاهم و لا نتبعهم فنصیر فتنة لهم و قیل معناه اعصمنا من موالاة الکفار فإنا إذا والیناهم ظنوا أنا صوبناهم و قیل معناه لا تخذلنا إذا حاربناهم فلو خذلتنا لقالوا لو کان هؤلاء علی الحق لما خذلوا انتهی‌⁽³⁾.

و أقول المعنی المستفاد من الخبر قریب من المعنی الأول لأن الفقر أیضا بلاء یصیر سببا لافتتان الکفار إما بأن یقولوا لو کان هؤلاء علی الحق لما ابتلوا بعموم الفقر فیهم أو بأن یفروا من الإسلام خوفا من الفقر فی هؤلاء.

أموالا و حاجة أی صار بعضهم ذوی مال و بعضهم محتاجین مفتاقین و لا ینافی هذا کون الأموال فی الکفار أو غیر الخلص من المؤمنین أکثر و الفاقة فی خلص المؤمنین أو کلهم أکثر و أشد.

*[ترجمه]«ربنا لاتجعلنا» من می‌گویم: این تکمیل سخن ابراهیم علیه­السلام است که خداوند در سوره ممتحنه می‌فرماید: «قَدْ کانَتْ لَکُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِی إِبْراهِیمَ وَ الَّذِینَ مَعَهُ إِذْ قالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآؤُا مِنْکُمْ وَ مِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ کَفَرْنا بِکُمْ وَ بَدا بَیْنَنا وَ بَیْنَکُمُ الْعَداوَةُ وَ الْبَغْضاءُ أَبَداً حَتَّی تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ إِلَّا قَوْلَ إِبْراهِیمَ لِأَبِیهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَکَ وَ ما أَمْلِکُ لَکَ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَیْ‌ءٍ رَبَّنا عَلَیْکَ تَوَکَّلْنا وَ إِلَیْکَ أَنَبْنا وَ إِلَیْکَ الْمَصِیرُ رَبَّنا لا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلَّذِینَ کَفَرُوا وَ اغْفِرْ لَنا رَبَّنا إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیم»

{قطعاً برای شما در [پیروی از] ابراهیم و کسانی که با اویند سرمشقی نیکوست: آنگاه که به قوم خود گفتند: «ما از شما و از آنچه به جای خدا می‌پرستید بیزاریم. به شما کفر می‌ورزیم و میان ما و شما دشمنی و کینه همیشگی پدیدار شده تا وقتی که فقط به خدا ایمان آورید.» جز [در] سخن ابراهیم [که] به [نا]پدر[ی] خود [گفت:] «حتماً برای تو آمرزش خواهم خواست، با آنکه در برابر خدا اختیار چیزی را برای تو ندارم.» «ای پروردگار ما! بر تو اعتماد کردیم و به سوی تو بازگشتیم و فرجام به سوی توست. پروردگارا، ما را وسیله آزمایش [و آماج آزار] برای کسانی که کفر ورزیده‌اند مگردان، و بر ما ببخشای که تو خود توانای سنجیده‌کاری.»}

در مجمع­البیان آمده است: آیه به این معناست که ما را نه به وسیله ثروتمندان عذاب کن و نه به وسیله بلا و مصیبتی از جانب خود به سختی مفکن، تا سبب نشود آن‌ها بگویند: اگر این­ها{مومنان} بر حق بودند، به این بلا دچار نمی‌شدند.

گفته می‌شود: آیه به این معناست: آن‌ها را بر ما مسلط مساز که ما را از دین تو باز‌دارند. و نیز می‌گویند: به این معناست که بر ما لطف فرما تادر برابر آزار و اذیت آنان شکیبا باشیم ومجبور به پیروی ازآنان نگردیم، چرا که موجب فتنه و آزمایش آنان می‌شویم. و نیز می‌گویند: به این معناست که ما را از دوستی با کفار حفظ فرما، زیرا چنان­چه با آنان دوستی نماییم، گمان می‌کنند آنان­را برحق دانسته وتصدیق­شان می­کنیم. و می‌گویند: به این معناست: هنگام جنگ با کفار ما را فرو مگذار، زیرا اگر ما را فرو گذاری، خواهند گفت: اگر این مومنان بر حق بودند، خداوند آنان را ترک نکرده و یاری می‌نمود. - . مجمع البیان 9: 217 -

می‌گویم: معنایی که از روایت برداشت می‌شود به معنای اول نزدیک‌تر است، زیرا فقر بلایی است که موجب آزمایش کفار می‌شود، به این صورت که بگویند: اگر اینان بر حق بودند بیشتر آنان به فقر مبتلا نمی‌شدند، و یا از بیم فقر از اسلام گریزان شوند.

«اموالا و حاجه» یعنی برخی ثروت­مند شده و برخی دیگر فقیر. اموال کفار و یا مومنان غیر مخلص بیشتر است، فقر در مومنان مخلص و یا عموم مومنان بیشتر می‌باشد .

**[ترجمه]

«13»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ مُوسِرٌ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله نَقِیُّ الثَّوْبِ فَجَلَسَ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَجَاءَ رَجُلٌ مُعْسِرٌ دَرِنُ الثَّوْبِ فَجَلَسَ إِلَی جَنْبِ الْمُوسِرِ فَقَبَضَ الْمُوسِرُ ثِیَابَهُ مِنْ تَحْتِ فَخِذَیْهِ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَ خِفْتَ أَنْ یَمَسَّکَ مِنْ فَقْرِهِ شَیْ‌ءٌ قَالَ لَا قَالَ فَخِفْتَ أَنْ یُصِیبَهُ مِنْ غِنَاکَ شَیْ‌ءٌ قَالَ لَا قَالَ فَخِفْتَ أَنْ یُوَسِّخَ ثِیَابَکَ قَالَ لَا قَالَ فَمَا حَمَلَکَ عَلَی مَا صَنَعْتَ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ لِی قَرِیناً یُزَیِّنُ لِی کُلَّ قَبِیحٍ وَ یُقَبِّحُ لِی کُلَّ حَسَنٍ وَ قَدْ جَعَلْتُ لَهُ نِصْفَ مَالِی فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِلْمُعْسِرِ أَ تَقْبَلُ قَالَ لَا فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ لِمَ قَالَ أَخَافُ أَنْ یَدْخُلَنِی مَا دَخَلَکَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: یکی از راویان گوید: امام صادق علیه­السّلام فرمود: مرد توانگری خدمت حضرت رسول صلی­اللَّه علیه و آله آمد و در کنار آن جناب نشست، در این هنگام مرد فقیری آمد در کنار آن مرد توانگر خوش لباس نشست

مرد ثروت­مند هنگامی که دید شخص فقیر نزدیک اونشسته، لباسش را که زیر پای فرد فقیر رفته بود کشیده و خود را از او دور کرد، رسول اکرم صلی­اللَّه علیه و آله فرمود: آیا ترسیدی از فقر او چیزی به تو برسد که خود را از او کنار می‌کشی و فاصله می‌گیری؟.

مرد توانگر گفت: خیر، رسول اکرم فرمود: ترسیدی از داریی­هایت چیزی به او برسد[واز ثروتت چیزی کاسته شود]، گفت خیر این هم نیست، فرمود: ترسیدی لباست کثیف شود، گفت: خیر، فرمود: پس چه چیزی تورا واداشت که چنین رفتاری[زشت]را مرتکب شوی؟

آن مرد عرض کرد یا رسول­اللَّه در من،حالت وصفتی[بد] است که زشتی­ها را در نظرم زیبا جلوه می­دهد و نیکویی­ها وخوبی­ها را ناپسند و زشت می­نمایاند و اینک [برای دل­جویی

از وی] ،نصف دارایی خود را به او می‌دهم، رسول خدا به آن مرد فقیر گفت: قبول می‌کنی، گفت: خیر نمی‌گیرم، آن مرد گفت: چرا قبول نمی­کنی؟ گفت: برای اینکه می­ترسم من نیزمانند تو بشوم وبه آن­چه در تو راه یافته گرفتار شوم. - . کافی 2: 262 -

**[ترجمه]

بیان

فجلس إلی رسول الله صلی الله علیه و آله قال الشیخ البهائی قدس سره إلی إما بمعنی مع کما قال بعض المفسرین فی قوله تعالی مَنْ أَنْصارِی إِلَی اللَّهِ‌⁽²⁾أو بمعنی عند کما فی قول الشاعر: أشهی إلی من الرحیق السلسل

و یجوز أن یضمن جلس معنی توجه أو نحوه درن الثوب بفتح الدال و کسر الراء صفة مشبهة من الدرن بفتحهما و هو الوسخ و أقول فی المصباح درن الثوب درنا فهو درن مثل وسخ وسخا فهو وسخ وزنا و معنی.

فقبض الموسر ثیابه قیل أی أطراف ثوبه من تحت فخذیه کان الظاهر

إرجاع ضمیر فخذیه إلی المعسر و لو کان راجعا إلی الموسر لما کان لجمع الطرف الآخر وجه إلا أن یکون لموافقة الطرف الآخر و فیه تکلفات أخر.

و قال الشیخ المتقدم رحمه الله ضمیر فخذیه یعود إلی الموسر أی جمع الموسر ثیابه و ضمها تحت فخذی نفسه لئلا تلاصق ثیاب المعسر و یحتمل عوده إلی المعسر و من علی الأول إما بمعنی فی أو زائدة علی القول بجواز زیادتها فی الإثبات و علی الثانی لابتداء الغایة و العود إلی الموسر أولی کما یرشد إلیه قوله علیه السلام فخفت أن یوسخ ثیابک لأن قوله علیه السلام فخفت أن یوسخ ثیابک الغرض منه مجرد التقریع للموسر کما هو الغرض من التقریعین السابقین أعنی قوله خفت أن یمسک من فقره شی‌ء خفت أن یصیبه من غناک شی‌ء و هذه التقریعات الثلاث منخرطة فی سلک واحد و لو کان ثیاب الموسر تحت فخذی المعسر لا یمکن أن یکون قبضها من تحت فخذیه خوفا من أن یوسخها.

**[ترجمه]شیخ بهایی قدس­سره، در شرح عبارت «فجلس إلی رسول­الله صلی­الله علیه وآله» می‌گوید: «الی» یا به معنای «مع» است، همان­طور که برخی از مفسران در نفسیر آیه شریفه «من أنصاری إلی الله» - . صف / 14 - {یاران من در راه خدا چه کسانی هستند؟} و یا به معنای «عندکما» (نزد شما) است، مانند گفتار شاعری که چنین سروده: «أشهی إلی ٌ من الرحیق السلسل؛ نزد من از نوشیدن جام­های پی در پی هم گواراتر است». و نیز می‌توان لفظ«جلس» را شامل معنای توجه­کردن، روکردن یا مانند آن­ دانست. «درن الثوب» با فتحه دال و کسره راء، صفت مشبهه از «درن» با فتحه حروف، بوده و به معنای آلودگی می‌باشد. من می‌گویم: در مصباح درن الثوب درنا فهو درن، معادل ومانند وسخ وسخا فهو وسخ است و هردو لفظ بر یک وزن ودارای یک معنا (آلوده­شدن) هستند.

گفته­شده، عبارت «فقبض الموسر ثیابه» به این معناست که گوشه لباسش را جمع کرد؛ به نظر می‌رسد «من تحت فخذیه» ضمیر در «فخذیه» به فقیر بر می‌گردد، اگر مرجع ضمیر ثروت­مند بود، مرد فقیر دلیلی نداشته که لباسش را جمع کند، مگر اینکه بگوییم در مقابل رفتاری که از فرد ثروت­مند سر زده، او نیز چنین رفتاری از خود نشان داده است، واگر بخواهیم مرجع ضمیر را مرد ثروت­مند بدانیم، مفهوم جمله دچار پیچیدگی و اشکال­های دیگری نیزخواهد شد .

شیخ المتقدم رحمه­الله می‌گوید: ضمیر «فخذیه» به ثروت­مند بر می‌گردد، به این معنی که شخص ثروت­مند دنباله لباسش را جمع کرد و زیر پای خود گذاشت تا به لباس‌های فقیر نچسبد. و ممکن است مرد فقیر مرجع ضمیر باشد، و «من» با درنظر گرفتن احتمال اول [که مرد ثروت­مند مرجع ضمیر باشد] ،یا به معنای «فی» است یا بنا به قولی که در اثبات «من» می­تواند زایده قرار گیرد ،آن­را زایده بدانیم و اگر احتمال دوم را پذیرفتیم[ که مرد فقیر مرجع ضمیر است]،«من»برای ابتدای غایت به کار رفته است . وصحیح­تر آن است که مرد ثروت­مند را مرجع ضمیر بدانیم،و سخن پیامبر صلی­الله علیه و آله که فرمود: «ترسیدی لباست کثیف شود؟» نیز موید این نظرمی باشد؛ چون هدف حضرت صلی­الله علیه و اله از این سخن، نکوهش مرد ثروت­مند بوده است، همان­طور که منظور از دو عبارت «ترسیدی فقر او گریبان­گیر تو نیز بشود؟» و «ترسیدی چیزی از ثروت تو را بهره­مند گردد؟» برای نکوهش فرد ثروت­مند است.

این سه نکوهش، در یک راستا قرار دارند. حتی اگر لباس ثروت­مند زیر پای فقیر بود، نمی‌توان گفت وی از بیم کثیف شدن لباسش، آن را از زیر پای فقیر بیرون بکشد .

**[ترجمه]

أقول

ما ذکره قدس سره و إن کان التقریع فیه أظهر و بالأولین أنسب لکن لا یصیر هذا مجوزا لارتکاب بعض التکلفات إذ یمکن أن یکون التقریع لأن سرایة الوسخ فی الملاصقة فی المدة القلیلة نادرة أو لأن هذه مفسدة قلیلة لا یحسن لأجلها ارتکاب إیذاء المؤمن.

إن لی قرینا یزین لی کل قبیح قال رحمه الله أی إن لی شیطانا یغوینی و یجعل القبیح حسنا و الحسن قبیحا و هذا الفعل الشنیع الذی صدر منی من جملة إغوائه لی.

**[ترجمه]آنچه که ایشان قدس­سره بیان کرده است، گرچه نکوهش در آن آشکار بوده وبا معنای دو جمله اول در کلام رسول­الله مناسبت­ دارد ، اما مجوز چنین برخوردی نمی‌شود. ممکن است نکوهش به این دلیل باشد که انتقال آلودگی در چنین مدت کوتاهی بسیار کم اتفاق می­افتد ، و یا به این دلیل است که مفسده چنین چیزی [که لباس آلوده گردد]، کم بوده و ارزش آزردن مومن را ندارد.

«إن لی قرینا یزین لی کل قبیح» شیخ رحمه­الله می‌گوید: به این معناست که شیطان همراه من، مرا فریب داده و زشت را برای من زیبا و زیبا را برای من زشت جلوه می‌دهد، و چنین عمل زشتی که از من سرزده، به سبب فریب خوردن من از وسوسه‌های شیطانی است.

**[ترجمه]

و یمکن أیضا أن یراد بالقرین النفس الأمارة التی طغت و بغت بالمال أو المال أو الأعم کما قال تعالی إِنَّ الْإِنْسانَ لَیَطْغی أَنْ رَآهُ اسْتَغْنی‌⁽¹⁾و قال فی النهایة و منه الحدیث ما من أحد إلا وکل به قرینه أی مصاحبه من الملائکة أو الشیاطین و کل إنسان فإن معه قرینا منهما فقرینه من الملائکة یأمره بالخیر و یحثه علیه و قرینه من الشیاطین یأمره بالشر و یحثه علیه.

و جعلت له نصف مالی أی فی مقابلة ما صدر منی إلیه من کسر قلبه و زجرا للنفس عن العود إلی مثل هذه الزلة قال أخاف أن یدخلنی ما دخلک أی مما ذکرت أو من الکبر و الغرور و الترفع علی الناس و احتقارهم و سائر الأخلاق الذمیمة التی هی من لوازم التمول و الغنی.

**[ترجمه]ممکن است منظور از هم­نشین، نفس اماره­ای می­باشد که به خاطر ثروت و مال زیاد طغیان کرده یا ثروت زیاد یا به طورکلی دارایی­های بسیاری که داشته است، خود را بی­نیاز احساس کرده وسبب سرکشی ونافرمانی او از حق گشته است ، همان­طور که خدای متعال می‌فرماید: «إن الانسان لیطغی» {حقّاً که انسان سرکشی می‌کند، همین که خود را بی‌نیاز پندارد.} - . علق 6 - 7 -

در نهایه این حدیث نقل شده است هیچ کسی نیست مگر برای او هم­نشینی از فرشتگان وشیطان­ها قرار داده شده است، و پس هر فردی به همراهش فرشته ای قرار دارد که او را به انجام کار خوب بر می­انگیزاند و شیطانی که از راه خیر باز داشته و به بدی تشویق می­کند.

«و جعلت له نصف مالی» یعنی برای جبران عملی که از من سرزده و قلب او را شکسته‌ام و نیز به عنوان مجازاتی برای نفسش تا دیگر مرتکب چنین لغزشی نشود. «أخاف أن یدخلنی ما دخلک» یعنی از آنچه در مورد حالت درونیت ذکر کردی و یا از کبر و غرور و خودبزرگ­بینی نسبت به مردم و تحقیر آنان و دیگر اخلاق نکوهیده که در اثر ثروت­ زیاد واحساس بی­نیازی در انسان پدید می­آید

**[ترجمه]

«14»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقَاسَانِیِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ حَفْصِ بْنِ غِیَاثٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: فِی مُنَاجَاةِ مُوسَی علیه السلام یَا مُوسَی إِذَا رَأَیْتَ الْفَقْرَ مُقْبِلًا فَقُلْ مَرْحَباً بِشِعَارِ الصَّالِحِینَ وَ إِذَا رَأَیْتَ الْغِنَی مُقْبِلًا فَقُلْ ذَنْبٌ عُجِّلَتْ عُقُوبَتُهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه­السّلام فرمود: خداوند در مناجات خود به موسی علیه­السّلام فرمود: ای موسی: هرگاه مشاهده کردی که فقر به طرف تو می‌آید به او خوش آمد بگو، که فقر از شعار بندگان صالح می‌باشد، و هر گاه دیدی که مال به طرفت می‌آید بگو این گناهی است که مجازاتش زود تحقق یابد[در همین دنیا مجازتش فراهم گشته وبه آخرت گذاشته نمی­شود]. - . کافی 2: 263 -

**[ترجمه]

بیان

الشعار بالکسر ما ولی الجسد من الثیاب لأنه یلی شعره و یستعار للصفات المختصة و فی حدیث الأنصار أنتم الشعار دون الدثار و الشعار أیضا علامة یتعارفون بها فی الحرب و الفقر من خصائص الصالحین و مرحبا أی لقیت رحبا و سعة و قیل معناه رحب الله بک مرحبا و القول کنایة عن غایة الرضا و التسلیم.

ذنب عجلت عقوبته أی أذنبت ذنبا صار سببا لأن أخرجنی الله من أولیائه و اتصفت بصفات أعدائه أو ابتلانی بالمشقة التی ابتلی بها أصحاب الأموال کما قال تعالی إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِها فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا⁽²⁾و ما قیل من أن الذنب من الغنی فهو بعید جدا.

**[ترجمه]«الشعار» به کسره شین، لباس زیری است که جسم را می‌پوشاند، زیرا بر روی موی بدن قرار می‌گیرد، و استعاره از ویژگی‌های خاصی است، در حدیثی درباره انصار آمده است: شما لباس زیرین هستید و نه جامه رو.

همچنین «الشعار» به معنای نشان وپرچمی است که به وسیله آن در جنگ شناخته می­شوند، و فقر از ویژگی­های صالحان است، «مرحبا» یعنی به مکان فراخ و وسیعی رسیده‌ای. گفته می‌شود: یعنی، خداوند جایگاه تو را وسیع گردانیده است، این سخن کنایه از نهایت خشنودی و تسلیم بودن فرد می‌باشد.

«ذنب عجلت عقوبته» یعنی گناهی مرتکب شده‌ام که باعث شده است خداوند مرا از زمره اولیای خود خارج ساخته و ویژگی دشمنان الهی را به دست آورده‌ام، ویا به این معناست که مرا به گرفتاری سختی مبتلا نموده است که ثرت­مندان را بدان می‌آزماید، همان­طور که خدای متعال می‌فرماید: «إنما یرید الله لیعذبهم فی الحیاه الدنیا» {جز این نیست که خدا می‌خواهد در زندگی دنیا به وسیله اینها عذابشان کند} و اینکه می گویند گناه از بی­نیازی سرچشمه می­گیرد ، بسیار بعید است.

**[ترجمه]

«15»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: طُوبَی لِلْمَسَاکِینِ بِالصَّبْرِ وَ هُمُ الَّذِینَ یَرَوْنَ مَلَکُوتَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]امام صادق علیه السّلام از رسول خدا صلی­اللَّه علیه و آله روایت می‌کند که فرمود: خوشا به حال نیازمندانی که صبر می‌کنند، و آنها کسانی هستند که ملکوت آسمانها و زمین را مشاهده می‌کنند. - . کافی 2: 263 -

**[ترجمه]

بیان

قد مر تفسیر طوبی‌⁽¹⁾

و روی العیّاشیّ فی تفسیره ج 2 ص 213 عن أبی بصیر عن أبی جعفر علیه السلام فی حدیث: و طوبی شجرة فی الجنة أصلها فی دار رسول اللّه فلیس من مؤمن الا و فی داره غصن من أغصانها لا ینوی فی قلبه شیئا الا آتاه ذلک الغصن، و لو أن راکبا مجدا سار فی ظلها مائة عام ما خرج منها و لو أن غرابا طار من أصلها ما بلغ أعلاها حتّی یبیاض هرما.

و قال الشرتونی فی الأقرب: الطوبی مصدر بمعنی الطیب أصله طیبی- بضم الطاء قلبت الیاء واوا لسکونها بعد ضمة و جمع الطیبة، هو من نوادر الجموع، و تأنیث الأطیب و الغبطة و السعادة و الحسنی و الخیر و الخیرة و شجرة فی الجنة أو الجنة بالهندیة، و یقال لها طیبی- بکسر الطاء- أیضا.

و رؤیة ملکوت السماوات و الأرض للکمل منهم و هم الأنبیاء و الأوصیاء و من یقرب منهم من الأولیاء و یمکن أن یکون لرؤیة ملکوت السماوات و الأرض مراتب یحصل لکل منهم مرتبة یلیق بهم فمنهم من یتفکر فی خلق السماوات و الأرض و نظام العالم فیعلم بذلک قدرته تعالی و حکمته و أنه لم یخلقها عبثا بل خلقها لأمر عظیم و هو عبادة الله سبحانه و معرفته کما قال تعالی یَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا⁽²⁾و منهم من یتفکر فی أن خالق السماوات و الأرض لا یکون عاجزا و لا بخیلا فلم یفقرهم و یحوجهم إلا لمصلحة عظیمة فیصبر علی بلاء الله و یرضی بقضائه

و کان تفسیر المساکین هنا بالأنبیاء و الأوصیاء علیهم السلام أظهر و قد ورد فی بعض الأخبار تفسیره بهم علیهم السلام فإن المسکنة الخضوع و الخشوع و التوسل بجناب الحق سبحانه و الإعراض عن غیره قال فی النهایة قد تکرر فی الحدیث ذکر المسکین و المساکین و المسکنة و التمسکن و کلها یدور معناها علی الخضوع و الذلة و قلة المال و الحال السیئة و استکان إذا خضع و المسکنة فقر النفس و تمسکن إذا تشبه بالمساکین و هو جمع المسکین و هو الذی لا شی‌ء له و قیل هو الذی له بعض الشی‌ء و قد تقع المسکنة

علی الضعف و منه حدیث قیلة صدقت المسکنة أراد الضعف و لم یرد الفقر و فیه اللهم أحینی مسکینا و أمتنی مسکینا و احشرنی فی زمرة المساکین أراد به التواضع و الإخبات و أن لا یکون من الجبارین المتکبرین و فیه أنه قال للمصلی تبأس و تمسکن أی تذلل و تخضع و هو تمفعل من السکون.

**[ترجمه]تفسیر «طوبی» - . شیخ صدوق در معانی: 112 به نقل از ابابصیر نقل می‌کند: امام صادق علیه­السلام فرمود: طوبی از آن کسی است که در غیبت قائم ما، به امر ما چنگ زند و قلبش پس از هدایت گمراه نگردد، عرض کردم: فدایتان شوم، طوبی چیست: فرمود: نام درختی است در بهشت که ریشه آن در خانه علی بن ابی‌طالب علیه­السلام قرار دارد، هیچ مومنی نیست مگر اینکه شاخه‌ای از آن در خانه‌اش وجود دارد، و خدای متعال می فرماید: «طوبی لهم و حسن مآب» {خوشا به حالشان، و خوش سرانجامی دارند.}

عیاشی در جلد 2 تفسیر خود ص 213 به نقل از ابابصیر و ایشان از امام صادق علیه­السلام نقل می‌کند: طوبی درختی بهشتی است که ریشه آن در خانه رسول خدا صلی­الله علیه و آله قرار دارد، هیچ مومنی نیست مگر اینکه شاخه‌ای از آن در خانه خود دارد، در قلب خود قصد هر کار خیری که نماید، به برکت آن شاخه است، اگر سوارکاری یکصد سال به طور پیوسته در سایه آن راه بپیماید، از سایه آن خارج نمی‌شود و اگر کلاغی از ریشه و ابتدای آن به پرواز در آید، بر سر آن نخواهد رسید، حتی اگر تمام عمر پرواز کند و پیر شود.

شیخ شوشتری (ره) در اقرب می‌گوید: طوبی مصدری به معنای طیب و پاکیزه است که اصل آن «طیبی» - با ضمه طاء- و یاء در آن به دلیل اینکه پس از ضمه قرار گرفته، به «واو» تبدیل شده و جمع آن «طیبه» و از جمع‌های نادر به شمار می‌رود، و تأنیث واژه «أطیب» بوده و به معنای: غبطه و خوشبختی و نیکویی و خیر و بهتر و نام درختی در بهشت و یا جنه هندی و به آن طیبی – با کسره طاء- است. - بیان شد. عبارت «بالصبر» برای بیان سبب این خوش اقبالی است، یعنی خوشا به حال آن‌ها به خاطر صبرشان؛یا به خاطر اینکه فقرایی که صبر می­کنند به این خوش اقبالی خواهند رسید و در این صورت [بالصبر] برای بیان حالت مساکین [جمیله حالیه] است. بعید نیست که «مسّاکین» به تشدید وبرای مبالغه بوده و یعنی کسانی که بسیار صبر پیشه می‌کنند.

دیدن ملکوت آسمان و زمین برای افراد صاحب کمالی مانند انبیا و اوصیا و اولیایی است که به ایشان نزدیک‌اند. ممکن است منظور از دیدن ملکوت آسمان و زمین، مراتبی باشد که هر یک از آنان به فراخور مقام خود به آن می‌رسند، برخی در آفرینش آسمان و زمین و نظام جهان اندیشه کرده و از این رهگذر، به قدرت و حکمت الهی پی ببرد، و اینکه خداوند آن‌ها را بیهوده خلق نکرده بلکه هدف والایی در آن است، که همان پرستش پروردگار و شناخت اوست، همان­طور که خدای متعال می‌فرماید: «یتفکرون فی خلق السماوات و الأرض ربنا ما خلقت هذا باطلا» {و در آفرینش آسمانها و زمین می‌اندیشند [که:] پروردگارا، اینها را بیهوده نیافریده‌ای} - . آل عمران: 191 -

برخی می‌اندیشند آفریننده آسمان و زمین نه ناتوان است و نه بخیل، پس آنان را جز برای مصلحتی بزرگ فقیر و نیازمند نساخته است، پس براین بلایی که پروردگار آن­ها را گرفتار کرده شکیبایی می­ورزند و در برابر خواسته واراده او خشنود هستند

تفسیر مساکین در اینجا به انبیاء و اوصیاء علیهم­السلام آشکار است، در برخی از روایت‌ها از مساکین به ایشان علیهم­السلام تعبیر شده است، مسکنه به معنای خضوع و خشوع و توسل به حضرت حق و روی‌گرداندن از غیر خداست.

در نهایه آمده است: در حدیث واژه‌های مسکین و مسکنه و تمسکن تکرار شده و معنای خضوع و ذلت و کمی مال و ثروت و حال بد از آن برداشت می­شود. «استکان» هنگامی است که شخص فروتنی کند، و «مسکنه» فقر نفس؛ و «تمسکن» زمانی است که تظاهر به درویشی کند، این واژه جمع «مسکین» است، یعنی کسی که بی‌بهره باشد.

می‌گویند: مسکین کسی است که اندک مالی دارد، و گاهی «مسکنه» بر ضعف دلالت دارد.در حدیث قیله که می‌فرماید: «صدقت المسکنه» منظور ضعف و ناتوانی است ونه فقر. در این فراز دعا: بارالها مرا مسکین و فقیر زنده بدار و فقیر بمیران و در زمره فقیران محشور فرما؛ منظور از آن تواضع و فروتنی کردن است و اینکه در شمار ستمگران متکبر نباشد. باز نمونه­ای دیگر که به نمازگزار فرمود: تظاهر به فقر و بیچارگی کن، یعنی تواضع و فروتنی کن. تمسکن بر وزن تمفعل از ریشه «سکون» است.

**[ترجمه]

«16»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یَا مَعْشَرَ الْمَسَاکِینِ طِیبُوا نَفْساً وَ أَعْطُوا اللَّهَ الرِّضَا مِنْ قُلُوبِکُمْ یُثِبْکُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی فَقْرِکِمْ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَلَا ثَوَابَ لَکُمْ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل کرد: ای فقرا! نفس خود را پاکیزه دارید و از صمیم قلب راضی و خشنود باشید تا خداوند به خاطر فقرتان به شما پاداش عطا کند، و اگر چنین نکنید هیچ پاداشی نخواهید داشت. - . کافی2: 263

**[ترجمه]

بیان

نفسا تمییز و یدل علی أن الثواب إنما هو علی الرضا بالفقر لا علی أصل الفقر و حمل علی أصول المتکلمین و هی أن الثواب هو الجزاء الدائم فی الآخرة و هو لا یکون إلا علی الفعل الاختیاری و أما ما یعطیه الله علی الآلام التی یوردها علی العبد فی الدنیا بغیر اختیاره فإنما هو الجزاء المنقطع فی الدنیا أو فی الآخرة أیضا علی قول بعضهم حیث جوزوا أن یکون انقطاعها علی وجه لا یشعر به فلا یصیر سببا لألمه و منهم من جوز کون العوض دائما فی الآخرة.

قال العلامة قدس الله روحه فی الباب الحادی عشر السادسة فی أنه تعالی یجب علیه فعل عوض الآلام الصادرة عنه و معنی العوض هو النفع المستحق الخالی

عن التعظیم و الإجلال و إلا لکان ظالما تعالی الله عن ذلک و یجب زیادته علی الآلام و إلا لکان عبثا.

و قال بعض الأفاضل فی شرحه الألم الحاصل للحیوان إما أن یعلم فیه وجه من وجوه القبح فذلک یصدر عنا خاصة أو لا یعلم فیه ذلک فیکون حسنا و قد ذکر لحسن الألم وجوه الأول کونه مستحقا الثانی کونه مشتملا علی النفع الزائد الثالث کونه مشتملا علی دفع الضرر الزائد عنه الرابع کونه بمجری العادة الخامس کونه متصلا علی وجه الدفع و ذلک الحسن قد یکون صادرا عنه تعالی و قد یکون صادرا عنا.

فأما ما کان صادرا عنه تعالی علی وجه النفع فیجب فیه أمران أحدهما العوض و إلا لکان ظالما تعالی الله عنه و یجب أن یکون زائدا علی الألم إلی حد یرضی عنه کل عاقل لأنه یقبح فی الشاهد إیلام شخص لتعویضه ألمه من غیر زیادة لاشتماله علی العبث و ثانیهما اشتماله علی اللطف إما للمتألم أو لغیره لیخرج عن العبث فأما ما کان صادرا عنا مما فیه وجه من وجوه القبح فیجب علیه تعالی الانتصاف للمتألم من المؤلم لعدله و لدلالة الأدلة السمعیة علیه و یکون العوض هنا مساویا للألم و إلا لکان ظلما.

و هنا فوائد الأولی العوض هو النفع المستحق الخالی عن تعظیم و إجلال فبقید المستحق خرج التفضل و بقید الخلو عن تعظیم خرج الثواب.

الثانیة لا یجب دوام العوض لأنه یحسن فی الشاهد رکوب الأهوال العظیمة لنفع منقطع قلیل.

الثالثة العوض لا یجب حصوله فی الدنیا لجواز أن یعلم الله تعالی المصلحة فی تأخره بل قد یکون حاصلا فی الدنیا و قد لا یکون.

الرابعة الذی یصل إلیه عوض ألمه فی الآخرة إما أن یکون من أهل الثواب أو من أهل العقاب فإن کان من أهل الثواب فیکفیه إیصال أعواضه إلیه بأن

یفرقها الله علی الأوقات أو یتفضل الله علیه بمثلها و إن کان من أهل العقاب أسقط بها جزءا من عقابه بحیث لا یظهر له التخفیف بأن یفرق القدر علی الأوقات.

الخامسة الألم الصادر عنا بأمره أو إباحته و الصادر عن غیر العاقل کالعجماوات و کذا ما یصدر عنه تعالی من تفویت المنفعة لمصلحة الغیر و إنزال الغموم الحاصلة من غیر فعل العبد عوض ذلک کله علی الله تعالی لعدله و کرمه.

و أقول کون أعواض الآلام الغیر الاختیاریة منقطعة مما لم یدل علیه برهان قاطع و بعض الروایات تدل علی خلافه کالروایات الدالة علی أن حمی لیلة تعدل عبادة سنة و أن من مات له ولد یدخله الله الجنة صبر أم لم یصبر جزع أم لم یجزع و أن من سلب الله کریمتیه وجبت له الجنة و أمثال ذلک کثیرة و إن أمکن تأویل بعضها مع الحاجة إلیه.

و قیل للفقیر ثلاثة أحوال أحدها الرضا بالفقر و الفرح به و هو شأن الأصفیاء و ثانیها الرضا به دون الفرح و له أیضا ثواب دون الأول و ثالثها عدم الرضا به و الکراهة فی القسمة و هذا مما لا ثواب له أصلا.

و هو کلام علی التشهی لکن روی السید الرضی رضی الله عنه فی نهج البلاغة أنه قال أمیر المؤمنین علیه السلام لبعض أصحابه فی علة اعتلها جعل الله ما کان من شکواک حطا لسیئاتک. فإن المرض لا أجر فیه و لکنه یحط السیئات و یحتها حت الأوراق و إنما الأجر فی القول باللسان و العمل بالأیدی و الأقدام و إن الله سبحانه یدخل بصدق النیة و السریرة الصالحة من یشاء من عباده الجنة⁽¹⁾.

ثم قال السید رحمه الله و أقول صدق علیه السلام أن المرض لا أجر فیه لأنه من قبیل ما یستحق علیه العوض لأن العوض یستحق علی ما کان فی مقابلة فعل الله تعالی بالعبد من الآلام و الأمراض و ما یجری مجری ذلک و الأجر و الثواب یستحقان علی ما کان فی مقابلة فعل العبد فبینهما فرق قد بینه علیه السلام کما

یقضیه علمه الثاقب و رأیه الصائب انتهی.

و قوله علیه السلام اعتلها أی اعتل بها و الشکوی المرض و الحط الوضع و الحدر من علو إلی سفل و حت الورق کمد سقطت فانحتت و تحاتت و حت فلان الشی‌ء أی حطه یتعدی و لا یتعدی و السریرة ما یکتم کالسر و لو کانت الروایة صحیحة یؤید مذهب القوم فی الجملة.

و قال قطب الدین الراوندی فی شرحه علی النهج قول السید إن المرض لا أجر له لیس ذلک علی الإطلاق و ذلک لأن المریض إذا احتمل المشقة التی حملها الله علیه احتسابا کان له أجر الثواب علی ذلک و العوض علی المرض فعلی فعل العبد إذا کان مشروعا الثواب و علی فعل الله إذا کان ألما علی سبیل الاختیار العوض.

و قال ابن أبی الحدید⁽¹⁾

ینبغی أن یحمل کلام أمیر المؤمنین علیه السلام فی هذا الفصل علی تأویل یطابق ما یدل علیه العقول و أن لا یحمل علی ظاهره و ذلک لأن المرض إذا استحق علیه الإنسان العوض لم یجز أن یقال العوض یحط السیئات بنفسه لا علی قول أصحابنا و لا علی قول الإمامیة.

أما الإمامیة فإنهم مرجئة لا یذهبون إلی التحابط و أما أصحابنا فإنهم لا تحابط عندهم إلا فی الثواب و العقاب فأما العقاب و العوض فلا تحابط بینهما لأن التحابط بین الثواب و العقاب إنما کان باعتبار التنافی بینهما من حیث کان أحدهما یتضمن الإجلال و الإعظام و الآخر یتضمن الاستخفاف و الإهانة و محال أن یکون الإنسان الواحد مهانا معظما فی حال واحد و لما کان العوض لا یتضمن إجلالا و إعظاما و إنما هو نفع خالص فقط لم یکن منافیا للعقاب و جاز أن یجتمع للإنسان الواحد فی الوقت الواحد کونه مستحقا للعقاب و العوض إما بأن یوفر العوض علیه فی الدار الدنیا و إما بأن یخفف عنه بعض عقابه و یجعل ذلک بدلا من العوض الذی کان سبیله أن یوصل إلیه.

و إذا ثبت ذلک وجب أن یحمل کلام أمیر المؤمنین علیه السلام علی تأویل صحیح و هو الذی أراده علیه السلام لأنه کان أعرف الناس بهذه المعانی و منه تعلم المتکلمون علم الکلام و هو أن المرض و الألم یحط الله تعالی عن الإنسان المبتلی به ما یستحقه من العقاب علی معاصیه السالفة تفضلا منه سبحانه فلما کان إسقاطه للعقاب متعقبا للمرض و واقعا بعده بلا فصل جاز أن یطلق اللفظ بأن المرض یحط السیئات و یحتها حت الورق کما جاز أن یطلق اللفظ بأن الجماع یحبل المرأة و بأن سقی البذر الماء ینبته و إن کان الولد

و الزرع عند المتکلمین واقعا من الله تعالی علی سبیل الاختیار لا علی سبیل الإیجاب و لکنه أجری العادة بأن یفعل ذلک عقیب الجماع و عقیب سقی البذر الماء.

فإن قلت یجوز أن یقال إن الله تعالی یمرض الإنسان المستحق للعقاب و یکون إنما أمرضه لیسقط عنه العقاب لا غیر.

قلت لا لأنه قادر علی أن یسقط عنه العقاب ابتداء و لا یجوز إنزال الألم إلا حیث لا یمکن اقتناص العوض المجزی به إلیه إلا بطریق الألم و إلا کان فعل الألم عبثا أ لا تری أنه لا یجوز أن یستحق زید علی عمرو ألف درهم فیضربه و یقول إنما أضربه لأجعل ما یناله من ألم الضرب مسقطا لما أستحقه من الدراهم علیه و یذمه العقلاء و یسفهونه و یقولون له فهلا وهبتها له و أسقطتها عنه من غیر حاجة إلی أن تضربه و أیضا فإن الآلام قد تنزل بالأنبیاء و لیسوا ذوی ذنوب و معاص لیقال إنه یحطها عنهم.

فأما قوله علیه السلام و إنما الأجر فی القول إلی آخر الفصل فإنه علیه السلام قسم أسباب الثواب أقساما فقال لما کان المرض لا یقتضی الثواب لأنه لیس من فعل المکلف إنما یستحق المکلف الثواب علی ما کان من فعله وجب أن نبین ما الذی یستحق به المکلف الثواب.

الذی یستحق المکلف به ذلک أن یفعل فعلا إما من أفعال الجوارح و إما من أفعال القلوب فأفعال الجوارح إما قول باللسان أو عمل ببعض الجوارح و عبر

عن سائر الجوارح عدا اللسان بالأیدی و الأقدام لأن أکثر ما یفعل بها و إن کان قد یفعل بغیرها نحو مجامعة الرجل زوجته إذا قصد به تحصینها و تحصینه عن الزنا و نحو أن ینحی حجرا ثقیلا برأسه عن صدر إنسان قد کاد یقتله و غیر ذلک.

و أما أفعال القلوب فهی العزوم و الإرادات و النظر و العلوم و الظنون و الندم فعبر علیه السلام عن جمیع ذلک بصدق النیة و السریرة الصالحة و اکتفی بذلک عن تعدید هذه الأجناس.

فإن قلت فإن الإنسان قد یستحق الثواب علی أن لا یفعل القبیح و هذا یخرم الحصر الذی حصره أمیر المؤمنین علیه السلام.

قلت یجوز أن یکون یذهب مذهب أبی علی فی أن القادر بقدرة لا یخلو عن الفعل و الترک انتهی.

قال ابن میثم‌⁽¹⁾

قدس سره دعا علیه السلام لصاحبه بما هو ممکن و هو حط السیئات بسبب المرض و لم یدع له بالأجر علیه معللا ذلک بقوله فإن المرض لا أجر فیه و السر فیه أن الأجر و الثواب إنما یستحق بالأفعال المعدة له کما أشار إلیه بقوله و إنما الأجر فی القول إلی قوله بالأقدام و کنی بالأقدام عن القیام بالعبادة و کذلک ما یکون کالفعل من عدمات الملکات کالصوم و نحوه فأما المرض فلیس هو بفعل العبد و لا عدم فعل من شأنه أن یفعله.

فأما حطه للسیئات فباعتبار أمرین أحدهما أن المریض تنکسر شهوته و غضبه اللذین هما مبدءا الذنوب و المعاصی و مادتهما الثانی أن من شأن المرض أن یرجع الإنسان فیه إلی ربه بالتوبة و الندم علی المعصیة و العزم علی ترک مثلها کما قال تعالی وَ إِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ دَعانا لِجَنْبِهِ أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً الآیة⁽²⁾.

فما کان من السیئات حالات غیر متمکنة من جوهر النفس فإنه یسرع زوالها منها و ما صار ملکة فربما یزول علی طول المرض و دوام الإنابة إلی الله تعالی

و استعار لزوالها لفظ الحت و شبهه فی قوة الزوال و المفارقة بحت الأوراق.

ثم نبه علیه السلام بقوله و إن الله إلی آخره علی أن العبد إذا احتسب المشقة فی مرضه لله بصدق نیته مع صلاح سریرته فقد یکون ذلک معدا لإفاضة الأجر و الثواب علیه و دخوله الجنة و یدخل ذلک فی أعدام الملکات المقرونة بنیة القربة إلی الله و کلام السید رحمه الله مقتضی مذهب المعتزلة انتهی.

و قال الکیدری نور الله ضریحه المرض لا أجر فیه للمریض بمجرد الألم بل فیه العوض و إذا احتمل المریض ما حمل احتسابا أثیب علی ذلک انتهی: و أقول إذا اطلعت علی ما ذکره المخالف و المؤالف فی هذا الباب فاعلم أنهم جروا فی ذلک علی ما نسجوه من قواعدهم الکلامیة نسج العنکبوت و لا طائل فی الخوض فیها لکن لا بد من الخوض فی الآیات و الأخبار الواردة فی ذلک و الجمع بینهما.

و الذی یظهر منها أن الله تعالی بلطفه و رحمته یبتلی المؤمنین فی الدنیا بأنواع البلایا علی قدر إیمانهم و سبب ذلک إما إصلاح نفوسهم و ردعها عن الشهوات أو تعریضهم بالصبر علیها لأجزل المثوبات أو لحط ما صدر عنهم من السیئات إذا علم أن صلاحهم فی العفو بعد الابتلاء لیکون رادعا لهم عن ارتکاب مثلها و مع ذلک یعوضهم أو یثیبهم بأنواع الأعواض و المثوبات.

و لو صح قولهم إن العوض لا یکون دائما یمکن أن یقال دخولهم الجنة و تنعمهم بنعیمه الدائم إنما هو بالإیمان و الأعمال الصالحة لکن لما کانت معاصیهم حائلة بینهم و بین دخولهم الجنة ابتداء قد یبتلیهم فی الدنیا لیطهرهم من لوثها و قد یؤخرهم إلی سکرات الموت أو عذاب البرزخ أو فی القیامة لیدخلوا الجنة مطهرین من لوث المعاصی و کل ذلک بحسب ما علم من صلاحهم فی ذلک.

ثم إن جمیع ذلک فی غیر الأنبیاء و الأوصیاء و الأولیاء علیهم السلام و أما فیهم علیهم السلام فلیس إلا لرفع الدرجات و تکثیر المثوبات کما عرفت مما سبق من الروایات

فخذ ما آتیتک و کن من الشاکرین و لا تصغ إلی شبهات المضلین و قد سبق منا بعض القول فیه.

**[ترجمه]«نفسا» تمیز بوده و بر این دلالت دارد که پاداش تنها به خاطر رضایت به فقر است و نه به خاطر خود فقر؛ این سخن از اصول متکلمین نشأت گرفته، به این معنا که ثواب، همان پاداش دائم در آخرت است، و جز به عمل اختیاری تعلق نمی‌گیرد، اما آنچه که خداوند به جبران درد و رنج‌های غیر ارادی بنده در دنیا به وی عطا می‌کند، پاداشی متناوب و منقطع در دنیا و نیز در آخرت است، برخی معتقدند، این پاداش کم کم، می‌تواند به گونه‌ای باشد که آن را احساس نکند، پس علت درد ورنج او نیست؛ برخی دیگر جبران همیشگی آن را در آخرت می‌دانند.

علامه قدس الله روحه، در باب یازدهم می‌گوید: ششمین مطلب اینکه بر خدای متعال واجب است به جبران دردهایی که وارد کرده است، عوض و جبرانی داشته باشد، و معنای عوض این است که سود و منفعتی درخور بوده و بزرگداشت و تکریم در پی آن نباشد؛ اگر چنین منفعتی در کار نباشد، ظالمانه بوده و لازم است این پاداش بیش از درد و رنج‌ها باشد، در غیر این صورت درد و رنج‌ها بیهوده خواهد بود.

برخی از دانشمندان در شرح آن گفته‌اند: درد و رنج حاصل شده برای حیوان است، خواه این درد و رنج را زشت و ناپسند بداند، که این امر در مورد ما انسان‌ها زیاد صدق می‌کند، و خواه آن را حسن و نیکی بداند.(کدام مفهوم صحیح است؟ چه در آن وجوهی از قبح و زشتی شناخته شود، که این مورد مخصوصا از ما سر می‌زند، و چه در آن شناخته نشود، و حسن و نیکی باشد.)

حسن و نیکی درد، فلسفه‌ای دارد: اول اینکه شخص مستحق دریافت آن بوده است، دوم: نفع زائدی را در بر دارد، سوم: ضرر زائدی را دفع می‌کند، چهارم: از روی عادت رخ می‌دهد، پنجم: به صورت پیوسته و دائمی شر و بدی را دفع می‌کند، این نیکی ممکن است توسط حق تعالی انجام شود و یا توسط ما .

اما آن نفع و سودی که توسط حق تعالی اتفاق می‌افتد، دو وجه دارد: یکی عوض بودن آن، چرا که در غیر این صورت، این درد و رنج توسط حق تعالی ظالمانه محسوب می‌شود، لازم است عوض آن، بیشتر از درد و رنج باشد تا هر عاقلی آن را بپذیرد، زیرا شاهد این درد و رنج، اگر ببیند برای جبران تنها چیزی معادل آن به رنج‌کشیده عطا شده است، آن را زشت و ناپسند می‌شمارد چرا که تحمل چنین درد و رنجی را بیهوده میداند. دوم اینکه: لطف کرم دانستن؛ خواه برای دردکشیده و خواه برای دیگران، تا درد و رنج بیهوده نباشد.

اما درد و رنجی را که ما زشت و ناپسند می‌شماریم، لازم است حق تعالی با دردمند به خاطر درد و رنجی که کشیده است، و نیز به خاطر گواهان سمعی بر آن، عادلانه رفتار نماید. عوض و جبران برابر با درد و رنج است، در غیر این صورت ظلم محسوب می‌شود.

این امر فوایدی دارد: اول اینکه: عوض و جبران همان نفع مستحق بدون بزرگداشت و تکریم است. پس به قید مستحق بودن، برتری وی اثبات می‌شود و به قید خالی بودن از تکریم و بزرگداشت، پاداشی نیز شامل او می‌گردد.

دوم اینکه: عوض و جبران لازم نیست پیوسته باشد، چرا که رویارویی با خطرهای بزرگ برای سود اندک و منقطع پسندیده است.

سوم اینکه: لازم نیست عوض و جبران تنها منحصر به دنیا باشد، چرا که خداوند مصلحت تاخیر آن را می‌داند، البته ممکن در دنیا عوض حاصل شود، و ممکن است حاصل نشود.

چهارم اینکه: کسی که پاداش درد و رنج خود را در آخرت می‌بیند یا سزاوار پاداش است یا سزاوار عقاب. اگر سزاوار پاداش است، پاداش­های گوناگون خواهد بود، به این صورت که پرودگار در مقابل دردهایی که بنده دچار آن شده، در جاهای دیگر به او پاداش­هایی عنایت می­کند یا هر دردی کشیده خداوند، مانند همان چیزی که رنجش را کشیده، به وی عطا می­فرماید، و اگر از اهل دوزخ و عقاب باشد، به این سبب رنجی که کشیده، بخشی از عذاب وی برداشته می­شود، البته نه طوری که در عذاب او تخفیفی داده شود و برای کاهش عذابش پرودگار او را در جاهای دیگر زندگی­اش، به دردهایی مبتلا کند

پنجم اینکه: همه پاداش­هایی که پرودگار درمقابل درد و رنجی که از طرف ما به دستور خداوند انجام شود یا کاری که انجام دادن آن جایز است، یا کاری که غیر از موجوداتی که عقل ندارند مانند حیوانات نیز صادر ­­می­گردد، به بندگان عطا می­فرماید و هم­چنین زمانی که پروردگار برای مصلحت بزرگتر نعمتی را از او سلب می­کند و یا بدون اینکه بنده کاری کند که مستحق درد ورنج باشد، اندوه وغمی را برایش مقدر می­سازد، در مقابل به او پاداش­های زیادی ارزانی می­دارد، که همه این پاداش­ها جلوه‌هایی از عدل و کرم خدای متعال است .

من معتقدم، این گفتار :که پاداش­هایی که برای جبران رنج و دردهایی که اختیاری نیست،

در در دنیا به پایان می­رسد ومنقطع خواهد بود، از آن عقیده­هایی است که دلیل­ محکمی در اثبات آن وجود ندارد، و برخی از روایت‌ها خلاف این را بیان می­کند، از جمله روایتی که تب شبانه، معادل عبادت یک سال می­شمارد، و یا کسی که فرزند خود را از دست بدهد، خداوند وی را وارد بهشت می‌کند، خواه بر مصیبت خود صبر کند و خواه بی‌تابی نماید؛ ویا کسی که خداوند نعمت با ارزشی را از او می‌گیرد، بهشت بر او واجب می‌شود، روایت‌هایی از این دست زیاد است، گرچه برخی ازاین روایت­ها را درصورتی که نیاز باشد، ­می­توان تاویل دیگری نموند

گفته شده: فقیر سه حالت دارد: اول، رضایت به فقر، و شاد بودن از آن، که این مقام برگزیدگان است؛ دوم: رضایت به فقر بدون آنکه از آن خشنود باشد، این شخص نیز پاداش می برد اما کمتر از مورد اول. سوم: کسی که از فقر خود ناراضی بوده و از قسمتی که پرودگار برایش مقدر کرده کراهت دارد، چنین شخصی هیچ پاداشی ندارد.

این سخن خوشایندی است اما سید رضی رضی الله عنه در نهج البلاغه می‌گوید: امیر المومنین علیه السلام به یکی از یاران خود که بیمار شده بود، فرمود: خدا رنج تو را وسیله ریختن گناهانت قرار داد؛ زیرا بیماری به خودی خود اجری ندارد، ولی گناهان را همانند برگ درختان می ریزاند. همانا پاداش فقط در گفتار با زبان و کردار با دست ها و گام ها پدید می آید. به درستی که خدای سبحان هر کدام از بندگانش را که بخواهد، با توجه به صدق نیت و سیرت صالح آنان به بهشت می برد. - . نهج البلاغه2: 153 -

سپس سید رحمه الله علیه می‌فرماید: امام علی، علیه السلام، درست فرموده است؛ در بیماری اجر و پاداشی نیست، زیرا بیماری از اموری است که با آن برای بندگان استحقاق عوض پیدا می شودنه استحقاق اجر. چون عوض، در برابر کارهایی است که از طرف خداوند به بندگان، مانند بیماری­ها و دردها وگرفتاری وسختی­هایی که شبیه آن­هاست صادر می­گردد و بند­گان استحقاق عوض آن را پیدا می­کنند . اما استحقاق پاداش و ثواب در برابر کار شایسته بندگان پدید می آید. و میان این دو فرق است که امام علی، علیه السلام، آن را بیان فرمودند، چنان که علم نافذ و اندیشه درست ایشان اقتضا می کرد.

در سخن حضرت علیه السلام: «إعتلها: بیمارش کرد» یعنی «إعتل بها: به وسیله آن بیمار شد»، الشکوی به معنای بیماری است، الحط: تنزیل وضعیت و فرود آمدن از بالا به پایین است، «حت الورق: فرو ریختن برگ» مانند فرو افتادن و انتحت و تحاتت حت فلان الشیء: پایین گذاشتن، هم متعدی است و هم غیر متعدی؛ «السریره»: آنچه که مانند راز پنهان شود، و اگر این روایت درست باشد، عقیده این گروه را در جمله تایید می‌کند.

قطب الدین راوندی در شرح نهج البلاغه، سخن سید بزرگوار را نقل می‌کند: اینکه بیماری پاداشی ندارد، به طور مطلق اینگونه نیست، چرا که بیمار هنگامی که رنج و سختی را که خداوند بر دوش او گذاشته است، به خاطر خدا رنج بیماری را تحمل می‌کند، پاداش می‌برد و عوض بیماری را دریافت می‌کند. تنها زمانی عمل بنده مستحق پاداش است که وی کار شایسته انجام دهد و تنها زمانی به عمل خداوند عوض تعلق میگیرد که درد و رنجی اختیاری باشد .

ابن ابی الحدید - . شرح نهج حدیدی 4: 262

می‌گوید: شایسته است سخن امیرالمومنین علیه السلام دراین روایت به گونه­ای تفسیر کنیم که عقل آن را بپذیرد ونباید ظاهر این کلام را معنای حقیقی گفتار حضرت علی(ع) بدانیم ، سخن این است: زمانی که انسان به سبب بیماری مستحق عوض می­گردد، نمی‌توان گفت: خود عوض، سبب ریزش گناهان می­شود، چنین سخنی را نه شیعه به آن معتقد است و نه امامیه.

متکلمان امامیه به رحمت پرودگار مهربان در معتقدند، ولی متکلمان شیعی ما، تنها در کیفر و پاداش به تحابط معتقدند. اما کیفر و عوض شامل تحابط نمی شود چرا که تحابط در کیفر و پاداش است، ، چرا که تحابط وبی اثر شدن اعمال در کیفر و پاداش از این روست که این دو با هم متضاد هستند و همدیگر را نفی می­کنند،چرا یکی ناشی از تکریم و بزرگ شمردن مقام پرودگار است و دیگری از کوچک شمردن و جایگاه پرودگار و ثمره اهانت به محضر پرودگار پدید آمده است، و محال است که یک انسان در آن واحد هم جایگاه پرودگار را بزرگ بداند و هم او را نادیده وکوچک بشمارد در عوض ، چیزی از تکریم و تعظیم وجود ندارد؛و تنها نفع و بهره­مندی خالص است،و با عقاب منافاتی ندارد، و یک انسان می‌تواند در آن واحد، هم مستحق کیفر شود و هم مستحق عوض؛ خواه این عوض در دنیا به وی داده شود و یا اینکه در آخرت سبب تخفیف در مجازات اوگردد، و این تخفیف در عذاب نیزی یکی از راه­هایی است که پرودگار عوض را به بنده­اش می رساند.

و اگر این موضوع ثابت شود، واجب است کلام امیر المومنین علیه السلام به درستی تفسیر شود، و این همان معنایی است که حضرت علیه السلام آن را اراده فرموده است چرا که ایشان آگاه‌ترین مردم نسبت به این معانی است و از همین گفتارهای والای ایشان است که متکلمان علم کلام را آموختند .

مفهوم سخن حضرت علیه السلام این است که خداوند سبحان از فضل و کرم خود درد و بیماری را دچار انسان می‌کند تا بدین وسیله عقاب و کیفری را که مستحق آن است، از بین ببرد، پس هنگامی که برداشتن عقاب در پی بیماری باشد و بلافاصله پس از آن صورت گیرد، می‌توان گفت که بیماری به طور مطلق گناهان را نابود می‌کند، و آن را مانند برگ درخت می‌ریزد، همانطور که به طور مطلق می‌توان گفت: نزدیکی زن را باردار می‌کند و آبیاری بذر، آن را می‌رویاند؛ گرچه به اعتقاد متکلمان وجود فرزند و محصول، با توجه به فاعلیت خداوند آن را در محدوده اختیار انسان قرار داده است وواقعا همه افعال ناشی از قدرت اوست نه اینکه تحقق آن­ها به صورت حتمی واختیار کامل انسان یا طبیعت باشد، ولی به طور طبیعی تولد فرزند پس از نزدیکی و به ثمر رسیدن محصول پس از آبیاری تحقق پیدا کرده است

و اینکه گفتم: می‌توان گفت خداوند انسان مستحق عقاب را بیمار می‌کند، بیماری وی تنها برای از بین رفتن عقاب است و علت دیگری ندارد؟ پاسخ دادم: خیر، زیرا خداوند قادر است همان ابتدا عقاب را از وی بردارد، و دیگر جایز نیست درد و رنجی به شخص برساند مگر اینکه عوضی که به وی داده می‌شود جز با درد و رنج امکان پذیر نباشد، در غیر این صورت، وجود درد و رنج بیهوده است. مگر نه اینکه زید جایز نیست هزار درهم به عمرو بدهد، سپس او را کتک زده و بگوید: تنها به این دلیل او را کتک می‌زنم که تا دردی که می‌کشد، جبران درهم‌هایی باشد که گرفته است. در چنین حالتی، عقلا وی را سرزنش کرده و او را نادان می‌شمارند و می‌گویند: مگر نه اینکه درهم‌ها را به او بخشیدی و از وی پس گرفتی، پس دیگر برای چه او را کتک می‌زنی؟ همچنین درد و رنج‌هایی که به پیامبران علیهم السلام می‌رسد، به خاطر خطا و گناهانشان نیست تا بگوییم این رنج‌ها موجب از بین رفتن گناهانشان می‌شود.

اما سخن حضرت علیه السلام که می‌فرماید «انما الأجر فی القول» تا آخر عبارت، ایشان اسباب ثواب را تقسیم‌بندی کرده‌اند؛ آنجا که می‌فرماید: بیماری موجب پاداش نمی‌شود چرا که شخص عملی را انجام نداده است، تنها زمانی ملکف سزاوار پاداش است که عملی انجام داده باشد، لازم است آنچه که مکلف را سزاوار پاداش می‌کند، به طور واضح بیان کنیم.

آنچه که مکلف را سزاوار پاداش می‌کند، عملی است که انجام می‌دهد، خواه این عمل فعل قلبی باشد و یا با اعضای بدن. فعل جوارحی مانند گفتار با زبان و یا عمل کردن با یکی از اعضا و جوارح؛ که از سایر جوارح به دست و پا، جز زبان،تعبیر می‌شود، زیرا بیشترین افعال را انسان با این اعضاء انجام می‌دهد، مانند نزدیکی مرد با همسرش، هنگامی که می‌خواهد زن را از گناه مصون دارد ویا زن می‌خواهد همسرش از زنا در امان باشد، و یا اینکه شخصی سنگ سنگینی را بالای سر برده و به قصد کشتن بر سینه انسانی بکوبد، و اعمالی از این قبیل.

اما افعال قلوب شامل عزم و اراده و تصمیم و دیدگاه و ظن و گمان و پشیمانی است، که حضرت علیه السلام از همه این‌ها به درستی نیت و وجدانی پاک تعبیر می‌نماید، همین مقدار مثال کفایت می‌کند.

پس اگر بگویم: انسان ممکن است به خاطر انجام ندادن عمل زشت سزاوار پاداش شود، این سخن به کلام امیر المومنین علیه السلام خدشه وارد می‌کند.

می‌گویم: جایز است در خصوص اینکه قادر متناسب با توانایی خود، عملی را انجام دهد و یا ترک نماید، با پدرم علی علیه السلام هم عقیده هستم.

ابن میثم - . شرح نهج ابن هیثم: 548 -

قدس سره معتقد است: حضرت علیه السلام برای دوست خود دعایی می‌کند که تحقق آن ممکن بوده، و آن نابودی گناهان به وسیله بیماری است، آن حضرت برای بیماری او اجر و پاداشی از خداوند درخواست نکرد، و دلیل آن سخن حضرت است که فرمود «فان المرض لا اجر فیه، بیماری اجر و پاداشی ندارد»، دلیلش این است که اجر و پاداش تنها به افعالی تعلق می‌گیرد که پیش از این برشمردیم. همان­گونه که به این مطلب در سخن حضرت اشاره نموده که فرمود: «اجر فقط در گفتار با زبان است» تا آنجا که می‌فرماید: «و با عمل کردن به وسیله پاها»؛ حضرت علیه السلام پاها را کنایه از قیام برای عبادت کردن آورده است، همچنین حضرت (ع) چیزهایی که مانند فعل یا انجام دادن کاری به شمار می­آیند و از ویژگی­های فطری نیستند، مانند روزه و غیره، به صورت کنایه بیان فرموده است. و بیماری از جمله فعل یا عدم فعل بنده به شمار نمی­آید تا بخواهیم بنده آن را انجام دهد.

اینکه بیماری گناهان را می‌ریزد، به اعتبار دو امر صورت می‌گیرد: اول اینکه بیماری شهوت و غضب شخص را که دو مبدأ گناه و سرکشی است، می‌شکند؛ دوم اینکه: ذات بیماری به گونه‌ای است که انسان را با توبه و پشیمانی بر گناهان و تصمیم بر ترک آن، به درگاه الهی بازمی‌گرداند، همانطور که خداوند متعال می‌فرماید: «وَ إِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ دَعانا لِجَنْبِهِ أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً» {هنگامی که رنج و سختی به انسان می‌رسد، در همه حال: به پلو خوابیده یا نشسته و یا ایستاده ما را به دعا می‌خواند.} - 40. یونس / 12

[1] -

برخی از گناهان در گوهر نفس جای نگرفته و به سرعت از بین می‌روند و عادت و خوی او نمی‌شوند، و چه بسا در طول بیماری و با توبه و انابه پیوسته به درگاه خداوند از بین بروند، و برای بیان زوال و نابودی آن لفظ «حت: فرو ریختن» به کار برده، که از نظر نابودی و جدا شدن، به فرو ریختن برگ درخت تشبیه شده است. سپس حضرت علیه السلام با این سخن «إن الله ...» این نکته را خاطر نشان می‌کند که اگر بنده رنج و سختی حاصل از بیماری را با نیتی خالص و قلبی پاک برای رضای خدا تحمل کند، سبب می­شود که بنده آماده دریافت عنایت­های پرودگار و ثواب­های الهی و داخل شدن به بهشت گردد و با نیت نزدیکی به خدا، باعث از بین رفتن خوی و عادت‌های ناپسند می‌گردد. این سخن سید رحمه الله، بر اساس مذهب معتزله است.

کیدری، نور الله ، می‌گوید: بیماری به مجرد درد، پاداش و اجری ندارد بلکه عوض دارد و هنگامی که بیمار رنج و سختی را با رضایت و خشنودی تحمل کند، به وی پاداش عطا می‌گردد .

من معتقدم: اگر آنچه را که مخالفان در این باب گفته‌اند از نظر بگذرانید، در می‌یابید قواعد و اصول کلامی که در این خصوص بیان می‌کنند، مانند خانه عنکبوت سست و بی‌پایه است و نباید با فرورفتن در اندیشه­های ایشان زیاده گویی کرد، اما لازم است آیات و اخبار وارده در این مورد را به دقت بررسی نمود و بین آنها جمع نمود

آنچه از آیات وروایات آشکارمی­باشد، این است که خدای متعال از روی لطف و رحمت خاص خود، مومنان را متناسب به درجه ایمانشان در دنیا به انواع بلاها می‌آزماید، تا بدین وسیله نفسشان را اصلاح نماید و مانع از غرق شدن آن‌ها در شهوات شده ویاآنها را در معرض صبر و بردباری قرار داده تا به آنان پاداش­های بزرگی عطا فرماید یااگر پرودگار صلاح بداند با گرفتار کردن ایشان به سختی وبیماری، گناهانشان را محو و نابود نماید، تا دیگر مرتکب گناه نشوند. با این وجود عوض بیماری را به ایشان عطا می‌کند و یا آنان را از انواع عوض‌ها و پاداش‌ها، بهره­مند سازد

اگر این سخن «عوض دائم و همیشگی نیست» صحیح باشد، ممکن است چنین بگوییم که: ورود به بهشت و برخوردار شدن از نعمت‌های بهشتی تنها به وسیله ایمان و عمل صالح امکان پذیر است ولی چون در ابتدا گناهان بین آن‌ها و داخل شدن در بهشت فاصله انداخته بود بود، خداوند در دنیا ابتدا آنان را مبتلا می‌گرداند تا از آلودگی گناهان پاک شوند، ویا مجازات ایشان را تا به هنگام مرگ و سکرات موت یا عذاب برزخ و یا در قیامت تاخیر انداخته است تا ایشان را از وجود هر گناهی پاک گرداند و وارد بهشت شوند، و همه این‌ها بر اساس صلاح و مصلحتی است که خداوند درباره ایشان می‌داند.

بلا و مصیبت‌هایی که بر پیامبران و اوصیاء و اولیای الهی علیهم السلام وارد می‌شود، تنها برای بالا بردن درجه و مقام ایشان و پاداش بیش از پیش آنان بوده است، همانطور که در روایت‌های قبلی نیز به این موضوع پرداختیم. پس آنچه را که به تو رسیده است، بگیر و از شکرگذاران باش و به شبهه‌های گمراهان که پیش از این برخی از آن‌ها را بیان کردیم، توجه مکن.

**[ترجمه]

«17»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ عِیسَی الْفَرَّاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ أَمَرَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی مُنَادِیاً یُنَادِی بَیْنَ یَدَیْهِ أَیْنَ الْفُقَرَاءُ فَیَقُومُ عُنُقٌ مِنَ النَّاسِ کَثِیرٌ فَیَقُولُ عِبَادِی فَیَقُولُونَ لَبَّیْکَ رَبَّنَا فَیَقُولُ إِنِّی لَمْ أُفْقِرْکُمْ لِهَوَانٍ بِکُمْ عَلَیَّ وَ لَکِنْ إِنَّمَا اخْتَرْتُکُمْ لِمِثْلِ هَذَا الْیَوْمِ تَصَفَّحُوا وُجُوهَ النَّاسِ فَمَنْ صَنَعَ إِلَیْکُمْ مَعْرُوفاً لَمْ یَصْنَعْهُ إِلَّا فِیَّ فَکَافُوهُ عَنِّی بِالْجَنَّةِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام فرمود: چون روز قیامت شود، خداوند منادی را امر کرده تا مقابل عرش الهی ندا دهد: فقیران کجایند؟ پس گروهی زیادی از مردم

سر بلند می‌کنند. خداوند می‌فرماید: بندگان من. پاسخ می‌دهند: لبیک پروردگار ما. خداوند می‌فرماید: من شما را به این دلیل فقیر نگردانیدم که نزد من خوار و بی ارزش بوده­اید، اما شما را برای چنین روزی برگزیدم تا چهره‌های مردم را ببینید و هر کس در حق شما نیکی کرده است، در حقیقت برای من کار نیک انجام داده و من به پاداش آن نیکی، بهشت را به او می‌بخشم. - . کافی 2: 263

**[ترجمه]

بیان

کان تحتمل التامة و الناقصة کما مر بین یدیه أی قدام عرشه و قیل أی یصل نداؤه إلی کل أحد کما أنه حاضر عند کل أحد و فی النهایة فیه یخرج عنق من النار أی طائفة و قال عنق من الناس أی جماعة لهوان بکم علی أی لمذلة و هوان علی کان بکم و لکن إنما اخترتکم أی اصطفیتکم لمثل هذا الیوم أی لهذا الیوم فکلمة مثل زائدة نحو قولهم مثلک لا یبخل أو لهذا الیوم و مثله لأثیبکم قال فی المصباح المثل یستعمل علی ثلاثة أوجه بمعنی التشبیه و بمعنی نفس الشی‌ء و زائدة و قال صفحت الکتاب قلبت صفحاته و هی وجوه الأوراق و تصفحته کذلک و صفحت القوم صفحا رأیت صفحات وجوههم لم یصنعه إلا فی الجملة جزاء الشرط أو صفة لقوله معروفا أی معروفا یکون خالصا و الأول أظهر و یومئ إلیه قوله فکافوه عنی.

**[ترجمه]«کان» ممکن است فعل تام باشد و یا ناقص. «مر بین یدیه» یعنی ایستادن درمقابل عرش الهی، و گفته می‌شود به این معناست که صدای او به همه می‌رسد گویادر مقابل هر یک ایستاده و آن‌ها را مخاطب قرار می‌دهد؛ و در آخر، عبارت «یخرج عنق من النار» یعنی گروهی؛ و «عنق من الناس» یعنی جماعت و گروهی؛ «لهوان بکم علی»: برای ذلت و خواری‌تان نزد من؛ «انما أخترتکم»: شما را برگزیدم؛ «لمثل هذا الیوم: برای این روز (قیامت)، «مثل» در اینجا زائد است، مانند عبارت «مثلک لایبخل» و یا منظور برای این روز و مانند آن تا شما را پاداش دهم.

در مصباح آمده است : «مثل» سه وجه دارد: به معنای تشبیه و یا مانند شیء و یا زائد است. «صفحت الکتاب» یعنی صفحه‌های کتاب را ورق زدم، که منظور ورق‌های آن است، «تصفحته» نیز به همین معناست، صفحت القوم صفحا یعنی چهره‌هایشان را دیدم، (لم یصنعه الا فی) این عبارت یا جزای شرط است یا صفت برای «معروفا» می‌باشد، به این معنا که کار نیک خالصانه‌ای انجام داده باشد،؛ معنای اول واضح‌تر است و عبارت «فکافوه عنی» به این مطلب اشاره دارد .

**[ترجمه]

«18»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ إِبْرَاهِیمَ الْحَذَّاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ صَغِیرٍ عَنْ جَدِّهِ شُعَیْبٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: لَوْ لَا إِلْحَاحُ هَذِهِ الشِّیعَةِ عَلَی اللَّهِ فِی طَلَبِ الرِّزْقِ لَنَقَلَهُمْ مِنَ الْحَالِ الَّتِی هُمْ فِیهَا إِلَی مَا هُوَ أَضْیَقُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: اگر شیعیان این چنین برای رزق بیشتر بردرگاه خداوند اصرار و پافشاری نمی­کردند ،پرودگار رزقشان را از آنچه که هست سخت‌تر می­نمود. - . کافی 2: 236

**[ترجمه]

بیان

هذه الشیعة أی الإمامیة فإن الشیعة أعم منهم أو إشارة

إلی غیر الخلص منهم فإنهم لا یلحون و کأن الإشارة علی الأول لبیان الاختصاص و علی الثانی للتحقیر.

**[ترجمه]«هذه الشیعه: یعنی امامیه، چرا که شیعه اعم از آن‌ها است و یا به یاران غیر مخلص اشاره دارد، چرا که یاران حقیقی اصرار نمی‌ورزند، گویا اشاره اول برای بیان اختصاص است و اشاره دوم برای تحقیر.

**[ترجمه]

«19»

کا، [الکافی] عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ کَثِیرٍ الْخَزَّازِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ لِی أَ مَا تَدْخُلُ السُّوقَ أَ مَا تَرَی الْفَاکِهَةَ تُبَاعُ وَ الشَّیْ‌ءَ مِمَّا تَشْتَهِیهِ فَقُلْتُ بَلَی فَقَالَ أَمَا إِنَّ لَکَ بِکُلِّ مَا تَرَاهُ فَلَا تَقْدِرُ عَلَی شِرَاهُ حَسَنَةً⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: محمد بن حسین بن کثیر خزار به نقل از امام صادق علیه السلام می‌گوید: حضرت به من فرمود: آیا وارد بازار شده‌ای و میوه‌ها را دیده‌ای که خرید و فروش می‌شوند وچیزهای دیگری که دوست داری آن‌ها را بخری اما نمی‌توانی؟ گفتم: آری. فرمود: برای هر چیزی که می‌بینی و قدرت خرید آن را نداری، حسنه‌ای برای تو نوشته می‌شود.

**[ترجمه]

بیان

و الشی‌ء مما تشتهیه أی من غیر الفاکهة أعم من المأکول و الملبوس و غیرهما و الظاهر من الحسنة المثوبة الأخرویة و حمل علی العوض أو علی أن الحسنة للصبر و الرضا بالقضاء علی الأصل المتقدم.

**[ترجمه]«الشیء مما تشتهه» شامل میوه‌ها و خوردنی‌ها و پوشیدنی‌ها و غیره می‌شود، و منظور از «حسنه» پاداش اخروی بوده ویا آن را به معنای عوض تفسیرکرده اند، و یابنا بر آن اصلی که پیش از این بیان شد، پاداش برای صبر و خشنودی به قضایی است که پرودگار آن راتقدیر فرموده است

**[ترجمه]

«20»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ جَلَّ ثَنَاؤُهُ لَیَعْتَذِرُ إِلَی عَبْدِهِ الْمُؤْمِنِ الْمُحْوِجِ فِی الدُّنْیَا کَمَا یَعْتَذِرُ الْأَخُ إِلَی أَخِیهِ فَیَقُولُ وَ عِزَّتِی وَ جَلَالِی مَا أَحْوَجْتُکَ فِی الدُّنْیَا مِنْ هَوَانٍ کَانَ بِکَ عَلَیَّ فَارْفَعْ هَذَا السَّجْفَ فَانْظُرْ إِلَی مَا عَوَّضْتُکَ مِنَ الدُّنْیَا قَالَ فَیَرْفَعُ فَیَقُولُ مَا ضَرَّنِی مَا مَنَعْتَنِی مَعَ مَا عَوَّضْتَنِی‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: خدای جل ثنائه، برای اینکه از بنده مومن فقیر خود دلجویی نماید، همانطور که برادر از برادر خود عذرخواهی می‌کند، می‌فرماید: به عزت و جلالم سوگند، برای خوار و ذلیل کردنت، تو را در دنیا نیازمند نساختم، اکنون این پرده را بلا بزن و ببین در عوض آنچه در دنیا به تو ندادم، چه چیز نصیب تو شده است، پس بنده سر خود را بلند کرده و می‌گوید: ، آنچه را که در دنیا از من دریغ فرمودی، در عوض آنچه که من عطا فرموده‌ای، به من ضرر نرساند. - . کافی 2: 264 -

**[ترجمه]

بیان

لیعتذر کأنه مجاز کما یومئ إلیه ما مر فی التاسع‌⁽³⁾شبیها بالمعتذر و المحوج یحتمل کسر الواو و فتحها فی المصباح أحوج وزان أکرم من الحاجة و یستعمل أیضا متعدیا یقال أحوجه الله إلی کذا و فی القاموس السجف و یکسر و ککتاب الستر ما ضرنی ما نافیة ما منعتنی ما مصدریة مع ما عوضتنی ما موصولة و تحتمل المصدریة أیضا.

**[ترجمه]«لیعتذر» همانطور که در بند نُه ذکر شد. مجاز بوده و به دلجو تعبیر شده است. المحوج، امکان دارد با کسره واو ویا فتحه خوانده شود. در مصباح أحوج بر وزن أکرم بوده و از حاجه گرفته شده و به صورت متعدی نیز به کار می‌رود: أحوجه الله إلی کذا: خداوند وی را به فلان چیز نیازمند ساخت. در فرهنگ لغت السجف با کسره آمده است مانند کتاب الستر. ماضرنی: ما نافیه است. ما منعتنی: ما مصدریه است. مع ما عوضتنی: ما موصوله و ممکن است مصدریه نیز باشد.

**[ترجمه]

«21»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ قَامَ عُنُقٌ مِنَ النَّاسِ حَتَّی یَأْتُوا بَابَ الْجَنَّةِ

فَیَضْرِبُوا بَابَ الْجَنَّةِ فَیُقَالُ لَهُمْ مَنْ أَنْتُمْ فَیَقُولُونَ نَحْنُ الْفُقَرَاءُ فَیُقَالُ لَهُمْ أَ قَبْلَ الْحِسَابِ فَیَقُولُونَ مَا أَعْطَیْتُمُونَا شَیْئاً تُحَاسِبُونَّا عَلَیْهِ فَیَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ صَدَقُوا ادْخُلُوا الْجَنَّةَ⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: در روز قیامت، برخی از مردم گردن برافراشته تا به در بهشت می‌رسند، در بهشت را می‌کوبند. می‌پرسند: شما که هستید؟ پاسخ می‌دهند: ما فقرا هستیم. به آن‌ها می‌گویند: آیا پیش از حساب وارد بهشت می‌شوید؟ می‌گویند: در دنیا چیزی به ما ندادند تا اکنون به خاطر آن محاسبه شویم. پس خدای عز و جل می‌فرماید: راست می گویند، وارد بهشت‌شان کنید. - . کافی 2: 264 -

**[ترجمه]

بیان

أ قبل الحساب أی أ تدخلون الجنة قبل الحساب علی التعجب أو الإنکار ما أعطیتمونا أی ما أعطانا الله شیئا و إضافته إلی الملائکة لأنهم مقربوا جنابه بمنزلة وکلائه تحاسبونا قیل یجوز فیه تشدید النون کما قرئ فی سورة الزمر تَأْمُرُونِّی‌⁽²⁾بالتخفیف و بالتشدید و بالنونین و المخاطب فی صدقوا الملائکة و فی ادخلوا الفقراء إذا قرئ علی بناء المجرد کما هو الظاهر و أمرهم بالدخول یستلزم أمر الملائکة بفتح الباب و یمکن أن یقرأ علی بناء الإفعال فالمخاطب الملائکة أیضا و قیل هو من قبیل ذکر اللازم و إرادة الملزوم أی افتحوا الباب و لذا حذف المفعول بناء علی أن فتح الباب سبب لدخول کل من یستحقه و إن کان الباعث الفقراء و کأنّ هذا مبنی علی ما سیأتی من أن الله تعالی لا یحاسب المؤمنین علی ما أکلوا و لبسوا و نکحوا و أمثال ذلک إذا کان من حلال.

**[ترجمه]أ قبل الحساب: با حالت تعجب ویا انکار می‌پرسند: آیا پیش از اینکه محاسبه شوید وارد بهشت می‌شوید؟ ماأعطیتمونا: یعنی خداوند چیزی به ما عطا نفرمود و آن را به ملائکه اضافه کرده است زیرا فرشتگان مقربان درگاه الهی و وکلای خداوند هستند. تحاسبونا: می‌گویند: نون را می‌توان همانند سوره زمر «تأمرونّی» - . زمر / 64 -

به صورت مشدد خواند و با دو نون و یا بدون تشدید. مخاطب در عبارت «صدقوا» ملائکه هستند، و در «أدخلوا» فقرا می­باشد؛ اگر به صورت فعل مجرد خوانده شود که ظاهر کلام این‌طور نیز به نظر می‌رسد. «أمرهم بالدخول» مستلزم فرمان دادن به ملائکه است تا درهای بهشت را بگشایند. ممکن است بر وزن افعال باشد که در این صورت نیز مخاطب ملائکه هستند. گفته می‌شود این عبارت از مواردی است که لازم را ذکر کرده اما مراد از آن ملزوم است، یعنی درها را بگشایید، بنابراین مفعول حذف شده است، بر این اساس که گشودن در، سبب می­شود همه کسانی که مستحق بهشت هستند وارد بهشت گردند. اگر چه فقرا موجب باز شدن درها شدند. گویا این امر که همه وارد بهشت میگردند، بر این اساس است که خداوند مومنان را در مورد آنچه که خوردند و پوشیدند و ازدواج‌شان و امثال آن، اگر از راه حال باشد، بازخواست نمی‌کند.

**[ترجمه]

«22»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ مُبَارَکٍ غُلَامِ شُعَیْبٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ إِنِّی لَمْ أُغْنِ الْغَنِیَّ لِکَرَامَةٍ بِهِ عَلَیَّ وَ لَمْ أُفْقِرِ الْفَقِیرَ لِهَوَانٍ بِهِ عَلَیَّ وَ هُوَ مِمَّا ابْتَلَیْتُ بِهِ الْأَغْنِیَاءَ بِالْفُقَرَاءِ وَ لَوْ لَا الْفُقَرَاءُ لَمْ یَسْتَوْجِبِ الْأَغْنِیَاءُ الْجَنَّةَ⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: أبا الحسن موسی علیه السلام فرمود: خدای عز و جل می‌فرماید: من فقرا را برای اینکه در نظر من ذلیل وخوار بوده­اند، فقیر نساخته و اغنیا را برای اینکه نزد من عزت و کرامت داشته­اند ثروتمند نگردانیدم، بلکه برای آن بود تا ثروتمندان را به وسیله فقیران بیازمایم و اگر فقیران نبودند، ثروتمندان سزاوار بهشت نمی‌شدند. - . کافی 2: 265

**[ترجمه]

بیان

و هو مما ابتلیت به الأغنیاء کان ضمیر هو راجع إلی التفاوت المفهوم من الکلام السابق أقول إذا کان من للتبعیض یدل علی أن ابتلاء الناس بعضهم ببعض یکون علی وجوه شتی منها ابتلاؤهم بالفقر و الغنی و یحتمل أن یکون من للتعلیل و لو لا الفقراء کان المعنی أن عمدة عبادة الأغنیاء إعانة الفقراء أو أنه یلزم الغنی أحوال لا یمکن تدارکها إلا برعایة الفقراء فتأمل.

**[ترجمه]ضمیر هو در عبارت: «هو مما إبتلیت به الأغنیاء» ، به تفاوت مفهوم در جمله قبل باز می‌گردد. من معتقدم: اگر «مِن» برای تبعیض باشد، بر این امر دلالت دارد که آزمایش و ابتلای مردم به همدیگربه اشکال مختلف صورت می­پذیرد که یکی از آنها، گرفتار کردن آنها به فقر وثروت می­باشد، ممکن است «من» برای تعلیل باشد.

«و لو لا الفقرا» به این معناست که بیشترین عبادت ثروتمندان، یاری رساندن به فقراست، و یا به این مفهوم که برای ثروتمندان چیزهایی واجب است که جز با دستگیری از فقیران به آن دست نمی‌یابند، پس در این خصوص تفکر و تأمل کن.

**[ترجمه]

«23»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عِیسَی عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ وَ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالا قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَیَاسِیرُ شِیعَتِنَا أُمَنَاؤُنَا عَلَی مَحَاوِیجِهِمْ فَاحْفَظُونَا فِیهِمْ یَحْفَظْکُمُ اللَّهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: شیعیان ثروتمند ما، کارگزاران ما در امر نیازمندان هستند، پس از جانب ما امور آنان را حفظ و رعایت کنید تا خداوند شما را حفظ کند. - . کافی 2: 265 -

**[ترجمه]

بیان

المیاسیر و المحاویج جمعا الموسر و المحوج لکن علی غیر القیاس لأن القیاس جمع مفعال علی مفاعیل قال الفیروزآبادی أیسر إیسارا و یسرا صار ذا غنی فهو موسر و الجمع میاسیر و قال صاحب مصباح اللغة أحوج وزان أکرم من الحاجة فهو محوج و قیاس جمعه بالواو و النون لأنه صفة عاقل و الناس یقولون محاویج مثل مفاطیر و مفالیس و بعضهم ینکره و یقول غیر مسموع انتهی.

و أقول وروده فی الحدیث یدل علی مجیئه لکن قال بعضهم إنهما جمعا میسار و محواج اسمی آلة استعملا فی الموسر و المحوج للمبالغة.

أمناؤنا علی محاویجهم کونهم أمناءهم علیهم السلام إما مبنی علی ما ذکره الکلینی رحمه الله‌⁽²⁾فی آخر کتاب الحجة أن الأموال کلها للإمام و إنما رخص لشیعتهم التصرف فیها فتصرفهم مشروط برعایة فقراء الشیعة و ضعفائهم أو علی أنهم خلفاء الله و یلزمهم أخذ حقوق الله من الأغنیاء و صرفها فی مصارفها و لما لم یمکنهم فی أزمنة التقیة و الغیبة أخذها منهم و صرفها فی مصارفها و أمروا الأغنیاء بذلک فهم أمناؤهم علی ذلک أو علی أنه لما کان الخمس و سائر أموالهم من الفی‌ء و الأنفال بأیدیهم و لم یمکنهم إیصالها إلیهم علیهم السلام فهم أمناؤهم فی إیصال ذلک إلی فقراء الشیعة فیدل علی وجوب صرف حصة الإمام من الخمس و میراث من لا وارث له و غیر ذلک من أموال الإمام إلی فقراء الشیعة و لا یخلو من قوة و الأحوط صرفها إلی الفقیه المحدث العادل لیصرفها فی مصارفها نیابة عنهم علیهم السلام و الله یعلم.

فاحفظونا فیهم أی ارعوا حقنا فیهم لکونهم شیعتنا و بمنزلة عیالنا یحفظکم الله أی یحفظکم الله فی أنفسکم و أموالکم فی الدنیا و من عذابه فی الآخرة و یحتمل

أن تکون جملة دعائیة و قیل یدل علی أن الأغنیاء إذا لم یراعوا الفقراء سلبت عنهم النعمة لأنه إذا ظهرت الخیانة من الأمین یؤخذ ما فی یده

کَمَا قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: إِنَّ لِلَّهِ تَعَالَی عِبَاداً یَخُصُّهُمْ بِالنِّعَمِ لِمَنَافِعِ الْعِبَادِ فَیُقِرُّهَا فِی أَیْدِیهِمْ مَا بَذَلُوهَا فَإِذَا مَنَعُوهَا نَزَعَهَا مِنْهُمْ ثُمَّ حَوَّلَهَا إِلَی غَیْرِهِمْ.

**[ترجمه]المیاسر و المحاویج جمع الموسر(ثروتمند) و المحوج (نیازمند) بوده اما این جمع خلاف قاعده است. چرا که جمع مفاعل بر وزن مفاعیل می‌باشد، همانطور که فیروزآبادی می‌گوید: أیسر إیسارا و یسرا، به معنای ثروتمند شد و جمع آن میاسر است .

صاحب مصباح اللغه می‌گوید: أحوج بر وزن أکرم و از الحاجه گرفته شده و جمع آن با «واو و نون» است، چرا که صفت عاقل بوده و می‌گویند «محاویج» مانند مفاطیر و مفالیس است و برخی دیگر آن را انکار کرده و معتقدند که چنین استعمالی شنیده نشده است

من معتقدم: استعمال آن در حدیث، حاکی از آن است که چنین جمعی کاربرد دارد، اما عده‌ای عقیده دارند دو جمع میسار و محواج، اسم آلت هستند که برای مبالغه در موسر و محوج به کار رفته است.

«امنا بودن اغنیای شیعه از جانب ائمّه علیهم السلام»، یا بر مبنای سخنی است که کلینی- رحمه اللَّه- - . ر. ک اصول کافی 1: 407، باب «همه زمین‌ها از آنِ إمام علیه السلام است ص 538» و باب «فیء و انفال و شرح خمس و حدود و امور واجب آن.»

اما هنگامی که در دوران تقیه و غیبت امکان چنین امری وجود نداشته باشد، ثروت را گرفته و در مصارفی که لازم است، می‌رسانند و ثروتمندان برای این کار مأمور شده‌اند. چرا که ایشان کارگزاران معصوم علیهم السلام هستند و یا به این دلیل که مواردی مانند خمس و فیء و انفال در اختیار شیعیان بوده ولی امکان رساندن اموال به دست امامان علیهم­السلام را ندارند بنابراین، ثروتمندان از جانب امام علیه السلام مأمور هستند تا آن‌ها را به دست شیعیان فقیر برسانند. و این امر دلالت دارد که برهمه شیعیان واجب است تا خمس و ارثیه بدون وارث و غیره از سهم امام، را در راه شیعیان فقیر هزینه نمایند. ولی احتیاط آن است که این اموال را در اختیار محدث فقیه و عادل است قرار داد تا به نیابت از امام علیه السلام در مصارفی که لازم است، استفاده نماید، خداوند به این امور آگاه‌تر است.

فاحفظونا فیهم: یعنی حقوق آن‌ها را رعایت کنید زیرا پیروان ما هستند و بمنزله خانواده ما قلمداد می‌شوند. یحفظکم الله: یعنی خداوند جان و مال شما را در دنیا حفظ و در آخرت از عذاب دور می‌سازد. ممکن است. جمله دعایی باشد، گفته شده: این کلام امام عیله السلام بر این امر دلالت دارد که اگر ثروتمندان حقوق فقیران را رعایت نکنند، نعمت از آن‌ها گرفته می‌شود، چرا که اگر خیانت امانت‌دار آشکار شود، امانت را از دست وی باز می‌ستانند، همانطور که امیرالمومنین علیه السلام می‌فرماید: خداوند متعال بندگانی را به نعمت خود مخصوص می‌گرداند تا منافع بندگان را تأمین نمایند و مادام که آن نعمت را بذل و بخشش می‌کنند، نعمت را در اختیار آنان قرار می‌دهد و چون از این کار خودداری نمایند، نعمت را از ایشان گرفته و به دیگری می‌دهد.

**[ترجمه]

«24»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: الْفَقْرُ أَزْیَنُ لِلْمُؤْمِنِینَ مِنَ الْعِذَارِ عَلَی خَدِّ الْفَرَسِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]اصول کافی: امام صادق علیه السلام از امام علی علیه السلام نقل فرمود: فقر بر چهره مومن، از دنباله لگام بر گونه اسب زیباتر است. - . اصول کافی 2: 265

**[ترجمه]

بیان

أزین للمؤمنین اللام للتعدیة و فی النهایة فیه الفقر أزین للمؤمن من عذار حسن علی خد فرس العذاران من الفرس کالعارضین من وجه الإنسان ثم سمی به السیر الذی یکون علیه من اللجام عذارا باسم موضعه انتهی.

و أقول یمکن أن یقال لتکمیل التشبیه إن الفقر یمنع الإنسان من الطغیان کما یمنع اللجام الفرس عن العصیان.

و قال بعض شراح العامة لأن صاحب الدنیا کلما اطمأن منها إلی سرور أشخصته إلی مکروه فطلبها شین و القلة زین.

**[ترجمه]در «أزین للمومنین»، لام برای تعدیه بوده و در نهایه آمده است: فقر برای مومن زینت‌بخش‌تر از لگام بر چهره اسب است. لگام‌های دو طرف صورت اسب، مانند رستنگاه مو در دو طرف صورت انسان بوده و سپس به تکه چرمی که گام بر آن قرار می گیرد و به اسم موضع و محل آن اطلاق می‌شود.

من معتقدم: ممکن است برای تکمیل تشبیه بگویند: فقر انسان را از طغیان باز می‌دارد همانطور که لگام مانع از چموش شدن اسب می‌شود.

برخی از مفسران عامه می­گویند: زمانی که ثروتمندان بر دارایی­های خود تکیه کردند با اطمینان بر آن خوشحال می­شوند و به کارهای ناشایست گرایش پیدا می­کنند و آن را دنیابیشتر بابدی می­جویند نه با روش­های پسندیده وزیبا .

**[ترجمه]

«25»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ غَالِبٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعِیدِ بْنِ الْمُسَیَّبِ قَالَ: سَأَلْتُ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ لَوْ لا أَنْ یَکُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً⁽²⁾قَالَ عَنَی بِذَلِکَ أُمَّةَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله أَنْ یَکُونُوا عَلَی دِینٍ وَاحِدٍ کُفَّاراً کُلَّهُمْ لَجَعَلْنا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَ لَوْ فَعَلَ اللَّهُ ذَلِکَ بِأُمَّةِ مُحَمَّدٍ لَحَزِنَ الْمُؤْمِنُونَ وَ غَمَّهُمْ ذَلِکَ وَ لَمْ یُنَاکِحُوهُمْ وَ لَمْ یُوَارِثُوهُمْ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]اصول کافی: سعید بن مسیب می‌گوید: از علی بن حسین علیه السلام درباره این سخن خداوند پرسیدم که می‌فرماید: «وَ لَوْ لا أَنْ یَکُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً» {و اگر نه آن بود که [همه] مردم [در انکار خدا] امّتی واحد گردند}، - . زخرف / 33 - حضرت پاسخ داد: منظور از آن، امت محمد صلی الله علیه و آله است که همه بر یک عقیده گرد هم بیایند وبه خداوند کفر بورزند و ازپذیرفتن دین چشم پوشی ورزند «لَجَعَلْنا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ» {قطعاً برای خانه‌های آنان که به [خدای] رحمان کفر می‌ورزیدند سقفها و نردبانهایی از نقره که بر آنها بالا روند، قرار می‌دادیم }. اگر خداوند با امت محمد صلی الله علیه و آله چنین رفتار نماید، مومنان ناراحت شده و این امر آنان را اندوهگین می‌سازد، وسبب می­شود که نه با آنان پیوند زناشویی بسته و نه از ایشان ارث برند. - . اصول کافی 2: 265 -

**[ترجمه]

بیان

قد مر تفسیر الآیة و أما تأویله علیه السلام فلعل المعنی أن المراد بالناس

أمة محمد صلی الله علیه و آله بعد وفاته بقرینة المضارع فی یکون و یکفر و المراد بمن یکفر بالرحمن المخالفون المنکرون للإمامة و النص علی الإمام و لذا عبر بالرحمن إشعارا بأن رحمانیة الله تقتضی عدم إهمالهم فی أمور دینهم أو المراد أن المنکر للإمام کافر برحمانیة الملک العلام.

و الحاصل أنه لو لا أنه کان یصیر سببا لکفر المؤمنین لحزنهم و غمهم و انکسار قلبهم فیستولی علیهم الشیطان فیکفرون و یلحقون بالمخالفین إلا شاذ [شاذا] منهم لا یکفی وجودهم لنصرة الإمام أو یهلکون غما و حزنا و أیضا لو کان جمیع المخالفین بهذه الدرجة من الغناء و الثروة و جمیع المؤمنین فی غایة الفقر و المهانة و المذلة لم یناکحوهم أی المخالفون المؤمنین بأن یعطوهم بناتهم أو یأخذوا منهم بناتهم فلم یکن یحصل فیهم نسب یصیر سببا للتوارث فبذلک ینقطع نسل المؤمنین و یصیر سببا لانقراضهم أو لمزید غمهم الموجب لارتدادهم و بتلک الأسباب یصیر أمة محمد صلی الله علیه و آله کلهم کفرة و مخالفین فیکونوا أمة واحدة کفرة إما مطلقا أو إلا من شذ منهم ممن محض الإیمان محضا فعبر بالناس عن الأکثرین لقلة المؤمنین فکأنهم لیسوا منهم.

فالمراد بالأمة فی قوله عنی بذلک أمة محمد صلی الله علیه و آله أعم من أمة الدعوة و الإجابة قاطبة أو الأعم من المؤمنین و المنافقین و المخالفین و ذلک إشارة إلی الناس و المراد بالأمة فی قوله و لو فعل ذلک بأمة محمد المنافقون و المخالفون أو الأعم منهم و من سائر الکفار و الأول أظهر بقرینة و لم یناکحوهم فإن غیرهم من الکفار لا یناکحون الآن أیضا و الضمیر المرفوع راجع إلی المخالفین و المنصوب إلی المؤمنین و کذا و لم یوارثوهم.

**[ترجمه]تفسیر آیه پیش از این بیان شد، و اما تأویل آن ممکن است این باشد: منظور از مردمی که در این آیه بدان اشاره شده، امت محمد صلی الله علیه و آله پس از وفات آن حضرت است، قرینه آن «یکون و یکفر» بوده که به صورت مضارع بیان شده است. منظور از «من یکفر بالر حمن» مخالفان و منکران امامت و تصریحی است که پرودگار آن را از طریق پیامبرش به مردم ابلاغ نموده است و لذا با لفظ «الرحمن» بیان شده تا نشان دهد، رحمانیت خداوند اقتضا می‌کند که آنان در امور دین سهل‌انگاری نکنند و یا مراد این است که منکرامام، به رحمانیت خداوند کافر است.

و نتیجه اینکه: اگر این امر موجب کفر مومنان نشود، به خاطر غم و اندوه و دل‌شکستگی‌شان شیطان بر آن‌ها مسلط شد و ایشان را به کفار ملحق میکند و به مخالفان می‌پیوندند،

جز اندکی که تعدادشان برای یاری امام علیه السلام کافی نیست؛ و یا اینکه از شدت غم و غصه هلاک می‌شوند.

همچنین اگر همه مخالفان به همین اندازه ثروتمند بوده و همه مومنان در نهایت فقر و سختی و ذلت باشند، مخالفان با مومنان ازدواج نمی‌کنند، دختر به آن‌ها نداده و دختران آن‌ها نیز نمی‌گیرند، در نتیجه نسبی که موجب وراثت آن‌ها شود، پدید نمی­آید و بدین ترتیب نسل مومنان قطع و منقرض می‌گردد؛ ویا اینکه شدت غم و اندوه موجب ارتداد آن‌ها می‌شود. بنا به این دلائل، امت محمد صلی الله علیه و آله همه کافر و مخالف شمرده شد­ه­اند و همه آن‌ها به طور مطلق امتی یک‌پارچه کافر خواهند بود، جز کسانی که ایمانشان خالص است. به دلیل اندک بودن مومنان، از اکثریت کافران به «همه مردم» تعبیر شده است، گویا مومنان در شمار آن‌ها نیستند.

مراد از امت در این آیه، امت محمد صلی الله علیه و آله است. امتی که آنان را به اسلام دعوت کرده و آنان دعوت حضرتش را اجابت کرده‌اند و یا اعم از مومنان و منافقان و مخالفان بوده، و به عبارتی به همه مردم اشاره دارد. منظور از عبارت «و لو فعل ذلک بأمه محمد صلی الله علیه و آله» منافقان و مخالفان و یا اعم از آن‌ها، دیگر کافران را نیز شامل می‌شود. مورد اول واضح‌تر است چرا که قرینه «و لم یناکحوهم» بر این امر دلالت دارد، زیرا دیگر کافران به طور کلی با آنان پیمان زناشویی نمی‌بندند. ضمیر مرفوع به مخالفان برمی‌گردد و ضمیر منصوب به مومنان. در «و لم یوارثوهم» نیز همین‌طور.

**[ترجمه]

«26»

لی، [الأمالی للصدوق] عَنِ الْفَامِیِّ عَنْ مُحَمَّدٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: کَادَ الْفَقْرُ أَنْ یَکُونَ کُفْراً وَ کَادَ الْحَسَدُ أَنْ یَغْلِبَ الْقَدَرَ⁽¹⁾.

ل، [الخصال] عَنْ حَمْزَةَ الْعَلَوِیِّ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: مِثْلَهُ‌⁽¹⁾.

کِتَابُ الْإِمَامَةِ وَ التَّبْصِرَةِ عَنْ سَهْلِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْأَشْعَثِ عَنْ مُوسَی بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: مِثْلَهُ.

**[ترجمه]از امام صادق علیه­السلام فرمودند: نزدیک است که فقر انسان را به کفر بکشاند و نزدیک است که حسادت ورزیدن بر تقدیرات الهی غلبه کند.

در کتاب الخصال نیز امام صادق علیه السلام روایت مشابهی را به نقل از پیامبر صلی الله علیه و آله بیان فرموده‌اند. - .

خصال 1 : 9 -

در کتاب الامامه و التبصره، حضرت موسی بن جعفر علیه السلام به نقل از پدران بزرگوارشان حدیث مشابهی را از پیامبر صلی الله علیه و آله بیان فرموده‌اند.

**[ترجمه]

توضیح

هذه الروایة من المشهورات بین الخاصة و العامة و فیها ذم عظیم للفقر و یعارضها الأخبار السابقة و ما رُوِیَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: الْفَقْرُ فَخْرِی وَ بِهِ أَفْتَخِرُ.

وَ قَوْلُهُ صلی الله علیه و آله: اللَّهُمَّ أَحْیِنِی مِسْکِیناً وَ أَمِتْنِی مِسْکِیناً وَ احْشُرْنِی فِی زُمْرَةِ الْمَسَاکِینِ.

وَ یُؤَیِّدُ هَذِهِ الرِّوَایَةَ مَا رَوَاهُ الْعَامَّةُ عَنْهُ صلی الله علیه و آله: الْفَقْرُ سَوَادُ الْوَجْهِ فِی الدَّارَیْنِ.

و قد قیل فی الجمع بینها وجوه.

قال الراغب فی المفردات الفقر یستعمل علی أربعة أوجه الأول وجود الحاجة الضروریة و ذلک عام للإنسان ما دام فی دار الدنیا بل عام للموجودات کلها و علی هذا قوله عز و جل یا أَیُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَی اللَّهِ وَ اللَّهُ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ⁽²⁾و إلی هذا الفقر أشار بقوله فی وصف الإنسان ما جَعَلْناهُمْ جَسَداً لا یَأْکُلُونَ الطَّعامَ‌⁽³⁾.

و الثانی عدم المقتنیات و هو المذکور فی قوله لِلْفُقَراءِ الَّذِینَ أُحْصِرُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ إلی قوله یَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِیاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ‌⁽⁴⁾إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِینِ‌⁽⁵⁾.

الثالث فقر النفس و هو الشره المعنی بقوله صلی الله علیه و آله: کاد الفقر أن یکون کفرا.

و هو المقابل بقوله الغنی غنی النفس و المعنی بقولهم من عدم القناعة لم یفده المال غنی.

الرابع الفقر إلی الله المشار إلیه ب

قوله: اللهم أغننی بالافتقار إلیک و لا تفقرنی بالاستغناء عنک.

و إیاه عنی تعالی بقوله رَبِّ إِنِّی لِما أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ⁽¹⁾و بهذا ألم الشاعر فقال:

و یعجبنی فقری إلیک و لم یکن***لیعجبنی لو لا محبتک الفقر

و یقال افتقر فهو مفتقر و فقیر و لا یکاد یقال فقر و إن کان القیاس یقتضیه و أصل الفقیر هو المکسور الفقار انتهی‌⁽²⁾.

و هذا أحسن ما قیل فی هذا المقام و منهم من حمل سواد الوجه علی المدح أی أنه کالخال الذی علی وجه المحبوب فإنه یزینه و لا یشینه و قیل المراد بالوجه ذات الممکن و من الفقر احتیاجه فی وجوده و سائر کمالاته إلی الغیر و کون ذلک الاحتیاج سواد وجهه عبارة عن لزومه لذاته بحیث لا ینفک کما لا ینفک السواد عن محله و لا یخفی بعدهما و الأظهر حمله مع صحته علی الفقر المذموم کما مر.

و قال الغزالی فی شرح هذا الخبر إذ الفقر مع الاضطرار إلی ما لا بد منه قارب أن یوقع فی الکفر لأنه یحمل علی حسد الأغنیاء و الحسد یأکل الحسنات و علی التذلل لهم بما یدنس به عرضه و ینثلم به دینه و علی عدم الرضا بالقضاء و تسخط الرزق و ذلک إن لم یکن کفرا فهو جار إلیه و لذلک استعاذ المصطفی من الفقر.

و قال بعضهم لأن أجمع عندی أربعین ألف دینار حتی أموت عنها أحب إلی من فقر یوم و ذل فی سؤال الناس و و الله ما أدری ما ذا یقع منی لو ابتلیت ببلیة من فقر أو مرض فلعلی أکفر و لا أشعر فلذلک قال کاد الفقر أن یکون کفرا

لأنه یحمل المرء علی کل صعب و ذلول و ربما یؤدیه إلی الاعتراض علی الله و التصرف فی ملکه و الفقر نعمة من الله داع إلی الإنابة و الالتجاء إلیه و الطلب منه و هو حلیة الأنبیاء و زینة الأولیاء و زی الصلحاء و من ثم ورد خبر إذا رأیت الفقر مقبلا فقل مرحبا بشعار الصالحین فهو نعمة جلیلة بید أنه مولم شدید التحمل.

قال الغزالی هذا الحدیث ثناء علی المال و لا تقف علی وجه الجمع بین المدح و الذم إلا بأن تعرف حکمة المال و مقصوده و فوائده و غوائله حتی ینکشف لک أنه خیر من وجه شر من وجه و لیس بخیر محض و لا بشر محض بل هو سبب للأمرین معا یمدح مرة و یذم مرة و البصیر الممیز یدرک أن الممدوح منه غیر المذموم.

و قال بعض أصحابنا فی الدعاء نعوذ بک من الفقر و القلة قیل الفقر المستعاذ منه إنما هو فقر النفس الذی یفضی بصاحبه إلی کفران نعم الله و نسیان ذکره و یدعوه إلی سد الخلة بما یتدنس به عرضه و یثلم به دینه و القلة تحمل علی قلة الصبر أو قلة العدد.

و فی الخبر أنه صلی الله علیه و آله تعوذ من الفقر وَ قَالَ: الْفَقْرُ فَخْرِی وَ بِهِ أَفْتَخِرُ عَلَی سَائِرِ الْأَنْبِیَاءِ.

و قد جمع بین القولین بأن الفقر الذی تعوذ منه صلی الله علیه و آله الفقر إلی الناس و الذی دون الکفاف و الذی افتخر به الفقر إلی الله تعالی و إنما کان هذا فخرا له علی سائر الأنبیاء مع مشارکتهم له فیه لأن توحیده و اتصاله بالحضرة الإلهیة و انقطاعه إلیه کان فی الدرجة التی لم یکن لأحد مثلها فی العلو ففقره إلیه کان أتم و أکمل من فقر سائر الأنبیاء.

و قال الکرمانی فی شرح البخاری فی قَوْله صلی الله علیه و آله: أَعُوذُ بِکَ مِنَ الْفَقْرِ.

استدل به علی تفضیل الغنی و بقوله تعالی إِنْ تَرَکَ خَیْراً أی مالا و بأنه صلی الله علیه و آله توفی علی أکمل حالاته و هو موسر بما أفاء الله علیه و بأن الغنی وصف للحق و حدیث أکثر أهل الجنة الفقراء إخبار عن الواقع کما یقال أکثر أهل الدنیا الفقراء و أما ترکه الطیبات فلأنه لم یرض أن یستعجل من الطیبات.

و أجاب الآخرون بأنه إیماء إلی أن علة الدخول الفقر و ترکه الطیبات یدل علی فضل الفقر و استعاذته من الفقر معارض باستعاذته من الغنی و لا نزاع فی کون المال خیرا بل فی الأفضل و کان عند وفاته صلی الله علیه و آله درعه مرهونا و غنی الله تعالی بمعنی آخر انتهی.

و ذهب أکثرهم إلی أن الکفاف أفضل من الغنی و الفقر فإنه سالم من آفاتهما و لیس ببعید و قال بعضهم هذا کله صحیح لکن لا یدفع أصل السؤال فی أیهما أفضل الغنی أو الفقر لأن النزاع إنما ورد فی حق من اتصف بأحد الوصفین أیهما فی حقه أفضل و قیل إن السؤال أیهما أفضل لا یستقیم لاحتمال أن یکون لأحدهما من العمل الصالح ما لیس للآخر فیکون أفضل و إنما یقع السؤال عنهما إذا استویا بحیث یکون لکل منهما من العمل ما یقاوم به عمل الآخر فتعلم أیهما أفضل عند الله و لذا قیل صورة الاختلاف فی فقیر لیس بحریص و غنی لیس بممسک إذ لا یخفی أن الفقیر القانع أفضل من الغنی البخیل و أن الغنی المنفق أفضل من الفقیر الحریص قال و کل ما یراد لغیره و لا یراد لعینه ینبغی أن یضاف إلی مقصوده فیه لیظهر فضله فالمال لیس محذورا لعینه بل لکونه قد یعوق عن الله و کذا العکس فکم من غنی لم یشغله غناه عن الله و کم من فقیر شغله فقره عن الله.

إلی أن قال و إن أخذت بالأکثر فالفقیر عن الخطر أبعد لأن فتنة الغنی أشد من فتنة الفقر و قال بعضهم کلام الناس فی أصل المسألة یختلف فمنهم من فضل الفقر و منهم من فضل الغنی و منهم من فضل الکفاف و کل ذلک خارج عن محل الخلاف أی الحالین أفضل عند الله للعبد حتی یتکسب ذلک و یتخلق به هل التقلل من المال أفضل لیتفرغ قلبه عن الشواغل و ینال لذة المناجاة و لا ینهمک فی الاکتساب لیستریح من طول الحساب أو التشاغل باکتساب المال أفضل لیستکثر من القرب من البر و الصلة لما فی ذلک من النفع المتعدی.

قال و إذا کان الأمر کذلک فالأفضل ما اختاره النبی صلی الله علیه و آله و جمهور أصحابه من التقلل فی الدنیا و البعد عن زهرتها و یبقی النظر فیمن حصل له شی‌ء من الدنیا

بغیر تکسّب منه کالمیراث و سهم الغنیمة هل الأفضل أن یبادر إلی إخراجه فی وجوه البر حتی لا یبقی منه شی‌ء أو یتشاغل بتثمیره لیستکثر من نفعه المتعدی.

قال و هو علی القسمین الأولین و قال ابن حجر مقتضی ذلک أن یبذل إلی أن یبقی فی حالة الکفاف و لا یضر ما یتجدد من ذلک إذا سلک هذه الطریقة.

و دعوی أن جمهور الصحابة کانوا علی التقلل و الزهد ممنوعة فإن المشهور من أحوالهم أنهم کانوا علی قسمین بعد أن فتحت علیهم الفتوح فمنهم من أبقی ما بیده مع التقرب إلی ربه بالبر و الصلة و المواساة مع الاتصاف بغنی النفس و منهم من استمر علی ما کان علیه قبل ذلک و کان لا یبقی شیئا مما فتح علیه و هم قلیل و الأخبار فی ذلک متعارضة و من المواضع التی وقع فیها التردد من لا شی‌ء له فالأولی فی حقه أن یستکسب للصون عن ذل السؤال أو یترک و ینتظر ما یفتح علیه بغیر مسألة انتهی.

و أقول مقتضی الجمع بین أخبارنا أن الفقر و الغنی کل منهما نعمة من نعم الله تعالی یعطی کلا منهما من شاء من عباده بحسب ما یعلم من مصالحه الکاملة و علی العبد أن یصبر علی الفقر بل یشکره و یشکر الغنی إن أعطاه و یعمل بمقتضاه فمع عمل کل منهما بما تقتضیه حاله فالغالب أن الفقیر الصابر أکثر ثوابا من الغنی الشاکر لکن مراتب أحوالهما مختلفة غایة الاختلاف و لا یمکن الحکم الکلی من أحد الطرفین و الظاهر أن الکفاف أسلم و أقل خطرا من الجانبین و لذا ورد فی أکثر الأدعیة طلبه و سأله النبی صلی الله علیه و آله لآله و عترته و سیأتی تمام القول فی ذلک فی کتاب المکاسب إن شاء الله.

و أما قوله صلی الله علیه و آله کاد الحسد أن یغلب القدر فقد شرحناه فی کتاب السماء و العالم و حمله أکثر المحققین علی تأثیر العین فإنه ینشأ غالبا من حسد العائن و هذا هو الظاهر و هو مبالغة فی تأثیر العین بأنه یقرب أن یغلب قضاء الله و قدره.

و هذا الحدیث مروی فی شهاب الأخبار عن أنس بن مالک عنه صلی الله علیه و آله و قال

الراوندی فی الضوء المعنی أن للحسد تأثیرا قویا فی النظر فی إزالة النعمة من المحسود أو التمنی لذلک فإنه ربما یحمله حسده علی قتل المحسود و إهلاک ماله و إبطال معاشه فکأنه سعی فی غلبة المقدور لأن الله تعالی قد قدر للمحسود الخیر و النعمة و هو یسعی فی إزالة ذلک عنه و قیل الحسد یأکل الجسد انتهی.

و قال بعض المخالفین أی کاد الحسد فی قلب الحاسد أن یغلب علی العلم بالقدر فلا یری أن النعمة التی حسد علیها إنما صارت إلیه بقدر الله و قضائه فلا تزول إلا بقضائه و قدره و غرض الحاسد زوال نعمة المحسود و لو تحقق القدر لم یحسده و استسلم و علم أن الکل مقدر.

**[ترجمه]این روایت بین خاص و عام مشهور است، که در آن فقر به شدت نکوهش شده است که با روایت‌های گذشته و با آنچه که رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره فقر بیان فرموده، مغایر است. از جمله: فقر تاج افتخار من است و به آن مفتخرم.

و یا حدیث: خداوندا بدرویشیم زنده‌دار، و بدرویشیم بمیران، و بزمره درویشان مرا برانگیزان.

آنچه که از به نقل از عامه از حضرت روایت شده است، بر این مطلب صحه می‌گذارد: فقر و بیچارگی، سروری دو جهان است. که برای جمع بین این دودسته از روایات وجوه گوناگونی بیان شده است.

راغب در مفردات خود نقل می‌کند: فقر چهار وجه دارد: اول، وجود نیازهای ضروری، این قسم، برای همه انسان‌ها، بلکه برای تمامی موجودات تا زمانی که در دنیا هستند وجود دارد، همانطور که خداوند می‌فرماید: «یا أَیُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَی اللَّهِ وَ اللَّهُ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِید» - . فاطر / 15 - {ای مردم، شما به خدا نیازمندید، و خداست که بی‌نیازِ ستوده است} و خداوند در توصیف انسان به چنین فقری اشاره فرموده است: «ما جَعَلْناهُمْ جَسَداً لا یَأْکُلُونَ الطَّعامَ» - . انبیاء / 8 - {و ایشان را جسدی که غذا نخورند قرار ندادیم و جاویدان [هم] نبودند.}

دومین فقر، نداشتن اندوخته است، آنجا که خدای متعالی می‌فرماید: «لِلْفُقَراءِ الَّذِینَ أُحْصِرُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ» - . بقره / 273 - {این صدقات] برای آن [دسته از] نیازمندانی است که در راه خدا فرومانده‌اند} تا آنجا که می‌فرماید: «یَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِیاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِینِ.» - . برائت / 60 - {از شدّت خویشتن‌داری، فرد بی‌اطلاع، آنان را توانگر می‌پندارد. صدقات، تنها به تهیدستان و بینوایان تعلق دارد}

سومین نوع، فقر در نفس است، که بد و پلید به شمار می‌رود، در این خصوص است که حضرت صلی الله علیه و آله می‌فرماید: «نزدیک است که فقر به کفر بینجامد.»این حدیث در مقابل روایاتی مانند، «بهترین بی‌نیازی، غنای نفس است» قرار دارد، و منظور این است که اگر ثروتمند قناعت پیشه نکند، ثروتش به او سود نرساند.

چهارمین نوع: فقر و نیاز به خدا است، حضرت به این سخن: بارالها مرا پیوسته به خودت نیازمند گردان ومرا با دچار کردن من به احساس بی نیازی به تو، به فقر مبتلا مساز ، و نیز آیه «رَبِّ إِنِّی لِما أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ» {بارالها من به خیری که از سوی تو نازل شود، محتاجم} - . قصص / 24 -

اشاره به همین موضوع دارد. شاعر نیز در این خصوص می‌گوید:

نیازمندیم به سوی تو مرا به شگفتی واداشت و اگر محبت و دوستی تو فقر و نیاز نبود، مرا اینچنین شگفت‌زده نمی‌کرد.

افتقر فهو مفتقر و فقیر (فقیر شد)، فعل «فقر» معمولا کاربرد ندارد گرچه قیاس آن اقتضا می‌کند، اصل کلمه فقیر، کمر شکن است. - . مفردات غریب القرآن: 383 -

در این جایگاه این بهترین توصیف برای فقر است، مثلا «نشان چهره» مدح فقر بوده، به این معنا که خالی است بر چهره محبوب که زینت چهره اوست و نه باعث زشتی آن. گفته می شود منظور از صورت، ذات ممکن الوجود بوده و فقر، نیاز و احتیاج او در وجود و دیگر کمالات به دیگری است، و این نیاز نشان چهره او، همان نیاز به ذات است که این نیاز به غیر، از او جدایی ناپذیر است ، همانطور که خال سیاه از محل خود جدا نمی‌شود و این ویژگی نیاز در هر دو مثال همیشه آشکار است، همانطور که بیان شد تعبیر آن به سلامت ماندن او از فقر نکوهیده صحیح‌تر است.

غزالی در شرح این روایت می‌نویسد: هنگامی که فقر با اضطرار همراه باشد، دیری نمی‌پاید که به کفر منجر شود، زیرا در این حالت به ثروتمندان حسد ورزیده، و حسد نیکی‌ها را از بین می‌برد، ذلت و خواری حاصل از فقر، آبروی آن‌ها را می‌آلاید و دینشان را تباه می‌سازد، و ناخشنود از قضا و قدر و رزق و روزی را به دنبال دارد، و این حتی اگر کفر نباشد، به کفر منتهی می‌شود، به همین دلیل، پیامبر صلی الله علیه وآله از فقر به خدا پناه می‌برد.

برخی گفته­اند: اگر در هنگام مرگ چهل هزار دینار داشته باشم، بهتر از این است که حتی یک روز نیازمند گردم و به خواری درخواست از مردم تن دهم. والله نمی‌دانم اگر روزی فقیر و یا بیمار شوم، چه بر سر من خواهد آمد، چه بسا بدون آنکه متوجه شوم به خدا کفر بورزم. به همین دلیل حضرت صلی الله علیه و آله فرموده است: نزدیک است که فقر به کفر منجر شود.

زیرا فقر انسان را به مشقت و سختی و ذلت می‌اندازد و چه بسا به اعتراض در برابر خدا و تصرف در ملک الهی منجر شود. فقر نعمتی از نعمت‌های الهی است که به روی آوردن به درگاه الهی و پناه بردن به خدا و درخواست کردن از پروردگار دعوت می‌کند. فقر زینت انبیاء و اولیا و صالحان است، و روایت شده است: هرگاه دیدی فقر به تو روی آورد بگو: خوش آمدی که این شعار صالحان است؛ پس آن نعمت گران‌بهایی است به ویژه اینکه دردناک بوده و صبر و تحمل زیادی می طلبد.

غزالی می‌گوید: این سخن در مدح و ستایش مال است، و جمع بین مدح و ذم فقر امکان پذیر نیست مگر اینکه حکمت مال و هدف و فایده و نیز مفاسد آن

بر شما آشکار شود و بدانید از یک بعد خیر و از بعد دیگر شر بوده، نه خیر محض است و نه شر محض. بلکه خیر و شر با هم است، یکبار ستایش می‌شود و بار دیگر نکوهش می‌گردد، و انسان عاقل درمی‌یابد ستایش شده غیر از نکوهش شده است.

یکی از اصحاب ما در دعای خویش می­گفت: پرودگارا از فقر و کمی رزق به تو پناه می‌بریم. گفته می‌شود: فقری که از آن به خدا پناه می‌برند، تنها فقر نفس است که فقیر را به کفران نعمت‌های خدا سوق می‌دهد. آن‌ها به درگاه خدا دعا می‌کنند آنان را از صفت‌هایی که آبرو را لکه‌دار کرد و دینش را می‌آلاید حفظ کند. منظور از «القله» صبر اندک و یا تعداد اندک است.

در حدیث آمده است که پیامبر صلی الله علیه و آله از فقر به خدا پناه می‌برد .

حضرت صلی الله علیه و آله فرموده است: فقر تاج افتخار من است و به آن بر دیگر پیامبران می‌بالم. این دو حدیث به این صورت با هم جمع می‌شود: فقری که حضرت از آن به خدا پناه برده است، فقر و نیاز به مردم و فقری است که نیازهای انسان را کفایت نمی‌کند. دوم: فقر و نیاز به خداست، و تنها این فقر است که با وجود سهیم بودن دیگر پیامبران علیهم السلام در آن مایه مباهات رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌باشد، چرا که توحید و پیوستگی ایشان با حضرت احدیت و پیوند ناگسستنی با پروردگار، در حدی است که هیچکس را یارای رسیدن به آن ندارد، این نوع فقر پیامبر صلی الله علیه و آله به خداوند کامل‌تر از فقر دیگر پیامبران علیهم السلام است.

کرمانی در شرح بخاری درباره حدیث «از فقر به تو پناه می‌برم»، می‌گوید: از این حدیث برای استدلال برتری فقر بر بی­نیازی استفاده می‌نماید و با توجه به آیه شریفه «إِنْ تَرَکَ خَیْراً» یعنی مالی را بر جای گذارد، رسول خدا صلی الله علیه و اله در بهترین حالت از دنیا رفت: بی نیاز بودن با آنچه خداوند به ایشان ارزانی داشته است، و بی‌نیازی صفت خداست. حدیث «بیشتر اهل بهشت فقرا هستند» یک واقعیت است چرا که گفته می‌شود بیشتر اهل دنیا را فقیران تشکیل می‌دهند، و اما ترک کردن لذت‌ها به این دلیل بوده است که حضرت صلی الله علیه و آله به تعجیل در لذت‌ها رضایت نمی‌داد.

دیگران در پاسخ به این مطلب گفته‌اند: این سخن اشاره به این دارد که انتخاب فقر و ترک لذت‌ها توسط پیامبر صلی الله علیه و آله، دلالت بر برتری فقر دارد؛ و استعاذه از فقر با استعاذه از ثروت مغایر است، در خیر بودن مال جای هیچ بحثی نیست، بلکه بحث درباره برتری فقر و ثروت است. در حالی که زره پیامبر صلی­الله علیه به هنگام وفاتش در گرو شخص دیگری بود.و بی‌نیازی خداوند به معنای دیگری است.

بیشتر مفسران بر این عقیده‌اند که بهره­مند مندی انسان از مال دنیا به اندازه­ کفاف ورفع نیازهایش بهتر از فقر یا ثروت است، چرا که آفات

فقر و ثروت گریبان‌گیرش نمی‌شود، که درستی این سخن بعید نیست. برخی می‌گویند: همه آنچه بیان شد، درست است اما سوال مطرح شده این است که کدامیک از فقر و ثروت برتر است؟ چرا که بحث درباره شخصیتی مطرح شده است که دارای یکی از این دو ویژگی است، کدامیک از این دو ویژگی در حق ایشان بهتر است.

می‌گویند: پرسش درباره برتری یکی از آن دو درست نیست، چرا که احتمال دارد یکی عمل صالح داشته و دیگری از آن بی‌بهره باشد، پس نمی‌توان برتری را تعیین نمود. این پرسش تنها زمانی می‌تواند مطرح شود که هر کدام به اندازه‌ای عمل نیک داشته باشند که با عمل دیگری در یک راستا باشد، تا از این رهگذر بتوان برتری آن‌ها را در پیشگاه خداوند دریافت.

بنابراین گفته می‌شود: وجه اختلاف در فقیری است که حریص نبوده و ثروتمندی است که بخل نمی‌ورزد. بر کسی پوشیده نیست که فقیر قانع از ثروتمند بخیل برتر بوده، و ثروتمند بخشنده نسبت به فقیر آزمند پسندیده‌تر است. آنچه برای دیگران می‌خواهد و برای خود نمی‌خواهد، بهتر است به هدفش اضافه شود تا برتری اش مشخص گردد، کسی از کسب مال منع نشده بلکه به این دلیل که ممکن است شخص را از یاد خدا باز دارد ناپسند می‌دانند، لذا عکس آن نیز درست است: چه بسا ثروتمندی که ثروتش او را از یاد خدا غافل نمی‌سازد و چه بسا فقیری که فقر و احتیاجش وی را از یاد خدا باز می‌دارد.

تا آنجا که می‌فرماید: اگر مال و دارایی بیشتری گرد آورید، فقیر از خطر دورتر است، چرا که فتنه ثروت بیشتر از فتنه فقر است. برخی می‌گویند: نظر مردم درباره اصل مسأله با یکدیگر متفاوت است. بعضی فقر را برتر می‌دانند، عده ای ثروت و برخی کفاف. هیچیک از این موارد قابل مقایسه با یکدیگر نیستند، به این معنی که کدامیک از این حالت‌ها برای بنده نزد خدا برتر است تا آن را به دست آورد و به آن آراسته گردد؟ آیا اندکی مال سودمند‌تر است تا بدین وسیله قلبش را از مشغله‌ها خالی نماید و لذت مناجات را دریابد و در جمع آوری دارایی اسیر نگردد و از محاسبه طولانی در قیامت نجات یابد؟ و یا به کسب مال و دارایی بپردازد تا با نیکی و بخشش آن به درگاهی الهی نزدیک شود، و سود بیشتری به دست آورد .

اگر به این صورت باشد، پس بهترین مورد آن است که پیامبر صلی الله علیه و آله و بیشتر یارانش انتخاب کردند که همان دارایی اندک در دنیا و دوری از شکوه زندگی مادی است. پس، بحث درباره کسانی است که از مال دنیا برخوردار شدندو این برخورداری و ثروت، بدون تلاش برای کسب روزی و از طریق ارثیه و یا غنیمت بوده است. آیا بهتر است تمامی آن را در مصارف خیر به کار ببرند و چیزی برای خود باقی نگذارند؟ و یا آن را به جریان انداخته و با کارکردن وفعالیت اقتصادی، دیگران نیز از سود حاصل از آن بهرمند شوند؟

بر اساس دو تقسیم بندی اولیه، ابن حجر معتقد است: بر اساس مقتضای آن، این است که مالش را به اندازه‌ای ببخشد وبرای خودش به کفاف رزق بسنده کند. چنانچه این راه را در پیش بگیرد، تغییرات جدید به وی آسیب نمی‌رساند.

اینکه بیشتر صحابه زهد پیشه کرده و به روزی اندک اکتفا نموده‌اند، صحیح نیست. آنچه از وضعیت و احوال آن‌ها مشهور است، این است که پس از فتوحات، به دو گروه تقسیم شدند: عده‌ای ضمن خودکفایی، آنچه را که به دست آورده بودند با نیکی و بخشندگی به درگاه الهی تقرب می‌جستند؛ برخی نیز بر حال خود باقی مانده و تمام ثروت خود را در راه خدا بخشیدند، البته تعدادشان اندک بود.

روایت‌هایی که در این خصوص بیان شده با یکدیگر متفاوت است، از جمله مواردی که در مورد آن تردید وجود دارد، این است: شخصی که مال و ثروتی ندارد، بهتر است مال و دارایی به دست آورد تا از ذلت و خواری درخواست از مردم برحذر باشد و یا بدون آنکه دست نیاز به سوی مردم دراز کند، صبر پیشه سازد تا گشایشی در کار وی حاصل شود.

من معتقدم: همه این روایت‌ها به این صورت با یکدیگر جمع می‌شود که فقر و ثروت، هر کدام نعمتی از نعمت‌های الهی به شمار می‌رود که خداوند با توجه به مصلحت بنده، یکی از این دو را به وی عطا می‌کند، و بنده می‌بایست نه تنها بر فقر خود صبر پیشه کند بلکه شکر آن را نیز به جای آورد؛ و ثروتمند نیز به خاطر نعمتی که به وی عطا شده است شکرگزار باشد و با توجه به شرایط خود عمل کند .

پس عمل هر کس به مقتضای وضعیتش باشد، معمولا فقیر صبور بیش از ثروتمند شاکر پاداش می‌برد، اما وضعیت آن‌ها کاملا با یکدیگر اختلاف دارد و نمی‌توان حکم کلی برای دو طرف صادر کرد. به نظر می‌رسد کفاف در مقایسه با فقر و ثروت بهتر بوده و خطر کمتری دارد، لذا در بیشتر دعاها و نیز در دعای پیامبر صلی الله علیه و آله برای خود و خاندان مطهرش، کفاف رزق درخواست شده است. ان شاء الله در کتاب «مکاسب» به طور کامل به این بحث می‌پردازیم.

حضرت صلی الله علیه و آله می‌فرماید: نزدیک است که حسد بر قدر غلبه کند، این حدیث را در کتاب «السماء و العالم» بیان شده و بیشتر محققان تاثیر چشم زخم را، که غالبا از حسد چشم زخم‌زننده ناشی می‌شود، شرح داده‌اند. این ظاهر موضوع است که در مبالغه تاثیر چشم‌زخم گفته‌اند نزدیک است که بر قضاء و قدر الهی غلبه کند.

این حدیث در شهاب الأخبار از انس بن مالک، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده است، راوندی در «االضوء المعنی» می‌گوید: حسد چنان تاثیر قدرتمندی دارد که باعث از دست دادن نعمت شخص می‌شود و یا آرزوی از دست دادن نعمت وی را می‌کند. بنابراین چه بسا حسد او منجر به قتل شخص و یا از دست دادن مال و دارایی و یا قطع شدن روزی وی شود. گویا برای غلبه بر قضا و قدر الهی تلاش می‌کند، چرا که خداوند خیر و نعمت برای حسود می‌خواهد و او برای از بین بردنش تلاش می‌کند و گقته می‌شود حسد، جسم را می‌خورد.

برخی از مخالفان درباره این حدیث عقیده دارند: نزدیک است حسد در قلب شخص حسود، بر علم به قدر غلبه کند و درک نمی‌کند نعمتی که به آن حسادت می‌ورزد، به خواست الهی به شخص عطا شده است و جز به قضا و قدر الهی از بین نمی‌رود، در حالی که حسود می‌خواهد این نعمت از بین برود و اگر قدر الهی محقق شود، به وی حسادت نکرده و تسلیم می‌شود و می‌داند همه چیز مقدر شده است.

**[ترجمه]

«27»

لی، [الأمالی للصدوق] عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْأَوَّلِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَا تَسْتَخِفُّوا بِفُقَرَاءِ شِیعَةِ عَلِیٍّ وَ عِتْرَتِهِ مِنْ بَعْدِهِ فَإِنَّ الرَّجُلَ مِنْهُمْ لَیُشَفَّعُ فِی مِثْلِ رَبِیعَةَ وَ مُضَرَ⁽¹⁾.

**[ترجمه]از ابالحسن اول از پدرانشان علیهم السلام و ایشان از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: شیعیان وپیروان فقیر علی علیه السلام و خاندانش را خوار نشمارید، زیرا هر یک از آن‌ها می‌تواند معادل قبیله ربیعه و مضر از دیگران شفاعت نماید. - . امالی صدوق: 185 -

**[ترجمه]

بیان

ربیعة و مضر⁽²⁾

قبیلتان عظیمتان یضرب المثل بهما فی الکثرة.

**[ترجمه]ربیعه و مضر، - . ربیعه و مضر، فرزندان نزار دو قبیله بزرگ هستند. نزار، نزار بن عدنان است. ابن عبدالبر در الأنباء صفحه 69 نقل می‌کند: عرب و همه نسب شناسان معتقدند لباب و صریح فرزندان اسماعیل بن ابراهیم علیهم السلام، ربیعه و مضر فرزندان نزار بن معد بن عدنان هستند، جای هیچ شکی در این موضوع نیست. - دو قبیله هستند که در کثرت و زیادی به آن‌ها مثل می زنند.

**[ترجمه]

«28»

لی، [الأمالی للصدوق] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام قَالَ: إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ وُقِفَ عَبْدَانِ مُؤْمِنَانِ لِلْحِسَابِ کِلَاهُمَا مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَقِیرٌ فِی الدُّنْیَا وَ غَنِیٌّ فِی الدُّنْیَا فَیَقُولُ الْفَقِیرُ یَا رَبِّ عَلَی مَا أُوقَفُ فَوَ عِزَّتِکَ إِنَّکَ لَتَعْلَمُ أَنَّکَ لَمْ تُوَلِّنِی وِلَایَةً فَأَعْدِلَ فِیهَا أَوْ أَجُورَ وَ لَمْ

تَرْزُقْنِی مَالًا فَأُؤَدِّیَ مِنْهُ حَقّاً أَوْ أَمْنَعَ وَ لَا کَانَ رِزْقِی یَأْتِینِی مِنْهَا إِلَّا کَفَافاً عَلَی مَا عَلِمْتَ وَ قَدَّرْتَ لِی فَیَقُولُ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ صَدَقَ عَبْدِی خَلُّوا عَنْهُ یَدْخُلِ الْجَنَّةَ وَ یُبْقَی الْآخَرُ حَتَّی یَسِیلَ مِنْهُ مِنَ الْعَرَقِ مَا لَوْ شَرِبَهُ أَرْبَعُونَ بَعِیراً لَکَفَاهَا ثُمَّ یَدْخُلُ الْجَنَّةَ فَیَقُولُ لَهُ الْفَقِیرُ مَا حَبَسَکَ فَیَقُولُ طُولُ الْحِسَابِ مَا زَالَ الشَّیْ‌ءُ یَجِیئُنِی بَعْدَ الشَّیْ‌ءِ یُغْفَرُ لِی ثُمَّ أُسْأَلُ عَنْ شَیْ‌ءٍ آخَرَ حَتَّی تَغَمَّدَنِیَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْهُ بِرَحْمَةٍ وَ أَلْحَقَنِی بِالتَّائِبِینَ فَمَنْ أَنْتَ فَیَقُولُ أَنَا الْفَقِیرُ الَّذِی کُنْتُ مَعَکَ آنِفاً فَیَقُولُ لَقَدْ غَیَّرَکَ النَّعِیمُ بَعْدِی‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]امام صادق علیه السلام فرمود: «روز قیامت دو بنده را که هر دو بهشتی‌اند برای حسابرسی می‌آورند که یکی در دنیا فقیر بوده و دیگری غنی. فقیر می‌گوید: پروردگارا! من چرا توقف کنم؟ به عزّتت سوگند! تو خود می‌دانی که به من حکومت ندادی تا در آن به عدالت رفتار کرده باشم یا به جور، مال ندادی تا حقوق آن را ادا کرده باشم یا نه. روزی من بر اساس علم و تقدیر تو به قدر کفافم بود و بس. خداوند متعال می‌فرماید: بنده‌ام راست می‌گوید، راهش را باز کنید تا وارد بهشت گردد. اما آن دیگری را آنقدر نگه می‌دارند تا جایی که عرقهای ریخته‌شده از او چهل شتر را می‌تواند سیراب کند، پس از آن وارد بهشت می‌گردد. در آنجا فقیر به او می‌گوید: چه چیزی باعث شد که تو را نگه دارند؟ می‌گوید: حسابرسی به طول انجامید، دائما مسأله‌ای مطرح می‌شد و خداوند آن را می‌بخشید، بعد، از چیز دیگر سؤال می‌شد و خداوند رحمتش را بر من گسترانیده و مرا به توبه‌کنندگان ملحق می‌ساخت و ... (اما بگو ببینم) تو که هستی؟ می‌گوید: من آن فقیری هستم که قبلا با تو بودم، آنگاه غنی می‌گوید: نعمتهای بهشت، تو را تغییر داده است». - . امالی صدوق: 216

**[ترجمه]

بیان

وقف علی بناء المعلوم أو المجهول فإنه جاء لازما و متعدیا و الثانی أظهر لما سیأتی و لعل تصدیق الله تعالی العبد لسعة لطفه و کرمه و إلا فنعمة الله علی کل عبد أکثر من أن تحصی بل نعمة الفقر أیضا من أعظم النعم علیه أو التصدیق معناه أنه صدق أنی لا أحاسب العبد علی تلک النعم لسعة رحمتی و فی القاموس قال آنفا کصاحب و کتف و قرئ بهما أی مذ ساعة أی فی أول وقت یقرب منا انتهی‌⁽²⁾و لعل هذا نظرا إلی أیام الآخرة و ساعاتها.

**[ترجمه]«وقف» بنا بر معلوم و یا مجهول بودن، لازم و متعدی آمده است، مورد دوم (متعدی) برای آنچه که به دنبال خواهد آمد، واضح‌تر است. چه بسا خداوند از لطف و کرم خاص خود، بنده‌اش را تایید می‌کند و الا نعمت‌های خداوند نسبت به بنده اش در شمار نمی‌آید، البته نعمت فقر از بزرگترین نعمت‌های الهی است. ممکن است تصدیق الهی تاییدی بر این فرموده خداوند باشد: «من از روی رحمتم قطعا بنده‌ام را به خاطر آن نعمت‌ها محاسبه نمی‌کنم». در فرهنگ لغت «آنفا» به معنای دوست است. کتف و قرئ بهما یعنی از ساعتی، یعنی در اولین فرصتی که به ما می‌پیوندد. - . قاموس 3: 119 و آیه «وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ حَتَّی إِذا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِکَ قالُوا لِلَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ ما ذا قالَ آنِفاً». القتال: 16. در مجمع9: 101 آمده: در برخی از روابت‌ها به نقل از ابن کثیر، «أنفا» با همزه ذکر شده اما قرائت مشهور «آنفا» با مد است. - ممکن است به روزها و ساعت‌های قیامت اشاره داشته باشد.

**[ترجمه]

«29»

لی، [الأمالی للصدوق] عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْکَرِیمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِی سَلَمَةَ عَنْ أَبِی عُمَرَ الصَّنْعَانِیِّ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: رُبَّ أَشْعَثَ أَغْبَرَ ذِی طِمْرَیْنِ مُدْقِعٍ بِالْأَبْوَابِ لَوْ أَقْسَمَ عَلَی اللَّهِ لَأَبَرَّهُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]ابو هریره به نقل از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می‌کند: - . امالی صدوق: 232 - چه بسا ژولیده موی غبار آلوده ای که لباسی کهنه دارد و به در خانه ها برای طلب حاجت می رود، اگر خداوند را قسم دهد حاجتش را روا کند.

**[ترجمه]

توضیح

قال فی النهایة الشعث أی بالتحریک انتشار الأمر و منه قولهم

لم الله شعثه و منه حدیث الدعاء أسألک رحمة تلم بها شعثی أی تجمع بها ما تفرق من أمری و منه حدیث رب أشعث أغبر ذی طمرین لا یؤبه له لو أقسم علی الله لأبره و قال الطمر أی بالکسر الثوب الخلق و قال فیه قال للنساء إنکن إذا جعتن دقعتن الدقع الخضوع فی طلب الحاجة مأخوذ من الدقعاء و هو التراب أی لصقتن به و منه الحدیث لا تحل المسألة إلا لذی فقر مدقع أی شدید یفضین بصاحبه إلی الدقعاء و قیل هو سوء احتمال الفقر و فی القاموس أبر الیمین أمضاها علی الصدق.

و أقول یدل علی جواز السؤال عند شدة الحاجة و کأن المراد بالشعث تفرق الشعر و تداخله و عدم تسریحه و إصلاحه و کذا المراد بالغبرة عدم تنظیف الجسد و ظهور آثار الفقر و ذلک إما لشدة الفقر أو کثرة الأشغال بالعبادة و قد مر الکلام فیه.

و أقول رُوِیَ هَذَا الْحَدِیثُ فِی الْمِشْکَاةِ⁽¹⁾

عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ عَنْهُ صلی الله علیه و آله: رُبَّ أَشْعَثَ مَدْفُوعٍ بِالْأَبْوَابِ لَوْ أَقْسَمَ عَلَی اللَّهِ لَأَبَرَّهُ.

و قال الطیبی فی شرحه قال البیضاوی الأشعث هو المغبر الرأس المتفرق الشعور و الصواب مدفوع بالدال أی یدفع عند الدخول علی الأعیان و الحضور فی المحافل و لا یترک أن یلج الباب فضلا عن أن یحضر معهم و یجلس فیما بینهم لو أقسم علی الله لأبره أی لو سأل الله شیئا و أقسم علیه أن یفعله لفعله فشبه إجابة المبر المقسم علی غیره بوفاء الحالف یمینه و بره فیها و قیل معناه لو حلف أن الله یفعله أو لا یفعله صدقه فی یمینه و أبره فیها بما یوافقها.

ثم قال الطیبی و مما یؤید الأول لفظة علی الله لأنه أراد به المسمی و لو أرید به اللفظ لقیل بالله و أما معنی الإبرار فعلی ما ذهب إلیه القاضی من باب الاستعارة و یجوز أن یکون من باب المشاکلة المعنویة.

**[ترجمه]در نهایه شعث با حرکت به معنای گسترش کار است، از جمله سخن آن‌ه«لمّ الله شعته»، خداوند پریشانیش را سامان بخشید. و از رسول خدا نقل شده است که در دعا فرمود: پروردگارا، از تو رحمتی را می‌طلبم که پریشانیم را سامان بخشد. یعنی امور نابسامان مرا اصلاح کند. از حضرت چه بسا ژولیده موی غبار آلوده ای که لباسی کهنه دارد و به در خانه ها برای طلب حاجت می رود، اگر خداوند را قسم دهد حاجتش را روا کند. الطمر (با کسره) لباس کهنه و ژنده را گویند. نقل می‌کنند به زنان گفته می‌شود: شما هنگامی که گرسنه می‌شوید، با تهیدستی زندگی می‌کنید. الدقع: خواری و فروتنی در درخواست حاجت، از دقعاء که همان خاک است، گرفته شده، یعنی چسبیدن و پیوستن به آن.

و نیز از حضرت صلی الله علیه و آله نقل شده است: گشایش در کار صورت نمی­پذیرد مگر برای نیازمندی که باشدت درخواست خود بخواهد واصرار زیاد ورزد .

مدقع یعنی شدید، که صاحبش را به خاک ذلت می‌اندازد. می‌گویند فقر سخت است و در قاموس ابر الیمین به صدق خاتمه دادن است.

من معتقدم در اوج سختی و نیاز، درخواست کردن از دیگران را جایز می‌سازد. منظور از «شعث»، پریشانی مو و ژولیدگی آن و نامرتب بودن آن است. و «الغبره»، بر آلودگی جسم و ظهور نشانه‌های فقر دلالت دارد، این امر ممکن است به دلیل شدت فقر و یا اشتغال زیاد به عبادت حاصل شود. پیش از این توضیح آن بیان شد.

من معتقدم: در کتاب مشکات - . مشکاه المصاییح: 446 - ابوهریره به نقل از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌گوید: چه بسا ژولیده طرد شده از مقابل خانه‌ها که اگر سوگند بخورد، آن کار انجام شود.

طیبی در شرح این حدیث به نقل از بیضاوی می‌گوید: «اشعث» ژولیده و پریشان مو را گویند، کلمه صحیح «مدفوع» با دال است، یعنی کسی که از ورودش به خانه اشراف و حضور در محافل آنان جلوگیری شده و حتی به او اجازه کوبیدن در را نمی‌دهند چه رسد به اینکه وارد شده و با آنان هم‌نشین شود، اما همین شخص اگر به درگاه الهی عرض حاجت کند، اجابت شود.«لو أقسم علی الله لابرّه»، یعنی اگردرخواستی داشته باشد و خداوند را قسم دهد، که آن نیاز را برایش برآورد، پرودگار درخواستش را اجابت می­کند ، واین اجابت کردن نیازمندی که برای برآورده شدن خواسته­اش را با قسم از خدا می­خواهد به کسی تشبیه کرده­اند که دیگری قسم می­دهدتا کاری را برایش انجام دهد.و نیز گفته شده است معنایش این است، اگر خدارا قسم دهد، پرودگار خواسته­اش را اجابت می­کند، یا اینکه خواسته­اش را برآورده نمی­کند ولی او را در قسمش تصدیق می­کند ولی نعمتی به او عنایت می­فرماید که خواسته ونیازش را تامین می­کند .

طیبی می‌گوید: آنچه که مورد اول را تایید می‌کند، عبارت «علی الله» است، چرا که مسمی مورد نظر بوده و اگر لفظ مورد نظر ما باشد، می‌بایست بگوید: «بالله» .

و اما معنای «ابرار»، قاضی معتقد است: استعاره بوده و ممکن است از باب تشابه معنوی باشد.

**[ترجمه]

«30»

لی، [الأمالی للصدوق] فِی مَنَاهِی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ صلی الله علیه و آله: أَلَا وَ مَنِ اسْتَخَفَ

بِفَقِیرٍ مُسْلِمٍ فَقَدِ اسْتَخَفَّ بِحَقِّ اللَّهِ وَ اللَّهُ یَسْتَخِفُّ بِهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ إِلَّا أَنْ یَتُوبَ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَکْرَمَ فَقِیراً مُسْلِماً لَقِیَ اللَّهَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ هُوَ عَنْهُ رَاضٍ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]در امالی شیخ صدوق درباره آنچه که نهی شده است، به نقل از رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده است: هر کس مسلمان فقیری را خوار بشمارد، حق خداوند را خوار شکرده است و خداوند روز قیامت او را خوار و خفیف می‌گرداند، مگر اینکه توبه کند.

و نیز فرمود: هر کس مسلمان فقیری را اکرام نماید، روز قیامت خداوند را درحالی ملاقات می‌کند که از او راضی و خشنود است. - . امالی صدوق: 257 -

**[ترجمه]

«31»

لی، [الأمالی للصدوق] عَنِ ابْنِ إِدْرِیسَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَالِکٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْمَدَائِنِیِّ عَنْ فَضْلِ بْنِ کَثِیرٍ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: مَنْ لَقِیَ فَقِیراً مُسْلِماً فَسَلَّمَ عَلَیْهِ خِلَافَ سَلَامِهِ عَلَی الْغَنِیِّ لَقِیَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ هُوَ عَلَیْهِ غَضْبَانُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]امام رضا علیه السلام فرمود: هر کس آنطور که به ثروتمند سلام می‌کند، به فقیر سلام نکند، روز قیامت خدای عز و جل را خشمگین ملاقات خواهد کرد. - . امالی صدوق: 265 -

**[ترجمه]

«32»

فس، [تفسیر القمی]: وَ لا تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ ما عَلَیْکَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ وَ ما مِنْ حِسابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَکُونَ مِنَ الظَّالِمِینَ‌⁽³⁾فَإِنَّهُ کَانَ سَبَبَ نُزُولِهَا أَنَّهُ کَانَ بِالْمَدِینَةِ قَوْمٌ فُقَرَاءُ مُؤْمِنُونَ یُسَمَّوْنَ أَصْحَابَ الصُّفَّةِ وَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَمَرَهُمْ أَنْ یَکُونُوا فِی صُفَّةٍ یَأْوُونَ إِلَیْهَا کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَتَعَاهَدُهُمْ بِنَفْسِهِ وَ رُبَّمَا حَمَلَ إِلَیْهِمْ مَا یَأْکُلُونَ وَ کَانُوا یَخْتَلِفُونَ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ فَیَقْرَبُهُمْ وَ یَقْعُدُ مَعَهُمْ وَ یُؤْنِسُهُمْ وَ کَانَ إِذَا جَاءَ الْأَغْنِیَاءُ وَ الْمُتْرَفُونَ مِنْ أَصْحَابِهِ ینکروا [أَنْکَرُوا] عَلَیْهِ ذَلِکَ وَ یقولوا [یَقُولُونَ] لَهُ اطْرُدْهُمْ عَنْکَ فَجَاءَ یَوْماً رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ عِنْدَهُ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ مِنْ أَصْحَابِ الصُّفَّةِ قَدْ لَزِقَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ رَسُولُ اللَّهِ یُحَدِّثُهُ فَقَعَدَ الْأَنْصَارِیُّ بِالْبُعْدِ مِنْهُمَا فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله تَقَدَّمْ فَلَمْ یَفْعَلْ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ لَعَلَّکَ خِفْتَ أَنْ یَلْزَقَ فَقْرُهُ بِکَ فَقَالَ الْأَنْصَارِیُّ اطْرُدْ هَؤُلَاءِ عَنْکَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَ لا تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَ الْعَشِیِ الْآیَةَ ثُمَّ قَالَ وَ کَذلِکَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ أَیِ اخْتَبَرْنَا الْأَغْنِیَاءَ بِالْغِنَی لِنَنْظُرَ کَیْفَ مُوَاسَاتُهُمْ لِلْفُقَرَاءِ وَ کَیْفَ یُخْرِجُونَ مَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ فِی أَمْوَالِهِمْ لَهُمْ وَ اخْتَبَرْنَا الْفُقَرَاءَ

لِنَنْظُرَ کَیْفَ صَبْرُهُمْ عَلَی الْفَقْرِ وَ عَمَّا فِی أَیْدِی الْأَغْنِیَاءِ لِیَقُولُوا أَیِ الْفُقَرَاءُ أَ هؤُلاءِ الْأَغْنِیَاءُ مَنَّ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْنِنا أَ لَیْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاکِرِینَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: «وَ لا تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ ما عَلَیْکَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ وَ ما مِنْ حِسابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَکُونَ مِنَ الظَّالِمِینَ» - . انعام / 3 - {و کسانی را که پروردگار خود را بامدادان و شامگاهان می‌خوانند- در حالی که خشنودی او را می‌خواهند- مران. از حساب آنان چیزی بر عهده تو نیست، و از حساب تو [نیز] چیزی بر عهده آنان نیست، تا ایشان را برانی و از ستمکاران باشی. } سبب نزول این آیه شریفه آن است که گروهی از فقراء مؤمنان در مدینه زندگی می‌کردند و آنها را اصحاب صفه می‌گفتند، رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله به آنها دستور داده بودند در صفه‌ای گرد هم آیند.

رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله خودش از آنها سرپرستی می‌کرد و گاهی برای آنها غذا می‌آورد و آنها به محضر آن جناب رفت و آمد می‌کردند، رسول اکرم با آنها می‌نشست و به سخن گفتن مشغول می‌شد و با آنها انس می‌گرفت .

گاهی بعضی از اصحاب که از توانگران و افراد مرفه بودند نزد حضرت رسول می‌آمدند و هنگامی که می‌دیدند پیامبر خدا با آنها سخن می‌گوید ناراحت می‌شدند و زبان به اعتراض می‌گشودند که چرا رسول خدا آنها را از خود دور نمی‌کند.

یکی از روزها مردی از انصار نزد رسول آمد و مشاهده کرد مردی از اصحاب صفه در خدمت آن حضرت نشسته است، آن مرد فقیر خود را به پیامبر چسبانیده و رسول خدا نیز با او مشغول صحبت می‌باشد.

مرد انصاری از آنها فاصله گرفت و در کناری نشست، رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله به آن مرد فرمودند نزدیک بیا، ولی او در جای خودنشست و نزدیک نشد، در این هنگام پیامبر خدا به آن مرد انصاری فرمود: می­ترسی از فقر او چیزی به تو برسد؟

آن مرد گفت: اینها را از خود دور گردان، در این هنگام این آیه نازل شد «وَ لا تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ» تا آخر و بعد فرمود: وَ کَذلِکَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ، یعنی ما توانگران را به وسیله مال آزمایش کردیم تا بنگریم با فقراء چه خواهند کرد.

اغنیاء چگونه واجبات خداوند را از اموال خود بیرون می‌کنند و به فقراء می‌دهند و ما فقرا را نیز آزمایش کردیم که آنها چگونه صبر می‌کنند و چشم خود را به اموال اغنیاء نمی‌دوزند و آنها می‌گویند: «أَ هؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْنِنا أَ لَیْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاکِرِینَ».

و سپس این آیه نازل شد «وَ کَذلِکَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ»، یعنی ما ثروتمندان را به وسیله ثروتشان می‌آزماییم تا ببینیم چگونه با فقرا رفتار می‌کنند، و چگونه از مال خود حق و حقوقی را که خداوند بر آن‌ها واجب کرده است، می‌پردازند. و فقیران را امتحان می‌کنیم تا صبر آن‌ها را بر فقر خود و بر آنچه در اختیار ثروتمندان است، بیازماییم. «لیقولوا» منظور فقیران، و «أهولاء» منظور ثروتمندان هستند که «مَنَّ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْنِنا أَ لَیْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاکِرِینَ‌ - . تفسیر قمی: 189 -

**[ترجمه]

«33»

ل، [الخصال] الْخَلِیلُ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ أَبِی الْعَبَّاسِ السَّرَّاجِ عَنْ قُتَیْبَةَ عَنْ عَبْدِ الْعَزِیزِ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِی عَمْرٍو عَنْ عَاصِمِ بْنِ عَمْرِو بْنِ قَتَادَةَ عَنْ مَحْمُودِ بْنِ لَبِیدٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: شَیْئَانِ یَکْرَهُهُمَا ابْنُ آدَمَ یَکْرَهُ الْمَوْتَ وَ الْمَوْتُ رَاحَةٌ لِلْمُؤْمِنِ مِنَ الْفِتْنَةِ وَ یَکْرَهُ قِلَّةَ الْمَالِ وَ قِلَّةُ الْمَالِ أَقَلُّ لِلْحِسَابِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]خصال :رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: بنی آدم دو چیز را ناپسند می‌دارد: مرگ را، حال آنکه مرگ رهایی مومن از فتنه‌هاست؛ و اندکی مال را، حال آنکه مال اندک راحتی حساب را در پی دارد. - . خصال 1: 37 -

**[ترجمه]

«34»

ل، [الخصال] مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الْقُضَاعِیُّ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ الْعَبَّاسِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهم السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: أَهْلَکَ النَّاسَ اثْنَانِ خَوْفُ الْفَقْرِ وَ طَلَبُ الْفَخْرِ⁽³⁾.

**[ترجمه]خصال: موسی بن جعفر علیه السلام از پدران بزرگوارشان از حسین بن علی علیه السلام و ایشان از امیر المومنین علیه السلام نقل فرمود: دو چیز مردم را به هلاکت می‌رساند: ترس از فقر و درخواست فخر و جاه طلبی. - . خصال 1: 36 -

**[ترجمه]

«35»

ل، [الخصال] فِیمَا أَوْصَی بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام: یَا عَلِیُّ أَرْبَعَةٌ مِنْ قَوَاصِمِ الظَّهْرِ إِمَامٌ یَعْصِی اللَّهَ وَ یُطَاعُ أَمْرُهُ وَ زَوْجَةٌ یَحْفَظُهَا زَوْجُهَا وَ هِیَ تَخُونُهُ وَ فَقْرٌ لَا یَجِدُ صَاحِبُهُ لَهُ مُدَاوِیاً وَ جَارُ سَوْءٍ فِی دَارِ مُقَامٍ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]خصال: از سفارش‌های رسول خدا صلی الله علیه و آله به امیر المومنین علیه السلام فرمودند: یا علی چهار چیز کمر را می‌شکنند، امامی که خدا را معصیت می‌کند، ولی مردم از او اطاعت می‌کنند، زنی که شوهرش او را حفظ می‌نماید ولی او به شوهر خیانت می‌کند، فقر ونیازی که صاحبش راهی برای رهایی از آن نمی­یابد، و همسایه بد. - . خصال 1: 96 -

**[ترجمه]

«36»

مع، [معانی الأخبار] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنِ الْعَقَرْقُوفِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام شَیْ‌ءٌ یُرْوَی عَنْ أَبِی ذَرٍّ رَحِمَهُ اللَّهُ أَنَّهُ کَانَ یَقُولُ ثَلَاثَةٌ یُبْغِضُهَا النَّاسُ وَ أَنَا أُحِبُّهَا أُحِبُّ الْمَوْتَ وَ أُحِبُّ الْفَقْرَ وَ أُحِبُّ الْبَلَاءَ فَقَالَ إِنَّ هَذَا لَیْسَ عَلَی مَا تَرْوُونَ إِنَّمَا عَنَی الْمَوْتُ فِی طَاعَةِ اللَّهِ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنَ الْحَیَاةِ فِی مَعْصِیَةِ اللَّهِ وَ الْفَقْرُ فِی طَاعَةِ اللَّهِ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنَ الْغِنَی فِی مَعْصِیَةِ اللَّهِ وَ الْبَلَاءُ فِی طَاعَةِ اللَّهِ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنَ الصِّحَّةِ فِی مَعْصِیَةِ اللَّهِ‌⁽⁵⁾.

جا، [المجالس للمفید] أَحْمَدُ بْنُ الْوَلِیدِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنِ ابْنِ

مَهْزِیَارَ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ: مِثْلَهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]مع، معانی الأخبار: عقرقوفی نقل می‌کند: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: شنیده‌ام که ابوذر رحمه الله علیه، گفته است: سه چیز را مردم ناپسند داشته و من آن‌ها را دوست می‌دارم: مرگ، فقر و بلا را دوست دارم. حضرت فرمود: چنین نیست، بلکه گفته است: مرگ در راه اطاعت خدا از زندگی در معصیت خدا برای من محبوب‌تر است، و فقر در طاعت پروردگار، دوست‌داشتنی‌تر از ثروت در معصیت خداست، و بلا در فرمانبرداری از خداوند از سلامتی که در نافرمانی او باشد، نزد من پسندیده‌تر است. - . معانی الأخبار: 165 -

جا، مجالس شیخ مفید نیز چنین روایتی نقل شده است. - . مجالس شیخ مفید: 120 -

**[ترجمه]

«37»

مع، [معانی الأخبار] أَبِی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ وَ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْمُبَارَکِ قَالَ: قَالَ رَجُلٌ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام حَدِیثٌ یُرْوَی أَنَّ رَجُلًا قَالَ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام إِنِّی أُحِبُّکَ فَقَالَ لَهُ أَعِدَّ لِلْفَقْرِ جِلْبَاباً فَقَالَ لَیْسَ هَکَذَا قَالَ إِنَّمَا قَالَ لَهُ أَعْدَدْتَ لِفَاقَتِکَ جِلْبَاباً یَعْنِی یَوْمَ الْقِیَامَةِ⁽²⁾.

**[ترجمه]معانی الأخبار: مردی به امام صادق علیه السلام عرض کرد: در حدیثی روایت شده است که مردی خدمت امیرالمومنین علیه السلام امد و عرض کرد: حقیقتا من شما را دوست دارم، حضرت به وی فرمود: جامه‌ای از فقر برای خودت آماده کرده‌ای. امام صادق عله السلام پاسخ داد: چنین نیست، بلکه حضرت فرمود: برای روز فقر و نداری‌ات جامه‌ای اماده کرده‌ای. منظور روز قیامت است. - . معانی الخبار: 182 و ر. ک به شرح کامل آن در ج67: 247 -

**[ترجمه]

«38»

مع، [معانی الأخبار] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ حَارِثِ بْنِ الْحَسَنِ الطَّحَّانِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ فُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: لَا یَبْلُغُ أَحَدُکُمْ حَقِیقَةَ الْإِیمَانِ حَتَّی یَکُونَ فِیهِ ثَلَاثُ خِصَالٍ یَکُونُ الْمَوْتُ أَحَبَّ إِلَیْهِ مِنَ الْحَیَاةِ وَ الْفَقْرُ أَحَبَّ إِلَیْهِ مِنَ الْغِنَی وَ الْمَرَضُ أَحَبَّ إِلَیْهِ مِنَ الصِّحَّةِ قُلْنَا وَ مَنْ یَکُونُ کَذَلِکَ قَالَ کُلُّکُمْ ثُمَّ قَالَ أَیُّمَا أَحَبُّ إِلَی أَحَدِکُمْ یَمُوتُ فِی حُبِّنَا أَوْ یَعِیشُ فِی بُغْضِنَا فَقُلْتُ نَمُوتُ وَ اللَّهِ فِی حُبِّکُمْ أَحَبُّ إِلَیْنَا قَالَ وَ کَذَلِکَ الْفَقْرُ وَ الْغِنَی وَ الْمَرَضُ وَ الصِّحَّةُ قُلْتُ إِی وَ اللَّهِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: امام باقر علیه السلام فرمود: هیچیک از شما حقیقت ایمان را در نمی‌یابد مگر اینکه سه ویژگی داشته باشد: مرگ را بیش‌تر از زندگی، فقر را بیش از ثروت، و بیماری را بیشتر از سلامتی دوست داشته باشد. عرض کردیم: چه کسی این‌گونه است؟ فرمود: همه شما. آنگاه افزود: هریک از شما کدام را ترجیح می‌دهد: اینکه در راه دوستی ما جان دهد و یا بر بغض و دشمنی ما زندگی کند؟ پاسخ دادم: جان می‌دهیم، به خدا سوگند مرگ در راه دوستی شما برایمان دوست‌داشتنی‌تر است. فرمود: فقر و ثروت، و بیماری و سلامتی نیز همین‌گونه است. گفتم: آری، به خدا سوگند چنین است. - . معانی الخبار: 189 -

**[ترجمه]

«39»

مع، [معانی الأخبار] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْیَقْطِینِیِّ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ ذَرِیحٍ الْمُحَارِبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْفَقْرُ الْمَوْتُ الْأَحْمَرُ فَقِیلَ الْفَقْرُ مِنَ الدَّنَانِیرِ وَ الدَّرَاهِمِ قَالَ لَا وَ لَکِنْ مِنَ الدِّینِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]معانی الخبار: امام صادق علیه السلام فرمود: فقر مرگ سرخ و سختی است. پرسیدند: فقر و نداشتن دینار و درهم را می‌گویید؟ فرمود: خیر، فقر دین. - . معانی الخبار: 259 -

**[ترجمه]

«40»

مع، [معانی الأخبار] أَبِی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَمَّنْ حَدَّثَهُ قَالَ: مَاتَ رَجُلٌ مِنْ آلِ أَبِی طَالِبٍ لَمْ یَکُنْ حَضَرَهُ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام فَجَاءَهُ قَوْمٌ فَلَمَّا جَلَسَ أَمْسَکَ الْقَوْمُ کَأَنَّ عَلَی رُءُوسِهِمُ الطَّیْرَ فَکَانُوا فِی ذِکْرِ الْفُقَرَاءِ وَ الْمَوْتِ فَلَمَّا جَلَسَ علیه السلام قَالَ ابْتِدَاءً مِنْهُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَا بَیْنَ

السِّتِّینَ إِلَی السَّبْعِینَ مُعْتَرَکُ الْمَنَایَا ثُمَّ قَالَ الْفُقَرَاءُ محسن [مِحَنُ] الْإِسْلَامِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]معانی الخبار: محمد بن عبد الحمید گوید: یکی از اولاد آل ابو طالب درگذشت. ابو الحسن علیه السّلام در آنجا حضور نداشتند، بعد از اینکه آمدند و در جای خود مستقر شدند مردم از سخن گفتن باز ماندند، آنها قبل از آمدن امام علیه السّلام در مسائل فقر و مرگ گفتگو می‌کردند.

هنگامی که ابو الحسن علیه السّلام در جای خود قرار گرفتند، فرمودند: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: بین شصت و هفتاد مرگ و میر زیاد است، و بیشترین مرگ‌ها در این سالها واقع می‌شود، و بعد فرمودند: فقراء تسلیم وفرمان­برداری­شان زیباتر وبهتر است. - . معانی الخبار: 402، در آن آمده: فقر (اء) بوته آزمایش اسلام است. - ((فقیران نیکوکارن اسلام هستند))

**[ترجمه]

«41»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] الْمُفِیدُ عَنِ ابْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ التَّفْلِیسِیِّ عَنِ الْبَقْبَاقِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: یَا فُضَیْلُ لَا تَزْهَدُوا فِی فُقَرَاءِ شِیعَتِنَا فَإِنَّ الْفَقِیرَ مِنْهُمْ لَیُشَفَّعُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فِی مِثْلِ رَبِیعَةَ وَ مُضَرَ⁽²⁾.

أَقُولُ سَیَأْتِی فِی وَصَایَا رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِأَبِی ذَرٍّ أَنَّهُ قَالَ: أَوْصَانِی رَسُولُ اللَّهِ أَنْ أَنْظُرَ إِلَی مَنْ هُوَ دُونِی وَ لَا أَنْظُرَ إِلَی مَنْ هُوَ فَوْقِی وَ أَوْصَانِی بِحُبِّ الْمَسَاکِینِ وَ الدُّنُوِّ مِنْهُمْ‌⁽³⁾.

وَ فِی خَبَرٍ آخَرَ عَنْهُ قَالَ: قَالَ لِی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَحْبِبِ الْمَسَاکِینَ وَ مُجَالَسَتَهُمْ‌⁽⁴⁾.

وَ فِی خَبَرٍ آخَرَ عَنْهُ قَالَ: قَالَ لِی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَلَیْکَ بِحُبِّ الْمَسَاکِینِ وَ مُجَالَسَتِهِمْ.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: امام صادق علیه السلام فرمود: ای فضیل، از شیعیان فقیر ما روی‌گردان مباشید که روز قیامت به اندازه قبیله ربیعه و مضر شفاعت می‌کند. - . امالی طوسی 1: 46 -

در سفارش‌های رسول خدا صلی الله علیه و آله به ابوذر بیان خواهد شد که ابوذر نقل می‌کند: رسول خدا صلی الله علیه و آله به من سفارش فرمود که به افراد پایین‌تر از خودم نگاه کنم و نه کسانی که برتر از من هستند و مرا به دوستی درویشان و هم­نشینی با آن‌ها سفارش فرمود. - . ر. ک ج 77: 73، به نقل از خصال 2: 3 -

در حدیث دیگری از ابوذر آمده است: رسول خدا صلی الله علیه و آله به من فرمود: درویشان و هم‌نشینی با آنان را دوست بدار. - . این حدیث در روضه 77: 73 نقل شده است، در همین کتاب به نقل از معانی الخبار: 332؛ خصال 2: 103؛ امالی طوسی 2: 138 -

و نیز ابوذر در حدیث دیگری نقل می‌کند: رسول خدا صلی الله علیه و آله به من فرمود: بر تو باد به دوستی با درویشان و هم‌نشینی با ایشان.

**[ترجمه]

«42»

فس، [تفسیر القمی]: وَ لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلی ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیاةِ الدُّنْیا لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَ رِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ أَبْقی‌⁽⁵⁾قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ اسْتَوَی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله جَالِساً ثُمَّ قَالَ مَنْ لَمْ یَعِزَّ بِعَزَاءِ اللَّهِ تَقَطَّعَتْ نَفْسُهُ حَسَرَاتٍ وَ مَنْ أَتْبَعَ بَصَرَهُ مَا فِی أَیْدِی النَّاسِ طَالَ هَمُّهُ وَ لَمْ یُشْفَ غَیْظُهُ وَ مَنْ لَمْ یَعْرِفْ لِلَّهِ عَلَیْهِ نِعْمَةً إِلَّا فِی مَطْعَمٍ وَ مَشْرَبٍ قَصُرَ أَجَلُهُ وَ دَنَا عَذَابُهُ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: «وَ لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلی ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیاةِ الدُّنْیا لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَ رِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ أَبْقی»ترجمه آیه نیامده است - . 5. طه / 131 -

امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که این آیه نازل شد رسول خدا صلی الله علیه و آله در جای خود مستقر شد، سپس فرمود: هر که با تسلی خدا آرامش نیابد، جانش از حسرت دنیا برآید؛ و هر کس به مال دنیا که در دست مردم است چشم دوزد، اندوهش بسیار شود و خشمش فرو ننشیند؛ و کسی که نعمت خدا را بر خویشتن جز در خوردن و نوشیدن در نیابد، عمرش کوتاه گشته و به عذاب نزدیک گردد. - . تفسیر قمی 1: 424 -

**[ترجمه]

«43»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] فِیمَا أَوْصَی بِهِ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عِنْدَ وَفَاتِهِ: أُوصِیکَ بِحُبِّ الْمَسَاکِینِ وَ مُجَالَسَتِهِمْ‌⁽⁷⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: رسول خدا صلی الله علیه و آله در هنگام وفات به امیر المومنین علیه السلام فرمود: تو را به دوستی با درویشان و هم‌نشینی با آنان سفارش می‌کنم. - . امالی طوسی 1: 6 -

**[ترجمه]

«44»

ع، [علل الشرائع] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام لِحُمْرَانَ: یَا حُمْرَانُ انْظُرْ إِلَی مَنْ هُوَ دُونَکَ وَ لَا تَنْظُرْ إِلَی مَنْ هُوَ فَوْقَکَ فِی الْمَقْدُرَةِ فَإِنَّ ذَلِکَ أَقْنَعُ لَکَ بِمَا قُسِمَ لَکَ وَ أَحْرَی أَنْ تَسْتَوْجِبَ الزِّیَادَةَ مِنْ رَبِّکَ الْخَبَرَ⁽¹⁾.

**[ترجمه]علل الشرائع: امام صادق علیه السلام به حمران فرمود: ای حمران همواره به آنهائی که از خودت پایین هستند توجه داشته باش، و هرگز به کسانی که بالاتر از خودت می‌باشند نگاه نکن، اگر چنین کنی به آنچه در دست داری راضی خواهی شد و شایستگی پیدا می‌کنی که خداوند زیادتر به شما عطا می‌کند. - . علل الشرائع 2: 246 -

**[ترجمه]

«45»

ل، [الخصال] الْأَرْبَعُمِائَةِ، قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ: الْفَقْرُ هُوَ الْمَوْتُ الْأَکْبَرُ وَ قَالَ علیه السلام لَا تُحَقِّرُوا ضُعَفَاءَ إِخْوَانِکُمْ فَإِنَّهُ مَنِ احْتَقَرَ مُؤْمِناً لَمْ یَجْمَعِ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بَیْنَهُمَا فِی الْجَنَّةِ إِلَّا أَنْ یَتُوبَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]خصال: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: فقر، مرگ بزرگ‌تر است. حضرت علیه السلام فرمود: برادران ضعیف خود را خوار نشمارید، زیرا هر کس مومنی را خوار و حقیر بشمارد، خداوند آن‌ها را در بهشت با هم گرد نمی‌ورد مگر اینکه توبه کند. - . خصال 2: 157 -

**[ترجمه]

«46»

ثو، [ثواب الأعمال] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْأَشْعَرِیِّ رَفَعَهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّهُ قَالَ لِبَعْضِ أَصْحَابِهِ أَ مَا تَدْخُلُ السُّوقَ أَ مَا تَرَی الْفَاکِهَةَ تُبَاعُ وَ الشَّیْ‌ءَ مِمَّا تَشْتَهِیهِ فَقُلْتُ بَلَی وَ اللَّهِ فَقَالَ أَمَا إِنَّ لَکَ بِکُلِّ مَا تَرَاهُ وَ لَا تَقْدِرُ عَلَی شِرَائِهِ وَ تَصْبِرُ عَلَیْهِ حَسَنَةً⁽³⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام به یکی از یاران خود فرمود: آیا وارد بازار شده‌ای و میوه‌ها و دیگر چیزهایی را که دوست داری، دیده‌ای؟ گفتم: والله آری. فرمود: در عوض هرآنچه که می‌بینی اما قدرت خرید آن را نداری و بر آن صبر پیشه می‌کنی، خداوند به تو پاداش می‌دهد. - . ثواب الاعمال: 164 -

**[ترجمه]

«47»

ثو، [ثواب الأعمال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مُنَادِیاً فَیُنَادِی أَیْنَ الْفُقَرَاءُ فَیَقُومُ عُنُقٌ مِنَ النَّاسِ فَیُؤْمَرُ بِهِمْ إِلَی الْجَنَّةِ فَیَأْتُونَ بَابَ الْجَنَّةِ فَیَقُولُ لَهُمْ خَزَنَةُ الْجَنَّةِ قَبْلَ الْحِسَابِ فَیَقُولُونَ أَعْطَیْتُمُونَا⁽⁴⁾شَیْئاً فَتُحَاسِبُونَا عَلَیْهِ فَیَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ صَدَقُوا عِبَادِی مَا أَفْقَرْتُکُمْ هَوَاناً بِکُمْ وَ لَکِنِ ادَّخَرْتُ هَذَا لَکُمْ لِهَذَا الْیَوْمِ ثُمَّ یَقُولُ لَهُمُ انْظُرُوا وَ تَصَفَّحُوا وُجُوهَ النَّاسِ فَمَنْ آتَی إِلَیْکُمْ مَعْرُوفاً فَخُذُوا بِیَدِهِ وَ أَدْخِلُوهُ الْجَنَّةَ⁽⁵⁾.

جع، [جامع الأخبار]: مِثْلَهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الأعمال: امام صادق علیه السلام خود فرمود: چون قیامت شود، خدای عز و جل منادی را ندا می‌دهد: فقرا کجا هستند؟ پس گروهی از مردم بر می‌خیزند، پس به آنان فرمان می‌دهد وارد بهشت شوند. ان‌ها به در بهشت می‌رسند .

دربان بهشت می‌گوید: پیش از حساب وارد بهشت می‌شوید؟ پاسخ می‌دهند: مگر چیزی به ما داده‌اید - . ما أعطونا خ ل. - که اکنون حساب آن را پس دهیم؟ خدای عز و جل می‌فرماید: بندگان من درست می‌گویند. من شما را به خاطر ذلیل و کوچک بودن نزد خود، فقیر نساختم، اما آن فقر را ذخیره امروزتان قرار دادم. سپس خداوند می‌فرماید: نگاه کنید و چهره‌های مردم را ببینید، و هر کس به شما نیکی کرده است، دستش را گرفته و با خود وارد بهشت نمایید. - . ثواب الاعمال: 166 -

جامع الاخبار: حدیث مشابهی نقل شده است. - . جامع الاخبار: 131 -

**[ترجمه]

«48»

ثو، [ثواب الأعمال] حَمْزَةُ الْعَلَوِیُّ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یَا مَعْشَرَ الْمَسَاکِینِ طِیبُوا نَفْساً وَ أَعْطَوُا الرِّضَا مِنْ قُلُوبِکُمْ یُثِبْکُمُ اللَّهُ عَلَی فَقْرِکُمْ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَلَا ثَوَابَ لَکُمْ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام از پدران بزرگوارشان و ایشان از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: ای گروه درویشان، نفس خود را پاکیزه دارید و قلبا به آنچه دارید راضی باشید تا خداوند به خاطر فقرتان به شما پاداش دهد، و اگر چنین نکنید، پاداشی به شما نمی‌رسد. - . ثواب الاعمال: 167 -

**[ترجمه]

أقول

قد أوردنا بعض الأخبار فی باب من أذل مؤمنا فی کتاب العشرة⁽³⁾.

<meta info="(علامه مجلسی ره): برخی از روایت‌ها را در کتاب «عشره» و در باب «کسی که مومنی را خوار کند» آورده‌ایم. - . ر. ک ج75: 142 – 147 -

**[ترجمه]

«49»

ص، [قصص الأنبیاء علیهم السلام] عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: قَالَ اللَّهُ تَعَالَی لِمُوسَی یَا مُوسَی لَا تَسْتَذِلَّ الْفَقِیرَ وَ لَا تَغْبِطِ الْغَنِیَّ بِالشَّیْ‌ءِ الْیَسِیرِ.

**[ترجمه]قصص الانبیاء: امام محمد باقر علیه السلام فرمود: خدای متعال به موسی علیه السلام فرمود: ای موسی، فقیر را خوار نساز و به مال اندک توانگران هم رشک نبر.

**[ترجمه]

«50»

یر، [بصائر الدرجات] إِبْرَاهِیمُ بْنُ هَاشِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنِ ابْنِ طَرِیفٍ عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَقَالَ إِنِّی لَأَدِینُ اللَّهَ بِوَلَایَتِکَ وَ إِنِّی لَأُحِبُّکَ فِی السِّرِّ کَمَا أُحِبُّکَ فِی الْعَلَانِیَةِ فَقَالَ لَهُ صَدَقْتَ طِینَتُکَ مِنْ تِلْکَ الطِّینَةِ وَ عَلَی وَلَایَتِنَا أُخِذَ مِیثَاقُکَ وَ إِنَّ رُوحَکَ مِنْ أَرْوَاحِ الْمُؤْمِنِینَ فَاتَّخِذْ لِلْفَقْرِ جِلْبَاباً فَوَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ لَقَدْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ إِنَّ الْفَقْرَ إِلَی مُحِبِّینَا أَسْرَعُ مِنَ السَّیْلِ مِنْ أَعْلَی الْوَادِی إِلَی أَسْفَلِهِ‌⁽⁴⁾.

یر، [بصائر الدرجات] أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْأَهْوَازِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِیفٍ عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ قَالَ: کُنْتُ مَعَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابن نباته نقل می‌کند: مردی خدمت امیرالمومنین علیه السلام رسید و عرض کرد: من به ولایت شما نزد خداوند اعتقاد دارم، و شما را در نهان دوست می‌دارم همان گونه که در آشکارا به شما علاقمند می‌باشم. علی علیه السّلام فرمودند: شما راست می‌گویید زیرا سرشت شما از همان سرشت ما برداشته شده و به ولایت ما از شما پیمان گرفته‌اند، و روح شما از ارواح مؤمنان می‌باشد، اکنون برای فقر لباسی تهیه کنید،به پرودگاری که جانم در دستان اوست، از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله شنیدم فرمود: فقر به دوستان ما از جریان سیل به طرف پایین شتابان می‌آید. - . بصائر الدرجات: 390 -

بصائر الدرجات: از ابن نباته نقل شده است: با امیرالمومنین علیه السلام همراه بودم، حدیث مشابهی را نقل کرده است. - . بصائر الدرجات: 391 -

**[ترجمه]

«51»

یر، [بصائر الدرجات] عَبَّادُ بْنُ سُلَیْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ أَبِیهِ سُلَیْمَانَ الدَّیْلَمِیِّ عَنْ هَارُونَ بْنِ الْجَهْمِ عَنْ سَعْدٍ الْخَفَّافِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: بَیْنَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ

علیه السلام یَوْماً جَالِسٌ فِی الْمَسْجِدِ وَ أَصْحَابُهُ حَوْلَهُ فَأَتَاهُ رَجُلٌ مِنْ شِیعَتِهِ فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ إِنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ أَنِّی أَدِینُهُ بِحُبِّکَ فِی السِّرِّ کَمَا أَدِینُهُ بِحُبِّکَ فِی الْعَلَانِیَةِ وَ أَتَوَلَّاکَ فِی السِّرِّ کَمَا أَتَوَلَّاکَ فِی الْعَلَانِیَةِ فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ صَدَقْتَ أَمَا فَاتَّخِذْ لِلْفَقْرِ جِلْبَاباً فَإِنَّ الْفَقْرَ أَسْرَعُ إِلَی شِیعَتِنَا مِنَ السَّیْلِ إِلَی قَرَارِ الْوَادِی‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: امام باقر علیه السلام فرمود: روزی امیر المومنین علیه السلام به همراه یاران خویش در مسجد نشسته بودند که مردی از پیروان ایشان نزد حضرت رفت وگفت: ای امیرالمومنین خداوند آگاه است، من ، شما را در نهان دوست می‌دارم همان گونه که در آشکارا به شما علاقمند می‌باشم و در نهان خود از شما پیروی واطاعت می­کنم همانطور که آشکارا از شما تبعیت میکنم. علی علیه السّلام فرمودند: شما راست می‌گویید ،اکنون برای فقر خود آماده، لباسی (از صبر)تهیه کنید، از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله شنیدم فرمود: فقر به دوستان ما از جریان سیل به طرف پایین شتابان می‌آید. - . بصائر الدرجات: 391 -

**[ترجمه]

«52»

صح، [صحیفة الرضا علیه السلام] عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنِ اسْتَذَلَّ مُؤْمِناً أَوْ مُؤْمِنَةً أَوْ حَقَّرَهُ لِفَقْرِهِ أَوْ قِلَّةِ ذَاتِ یَدِهِ شَهَرَهُ اللَّهُ تَعَالَی یَوْمَ الْقِیَامَةِ ثُمَّ یَفْضَحُهُ‌⁽²⁾.

وَ بِإِسْنَادِهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَا کَانَ وَ لَا یَکُونُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ مُؤْمِنٌ إِلَّا وَ لَهُ جَارٌ یُؤْذِیهِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]صحیفه الرضا علیه السلام: امام رضا علیه السلام از پدرانشان علیهم السلام نقل می‌کند: رسول خدا صلی الله علیه و اله فرمود: هر کس زن یا مرد مومنی را خوار بشمارد و یا به خاطر فقرش و تهیدستی‌اش تحقیر کند، خدای متعال روز قیامت او را بدنام کرده و رسوا می‌گرداند. - . صحیفه الرضا: 32، و نیز در عیون أخبار الرضا 2: 33؛ و در ط حجری: 201 که در ادامه خواهد آمد. -

در حدیث دیگری در همین کتاب از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده است: از روز ازل تا به ابد، هیچ مومنی نیست مگر اینکه همسایه‌ای وی را آزار می‌رساند. - . صحیفه الرضا علیه السلام: 32؛ در بعضی از نسخه‌های صحیفه نقل نشده است؛ عیون الاخبار 2: 33؛ حدیث مناسب این باب نیست، تنها به این‌دلیل در اینجا ذکر شده است تا حدیث قبل را تکمبل نماید. اصل حدیث، همانطور که در نسخه کمبانی نیز آمده است، به این صورت است: «خداوند روز قیامت وی را رسوا می‌کند، سپس حضرت فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: وی را رسوا می‌گرداند، از روز ازل تا الخ. -

**[ترجمه]

«53»

یج، [الخرائج و الجرائح] رَوَی سَعِیدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُّونٍ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَیْهِ علیه السلام‌⁽⁴⁾أَشْکُو الْفَقْرَ ثُمَّ قُلْتُ فِی نَفْسِی أَ لَیْسَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الْفَقْرُ مَعَنَا خَیْرٌ مِنَ الْغِنَی مَعَ غَیْرِنَا وَ الْقَتْلُ مَعَنَا خَیْرٌ مِنَ الْحَیَاةِ مَعَ غَیْرِنَا فَرَجَعَ الْجَوَابُ أَنَّ اللَّهَ مَحَّصَ أَوْلِیَاءَهُ إِذَا تَکَاثَفَتْ ذُنُوبُهُمْ بِالْفَقْرِ وَ قَدْ یَعْفُو عَنْ کَثِیرٍ وَ هُوَ کَمَا حَدَّثْتَ نَفْسَکَ الْفَقْرُ مَعَنَا خَیْرٌ مِنَ الْغِنَی مَعَ غَیْرِنَا وَ نَحْنُ کَهْفٌ لِمَنِ الْتَجَأَ وَ نُورٌ لِمَنِ اسْتَضَاءَ بِنَا وَ عِصْمَةٌ لِمَنِ اعْتَصَمَ مَنْ أَحَبَّنَا کَانَ مَعَنَا فِی السَّنَامِ الْأَعْلَی وَ مَنِ انْحَرَفَ عَنَّا فَإِلَی النَّارِ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام تَشْهَدُونَ عَلَی عَدُوِّکُمْ بِالنَّارِ وَ لَا تَشْهَدُونَ لِوَلِیِّکُمْ بِالْجَنَّةِ مَا یَمْنَعُکُمْ مِنْ ذَلِکَ إِلَّا

الضَّعْفُ‌⁽¹⁾.

کشف، [کشف الغمة] مِنْ دَلَائِلِ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُّونٍ: مِثْلَهُ‌⁽²⁾.

کش، [رجال الکشی] أَحْمَدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ کُلْثُومٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُّونٍ: مِثْلَهُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]الخرائج و الجرائح: محمد بن حسن بن شمعول نقل می‌کند: به امام رضا علیه السلام نامه نوشته و از فقر خود شکایت کردم. - . منظور امام حسن عسکری علیه السلام است. - با خود گفتم: مگر نه ینکه امام صادق علیه السلام فرموده است: فقر همراه با دوستی ما بهتر از ثروت با غیر ماست، و کشته شدن با ما بهتر از زندگی با غیر ماست. حضرت علیه السلام پاسخ داد: هنگامی که گناه اولیای خداوند زیاد شود، آنان را با فقر اصلاح می‌کند، حال آنکه از بسیاری از گناهان در می‌گذرد، و همانطور که با خود اندیشیدی: فقر همراه با دوستی ما بهتر از ثروت با غیر ماست، و کشته شدن با ما بهتر از زندگی با غیر ماست. ما پناهگاه هستیم برای کسی که به ما پناه آورد، و نور هستیم برای کسی که بخواهد از ما نور بگیرد، و حفاظی هستیم برای کسی که به ما متوسل شود، هر کس ما را دوست بدارد، همراه با ما در بلندای قله خواهد بود و هر کس از ما منحرف شود، به سوی آتش خواهد رفت؛ امام صادق علیه السلام فرمود: بر دوزخی بودن دشمنانتان شهادت می‌دهید اما بر بر بهشتی بودن ولی و سرور خود گواهی نمی‌دهید، تنها به خاطر ضعف چنین می‌کنید. - . در «مختار الخرائج» چاپی وجود ندارد. -

در کشف الغمه نیز حدیث مشابهی نقل شده است. - . کشف الغمه 3: 300 -

در رجال کشی نیز حدیث مشابهی نقل شده است. - . رجال کشّیّ: 448 -

**[ترجمه]

«54»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ عَمْرِو بْنِ جُمَیْعٍ رَفَعَهُ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: الْفَقْرُ الْمَوْتُ الْأَکْبَرُ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امیر المومنین علیه السلام فرمود: فقر مرگ بزرگتر است. - . تفسیر عیاشی 1: 120 -

**[ترجمه]

«55»

جا، [المجالس للمفید] أَحْمَدُ بْنُ الْوَلِیدِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَلَاءِ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ فُقَرَاءَ الْمُؤْمِنِینَ یَنْقَلِبُونَ فِی رِیَاضِ الْجَنَّةِ قَبْلَ أَغْنِیَائِهِمْ بِأَرْبَعِینَ خَرِیفاً ثُمَّ قَالَ سَأَضْرِبُ لَکَ مِثَالَ ذَلِکَ إِنَّمَا مَثَلُ ذَلِکَ مَثَلُ سَفِینَتَیْنِ مُرَّ بِهِمَا عَلَی عَاشِرٍ فَنَظَرَ فِی إِحْدَاهُمَا فَلَمْ یَجِدْ فِیهَا شَیْئاً فَقَالَ أَسْرِبُوهَا وَ نَظَرَ فِی الْأُخْرَی فَإِذَا هِیَ مُوقَرَةٌ فَقَالَ احْبِسُوهَا⁽⁵⁾.

**[ترجمه]مجالس: امام باقر علیه السلام فرمود: مومنان فقیر چهل پاییز زودتر از ثروتمندان مومن وارد بهشت می‌شوند. سپس فرمود: مثال آن را برای تو می‌زنم: مثل آن به دو کشتی می‌ماند که به بندرگاه رسند و مأمور مالیات به یکی نگاه کند و چیزی در آن نبیند، پس گوید: روانه‌اش کنید. و به کشتی دیگر نگاه کرده و آن را پر ببیند، پس بگوید: آن را نگه دارید. - . مجالس: 91 -

**[ترجمه]

«56»

کش، [رجال الکشی] خَلَفُ بْنُ حَمَّادٍ عَنْ سَهْلٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ الْحَلَبِیِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی الرِّضَا علیه السلام بِمِنًی فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ کُنَّا أَهْلَ بَیْتِ عَطِیَّةٍ وَ سُرُورٍ وَ نِعْمَةٍ وَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی قَدْ أَذْهَبَ بِذَلِکَ کُلَّهُ حَتَّی احْتَجْتُ إِلَی مَنْ کَانَ یَحْتَاجُ إِلَیْنَا فَقَالَ لِی یَا أَحْمَدُ مَا أَحْسَنَ حَالَکَ یَا أَحْمَدَ بْنَ عُمَرَ فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ حَالِی مَا أَخْبَرْتُکَ فَقَالَ لِی یَا أَحْمَدُ أَ یَسُرُّکَ أَنَّکَ عَلَی بَعْضِ مَا عَلَیْهِ هَؤُلَاءِ الْجَبَّارُونَ وَ لَکَ الدُّنْیَا مَمْلُوَّةً ذَهَباً فَقُلْتُ لَا وَ اللَّهِ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَضَحِکَ ثُمَّ قَالَ تَرْجِعُ مِنْ هَاهُنَا إِلَی خَلَفٍ فَمَنْ أَحْسَنُ حَالًا مِنْکَ وَ بِیَدِکَ صِنَاعَةٌ لَا تَبِیعُهَا بِمِلْ‌ءِ الْأَرْضِ ذَهَباً

أَ لَا أُبَشِّرُکَ قُلْتُ نَعَمْ فَقَدْ سَرَّنِیَ اللَّهُ بِکَ وَ بِآبَائِکَ.

فَقَالَ لِی أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ کانَ تَحْتَهُ کَنْزٌ لَهُما⁽¹⁾لَوْحٌ مِنْ ذَهَبٍ فِیهِ مَکْتُوبٌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ عَجِبْتُ لِمَنْ أَیْقَنَ بِالْمَوْتِ کَیْفَ یَفْرَحُ وَ مَنْ یَرَی الدُّنْیَا وَ تَغَیُّرَهَا بِأَهْلِهَا کَیْفَ یَرْکَنُ إِلَیْهَا وَ یَنْبَغِی لِمَنْ عَقَلَ عَنِ اللَّهِ أَنْ لَا یَسْتَبْطِئَ اللَّهَ فِی رِزْقِهِ وَ لَا یَتَّهِمَهُ فِی قَضَائِهِ ثُمَّ قَالَ رَضِیتَ یَا أَحْمَدُ قَالَ قُلْتُ عَنِ اللَّهِ تَعَالَی وَ عَنْکُمْ أَهْلَ الْبَیْتِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]رجال: احمد بن عمر حلبی نقل می‌کند: در منا بر امام رضا علیه السلام وارد شده و عرض کردم: فدایتان شوم، ما خاندان بخشش و نعمت بودیم، خداوند همه آن‌ها را گرفت، تا جایی که به یکی از کسانی که به ما نیازمند بود، عرض حاجت کردم. حضرت به من فرمود: ای احمد، چقدر حال تو نیکوست.

ای احمد بن عمر. گفتم: فدایتان شوم، وضعیتم را برای شما شرح ندادم. به من فرمود: آیا دوست داری مانند این ستمگران از مال و دارایی برخوردار باشی و دنیایی سرتاسر طلا در اختیارت باشد؟ پاسخ دادم: به خدا سوگند خیر یابن رسول الله. حضرت خندید سپس فرمود: از همین‌جا برگرد، چه کسی موقعیتی بهتر از تو دارد، پیشه‌ای در اختیار داری که اگر بابت آن معادل زمین طلا بپردازند، آن را نمی‌فروشی.

آیا بشارتی به تو بدهم؟ گفتم آری، خداوند مرا به شما و پدرانتان شاد نموده است.

پس فرمود: امام باقر علیه السلام فرمود: آنجا که خداوند می‌فرماید «وَ کانَ تَحْتَهُ کَنْزٌ لَهُما» (آن گنج) بر لوحی طلایی نوشته بود: «به نام خدای بخشنده مهربان، خدایی جز خدای یکتا نیست، محمد صلی الله علیه و آله رسول خداست، در شگفتم از کسی که به مرگ یقین دارد، پس چگونه به خوشی گذرای آن شاد است؟ و از کسی که دنیا و تغییرات آن را می‌بیند، چگونه بر آن تکیه می‌کند؟ شایسته است انسان عاقل در رزق خود خداوند را رازق ببیند و او را در قضا و قدر متهم نگرداند. سپس فرمود: ای احمد،آیا راضی شدی؟ پاسخ دادم: از خدا و از شما اهل بیت علیهم السلام. - . کهف / 82 -

**[ترجمه]

«57»

ضه، [روضة الواعظین] قَالَ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام: إِنَّ الْأَنْبِیَاءَ وَ أَوْلَادَ الْأَنْبِیَاءِ وَ أَتْبَاعَ الْأَنْبِیَاءِ خُصُّوا بِثَلَاثِ خِصَالٍ السُّقْمِ فِی الْأَبْدَانِ وَ خَوْفِ السُّلْطَانِ وَ الْفَقْرِ.

وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: الْفَقْرُ یُخْرِسُ الْفَطِنَ عَنْ حُجَّتِهِ وَ الْمُقِلُّ غَرِیبٌ فِی بَلَدِهِ طُوبَی لِمَنْ ذَکَرَ الْمَعَادَ وَ عَمِلَ لِلْحِسَابِ وَ قَنِعَ بِالْکَفَافِ الْغِنَی فِی الْغُرْبَةِ وَطَنٌ وَ الْفَقْرُ فِی الْوَطَنِ غُرْبَةٌ الْقَنَاعَةُ مَالٌ لَا یَنْفَدُ الْفَقْرُ الْمَوْتُ الْأَکْبَرُ مَا أَحْسَنَ تَوَاضُعَ الْأَغْنِیَاءِ لِلْفُقَرَاءِ طَلَباً لِمَا عِنْدَ اللَّهِ وَ أَحْسَنُ مِنْهُ تِیهُ الْفُقَرَاءِ عَلَی الْأَغْنِیَاءِ اتِّکَالًا عَلَی اللَّهِ.

وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنِ اسْتَذَلَّ مُؤْمِناً أَوْ مُؤْمِنَةً أَوْ حَقَّرَهُ لِفَقْرِهِ وَ قِلَّةِ ذَاتِ یَدِهِ شَهَرَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ ثُمَّ یَفْضَحُهُ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: اللَّهُمَّ أَحْیِنِی مِسْکِیناً وَ أَمِتْنِی مِسْکِیناً وَ احْشُرْنِی فِی زُمْرَةِ الْمَسَاکِینِ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: إِذَا أَحَبَّ اللَّهُ عَبْداً فِی دَارِ الدُّنْیَا یُرْجِعُهُ قَالُوا یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ کَیْفَ یُرْجِعُهُ قَالَ فِی مَوْضِعِ الطَّعَامِ الرَّخِیصِ وَ الْخَیْرِ الْکَثِیرِ وَلِیُّ اللَّهِ لَا یَجِدُ الطَّعَامَ مَا یَمْلَأُ بِهِ بَطْنَهُ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: أَبْوَابُ الْجَنَّةِ مُفَتَّحَةٌ عَلَی الْفُقَرَاءِ وَ الرَّحْمَةُ نَازِلَةٌ عَلَی الرُّحَمَاءِ وَ اللَّهُ رَاضٍ عَنِ الْأَسْخِیَاءِ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: الْفَقْرُ فَقْرَانِ فَقْرُ الدُّنْیَا وَ فَقْرُ الْآخِرَةِ فَفَقْرُ الدُّنْیَا غِنَی الْآخِرَةِ وَ غِنَی الدُّنْیَا فَقْرُ الْآخِرَةِ وَ ذَلِکَ الْهَلَاکُ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: مَا أُوحِیَ إِلَیَّ أَنِ اجْمَعِ الْمَالَ وَ کُنْ مِنَ التَّاجِرِینَ وَ لَکِنْ أُوحِیَ إِلَیَّ أَنْ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ وَ کُنْ مِنَ السَّاجِدِینَ وَ اعْبُدْ رَبَّکَ حَتَّی یَأْتِیَکَ الْیَقِینُ.

وَ قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ: یَا بُنَیَّ لَا تُحَقِّرَنَّ أَحَداً بِخُلْقَانِ ثِیَابِهِ فَإِنَّ رَبَّکَ وَ رَبَّهُ وَاحِدٌ.

**[ترجمه]روض الواعظین: ابوالحسن موسی علیه السلام فرمود: پیامبران و فرزندان پیامبران و پیروان پیامبران به سه ویژگی ممتاز شده‌اند: بیماری، ترس از حاکم و فقر. - . رجال: 498 -

امیرالمومنین علیه السلام فرمود: فقر برهان‌های خرد را از بین می‌برد و فرد فقیرو نیازمند در شهر خود غریب است ، خوشا به حال کسی که قیامت را یاد آورد و برای حساب کار کرد و به رزقش به اندازه کفاف قانع باشد؛

شهر غریب برای فرد ثروتمند مانند وطنش می­ماند و فقیر در شهر خودش هم غریبه به شمار می­آید. قناعت سرمایه‌ای بی‌پایان است. فقر مرگ بزرگتر است. چه زیباست تواضع ثروتمندان در برابر فقیران برای دریافت پاداشی که نزد خداست، و بهتر از آن، غرور تهیدستان در برابر ثروتمندان است، بخاطر اعتمادی که خداوند دارند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس زن یا مرد مومنی را خوار بشمارد و یا به خاطر فقرش و تهیدستی‌اش تحقیر کند، خدای متعال روز قیامت او را بدنام کرده و رسوا می‌گرداند.

**[ترجمه]

«58»

جع، [جامع الأخبار]: سُئِلَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله مَا الْفَقْرُ فَقَالَ خِزَانَةٌ مِنْ خَزَائِنِ اللَّهِ قِیلَ ثَانِیاً یَا رَسُولَ اللَّهِ مَا الْفَقْرُ فَقَالَ کَرَامَةٌ مِنَ اللَّهِ قِیلَ ثَالِثاً مَا الْفَقْرُ فَقَالَ صلی الله علیه و آله شَیْ‌ءٌ لَا یُعْطِیهِ اللَّهُ إِلَّا نَبِیّاً مُرْسَلًا أَوْ مُؤْمِناً کَرِیماً عَلَی اللَّهِ تَعَالَی.

وَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: الْفَقْرُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ.

قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: أَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَی إِبْرَاهِیمَ علیه السلام فَقَالَ یَا إِبْرَاهِیمُ خَلَقْتُکَ وَ ابْتَلَیْتُکَ بِنَارِ نُمْرُودَ فَلَوِ ابْتَلَیْتُکَ بِالْفَقْرِ وَ رَفَعْتُ عَنْکَ الصَّبْرَ فَمَا تَصْنَعُ قَالَ إِبْرَاهِیمُ یَا رَبِّ الْفَقْرُ أَشَدُّ إِلَیَّ مِنْ نَارِ نُمْرُودَ قَالَ اللَّهُ فَبِعِزَّتِی وَ جَلَالِی مَا خَلَقْتُ فِی السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ أَشَدَّ مِنَ الْفَقْرِ قَالَ یَا رَبِّ مَنْ أَطْعَمَ جَائِعاً فَمَا جَزَاؤُهُ قَالَ جَزَاؤُهُ الْغُفْرَانُ وَ إِنْ کَانَ ذُنُوبُهُ یَمْلَأُ مَا بَیْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: لَوْ لَا رَحْمَةُ رَبِّی عَلَی فُقَرَاءِ أُمَّتِی کَادَ الْفَقْرُ یَکُونُ کُفْراً فَقَامَ رَجُلٌ مِنَ الصَّحَابَةِ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ فَمَا جَزَاءُ مُؤْمِنٍ فَقِیرٍ یَصْبِرُ عَلَی فَقْرِهِ قَالَ إِنَّ فِی الْجَنَّةِ غُرْفَةً مِنْ یَاقُوتَةٍ حَمْرَاءَ یَنْظُرُ أَهْلُ الْجَنَّةِ إِلَیْهَا کَمَا یَنْظُرُ أَهْلُ الْأَرْضِ إِلَی نُجُومِ السَّمَاءِ لَا یَدْخُلُ فِیهَا إِلَّا نَبِیٌّ فَقِیرٌ أَوْ شَهِیدٌ فَقِیرٌ أَوْ مُؤْمِنٌ فَقِیرٌ.

قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام لِلْحَسَنِ علیه السلام: لَا تَلُمْ إِنْسَاناً یَطْلُبُ قُوتَهُ فَمَنْ عَدِمَ قُوتَهُ کَثُرَ خَطَایَاهُ یَا بُنَیَّ الْفَقِیرُ حَقِیرٌ لَا یُسْمَعُ کَلَامُهُ وَ لَا یُعْرَفُ مَقَامُهُ لَوْ کَانَ الْفَقِیرُ صَادِقاً یُسَمُّونَهُ کَاذِباً وَ لَوْ کَانَ زَاهِداً یُسَمُّونَهُ جَاهِلًا یَا بُنَیَّ مَنِ ابْتُلِیَ بِالْفَقْرِ

ابْتُلِیَ بِأَرْبَعِ خِصَالٍ بِالضَّعْفِ فِی یَقِینِهِ وَ النُّقْصَانِ فِی عَقْلِهِ وَ الرِّقَّةِ فِی دِینِهِ وَ قِلَّةِ الْحَیَاءِ فِی وَجْهِهِ فَنَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الْفَقْرِ.

وَ قَالَ علیه السلام: الْفَقْرُ مَخْزُونٌ عِنْدَ اللَّهِ بِمَنْزِلَةِ الشَّهَادَةِ یُؤْتِیهِ اللَّهُ مَنْ یَشَاءُ.

عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: مَنْ تَوَفَّرَ حَظُّهُ فِی الدُّنْیَا انْتَقَصَ حَظُّهُ فِی الْآخِرَةِ وَ إِنْ کَانَ کَرِیماً.

وَ قَالَ الْفُقَرَاءُ لِرَسُولِ اللَّهِ إِنَّ الْأَغْنِیَاءَ ذَهَبُوا بِالْجَنَّةِ یَحُجُّونَ وَ یَعْتَمِرُونَ وَ یَتَصَدَّقُونَ وَ لَا نَقْدِرُ عَلَیْهِ فَقَالَ علیه السلام إِنَّ مَنْ صَبَرَ وَ احْتَسَبَ مِنْکُمْ تَکُنْ لَهُ ثَلَاثُ خِصَالٍ لَیْسَ لِلْأَغْنِیَاءِ أَحَدُهَا أَنَّ فِی الْجَنَّةِ غُرَفاً یَنْظُرُ إِلَیْهَا أَهْلُ الْجَنَّةِ کَمَا یَنْظُرُ أَهْلُ الْأَرْضِ إِلَی نُجُومِ السَّمَاءِ لَا یَدْخُلُهَا إِلَّا نَبِیٌّ فَقِیرٌ أَوْ شَهِیدٌ فَقِیرٌ أَوْ مُؤْمِنٌ فَقِیرٌ وَ ثَانِیهَا یَدْخُلُ الْفُقَرَاءُ الْجَنَّةَ قَبْلَ الْأَغْنِیَاءِ بِخَمْسِمِائَةِ عَامٍ وَ ثَالِثُهَا إِذَا قَالَ الْغَنِیُّ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ قَالَ الْفَقِیرُ مِثْلَ ذَلِکَ لَمْ یَلْحَقِ الْغَنِیُّ الْفَقِیرَ وَ إِنْ أَنْفَقَ فِیهَا عَشَرَةَ آلَافِ دِرْهَمٍ وَ کَذَلِکَ أَعْمَالُ الْبِرِّ کُلُّهَا فَقَالُوا رَضِینَا.

عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِکٍ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: یَقُومُ فُقَرَاءُ أُمَّتِی یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ ثِیَابُهُمْ خُضْرٌ وَ شُعُورُهُمْ مَنْسُوجَةٌ بِالدُّرِّ وَ الْیَاقُوتِ وَ بِأَیْدِیهِمْ قُضْبَانٌ مِنْ نُورٍ یَخْطُبُونَ عَلَی الْمَنَابِرِ فَیَمُرُّ عَلَیْهِمُ الْأَنْبِیَاءُ فَیَقُولُونَ هَؤُلَاءِ مِنَ الْمَلَائِکَةِ وَ تَقُولُ الْمَلَائِکَةُ هَؤُلَاءِ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ فَیَقُولُونَ نَحْنُ لَا مَلَائِکَةٌ وَ لَا أَنْبِیَاءُ بَلْ نَفَرٌ مِنْ فُقَرَاءِ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله فَیَقُولُونَ بِمَا نِلْتُمْ هَذِهِ الْکَرَامَةَ فَیَقُولُونَ لَمْ یَکُنْ أَعْمَالُنَا شدیدا [شَدِیدَةً] وَ لَمْ نَصُمِ الدَّهْرَ وَ لَمْ نَقُمِ اللَّیْلَ وَ لَکِنْ أَقَمْنَا عَلَی الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ وَ إِذَا سَمِعْنَا ذِکْرَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله فَاضَتْ دُمُوعُنَا عَلَی خُدُودِنَا.

عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: کَلَّمَنِی رَبِّی فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ إِذَا أَحْبَبْتُ عَبْداً أَجْعَلُ مَعَهُ ثَلَاثَةَ أَشْیَاءَ قَلْبَهُ حَزِیناً وَ بَدَنَهُ سَقِیماً وَ یَدَهُ خَالِیَةً عَنْ حُطَامِ الدُّنْیَا وَ إِذَا أَبْغَضْتُ عَبْداً أَجْعَلُ مَعَهُ ثَلَاثَةَ أَشْیَاءَ قَلْبَهُ مَسْرُوراً وَ بَدَنَهُ صَحِیحاً وَ یَدَهُ مَمْلُوَّةً مِنْ حُطَامِ الدُّنْیَا.

قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: مَنْ جَاعَ أَوِ احْتَاجَ فَکَتَمَهُ النَّاسَ وَ أَفْشَاهُ إِلَی اللَّهِ کَانَ حَقّاً عَلَی اللَّهِ أَنْ یَرْزُقَهُ رِزْقَ سَنَةٍ مِنَ الْحَلَالِ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: اللَّهُمَّ أَحْیِنِی مِسْکِیناً وَ أَمِتْنِی مِسْکِیناً وَ احْشُرْنِی فِی زُمْرَةِ الْمَسَاکِینِ.

وَ قَالَ علیه السلام: الْفُقَرَاءُ مُلُوکُ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ النَّاسُ کُلُّهُمْ مُشْتَاقُونَ إِلَی الْجَنَّةِ وَ الْجَنَّةُ مُشْتَاقَةٌ إِلَی الْفُقَرَاءِ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: الْفَقْرُ فَخْرِی‌⁽¹⁾.

قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: مَنِ اسْتَذَلَّ مُؤْمِناً أَوْ مُؤْمِنَةً أَوْ حَقَّرَهُ لِفَقْرِهِ وَ قِلَّةِ ذَاتِ یَدِهِ شَهَرَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ ثُمَّ یَفْضَحُهُ.

قَالَ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام: إِنَّ الْأَنْبِیَاءَ وَ أَوْلَادَ الْأَنْبِیَاءِ وَ أَتْبَاعَ الْأَنْبِیَاءِ خُصُّوا بِثَلَاثِ خِصَالٍ السُّقْمِ فِی الْأَبْدَانِ وَ خَوْفِ السُّلْطَانِ وَ الْفَقْرِ.

رُوِیَ: أَنَّ أَحَداً مِنَ الصَّحَابَةِ شَکَا إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله عَنِ الْفَقْرِ وَ السُّقْمِ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فَإِذَا أَصْبَحْتَ وَ أَمْسَیْتَ فَقُلْ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ تَوَکَّلْتُ عَلَی الْحَیِّ الَّذِی لَا یَمُوتُ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَمْ یَتَّخِذْ وَلَداً وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ شَرِیکٌ فِی الْمُلْکِ قَالَ فَوَ اللَّهِ مَا قُلْتُهُ إِلَّا أَیَّاماً حَتَّی أَذْهَبَ عَنِّی الْفَقْرَ وَ السُّقْمَ.

وَ قَالَ علیه السلام: الْفَقْرُ شَیْنٌ عِنْدَ النَّاسِ وَ زَیْنٌ عِنْدَ اللَّهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ.

عَنْ عُبَیْدٍ الْبَصْرِیِّ یَرْفَعُهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یَا عَلِیُّ إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ الْفَقْرَ أَمَانَةً عِنْدَ خَلْقِهِ فَمَنْ سَتَرَهُ کَانَ کَالصَّائِمِ الْقَائِمِ وَ مَنْ أَفْشَاهُ إِلَی مَنْ یَقْدِرُ عَلَی قَضَاءِ حَاجَتِهِ فَلَمْ یَفْعَلْ فَقَدْ قَتَلَهُ أَمَا إِنَّهُ مَا قَتَلَهُ بِسَیْفٍ وَ لَا رُمْحٍ وَ لَکِنْ بِمَا أَنْکَی مِنْ قَلْبِهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]جامع الاخبار: از پیامبر صلی الله علیه و آله پرسیدند: فقر چیست؟ فرمود: گنجی از گنج‌های الهی است. بار دیگر پرسیدند: ای رسول خدا فقر چیست؟ فرمود: کرامتی الهی است. برای بار سوم پرسیدند: فقر چیست؟ حضرت صلی الله و آله فرمود: فقر چیزی است که خداوند جز به پیامبری فرستاده شده و یا مومنی که نزد او عزتی داشته باشد، ارزانی نمی‌دارد.

امیر المومنین علیه السلام به امام حسن علیه السلام فرمود: کسی را که در طلب قوتی است، سرزنش مکن. کسی که قوتی ندارد، خطاهایش زیاد شود. فرزندم، فقیر خوار و حقیر است، نه سخنش شنیده می‌شود ونه مقام و منزلتش شناخته می‌گردد. اگر فقیر راستگو باشد، دروغگویش می‌خوانند و اگر زاهد باشد، نادان خطابش می‌کنند، فرزندم، هر کس مبتلا به فقر شود چهار ویژگی در او راه می‌یابد: ضعف در یقین؛ کاستی در عقل؛ سستی در دین؛ اندک بودن شرم وحیا در چهره. و پناه می‌بریم به خدا از فقر.

فقیران نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله شکایت بردند: ثروتمندان به بهشت می‌روند، حج و عمره به جا آورده و صدقه می‌دهند و ما قدرت چنین کاری نداریم. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس صبر پیشه کند و از خداوند پاداش خیر بخواهد، سه ویژگی خواهد داشت که ثروتمندان از آن بی‌بهره‌اند: اول: در بهشت خانه‌هایی از یاقوت سرخ است که بهشتیان به آن نگاه می‌کنند، همانطور که زمینیان به ستارگان آسمان چشم می‌دوزند، جز پیامبر فقیر و یا شهید فقیر و یا مومن فقیر در آن راه نمی‌یابند. دوم: فقرا پانصد سال زودتر از ثروتمندان وارد بهشت می‌شوند. سوم: اگر ثروتمند «سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ» و فقیر نیز این ذکر را بگوید، ثروتمند به پاداشی که به فقیر می‌رسد، دست نمی‌یابد گرچه ده‌ها هزار درهم انفاق کند، دیگر اعمال خیر نیز به همین صورت است. فقیران گفتند: راضی شدیم.

ابوهریره از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل کرد: خداوند با من سخن گفت و فرمود: ای محمد، هرگاه من بنده‌ای را دوست‌داشته باشم، سه ویژگی به وی ارزانی می‌نمایم: قلبی اندوهگین، بدنی بیمار و دستی خالی از بهره دنیا. و هرگاه از بنده‌ای به خشم آیم سه چیز به وی عطا می‌نمایم: قلبی شاد، بدنی سالم و دستی پر از بهره دنیا.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس گرسنه و یا نیازمند شود و آن را از مردم پنهان ساخته و تنها نزد خدا فاش سازد، بر خداوند است که رزقی معادل یک سال روزی حلال به وی عطا کند.

و فرمود: فقر پیش مردم زبونی است و روز قیامت پیش خدا زینت است.

**[ترجمه]

«59»

محص، [التمحیص] عَنِ الْمُفَضَّلِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: کُلَّمَا ازْدَادَ الْعَبْدُ إِیمَاناً ازْدَادَ ضِیقاً فِی مَعِیشَتِهِ.

**[ترجمه]تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: هرچه بر ایمان بنده افزوده شود، زندگی بر او تنگ‌تر می‌گردد.

**[ترجمه]

«60»

محص، [التمحیص] عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ: أَکْرَمُ مَا یَکُونُ

الْعَبْدُ إِلَی اللَّهِ أَنْ یَطْلُبَ دِرْهَماً فَلَا یَقْدِرَ عَلَیْهِ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سِنَانٍ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام هَذَا الْکَلَامَ وَ عِنْدِی مِائَةُ أَلْفٍ وَ أَنَا الْیَوْمَ مَا أَمْلِکُ دِرْهَماً.

**[ترجمه]تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: گرامی‌ترین بنده در نزد خداوند آن کسی است که هر گاه درهمی بخواهد نتواند آن را بدست آورد، عبد اللَّه گوید: هنگامی که امام این بیان را فرمودند من صد هزار درهم داشتم ولی اکنون یک درهم ندارم.

**[ترجمه]

«61»

محص، [التمحیص] عَنْ عَبَّادِ بْنِ صُهَیْبٍ قَالَ سَمِعْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ علیهما السلام یَقُولُ: قَالَ اللَّهُ تَعَالَی لَوْ لَا أَنَّنِی أَسْتَحْیِی مِنْ عَبْدِیَ الْمُؤْمِنِ مَا تَرَکْتُ لَهُ خِرْقَةً یَتَوَارَی بِهَا إِلَّا أَنَّ الْعَبْدَ إِذَا تَکَامَلَ فِیهِ الْإِیمَانُ ابْتَلَیْتُهُ فِی قُوتِهِ فَإِنْ جَزَعَ رَدَدْتُ عَلَیْهِ قُوتَهُ وَ إِنْ صَبَرَ بَاهَیْتُ بِهِ مَلَائِکَتِی فَذَاکَ الَّذِی تُشِیرُ إِلَیْهِ الْمَلَائِکَةُ بِالْأَصَابِعِ.

**[ترجمه]تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: خدای متعال می‌فرماید: سوگند به جلال و شکوه خود، اگر از بنده مؤمنم شرم نمی‌کردم، پاره رختی که بدنش را با آن بپوشاند، برایش باقی نمی‌گذاشتم، و من هر گاه بخواهم ایمان بنده خود را کامل کنم، او را به تنگدستی و بیماری مبتلا می‌سازم [پس اگر بی‌تابی نمود، نیرویش را به وی باز می‌گردانم ] و اگر صبر کرد، به وسیله او بر فرشتگانم فخر می‌کنم وآن بنده است که فرشتگان او را با اشاره انگشتان خود به همدیگر نشان می­دهند.

**[ترجمه]

«62»

محص، [التمحیص] عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: وُکِلَ الرِّزْقُ بِالْحُمْقِ وَ وُکِلَ الْحِرْمَانُ بِالْعَقْلِ وَ وُکِلَ الْبَلَاءُ بِالصَّبْرِ.

**[ترجمه]تمحیص: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: روزی با حماقت، محرومیت به عقل و بلا به صبر روزی بستگی پیدا کرده‌اند و به هم ارتباط دارند.

**[ترجمه]

«63»

محص، [التمحیص] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَنِ اسْتَذَلَّ مُؤْمِناً لِقِلَّةِ ذَاتِ یَدِهِ شَهَرَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَلَی رُءُوسِ الْخَلَائِقِ لَا مَحَالَةَ.

**[ترجمه]تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس مؤمنی را به خاطر تهی‌دستی‌اش خوار بشمارد، خداوند قطعا روز قیامت او را به مردم نشان می‌دهد و رسوایش می‌کند.

**[ترجمه]

«64»

محص، [التمحیص] عَنِ ابْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْمَصَائِبُ مِنَحٌ مِنَ اللَّهِ وَ الْفَقْرُ عِنْدَ اللَّهِ مِثْلُ الشَّهَادَةِ وَ لَا یُعْطِیهِ مِنْ عِبَادِهِ إِلَّا مَنْ أَحَبَّ.

**[ترجمه]تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: مصیبت‌ها بخشش های الهی هستند، و فقر نزد خداوند جایگاه شهادت را دارد و جز به بندگان محبوبش عطا نمی‌کند.

**[ترجمه]

«65»

محص، [التمحیص] عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَفَّانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ لَیَعْتَذِرُ إِلَی عَبْدِهِ الْمُؤْمِنِ الْمُحْتَاجِ کَانَ فِی الدُّنْیَا کَمَا یَعْتَذِرُ الْأَخُ إِلَی أَخِیهِ فَیَقُولُ لَا وَ عِزَّتِی مَا أَفْقَرْتُکَ لِهَوَانٍ بِکَ عَلَیَّ فَارْفَعْ هَذَا الْغِطَاءَ فَانْظُرْ مَا عَوَّضْتُکَ مِنَ الدُّنْیَا فَیَکْشِفُ فَیَنْظُرُ مَا عَوَّضَهُ اللَّهُ مِنَ الدُّنْیَا فَیَقُولُ مَا یَضُرُّنِی مَا مَنَعْتَنِی مَعَ مَا عَوَّضْتَنِی.

**[ترجمه]تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند روز قیامت از بنده مومن و فقیر خود عذرخواهی می‌کند، همانطور که برادر از برادر عذرخواهی می‌نماید، و می‌فرماید: به عزت و جلالم سوگند، تو را در دنیا فقیر نساختم چون نزد من خوار وکوچک بوده ای ، این پرده را کنار زن و ببین در عوض مال دنیا چه چیز به تو عطا نموده‌ام. پس پرده را کنار زده و عوض آنچه را که خداوند در دنیا به وی نداده است، می‌بیند و می‌گوید: با وجود آنچه که در این دنیا به من عطا فرموده‌ای، آنچه را که در دنیا از آن بی‌بهره بوده‌ام به من ضرر نرسانده است.

**[ترجمه]

«66»

محص، [التمحیص] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: وَ اللَّهُ مَا اعْتَذَرَ إِلَی مَلَکٍ مُقَرَّبٍ وَ لَا نَبِیٍّ مُرْسَلٍ إِلَّا إِلَی فُقَرَاءِ شِیعَتِنَا قِیلَ لَهُ وَ کَیْفَ یَعْتَذِرُ إِلَیْهِمْ قَالَ یُنَادِی مُنَادٍ أَیْنَ فُقَرَاءُ الْمُؤْمِنِینَ فَیَقُومُ عُنُقٌ مِنَ النَّاسِ فَیَتَجَلَّی لَهُمُ الرَّبُّ فَیَقُولُ وَ عِزَّتِی وَ جَلَالِی وَ عُلُوِّی وَ آلَائِی وَ ارْتِفَاعِ مَکَانِی مَا حَبَسْتُ عَنْکُمْ شَهَوَاتِکُمْ فِی دَارِ الدُّنْیَا هَوَاناً بِکُمْ عَلَیَّ وَ لَکِنْ ذَخَرْتُهُ لَکُمْ لِهَذَا الْیَوْمِ أَ مَا تَرَی قَوْلَهُ مَا حَبَسْتُ عَنْکُمْ شَهَوَاتِکُمْ فِی دَارِ الدُّنْیَا اعْتِذَاراً قُومُوا الْیَوْمَ وَ تَصَفَّحُوا وُجُوهَ خَلَائِقِی فَمَنْ وَجَدْتُمْ لَهُ عَلَیْکُمْ مِنَّةً بِشَرْبَةٍ مِنْ مَاءٍ فَکَافُوهُ عَنِّی بِالْجَنَّةِ.

وَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْ لِمُصَاصِ شِیعَتِنَا غَرِّبُوا أَوْ شَرِّقُوا لَنْ تُرْزَقُوا

إِلَّا الْقُوتَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند از هیچ فرشته مقرب و هیچ پیامبر مبعوثی عذر خواهی نمی‌کند جز از شیعیان فقیر ما. به خداوند عرض می‌شود: چگونه از آنان عذرخواهی می‌کنی؟ خداوند می‌فرماید: منادی ندا می‌دهد: مومنان فقیر کجا هستند؟ پس جمعی از مردم بر می‌خیزند، خداوند بر آنان جلوه کرده و می‌فرماید: به عزت و جلالم و به رفعت و موهبت‌ها و بلندی جایگاهم سوگند، خواسته‌های شما را در دنیا از شما دریغ نداشتم چون نزد من کوچک و خوار بوده­ایدبلکه ، آن را ذخیره امروزتان قرار دادم. در عوض نعمت‌هایی که در دنیا به شما عطا نکردم امروز برخیزید و چهره خلایق را ببینید، هر کس به شربت آبی بر شما حق دارد، از طرف من با بهشت پاداش نیکی‌اش را جبران کنید.

**[ترجمه]

«67»

محص، [التمحیص] عَنْ مُبَارَکٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ اللَّهُ إِنِّی لَمْ أُغْنِ الْغَنِیَّ لِکَرَامَةٍ بِهِ عَلَیَّ وَ لَمْ أُفْقِرِ الْفَقِیرَ لِهَوَانٍ بِهِ عَلَیَّ وَ هُوَ مِمَّا ابْتَلَیْتُ بِهِ الْأَغْنِیَاءَ بِالْفُقَرَاءِ وَ لَوْ لَا الْفُقَرَاءُ لَمْ یَسْتَوْجِبِ الْأَغْنِیَاءُ الْجَنَّةَ.

**[ترجمه]تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: من ثروتمند را به خاطر کرامتش نزذ من غنی نساخته و فقیر را برای خواری و ذلتش نزد خود، فقیر نگردانیدم، بلکه فقیران را مایه آزمایش ثروتمندان قرار دادم و اگر فقیران نبودند، ثروتمندان لایق بهشت نمی‌شدند.

**[ترجمه]

«68»

محص، [التمحیص] عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْعَبْدَ الْمُؤْمِنَ الْفَقِیرَ لَیَقُولُ یَا رَبِّ ارْزُقْنِی حَتَّی أَفْعَلَ کَذَا وَ کَذَا مِنَ الْبِرِّ وَ وُجُوهِ الْخَیْرِ فَإِذَا عَلِمَ اللَّهُ ذَلِکَ مِنْهُ کَتَبَ لَهُ مِنَ الْأَجْرِ مِثْلَ مَا یَکْتُبُهُ لَوْ عَمِلَهُ إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ کَرِیمٌ.

**[ترجمه]تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: بنده مومن فقیر می‌گوید: بارالها، به من روزی ده تا من فلان و فلان کار خیر را انجام دهد. هر گاه صداقت او در نزد خداوند معلوم گردد خداوند به اندازه نیت او به وی پاداشی می­دهد که اگر آن عمل را انجام می­داد آن ثواب را بهره­مند میگشت. خداوند بزرگ و بخشنده است.

**[ترجمه]

«69»

محص، [التمحیص] عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَوْ لَا عَبْدِیَ الْمُؤْمِنُ لَعَصَّبْتُ رَأْسَ الْکَافِرِ بِعِصَابَةٍ مِنْ جَوْهَرٍ.

**[ترجمه]تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: اگر به خاطر بنده مؤمن نبود سر کافر را به پارچه‌ای از جواهرات می‌بستم.

**[ترجمه]

«70»

محص، [التمحیص] عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: مَنْ ضُیِّقَ عَلَیْهِ فِی ذَاتِ یَدِهِ فَلَمْ یَظُنَّ أَنَّ ذَلِکَ حُسْنُ نَظَرٍ مِنَ اللَّهِ لَهُ فَقَدْ ضَیَّعَ مَأْمُولًا وَ مَنْ وُسِّعَ عَلَیْهِ فِی ذَاتِ یَدِهِ فَلَمْ یَظُنَّ أَنَّ ذَلِکَ اسْتِدْرَاجٌ مِنَ اللَّهِ فَقَدْ أَمِنَ مَخُوفاً.

**[ترجمه]تمحیص: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: : هر کس برایش تنگی در زندگی پیش آمد خیال نکند که مورد عنایت خداوند قرار گرفته است زیرا ممکن است وی آرزویی داشته و به آن نرسیده است و نیز هر کس برای او وسعت زندگی و رفاه پیش آمد، گمان نکند که خداوند می‌خواهد او را مورد مواخذه قرار دهد، زیرا ممکن است خداوند او را از گزندی حفظ کند .

**[ترجمه]

«71»

محص، [التمحیص] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّا نُحِبُّ الْمَالَ وَ أَنْ لَا نُؤْتَی مِنْهُ خَیْرٌ لَنَا إِنَّ عَلِیّاً أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام کَانَ یَقُولُ أَنَا یَعْسُوبُ الْمُؤْمِنِینَ وَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِنَّ أَکْثَرَ الْمَالَ عَدُوٌّ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ یَعْسُوبُ الْمُنَافِقِینَ.

**[ترجمه]تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: ما مال و ثروت را دوست داریم ولی اگر به ما داده نشود برای ما بهتر است، امیر المؤمنین علیه السّلام فرمودند: من یعسوب و امیر مؤمنان می‌باشم و مال زیاد دشمن مؤمنان و امیر منافقان است.

**[ترجمه]

«72»

محص، [التمحیص] عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ أَهْدَی إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله صَاعاً مِنْ رُطَبٍ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِلْخَادِمِ الَّتِی جَاءَتْ بِهِ ادْخُلِی فَانْظُرِی هَلْ تَجِدِینَ فِی الْبَیْتِ قَصْعَةً أَوْ طَبَقاً فَتَأْتِیَنِی بِهِ فَدَخَلَتْ ثُمَّ خَرَجَتْ إِلَیْهِ فَقَالَتْ مَا أَصَبْتُ قَصْعَةً وَ لَا طَبَقاً فَکَنَسَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِثَوْبِهِ مَکَاناً مِنَ الْأَرْضِ ثُمَّ قَالَ لَهَا ضَعِیهِ هَاهُنَا عَلَی الْحَضِیضِ ثُمَّ قَالَ وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ لَوْ کَانَتِ الدُّنْیَا تَعْدِلُ عِنْدَ اللَّهِ مِثْقَالَ جَنَاحِ بَعُوضَةٍ مَا أَعْطَی کَافِراً وَ لَا مُنَافِقاً مِنْهَا شَیْئاً.

**[ترجمه]تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: یکی از انصار ظرف خرمایی نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آورد. حضرت به خادمی که خرما را آورده بود، فرمود: داخل شو و ببین در خانه کاسه بزرگ و یا ظرفی می‌بینی، آن را بیاور. کنیز وارد خانه شده و سپس خارج شد و گفت: هیچ قدح و ظرفی ندیدم. رسول خدا صلی الله علیه و آله با لباس خود گوشه‌ای از زمین را جارو زد، سپس به کنیز فرمود: خرما را همین‌جا روی زمین بگذار. آنگاه فرمود: سوگند به کسی که جانم در دست اوست، اگر دنیا به اندازه بال مگسی نزد خدا ارزش داشت، کافر و منافق هیچ بهره‌ای از آن نداشتند.

**[ترجمه]

«73»

محص، [التمحیص] عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یَا دُنْیَا تَمَرَّرِی عَلَی عَبْدِیَ الْمُؤْمِنِ بِأَنْوَاعِ الْبَلَاءِ وَ ضَیِّقِی عَلَیْهِ فِی الْمَعِیشَةِ وَ لَا تَحْلَوْلِی فَیَرْکَنَ إِلَیْکِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تمحیص: امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: خدای عز و جل می‌فرماید: ای دنیا، با انواع بلاها بر بنده مومن من بگذر و بر معیشت او سخت گیر و زندگی را بر او شیرین مگیر تا به تو تکیه نکند. - . تمرری یعنی یکبار بگذر، ولاتحلولی: شیرین مشو، از احلیلاء. -

**[ترجمه]

«74»

محص، [التمحیص] عَنِ ابْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَوْ لَا کَثْرَةُ إِلْحَاحِ الْمُؤْمِنِ فِی الرِّزْقِ لَضُیِّقَ عَلَیْهِ مِنَ الرِّزْقِ أَکْثَرَ مِمَّا هُوَ فِیهِ.

**[ترجمه]تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: اگر اصرار زیاد مومن برای گشایش روزی نباشد، خداوند بیشتر از این زندگی را بر او تنگ می‌گرفت.

**[ترجمه]

«75»

محص، [التمحیص] عَنِ الْمُفَضَّلِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: لَوْ لَا إِلْحَاحُ هَذِهِ الشِّیعَةِ عَلَی اللَّهِ فِی طَلَبِ الرِّزْقِ لَنَقَلَهُمْ مِنَ الْحَالِ الَّتِی هُمْ عَلَیْهَا إِلَی مَا هُوَ أَضْیَقُ.

**[ترجمه]تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: اگر اصرار این شیعیان برای گشایش روزی به درگاه خداوند نبود، به شرایطی سخت‌تر از آنچه در آنند دچار می‌شدند.

**[ترجمه]

«76»

محص، [التمحیص] عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: الْفَقْرُ أَزْیَنُ عَلَی الْمُؤْمِنِ مِنَ الْعِذَارِ عَلَی خَدِّ الْفَرَسِ وَ إِنَّ آخِرَ الْأَنْبِیَاءِ دُخُولًا إِلَی الْجَنَّةِ سُلَیْمَانُ وَ ذَلِکَ لِمَا أُعْطِیَ مِنَ الدُّنْیَا.

**[ترجمه]تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: فقر بر چهره مومن، از دنباله لگام بر گونه اسب زیباتر است، آخرین پیامبری که وارد بهشت می شود سلیمان علیه السلام است چرا که مال دنیا به وی عطا شد .

**[ترجمه]

«77»

محص، [التمحیص] عَنِ ابْنِ دَرَّاجٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا سَدَّ اللَّهُ عَلَی مُؤْمِنٍ بَابَ رِزْقٍ إِلَّا فَتَحَ اللَّهُ لَهُ خَیْراً مِنْهُ قَالَ ابْنُ أَبِی عُمَیْرٍ لَیْسَ یَعْنِی بِخَیْرٍ مِنْهُ أَکْثَرَ مِنْهُ وَ لَکِنْ یَعْنِی إِنْ کَانَ أَقَلَّ فَهُوَ خَیْرٌ لَهُ.

**[ترجمه]تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: هیچ درب روزی بر روی بسته نشد مگر اینکه خداوند بهتر از آن بر وی گشود، ابن ابی عمر می‌گوید: منظور از روزی بهتر، روزی بیشتر نیست، اما به این معناست که گرچه کمتر است اما برای او بهتر می‌باشد.

**[ترجمه]

«78»

محص، [التمحیص] عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ حَقَّرَ مُؤْمِناً مِسْکِیناً لَمْ یَزَلِ اللَّهُ لَهُ حَاقِراً مَاقِتاً حَتَّی یَرْجِعَ عَنْ مَحْقَرَتِهِ إِیَّاهُ.

**[ترجمه]تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس مومن فقیری را تحقیر نماید، خداوند بر او خشمگین بوده و وی را کوچک می­شمارد تا زمانی که از تحقیر خود باز گردد.

**[ترجمه]

«79»

محص، [التمحیص] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ لَیُعْطِی الدُّنْیَا مَنْ یُحِبُّ وَ یُبْغِضُ وَ لَا یُعْطِی الْآخِرَةَ إِلَّا مَنْ یُحِبُّ وَ إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَیَسْأَلُ رَبَّهُ مَوْضِعَ سَوْطٍ فِی الدُّنْیَا فَلَا یُعْطِیهِ وَ یَسْأَلُهُ الْآخِرَةَ فَیُعْطِیهِ مَا شَاءَ وَ یُعْطِی الْکَافِرَ فِی الدُّنْیَا قَبْلَ أَنْ یَسْأَلَهُ مَا شَاءَ وَ یَسْأَلُهُ مَوْضِعَ سَوْطٍ فِی الْآخِرَةِ فَلَا یُعْطِیهِ شَیْئاً.

**[ترجمه]تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: بی‌شک خدای متعال دنیا را هم به کسانی که دوست دارد عطا می‌کند و هم به کسانی که دشمن می‌دارد؛ اما آخرت را تنها به کسانی عطا می‌فرماید که آنان را دوست دارد. مؤمن از خداوند جایی در زمین به اندازه تازیانه می‌خواهد ولی خداوند به او نمی‌دهد و هر چه بخواهد به وی داده می‌شود. کافر در دنیا پیش از آنکه درخواست کند هر چه بخواهد به وی عطا می‌شود اما در آخرت حتی اگر به اندازه تازیانه می‌خواهد، به وی داده نمی شود.

**[ترجمه]

«80»

محص، [التمحیص] عَنْ حُمْرَانَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ هَذِهِ الدُّنْیَا یُعْطَاهَا الْبَرُّ وَ الْفَاجِرُ وَ إِنَّ هَذَا الدِّینَ دِینٌ لَا یُعْطِیهِ اللَّهُ إِلَّا خَاصَّتَهُ.

**[ترجمه]تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: این دنیا به نیکوکار و بدکار داده می‌شود اما این دین، دینی است که خداوند جز به خواص خود عطا نمی‌فرماید.

**[ترجمه]

«81»

محص، [التمحیص] عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْفَقْرَ مَخْزُونٌ عِنْدَ اللَّهِ لَا یَبْتَلِی بِهِ إِلَّا مَنْ أَحَبَّ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ ثُمَّ قَالَ إِنَّ اللَّهَ یُعْطِی

الدُّنْیَا مَنْ أَحَبَّ وَ مَنْ أَبْغَضَ وَ لَا یُعْطِی دِینَهُ إِلَّا مَنْ أَحَبَّ.

**[ترجمه]تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: فقر در خزانه الهی محفوظ است و جز به مومنانی که دوست دارد، نمی‌بخشد. سپس فرمود: خداوند دنیا را به هر که دوست دارد و هر که دشمن می‌شمارد، عطا می‌کند، اما دینش را تنها به کسی اختصاص می‌دهد که دوستش دارد.

**[ترجمه]

«82»

دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ، قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: لَوْ لَا ثَلَاثَةٌ فِی ابْنِ آدَمَ مَا طَأْطَأَ رَأْسَهُ شَیْ‌ءٌ الْمَرَضُ وَ الْمَوْتُ وَ الْفَقْرُ وَ کُلُّهُنَّ فِیهِ وَ إِنَّهُ لَمَعَهُنَّ لَوَثَّابٌ.

**[ترجمه]دعوات راوندی: رسو خدا صلی الله علیه و آله فرمود: اگر سه ویژگی در بنی آدم نبود، در مقابل هیچ چیز سر فرو نمی‌آورد: بیماری و مرگ و فقر. همه این ویژگی‌ها در وجود اوست و با وجود این بسیار گستاخ است .

**[ترجمه]

«83»

نهج، [نهج البلاغة] قَالَ علیه السلام: الْغِنَی فِی الْغُرْبَةِ وَطَنٌ وَ الْفَقْرُ فِی الْوَطَنِ غُرْبَةٌ⁽¹⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: الْفَقْرُ یُخْرِسُ الْفَطِنَ عَنْ حُجَّتِهِ وَ الْمُقِلُّ غَرِیبٌ فِی بَلْدَتِهِ‌⁽²⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: الْفَقْرُ الْمَوْتُ الْأَکْبَرُ⁽³⁾.

وَ قَالَ علیه السلام لِابْنِهِ مُحَمَّدٍ: یَا بُنَیَّ إِنِّی أَخَافُ عَلَیْکَ الْفَقْرَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنْهُ فَإِنَّ الْفَقْرَ مَنْقَصَةٌ لِلدِّینِ وَ مَدْهَشَةٌ لِلْعَقْلِ دَاعِیَةٌ لِلْمَقْتِ‌⁽⁴⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: الْعَفَافُ زِینَةُ الْفَقْرِ وَ الشُّکْرُ زِینَةُ الْغِنَی‌⁽⁵⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: أَلَا وَ إِنَّ مِنَ الْبَلَاءِ الْفَاقَةَ وَ أَشَدُّ مِنَ الْفَاقَةِ مَرَضُ الْبَدَنِ وَ أَشَدُّ مِنْ مَرَضِ الْبَدَنِ مَرَضُ الْقَلْبِ أَلَا وَ إِنَّ مِنَ النِّعَمِ سَعَةَ الْمَالِ وَ أَفْضَلُ مِنْ سَعَةِ الْمَالِ صِحَّةُ الْبَدَنِ وَ أَفْضَلُ مِنْ صِحَّةِ الْبَدَنِ تَقْوَی الْقَلْبِ‌⁽⁶⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: الْغِنَی وَ الْفَقْرُ بَعْدَ الْعَرْضِ عَلَی اللَّهِ سُبْحَانَهُ‌⁽⁷⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: امبرالمومنین علیه السلام فرمود: غربت، برای ثروتمند وطن؛ و وطن برای فقیر غربت است. - . نهج البلاغه 2: 156 -

-. نیز فرمود: فقر، آدم باهوش را لال می‌کند و برهانش را از وی می‌گیرد، و آدم نیازمند در شهرش غریب است. - . نهج البلاغه 2: 144

**[ترجمه]

«84»

کَنْزُ الْکَرَاجُکِیِّ،: قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ اعْلَمْ أَیْ بُنَیَّ إِنِّی قَدْ ذُقْتُ الصَّبِرَ وَ أَنْوَاعَ الْمُرِّ فَلَمْ أَرَ أَمَرَّ مِنَ الْفَقْرِ فَإِنِ افْتَقَرْتَ یَوْماً فَاجْعَلْ فَقْرَکَ بَیْنَکَ وَ بَیْنَ اللَّهِ

وَ لَا تُحَدِّثِ النَّاسَ بِفَقْرِکَ فَتَهُونَ عَلَیْهِمْ ثُمَّ سَلْ فِی النَّاسِ هَلْ مِنْ أَحَدٍ دَعَا اللَّهَ فَلَمْ یُجِبْهُ أَوْ سَأَلَهُ فَلَمْ یُعْطِهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کنز الفوائد کراجکی: لقمان به پسرش گفت: بدان پسرم، من صبر و همه تلخی‌ها را چشیده‌ام، اما تلخ‌تر از فقر نیافتم. پس اگر روزی فقیر شدی، فقر خود را بین خود و خدای خود حفظ کن، و فقرت را نزد مردم باز گو مکن که نزد آنان خوار می شوی. بگذار این وضع بین شما و خدا باشد زیرا اگر اظهار کنی نزد آنها خوار می‌کردی، و بعد از مردم سؤال کن و بنگر آیا کسی بوده که از خداوند درخواستی کرده باشد و پرودگار خواسته اورا اجابت نکرده باشد؟یا چیزی بخواهد و خدا به او ندهد. - . کنز کراجکی: 214 -

**[ترجمه]

«85»

عِدَّةُ الدَّاعِی قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: الْفَقْرُ خَیْرٌ لِلْمُؤْمِنِ مِنْ حَسَدِ الْجِیرَانِ وَ جَوْرِ السُّلْطَانِ وَ تَمَلُّقِ الْإِخْوَانِ.

وَ رَوَی حَسَّانُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ رَجُلًا فَقِیراً أَتَی رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ عِنْدَهُ رَجُلٌ غَنِیٌّ فَکَفَّ ثِیَابَهُ وَ تَبَاعَدَ عَنْهُ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ مَا حَمَلَکَ عَلَی مَا صَنَعْتَ أَ خَشِیتَ أَنْ یَلْصَقَ فَقْرُهُ بِکَ أَوْ یَلْصَقَ غِنَاکَ بِهِ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَمَّا إِذَا قُلْتَ هَذَا فَلَهُ نِصْفُ مَالِی قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله لِلْفَقِیرِ أَ تَقْبَلُ مِنْهُ قَالَ لَا قَالَ وَ لِمَ قَالَ أَخَافُ أَنْ یَدْخُلَنِی مَا دَخَلَهُ.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: فِی الْإِنْجِیلِ أَنَّ عِیسَی علیه السلام قَالَ اللَّهُمَّ ارْزُقْنِی غُدْوَةً رَغِیفاً مِنْ شَعِیرٍ وَ عَشِیَّةً رَغِیفاً مِنْ شَعِیرٍ وَ لَا تَرْزُقْنِی فَوْقَ ذَلِکَ فَأَطْغَی‌⁽²⁾.

وَ عَنِ الصَّادِقِینَ علیهم السلام: مَنْ کَثُرَ اشْتِبَاکُهُ بِالدُّنْیَا کَانَ أَشَدَّ لِحَسْرَتِهِ عِنْدَ فِرَاقِهَا.

وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: تَخَفَّفُوا تَلْحَقُوا فَإِنَّمَا یُنْتَظَرُ بِأَوَّلِکُمْ آخِرُکُمْ وَ تَحَسَّرَ سَلْمَانُ الْفَارِسِیُّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ عِنْدَ مَوْتِهِ فَقِیلَ لَهُ عَلَامَ تَأَسُّفُکَ یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ قَالَ لَیْسَ تَأَسُّفِی عَلَی الدُّنْیَا وَ لَکِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَهِدَ إِلَیْنَا وَ قَالَ لِیَکُنْ بُلْغَةُ أَحَدِکُمْ کَزَادِ الرَّاکِبِ وَ أَخَافُ أَنْ نَکُونَ قَدْ جَاوَزْنَا أَمْرَهُ وَ حَوْلِی هَذِهِ الْأَسَاوِدُ وَ أَشَارَ إِلَی مَا فِی بَیْتِهِ وَ قَالَ هُوَ دَسْتٌ وَ سَیْفٌ وَ جَفْنَةٌ.

وَ قَالَ أَبُو ذَرٍّ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَیْهِ: یَا رَسُولَ اللَّهِ الْخَائِفُونَ الْخَاشِعُونَ الْمُتَوَاضِعُونَ الذَّاکِرُونَ اللَّهَ کَثِیراً یَسْبِقُونَ النَّاسَ إِلَی الْجَنَّةِ قَالَ لَا وَ لَکِنَّ فُقَرَاءَ الْمُؤْمِنِینَ یَأْتُونَ فَیَتَخَطَّوْنَ رِقَابَ النَّاسِ فَیَقُولُ لَهُمْ خَزَنَةُ الْجَنَّةِ کَمَا أَنْتُمْ حَتَّی تُحَاسَبُوا فَیَقُولُونَ بِمَ نُحَاسَبُ فَوَ اللَّهِ مَا مَلَکْنَا فَنَجُورَ وَ نَعْدِلَ وَ لَا أُفِیضَ عَلَیْنَا فَنَقْبِضَ

وَ نَبْسُطَ وَ لَکِنْ عَبَدْنَا رَبَّنَا حَتَّی أَتَانَا الْیَقِینُ‌⁽¹⁾.

وَ فِیمَا أَوْحَی اللَّهُ إِلَی مُوسَی علیه السلام: إِذَا رَأَیْتَ الْفَقْرَ مُقْبِلًا فَقُلْ مَرْحَباً بِشِعَارِ الصَّالِحِینَ وَ إِذَا رَأَیْتَ الْغِنَی مُقْبِلًا فَقُلْ ذَنْبٌ عُجِّلَتْ عُقُوبَتُهُ‌⁽²⁾.

وَ قَالَ عِیسَی علیه السلام: خَادِمِی یَدَایَ وَ دَابَّتِی رِجْلَایَ وَ فِرَاشِیَ الْأَرْضُ وَ وِسَادِیَ الْحَجَرُ وَ دِفْئِی فِی الشِّتَاءِ مَشَارِقُ الْأَرْضِ‌⁽³⁾

وَ سِرَاجِی بِاللَّیْلِ الْقَمَرُ وَ إِدَامِیَ الْجُوعُ وَ شِعَارِیَ الْخَوْفُ وَ لِبَاسِیَ الصُّوفُ وَ فَاکِهَتِی وَ رَیْحَانَتِی مَا أَنْبَتَتِ الْأَرْضُ لِلْوُحُوشِ وَ الْأَنْعَامِ أَبِیتُ وَ لَیْسَ لِی شَیْ‌ءٌ وَ أُصْبِحُ وَ لَیْسَ لِی شَیْ‌ءٌ وَ لَیْسَ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ أَحَدٌ أَغْنَی مِنِّی.

وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَیَعْتَذِرُ إِلَی عَبْدِهِ الْمُحْوِجِ کَانَ فِی الدُّنْیَا کَمَا یَعْتَذِرُ الْأَخُ إِلَی أَخِیهِ فَیَقُولُ وَ عِزَّتِی مَا أَفْقَرْتُکَ لِهَوَانٍ کَانَ بِکَ عَلَیَّ فَارْفَعْ هَذَا الْغِطَاءَ فَانْظُرْ مَا عَوَّضْتُکَ مِنَ الدُّنْیَا فَیَکْشِفُ فَیَنْظُرُ مَا عَوَّضَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنَ الدُّنْیَا فَیَقُولُ مَا ضَرَّنِی یَا رَبِّ مَا زَوَیْتَ عَنِّی مَعَ مَا عَوَّضْتَنِی‌⁽⁴⁾.

وَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِعِیسَی علیه السلام: إِنِّی وَهَبْتُ لَکَ الْمَسَاکِینَ وَ رَحْمَتَهُمْ تُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَکَ یَرْضَوْنَ بِکَ إِمَاماً وَ قَائِداً وَ تَرْضَی بِهِمْ صَحَابَةً وَ تَبَعاً وَ هُمَا خَلْقَانِ مَنْ لَقِیَنِی بِهِمَا لَقِیَنِی بِأَزْکَی الْأَعْمَالِ وَ أَحَبِّهَا إِلَیَّ.

وَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: الْفَقْرُ فَخْرِی وَ بِهِ أَفْتَخِرُ.

وَ قَالَ عِیسَی علیه السلام: بِحَقٍّ أَقُولُ لَکُمْ إِنَّ أَکْنَافَ السَّمَاءِ لَخَالِیَةٌ مِنَ الْأَغْنِیَاءِ وَ لَدُخُولُ جَمَلٍ فِی سَمِّ الْخِیَاطِ أَیْسَرُ مِنْ دُخُولِ غَنِیٍّ الْجَنَّةَ.

وَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: اطَّلَعْتُ عَلَی الْجَنَّةِ فَوَجَدْتُ أَکْثَرَ أَهْلِهَا الْفُقَرَاءَ وَ الْمَسَاکِینَ

وَ إِذَا لَیْسَ فِیهَا أَحَدٌ أَقَلَّ مِنَ الْأَغْنِیَاءِ وَ النِّسَاءِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]امیرالمومنین علیه السلام فرمود: فقر برای مؤمن بهتر از حسادت همسایگان و جور حاکمان و چاپلوسی برادران می‌باشد.

و نیز فرمود: در انجیل آمده است که عیسی علیه السلام فرمود: بارالها، صبح و شام قرص نان جویی به من روزی فرما، و بیش از آن عطا مکن که سرپیچی و طغیان می‌کنم. - . عده الداعی: 83 -

_ امیرالمومنین علیه السلام: سبکبار باشید تا خود را به منزل برسانید، همانا که اولین شما منتظر پیوستن آخرین شما به اوست

سلمان فارسی رضوان اللَّه علیه در هنگام مرگ افسوس می‌خوردند، به او گفته شد چرا افسوس می‌خورید ای بنده خدا، فرمود: من از برای دنیا افسوس نمی‌خورم، من از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله شنیدم به ما فرمودند: زندگی شما باید به اندازه یک سواری که می‌خواهد به جایی برود باشد.

در این هنگام سلمان فرمودند من می‌ترسم از فرمان رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله سرپیچی کرده باشم در حالی که اکنون پیرامون مرا اشیایی گرفته‌اند، و سلمان در به آن چیزهایی که در خانه­اش بود اشاره کرد به شمشیر و غلاف آن و یک رختخواب که در گوشه اطاق بود .

خازنان بهشت به آنها می‌گویند: شما در جای خود قرار گیرید تا به حساب شما رسیدگی شود، آنها می‌گویند: ما را چگونه به حساب می‌کشید به خداوند سوگند ما چیزی در اختیار نداشتیم تا ستم کنیم و یا عدالت داشته باشیم، ما چیزی را مالک نبودیم که آن را بدهیم و یا بخل داشته باشیم، ما خداوند را عبادت کردیم، تا به درجه یقین رسیدیم.

امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند روز قیامت از بنده مومن و فقیر خود عذرخواهی می‌کند، همانطور که برادر از برادر عذرخواهی می‌نماید، و می‌فرماید: به عزت و جلالم سوگند، تو را در دنیا فقیر نساختم چون نزد من خوار وناچیز بودی ، این پرده را کنار بزن و ببین در عوض مال دنیا چه چیز به تو عطا نموده‌ام. پس پرده را کنار زده و عوض آنچه را که خداوند در دنیا به وی نداده است، می‌بیند و می‌گوید: بار خدایا من در دنیا زیانی نکرده‌ام در مقابل آنچه در آخرت به من دادی. - . عده الداعی: 86 -

**[ترجمه]

«86»

کِتَابُ الْإِمَامَةِ وَ التَّبْصِرَةِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: سَائِلُوا الْعُلَمَاءَ وَ خَاطِبُوا الْحُکَمَاءَ وَ جَالِسُوا الْفُقَرَاءَ.

وَ مِنْهُ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَلِیٍّ الْعَلَوِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: طُوبَی لِلْمَسَاکِینِ بِالصَّبْرِ هُمُ الَّذِینَ یَرَوْنَ مَلَکُوتَ السَّمَاوَاتِ.

وَ مِنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُوسَی بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الْفَقْرُ خَیْرٌ مِنَ الْغِنَی إِلَّا مَنْ حَمَلَ فِی مَغْرَمٍ وَ أَعْطَی فِی نَائِبَةٍ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: الْفَقْرُ فَقْرُ الْقَلْبِ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: الْفَقْرُ رَاحَةٌ.

**[ترجمه]کتاب الامامه والتبصره پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: از دانشمندان بپرسید، با حکیمان هم‌کلام و با فقیران هم‌نشین باشید.

**[ترجمه]

باب 95 الغنی و الکفاف

الآیات

المؤمنون: أَ یَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَ بَنِینَ نُسارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیْراتِ بَلْ لا یَشْعُرُونَ‌⁽²⁾

العلق: إِنَّ الْإِنْسانَ لَیَطْغی أَنْ رَآهُ اسْتَغْنی إِنَّ إِلی رَبِّکَ الرُّجْعی‌⁽³⁾

التکاثر: أَلْهاکُمُ التَّکاثُرُ إلی قوله ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ.

<meta info="- مومنون: «أَیَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَ بَنِینَ نُسارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیْراتِ بَلْ لا یَشْعُرُونَ* - . مومنون / 55 و 56 -

علق: إِنَّ الْإِنْسانَ لَیَطْغی أَنْ رَآهُ اسْتَغْنی إِنَّ إِلی رَبِّکَ الرُّجْعی‌ - . علق / 6 – 8 - * تکاثر: أَلْهاکُمُ التَّکاثُرُ إلی قوله ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ».

{یا می‌پندارند که آنچه از مال و پسران که بدیشان مدد می‌دهیماز آن روی است که] می‌خواهیم به سودشان در خیرات شتاب ورزیم [نه] بلکه نمی‌فهمند.

علق: {آیه نیامده است} چنین نیست (که شما می‌پندارید) به یقین انسان طغیان می‌کند از اینکه خود را بی‌نیاز ببیند، و به یقین بازگشت (همه) به سوی پروردگار تو است.

تکاثر: {آیه نیامده است} تفاخر به بیشتر داشتن، شما را غافل داشت، تا آنجا که می فرماید: سپس در همان روز است که از نعمتِ [روی زمین] پرسیده خواهید شد.}

**[ترجمه]

تفسیر

أَ یَحْسَبُونَ فی المجمع معناه أ یظن هؤلاء الکفار أن ما نعطیهم و نزیدهم فی الأموال و الأولاد أنما نعطیهم ثوابا و مجازاة لهم علی أعمالهم أو لرضانا عنهم و لکرامتهم علینا لیس الأمر کما یظنون بل ذلک إملاء لهم و استدراج لهوانهم علینا و للابتلاء فی التعذیب لهم.

وَ رَوَی السَّکُونِیُّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ یَحْزَنُ عَبْدِیَ الْمُؤْمِنُ إِذَا قَتَّرْتُ عَلَیْهِ شَیْئاً مِنْ هَذِهِ الدُّنْیَا وَ ذَلِکَ أَقْرَبُ لَهُ مِنِّی وَ یَفْرَحُ إِذَا بَسَطْتُ لَهُ فِی الدُّنْیَا وَ ذَلِکَ أَبْعَدُ لَهُ مِنِّی ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآیَةَ إِلَی قَوْلِهِ بَلْ لا یَشْعُرُونَ ثُمَّ قَالَ إِنَّ ذَلِکَ فِتْنَةٌ لَهُمْ.

و معنی نُسارِعُ نسرع و نتعجل و تقدیره نسارع لهم به فِی الْخَیْراتِ و الخیرات المنافع التی یعظم شأنها و نقیضها الشرور و هی المضار التی یشتد أمرها و الشعور العلم الذی یدق معلومه و فهمه علی صاحبه کدقة الشعر و قیل هو العلم من جهة المشاعر و هی الحواس و لهذا لا یوصف القدیم سبحانه به‌⁽¹⁾.

و قال البیضاوی أی بل هم کالبهائم لا فطنة بهم و لا شعور لهم لیتأملوا فیعلموا أن ذلک الإمداد استدراج لا مسارعة فی الخیر⁽²⁾.

**[ترجمه]أیحسبون: در مجمع به این معناست: آیا این کافران گمان می‌کنند آنچه به آنان عطا نموده‌ایم و مال و فرزندان زیادشان، پاداش و نتیجه اعمالشان بوده و یا ما از آنان راضی و خشنود هستیم؟ و یا تصور می‌کنند به این دلیل است که آن‌ها را کرامت بخشیده و عزت داده‌ایم؟ آن‌گونه که تصور می‌کنند نیست، بلکه برای بهرمند کردن آن‌ها و استدراج و عذاب کردن آن‌هاست.

امام صادق علیه السلام از پدرانشان و ایشان از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: خدای متعال می‌فرماید: هنگامی که چیزی از این نعمت‌های دنیا بر بنده مومن کم می‌شود، اندوهگین می‌گردد، در حالی که این امر او را به من نزدیک می‌سازد، و هنگامی که دنیا به وی روی می‌آورد، شادمان می‌شود، در حالی که این امر او را از من دور می‌سازد. سپس حضرت این آیه را تلاوت فرمود «بل لایشعرون»، سپس فرمود: این فتنه و آزمایش آن‌هاست.

نسارع: می‌شتابیم و عجله می‌کنیم، و در تقدیر چنین بوده است: در عطای این نعمت‌ها به آن‌ها تعجیل می‌کنیم. فی الخیرات: خیرات منافعی بزرگ ومهم را گویند، و متضاد آن شرور، به معنای ضرر و زیانی است که همه بدی‌ها را شامل می‌شود. «الشعور» علمی است که درک و همش بر صاحب علم بسیار دقیق است، مانند باریک بینی مو؛ و می‌گویند این علم برای مشاعر از قبیل حواس بوده و به همین دلیل خدای قدیم و سبحان را به این صفت توصیف نمی‌نمایند. - . مجمع البیان 1: 109 -

بیضاوی می‌گوید: یعنی البته آن‌ها مانند حیوانات بوده و نه فهم دارند و نه شعور تا بدانند این نعمت‌ها برای استدراج است ؛که آنها را به تدریج به عذاب الهی نزدیک می­کند و نه تعجیل در خیر و نیکی. - . انوار التنزیل: 288 -

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ الْحَذَّاءِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ مِنْ أَغْبَطِ أَوْلِیَائِی عِنْدِی رجل [رَجُلًا] خَفِیفَ الْحَالِ ذَا حَظٍّ مِنْ صَلَاةٍ أَحْسَنَ عِبَادَةَ رَبِّهِ بِالْغَیْبِ وَ کَانَ غَامِضاً فِی النَّاسِ جُعِلَ رِزْقُهُ کَفَافاً فَصَبَرَ عَلَیْهِ عُجِّلَتْ مَنِیَّتُهُ فَقَلَّ تُرَاثُهُ وَ قَلَّتْ بَوَاکِیهِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام به نقل از رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خدای عز و جل می‌فرماید: خوشحال‌ترین بندگان در نزد من آن بنده‌ای است که سبکبار و خوشنود باشد، نمازش را ادا کند، و در خلوت بهتر ونیکوتر به عبادت خداوند بپردازد و در میان مردم گمنام باشد، از مردم بی‌نیاز بوده، مرگش زود برسد، میراثش کم باشد و گریه‌کنندگان او هم اندک باشند. - . کافی 8: 140 -

**[ترجمه]

بیان

الأغبط مأخوذ من الغبطة بالکسر و هی حسن الحال و المسرة خفیف

الحال فی بعض النسخ بالحاء المهملة و فی بعضها بالمعجمة⁽¹⁾فعلی الثانی أی قلیل المال و الحظ من الدنیا و الأول أیضا قریب منه قال فی النهایة فیه أنه صلی الله علیه و آله لم یشبع من طعام إلا علی حفف الحفف الضیق و قلة المعیشة یقال أصابه حفف و حفوف و حفت الأرض إذا یبس نباتها أی لم یشبع إلا و الحال عنده خلاف الرخاء و الخصب و منه حدیث قال له وفد العراق إن أمیر المؤمنین بلغ منا و هو حاف المطعم أی یابسه و قحله و منه رأیت أبا عبیدة حفوفا أی ضیق عیش و منه إن عبد الله بن جعفر حفف و جهد أی قل ماله انتهی.

ذا حظ من صلاة أی صاحب نصیب حسن وافر من الصلاة فرضا و نفلا کما و کیفا و یحتمل أن یکون من للتعلیل أی ذا حظ عظیم من القرب أو الثواب أو العفة و ترک المحرمات أو الأعم بسبب الصلاة لأنها تنهی عن الفحشاء و المنکر و هی قربان کل تقی. أحسن عبادة ربه بالغیب أی غائبا عن الناس و التخصیص لأنه أخلص و أبعد من الرئاء أو بسبب إیمانه بموعود غائب عن حواسه کما قال تعالی یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ أو الباء للآلة أی إحسان عبادتهم بالقلب لا بالجوارح الظاهرة فقط و الأول أظهر.

و کان غامضا فی الناس فی النهایة أی مغمورا غیر مشهور و أقول إما للتقیة أو المعنی أنه لیس طالبا للشهرة و رفعة الذکر بین الناس جعل علی بناء المفعول رزقه کفافا أی بقدر الحاجة و بقدر ما یکفه عن السؤال قال فی النهایة الکفاف هو الذی لا یفضل عن الشی‌ء و یکون بقدر الحاجة إلیه و منه لا تلام علی کفاف أی إذا لم یکن عندک کفاف لم تلم علی أن لا تعطی أحدا و فی المصباح قوته کفاف

بالفتح أی مقدار حاجته من غیر زیادة و لا نقص سمی بذلک لأنه یکف عن سؤال الناس و یغنی عنهم.

عجلت منیته کأن ذکر تعجیل المنیة لأنه من المصائب التی ترد علیه و علم الله صلاحه فی ذلک لخلاصه من أیدی الظلمة أو بذله نفسه لله بالشهادة و قیل کأن المراد بعجلة منیته زهده فی مشتهیات الدنیا و عدم افتقاره إلی شی‌ء منها کأنه میت

و قد ورد فی الحدیث المشهور موتوا قبل أن تموتوا.

أو المراد أنه مهما قرب موته قل تراثه و قلت بواکیه لانسلاله متدرجا عن أمواله و أولاده و أقول سیأتی نقلا عن مشکاة الأنوار مات فقل تراثه‌⁽¹⁾.

و قال فی الصحاح التراث أصل التاء فیه واو و قلة البواکی لقلة عیاله و أولاده و غموضه و عدم اشتهاره و لأنه لیس له مال ینفق فی تعزیته فیجتمع علیه الناس.

**[ترجمه]أغبط از غبطه (با کسره) و به معنای حال خوش و شادی«خفیف الحال» در برخی از نسخه‌ها با حاء مهمله آمده و در برخی دیگر با حاء معجمه، با حاء دوم به معنای کسی است که مال و بهره‌اش از دنیا اندک است، حال با حاء مهمله نیز معنایی مشابه همین را دارد. در کتاب نهایه آمده است: رسول خدا صلی الله علیه و آله هرگز از غذایی سیر نشد مگر در حفف الحفف بود، یعنی به حالت سختی و مضیقه و اندک بودن معیشت.

أصابه حفف و حفوف : محدود کردن، حفت الأرض: هنگامی که گیاه آن خشک شود؛ متضاد راحتی و سرسبزی است.

نقل شده است نمایندگان عراق به او خبر دادند: امیر المومنین علیه السلام بر ما وارد شد در حالی که غذایش نان خالی یعنی خشک بود، معیشتش ناچیز بود، و نیز: رأیت ابا عبیده حفوفا: یعنی زندگی سختی داشت، و نیز إن عبد الله بن جعفر حفف و جهد: یعنی مالش اندک شد.

ذا حظ من صلاه: کسی که بهره نیکو و زیادی از نماز دارد. هم نمازهای واجب وهم نمازهای مستحب، و هم از نظر کمی وکیفی، ممکن است «من» برای تعلیل باشد، به این معنا که: به خاطر نماز بهره وافری از قرب و پاداش و پاکی و ترک محرمات و غیره دارد، چرا که نماز، انسان را، از هر زشتی و ناپسندی باز می‌دارد و باعث نزدیکی هر باتقوایی به خدا است.

أحسن عباده ربه بالغیب: یعنی هنگامی که در حضور مردم نیست، عبارت همراه با تخصیص است، چرا که عبادت کردن او در خلوت و دور از چشم مردم وی را خالص‌ترکرده واز ریا کردن دور داشته است ویا نیکوتر بودن این عبادت به دلیل ایمان به موعودی است که با حواس قابل درک نمی‌باشد، همانطور که خدای متعال می‌فرماید: «یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ»، باء در اینجا، باء آلت است؛ یعنی عبادت نیکویشان قلبی است و نه فقط بااعضای ظاهری. که معنای اول واضح‌تر است.

کان غامضا فی الناس: در نهایه به معنای بی‌نام و نشان و ناشناخته است. من معتقدم این گمنامی یا برای تقیه است و یا به این دلیل می باشد که وی طالب شهرت نیست تا نامش در میان مردم به بزرگی برده شود. «جعل»: در جایگاه مفعول قرار دارد. رزقه کفافا: به اندازه نیاز، و به اندازه‌ای که وی را از درخواست از مردم بی‌نیاز گرداند. در «نهایه» آمده است: کفاف، روزی است که اضافه نبوده و به اندازه نیاز می‌باشد. لاتلام علی کفاف یعنی: هنگامی که استطاعت نداری، حرجی بر تو نیست که انفاق نکنی.

در «مصباح» آمده است (قوته کفاف) (با فتحه) یعنی به مقدار نیاز، نه زیاد است و نه کم، به این دلیل کفاف نامیده شده است که از درخواست از مردم باز می‌دارد و از آنان بی‌نیاز می‌سازد.

عجلت منیته: گویا بیان تعجیل مرگ به این دلیل است که مرگ از مصیبت‌هایی به شمار می‌رود که به او باز می‌گردد، و خداوند صلاح او را در این کار می‌داند که وی را از ظلمت نجات دهد و یا جان خود را با شهادت در راه خدا فدا کند، می‌گویند: منظور از «بعجله منیه» زهد او در تمایلات دنیوی و بی‌نیازی او به این امور بوده، گویا مرده است. و حدیث مشهوری است «بمیرید قبل از اینکه بمیرید».و یا منظور آن است: هرگاه مرگ وی نزدیک شود، میراث و گریه کنندگان او کم می‌شود پس به تدریج از اموال و فرزندانش دل می‌کند.

می‌گویم: نقلی از مشکاه النوار با عبارت «مات فقل تراثه»: (از دنیا رفت و میراثش کم شد) - . مشکاه النوار: 22 -

ذکر می‌شود .

در «صحاح» آمده است: در واقع تاء در التراث واو است. علت کم بودن گریه کنندگان، اندک بودن اهل و عیال و ناشناس بودن و عدم شهرت وی می­باشد، چرا که مالی ندارد تا در مراسم خاک­سپاری‌اش به مردم بدهند.

**[ترجمه]

«2»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: طُوبَی لِمَنْ أَسْلَمَ وَ کَانَ عَیْشُهُ کَفَافاً⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام به نقل از رسول خدا صلی الله علیه و اله فرمود: خوشا به حال کسی که اسلام آورد و روزیش به قدر احتیاج باشد. - . کافی2: 140 -

**[ترجمه]

بیان

قال فی النهایة فیه فطوبی للغرباء طوبی اسم الجنة و قیل هی شجرة فیها و أصلها فعلی من الطیب فلما ضمت التاء انقلبت الیاء واوا⁽³⁾

و فی القاموس العیش الحیاة عاش یعیش عیشا و معاشا و معیشا و معیشة و عیشة بالکسر و الطعام و ما یعاش به و الخبز.

**[ترجمه]در «نهایه» آمده است: فطوبی للغرباء (خوشا به حال غریبان)، طوبی نام بهشت است و می‌گویند نام درختی در بهشت است. اصل آن بر وزن فعلی بوده و از ریشه طیب، هنگامی که تاء به آن اضافه شده است، یاء به واو تبدیل شده است. - . ر. ک ص16، شرح آن در پایین آن بیان شده است. - در فرهنگ لغت العیش الحیاة عاش یعیش عیشا و معاشا و معیشا و معیشة نقل شده و عیشه با کسر، به معنای غذا و آنچه که با آن زندگی بگذرانند و به معنای نان است.

**[ترجمه]

«3»

کا، [الکافی] بِالْإِسْنَادِ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: اللَّهُمَّ ارْزُقْ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ وَ مَنْ أَحَبَّ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ الْعَفَافَ وَ الْکَفَافَ وَ ارْزُقْ مَنْ أَبْغَضَ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ الْمَالَ وَ الْوَلَدَ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام به نقل از رسول خدا صلی الله علیه و اله فرمود: بارالها، محمد صلی الله علیه و اله و خاندانش را و هر کس محمد و آل محمد صلی الله علیه و اله را دوست دارد، پاکی و عفاف روزی فرما و دشمن محمد و آل محمد صلی الله علیه و اله را مال زیاد و فرزند عطا کن. - . کافی 2: 140 -

**[ترجمه]

تبیان

العفاف بالفتح عفة البطن و الفرج أو التعفف عن السؤال من الخلق أو الأعم ثم إن هذه الأخبار تدل علی ذم کثرة الأموال و الأولاد

و الأخبار فی ذلک مختلفة و ورد فی کثیر من الأدعیة طلب الغنی و کثرة الأموال و الأولاد و ورد فی کثیر منها ذم الفقر و الاستعاذة منه و الجمع بینها لا یخلو من إشکال.

و یمکن الجمع بینها بأن الغنی الممدوح ما یکون وسیلة إلی تحصیل الآخرة و لا یکون مانعا من الاشتغال بالطاعات کما ورد نعم المال الصالح للعبد الصالح و هو نادر و الفقر المذموم هو ما لا یصبر علیه و یکون سببا للمذلة و الافتقار إلی الناس و ربما یحمل الفقر و الغنی الممدوحان علی الکفاف فإنه غنی بحسب الواقع و یعده أکثر الناس فقرا و لا ریب فی أن کثرة الأموال و الأولاد و الخدم ملهیة غالبا عن ذکر الله و الآخرة کما قال سبحانه إِنَّما أَمْوالُکُمْ وَ أَوْلادُکُمْ فِتْنَةٌ⁽¹⁾و قال إِنَّ الْإِنْسانَ لَیَطْغی أَنْ رَآهُ اسْتَغْنی‌⁽²⁾.

و أما إذا لم تکن حصول هذه الأشیاء مانعة عن تحصیل الآخرة و کان الغرض فیها طاعة الله و کثرة العابدین لله فهی من نعم الله علی من علم الله صلاحه فیه و کان هذه الأخبار محمولة علی الغالب و مضمون هذا الحدیث مروی فی طرق العامة أیضا

فَفِی صَحِیحِ مُسْلِمٍ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: اللَّهُمَّ اجْعَلْ رِزْقَ مُحَمَّدٍ قُوتاً.

وَ عَنْهُ أَیْضاً: اللَّهُمَّ اجْعَلْ رِزْقَ مُحَمَّدٍ کَفَافاً.

وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی: اللَّهُمَّ اجْعَلْ رِزْقَ آلِ مُحَمَّدٍ قُوتاً.

قال عیاض لا خلاف فی فضیلة ذلک لقلة الحساب علیه و إنما اختلف أیهما أفضل الفقر أو الغنی و احتج من فضل الفقر بدخول الفقراء الجنة قبل الأغنیاء قال القرطبی القوت ما یقوت الأبدان و یکف عن الحاجة و هذا الحدیث حجة لمن قال إن الکفاف أفضل لأنه صلی الله علیه و آله إنما یدعو بالأرجح و أیضا فإن الکفاف حالة متوسطة بین الفقر و الغنی و خیر الأمور أوسطها و أیضا فإنه حالة یسلم معها من آفات الفقر و آفات الغنی.

و قال الآبی فی إکمال الإکمال فی المسألة خلاف و المتحصل فیها أربعة أقوال قیل الغنی أفضل و قیل الفقر أفضل و قیل الکفاف أفضل و قیل بالوقف و قال المراد بالرزق المذکور ما ینتفع به صلی الله علیه و آله فی نفسه و فی أهل بیته و لیس المراد به الکسب لأنه کسب من خیبر و غیرها فوق القوت انتهی.

**[ترجمه]عفاف با فتحه، پاکی شکم و فرج است و یا منظور خودداری از درخواست از مردم و یا اعم از آن می‌باشد. این روایت‌ها، فراوانی مال و فرزند را نکوهش کرده است. اخبار در این موارد متفاوت است، در بسیاری از دعاها ثروت و مال و فرزند زیاد از خداوند درخواست شده است، و در بسیاری از دعاها فقر نکوهش شده و از آن به خدا پناه برده‌اند، جمع بین آن دو خالی از اشکال نیست.

ممکن است جمع بین آن‌ها به این صورت باشد که ثروت پسندیده، ثروتی است در راه آخرت به کار رود و مانع عبادت نشود، همانطور که روایت شده است بهترین مال نیکو برای بنده صالح است، این مورد نادر می‌باشد. فقر نکوهیده، فقری است که بر آن صبر نکرده و موجب ذلت و نیاز به مردم شود، چه بسا فقر و ثروتی که که در روایات ستایش شده را می­توان به معنای کفاف و به قدر احتیاج تفسیر کرد، زیرا در واقع بی‌نیازی محسوب می‌شود و بیشتر مردم آن را فقر می‌شمارند. بی‌شک زیاد بودن مال و فرزند و خدم و حشم غالبا مانع از یاد خدا و آخرت می‌شود، همانطور که خدای متعال می‌فرماید: «إِنَّما أَمْوالُکُمْ وَ أَوْلادُکُمْ فِتْنَةٌ» - . تغابن / 15 - و نیز «إِنَّ الْإِنْسانَ لَیَطْغی أَنْ رَآهُ اسْتَغْنی» آیه ترجمه نشده است - . علق / 6 و 7 -

اما اگر این مال و ثروت مانع از تحصیل آخرت نباشد، و هدف اطاعت از خداوند و افزایش بندگان وعبادت کنندگان درگاه الهی باشد، نعمتی از نعمت‌های الهی است که خداوند به هر کس صلاح بداند، عطا می‌فرماید. البته این روایت­ها بر معناهایی حمل می­شود که بیشتر درواقع تحقق پیدا می­کند و مضمون این روایت از طریق عامه نیز نقل شده است، در صحیح مسلم از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده است که فرمود: بارالها، رزق محمد صلی الله علیه آله را قوت قرار ده. و نیز فرمود: بارالها، رزق محمد صلی الله علیه و آله را به قدر احتیاج قرار ده.در حدیث دیگری می‌فرماید: : بارالها، رزق محمد صلی الله علیه و آله را قوت قرار ده.

عیاض می‌گوید: در فضیلت فقر اختلاف نظری وجود ندارد، چرا که حساب‌رسی فقر اندک است، تنها مورد اختلاف در برتری فقر یا ثروت می‌باشد. برای برتری فقر، این دلیل را مطرح می‌کنند که فقرا پیش از ثروت­مندان وارد بهشت می‌شوند. قرطبی می‌کوید: قوت آن غذایی است که بدن را تغذیه کرده و از درخواست باز می‌دارد. و این حدیث حجتی است برای کسی که می‌گوید کفاف برتر است. چرا که حضرت صلی الله علیه و آله تنها به برترین امور دعوت می‌نماید. علاوه بر این، کفاف حالت متوسط بین فقر و بی­نیازی است وبهترین حالت، تعادل ومیانه­روی در امور است، نیز حالتی است که شخص را از آفت‌های فقر و ثروت حفظ می‌کند .

آبی در اکمال الاکمال گفته است: در این مساله اختلاف وجود دارد که در مجموع چهار قول ،در آن بیان شده است: قولی که ثروت را برتر می‌داند، نقلی که فقر را بهتر می‌شمارد، نقلی که کفاف را برتر دانسته و نقلی که وقف را مطرح می‌کند. آبی می‌گوید: منظور از رزق آن چیزی است که به حضرت صلی الله علیه و اله و اهل بیش از آن برخوردار می شوند. و منظور منفعت نیست زیرا منفعت و غنیمت خیبر و غیره بیش از قوت بود.

**[ترجمه]

«4»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ النَّوْفَلِیِّ رَفَعَهُ إِلَی عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا قَالَ: مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِرَاعِی إِبِلٍ فَبَعَثَ یَسْتَسْقِیهِ فَقَالَ أَمَّا مَا فِی ضُرُوعِهَا فَصَبُوحُ الْحَیِّ وَ أَمَّا مَا فِی آنِیَتِهَا فَغَبُوقُهُمْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله اللَّهُمَّ أَکْثِرْ مَالَهُ وَ وُلْدَهُ ثُمَّ مَرَّ بِرَاعِی غَنَمٍ فَبَعَثَ إِلَیْهِ یَسْتَسْقِیهِ فَحَلَبَ لَهُ مَا فِی ضُرُوعِهَا وَ أَکْفَأَ مَا فِی إِنَائِهِ فِی إِنَاءِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ بَعَثَ إِلَیْهِ بِشَاةٍ وَ قَالَ هَذَا مَا عِنْدَنَا وَ إِنْ أَحْبَبْتَ أَنْ نَزِیدَکَ زِدْنَاکَ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله اللَّهُمَّ ارْزُقْهُ الْکَفَافَ فَقَالَ لَهُ بَعْضُ أَصْحَابِهِ یَا رَسُولَ اللَّهِ دَعَوْتَ لِلَّذِی رَدَّکَ بِدُعَاءٍ عَامَّتُنَا نُحِبُّهُ وَ دَعَوْتَ لِلَّذِی أَسْعَفَکَ بِحَاجَتِکَ بِدُعَاءٍ کُلُّنَا نَکْرَهُهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّ مَا قَلَّ وَ کَفَی خَیْرٌ مِمَّا کَثُرَ وَ أَلْهَی اللَّهُمَّ ارْزُقْ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ الْکَفَافَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: علی بن حسین علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله از شترچرانی گذشتند و کسی را فرستاد تا مقداری شیر از او بگیرد، شترچران به قاصد گفت: شیرهایی که در پستان شتران است صبحانه قبیله می‌باشد، و آنها که در ظرفها می‌باشد برای شب است.رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: بار خدایا مال و فرزندان آنها را زیاد گردان، از آنجا گذشتند به چوپان گوسفندان رسیدند و شخصی را فرستادند تا شیر بیاورد، او رفت و از چوپان شیر طلب کرد او هم گوسفندان را دوشید و شیرها را در ظرف رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله خالی کرد. چوپان شیر را همراه یک گوسفند برای حضرت رسول صلی اللَّه علیه و آله فرستاد و گفت اینها در نزد ما بود فرستادیم اگر می‌خواهید باز هم می‌فرستیم، رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: بار خدایا او را روزی در حد احتیاج عطا کن.

یکی از اصحاب عرض کرد یا رسول اللَّه آن کس که خواسته ما را اجابت نکرد او را چنان دعا کردی ولی کسی که خواسته ما را اجابت نمود چنین دعا میکنی، رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمودند رزقی که به اندازه کفاف باشد بهتر است از اینکه زیاد باشد و آدمی را مشغول کند بار خدایا روزی محمد و آلش را به اندازه احتیاج قرار بده. - . کافی 2: 140 و 141 -

**[ترجمه]

توضیح

الصبوح بالفتح شرب الغداة أو ما حلب أول النهار و الغبوق بالفتح أیضا الشرب بالعشی أو ما حلب آخر النهار و فی القاموس کفأه کمنعه صرفه و کبه و قلبه کأکفأه و قال الجوهری کفأت الإناء کببته و قلبته فهو مکفوء و زعم ابن الأعرابی أن أکفأته لغة و قال الکسائی کفأت الإناء کببته و أکفأته أملته و قال أسعفت الرجل بحاجته إذا قضیتها له.

**[ترجمه]الصبوح با فتحه، شراب صبحگاهی و یا شیری است که اول روز دوشیده شود. الغبوق با فتحه، شراب شامگاهی و یا آن مقدار از شیر که شبانگاه می‌دوشند. در فرهنگ لغت کفأه بر وزن منعه بوده و واژگون کردن و وارونه گردانید، مانند أکفأه (کج کردن). جوهری می‌گوید: کفأت الإناء (ظرف را واژگون کرد) کبته و قلبه (وارونه کردن) فهو مکفوء: واژگون شد. ابن اعرابی تصور می‌کند «أکفأته» خودش کلمه­ای ویژه است، کسایی می‌گوید: کفأت الإناء (ظرف را واژگون کردم) و أکفأته (آن را پر کردم)، أسعفت الرجل بحاجه: اگر نیازش را برآوری.

**[ترجمه]

«5»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ⁽²⁾عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ یَحْزَنُ عَبْدِیَ الْمُؤْمِنُ إِنْ قَتَّرْتُ عَلَیْهِ وَ ذَلِکَ أَقْرَبُ لَهُ مِنِّی وَ یَفْرَحُ عَبْدِیَ الْمُؤْمِنُ إِنْ وَسَّعْتُ عَلَیْهِ وَ ذَلِکَ أَبْعَدُ لَهُ مِنِّی‌⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که چیزی از این نعمت‌های دنیا بر بنده مومن کم می‌شود، اندوهگین می‌گردد، در حالی که این امر او را به من نزدیک می‌سازد، و هنگامی که دنیا به وی روی می‌آورد، شادمان می‌شود، در حالی که این امر او را از من دور می‌سازد. - . کافی 2: 141 -

**[ترجمه]

بیان

الحزن بالضم الهم و حزن کفرح لازم و حزن کنصر متعد یقال:

حزنه الأمر حزنا و أحزنه و هنا یحتمل الوجهین بأن یکون یحزن بفتح الزای و عبدی فاعله و إن بالکسر حرف شرط أو یحزن بالضم و عبدی مفعوله و أن بالفتح مصدریة فی محل الفاعل و التقتیر التضییق و کذا قوله یفرح یحتمل بناء المجرد و رفع عبدی و کسر إن أو بناء التفعیل و نصب عبدی و فتح أن و اللام فی له فی الموضعین للتعدیة.

**[ترجمه]حزن با ضمه، غم و اندوه است و مانند فرح، لازم بوده و مانند نصر متعدی است.

حزنه الأمر حزنا و أحزنه (او را ناراحت کرد) دو وجه دارد: ممکن است یحزن با فتح زاء بوده و «عبدی» فاعلش باشد، و ممکن است یحزن با ضم بوده و عبدی مفعولش باشد. أن با فتح، أن مصدریه و در محل فاعل می‌باشد. التقتیر؛ فشار آوردن و سخت گرفتن است. عبارت «یفرح» ممکن است مجرد باشد. «عبدی» مرفوع و إن مکسور شده و یا بر وزن تفعیل است. «عبدی» منصوب و أن مفتوح و لام در «له» در هر دو مورد برای تعدیه است.

**[ترجمه]

«6»

کا، [الکافی] عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ بَکْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَزْدِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ مِنْ أَغْبَطِ أَوْلِیَائِی عِنْدِی عَبْداً مُؤْمِناً ذَا حَظٍّ مِنْ صَلَاحٍ أَحْسَنَ عِبَادَةَ رَبِّهِ وَ عَبَدَ اللَّهَ فِی السَّرِیرَةِ وَ کَانَ غَامِضاً فِی النَّاسِ فَلَمْ یُشَرْ إِلَیْهِ بِالْأَصَابِعِ وَ کَانَ رِزْقُهُ کَفَافاً فَصَبَرَ عَلَیْهِ فَعُجِّلَتْ بِهِ الْمَنِیَّةُ فَقَلَّ تُرَاثُهُ وَ قَلَّتْ بَوَاکِیهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند متعال می‌فرماید خوشحال‌ترین بنده من کسی است که مؤمن باشد و قدم در راه پارسایی بگذارد، و از مواهب بهره‌مند گردد، عبادت خداوند را انجام دهد و خدا را در نهان پرستش کند، و گمنام باشد، به گونه­ای مشهور نیست که او را با اشاره به هم معرفی کنند ، روزیش به اندازه کفاف و به قدر رفع احتیاجاتش بوده وهمواره ، شکیبایی می­ورزد و مرگش زود فرا می­رسد، به سبب این وضعیت زندگی­اش ارثش کم و گریه‌کنندگانش هم اندک می­باشند. - . کافی 2: 141 -

**[ترجمه]

بیان

السر و السریرة ما یکتم أی عبد الله خفیة فهو یؤید الغیب‌⁽²⁾بالمعنی الأول أو فی القلب عند حضور المخالفین فیؤید الأخیر و الأول أظهر فلم یشر علی بناء المجهول کنایة عن عدم الشهرة تأکیدا و تفریعا علی الفقرة السابقة و قد مر مضمونه فی الحدیث الأول و لله در من نظم الحدیثین فقال:

أخص الناس بالإیمان عبد***خفیف الحال‌⁽³⁾مسکنه القفار

له فی اللیل حظ من صلاة***و من صوم إذا طلع النهار

و قوت النفس یأتی من کفاف***و کان له علی ذاک اصطبار

و فیه عفة و به خمول***إلیه بالأصابع لا یشار

و قل الباکیات علیه لما***قضی نحبا و لیس له یسار

فذاک قد نجا من کل شر***و لم تمسسه یوم البعث نار

**[ترجمه]السر و السریره: آنچه که پنهان کنند، یعنی بنده حقیقی خدا پنهان است. پس، معنای اول غیب را تایید می‌کند، - . یعنی در حدیث اول - و یا در قلب خود مومن بوده و ایمانش در حضور مخالفان پنهان است، پس معنای اخیر را تایید می‌کند، معنای اول واضح‌تر است. فلم یشر، فعل مجهول و کنایه از عدم شهرت داشته و تاکیدی بر پاراگراف قبلی است که محتوای آن در حدیث اول بیان شد. وآفرین بر شاعر توانایی که این دو حدیث را به نظم کشیده است.که گفته:

با ایمان‌ترین مردم بنده‌ای است که اهل و عیال اندکی دارد - . ممکن است «خفیف الحاذ» روایت شده باشد. - و در مخروبه زندگی را می‌گذراند.

شب هنگام از نماز بهره دارد و چون روز شود، روزه‌دار است.

قوت او کفاف است و بر آن صبر پیشه می‌کند.

عفت می‌ورزد و گمنام است، با انگشت به او اشاره نمی‌کنند.

نوحه‌سرایان بر او کم هستند، آن هنگام که چشم از دنیا فرو بندد؛ در حالی که در این دنیا از راحتی وآسایش برخوردار نبوده است

وی پس از این­گونه زیستن در دینا ، با فرا رسیدن مرگش، از هر شر نجات یافته است و روز رستاخیز آتش او را در بر نمی‌گیرد.

**[ترجمه]

«7»

ل، [الخصال] عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَسْوَارِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ عَنْ أَبِی یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ خَشْرَمٍ عَنْ عِیسَی عَنِ ابْنِ عُبَیْدَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ کَعْبٍ

قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّمَا أَتَخَوَّفُ عَلَی أُمَّتِی مِنْ بَعْدِی ثَلَاثَ خِلَالٍ أَنْ یَتَأَوَّلُوا الْقُرْآنَ عَلَی غَیْرِ تَأْوِیلِهِ أَوْ یَبْتَغُوا زَلَّةَ الْعَالِمِ أَوْ یَظْهَرَ فِیهِمُ الْمَالُ حَتَّی یَطْغَوْا وَ یَبْطَرُوا وَ سَأُنَبِّئُکُمُ الْمَخْرَجَ مِنْ ذَلِکَ أَمَّا الْقُرْآنُ فَاعْمَلُوا بِمُحْکَمِهِ وَ آمِنُوا بِمُتَشَابِهِهِ وَ أَمَّا الْعَالِمُ فَانْتَظِرُوا فَیْئَتَهُ وَ لَا تَبْتَغُوا زَلَّتَهُ وَ أَمَّا الْمَالُ فَإِنَّ الْمَخْرَجَ مِنْهُ شُکْرُ النِّعْمَةِ وَ أَدَاءُ حَقِّهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]الخصال: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: پس از مرگم از سه ویژگی بر امتم می‌ترسم: اینکه قرآن را بر غیر تأویل آن تفسیر نمایند، ویا دنباله‌رو لغزش عالم باشند، مال و ثروتشان زیاد شده تا آنجا که سرکشی کنند و به ناسپاسی وکفران نعمت­ها آلوده گردند . اینک شما را آگاه می‌کنم که چگونه از این خصلت‌ها رها گردید، اما قرآن را به محکمات آن عمل کنید و به متشابهات آن ایمان بیاورید، اما در مورد عالم باید منتظر باشید که او از لغزش خود باز گرددو از لغزش­های او پیروی نکنید ولی در مورد مال باید با شکر و سپاس و اداء حق آن خود را خلاص کنید. - . خصال 1: 78 -

**[ترجمه]

«8»

فس، [تفسیر القمی]: مَنْ کانَ یُرِیدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِی حَرْثِهِ یَعْنِی ثَوَابَ الْآخِرَةِ وَ مَنْ کانَ یُرِیدُ حَرْثَ الدُّنْیا نُؤْتِهِ مِنْها وَ ما لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ نَصِیبٍ‌⁽²⁾قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ بَکْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَزْدِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ الْمَالُ وَ الْبَنُونَ حَرْثُ الدُّنْیَا وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ حَرْثُ الْآخِرَةِ وَ قَدْ یَجْمَعُهُمَا اللَّهُ لِأَقْوَامٍ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: «مَنْ کانَ یُرِیدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِی حَرْثِهِ» یعنی ثواب آخرت، و «وَ مَنْ کانَ یُرِیدُ حَرْثَ الدُّنْیا نُؤْتِهِ مِنْها وَ ما لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ نَصِیبٍ» - . شوری / 20 - .

امام صادق علیه السلام فرمود: مال و فرزندان ثمره و دست­آورد دنیا و عمل صالح ثمره و اندوخته آخرت است و خداوند آن دو را با هم برای اقوام مختلف گرد می‌آورد. - . تفسیر قمی: 601 -

**[ترجمه]

«9»

ع، [علل الشرائع] أَبِی عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْمُقْرِئِ الْخُرَاسَانِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ علیهم السلام قَالَ: أَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی مُوسَی علیه السلام یَا مُوسَی لَا تَفْرَحْ بِکَثْرَةِ الْمَالِ وَ لَا تَدَعْ ذِکْرِی عَلَی کُلِّ حَالٍ فَإِنَّ کَثْرَةَ الْمَالِ تُنْسِی الذُّنُوبَ وَ إِنَّ تَرْکَ ذِکْرِی یُقْسِی الْقُلُوبَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]علل الشرائع: موسی بن جعفر علیه السلام از پدرش نقل فرمود: خدای متعال به موسی علیه السلام وحی کرد: ای موسی، به زیادی مال و دارایی شادمان مشو و در هیچ حال از یاد من غافل مشو، چرا که مال و دارایی زیاد سبب فراموشی گناهان می­شودو غفلت از یاد من، قساوت قلب را به دنبال دارد. - . علل الشرائع 1: 77، و در آن از عمرکی خراسانی ظ. نقل شده است. -

**[ترجمه]

«10»

ع، [علل الشرائع] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ الْجَازِیِّ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: ذَکَرْنَا عِنْدَ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام مِنَ الْأَغْنِیَاءِ مِنَ الشِّیعَةِ فَکَأَنَّهُ کَرِهَ مَا سَمِعَ مِنَّا فِیهِمْ قَالَ یَا بَا مُحَمَّدٍ إِذَا کَانَ الْمُؤْمِنُ غَنِیّاً رَحِیماً وَصُولًا لَهُ مَعْرُوفٌ إِلَی أَصْحَابِهِ أَعْطَاهُ اللَّهُ أَجْرَ مَا یُنْفِقُ فِی الْبِرِّ أَجْرَهُ مَرَّتَیْنِ ضِعْفَیْنِ لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ فِی کِتَابِهِ وَ ما أَمْوالُکُمْ وَ لا أَوْلادُکُمْ بِالَّتِی تُقَرِّبُکُمْ عِنْدَنا زُلْفی إِلَّا مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً فَأُولئِکَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا وَ هُمْ فِی

الْغُرُفاتِ آمِنُونَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]علل الشرائع: ابو بصیر گوید: خدمت امام باقر علیه السّلام بودیم و در مورد توانگران شیعه سخن به میان آمد وگویا حضرت از گفتگوی ما در این باره ناراحت شدند و فرمودند:

ای ابو محمد هر گاه مؤمن غنی و مهربان و به یارانش برسد خداوند پاداش انفاق‌های او را دو برابر می‌دهد. خداوند در قرآن مجید فرمود: «وَ ما أَمْوالُکُمْ وَ لا أَوْلادُکُمْ بِالَّتِی تُقَرِّبُکُمْ عِنْدَنا زُلْفی إِلَّا مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً فَأُولئِکَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا وَ هُمْ فِی الْغُرُفاتِ آمِنُونَ» مال و فرزندان شما وسیله تقرب شما به ما نخواهند بود، فقط ایمان و عمل صالح به درد شما می‌خورد و در آخرت شما را در منازل خود آسایش می‌دهد.

الْغُرُفاتِ آمِنُونَ. - . علل الشرائع 2: 291، و سبأ / 37 -

**[ترجمه]

«11»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] الْبَیْهَقِیُّ عَنِ الصَّوْلِیِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ الْعَبَّاسِ قَالَ حَدَّثَنِی عَلِیُّ بْنُ مُوسَی الرِّضَا عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ أَنَّهُ قَالَ: إِذَا أَقْبَلَتِ الدُّنْیَا عَلَی إِنْسَانٍ أَعْطَتْهُ مَحَاسِنَ غَیْرِهِ وَ إِذَا أَدْبَرَتْ عَنْهُ سَلَبَتْهُ مَحَاسِنَ نَفْسِهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا: امام رضا علیه السلام از پدرشان نقل فرمود: هنگامی که دنیا به انسان روی آورد، نیکی‌های دیگران را به او می‌دهد و چون پشت کند، نیکی‌های شخص را از او می‌گیرد. - . عیون الاخبار 2: 130 -

**[ترجمه]

«12»

لی، [الأمالی للصدوق] ابْنُ إِدْرِیسَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ مَرَّارٍ عَنْ یُونُسَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: خَمْسٌ مَنْ لَمْ تَکُنْ فِیهِ لَمْ یَتَهَنَّ بِالْعَیْشِ الصِّحَّةُ وَ الْأَمْنُ وَ الْغِنَی وَ الْقَنَاعَةُ وَ الْأَنِیسُ الْمُوَافِقُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: اگر کسی پنج چیز نداشته باشد زندگی بر او گوارا نخواهد بود، و آنها عبارتند از: تندرستی، امنیت، توانگری، قناعت و همنشین نزدیک و همسان. - . امالی الصدوق: 175 -

**[ترجمه]

«13»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] بِالْأَسَانِیدِ الثَّلَاثَةِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَتَانِی مَلَکٌ فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ إِنَّ رَبَّکَ یُقْرِئُکَ السَّلَامَ وَ یَقُولُ إِنْ شِئْتَ جَعَلْتُ لَکَ بَطْحَاءَ مَکَّةَ ذَهَباً قَالَ فَرَفَعَ رَأْسَهُ إِلَی السَّمَاءِ فَقَالَ یَا رَبِّ أَشْبَعُ یَوْماً فَأَحْمَدُکَ وَ أَجُوعُ یَوْماً فَأَسْأَلُکَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا: امام رضا علیه السلام از پدرشان و از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: فرشته‌ای نزد من آمد و گفت: ای محمد خدایت تو را سلام می‌رساند و می‌فرماید: اگر بخواهید خداوند بطحا را برای شما پر از طلا کند، ولی رسول خدا سرش را به طرف آسمان بلند کرد و فرمود: بار خدایا یک روز گرسنگی می‌کشم تو را سپاس می‌گویم، و یک روز سیر می‌گردم و از تو درخواست می‌کنم. - . عیون الاخبار 2: 30 -

**[ترجمه]

«14»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] الْمُفِیدُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُظَفَّرِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ عَنْ عِصَامِ بْنِ یُوسُفَ عَنْ أَبِی بَکْرِ بْنِ عَیَّاشٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: اللَّهُمَّ مَنْ أَحَبَّنِی فَارْزُقْهُ الْکَفَافَ وَ الْعَفَافَ وَ مَنْ أَبْغَضَنِی فَأَکْثِرْ مَالَهُ وَ وَلَدَهُ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: بارالها هر کس مرا دوست می‌دارد روزی به اندازه نیاز به او بده، و هر کس مرا دشمن می‌دارد مال و فرزندان او را زیاد گردان. - . امالی طوسی 1: 132 -

**[ترجمه]

«15»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] حَمَّوَیْهِ عَنْ أَبِی خَلِیفَةَ عَنِ ابْنِ مُقْبِلٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَبِیبٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقَرَوِیِّ عَنْ سَعِیدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ رَضِیَ مِنَ اللَّهِ بِالْقَلِیلِ مِنَ الرِّزْقِ رَضِیَ

اللَّهُ مِنْهُ بِالْقَلِیلِ مِنَ الْعَمَلِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: علی بن حسین علیه السلام از پدرش علی علیه السلام و ایشان از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: هر کس به رزق اندک از سوی خدا رضایت دهد، خداوند نیز به عمل اندک او خشنود می شود. - . امالی طوسی 2: 19 -

**[ترجمه]

«16»

مع، [معانی الأخبار] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ قَابُوسَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ مَعْنَی الْحَدِیثِ مَنْ رَضِیَ مِنَ اللَّهِ بِالْیَسِیرِ مِنَ الرِّزْقِ رَضِیَ اللَّهُ مِنْهُ بِالْیَسِیرِ مِنَ الْعَمَلِ قَالَ یُطِیعُهُ فِی بَعْضٍ وَ یَعْصِیهِ فِی بَعْضٍ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]معانی الخبار: نضر بن قاموس: از امام صادق علیه السلام درباره حدیث «هر کس به رزق اندک از سوی خدا خشنود باشد، خداوند نیز به عمل اندک او خشنود می شود»، پرسیدم. حضرت فرمود: یعنی خداوند از او راضی می­شود در حالی که در برخی احکام اطاعت کرده و در برخی دیگر سرپیچی نموده است. - . معانی الاخبار: 260 -

**[ترجمه]

«17»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] الْغَضَائِرِیُّ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ الْأَسَدِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَیْمَانَ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الدُّهْنِیِّ وَ أَحْمَدَ بْنِ عُمَیْرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی أَیُّوبَ جَمِیعاً عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ هَانِی بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَمِّهِ إِبْرَاهِیمَ ابْنِ أُمِّ الدَّرْدَاءِ عَنْ أَبِی الدَّرْدَاءِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَصْبَحَ مُعَافًی فِی جَسَدِهِ آمِناً فِی سَرْبِهِ عِنْدَهُ قُوتُ یَوْمِهِ فَکَأَنَّمَا حِیزَتْ لَهُ الدُّنْیَا یَا ابْنَ جُعْشُمٍ یَکْفِیکَ مِنْهَا مَا سَدَّ جَوْعَتَکَ وَ وَارَی عَوْرَتَکَ وَ إِنْ یَکُنْ بَیْتٌ یَکُنُّکَ فَذَاکَ وَ إِنْ یَکُنْ دَابَّةٌ تَرْکَبُهَا فَبَخْ بَخْ وَ إِلَّا فَالْخُبْزُ وَ مَا بَعْدَ ذَلِکَ حِسَابٌ عَلَیْکَ أَوْ عَذَابُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس صبح کند در حالی که سالم باشد و در خانه‌اش آرامش داشته باشد، و روزی روزانه‌اش فراهم گردد، مثل این است که از همه نعمت­های دنیا برخوردار است

ای فرزند جعشم تو را از نعمت­های دنیا همین اندازه کفایت می‌کند که خوراکت به اندازه­ای به دست آوری که گرسنگی­ات را برطرف سازد ، و عورت خود را بپوشانی، اگر خانه‌ای داشتی که تو را مسکن داده وحفظ کند که بسیار خوب است ، و اگر مرکبی داشتی که سوار شوی خوشا به حالت، و اگر نه همان نان کفایت می‌کند، و برخورداری تو بیشتر از این مقدار از دنیا حساب دارد و عذاب. - . امالی طوسی 2: 42 -

**[ترجمه]

«18»

ب، [قرب الإسناد] ابْنُ سَعْدٍ عَنِ الْأَزْدِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ مِنْ أَغْبَطِ أَوْلِیَائِی عِنْدِی عَبْداً مُؤْمِناً ذَا حَظٍّ مِنْ صَلَاحٍ أَحْسَنَ عِبَادَةَ رَبِّهِ وَ عَبَدَ اللَّهَ فِی السَّرِیرَةِ وَ کَانَ غَامِضاً فِی النَّاسِ فَلَمْ یُشَرْ إِلَیْهِ بِالْأَصَابِعِ وَ کَانَ رِزْقُهُ کَفَافاً فَصَبَرَ عَلَیْهِ تَعَجَّلَتْ بِهِ الْمَنِیَّةُ فَقَلَّ تُرَاثُهُ وَ قَلَّتْ بَوَاکِیهِ ثَلَاثاً⁽⁴⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: امام صادق علیه السلام فرمود: بهترین اولیاء در نزد من آن بنده مؤمنی است که عمل صالح داشته باشد و خدای خود را در نهان عبادت کند ولی میان مردم ناشناخته باشد، بطوری که مردم او را با انگشت به یکدیگر نشان ندهند (به گونه ای معروف نباشد که مردم با اشاره او را معرفی کنند) و رزقش هم به اندازه احتیاجات زندگیش باشد و به آن قناعت کرده همواره بر این وضع شکیبایی ورزد. مرگ زود به سراغ او بیاید و وارثان او و گریه‌کنندگان بر او کم باشد. - . قرب الاسناد: 20 -

**[ترجمه]

«19»

ل، [الخصال] حَمْزَةُ الْعَلَوِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یُبْغِضُ الْغَنِیَّ الظَّلُومَ وَ الشَّیْخَ الْفَاجِرَ وَ الصُّعْلُوکَ الْمُخْتَالَ ثُمَّ قَالَ أَ تَدْرِی مَا الصُّعْلُوکُ

الْمُخْتَالُ قَالَ فَقُلْنَا الْقَلِیلُ الْمَالِ قَالَ لَا هُوَ الَّذِی لَا یَتَقَرَّبُ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِشَیْ‌ءٍ مِنْ مَالِهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند متعال توانگر ظالم و پیر بدکار و فقیر متکبر را دشمن می‌دارد، امام سؤال کردند: می‌دانید فقیر متکبر کیست؟ گوید: عرض کردیم، کسی که مالش اندک می‌باشد، فرمود: خیر صعلوک آن است که مال خود را برای نزدیک شدن به خدا در راه او انفاق نمی‌کند. - . خصال 1: 48 -

**[ترجمه]

«20»

ضا، [فقه الرضا علیه السلام] أَرْوِی عَنِ الْعَالِمِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ أَغْبَطَ عِبَادِی یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَبْدٌ رُزِقَ حَظّاً مِنْ صَلَاحِهِ قَتَّرْتُ فِی رِزْقِهِ فَصَبَرَ حَتَّی إِذَا حَضَرَتْ وَفَاتُهُ قَلَّ تُرَاثُهُ وَ قَلَّ بَوَاکِیهِ.

وَ نَرْوِی أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: اللَّهُمَّ ارْزُقْ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ وَ مَنْ أَحَبَّهُمُ الْعَفَافَ وَ الْکَفَافَ وَ ارْزُقْ مَنْ أَبْغَضَ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ الْمَالَ وَ الْوَلَدَ.

وَ رُوِیَ: أَنَّ قَیِّماً کَانَ لِأَبِی ذَرٍّ الْغِفَارِیِّ فِی غَنَمِهِ فَقَالَ قَدْ کَثُرَ الْغَنَمُ وَ وَلَدَتْ فَقَالَ تُبَشِّرُنِی بِکَثْرَتِهَا مَا قَلَّ وَ کَفَی مِنْهَا أَحَبُّ إِلَیَّ مِمَّا کَثُرَ وَ أَلْهَی.

وَ رُوِیَ: طُوبَی لِمَنْ آمَنَ وَ کَانَ عَیْشُهُ کَفَافاً.

**[ترجمه]فقه الرضا علیه السلام: حضرت فرمود: خدای عز و جل می فرماید: همانا خوشحال‌ترین بندگان من در روز قیامت آنهایی هستند که از اصلاح کردن و خودسازی بهره برده است و در رزق او سخت­گیری شده ولی او شکیبایی ورزیده است، در هنگام وفات، میراثش کم و گریه‌کنندگان بر او هم اندک باشند.

روایت شده رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: بار خدایا روزی محمد و آل محمد و کسانی که آنها را دوست می‌دارند به اندازه احتیاجشان قرار بده، و به آنها که با محمد و آلش دشمن می‌باشند مال و اولاد زیاد عطا کن.

روایت شده که نگهبان گوسفندان ابوذر به او گفت: گوسفندان زیاد شده‌اند و زاد و ولد نموده‌اند، ابو ذر گفت: مرا به زیادی گوسفندان بشارت می‌دهید، هر چه باشد و زندگی را کفایت کند بهتر است از اینکه زیاد گردد و مشغول کند.

**[ترجمه]

«21»

سر، [السرائر] مِنْ کِتَابِ ابْنِ تَغْلِبَ عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ عَطِیَّةَ أَخِی أَبِی الْعُرَامِ‌⁽²⁾قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّا لَنُحِبُّ الدُّنْیَا وَ لَا نُؤْتَاهَا وَ هُوَ خَیْرٌ لَنَا وَ مَا أُوتِیَ عَبْدٌ مِنْهَا شَیْئاً إِلَّا کَانَ أَنْقَصَ لِحَظِّهِ فِی الْآخِرَةِ وَ لَیْسَ مِنْ شِیعَتِنَا مَنْ لَهُ مِائَةُ أَلْفٍ وَ لَا خَمْسُونَ أَلْفاً وَ لَا أَرْبَعُونَ أَلْفاً وَ لَوْ شِئْتُ أَنْ أَقُولَ ثَلَاثُونَ أَلْفاً لَقُلْتُ وَ مَا جَمَعَ رَجُلٌ قَطُّ عَشَرَةَ آلَافٍ مِنْ حِلِّهَا.

**[ترجمه]سرائر: عطیه برادر ابو العرام گوید: از امام باقر علیه السّلام شنیدم فرمودند: ما دنیا را دوست می‌داریم ولی اگر به آن نرسیدیم برای ما بهتر است، هر کس در دنیا مال‌دار شد بهره‌اش در آخرت کم می‌شود، شیعیان ما بیش از صدهزار و یا پنجاه هزار و یا چهل هزار ندارند و اگر بخواهم می‌گویم سی هزار، و هیچ مردی نمی‌تواند بیش از ده هزار از حلال پیدا کند.

**[ترجمه]

«22»

محص، [التمحیص] عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الْفَقْرُ خَیْرٌ لِلْمُؤْمِنِ مِنَ الْغِنَی إِلَّا مَنْ حَمَلَ کَلًّا وَ أَعْطَی فِی نَائِبَةٍ قَالَ وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَا أَحَدٌ یَوْمَ الْقِیَامَةُ غَنِیٌّ وَ لَا فَقِیرٌ إِلَّا یَوَدُّ أَنَّهُ لَمْ یُؤْتَ مِنْهَا إِلَّا الْقُوتَ.

**[ترجمه]تمحیص: امام صادق علیه السلام: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: فقر برای مؤمن بهتر از توانگری می‌باشد، مگر کسی که باری از دوش دیگری بردارد و یا به مصیبت دیده‌ای کمک کند رسول خدا فرمود: در روز قیامت هیچ فردی از ثروت­مندان یا فقرا نیست مگر اینکه آرزو می­کند ای کاش در دنیا تنها به اندازه قوت و احتیاجش از نعمت­های دنیا برخوردار می­شد.

**[ترجمه]

«23»

محص، [التمحیص] عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا أَعْطَی اللَّهُ عَبْداً ثَلَاثِینَ أَلْفاً وَ هُوَ یُرِیدُ بِهِ خَیْراً وَ قَالَ مَا جَمَعَ رَجُلٌ قَطُّ عَشَرَةَ آلَافٍ مِنْ حِلٍّ وَ قَدْ جَمَعَهُمَا اللَّهُ لِأَقْوَامٍ إِذَا أَعْطَوُا الْقَرِیبَ وَ رُزِقُوا الْعَمَلَ الصَّالِحَ وَ قَدْ جَمَعَ اللَّهُ لِقَوْمٍ

الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةَ.

**[ترجمه]تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند به بنده‌ای که خیر او را بخواهد، بیش از سی هزار درهم نمی‌دهد، و فرمود: هرگز ده هزار درهم از راه حلال جمع نمی‌شود و خداوند این دو را به گروهی می‌دهد که به خویشاوندان انفاق کنند و عمل صالح به جای آورند، بدین ترتیب خداوند به گروهی هم دنیا را عطا نمود و هم آخرت را.

**[ترجمه]

«24»

محص، [التمحیص] عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْمَالُ أَرْبَعَةُ آلَافٍ وَ اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ کَنْزٍ وَ لَمْ یَجْتَمِعْ عِشْرُونَ أَلْفاً مِنْ حَلَالٍ وَ صَاحِبُ الثَّلَاثِینَ أَلْفاً هَالِکٌ وَ لَیْسَ مِنْ شِیعَتِنَا مَنْ یَمْلِکُ مِائَةَ أَلْفٍ.

**[ترجمه]تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: مال چهار هزار درهم است، دوازده هزار درهم، گنج است؛ و بیست هزار درهم از راه حلال جمع شدنی نیست؛ کسی که سی هزار درهم دارد، موجب هلاکت او می‌شود؛ از شیعیان ما کسی نیست که صد هزار درهم در اختیار داشته باشد

**[ترجمه]

«25»

محص، [التمحیص] عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: مَنْ أُعْطِیَ فِی هَذِهِ الدُّنْیَا شَیْئاً کَثِیراً ثُمَّ دَخَلَ الْجَنَّةَ کَانَ أَقَلَّ لِحَظِّهِ فِیهَا.

**[ترجمه]تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: کسی که در دنیا مال زیادی داشته باشد و بعد وارد بهشت گردد بهره‌اش در آن جا کم خواهد بود.

**[ترجمه]

«26»

محص، [التمحیص] عَنِ الْفُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ یُعْطِی الْمَالَ الْبَارَّ وَ الْفَاجِرَ وَ لَا یُعْطِی الْإِیمَانَ إِلَّا مَنْ أَحَبَّ.

**[ترجمه]تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند مال و دارایی را هم به نیکوکار می‌دهد و هم به بدکار. اما ایمان را تنها به کسی اختصاص می‌دهد که او را دوست داشته باشد.

**[ترجمه]

«27»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَا قَرُبَ عَبْدٌ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا تَبَاعَدَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَی وَ لَا کَثُرَ مَالُهُ إِلَّا اشْتَدَّ حِسَابُهُ وَ لَا کَثُرَ تَبَعُهُ إِلَّا کَثُرَ شَیَاطِینُهُ‌⁽¹⁾.

وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: طُوبَی لِمَنْ أَسْلَمَ وَ کَانَ عَیْشُهُ کَفَافاً وَ قَوْلُهُ سَدَاداً⁽²⁾.

وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: اللَّهُمَّ ارْزُقْ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ وَ مَنْ أَحَبَّ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ الْعَفَافَ وَ الْکَفَافَ وَ ارْزُقْ مَنْ أَبْغَضَ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ کَثْرَةَ الْمَالِ وَ الْوَلَدِ⁽³⁾.

**[ترجمه]نوادر راوندی: امام موسی کاظم علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: هیچ بنده‌ای به پادشاهان نزدیک نشد، مگر آنکه از خدای متعال دور گشت، مالش افزایش نیافت مگر اینکه حسابش دشوارتر شد؛ و پیروانش بیشتر نشدند مگر اینکه شیاطین گرد او افزون گشت. - . نوادر راوندی: 4 -

در همین سند از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده است: بارالها، محمد صلی الله علیه و اله و خاندانش را و هر کس محمد و آل محمد صلی الله علیه و اله را دوست دارد، پاکی و عفاف روزی فرما و دشمن محمد و آل محمد صلی الله علیه و اله را مال و فرزند عطا فرما. - . نوادر راوندی: 16 -

**[ترجمه]

«28»

نهج، [نهج البلاغة] قَالَ علیه السلام: الْمَالُ مَادَّةُ الشَّهَوَاتِ‌⁽⁴⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: الْعَفَافُ زِینَةُ الْفَقْرِ وَ الشُّکْرُ زِینَةُ الْغِنَی‌⁽⁵⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: إِذَا کَثُرَتِ الْمَقْدُرَةُ قَلَّتِ الشَّهْوَةُ⁽¹⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: لَا یَنْبَغِی لِلْعَبْدِ أَنْ یَثِقَ بِخَصْلَتَیْنِ الْعَافِیَةِ وَ الْغِنَی بَیْنَا تَرَاهُ مُعَافًی إِذْ سَقِمَ وَ بَیْنَا تَرَاهُ غَنِیّاً إِذِ افْتَقَرَ⁽²⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: الدُّنْیَا دَارُ مُنِیَ لَهَا الْفَنَاءُ وَ لِأَهْلِهَا مِنْهَا الْجَلَاءُ وَ هِیَ حُلْوَةٌ خَضِرَةٌ قَدْ عَجِلَتْ لِلطَّالِبِ وَ الْتَبَسَتْ بِقَلْبِ النَّاظِرِ فَارْتَحِلُوا عَنْهَا بَأَحْسَنِ مَا بِحَضْرَتِکُمْ مِنَ الزَّادِ وَ لَا تَسْأَلُوا فِیهَا فَوْقَ الْکَفَافِ وَ لَا تَطْلُبُوا مِنْهَا أَکْثَرَ مِنَ الْبَلَاغِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: حضرت علیه السلام فرمود: مال اساس و ریشه همه شهوتها می‌باشد. - . نهج البلاغه2: 156، به این معناست که مال انسان را در شهوت غرق می‌کند و به آن دعوت می‌نماید. -

**[ترجمه]

«29»

کِتَابُ الْإِمَامَةِ وَ التَّبْصِرَةِ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَلِیٍّ الْعَلَوِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: طُوبَی لِمَنْ أَسْلَمَ وَ کَانَ عَیْشُهُ کَفَافاً وَ قَوْلُهُ سَدَاداً.

وَ مِنْهُ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ: طُوبَی لِمَنْ رُزِقَ الْکَفَافَ ثُمَّ صَبَرَ عَلَیْهِ.

وَ مِنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الْغِنَی فِی الْقَلْبِ وَ الْفَقْرُ فِی الْقَلْبِ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله الْغِنَی عُقُوبَةٌ.

**[ترجمه]الامامه و التبصره: امام صادق علیه السلام از پدران بزرگوارشان و ایشان از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: خوشا به حال کسانی که اسلام اختیار کنند، و زندگی به حد احتیاج داشته باشند و در گفتار خود اهل حق و راستگوئی به حساب آیند.

_ در یک روایت دیگر رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: خوشا به حال کسانی که به اندازه نیاز روزی داشته باشند و صبر پیشه کنند.

**[ترجمه]

باب 96 ترک الراحة

روایات

«1»

مص، [مصباح الشریعة] قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: لَا رَاحَةَ لِمُؤْمِنٍ عَلَی الْحَقِیقَةِ إِلَّا عِنْدَ لِقَاءِ اللَّهِ وَ مَا سِوَی ذَلِکَ فَفِی أَرْبَعَةِ أَشْیَاءَ صَمْتٍ تَعْرِفُ بِهِ حَالَ قَلْبِکَ وَ نَفْسِکَ فِیمَا یَکُونُ بَیْنَکَ وَ بَیْنَ بَارِیکَ وَ خَلْوَةٍ تَنْجُو بِهَا مِنْ آفَاتِ الزَّمَانِ ظَاهِراً وَ بَاطِناً وَ جُوعٍ تُمِیتُ بِهِ الشَّهَوَاتِ وَ الْوَسْوَاسَ وَ الْوَسَاوِسَ وَ سَهَرٍ تُنَوِّرُ بِهِ قَلْبَکَ وَ تُنَقِّی‌⁽¹⁾بِهِ طَبْعَکَ وَ تُزَکِّی بِهِ رُوحَکَ.

قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَصْبَحَ آمِناً فِی سَرْبِهِ مُعَافًی فِی بَدَنِهِ وَ عِنْدَهُ قُوتُ یَوْمِهِ فَإِنَّمَا حِیزَتْ لَهُ الدُّنْیَا بِحَذَافِیرِهَا.

وَ قَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: فِی کُتُبِ الْأَوَّلِینَ مَکْتُوبٌ یَا قَنَاعَةُ الْعِزُّ وَ الْغِنَی مَعَکِ قَرُبَ مَنْ قَارَبَکِ.

قَالَ أَبُو دَرْدَاءَ: مَا قَسَمَ اللَّهُ لِی لَا یَفُوتُنِی وَ لَوْ کَانَ فِی جَنَاحِ رِیحٍ.

وَ قَالَ أَبُو ذَرٍّ: هُتِکَ سِتْرُ مَنْ لَا یَثِقُ بِرَبِّهِ وَ لَوْ کَانَ مَحْبُوساً فِی الصُّمِ‌⁽²⁾

الصَّیَاخِیدِ⁽³⁾فَلَیْسَ أَحَدٌ أَخْسَرَ وَ أَخْذَلَ وَ أَنْزَلَ مِمَّنْ لَا یُصَدِّقُ رَبَّهُ فِیمَا ضَمِنَ لَهُ وَ تَکَفَّلَ بِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ خَلَقَهُ لَهُ وَ هُوَ مَعَ ذَلِکَ یَعْتَمِدُ عَلَی قُوَّتِهِ وَ تَدْبِیرِهِ وَ سَعْیِهِ وَ جُهْدِهِ وَ یَتَعَدَّی حُدُودَ رَبِّهِ بِأَسْبَابٍ قَدْ أَغْنَاهُ اللَّهُ عَنْهَا⁽⁴⁾.

**[ترجمه]مصباح الشریعه: امام صادق علیه السلام فرمود: آسایش و راحتی حقیقی برای شخص مؤمن نیست، مگر هنگامی که زندگی دنیوی او سپری شده و لقاء پروردگار متعال برای او حاصل شود، و تا لقاء اللَّه حاصل نشده است آسایش وراحتی او در چهار چیزاست:

اول:

سکوتی است که به حالات قلبی و روحی خود و آنچه بین خود و خداست توجه پیدا کند و به خود آید؛ دوم: خلوتی که در گوشه‌ای نشسته و از ابتلائات و گرفتاریهای ظاهری و باطنی فراغت پیدا کند. سوم: در حال گرسنگی است که وسوسه‌های نفسانی و شهوات حیوانی در این حالت قطع شده، و حال صفا و روحانیت پیدا شود. چهارم: در حال شب زنده داری است که قلب را نورانی ساخته، طبع را پاکیزه نموده و روح خود را صفا می‌بخشد.

**[ترجمه]

باب 97 الحزن

روایات

«1»

مص، [مصباح الشریعة] قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: الْحُزْنُ مِنْ شِعَارِ الْعَارِفِینَ لِکَثْرَةِ وَارِدَاتِ الْغَیْبِ عَلَی سَرَائِرِهِمْ وَ طُولِ مُبَاهَاتِهِمْ تَحْتَ تَسَتُّرِ الْکِبْرِیَاءِ وَ الْمَحْزُونُ ظَاهِرُهُ قَبْضٌ وَ بَاطِنُهُ بَسْطٌ یَعِیشُ مَعَ الْخَلْقِ عَیْشَ الْمَرْضَی‌⁽¹⁾وَ مَعَ اللَّهِ عَیْشَ الْقُرْبَی وَ الْمَحْزُونُ غَیْرُ الْمُتَفَکِّرِ لِأَنَّ الْمُتَفَکِّرَ مُتَکَلِّفٌ وَ الْمَحْزُونُ مَطْبُوعٌ وَ الْحُزْنُ یَبْدُو مِنَ الْبَاطِنِ وَ التَّفَکُّرُ یَبْدُو مِنْ رُؤْیَةِ الْمُحْدَثَاتِ وَ بَیْنَهُمَا فَرْقٌ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی قِصَّةِ یَعْقُوبَ علیه السلام إِنَّما أَشْکُوا بَثِّی وَ حُزْنِی إِلَی اللَّهِ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ‌⁽²⁾فَبِسَبَبِ مَا تَحْتَ الْحُزْنِ عِلْمٌ خُصَّ بِهِ مِنَ اللَّهِ دُونَ الْعَالَمِینَ.

وَ قِیلَ لِرَبِیعِ بْنِ خُثَیْمٍ: مَا لَکَ مُهْتَمٌّ قَالَ لِأَنِّی مَطْلُوبٌ وَ یَمِینُ الْحُزْنِ الِابْتِلَاءُ⁽³⁾

وَ شِمَالُهُ الصَّمْتُ وَ الْحُزْنُ یَخْتَصُّ بِهِ الْعَارِفُونَ لِلَّهِ وَ التَّفَکُّرُ یَشْتَرِکُ فِیهِ الْخَاصُّ وَ الْعَامُّ وَ لَوْ حُجِبَ الْحُزْنُ عَنْ قُلُوبِ الْعَارِفِینَ سَاعَةً لَاسْتَغَاثُوا وَ لَوْ وُضِعَ فِی قُلُوبِ غَیْرِهِمْ لَاسْتَنْکَرُوهُ فَالْحُزْنُ أَوَّلٌ ثَانِیهِ الْأَمْنُ وَ الْبِشَارَةُ وَ التَّفَکُّرُ ثَانٍ أَوَّلُهُ تَصْحِیحُ الْإِیمَانِ بِاللَّهِ وَ ثَالِثُهُ الِافْتِقَارُ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِطَلَبِ النَّجَاةِ وَ الْحَزِینُ مُتَفَکِّرٌ وَ الْمُتَفَکِّرُ مُعْتَبِرٌ

وَ لِکُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا حَالٌ وَ عِلْمٌ وَ طَرِیقٌ وَ عَلَمٌ یُشْرِقُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]مصباح الشریعه: امام صادق علیه السلام فرمود: اندوه و حزن قلبی، نشانه عارفان می‌باشد زیرا از عنایت­هایی که بر دل ایشان سرازیر می­شود سرشار هستند، و همواره از باطن جهان و اسرار نهانی آگاهند، و خداوند با لطف و عنایات خود آنها را پوشانده است.

کسی که محزون می‌باشد در ظاهر گرفته و غبارآلود و غمگین است ولی در باطن بسیار خوشحال می‌باشد، او در ظاهر در میان جامعه و رفت و آمد با مردم مانند بیماران بوده - . منظور جمع مریض است، اما این کلمه صحیح نیست زیرا جمع مریض، مرضی است. در نسخه چاپی کلمه به این صورت اصلاح شده است: «عیش المرضی، و مع الله عیش القربی» - ولی در رابطه با خداوند مانند خویشاوندان عمل می‌کند.

محزون، فکرش از دنیا وجلوه­هایش خالی است به حساب نمی‌آید زیرا کسی که مشغول می‌باشد خود را به سختی می‌اندازد ولی حزن یک امر طبیعی است که از طبیعت آدمی سرچشمه می‌گردد، حزن از باطن انسان بر می‌آید در صورتی که فکرکردن و اندیشیدن از محسوسات ناشی می‌گردد، و این دو با هم فرق دارند.

خداوند متعال در داستان یعقوب می‌گوید: «إِنَّما أَشْکُوا بَثِّی وَ حُزْنِی إِلَی اللَّهِ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُ - . یوسف / 86 - ، در ما ورای حزن و اندوه چیزی نهفته است که فقط خداوند آن را می‌داند و دیگران از آن آگاهی ندارند .

_ به ربیع بن خثیم گفته شد: چرا اندوهگین می‌باشی؟ گفت: برای اینکه دنبال من هستند و اعمال مرا در نظر دارند، طرف راست حزن گرفتاری وبلا می‌باشد - . در منبع: الانکسار - و طرف چپ آن سکوت است، حزن تنها به کسانی اختصاص دارد که از شناخت ومعرفت خداوندشان برخوردارند، ولی اندیشه به همه مردم ارتباط پیدا می‌کند.

اگر اندوه لحظه‌ای از دل عارفان پوشیده بماند، به طرف خداوند استغاثه می‌کنند، و اگر در دل دیگران گذاشته شود آن را نخواهند شناخت، حزن نخستین مرحله‌ای است که در انسان پدید می‌آید و دنباله‌اش آسایش و مژده خواهد آمد. اما تفکر مرحله دوم است که نخست مرحله ایمان به خداوند می‌باشد، و بعد از آن اندیشه و سوم احتیاج به خدا برای نجات یافتن و حزین نیز همواره در حال اندیشدیدن است، وآن کسی که می­اندیشد به نتیجه­هایی دست پیدا می­کند که از آن عبرت جوید ، و هر کدام از آنها حالات ها ودانش­های خاص و روش­هاو دانش­های روشن­گری دارند، که باید از راه آن وارد شد. - . مصباح الشریعه: 62، در آن «و حلم و شرف» ذکر شده است. -

**[ترجمه]

«2»

جا، [المجالس للمفید] الصَّدُوقُ عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَوْحَی اللَّهُ إِلَی عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ علیه السلام یَا عِیسَی هَبْ لِی مِنْ عَیْنَیْکَ الدُّمُوعَ وَ مِنْ قَلْبِکَ الْخُشُوعَ وَ اکْحُلْ عَیْنَکَ بِمِیلِ الْحُزْنِ إِذَا ضَحِکَ الْبَطَّالُونَ وَ قُمْ عَلَی قُبُورِ الْأَمْوَاتِ فَنَادِهِمْ بِالصَّوْتِ الرَّفِیعِ لَعَلَّکَ تَأْخُذُ مَوْعِظَتَکَ مِنْهُمْ وَ قُلْ إِنِّی لَاحِقٌ بِهِمْ فِی اللَّاحِقِینَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]مجالس: امام صادق علیه السلام فرمود: خدای متعال به عیسی بن مریم علیه السلام وحی کرد: خداوند به عیسی بن مریم سلام اللَّه علیه وحی فرستاد که ای عیسی اشک دیدگان خود را با قلب خاشعت به من بده و دیدگان خود را با میله حزن سرمه بکش.

هنگامی که اهل باطل مشغول خنده هستند و اوقات خود را به بطالت می‌گذرانند شما در گورستان‌ها حاضر شوید و با صدای بلند آنها را مخاطب قرار دهید، شاید از آنها پند گیرید، و بگوئید من هم بزودی به اینها ملحق خواهم شد. - . مجالس مفید: 147 -

**[ترجمه]

«3»

محص، [التمحیص] عَنْ رِفَاعَةَ عَنْ جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: قَرَأْتُ فِی کِتَابِ عَلِیٍّ علیه السلام إِنَّ الْمُؤْمِنَ یُمْسِی وَ یُصْبِحُ حَزِیناً وَ لَا یَصْلُحُ لَهُ إِلَّا ذَلِکَ‌⁽³⁾

و قال الصادق علیه السلام: من کثرت ذنوبه و لم یجد ما یکفرها به ابتلاه اللّه عزّ و جلّ بالحزن فی الدنیا لیکفرها به فان فعل ذلک به، و الا عذبه فی قبره فیلقی اللّه عزّ و جلّ یوم یلقاه و لیس شی‌ء یشهد علیه لشی‌ء من ذنوبه.

و من کتاب السیّد ناصح الدین: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: ان اللّه یحب کل قلب حزین.

الجزء الثالث من کتاب الایمان و الکفر

**[ترجمه]تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: در کتاب علی علیه السلام خواندم: مومن شب را به صبح، و صبح را به شب می‌رساند در حالی که اندوهگین است، و چیزی جز غم برای او پسندیده نیست. - . مشکاه الانوار از کتاب روضه الواعظین نقل می‌کند: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هرگاه گناهان بنده زیاد شود، و عملی نداشته باشد تا کفاره گناهانش باشد، خداوند او را به غم و اندوه دچار می‌کند تا کفاره آن باشد.

و امام صادق علیه السلام فرمود: هر گاه گناهان شخصی زیاد شود و کفاره‌ای برای آن نداشته باشد، خدای عز و جل در دنیا او را به غم و اندوه دچار میکند تا کفاره گناهانش باشد، خداوند با او چنین می‌کند، در غیر این صورت در قبر وی را عذاب می‌نماید و هنگامی که خدای عز و جل را ملاقات می‌کند، چیزی در اختیار ندارد تا بر گناهان او شهادت دهد.

از کتاب سید ناصح الدین: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خداوند هر قلب اندوهگینی را دوست دارد.

**[ترجمه]

أبواب الکفر و مساوی الأخلاق

أقول

سیجی‌ء فی أبواب کتاب العشرة و کتاب الآداب و السنن و الأوامر و النواهی ما یتعلق بهذه الأبواب من الأخبار فانتظره.

**[ترجمه]ص: 73

سیجی‌ء فی أبواب کتاب العشرة و کتاب الآداب و السنن و الأوامر و النواهی ما یتعلق بهذه الأبواب من الأخبار فانتظره.

**[ترجمه]

باب 98 الکفر و لوازمه و آثاره و أنواعه و أصناف الشرک

الآیات

البقرة: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا سَواءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا یُؤْمِنُونَ خَتَمَ اللَّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ وَ عَلی سَمْعِهِمْ وَ عَلی أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ‌⁽¹⁾

و قال تعالی: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ‌⁽²⁾

و قال تعالی: فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا کَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَی الْکافِرِینَ

بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ یَکْفُرُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْیاً أَنْ یُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلی مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ فَباؤُ بِغَضَبٍ عَلی غَضَبٍ وَ لِلْکافِرِینَ عَذابٌ مُهِینٌ وَ إِذا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَیْنا وَ یَکْفُرُونَ بِما وَراءَهُ وَ هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما مَعَهُمْ

قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِیاءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ‌⁽¹⁾

و قال تعالی: وَ ما کَفَرَ سُلَیْمانُ وَ لکِنَّ الشَّیاطِینَ کَفَرُوا یُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ⁽²⁾

و قال تعالی: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ ماتُوا وَ هُمْ کُفَّارٌ أُولئِکَ عَلَیْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَ الْمَلائِکَةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِینَ خالِدِینَ فِیها لا یُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ یُنْظَرُونَ‌⁽³⁾

و قال تعالی: وَ مَنْ یُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ‌⁽⁴⁾

و قال تعالی: وَ الْکافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ‌⁽⁵⁾

و قال تعالی: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُماتِ أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ‌⁽⁶⁾

و قال تعالی: وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرِینَ‌⁽⁷⁾

آل عمران: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیاتِ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدِیدٌ⁽⁸⁾

و قال تعالی: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَیْئاً وَ أُولئِکَ هُمْ وَقُودُ النَّارِ کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کَذَّبُوا بِآیاتِنا فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَ اللَّهُ شَدِیدُ الْعِقابِ‌⁽⁹⁾

و قال تعالی: إِنَّ الَّذِینَ یَکْفُرُونَ بِآیاتِ اللَّهِ وَ یَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ حَقٍّ وَ یَقْتُلُونَ الَّذِینَ یَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِیمٍ أُولئِکَ الَّذِینَ

حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرِینَ‌⁽¹⁾

و قال تعالی: فَأَمَّا الَّذِینَ کَفَرُوا فَأُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِیداً فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرِینَ‌⁽²⁾

و قال تعالی: ما کانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُؤْتِیَهُ اللَّهُ الْکِتابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ ثُمَّ یَقُولَ لِلنَّاسِ کُونُوا عِباداً لِی مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ لکِنْ کُونُوا رَبَّانِیِّینَ بِما کُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْکِتابَ وَ بِما کُنْتُمْ تَدْرُسُونَ وَ لا یَأْمُرَکُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِکَةَ وَ النَّبِیِّینَ أَرْباباً أَ یَأْمُرُکُمْ بِالْکُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ‌⁽³⁾

و قال تعالی: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بَعْدَ إِیمانِهِمْ ثُمَّ ازْدادُوا کُفْراً لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَ أُولئِکَ هُمُ الضَّالُّونَ إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ ماتُوا وَ هُمْ کُفَّارٌ فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْ‌ءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَ لَوِ افْتَدی بِهِ أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرِینَ‌⁽⁴⁾

و قال سبحانه: وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَیِّناتُ وَ أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ‌⁽⁵⁾

و قال سبحانه: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَیْئاً وَ أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ مَثَلُ ما یُنْفِقُونَ فِی هذِهِ

الْحَیاةِ الدُّنْیا کَمَثَلِ رِیحٍ فِیها صِرٌّ أَصابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَکَتْهُ وَ ما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَ لکِنْ أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ‌⁽⁶⁾

و قال تعالی: وَ لِیُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَمْحَقَ الْکافِرِینَ‌⁽⁷⁾

و قال تعالی: سَنُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ بِما أَشْرَکُوا بِاللَّهِ ما لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَ مَأْواهُمُ النَّارُ وَ بِئْسَ مَثْوَی الظَّالِمِینَ‌⁽⁸⁾

و قال تعالی: وَ لا یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسارِعُونَ فِی الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ یَضُرُّوا اللَّهَ شَیْئاً یُرِیدُ اللَّهُ أَلَّا یَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِی الْآخِرَةِ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ إِنَّ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الْکُفْرَ بِالْإِیْمانِ لَنْ یَضُرُّوا اللَّهَ شَیْئاً وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ‌⁽¹⁾

النساء: إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَری إِثْماً عَظِیماً⁽²⁾

و قال تعالی: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیاتِنا سَوْفَ نُصْلِیهِمْ ناراً کُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَیْرَها لِیَذُوقُوا الْعَذابَ إِنَّ اللَّهَ کانَ عَزِیزاً حَکِیماً⁽³⁾

و قال تعالی: إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْکافِرِینَ عَذاباً مُهِیناً⁽⁴⁾

و قال تعالی: وَ مَنْ یُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُ الْهُدی وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ نُوَلِّهِ ما تَوَلَّی وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَ ساءَتْ مَصِیراً إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِیداً⁽⁵⁾

و قال تعالی: وَ مَنْ یَکْفُرْ بِاللَّهِ وَ مَلائِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِیداً⁽⁶⁾

و قال تعالی: إِنَّ الَّذِینَ یَکْفُرُونَ بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ یُرِیدُونَ أَنْ یُفَرِّقُوا بَیْنَ اللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ یَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَکْفُرُ بِبَعْضٍ وَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَّخِذُوا بَیْنَ ذلِکَ سَبِیلًا أُولئِکَ هُمُ الْکافِرُونَ حَقًّا وَ أَعْتَدْنا لِلْکافِرِینَ عَذاباً مُهِیناً⁽⁷⁾

و قال تعالی: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلالًا بَعِیداً إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ ظَلَمُوا لَمْ یَکُنِ اللَّهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ وَ لا لِیَهْدِیَهُمْ طَرِیقاً إِلَّا طَرِیقَ جَهَنَّمَ خالِدِینَ فِیها أَبَداً وَ کانَ ذلِکَ عَلَی اللَّهِ یَسِیراً⁽⁸⁾

المائدة: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَحِیمِ‌⁽¹⁾

و قال تعالی: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً وَ مِثْلَهُ مَعَهُ لِیَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذابِ یَوْمِ الْقِیامَةِ ما تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ یُرِیدُونَ أَنْ یَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَ ما هُمْ بِخارِجِینَ مِنْها وَ لَهُمْ عَذابٌ مُقِیمٌ‌⁽²⁾

و قال تعالی: إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرِینَ‌⁽³⁾

و قال تعالی: فَلا تَأْسَ عَلَی الْقَوْمِ الْکافِرِینَ‌⁽⁴⁾

و قال تعالی: وَ قالَ الْمَسِیحُ یا بَنِی إِسْرائِیلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ إِنَّهُ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَیْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْواهُ النَّارُ وَ ما لِلظَّالِمِینَ مِنْ أَنْصارٍ⁽⁵⁾

و قال تعالی: لَیَمَسَّنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ‌⁽⁶⁾

و قال تعالی: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَحِیمِ‌⁽⁷⁾

و قال تعالی: قُلْ لا یَسْتَوِی الْخَبِیثُ وَ الطَّیِّبُ وَ لَوْ أَعْجَبَکَ کَثْرَةُ الْخَبِیثِ‌⁽⁸⁾

الأنعام: ثُمَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ‌⁽⁹⁾

و قال تعالی: وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِکَ فَحاقَ بِالَّذِینَ سَخِرُوا مِنْهُمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ‌⁽¹⁰⁾

و قال تعالی: الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لا یُؤْمِنُونَ‌⁽¹¹⁾

و قال تعالی: وَ إِنْ یُهْلِکُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَ ما یَشْعُرُونَ وَ لَوْ تَری إِذْ وُقِفُوا عَلَی النَّارِ فَقالُوا یا لَیْتَنا نُرَدُّ وَ لا نُکَذِّبَ بِآیاتِ رَبِّنا وَ نَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ بَلْ بَدا لَهُمْ ما کانُوا یُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ

إلی قوله تعالی قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ حَتَّی إِذا جاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً قالُوا یا حَسْرَتَنا عَلی ما فَرَّطْنا فِیها وَ هُمْ یَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلی ظُهُورِهِمْ أَلا ساءَ ما یَزِرُونَ‌⁽¹⁾

و قال تعالی: وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا صُمٌّ وَ بُکْمٌ فِی الظُّلُماتِ مَنْ یَشَأِ اللَّهُ یُضْلِلْهُ وَ مَنْ یَشَأْ یَجْعَلْهُ عَلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ‌⁽²⁾

و قال تعالی: قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ إِنْ أَتاکُمْ عَذابُ اللَّهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ یُهْلَکُ إِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ إلی قوله تعالی وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا یَمَسُّهُمُ الْعَذابُ بِما کانُوا یَفْسُقُونَ‌⁽³⁾

و قال تعالی: وَ ذَرِ الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَعِباً وَ لَهْواً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا وَ ذَکِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما کَسَبَتْ لَیْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِیٌّ وَ لا شَفِیعٌ‌⁽⁴⁾

و قال تعالی: وَ لَوْ أَشْرَکُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ ما کانُوا یَعْمَلُونَ‌⁽⁵⁾

و قال تعالی: وَ جَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَ الْأَنْعامِ نَصِیباً فَقالُوا هذا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَ هذا لِشُرَکائِنا فَما کانَ لِشُرَکائِهِمْ فَلا یَصِلُ إِلَی اللَّهِ وَ ما کانَ لِلَّهِ فَهُوَ یَصِلُ إِلی شُرَکائِهِمْ ساءَ ما یَحْکُمُونَ وَ کَذلِکَ زَیَّنَ لِکَثِیرٍ مِنَ الْمُشْرِکِینَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَکاؤُهُمْ لِیُرْدُوهُمْ وَ لِیَلْبِسُوا عَلَیْهِمْ دِینَهُمْ وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ ما فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَ ما یَفْتَرُونَ وَ قالُوا هذِهِ أَنْعامٌ وَ حَرْثٌ حِجْرٌ لا یَطْعَمُها إِلَّا مَنْ نَشاءُ بِزَعْمِهِمْ وَ أَنْعامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُها وَ أَنْعامٌ لا یَذْکُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَیْهَا افْتِراءً عَلَیْهِ سَیَجْزِیهِمْ بِما کانُوا یَفْتَرُونَ وَ قالُوا ما فِی بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُکُورِنا وَ مُحَرَّمٌ عَلی أَزْواجِنا وَ إِنْ یَکُنْ مَیْتَةً فَهُمْ فِیهِ شُرَکاءُ سَیَجْزِیهِمْ وَصْفَهُمْ إِنَّهُ حَکِیمٌ عَلِیمٌ‌⁽⁶⁾

و قال تعالی: قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ أَلَّا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً⁽⁷⁾

و قال تعالی: إِنَّ الَّذِینَ فَرَّقُوا دِینَهُمْ وَ کانُوا شِیَعاً لَسْتَ مِنْهُمْ فِی شَیْ‌ءٍ إِنَّما أَمْرُهُمْ إِلَی اللَّهِ ثُمَّ یُنَبِّئُهُمْ بِما کانُوا یَفْعَلُونَ‌⁽¹⁾

الأعراف: إِنَّ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ اسْتَکْبَرُوا عَنْها لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ وَ لا یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّی یَلِجَ الْجَمَلُ فِی سَمِّ الْخِیاطِ وَ کَذلِکَ نَجْزِی الْمُجْرِمِینَ لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَ مِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ وَ کَذلِکَ نَجْزِی الظَّالِمِینَ إلی قوله تعالی فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَی الظَّالِمِینَ الَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَ یَبْغُونَها عِوَجاً وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ کافِرُونَ‌⁽²⁾

و قال تعالی: وَ قَطَعْنا دابِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ ما کانُوا مُؤْمِنِینَ‌⁽³⁾

و قال سبحانه: سَأَصْرِفُ عَنْ آیاتِیَ الَّذِینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لا یُؤْمِنُوا بِها وَ إِنْ یَرَوْا سَبِیلَ الرُّشْدِ لا یَتَّخِذُوهُ سَبِیلًا وَ إِنْ یَرَوْا سَبِیلَ الغَیِّ یَتَّخِذُوهُ سَبِیلًا ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ کانُوا عَنْها غافِلِینَ وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ لِقاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ هَلْ یُجْزَوْنَ إِلَّا ما کانُوا یَعْمَلُونَ‌⁽⁴⁾

و قال تعالی: ساءَ مَثَلًا الْقَوْمُ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ أَنْفُسَهُمْ کانُوا یَظْلِمُونَ‌⁽⁵⁾

و قال تعالی: وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ وَ أُمْلِی لَهُمْ إِنَّ کَیْدِی مَتِینٌ‌⁽⁶⁾

الأنفال: ذلِکَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ مَنْ یُشاقِقِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ ذلِکُمْ فَذُوقُوهُ وَ أَنَّ لِلْکافِرِینَ عَذابَ النَّارِ⁽⁷⁾

و قال سبحانه: ذلِکُمْ وَ أَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ کَیْدِ الْکافِرِینَ‌⁽⁸⁾

و قال سبحانه: وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ قالُوا سَمِعْنا وَ هُمْ لا یَسْمَعُونَ إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُکْمُ الَّذِینَ لا یَعْقِلُونَ وَ لَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِیهِمْ خَیْراً لَأَسْمَعَهُمْ وَ لَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ‌⁽¹⁾

و قال سبحانه: کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کَذَّبُوا بِآیاتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَکْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ أَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ وَ کُلٌّ کانُوا ظالِمِینَ إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِینَ کَفَرُوا فَهُمْ لا یُؤْمِنُونَ الَّذِینَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ یَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِی کُلِّ مَرَّةٍ وَ هُمْ لا یَتَّقُونَ‌⁽²⁾

التوبة: وَ أَنَّ اللَّهَ مُخْزِی الْکافِرِینَ‌⁽³⁾

و قال تعالی: وَ بَشِّرِ الَّذِینَ کَفَرُوا بِعَذابٍ أَلِیمٍ‌⁽⁴⁾

و قال تعالی: وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ إلی قوله تعالی أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ یُحادِدِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِداً فِیها ذلِکَ الْخِزْیُ الْعَظِیمُ‌⁽⁵⁾

و قال تعالی: اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِینَ مَرَّةً فَلَنْ یَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْفاسِقِینَ‌⁽⁶⁾

یونس: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِیمٍ وَ عَذابٌ أَلِیمٌ بِما کانُوا یَکْفُرُونَ‌⁽⁷⁾

و قال تعالی: وَ لا تَکُونَنَّ مِنَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِ اللَّهِ فَتَکُونَ مِنَ الْخاسِرِینَ‌⁽⁸⁾

هود: وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلی قَوْمِهِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ أَنْ لا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ إِنِّی أَخافُ عَلَیْکُمْ عَذابَ یَوْمٍ أَلِیمٍ‌⁽⁹⁾

و قال تعالی: حاکیا عن هود یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُفْتَرُونَ إلی قوله تعالی وَ تِلْکَ عادٌ جَحَدُوا بِآیاتِ رَبِّهِمْ وَ عَصَوْا رُسُلَهُ وَ اتَّبَعُوا أَمْرَ کُلِّ جَبَّارٍ عَنِیدٍ وَ أُتْبِعُوا فِی هذِهِ الدُّنْیا لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ أَلا إِنَّ عاداً کَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْداً لِعادٍ قَوْمِ هُودٍ⁽¹⁾

الرعد: وَ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَکاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِما لا یَعْلَمُ فِی الْأَرْضِ أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بَلْ زُیِّنَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مَکْرُهُمْ وَ صُدُّوا عَنِ السَّبِیلِ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ لَهُمْ عَذابٌ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ وَ ما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ‌⁽²⁾

و قال تعالی: وَ قَدْ مَکَرَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلِلَّهِ الْمَکْرُ جَمِیعاً یَعْلَمُ ما تَکْسِبُ کُلُّ نَفْسٍ وَ سَیَعْلَمُ الْکُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَی الدَّارِ⁽³⁾

إبراهیم: وَ وَیْلٌ لِلْکافِرِینَ مِنْ عَذابٍ شَدِیدٍ⁽⁴⁾

و قال تعالی: وَ قالَ مُوسی إِنْ تَکْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِیٌّ حَمِیدٌ⁽⁵⁾

و قال تعالی: مَثَلُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمالُهُمْ کَرَمادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّیحُ فِی یَوْمٍ عاصِفٍ لا یَقْدِرُونَ مِمَّا کَسَبُوا عَلی شَیْ‌ءٍ ذلِکَ هُوَ الضَّلالُ الْبَعِیدُ⁽⁶⁾

الحجر: رُبَما یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ کانُوا مُسْلِمِینَ‌⁽⁷⁾

النحل: لِلَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ وَ لِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلی وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ‌⁽⁸⁾

و قال تعالی: الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ

بِما کانُوا یُفْسِدُونَ‌⁽¹⁾

و قال تعالی: إِنَّ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِآیاتِ اللَّهِ لا یَهْدِیهِمُ اللَّهُ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ إِنَّما یَفْتَرِی الْکَذِبَ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِآیاتِ اللَّهِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْکاذِبُونَ‌⁽²⁾

و قال تعالی: وَ أَنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرِینَ‌⁽³⁾

الإسراء: وَ أَنَّ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِیماً⁽⁴⁾

الکهف: أَ فَحَسِبَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنْ یَتَّخِذُوا عِبادِی مِنْ دُونِی أَوْلِیاءَ إِنَّا أَعْتَدْنا جَهَنَّمَ لِلْکافِرِینَ نُزُلًا قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمالًا الَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً أُولئِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیاتِ رَبِّهِمْ وَ لِقائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَلا نُقِیمُ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَزْناً ذلِکَ جَزاؤُهُمْ جَهَنَّمُ بِما کَفَرُوا وَ اتَّخَذُوا آیاتِی وَ رُسُلِی هُزُواً⁽⁵⁾

مریم: فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَیْنِهِمْ فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ یَوْمٍ عَظِیمٍ‌⁽⁶⁾

طه: إِنَّهُ مَنْ یَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لا یَمُوتُ فِیها وَ لا یَحْیی‌⁽⁷⁾

و قال تعالی: وَ کَذلِکَ نَجْزِی مَنْ أَسْرَفَ وَ لَمْ یُؤْمِنْ بِآیاتِ رَبِّهِ وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَ أَبْقی‌⁽⁸⁾

الأنبیاء: وَ مَنْ یَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّی إِلهٌ مِنْ دُونِهِ فَذلِکَ نَجْزِیهِ جَهَنَّمَ کَذلِکَ نَجْزِی الظَّالِمِینَ‌⁽⁹⁾الحج إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هادُوا وَ الصَّابِئِینَ وَ النَّصاری وَ الْمَجُوسَ

وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا إِنَّ اللَّهَ یَفْصِلُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ إِنَّ اللَّهَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ شَهِیدٌ⁽¹⁾

و قال تعالی: وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَکَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّیْرُ أَوْ تَهْوِی بِهِ الرِّیحُ فِی مَکانٍ سَحِیقٍ‌⁽²⁾

و قال تعالی: وَ الَّذِینَ سَعَوْا فِی آیاتِنا مُعاجِزِینَ أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَحِیمِ‌⁽³⁾

و قال تعالی: وَ لا یَزالُ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی مِرْیَةٍ مِنْهُ حَتَّی تَأْتِیَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَوْ یَأْتِیَهُمْ عَذابُ یَوْمٍ عَقِیمٍ‌⁽⁴⁾

و قال تعالی: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا فَأُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِینٌ‌⁽⁵⁾

المؤمنون: فَبُعْداً لِقَوْمٍ لا یُؤْمِنُونَ‌⁽⁶⁾

و قال تعالی: وَ مَنْ یَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لا بُرْهانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّما حِسابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ إِنَّهُ لا یُفْلِحُ الْکافِرُونَ‌⁽⁷⁾

النور: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَعْمالُهُمْ کَسَرابٍ بِقِیعَةٍ یَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ ماءً حَتَّی إِذا جاءَهُ لَمْ یَجِدْهُ شَیْئاً وَ وَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ وَ اللَّهُ سَرِیعُ الْحِسابِ أَوْ کَظُلُماتٍ فِی بَحْرٍ لُجِّیٍّ یَغْشاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ إِذا أَخْرَجَ یَدَهُ لَمْ یَکَدْ یَراها وَ مَنْ لَمْ یَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ⁽⁸⁾

و قال تعالی: لا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مُعْجِزِینَ فِی الْأَرْضِ وَ مَأْواهُمُ النَّارُ وَ لَبِئْسَ الْمَصِیرُ⁽⁹⁾

الفرقان: وَ قَدِمْنا إِلی ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً⁽¹⁰⁾

و قال تعالی: وَ یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا یَنْفَعُهُمْ وَ لا یَضُرُّهُمْ وَ کانَ الْکافِرُ

عَلی رَبِّهِ ظَهِیراً⁽¹⁾

و قال تعالی: وَ الَّذِینَ لا یَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ⁽²⁾

النمل: إِنَّ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ زَیَّنَّا لَهُمْ أَعْمالَهُمْ فَهُمْ یَعْمَهُونَ أُوْلئِکَ الَّذِینَ لَهُمْ سُوءُ الْعَذابِ وَ هُمْ فِی الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ‌⁽³⁾

القصص: وَ یَوْمَ یُنادِیهِمْ فَیَقُولُ ما ذا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِینَ فَعَمِیَتْ عَلَیْهِمُ الْأَنْباءُ یَوْمَئِذٍ فَهُمْ لا یَتَساءَلُونَ‌⁽⁴⁾

العنکبوت: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیاتِ اللَّهِ وَ لِقائِهِ أُولئِکَ یَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِی وَ أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ‌⁽⁵⁾

و قال تعالی: وَ ما یَجْحَدُ بِآیاتِنا إِلَّا الْکافِرُونَ‌⁽⁶⁾

و قال تعالی: وَ ما یَجْحَدُ بِآیاتِنا إِلَّا الظَّالِمُونَ‌⁽⁷⁾

و قال تعالی: وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْباطِلِ وَ کَفَرُوا بِاللَّهِ أُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ إلی قوله تعالی یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذابِ وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةٌ بِالْکافِرِینَ‌⁽⁸⁾

الروم: وَ أَمَّا الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ لِقاءِ الْآخِرَةِ فَأُولئِکَ فِی الْعَذابِ مُحْضَرُونَ‌⁽⁹⁾

لقمان: وَ مَنْ کَفَرَ فَلا یَحْزُنْکَ کُفْرُهُ إِلَیْنا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ⁽¹⁰⁾

التنزیل: أَ فَمَنْ کانَ مُؤْمِناً کَمَنْ کانَ فاسِقاً لا یَسْتَوُونَ إلی قوله تعالی وَ أَمَّا الَّذِینَ فَسَقُوا فَمَأْواهُمُ النَّارُ کُلَّما أَرادُوا أَنْ یَخْرُجُوا مِنْها أُعِیدُوا فِیها وَ قِیلَ لَهُمْ

ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّذِی کُنْتُمْ بِهِ تُکَذِّبُونَ‌⁽¹⁾

الأحزاب: لِیُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنافِقِینَ وَ الْمُنافِقاتِ وَ الْمُشْرِکِینَ وَ الْمُشْرِکاتِ وَ یَتُوبَ اللَّهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِناتِ وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِیماً⁽²⁾

سبأ: وَ الَّذِینَ سَعَوْا فِی آیاتِنا مُعاجِزِینَ أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِیمٌ إلی قوله تعالی بَلِ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِی الْعَذابِ وَ الضَّلالِ الْبَعِیدِ⁽³⁾

و قال تعالی: وَ أَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ وَ جَعَلْنَا الْأَغْلالَ فِی أَعْناقِ الَّذِینَ کَفَرُوا هَلْ یُجْزَوْنَ إِلَّا ما کانُوا یَعْمَلُونَ‌⁽⁴⁾

فاطر: الَّذِینَ کَفَرُوا لَهُمْ عَذابٌ شَدِیدٌ⁽⁵⁾

و قال تعالی: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ لا یُقْضی عَلَیْهِمْ فَیَمُوتُوا وَ لا یُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذابِها کَذلِکَ نَجْزِی کُلَّ کَفُورٍ إلی قوله تعالی هُوَ الَّذِی جَعَلَکُمْ خَلائِفَ فِی الْأَرْضِ فَمَنْ کَفَرَ فَعَلَیْهِ کُفْرُهُ وَ لا یَزِیدُ الْکافِرِینَ کُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلَّا مَقْتاً وَ لا یَزِیدُ الْکافِرِینَ کُفْرُهُمْ إِلَّا خَساراً⁽⁶⁾

ص: بَلِ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی عِزَّةٍ وَ شِقاقٍ‌⁽⁷⁾

و قال تعالی: فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنَ النَّارِ⁽⁸⁾

الزمر: إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ عَنْکُمْ وَ لا یَرْضی لِعِبادِهِ الْکُفْرَ⁽⁹⁾

و قال تعالی: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیاتِ اللَّهِ أُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ‌⁽¹⁰⁾

و قال تعالی: وَ سِیقَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِلی جَهَنَّمَ زُمَراً⁽¹¹⁾

المؤمن: وَ کَذلِکَ حَقَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ عَلَی الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّهُمْ أَصْحابُ النَّارِ⁽¹⁾

و قال تعالی: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا یُنادَوْنَ لَمَقْتُ اللَّهِ أَکْبَرُ مِنْ مَقْتِکُمْ أَنْفُسَکُمْ إِذْ تُدْعَوْنَ إِلَی الْإِیمانِ فَتَکْفُرُونَ‌⁽²⁾

السجدة: إِنَّ الَّذِینَ یُلْحِدُونَ فِی آیاتِنا لا یَخْفَوْنَ عَلَیْنا أَ فَمَنْ یُلْقی فِی النَّارِ خَیْرٌ أَمْ مَنْ یَأْتِی آمِناً یَوْمَ الْقِیامَةِ اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ⁽³⁾

حمعسق: وَ الَّذِینَ یُحَاجُّونَ فِی اللَّهِ مِنْ بَعْدِ ما اسْتُجِیبَ لَهُ حُجَّتُهُمْ داحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ عَلَیْهِمْ غَضَبٌ وَ لَهُمْ عَذابٌ شَدِیدٌ إلی قوله تعالی أَمْ لَهُمْ شُرَکاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّینِ ما لَمْ یَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ وَ لَوْ لا کَلِمَةُ الْفَصْلِ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ وَ إِنَّ الظَّالِمِینَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ‌⁽⁴⁾

و قال تعالی: وَ الْکافِرُونَ لَهُمْ عَذابٌ شَدِیدٌ⁽⁵⁾

الزخرف: إِنَّ الْمُجْرِمِینَ فِی عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ لا یُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَ هُمْ فِیهِ مُبْلِسُونَ‌⁽⁶⁾

الجاثیة: هذا هُدیً وَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیاتِ رَبِّهِمْ لَهُمْ عَذابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِیمٌ‌⁽⁷⁾

و قال تعالی: وَ أَمَّا الَّذِینَ کَفَرُوا أَ فَلَمْ تَکُنْ آیاتِی تُتْلی عَلَیْکُمْ فَاسْتَکْبَرْتُمْ وَ کُنْتُمْ قَوْماً مُجْرِمِینَ وَ إِذا قِیلَ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ السَّاعَةُ لا رَیْبَ فِیها قُلْتُمْ ما نَدْرِی مَا السَّاعَةُ إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا وَ ما نَحْنُ بِمُسْتَیْقِنِینَ وَ بَدا لَهُمْ سَیِّئاتُ ما عَمِلُوا وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ وَ قِیلَ الْیَوْمَ نَنْساکُمْ کَما نَسِیتُمْ لِقاءَ یَوْمِکُمْ هذا

وَ مَأْواکُمُ النَّارُ وَ ما لَکُمْ مِنْ ناصِرِینَ‌⁽¹⁾

محمد: الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ إلی قوله تعالی ذلِکَ بِأَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا اتَّبَعُوا الْباطِلَ‌⁽²⁾

و قال تعالی: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا فَتَعْساً لَهُمْ وَ أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کَرِهُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ‌⁽³⁾

و قال تعالی: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا یَتَمَتَّعُونَ وَ یَأْکُلُونَ کَما تَأْکُلُ الْأَنْعامُ وَ النَّارُ مَثْویً لَهُمْ‌⁽⁴⁾

و قال تعالی: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَ شَاقُّوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدی لَنْ یَضُرُّوا اللَّهَ شَیْئاً وَ سَیُحْبِطُ أَعْمالَهُمْ‌⁽⁵⁾

و قال تعالی: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ ثُمَّ ماتُوا وَ هُمْ کُفَّارٌ فَلَنْ یَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ‌⁽⁶⁾

الفتح: وَ یُعَذِّبَ الْمُنافِقِینَ وَ الْمُنافِقاتِ وَ الْمُشْرِکِینَ وَ الْمُشْرِکاتِ الظَّانِّینَ بِاللَّهِ ظَنَّ السَّوْءِ عَلَیْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ وَ غَضِبَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ وَ لَعَنَهُمْ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَ ساءَتْ مَصِیراً⁽⁷⁾

و قال تعالی: وَ مَنْ لَمْ یُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ فَإِنَّا أَعْتَدْنا لِلْکافِرِینَ سَعِیراً⁽⁸⁾

الذاریات: فَإِنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا ذَنُوباً مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحابِهِمْ فَلا یَسْتَعْجِلُونِ‌⁽⁹⁾

الحدید: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَحِیمِ‌⁽¹⁰⁾

التغابن: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ خالِدِینَ

فِیها وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ⁽¹⁾

الملک: وَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ عَذابُ جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ⁽²⁾

المزمل: فَکَیْفَ تَتَّقُونَ إِنْ کَفَرْتُمْ یَوْماً یَجْعَلُ الْوِلْدانَ شِیباً⁽³⁾

المدثر: فَإِذا نُقِرَ فِی النَّاقُورِ فَذلِکَ یَوْمَئِذٍ یَوْمٌ عَسِیرٌ عَلَی الْکافِرِینَ غَیْرُ یَسِیرٍ⁽⁴⁾

الإنشقاق: فَما لَهُمْ لا یُؤْمِنُونَ وَ إِذا قُرِئَ عَلَیْهِمُ الْقُرْآنُ لا یَسْجُدُونَ بَلِ الَّذِینَ کَفَرُوا یُکَذِّبُونَ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما یُوعُونَ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِیمٍ‌⁽⁵⁾

البروج: بَلِ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی تَکْذِیبٍ‌⁽⁶⁾

الغاشیة: إِلَّا مَنْ تَوَلَّی وَ کَفَرَ فَیُعَذِّبُهُ اللَّهُ الْعَذابَ الْأَکْبَرَ⁽⁷⁾

البینة: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ وَ الْمُشْرِکِینَ فِی نارِ جَهَنَّمَ خالِدِینَ فِیها أُولئِکَ هُمْ شَرُّ الْبَرِیَّةِ⁽⁸⁾

<meta info="- إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا سَواءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا یُؤْمِنُونَ * خَتَمَ اللَّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ وَ عَلی سَمْعِهِمْ وَ عَلی أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ - . بقرة / 6- 7 - {در حقیقت کسانی که کفر ورزیدند- چه بیمشان دهی، چه بیمشان ندهی- برایشان یکسان است [آنها] نخواهند گروید. خداوند بر دلهای آنان، و بر شنوایی ایشان مُهر نهاده و بر دیدگانشان پرده‌ای است و آنان را عذابی بزرگ است}

{اما کسانی که کفر ورزیدند، در دنیا و آخرت به سختی عذابشان کنم و یاورانی نخواهند داشت}

{و کسانی که در کفر می‌کوشند، تو را اندوهگین نسازند؛ که آنان هرگز به خدا هیچ زیانی نمی‌رسانند. خداوند می‌خواهد در آخرت برای آنان بهره‌ای قرار ندهد، و برای ایشان عذابی بزرگ است. در حقیقت، کسانی که کفر را به [بهای] ایمان خریدند، هرگز به خداوند هیچ زیانی نخواهند رسانید، و برای آنان عذابی دردناک است.} * و فرمود: إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَری إِثْماً عَظِیماً - . نساء / 48 - {مسلّماً خدا، این را که به او شرک ورزیده شود نمی‌بخشاید و غیر از آن را برای هر که بخواهد می‌بخشاید، و هر کس به خدا شرک ورزد، به یقین گناهی بزرگ بربافته است.} * و فرمود: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیاتِنا سَوْفَ نُصْلِیهِمْ ناراً کُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَیْرَها لِیَذُوقُوا الْعَذابَ إِنَّ اللَّهَ کانَ عَزِیزاً حَکِیماً - . نساء / 56 - {به زودی کسانی را که به آیات ما کفر ورزیده‌اند، در آتشی [سوزان] درآوریم؛ که هر چه پوستشان بریان گردد، پوستهایِ دیگری بر جایش نهیم تا عذاب را بچشند. آری، خداوند توانای حکیم است.} * و فرمود: إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْکافِرِینَ عَذاباً مُهِیناً - . نساء / 102 - {بی گمان، خدا برای کافران عذاب خفّت‌آوری آماده کرده است.} * و فرمود: وَ مَنْ یُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُ الْهُدی وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ نُوَلِّهِ ما تَوَلَّی وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَ ساءَتْ مَصِیراً * إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِیداً - . نساء / 115- 116 - {و هر کس، پس از آنکه راه هدایت برای او آشکار شد با پیامبر به مخالفت برخیزد، و [راهی] غیر راه مؤمنان در پیش گیرد، وی را بدانچه روی خود را بدان سو کرده واگذاریم و به دوزخش کشانیم، و چه بازگشتگاه بدی است. خداوند، این را که به او شرک آورده شود، نمی‌آمرزد؛ و فروتر از آن را بر هر که بخواهد می‌بخشاید. و هر کس به خدا شرک ورزد، قطعاً دچار گمراهیِ دور و درازی شده است.} * و فرمود: وَ مَنْ یَکْفُرْ بِاللَّهِ وَ مَلائِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِیداً - . نساء / 136 - {و هر کس به خدا و فرشتگان او و کتابها و پیامبرانش و روز بازپسین کفر ورزد، در حقیقت دچار گمراهی دور و درازی شده است} * و فرمود: إِنَّ الَّذِینَ یَکْفُرُونَ بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ یُرِیدُونَ أَنْ یُفَرِّقُوا بَیْنَ اللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ یَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَکْفُرُ بِبَعْضٍ وَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَّخِذُوا بَیْنَ ذلِکَ سَبِیلًا * أُولئِکَ هُمُ الْکافِرُونَ حَقًّا وَ أَعْتَدْنا لِلْکافِرِینَ عَذاباً مُهِیناً - . نساء / 150- 151 - {کسانی که به خدا و پیامبرانش کفر می‌ورزند، و می‌خواهند میان خدا و پیامبران او جدایی اندازند، و می‌گویند: «ما به بعضی ایمان داریم و بعضی را انکار می‌کنیم» و می‌خواهند میان این [دو]، راهی برای خود اختیار کنند، آنان در حقیقت کافرند؛ و ما برای کافران عذابی خفّت‌آور آماده کرده‌ایم.} * و فرمود: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلالًا بَعِیداً * إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ ظَلَمُوا لَمْ یَکُنِ اللَّهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ وَ لا لِیَهْدِیَهُمْ طَرِیقاً * إِلَّا طَرِیقَ جَهَنَّمَ خالِدِینَ فِیها أَبَداً وَ کانَ ذلِکَ عَلَی اللَّهِ یَسِیراً - . نساء: 168- 169 - {بی‌تردید، کسانی که کفر ورزیدند و [مردم را] از راه خدا باز داشتند، به گمراهیِ دور و درازی افتاده‌اند. کسانی که کفر ورزیدند و ستم کردند، خدا بر آن نیست که آنان را بیامرزد و به راهی هدایت کند، مگر راه جهنّم، که همیشه در آن جاودانند؛ و این [کار] برای خدا آسان است.}

{. پس بر گروه کافران اندوه مخور.} * و فرمود: وَ قالَ الْمَسِیحُ یا بَنِی إِسْرائِیلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ إِنَّهُ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَیْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْواهُ النَّارُ وَ ما لِلظَّالِمِینَ مِنْ أَنْصارٍ - . مائدة / 72 - {کسانی که گفتند: «خدا همان مسیح پسر مریم است»، قطعاً کافر شده‌اند، و حال آنکه مسیح، می‌گفت: «ای فرزندان اسرائیل، پروردگار من و پروردگار خودتان را بپرستید؛ که هر کس به خدا شرک آوَرَد، قطعاً خدا بهشت را بر او حرام ساخته و جایگاهش آتش است، و برای ستمکاران یاورانی نیست.»} * و فرمود: لَیَمَسَّنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ - . مائدة / 73 -

{و اگر از آنچه می‌گویند باز نایستند، به کافران ایشان عذابی دردناک خواهد رسید} * و فرمود: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَحِیمِ - . مائدة / 86 - {و کسانی که کفر ورزیدند و آیات ما را دروغ پنداشتند، آنان همدم آتشند.} * و فرمود: قُلْ لا یَسْتَوِی الْخَبِیثُ وَ الطَّیِّبُ وَ لَوْ أَعْجَبَکَ کَثْرَةُ الْخَبِیثِ - . مائد/ 100 - {بگو: «پلید و پاک یکسان نیستند، هر چند کثرت پلید[ها] تو را به شگفت آوَرَد. پس ای خردمندان، از خدا پروا کنید، باشد که رستگار شوید.»} * و فرمود: ثُمَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ - . أنعام: 1 - {کسانی که کفر ورزیده‌اند، [غیر او را] با پروردگار خود برابر می‌کنند.} * و فرمود: وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِکَ فَحاقَ بِالَّذِینَ سَخِرُوا مِنْهُمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ - . أنعام: 10 - {و پیش از تو پیامبرانی به استهزا گرفته شدند. پس آنچه را ریشخند می‌کردند گریبانگیر ریشخندکنندگان ایشان گردید.} * و فرمود: الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لا یُؤْمِنُون - . انعام / 12 - {خودباختگان کسانی‌اند که ایمان نمی‌آورند.} * و فرمود: وَ إِنْ یُهْلِکُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَ ما یَشْعُرُونَ * وَ لَوْ تَری إِذْ وُقِفُوا عَلَی النَّارِ فَقالُوا یا لَیْتَنا نُرَدُّ وَ لا نُکَذِّبَ بِآیاتِ رَبِّنا وَ نَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ * بَلْ بَدا لَهُمْ ما کانُوا یُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ {و آنان [مردم را] از آن باز می‌دارند و [خود نیز] از آن دوری می‌کنند، و[لی] جز خویشتن را به هلاکت نمی‌افکنند و نمی‌دانند. و ای کاش [منکران را] هنگامی که بر آتش عرضه می‌شوند، می‌دیدی که می‌گویند: «کاش بازگردانده می‌شدیم و [دیگر] آیات پروردگارمان را تکذیب نمی‌کردیم و از مؤمنان می‌شدیم.» [ولی چنین نیست] بلکه آنچه را پیش از این نهان می‌داشتند، برای آنان آشکار شده است. و اگر هم بازگردانده شوند قطعاً به آنچه از آن منع شده بودند برمی‌گردند و آنان دروغگویند.

بِما کانُوا یُفْسِدُونَ - . نحل / 88 - {به [سزای] آنکه فساد می‌کردند} * و فرمود: إِنَّ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِآیاتِ اللَّهِ لا یَهْدِیهِمُ اللَّهُ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ * إِنَّما یَفْتَرِی الْکَذِبَ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِآیاتِ اللَّهِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْکاذِبُونَ - . نحل / 104- 105 - {در حقیقت، کسانی که به آیات خدا ایمان ندارند، خدا آنان را هدایت نمی‌کند و برایشان عذابی دردناک است.تنها کسانی دروغ‌پردازی می‌کنند که به آیات خدا ایمان ندارند و آنان خود دروغگویانند.} * و فرمود: وَ أَنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرِینَ‌ - . نحل / 107 - {خدا گروه کافران را هدایت نمی‌کند}

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ وَ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ مَعاً عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ زَیْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ عَنِ ابْنِ طَرِیفٍ عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: الْإِیمَانُ عَلَی أَرْبَعِ دَعَائِمَ‌⁽⁹⁾

عَلَی الصَّبْرِ وَ الْیَقِینِ وَ الْعَدْلِ وَ الْجِهَادِ وَ الصَّبْرُ عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی الشَّوْقِ وَ الْإِشْفَاقِ وَ الزُّهْدِ وَ التَّرَقُّبِ فَمَنِ اشْتَاقَ إِلَی الْجَنَّةِ سَلَا عَنِ الشَّهَوَاتِ وَ مَنْ أَشْفَقَ مِنَ النَّارِ رَجَعَ عَنِ الْمُحَرَّمَاتِ وَ مَنْ زَهِدَ فِی الدُّنْیَا تَهَاوَنَ بِالْمُصِیبَاتِ وَ مَنِ ارْتَقَبَ الْمَوْتَ سَارَعَ فِی الْخَیْرَاتِ.

وَ الْیَقِینُ عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی تَبْصِرَةِ الْفِطْنَةِ وَ تَأَوُّلِ الْحِکْمَةِ وَ مَوْعِظَةِ الْعِبْرَةِ وَ سُنَّةِ الْأَوَّلِینَ فَمَنْ تَبَصَّرَ فِی الْفِطْنَةِ تَأَوَّلَ الْحِکْمَةَ وَ مَنْ تَأَوَّلَ الْحِکْمَةَ عَرَفَ الْعِبْرَةَ وَ مَنْ عَرَفَ الْعِبْرَةَ فَکَأَنَّمَا عَاشَ فِی الْأَوَّلِینَ وَ الْعَدْلُ عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی غَائِصِ الْفَهْمِ وَ غَمْرَةِ الْعِلْمِ وَ زَهْرَةِ الْحِکْمَةِ وَ رَوْضَةِ الْحِلْمِ فَمَنْ فَهِمَ فَسَّرَ جُمَلَ الْعِلْمِ وَ مَنْ عَلِمَ شَرَعَ غَرَائِبَ الْحِکَمِ وَ مَنْ کَانَ حَکِیماً لَمْ یُفَرِّطْ فِی أَمْرٍ یَلِیهِ فِی النَّاسِ‌⁽¹⁾وَ الْجِهَادُ عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ الصِّدْقِ فِی الْمَوَاطِنِ وَ شَنَآنِ الْفَاسِقِینَ فَمَنْ أَمَرَ بِالْمَعْرُوفِ شَدَّ ظَهْرَ الْمُؤْمِنِ وَ مَنْ نَهَی عَنِ الْمُنْکَرِ أَرْغَمَ أَنْفَ الْمُنَافِقِ وَ مَنْ صَدَقَ فِی الْمَوَاطِنِ قَضَی الَّذِی عَلَیْهِ وَ مَنْ شَنَأَ الْفَاسِقِینَ وَ غَضِبَ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ غَضِبَ اللَّهُ لَهُ وَ ذَلِکَ الْإِیمَانُ وَ دَعَائِمُهُ وَ شُعَبُهُ وَ الْکُفْرُ عَلَی أَرْبَعِ دَعَائِمَ عَلَی الْفِسْقِ وَ الْعُتُوِّ وَ الشَّکِّ وَ

الشُّبْهَةِ وَ الْفِسْقُ عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی الْجَفَاءِ وَ الْعَمَی وَ الْغَفْلَةِ وَ الْعُتُوِّ فَمَنْ جَفَا حَقَّرَ الْحَقَّ وَ مَقَتَ الْفُقَهَاءَ وَ أَصَرَّ عَلَی الْحِنْثِ الْعَظِیمِ وَ مَنْ عَمِیَ نَسِیَ الذِّکْرَ وَ اتَّبَعَ الظَّنَّ وَ أَلَحَّ عَلَیْهِ الشَّیْطَانُ وَ مَنْ غَفَلَ غَرَّتْهُ الْأَمَانِیُّ وَ أَخَذَتْهُ الْحَسْرَةُ إِذَا انْکَشَفَ الْغِطَاءُ وَ بَدَا لَهُ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ یَکُنْ یَحْتَسِبُ وَ مَنْ عَتَا عَنْ أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَی اللَّهُ عَلَیْهِ ثُمَّ أَذَلَّهُ بِسُلْطَانِهِ وَ صَغَّرَهُ لِجَلَالِهِ کَمَا فَرَّطَ فِی جَنْبِهِ وَ عَتَا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ الْکَرِیمِ وَ الْعُتُوُّ عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی التَّعَمُّقِ وَ التَّنَازُعِ وَ الزَّیْغِ وَ الشِّقَاقِ فَمَنْ تَعَمَّقَ لَمْ یُنِبْ إِلَی الْحَقِّ وَ لَمْ یَزْدَدْ إِلَّا غَرَقاً فِی الْغَمَرَاتِ فَلَمْ تَحْتَبِسْ عَنْهُ فِتْنَةٌ إِلَّا غَشِیَتْهُ أُخْرَی وَ انْخَرَقَ دِینُهُ فَهُوَ یَهِیمُ فِی أَمْرٍ مَرِیجٍ وَ مَنْ نَازَعَ وَ خَاصَمَ قَطَعَ بَیْنَهُمُ الْفَشَلُ وَ ذَاقَ وَبَالَ أَمْرِهِ وَ سَاءَتْ عِنْدَهُ الْحَسَنَةُ وَ حَسُنَتْ عِنْدَهُ السَّیِّئَةُ وَ مَنْ سَاءَتْ عَلَیْهِ الْحَسَنَةُ اعْتَوَرَتْ عَلَیْهِ طُرُقُهُ وَ اعْتَرَضَ عَلَیْهِ أَمْرُهُ وَ ضَاقَ عَلَیْهِ مَخْرَجُهُ وَ حَرِیٌّ أَنَّ یَرْجِعَ مِنْ دِینِهِ وَ یَتَّبِعَ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ.

وَ الشَّکُّ عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی الْهَوْلِ وَ الرَّیْبِ وَ التَّرَدُّدِ وَ الِاسْتِسْلَامِ فَبِأَیِّ آلَاءِ رَبِّکَ یَتَمَارَی الْمُتَمَارُونَ فَمَنْ هَالَهُ مَا بَیْنَ یَدَیْهِ نَکَصَ عَلی عَقِبَیْهِ وَ مَنْ تَرَدَّدَ فِی الرَّیْبِ سَبَقَهُ الْأَوَّلُونَ وَ أَدْرَکَهُ الْآخِرُونَ وَ قَطَعَتْهُ سَنَابِکُ الشَّیَاطِینِ وَ مَنِ اسْتَسْلَمَ لِهَلَکَةِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ هَلَکَ فِیمَا بَیْنَهُمَا وَ مَنْ نَجَا فَبِالْیَقِینِ وَ الشُّبْهَةُ عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی الْإِعْجَابِ بِالزِّینَةِ وَ تَسْوِیلِ النَّفْسِ وَ تَأَوُّلِ الْعِوَجِ وَ تَلْبِیسِ الْحَقِّ بِالْبَاطِلِ ذَلِکَ بِأَنَّ الزِّینَةَ تَزِیدُ عَلَی الشُّبْهَةِ وَ أَنَّ تَسْوِیلَ النَّفْسِ یُقْحِمُ عَلَی الشَّهْوَةِ وَ أَنَّ الْعِوَجَ یَمِیلُ مَیْلًا عَظِیماً وَ أَنَّ التَّلْبِیسَ ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ فَذَلِکَ الْکُفْرُ وَ دَعَائِمُهُ وَ شُعَبُهُ وَ النِّفَاقُ عَلَی أَرْبَعِ دَعَائِمَ عَلَی الْهَوَی وَ الْهُوَیْنَا وَ الْحَفِیظَةِ وَ الطَّمَعِ فَالْهَوَی عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی الْبَغْیِ وَ الْعُدْوَانِ وَ الشَّهْوَةِ وَ الطُّغْیَانِ فَمَنْ بَغَی کَثُرَتْ غَوَائِلُهُ وَ غِلَّاتُهُ وَ مَنِ اعْتَدَی لَمْ یُؤْمَنْ بَوَائِقُهُ وَ لَمْ یَسْلَمْ قَلْبُهُ وَ مَنْ لَمْ یَعْزِلْ نَفْسَهُ عَنِ الشَّهَوَاتِ خَاضَ فِی الْخَبِیثَاتِ وَ مَنْ طَغَی ضَلَّ عَلَی غَیْرِ یَقِینٍ وَ لَا حُجَّةَ لَهُ وَ شُعَبُ الْهُوَیْنَا الْهَیْبَةُ وَ الْغِرَّةُ وَ الْمُمَاطَلَةُ وَ الْأَمَلُ وَ ذَلِکَ لِأَنَّ الْهَیْبَةَ تَرُدُّ عَلَی دِینِ الْحَقِّ وَ تُفَرِّطُ الْمُمَاطَلَةُ فِی الْعَمَلِ حِینَ یَقْدَمُ الْأَجَلُ وَ لَوْ لَا الْأَمَلُ عَلِمَ الْإِنْسَانُ حَسَبَ مَا هُوَ فِیهِ وَ لَوْ عَلِمَ حَسَبَ مَا هُوَ فِیهِ مَاتَ مِنَ الْهَوْلِ وَ الْوَجَلِ وَ شُعَبُ الْحَفِیظَةِ الْکِبْرُ وَ الْفَخْرُ وَ الْحَمِیَّةُ وَ الْعَصَبِیَّةُ فَمَنِ اسْتَکْبَرَ أَدْبَرَ وَ مَنْ فَخَرَ فَجَرَ وَ مَنْ حَمِیَ أَصَرَّ وَ مَنْ أَخَذَتْهُ الْعَصَبِیَّةُ جَارَ فَبِئْسَ الْأَمْرُ أَمْرٌ بَیْنَ الِاسْتِکْبَارِ وَ الْإِدْبَارِ وَ فُجُورٍ وَ جَوْرٍ وَ شُعَبُ الطَّمَعِ أَرْبَعٌ الْفَرَحُ وَ الْمَرَحُ وَ اللَّجَاجَةُ وَ التَّکَاثُرُ وَ الْفَرَحُ مَکْرُوهٌ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الْمَرَحُ خُیَلَاءُ وَ اللَّجَاجَةُ بَلَاءٌ لِمَنِ اضْطَرَّتْهُ إِلَی حَبَائِلِ الْآثَامِ وَ التَّکَاثُرُ لَهْوٌ وَ شُغُلٌ وَ اسْتِبْدَالُ الَّذِی هُوَ أَدْنَی بِالَّذِی هُوَ خَیْرٌ فَذَلِکَ النِّفَاقُ وَ دَعَائِمُهُ وَ شُعَبُهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]خصال، امیرالمومنین علیه السلام: ایمان بر چهار ستون استوار است - . این خبر با سندهای مختلف در جزء 68 و در باب پایه‌های ایمان و اسلام شرح داده شد، و پیچیدگی ها و مشکلات حدیث به طور کامل بیان گردید،، به آن باب مراجعه کنید و در باب بعدی نیز ذکر می‌شود - : صبر و یقین و عدل و جهاد.

صبر بر چهار شعبه است: شوق و ترس و زهد و انتظار: هر کس مشتاق بهشت باشد شهوات را از یاد می‌برد، و هر کس از آتش بترسد از گناهان پرهیز می‌کند، و هر کس نسبت به دنیا زهد و بی‌اعتنایی کند مصیبتها بر او آسان می‌شود، و هر کس به انتظار مرگ باشد به سوی کارهای نیک وخیرات می‌شتابد.

یقین بر چهار ستون استوار است: با زیرکی وباهوشی بینش­ها وبصیرت ها را به کسب کردن، و تأویل و تبیین حکمت­ها را به خوبی به دست آوردن، عبرت و درس گرفتن از پند ونصیحت­ها وبهرمندی از سنت­ وروش پیشینیان: آن کس با زیرکی ودقت بصیرت­ها وبینش­ها را دریابد، حکمت­ها برایش روشن گردد وهرکسی که حکمت­ها را دریابد، درس گیرد و عبرت آموز گرددد، و آن که عبرت و اندرزها را شناخت (و درس­هایی را از زندگی دیگران فراگرفت)، گوییا(در تمام تاریخ ) به همراه نخستین انسان­ها زیسته است

عدل بر چهار شعبه است: پیچیدگیها و دشواریهای فهم، فرو رفتن در دانش، حکم روشن و شکوفایی بردباری: آن کس که فهمید، دانش مجمل را تفسیر کند؛ و آن که آگاهی پیدا کرد ودانست، چشمه‌ساران حکمت به او روی آورد؛ وآن که از دریای حکمت سرشار گشت ، در زندگی و اموری که مردم باآن مواجه هستند،زیاده روی نمی­کند ب جهاد را چهار بخش است: امر به معروف و نهی از منکر، راستی و درستی در همه جا، خشم برای خدا، دشمنی و خشم بر فاسقان: آن کس که امر به معروف کند، پشت مؤمن را نیرومند گرداند؛ و آن که نهی از منکر نماید، بینی فاسق را به خاک مالد؛ آن که در همه جا صداقت داشت، آنچه وظیفه او است به جای آورد؛ و آن که با فاسقان دشمنی و بد خلقی نمود و برای رضای خدا خشمگین شد، خداوند به خاطر او بر دشمنش خشمگین شود. این ایمان، پایه‌ها و بخش‌هایش بود.

کفر بر چهار پایه بنا شده است: فسق و (العتو در متن کتاب آمده ولی جای دیگر غلوآمده استّ)تجاوز وتکبرنمودن یا غلوکردن و شک و شبهه.

فسق بر چهار شعبه است: جفا و کوردلی و غفلت و تجاوزکاری: هر کس جفا کند و ستم­گری ورزدحق را کوچک می‌شمرد و عالمان دین را به شدت دشمن می‌دارد و بر گناه بزرگ اصرار می‌ورزد. هر کسی کوردل باشد، یاد خدا را فراموش می‌کند واز گمان­ها وظن پیروی کند و شیطان پیوسته براو حکم­رانی کند(و او را بسیار به گمراهی خواند)و آن کس که غافل شد ، آرزوها وخواسته­هایش او را فریب دهد و زمانی که پرده از چشمانش گشوده شود (بمیرد) دچار حسرت خواهد شد، آن عذابی را پرودگارش وعده داده بود و گمان تحققش را نداشت، برایش آشکار می­شود.هر کس از امر خداوند تجاوز کند ، پرودگار،قدرت بزرگی و علوش را بر او آشکار می­کندو هما­گونه که در محضر پرودگار کریم به تجاوز وسرکشی پرداخته و در حدود الهی کوتاهی ورزیده(واوامر خدا را نادیده گرفته) با تسلط (و حکم­رانی که بر همه هستی دارد) او را به ذلت وخواری می­کشاند، و به خاطر شکوه وجلالش او را کوچک­ و ناچیز قرار می­دهد.

غلوّ بر چهار شعبه است: تعمّق و فرو رفتن اندیشه­های گوناگون و درگیری ومنازعه در آن و شک وانحراف ازحق و لجاجت ودشمنی­ورزیدن.

هر کس (بیش از حد) تعمّق کند، به حق باز نمی‌گردد و جز غرق شدن در امور پیچیده چیزی بر او نمی افزاید، و فتنه‌ای از او رفع نمی‌شود مگر آنکه فتنه دیگری او را در خود فرو می‌برد، و دینش از هم گسیخته می‌شود و در مسأله‌ای بهم پیچیده فرو می‌رود.

هر کس دشمنی­ورزد وبه درگیری در نظریه­پردازی­ها روی آورد،ارتباطشان سست گردد(وبه سردی گراید)و طعم تلخ رفتار ناشایستش را می­چشد،. نیکی به چشم او زشت می‌آید و زشتی به چشم او نیک و هر کس که نیکی­ها به چشمش زشتی جلوه کند از راه­های خوبی ونیکی منحرف خواهد شد و امرش به کجی وکارهایش بر ضرر خودش سوق پیداخواهد کرد، عرصه­ وراه نجات و رهایی از این گرداب انحراف برایش تنک میگردد و و سزاوار است (همان بهتر،این­گونه افراد)که از دین خود برگردند وراهی غیر از راه مومنین حقیقی را پیروی می­کنند

شک بر چهار شعبه است: بازگشتن ،ترسیدن از حق و شبهه­ناک­ گردیدن (شک کردن) و دودلی(تردد) و تن دادن وگردن نهادن (برجهل). و این همان کلام خداوند عز و جل است که می‌فرماید: فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکَ تَتَماری، «پس به کدامیک از نعمتهای پروردگارت مجادله می‌کنی». هر کس از آنچه نزد اوست(حقی که یافته) وحشت کند به عقب(به سمت باطل) بر خواهد گشت. و هر کس در دین مجادله کند در شکّ و تردید می‌افتد، و اوّلین از مؤمنان(به واسطه یقینی که دارند در ایمان) از او سبقت می‌گیرند و آخرین از آنان به او می‌رسند، و سم‌های شیطان او را زیر پا لگد مال می­کند. هر کس در مقابل هلاکت دنیا و آخرت تسلیم شود (وخود را ببازد)بین این دو هلاک می‌گردد، و هر کس از آن نجات پیدا کرده تنها به سبب یقین است.

شبهه بر چهار شعبه است: اعجاب وخرسندی (وزینت بخشی )، و فریب دادن نفس(با تزیین کردن کردار وگفتار)، و توجیه کجروی‌ها، و پوشاندن حق به باطل.

به این صورت که زینت بخشیدن(و درست شمردن اندیشه­های باطل) سبب می­شود که شبهه­ها عمیق­تر وگسترده­تر گردند، و فریب دادن (آراسته کردن کردار وگفتار ناپسند )، نفس را به سمت شهوت­ها می­کشاند؛ و کجروی صاحبش را به انحراف عظیمی می‌اندازد، و پوشاندن حق به باطل، تاریکی­هایی است که برخی از بعضی دیگر بزرگتر است اینها، کفر و پایه‌ها و شعبه‌های آن است .

نفاق بر چهار پایه است: هوای نفس و سازشکاری و غضب و طمع.

هوای نفس بر چهار شعبه است: ظلم و دشمنی و شهوت و سرکشی: کسی که ظلم کند ،فساد وتباهی­اش و کینه­ها وتبهکاری­اش فزونی یابد و آن که تجاوزگری کرد از ستم وگمراهی او در امان نخواهند بود و قلب او(از بدی­ها) سالم نمی‌ماند و هر کس نتواند نفسش را از شهوت­ها بیرون کشد واز خواسته­های نفسش کناره گیرد، در ناپاکی­ها فرو خواهد رفت و هر کس از حدود خداوند سرکشی و طغیان نماید، گمراه خواهد شد بدون اینکه به راهی که می­رود یقین داشته باشد و در این انحراف هیچ حجتی برای عذر پذیرفته نمی­شود عمدا و بدون دلیل گمراه می‌شود.

سازشکاری بر چهار شعبه است: مغرور گشتن، طول دادن کارهاو بر حذر بودن و عقب انداختن وعده‌ها.و (امروز وفردا کشانیدن) وآرزوی بلند

و این بدان صورت است که بر حذر بودن از حق باز می‌دارد، و عقب انداختن وعده‌ها موجب تفریط در عمل تا هنگام اجل می‌شود و اگر آرزو نبود انسان حساب آنچه را در آن است می‌دانست، و اگر انسان حساب آنچه را در آن است می‌دانست ناگهان از وحشت و ترس می‌مرد. و مغرور شدن باعث کوتاهی انسان در عمل می‌شود.

غضب بر چهار شعبه است: تکبر و فخر و غیرت کاذب و تعصّب.

هر کس خود را بالا بگیرد و تکبر ورزد به حق پشت می‌کند. و هر کس فخربورزد به فسق و فجور مبتلا می‌شود، و هر کس غیرت کاذب نشان دهد بر گناهان اصرار می‌ورزد، و هر کس را تعصّب بگیرد ظلم می‌کند. و چه بد چیزی است در پل صراط کاری که بین پشت کردن به حق و فسق و فجور و اصرار بر گناهان و ظلم باشد.

طمع چهار شعبه است: خوشحالی و شادی بیش از حد و لجاجت و روی هم انباشتن وزیاده خواهی.

خوشحالی وشادمان شدن (به دنیا )نزد خداوند پسندیده نیست، شادی بیش از حد عجب وخودپسندی است، و لجاجت بلایی است برای کسی که او را مجبور به کشیدن بار گناهان کرده است. و روی هم انباشتن لهو و لعب و مشغولیّت است و تبدیل کردن چیزی پست‌تر به چیزی بهتر می‌باشد.

و اینها، نفاق و پایه‌ها و شعبه‌های آن است. - . خصال 1: 110 – 111 -

**[ترجمه]

«2»

فس، [تفسیر القمی] أَبِی عَنْ بَکْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبِی عُمَرَ الزُّبَیْرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْکُفْرُ فِی کِتَابِ اللَّهِ عَلَی خَمْسَةِ وُجُوهٍ فَمِنْهُ کُفْرُ الْجُحُودِ وَ هُوَ عَلَی وَجْهَیْنِ جُحُودٌ بِعِلْمٍ وَ جُحُودٌ بِغَیْرِ عِلْمٍ فَأَمَّا الَّذِینَ جَحَدُوا بِغَیْرِ عِلْمٍ فَهُمُ الَّذِینَ حکا [حَکَی] اللَّهُ عَنْهُمْ فِی قَوْلِهِ وَ قالُوا ما هِیَ إِلَّا حَیاتُنَا الدُّنْیا نَمُوتُ وَ نَحْیا وَ ما یُهْلِکُنا إِلَّا الدَّهْرُ وَ ما لَهُمْ بِذلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا یَظُنُّونَ‌⁽¹⁾

وَ قَوْلُهُ إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا سَواءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا یُؤْمِنُونَ‌⁽²⁾فَهَؤُلَاءِ کَفَرُوا وَ جَحَدُوا بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ أَمَّا الَّذِینَ کَفَرُوا وَ جَحَدُوا بِعِلْمٍ فَهُمُ الَّذِینَ قَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ کانُوا مِنْ قَبْلُ یَسْتَفْتِحُونَ عَلَی الَّذِینَ کَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا کَفَرُوا بِهِ‌⁽³⁾فَهَؤُلَاءِ کَفَرُوا وَ جَحَدُوا بِعِلْمٍ.

وَ قَالَ وَ حَدَّثَنِی أَبِی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ فِی الْیَهُودِ وَ النَّصَارَی یَقُولُ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی الَّذِینَ آتَیْناهُمُ الْکِتابَ یَعْرِفُونَهُ‌⁽⁴⁾یَعْنِی رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَما یَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْ أَنْزَلَ عَلَیْهِمْ فِی التَّوْرَاةِ وَ الْإِنْجِیلِ وَ الزَّبُورِ صِفَةَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ صِفَةَ أَصْحَابِهِ وَ مَبْعَثَهُ وَ مُهَاجَرَهُ وَ هُوَ قَوْلُهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ تَراهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَ رِضْواناً سِیماهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْراةِ وَ مَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجِیلِ‌⁽⁵⁾فَهَذِهِ صِفَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی التَّوْرَاةِ وَ الْإِنْجِیلِ وَ صِفَةُ أَصْحَابِهِ فَلَمَّا بَعَثَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَرَفَهُ أَهْلُ الْکِتَابِ کَمَا قَالَ جَلَّ جَلَالُهُ فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا کَفَرُوا بِهِ.

وَ کَانَتِ الْیَهُودُ یَقُولُونَ لِلْعَرَبِ قَبْلَ مَجِی‌ءِ النَّبِیِّ أَیُّهَا الْعَرَبُ هَذَا أَوَانُ نَبِیٍّ یَخْرُجُ بِمَکَّةَ وَ یَکُونُ مُهَاجَرُهُ بِالْمَدِینَةِ وَ هُوَ آخِرُ الْأَنْبِیَاءِ وَ أَفْضَلُهُمْ فِی عَیْنَیْهِ حُمْرَةٌ وَ بَیْنَ کَتِفَیْهِ خَاتَمُ النُّبُوَّةِ یَلْبَسُ الشَّمْلَةَ یَجْتَزِئُ بِالْکِسْرَةِ وَ التُّمَیْرَاتِ وَ یَرْکَبُ الْحِمَارَ الْعَرِیَّةَ وَ هُوَ الضَّحُوکُ الْقَتَّالُ یَضَعُ سَیْفَهُ عَلَی عَاتِقِهِ لَا یُبَالِی مَنْ لَاقَی یَبْلُغُ سُلْطَانُهُ مُنْقَطَعَ الْخُفِّ وَ الْحَافِرِ لَنَقْتُلَنَّکُمْ بِهِ یَا مَعْشَرَ الْعَرَبِ قَتْلَ عَادٍ فَلَمَّا بَعَثَ اللَّهُ نَبِیَّهُ بِهَذِهِ الصِّفَةِ حَسَدُوهُ وَ کَفَرُوا بِهِ کَمَا قَالَ اللَّهُ وَ کانُوا مِنْ قَبْلُ یَسْتَفْتِحُونَ عَلَی الَّذِینَ کَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا کَفَرُوا بِهِ وَ مِنْهُ کُفْرُ الْبَرَاءَةِ وَ هُوَ قَوْلُهُ ثُمَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ یَکْفُرُ بَعْضُکُمْ بِبَعْضٍ‌⁽¹⁾أَیْ یَتَبَرَّأُ بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ وَ مِنْهُ کُفْرُ التَّرْکِ لِمَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ وَ هُوَ قَوْلُهُ وَ لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا وَ مَنْ کَفَرَ⁽²⁾أَیْ تَرَکَ الْحَجَّ وَ هُوَ مُسْتَطِیعٌ فَقَدْ کَفَرَ وَ مِنْهُ کُفْرُ النِّعَمِ وَ هُوَ قَوْلُهُ لِیَبْلُوَنِی أَ أَشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ وَ مَنْ شَکَرَ فَإِنَّما یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ کَفَرَ⁽³⁾أَیْ وَ مَنْ لَمْ یَشْکُرْ نِعْمَةَ اللَّهِ فَقَدْ کَفَرَ فَهَذِهِ وُجُوهُ الْکُفْرِ فِی کِتَابِ اللَّهِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام صادق علیه السلام: کفر در کتاب الهی بر پنج وجه است، از جمله کفر انکار، و آن بر دو وجه است: انکار آگاهانه و انکار ناآگاهانه. کسانی که ناآگاهانه انکار می‌کنند، همان کسانی هستند که خداوند در قرآن از آنان سخن گفته است: «وَ قالُوا ما هِیَ إِلَّا حَیاتُنَا الدُّنْیا نَمُوتُ وَ نَحْیا وَ ما یُهْلِکُنا إِلَّا الدَّهْرُ وَ ما لَهُمْ بِذلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا یَظُنُّونَ» - . جاثیه / 24 - {و گفتند: «غیر از زندگانی دنیای ما [چیز دیگری] نیست؛ می‌میریم و زنده می‌شویم، و ما را جز طبیعت هلاک نمی‌کند.» و[لی] به این [مطلب] هیچ دانشی ندارند [و] جز [طریق] گمان نمی‌سِپرند.} و نیز آیه «إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا سَواءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا یُؤْمِنُونَ» - . بقره / 89 - {در حقیقت کسانی که کفر ورزیدند -چه بیمشان دهی، چه بیمشان ندهی- برایشان یکسان است؛ [آنها] نخواهند گروید.} ، پس این افراد کسانی هستند که کفر ورزیده و بدون علم و آگاهی به انکار پرداختند. اما کسانی که آگاهانه انکار کردند، کسانی هستند که خداوند در این آیه معرفی کرده است: «وَ کانُوا مِنْ قَبْلُ یَسْتَفْتِحُونَ عَلَی الَّذِینَ کَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا کَفَرُوا بِهِ» - . بقره / 146 - {و از دیرباز [در انتظارش] بر کسانی که کافر شده بودند پیروزی می‌جستند؛ ولی همین که آنچه [که اوصافش] را می‌شناختند برایشان آمد، انکارش کردند. پس لعنت خدا بر کافران باد.} این‌ها کسانی هستند که کفر ورزیده و آگاهانه به انکار پرداختند .

امام صادق علیه السلام فرمود: این آیه در شأن یهود و نصاری نازل شده است: «الَّذِینَ آتَیْناهُمُ الْکِتابَ یَعْرِفُونَهُ» - . بقره / 146 - منظور رسول خدا صلی الله علیه و آله است، «کَما یَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ» زیرا خداوند در تورات و انجیل و زبور نشانه‌های محمد صلی الله علیه و آله و ویژگی یاران و مبعث و مهاجرت ایشان را بیان فرموده بود. در این آیه که می‌فرماید: «مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ تَراهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَ رِضْواناً سِیماهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْراةِ وَ مَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجِیلِ» - . فتح / 29 - {محمّد (ص) پیامبر خداست؛ و کسانی که با اویند، بر کافران، سختگیر [و] با همدیگر مهربانند. آنان را در رکوع و سجود می‌بینی. فضل و خشنودی خدا را خواستارند. علامتِ [مشخصّه] آنان بر اثر سجود در چهره‌هایشان است. این صفت ایشان است در تورات، و مَثَلِ آنها در انجیل} این ویژگی رسول خدا صلی الله علیه و آله در تورات و انجیل و نیز ویژگی یاران حضرت است. هنگامی که ایشان به رسالت مبعوث شد، اهل کتاب حضرت صلی الله علیه و آله را شناختند، خدای متعال نیز می‌فرماید: «فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا کَفَرُوا بِهِ».

یهودیان پیش از ظهور پیامبر صلی الله علیه و آله به عرب می‌گفتند: ای قوم عرب، اکنون زمان ظهور پیامبری است که از مکه مبعوث می‌شود، به مدینه مهاجرت می‌کند، آخرین و برترین پیامبران است، در چشمانش نشان سرخی و بین کتفش مهر و نشان نبوت را دارد، عبا به تن می‌کند، به قرصی نان و چند دانه خرما بسنده می کند، بر الاغ بی‌زین سوار می‌شود، گشاده‌رو است، جنگ‌جو بوده و شمشیرش را بر دوش می‌گذارد و از هیچ کس ابایی ندارد، حکومت او به دورترین نقاط خواهد رسید، ای قوم عرب بی‌شک با یاری او شما را همانند قوم عاد از پای در می‌آوریم.

هنگامی که خداوند پیامبرش صلی الله علیه و آله را با این ویژگی‌ها مبعوث کرد، بر وی حسادت کرده و کفر ورزیدند، خدای متعال در این‌باره می‌فرماید: «وَ کانُوا مِنْ قَبْلُ یَسْتَفْتِحُونَ عَلَی الَّذِینَ کَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا کَفَرُوا بِهِ» .

از انواع کفرها، کفر برائت است، آنجا که خداوند می‌فرماید: «ثُمَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ یَکْفُرُ بَعْضُکُمْ بِبَعْضٍ» - . . عنکبوت / 25 - یعنی برخی از برخی دیگر برائت و بیزاری می‌جویند. و نیز کفر ترک و انجام ندادن است، آنجا که خداوند می‌فرماید: «وَ لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا وَ مَنْ کَفَرَ» - . آل عمران / 97 - یعنی حج را ترک کند در حالی که استطاعت دارد. و از جمله کفر نعمت است، آنجا که خداوند می‌فرماید: « لِیَبْلُوَنِی أَ أَشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ وَ مَنْ شَکَرَ فَإِنَّما یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ کَفَرَ» - . نمل / 40 - یعنی کسی که شکر نعمت الهی را به جای نیاورد، کفر ورزیده است. این انواع کفر در کتاب الهی است. - . تفسیر قمی: 28 -

**[ترجمه]

«3»

فس، [تفسیر القمی] أَبِی عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سُئِلَ عَنْ قَوْلِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله إِنَّ الشِّرْکَ أَخْفَی مِنْ دَبِیبِ النَّمْلِ عَلَی صَفَاةٍ سَوْدَاءَ فِی لَیْلَةٍ ظَلْمَاءَ قَالَ کَانَ الْمُؤْمِنُونَ یَسُبُّونَ مَا یَعْبُدُ الْمُشْرِکُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَکَانَ الْمُشْرِکُونَ یَسُبُّونَ مَا یَعْبُدُ الْمُؤْمِنُونَ فَنَهَی اللَّهُ الْمُؤْمِنِینَ عَنْ سَبِّ آلِهَتِهِمْ لِکَیْلَا یَسُبَّ الْکُفَّارُ إِلَهَ الْمُؤْمِنِینَ فَیَکُونَ الْمُؤْمِنُونَ قَدْ أَشْرَکُوا بِاللَّهِ مِنْ حَیْثُ لَا یَعْلَمُونَ فَقَالَ وَ لا تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ‌⁽⁵⁾الْآیَةَ⁽⁶⁾.

<meta info=". تفسیر قمی: امام صادق علیه السلام فرمود: از حضرت علیه السلام درباره این سخن رسول خدا صلی الله علیه و آله که فرمود: «شرک از حرکت مورچه بر سنگی صاف در شب تار پوشیده‌تر است» سوال شد. حضرت علیه السلام فرمود: مومنان، معبودانی را که مشرکان به جای خدا می‌پرستیدند، ناسزا می‌گفتند و مشرکان نیز خدایی را که مومنان می‌پرستیدند، دشنام می‌دادند. خداوند مومنان را از دشنام دادن به خدایان کافران نهی فرمود تا موجب نشود کافران نیز مقابله به مثل کنند و باعث نشود مومنان ناآگاهانه به خداوند شرک نورزند: «وَ لا تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ» - . انعام / 108 -

این آیه بر همین موضوع دلالت دارد. - . تفسیر قمی: 200 -

**[ترجمه]

«4»

فس، [تفسیر القمی] فِی رِوَایَةِ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ الْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ‌⁽¹⁾أَمَّا الْمَسِیحُ فَعَصَوْهُ وَ عَظَّمُوهُ فِی أَنْفُسِهِمْ حِینَ زَعَمُوا أَنَّهُ إِلَهٌ وَ أَنَّهُ ابْنُ اللَّهِ وَ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ قَالُوا ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ وَ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ قَالُوا هُوَ اللَّهُ وَ أَمَّا أَحْبَارُهُمْ وَ رُهْبَانُهُمْ فَإِنَّهُمْ أَطَاعُوا وَ أَخَذُوا بِقَوْلِهِمْ وَ اتَّبَعُوا مَا أَمَرُوهُمْ بِهِ وَ دَانُوا بِمَا دَعَوْهُمْ إِلَیْهِ فَاتَّخَذُوهُمْ أَرْبَاباً بِطَاعَتِهِمْ لَهُمْ وَ تَرْکِهِمْ أَمْرَ اللَّهِ وَ کُتُبَهُ وَ رُسُلَهُ فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ وَ مَا أَمَرَهُمْ بِهِ الْأَحْبَارُ وَ الرُّهْبَانُ اتَّبَعُوهُ وَ أَطَاعُوهُمْ وَ عَصَوُا اللَّهَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام باقر علیه السلام درباره آیه « اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ الْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ» - . براءه / 32 - {اینان دانشمندان و راهبان خود و مسیح پسر مریم را به جای خدا به الوهیّت گرفتند} فرمود: مسیح علیه السلام را نافرمانی کردند،و چون گمان کردند مسیح خدا و یا فرزند خداست وی را نزد خود بسیار بزرگ نمودند. برخی نیز گفتند مسیح سومین از سه است و عده‌ای نزی عقیده داشتند او خود خداست. اما خاخام‌های یهودی و راهب‌های مسیحی ایشان را اطاعت کرده و هر چه آن گروه گفتند راهبان هم آن را ترویج کردند، و عقائد آنها را نشر نمودند، آنها آن جماعت را برای خود ارباب گرفتند، و امر خدا و رسول و کتاب خدا را رها ساختند و هر چه احبار و راهبان گفتند بکار بستند و آنها را اطاعت کردند. «فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ» هر آنچه خاخام یهود و یا راهب مسیحی فرمان می‌داد، به کار بسته و پیروی کرده و خداوند را نافرمانی نمودند. - . تفسیر قمی / 264 -

**[ترجمه]

«5»

فس، [تفسیر القمی] أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِیسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ ما یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِکُونَ‌⁽³⁾قَالَ شِرْکُ طَاعَةٍ لَیْسَ شِرْکَ عِبَادَةٍ وَ الْمَعَاصِی الَّتِی یَرْتَکِبُونَ فَهِیَ شِرْکُ طَاعَةٍ أَطَاعُوا فِیهَا الشَّیْطَانَ فَأَشْرَکُوا بِاللَّهِ فِی الطَّاعَةِ لِغَیْرِهِ وَ لَیْسَ بِإِشْرَاکِ عِبَادَةٍ أَنْ یَعْبُدُوا غَیْرَ اللَّهِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام باقر علیه السلام درباره آیه «وَ ما یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِکُونَ» - . یوسف / 106 - فرمود: شرک اطاعت با شرک عبادت متفاوت است، گناهانی که مرتکب می‌شوند ناشی از شرکت اطاعت آن‌ها ناشی می شود، آن‌ها از شیطان پیروی کردند پس به خداوند در اطاعت شرک ورزیدند و برای او شریک قرار دادند؛ این شرک با شرک عبادت که شریکی برای خدا قائل می‌شوند، متفاوت است. - . تفسیر قمی: 334 -

**[ترجمه]

«6»

فس، [تفسیر القمی] جَعْفَرُ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَی عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ وَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِیَکُونُوا لَهُمْ عِزًّا کَلَّا سَیَکْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ وَ یَکُونُونَ عَلَیْهِمْ ضِدًّا⁽⁵⁾یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَیْ یَکُونُ هَؤُلَاءِ الَّذِینَ اتَّخَذُوهُمْ آلِهَةً مِنْ دُونِ اللَّهِ عَلَیْهِمْ ضِدّاً یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ یَتَبَرَّءُونَ مِنْهُمْ وَ مِنْ عِبَادَتِهِمْ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ ثُمَّ قَالَ لَیْسَ الْعِبَادَةُ هِیَ السُّجُودَ وَ لَا الرُّکُوعَ إِنَّمَا هِیَ طَاعَةُ الرِّجَالِ مَنْ أَطَاعَ الْمَخْلُوقَ فِی مَعْصِیَةِ الْخَالِقِ فَقَدْ عَبَدَهُ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام صادق علیه السلام درباره آیه «وَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِیَکُونُوا لَهُمْ عِزًّا کَلَّا سَیَکْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ وَ یَکُونُونَ عَلَیْهِمْ ضِدًّا» - . مریم 84 - {و به جای خدا، معبودانی اختیار کردند تا برای آنان [مایه] عزت باشد. نه چنین است. به زودی [آن معبودان] عبادت ایشان را انکار می‌کنند و دشمن آنان می‌گردند.} فرمود: منظور روز قیامت است، یعنی کسانی را که به جای خداوند گرفتند، روز قیامت دشمن مشرکان شده و از آنان و عبادتشان بیزاری می‌جویند. سپس حضرت علیه السلام فرمود: عبادت تنها به سجود و رکوع نیست، بلکه عبادت در پیروی بندگان خلاصه می‌شود، هر کس مخلوقی را در معصیت خالق پیروی نماید، وی را عبادت کرده است. - . تفسیر قمی: 415 -

**[ترجمه]

«7»

فس، [تفسیر القمی]: وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَعْبُدُ اللَّهَ عَلی حَرْفٍ قَالَ عَلَی شَکٍ فَإِنْ أَصابَهُ خَیْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَ إِنْ أَصابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلی وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْیا وَ الْآخِرَةَ⁽¹⁾فَإِنَّهُ حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ یَحْیَی بْنِ أَبِی عِمْرَانَ عَنْ یُونُسَ عَنْ حَمَّادٍ- عَنِ ابْنِ الطَّیَّارِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ فِی قَوْمٍ وَحَّدُوا اللَّهَ وَ خَلَعُوا عِبَادَةَ مَنْ دُونَ اللَّهِ وَ خَرَجُوا مِنَ الشِّرْکِ وَ لَمْ یَعْرِفُوا أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَهُمْ یَعْبُدُونَ اللَّهَ عَلَی شَکٍّ فِی مُحَمَّدٍ وَ مَا جَاءَ بِهِ فَأَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالُوا نَنْظُرُ فَإِنْ کَثُرَتْ أَمْوَالُنَا وَ عُوفِینَا فِی أَنْفُسِنَا وَ أَوْلَادِنَا عَلِمْنَا أَنَّهُ صَادِقٌ وَ أَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ إِنْ کَانَ غَیْرُ ذَلِکَ نَظَرْنَا⁽²⁾

قال: و عن أبی سعید أن یهودیا أسلم فأصابته مصائب فتشأم بالإسلام فأتی النبیّ صلّی اللّه علیه و آله فقال: أقلنی! فقال: ان الإسلام لا یقال، فنزلت.

و روی مثله الطبرسیّ فی المجمع ج 7 ص 75 عن ابن عبّاس فراجع.

فَأَنْزَلَ اللَّهُ فَإِنْ أَصابَهُ خَیْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَ إِنْ أَصابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلی وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْیا وَ الْآخِرَةَ ذلِکَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِینُ یَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا یَضُرُّهُ وَ ما لا یَنْفَعُهُ انْقَلَبَ مُشْرِکاً یَدْعُو غَیْرَ اللَّهِ وَ یَعْبُدُ غَیْرَهُ فَمِنْهُمْ مَنْ یَعْرِفُ وَ یَدْخُلُ الْإِیمَانُ قَلْبَهُ فَهُوَ مُؤْمِنٌ وَ یُصَدِّقُ وَ یَزُولُ عَنْ مَنْزِلَتِهِ مِنَ الشَّکِّ إِلَی الْإِیمَانِ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْبَثُ عَلَی شَکِّهِ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْقَلِبُ إِلَی الشِّرْکِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَعْبُدُ اللَّهَ عَلی حَرْفٍ» حضرت علیه السلام فرمود: یعنی از روی شک و تردید؛ «فَإِنْ أَصابَهُ خَیْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَ إِنْ أَصابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلی وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْیا وَ الْآخِرَةَ» - . حج / 11 - {و از میان مردم کسی است که خدا را فقط بر یک حال [و بدون عمل] می‌پرستد. پس اگر خیری به او برسد بدان اطمینان یابد، و چون بلایی بدو رسد روی برتابد. در دنیا و آخرت زیان دیده است.} امام صادق علیه السلام فرمود: این آیه در شأن قومی نازل شده است که خدای یکتا را پرستش کرده و از عبادت غیر خدا روی گردان بودند، از شرک خارج شدند، ولی محمد صلی اللَّه علیه و آله را به پیامبری نشناختند و خداوند را با شک و تردید در نبوت محمد صلی اللَّه علیه و آله پرستیدند و به آن چه بر آن جناب فرمود آمده بود ایمان نیاوردند. آن جماعت خدمت حضرت رسول صلی اللَّه علیه و آله رسیدند و عرض کردند: یا رسول اللَّه ما صبر می‌کنیم اگر مال و فرزندان ما زیاد شد و حال ما بهبودی یافت می‌دانیم که شما رسول خدا می‌باشید و اگر این چنین نشد معلوم است که در گفته خود صداقت ندارید. - . بیضاوی در انوار التنزیل: 278 می‌گوید: روایت شده است این آیه در شأن اعرابی است که وارد مدینه شدند، یکی از آن‌ها هنگامی که جسمش سلامتی یافت و اسبش کره‌ای و همسرش پسری را به دنیا آورد و مال و چهارپایانش زیاد شدند، گفت: از زمانی که این دین را پذیرفته‌ام جز خیر ندیده‌ام. و اگر خلاف این بود می‌گفت: جز شر چیزی ندیده‌ام و از دین برمی‌گشت.

از ابو سعید نقل شده است: یک یهودی پس از آنکه اسلام آورد، دچار مصیبت‌هایی شد و نسبت به اسلام بدبین گردید. نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده و گفت اسلام مرا باطل کن وآن را از عهده من وارهان ، حضرت فرمودند که اسلام قابل فسخ نیست و نمی­توان آن را از عهده باز کرد پس آن مرد از حضور حضرت بازگشت روایت مشابهی را طبرسی از ابن عباس در مجمع 7: 75 نقل کرده است. -

پس آیه «فَإِنْ أَصابَهُ خَیْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَ إِنْ أَصابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلی وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْیا وَ الْآخِرَةَ ذلِکَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِینُ یَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا یَضُرُّهُ وَ ما لا یَنْفَعُهُ» یعنی اگر خیری به او برسد اطمینان پیدا می‌کند، و اگر گرفتار گردد بر می‌گردد و به حق پشت می‌کند، این اشخاص در دنیا و آخرت زیان می‌کنند، آنها خداوند را ترک می‌گویند و دنبال چیزهایی می‌روند که سود و زیان ندارند و آنها را عبادت می‌کنند.

گروهی از آنها کسانی هستند که خدا را می‌شناسند و ایمان هم در دل آنها جای دارد، و از شک و تردید به طرف ایمان می‌آیند، گروهی در شک خود می‌مانند و در حیرت فرو می‌روند و دسته‌ای هم از ایمان به طرف شرک می‌روند و غیر خدا را عبادت می‌کنند. - . تفسیر قمی: 436؛ روایت مشابهی را کلینی در کافی 2: 413 از علی بن ابراهیم با دو سند دیگر نقل کرده است. -

**[ترجمه]

«8»

ل، [الخصال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْخَشَّابِ عَنْ یَزِیدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ إِنَّ هَؤُلَاءِ الْعَوَامَّ یَزْعُمُونَ أَنَّ الشِّرْکَ أَخْفَی مِنْ دَبِیبِ النَّمْلِ فِی اللَّیْلَةِ الظَّلْمَاءِ عَلَی الْمِسْحِ الْأَسْوَدِ⁽¹⁾

فَقَالَ لَا یَکُونُ الْعَبْدُ مُشْرِکاً حَتَّی یُصَلِّیَ لِغَیْرِ اللَّهِ أَوْ یَذْبَحَ لِغَیْرِ اللَّهِ أَوْ یَدْعُوَ لِغَیْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]خصال، عباس بن زید از امام صادق علیه السلام نقل کرد: از حضرت علیه السلام پرسیدم: عرض کردم، عوام می‌پندارند شرک از حرکت مورچه بر پارچه سیاه - . مسح، با کسره، زیراندازی که روی آن می‌نشینند، جامه‌ای از مو مانند لباس راهبان، در نسخه کمبانی آمده است: «مسیح» و معنای مناسب آن در اینجا: دستمال و پارچه خشن است، همانطور که برای نزدیک‌ترین معانی به کار می‌رود - در شب تار پوشیده‌تر است. حضرت فرمود: بنده مشرک نمی‌شود مگر اینکه برای غیر خدا نماز بخواند، و یا برای غیر خدا قربانی کند و یا به غیر خدا دعوت کند. - . خصال 1: 67 -

**[ترجمه]

«9»

مع، [معانی الأخبار] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَبْدِ الْحَمِیدِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِنَّ الشِّرْکَ أَخْفَی مِنْ دَبِیبِ النَّمْلِ وَ قَالَ مِنْهُ تَحْوِیلُ الْخَاتَمِ لِیَذْکُرَ الْحَاجَةَ وَ شِبْهُ هَذَا⁽³⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: امام صادق علیه السلام فرمود: شرک از حرکت مورچه هم مخفی‌تر می‌باشد، یکی از موارد شرک دادن انگشتری برای عرض حاجت و مانند آن می‌باشد. - . معان الاخبار: 379 -

**[ترجمه]

«10»

مع، [معانی الأخبار] أَبِی وَ ابْنُ الْوَلِیدِ مَعاً عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ عَبْدِ الْغَفَّارِ الْجَازِیِّ قَالَ: حَدَّثَنِی مَنْ سَأَلَهُ یَعْنِی الصَّادِقَ علیه السلام هَلْ یَکُونُ کُفْرٌ لَا یَبْلُغُ الشِّرْکَ قَالَ علیه السلام إِنَّ الْکُفْرَ هُوَ الشِّرْکُ ثُمَّ قَامَ فَدَخَلَ الْمَسْجِدَ فَالْتَفَتَ إِلَیَّ وَ قَالَ نَعَمْ الرَّجُلُ یَحْمِلُ الْحَدِیثَ إِلَی صَاحِبِهِ فَلَا یَعْرِفُهُ فَیَرُدُّهُ عَلَیْهِ فَهِیَ نِعْمَةٌ کَفَرَهَا وَ لَمْ یَبْلُغِ الشِّرْکَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: عبد الغفار جازی نقل می‌کند: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: آیا کفری هست که به شرک منجر نشود؟ حضرت علیه السلام فرمود: کفر همان شرک است. سپس برخاست و وارد مسجد شد، آنگاه رو به من کرده و فرمود: آری، انسان خوب آن است که حدیثی را برای رفیقش نقل کند، او هم حدیث را نفهمیده رد کند، این کفران نعمت هست ولی شرک نیست. - . معان الاخبار: 137 -

**[ترجمه]

«11»

ب، [قرب الإسناد] هَارُونُ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: وَ سُئِلَ عَنِ الْکُفْرِ وَ الشِّرْکِ أَیُّهُمَا أَقْدَمُ قَالَ الْکُفْرُ أَقْدَمُ وَ ذَلِکَ أَنَّ إِبْلِیسَ أَوَّلُ مَنْ کَفَرَ وَ کَانَ کُفْرُهُ غَیْرَ الشِّرْکِ لِأَنَّهُ لَمْ یَدْعُ إِلَی عِبَادَةِ غَیْرِ اللَّهِ وَ إِنَّمَا دَعَا إِلَی ذَلِکَ بَعْدُ فَأَشْرَکَ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: امام صادق علیه السلام فرمود: سوال می‌شود: کدامیک از کفر و شرک مقدم هستند؟ کفر مقدم بر شرک است، به این دلیل که ابلیس اولین کسی است که کفر ورزید و کفرش با شرک متفاوت است، چرا که او به عبادت غیر خدا فرا نخواند و و او کسی را به عبادت غیر خداوند دعوت نکرد، ولی بعد از آن دعوت کرد و مشرک شد. - . قرب الاسناد: 23 -

**[ترجمه]

«12»

مع، [معانی الأخبار] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عُتُلٍّ بَعْدَ ذلِکَ زَنِیمٍ‌⁽¹⁾قَالَ الْعُتُلُّ الْعَظِیمُ الْکُفْرُ وَ الزَّنِیمُ الْمُسْتَهْتَرُ بِکُفْرِهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: محمد بن مسلم نقل می‌کند: از امام صادق علیه السلام درباره آیه «عُتُلٍّ بَعْدَ ذلِکَ زَنِیمٍ» - . قلم / 13 - پرسیدم، فرمود: عتل کسی را گویند که کفرش بزرگ باشد، و زنیم هم کسی است که علنا گناه می‌کند و حریص بر گناه می‌باشد. - . معانی الاخبار: 146، المستهتر (بی‌توجه) – مفتوحه بنا بر مفعول بودن، می‌گویند: مرد درباره فلان موضوع سهل انگار است – بر آنچه که نامیده نمی‌شود فاعل است - صار مستهترا به: به آن مشتاق شده، جز در مورد آن صحبت نمی‌کند، و جز آن انجام نمی‌دهد. در «لسان» آمده: استهتر فلان فهو مستهتر: هرگاه دروغ‌هایش زیاد باشد. در نسخه کمبانی آمده است: «المستهزئ بکفره»: کفرش را مسخره می‌کند. -

**[ترجمه]

«13»

یر، [بصائر الدرجات] أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ آدَمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ هِشَامٍ عَنِ الْهَیْثَمِ التَّمِیمِیِّ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: یَا هَیْثَمُ التَّمِیمِیُّ إِنَّ قَوْماً آمَنُوا بِالظَّاهِرِ وَ کَفَرُوا بِالْبَاطِنِ فَلَمْ یَنْفَعْهُمْ شَیْ‌ءٌ وَ جَاءَ قَوْمٌ مِنْ بَعْدِهِمْ فَآمَنُوا بِالْبَاطِنِ وَ کَفَرُوا بِالظَّاهِرِ فَلَمْ یَنْفَعْهُمْ ذَلِکَ شَیْئاً وَ لَا إِیمَانَ بِظَاهِرٍ إِلَّا بِبَاطِنٍ وَ لَا بِبَاطِنٍ إِلَّا بِظَاهِرٍ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: امام صادق علیه السلام فرمود: ای هیثم تمیمی، قومی در ظاهر ایمان اورده و در باطن کفر می‌ورزند، هیچ سودی برایشان ندارد. قومی پس از آن‌ها آمده و در باطن ایمان آوردند و در ظاهر کافر شدند، و این نیز سودی برایشان ندارد. ایمان به ظاهر و باطن بستگی دارد و بدون یکی از آنها سودی ندارد. - . بصائر الدرجات: 536 کمبانی -

**[ترجمه]

«14»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ الْوَاسِطِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام عَنِ الْکُفْرِ وَ الشِّرْکِ أَیُّهُمَا أَقْدَمُ فَقَالَ مَا عَهْدِی بِکَ تُخَاصِمُ النَّاسَ قُلْتُ أَمَرَنِی هِشَامُ بْنُ الْحَکَمِ أَنْ أَسْأَلَکَ عَنْ ذَلِکَ فَقَالَ لِی الْکُفْرُ أَقْدَمُ وَ هُوَ الْجُحُودُ قَالَ لِإِبْلِیسَ أَبی وَ اسْتَکْبَرَ وَ کانَ مِنَ الْکافِرِینَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: موسی بن بکر واسطی: از ابا الحسن موسی بن جعفر علیه السلام درباره اینکه کدامیک از شرک و کفر مقدم هستند، پرسیدم. من تا حال مشاهده نکرده بودم که تو با مردم مجادله کنی، گفت: هشام بن حکم به من گفته این موضوع را از شما سؤال نمایم، امام فرمود: کفر مقدم است و معنی آن انکار می‌باشد خداوند در باره ابلیس فرمود: أَبی وَ اسْتَکْبَرَ وَ کانَ مِنَ الْکافِرِینَ. - . تفسیر عیاشی 1: 34؛ بقره / 34 -

**[ترجمه]

«15»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالْإِیمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ‌⁽⁵⁾قَالَ تَرْکُ الْعَمَلِ الَّذِی أَقَرَّ بِهِ مِنْ ذَلِکَ أَنْ یَتْرُکَ الصَّلَاةَ مِنْ غَیْرِ سُقْمٍ وَ لَا شُغْلٍ قَالَ قُلْتُ لَهُ الْکَبَائِرُ أَعْظَمُ الذُّنُوبِ قَالَ فَقَالَ نَعَمْ قُلْتُ هِیَ أَعْظَمُ مِنْ تَرْکِ الصَّلَاةِ قَالَ إِذَا تَرَکَ الصَّلَاةَ تَرْکاً لَیْسَ مِنْ أَمْرِهِ کَانَ دَاخِلًا فِی وَاحِدَةٍ مِنَ السَّبْعَةِ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از امام صادق علیه السلام درباره آیه «وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالْإِیمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ» - . مائده / 5 - واگذاردن اعمالی است که به آن اقرار کرده است ولی به آن عمل نمی‌کند. یکی از آن موارد ترک نماز بدون هیچ عذری می‌باشد، گوید: عرض کردم گناهان کبیره بزرگترین گناهان هستند، فرمود: آری، گفتم: از ترک نماز هم بزرگتر می‌باشند، فرمود: هر گاه نماز را بدون سبب و عذری انجام ندهد از گناهان هفتگانه است. - . تفسیر عیاشی 1: 296 -

**[ترجمه]

«16»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبَانِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: أَدْنَی مَا یَخْرُجُ بِهِ الرَّجُلُ مِنَ الْإِسْلَامِ أَنْ یَرَی الرَّأْیَ بِخِلَافِ الْحَقِّ فَیُقِیمَ عَلَیْهِ قَالَ وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالْإِیمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَ قَالَ الَّذِی یَکْفُرُ بِالْإِیمَانِ الَّذِی لَا یَعْمَلُ بِمَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ وَ لَا یَرْضَی بِهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: نزدیک‌ترین چیزی که انسان را از اسلام خارج می‌کند، این است که ناحقی را ببیند و بر آن بماند. حضرت علیه السلام فرمود: «وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالْإِیمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ» کسی که با وجود ایمان کفر می‌ورزد، کسی است که به دستورات الهی عمل نکرده و به آن خشنود نمی‌شود. - . تفسسیر عیاشی 1: 297 -

**[ترجمه]

«17»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا: فِی قَوْلِ اللَّهِ وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالْإِیمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ قَالَ هُوَ تَرْکُ الْعَمَلِ حَتَّی یَدَعَهُ أَجْمَعَ قَالَ مِنْهُ الَّذِی یَدَعُ الصَّلَاةَ مُتَعَمِّداً لَا مِنْ شُغْلٍ وَ لَا مِنْ سُکْرٍ یَعْنِی النَّوْمَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام علیه السّلام فرمودند: تفسیر آیه شریفه وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالْإِیمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ آن است که او اعمال دینی را ترک می‌گوید تا آنگاه که به هیچ یک عمل نمی‌کند، مانند کسی که از روی تعمد نماز نمی خواند یعنی به خاطرگرفتاری به کاری .آن را ترک نکرده است یا اینکه خواب نمانده است ولی نماز را بی جهت ترک کرده است - . تفسسیر عیاشی 1: 297 -

**[ترجمه]

«18»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ تَفْسِیرِ هَذِهِ الْآیَةِ وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالْإِیمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ فَقَالَ یَعْنِی بِوَلَایَةِ عَلِیٍّ علیه السلام وَ هُوَ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِینَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: جابر از امام باقرعلیه السلام نقل کرد: از حضرت درباره آیه «وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالْإِیمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ» {و هر کس در ایمان خود شکّ کند، قطعاً عملش تباه شده} پرسیدم. فرمود: منظور ولایت علی علیه السلام است، «وَ هُوَ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِینَ». {و در آخرت از زیانکاران است} - . تفسسیر عیاشی 1: 297 -

**[ترجمه]

«19»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ هَارُونَ بْنِ خَارِجَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالْإِیمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ قَالَ فَقَالَ مِنْ ذَلِکَ مَا اشْتُقَّ فِیهِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: هارون بن خارجه نقل کرد: از امام صادق علیه السلام درباره «وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالْإِیمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ» پرسیدم. فرمود: یکی از موارد آن اعمالی است که به خاطر سختی مورد عمل قرار نمی‌گیرد آدم راحت طلب بعضی از کارهای دینی را که انجام آن زحمت دارد ترک می‌کند و به آن اعتنایی ندارد. - . تفسسیر عیاشی 1: 297 -

**[ترجمه]

«20»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَعَ بَعْضِ أَصْحَابِنَا فِیمَا یَرْوِی النَّاسُ عَنِ النَّبِیِّ عَلَیْهِ وَ آلِهِ السَّلَامُ أَنَّهُ مَنْ أَشْرَکَ بِاللَّهِ فَقَدْ وَجَبَتْ لَهُ النَّارُ وَ مَنْ لَمْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدْ وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ قَالَ أَمَّا مَنْ أَشْرَکَ بِاللَّهِ فَهَذَا الشِّرْکُ الْبَیِّنُ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَیْهِ الْجَنَّةَ⁽⁵⁾وَ أَمَّا قَوْلُهُ مَنْ لَمْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدْ وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام هَاهُنَا النَّظَرُ هُوَ مَنْ لَمْ یَعْصِ اللَّهَ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: زراره می‌گوید: به امام صادق علیه السلام نامه نوشته و از ایشان درباه این حدیث رسول خدا صلی الله علیه و آله پرسیدم که می‌فرماید: «هر کس به خداوند شرک بورزد، جهنم بر او واجب می‌شود، و هر کس به خدا شرک نورزد، بهشت بر او واجب می شود». حضرت علیه السلام فرمود: هر کس به خدا شرک بورزد، این شرک آشکار است، و خداوند می‌فرماید: «مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَیْهِ الْجَنَّةَ» - . مائده / 72 - و اما اینکه هر کس به خدا شرک نورزد بهشت بر او واجب می‌شود، امام صادق علیه السلام فرمود: منظور کسی است که گناه نکند وبر پرودگارش عصیان نورزد . - . تفسسیر عیاشی 1: 335 -

**[ترجمه]

«21»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَ ما یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِکُونَ‌⁽⁷⁾قَالَ مِنْ ذَلِکَ قَوْلُ الرَّجُلِ لَا وَ حَیَاتِکَ‌⁽⁸⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: زراره می گوید: از امام باقر علیه السلام درباره آیه «وَ ما یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِکُونَ» - . یوسف / 106 - {و بیشترشان به خدا ایمان نمی‌آورند جز اینکه [با او چیزی را] شریک می‌گیرند.} پرسیدم. حضرت علیه السلام فرمود: یکی از موارد شرک آن است که مردی به شما می‌گوید: به جانت سوگند. - . تفسسیر عیاشی 2: 199 -

**[ترجمه]

«22»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ شُعَیْبٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ ما یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِکُونَ قَالَ کَانُوا یَقُولُونَ نُمْطَرُ بِنَوْءِ کَذَا وَ بِنَوْءِ کَذَا⁽¹⁾

و انما یکون ذلک لنجوم الاخذ و هی منازل القمر و هی ثمانیة و عشرون نجما، فلکل نجم رقیب، هذا هو الأصل، ثمّ سموا کل نجم منها باسم فعله، فقالوا: استقینا بنوء کذا و استمطرنا به قال أبو عبید: و لم نسمع فی النوء أنّه السقوط الا فی هذه المواضع، و کانت العرب تضیف الامطار و الریاح و الحرّ و البرد الی الساقط منها، و قال الأصمعی: الی الطالع منها فی سلطانه فیقولون مطرنا بنوء کذا. راجع الصحاح ص 79، و سیأتی فی ج 58 من البحار من هذه الطبعة ص 312- 346 بحث فی ذلک.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: یعقوب بن شعیب: از امام صادق علیه السلام درباره آیه «وَ ما یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِکُونَ» پرسیدم. حضرت علیه السلام فرمود: آنها می‌گفتند: در هنگام غروب فلان ستاره و یا طلوع فلان ستاره باران خواهد بارید، و این عقیده یکی از موارد شرک می‌باشد - . النوء، با فتحه، غروب و یا سقوط ستاره [ در منازل بیست و هشت‌گانه ماه] است. اصل «نوء» سقوط ستاره صبح هنگام در مغرب و طلوع ستاره‌ای دیگر در نقطه مقابلش در مشرق است. در هر سیزده شب یکبار ستاره غروب کرده، به غیر از منزل جبهه که چهارده روز به طول می‌انجامد، این روند تا پایان سال ادامه دارد.

این مورد فقط در منازل بیست و هشت‌گانه ماه صورت می‌گیرد، اصل درداین است که هر ستاره نگهبانی داشته باشد، در ستاره شناسی عربی هر یک از این ستارگان را به حوادثی که در آن برهه زمانی اتفاق می‌افتاد، نسبت می‌دادند، مثلا می‌گفتند: با طلوع فلان ستاره آب درخواست نمودیم و باران طلب نمودیم.

ابوعبیده می‌گوید: واژه «النوء» فقط در اینجا به سقوط تعبیر شده است و در جای دیگر نشنیده‌ایم. عرب باران و یاد و سرما و گرما را به سقوط این سترگن نسبت می‌دادند. اصمعی گوید: به ستاره‌ای نسبت می دادند که در زمان طلوعش آن اتفاق رخ داده بود، پس می‌گفتند: با طلوع این ستاره باران بارید.

صحاح: 79 و نیز در ج 58 بحار چاپ بیروت ص 312 – 346 به این موضوع پرداخته شده است. به این کتاب مراجعه کنید. - ، و همچنین آنها به کاهنان معتقد بودند. - . تفسیر عیاشی 2: 199 -

**[ترجمه]

«23»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: شِرْکٌ لَا یَبْلُغُ بِهِ الْکُفْرَ⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام رضا علیه السّلام در تفسیر این آیه شریفه فرمودند: آن شرکی است که به حد کفر نمی‌رسد. - . تفسیر عیاشی 2: 199 -

**[ترجمه]

«24»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: شِرْکُ طَاعَةٍ قَوْلُ الرَّجُلِ لَا وَ اللَّهِ وَ فُلَانٍ وَ لَوْ لَا اللَّهُ وَ فُلَانٌ وَ الْمَعْصِیَةُ مِنْهُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام باقر علیه السلام فرمود: شرک اطاعت کردن از آن مردی است که چنین معتقد است: اگر فلان کس و خداوند نبودند، چنان کاری انجام نمی‌گرفت و یا اینکه اگر فلان شخص نبود کارم درست نمی‌شد و گناهی از او سر زند. - . تفسیر عیاشی 2: 199 -

**[ترجمه]

«25»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ قَالَ: هُوَ قَوْلُ الرَّجُلِ لَوْ لَا اللَّهُ وَ أَنْتَ مَا صُرِفَ عَنِّی کَذَا وَ کَذَا وَ أَشْبَاهَ ذَلِکَ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السّلام فرمود: شرک طاعت آن است که مردی بگوید: اگر تو نبودی من گرفتار مشکلات می‌شدم و مانند این گونه سخنان. - . تفسیر عیاشی 2: 199 -

**[ترجمه]

«26»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: شِرْکُ طَاعَةٍ وَ لَیْسَ بِشِرْکِ عِبَادَةٍ وَ الْمَعَاصِی الَّتِی یَرْکَبُونَ مِمَّا أَوْجَبَ اللَّهُ عَلَیْهَا النَّارَ شِرْکُ طَاعَةٍ أَطَاعُوا الشَّیْطَانَ وَ أَشْرَکُوا بِاللَّهِ فِی طَاعَتِهِ وَ لَمْ یَکُنْ بِشِرْکِ عِبَادَةٍ فَیَعْبُدُونَ مَعَ اللَّهِ غَیْرَهُ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام باقر علیه السّلام فرمودند: شرک طاعت غیر از شرک عبادت است گناهانی که موجب می‌شوند آدمی به جهنم سقوط کند، شرک طاعت به حساب می‌آیند، آنها از شیطان اطاعت کردند و در طاعت مشرک شدند، ولی آن طور نبود که غیر خداوند را عبادت کنند و او را پرستش نمایند. - . تفسیر عیاشی 2: 199 -

**[ترجمه]

«27»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ مَالِکِ بْنِ عَطِیَّةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ: فِی قَوْلِهِ وَ ما یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِکُونَ قَالَ هُوَ قَوْلُ الرَّجُلِ لَوْ لَا فُلَانٌ لَهَلَکْتُ وَ لَوْ لَا

فُلَانٌ لَأَصَبْتُ کَذَا وَ کَذَا وَ لَوْ لَا فُلَانٌ لَضَاعَ عِیَالِی أَ لَا تَرَی أَنَّهُ قَدْ جَعَلَ لِلَّهِ شَرِیکاً فِی مُلْکِهِ یَرْزُقُهُ وَ یَدْفَعُ عَنْهُ قَالَ قُلْتُ فَیَقُولُ لَوْ لَا أَنَّ اللَّهَ مَنَّ عَلَیَّ بِفُلَانٍ لَهَلَکْتُ قَالَ نَعَمْ لَا بَأْسَ بِهَذَا⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السّلام فرمود: تفسیر آیه شریفه «وَ ما یُؤْمِنُ‌أَکْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِکُونَ» آن است که مردی به دیگری می‌گوید: اگر فلان شخص نبود من نابود می‌شدم، و اگر فلان کس مانع نمی‌شد من به مقصود خود می‌رسیدم.

اگر آن شخص به داد من نرسیده بود خانواده‌ام از بین می‌رفتند، مگر شما در این موارد مشاهده نمی‌کنید که او برای خداوند شریک قائل شده و در دفع دشمنان و جلب روزی غیر از خدا را عنوان کرده است، گوید: گفتم: اگر بگوید خداوند بر من منت نهاد و فلان شخص را به کمک من رسانید چگونه است، فرمود: این چنین مانعی ندارد. - تفسیر عیاشی 2: 200 -

**[ترجمه]

«28»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ زُرَارَةَ وَ حُمْرَانَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالُوا: سَأَلْنَاهُمَا فَقَالا شِرْکُ النِّعَمِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: محمد بن مسلم از امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام فرمود: از ایشان پرسیدیم و فرمودند: منظور شرک نعمت است. - . تفسیر عیاشی 2: 200 -

**[ترجمه]

«29»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: قَالَ شِرْکُ طَاعَةٍ لَیْسَ شِرْکُ عِبَادَةٍ فِی الْمَعَاصِی الَّتِی یَرْتَکِبُونَ فَهِیَ شِرْکُ طَاعَةٍ أَطَاعُوا فِیهَا الشَّیْطَانَ فَأَشْرَکُوا بِاللَّهِ فِی الطَّاعَةِ غَیْرَهُ وَ لَیْسَ بِإِشْرَاکِ عِبَادَةٍ أَنْ یَعْبُدُوا غَیْرَ اللَّهِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: زراره از امام باقر علیه السلام پرسید، حضرت فرمود: شرک طاعت از شرک عبادت جداست، شرک طاعت در گناهانی است که مرتکب می‌شوند. و شرکی است که شیطان در آن اطاعت شده، پس با اطاعت از غیر خدا، به خداوند شرک ورزیده‌اند، و به معنای شریک قرار دادن در پرستش خداوند نیست. - . تفسیر عیاشی 2: 200 -

**[ترجمه]

«30»

تَفْسِیرُ النُّعْمَانِیِّ، بِالْإِسْنَادِ الْآتِی فِی کِتَابِ فَضْلِ الْقُرْآنِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: وَ أَمَّا الْکُفْرُ الْمَذْکُورُ فِی کِتَابِ اللَّهِ تَعَالَی فَخَمْسَةُ وُجُوهٍ مِنْهَا کُفْرُ الْجُحُودِ وَ مِنْهَا کُفْرٌ فَقَطْ وَ الْجُحُودُ یَنْقَسِمُ عَلَی وَجْهَیْنِ وَ مِنْهَا کُفْرُ التَّرْکِ لِمَا أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَی بِهِ وَ مِنْهَا کُفْرُ الْبَرَاءَةِ وَ مِنْهَا کُفْرُ النِّعَمِ فَأَمَّا کُفْرُ الْجُحُودِ فَأَحَدُ الْوَجْهَیْنِ مِنْهُ جُحُودُ الْوَحْدَانِیَّةِ وَ هُوَ قَوْلُ مَنْ یَقُولُ لَا رَبَّ وَ لَا جَنَّةَ وَ لَا نَارَ وَ لَا بَعْثَ وَ لَا نُشُورَ وَ هَؤُلَاءِ صِنْفٌ مِنَ الزَّنَادِقَةِ وَ صِنْفٌ مِنَ الدَّهْرِیَّةِ الَّذِینَ یَقُولُونَ ما یُهْلِکُنا إِلَّا الدَّهْرُ وَ ذَلِکَ رَأْیٌ وَضَعُوهُ لِأَنْفُسِهِمْ اسْتَحْسَنُوهُ بِغَیْرِ حُجَّةٍ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَی إِنْ هُمْ إِلَّا یَظُنُّونَ‌⁽⁴⁾وَ قَالَ إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا سَواءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا یُؤْمِنُونَ‌⁽⁵⁾أَیْ لَا یُؤْمِنُونَ بِتَوْحِیدِ اللَّهِ وَ الْوَجْهُ الْآخَرُ مِنَ الْجُحُودِ هُوَ الْجُحُودُ مَعَ الْمَعْرِفَةِ بِحَقِیقَتِهِ قَالَ تَعَالَی وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَیْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا⁽⁶⁾وَ قَالَ سُبْحَانَهُ وَ کانُوا مِنْ

قَبْلُ یَسْتَفْتِحُونَ عَلَی الَّذِینَ کَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا کَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَی الْکافِرِینَ‌⁽¹⁾أَیْ جَحَدُوهُ بَعْدَ أَنْ عَرَفُوهُ وَ أَمَّا الْوَجْهُ الثَّالِثُ مِنَ الْکُفْرِ فَهُوَ کُفْرُ التَّرْکِ لِمَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ وَ هُوَ مِنَ الْمَعَاصِی قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ وَ إِذْ أَخَذْنا مِیثاقَکُمْ لا تَسْفِکُونَ دِماءَکُمْ وَ لا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَکُمْ مِنْ دِیارِکُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَ أَنْتُمْ تَشْهَدُونَ إِلَی قَوْلِهِ أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتابِ وَ تَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ‌⁽²⁾فَکَانُوا کُفَّاراً لِتَرْکِهِمْ مَا أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَی بِهِ فَنَسَبَهُمْ إِلَی الْإِیمَانِ بِإِقْرَارِهِمْ بِأَلْسِنَتِهِمْ عَلَی الظَّاهِرِ دُونَ الْبَاطِنِ فَلَمْ یَنْفَعْهُمْ ذَلِکَ لِقَوْلِهِ تَعَالَی فَما جَزاءُ مَنْ یَفْعَلُ ذلِکَ مِنْکُمْ إِلَّا خِزْیٌ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا إِلَی آخِرِ الْآیَةِ وَ أَمَّا الْوَجْهُ الرَّابِعُ مِنَ الْکُفْرِ فَهُوَ مَا حَکَاهُ تَعَالَی عَنْ قَوْلِ إِبْرَاهِیمَ علیه السلام کَفَرْنا بِکُمْ وَ بَدا بَیْنَنا وَ بَیْنَکُمُ الْعَداوَةُ وَ الْبَغْضاءُ أَبَداً حَتَّی تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ‌⁽³⁾فَقَوْلُهُ کَفَرْنا بِکُمْ أَیْ تَبَرَّأْنَا مِنْکُمْ وَ قَالَ سُبْحَانَهُ فِی قِصَّةِ إِبْلِیسَ وَ تَبَرِّیهِ مِنْ أَوْلِیَائِهِ مِنَ الْإِنْسِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ إِنِّی کَفَرْتُ بِما أَشْرَکْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ‌⁽⁴⁾أَیْ تَبَرَّأْتُ مِنْکُمْ وَ قَوْلُهُ تَعَالَی إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً مَوَدَّةَ بَیْنِکُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا إِلَی قَوْلِهِ ثُمَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ یَکْفُرُ بَعْضُکُمْ بِبَعْضٍ وَ یَلْعَنُ بَعْضُکُمْ بَعْضاً⁽⁵⁾الْآیَةَ.

وَ أَمَّا الْوَجْهُ الْخَامِسُ مِنَ الْکُفْرِ وَ هُوَ کُفْرُ النِّعَمِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی عَنْ قَوْلِ سُلَیْمَانَ علیه السلام هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّی لِیَبْلُوَنِی أَ أَشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ⁽⁶⁾الْآیَةَ وَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَ لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَ لَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِی لَشَدِیدٌ⁽⁷⁾وَ قَالَ تَعَالَی فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ وَ اشْکُرُوا لِی وَ لا تَکْفُرُونِ‌⁽⁸⁾

فَأَمَّا مَا جَاءَ مِنْ ذِکْرِ الشِّرْکِ فِی کِتَابِ اللَّهِ تَعَالَی فَمِنْ أَرْبَعَةِ أَوْجُهٍ قَوْلُهُ تَعَالَی لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ وَ قالَ الْمَسِیحُ یا بَنِی إِسْرائِیلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ إِنَّهُ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَیْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْواهُ النَّارُ وَ ما لِلظَّالِمِینَ مِنْ أَنْصارٍ⁽¹⁾فَهَذَا شِرْکُ الْقَوْلِ وَ الْوَصْفِ وَ أَمَّا الْوَجْهُ الثَّانِی مِنَ الشِّرْکِ فَهُوَ شِرْکُ الْأَعْمَالِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی وَ ما یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِکُونَ‌⁽²⁾وَ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ‌⁽³⁾أَلَا إِنَّهُمْ لَمْ یَصُومُوا لَهُمْ وَ لَمْ یُصَلُّوا وَ لَکِنَّهُمْ أَمَرُوهُمْ وَ نَهَوْهُمْ فَأَطَاعُوهُمْ وَ قَدْ حَرَّمُوا عَلَیْهِمْ حَلَالًا وَ أَحَلُّوا لَهُمْ حَرَاماً فَعَبَدُوهُمْ مِنْ حَیْثُ لَا یَعْلَمُونَ فَهَذَا شِرْکُ الْأَعْمَالِ وَ الطَّاعَاتِ وَ أَمَّا الْوَجْهُ الثَّالِثُ مِنَ الشِّرْکِ فَهُوَ شِرْکُ الزِّنَی قَالَ اللَّهُ تَعَالَی وَ شارِکْهُمْ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ⁽⁴⁾فَمَنْ أَطَاعَ نَاطِقاً فَقَدْ عَبَدَهُ فَإِنْ کَانَ النَّاطِقُ یَنْطِقُ عَنِ اللَّهِ تَعَالَی فَقَدْ عَبَدَ اللَّهَ وَ إِنْ کَانَ یَنْطِقُ عَنْ غَیْرِ اللَّهِ تَعَالَی فَقَدْ عَبَدَ غَیْرَ اللَّهِ وَ أَمَّا الْوَجْهُ الرَّابِعُ مِنَ الشِّرْکِ فَهُوَ شِرْکُ الرِّیَاءِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی فَمَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً وَ لا یُشْرِکْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً⁽⁵⁾فَهَؤُلَاءِ صَامُوا وَ صَلَّوْا وَ اسْتَعْمَلُوا أَنْفُسَهُمْ بِأَعْمَالِ أَهْلِ الْخَیْرِ إِلَّا أَنَّهُمْ یُرِیدُونَ بِهِ رِئَاءَ النَّاسِ فَأَشْرَکُوا لِمَا أَتَوْهُ مِنَ الرِّیَاءِ فَهَذِهِ جُمْلَةُ وُجُوهِ الشِّرْکِ فِی کِتَابِ اللَّهِ تَعَالَی وَ أَمَّا مَا ذُکِرَ مِنَ الظُّلْمِ فِی کِتَابِهِ فَوُجُوهٌ شَتَّی فَمِنْهَا مَا حَکَاهُ اللَّهُ تَعَالَی عَنْ قَوْلِ لُقْمَانَ لِابْنِهِ یا بُنَیَّ لا تُشْرِکْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ‌⁽⁶⁾وَ مِنَ الظُّلْمِ مَظَالِمُ النَّاسِ فِیمَا بَیْنَهُمْ مِنْ مُعَامَلَاتِ الدُّنْیَا وَ هو [هِیَ] شَتَّی قَالَ اللَّهُ تَعَالَی وَ لَوْ تَری إِذِ الظَّالِمُونَ فِی غَمَراتِ الْمَوْتِ وَ الْمَلائِکَةُ باسِطُوا أَیْدِیهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَکُمُ الْیَوْمَ تُجْزَوْنَ

عَذابَ الْهُونِ بِما کُنْتُمْ تَقُولُونَ‌⁽¹⁾الْآیَةَ فَأَمَّا الرَّدُّ عَلَی مَنْ أَنْکَرَ زِیَادَةَ الْکُفْرِ فَمِنْ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی کِتَابِهِ إِنَّمَا النَّسِی‌ءُ زِیادَةٌ فِی الْکُفْرِ⁽²⁾وَ قَوْلُهُ تَعَالَی وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ وَ ماتُوا وَ هُمْ کافِرُونَ‌⁽³⁾وَ قَوْلُهُ إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا کُفْراً⁽⁴⁾الْآیَةَ وَ غَیْرُ ذَلِکَ فِی کِتَابِ اللَّهِ.

**[ترجمه]تفسیر نعمانی: در کتاب فضل القرآن از امیرالمومنین علیه السلام روایت شده: کفر ورزیدن در کتاب خدا بر پنج وجه است: کفر جحود، و جحود بر دو وجه است، و دیگر کفر به وسیله ترک آنچه خدا بدان فرمان داده، کفر برائت و کفر نعمت، اما کفر جحود همان انکار ربوبیّت است و آن قول کسانی است که گویند: نه پروردگاری و نه بهشتی و نه دوزخی و آن قول دو دسته از زنادقه است که به آنها دهری مذهب گویند، و هم آنهایند که گویند «ما یُهْلِکُنا إِلَّا الدَّهْرُ» {و هلاک نکند ما را جز دهر} و آن دینی است که از روی سلیقه و پسند خویش و بدون بررسی و تحقیق و کاوش برای خود مقرر کردند، و خدا (در باره آنان) فرماید: «إِنْ هُمْ إِلَّا یَظُنُّونَ» - . بقره / 78 - و نیز فرمود: «إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا سَواءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا یُؤْمِنُونَ» - . بقره / 6 - {راستی آن کسانی که کافرند برای آنها فرق ندارد که بیمشان دهی یا بیمشان ندهی، ایمان نمی‌آورند} مقصود کفر نسبت به توحید و شناسائی خدا تعالی است، این یکی از دو وجوه کفر است.

و وجه دیگرش: انکار با معرفت است و به این معنا که منکر بداند حق است و با این حال انکار کند، مطلب نزد او ثابت باشد و خدا عز و جل در این باره فرموده است: «وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَیْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا» - . نمل / 14 - و نیز «وَ کانُوا مِنْ

قَبْلُ یَسْتَفْتِحُونَ عَلَی الَّذِینَ کَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا کَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَی الْکافِرِینَ» - . بقره / 89 -

یعنی پس از اینکه آن را شناختند، آن را انکار کردند.

وجه سوم از وجوه کفر، کفر ترک است، ترک انچه خداوند به آن فرمان داده و ارتکاب گناهان است، خدای متعال می‌فرماید: «وَ إِذْ أَخَذْنا مِیثاقَکُمْ لا تَسْفِکُونَ دِماءَکُمْ وَ لا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَکُمْ مِنْ دِیارِکُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَ أَنْتُمْ تَشْهَدُونَ» تا آنجا که می‌فرماید: «أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتابِ وَ تَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ» - . بقره / 84 – 85 - . به خاطر ترک دستورات الهی کافر شدند، و به خاطر اقرار به زبان، نسبت ایمان به آن‌ها داده شده است، اما اقراری که ظاهری بوده و باطنی نیست و هیچ سودی برایشان ندارد، خدای متعال در این خصوص می‌فرماید: «فَما جَزاءُ مَنْ یَفْعَلُ ذلِکَ مِنْکُمْ إِلَّا خِزْیٌ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا» تا آخر آیه.

وجه چهارم کفر، آن است که خدای متعال از قول ابراهیم علیه السلام می‌فرماید: «کَفَرْنا بِکُمْ وَ بَدا بَیْنَنا وَ بَیْنَکُمُ الْعَداوَةُ وَ الْبَغْضاءُ أَبَداً حَتَّی تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ» - . ممتحنه / 4 - آنجا که می‌فرماید: «کَفَرْنا بِکُمْ» یعنی از شما بیزاری جستم، و خداوند نیز در داستان ابلیس و بیزاری جستن تا روز قیامت از انسان‌هایی که پیرو او هستند «إِنِّی کَفَرْتُ بِما أَشْرَکْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ» - . ابراهیم / 22 - یعنی از شما بیزاری جستم، خدای متعال می‌فرماید: «إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً مَوَدَّةَ بَیْنِکُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا» تا آنجا که می‌فرماید «ثُمَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ یَکْفُرُ بَعْضُکُمْ بِبَعْضٍ وَ یَلْعَنُ بَعْضُکُمْ بَعْضاً» - . عنکبوت / 25 -

و اما وجه پنجم کفر، کفر نعمت است. خدای متعال درباره سخن سلیمان علیه السلام می‌فرماید: «هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّی لِیَبْلُوَنِی أَ أَشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ - . نمل / 40 - تا آخر آیه و نیز می‌فرماید: «لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَ لَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِی لَشَدِیدٌ» - . ابراهیم / 7 - و نیز آنجا که می‌فرماید: «فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ وَ اشْکُرُوا لِی وَ لا تَکْفُرُونِ» - . بقره / 152 -

و اما شرکی که در کتاب الهی بیان شده است، چهار وجه دارد: «لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ وَ قالَ الْمَسِیحُ یا بَنِی إِسْرائِیلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ إِنَّهُ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَیْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْواهُ النَّارُ وَ ما لِلظَّالِمِینَ مِنْ أَنْصارٍ» - . مائده / 72 - و شامل شرک قول و وصف است .

دومین وجه شرک، شرک اعمال است. خدای متعال می‌فرماید: «وَ ما یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِکُونَ» - [1] . یوسف / 106 - و نیز « اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ» - . براءه / 31 -

آن‌ها نه روزه گرفته و نه نماز خواندند، اما به آن‌ها امر کرده و انان اطاعت نمودند، حلال را بر آن‌ها حرام و حرام را بر آن‌ها حلال کردند، پس بی‌آنکه خود بدانند آن‌ها را پرستش کردند. این شرک اعمال و عبادت هاست.

اما وجه سوم شرک، شرک زناست. خدای متعال می فرماید: «شارِکْهُمْ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ» - . أسری / 64 - هر کس به سخن­وری گوش فرا دهد او را عبادت کرده، اگر سخن­ور از خداوند سخن می‌گوید خدا را عبادت کرده و اگر غیر از خدا می‌گوید غیر خدا را پرستیده است.

قسمت چهارم از شرک، شرک ریا می‌باشد، خداوند متعال می‌فرماید: «فَمَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً وَ لا یُشْرِکْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً» - . کهف / 110 - {هر کس می‌خواهد خدا را ملاقات کند باید کار نیک انجام دهد و در عبادت برای خداوند شریک نیاورد}.

این گونه جماعت روزه می‌گیرند و نماز بر پا می‌دارند و کارهای خیر هم انجام می‌دهند ولی در نیت خود خالص نمی‌باشند و برای خودنمائی و تظاهر کارها را می‌کنند. اینها که در بالا ذکر شد اقسام شرک می‌باشند که خداوند آنها را در کتاب خود ذکر کرده است.

اما ظلم در کتاب خداوند اقسامی دارد: یکی از آنها ظلمی است که خداوند از لقمان نقل می‌کند و می‌فرماید: «یا بُنَیَّ لا تُشْرِکْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ» - . لقمان / 13 - ، {ای فرزند من شرک نیاور که شرک ظلم بزرگی می‌باشد}. یکی از اقسام ظلم، ظلم‌هائی است که مردم در باره یک دیگر انجام می‌دهند، و در معاملات و روابط خود با همدیگر نسبت به هم ستم می‌کنند، خداوند می‌فرماید:

وَ لَوْ تَری إِذِ الظَّالِمُونَ فِی غَمَراتِ الْمَوْتِ وَ الْمَلائِکَةُ باسِطُوا أَیْدِیهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَکُمُ الْیَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ بِما کُنْتُمْ تَقُولُونَ

عَذابَ الْهُونِ بِما کُنْتُمْ تَقُولُونَ - . انعام / 93 - کسانی که زیاده‌روی در کفر را انکار می‌کنند، باید متوجه شوند که خداوند گفته‌های آنان را رد کرده و فرموده: «إِنَّمَا النَّسِی‌ءُ زِیادَةٌ فِی الْکُفْرِ» - . براءه / 37 - ،

و یا در جای دیگر می‌فرماید: «وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ وَ ماتُوا وَ هُمْ کافِرُونَ» - . براءه / 125 - ،

{کسانی که دلشان بیمار است پلیدی روی پلیدی می‌آید و آنها در حال کفر خواهند مرد} و در جای دیگر فرمودند: «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا کُفْراً} - . نساء / 137 - تا آخر آیه، {کسانی که ایمان آوردند و بعد کافر شدند، بار دیگر ایمان آوردند و باز کافر شدند و بر کفر خود افزودند}، و آیه‌های دیگری که در این خصوص درکتاب الهی بیان شده است.

**[ترجمه]

«31»

مِشْکَاةُ الْأَنْوَارِ، نَقْلًا مِنَ الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: فِی قَوْلِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ ما یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِکُونَ‌⁽⁵⁾قَالَ یُطِیعُ الشَّیْطَانَ مِنْ حَیْثُ یُشْرِکُ.

**[ترجمه]مشکاه الانوار به نقل از محاسن: امام صادق علیه السلام درباره آیه «وَ ما یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِکُونَ» - . یوسف / 106 -

فرمود: یعنی کسانی که از شیطان پیروی کرده و مشرک می‌شود.

**[ترجمه]

«32»

کِتَابُ الْإِمَامَةِ وَ التَّبْصِرَةِ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْأَشْعَثِ عَنْ مُوسَی بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الرَّیْبُ کُفْرٌ.

**[ترجمه]الامامه و التبصره: موسی بن جعفر علیه السلام از پدران بزرگوارشان، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: شک و تردید، کفر محسوب می‌شود .

**[ترجمه]

باب 99 أصول الکفر و أرکانه

روایات

«1»

کا، [الکافی] الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ بَکْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أُصُولُ الْکُفْرِ ثَلَاثَةٌ الْحِرْصُ وَ الِاسْتِکْبَارُ وَ الْحَسَدُ فَأَمَّا الْحِرْصُ فَإِنَّ آدَمَ علیه السلام حِینَ نُهِیَ عَنِ الشَّجَرَةِ حَمَلَهُ الْحِرْصُ عَلَی أَنْ أَکَلَ مِنْهَا وَ أَمَّا الِاسْتِکْبَارُ فَإِبْلِیسُ حِینَ أُمِرَ بِالسُّجُودِ لِآدَمَ اسْتَکْبَرَ وَ أَمَّا الْحَسَدُ فَابْنَا آدَمَ حَیْثُ قَتَلَ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: ریشه‌های کفر بر سه گونه است: حرص، استکبار و حسد، اما حرص همان است که بر آدم غلبه کرد و او را وادار نمود تا از آن درخت بخورد، در صورتی که خداوند او را از نزدیک شدن به آن درخت نهی کرده بود.

اما استکبار و خودخواهی، همان است که شیطان را برای سجده کردن بر آدم علیه السّلام منع کرد و او به خاطر تکبر آدم را سجده ننمود، و اما حسد، آن است که دو فرزند آدم را با هم دشمن ساخت تا آنجائی که یکی از آنها برادرش را کشت. - . کافی 2: 289 -

**[ترجمه]

بیان

کأن المراد بأصول الکفر ما یصیر سببا للکفر أحیانا لا دائما و للکفر أیضا معان کثیرة منها ما یتحقق بإنکار الرب سبحانه و الإلحاد فی صفاته و منها ما یتضمن إنکار أنبیائه و حججه أو ما أتوا به من أمور المعاد و أمثالها و منها ما یتحقق بمعصیة الله و رسوله و منها ما یکون بکفران نعم الله تعالی إلی أن ینتهی إلی ترک الأولی.

فالحرص یمکن أن یصیر داعیا إلی ترک الأولی أو ارتکاب صغیرة أو کبیرة حتی ینتهی إلی جحود یوجب الشرک و الخلود فما فی آدم علیه السلام کان من الأول ثم تکامل فی أولاده حتی انتهی إلی الأخیر فصح أنه أصل الکفر و کذا سائر الصفات.

و قیل قد کان إباء إبلیس من السجود عن حسد و استکبار و إنما خص الاستکبار بالذکر لأنه تمسک به حیث قال أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ‌⁽²⁾أو لأن الاستکبار أقبح من الحسد انتهی.

و قوله فأما الحرص فهو مبتدأ و قوله فإن إلی قوله أکل منها

خبر و العائد تکرار المبتدإ وضعا للظاهر موضع المضمر مثل الْحَاقَّةُ مَا الْحَاقَّةُ و قوله فإبلیس بتقدیر فمعصیة إبلیس و کذا قوله فابنا آدم بتقدیر فمعصیة ابنی آدم أی معصیة أحدهما کما قیل.

**[ترجمه]منظور از اصول کفر آن است که گاهی موجب کفر می‌گردد، و نه همیشگی نیست. کفر معانی زیادی دارد. یکی انکه موجب انکار خدای سبحان و کفر ورزیدن در صفات او می‌گردد، دیگر کفری است که به انکار پیامبران علیهم السلام و حجت‌های الهی و یا انکار معاد و امثال آن می‌شود. یکی آنکه موجب نافرمانی خدا و رسولش شده و دیگر آنکه به کفران نعمت‌های الهی می‌انجامد تا انجا که به ترک اولی منتهی می‌شود.

حرص ممکن است موجب ترک اولی و ارتکاب صغیره و کبیره شده تا انجا که به انکار بیانجامد و به شرک و دوام آن ختم شود. آنچه که در در ابتدا در وجود آدم علیه السلام قرار داشت، در فرزندانش تکامل یافت تا به آخرین نفر رسید. این سخن درست است که حرص مانند دیگر صفت‌ها اصل و ریشه کفر می‌باشد.

می‌گویند: خودداری ابلیس از سجده بر آدم، از حسد و خودبزرگ‌بینی او نشأت می‌گیرد، وی خودبزرگ‌بینی را در سخن اظهار کرده است، زیرا آنجا که می‌گوید «أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ» - . اعراف 12: 76 - به غرور و خودبزرگ بینی متوسل شده و یا به این دلیل که خود بزرگ‌بینی ناپسندتر از حسد است.

عبارت «فأما الحرص» مبتدا و «فإن» تا «أکل منها» خبر است. ضمیر عائد تکرار مبتدا بوده که در موضع ضمیر به کار رفته است، مانند «الْحَاقَّةُ مَا الْحَاقَّةُ». عبارت «فإبلیس»، معصیت إبلیس را در تقدیر دارد. همچنین منظور از عبارت «فابنا ادم»، در واقع گناه فرزندان آدم است، یعنی معصیت یکی از فرزندان آدم.

**[ترجمه]

«2»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَرْکَانُ الْکُفْرِ أَرْبَعَةٌ الرَّغْبَةُ وَ الرَّهْبَةُ وَ السَّخَطُ وَ الْغَضَبُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: کفر چهار رکن دارد: رغبت وشوق ومیل، رهبت وبیم، خشم از نارضایت و غضب. - . کافی 2: 289 -

**[ترجمه]

بیان

أرکان الکفر قریب من أصوله و لعل المراد بالرغبة الرغبة فی الدنیا و الحرص علیها أو اتباع الشهوات النفسانیة و بالرهبة الخوف من فوات الدنیا و اعتباراتها بمتابعة الحق أو الخوف من القتل عند الجهاد و من الفقر عند أداء الزکاة و من لؤم اللائمین عند ارتکاب الطاعات و إجراء الأحکام.

و قیل الخوف من فوات الدنیا و الهم من زوالها و هو یوجب صرف العمر فی حفظها و المنع من أداء حقوقها و بالسخط عدم الرضا بقضاء الله و انقباض النفس فی أحکامه و عدم الرضا بقسمه و بالغضب ثوران النفس نحو الانتقام عند مشاهدة ما لا یلائمها من المکاره و الآلام.

**[ترجمه]پابه‌های کفر به اصول ان نزدیک است، ممکن است منظور از رغبت، میل و تمایل به دنیا و حرص نسبت به ان و یا پیروی از شهوت‌های نفسانی باشد. رهبت، ترس بخاطر از دست دادن دنیا و اعتبارهای دنیوی با پیروی از حق بوده و یا ترس از کشته شدن در جهاد، و ترس از فقر هنگام پرداخت زکات، و ترس از سرزش سرزنش کنندگان هنگام اطاعت از خدا و اجرای احکام الهی است.

ترس بخاطر از دست دادن دنیا و غم و اندوه بابت زوال آن است که موجب می‌شود انسان عمر خود را در راه حفظ آن صرف نماید، و نیز مانع از ادای حقوق می‌گردد. سخط: ناخشنودی از قضای الهی و گرفتگی خاطر بابت احکام الهی و نارضایتی از قسمت است. غضب: تحریک نفس برای انتقام جویی است، هنگامی که درد و رنج‌هایی به او رسد و با ناملایمت‌ها رو به رو شود .

**[ترجمه]

«3»

کا، [الکافی] عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ نُوحِ بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ الدِّهْقَانِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ أَوَّلَ مَا عُصِیَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ سِتٌّ حُبُّ الدُّنْیَا وَ حُبُّ الرِّئَاسَةِ وَ حُبُّ الطَّعَامِ وَ حُبُّ النَّوْمِ وَ حُبُّ الرَّاحَةِ وَ حُبُّ النِّسَاءِ⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و اله نقل فرمود: اولین سسب نافرمانی خداوند شش چیز بود: حب دنیا، حب ریاست، حب خوراک، حب خواب، حب راحتی، حب زنان. - . کافی 2: 289 -

**[ترجمه]

بیان

حب الدنیا أی مال الدنیا و البقاء فیها للذاتها و مألوفاتها لا للطاعة و حب الرئاسة بالجور و الظلم و الباطل أو فی نفسها لا لإجراء أوامر الله و هدایة عباده و الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر و حب الطعام لمحض اللذة لا لقوة الطاعة أو الإفراط فی حبه بحیث لا یبالی من حلال حصل أو من حرام و کذا حب النوم أی الإفراط فیه بحیث یصیر مانعا عن الطاعات الواجبة أو المندوبة أو

فی نفسه لا للتقوی علی الطاعة و کذا حب الاستراحة علی الوجهین و کذا حب النساء أی الإفراط فیه بحیث ینتهی إلی ارتکاب الحرام أو ترک السنن و الاشتغال عن ذکر الله بسبب کثرة معاشرتهن أو ما یوجب إطاعتهن فی الباطل و إلا فقد

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: اخْتَرْتُ مِنْ دُنْیَاکُمْ الطِّیبَ وَ النِّسَاءَ.

**[ترجمه]منظور از حب دنیا، حب مال و جاودانگی در آن و برخوردار شدن از لذت‌ها و چیزهایی است که به آن انس گرفته است و نه اطاعت از خدا. حب ریاست: منظور ریاست با ظلم و جور و باطل و یا ریاست به نوبه خود، چرا که هدف از آن اجرای احکام الهی و هدایت خلق و امر به معروف و نهی از منکر نیست. حب خوراک: طعام خوردن فقط برای لذت نه اینکه به او قدرت عبادت دهد و نیز افراط در حب خوراک به طوری که ابایی نداشته باشد که از راه حلال به دست آمده است و یا حرام. حب خواب: به گونه‌ای که مانع از اطاعت‌های واجب و یا محوله شده و یا حب خواب به نوبه خود است، و نه برای تقوا و فرمانبرداری از خداوند. حب آسایش بر دو نوع است. حب زنان: یعنی زیاده روی در آن، به گونه‌ای که منجر به ارتکاب حرام و یا ترک سنت و به دلیل معاشرت زیاد با آن‌ها موجب سرگرم شدن و غافل شدن از یاد خدا گردد، و یا در امر باطل از آنان پیروی کند.

وگرنه به طور کلی ناپسند نمی­باشد، که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده است: از دنیای شما دو چیز را انتخاب کرده‌ام: عطر و زن.

**[ترجمه]

«4»

کا، [الکافی] مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّ رَجُلًا مِنْ خَثْعَمٍ‌⁽¹⁾

جَاءَ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقَالَ أَیُّ الْأَعْمَالِ أَبْغَضُ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ الشِّرْکُ بِاللَّهِ قَالَ ثُمَّ مَا ذَا قَالَ قَطِیعَةُ الرَّحِمِ قَالَ ثُمَّ مَا ذَا قَالَ الْأَمْرُ بِالْمُنْکَرِ وَ النَّهْیُ عَنِ الْمَعْرُوفِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: مردی از قبیله خثعم نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده و عرض کرد: کدام عمل نزد خدا از همه ناپسندتر است؟ فرمود: شرک به خدا. عرض کرد: پس از آن کدام عمل؟ فرمود: رفت و آمد نکردن با خویشاوندان. عرض کرد: پس از آن کدام عمل؟ فرمود: امر به کار زشت و بازداشتن از کار خوب. - . کافی 2: 289 و 290 -

**[ترجمه]

بیان

المنکر ما حرمه الله أو ما علم بالشرع أو العقل قبحه و یحتمل شموله للمکروه أیضا.

و قال الشهید الثانی قدس سره المنکر المعصیة قولا أو فعلا و قال أیضا هو الفعل القبیح الذی عرف فاعله قبحه أو دل علیه و المعروف ما عرف حسنه عقلا أو شرعا و قال الشهید الثانی رحمه الله هو الطاعة قولا أو فعلا و قال رحمه الله یمکن بتکلف دخول المندوب فی المعروف.

**[ترجمه]منکر عملی را گویند که خداوند آن را حرام کرده است و یا در شرع و یا به وسیله عقل، زشتی آن عمل مشخص شود، ممکن است عمل مکروه را نیز شامل شود.

شهید الثانی قدس سره، می‌گوید: منکر، انجام معصیت است، با زبان و یا در عمل. و نیز می‌گوید: عمل زشتی است که شخص از زشتی آن باخبر باشد و یا چیزی بر زشتی آن دلالت کند. معروف: عملی است که عقلا و شرعا حسن آن را بدانند. شهید الثانی رحمه الله علیه، معتقد است: معروف اطاعت از خداست، زبانی باشد و یا عملی. و نیز می‌گوید: ممکن است انجام دادن مستحبات نیز از اقسام معروف به شمار آید

**[ترجمه]

«5»

کا، [الکافی] عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَسَنِ بْنِ عَطِیَّةَ عَنْ یَزِیدَ الصَّائِغِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام رَجُلٌ عَلَی هَذَا الْأَمْرِ إِنْ حَدَّثَ کَذَبَ وَ إِنْ وَعَدَ أَخْلَفَ وَ إِنِ ائْتُمِنَ خَانَ مَا مَنْزِلَتُهُ قَالَ هِیَ أَدْنَی الْمَنَازِلِ مِنَ الْکُفْرِ وَ لَیْسَ بِکَافِرٍ⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: یزید صائغ نقل می‌کند: از امام صادق علیه السلام پرسیدم:شخصی دارای چنین صفاتی است ، اگر سخنی گوید، دروغ باشد؛، و اگر قولی دهد، خلف وعده کند و اگر امین قرارگیرد، خیانت کند، او چه جایگاهی دارد؟ فرمود: در نزدیکترین منازل کفر است، ولی کافر نیست (نزدیکست که گناهانش او را بکفر رساند). - . کافی 2: 290 -

**[ترجمه]

بیان

علی هذا الأمر صفة رجل و جملة إن حدث خبر أدنی المنازل أی أقربها من الکفر أی الذی یوجب الخلود فی النار و لیس بکافر بهذا المعنی و إن کان کافرا ببعض المعانی و یشعر بکون خلف الوعد معصیة بل کبیرة و المشهور استحباب الوفاء به.

**[ترجمه]«علی هذا الامر» صفت­های شخص منظور است. جمله «أن حدث» خبر، أدنی المنازل: نزدیک‌ترین منازل به کفر، یعنی موجب جاودانگی در آتش می‌شود، و با این وجود کافر محسوب نمی‌شود، گرچه در برخی از معانی و عبارت‌ها به معنای کافر است، خلف وعده گناهی بزرگ بوده و مستحب بودن وفای به عهد مشهور است.

**[ترجمه]

«6»

کا، [الکافی] عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مِنْ عَلَامَةِ الشَّقَاءِ جُمُودُ الْعَیْنِ وَ قَسْوَةُ الْقَلْبِ وَ شِدَّةُ الْحِرْصِ فِی طَلَبِ الدُّنْیَا وَ الْإِصْرَارُ عَلَی الذَّنْبِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: از نشانه‌های شقاوت بدبختی، خشکی چشم و قساوت قلب و حرص زیاد در طلب دنیا و اصرار بر گناه است. - . کافی 2: 290 -

**[ترجمه]

بیان

الشقاء و الشقوة و الشقاوة سوء العاقبة بالعقاب فی الآخرة ضد السعادة و هی حسن العاقبة باستحقاق دخول الجنة و جمود العین کنایة عن بخلها بالدموع و هو من توابع قسوة القلب و هی غلظته و شدته و عدم تأثره من الوعید بالعقاب و المواعظ قال الله تعالی فَوَیْلٌ لِلْقاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِکْرِ اللَّهِ‌⁽²⁾و کون تلک الأمور من علامة الشقاء ظاهر و فیه تحریص علی ترک تلک الخصال

و طلب أضدادها بکثرة ذکر الله و ذکر عقوباته علی المعاصی و التفکر فی فناء الدنیا و عدم بقاء لذاتها و فی عظمة الأمور الأخرویة و مثوباتها و عقوباتها و أمثال ذلک.

**[ترجمه]الشقاء و شقوه و شقاوه: عاقبت بد و کیفر در آخرت است و متضاد سعادت است. سعادت به معنای عاقبت نیکو و ورود به بهشت می‌باشد. منظور از خشکی چشم، بخل ورزیدن نسبت به اشک چشم است که از پیامدهای قساوت قلب به شمار می‌رود. قساوت قلب، سخت شدن و تاثیر نپذیرفتن از پندها و وعده کیفر است. خداوند می‌فرماید: «فَوَیْلٌ لِلْقاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِکْرِ اللَّهِ» - . زمر / 22 - {پس وای بر آنان که از سخت‌دلی یاد خدا نمی‌کنند}. این نشانه‌های ظاهری شقاوت است، و با ذکر زیاد خداوند و یادآوری کیفر گناهان و تفکر پیرامون فناپذیری دنیا و جاودانگی نبودن لذت‌های آن و عظمت امور اخروی و پاداش‌ها و کیفرهای آن و امثال این امور، به ترک این ویژگی‌ها و درخواست ضد آن تشویق می‌نماید.

**[ترجمه]

«7»

کا، [الکافی] عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: خَطَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله النَّاسَ فَقَالَ أَ لَا أُخْبِرُکُمْ بِشِرَارِکُمْ قَالُوا بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ صلی الله علیه و آله الَّذِی یَمْنَعُ رِفْدَهُ وَ یَضْرِبُ عَبْدَهُ وَ یَتَزَوَّدُ وَحْدَهُ فَظَنُّوا أَنَّ اللَّهَ لَمْ یَخْلُقْ خَلْقاً هُوَ شَرٌّ مِنْ هَذَا ثُمَّ قَالَ أَ لَا أُخْبِرُکُمْ بِمَنْ هُوَ شَرٌّ مِنْ ذَلِکَ قَالُوا بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ الَّذِی لَا یُرْجَی خَیْرُهُ وَ لَا یُؤْمَنُ شَرُّهُ فَظَنُّوا أَنَّ اللَّهَ لَمْ یَخْلُقْ خَلْقاً هُوَ شَرٌّ مِنْ هَذَا ثُمَّ قَالَ أَ لَا أُخْبِرُکُمْ بِمَنْ هُوَ شَرٌّ مِنْ ذَلِکَ قَالُوا بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ الْمُتَفَحِّشُ اللَّعَّانُ الَّذِی إِذَا ذُکِرَ عِنْدَهُ الْمُؤْمِنُونَ لَعَنَهُمْ وَ إِذَا ذَکَرُوهُ

لَعَنُوهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام می‌فرماید: رسول خدا صلی الله علیه و آله خطبه خواند و فرمود: آیا شما را به بدترین مردم خبر دهم؟ گفتند آری، ای رسول خدا صلی الله علیه و آله. حضرت فرمود: کسی که از صله و بخشش دریغ کند، و بنده خود را بزند، و تنها بخورد، آنها گمان کردند خدا مخلوقی را بدتر از او نیافریده است.

سپس فرمود: بدتر از این را بشما خبر بدهم؟ گفتند: آری، یا رسول اللَّه! فرمود: کسی که بخیرش امید نیست و از شرش ایمنی نباشد، آنها گمان کردند خدا مخلوقی را بدتر از او نیافریده است.

سپس فرمود: شما را خبر بدهم به بدتر از این؟ عرض کردند: آری، یا رسول اللَّه! فرمود: کسی که زیاد فحش دهد و لعنت کند، چون مؤمنین را نزدش نام برند آنها را لعنت کند و چون آنها یادش کنند لعنتش کنند.

**[ترجمه]

بیان

الذی یمنع رفده الرفد بالکسر العطاء و الصلة و هو اسم من رفده رفدا من باب ضرب أعطاه و أعانه و الظاهر أنه أعم من منع الحقوق الواجبة و المستحبة و یضرب عبده أی دائما أو فی أکثر الأوقات أو من غیر ذنب أو زائدا علی القدر المقرر أو مطلقا فإن العفو من أحسن الخصال و یتزود وحده أی یأکل زاده وحده من غیر رفیق مع الإمکان أو أنه لا یعطی من زاده غیره شیئا من عیاله و غیرهم و قیل أی لا یأخذ نصیب غیره عند أخذ العطاء و هو بعید.

ثم اعلم أنه لا یلزم حمل هذه الخصال علی الأمور المحرمة فإنه یمکن أن یکون الغرض عد مساوی الأخلاق لا المعاصی.

و التفحش المبالغة فی الفحش و سوء القول و اللعان المبالغة فی اللعن و هو من الله الطرد و الإبعاد من الرحمة و من الخلق السب و الدعاء علی الغیر و قریب منه ما فی النهایة.

**[ترجمه]«الذی یمنع رفده» رفد (با کسره) عطا و صله و ارتباط، و اسم است. از رفده رفدا، از باب ضرب، و به معنای: به او عطا کرد و بخشش نمود. این طور که مشخص است، شامل خودداری از حقوق واجب و مستحب می‌شود. «ضرب عبده» یعنی دائم و یا گاه گاهی، و یا به معنای بی‌گناه بودن بنده است و یا این زدن بیش از اندازه معین و یا زدن به طور مطلق معنا می‌دهد. چرا که بخشش از ویژگی‌های نیکو است.

«یتزود وحده» یعنی غذای خود را به تنهایی و بدون دوست و همراه می‌خورد، با وجود اینکه امکان همراهی دیگران برایش فراهم است. و یا به این معناست که از زاد و توشه خود به خانواده و دیگران نمی‌دهد، و برخی می‌گویند به این معناست که سهم دیگری را هنگام گرفتن عطا نمی‌پردازد، که البته این معنا بعید است.

در نظر داشته باشید، این ویژگی‌ها لزوما شامل امور حرام نشده و ممکن است منظور زشتی‌های اخلاقی باشد و نه گناهان.

«التفحش» مبالغه در فحش و بددهنی است. «اللعان» مبالغه در لعن و نفرین است، اگر از سوی خداوند باشد به معنای طرد شدن و دوری از رحمت الهی است و اگر از سوی مردم باشد، به معنای ناسزا و نفرین کردن کسی می‌باشد. آنچه در کتاب نهایه آمده است، به این معانی نزدیک است.

**[ترجمه]

«8»

کا، [الکافی] عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: ثَلَاثٌ مَنْ کُنَّ فِیهِ کَانَ مُنَافِقاً وَ إِنْ صَامَ وَ صَلَّی وَ زَعَمَ أَنَّهُ مُسْلِمٌ مَنْ إِذَا ائْتُمِنَ خَانَ وَ إِذَا حَدَّثَ کَذَبَ وَ إِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَالَ فِی کِتَابِهِ إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْخائِنِینَ‌⁽²⁾وَ قَالَ أَنَّ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَیْهِ إِنْ کانَ مِنَ الْکاذِبِینَ‌⁽³⁾وَ فِی قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ اذْکُرْ فِی الْکِتابِ إِسْماعِیلَ إِنَّهُ کانَ صادِقَ الْوَعْدِ وَ کانَ رَسُولًا نَبِیًّا⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: سه ویژگی است که اگر در کسی وجود داشته باشد ، منافق است گرچه نماز بخواند و روزه بگیرد و گمان کنند مسلمان است: کسی که چون وی را امین بدانند، خیانت کند، چون سخن گوید، دروغ باشد و چون قول دهد، خلف وعده نماید. خدای عز و جل در کتاب خود می‌فرماید: «إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْخائِنِینَ» - . انفال / 58 - {زیرا خدا خائنان را دوست نمی‌دارد.} و نیز «أَنَّ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَیْهِ إِنْ کانَ مِنَ الْکاذِبِینَ» - . نور / 7 - {لعنت خدا بر او باد اگر از دروغگویان باشد} و نیز می‌فرماید: «وَ اذْکُرْ فِی الْکِتابِ إِسْماعِیلَ إِنَّهُ کانَ صادِقَ الْوَعْدِ وَ کانَ رَسُولًا نَبِیًّا». - . کافی 2: 290 و مریم / 54 - {و در این کتاب از اسماعیل یاد کن، زیرا که او درست‌وعده و فرستاده‌ای پیامبر بود} .

**[ترجمه]

بیان

اعلم أنه کما یطلق المؤمن و المسلم علی معان کما عرفت فکذلک

یطلق المنافق علی معان منها أن یظهر الإسلام و یبطن الکفر و هو المعنی المشهور و منها الریاء و منها أن یظهر الحب و یکون فی الباطن عدوا أو یظهر الصلاح و یکون فی الباطن فاسقا و قد یطلق علی من یدعی الإیمان و لم یعمل بمقتضاه و لم یتصف بالصفات التی ینبغی أن یکون المؤمن علیها فکان باطنه مخالفا لظاهره و کأنه المراد هنا و سیأتی معانی النفاق فی بابه إن شاء الله تعالی و المراد بالمسلم هنا المؤمن الکامل المسلم لأوامر الله و نواهیه و لذا عبر بلفظ الزعم المشعر بأنه غیر صادق فی دعوی الإسلام.

من إذا ائتمن أی علی مال أو عرض أو سر خان صاحبه و قیل المراد به من أصر علی الخیانة کما یدل علیه قوله تعالی إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْخائِنِینَ حیث لم یقل إن الله لا یحب الخیانة و یدل علی أنه کبیرة لا یقبل معها عمل و إلا کان محبوبا فی الجملة.

و أما الاستدلال بآیة اللعان فلأنه علق اللعنة بمطلق الکذب و إن کان مورده الکذب فی القذف و لو لم یکن مستحقا للعن لم یأمره الله بهذا القول و أما قوله علیه السلام و فی قوله عز و جل فلعله علیه السلام إنما غیر الأسلوب لعدم صراحة الآیة فی ذمه بل إنما یدل علی مدح ضده و بتوسطه یشعر بقبحه و إنما لم یذکر علیه السلام الآیة التی هی أدل علی ذلک حیث قال یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ‌⁽¹⁾و سیأتی الاستدلال به فی خبر آخر إما لظهوره و اشتهاره أو لاحتمال معنی آخر کما سیأتی و قیل کلمة «فی» فی «فی قوله» بمعنی مع أی قال فی سورة الصف ما هو مشهور فی ذلک مع قوله فی سورة مریم وَ اذْکُرْ لدلالته علی مدح ضده.

**[ترجمه]همانطور که می‌دانید، مؤمن و مسلم بر معانی خاصی اطلاق می‌شود. بر این اساس، منافق نیز بر معانی خاصی اطلاق می‌شود، از جمله کسی که تظاهر به اسلام می‌کند و در باطن کافر است، و این مشهورترین معنای آن است؛ و نیز به معنای ریا می‌باشد؛ و کسی که تظاهر به دوستی می‌کند اما در باطن دشمن است، و یا تظاهر به صلاح و درستکاری نموده اما در باطن فاسق است. گاهی ممکن است بر کسی اطلاق شود که ادعای ایمان دارد اما بر حسب مقتضای ایمان عمل نمی‌کند، و به ویژگی‌هایی که لازم است یک مومن داشته باشد، پایبند نیست، پس باطنش با ظاهرش در تناقض است. گویا منظور از منافق در اینجا همین معناست. إن شاء الله، دیگر معانی منافق در باب مربوط به آن بیان می‌شود.

منظور از مسلمان در اینجا، مومنی می‌باشد که به طور کامل تسلیم اوامر و نواهی الهی است؛ لذا در اینجا از لفظ «الزعم» (ادعا و گمان) برای منافق استفاده شده است، و به این نکته اشاره دارد که وی در دعوی خود صادق نیست.

«اذا ائتمن» یعنی بر مال و آبرو و یا رازی خیانت کند. می‌گویند مراد از آن، کسی است که بر خیانت اصرار دارد، همانطور که خدای متعال می‌فرماید: «إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْخائِنِینَ»، زیرا خداوند نفرمود: قطعا خداوند خیانت را دوست ندارد؛ این امر بر این نکته دلالت دارد که اصرار در خیانت گناه بزرگی بوده و با وجود آن عملی پذیرفته نمی‌شود. اگر غیر از این بود، در جمله عبارت «دوست داشتن» به کار می‌رفت.

اما استدلال به آیه «اللعان» به این دلیل است که لعن را به مطلق کذب و دروغ اطلاق می‌نماید، گرچه منظور از دروغ گفتن در لعان و رسواسازی باشد؛ اگر سزاوار لعن نبود، خداوند با چنین لفظی بیان نمی‌فرمود. اما سخن حضرت صلی الله علیه و آله که فرمود «فی قوله عز و جل»، ممکن است اسلوب تغییر داده باشد، چرا که آیه صراحتا دروغ را نکوهش نکرده است، بلکه فقط ضد آن (صداقت) را ستوده است، از این طریق می‌توان زشتی دروغ را دریافت .

حضرت صلی الله علیه و آله، آیه‌ای مانند «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ» - . صف / 2 و 3 - {ای کسانی که ایمان آورده‌اید، چرا چیزی می‌گویید که انجام نمی‌دهید؟ نزد خدا سخت ناپسند است که چیزی را بگویید و انجام ندهید.} که با صراحت بیشتری دروغ را نکوهش می‌کند، بیان نفرمود. این استدلال در جای دیگری بیان خواهد شد. این استدلال یا به دلیل مشخص بودن آن بوده است و یا به دلیل اشتهار و شناخته بودن آن و یا به احتمال دربرداشتن معنای دیگری است که ذکر خواهد شد.

کلمه «فی» در«فی قوله»، به معنای «مع» است. یعنی در سوره صف چنین فرمود. آنچه که در اینجا مشهور است، سخن خدای متعال در سوره مریم است که با لفظ «واذکر» بیان شده و دلالت بر مدح متضاد دروغ (راستگویی) دارد.

**[ترجمه]

«9»

کا، [الکافی] عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَ لَا أُخْبِرُکُمْ بِأَبْعَدِکُمْ مِنِّی شَبَهاً؟

قَالُوا بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ الْفَاحِشُ الْمُتَفَحِّشُ الْبَذِیُّ الْبَخِیلُ الْمُخْتَالُ الْحَقُودُ الْحَسُودُ الْقَاسِی الْقَلْبِ الْبَعِیدُ مِنْ کُلِّ خَیْرٍ یُرْجَی غَیْرُ الْمَأْمُونِ مِنْ کُلِّ شَرٍّ یُتَّقَی‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: می‌خواهید شما را به دورترین‌تان فرد در صفات و ویژگی­ها از من خبر دهم؟ عرض کردند بفرمائید. فرمود: کسی که فحش می‌دهد و بد زبان و بخیل است، انسان مغرور و کینه‌توز و متکبر و حسود می‌باشند، قساوت دارد، اهل خیر نیست، و مرتکب هر فسادی می‌شود. - . کافی 2: 291 -

**[ترجمه]

بیان

الفحش القول السیئ و الکلام الردی و کل شی‌ء جاوز الحد فهو فاحش و منه غبن فاحش و التفحش کذلک مع زیادة تکلف و تصنع و قیل المراد بالمتفحش الذی یقبل الفحش من غیره فالفاحش المتفحش الذی لا یبالی ما قال و لا ما قیل له و الأول أظهر و بعد من کان کذلک من مشابهة الرسول صلی الله علیه و آله ظاهر لأنه صلی الله علیه و آله کان فی غایة الحیاء و کان یحترز عن الفحش فی القول حتی أنه کان یعبر عن الوقاع و البول و التغوط بالکنایات بل بأبعدها تأسیا بالرب سبحانه فی القرآن.

قال فی النهایة فیه إن الله یبغض الفاحش المتفحش الفاحش ذو الفحش فی کلامه و فعاله و المتفحش الذی یتکلف ذلک و یتعمده و قد تکرر ذکر الفاحش و الفاحشة و الفواحش فی الحدیث و هو کل ما یشتد قبحه من الذنوب و المعاصی و کثیرا ما ترد الفاحشة بمعنی الزنی و کل خصلة قبیحة فهی فاحشة من الأقوال و الأفعال و قال البذاء بالمد الفحش فی القول و فلان بذی اللسان.

و فی المصباح بذا علی القوم یبذو بذاء بالفتح و المد سفه و أفحش فی منطقه و إن کان کلامه صدقا فهو بذی علی فعیل و فی النهایة فیه من جر ثوبه خیلاء لم ینظر الله إلیه الخیلاء بالضم و الکسر الکبر و العجب یقال اختال فهو مختال و فیه خیلاء و مخیلة أی کبر و تقیید الخیر و الشر بکونه مرجوا أو یتقی منه إما للتوضیح أو للاحتراز و الأول کأنه أظهر.

**[ترجمه]«الفحش» سخن زشت و پست را گویند و هر چیزی که از حد خود بگذرد آن را«فاحش» میخوانند، مانند: زیان آشکار. التفحش نیز ناسزاگویی همراه با تکلف زیاد است. می‌گویند منظور از متفحش، کسی است که ناسزا گویی دیگران را در مورد خود می‌پذیرد. «الفاحش المتفحش» کسی را گویند که به آنچه درباره او می‌گویند یا هر حرفی که به او زده می­شود، بی‌توجه است. معنای اول آشکارتر و واضح‌تر می‌باشد.

دور بودن چنین کس از رسول خدا صلی الله علیه و آله، به این دلیل است که حضرت بسیار با حیا بوده و نه تنها از فحاشی کاملا به دور بودند، بلکه به پیروی از نحوه بیان خداوند در قرآن، عبارت‌هایی مانند: نزدیکی و ادرار و قضای حاجت کردن و حتی دیگر موارد را به صورت کنایه بیان می‌فرمود.

در نهایه آمده است: قطعا خداوند از فاحش متفحش بیزار است. فاحش: کسی که در کلام و در عمل ناسزا گوید، متفحش: کسی که از روی عمد و بسیار

ناسزاگویی می‌کند. عبارت فاحش (ناسزاگو) و فاحشه(روسپی) و فواحش (ج فاحشه: عمل زشت) در حدیث زیاد تکرار شده است، که بر شدت زشتی این گناهان دلالت دارد. کلمه فاحشه در بسیاری از موارد به معنای زنا بوده و هر گفتار یا کردار زشت و ناپسند را فاحشه گویند.

البذاء (با مد) به ناسزاگویی در سخن اطلاق می‌شود و به اصطلاح می‌گویند: فلانی بد دهن است.

در مصباح ذکر شده است: بذا علی القوم: آن قوم را دشنام داد، یبذو بذاء (با فتحه و مد) یعنی در منطق و سخن خود ناسزاگویی کرد، پس او بددهن است. بذیء بر وزن فعیل می‌باشد.

در نهایه آمده است: هر کس از روی غرور دنباله لباس خود را بر زمین بکشد، خداوند به او نظر نمی‌کند. الخیلاء (با ضمه و کسره) به معنای کبر و غرور است. می‌گویند: اختال یعنی تکبر ورزید، پس او متکبر است؛ و فیه خیلاء و مخیله: به معنای کبر و غرور می‌باشد. قید بستن خیر و شر، یعنی امید خیر به او داشتن و یا بازداشتن از شر وی، خواه برای مشخص شدن نیکی او باشد، و خواه برای پرهیز کردن از شر وی. معنای اول واضح‌تر است.

**[ترجمه]

«10»

کا، [الکافی] الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ رَفَعَهُ إِلَی سَلْمَانَ قَالَ: إِذَا أَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ هَلَاکَ عَبْدٍ نَزَعَ مِنْهُ الْحَیَاءَ فَإِذَا نَزَعَ مِنْهُ الْحَیَاءَ لَمْ تَلْقَهُ إِلَّا خَائِناً مَخُوناً فَإِنْ کَانَ خَائِناً مَخُوناً نَزَعَ مِنْهُ الْأَمَانَةَ فَإِذَا نُزِعَتْ مِنْهُ الْأَمَانَةُ لَمْ تَلْقَهُ إِلَّا فَظّاً غَلِیظاً فَإِذَا کَانَ فَظّاً غَلِیظاً

نُزِعَتْ مِنْهُ رِبْقَةُ الْإِیمَانِ فَإِذَا نُزِعَتْ مِنْهُ رِبْقَةُ الْإِیمَانِ لَمْ تَلْقَهُ إِلَّا شَیْطَاناً مَلْعُوناً⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: سلمان نقل کرد: هر گاه خدای عز و جل هلاک بنده‌ای را خواهد (او را مستحق لطف و توفیق نداند) حیا را از او بگیرد و چون حیا را از او گرفت او بمردم خیانت کند و مردم باو، و چون چنین کرد، امانت بکلی از او بر کنار شود، و چون امانت از او رخت بربست، همواره خشن و سخت دل شود، و چون خشن و سخت دل شد، رشته ایمان از او بریده شود، و چون رشته ایمان از او بریده شود، او را جز شیطانی ملعون نبینی (صفاتش همه شیطانی شود و مورد لعنت خدا و ملائکه قرار گیرد). - . کافی 2: 291 -

**[ترجمه]

بیان

إذا أراد الله هلاک عبد لعله کنایة عن علمه سبحانه بسوء سریرته و عدم استحقاقه اللطف نزع منه الحیاء أی سلب التوفیق منه حتی یخلع لباس الحیاء و هو خلق یمنع من القبائح و التقصیر فی حقوق الخلق و الخالق فإذا نزع منه الحیاء المانع من ارتکاب القبائح لم تلقه إلا خائنا مخونا و قد مر معنی الخائن و ذمه.

و أما المخون فیحتمل أن یکون بفتح المیم و ضم الخاء أی یخونه الناس فذمه باعتبار أنه السبب فیه أو المراد أنه یخون نفسه أیضا و یجعله مستحقا للعقاب فهو خائن لغیره و لنفسه و بهذا الاعتبار مخون ففی کل خیانة خیانتان أو یکون بضم المیم و فتح الخاء و فتح الواو المشددة منسوبا إلی الخیانة مشهورا بها أو بکسر الواو المشددة أی ینسب الناس إلی الخیانة مع کونه خائنا فی القاموس الخون أن یؤتمن الإنسان فلا ینصح خانه خونا و خیانة و اختانه فهو خائن و قد خانه العهد و الأمانة و خونه تخوینا نسبه إلی الخیانة و نقضه نزعت منه الأمانة لأنها ضد الخیانة.

فإن قیل کان هذا معلوما لا یحتاج إلی البیان قلت یحتمل أن یکون المراد أنه إذا لم یبال من الخیانة یصیر بالآخرة إلی أنه یسلب منه الأمانة بالکلیة أو المعنی أنه یصیر بحیث لا یأتمنه الناس علی شی‌ء.

لم تلقه إلا فظا غلیظا فی القاموس الفظ الغلیظ السیئ الخلق القاسی الخشن الکلام انتهی و الغلظة ضد الرقة و المراد هنا قساوة القلب و غلظته کما قال تعالی وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ‌⁽²⁾و تفرع هذا علی نزع الأمانة ظاهر لأن الخائن لا سیما من یعلمه الناس کذلک لا بد من أن یعارض الناس و یجادلهم فیصیر

سیئ الخلق الخشن و لا یرحم الناس لذهابه بحقهم فیقسو قلبه و أیضا إصراره علی ذلک دلیل علی عدم تأثیر المواعظ فی قلبه فإذا کان کذلک نزع منه ربقة الإیمان لسلب أکثر لوازمه و صفاته عنه کما مر فی صفات المؤمن و المراد کمال الإیمان أو أحد المعانی التی مضت منه و لا أقل أنه ینزع منه الحیاء و هو رأس الإیمان لم تلقه إلا شیطانا أی شبیها به فی الصفات أو بعیدا من الله و هدایته و توفیقه ملعونا یلعنه الله و الملائکة و الناس أو بعیدا من رحمة الله تعالی.

**[ترجمه]«هرگاه خداوند هلاک بنده‌ای را بخواهد» ممکن است کنایه از علم خدای سبحان به ذات بد او و بی لیاقتی او برای دریافت لطف الهی باشد. «نزع منه الحیاء» یعنی توفیق الهی از او سلب شده تا آنجا که لباس حیا را بیرون می‌آورد ، حیایی که مانع از انجام عمل زشت و کوتاهی در حقوق مخلوق و خالق می‌گردد؛ هنگامی که حیا از او گرفته شود، حیایی که از انجام عمل زشت باز می‌دارد، جز خائن خیانت پیشه با وی هم‌راه نیست. معنای خائن و نکوهش او پیش از این گذشت.

اما «مخون» ممکن است با فتحه میم و ضمه خاء باشد، یعنی مردم به وی خیانت می‌کنند، او را سرزنش می‌نمایند به این دلیل که او خود سبب آن است؛ و یا منظور این است که او به خود نیز خیانت می کند و خود را مستحق کیفر می‌نماید، او هم به دیگران خیانت می‌کند و هم به خود. بر همین اساس، مخون نامیده می‌شود. پس در هر خیانتی دو خیانت وجود دارد. و یا مخون با ضمه میم و فتحه خاء و فتح واو مشدد است، یعنی کسی که به خیانت منسوب شده و به آن مشهور گردیده است؛ و یا مخون با کسره واو مشدد، یعنی با وجود اینکه خودش خائن است، مردم را به خیانت متهم می‌کند.

در فرهنگ لغت، «الخون» آن است که انسان امین شمرده شود اما در عمل خلاف آن را نشان دهد. خانه خونا و خیانه (خیانت کردن)، چنین شخصی را خائن گویند. وقد خانه العهد و الامانه و خونه تخوینا: به او نسبت خیانت در پیمان و امانت داد. «نقضه» یعنی امانت را از او گرفتند، امانت متضاد خیانت است.

ممکن است خورده بگیرند که این موضوع مشخص بوده و نیازی به شرح ندارد، پاسخ من این است: ممکن است منظور آن باشد که اگر وی از خیانت ابایی ندارد، در آخرت امانت را به طور کلی از وی باز می‌ستانند و یا به این معناست که دیگر مردم به هیچ وجه به وی اعتماد نمی کنند.

«لم تلقه الا فظا غلیظا»، در فرهنگ لغت الفظ الغلیظ به معناب بداخلاق و خشک و خشن است. الغلظه متضاد الرقه (لطافت) است و در اینجا منظور قساوت قلب و خشونت اوست. همانطور که خدای متعال نیز می‌فرماید: «وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ» - . آل عمران / 159 - {اگر تندخو و سختدل بودی} و از این عبارت برای ستاندن امانت استفاده شده است، زیرا هنگامی که مردم خائن را با این ویژگی بشناسند، وی چاره‌ای ندارد جز اینکه با آنان مخالفت کند، در این صورت خشن و بداخلاق می‌شود، و در ادای حق به مردم رحم نمی‌کند، پس قلبش سخت می‌گردد، و نیز اصرار بر این امر، دلیل بر عدم تاثیر پندها در قلب اوست، در چنین مواقعی ایمان از او سلب می‌شود، چرا که بسیاری از ویژگی‌های و لوازم ایمان از وی گرفته شده است، این ویژگی‌ها را در بخش ویژگی‌های مومن برشمردیم، و منظور از آن، کمال ایمان و یا یکی از معانی است که بیان شد. گرفته شدن حیا از وی چیز کمی نیست چرا که حیا ریشه واساس ایمان است.

لم تلقه الا شیطانا: یعنی کسی که ویژگی‌های او را داشته باشد، ویا کسی که از خداوند و هدایت و توفیق‌های الهی به دور است. (ملعونا یلعنه الله و الملائکه و الناس)یعنی: خداوند و فرشتگان و مردم او را لعنت می‌کنند یا از رحمت الهی به دور است.

**[ترجمه]

«11»

کا، [الکافی] عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ زِیَادٍ الْکَرْخِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: ثَلَاثُ مَلْعُونَاتٍ مَلْعُونٌ مَنْ فَعَلَهُنَّ الْمُتَغَوِّطُ فِی ظِلِّ النُّزَّالِ وَ الْمَانِعُ الْمَاءَ الْمُنْتَابَ وَ السَّادُّ الطَّرِیقَ الْمَقْرَبَةَ⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: سه کس ملعونند و ملعون بودن آنها ناشی از کار بد آنها است: آن کس که در سایه محل استراحت کاروانها قضای حاجت کند و آن کس که از آبی که به نوبت مورد استفاده عموم قرار می­گیرد ، جلوگیری کند و نگذارد صاحب نوبت از آن استفاده کند و آن کس که راه­های نزدیک تر و شاه­راه­های مسافران را به سمت مقصد خود از آن عبور می­کنند، ببندد و سدّ کند. - . کافی 2: 292 و در آن «الطریق المعربه» آمده است. -

**[ترجمه]

بیان

ثلاث مبتدأ و قد یجوز کون المبتدأ نکرة محضة لا سیما فی العدد و ملعون من فعلهن استئناف بیانی و المعنی أن اللعن لا یتعلق بالعمل حقیقة بل بفاعله و قرأ بعض الأفاضل بإضافة ثلاث إلی ملعونات فالجملة خبر و قوله المتغوط خبر مبتدإ محذوف بتقدیر مضاف أیضا و التقدیر هن صفة المتغوط و الضمیر لثلاث و یمکن عدم تقدیر المضاف فالتقدیر هو المتغوط و الضمیر لمن فعلهن.

و فی المصباح الغائط المطمئن الواسع من الأرض ثم أطلق الغائط علی الخارج المستقذر من الإنسان کراهة لتسمیته باسمه الخاص لأنهم کانوا یقضون حوائجهم فی المواضع المطمئنة فهو من مجاز المجاورة ثم توسعوا فیه حتی اشتقوا منه و قالوا تغوط الإنسان انتهی و کان نسبة اللعن إلی الفعل مجاز فی الإسناد أو کنایة عن قبحه و نهی الشارع عنه.

و المراد بظل النزال تحت سقف أو شجرة ینزلها المسافرون و قد یعم بحیث یشمل المواضع المعدة لنزولهم و إن لم یکن فیه ظل لاشتراک العلة أو بحمله علی

الأعم و التعبیر بالظل لکونه غالبا کذلک و الظاهر اختصاص الحکم بالغائط لکونه أشد ضررا و ربما یعم لیشمل البول و المشهور بین الأصحاب کراهة ذلک و ظاهر الخبر التحریم إذ فاعل المکروه لا یستحق اللعن و قد یقال اللعن البعد من رحمة الله و هو یحصل بفعل المکروه أیضا فی الجملة.

و لا یبعد القول بالحرمة إن لم یکن إجماع علی خلافه للضرر العظیم فیه علی المسلمین لا سیما إذا کان وقفا فإنه تصرف مناف لغرض الواقف و مصلحة الوقف و لا یبعد القول بهذا التفصیل أیضا و یمکن حمل الخبر علی أن الناس یلعنونه و یشتمونه لکن یقل فائدة الخبر إلا أن یقال الغرض بیان علة النهی عن الفعل.

قال فی النهایة فیه اتقوا الملاعن الثلاث هی جمع ملعنة و هی الفعلة التی یلعن بها فاعلها کأنها مظنة للعن و محصل له و هو أن یتغوط الإنسان علی قارعة الطریق أو ظل الشجرة أو جانب النهر فإذا مر بها الناس لعنوا فاعلها و

منه الحدیث: اتَّقُوا اللَّاعِنِینَ.

أی الآمرین الجالبین للعن الباعثین للناس علیه فإنه سبب للعن من فعله فی هذه المواضع و لیس کل ظل و إنما هو الظل الذی یستظل به الناس و یتخذونه مقیلا و مناخا و أصل اللعن الطرد و الإبعاد من الله تعالی و من الخلق السب و الدعاء انتهی.

و المانع الماء المنتاب الماء مفعول أول للمانع إما مجرور بالإضافة من باب الضارب الرجل أو منصوب علی المفعولیة و المنتاب اسم فاعل بمعنی صاحب النوبة فهو مفعول ثان و هو من الانتیاب افتعال من النوبة و یحتمل أن یکون اسم مفعول صفة للماء من انتاب فلان القوم أی أتاهم مرة بعد أخری.

و الماء المنتاب هو الماء الذی یرد علیه الناس متناوبة و متبادلة لعدم اختصاصه بأحدهم کالماء المملوک المشترک بین جماعة فلعن المانع لأحدهم فی نوبته و الماء المباح الذی لیس ملکا لأحدهم کالغدران و الآبار فی البوادی فإذا ورد علیه الواردون کانوا فیه سواء فیحرم لأحدهم منع الغیر من التصرف فیه علی قدر الحاجة لأن فی المنع

تعریض مسلم للتلف فلو منع حل قتاله قال الجوهری انتابه انتیابا أتاه مرة بعد أخری و فی النهایة نابه ینوبه نوبا و انتابه إذا قصده مرة بعد أخری

و منه حدیث الدعاء یَا أَرْحَمَ مَنِ انْتَابَهُ الْمُسْتَرْحِمُونَ.

و فی حدیث صلاة الجمعة کَانَ النَّاسُ یَنْتَابُونَ الْجُمُعةَ مِنْ مَنَازِلِهِمْ.

و الساد الطریق المعربة بالعین المهملة علی بناء المفعول أی الواضحة التی ظهر فیها أثر الاستطراق فی النهایة الإعراب الإبانة و الإفصاح و فی أکثر النسخ المقربة بالقاف فیمکن أن یکون بکسر الراء المشددة أی الطریق المقربة إلی المطلوب بأن یکون هناک طریق آخر أبعد منه فإن لم یکن طریق آخر فبطریق أولی.

و هذه النسخة موافقة لروایات العامة لکنهم فسروه علی وجه آخر قال فی النهایة فیه من غیر المطربة و المقربة فعلیه لعنة الله المطربة واحدة المطارب و هی طرق صغار تنفذ إلی الطرق الکبار و قیل هی الطرق الضیقة المتفرقة یقال طربت عن الطریق أی عدلت عنه و المقربة طریق صغیر ینفذ إلی طریق کبیر و جمعها المقارب و قیل هو من القرب و هو السیر باللیل و قیل السیر إلی الماء و منه الحدیث ثلاث لعینات رجل عور طریق المقربة.

و قال فی القاموس المقرب و المقربة الطریق المختصر و قال القرب بالتحریک سیر اللیل لورد الغد و البئر القریبة الماء و طلب الماء لیلا و فی الفائق المقربة المنزل و أصلها من القرب و هو السیر إلی الماء.

**[ترجمه]ثلاث: مبتدا بوده و مبتدا، به ویژه هنگامی که عدد است، می‌تواند نکره محض باشد. ملعون من فعلهن: استئناف بیانی است. به این معنا که لعن به عمل تعلق نمی‌گیرد بلکه به فاعل اختصاص دارد، برخی از عالمان، «ثلاث» را به ملعونات اضافه کرده و کل آن را خبر می‌گیرند.

عبارت «المتغوط» خبر برای مبتدای محذوف و نیز مضاف مقدر است. «هن» صفت متغوط و ضمیر ثلاث است. ممکن است مضاف مقدر نبوده و هو المتغوط در تقدیر باشد که در این صورت، ضمیر به «من فعلهن» بر می‌گردد.

در مصباح، «الغائط» به زمین مطمئن و گسترده اطلاق می‌شود، سپس غائط به آلودگی‌هایی که از انسان خارج می‌شد، اطلاق گردید که به دلیل کراهت در نام بردن آن، به غائط تعبیر شد. و علت نام گذاری آن بود که حاجت خود را در جای مطمئن دفع می‌کردند، و این لفظ مجاز مجاوره بوده و سپس گسترش پیدا کرده و لفظ «تغوط» انسان از آن مشتق شد. نسبت لعن به عمل، مجاز در اسناد است و یا کنایه از زشت بودن آن کار و نهی آن توسط شارع دلالت دارد.

منظور از «ظل النزال» زیر سقف و یا درختی است که مسافران اتراق می‌کردند، و به مرور تعمیم یافته و مکان‌های اتراق، هرچند در سایه نباشد، اطلاق شده است، و این شمول یا به دلیل مشترک بودن علت آن(آلوده کردن مکان استراحت واتراق) است و یابه خطر این است که آن را به اعم از سایه حمل می­کنند و تعبیر از سایه، به این دلیل است که غالبا مسافران برای استراحت به سایه پناه می­برند و ظاهر روایت این است که حکم (لعن) به کسی که در محل اتراق قضای حاجت(غایط) نموده است اختصاص داردبرای اینکه آلودگی وضرر در آن بیشتر است، ، ممکن است تغوط تعمیم یافته و ادرار را نیز شامل شود. آنچه که مشهور است، کراهت این عمل می‌باشد. به نظر می‌رسد حدیث مذکور این عمل را حرام دانسته چرا که انجام دهنده فعل مکروه، سزاوار لعن نیست؛ ممکن است بگویند: لعن به معنای دور بودن از رحمت خداست و فعل مکروه را نیز شامل می‌شود.

اگر اجماع مذکور بر خلاف مضمون حدیث وجود نداشت ،حرام دانستن این عمل بعید نیست، چرا که ضرر بزرگی را متوجه مسلمانان می‌کند، به ویژه هنگامی که آن چیز وقفی باشد، زیرا شخص برای منظوری به کار برده است که با هدف وقف کننده و مصلحت وقف منافات دارد. بیان چنین جزئیاتی از منظور اصلی به دور نیست. ممکن است خبر بر لعنت شدن توسط مردم و ناسزاگویی به وی دلالت کند، اما فائده خبر کم می‌شود مگر اینکه گفته شود: غرض، بیان علت نهی این عمل است.

در نهایه آمده است: اتقوا الملاعن الثلاث (از ملعون‌های سه‌گانه بپرهیزید). الملاعن جمع ملعنه و به معنای عملی است که فاعل آن بخاطرش لعن می شود، زیرا موجب لعن و نفرین شده است. قضای حاجت انسان بر سر راه و زیر درخت و یا کنار رودخانه موجب می شود مردم در رفت و آمد از آن محل، کسی را که مرتکب چنین عملی شده است، لعنت کنند.

و در حدیث آمده است: از لعنت شده‌ها بپرهیزید.یعنی کسانی که باعث می‌شوند مردم آن‌ها را لعنت کنند، چرا که علت لعن، عمل (زشت) آن‌ها در چنین مکان‌هایی است؛ منظور حضرت در حدیث هر سایه‌ای نیست، بلکه سایه‌هایی را شامل می‌شود که مردم در آن استراحت می‌کنند و اتراق می‌نمایند. اصل لعن اگر از سوی خداوند باشد، به معنای دوری و طرد شدن از رحمت الهی است و اگر از سوی مردم باشد، به معنای ناسزا و نفرین می‌باشد.

«المانع الماء المنتاب»، الماء مفعول اول برای «مانع» است یا مجرور است از باب «الضارب الرجل» یا منصوب است بنابر مفعول بودن، و «المتناوب»، اسم فاعل، به معنای صاحب نوبت (کسی که نوبت اوست تا آب را بردارد) و مفعول دوم است و آن از باب افتعال واز انتیاب مشتق شده است و احتمال دارد اسم مفعول و صفت برای «الماء» باشد ، انتاب فلان القوم یعنی آمدن هرکس بعد از دیگری به نوبت الماء المنتاب: آبی است که مردم به صورت نوبتی استفاده می‌کنند، و به دلیل اینکه به شخص خاصی اختصاص ندارد، بین آن‌ها تبادل می‌شود، مانند آبی که بین مردم مشترک است و کسی که نوبت دیگری را غصب کند، لعنت شده است، و آب مباحی که ملک کسی نیست، مانند رودخانه و چاه‌هایی که در دره ها وجود دارد، کسانی که برای نوشیدن آب می‌روند، با یکدیگر برابرند. پس حرام است که شخصی دیگران را در تصرف آن به قدر نیازشان باز دارد، زیرا جلوگیری از مصرف آب کنایه از تلف شدن است، پس اگر مانع شد، قتل او حلال می‌باشد. جوهری می‌گوید: انتابه انتیابا، گاه‌گاهی این کار را انجام داد و در نهایه نابه ینوبه نوبا و انتابه: پی در پی انجام داد. در دعا آمده است: ای بخشنده‌ای که رحمت طلبان پی در پی بر او وارد می‌شوند.

و در حدیثی درباره نماز جمعه آمده است: مردم پی در پی از خانه های خود به نماز جمعه می‌آمدند.

«ساد الطریق المعربه» با عین مهمله، در جایگاه مفعول قرار دارد، و به معنای راه مشخصی است که در آن نشانه های رفت و آمد آشکار باشد. در کتاب نهایه، اعراب «ابانه» آشکار بوده و در بشتر نسخه‌ها «المقربه» با قاف ذکر شده است، و ممکن است با کسره راء مشدد آمده باشد که «راه نزدیک به مقصد» معنا می‌دهد، به این معنی که راه دیگری نیز وجود دارد که دورتر است، اگر راه دیگری وجود نداشته باشد، به معنای مطلق راه می باشد.

این نسخه با بسیاری از روایت‌های که از طریق عامه نقل شده است مطابق دارد، اما این واژه را به شکل دیگری نیز تفسیر کرده­اند. در نهایه آمده است: «هر کس راه آشکار و نزدیکی را تغییر دهد، لعنت خدا بر او باد.» المطربه، مفرد المطارب و به معنای راه ­های میان­بر است که به راه اصلی منتهی می‌شود، و نیز راه باریک و فرعی را گویند. «طربت عن الطریق» یعنی از آن مسیر منصرف شد. المقربه: راه کوتاه و میان­بری که به راه بزرگ وصل می شود، جمع آن المقارب بوده و از قرب گرفته شده است و به معنای حرکت شبانه و یا حرکت به سوی آب می‌باشد و نیز نقل شده است: سه چیز لعن می‌شود: مردی که راه­های اصلی و عمومی را می­بندد واز بین می­برد

در فرهنگ لغت، المقرب و المقربه: راه کوتاه را گویند و نیز می‌گویند: القرب (با حرکت) شبانه راه پیمودن است تا فردای آن به مقصد برسد، چاهی که آب آن نزدیک و در دسترس باشد، و شبانه در پی آب بودن نیز معنا می‌دهد. در کتاب فائق: کسی که خانه‌اش نزدیک باشد. ریشه آن قرب و به معنای حرکت به سوی آب است.

**[ترجمه]

«12»

کا، [الکافی] مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ الْکَرْخِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: ثَلَاثٌ مَلْعُونَاتٌ مَنْ فَعَلَهُنَّ الْمُتَغَوِّطُ فِی ظِلِّ النُّزَّالِ وَ الْمَانِعُ لِلْمَاءِ الْمُنْتَابِ وَ السَّادُّ الطَّرِیقَ الْمَسْلُوکَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: سه کس ملعونند و ملعون بودنشان ناشی از کار بد آنها است: آن کس که در سایه محل استراحت کاروانها قضای حاجت کند و آن کس که از آبی که به نوبه مورد استفاده عموم است، جلوگیری کند و نگذارد صاحب نوبت از آن استفاده کند و آن کس که راه قابل عبوری را ببندد و سدّ کند. - . کافی 2: 292 -

**[ترجمه]

بیان

تذکیر ضمیر الطریق هنا و تأنیثه فی ما تقدم باعتبار أن الطریق یذکر و یؤنث.

**[ترجمه]مذکر آمدن ضمیر «الطریق» در اینجا و مونث آمدن در حدیث قبلی، به این دلیل است که الطریق هم مذکر و هم مونث است.

**[ترجمه]

«13»

کا، [الکافی] عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ

جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَ لَا أُخْبِرُکُمْ بِشِرَارِ رِجَالِکُمْ قُلْنَا بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ إِنَّ مِنْ شِرَارِ رِجَالِکُمُ الْبَهَّاتَ الْجَرِی‌ءَ الْفَحَّاشَ الْآکِلَ وَحْدَهُ وَ الْمَانِعَ رِفْدَهُ وَ الضَّارِبَ عَبْدَهُ وَ الْمُلْجِئَ عِیَالَهُ إِلَی غَیْرِهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: آیا شما را به بدترین مردم خبر دهم؟ گفتند آری، ای رسول خدا صلی الله علیه و آله. حضرت فرمود: بدترین شما کسی است که بسیار افتراء بندد و بی‌باک و هرزه‌گو باشد، ازخوراکی­هایی که در اختیار دارد،تنها بخورد و به مهمانش ندهد، و بنده‌اش را بزند، و عیالِ خود را به دیگران پناهنده کند. - . کافی 2: 292 -

**[ترجمه]

بیان

البهات مبالغة من البهتان و هو أن یقول فی الناس ما لیس فیهم قال الجوهری بهته بهتا أخذه بغتة قال الله تعالی بَلْ تَأْتِیهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ‌⁽²⁾و تقول أیضا بهته بهتا و بهتا و بهتانا فهو بهات أی قال علیه ما لم یفعله فهو مبهوت انتهی‌⁽³⁾و الجری بالیاء

المشددة و بالهمزة أیضا علی فعیل و هو المقدام علی القبیح من غیر توقف و الاسم الجرأة و الفحاش ذو الفحش و هو کل ما یشتد قبحه من الأقوال و الأفعال و کثیرا ما یراد به الزنی و قد مر الکلام فیه.

الآکل وحده أقول لعل النکتة فی إیراد العاطف فی الأخیرات و ترکها فی الأول الإشعار بأن البهت و الجرأة و الفحش صارت لازمة له کالذاتیات فصرن کالذات التی أجریت علیها الصفات فناسب إیراد العاطف بین الصفات لتغایرها و یحتمل أن تکون العلة الفصل بالمعمول أی وحده و رفده و عبده بین الفقرات الأخیرة و عدمها فی الأول فتأمل و المانع رفده قد مر الکلام فیه و عدم حرمة هذه الخصلة لا ینافی کون المتصف بجمیع تلک الصفات من شرار الناس فإنه الظاهر من الخبر لا کون المتصف بکل منها من شرار الناس و قیل یفهم منه و مما سبقه أن ترک المندوبات و ما هو خلاف المروة شر فالمراد بشرار الرجال فاقد الکمال سواء کان فقده موجبا للعقوبة أم لا انتهی و الملجئ عیاله إلی غیره أی لا ینفق علیهم و لا یقوم بحوائجهم.

**[ترجمه]البهات، از بهتان گرفته شده ومبالغه در این کار را معنی می­دهد و به این معناست که در مورد مردم چیزی را بگوید که حقیقت ندارد. جوهری می‌گوید: بهته بهتانا: ناگهان او را گرفت. خدای متعال می‌فرماید: «بَلْ تَأْتِیهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ» - . انبیاء / 40 -

{بلکه [آتش] به طور ناگهانی به آنان می‌رسد و ایشان را بهت‌زده می‌کند} و نیز بهته بهتا و بهتا و بهتانا: او تهمت می‌زند. یعنی کاری را به وی نسبت داد که انجام نداده، و به چنین شخصی تهمت زده‌اند. - . صحاح 1: 244 -

الجری، با یاء مشدد و همزه بر وزن فعیل بوده و بر کسی اطلاق می‌شود که بی‌وقفه بر زشتی جسارت می‌ورزد، اسم آن جرأت است. الفحاش: ناسزا گو و هر سخن و یا عملی که بسیار زشت باشد، در بسیاری از موارد به معنای زنا است، پیش از این شرح آن بیان شد.

عبارت «الآکل وحده»، به عقیده بنده اینکه کلمات در آخر حدیث آمده با حرف عطف آورد ولی در اول عبارت با عطف ذکر نشده، به این نکته اشاره دارد که تهمت و جسارت و ناسزا برای چنین شخصی مانند ویژگی‌های فطری‌اش جزئی از ذات او می‌باشد، و بخشی از فطرت او شده و موصوف به این صفت‌ها است، وحرف ربط بین این صفت‌ها قرار گرفته است تا متفاوت بودن آن‌ها را بیان کند؛ و ممکن است علتش این باشد که معمولا آخر سخن را بیشتر با فاصله بیان می­کنند برخلاف ابتدای کلام از این رو وحده و رفده و عبده در عبارت پایانی با ذکر حرف عطف بیان شده است ، در این باره خوب دقت کن .

پیش از این «مانع رفده» شرح داده شد،: کسی که همه این ویژگی‌ها را در خود جمع دارد، بدترین مردم به شمار رفته، و حرام نبودن این صفت‌ها منافاتی با این سخن ندارد، فردی را که دارای این صفات است بدترین مردم بدانیم.بلکه از ظاهر حدیث چنین بر می‌آید: بدترین مردم کسی است که همه این صفت‌ها را در خود گرد آورده است.

گفته شده: از این حدیث و حدیث قبلی این نکته برداشت می‌شود که ترک مستحبات و کارهای نیک و آنچه خلاف جوانمردی است، شر و بدی محسوب می‌شود. منظور از بدترین مردم، کسی است که از کمال بی‌بهره باشد، خواه این بی‌بهرگی وی موجب کیفر او شود، و خواه نشود. «ملجیء عیاله الی غیره» یعنی نفقه آن‌ها را نپرداخته و برای تامین نیازهای­شان اقدام نمی­کند

**[ترجمه]

«14»

کا، [الکافی] عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُیَسِّرٍ عَنْ

أَبِیهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: خَمْسَةٌ لَعَنْتُهُمْ وَ کُلُّ نَبِیٍّ مُجَابٍ الزَّائِدُ فِی کِتَابِ اللَّهِ وَ التَّارِکُ لِسُنَّتِی وَ الْمُکَذِّبُ بِقَدَرِ اللَّهِ وَ الْمُسْتَحِلُّ مِنْ عِتْرَتِی مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَ الْمُسْتَأْثِرُ بِالْفَیْ‌ءِ الْمُسْتَحِلُّ لَهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه اسلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: پنج کس را من و هر پیغمبر مستجاب الدّعوه‌ای نفرین کرده‌ایم: آن کس که چیزی بر کتاب خدا بیفزاید، و آن کس که سنّت مرا فرو گذارد، آن کس که تقدیرات الهی را تکذیب کند (قدرت پروردگار را در عالم هستی موثر نداند) و کسی که آنچه را خداوند درباره اهل بیتم علیهم السلام حرام کرده است، حلال نماید و کسی که غنیمت جنگی (و اموال عمومی) را به خود اختصاص دهد و آن را برای خویش حلال شمارد. - . . کافی 2: 293 -

**[ترجمه]

بیان

کل نبی مجاب أقول یحتمل أن یکون عطفا علی فاعل لعنتهم و ترک التأکید بالمنفصل للفصل بالضمیر المنصوب مع أنه قد جوزه الکوفیون مطلقا و قیل کل منصوب علی أنه مفعول معه فقوله مجاب صفة للنبی أی لعنهم کل نبی أجابه قومه أو لا بد من أن یجیبه قومه أو أجاب الله دعوته فالصفة موضحة و یحتمل أن یکون کل مبتدأ و مجاب خبرا و الجملة حالیة أی و الحال أن کل نبی مستجاب الدعوة فلعنی یؤثر فیهم لا محالة و یحتمل العطف أیضا.

و یؤید الأول ما فی مجالس الصدوق و غیره من الکتب و لعنهم کل نبی و التارک لسنتی أی مغیر طریقته و المبتدع فی دینه و المکذب بقدر الله أی المفوضة الذین یقولون لیس لله فی أعمال العباد مدخل أصلا کالمعتزلة و قد مر تحقیقه و المستحل من عترتی ما حرم الله المراد بعترته أهل بیته و الأئمة من ذریته باستحلال قتلهم أو ضربهم أو شتمهم أو إهانتهم أو ترک مودتهم أو غصب حقهم أو عدم القول بإمامتهم أو ترک تعظیمهم.

و المستأثر بالفی‌ء المستحل له فی النهایة الاستیثار الانفراد بالشی‌ء و قال الفی‌ء ما حصل للمسلمین من أموال الکفار من غیر حرب و لا جهاد انتهی.

و أقول الفی‌ء یطلق علی الغنیمة و الخمس و الأنفال و کل ذلک یتعلق بالإمام کلا أو بعضا کما حقق فی محله.

**[ترجمه]«کل نبی مجاب» ممکن است عطف بر فاعل لعنتهم باشد واین جمله تاکیدرا (کل نبی مجاب) جدا آورده تا با ضمیر منصوب(هم) اشتباه گرفته نشود واز آن جدا باشد در حالی که کوفیان آن راطور مطلق مجاز دانسته‌اند، و می‌گویند: (کلّ) همیشه منصوب ومفعول معه است، بر این اساس، «مجاب» صفت پیامبر صلی الله علیه و آله است، یعنی هر پیامبری که قومش دعوت او را اجابت کرده و یا پیامبری که مردم ملتزم به اجابت او هستند، و یا خداوند دعای او را اجابت کرده است، چنین کسی را لعنت می‌کنند،که این صفت برای پیامبر واضح وروشن است

ممکن است «کل» مبتدا بوده و مجاب خبر آن و جمله حالیه باشد، به این معنا که آن حالتی که هر پیامبری داراست که دعایش به طور قطع به اجابت می­رسد، پس لعنت من قطعا در مورد آن‌ها کارگر است، و ممکن است عطف نیز باشد.

در مجالس صدوقی و دیگر کتاب‌ها مورد اول تایید می‌شود: و هر پیامبری آن‌ها را لعنت می‌کند.

التارک لسنتی: یعنی راه و روش سنت را تغییر دهد و در دین بدعت گذارد. المکذب بقدر الله: یعنی کسانی مانند تفویضی­ها که قدرت خدا را در امور وهستی رد کرده واز جمله ایشان معتزله هستند که براین باورند : خداوند هیچ دخل و تصرفی در اعمال بندگان ندارد . تحقیق و بررسی در این مورد گذشت.

«المستحل من عترتی ما حرم الله»: منظور از عترت، اهل بیت و ائمه از نسل پیامبر صلی الله علیه و آله است، یعنی قتل آن‌ها و یا ضرب و شتم و توهین ایشان را حلال بشمارد، و یا دوستی آن‌ها را رها کرده و یا حق و حقوقشان را غصب نمایند و یا امامت ایشان را نپذیرند و یا تکریم و بزرگ‌داشت آن‌ها را ترک کنند.

«المستاثر بالفیء المستحّل له»، در «النهایه» آمده است الاستیثار یعنی تنها به خود اختصاص دادن و گفته شده: «الفیء» آن اموال و غنیمت­هایی است که بدون جنگ و جهاد برای مسلیمن بدست آمده است

من معتقدم: فیء بر غنیمت جنگی و بر خمس و انفال اطلاق می‌شود و همه یا بخشی از این امور به امام تعلق دارد همان­گونه که این بحث در جای خود به طور مفصل بیان شده است

**[ترجمه]

«15»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عُمَرَ الْیَمَانِیِّ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ أَبَانِ بْنِ أَبِی عَیَّاشٍ عَنْ سُلَیْمِ بْنِ قَیْسٍ الْهِلَالِیِ

عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ قَالَ: بُنِیَ الْکُفْرُ⁽¹⁾

فبعضهم رواها مفصلا من أوله إلی آخره فی فصل واحد کما تراه فی تحف العقول ص 158- 163( ط- اسلامیة) و هکذا رواها بأجمعها إبراهیم بن محمّد الثقفی فی کتاب الغارات علی ما أخرجه المؤلّف العلامة فی ج 68 ص 385 من طبعتنا هذه، کما مر فصوله الأخیرة عن خصال الصدوق ص 89 من هذا المجلد.

و بعضهم جزءها فی فصول متعدّدة و روی فی کل فصل ما یناسب عنوانه کما فعله ثقة الإسلام الکلینی فی الکافی فروی صدرها فی باب صفة الإسلام ج 2 ص 49، و بعده فی باب صفة الایمان ص 50( و قد نقلهما المؤلّف العلامة مشروحا فی ج 68 فی باب واحد الباب 27 باب دعائم الإیمان و الإسلام).

ثمّ ما بعده فی باب دعائم الکفر و شعبه ج 2 ص 391 و آخره فی باب صفة النفاق و المنافق ص 393 و قد جمع المؤلّف العلامة بینهما فی هذا الباب کما تراه و قد أراد أن یشرح فقراتها نقلا عن شرحه علی الکافی( مرآة العقول) فعاقه عن ذلک الأجل- رضوان اللّه علیه-.

قال فی ج 68 ص 374: أقول: فرق الکلینی قدس اللّه روحه الخبر علی أربعة أبواب فجمعنا ما أورده فی بابی الإسلام و الإیمان هنا، و سنورد ما أورده فی بابی الکفر و النفاق فی بابیهما مع شرح تتمة ما أورده السیّد( یعنی الرضی فی نهج البلاغة) و صاحب التحف و غیرهما( کمجالس المفید ص 170 و مجالس الشیخ ج 1 ص 35).

و لکن کما تری القارئ الکریم ما یتعلق بباب الکفر و النفاق منقول فی هذا الباب تماما من دون شرح فمن أراد شرح ذلک فلیراجع مرآة العقول ج 2 ص 379- 387 و لما کان الشرح طویلا لم ننقله هاهنا حذرا من التطویل، و انما ننقل منه ما لا بد منه فی فهم المراد و اللّه المستعان.

عَلَی أَرْبَعِ دَعَائِمَ الْفِسْقِ وَ الْغُلُوِّ