اشارة
سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.
عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.
مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [۱440].
مشخصات ظاهری: ج - نمونه.
یادداشت: عربی.
یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، ۱۴۰۳ق. [۱۳۶۰].
یادداشت: جلد۱۰۸،۱۰۳،۹۴،۹۱،۹۲،۸۷،۶۷،۶۶،۶۵،۵۲،۲۴(چاپ سوم: ۱۴۰۳ق.=۱۹۸۳م.=[۱۳۶۱]).
یادداشت: کتابنامه.
مندرجات: ج .۲۴. کتاب‌الامامة. ج.۵۲. تاریخ‌الحجة. ج۶۷،۶۶،۶۵. الایمان و الکفر. ج.۸۷. کتاب‌الصلاة . ج. ۹۲،۹۱ .الذکر و الدعا. ج. ۹۴. کتاب‌السوم. ج.۱۰۳.فهرست‌المصادر. ج.۱۰۸.الفهرست.-
موضوع: احادیث شیعه — قرن ۱۱ق
رده بندی کنگره: BP۱۳۵/م۳ب۳۱۳۰۰ ی ح
رده بندی دیویی: ۲۹۷/۲۱۲
شماره کتابشناسی ملی: ۱۶۸۰۹۴۶
**[ترجمه]
سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.
عنوان قراردادی : بحارالانوار .فارسی .برگزیده
عنوان و نام پدیدآور : ترجمه بحارالانوار/ مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.
مشخصات نشر : تهران: نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، ۱۳۹۲ -
مشخصات ظاهری : ج.
شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.۱ : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.۲ : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.۳ : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.۴ 978-600-715070-2 : ؛ ج.۵ 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.۶ 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.۷ 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.۸ : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.۱۰ 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.۱۱ 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.۱۲ 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.۱۳ 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.۱۴ 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.۱۵ 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.۱۶:978-600-7150-88-7 ؛ ج.۱۷:978-600-7150-89-4 ؛ ج.۱۸: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.۱۹:978-600-7150-91-7 ؛ ج.۲۰:978-600-7150-92-4 ؛ ج.۲۱: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.۲۲:978-600-7150-94-8 ؛ ج.۲۳:978-600-7150-95-5
مندرجات : ج.۱. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.۲. کتاب توحید.- ج.۳. کتاب عدل و معاد.- ج.۴. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. ۵. تاریخ پیامبران.- ج.۶. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.۷. کتاب امامت.- ج.۸. تاریخ امیرالمومنین.- ج.۹. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.۱۰. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.۱۱. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.۱۲. کتاب آسمان و جهان - ۱.- ج.۱۳. آسمان و جهان - ۲.- ج.۱۴. کتاب ایمان و کفر.- ج.۱۵. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.۱۶. کتاب مواعظ و حکم.- ج.۱۷. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.۱۸. کتاب ادعیه.- ج.۱۹. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.۲۰. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت
وضعیت فهرست نویسی : فیپا
ناشر دیجیتالی : مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان
یادداشت : ج.۲ - ۸ و ۱۰ - ۱۶ (چاپ اول: ۱۳۹۲) (فیپا).
موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۱ق.
شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، مجری پژوهش
شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر
رده بندی کنگره : BP۱۳۵/م۳ب۳۰۴۲۱۶۷ ۱۳۹۲
رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲
شماره کتابشناسی ملی : ۳۳۴۸۹۸۵
**[ترجمه]
تتمة أبواب الکفر و مساوی الأخلاق
باب 122 حب الدنیا و ذمها و بیان فنائها و غدرها بأهلها و ختل الدنیا بالدین
الآیات
البقرة: أُولئِکَ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الْحَیاةَ الدُّنْیا بِالْآخِرَةِ فَلا یُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ یُنْصَرُونَ(1)و قال زُیِّنَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا الْحَیاةُ الدُّنْیا وَ یَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ اللَّهُ یَرْزُقُ مَنْ یَشاءُ بِغَیْرِ حِسابٍ(2)
آل عمران: زُیِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ الْبَنِینَ وَ الْقَناطِیرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الْخَیْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَ الْأَنْعامِ وَ الْحَرْثِ ذلِکَ مَتاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ اللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ قُلْ أَ أُنَبِّئُکُمْ بِخَیْرٍ مِنْ ذلِکُمْ لِلَّذِینَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِینَ فِیها وَ أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَ رِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ وَ اللَّهُ بَصِیرٌ بِالْعِبادِ(3)
و قال: مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الْآخِرَةَ(4)
و قال: وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ(5)
الأنعام: وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلَّا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ
یَتَّقُونَ أَ فَلا تَعْقِلُونَ(1)
و قال تعالی: وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا(2)
الأعراف: فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْکِتابَ یَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنی وَ یَقُولُونَ سَیُغْفَرُ لَنا وَ إِنْ یَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ یَأْخُذُوهُ أَ لَمْ یُؤْخَذْ عَلَیْهِمْ مِیثاقُ الْکِتابِ أَنْ لا یَقُولُوا عَلَی اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ وَ دَرَسُوا ما فِیهِ وَ الدَّارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ أَ فَلا تَعْقِلُونَ(3)
التوبة: أَ رَضِیتُمْ بِالْحَیاةِ الدُّنْیا مِنَ الْآخِرَةِ فَما مَتاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا فِی الْآخِرَةِ إِلَّا قَلِیلٌ(4)
و قال تعالی: فَلا تُعْجِبْکَ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِها فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کافِرُونَ(5)
و قال تعالی: کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوالًا وَ أَوْلاداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاقِکُمْ کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاقِهِمْ وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خاضُوا أُولئِکَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عادٍ وَ ثَمُودَ وَ قَوْمِ إِبْراهِیمَ وَ أَصْحابِ مَدْیَنَ وَ الْمُؤْتَفِکاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّناتِ فَما کانَ اللَّهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ(6)
یونس: إِنَّ الَّذِینَ لا یَرْجُونَ لِقاءَنا وَ رَضُوا بِالْحَیاةِ الدُّنْیا وَ اطْمَأَنُّوا بِها وَ الَّذِینَ هُمْ عَنْ آیاتِنا غافِلُونَ أُولئِکَ مَأْواهُمُ النَّارُ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ(7)
و قال تعالی: إِنَّما مَثَلُ الْحَیاةِ الدُّنْیا کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ مِمَّا یَأْکُلُ النَّاسُ وَ الْأَنْعامُ حَتَّی إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها وَ ازَّیَّنَتْ وَ ظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَیْها أَتاها أَمْرُنا لَیْلًا أَوْ نَهاراً فَجَعَلْناها حَصِیداً کَأَنْ لَمْ تَغْنَ
بِالْأَمْسِ کَذلِکَ نُفَصِّلُ الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ(1)
و قال تعالی: قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذلِکَ فَلْیَفْرَحُوا هُوَ خَیْرٌ مِمَّا یَجْمَعُونَ(2)
و قال تعالی: مَتاعٌ فِی الدُّنْیا ثُمَّ إِلَیْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِیقُهُمُ الْعَذابَ الشَّدِیدَ بِما کانُوا یَکْفُرُونَ(3)
و قال سبحانه: وَ قالَ مُوسی رَبَّنا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زِینَةً وَ أَمْوالًا فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا رَبَّنا لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِکَ(4)
هود: مَنْ کانَ یُرِیدُ الْحَیاةَ الدُّنْیا وَ زِینَتَها نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِیها وَ هُمْ فِیها لا یُبْخَسُونَ أُولئِکَ الَّذِینَ لَیْسَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ وَ حَبِطَ ما صَنَعُوا فِیها وَ باطِلٌ ما کانُوا یَعْمَلُونَ(5)
الرعد: وَ فَرِحُوا بِالْحَیاةِ الدُّنْیا وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا فِی الْآخِرَةِ إِلَّا مَتاعٌ(6)
إبراهیم: الَّذِینَ یَسْتَحِبُّونَ الْحَیاةَ الدُّنْیا عَلَی الْآخِرَةِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَ یَبْغُونَها عِوَجاً أُولئِکَ فِی ضَلالٍ بَعِیدٍ(7)
الحجر: لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلی ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ وَ لا تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ(8)
النحل: ما عِنْدَکُمْ یَنْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ وَ لَنَجْزِیَنَّ الَّذِینَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما کانُوا یَعْمَلُونَ(9)
و قال تعالی: ذلِکَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَیاةَ الدُّنْیا عَلَی الْآخِرَةِ وَ أَنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرِینَ(10)
أسری: وَ أَمْدَدْناکُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنِینَ(11)
و قال تعالی: مَنْ کانَ یُرِیدُ الْعاجِلَةَ عَجَّلْنا لَهُ فِیها ما نَشاءُ لِمَنْ نُرِیدُ ثُمَّ جَعَلْنا لَهُ جَهَنَّمَ یَصْلاها مَذْمُوماً مَدْحُوراً وَ مَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَ سَعی لَها سَعْیَها وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِکَ کانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً کُلًّا نُمِدُّ هؤُلاءِ وَ هَؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّکَ وَ ما کانَ عَطاءُ رَبِّکَ مَحْظُوراً انْظُرْ کَیْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلی بَعْضٍ وَ لَلْآخِرَةُ أَکْبَرُ دَرَجاتٍ وَ أَکْبَرُ تَفْضِیلًا(1)
الکهف: تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیاةِ الدُّنْیا(2)
و قال تعالی: وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَیاةِ الدُّنْیا کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِیماً تَذْرُوهُ الرِّیاحُ وَ کانَ اللَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ مُقْتَدِراً الْمالُ وَ الْبَنُونَ زِینَةُ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ الْباقِیاتُ الصَّالِحاتُ خَیْرٌ عِنْدَ رَبِّکَ ثَواباً وَ خَیْرٌ أَمَلًا(3)
طه: وَ لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلی ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیاةِ الدُّنْیا لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَ رِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ أَبْقی(4)
القصص: وَ ما أُوتِیتُمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَمَتاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ زِینَتُها وَ ما عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ وَ أَبْقی أَ فَلا تَعْقِلُونَ أَ فَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً فَهُوَ لاقِیهِ کَمَنْ مَتَّعْناهُ مَتاعَ الْحَیاةِ الدُّنْیا ثُمَّ هُوَ یَوْمَ الْقِیامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِینَ(5)
و قال تعالی: فَخَرَجَ عَلی قَوْمِهِ فِی زِینَتِهِ قالَ الَّذِینَ یُرِیدُونَ الْحَیاةَ الدُّنْیا یا لَیْتَ لَنا مِثْلَ ما أُوتِیَ قارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِیمٍ وَ قالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَیْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً وَ لا یُلَقَّاها إِلَّا الصَّابِرُونَ(6)
العنکبوت: ما هذِهِ الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلَّا لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوانُ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ(7)
الروم: یَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غافِلُونَ(1)
لقمان: یا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ وَ اخْشَوْا یَوْماً لا یَجْزِی والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَ لا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ عَنْ والِدِهِ شَیْئاً إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَلا تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا وَ لا یَغُرَّنَّکُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ(2)
فاطر: یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَلا تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا وَ لا یَغُرَّنَّکُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ(3)
ص: فَقالَ إِنِّی أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَیْرِ عَنْ ذِکْرِ رَبِّی حَتَّی تَوارَتْ بِالْحِجابِ(4)
الزمر: فَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعانا ثُمَّ إِذا خَوَّلْناهُ نِعْمَةً مِنَّا قالَ إِنَّما أُوتِیتُهُ عَلی عِلْمٍ بَلْ هِیَ فِتْنَةٌ وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لا یَعْلَمُونَ قَدْ قالَهَا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَما أَغْنی عَنْهُمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ فَأَصابَهُمْ سَیِّئاتُ ما کَسَبُوا وَ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْ هؤُلاءِ سَیُصِیبُهُمْ سَیِّئاتُ ما کَسَبُوا وَ ما هُمْ بِمُعْجِزِینَ أَ وَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ وَ یَقْدِرُ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ(5)
المؤمن: وَ قالَ الَّذِی آمَنَ یا قَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِکُمْ سَبِیلَ الرَّشادِ یا قَوْمِ إِنَّما هذِهِ الْحَیاةُ الدُّنْیا مَتاعٌ وَ إِنَّ الْآخِرَةَ هِیَ دارُ الْقَرارِ(6)
حمعسق: مَنْ کانَ یُرِیدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِی حَرْثِهِ وَ مَنْ کانَ یُرِیدُ حَرْثَ الدُّنْیا نُؤْتِهِ مِنْها وَ ما لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ نَصِیبٍ(7)
و قال تعالی: فَما أُوتِیتُمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَمَتاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ ما عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ وَ أَبْقی لِلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ(8)
الزخرف: وَ قالُوا لَوْ لا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلی رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظِیمٍ أَ هُمْ یَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّکَ نَحْنُ قَسَمْنا بَیْنَهُمْ مَعِیشَتَهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ رَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ
لِیَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِیًّا وَ رَحْمَتُ رَبِّکَ خَیْرٌ مِمَّا یَجْمَعُونَ وَ لَوْ لا أَنْ یَکُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً لَجَعَلْنا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَ مَعارِجَ عَلَیْها یَظْهَرُونَ وَ لِبُیُوتِهِمْ أَبْواباً وَ سُرُراً عَلَیْها یَتَّکِؤُنَ وَ زُخْرُفاً وَ إِنْ کُلُّ ذلِکَ لَمَّا مَتاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ الْآخِرَةُ عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُتَّقِینَ(1)
الجاثیة: ذلِکُمْ بِأَنَّکُمُ اتَّخَذْتُمْ آیاتِ اللَّهِ هُزُواً وَ غَرَّتْکُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا فَالْیَوْمَ لا یُخْرَجُونَ مِنْها وَ لا هُمْ یُسْتَعْتَبُونَ(2)
محمد: إِنَّمَا الْحَیاةُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا یُؤْتِکُمْ أُجُورَکُمْ وَ لا یَسْئَلْکُمْ أَمْوالَکُمْ(3)
النجم: فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّی عَنْ ذِکْرِنا وَ لَمْ یُرِدْ إِلَّا الْحَیاةَ الدُّنْیا ذلِکَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ(4)
الحدید: اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیاةُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِینَةٌ وَ تَفاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ کَمَثَلِ غَیْثٍ أَعْجَبَ الْکُفَّارَ نَباتُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَکُونُ حُطاماً وَ فِی الْآخِرَةِ عَذابٌ شَدِیدٌ وَ مَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رِضْوانٌ وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ(5)
المجادلة: لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَیْئاً أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ(6)
المنافقون: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُلْهِکُمْ أَمْوالُکُمْ وَ لا أَوْلادُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ(7)
التغابن: إِنَّما أَمْوالُکُمْ وَ أَوْلادُکُمْ فِتْنَةٌ وَ اللَّهُ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ(1)
القیامة: کَلَّا بَلْ تُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ وَ تَذَرُونَ الْآخِرَةَ(2)
الدهر: إِنَّ هؤُلاءِ یُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ وَ یَذَرُونَ وَراءَهُمْ یَوْماً ثَقِیلًا(3)
النازعات: فَأَمَّا مَنْ طَغی وَ آثَرَ الْحَیاةَ الدُّنْیا فَإِنَّ الْجَحِیمَ هِیَ الْمَأْوی وَ أَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوی فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْوی(4)
الأعلی: بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَیاةَ الدُّنْیا وَ الْآخِرَةُ خَیْرٌ وَ أَبْقی إِنَّ هذا لَفِی الصُّحُفِ الْأُولی صُحُفِ إِبْراهِیمَ وَ مُوسی(5)
الضحی: وَ لَلْآخِرَةُ خَیْرٌ لَکَ مِنَ الْأُولی(6)
<meta info="- أُولئِکَ الَّذینَ اشْتَرَوُا الْحَیاةَ الدُّنْیا بِالْآخِرَةِ فَلا یُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ یُنْصَرُونَ. - . بقره / 86 -
{همین کسانند که زندگی دنیا را به [بهای] جهان دیگر خریدند. پس نه عذاب آنان سبک گردد، و نه ایشان یاری شوند.}
{زندگی دنیا در چشم کافران آراسته شده است، و مؤمنان را ریشخند می‌کنند و [حال آنکه] کسانی که تقواپیشه بوده‌اند، در روز رستاخیز، از آنان برترند و خدا به هر که بخواهد، بی‌شمار روزی می‌دهد.}
{دوستیِ خواستنی‌ها[ی گوناگون] از: زنان و پسران و اموال فراوان از زر و سیم و اسب‌های نشاندار و دام‌ها و کشتزار[ها] برای مردم آراسته شده، [لیکن] این جمله، مایه تمتّع زندگی دنیاست، و [حال آنکه] فرجام نیکو نزد خداست.} - قُلْ أَ أُنَبِّئُکُمْ بِخَیْرٍ مِنْ ذلِکُمْ لِلَّذینَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدینَ فیها وَ أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَ رِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ وَ اللَّهُ بَصیرٌ بِالْعِبادِ. - . آل عمران / 15 -
{بگو: «آیا شما را به بهتر از اینها خبر دهم؟ برای کسانی که تقوا پیشه کرده‌اند، نزد پروردگارشان باغ‌هایی است که از زیر [درختانِ] آنها نهرها روان است؛ در آن جاودانه بمانند، و همسرانی پاکیزه و [نیز] خشنودی خدا [را دارند]، و خداوند به [امور] بندگان [خود] بیناست.»}
{برخی از شما دنیا را و برخی از شما آخرت را می‌خواهد.}
{و زندگی دنیا جز مایه فریب نیست.}
{و زندگی دنیا جز بازی و سرگرمی نیست، و قطعاً سرای بازپسین برای کسانی که پرهیزگاری می‌کنند بهتر است. آیا نمی‌اندیشید؟}
{و زندگی دنیا آنان را فریفته است.}
{آنگاه بعد از آنان، جانشینانی وارث کتاب [آسمانی] شدند که متاع این دنیای پست را می‌گیرند و می‌گویند: «بخشیده خواهیم شد.» و اگر متاعی مانند آن به ایشان برسد [باز] آن را می‌ستانند. آیا از آنان پیمان کتاب [آسمانی] گرفته نشده که جز به حقّ نسبت به خدا سخن نگویند، با اینکه آنچه را که در آن [کتاب] است آموخته‌اند؟ و سرای آخرت برای کسانی که پروا پیشه می‌کنند بهتر است. آیا باز تعقّل نمی‌کنید؟}
{آیا به جای آخرت به زندگی دنیا دل خوش کرده‌اید؟ متاع زندگی دنیا در برابر آخرت، جز اندکی نیست.}
{اموال و فرزندانشان تو را به شگفت نیاوَرَد. جز این نیست که خدا می‌خواهد در زندگی دنیا به وسیله اینها عذابشان کند و جانشان در حال کفر بیرون رود.}
{[حال شما منافقان] چون کسانی است که پیش از شما بودند: آنان از شما نیرومندتر و دارای اموال و فرزندان بیشتر بودند، پس، از نصیب خویش [در دنیا] برخوردار شدند، و شما [هم] از نصیب خود برخوردار شدید؛ همان گونه که آنان که پیش از شما بودند از نصیب خویش برخوردار شدند، و شما [در باطل] فرو رفتید؛ همان گونه که آنان فرو رفتند. آنان اعمالشان در دنیا و آخرت به هَدَر رفت و آنان همان زیانکارانند. آیا گزارش [حال] کسانی که پیش از آنان بودند: قوم نوح و عاد و ثمود و قوم ابراهیم و اصحاب مَدْیَن و شهرهای زیر و رو شده، به ایشان نرسیده است؟ پیامبرانشان دلایل آشکار برایشان آوردند، خدا بر آن نبود که به آنان ستم کند ولی آنان بر خود ستم روا می‌داشتند.}
{آنان به [کیفر] آنچه به دست می‌آوردند، جایگاهشان آتش است. کسانی که امید به دیدار ما ندارند، و به زندگی دنیا دل خوش کرده و بدان اطمینان یافته‌اند، و کسانی که از آیات ما غافلند.}
{در حقیقت، مَثَلِ زندگی دنیا بسان آبی است که آن را از آسمان فرو ریختیم، پس گیاه زمین -از آنچه مردم و دام‌ها می‌خورند - با آن درآمیخت، تا آنگاه که زمین پیرایه خود را برگرفت و آراسته گردید و اهل آن پنداشتند که آنان بر آن قدرت دارند، شبی یا روزی فرمان [ویرانی] ما آمد و آن را چنان درویده کردیم که گویی دیروز وجود نداشته است. این گونه نشانه‌ها[ی خود] را برای مردمی که اندیشه می‌کنند به روشنی بیان می‌کنیم.}
{بگو: «به فضل و رحمت خداست که [مؤمنان] باید شاد شوند.» و این از هر چه گرد می‌آورند بهتر است.} - مَتاعٌ فِی الدُّنْیا ثُمَّ إِلَیْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذیقُهُمُ الْعَذابَ الشَّدیدَ بِما کانُوا یَکْفُرُون. - . یونس / 70 -
{بهره‌ای [اندک] در دنیا [دارند]. سپس بازگشتشان به سوی ماست. آنگاه به [سزای] آنکه کفر می‌ورزیدند، عذاب سخت به آنان می‌چشانیم.}
{و موسی گفت: «پروردگارا، تو به فرعون و اشرافش در زندگی دنیا زیور و اموال داده‌ای، پروردگارا، تا [خلق را] از راه تو گمراه کنند.}
{کسانی که زندگی دنیا و زیور آن را بخواهند [جزای] کارهایشان را در آنجا به طور کامل به آنان می‌دهیم، و به آنان در آنجا کم داده نخواهد شد. اینان کسانی هستند که در آخرت جز آتش برایشان نخواهد بود، و آنچه در آنجا کرده‌اند به هدر رفته، و آنچه انجام می‌داده‌اند باطل گردیده است.}
{و[لی آنان] به زندگی دنیا شاد شدهاند، و زندگی دنیا در [برابر] آخرت جز بهره‌ای [ناچیز] نیست.}
{همانان که زندگی دنیا را بر آخرت ترجیح می‌دهند و مانع راه خدا میشوند و آن را کج می‌شمارند. آنانند که در گمراهی دور و درازی هستند.} - لا تَمُدَّنَ عَیْنَیْکَ إِلی ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ وَ لا تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ. - . حجر / 88 -
{و به آنچه ما دسته‌هایی از آنان [- کافران] را بدان برخوردار ساخته‌ایم چشم مدوز، و بر ایشان اندوه مخور.}
{آنچه پیش شماست تمام می‌شود و آنچه پیش خداست پایدار است، و قطعاً کسانی را که شکیبایی کردند به بهتر از آنچه عمل می‌کردند، پاداش خواهیم داد.}
{زیرا آنان زندگی دنیا را بر آخرت برتری دادند و [هم] اینکه خدا گروه کافران را هدایت نمی‌کند.}
{و شما را با اموال و پسران یاری می‌دهیم.}
{هر کس خواهان [دنیای] زودگذر است، به زودی هر که را خواهیم [نصیبی] از آن می‌دهیم، آنگاه جهنم را که در آن خوار و رانده داخل خواهد شد، برای او مقرر می‌داریم. و هر کس خواهان آخرت است و نهایت کوشش را برای آن بکند و مؤمن باشد، آنانند که تلاش آنها مورد حق‌شناسی واقع خواهد شد. هر دو [دسته:] اینان و آنان را از عطای پروردگارت مدد می‌بخشیم، و عطای پروردگارت [از کسی] منع نشده است. ببین چگونه بعضی از آنان را بر بعضی دیگر برتری داده‌ایم، و قطعاً درجات آخرت و برتری آن بزرگتر و بیشتر است.}
{که زیور زندگی دنیا را بخواهی.}
{و برای آنان زندگی دنیا را مَثَل بزن که مانند آبی است که آن را از آسمان فرو فرستادیم؛ سپس گیاه زمین با آن درآمیخت و [چنان] خشک گردید که بادها پراکنده‌اش کردند، و خداست که همواره بر هر چیزی تواناست. مال و پسران زیور زندگی دنیایند، و نیکی‌های ماندگار از نظر پاداش نزد پروردگارت بهتر و از نظر امید [نیز] بهتر است.}
{و زنهار به سوی آنچه اصنافی از ایشان را از آن برخوردار کردیم [و فقط] زیور زندگی دنیاست تا ایشان را در آن بیازماییم، دیدگان خود مدوز، و [بدان که] روزیِ پروردگار تو بهتر و پایدارتر است.}
{و هر آنچه به شما داده شده است، کالای زندگی دنیا و زیور آن است، و[لی] آنچه پیش خداست بهتر و پایدارتر است؛ مگر نمی‌اندیشید؟ آیا کسی که وعده نیکو به او داده‌ایم و او به آن خواهد رسید، مانند کسی است که از کالای زندگی دنیا بهره‌مندش گردانیده‌ایم [ولی] او روز قیامت از [جمله] احضارشدگان [در آتش] است؟}
{پس [قارون] با کوکبه خود بر قومش نمایان شد؛ کسانی که خواستار زندگی دنیا بودند گفتند: «ای کاش مثل آنچه به قارون داده شده به ما [هم] داده می‌شد؛ واقعاً او بهره بزرگی [از ثروت] دارد.» و کسانی که دانش [واقعی] یافته بودند، گفتند: «وای بر شما! برای کسی که گرویده و کار شایسته کرده پاداش خدا بهتر است، و جز شکیبایان آن را نیابند.»}
{این زندگی دنیا جز سرگرمی و بازیچه نیست، و زندگی حقیقی همانا [در] سرای آخرت است؛ ای کاش می‌دانستند.}
{از زندگی دنیا، ظاهری را می‌شناسند، و حال آنکه از آخرت غافلند.}
{ای مردم، از پروردگارتان پروا بدارید، و بترسید از روزی که هیچ پدری به کار فرزندش نمی‌آید، و هیچ فرزندی [نیز] به کار پدرش نخواهد آمد. آری، وعده خدا حقّ است. زنهار تا این زندگی دنیا شما را نفریبد، و زنهار تا شیطان شما را مغرور نسازد.}
{ای مردم، همانا وعده خدا حقّ است. زنهار تا این زندگی دنیا شما را فریب ندهد، و زنهار تا [شیطانِ] فریبنده شما را در باره خدا نفریبد.}
{[سلیمان] گفت: «واقعاً من دوستیِ اسبان را بر یاد پروردگارم ترجیح دادم تا [هنگام نماز گذشت و خورشید] در پس حجابِ ظلمت شد.»}
{و چون انسان را آسیبی رسد، ما را فرامی‌خواند؛ سپس چون نعمتی از جانب خود به او عطا کنیم می‌گوید: «تنها آن را به دانش خود یافته‌ام». نه چنان است، بلکه آن آزمایشی است، ولی بیشترشان نمی‌دانند. قطعاً کسانی که پیش از آنان بودند [نیز] این [سخن] را گفتند و آنچه به دست آورده بودند، کاری برایشان نکرد. تا [آنکه] کیفر آنچه مرتکب شده بودند، بدیشان رسید و کسانی از این [گروه] که ستم کرده‌اند، به زودی نتایج سوء آنچه مرتکب شدهاند، بدیشان خواهد رسید و آنان درمانده‌کننده [ما] نیستند. آیا ندانسته‌اند که خداست که روزی را برای هر کس که بخواهد، گشاده یا تنگ می‌گرداند؟ قطعاً در این [اندازه‌گیری] برای مردمی که ایمان دارند نشانه‌هایی [از حکمت] است.}
{و آن کس که ایمان آورده بود گفت: «ای قوم من، مرا پیروی کنید تا شما را به راه درست هدایت کنم. ای قوم من، این زندگی دنیا تنها کالایی [ناچیز] است، و در حقیقت، آن آخرت است که سرای پایدار است.}
{کسی که کِشت آخرت بخواهد، برای وی در کِشته‌اش می‌افزاییم، و کسی که کِشت این دنیا را بخواهد به او از آن می‌دهیم و[لی] در آخرت او را نصیبی نیست.}
{و آنچه به شما داده شده، برخورداری [و کالای] زندگی دنیاست، و آنچه پیش خداست برای کسانی که گرویده‌اند و به پروردگارشان اعتماد دارند بهتر و پایدارتر است.}
{و گفتند: «چرا این قرآن بر مردی بزرگ از [آن] دو شهر فرود نیامده است؟» آیا آنانند که رحمت پروردگارت را تقسیم می‌کنند؟ ما [وسایل] معاشِ آنان را در زندگی دنیا میانشان تقسیم کرده‌ایم، و برخی از آنان را از [نظر] درجات، بالاتر از بعضی [دیگر] قرار داده‌ایم تا بعضی از آنها بعضی [دیگر] را در خدمت گیرند، و رحمت پروردگار تو از آنچه آنان می‌اندوزند بهتر است. و اگر نه آن بود که [همه] مردم [در انکار خدا] امّتی واحد گردند، قطعاً برای خانه‌های آنان که به [خدای] رحمان کفر می‌ورزیدند، سقف‌ها و نردبان‌هایی از نقره که بر آنها بالا روند قرار می‌دادیم. و برای خانههایشان نیز درها و تخت‌هایی که بر آنها تکیه زنند. و همه اینها جز متاع زندگی دنیا نیست، و آخرت پیش پروردگار تو برای پرهیزگاران است.}
{این بدان سبب است که شما آیات خدا را به ریشخند گرفتید و زندگی دنیا فریبتان داد. پس امروز نه از این [آتش] بیرون آورده میشوند، و نه عذرشان پذیرفته می‌گردد.}
{زندگی این دنیا لهو و لعبی بیش نیست، و اگر ایمان بیاورید و پروا بدارید [خدا] پاداش شما را می‌دهد و اموالتان را [در عوض] نمی‌خواهد.}
{پس، از هر کس که از یاد ما روی برتافته و جز زندگی دنیا را خواستار نبوده است، روی برتاب. این منتهای دانش آنان است.} - اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیاةُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زینَةٌ وَ تَفاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ کَمَثَلِ غَیْثٍ أَعْجَبَ الْکُفَّارَ نَباتُهُ ثُمَّ یَهیجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَکُونُ حُطاماً وَ فِی الْآخِرَةِ عَذابٌ شَدیدٌ وَ مَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رِضْوانٌ وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُورِ. - . حدید / 20 -
{بدانید که زندگی دنیا، در حقیقت، بازی و سرگرمی و آرایش و فخرفروشیِ شما به یکدیگر و فزون‌جویی در اموال و فرزندان است. [مَثَل آنها] چون مثل بارانی است که کشاورزان را رُستنی آن [باران] به شگفتی اندازد، سپس [آن کشت] خشک شود و آن را زرد بینی، آنگاه خاشاک شود. و در آخرت [دنیا پرستان را] عذابی سخت است و [مؤمنان را] از جانب خدا آمرزش و خشنودی است، و زندگانی دنیا جز کالای فریبنده نیست.}
{در برابر خداوند نه از اموالشان و نه از اولادشان هرگز کاری ساخته نیست. آنها دوزخی‌اند [و] در آن جاودانه [می‌مانند].}
{ای کسانی که ایمان آورده‌اید، [زنهار] اموال شما و فرزندانتان شما را از یاد خدا غافل نگرداند، و هر کس چنین کند، آنان خود زیانکارانند.}
{اموال شما و فرزندانتان صرفاً [وسیله] آزمایشی [برای شما]یند، و خداست که نزد او پاداشی بزرگ است.}
{ولی نه! [شما دنیای] زودگذر را دوست دارید، و آخرت را وامی‌گذارید.}
{اینان دنیای زودگذر را دوست دارند، و روزی گرانبار را [به غفلت] پشت سر می‌افکنند.}
{اما هر که طغیان کرد، و زندگی پستِ دنیا را برگزید، پس جایگاه او همان آتش است.و امّا کسی که از ایستادن در برابر پروردگارش هراسید، و نفس [خود] را از هوس باز داشت، پس جایگاه او همان بهشت است.}
{لیکن [شما] زندگی دنیا را بر می‌گزینید؛ با آنکه [جهان] آخرت نیکوتر و پایدارتر است. قطعاً در صحیفه‌های گذشته این [معنی] هست، صحیفه‌های ابراهیم و موسی.}
{و قطعاً آخرت برای تو از دنیا نیکوتر خواهد بود.}
**[ترجمه]
الأخبار
«1»
کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ دُرُسْتَ بْنِ أَبِی مَنْصُورٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ هِشَامٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: رَأْسُ کُلِّ خَطِیئَةٍ حُبُّ الدُّنْیَا(7).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: دوستی دنیا سرآمد هر گناهی است. - . کافی 2 : 315 -
**[ترجمه]
بیان
رأس کل خطیئة حبّ الدنیا لأن خصال الشر مطویّة فی حبّ الدنیا و کل ذمائم القوة الشهویة و الغضبیة مندرجة فی المیل إلیها و لذا قال الله عز و جل مَنْ کانَ یُرِیدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِی حَرْثِهِ وَ مَنْ کانَ یُرِیدُ حَرْثَ الدُّنْیا نُؤْتِهِ مِنْها وَ ما لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ نَصِیبٍ(8)و لا یمکن التخلّص من حبها إلا بالعلم بمقابحها و منافع الآخرة و تصفیة النفس و تعدیل القوتین.
**[ترجمه]سرآمد هر گناهی حب دنیاست؛ زیرا خصلت‌های بد، در حب دنیا پیچیده شده و تمام رذائل قوه شهوت و غضب، در میل به سوی دنیا مندرج است و به همین سبب خدای متعال فرمود: «مَنْ کانَ یُریدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فی حَرْثِهِ وَ مَنْ کانَ یُریدُ حَرْثَ الدُّنْیا نُؤْتِهِ مِنْها وَ ما لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ نَصیبٍ.» - . شوری / 20 - {کسی
که زراعت آخرت را بخواهد، به کشت او برکت و افزایش می‌دهیم و بر محصولش می‌افزاییم؛ و کسی که فقط کشت دنیا را بطلبد، کمی از آن به او می‌دهیم امّا در آخرت هیچ بهره‌ای ندارد!} و رهایی از دوستی دنیا ممکن نیست مگر به وسیله علم به زشتی‌های آن و علم به منافع آخرت و علم به پاک کردن نفس و تعدیل دو قوه شهوت و غضب.
**[ترجمه]
«2»
کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ أَبِی أُسَامَةَ زَیْدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ لَمْ یَتَعَزَّ بِعَزَاءِ اللَّهِ تَقَطَّعَتْ نَفْسُهُ حَسَرَاتٍ عَلَی الدُّنْیَا وَ مَنْ أَتْبَعَ بَصَرَهُ مَا فِی أَیْدِی النَّاسِ کَثُرَ هَمُّهُ وَ لَمْ یُشْفَ غَیْظُهُ
وَ مَنْ لَمْ یَرَ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَیْهِ نِعْمَةً إِلَّا فِی مَطْعَمٍ أَوْ مَشْرَبٍ أَوْ مَلْبَسٍ فَقَدْ قَصُرَ عَمَلُهُ وَ دَنَا عَذَابُهُ(1).
**[ترجمه]کافی: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس به واسطه شرافت و عزت خداوندی شریف و عزیز نشود و آرامش نیابد، در اثر حسرت‌های دنیا جانش فرسوده و تکّه‌تکّه می‌شود و هر کس چشم به مال مردم بدوزد، غم و اندوهش زیاد می‌شود و خشم و عصبانیّتش کم نمی‌شود؛ و هر کس از نعمت‌های خدا بر او تنها خوردنی‌ها یا نوشیدنی‌ها یا پوشیدنی‌ها را ببیند، عملش اندک و عذابش نزدیک می‌شود. - . کافی 2 : 315 -
**[ترجمه]
بیان
من لم یتعزّ بعزاء الله قال فی النهایة فیه و من لم یتعزّ بعزاء الله فلیس منا أی من لم یدع بدعوی الإسلام فیقول یا للإسلام و یا للمسلمین و یا لله و قیل أراد بالتعزی التسلی و التصبر عند المصیبة و أن یقول إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ کما أمر الله تعالی و معنی قوله بعزاء الله أی بتعزیة الله تعالی إیاه فأقام الاسم مقام المصدر انتهی و قیل العزاء مصدر بمعنی الصبر أو اسم للتعزیة و کلاهما مناسب و علی الأول إسناده إلی الله تعالی لأنه السبب له و الباء إما للآلیة المجازیة کما قیل فی قوله تعالی فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ(2)أو للسببیة و الحاصل أنه من لم یصبر علی ما فاته من الدنیا و علی البلایا التی تصیبه فیها بما سلاه الله فی قوله وَ بَشِّرِ الصَّابِرِینَ الَّذِینَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ(3)و سائر الآیات الواردة فی ذم الدنیا و فنائها و مدح الرضا
بقضائه تعالی تقطعت نفسه للحسرات علی المصائب و علی ما فاته من الدنیا و ربما یحمل الحسرات علی ما یحصل له عند الموت من مفارقتها أو الأعم منها و مما یحصل له فی الدنیا و جمعیة الحسرات مع کونها مصدرا لإرادة الأنواع: و من أتبع نظره ما فی أیدی الناس أی نظر إلی من هو فوقه من أهل الدنیا و ما فی أیدیهم من نعیمها و زبرجها نظر رغبة و تحسّر و تمنّ کثر همه لعدم تیسّرها له فیغتاظ لذلک و یحسدهم علیها و لا یمکنه شفاء غیظه إلا بأن یحصل له مما فی أیدیهم أو یسلب الله عنهم جمیع ذلک و لا یتیسّر له شیء من الأمرین فلا یشفی غیظه أبدا و لا یتهنّأ له العیش ما رأی فی نعمة أحدا و لا یتفکر فی أنه إنما منعه الله تعالی ذلک لأنه علم أنه سبب هلاکه فهو یتمنی حالهم و لا یعلم حقیقة مآلهم کما حکی الله
سبحانه عن قوم تمنوا حال قارون حیث قالوا یا لَیْتَ لَنا مِثْلَ ما أُوتِیَ قارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِیمٍ وَ قالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَیْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً وَ لا یُلَقَّاها إِلَّا الصَّابِرُونَ فلما خسف الله به و بداره الأرض أَصْبَحَ الَّذِینَ تَمَنَّوْا مَکانَهُ بِالْأَمْسِ یَقُولُونَ وَیْکَأَنَّ اللَّهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ یَقْدِرُ لَوْ لا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَیْنا لَخَسَفَ بِنا وَیْکَأَنَّهُ لا یُفْلِحُ الْکافِرُونَ(1)و انتفاء الخسف الظاهری بأهل الأموال و التجبر من هذه الأمة لا یوجب انتهاء الخسف فی درکات الشهوات النفسانیة و مهاوی التعلقات الجسمانیة و الحرمان عن درجات القرب و الکمال و خسفهم فی الآخرة فی عظیم النکال و شدید الوبال أعاذنا الله و سائر المؤمنین من جمیع ذلک و سهل لنا الوصول فی الدارین إلی أحسن الأحوال.
و من لم یر أن لله علیه نعمة إلا فی مطعم أی من توهم أن نعمة الله علیه منحصرة فی هذه النعم الظاهرة کالمطعم و المشرب و المسکن و أمثالها فإذا فقدها أو شیئا منها ظن أنه لیس لله علیه نعمة فلا ینشط فی طاعة الله و إن عمل شیئا مع هذه العقیدة الفاسدة و عدم معرفة منعمه لا ینفعه و لا یتقبل منه فیکون عمله قاصرا و عذابه دانیا لأن هذه النعم الظاهرة حقیرة فی جنب نعم الله العظیمة علیه من الإیمان و الهدایة و التوفیق و العقل و القوی الظاهرة و الباطنة و الصحة و دفع شر الأعادی و غیرها بما لا یحصی بل هذا الفقر أیضا من أعظم نعم الله علیه وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها(2).
و قال بعض المحققین معنی الحدیث أن من لم یصبر و لم یسل أو لم یحسن الصبر و السلوة علی ما رزقه الله من الدنیا بل أراد الزیادة فی المال أو الجاه مما لم یرزقه الله إیاه تقطعت نفسه متحسرا حسرة بعد حسرة علی ما یراه فی یدی غیره ممن فاق علیه فی العیش فهو لم یزل یتبع بصره ما فی أیدی الناس و من أتبع بصره ما فی أیدی الناس کثر همه و لم یشف غیظه فهو لم یر أن لله علیه
نعمة إلا نعم الدنیا و إنما یکون کذلک من لا یوقن بالآخرة و من لم یوقن بالآخرة قصر عمله و إذ لیس له من الدنیا إلا قلیل بزعمه مع شدة طمعه فی الدنیا و زینتها فقد دنا عذابه نعوذ بالله من ذلک و منشأ ذلک کله الجهل و ضعف الإیمان و أیضا لما کان عمل أکثر الناس علی قدر ما یرون من نعم الله علیه عاجلا و آجلا لا جرم من لم یر من النعم علیه إلا القلیل فلا یصدر عنه من العمل إلا قلیل و هذا یوجب قصور العمل و دنو العذاب.
**[ترجمه]در نهایه در خصوص عبارت «من لم یتعزّ بعزاء الله» گفته: «و من لم یتعزّ بعزاء الله فلیس منّا» یعنی کسی که به دعوت اسلام دعوت نکند و چنین بگوید: «وا اسلاماه وای مسلمانان وای خدا به فریادم برسید» از ما نیست؛ و گفته شده: مراد از تعزّی، تسلّی و دعوت به صبر در وقت مصیبت است و این که طبق دستور خداوند متعال بگوید: «إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» - . بقره / 156 - {ما
از آنِ خدائیم؛ و به سوی او بازمی‌گردیم!} و معنای عبارت « بعزاء الله» یعنی به تسلیت خدا نسبت به او که در نتیجه اسم مصدر یعنی عزاء جانشین مصدر یعنی تعزیه شده. پایان کلام جزری. و گفته شده: عزاء مصدر و به معنای صبر است یا اسم مصدر برای تعزیه است و هر دو وجه در این جا مناسبت دارد و بنا بر وجه نخست اسناد آن به خداست؛ زیرا خدا سبب تسلّی است و باء در عبارت یا به معنای آلیّت مجازی است، چنانچه آلیّت مجازی در آیه «فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَن» - . آل عمران / 37 -
به کار رفته و یا باء به معنای سببیّت است و حاصل معنا این می‌شود که کسی که در برابر آنچه از دنیا از او فوت شده صبر نکند و بر بلاهایی که در دنیا به او می‌رسد بردباری نورزد، به سبب تسلّایی که خدا در آیه «وَ بَشِّرِ الصَّابِرینَ الَّذینَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصیبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ»{و بشارت ده بر استقامت کنندگان؛ آنها که هر گاه مصیبتی به ایشان می‌رسد، می‌گویند: «ما از آنِ خدائیم؛ و به سوی او بازمی‌گردیم!»} داده و سایر آیات وارده در مذمت دنیا و فنای آن و آیاتی که رضا به قضای الهی را مدح کرده، هر کس در این موارد صبر نکند، جانش به خاطر حسرت بر مصائب و آنچه از دنیا از دست رفته و تکه تکه می‌شود. و چه بسا بتوان حسرات را بر آنچه از دنیا در وقت مرگ بر او حاصل می‌شود از قبیل مفارقت از دنیا حمل نمود و یا حسرات را حمل کرد بر اعمّ از مفارقت از دنیا و آنچه در دنیا برای او حاصل شده حمل کرد. و جمع آوردن کلمه «حسرات» با این که خود کلمه حسرت مصدر است، از باب اراده انواع حسرت‌هاست و کسی که به آنچه در دست مردم است پی در پی نظر کند، یعنی به بالادست خود از اهل دنیا بنگرد و به نعمت‌ها و زخارف دنیا از روی رغبت و حسرت و تمنّا نگاه کند، همّ و غمّ او زیاد می‌شود، زیرا این نعمت‌ها برای او فراهم نمی‌شود و در نتیجه خشمگین گشته و بر آن نعمت‌ها نسبت به مردم حسادت می‌ورزد و فروخوردن خشمش ممکن نیست، مگر به این که آنچه مردم دارند را داشته باشد و یا خداوند تمام آن نعمت‌ها را از او سلب کند و هیچ یک از این دو امر برای او میسر نمی‌شود و به همین خاطر خشمش هرگز فروکش نمی‌کند و مادامی که کسی را در نعمت ببیند، زندگی برایش گوارا نمی‌شود و نمی‌اندیشد که خدای متعال این نعمت‌ها را از او منع کرده به سبب این که می‌داند این نعمت‌ها سبب هلاکت اوست؛ پس او آرزوی وضعیت مردم را دارد در حالی که حقیقت عاقبت کار مردم را نمی‌داند، چنانچه خدای سبحان حکایت کرده است حالت قومی را که آرزوی تنعمات قارون را داشتند: «یا لَیْتَ لَنا مِثْلَ ما أُوتِیَ قارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظیمٍ وَ قالَ الَّذینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَیْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً وَ لا یُلَقَّاها إِلاَّ الصَّابِرُونَ» - . قصص / 80 - {ای کاش همانند آنچه به قارون داده شده است ما نیز داشتیم! به راستی که او بهره عظیمی دارد! اما کسانی که علم و دانش به آنها داده شده بود گفتند: «وای بر شما ثواب الهی برای کسانی که ایمان آورده‌اند و عمل صالح انجام می‌دهند بهتر است، اما جز صابران آن را دریافت نمی‌کنند} وقتی خدا او و خانه‌اش را در زمین فرو برد، «أَصْبَحَ الَّذینَ تَمَنَّوْا مَکانَهُ بِالْأَمْسِ یَقُولُونَ وَیْکَأَنَّ اللَّهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ یَقْدِرُ لَوْ لا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَیْنا لَخَسَفَ بِنا وَیْکَأَنَّهُ لا یُفْلِحُ الْکافِرُونَ» - . قصص / 82 - {آنها
که دیروز آرزو می‌کردند به جای او باشند (هنگامی که این صحنه را دیدند) گفتند: «وای بر ما! گویی خدا روزی را بر هر کس از بندگانش بخواهد گسترش می‌دهد یا تنگ می‌گیرد! اگر خدا بر ما منت ننهاده بود، ما را نیز به قعر زمین فرو می برد! ای وای گویی کافران هرگز رستگار نمی‌شوند!} و این که صاحبان زر و زور از امت پیامبر صلی الله علیه و آله به حسب ظاهر در زمین فرو نمی‌روند، موجب نمی‌شود که در درکات شهوات نفسانی و پرتگاه‌های علائق جسمانی نیز فرو نروند و از درجات قرب و کمال محروم نگردند. و فرورفتن اخروی آنان در عذاب شدید و وبالی سخت است که خدا ما و سایر مؤمنان را از همه آنها پناه دهد و رسیدن به نیک‌ترین احوال را در دار دنیا و آخرت برای ما آسان فرماید.
و عبارت «و من لم یر لله علیه نعمة ألا فی مطعم» یعنی کسی که خیال کند که نعمت خدا بر او منحصر در این نعمات ظاهری مثل خوردن و نوشیدن و مسکن و مانند آن است، وقتی این نعمت‌ها یا بخشی از آن را از دست بدهد، می‌پندارد که خدا به او نعمتی نداده؛ لذا در طاعت خدا نشاط به خرج نداده و اگر با این عقیده فاسد خود و با عدم معرفت مُنعم طاعتی هم انجام دهد، نفعی به حال او ندارد و از او پذیرفته نیست و در نتیجه عمل او قاصر بوده و عذابش نزدیک می‌گردد؛ زیرا این نعمت‌های ظاهری در کنار نعمات عظیم خدا از قبیل ایمان و هدایت و توفیق و عقل قوای ظاهری و باطنی و سلامتی و دفع شرّ دشمنان و غیر آن از نعمت‌های بی شمار خدا، حقیر است؛ بلکه همین فقر و نداری از بزرگ‌ترین نعمت‌های خدا بر اوست که فرمود: «وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها» - . ابراهیم / 34 - {و اگر نعمت‌های خدا را بشمارید، هرگز نمی‌توانید آنها را احصا کنید}.
برخی محققین فرموده‌اند: معنای حدیث این است که کسی که صبر نکند و از دلتنگی رها نشود، یا صبر نیکو ننماید، و به نیکی بر دلتنگی‌ها، بر روزی‌های خداوندی در دنیا بردباری نکند، بلکه در مال و مقامی که خدا روزی او ننموده زیاده طلبی کند، جانش در حال حسرت‌های پی در پی تکه تکه شده به خاطر آنچه در دست غیر خود، از کسانی که در رفاه زندگی بالادست او هستند می‌بیند؛ پس پیوسته چشمش را به آنچه در دست مردم است می‌دوزد و کسی که پیوسته به مال مردم نظر بدوزد، همّ و غمّش زیاد گردد و خشمش فروکش نکند؛ چنین کسی نعمات الهی را منحصر در نعمات دنیوی می‌بیند و کسی که یقین به آخرت ندارد چنین خواهد بود و کسی که به آخرت یقین ندارد عمل و اطاعتش اندک گردد و چون به زعم خود و با وجود طمع شدیدش به دنیا و زینت آن جز اندکی بهره از دنیا ندارد، گویی عذابش نزدیک گشته که از این عذاب به خدا پناه می‌بریم. و منشأ تمام این امور جهل و ضعف ایمان است و همچنین از آنجا که عمل اکثر مردم به قدر نعمت‌هایی است که دیر یا زود از جانب خدا می‌بینند، ناچار کسی که جز نعمت اندکی بر خود نمی‌بیند، پس جز اندکی عمل از او سر نمی‌زند و این موجب کوتاهی عمل و نزدیکی عذاب اوست.
**[ترجمه]
«3»
کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ سَعِیدِ بْنِ جَنَاحٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عَبْدِ الْحَمِیدِ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ عَنْ مُهَاجِرٍ الْأَسَدِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَرَّ عِیسَی بْنُ مَرْیَمَ علیه السلام عَلَی قَرْیَةٍ قَدْ مَاتَ أَهْلُهَا وَ طَیْرُهَا وَ دَوَابُّهَا فَقَالَ أَمَا إِنَّهُمْ لَمْ یَمُوتُوا إِلَّا بِسَخْطَةٍ وَ لَوْ مَاتُوا مُتَفَرِّقِینَ لَتَدَافَنُوا فَقَالَ الْحَوَارِیُّونَ یَا رُوحَ اللَّهِ وَ کَلِمَتَهُ ادْعُ اللَّهَ أَنْ یُحْیِیَهُمْ لَنَا فَیُخْبِرُونَا مَا کَانَتْ أَعْمَالُهُمْ فَنَجْتَنِبَهَا.
فَدَعَا عِیسَی علیه السلام رَبَّهُ فَنُودِیَ مِنَ الْجَوِّ أَنْ نَادِهِمْ فَقَامَ عِیسَی علیه السلام بِاللَّیْلِ عَلَی شَرَفٍ مِنَ الْأَرْضِ فَقَالَ یَا أَهْلَ هَذِهِ الْقَرْیَةِ فَأَجَابَهُ مِنْهُمْ مُجِیبٌ لَبَّیْکَ یَا رُوحَ اللَّهِ وَ کَلِمَتَهُ فَقَالَ وَیْحَکُمْ مَا کَانَتْ أَعْمَالُکُمْ قَالَ عِبَادَةُ الطَّاغُوتِ وَ حُبُّ الدُّنْیَا مَعَ خَوْفٍ قَلِیلٍ وَ أَمَلٍ بَعِیدٍ فِی غَفْلَةٍ وَ لَهْوٍ وَ لَعِبٍ فَقَالَ کَیْفَ کَانَ حُبُّکُمْ لِلدُّنْیَا قَالَ کَحُبِّ الصَّبِیِّ لِأُمِّهِ إِذَا أَقْبَلَتْ عَلَیْنَا فَرِحْنَا وَ سُرِرْنَا وَ إِذَا أَدْبَرَتْ عَنَّا بَکَیْنَا وَ حَزِنَّا قَالَ کَیْفَ کَانَتْ عِبَادَتُکُمْ لِلطَّاغُوتِ قَالَ الطَّاعَةُ لِأَهْلِ الْمَعَاصِی قَالَ کَیْفَ کَانَتْ عَاقِبَةُ أَمْرِکُمْ قَالَ بِتْنَا لَیْلَةً فِی عَافِیَةٍ وَ أَصْبَحْنَا فِی الْهَاوِیَةِ فَقَالَ وَ مَا الْهَاوِیَةُ قَالَ سِجِّینٌ قَالَ وَ مَا سِجِّینٌ قَالَ جِبَالٌ مِنْ جَمْرٍ تُوقَدُ عَلَیْنَا إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ قَالَ فَمَا قُلْتُمْ وَ مَا قِیلَ لَکُمْ قَالَ قُلْنَا رُدَّنَا إِلَی الدُّنْیَا فَنَزْهَدَ فِیهَا قِیلَ لَنَا کَذَبْتُمْ قَالَ وَیْحَکَ کَیْفَ لَمْ یُکَلِّمْنِی غَیْرُکَ مِنْ بَیْنِهِمْ قَالَ یَا رُوحَ اللَّهِ وَ کَلِمَتَهُ إِنَّهُمْ مُلْجَمُونَ بِلِجَامٍ مِنْ نَارٍ بِأَیْدِی مَلَائِکَةٍ غِلَاظٍ شِدَادٍ وَ إِنِّی کُنْتُ فِیهِمْ وَ لَمْ أَکُنْ عَنْهُمْ فَلَمَّا نَزَلَ الْعَذَابُ عَمَّنِی مَعَهُمْ فَأَنَا مُعَلَّقٌ بِشَعْرَةٍ عَلَی شَفِیرِ جَهَنَّمَ لَا أَدْرِی أُکَبْکَبُ فِیهَا
أَمْ أَنْجُو مِنْهَا.
فَالْتَفَتَ عِیسَی علیه السلام إِلَی الْحَوَارِیِّینَ فَقَالَ یَا أَوْلِیَاءَ اللَّهِ أَکْلُ الْخُبْزِ الْیَابِسِ بِالْمِلْحِ الْجَرِیشِ وَ النَّوْمُ عَلَی الْمَزَابِلِ خَیْرٌ کَثِیرٌ مَعَ عَافِیَةِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ(1).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: حضرت عیسی بن مریم علیه السلام بر روستایی گذر کرد که ساکنان و پرندگان و چهارپایانش همگی مرده بودند. ایشان فرمود: بدانید اینان به سبب عذابی مردهاند؛ چون اگر جدای از هم مرده بودند، همدیگر را دفن کرده بودند. حواریّون عرض کردند: ای روح و کلمه (حُکم و اراده) خدا! از خداوند بخواه آنان را برای ما زنده کند تا ما را از کرده خود آگاه سازند و ما از چنین کرداری دوری جوئیم. حضرت علیه السلام از پروردگارش چنین خواست و در آن دم از آسمان به وی ندا رسید که آنان را ندا ده. حضرت عیسی علیه السلام شب هنگام بر بلندی ایستاد و فرمود: ای ساکنان روستا! در آن هنگام یکی از آنان به حضرت علیه السلام پاسخ داد: گوش به فرمان توام ای روح و کلمه(حُکم و اراده) خدا! حضرت عیسی علیه السلام فرمود: وای بر شما! چه کرده‌اید؟ عرض کرد: طاغوت پرستی و دنیا دوستی با ترس اندک و آرزوی بلند و غفلت ورزی در لهو و لعب. فرمود: دنیا دوستی شما چگونه بود؟ عرض کرد: همچون فرزندی که مادرش را دوست بدارد؛ چون دنیا به ما رو کرد، خوشحال و شاد شدیم و چون از ما روی گرداند، گریان و نالان شدیم. فرمود: طاغوتپرستی شما چگونه بود؟ عرض کرد: اطاعت از اهل معصیت. فرمود: سرانجام کارتان چگونه بود؟ عرض کرد: شب را در تندرستی خوابیدیم و صبح هنگام در هاویه بودیم. فرمود: هاویه چیست؟ عرض کرد: سِجّین. فرمود: سجّین چیست؟ عرض کرد: کوهی است از گدازه که تا به روز قیامت بر ما شعلهور است. فرمود: شما چه گفتید و به شما چه گفته شد؟ عرض کرد: گفتیم: ما را به دنیا بازگردان تا زهد پیشه کنیم. به ما گفته شد: دروغ میگویید. فرمود: وای بر تو! چرا در میان آنان کسی جز تو با من سخن نگفت؟ عرض کرد: ای روح خدا! آنان در دستان فرشتگانی درشتخو و سختگیر به لگامهایی از آتش مبتلا شدهاند. من (در دنیا) در میان آنها بودم، امّا از آنها نبودم. از این رو چون عذاب فرود آمد، مرا نیز با آنان در میان گرفت. اکنون من با تار مویی بر لبه دوزخ آویخته شدهام و نمی‌دانم که در آن واژگون میشوم یا از آن رهایی مییابم. آن گاه حضرت عیسی علیه السلام رو به حواریّون کرد و فرمود: ای دوستان خدا! خوردن نان خشک با سنگ نمک و خوابیدن در زبالهدانها در صورت سلامتی دنیا و آخرت، بسیار نیکتر است. - . کافی 2 : 318 -
**[ترجمه]
بیان
أما إنهم قال الشیخ البهائی قدس الله روحه أما بالتخفیف حرف استفتاح و تنبیه یدخل علی الجمل لتنبیه المخاطب و طلب إصغائه إلی ما یلقی إلیه و قد یحذف ألفها نحو أم و الله زید قائم إلا بسخطة السخط بالتحریک و بضم أوله و سکون ثانیة الغضب لتدافنوا الظاهر أن التفاعل هنا بمعنی فعل کتوانی و یمکن إبقاؤه علی أصل المشارکة بتکلف فقال الحواریون هم خواص عیسی علیه السلام قیل سموا حواریین لأنهم کانوا قصارین یحورون الثیاب أی یقصرونها و ینقونها من الأوساخ و یبیضونها مشتق من الحور و هو البیاض الخالص.
**[ترجمه]در عبارت «أما إنِهم» شیخ بهایی قدس الله روحه فرموده: أما یا با تخفیف میم است که حرف استفتاح کلام و تنبیه است که بر جملات داخل می‌شود برای تنبیه دادن مخاطب و این که از او طلب شود که به آنچه به او گفته می‌شود، خوب گوش فرا دهد و گاهی الف آخر آن حذف می‌شود مانند: أم و الله زید قائم یعنی آگاه باشید که به خدا قسم زید ایستاده است. عبارت «إلّا بسخطة» کلمه «سخط» به تحریک و فتح خاء و طاء و به ضم سین و سکون خاء به معنای غضب است. عبارت «لَتدافنوا» ظاهر این است که مصدر باب تفاعل در این جا به معنای ثلاثی مجرد باشد یعنی دفن می‌کردند مثل «توانی» که به معنای سست شد می‌باشد؛ و ممکن است «تدافنوا» را با ارتکاب تکلف در معنا بر اصل مشارکت نیز معنا کرد. عبارت «فقال الحواریّون» مراد از حواریّون خواص عیسی علیه السلام هستند و گفته شده: آنان را حواریّین نامیدند زیرا البسه کوتاه می‌پوشیدند و لباس خود را کوتاه می‌کردند و آن را از چرک پاکیزه می‌کردند و آن را سفید می‌نمودند و حواریّ مشتق از حور است که به معنای سفیدی خالص است.
**[ترجمه]
أقول
و قد قیل إنهم إنما سموا حواریین لنقاء ثیابهم و قیل لنقاء قلوبهم و قیل الحواری بمعنی الناصر و قد کان الحواریون أنصار عیسی علیه السلام و قیل لأنهم کانوا نورانیین علیهم أثر العبادة و نورها و حسنها و قیل إنهم اتبعوا عیسی علیه السلام فکانوا إذا جاعوا قالوا یا روح الله جعنا فیضرب علیه السلام بیده الأرض سهلا کان أو جبلا و یخرج لکل منهم رغیفین و إذا عطشوا قالوا یا روح الله عطشنا فیضرب بیده الأرض فیخرج ماء و یشربون فقالوا یا روح الله من أفضل منا إذا شئنا أطعمنا و إذا شئنا سقینا و قد آمنا بک و اتبعناک فقال عیسی علیه السلام أفضل منکم من یعمل بیده و یأکل من کسبه فصاروا یغسلون الثیاب بالکری بعد ذلک و یأکلون من أجرته و سیأتی فی مطاوی شرح حدیث الکافی فی أواسط هذا الباب کلام أیضا فی معنی الحواریین فانتظره.
و قال بعض العلماء إنهم لم یکونوا قصّارین علی الحقیقة و إنما أُطلق هذا الاسم علیهم رمزا إلی أنهم کانوا ینقّون نفوس الخلائق من الأوساخ و الأوصاف الذمیمة و الکدورات و یرفعونها إلی عالم النور من عالم الظلمات.
1) 1. الکافی ج 2 ص 318.
**[ترجمه]و گفته شده: آنان را حواریّین نامیدند به خاطر پاکیزگی لباس‌هایشان و گفته شده: به خاطر پاکیزگی دل‌هایشان و گفته شده: حواریّ به معنای ناصر است و حواریّون انصار عیسی علیه السلام بودند و گفته شده: وجه تسمیه آنها این بود که آنان نورانی بودند و اثر و نور عبادت و نیکویی آن بر ایشان دیده می‌شد و گفته شده: آنان پیوان عیسی علیه السلام بودند و وقتی گرسنه می‌شدند، می‌گفتند:ای روح خدا! ما گرسنه شدیم. پس حضرت با دست خود به زمین می‌زد، خواه زمین هموار یا کوهستانی بود و در نتیجه برای هر یک دو چانه خمیر نان از زمین بیرون می‌آمد و و وقتی تشنه می‌شدند، می‌گفتند:ای روح خدا! ما تشنه شدیم. پس حضرت با دست خود به زمین می‌زد، و آب از زمین بیرون می‌آمد و آنان می‌نوشیدند. پس گفتند:ای روح خدا! چه کسی از ما افضل است که وقتی بخواهیم غذا می‌خوریم و وقتی اراده کنیم آب می‌نوشیم و به تو ایمان آورده‌ایم و از تو پیروی می‌کنیم؛ پس عیسی علیه السلام فرمود: بهترین شما کسی است که با دست خود کار کند و از کسب خود بخورد؛ پس حواریّن بعد از این سخن، لباس‌ها را در برابر اجرت می‌شستند و از اجرت آن می‌خوردند و در خلال شرح و بیان حدیث کافی در اواسط این باب نیز کلامی در معنای حواریّون می‌آید که منتظر آن باش .
و برخی علما فرموده‌اند: آنان حقیقتاً رخت شوی نبودند؛ بلکه این نام بر آنان اطلاق شد به سبب این که رمزی باشد بر این که آنان نفوس خلائق را از چرک‌ها و اوصاف مذموم و کدورات پاکیزه می‌کردند و آن نفوس را از عالم تاریکی به عالم روشنایی بالا می‌بردند.
**[ترجمه]
یا روح الله أقول فی تسمیته روحا أقوال أحدها أنه إنما سمّاه روحا لأنه حدث عن نفخة جبرئیل علیه السلام فی درع مریم بأمر الله تعالی و إنما نسبه إلیه لأنه کان بأمره و قیل إنما أضافه إلیه تفخیما لشأنه کما قال الصوم لی و أنا أجزی به و قد یسمی النفخ روحا و الثانی أن المراد به یحیا به الناس فی دینهم کما یحیون بالأرواح و الثالث أن معناه إنسان أحیاه الله بتکوینه بلا واسطة من جماع و نطفة کما جرت العادة بذلک الرابع أن معناه و رحمة منه و الخامس أن معناه روح من الله خلقها فصوّرها ثم أرسلها إلی مریم فدخلت فی فیها فصیّرها الله سبحانه عیسی علیه السلام السادس سماه روحا لأنه کان یحیی الموتی کما أن الروح یصیر سببا للحیاة.
و کذا اختلفوا فی تسمیته کلمة فی قوله سبحانه إِذْ قالَتِ الْمَلائِکَةُ یا مَرْیَمُ إِنَّ اللَّهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ(1)و قوله تعالی إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلی مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ(2)علی أقوال أحدها أنه إنما سمی بذلک لأنه حصل بکلمة من الله من غیر والد و هو قوله کن کما قال سبحانه إِنَّ مَثَلَ عِیسی عِنْدَ اللَّهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ(3).
و الثانی أنه سمی بذلک لأن الله تعالی بشر به فی الکتب السالفة أو بشرت بها مریم علی لسان الملائکة و الثالث أنه یهتدی به الخلق کما اهتدوا بکلام الله و وحیه.
فنودی من الجو الجو بالفتح و التشدید ما بین السماء و الأرض علی شرف قال الشیخ البهائی قدس سره الشرف المکان العالی قیل و منه سمی الشریف شریفا تشبیها للعلو المعنوی بالعلو المکانی فقال ویحک ویح اسم فعل بمعنی الترحم
کما أن ویل کلمة عذاب و بعض اللغویین یستعمل کلا منهما مکان الأخری و الطاغوت فلعوت من الطغیان و هو تجاوز الحد و أصله طغیوت فقدموا لأمه علی عینه علی خلاف القیاس ثم قلبوا الیاء ألفا فصار طاغوت و هو یطلق علی الکاهن و الشیطان و الأصنام و علی کل رئیس فی الضلالة و علی کل ما یصد عن عبادة الله تعالی و علی ما عبد من دون الله و یجی‌ء مفردا لقوله
تعالی یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحاکَمُوا إِلَی الطَّاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ(1)و جمعا کقوله تعالی وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُماتِ(2).
و قال قدس سره لعلک تظن أن ما تضمنه هذا الحدیث من أن الطاعة لأهل المعاصی عبادة لهم جار علی ضرب من التجوز لا الحقیقة و لیس کذلک بل هو حقیقة فإن العبادة لیست إلا الخضوع و التذلل و الطاعة و الانقیاد و لهذا جعل سبحانه اتباع الهوی و الانقیاد إلیه عبادة للهوی فقال أَ رَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ(3)و جعل طاعة الشیطان عبادة له فقال تعالی أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یا بَنِی آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّیْطانَ(4).
ثم نقل أخبارا کثیرة فی ذلک فقال بعد ذلک و إذا کان اتباع الغیر و الانقیاد إلیه عبادة له فأکثر الخلق عند التحقیق مقیمون علی عبادة أهواء نفوسهم الخسیسة الدنیة و شهواتهم البهیمیة و السبعیة علی کثرة أنواعها و اختلاف أجناسها و هی أصنامهم التی هم علیها عاکفون و الأنداد التی هم لها من دون الله عابدون و هذا هو الشرک الخفی نسأل الله سبحانه أن یعصمنا عنه و یطهر نفوسنا عنه بمنه و کرمه.
و غفلة عطف علی خوف و عطفه علی عبادة الطاغوت بعید فی لهو
قال الشیخ البهائی رحمه الله لفظة فی هنا إما للظرفیة المجازیة کما فی نحو النجاة فی الصدق أو بمعنی مع کما فی قوله تعالی ادْخُلُوا فِی أُمَمٍ(1)و للسببیة کقوله تعالی فَذلِکُنَّ الَّذِی لُمْتُنَّنِی فِیهِ(2).
إذا أقبلت علینا قال قدس سره الشرطیتان واقعتان موقع أی المفسرة لحب الصبی لأمه.
قال الطاعة لأهل المعاصی قال رحمه الله ما ذکره هذا الرجل المتکلم لعیسی علی نبینا و آله و علیه السلام فی وصف أصحاب تلک القریة و ما کانوا علیه من الخوف القلیل و الأمل البعید و الغفلة و اللهو و اللعب و الفرح بإقبال الدنیا و الخوف بإدبارها هو بعینه حالنا و حال أهل زماننا بل أکثرهم خال عن ذلک الخوف القلیل أیضا نعوذ بالله من الغفلة و سوء المنقلب: قال جبال من جمر فی القاموس الجمرة النار المتقدة و الجمع جمر قال الشیخ المتقدم ذکره رحمه الله هذا صریح فی وقوع العذاب فی مدة البرزخ أعنی ما بین الموت و البعث و قد انعقد علیه الإجماع و نطقت به الأخبار و دل علیه القرآن العزیز و قال به أکثر أهل الملل و إن وقع الاختلاف فی تفاصیله و الذی یجب علینا هو التصدیق المجمل بعذاب واقع بعد الموت و قبل الحشر فی الجملة و أما کیفیاتها و تفاصیله فلم نکلف بمعرفتها علی التفصیل و أکثرها مما لا تسعه عقولنا فینبغی ترک البحث و الفحص عن تلک التفاصیل و صرف الوقت فیما هو أهم منها أعنی فیما یصرف ذلک العذاب و یدفعه عنا کیف ما کان و علی أی نوع حصل و هو المواظبة علی الطاعات و اجتناب المنهیات لئلا یکون حالنا فی الفحص عن ذلک و الاشتغال به عن الفکر فیما یدفعه و ینجی منه کحال شخص أخذه السلطان و حبسه لیقطع فی غد یده و یجذع أنفه فترک الفکر فی الحیل المؤدیة إلی خلاصه و بقی طول لیله متفکرا فی أنه هل یقطع بالسکین أو بالسیف و هل
القاطع زید أو عمرو؟
قیل لنا کذبتم دل علی أنهم لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ(1)کما نطقت به الآیة أو کذبتم فیما دل علیه قولکم هذا أنه یمکنکم العود و ربما یقرأ بالتشدید أی کذبتم الرسل فلا محیص عن عذابکم.
قال یا روح الله فی بعض النسخ یا روح الله و کلمته بقدس الله فقوله بقدس الله متعلق بروح الله و کلمته یعنی أیها الذی صار روح الله و کلمته بقدس الله کما قیل و یحتمل أن یکون الباء بمعنی مع أی مع تقدسه عن أن یکون له روح و کلمة حقیقة.
ثم قال الشیخ البهائی رحمه الله ثم لا یخفی أن ما قاله هذا الرجل من أنه کان فیهم و لم یکن منهم فلما نزل العذاب عمه معهم یشعر بأنه ینبغی المهاجرة عن أهل المعاصی و الاعتزال لهم و أن المقیم معهم شریک لهم فی العذاب و محترق بنارهم و إن لم یشارکهم فی أفعالهم و أقوالهم و قد یستأنس لذلک بعموم قوله تعالی إِنَّ الَّذِینَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِکَةُ ظالِمِی أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِیمَ کُنْتُمْ قالُوا کُنَّا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِیها فَأُولئِکَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ ساءَتْ مَصِیراً(2)و لو لم یکن فی الاعتزال عن الناس فائدة سوی ذلک لکفی و فیه من الفوائد ما لا یعد و لا یحصی نسأل الله سبحانه أن یوفقنا لذلک بمنه و کرمه.
فأنا معلق هذا کنایة عن أنه مشرف علی الوقوع فیها و لا یبعد أن یراد به معناه الصریح أیضا و الشفیر حافة الوادی و جانبه أکبکب فیها علی البناء للمفعول أی أطرح فیها علی وجهی و فی القاموس جرش الشیء لم ینعم دقة فهو جریش و فی الصحاح ملح جریش لم یطیب مع عافیة الدنیا أی إذا کان مع عافیة الدنیا من الخطایا و الآخرة من النار أو فیه عافیة الدنیا من تشویش
البال و مشقة تحصیل الأموال و عافیة الآخرة من العذاب و السؤال.
**[ترجمه]در عبارت «یا روح الله» می‌گویم: در تسمیه حضرت عیسی علیه السلام به روح خدا اقوالی است: یکی این که خدا ایشان را روح نامید به این سبب که از دمیدن جبرئیل در پیراهن خانگی حضرت مریم سلام الله علیها به امر خدای متعال به وجود آمد و علت اضافه کردن روح به الله این است که تولد عیسی علیه السلام به امر خدا بود. و گفته شده: از جهت تفخیم شأن عیسی علیه السلام، روح به الله اضافه شده، چنانچه خداوند فرمود: روزه برای من است و من آن را سزا می‌دهم و نفخ نیز روح نامیده می‌شود. وجه دوم تسمیه عیسی علیه السلام به روح این است که مراد این باشد که مردم در دین خود با ایشان زنده میشوند چنانچه با ارواح، جسمشان زنده می‌گردد. سوم آن که معنای روح این است که عیسی علیه السلام انسانی است که خدا با آفرینش او بدون واسطه جماع و انتقال نطفه که در تولد امری عادی است، او را زنده نمود. چهارم این که روح الله به معنای رحمت از جانب پرودگار است و پنجم این که ایشان روحی از جانب خداست که او را آفرید و صورتگری کرد و سپس آن را به سوی مریم فرستاد و آن روح در دهان مریم وارد شد و خدای سبحان آن روح را مبدل به عیسی علیه السلام کرد. ششم آنکه ایشان را روح نامید به این جهت که مردگان را زنده می‌کرد، چنانچه روح سبب حیات جسم است.
همچنین بین علما در وجه تسمیه حضرت عیسی علیه السلام به کلمة الله نیز اختلاف نظر وجود دارد که خدای سبحان فرمود: «إِذْ قالَتِ الْمَلائِکَةُ یا مَرْیَمُ إِنَّ اللَّهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسیحُ عیسَی ابْنُ مَرْیَم» - . آل عمران / 45 - {به
یاد آورید) هنگامی را که فرشتگان گفتند: «ای مریم! خداوند تو را به کلمه‌ای [وجود باعظمتی] از طرف خودش بشارت می‌دهد که نامش «مسیح، عیسی پسر مریم» است؛} و نیز آیه‌ای که فرمود: «إِنَّمَا الْمَسیحُ عیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلی مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ» - . نساء / 171 - {مسیح
عیسی بن مریم فقط فرستاده خدا، و کلمه (و مخلوق) اوست، که او را به مریم القا نمود؛ و روحی (شایسته) از طرف او بود.} قول اول این است که حضرت را کلمة الله نامیدند به این جهت که به سبب کلامی از خدا و بدون وجود پدری متولد شد که آن کلمه عبارت «کُن» بود؛ چنانچه خداوند فرمود: «إِنَّ مَثَلَ عیسی عِنْدَ اللَّهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ» - . آل عمران / 59 - {مَثَل
عیسی در نزد خدا، همچون آدم است؛ که او را از خاک آفرید، و سپس به او فرمود: «موجود باش!» او هم فوراً موجود شد.}
دوم آن که ایشان بدین اسم نامیده شد زیرا که خدای متعال در کتب انبیای پیشین به او بشارت داده بود یا مریم توسط ملائکه به او بشارت داده شده بود و سوم آن که خلق خدا به سبب او هدایت میشوند، چنانچه به کلام و وحی خدا نیز هدایت میشوند.
عبارت «فنودی من الجو» کلمه جوّ به فتح جیم و تشدید واو بین آسمان و زمین را گویند و عبارت «علی شرف» پیخ بهایی قدس سره الشریف فرموده: شرف مکان بلند است و گفته شده: و از همین معنا شریف را شریف نامیده‌اند که تشبیه علوّ مکانی به علوّ و بلندای معنوی باشد. عبارت «فقال ویحک» ویح اسم فعل به معنای ترحم و شفقت است، همان طور که ویل کلمه عذاب است و برخی اهل لغت هر یک از ویح و ویل را به جای دیگری نیز استعمال می‌کنند و «طاغوت» وزن فلعوت از ریشه طغیان است و به معنای تجاوز از حد است و اصل آن «طغیوت» بوده که لام الفعلش بر عین الفعلش مقدم شده و این بر خلاف قاعده است و سپس یاء را قلب به الف کرده‌اند و طاغوت شده است و طاغوت، بر کاهن و شیطان و بتان و رئیس هر ضلالتی و بر هر کس که از عبادت خدای متعال باز دارد و بر هر معبودی جز خدا اطلاق می‌شود و هم مفرد نیز می‌آید به خاطر آیه «یُریدُون أَنْ یَتَحاکَمُوا إِلَی الطَّاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ» - . نساء / 60 -
{می‌خواهند برای داوری نزد طاغوت و حکّام باطل بروند؟! با اینکه به آنها دستور داده شده که به طاغوت کافر شوند.} و جمع هم استعمال می‌شود مانند آیه «وَ الَّذینَ کَفَرُوا أَوْلِیاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُماتِ» - . بقره / 257 - {(اما)
کسانی که کافر شدند، اولیای آنها طاغوت‌ها هستند؛ که آنها را از نور، به سوی ظلمت‌ها بیرون می‌برند؛}
شیخ بهایی قدس سره فرموده: شاید تو گمان کنی مضمون این حدیث که «اطاعت اهل معصیت عبادت آنان است» بر وجهی مجازی باشد نه حقیقی و البته امر چنین نیست که می‌پنداری؛ بلکه این مضمون حقیقی است و نه مجازی، زیرا عبادت چیزی جز خضوع و خواری و طاعت و انقیاد نیست و به همین جهت خدای سبحان پیروی از هوی و اطاعت از هوای نفس را عباد آن تلقی نموده و فرموده: «أَ رَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ.» - . فرقان / 43 - {آیا دیدی کسی را که هوای نفسش را معبود خود برگزیده است؟!} و طاعت شیطان را عبادت او انگشته و فرموده: «أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یا بَنی آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّیْطان.» - . یس / 60 - {آیا
با شما عهد نکردم ای فرزندان آدم که شیطان را نپرستید،} و سپس اخبار فراوانی را نقل کرده که دلالت بر این مطلب می‌کند و بعد فرموده: وقتی پیروی از غیر و انقیاد در برابر او عبادت او باشد. پس اکثر خلائق حقیقتاً بر پرستش هواهای پست و دنیّ نفوس خود اقامت دارند و بر پرستش شهوات حیوانی و درندگی با انواع مختلف آن و اجناس متفاوت آن مقیم‌اند و این شهوات بت‌های ایشان هستند که بر آنان گرد آمده‌اند و شرکایی هستند که آنان را در برابر خدا می‌پرستند و این همان شرک خفیّ است که از خدای سبحان می‌خواهیم ما را از آن حفظ فرماید و با منّ و کرمش نفوس ما را از آن تطهیر فرماید.
و کلمه «غفلة» عطف بر خوف است و عطف آن بر «عبادة الطاغوت» بعید است. درباره عبارت «فی لهو» شیخ بهایی رحمه الله فرموده: لفظ فی در این جا یا برای ظرفیت و مجاز است مانند عبارت «النجاة فی الصدق» یا فی به معنای «مع» است مانند آیه «ادْخُلُوا فی أُمَم.» - . اعراف / 38 -
{همراه گروه‌هایی وارد شوید} و یا به معنایی سببیت است مانند آیه «فَذلِکُنَّ الَّذی لُمْتُنَّنی فیهِ.» - . یوسف / 32 -
{این همان کسی است که به خاطر (عشق) او مرا سرزنش کردید!}
شیخ بهایی قدس سرّه درباره عبارت «اذا اقبلت الینا» فرموده: دو جمله شرطیه در جایگاه «أی» مفسّره قرار دارند یعنی به خاطر محبتی که طفل صبیّ به مادر خود دارد.
شیخ بهایی رحمه الله در شرح عبارت « الطاعة لاهل المعاصی» فرموده: آنچه این مرد متکلم به عیسی علی نبیّنا و آله و علیه السلام در وصف اهل آن قریه گفته و اوصافشان را گفته که ترس اندک و آرزوی دراز و غفلت و لهو و لعب و شادی به اقبال دنیا و خوف از ادبار آن داشته‌اند، دقیقاً حال ما و حال اهل زمان ماست و حتی اکثر اهل زمان ما از آن ترس اندک نیز بی بهره‌اند و ما از غفلت و عاقبت بد به خدا پناه می‌بریم. عبارت «جبال من جمر» در قاموس آمده کلمه «جمرة» آتش مشتعل است و جمع آن «جمر» است. شیخ بهایی که نام او برده شد فرموده: این عبارت صریح است در این که در طول مدت برزخ یعنی بین مرگ تا رستاخیز، عذاب وجود دارد و این امر اجماعی بوده و اخبار آن را فرموده و قرآن عزیز نیز بر این امر دلالت دارد و اکثر اهل ادیان آسمانی نیز به آن معتقد هستند، اگر چه در تفصیل عذاب اختلاف وجود دارد و آنچه بر ما واجب است این است که به عذاب بعد از مرگ و قبل از قیامت، اجمالاً ایمان بیاوریم؛ اما نسبت به تفصیل کیفیت و تفصیل آن تکلیفی نداریم و اکثر تفاصیل آن را عقول ما بر نمی‌تابد؛ پس سزاوار است بحث و فحص از آن تفاصیل را ترک کنیم و وقت خود را صرف در امور مهم‌تر کنیم، یعنی وقت خود را صرف اندیشه در آنچه آن عذاب را از ما رویگردان نموده و از ما دفع می‌سازد، به هر کیفیتی که هست و محقق می‌شود کنیم و آن دافع عبارت است از مواظبت بر طاعات و اجتناب از نواهی خدا کنیم تا حال ما در فحص از آن تفاصیل و اشتغال به فکر در دافع‌ها و منجیات از آن عذاب حال کسی نباشد که سلطان او را گرفته و حبس کرده تا فردا دست او را ببرد و بینی او را کوتاه کند؛ این شخص فکر در چاره‌های خلاص از آن را رها نموده و تمام شب را در این موضوع می‌اندیشد که آیا دست و بینی او با چاقو بریده می‌شود یا با شمشیر و آیا برّنده زید است یا عمرو!
عبارت «قِیلَ لَنَا کَذَبْتُم» دلالت دارد بر این که آنان اگر بازگردند، به همان اعمالی که از آن نهی شده بودند بازمی‌گردند؛ چنانچه آیه آن را فرموده و یا معنا این است که بر آنچه این سخنتان بر آن دلالت می‌کند که بازگشت شما امکان دارد، دروغ گفتید؛ و چه بسا با تشدید خوانده شود یعنی رسولان را تکذیب کردید؛ پس چاره‌ای از عذاب شما نیست.
عبارت «قال یا روح الله» در برخی نسخه‌ها «یا روح الله و کلمته بقدس الله» است. پس عبارت «بقدس الله» متعلق است به «روح الله و کلمته»، یعنی‌ای کسی که روح الله و کلمة الله شد به سبب قداست خدا، چنانچه این معنا گفته شده و ممکن است باء به معنای مع باشد یعنی‌ای روح و کلمه خدا همراه با این که خدا منزه است از این که حقیقتاً روح و کلمه داشه باشد.
سپس شیخ بهایی رحمه الله فرموده: مخفی نماند که آنچه این مرد گفته که در بین آن قوم بوده ولی از آنان نبوده و وقتی عذاب نازل شده همراه با ایشان شامل او نیز شده، حاکی از این است که سزاوار است که از اهل معاصی دوری گزیده شود و کسی که همراه با اهل معصیت باشد، با آنان در عذاب شریک است و به آتش آنها می‌سوزد، اگر چه در افعال و اقوال با آنان شریک نباشد. و این مطلب از آیه «إِنَّ الَّذینَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِکَةُ ظالِمی أَنْفُسِهِمْ قالُوا فیمَ کُنْتُمْ قالُوا کُنَّا مُسْتَضْعَفینَ فِی الْأَرْضِ قالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فیها فَأُولئِکَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ ساءَتْ مَصیراً.» - . نساء / 97 - {کسانی که فرشتگان (قبض ارواح)، روح آنها را گرفتند در حالی که به خویشتن ستم کرده بودند، به آنها گفتند: «شما در چه حالی بودید؟ (و چرا با اینکه مسلمان بودید، در صفِ کفّار جای داشتید؟!)» گفتند: «ما در سرزمین خود، تحت فشار و مستضعف بودیم.» - . نساء / 97 - آنها فرشتگان گفتند: «مگر سرزمین خدا، پهناور نبود که مهاجرت کنید؟!» آنها (عذری نداشتند، و) جایگاهشان دوزخ است، و سرانجام بدی دارند} هم استفاده می‌شود و اگر فائده‌ای جز همین در دوری از مردم نباشد کافی است و در دوری گزیدن از مردم فوائدی بی شمار و غیر قابل احصا است و ما از خدای سبحان می‌خواهیم که به منّ و کرمش ما را بر آن موفق بدارد.
عبارت «فأنا معلق» کنایه است از این که آن مرد نیز در شرف افتادن در آتش است و بعید نیست که معنای صریح آن نیز مراد باشد. و «شفیر» به معنای کنار وادی و جنب آن است و « أکبکب فیها» بنا بر آن که فعل معلوم باشد، یعنی من با صورت در آن افکنده میشوم و در قاموس گفته: «جرش الشیء» یعنی خوب باریک و نازک نشد و آن نیم کوب است و در صحاح آمده: «ملح جریش» یعنی نمکی که خوب به عمل نیامده. عبارت «مع عافیة الدنیا» یعنی طعام بد وقتی همراه با عافیت از آتش به خاطر خطا در دنیا و آخرت باشد، بهتر است یا در طعام بد، عافیت از دنیا و تشویش خاطر و مشقت تحصیل مال است و موجب عافیت آخرت است از عذاب و حسابرسی.
**[ترجمه]
«4»
کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَی عَبْدٍ بَاباً مِنْ أَمْرِ الدُّنْیَا إِلَّا فَتَحَ اللَّهُ عَلَیْهِ مِنَ الْحِرْصِ مِثْلَهُ(1).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند متعال دری از امر دنیا بر بنده‌ای باز نمی‌کند، مگر آنکه دری از حرص به مانند آن نیز بر وی باز می‌کند. - . کافی 2 : 319 -
**[ترجمه]
بیان
یدل علی زیادة الحرص بزیادة المال و غیره من مطلوبات الدنیا کما هو المجرب.
**[ترجمه]این حدیث چنانچه تجربه نیز نشان داده، دلالت دارد بر این که با زیاد شدن مال و غیر آن از مطلوبات دنیوی، حرص نیز افزون می‌گردد.
**[ترجمه]
«5»
کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ حَفْصِ بْنِ غِیَاثٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ عِیسَی بْنُ مَرْیَمَ علیه السلام تَعْمَلُونَ لِلدُّنْیَا وَ أَنْتُمْ تُرْزَقُونَ فِیهَا بِغَیْرِ عَمَلٍ وَ لَا تَعْمَلُونَ لِلْآخِرَةِ وَ أَنْتُمْ لَا تُرْزَقُونَ فِیهَا إِلَّا بِالْعَمَلِ وَیْلَکُمْ عُلَمَاءَ سَوْءٍ(2)الْأَجْرَ تَأْخُذُونَ وَ الْعَمَلَ تُضَیِّعُونَ یُوشِکُ رَبُّ الْعَمَلِ أَنْ یَقْبَلَ عَمَلَهُ وَ یُوشِکُ أَنْ تُخْرَجُوا مِنْ ضِیقِ الدُّنْیَا إِلَی ظُلْمَةِ الْقَبْرِ کَیْفَ یَکُونُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مَنْ هُوَ فِی مَسِیرِهِ إِلَی آخِرَتِهِ وَ هُوَ مُقْبِلٌ عَلَی دُنْیَاهُ وَ مَا یَضُرُّهُ أَحَبُّ إِلَیْهِ مِمَّا یَنْفَعُهُ(3).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: عیسی بن مریم علیه السلام فرمود: برای دنیا کار می‌کنید در حالی که در آن بدون کار [زیاد] هم روزی شما فراهم می‌شود ولی برای آخرت کار نمی‌کنید، در حالی که در آن جز با کار چیزی به دست نمی‌آید. وای بر شما دانشمندان بد که دستمزد می‌گیرید اما کاری نمی‌کنید. به زودی خداوند، کار را از شما مطالبه می‌کند. به زودی از دنیا به تاریکی قبر می‌روید .
چگونه کسی از اهل علم به شمار می‌رود در حالی که به سوی آخرت می‌رود ولی توجه او به دنیاست و آنچه به او ضرر می‌رساند را بیش از آنچه برایش سودمند است، دوست می‌دارد - .[1] کافی 2 : 319 - .
**[ترجمه]
بیان
و أنتم ترزقون فیها بغیر عمل أی کدّ شدید کما قال تعالی وَ ما مِنْ دَابَّةٍ ... إِلَّا عَلَی اللَّهِ رِزْقُها(4)و أنتم لا ترزقون فیها إلا بالعمل کما قال تعالی وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعی(5)علماء سَوْء بفتح السین قال الجوهری ساءه یسوؤه سوءا بالفتح نقیض سره و الاسم السوء بالضم و قرئ قوله عَلَیْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ(6)یعنی الهزیمة و الشر و من فتح فهو من المساءة و تقول هذا رجل سوء بالإضافة ثم تدخل علیه الألف و اللام فتقول هذا رجل السوء قال الأخفش و لا یقال الرجل
السوء لأن السوء لیس بالرجل قال و لا یقال هذا رجل السوء بالضم انتهی(1).
الأجر تأخذون بحذف حرف الاستفهام و هو علی الإنکار و یحتمل أن یکون المراد أجر الدنیا أی نعم الله سبحانه و علی هذا یحتمل أن یکون توبیخا لا استفهاما و أن یکون المراد أجر الآخرة فالاستفهام متعین فالواو فی قوله و العمل للحالیة أی کیف تستحقون أخذ الأجرة و الحال أنکم تضیعون العمل.
أن یَقْبَل عملَه أی یتوجّه إلی أخذ عمله و هو لا یأخذ و لا یقبل إلا العمل الخالص فهو کنایة عن الطلب و یؤیده أن فی مجالس الشیخ أن یطلب عمله أو هو من الإقبال علی الحذف و الإیصال أی یقبل علی عمله.
و قال بعض الأفاضل أرید برب العمل العابد الذی یقلد أهل العلم فی عبادته أعنی یعمل بما یأخذ عنهم و فیه توبیخ لأهل العلم الغیر العامل و قرأ بعضهم یقیل بالیاء المثناة من الإقالة أی یرد عمله فإن المقیل یرید المتاع.
**[ترجمه]عبارت «و انتم ترزقون فیها بغیر عمل» یعنی بدون تلاش فراوان نیز روزی داده می‌شوید، چنانچه خدای متعال نیز فرمود: «وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلاَّ عَلَی اللَّهِ رِزْقُها.» - . هود / 6 - {هیچ
جنبنده‌ای در زمین نیست مگر اینکه روزی او بر خداست!} و شما جز با عمل در دنیا روزی داده نمی‌شوید، چنانچه خدای متعال نیز فرمود: «وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاَّ ما سَعی.» - . نجم / 39 - {و
اینکه برای انسان بهره‌ای جز سعی و کوشش او نیست،}. کلمه «علماء سَوء» به فتح سین جوهری گفته: «ساءه یسوؤه سَوءاً» نقیض «سَرَّه» به معنای ناخشنود کرد می‌باشد و اسم آن سوء به ضم سین است و آیه «علیهم دائرة السُّوء» به ضم خوانده شده، یعنی شکست و شرّ بر آنان است و کسی که به فتح سین قرائت کرده از مساءت و نا خشنودی گرفه شده و گفته می‌شود: «هذا رجل سَوء» به اضافه شدن سوء به رجل. سپس الف و لام به مضاف الیه افزوده شده و گفته شده: «هذا رجل السوء» و اخفش گفته: «الرجل السوء» استعمال نمی‌شود؛ زیرا سوء، رجل نیست و گفته: «هذا رجل السوء» به ضم سین نیز استعمال نمی‌شود. پایان کلام جوهری.
عبارت «الاجر تأخذون» به حذف حرف استفهام است و استفهام انکاری است و ممکن است مراد این باشد که اجر دنیا را می‌گیرید؛ یعنی نعمت‌های خدای سبحان را؛ و بنا بر این معنا استفهام نیست و توبیخ است و ممکن است مراد اجر اخروی باشد که طبق این معنا استفهام متعیّن است؛ پس واو در کلمه «و العمل» حالیه است؛ یعنی چگونه مستحق گرفتن اجرت هستید، در حالی که عمل را ضایع می‌کنید؟ عبارت «ان یقبل عمله» یعنی متوجه گرفتن عملش شود و صاحب عمل جز عمل خالص را نمی‌گیرد و قبول نمی‌کند؛ پس جمله کنایه است از طلب و مؤید این معنا عبارت مجالس شیخ مفید است که عبارت «یطلب عمله» دارد یا «یقبل» از اقبال بنا بر محذوف بودن و ایصال است، یعنی بر عمل خود روی می‌آورد.
برخی از فضلا فرموده‌اند: منظور از رب العمل همان عابدی است که در عبادت خود پیروی از اهل علم می‌کند؛ یعنی به آنچه از اهل علم می‌گیرد، عمل می‌کند و در این جمله توبیخی نسبت به علمای غیر عامل وجود دارد و برخی «یقیل» با یاء خوانده‌اند که از إقاله مأخوذ است؛ یعنی عملش به او برگردانده می‌شود؛ زیرا مُقیل، خواهان پس گرفتن متاع خویش است.
**[ترجمه]
«6»
کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ وَ عَبْدِ الْعَزِیزِ الْعَبْدِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ أَصْبَحَ وَ أَمْسَی وَ الدُّنْیَا أَکْبَرُ هَمِّهِ جَعَلَ اللَّهُ تَعَالَی الْفَقْرَ بَیْنَ عَیْنَیْهِ وَ شَتَّتَ أَمْرَهُ وَ لَمْ یَنَلِ الدُّنْیَا إِلَّا مَا قُسِّمَ لَهُ وَ مَنْ أَصْبَحَ وَ أَمْسَی وَ الْآخِرَةُ أَکْبَرُ هَمِّهِ جَعَلَ اللَّهُ تَعَالَی الْغِنَی فِی قَلْبِهِ وَ جَمَعَ لَهُ أَمْرَهُ(2).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس شب را به صبح و صبح را به شب برساند در حالی که بزرگ‌ترین مقصودش دنیا باشد، خداوند فقر را مقابل چشمانش قرار داده و کارش را بی سامان ساخته و به دنیا دست نمی‌یابد مگر به میزانی که قسمتش باشد، و هر کس شب را به صبح و صبح را به شب برساند در حالی که بزرگ‌ترین مقصودش آخرت باشد، خداوند متعال بی نیازی را در دلش قرار داده و کارش را سامان می‌بخشد. - .[1] کافی 2 : 319 -
**[ترجمه]
بیان
أکبر همه أی قصده أو حزنه جعل الله الفقر بین عینیه لأنه کلما یحصل له من الدنیا یزید حرصه بقدر ذلک فیزید احتیاجه و فقره أو لضعف توکله علی الله یسد الله علیه بعض أبواب رزقه و قیل فهو فقیر فی الآخرة لتقصیره فیما ینفعه فیها و فی الدنیا لأنه یطلبها شدیدا و الغنی من لا یحتاج إلی الطلب و لأن مطلوبه کثیرا ما یفوت عنه و الفقر عبارة عن فوات المطلوب و أیضا یبخل عن نفسه و عیاله خوفا من فوات الدنیا و هو فقر حاضر.
و شتت أمره التشتیت التفریق لأنه لعدم توکله علی ربه لا ینظر إلا إلی الأسباب و یتوسل بکل سبب و وسیلة فیتحیر فی أمره و لا یدری وجه رزقه و لا ینتظم أحواله أو لشدة حرصه لا یقنع بما حصل له و یطلب الزیادة و لا یتیسر له فهو دائما فی السعی و الطلب و لا ینتفع بشیء و حمله علی تفرق أمر الآخرة بعید.
و لم ینل من الدنیا إلا ما قسم له یدل علی أن الرزق مقسوم و لا یزید بکثرة السعی کما قال تعالی نَحْنُ قَسَمْنا بَیْنَهُمْ مَعِیشَتَهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا(1)و لذلک منع الصوفیة من طلب الرزق و الحق أن الطلب حسن و قد یکون واجبا و تقدیره لا ینافی اشتراطه بالسعی و الطلب و لزومه علی الله بدون سعی غیر معلوم و قیل قدر سد الرمق واجب علی الله و یحتمل أن یکون التقدیر مختلفا فی صورتی الطلب و ترکه بأن قدر الله تعالی قدرا من الرزق بدون الطلب لکن مع التوکل التام علیه و قدرا مع الطلب لکن شدة الحرص و کثرة السعی لا یزیده و به یمکن الجمع بین أخبار هذا الباب و سیأتی القول فیه فی کتاب التجارة إن شاء الله تعالی.
و قیل المراد بقوله لم ینل من الدنیا إلا ما قسم له أنه لا ینتفع إلا بما قسم له و إن زاد بالسعی فإنه یبقی للوارث و هو حظه و قیل فیه إشارة إلی أن ذا المال الکثیر قد لا ینتفع به بسبب مرض أو غیره و ذا المال القلیل ینتفع به أکثر منه و لا یخفی ما فیه.
جعل الله الغنی فی قلبه أی بالتوکل علی ربه و الاعتماد علیه و إخراج الحرص و حب الدنیا من قلبه لا بکثرة المال و غیره و لذا نسبه إلی القلب.
و جمع له أمره أی جعل أحواله منتظمة و باله فارغا عن حب الدنیا و تشعب الفکر فی طلبها.
**[ترجمه]«أکبر همّه» یعنی بزرگ‌ترین مقصود او یا بزرگ‌ترین مایه اندوه او. عبارت «جعل الله الفقر بین عینیه» به این خاطر است که هر چه از دنیا به دست می‌آورد، به همان میزان حرص او نیز زیاد می‌شود و در نتیجه احتیاج و فقرش بیشتر می‌شود یا به خاطر ضعف توکلش برخدا، خدا برخی ابواب روزی او را می‌بندد. و گفته شده: او در آخرت به خاطر کوتاهی در آنچه در آخرت برایش نفع داشت فقیر است و در دنیا نیز فقیر است زیرا شدیدا در طلب دنیاست و غنیّ کسی است که از طلب بی نیاز است و فقیر است چون بسیار اتفاق می‌افتد که مطلوب او از وی فوت می‌شود و فقر عبارت است از از دست دادن مطلوب و همچنین بر خود و عیالش نیز بخل می‌ورزد، چرا که از از دست دادن دنیا می‌هراسد و این همان فقر حاضر است. عبارت «و شتّت امره» تشتیت به معنای تفریق است، زیرا او به خاطر عدم توکل بر پروردگارش جز به اسباب نمی‌نگرد و و به هر سبب و وسیله‌ای متوسل می‌شود در نتیجه در امر خود متحیر می‌شود و علت روزی خود را نمی‌داند و احوالش منظم نمی‌گردد یا به خاطر شدت حرصش به آنچه به دست می‌آورد قانع نمی‌گردد و طلب زیادی می‌کند و برایش میسر نمی‌شود. پس او دائما در سعی و طلب است و از چیزی منتفع نمی‌شود و حمل تفریق امر بر پراکنده شدن امر آخرت او دور از صواب است.
عبارت «و لم ینل من الدنیا الا ما قسم له» دلالت بر این دارد که روزی تقسیم شده و با کثرت سعی زیاد نمی‌شود؛ چنانچه خداوند فرمود: «نَحْنُ قَسَمْنا بَیْنَهُمْ مَعیشَتَهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا.» - . زخرف / 32 - {ما
معیشت آنها را در حیات دنیا در میانشان تقسیم کردیم} و به همین خاطر صوفیان از طلب رزق منع می‌کنند ولی حق آن است که طلب روزی نیکوست و گاهی واجب است و مقدر کردن روزی منافاتی ندارد که روزی مشروط به سعی و طلب باشد و لزوم روزی دادن بر خدا بدون سعی معلوم نیست. و گفته شده: روزی دادن به میزان سدّ رمق بر خدا واجب است و ممکن است مقدار روزی در دو صورت طلب و ترک آن مختلف باشد به این صورت که خدای تعالی مقداری از روزی را بدون طلب مقدر فرموده ولی به شرط توکل تام بر او و مقداری هم روزی مقرر کرده که شدت حرص و کثرت سعی بر آن نمی‌افزاید و با این تفسیر می‌توان بین اخبار این باب جمع نمود و در کتاب تجارت سخن در این خصوص خواهد آمد ان شاء الله تعالی.
و گفته شده مراد از عبارت «و لم ینل من الدنیا الا ما قسم له» آن است که او منتفع نمی‌شود مگر به مقداری که بر او تقسیم شده، و اگر تلاش بیشتری هم نماید، برای ورثه باقی می‌ماند و بهره وارث است و گفته شده: در این جمله اشاره است به این که چه بسا ثروتمند که از مال خود به سبب مرض یا غیر آن منتفع نمی‌شود و چه بسا کسی که مال او کمتر است ولی از آن بیش از ثروتمند منتفع می‌شود و اشکال این سخن مخفی نیست.
«جعل الله الغنی فی قلبه» یعنی به سبب توکل بر پروردگارش و اعتماد بر او و بیرون کردن حرص و حب دنیا از قلبش بی نیاز می‌شود نه این که با کثرت مال و غیر آن بی نیاز گردد و به همین خاطر بی نیازی را به قلب نسبت داد.
«جمع له امره» یعنی احوال او را منظم می‌کند و خاطر او را از حب دنیا و پراکندگی فکر در طلب آن آسوده می‌نماید.
**[ترجمه]
«7»
کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ فِیمَا أَعْلَمُ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْحَذَّاءِ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَبْعَدُ مَا یَکُونُ
1) 1. الزخرف: 32.
الْعَبْدُ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِذَا لَمْ یُهِمَّهُ إِلَّا بَطْنُهُ وَ فَرْجُهُ(1).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: دورترین حالت بنده از پروردگار هنگامی است که مقصودی جز شکم و فرج نداشته باشد. - .[1] کافی 2 : 319 -
**[ترجمه]
بیان
إذا لم یهمه إلا بطنه و فرجه أی لا یکون اهتمامه و عزمه و سعیه و غمه و حزنه إلا فی مشتهیات البطن و الفرج فی القاموس الهم الحزن و ما هم به فی نفسه و همه الأمر حزنه کأهمه فاهتم انتهی فالمراد الإفراط فیهما و قصر همته علیهما و إلا فللبطن و الفرج نصیب عقلا و شرعا و هو ما یحتاج إلیه لقوام البدن و اکتساب العلم و العمل و بقاء النوع.
**[ترجمه]عبارت «اذا لم یهمه الا بطنه او فرجه» یعنی اهتمام و سعی و اندوه و حزن او جز درباره شهوات بطن و فرج نباشد. و در قاموس «همّ» را به اندوه معنا کرده و آنچه او را در درون محزون می‌سازد و « همّه الامر» یعنی آن امر او را محزون کرد و مانند «أهمّه فاهتمّ» معنا می‌شود. پایان کلام صاحب قاموس. پس مراد افراط در شهوات بطن و فرج است و این که همتش منحصر بر آن دو باشد و الا بطن و فرج نیز عقلاً و شرعاً نصیب و بهره‌ای دارند که همان چیزی است که برای قوام بدن و کسب علم و عمل و بقای نوع بشریت به آن دو نیاز است.
**[ترجمه]
«8»
کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ قُرْطٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ کَثُرَ اشْتِبَاکُهُ بِالدُّنْیَا کَانَ أَشَدَّ لِحَسْرَتِهِ عِنْدَ فِرَاقِهَا(2).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس بیشتر آلوده به دنیا شود، در زمان جدایی از آن، حسرتش بیشتر خواهد بود. - .[2] کافی 2 : 319 -
**[ترجمه]
بیان
من کثر اشتباکه بالدنیا أی اشتغاله و تعلق قلبه بها یقال اشتبکت النجوم إذا کثرت و انضمت و کل متداخلین مشتبکان و منه تشبیک الأصابع لدخول بعضها فی بعض و الغرض الترغیب فی رفض الدنیا و ترک محبتها لئلا یشتد الحزن و الحسرة فی مفارقتها.
**[ترجمه]«من کثُر اشتباکه بالدنیا» یعنی کسی که اشتغالش به دنیا و تعلق قلبش به آن بیشتر شود. گفته می‌شود: «اشتبکت النجوم» یعنی ستارگان زیاد و در کنار هم قرار گرفتند و هر دو چیزی که متداخل در هم باشند مشتبک هستند و «تشبیک الاصابع» نیز از همین باب است؛ زیرا برخی انگشتان در برخی دیگر فرو می‌روند و غرض حضرت، تحریک بر رد دنیا و ترک محبت آن است تا هنگام جدایی از آن حزن و حسرت شدت پیدا نکند .
**[ترجمه]
«9»
کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ وَ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سُلَیْمَانَ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ بْنِ هَمَّامٍ عَنْ مَعْمَرِ بْنِ رَاشِدٍ عَنِ الزُّهْرِیِّ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمِ بْنِ عُبَیْدِ اللَّهِ قَالَ: سُئِلَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام أَیُّ الْأَعْمَالِ أَفْضَلُ عِنْدَ اللَّهِ قَالَ مَا مِنْ عَمَلٍ بَعْدَ مَعْرِفَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَعْرِفَةِ رَسُولِهِ صلی الله علیه و آله أَفْضَلَ مِنْ بُغْضِ الدُّنْیَا فَإِنَّ لِذَلِکَ لَشُعَباً کَثِیرَةً وَ لِلْمَعَاصِی شُعَبٌ فَأَوَّلُ مَا عُصِیَ اللَّهُ بِهِ الْکِبْرُ مَعْصِیَةُ إِبْلِیسَ حِینَ أَبی وَ اسْتَکْبَرَ وَ کانَ مِنَ الْکافِرِینَ(3)ثُمَّ الْحِرْصُ وَ هِیَ مَعْصِیَةُ آدَمَ وَ حَوَّاءَ علیهما السلام حِینَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُمَا فَکُلا مِنْ حَیْثُ شِئْتُما وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونا مِنَ الظَّالِمِینَ(4)فَأَخَذَا مَا لَا حَاجَةَ بِهِمَا إِلَیْهِ فَدَخَلَ ذَلِکَ عَلَی
ذُرِّیَّتِهِمَا إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ ذَلِکَ أَنَّ أَکْثَرَ مَا یَطْلُبُ ابْنُ آدَمَ مَا لَا حَاجَةَ بِهِ إِلَیْهِ ثُمَّ الْحَسَدُ وَ هِیَ مَعْصِیَةُ ابْنِ آدَمَ حَیْثُ حَسَدَ أَخَاهُ فَقَتَلَهُ فَتَشَعَّبَ مِنْ ذَلِکَ حُبُّ النِّسَاءِ وَ حُبُّ الدُّنْیَا وَ حُبُّ الرِّئَاسَةِ وَ حُبُّ الرَّاحَةِ وَ حُبُّ الْکَلَامِ وَ حُبُّ الْعُلُوِّ وَ الثَّرْوَةِ فَصِرْنَ سَبْعَ
خِصَالٍ فَاجْتَمَعْنَ کُلُّهُنَّ فِی حُبِّ الدُّنْیَا فَقَالَتِ الْأَنْبِیَاءُ وَ الْعُلَمَاءُ بَعْدَ مَعْرِفَةِ ذَلِکَ حُبُّ الدُّنْیَا رَأْسُ کُلِّ خَطِیئَةٍ وَ الدُّنْیَا دُنْیَاءَانِ دُنْیَا بَلَاغٌ وَ دُنْیَا مَلْعُونَةٌ(1).
**[ترجمه]کافی: از حضرت امام سجاد علیه السلام پرسیدند: کدام عمل نزد خداوند عزوجل برتر است؟ حضرت فرمود: هیچ عملی پس از شناخت خداوند عزوجل و شناخت رسول خدا صلی الله علیه و آله برتر از نفرت از دنیا نیست و دنیا شاخه‌های فراوانی دارد و گناه نیز شاخه‌هایی دارد. نخستین گناهی که خداوند بدان نافرمانی شد تکبر بود و آن گناه شیطان است در آن گاه که سرکشی کرد و بزرگی فروخت و از کافران شد؛ و بعد از کبر، حرص است که آن معصیت آدم و حوّا علیهما السلام است در آن گاه که خداوند عزوجل به آن دو فرمود: «فَکُلاَ مِنْ حَیْثُ شِئْتُمَا وَلاَ تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونَا مِنَ الظَّالِمِینَ» - . اعراف / 19 - {و از هر جا که خواهید بخورید (ولی) به این درخت نزدیک مشوید که از ستمکاران خواهید شد} و آنها رو به چیزی گذاشتند که هیچ نیازی به آن نداشتند و این گونه این خصلت تا روز قیامت درون فرزندانشان راه یافت؛ چرا که بیشترین خواسته‌های فرزند آدم چیزی است که هیچ نیازی به آن ندارد. سپس حسد و آن گناه فرزند آدم است، در آن جا که به برادرش رشک ورزید و او را بکشت و از آن جا شاخه‌های زن دوستی و دنیا دوستی و مقام دوستی و رفاه دوستی و حرف دوستی و برتری و ثروت دوستی سر برآورد که هفت خصلت شد؛ و این هفت خصلت، همگی در دنیا دوستی جمع آمد. از این روست که پیامبران و دانایان پس از آگاهی از این امر گفته‌اند: دوستی دنیا سرچشمه همه گناهان است و دنیا دو گونه است: دنیایی که در حدّ بسندگی است و دنیایی که نفرین شده است. - . کافی 2 : 316 -
**[ترجمه]
بیان
قد مر هذا الخبر بعینه فی باب ذم الدنیا ما من عمل بعد معرفة الله یدل علی أن المعرفة أفضل لأنها أصل جمیع الأخلاق و الأعمال و یدخل فی معرفة الرسول معرفة الإمام فإن لذلک کأنه تعلیل لکون بغض الدنیا بعد المعرفة أفضل و فیما مضی و إن کما فی بعض النسخ هنا(2)
و هو أظهر و ذلک إشارة إلی بغض الدنیا أو إلی الدنیا و قیل المشار إلیه العمل یعنی أن للأعمال الصالحة لشعبا یرجع کلها إلی بغض الدنیا و للمعاصی شعبا یرجع کلها إلی حب الدنیا ثم اکتفی ببیان أحدهما عن الآخر و کأن ما ذکرنا أظهر.
و المراد بالشعب الأولی أنواع الأخلاق و الأعمال الفاضلة و بالثانیة أنواع المعاصی و الأولی مندرجة تحت بغض الدنیا و الثانیة تحت حبها فبغضها أفضل الأعمال لاشتماله علی محاسن کثیرة کالتواضع المقابل للکبر و القنوع المقابل للحرص و هکذا و بحکم المقابلة حب الدنیا أقبح الأعمال لاشتماله علی رذائل کثیرة و هی الکبر إلی آخر ما ذکر و ذلک أن و فی بعض النسخ فلذلک أی لدخول الحرص علی ذریتهما و إنما قال أکثر لأن طلب المحتاج إلیه و هو القدر الضروری من الطعام و اللباس و المسکن و نحوها لیس بمذموم بل ممدوح لأنه لا یمکن بدونه تکمیل النفس بالعلم و العمل.
حیث حسد أخاه قیل حسده فی قبول قربانه و قیل فی حب النساء و قیل:
فی حب الدنیا لئلا یکون له نسل یعیرون أولاده فی رد قربانه و کأن المراد بحب الدنیا أولا حب المال أو حب البقاء فی الدنیا و کراهة الموت و به ثانیا حب کل ما لا حاجة به فی تحصیل الآخرة و قیل یمکن أن یکون المراد بالسبع الکبر و الحرص و حب النساء و حب الرئاسة و حب الراحة و حب الکلام و حب العلو و الثروة و هما شعبة واحدة بقرینة عدم ذکر الحب فی المعطوف و أما الحسد فقد اکتفی عنه بذکر شعبه و أنواعه دنیا بلاغ أی کفاف و کفایة أو تبلغ بها إلی الآخرة.
**[ترجمه]عین این خبر در باب مذمت دنیا گذشت. عبارت «ما من عمل بعد معرفة الله» دلالت دارد بر این که معرفت افضل است؛ زیرا معرفت اساس همه اخلاق و اعمال است و معرفت امام نیز در معرفت رسول داخل است. عبارت «فإن لذلک» گویا تعلیل است بر این مطلب که بغض دنیا بعد از معرفت افضل است و در آنچه گذشت، در این جای روایت به جای «فإن لذلک» عبارت «و إن» دارد، همان طور که در برخی نسخه‌هاست و این اظهر است و اشاره دارد به بغض دنیا یا بغض به سوی دنیا و گفته شده: مشار الیه «ذلک» عمل است؛ یعنی اعمال شایسته شاخه‌هایی دارند که تمام آنها به بغض دنیا برمی‌گردد و معاصی نیز شاخه‌هایی دارند که همگی به حب دنیا برمی‌گردد. سپس حضرت به بیان یکی از این دو مورد اکتفا فرموده و شاید آنچه ما ذکر کردیم واضح‌تر باشد.
و مقصود از شعب اول، انواع اخلاقیات و اعمال خوب باشد و منظور از شعب دوم، انواع معاصی باشد و شعبه‌های اولی تحت بغض دنیا و شعبه‌های دومی تحت حبّ دنیا مندرج باشد. پس بغض دنیا افضل اعمال است؛ زیرا که مشتمل بر محاسن فراوانی است، مانند تواضع در مقابل کبر و قناعت در برابر حرص و به همین ترتیب و به حکم مقابله، بغض دنیا قبیح‌ترین اعمال است، زیرا مشتمل بر رذائل فراوان است که عبارت است از کبر تا آخر آنچه ذکر شده. و در برخی نسخه‌ها به جای عبارت «و ذلک أنّ» عبارت « فلذلک» دارد؛ یعنی به خاطر وارد شدن حرص بر ذریه آدم و حوا است و این که حضرت به کلمه «أکثر» تعبیر فرمود به این خاطر است که طلب چیزی که بدان احتیاج است و همان مقدار ضروری از غذا و لباس و مسکن و مانند آن است، مذموم نیست، بلکه ستودنی است؛ زیرا بدون قدر ضرورت تکمیل نفس با علم و عمل ممکن نیست.
عبارت «حیث حسد اخاه» گفته شده: حسد قابیل به خاطر قبول شدن قربانی هابیل بود و گفته شده: به خاطر دوستی زنان حسد کرد و گفته شده: به خاطر دوستی دنیا بود تا هابیل نسل و ذریّه‌ای نداشته باشد که اولاد قابیل را در مردود شدن قربانی پدرشان سرزنش کنند و گویا مراد از حب دنیا اولاً حب مال یا حب بقاء در دنیاست و کراهت از مرگ و مراد از حب دنیا در مرتبه دوم حب هر آن چیزی است که در تحصیل آخرت به آن احتیاجی نیست و گفته شده: ممکن است مراد از هفت خصلت عبارت است از کبر و حرص و دوستی زنان و دوستی ریاست و دوستی راحت و دوستی کلام و دوستی بلند مرتبگی و ثروت است و این دو تای آخری یک شعبه دارند به قرینه این که کلمه «حبّ» در معطوف ذکر نشده؛ اما حسد را به ذکر شاخه‌ها و انواع آن اکتفا نموده است. عبارت «دنیا بلاغ» یعنی دنیای در حد کفاف و کفایت یا دنیایی که با ان به آخرت رسیدگی شود .
**[ترجمه]
«10»
کا، [الکافی] وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ حَفْصِ بْنِ غِیَاثٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: فِی مُنَاجَاةِ مُوسَی علیه السلام یَا مُوسَی إِنَّ الدُّنْیَا دَارُ عُقُوبَةٍ عَاقَبْتُ فِیهَا آدَمَ علیه السلام عِنْدَ خَطِیئَتِهِ وَ جَعَلْتُهَا مَلْعُونَةً مَلْعُونٌ مَا فِیهَا إِلَّا مَا کَانَ فِیهَا لِی یَا مُوسَی إِنَّ عِبَادِیَ الصَّالِحِینَ زَهِدُوا فِی الدُّنْیَا بِقَدْرِ عِلْمِهِمْ وَ سَائِرَ الْخَلْقِ رَغِبُوا فِیهَا بِقَدْرِ جَهْلِهِمْ وَ مَا مِنْ أَحَدٍ عَظَّمَهَا فَقَرَّتْ عَیْنُهُ فِیهَا وَ لَا یُحَقِّرُهَا أَحَدٌ إِلَّا انْتَفَعَ بِهَا(1).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند متعال در مناجات حضرت موسی علیه السلام به او فرمود:ای موسی! دنیا محل کیفر است. آدم را در دنیا به دلیل خطایش کیفر دادم و دنیا را ملعونه قرار دادم. هرآنچه در دنیاست معلون است به جز آنچه که در آن برای من باشد.ای موسی بندگان صالح من در دنیا به میزان دانش خود زهد پیشه کردند و دیگران به میزان نادانی خود، بدان روی آوردند و کسی نیست که دنیا را بزرگ بدارد و چشمش در آن روشن گردد و کسی آن را پست نشمرد مگرآنکه بدان بهرمند شود. - . کافی 2 : 317 -
**[ترجمه]
بیان
جعلتها ملعونة اللعن الطرد و الإبعاد و السب و کأن المراد بلعنها لعن أهلها أو کراهتها و المنع عن حبها و کل ما نهی الله تعالی عنها فقد لعنها و طردها و قیل العرب تقول لکل شیء ضار ملعون و الشجرة الملعونة عندهم هی کل من ذاقها کرهها و لعنها و کذلک حال الدنیا فإن کل من ذاق شهواتها لعنها إذا أحس بضررها.
ملعون ما فیها إلا ما کان فیها لی أقول هذا معیار کامل للدنیا الملعونة و غیرها فکل ما کان فی الدنیا و یوجب القرب إلی الله تعالی من المعارف و العلوم الحقة و الطاعات و ما یتوصل به إلیها من المعیشة بقدر الضرورة و الکفاف فهی من الآخرة و لیست من الدنیا و کلما یصیر سببا للبعد عن الله و الاشتغال عن ذکره و یلهی عن درجات الآخرة و کمالاتها و لیس الغرض فیه القرب منه تعالی و الوصول إلی رضاه فهی الدنیا الملعونة.
قیل ما یقع فی الدنیا من الأعمال أربعة أقسام الأول ما یکون ظاهره
1) 1. الکافی ج 2 ص 317.
و باطنه لله کالطاعات و الخیرات الخالصة الثانی ما یکون ظاهره و باطنه للدنیا کالمعاصی و کثیر من المباحات أیضا لأنها مبدأ البطر و الغفلة الثالث ما یکون ظاهره لله و باطنه للدنیا کالأعمال الریائیة الرابع عکس الثالث کطلب الکفاف لحفظ بقاء البدن و القوة علی العبادة و تکمیل النفس بالعلم و العمل.
بقدر علمهم أی بعیوبها و فنائها و مضرتها ما من أحد عظمها فقرت عینه فیها أی من عظمها و تعلق قلبه بها تصیر سببا لبعده عن الله و لا تبقی الدنیا له لیخسر الدنیا و الآخرة و من حقرها ترکها و لم یأخذ منها إلا ما یصیر سببا لتحصیل الآخرة فینتفع بها فی الدارین.
**[ترجمه]در عبارت «جعلتها ملعونة» لعن به معنای راندن و دور کردن و ناسزا گفتن است و گویا مراد از لعن دنیا لعن اهل آن است و یا ناپسند داشتن آن و منع از محبت آن می‌باشد؛ و هر آنچه را خدای متعال از آن نهی کرده، آن را لعن کرده و طرد نموده. و گفته شده: عرب به هر چیز مضرّی ملعون می‌گوید و شجره ملعونه نزد آنان هر درختی است که هر کس آن را بچشد، آن را مکروه می‌دارد و لعنش می‌کند و حال دنیا نیز چنین است که هر کس شهوات آن را بچشد، وقتی احساس ضرر از آن بنماید، آن را لعن می‌کند.
عبارت «ملعون ما فیها الا ما کان فیها لی» می‌گویم: این معیار کاملی برای دنیای ملعون و دنیای غیر ملعون است؛ پس هر آنچه در دنیاست و موجب قرب به خدای متعال می‌شود، از قبیل معارف و علوم حقه و طاعات و آنچه به وسیله آن به طاعات رسیده می‌شود مثل معیشت به قدر ضرورت و کفاف. پس همه اینها از آخرت محسوب می‌شود و از دنیا نیست و هر آن چیزی که سبب دوری از خدا و غفلت از یاد اوست و انسان را از درجات اخروی و کمالات آن باز می‌دارد، و غرض از آن قرب به خدای متعال و رسیدن به رضای او نیست، دنیای ملعون است.
گفته شده: هر عملی که در دنیا صورت می‌گیرد، از چهار قسم خارج نیست: اول: اعمالی که ظاهر و باطن آن برای خداست؛ مانند طاعات و خیرات خالص؛ دوم: اعمالی که ظاهر و باطن آن برای دنیاست، مثل معاصی و همچنین بسیاری از مباحات که مبدأ سرمستی و غفلت است؛ سوم: اعمالی که ظاهرش برای خدا و باطن آن برای دنیاست؛ مانند اعمال ریائی؛ چهارم: عکس قسم سوم (که ظاهرش برای دنیا و باطن آن برای خداست) مثل طلب کفاف از دنیا برای حفظ بقای بدن و قوت برای عبادت و تکمیل نفس با علم و عمل.
عبارت «بقدر علمهم» یعنی به قدر علمشان به عیوب دنیا و نابودی آن و مضرت آن؛ عبارت «ما من احد عظّمها فقرّت عینه فیها» یعنی کسی که دنیا را بزرگ بشمارد و قلبش به آن تعلق پیدا کند، موجب دوری او از خدا می‌شود و دنیا نیز برای او باقی نمی‌ماند تا در دنیا و آخرت خسران دیده گردد و هر کس دنیا را تحقیر نماید، آن را ترک کند و از آن نگیرد مگر آن میزان که سبب تحصیل آخرت گردد و در نتیجه در دنیا و آخرت از دنیا بهره مند می‌گردد.
**[ترجمه]
«11»
کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْخَزَّازِ عَنْ غِیَاثِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الشَّیْطَانَ یُدَبِّرُ ابْنَ آدَمَ فِی کُلِّ شَیْ‌ءٍ فَإِذَا أَعْیَاهُ جَثَمَ لَهُ عِنْدَ الْمَالِ فَأَخَذَ بِرَقَبَتِهِ(1).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: شیطان فرزند آدم را در هر چیز می‌چرخاند و هنگامی که او را خسته کرد، در نزد مال کمین کرده و گریبانش را می‌گیرد. - . کافی 2 : 315 -
**[ترجمه]
بیان
فی القاموس جثم الإنسان و الطائر و النعام و الخشف و الیربوع یجثم و یجثم جثما و جثوما لزم مکانه فلم یبرح أو وقع علی صدره أو تلبد بالأرض انتهی و الحاصل أن الشیطان یدبر ابن آدم فی کل شیء أی یبعثه علی ارتکاب کل ضلالة و معصیة أو یکون معه و یلازمه عند عروض کل شبهة أو شهوة لعله یضله أو یزله فإذا أعیاه المستتر راجع إلی ابن آدم و البارز إلی الشیطان أی لم یقبل منه و لم یطعه حتی أعیاه ترصد له و اختفی عند المال فإذا أتی المال أخذ برقبته فأوقعه فیه بالحرام و الشبهة.
و الحاصل أن المال أعظم مصائد الشیطان إذ قل من لم یفتتن به عند تیسره له و کأنه محمول علی الغالب إذ قد یکون لا یفتتن بالمال و یفتتن بحب الجاه و بعض(2)الشهوات الغالبة و قیل فإذا أعیاه أی أعجزه عن کل شهوة و لذة و ذلک بأن یشیب کما ورد فی حدیث آخر یشیب ابن آدم و یشب فیه خصلتان الحرص و طول الأمل.
**[ترجمه]در قاموس گفته: «جثم الانسان و الطائر و النعام و الخشف و الیربوع یجثم و یجثُم جثوماً» یعنی انسان و پرنده و شتر مرغ و آهو بره و موش در جای خود ایستاد و تکان نخورد یا بر سینه‌اش خوابید یا به زمین چسبید. پایان کلام صاحب قاموس. و حاصل معنا این می‌شود که شیطان در امر فریب فرزند آدم با هر چیزی تدبر می‌کند؛ یعنی او را بر ارتکاب هر ضلالت و معصیتی بر می‌انگیزد یا به این معنا که با او همراه می‌شود و هنگام عروض هر شبهه و شهوتی با او همراه می‌شود تا شاید او را گمراه کند یا او را بلغزاند؛ پس وقتی او را خسته کرد، ضمیر مستتر به فرزند آدم بر می‌گردد و ضمیر بارز به شیطان بر می‌گردد؛ یعنی فرزند آدم حرف او را قبول نمی‌کند و اطاعت شیطان نمی‌کند تا وقتی او را خسته کرد، به کمین او می‌نشیند و نزد مال مخفی می‌شود؛ پس وقتی فرزند آدم به نزد مال آمد، گردن او را می‌گیرد و او را در امر مال در حرام یا شبهه می‌افکند .
حاصل آن که مال از بزرگ‌ترین دام‌های شیطان است؛ زیرا کمند کسانی که مفتون مال نگردند در وقتی که مال برایشان فراهم می‌شود و گویا این مطلب محمول بر غالب است (یعنی غالبا مال فریبگاه انسان است) و گاهی انسان با مال فرفته نمی‌شود ولی با حب ریاست و برخی شهوات غالب مفتون می‌گردد. و گفته شده: عبارت «فإذا أعیاه» یعنی وقتی شیطان را درباره هر شهوت و لذتی ناتوان کرد و این ناتوان کردن شیطان در وقت پیری است چنانچه در حدیث دیگری وارد شده که فرزند آدم پیر می‌شود ولی دو خصلت در او جوان میشوند: حرص و درازی آرزو.
**[ترجمه]
«12»
کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ زِیَادٍ الْقَنْدِیِّ عَنْ أَبِی وَکِیعٍ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ السَّبِیعِیِّ عَنِ الْحَارِثِ الْأَعْوَرِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ الدِّینَارَ وَ الدِّرْهَمَ أَهْلَکَا مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ وَ هُمَا مُهْلِکَاکُمْ(1).
**[ترجمه]کافی: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: دینار و درهم کسانی را که پیش از شما بودند هلاک کردند و این دو هلاک کننده شما نیز هستند. - . کافی 2 : 316 -
**[ترجمه]
بیان
إن الدینار و الدرهم أی حبهما و صرف العمر فی تحصیلهما و تحصیل ما یتوقف علیهما أهلکا من کان قبلکم لأن حبهما یمنع من حبه تعالی و صرف العمر فیهما یمنع من صرف العمر فی طاعته تعالی و التمکن منهما یورث التمکن من کثیر من المعاصی و یبعثان علی الأخلاق الدنیة و الأعمال السیئة کالظلم و الحسد و الحقد و العداوة و الفخر و الکبر و البخل و منع الحقوق إلی غیر ذلک مما لا یحصی و مفارقتهما عند الموت تورث الحسرة و الندامة و حبهما یمنع من حب لقاء الله تعالی و ترکهما یوجب الراحة فی الدنیا و خفة الحساب فی العقبی.
**[ترجمه]عبارت «الدینار و الدرهم» یعنی محبت به این دو و صرف عمر در تحصیل این دو و تحصیل آنچه متوقف بر دینار و درهم است، «أهلکا من کان قبلکم» زیرا دوستی این دو مانع از دوستی خدای متعال می‌شود و صرف عمر در گردآوری آن دو مانع از صرف عمر در طاعت خدای متعال می‌گردد و دارا بودن درهم و دینار موجب توان انجام بسیاری از معاصی می‌گردد و اخلاق پست و اعمال بد چون ظلم و حسد و کینه و عداوت و فخر و کبر و بخل و منع حقوق و دیگر گناهان بی شمار را برمی‌انگیزد و جدایی از درهم و دینار هنگام مرگ موجب حسرت و پشیمانی می‌گردد و دوستی این دو از دوستی لقاء الله باز می‌دارد و ترک آن دو موجب راحتی در دنیا و سبکی حساب در قیامت خواهد بود.
**[ترجمه]
«13»
کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یَحْیَی بْنِ عُقْبَةَ الْأَزْدِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: مَثَلُ الْحَرِیصِ عَلَی الدُّنْیَا کَمَثَلِ دُودَةِ الْقَزِّ کُلَّمَا ازْدَادَتْ مِنَ الْقَزِّ عَلَی نَفْسِهَا لَفّاً کَانَ أَبْعَدَ لَهَا مِنَ الْخُرُوجِ حَتَّی تَمُوتَ غَمّاً.
وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَغْنَی الْغِنَی مَنْ لَمْ یَکُنْ لِلْحِرْصِ أَسِیراً.
وَ قَالَ: لَا تُشْعِرُوا قُلُوبَکُمُ الِاشْتِغَالَ بِمَا قَدْ فَاتَ فَتَشْغَلُوا أَذْهَانَکُمْ عَنِ الِاسْتِعْدَادِ لِمَا لَمْ یَأْتِ(2).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: امام باقر علیه السلام فرمود: مَثَل حریص بر دنیا مَثَل کرم ابریشم است که هرچه بر خود ابریشم بیشتری می‌پیچد راه خروجش دورتر می‌گردد تا با اندوه بمیرد.
امام صادق علیه السلام فرمود: بی نیازترین بی نیازی‌ها آن است که کسی اسیر حرص نباشد .
و نیز فرمود: دل‌هایتان را به آنچه که از دست رفته مشغول نکنید تا افکارتان از آمادگی نسبت به آنچه هنوز نیامده باز داشته شوند. - . کافی 2 : 316 -
**[ترجمه]
بیان
کمثل دودة القز هذا من أحسن التمثیلات للدنیا و قد أنشد بعضهم فیه:
أ لم تر أن المرء طول حیاته***حریص علی ما لا یزال یناسجه
کدود کدود القز ینسج دائما***فیهلک غما وسط ما هو ناسجه
قوله علیه السلام أغنی الغنی أی لیس الغنی و عدم الحاجة بکثرة المال بل بترک الحرص فإن الحریص کلما ازداد ماله اشتد حرصه فیکون أفقر و أحوج ممن لا مال له لا تشعروا قلوبکم أی لا تلزموه إیاها و لا تجعلوه شعارها فی القاموس أشعره الأمر و به أعلمه و الشعار ککتاب ما تحت الدثار من اللباس و هو یلی شعر الجسد و استشعره لبسه و أشعره غیره ألبسه إیاه و أشعر الهم قلبی لزق به و کلما ألزقته بشیء أشعرته به الاشتغال بما قد فات أی من أمور الدنیا سواء لم یحصل أو حصل و فات فإن اشتغال القلب به یوجب غفلته عن ذکر الله تعالی و حبه فإنه لا یجتمع حبان متضادان فی قلب واحد.
**[ترجمه]عبارت «کمثل دود القزّ» از بهترین تمثیلات برای بیان دنیاطلبی است و برخی شعرا در این خصوص چنین سروده‌اند:
آیا ندیده‌ای که انسان در طول حیات خود حریص است بر چیزی که پیوسته آن را می‌بافد؟
بسیار تلاش گر است مانند کرم ابریشم که دائما می‌بافد و می‌تند و در نتیجه وسط آنچه تنیده از غصه می‌میرد!
عبارت « أغنی الغنی» یعنی بی نیازی و عدم حاجت به کثرت مال نیست، بلکه به ترک حرص است؛ زیرا شخص حریص هر قدر مالش افزوده می‌گردد، حرصش نیز افزون می‌گردد و در نتیجه از کسی که مالی ندارد فقیرتر و محتاج‌تر می‌شود. عبارت «لا تُشعروا قلوبکم» یعنی دل‌هایتان را به اشتغال به ما فات ملزم نکنید و آن را شعار دل‌های خود قرار ندهید! در قاموس گفته «أشعره الامر و به» یعنی او را آگاه ساخت و کلمه «شِعار» بر وزن کتاب لباسی است که زیر جامه پوشیده می‌شود و چسبیده به موی تن است و «استشعره» یعنی آن را پوشید و «أشعره غیره» یعنی آن را به او پوشانید و «أشعر قلبی الهمّ» یعنی قلبم به اندوه چسبید؛ و «کلما ألزقته بشیء» یعنی آن چیز را به آن چیز چسباندم. «الاشتغال بما قد فات» یعنی اشتغال به امور دنیا؛ خواه برای انسان حاصل شده باشد و یا نشده باشد و از بین رفته باشد. زیرا اشتغال قلب به آنچه از امور دنیا که از دست رفته موجب غفلت آدمی از یاد خدای متعال و محبت او می‌شود؛ زیرا دو محبت متضادّ در یک قلب جمع نمی‌شود.
**[ترجمه]
«14»
کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ بَشِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: مَا ذِئْبَانِ ضَارِیَانِ فِی غَنَمٍ قَدْ فَارَقَهَا رِعَاؤُهَا أَحَدُهُمَا فِی أَوَّلِهَا وَ الْآخَرُ فِی آخِرِهَا بِأَفْسَدَ فِیهَا مِنْ حُبِّ الْمَالِ وَ الثَّرْوَةِ فِی دِینِ الْمُسْلِمِ(1).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: دو گرگ گرسنه که به گله بی چوپان حمله می‌کنند به ترتیبی که یکی از جلو و دیگری از آخر هجوم می‌آورد، فسادشان بیش از فساد دوستی مال و ثروت در دین مسلمان نیست. - . کافی 2 : 315 -
**[ترجمه]
بیان
بأفسد هنا بمعنی أشد إفسادا و إن کان نادرا.
**[ترجمه]«بأفسد» در اینجا یعنی از حیث فاسد کردن شدیدتر است، اگر چه این تعبیر نادر است.
**[ترجمه]
«15»
کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: مَا ذِئْبَانِ ضَارِیَانِ فِی غَنَمٍ لَیْسَ لَهَا رَاعٍ هَذَا فِی أَوَّلِهَا وَ هَذَا فِی آخِرِهَا بِأَسْرَعَ فِیهَا مِنْ حُبِّ الْمَالِ وَ الشَّرَفِ فِی دِینِ الْمُؤْمِنِ(2).
**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام فرمود: دو گرگ گرسنه که به گله بی چوپان حمله می‌کنند به ترتیبی که یکی از جلو و دیگری از آخر هجوم می‌آورد، زودتر از دوستی مال و شرافت مآبی که دین مومن را نابود می‌کند آن گله را نابود نمی‌کند. - . کافی 2 : 315 -
**[ترجمه]
بیان
بأسرع أی فی القتل و الإفناء.
**[ترجمه]«بأسرع» یعنی در کشتن و نابود کردن سریع‌تر نیستند.
**[ترجمه]
«16»
کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ الْعَزِیزِ الْعَبْدِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: مَنْ تَعَلَّقَ قَلْبُهُ بِالدُّنْیَا تَعَلَّقَ قَلْبُهُ بِثَلَاثِ خِصَالٍ هَمٍّ لَا یُغْنِی وَ أَمَلٍ لَا یُدْرَکُ وَ رَجَاءٍ لَا یُنَالُ(3).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس دل به دنیا بسپارد، آن را به سه خصلت مبتلا کرده است: اندوهی که پایان ندارد، آرزویی دست یافتنی نیست و امیدی که برآورده نشود. - . کافی 2 : 320 -
**[ترجمه]
بیان
لا یغنی لأنه لا یحصل له ما هو مقتضی حرصه و أمله فی الدنیا
و لا یمکنه الاحتراز عن آفاتها و مصائبها فهو فی الدنیا دائما فی الغم لما فات و الهم لما لم یحصل فإذا فات فهو فی أحزان و حسرات من مفارقتها و لم یقدم منها شیئا ینفعه فهمه لا یغنی أبدا و الفرق بین الأمل و الرجاء أن متعلق الأمل العمر و البقاء فی الدنیا و متعلق الرجاء ما سواه أو متعلق الأمل بعید الحصول و متعلق الرجاء قریب الوصول و معلوم أن محب الدنیا و طالبها یأمل منها ما لا مطمع فی حصوله لکن لشدة حرصه یطلبه و یأمله و یرجو الانتفاع بها فیحول الأجل بینه و بینها أو یرجو الآخرة و جمعها مع الدنیا مع أنه لا یسعی لتحصیل الآخرة و یقصر همه علی تحصیل الدنیا و نعم ما قیل:
یا طالب الرزق.....مجتهدا***أقصر عناک فإن الرزق مقسوم
لا تحرصن علی ما لست تدرکه***إن الحریص علی الآمال محروم
تتمة مهمة: قال بعض المحققین اعلم أن معرفة ذم الدنیا لا یکفیک ما لم تعرف الدنیا المذمومة ما هی و ما الذی ینبغی أن یجتنب و ما الذی لا یجتنب فلا بد أن نبین الدنیا المذمومة المأمور باجتنابها لکونها عدوة قاطعة لطریق الله ما هی فنقول.
دنیاک و آخرتک عبارتان عن حالتین من أحوال قلبک و القریب الدانی منهما یسمی دنیا و هی کل ما قبل الموت و المتراخی المتأخر یسمی آخره و هی ما بعد الموت فکل ما لک فیه حظ و غرض و نصیب و شهوة و لذة فی عاجل الحال قبل الوفاة فهی الدنیا فی حقک إلا أن جمیع ما لک إلیه میل و فیه نصیب و حظ فلیس بمذموم بل هی تنقسم إلی ثلاثة أقسام.
الأول ما یصحبک فی الدنیا و یبقی معک ثمرته بعد الموت و هو شیئان العلم و العمل فقط و أعنی بالعلم العلم بالله و صفاته و أفعاله و ملائکته و کتبه و رسله و ملکوت أرضه و سمائه و العلم بشریعة نبیه و أعنی بالعمل العبادة الخالصة لوجه الله و قد یأنس العالم بالعلم حتی یصیر ذلک ألذ الأشیاء عنده فیهجر النوم و المنکح و المشرب و المطعم فی لذته لأنه أشهی عنده من جمیعها: فقد
صار حظا عاجلا فی الدنیا و لکنا إذا ذکرنا الدنیا المذمومة لم نعد هذا من الدنیا أصلا بل قلنا إنه من الآخرة و کذلک العابد قد یأنس بعبادته و یستلذها بحیث لو منعت عنه لکان ذلک أعظم العقوبات علیه و هذا أیضا لیس من الدنیا المذمومة.
الثانی و هو المقابل للقسم الأول علی الطرف الأقصی کل ما فیه حظ عاجل و لا ثمرة له فی الآخرة أصلا کالتلذذ بالمعاصی و التنعم بالمباحات الزائدة علی قدر الضرورات و الحاجات الداخلة فی جملة الرفاهیة و الرعونات کالتنعم بالقناطیر المقنطرة من الذهب و الفضة و الخیل المسومة و الأنعام و الحرث و الغلمان و الجواری و الخیول و المواشی و القصور و الدور المشیدة و رفیع الثیاب و لذائذ الأطعمة فحظ العبد من هذه کلها هی الدنیا المذمومة و فیما یعد فضولا و فی محل الحاجة نظر طویل.
الثالث و هو متوسط بین الطرفین کل حظ فی العاجل معین علی أعمال الآخرة کقدر القوت من الطعام و القمیص الواحد الخشن و کل ما لا بد منه لیتأتی للإنسان البقاء و الصحة التی بها یتوصل إلی العلم و العمل و هذا لیس من الدنیا کالقسم الأول لأنه معین علی القسم الأول و وسیلة إلیه فمهما تناوله العبد علی قصد الاستعانة علی العلم و العمل لم یکن به متناولا للدنیا و لم یصر به من أبنائها و إن کان باعثه الحظ العاجل دون الاستعانة علی التقوی التحق بالقسم الثانی و صار من جملة الدنیا.
و لا یبقی مع العبد عند الموت إلا ثلاث صفاء القلب و أنسه بذکر الله و حبه لله و صفاء القلب لا یحصل إلا بالکف عن شهوات الدنیا و الأنس لا یحصل إلا بکثرة ذکر الله و الحب لا یحصل إلا بالمعرفة و لا تحصل المعرفة إلا بدوام الفکر.
فهذه الثلاث هی المنجیات المسعدات بعد الموت و هی الباقیات الصالحات أما طهارة القلب عن شهوات الدنیا فهی من المنجیات إذ تکون جنة بین العبد و بین عذاب الله و أما الأنس و الحب فهما من المسعدات و هما موصلان العبد إلی لذة
اللقاء و المشاهدة و هذه السعادة تتعجل عقیب الموت إلی أن یدخل الجنة فیصیر القبر روضة من ریاض الجنة.
و کیف لا یکون کذلک و لم یکن له إلا محبوب واحد و کانت العوائق تعوقه عن الأنس بدوام ذکره و مطالعة جماله فارتفعت العوائق و أفلت من السجن و خلی بینه و بین محبوبه فقدم علیه مسرورا آمنا من العوائق آمنا من الفرق و کیف لا یکون محب الدنیا عند الموت معذبا و لم یکن له محبوب إلا الدنیا و قد غصب منه و حیل بینه و بینه و سدت علیه طرق الحیلة فی الرجوع إلیه و لیس الموت عدما إنما هو فراق لمحاب الدنیا و قدوم علی الله تعالی فإذن سالک طریق الآخرة هو المواظب علی أسباب هذه الصفات الثلاث و هی الذکر و الفکر و العمل الذی یحفظه من شهوات الدنیا و یبغض إلیه ملاذها و یقطعه عنها و کل ذلک لا یمکن إلا بصحة البدن و صحة البدن لا تنال إلا بالقوت و الملبس و المسکن و یحتاج کل واحد إلی أسباب.
فالقدر الذی لا بد منه من هذه الثلاثة إذا أخذه العبد من الدنیا للآخرة لم یکن من أبناء الدنیا و کانت الدنیا فی حقه مزرعة الآخرة و إن أخذ ذلک علی قصد التنعم و لحظ النفس صار من أبناء الدنیا و الراغبین فی حظوظها إلا أن الرغبة فی حظوظ الدنیا تنقسم إلی ما یعرض صاحبه لعذاب الله فی الآخرة و یسمی ذلک حراما و إلی ما یحول بینه و بین الدرجات العلی و یعرضه لطول الحساب و یسمی ذلک حلالا.
و البصیر یعلم أن طول الموقف فی عرصات القیامة لأجل المحاسبة أیضا عذاب فمن نوقش فی الحساب عذب فلذلک قال رسول الله صلی الله علیه و آله حلالها حساب و حرامها عقاب و قد قال أیضا حلالها عذاب إلا أنه عذاب أخف من عذاب الحرام بل لو لم یکن الحساب لکان ما یفوت من الدرجات العلی فی الجنة و ما یرد علی القلب من التحسر علی تفویتها بحظوظ حقیرة خسیسة لا بقاء لها هو أیضا عذاب فالدنیا قلیلها و کثیرها حلالها و حرامها ملعونة إلا ما أعان علی تقوی
الله فإن ذلک القدر لیس من الدنیا.
و کل من کانت معرفته أقوی و أتقن کان حذره من نعیم الدنیا أشد و لهذا زوی الله تعالی الدنیا عن نبینا صلی الله علیه و آله فکان یطوی أیاما و کان یشد الحجر علی بطنه من الجوع و لهذا سلط الله البلاء و المحن علی الأنبیاء و الأولیاء ثم الأمثل فالأمثل کل ذلک نظرا لهم و امتنانا علیهم لیتوفر من الآخرة حظهم کما یمنع الوالد الشفیق ولده لذیذ الفواکه و یلزمه ألم الفصد و الحجامة شفقة علیه و حبا له لا بخلا به علیه و قد عرفت بهذا أن کل ما لیس لله فهو للدنیا و ما هو لله فلیس من الدنیا.
فإن قلت فما الذی هو لله فأقول الأشیاء ثلاثة أقسام منها ما لا یتصور أن یکون لله و هو الذی یعبر عنه بالمعاصی و المحظورات و أنواع التنعمات فی المباحات و هی الدنیا المحضة المذمومة فهی الدنیا صورة و معنی.
و منها ما صورتها لله و یمکن أن یجعل لغیر الله و هی ثلاثة الفکر و الذکر و الکف عن شهوات فهذه الثلاثة إذا جرت سرا و لم یکن علیها باعث سوی أمر الله و الیوم الآخر فهی لله و لیست من الدنیا و إن کان الغرض من النظر طلب العلم للشرف و طلب
القبول بین الخلق بإظهار المعرفة أو کان الغرض من ترک الشهوة حفظ المال أو الحمیة لصحة البدن أو الاشتهار بالزهد فقد صار هذا من الدنیا بالمعنی و إن کان یظن بصورتها أنها لله.
و منها ما صورتها لحظ النفس و یمکن أن یجعل معناه لله و ذلک کالأکل و النکاح و کل ما لا یرتبط به بقاؤه و بقاء ولده فإن کان القصد حظ النفس فهو من الدنیا و إن کان القصد الاستعانة علی التقوی فهو لله بمعناه و إن کان صورته صورة الدنیا قال صلی الله علیه و آله من طلب من الدنیا حلالا مکاثرا مفاخرا لقی الله و هو علیه غضبان و من طلبها استعفافا عن المسألة و صیانة لنفسه جاء یوم القیامة و وجهه کالقمر لیلة البدر.
انظر کیف اختلف ذلک بالقصد فإذا الدنیا حظ نفسک العاجل الذی لا حاجة إلیه لأمر الآخرة و یعبر عنه بالهوی و إلیه أشار قوله تعالی وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوی فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْوی(1).
و اعلم أن مجامع الهوی خمسة أمور و هی ما جمعه الله عز و جل فی قوله أَنَّمَا الْحَیاةُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِینَةٌ وَ تَفاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ(2)و الأعیان التی تحصل منها هذه الأمور سبعة یجمعها قوله تعالی زُیِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ الْبَنِینَ وَ الْقَناطِیرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الْخَیْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَ الْأَنْعامِ وَ الْحَرْثِ ذلِکَ مَتاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ اللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ(3)فقد عرفت أن کل ما هو لله فلیس من الدنیا و قدر ضرورة القوت و ما لا بد منه من مسکن و ملبس فهو لله و إن قصد منه وجه الله و الاستکثار منه تنعم و هو لغیر الله و بین التنعم و الضرورة درجة یعبر عنها بالحاجة و لها طرفان و واسطة طرف یقرب من حد الضرورة فلا یضر فإن الاقتصار علی حد الضرورة غیر ممکن و طرف تتاخم جانب التنعم و یقرب منه و ینبغی أن یحذر و بینهما وسائط متشابه و من حام حول الحمی یوشک أن یقع فیه و الحزم فی الحذر و التقوی و التقرب من حد الضرورة ما أمکن اقتداء بالأنبیاء و الأولیاء.
ثم قال اعلم أن الدنیا عبارة من أعیان موجودة و للإنسان فیها حظ و له فی إصلاحها شغل فهذه ثلاثة أمور قد یظن أن الدنیا عبارة عن آحادها و لیس کذلک أما الأعیان الموجودة التی الدنیا عبارة عنها فهی الأرض و ما علیها قال الله تعالی إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَی الْأَرْضِ زِینَةً لَها لِنَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا(4)فالأرض فراش للآدمیین و مهاد و مسکن و مستقر و ما علیها لهم ملبس و مطعم و مشرب و منکح.
و یجمع ما علی الأرض ثلاثة أقسام المعادن و النبات و الحیوان أما المعادن فیطلبها الآدمی للآلات و الأوانی کالنحاس و الرصاص أو للنقد کالذهب و الفضة و لغیر ذلک من المقاصد و أما النبات فیطلبها الآدمی للإقتات و التداوی و أما الحیوان فینقسم إلی الإنسان و البهائم أما البهائم فیطلب لحومها للمأکل و ظهورها للمرکب و الزینة و أما الإنسان فقد یطلب الآدمی أن یملک أبدان الناس لیستخدمهم و یستسخرهم کالغلمان أو لیتمتع بهم کالجواری و النسوان و یطلب قلوب الناس لیملکها فیغرس فیها التعظیم و الإکرام و هو الذی یعبر عنه بالجاه إذ معنی الجاه ملک قلوب الآدمیین.
فهذه هی الأعیان التی یعبر عنها بالدنیا و قد جمعها الله تعالی فی قوله زُیِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ الْبَنِینَ و هذا من الإنس وَ الْقَناطِیرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ و هذا من الجواهر و المعادن و فیه تنبیه علی غیرها من اللآلی و الیواقیت وَ الْخَیْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَ الْأَنْعامِ و هی البهائم و الحیوانات وَ الْحَرْثِ و هو النبات و الزرع.
فهذه هی أعیان الدنیا إلا أن لها مع العبد علاقتین علاقة مع القلب و هو حبه لها و حظه منها و انصراف قلبه إلیها حتی تصیر قلبه کالعبد أو المحب المستهتر بالدنیا و یدخل فی هذه العلاقة جمیع صفات القلب المتعلقة بالدنیا کالکبر و الغل و الحسد و الریاء و السمعة و سوء الظن و المداهنة و حب الثناء و حب التکاثر و التفاخر فهذه هی الدنیا الباطنة و أما الظاهرة فهی الأعیان التی ذکرناها و العلاقة الثانیة مع البدن و هو اشتغاله بإصلاح هذه الأعیان لیصلح لحظوظه و حظوظ غیره و هی جملة الصناعات و الحرف التی الخلق مشغولون بها و الخلق إنما نسوا أنفسهم و مالهم و منقلبهم لهاتین العلاقتین علاقة القلب بالحب و علاقة البدن بالشغل و لو عرف ربه و عرف نفسه و عرف حکمة الدنیا و سرها علم أن هذه الأعیان التی سمیتها دنیا لم تخلق إلا لعلف الدابة التی تسیر بها إلی الله تعالی و أعنی بالدابة البدن فإنه لا یبقی إلا بمطعم و ملبس و مسکن
کما لا یبقی الإبل فی طریق الحج إلا بعلف و ماء و جلال.
و مثال العبد فی نسیانه نفسه و مقصده مثال الحاج الذی یقف فی منازل الطریق و لا یزال یعلف الدابة و یتعهدها و ینظفها و یکسوها ألوان الثیاب و یحمل إلیها أنواع الحشیش و یبرد لها الماء بالثلج حتی تفوته القافلة و هو غافل عن الحج و عن مرور القافلة و عن بقائه فی البادیة فریسة للسباع هو و ناقته و الحاج البصیر لا یهمه من أمر الجمل إلا القدر الذی یقوی به علی المشی فیتعهده و قلبه إلی الکعبة و الحج و إنما یلتفت إلی الناقة بقدر الضرورة فکذلک البصیر فی سفر الآخرة لا یشغل بتعهد البدن إلا بالضرورة کما لا یدخل بیت الماء إلا للضرورة و لا فرق بین إدخال الطعام فی البدن و بین إخراجه من البطن: و أکثر ما شغل الناس عن الله البدن فإن القوت ضروری و أمر الملبس و المسکن أهون و لو عرفوا سبب الحاجة إلی هذه الأمور و اقتصروا علیها لم تستغرقهم أشغال الدنیا فإنما استغرقتهم لجهلهم بالدنیا و حکمتها و حظوظهم منها و لکنهم جهلوا و غفلوا و تتابعت أشغال الدنیا و اتصلت بعضها ببعض و تداعت إلی غیر نهایة محدودة فتاهوا فی کثرة الأشغال و نسوا مقصودها.
و أما تفاصیل أشغال الدنیا و کیفیة حدوث الحاجة إلیها و انجرار بعضها إلی بعض فمما یطول ذکرها و خارج عن مقصود کتابنا.
و إذا تأملت فیها علمت أن الإنسان لاضطراره إلی القوت و المسکن و الملبس یحتاج إلی خمس صناعات و هی الفلاحة لتحصیل النبات و الرعایة لحفظ الحیوانات و استنتاجها و الاقتناص لتحصیل ما خلق الله من صید أو معدن أو حشیش أو حطب و الحیاکة للباس و البناء للمسکن ثم یحتاج بسبب ذلک إلی التجارة و الحدادة و الخرز أی إصلاح جلود الحیوانات و أجزائها ثم لبقاء النوع إلی المنکح ثم إلی حفظ الولد و تربیته ثم لاجتماعهم إلی قریة یجتمعون فیها ثم إلی قاض و حاکم یتحاکمون إلیه ثم إلی جند یحرسهم عن الأعادی ثم إلی خراج یعان به الجند ثم إلی عمال و خزان لذلک ثم إلی ملک یدبرهم
و أمیر مطاع و قائد علی کل طائفة منهم فانظر کیف ابتدأ الأمر من حاجة القوت و المسکن و الملبس و إلی ما ذا انتهی.
هکذا أمور الدنیا لا یفتح منها باب إلا و ینفتح منها بسببه عشرة أبواب أخر و هکذا یتناهی إلی حد غیر محصور و کأنها هاویة لا نهایة لعمقها و من وقع فی مهواة منها سقط منها إلی أخری و هکذا علی التوالی.
فهذه هی الحرف و الصناعات و یتفرع علیها أیضا بناء الحوانیت و الخانات للمتحرفة و التجار و جماعة یتجرون و یحملون الأمتعة من بلد إلی بلد و یتفرع علیها الکرایة و الإجارة ثم یحدث بسبب البیوع و الإجارات و أمثالها الحاجة إلی النقدین لتقع المعاملة بهما فاتخذت النقود من الذهب و الفضة و النحاس ثم مست الحاجة إلی الضرب و النقش و التقدیر فحدثت الحاجة إلی دار الضرب و إلی الصیارفة.
فهذه أشغال الخلق و هی معایشهم و شیء من هذه الحرف لا یمکن مباشرته إلا بنوع تعلم و تعب فی الابتداء و فی الناس من یغفل عن ذلک فی الصبا فلا یشتغل به أو یمنعه مانع فیبقی عاجزا فیحتاج إلی أن یأکل مما سعی فیه غیره فتحدث منه حرفتان خسیستان اللصوصیة و الکدیة و للصوص أنواع و لهم حیل شتی فی ذلک و أما التکدی فله أسباب مختلفة فمنهم من یطلب ذلک بالتمسخر و المحاکاة و الشعبذة و الأفعال المضحکة و قد یکون بالأشعار مع النغمة أو غیرها فی المدح أو التعشق أو غیرهما أو تسلیم ما یشبه العوض و لیس بعوض کبیع التعویذات و الطلسمات و کأصحاب القرعة و الفال و الزجر من المنجمین و یدخل فی هذا الجنس الوعاظ المتکدون علی رءوس المنابر.
فهذه هی أشغال الخلق و أعمالهم التی أکبوا علیها و جرهم إلی ذلک کله الحاجة إلی القوت و الکسوة و لکن نسوا فی أثناء ذلک أنفسهم و مقصودهم و منقلبهم و مالهم فضلوا و تاهوا و سبق إلی عقولهم الضعیفة بعد أن کدرها زحمة أشغال الدنیا خیالات فاسدة و انقسمت مذاهبهم و اختلفت آراؤهم علی عدة أوجه.
فطائفة غلب علیهم الجهل و الغفلة فلم ینفتح أعینهم للنظر إلی عاقبة أمرهم فقالوا المقصود أن نعیش أیاما فی الدنیا فنجهد حتی نکسب القوت ثم نأکل حتی نقوی علی الکسب ثم نکتسب حتی نأکل فیأکلون لیکسبوا و یکسبون لیأکلوا فهذه مذاهب الملاحین و المتحرفین و من لیس لهم تنعم فی الدنیا و لا قدم فی الدین و طائفة أخری زعموا أنهم تفطنوا للأمر و هو أن لیس المقصود أن
یشقی الإنسان و لا یتنعم فی الدنیا بل السعادة فی أن یقضی وطره من شهوات الدنیا و هی شهوة البطن و الفرج فهؤلاء طائفة نسوا أنفسهم و صرفوا همهم إلی اتباع النسوان و جمع لذائذ الأطعمة یأکلون کما تأکل الأنعام و یظنون أنهم إذا نالوا ذلک فقد أدرکوا غایات السعادات فیشغلهم ذلک عن الله و الیوم الآخر.
و طائفة ظنوا أن السعادة فی کثرة المال و الاستغناء بکنز الکنوز فأسهروا لیلهم و نهارهم فی الجمع فهم یتعبون فی الأسفار طول اللیل و النهار و یترددون فی الأعمال الشاقة و یکسبون و یجمعون و لا یأکلون إلا قدر الضرورة شحا و بخلا علیها أن تنقص و هذه لذتهم و فی ذلک دأبهم و حرکتهم إلی أن یأتیهم الموت فیبقی تحت الأرض أو یظفر به من یأکله فی الشهوات و اللذات فیکون للجامع تعبها و وبالها و للآکل لذتها و حسابها ثم إن الذین یجمعون ینظرون إلی أمثال ذلک فی أشباههم و أمثالهم فلا یعتبرون.
و طائفة زعموا أن السعادة فی حسن الاسم و انطلاق الألسن بالثناء و المدح بالتجمل و المروة فهؤلاء یتعبون فی کسب المعایش و یضیقون علی أنفسهم فی المطعم و المشرب و یصرفون جمیع مالهم إلی الملابس الحسنة و الدواب النفیسة و یزخرفون أبواب الدور و ما یقع علیه أبصار الناس حتی یقال إنه غنی و إنه ذو ثروة و یظنون أن ذلک هو السعادة فهمتهم فی لیلهم و نهارهم فی تعهد موقع نظر الناس.
و طائفة أخری ظنوا أن السعادة فی الجاه و الکرامة بین الناس و انقیاد الخلق بالتواضع و التوقیر فصرفوا همتهم إلی استجرار الناس إلی الطاعة بطلب الولایة
و تقلد الأعمال السلطانیة لینفذوا أمرهم بها علی طائفة من الناس و یرون أنهم إذا اتسعت ولایتهم و انقادت لهم رعایاهم فقد سعدوا سعادة عظیمة و أن ذلک غایة المطلب و هذا أغلب الشهوات علی قلوب المتغافلین من الناس فهؤلاء شغلهم حب تواضع الناس لهم عن التواضع لله و عن عبادته و عن التفکر فی آخرتهم و معادهم.
و وراء هذا طوائف یطول حصرها تزید علی نیف و سبعین فرقة کلهم ضلوا و أضلوا عن سواء السبیل و إنما جرهم إلی جمیع ذلک حاجة المطعم و الملبس و المسکن فنسوا ما یراد له هذه الأمور الثلاثة و القدر الذی یکفی منها و انجرت بهم أوائل أسبابها إلی أواخرها و تداعت لهم إلی مبادی لم یمکنهم الترقی منها.
فمن عرف وجه الحاجة إلی هذه الأسباب و الأشغال و عرف غایة المقصود منها فلا یخوض فی شغل و حرفة و عمل إلا و هو عالم بمقصوده و عالم بحظه و نصیبه منه و أن غایة مقصوده تعهد بدنه بالقوة و الکسوة حتی لا یهلک و ذلک أن سلک فیه سبیل التقلیل اندفعت الأشغال و فرغ القلب و غلب علیه ذکر الآخرة و انصرفت الهمة إلی الاستعداد له و إن تعدی به قدر الضرورة کثرت الأشغال و تداعی البعض إلی البعض و تسلسل إلی غیر نهایة فتشعب به الهموم و من تشعب به الهموم فی أودیة الدنیا فلا یبال الله فی أی واد أهلکه.
فهذا شأن المنهمکین فی أشغال الدنیا و تنبه لذلک طائفة فأعرضوا عن الدنیا فحسدهم الشیطان، فلم یترکهم و أضلهم فی الأعراض أیضا حتی انقسموا إلی طوائف فظنت طائفة أن الدنیا دار بلاء و محنة و أن الآخرة دار سعادة لکل من وصل إلیها سواء تعبد فی الدنیا أو لم یتعبد فرأوا أن الصواب فی أن یقتلوا أنفسهم للخلاص من محنة الدنیا و إلیه ذهب طوائف من عباد الهند فهم یتهجمون علی النار و یقتلون أنفسهم بالإحراق و یظنون أن ذلک خلاص منهم من سجن الدنیا.
و ظنت طائفة أخری أن القتل لا یخلص بل لا بد أولا من إماتة الصفات البشریة و قلعها عن النفس بالکلیة و أن السعادة فی قطع الشهوة و الغضب ثم أقبلوا علی المجاهدة فشدوا علی أنفسهم حتی هلک بعضهم بشدة الریاضة و بعضهم فسد
عقله و جن و بعضهم مرض و انسدت علیه طرق العبادة.
و بعضهم عجز عن قمع الصفات بالکلیة فظن أن ما کلفه الشرع محال و أن الشرع تلبیس لا أصل له فوقع فی الإلحاد و الزندقة و ظهر لبعضهم أن هذا التعب کله لله و أن الله مستغن عن عبادة العباد لا ینقصه عصیان عاص و لا یزیده عبادة عابد فعادوا إلی الشهوات و سلکوا مسلک الإباحة فطووا بساط الشرع و الأحکام و زعموا أن ذلک من صفاء توحیدهم حیث اعتقدوا أن الله مستغن عن عبادة العباد.
و ظن طائفة أخری أن المقصود من العبادات المجاهدة حتی یصل العبد بها إلی معرفة الله تعالی فإذا حصلت المعرفة فقد وصل و بعد الوصال یستغنی عن الوسیلة و الحیلة فترکوا السعی و العبادة و زعموا أنه ارتفع محلهم فی معرفة الله سبحانه عن أن یمتحنوا بالتکالیف و إنما التکلیف علی عوام الخلق.
و وراء هذا مذاهب باطلة و ضلالة هائلة و خیالات فاسدة یطول إحصاؤها إلی أن یبلغ نیفا و سبعین فرقة و إنما الناجی منها فرقة واحدة و هی السالکة ما کان علیها رسول الله صلی الله علیه و آله و أصحابه و هو أن لا یترکوا الدنیا بالکلیة و لا یقمع فی الشهوات بالکلیة.
أما الدنیا فیأخذ منها قدر الزاد و أما الشهوات فیقمع منها ما یخرج عن طاعة الشرع و العقل فلا یتبع کل شهوة و لا یترک کل شهوة بل یتبع العدل و لا یترک کل شیء من الدنیا و لا یطلب کل شیء من الدنیا بل یعلم مقصود کل ما خلق من الدنیا و یحفظه علی حد مقصوده فیأخذ من القوت ما یقوی به البدن علی العبادة و من المسکن ما یحفظ به من اللصوص و الحر و البرد و من الکسوة کذلک حتی إذا فرغ القلب من شغل البدن أقبل علی الله بکنه همه و اشتغل بالذکر و الفکر طول العمر و بقی ملازما لسیاسة الشهوات و مراقبا لها حتی لا تجاوز حدود الورع و التقوی و لا یعلم تفصیل ذلک إلا بالاقتداء بالفرقة الناجیة الذین صحت عقائدهم و اتبعوا الرسول و أئمة الهدی صلوات الله علیهم فی أقوالهم و أفعالهم فإنهم ما کانوا
یأخذون الدنیا للدنیا بل للدین و ما کانوا یترهبون و یهجرون الدنیا بالکلیة و ما کان لهم فی الأمور تفریط و لا إفراط بل کانوا بین ذلک قواما و ذلک هو العدل و الوسط بین الطرفین و هو أحب الأمور إلی الله تعالی وَ اللَّهُ الْمُسْتَعانُ.
**[ترجمه]علت «لا یغنی» این است که آنچه مقتضای حرص و آرزوی اوست، در دنیا برایش فراهم نمی‌شود و نمیتواند از آفات و مصائب دنیا دوری بجوید؛ پس در نتیجه او در دنیا دائما در اندوه ما فات است و در حزن آنچه حاصل نشده؛ پس وقتی از دست رفت، او در اندوه‌ها و حسرت‌های جدایی از دنیاست و چیز نافعی از دنیا را پیش نفرستاده؛ پس اندوه او تا ابد از بین نمی‌رود. و فرق بین آرزو و امید در این است که متعلق آرزو، عمر و بقای در دنیاست و متعلق امید، ما سوای عمر و بقاست یا تفاوت در این است که متعلق آرزو دیر حاصل می‌شود، ولی متعلق امید نزدیک است که فرا برسد و معلوم است که محبّ دنیا و طالب آن نسبت به دنیا آرزویی دارد که طمعی در حصول آن نیست ولی به خاطر شدت حرصش آن را می‌طلبد و آرزو و رجاء انتفاع از آن را دارد؛ پس اجل بین او و آن آرزوها حائل می‌شود یا امید به آخرت و جمع آن با دنیا را دارد با این که تلاشی برای تحصیل آخرت ندارد و همت خود را بر تحصیل دنیا مصروف می‌دارد و چه خوب گفته شده:
ای کسی که با تلاش طلب رزق می‌کنی! رنج خود را کم نما که روزی تقسیم شده است بر آنچه آن را درک نخواهی کرد، حریص مباش که حریص از رسیدن به آرزوها محروم است
تتمّه‌ای مهم: برخی محققین گفته‌اند: بدان که مادامی که دنیای ناپسند را نشناسی که چیست، و چه چیزی سزاوار است که مورد اجتناب قرار گیرد و یا مورد اجتناب قرار نگیرد، شناخت مذمت دنیا تو را کفایت نمی‌کند؛ پس ناچار باید دنیای مذموم را که مأمور شده‌ای از آن اجتناب کنی برای تو تبیین کنیم که چیست؛ زیرا دنیا دشمنی است که راهزن راه خداست. پس می‌گوییم:
دنیا و آخرت تو عبارت‌اند از دو حالت از احوال قلب تو که آن حالت نزدیک دنیا نامیده می‌شود و عبارت است از هر چیزی که قبل از مرگ است و حالت غیر فوری و متأخر که آخرت نامیده می‌شود و عبارت است از عالم بعد از مرگ؛ پس هر آنچه را تو در آن در حال عاجل و قبل از وفات، حظ و بهره و غرض و نصیب و شهوت و لذت داری در حق تو دنیای توست؛ الا این که هر آنچه را که تو به آن میل داری و در آن نصیب و بهره داشته‌ای، مذموم نیست، بلکه به سه قسم تقسیم می‌شود:
اول: آنچه در دنیا همراه توست و ثمره آن بعد از مرگ با تو می‌ماند و آن دو چیز است: مجرد علم و عمل. و مراد من از علم، علم به خدا و صفات و افعال او و ملائک و کتب و رسولان و ملکوت زمین و آسمان و علم به شریعت پیامبرش می‌باشد و مرادم از عمل عبادت با اخلاص برای ذات خداست و گاهی می‌شود که عالم به علم خود مأنوس می‌گردد، به گونه‌ای که علم لذیذترین چیزها برای او می‌گردد؛ پس خواب و نکاح و نوشیدن و خوردن را رها می‌کند و به لذت علم روی می‌آورد؛ زیرا علم نزد او از تمام اینها لذت بخش‌تر است. این شخص به بهره‌ای زودرس از دنیا رسیده، ولی وقتی ما سخن از دنیای مذموم می‌گوییم، این امر را اساساً از دنیا نمی‌دانیم؛ بلکه می‌گوییم چنین لذتی اخروی است و همچنین شخص عابد به عبادت خدا انس می‌گیرد و از آن لذت می‌برد، به گونه‌ای که اگر او را از عبادت منع کنی این از بزرگ‌ترین عقوبات بر اوست و این مورد نیز از قبیل دنیای مذموم نیست .
دوم: چیزی که در مقابل قسم اول است و در طرف دورتری از آن واقع می‌شود و عبارت است از هر چیزی که در آن بهره عاجل است و أساساً در آخرت ثمری ندارد؛ مانند لذت بردن از گناهان و استفاده از تنعماتی که مباح بوده ولی از قدر ضرورت و احتیاج بیشترند و داخل در رفاهیّات و کارهای احمقانه هستند؛ مانند تنعم از اموال هنگفت طلا و نقره و اسب‌های ممتاز و چهارپایان و زراعت و غلامان و کنیزان و مرکب‌ها و گله‌ها و قصرها و خانه‌های مرتفع و البسه فاخر و غذاهای لذیذ. پس حظّ بنده از همه اینها همان دنیای مذموم است و در اموری که فضول و زیادی شمرده می‌شود و نیز در خصوص محل احتیاج به آنان بحثی طلانی وجود دارد.
سوم: آنچه متوسط بین دو طرف است و عبارت است از هر حظّ و بهره عاجلی که بر اعمال اخروی یاری‌گر است، مانند غذایی در حد سیری و یک پیراهن غییر لطیف و هر آنچه از آن چاره‌ای نیست برای بقا و صحت که به کمک آن به علم و عمل برسد و این قسم، مانند قسم اول است و از قبیل دنیازدگی محسوب نمی‌شود؛ زیرا یاری دهنده انسان بر علم و عمل است و وسیله‌ای به سوی آن دو می‌باشد؛ پس هر چه عبد به قصد استعانت بر علم و عمل به آن دو بپردازد، به سبب آن در پی رسیدن به دنیا نیست و به این سبب از دنیازدگان محسوب نمی‌شود و اگر انگیزه او فقط بهره عاجل باشد و نه استعانت از آن برای تقوای الهی، ملحق به قسم دوم می‌شود و از قبیل دنیای مذموم است.
و در هنگامه وفات، همراه با بنده جز سه چیز باقی نمی‌ماند: صفای دل و انس او به ذکر خدا و محبتی که به خدا دارد و صفای دل حاصل نمی‌شود مگر با خودداری از شهوات دنیا و انس به خدا حاصل نمی‌شود مگر با کثرت یاد خدا و دوستی خدا نیز جز با معرفت حاصل نمی‌شود و معرفت نیز جز با دوام تفکر به دست نمی‌آید.
پس این سه امر، عوامل نجات و سعادت پس از مرگ هستند و همان باقیات الصالحات هستند؛ اما طهارت دل از شهوات دنیا از امور نجات بخش است به این سبب که سپری بین عبد و عذاب خدا می‌گردد و اما انس و دوستی خدا از امور سعادت بخش هستند و عبد را به مقام لذت ملاقات با خدا و مشاهده می‌رسانند و پس از مرگ این سعادت شتاب می‌گیرد تا عبد وارد بهشت گردد و قبر او باغی از باغ‌های بهشت شود.
چگونه چنین سعادتی نداشته باشد در حالی که او فقط یک محبوب دارد، در حالی که موانع می‌خواهند او را از انس به دوام ذکر آن محبوب و آگاهی از جمال او باز دارند! پس موانع مرتفع میشوند و از زندان دنیا بیرون می‌رود و بین او محبوب او خلوتی حاصل می‌گردد و با شادی و ایمنی از موانع و ایمنی از فراق بر او وارد می‌شود و چگونه ممکن است محب دنیا در هنگامه مرگ عذاب نشود در حالی که محبوبی جز دنیا ندارد و دنیا به زور از او گرفته شده و بین او محبوبش فاصل افتاده و راه‌های چاره برای بازگشت به محبوبش دنیا بر او بسته گشته و مرگ به معنای نیستی نیست؛ بلکه به معنای جدایی از محبوب‌های دنیوی و وارد شدن بر خدای متعال است. بنابراین سالک راه آخرت کسی است که بر اسباب این صفات سه گانه که عبارت است از ذکر و فکر و عمل است مواظبت کند؛ همین سه امر او را از شهوات دنیا حفظ می‌کند و پناهندگی به آن را نزد عبد، مبغوض نموده و او را از دنیا جدا می‌کند و همه این سه امر جز با صحت بدن ممکن نیست و صحت بدن نیز جز با سیری و لباس و مسکن به دست نمی‌آید و هر یک از اینها نیز محتاج اسباب است.
پس آن مقداری از این سه امر (یعنی خوراک و پوشاک و مسکن) که گزیری از آن نیست، اگر عبد آن مقدار از دنیا را برای آخرت خود بگیرد، از دنیازدگان به شمار نیامده و دنیا در حق او مزرعه آخرت است و اگر از این سه به قصد متنعم شدن و بهره نفس خود برگیرد، از دنیازدگان محسوب گشته و از کسانی است که رغبت به حظوظ دنیوی دارند؛ جز این که رغبت در حظوظ دنیوی به دو قسم منقسم است: حظوظی که صاحب خود را در آخرت در معرض عذاب خدا قرار می‌دهد که «حرام» نامیده می‌شود و حظوظی که بین او و بین درجات بلند بهشتی حائل می‌شود و او را در معرض حسابرسی طولانی قرار می‌دهد و این قسم «حلال» نامیده می‌شود .
و شخص با بصیرت می‌داند که توقف طولانی در مواقف قیامت، به خاطر محاسبه اعمال نیز خود عذاب است و هر کس که در حسابرسی مورد مناقشه و سخت‌گیری قرار بگیرد، این نیز خود عذابی بر اوست و به همین سبب رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: حلال دنیا حساب و حرام آن عقاب دارد و نیز فرمود: حلال دنیا نیز عذاب است، فقط عذاب آن از عذاب حرام سبک‌تر است؛ بلکه اگر حساب و کتابی هم در کار نبود هر آینه درجات بلند بهشتی که از انسان فوت می‌شود و حسرت‌هایی که بر قلب انسان به خاطر از دست دادن آن درجات با حظوظی اندک و پست که بقایی ندارد، وارد می‌شود نیز خود عذاب دیگری است. پس دنیا کم و زیاد و حلال و حرام آن ملعون است، مگر آن مقدار که یاری بر تقوای الهی کند که البته آن مقدار از دنیا محسوب نمی‌شود.
و هر کس که شناخت او قوی‌تر و مستحکم‌تر باشد، ترس او از نعمت‌های دنیا شدیدتر است و به همین خاطر خدای تعالی دنیا را از پیامبر ما صلی الله علیه و آله دور فرمود؛ آن حضرت روزهایی را گرسنه بود و از شدت گرسنگی سنگ بر شکم می‌بست و به همین خاطر بود که خدا بلا و رنج‌ها را بر انبیا و اولیای خود و سپس بر برتران از امم به ترتیب برتری مسلط فرمود و تمام این رنج‌ها به خاطر نظر رحمت و امتنان بر آنان بود تا بهره‌شان از آخرت بیشتر گردد، مانند این که پدر دلسوز فرزند خود را از میوه‌های لذیذ منع می‌کند و درد رگ‌زنی و حجامت را بر او هموار می‌سازد به خاطر دلسوزی و محبتی که به فرزند خود دارد، نه این که از سر بخل به او خوراک لذیذ ندهد و دانستی که هر آن چیزی که برای خدا نباشد متعلق به دنیاست و هر آن چه برای خداست، از متعلقات دنیا نیست.
پس اگر بگویی: آنچه برای خداست چیست؟ من در پاسخ می‌گویم: اشیا بر سه قسم هستند: یک قسم از اشیا هستند که تصور نمی‌شود که برای خدا باشند که از آنها تعبیر به «معاصی» و «محرمات» می‌شود و انواع بهره گیری از نعمت‌های مباح که این قسم دنیای محض و مذموم است که از لحاظ صورت ظاهری و معنوی واقعاً دنیاست .
یک قسم از اشیا هستند که صورت ظاهر آنها برای خداست و ممکن است برای غیر خدا نیز قرار داده شود که خود سه قسم دارد: فکر و ذکر و خودداری از شهوات. پس این سه قسم اگر مخفیانه انجام شود و بر آن انگیزه‌ای جز امر خدا و روز قیامت نباشد، برای خداست و از دنیا محسوب نمی‌شود؛ و اگر غرض از این سه خدایی نبوده و طلب علم به خاطر شرافت و طلب جا افتادن بین قلوب مردم به سبب اظهار معرفت باشد یا غرض از ترک شهوت حفظ مال یا تعصب بر تندرستی یا مشهور شدن به زاهد بودن باشد، این از قبیل دنیازدگی معنایی است، اگر چه صورت ظاهری عمل نشان می‌دهد که برای خداست.
و یک قسم از اشیا نیز وجود دارد که برای حظّ و بهره نفس است و می‌تواند معنا و باطن آن را برای خدا قرار دهد؛ مانند خوردن و آمیزش؛ و هر عملی که به بقای انسان و بقای فرزندان او مرتبط نیست، اگر مقصود از آن حظّ نفس باشد از قبیل دنیاست و اگر مقصود از آن استعانت بر تقوای الهی باشد، از حیث معنا و باطن برای خداست، اگر چه صورت ظاهری آن دنیایی باشد. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: کسی که حلال دنیا را طلب کند در حالی که قصد او مال اندوزی فراوان و تفاخر بر مردم باشد، خدا را ملاقات می‌کند در حالی که خدا بر او غضبناک است و کسی که به خاطر حیای از درخواست و حفظ آبروی خود دنیا را طلب کند، روز قیامت می‌آید در حالی که صورت او مانند قرص کامل ماه می‌درخشد.
خوب بنگر که چگونه امر با تفاوت قصد و نیت متفاوت می‌شود؛ پس دنیا حظّ و بهره عاجل نفس توست که برای امر آخرت احتیاجی به آن دنیا نداری و از این به «هوی» تعبیر می‌شود و آیه «وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوی فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْوی.» - . نازعات / 40 - 41 - {و
نفس را از هوا بازدارد، قطعاً بهشت جایگاه اوست!}و بدان که پنج چیز است که محل جمع شدن هوای نفس است و عبارت است از آنچه خدای متعال در این آیه بیان فرموده؛ «أَنَّمَا الْحَیاةُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زینَةٌ وَ تَفاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ.» - . حدید / 20 - {زندگی
دنیا تنها بازی و سرگرمی و تجمّل پرستی و فخرفروشی در میان شما و افزون طلبی در اموال و فرزندان است،} و اشیای عینی و خارجی که این امور از آن به دست می‌آید هفت چیز است که این آیه آنها را جمع کرده: «زُیِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ الْبَنینَ وَ الْقَناطیرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الْخَیْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَ الْأَنْعامِ وَ الْحَرْثِ ذلِکَ مَتاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ اللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ.» - . آل عمران / 14 - {محبّت
امور مادی، از زنان و فرزندان و اموال هنگفت از طلا و نقره و اسب‌های ممتاز و چهارپایان و زراعت، در نظر مردم جلوه داده شده است؛ (تا در پرتو آن، آزمایش و تربیت شوند؛ ولی) اینها (در صورتی که هدف نهایی آدمی را تشکیل دهند،) سرمایه زندگی پست (مادی) است؛ و سرانجام نیک (و زندگیِ والا و جاویدان)، نزد خداست.}. پس دانستی که هر آنچه برای خداست از دنیا محسوب نیست و به مقدار ضرورت از خوراک و به مقدار ضرورت از مسکن و پوشاک، برای خداست و مشروط است که ذات خدا از این امور قصد گردد و بیش از این مقدار تنعم است و برای غیر خداست. و بین تنعم و مقدار ضرورت درجه‌ای است که از آن به حاجت تعبیر می‌شود و درجه حاجت دو طرف و یک حد وسط دارد: یک طرف از آن به حد ضرورت نزدیک می‌شود که البته این مقدار ضرری ندارد؛ زیرا اکتفا به مقدار ضرورت ممکن نیست و یک طرف از آن به جوار تنعم نزدیک می‌شود و سزاوار است که از آن پرهیز شود و بین این دو طرف حدود وسطی است که متشابه است و هر کس در اطراف غرق گاه معصیت خدا دور بزند نزدیک است که در آن بیفتد و دوراندیشی- هر چه بیشتر ممکن باشد- در ترسیدن و تقوای از نزدیک شدن به حد ضرورت، تأسّی به انبیا و اولیاست.
سپس این فاضل فرموده: بدان که دنیا عبارت است از اشیای موجود و این که انسان نیز در آن حظّ و بهره‌ای دارد و این که در اصلاح آن اشیا و اعیان برای او مشغولیت است؛ پس اینها سه چیز هستند که گمان می‌رود دنیا عبارت از تک تک آنهاست، اما چنین نیست؛ اما اشیای موجود در دنیا که دنیا عبارت از آن است، زمین و هر آن چیزی است که بر زمین قرار دارد و خدای تعالی می‌فرماید: «إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَی الْأَرْضِ زینَةً لَها لِنَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً.» - . کهف / 7 - {ما
آنچه را روی زمین است زینت آن قرار دادیم، تا آنها را بیازماییم که کدامینشان بهتر عمل می‌کنند! } پس زمین بستر آدمی زاد و گهواره و مسکن و محل استقرار اوست و آنچه بر روی زمین است برای آدمی زاد است که همان پوشاک و خوراک و نوشیدنی و ازدواج است.
و آنچه بر روی سطح زمین است، سه قسم است: معادن و گیاهان و حیوان؛ اما معادن را آدمی برای وسائل و ظروف می‌خواهد مانند معدن مس و سرب یا برای ضرب سکه‌های نقدی مثل طلا و نقره و برای مقاصد دیگر استفاده می‌شود. اما گیاهان را آدمی برای علوفه دام و داروسازی می‌خواهد؛ اما حیوان به دو قسم انسان و چارپایان تقسیم می‌شود؛ اما گوشت چارپایان را انسان برای خوراک و پشت آنان را برای سواری و زینت می‌طلبد؛ اما ابدان انسانها را آدمیان برای خدمت گزاری و تسلط در اختیار می‌گیرند مانند غلامان یا برای بهره برداری از آنان مانند کنیزان و زنان و قلوب انسانها را می‌طلبند برای این که در آن تعظیم و اکرام را بکارند که آن را جاه می‌نامند؛ زیرا معنای جاه عبارت است از مالک شدن قلوب آدمیان.
پس اینها اشیایی دنیایی هستند؛ فقط این چیزها همراه با عبد دو وابستگی هم دارند: علاقه‌ای که در دل عبد نسبت به آنهاست که همان دوستی و بهره برداری از آن و تمایل دل او به سمت آنان است تا جایی که دل آدمی نسبت به اینها مثل بنده و یا مثل شخص محبی می‌شود که نسبت به امور دنیوی گستاخ است و در این علاقه داخل است تمام صفات قلبی که متعلق به دنیاست، مانند تکبر و کینه و حسد و ریاء و سُمعه و سوء ظن و سازش و حب مدح گویی و حب زیاده طلبی و فخر فروشی. پس اینها دنیای پنهان و باطن هستند؛ اما دنیای ظاهری همان اعیان و اشیایی هستند که ذکر کردیم. علاقه دوم در کنار علاقه اول که علاقه قلبی بود، علاقه جسمی است که عبارت است از اشتغال انسان به اصلاح این اعیان و اشیا تا بهره برداری او و غیر او اصلاح شود که این اشتغال همان صنعتها و حرفه هاست که خلائق به آن مشغول هستند و مردم خود را و مال و تغییرات خود را به خاطر این دو علاقه فراموش کرده اند؛ علاقه قلب به محبت و علاقه جسم به اشتغال و اگر انسان پروردگار خود و نفس خود و حکمت این دنیا و راز آن را می‌شناخت، می‌فهمید این اعیان و اشیایی که دنیا نام نهادیم، جز برای علوفه چهارپا خلق نشده تا با آن به سمت خدای متعال سیر کند و مرادم از چهارپا بدن است که بقای آن نیست مگر به خوراک و پوشاک و مسکن، چنانچه بقای شتر در راه حج نیست مگر به علوفه و آب و پوشش بر پشت خود.
و مثل عبد در فراموشی خود و مقصدش مثال آن حاجی است که در منزلگاه‌های میان راه می‌ایستد و پیوسته به مرکب خود علوفه می‌دهد و به آن رسیدگی می‌کند و آن را نظافت می‌کند و البسه رنگارنگ بر تن آن می‌پوشاند و انواع گیاهان را برای خوردن او مهیا می‌کند و آب را با یخ برای او خنک می‌کند تا این که کاروان را از دست می‌دهد و حاجی و شترش از حج خود و رفتن کاروان و ماندن در بیابانی که شکار درندگان میشوند غافل هستند. اما حاجی با بصیرت در حدی امور شترش برایش اهمّیّت دارد که شتر را قادر بر حرکت نماید؛ پس به آن رسیدگی می‌کند در حالی که دلش متوجه کعبه و حج است و به مقدار ضرورت به شتر خود التفات دارد؛ همچنین است کسی که نسبت به سفر آخرتش بیناست که جز به قدر ضرورت به رسیدگی به جسم خود نمی‌پردازد، چنان که جز به میزان ضرورت به بیت الخلأ نمی‌رود و فرقی بین غذا داخل بدن نمودن و غذا را از شکم خارج کردن نیست؛ و بیشترین چیزی که مردم را از یاد خدا باز می‌دارد، بدن است؛ زیرا خوراک ضروری است ولی امر پوشاک و مسکن آسان‌تر است و اگر مردم سبب احتیاج به این امور را بدانند و بر آن اکتفا کنند، مشغولیتهای دنیا آنان را فرا نمی‌گیرد و علت این که آنان را فرا گرفته، جهالت ایشان به دنیا و حکمتها و حظوظشان از دنیاست؛ ولی جهالت می‌ورزند و غفلت می‌کنند و مشغولیتهای دنیا پی در پی بر آنان وارد می‌شود و برخی از آنها به برخی دیگر متصل می‌شود و به بی نهایتی نامحدود دعوتشان می‌کند؛ پس در کثرت مشاغل سرگردان شده و مقصود از دنیا را فراموش می‌کنند .
اما بیان مفصل مشغولیتهای دنیا و کیفیت حدوث احتیاج به آنها و منجر شدن برخی به برخی دیگر بسیار طول می‌کشد و از مقصود کتاب ما خارج است.
و وقتی در اینها تأمل کنی، علم پیدا می‌کنی که انسان به خاطر اضطرار به خوراک و مسکن و پوشاک به پنج صنعت محتاج است که عبارت است از: کشاورزی برای گیاه به دست آوردن؛ گله داری برای حفظ حیوانات و تولید نسل آنها؛ اکتساب برای به دست آوردن آنچه خدا آفریده از قبیل شکار یا معدن یا گیاه یا هیزم؛ بافندگی برای پوشاک و بنّائی برای مسکن؛ سپس به سبب این امور به تجارت و آهنگری و دباغی یعنی اصلاح پوست حیوانات و اجزای آن احتیاج حاصل می‌شود؛ و برای بقای نوع انسانی به نکاح و سپس حفظ فرزند و تربیت او نیاز است و برای اجتماع نوع آدمی به قریه‌ای نیاز است که در آن اجتماع کنند و سپس به قاضی و حاکم نیاز است که از او طلب فصل خصومت کنند و به سپاهی نیاز است که آنان را از دشمنان حراست نماید و به خراجی نیاز است که سپاه با آن یاری گردد و به کارگزاران و خزانه دارانی احتیاج است و به پادشاهی که امور مردم را تدبیر کند و به فرمان روایی که مورد اطاعت باشد و هر طائفه‌ای از مردم رهبری داشته باشد؛ پس ببین که چگونه امر احتیاج به خوراک و مسکن و پوشاک آغاز شده است و به کجا منتهی می‌شود.
امور دنیا این چنین است که بابی از آن گشوده نمی‌شود مگر این که به سبب آن ده باب دیگر گشوده می‌گردد و به همین ترتیب تا مقداری غیر قابل شمارش ادامه می‌یابد و گویی دنیا دوزخی است که عمق آن بی نهایت است و کسی که در پرتگاهی از آن سقوط کند، از آن به پرتگاه دیگر سقوط می‌کند و پیوسته امر چنین خواهد بود.
این سرگذشت حرفه‌ها و صنعتهاست و متفرع بر آن دکانها و سراها برای صاحبان حِرَف و تاجران و جماعتی که تجارت می‌کنند و کالا‌ها را از شهری به شهر دیگر می‌برند و کرایه حمل و اجاره بر آن متفرع می‌گردد؛ سپس در اثر خرید و فروش‌ها و اجارات و امثال آن احتیاج به وجه نقد پیدا می‌شود تا معامله با آن صورت بپذیرد؛ پس سکه‌های طلایی و نقره‌ای و مسی تولید می‌شود و احتیاج به ضرب سکه و نقش بر آن و اندازه گیری آن پیدا می‌شود و احتیاج به ضراب خانه و صراف خانه پیدا می‌شود.
اینها مشاغل مردم هستند و اسباب معیشت ایشان و تصدی هر یک از این مشاغل ممکن نیست مگر به سبب نوعی تعلم و رنج که در ابتدای امر رخ می‌دهد و برخی از مردم در کودکی از یادگیری غفلت ورزیده و به شغلی مشغول نمی‌شوند یا مانعی آنان را از اشتغال باز می‌دارد و عاجز می‌مانند و محتاج میشوند که از حاصل تلاش دیگران بخورند و در نتیجه دو حرفه پست ایجاد می‌شود که یکی دزدی است و دیگری گدایی کردن و دزدان انواع و اقسام دارند و حیله‌های متفاوتی در امر دزدی دارند و تکدی گری نیز اسباب مختلفی دارد: برخی با مسخره بازی و داستان گویی و تردستی و کارهای خنده دار تکدی گری می‌کنند و گاهی با خواند شعر با آهنگ یا غیر آن در مدح یا عشق بازی یا غیر آن یا دادن چیزهایی که شبیه عوض معامله است اما در واقع عوض نیست مانند فروختن تعویذ و طلسم و مانند کسانی که قرعه کشی می‌کنند و فال می‌گیرند و صاحبان علم زجر از ستاره شناسان و داخل در این قسم است واعظانی که بر سر منبر تکدی گری می‌کنند.
این مشاغل مردم و اعمال ایشان است که بدآن‌ها روی آورده و احتیاج به خوراک و پوشاک آنان را به انجام این کارها کشانده ولی در اثنای کار خودشان را فراموش نموده و مقصود و بازگشت گاه و عاقبت خود را به دست نسیان سپرده اند، در نتیجه گمراه شده و سرگردان گشته‌اند و به عقلهای ضعیفشان، بعد از آن که کدورت زحمت مشاغل دنیا آن را گرفت خیالات باطلی خطور می‌کند و مذاهب مختلفی پیدا می‌کنند و آرائشان بر وجوهی اختلاف پیدا می‌کند:
گروهی جهل و غفلت بر آنها چیره گشته و چشمهایشان بر عاقبت امرشان گشوده نمی‌شود و می‌گویند: مقصود این است که ما ایامی را در دنیا به سر ببریم؛ پس باید تلاش کنیم تا خوراکی به دست آورده و بخوریم تا بر کسب بیشتر قوت پیدا کنیم و سپس کسب کنیم تا بتوانیم بخوریم؛ پس این دسته می‌خورند تا اکتساب کنند و اکتساب می‌کنند تا بخورند؛ این مذهب ملوانان و صاحبان حرفه هاست و مذهب کسانی است که در دنیا متنعم نبوده و قدمی نیز در راه دین ندارند؛ گروه دیگری پنداشته‌اند که متوجه امر شدهاند و مقصود را دریافته‌اند که هدف شقاوت مندی انسان و تنعم صرف در دار دنیا نیست؛ بلک ه سعدت در این است که انسان به قدر حاجت خود از شهوات دنیا که شهوت شکم و فرج است بگیرد؛ این طائفه خود را فراموش نموده و همت خود را صرف پیروی از زنان و جمع غذاهای لذیذ نموده‌اند و مانند چهارپایان غذا می‌خورند و می‌پندارند وقتی به طعام و نکاح رسیدند، نهایت سعادت مندی را درک کرده‌اند و این امور آنان را از خدا و روز قیامت غافل می‌سازد.
و گروهی گمان می‌کنند که سعادت در زیادی مال است و در بی نیاز شدن به سبب گردآوری گنجها؛ لذا شب و روز خود را در جمع مال به بیداری می‌گذرانند و شب و روز رنج سفر را به جان می‌خرند و به اعمال دشوار مشغول میشوند و کسب می‌کنند و جمع می‌کنند ولی از حرص و بخلی که بر مال دارند که مبادا کم شود، جز به مقدار ضرورت نمی‌خورند! این موجب لذت بردن آنهاست و روش آنان بر همین منوال است تا مرگ به سراغشان بیاید و اموال را به زیر زمین مخفی بگذارند یا کسی از سر شهوت و لذت بر آن اموال دست پیدا کند و بخورد؛ پس در نتیجه رنج و وبال آن برای جمع کننده است و لذت و حساب آن بر خورنده آن است؛ سپس حقیقت این است که جمع کنندگان اموال به امثال و اشباه خود نگاه می‌کنند که اموالشان را دیگران می‌خورند ولی عبرت نمی‌گیرند.
و گروهی می‌پندارند که سعدت در نام نیک بین مردم داشتن است و این که زبان مردم به مدح آنان باز باشد و به زیبایی و مردانگی مدح شوند؛ این دسته در کسب معیشت به رنج می‌افتند و بر خود در خوراک و نوشیدنی سخت می‌گیرند و تمام اموالشان را در خرید البسه نیکو و مرکب‌های نفیس خرج می‌کنند و درب خانه هایشان و هر آنچه را که چشم مردم بر آن می‌افتد، تزیین می‌کنند تا در حقشان بگویند که فلان کس غنیّ است و ثروت دارد و می‌پندارند که این همان سعادت است؛ پس همت آنان شب و روز در جلب نگاه مردم است؛
و گروهی دیگر می‌پندارند که سعادت در وجاهت و کرامت بین مردم است و این که مردم با تواضع، مطیع ایشان شوند و بزرگشان بدارند؛ پس همت خود را صرف کشیدن مردم به اطاعت خود به سبب طلب ولایت و سرپرستی و قلاده کارهای شاهانه به گردن مردم افکندن می‌کنند تا با این کار امرشان بر گروهی از مردم نفوذ پیدا کند و خیال می‌کنند وقتی ولایتشان بر مردم وسعت پیدا کند و رعیتشان مطیع آنان شوند، به سعادت بزرگی دست یافته‌اند و این سعادت غایت امر است و این غالب‌ترین شهوات است که بر دل‌های مردم غفلت زده وجود دارد؛ حبّ تواضع مردم نسبت به ایشان، این قوم را مشغول داشته و از تواضع برای خدا و عبادت او و تفکر در آخرت و امر معادشان باز داشته است.
غیر از این گروه‌ها، طوائف دیگری نیز هستند که تعدادشان به هفتاد و چند فرقه می‌رسد که همگی گمراه شده و از راه راست مردم را گمراه می‌کنند و فقط احتیاج به خوراک و پوشاک و مسکن مردم را به این امور می‌کشاند و در نتیجه هدف اصلی که این امور سه گانه برای آن مورد اراده مردم واقع می‌شود (یعنی استعانت بر تقوای الهی) را فراموش می‌کنند و مقدار مکفی از آن را نیز فراموش می‌کنند و اسباب اولیه این امور، آنان را به اسباب آخر آن می‌کشاند و آنان را به سمت جاهایی می‌کشاند که امکان ترقی از آن را ندارند.
پس کسی که وجه حاجت به این اسباب و مشاغل را بداند و غایت مقصود از آن را دریابد، وارد هیچ حرفه و شغل و عملی نمی‌گردد مگر این که به مقصود آن و حظّ و نصیبش از آن آگاه است و می‌داند که غایت مقصود از ورود در این حرفه‌ها رسیدگی به بدنش از باب خوراک و پوشاک است تا بدنش نابود نگردد و اگر روش تقلیل و مصرف کم را در پیش بگیرد، مشغله‌های او کم گردد و قلبش فراغ حاصل نماید و یاد آخرت بر او غلبه پیدا می‌کند و همت خود را صرف آمادگی برای آخرت خود می‌نماید و اگر از قدر ضرورت آن تعدّی نماید، مشغله‌اش زیاد می‌گردد و برخی امور و مشاغل به برخی دیگر دعوت می‌کند و تا بی نهایت ادامه پیدا می‌کند و اندوه او شاخه شاخه می‌گردد و کسی که اندوه‌های او در بیابان‌های دنیا شاخه شاخه گردد، دیگر مبالاتی ندارد که خدا او را در کدام وادی نابود گرداند؛
پس این شأن کسانی است که در مشاغل دنیا فرو رفته‌اند و گروهی متوجه این امر گشته و از دنیا رویگردان گشته‌اند و شیطان نیز بر آنان رشک برده و آنان را رها نمی‌سازد و آنان را نیز در امور فرعی گمراه می‌سازد تا به گروه‌هایی منقسم گردند: گروهی می‌پندارند که دنیا دار بلا و رنج و آخرت سرای سعادت است برای هر کسی که به آن برسد؛ خواه در دنیا متعبد باشد و یا اهل تعبد نباشد؛ چنین گروهی می‌بینند راه درست این است که برای خلاصی از رنج دنیا اقدام به خود کشی کنند و گروههای از بندگان هندی به این عقیده گرایش پیدا کرده‌اند و به سمت آتش هجوم می‌برند و خود سوزی می‌کنند و خود را می‌کشند و می‌پندارند این کار موجب خلاصی آنان از زندان دنیاست.
گروه دیگری می‌پندارند که خودکشی رهای بخش نیست؛ بلکه اولاً باید صفات بشری را میراند و آن را به طور کلی از نفس برید و سعادت در قطع شهوت و غضب است و این دسته روی به مجاهدت آورده و بر خود سخت می‌گیرند تا جایی که برخی از آنان در اثر شدت ریاضت می‌میرند و برخی عقلشان تباه شده و دیوانه میشوند و برخی بیمار میشوند و راه عبادت بر آنان بسته می‌گردد.
و برخی از آنان از ریشه کن کردن صفات به طور کلی عاجز می‌گردند و می‌پندارند آنچه شارع به آن تکلیف فرموده، محال است و شریعت فریب کاری بوده و اساسی ندارد و در نتیجه ملحد و زندیق میشوند و برخی از آنان می‌پندارند که تمام این رنج برای خداست و خدا هم که از عبادت بندگان بی نیاز است و عصیان عاصین چیزی از او کم نمی‌کند و عبادت عبّاد نیز چیزی بر او نمی‌افزاید؛ پس به سمت شهوات بر می‌گردند و مسلک اباحی گری را می‌پیمایند و بساط شرع و احکام شریعت را می‌پیچند و می‌پندارند این نتیجه توحید خالصانه ایست که دارند؛ توحیدی که معتقد شدهاند که خداوند از عبادت بندگانش بی نیاز گشته است. گروه دیگری پنداشته‌اند که مقصود از عبادات مجاهده است تا بنده با آن به معرفت خدای متعال برسد و وقتی معرفت حاصل شد، عبد، واصل شده و بعد از وصول، از وسیله و چاره بی نیاز است؛ در نتیجه تلاش و عبادت را رها نموده و گمان می‌کنند که جایگاه آنان در معرفت خدای متعال به حدی بالا رفته که نیازی ندارند که با تکالیف مورد امتحان قرار گیرند و تکلیف مخصوص عوام مردم است .
و غیر از این مذاهب، مذاهب باطل و گمراهی‌های وحشتناک و خیالات فاسدی وجود دارد که بر شمردن آنها به طول می‌انجامد که به هفتاد و چند فرقه می‌رسند که فقط یک فرقه از آنان اهل نجات هستند که همان کسانی هستند که آن راهی را می‌پیمایند که رسول خدا صلی الله علیه و آله و اصحابش می‌پیمودند و راه این است که به طور کلی ترک دنیا نمی‌کنند و به طور کلی در برابر شهوات نیز ذلیل نمی‌شوند.
اما از دنیا به قدر توشه بر می‌گیرند و از شهوات آنچه را که از طاعت شرع و عقل بیرونشان می‌کند، نابود می‌سازند؛ پس از هر شهوتی تبعیت نمی‌کنند و هر شهوتی را نیز ترک نمی‌کنند، بلکه اعتدال پیشه می‌کنند و همه چیز دنیا را ترک ننموده و همه چیز آن را هم خواهان نیستند؛ بلکه مقصود از هر چیزی را که در دنیا خلق شده، می‌دانند و آن را بر حد و حدود مقصودش حفظ می‌نمایند و از خوراک دنیا به مقداری بر می‌گیرند که بدن بر عبادت خداوند تقویت گردد و از مسکن به مقداری می‌گیرند که از دزدان و سرما و گرما محفوظ بمانند و از پوشاک نیز به همین ترتیب، تا وقتی دل از مشغولیت به بدن فارغ گردید، با تمام همتش به خدای متعال روی می‌آورد و تمام عمرش را مشغول ذکر و فکر می‌گردد و ملتزم به تدبیر شهوات و مراقب آنان می‌گردد تا از حدود ورع و تقوا تجاوز نکند و تفصیل این مطلب دانسته نمی‌شود مگر با اقتدا به فرقه ناجیه که عقائدشان صحیح است و تبعیت از رسول خدا و امامان هدایت صلوات الله علیهم در گفتار و کردارشان نموده اند؛ اینان دنیا را برای دنیا نگرفته‌اند بلکه دنیا را برای دین خدا گرفته‌اند و رهبانیت به خرج نداده و به طور کلی دنیا را ترک نمی‌کنند و در امور دنیا دچار تفریط و افراط نگشته بلکه میان این دو حد اعتدالی دارند و این مسلک همان مسلک اعتدال و وسط بین دو طرف است و محبوب‌ترین امور نزد خدای متعال هستند و از خدا یاری می‌خواهیم.
**[ترجمه]
«17»
کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْمُؤْمِنِ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فَقَالَ یَا جَابِرُ وَ اللَّهِ إِنِّی لَمَحْزُونٌ وَ إِنِّی لَمَشْغُولُ الْقَلْبِ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ وَ مَا شَغَلَکَ وَ مَا حَزَنَ قَلْبَکَ فَقَالَ یَا جَابِرُ إِنَّهُ مَنْ دَخَلَ قَلْبَهُ صَافِی خَالِصِ دِینِ اللَّهِ شُغِلَ قَلْبُهُ عَمَّا سِوَاهُ یَا جَابِرُ مَا الدُّنْیَا وَ مَا عَسَی أَنْ تَکُونَ الدُّنْیَا هَلْ هِیَ إِلَّا طَعَامٌ أَکَلْتَهُ أَوْ ثَوْبٌ لَبِسْتَهُ أَوِ امْرَأَةٌ أَصَبْتَهَا یَا جَابِرُ إِنَّ الْمُؤْمِنِینَ لَمْ یَطْمَئِنُّوا إِلَی الدُّنْیَا بِبَقَائِهِمْ فِیهَا وَ لَمْ یَأْمَنُوا قُدُومَهُمُ الْآخِرَةَ یَا جَابِرُ الْآخِرَةُ دَارُ قَرَارٍ وَ الدُّنْیَا دَارُ فَنَاءٍ وَ زَوَالٍ وَ لَکِنَّ أَهْلَ الدُّنْیَا أَهْلُ غَفْلَةٍ وَ کَأَنَّ الْمُؤْمِنِینَ هُمُ الْفُقَهَاءُ أَهْلُ فِکْرَةٍ وَ عِبْرَةٍ لَمْ یُصِمَّهُمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ مَا سَمِعُوا بِآذَانِهِمْ وَ لَمْ یُعْمِهِمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ مَا رَأَوْا مِنَ الزِّینَةِ فَفَازُوا بِثَوَابِ الْآخِرَةِ کَمَا فَازُوا بِذَلِکَ الْعِلْمِ وَ اعْلَمْ یَا جَابِرُ أَنَّ أَهْلَ التَّقْوَی أَیْسَرُ أَهْلِ الدُّنْیَا مَئُونَةً وَ أَکْثَرُهُمْ لَکَ مَعُونَةً تَذْکُرُ فَیُعِینُونَکَ وَ إِنْ نَسِیتَ ذَکَّرُوکَ قَوَّالُونَ بِأَمْرِ اللَّهِ قَوَّامُونَ عَلَی أَمْرِ اللَّهِ قَطَعُوا مَحَبَّتَهُمْ بِمَحَبَّةِ رَبِّهِمْ وَ وَحَشُوا الدُّنْیَا لِطَاعَةِ مَلِیکِهِمْ وَ نَظَرُوا إِلَی اللَّهِ تَعَالَی وَ إِلَی مَحَبَّتِهِ بِقُلُوبِهِمْ وَ عَلِمُوا أَنَّ ذَلِکَ هُوَ الْمَنْظُورُ إِلَیْهِ لِعَظِیمِ شَأْنِهِ فَأَنْزِلِ الدُّنْیَا کَمَنْزِلٍ نَزَلْتَهُ ثُمَّ ارْتَحَلْتَ عَنْهُ أَوْ کَمَالٍ وَجَدْتَهُ فِی مَنَامِکَ وَ اسْتَیْقَظْتَ وَ لَیْسَ مَعَکَ مِنْهُ شَیْ‌ءٌ إِنِّی إِنَّمَا ضَرَبْتُ لَکَ هَذَا مَثَلًا لِأَنَّهَا عِنْدَ أَهْلِ اللُّبِّ وَ الْعِلْمِ بِاللَّهِ کَفَیْ‌ءِ الظِّلَالِ یَا جَابِرُ فَاحْفَظْ مَا اسْتَرْعَاکَ اللَّهُ مِنْ دِینِهِ وَ حِکْمَتِهِ وَ لَا تَسْأَلَنَّ عَمَّا لَکَ عِنْدَهُ إِلَّا مَا لَهُ عِنْدَ نَفْسِکَ فَإِنْ تَکُنِ الدُّنْیَا عَلَی غَیْرِ مَا وَصَفْتُ لَکَ فَتَحَوَّلْ إِلَی دَارِ الْمُسْتَعْتَبِ فَلَعَمْرِی لَرُبَّ حَرِیصٍ عَلَی أَمْرٍ قَدْ شَقِیَ بِهِ حِینَ أَتَاهُ وَ لَرُبَّ کَارِهٍ
لِأَمْرٍ قَدْ سَعِدَ بِهِ حِینَ أَتَاهُ وَ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَی وَ لِیُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَمْحَقَ الْکافِرِینَ(1).
**[ترجمه]کافی: جابر می‌گوید: بر امام باقر علیه السلام وارد شدم. پس حضرت علیه السلام فرمود:ای جابر! به خدا سوگند که غمگینم و دلم مشغول است. گفتم: فدایت شوم چه چیز شما را مشغول ساخته و دل شما را غمگین نموده؟ فرمود:ای جابر! هر کس در دلش صافی خالص دین خدا وارد شود، از غیر او روگردان می‌شود.ای جابر! دنیا چیست؟ و امید داری که چه باشد؟ آیا آن غیر از خوراکی است که خوردی و لباسی است که پوشیدی و زنی است که بدان رسیدی؟ای جابر مومنین به ماندن در دنیا اطمینان نکردند و از ورود به آخرت ایمن نشدند.ای جابر! آخرت محل آرام گرفتن و دنیا محل نابودی است ولی مردم دنیا اهل غفلت‌اند و گویا این مومنان هستند که فقیه و اهل فکر و عبرت اند. آنچه به گوششان می‌رسد آنها را از یاد خدا کر نمی‌کند و آنچه از زینت دنیا ببینند آنها را از یاد خدا کور نکند. پس به پاداش آخرت بهرمند شدند کما اینکه از آن دانش بهره بردند. آگاه باش‌ای جابر! پرهیزگاران کم هزینه‌ترین مردم دنیا بوده و بیشترین کمک را آنان به تو می‌رسانند. تا یادآوری شان کنی به تو کمک می‌کنند و اگر فراموششان کنی تو را به یاد دارند. پرگفتارند به فرمان خدا و بر دستورات خداوند متعال پایدارند. به واسطه محبت خداوند دل از دیگران بریدند و برای اطاعت پروردگار از دنیا هراس دارند. و با دل‌های خود به سوی خداوند و محبتش رو آوردند و دانستند که خداست که باید به سبب بزرگی مقامش به او متوجه بود. دنیا را منزل کن مانند منزلی که در آن ساکن می‌شوی و سپس از آن کوچ می‌کنی. و یا مانند مالی که در خواب به دست می‌آوری و چون بیدار می‌شوی چیزی از آن همراه تو نیست. من برای تو این مثال را آوردم زیرا دنیا در نزد خردمندان و خداشناسان مانند سایه بعد از ظهر است.ای جابر! آنچه خداوند از دین و حکمتش به تو سپرده حفظ کن و از آنچه که برای تو در نزد اوست سوال نکن مگر آنچه برای او در نزد توست. پس اگر در نظرت دنیا برخلاف آنچه برایت وصف کردم باشد، پس به خانه‌ای برو که رضایت خدا در آن باشد. پس به جان خودم قسم بسا حریص بر کاری که به واسطه انجام همان کار بدبخت شد. و بسا کسی که کاری را خوش نداشت و به واسطه انجام همان کار سعادتمند گردید و این کلام خداوند متعال است که «وَ لِیُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَمْحَقَ الْکافِرِینَ» - . آل عمران / 141 - {و
تا خدا کسانی را که ایمان آورده‌اند خالص گرداند و کافران را [به تدریج] نابود سازد.} - . کافی 2 : 132 -
**[ترجمه]
بیان
قوله علیه السلام صافی خالص دین الله کأن إضافة الصافی إلی الخالص للبیان تأکیدا و یحتمل اللامیة أی المحبة الصافیة لله الحاصلة من خالص دینه و فی تحف العقول من دخل قلبه خالص حقیقة الإیمان(2)
و أکلته و أختاها علی صیغة الخطاب و یحتمل التکلم و الغرض أن هذه لذات قلیلة فانیة و لا یختارها العاقل علی النعم الجلیلة الباقیة.
لم یطمئنوا أی لم یلههم الأمل الطویل عن العمل و لم یأمنوا أی فی کل حین قدومهم الآخرة بالموت أو عذاب الآخرة أهل فکرة خبر مبتدأ محذوف استئنافا بیانیا و کذا قوله لم یصمهم استئناف بیانی للاستئناف ما سمعوا بآذانهم من وصف ملاذ الدنیا و زهراتها و حکومة أهلها و بسطة أیدیهم فیها و القصص الملهیة الباطلة.
و لم یعمهم عن ذکر الله الحاصل بالعبرة من أحوال الدنیا و فنائها ففازوا لترک الدنیا بثواب الآخرة کما فازوا بذلک العلم و هو العلم الیقینی بدناءة الدنیا و فنائها و رفعة الآخرة و بقائها و تمییز الخیر من الشر و الهدی من الضلالة و أهل الدنیا من أهل الآخرة و المحقین من المبطلین و من یجب اتباعه من أهل الآخرة و أئمة الحق و من یجب التبری عنه من أهل الدنیا و أصحابها و أئمة الضلالة فهذه هی الحکمة الحاصلة من الزهد فی الدنیا فلما فازوا بهذا العلم فازوا بنعیم الآخرة.
أیسر أهل الدنیا مئونة المئونة بالفتح القوت و الثقل و ذلک لأنهم یکتفون بقدر الکفایة بل الضرورة و المعونة مصدر بمعنی الإعانة تذکر أی حاجتک لهم فیعینونک فیها و إذا کنت متذکرا لما یوجب صلاح أمر دنیاک و آخرتک
أعانوک علی فعله و إن کنت ناسیا له ذکروک و أرشدوک إلیه ثم یعینونک مع الحاجة إلی الإعانة.
قوالون بأمر الله أی بما أمر الله به أو بکل أمر یرضی الله به موعظة و إرشادا و تذکیرا و أمرا بالمعروف و نهیا عن المنکر قوامون علی أمر الله بحفظ دین الله و شرائعه و أصول الدین و فروعه و بمنع أهل الباطل و أرباب البدع من التغییر و التحریف فی دین الله.
قطعوا محبتهم أی عن کل شیء أو عما لا یرضی الله بمحبة ربهم أی بسببها أو جعلوا محبتهم تابعین لمحبة الله و لا یحبون شیئا إلا لحب الله له کقوله تعالی وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ(1).
وحشوا الدنیا الوحشة ضد الأنس أی لم یستأنسوا بالدنیا لطاعة ملیکهم أی مالکهم و سیدهم أو ذی الملک و السلطنة علیهم إما لأمره بالزهد فی الدنیا أو لأن طاعة الله مطلقا و الإخلاص فیها لا تجتمع مع حب الدنیا نظروا إلی الله و إلی محبته بقلوبهم الظرف فی قوله بقلوبهم متعلق بنظروا أی لم ینظروا بعین قلوبهم إلا إلی الله أی رضاه أو معرفته و مراقبته و ذکره و عدم الالتفات إلی غیره و إلی محبته أی تحصیل حبهم لله أو حب الله لهم أو الأعم کما قال تعالی یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ(2)أو ما یحبه الله من الأخلاق و الأعمال و الأقوال.
و علموا أن ذلک أی المذکور و هو الله و محبته و الإشارة للتعظیم هو المنظور إلیه أی هو الذی ینبغی أن ینظر إلیه لا غیره لعظمة شأنه و حقارة ما سواه بالنسبة إلیه فأنزل الدنیا أی اجعلها عند نفسک کمنزل نزلته ثم ارتحلت عنه بل هذه الدنیا بالنسبة إلی الآخرة أقصر بالمراتب الغیر المتناهیة عن نسبة مدة نزول المنزل بالنسبة إلی مدة عمر الدنیا لأن الأولی نسبة المتناهی إلی غیر المتناهی و الثانیة نسبة المتناهی إلی المتناهی و الغرض العمدة من التشبیه أنها لم تخلق للتوطن بل للعبور
کما أن منازل المسافر إنما تبنی لذلک و قد قال بعض الشعراء فی هذا المعنی:
نزلنا هاهنا ثم ارتحلنا***کذا الدنیا نزول و ارتحال
أردنا أن نقیل بها و لکن***مقیل المرء فی الدنیا محال
و هذا مثل للمبتدین ثم ذکر مثلا کاملا للکاملین و هو أو کمال وجدته فی منامک إلی آخره فإن أکثر الناس فی الدنیا کالنائمین لغفلتهم عن الآخرة و عما یراد بهم فإذا ماتوا لم یجدوا معهم شیئا مما اکتسبوا فی الدنیا للدنیا کما قال أمیر المؤمنین علیه السلام الناس نیام فإذا ماتوا انتبهوا.
ثم ذکر علیه السلام تمثیلا ثالثا و هو أنها کفیئ الظلال فی سرعة الزوال و الظلال بالکسر جمع الظل و هو و الفی‌ء بمعنی واحد عند کثیر من الناس و قال ابن قتیبة الظل یکون غدوة و عشیة و الفی‌ء لا یکون إلا بعد الزوال لأنه ظل فاء عن جانب المغرب إلی جانب المشرق و الفی‌ء الرجوع و قال ابن السکیت الظل من الطلوع إلی الزوال و الفی‌ء من الزوال إلی المغرب و قال تغلب الظل للشجرة و غیرها للغداة و الفی‌ء للعشاء و قال رؤبة کلما کانت علیه الشمس فزالت عنه فهو ظل و فیء و ما لم تکن علیه الشمس فهو ظل و من هنا قیل الشمس تنسخ الظل و الفی‌ء ینسخ الشمس و المراد هنا بالفی‌ء إما المصدر أی کرجوع الظلال أی کما تظل فی ظل شجرة مثلا فتنتفع به ساعة فترجع عنک فتکون فی الشمس أو المراد بالفی‌ء الظل و بالظلال ما أظلک من شجر و جدار و نحوهما أو المراد بالظلال قطعات السحاب التی تواری الشمس قلیلا ثم تذهب و هذا أنسب قال فی القاموس الظل من کل شیء شخصه و من السحاب ما واری الشمس منه و الظلالة بالکسر السحابة تراها وحدها و تری ظلها علی الأرض و کسحاب ما أظلک و قال راعیته لاحظته محسنا إلیه و الأمر نظرت إلی م یصیر و أمره حفظه کرعاه و استرعاه إیاهم استحفظه انتهی و فی تحف العقول فاحفظ یا جابر ما أستودعک من دین الله و حکمته.
**[ترجمه]عبارت «صافی خالص دین الله» گویا اضافه صافی به خالص بیانیّه و برای تأکید باشد و ممکن است لامیّه باشد، یعنی محبت خالص به خدا از دین خالص او حاصل می‌شود و در تحف العقول دارد: «هر کس در دلش حقیقت خالص ایمان داخل گردد، الخ.» عبارت «أکلته» و دو خواهر آن یعنی لباسی که پوشیدی و زنی که گرفتی، بنا بر صیغه مخاطب هستند و احتمال دارد متکلم وحده باشند و غرض حضرت این است که این لذات کم و اندک هستند و عاقل این لذات کم را بر نعمت‌های بزرگ و باقی ترجیح نمی‌دهد.
«لم یطمئنّوا» یعنی آرزوی دراز آنان را از عمل باز نداشت و «لم یؤمنوا» یعنی در هر آن و لحظه‌ای از این که با مرگ یا عذاب اخرت به سرای آخرت وارد شوند، ایمن نبودند. «أهل فکرة» خبر برای مبتدای محذوف است و جمله استیناف بیانی دارد و همچنین عبارت «لم یصمهم» استیناف بیانی برای از سر گرفتن آن چیزی است که با گوش خود از وصف پناه بردن به دنیا و درخشندگی‌های آن و حکومت اهل آن و گشاده دستی ایشان در آن و داستان‌های لهوآور و باطل شنیدند.
عبارت «و لم یعمهم عن ذکر الله» یعنی آنچه با عبرت از احوال دنیا و فنای آن حاصل می‌شود آنان را کور نکرد، پس به خاطر ترک دنیا به سبب ثواب آخرت، رستگار شدند، چنانچه به آن علم نیز رستگار شدند که عبارت بود از علم یقینی به پستی دنیا و نابودی آن و بلندی آخرت و بقای آن و تشخیص خیر از شرّ و هدایت از ضلالت و تمیز اهل دنیا از اهل آخرت و اهل حق از اهل باطل و تمییز کسانی که تبعیت از آنان واجب است از قبیل اهل آخرت و ائمه حق از کسانی از اهل دنیا و اصحاب و امامان ضلالت که تبرّی از آنان واجب است. این، حکمت حاصل از زهد در دنیاست؛ وقتی به سبب این علم رستگار شدند، به نعمت‌های آخرت نیز رستگار گردیدند .
عبارت «أیسر أهل الدنیا مئونة» کلمه مئونة به فتح میم قوت و سنگینی را گویند و علت این است که اهل تقوا به میزان کفاف و بلکه ضرورت بسنده می‌کنند و «معونة» مصدر به معنای إعانت است. «تذکر» یعنی تو وقتی حاجت خود را ذکر می‌کنی، تو را در آن حاجت یاری می‌دهند و وقتی متذکر چیزی شوی که صلاح امر دنیاو آخرت تو در آن است، تو را بر انجام آن یاری می‌دهند و اگر آن را فراموش کنی، تو را به آن یادآوری و ارشاد می‌کنند و سپس با احتیاج تو به یاری، تو را یاری می‌کنند.
عبارت «قوّالون بأمر الله» یعنی آنچه را خدا امر کرده بگویند، می‌گویند یا هر امری را که خدا به آن رضایت دارد، از قبیل موعظه و ارشاد و تذکر و امر به معروف و نهی از منکر، می‌گویند. عبارت «قوّامون علی أمر الله» یعنی برای حفظ دین خدا و شرایع او و اصول و فروع دین و برای منع اهل باطل و بدعت گزاران از تغییر و تحریف در دین خدا قیام می‌کنند.
عبارت «قطعوا محبتهم» یعنی محبتشان را از هر چیزی بریدند یا محبت خود را از هر آن چیزی که خدا رضایت ندارد قطع نمودند. «بمحبة ربهم» یعنی به سبب محبت پروردگارشان یا این که محبت خود را تابع محبت خدا قرار دادند و چیزی را دوست نمی‌دارند مگر به خاطر محبت خدا نسبت به آن چیز، چنانچه خداوند فرموده: «وَ ما تَشاؤُنَ إِلاَّ أَنْ یَشاءَ اللَّه.» - . انسان / 30 - {و
شما اراده نمی‌کنید مگر اینکه خداوند اراده کند و بخواهد!}
در عبارت «وحشوا الدنیا» وحشت ضد انس است؛ یعنی به خاطر اطاعت از مالک و سرورشان یا صاحب ملک و سلطنتشان به دنیا انس پیدا نکردند؛ یا به خاطر امر او به زهد در دنیا یا به این خاطر که اطاعت مطلق از خدا و اخلاص در آن با حبّ دنیا جمع نمی‌شود. «نظروا الی الله و الی محبته بقلوبهم» ظرف در بقلوبهم متعلق است به «نظروا» یعنی با دیده دلشان جز به خدا نگاه نکردند یعنی به رضایت او یا معرفت او و مراقبت و ذکر و یاد او و به غیر او التفات پیدا نکردند. عبارت «و إلی محبته» یعنی تحصیل حبشان به خدا یا حب خدا نسبت به آنان یا اعم از هر دو مراد را با چشم دل نگریستند، چنانچه خدای متعال فرمود: «یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَه.» - . مائده / 54 - {خداوند
آنها را دوست دارد و آنان (نیز) او را دوست دارند} یا اخلاق و اعمال و اقوالی را که خداوند دوست دارد، با چشم دل به آن نگریستند.
عبارت «و علموا أن ذلک» مشار الیه ذلک یعنی آنچه ذکر شد که عبارت بود از خدا و محبت او و اسم اشاره برای تعظیم و بزرگداشت است. عبارت «هو المنظور الیه» یعنی این همان چیزی است که سزاوار است به آن نظر شود نه غیر آن؛ به سبب عظمت شأن آن و حقارت ما سوای آن نسبت به آن. «فأنزل الدنیا» یعنی دنیا را در پیش خود مثل منزلی تلقی کن که در آن نشسته‌ای و سپس از آن کوچ می‌کنی! بلکه این دنیا نسبت به آخرت به مراتب بی نهایتی کوتاه‌تر است از نسبت مدت زمان نزول در یک منزل نسبت به مدت عمر دنیا؛ زیرا فرض اول نسبت متناهی به غیر متناهی است و دومی فرض نسبت متناهی است به متناهی و غرض عمده از تشبیه آن است که دنیا برای وطن قرار گرفتن خلق نشده؛ بلکه برای عبور آفریده شده، چنانچه منازل مسافران برای این منظور ساخته می‌شود و یکی از شعرا در این خصوص چنین سروده است:
ما در این جا فرود آمدیم و سپس کوچ کردیم، به همین ترتیب دنیا نیز یک نزول و یک کوچ بیش نیست
خواستیم در دنیا استراحت کنیم ولی استراحت انسان در دنیا محال است
و این مثال دنیا و منزلگاه مسافران مثالی برای مبتدیان است. سپس مثالی برای کاملان ذکر نمود که عبارت «أو کمال وجدته فی منامک» تا آخر آن است؛ زیرا اکثر مردم در دنیابه خاطر غفلتی که از آخرت و از اموری که قصد آنان را نموده دارند، مانند شخصی هستند که خواب است؛ وقتی مردند، چیزهایی را که در دنیا برای دنیا کسب کردند با خود نمی‌یابند، چنانچه امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: مردم خواب‌اند و وقتی مردند، بیدار میشوند .
سپس حضرت تمثیل سومی را ذکر فرمود و آن این که دنیا در سرعت زوال و نابودی آن مثل سایه‌هاست و ظلال به کسر ظاء جمع ظل است و ظل و فیء نزد بسیاری از مردم به یک معناست و ابن قتیبه گفته: ظل آن است که صبحگاهان و شامگاهان وجود دارد ولی فیء فقط سایه‌ای است که بعد از زوال به وجود می‌آید؛ زیرا فیء سایه‌ای است که از جانب مغرب به سمت مشرق برمی‌گردد و فیء به معنای رجوع است. و ابن سگیت گفته: ظل سایه‌ای را گویند که از طلوع تا زوال وجود دارد و فیء سایه‌ای است که از زوال تا مغرب به وجود می‌آید و تغلب گفته: ظل سایه درخت و غیر آن را گویند که صبحگاهان به وجود می‌آید و فیء شامگاهان تشکیل می‌گردد. و رؤبة گفته: هر چیزی که خورشید بر آن بتابد و سپس از آن زوال یابد، به آن ظل و وفیء می‌گویند و هر آنچه خورشید بر آن نتابد را ظل می‌نامند و از این جاست که گفته شده: خورشید ظل را از بین می‌برد ولی فیء خورشید را از بین می‌برد و مراد از فیء در اینجا یا مصدر است، یعنی مانند بازگشت سایه و معنا این می‌شود که دنیا مانند این است که تو زیر سایه درختی بایستی و ساعتی از آن بهره مند شوی و در نهایت سایه از بالای سر تو برود و تو در میان آفتاب قرار بگیری؛ یا این که مراد از فیء ظل باشد و مراد از ظلال آن چیزهایی باشد که سایبان تو قرار می‌گیرد، از قبیل درخت و دیوار و مانند آن، یا منظور از ظلال تکه‌های ابر است که مدت کمی جلوی خورشید را می‌گیرد و بعد می‌رود و این وجه مناسب‌تر است. در قاموس گفته: ظل هر چیزی شخص آن است و ظل از ابرها آن ابری است که خورشید در آن پوشیده می‌شود و «ظلالة» به کسر ظاء لکه ابری است که آن را تنها می‌بینی و سایه آن بر زمین مشهود است و مانند ابری که بر تو سایه می‌افکند. و گفته: «راعیته» یعنی با دیده احسان به آن نگریستی و «راعیت الامر» یعنی نگاه کردی که فلان امر تا کجا می‌رود و «راعیت امره» یعنی آن را حفظ کرد به معنای «رعاه» و جمله «استرعاه ایاهم» یعنی آن را از ایشان حفظ نمود؛ پایان کلام صاحب قاموس. و در تحف العقول دارد: «ما استودعک» یعنی ای جابر! پس آنچه را که از دین و حکمت خدا برای تو به ودیعه نهادم حفظ نما .
**[ترجمه]
أقول
قوله علیه السلام و لا تسألن أقول یحتمل وجوها الأول أن یکون المعنی لا تبالغ فی الدعاء و السؤال من الله عما لک عنده من الرزق و غیره مما ضمن لک و لکن
سله التوفیق عما له عندک من الطاعات و الاستثناء ظاهره الانقطاع و یحتمل الاتصال أیضا لأن التوفیق و الإعانة أیضا مما للعبد عند الله.
الثانی أن یکون المراد لا تسأل أحدا عما لک عند الله من الأجر و الرزق و أمثالهما فإنها بید الله و علمها عنده و لا ینفعک السؤال عنها بل سل العلماء عما لله عندک من الطاعات لتعلم شرائطها و کیفیاتها.
الثالث أن یکون المعنی أنک لا تحتاج إلی السؤال عما لک عند الله من الثواب فإنه بقدر ما لله عندک من عملک فیمکنک معرفته بالرجوع إلی نفسک و عملک فعلی هذا یحتمل أن یکون التقدیر لا تسأل عما لک عند الله من أحد إلا مما له عندک فیکون ما له عنده مسئولا و الاستثناء متصلا لکن فی السؤال تجوز و یؤید الأخیر علی الوجهین ما روی فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَحَبَّ أَنْ یَعْلَمَ مَا لَهُ عِنْدَ اللَّهِ فَلْیَعْلَمْ مَا لِلَّهِ عِنْدَهُ.
و فی تحف العقول فی هذا الخبر مکان هذه الفقرة هکذا و انظر ما لله عندک فی حیاتک فکذلک یکون لک العهد عنده فی مرجعک.
**[ترجمه]عبارت «و لا تسألن» وجوهی را محتمل است: معنای نخست این که در دعا و مسألت از خدا در خصوص رزق و غیر آن که برای تو نزد اوست و برای تو تضمین نموده مبالغه نکن، ولی از او توفیق چیزهایی از او که نزد توست از قبیل طاعات، طلب کن و ظاهراً استثناء در این روایت منقطع است و می‌توان آن را متصل نیز گرفت، زیرا توفیق و یاری کردن نیز از اموری است که برای بنده در نزد خدا می‌باشد.
دوم این که مراد این است که از احدی درباره اجر و رزق و امثال آن که از تو در نزد خداست، مپرس که این امور در دست خداست و علم آن نزد اوست و درخواست تو در این مورد نفعی به حال تو ندارد؛ بلکه از علما در خصوص اموری از طاعات سؤال کن که برای خدا در نزد توست تا شرایط و کیفیت آن را بدانی.
سوم این که معنا این باشد که تو به سؤال در خصوص آنچه از تو در نزد خداست، یعنی ثواب اعمالت محتاج نیستی، زیرا ثواب به میزان عملی از توست که برای خدا در نزد تو وجود دارد. پس تو می‌توانی با مراجعه به خویشتن و عمل خود، از آن معرفت حاصل نمایی و بنا بر این معنا، تقدیر این می‌شود که از آنچه برای تو در نزد خداست از احدی مپرس، مگر از آنچه برای خدا نزد توست، پس آنچه برای خدا در نزد اوست مورد سؤال قرار می‌گیرد و استثنا متصل است، ولی در سؤال مجاز گویی وجود دارد. و مؤید احتمال آخری که دادیم بر هر دو وجه که استثنا منقطع یا متصل باشد، روایتی است که در محاسن از امام صادق علیه السلام نقل شده که فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: کسی که دوست دارد بداند چه در نزد خدا دارد، باید بداند خدا نزد او چه دارد.
و در تحف العقول به جای این فقره مورد اختلاف این عبارت نقل شده: «و انظر ما لله عندک فی حیاتک فکذلک یکون لک العهد عنده فی مرجعک» یعنی ببین خدا در زندگی تو نزد تو چه دارد، به همین ترتیب است آنچه تو در آخرتت نزد او داری.
**[ترجمه]
قوله علیه السلام فإن تکن الدنیا أقول هذه الفقرة أیضا تحتمل وجوها الأول ما ذکره بعض المحققین أن المعنی إن تکن الدنیا عندک علی غیر ما وصف لک فتکون تطمئن إلیها فعلیک أن تتحول فیها إلی دار ترضی فیها ربک یعنی أن تکون فی الدنیا ببدنک و فی الآخرة بروحک تسعی فی فکاک رقبتک و تحصیل رضا ربک عنک حتی یأتیک الموت.
الثانی ما ذکره بعض الأفاضل أن المعنی إن تکن الدنیا عندک علی غیر ذلک فانتقل إلی مقام التوبة و الاستعتاب و الاسترضاء فإن هذه عقیدة سیئة.
الثالث ما خطر بالبال أن المعنی إن لم تکن الدنیا عندک علی ما وصفت لک فتوجه إلی الدنیا و انظر بعین البصیرة فیها و تفکر فی أحوالها من فنائها و تقلبها بأهلها لیتحقق لک حقیقة ما ذکرت و إنما عبر علیه السلام عن ذلک بالتحول إشعارا بأن من أنکر ذلک فکأنه لغفلته و غروره لیس فی الدنیا فلیتحول إلیها
لیعرف ذلک.
الرابع أنه أراد أنه لا بد لکل مکلف من دار استرضاء حتی یرضی فیها ربه بالأعمال الصالحة فإذا لم تکن الدنیا عندک کما وصفتها لک بل تکون منهمکا فی لذاتها حریصا علیها فلتطلب دار استرضاء أخری غیر التی أنت فیها فإنه مما لا بد منه.
الخامس أن یقرأ تحول بصیغة المضارع المخاطب بحذف إحدی التاءین فالمعنی أنه لا یخفی علی ذی عقل قبح الدنیا و فنائها فإن زعمت أنه لیس کذلک فلعلک تقول ذلک لأجل أنها دار یمکن فیها تحصیل رضا الله و هذا لا ینافی ما ذکرت لک من ذم الرکون إلی لذاتها و شهواتها کما عرفت سابقا: السادس أن یکون المراد بدار المستعتب دار الآخرة لأن الکفار یطلبون فیها الرجوع إلی الدنیا عند مشاهدة عذابها کما قال تعالی وَ إِنْ یَسْتَعْتِبُوا فَما هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِینَ(1)فالمراد به إن لم تصدق بهذه الأوصاف لهذه الدار فاصبر حتی ترد دار القرار فإنه حینئذ یظهر لک حقیقة هذا الکلام و علی هذا الوجه یمکن أن یقرأ علی اسم الفاعل أیضا.
السابع ما ذکره بعض المدعین للفضل أن المستعتب لعله اسم رجل ذی جاه و مال أصابه الذل و ذهب جمیع ما کان له فقال علیه السلام تحول إلی داره لتعتبر به و إنما ذکرناه لغرابته.
**[ترجمه]عبارت «فإن تکن الدنیا» نیز محتمل است به چند صورت معنا شود: اول وجهی است که برخی از محققان ذکر کرده‌اند که معنا این است که اگر دنیا نزد توست به غیر از صورتی که برای تو وصف شده، و تو در نتیجه به آن اطمینان خاطر داری، پس بر تو واجب است که به سمت سرایی روی گردان شوی که پروردگارت را خشنود سازی؛ یعنی بدنت در دنیا باشد و روحت متوجه آخرت باشد و تلاش کنی در آزادی خود از جهنم و تحصیل رضایت پروردگارت از تو تا مرگ به سراغ تو بیاید.
دوم معنایی است که یکی از از فضلا فرموده که معنا این است که اگر دنیا نزد تو بر غیر وصفی باشد که وصف شده، پس به مقام توبه و طلب رضایت او روی بیاور و او را از خویش راضی کن که این عقیده‌ای که داری بد و نادرست و گناه است.
سوم معنایی است که به ذهن من می‌رسد و آن این که اگر دنیا نزد تو بر غیر وصفی است که من نمودم، پس متوجه دنیا باش و با دیده بصیرت در آن بنگر و در احوال آن از فنا و دگرگونی آن نسبت به اهلش تفکر کن تا حقیقت آنچه برای تو ذکر کردم آشکار گردد. و حضرت از این امور با این الفاظ تعبیر فرمود، تا بفهماند که اگر کسی منکر این اوصاف دنیا باشد، گویا به خاطر غفلت و فریب خوردنش در دنیا نیست؛ پس باید به سمت دنیا برود تا این حقیقت را درک کند.
چهارم این که منظور حضرت این است که هر مکلفی باید سرایی داشته باشد که در آن پروردگارش را خشنود سازد تا خدایش با اعمال صالح او راضی گردد. پس وقتی دنیا در نزد تو به گونه‌ای که برای تو وصف نمودم نیست، و تو در لذات آن فرو رفته‌ای و بر آن حرص داری، پس باید سرای رضایت طلبی دیگری غیر از سرایی که در آنی را بطلبی که گزیری از آن سرا نیست.
پنجم آن که فعل «تحول» به صیغه مضارع مخاطب خوانده شود که یکی از دو تاء در اول باب تفعل در آن حذف شده باشد. پس معنا این می‌شود که بر هیچ خردمندی قبح دنیا و فنای آن مخفی نیست؛ پس اگر بپنداری که چنین نیست، شاید بگویی علت آن است که دنیا سرایی است که در آن تحصیل رضایت الهی ممکن است و این منافاتی با آنچه من برای تو ذکر کردم که اعتماد به لذات و شهوات دنیا، که قبلا دانستی، ندارد .
ششم آن که منظور از سرای طلب رضایت، سرای آخرت است؛ زیرا کفار در آخرت در هنگامه مشاهده عذاب، طالب رجوع به دنیا هستند، چنانچه خداوند فرموده: «وَ إِنْ یَسْتَعْتِبُوا فَما هُمْ مِنَ الْمُعْتَبینَ.» - . فصلت / 24 - {و اگر تقاضای عفو کنند، مورد عفو قرار نمی‌گیرند!} پس مراد این است که اگر اوصاف این دنیا را تصدیق نمی‌کنی،پس صبر کن تا وارد دار القرار آخرت شوی و که در این وقت است که حقیقت این سخن برای تو آشکار می‌گردد و طبق این وجه می‌توان کلمه «معتبین» را بر وزن اسم فاعل نیز خواند.
هفتم معنایی است که برخی مدعیان فضل ذکر کرده‌اند که مستعتب شاید اسم مردی باشد که صاحب مقام و مال بود و خواری دامنگیر او شد و تمام آنچه داشت از دستش رفت. پس حضرت فرمود: به سمت خانه او برو تا از او عبرت بگیری، و چون این معنا بسیار دور از واقعیت بود آن را ذکر کردیم.
**[ترجمه]
و أقول
فی تحف العقول لیس لفظ غیر بل هو هکذا فإن تکن الدنیا عندک علی ما وصفت لک فتحول عنها إلی دار المستعتب الیوم فیؤید المعنی الأول أی إذا عرفت أن الدنیا کذلک و صدقت بما قلت فتحول عنها أی انتقل إلی الآخرة بقلبک و اقطع تعلقک عن الدنیا الیوم اختیارا قبل أن تقلع عنها عند الموت اضطرارا أو إلی مقام الاسترضاء کما مر.
و الظاهر أن المستعتب علی أکثر الاحتمالات مصدر میمی قال فی القاموس
1) 1. فصّلت: 24.
العتبی بالضم الرضا و استعتبه أعطاه العتبی کأعتبه و طلب إلیه العتبی ضد و إن تستعتبوا فما هم من المعتبین أی إن یستقیلوا ربهم لم یقلهم أی لم یردهم إلی الدنیا و فی النهایة المعتبة الغضب و أعتبنی فلان إذا عاد إلی مسرتی و استعتب طلب أن یرضی عنه کما یقول استرضیته فأرضانی و المعتب المرضی
وَ مِنْهُ الْحَدِیثُ: لَا یَتَمَنَّیَنَّ أَحَدُکُمُ الْمَوْتَ إِمَّا مُحْسِناً فَلَعَلَّهُ یَزْدَادُ وَ إِمَّا مُسِیئاً فَلَعَلَّهُ یَسْتَعْتِبُ.
أی یرجع عن الإساءة و یطلب الرضا و منه الحدیث و لا بعد الموت من مستعتب أی لیس بعد الموت من استرضاء لأن الأعمال بطلت و انقضی زمانها و ما بعد الموت دار جزاء لا دار عمل انتهی.
و قوله علیه السلام فلعمری أی أقسم بحیاتی و فی القسم مفتوح غالبا لرب حریص علی أمر من أمور الدنیا قد شقی به حین أتاه أی تعب به فی الدنیا أو صار سببا لشقاوته فی الآخرة و یطلق غالبا علی سوء العاقبة و السعادة ضد الشقاوة و تطلق غالبا علی حسن العاقبة و راحة الآخرة.
فی القاموس الشقاء الشدة و العسر و یمد شقی کرضی شقاوة و یکسر و شقا و شقاء و شقوة و یکسر و قال السعادة خلاف الشقاوة و قد سعد کعلم و عنی فهو سعید و مسعود.
و قال الراغب و السعد و السعادة معاونة الأمور الإلهیة للإنسان علی نیل الخیر و یضاد الشقاوة و قال الشقاوة خلاف السعادة و کما أن السعادة فی الأصل ضربان سعادة أخرویة و سعادة دنیویة ثم السعادة الدنیویة ثلاثة أضرب سعادة نفسیة و بدنیة و خارجیة کذلک الشقاوة علی هذه الأضرب و قال بعضهم قد یوضع الشقاء موضع التعب نحو شقیت فی کذا و کل شقاوة تعب و لیس کل تعب شقاوة فالتعب أعم من الشقاوة(1).
و فی التحف فلرب حریص علی أمر من أمور الدنیا قد ناله فلما ناله کان علیه وبالا و شقی به و لرب کاره لأمر من أمور الآخرة قد ناله فسعد به و إلی هنا انتهی الخبر فیه.
1) 1. مفردات غریب القرآن 232 و 264.
قوله وَ لِیُمَحِّصَ اللَّهُ الآیة فی آل عمران عند ذکر غزوة أحد حیث قال تعالی وَ تِلْکَ الْأَیَّامُ نُداوِلُها بَیْنَ النَّاسِ وَ لِیَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَداءَ وَ اللَّهُ لا یُحِبُّ الظَّالِمِینَ وَ لِیُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا قال الطبرسی رحمه الله بین وجه المصلحة فی مداولة الأیام بین الناس أی و لیبتلی الله الذین آمنوا وَ یَمْحَقَ الْکافِرِینَ ینقصهم أو لیخلص الله ذنوب المؤمنین أو ینجی الله الذین آمنوا من الذنوب بالابتلاء و یهلک الکافرین بالذنوب عند الابتلاء(1).
**[ترجمه]علامه مجلسی رحمه الله می‌فرماید: می‌گویم: در تحف العقول لفظ «غیر» وجود ندارد؛ بلکه عبارت چنین است که اگر دنیا نزد تو به صورتی است که من برایت وصف نمودم، پس همین امروز به سرای طلب رضایت برو و این نقل مؤید معنای اول است که ذکر کردیم، یعنی وقتی دانستی دنیا چنین است و آنچه گفتم را تصدیق کردی، پس با قلب خود به آخرت منتقل شو و تعلق خود را از دنیا همین امروز که اختیار داری قطع نما، قبل از آن که پیش از مرگ از سر اضطرار از دنیا بریده شوی یا با قلبت به مقام طلب رضایت منتقل شو، چنانچه این معنا گذشت.
ظاهر این است که کلمه «مستعتب» طبق تمام احتمالات مصدر میمی است؛ در قاموس گفته: «العتبی» به ضم عین به معنای خشنودی است و «استعتبه» یعنی به او رضایت داد و مانند «أعتبه» معنا می‌شود و از او طلب رضایت کرد و از الفاظی است که معانی متضاد دارند و آیه {و اگر تقاضای عفو کنند، مورد عفو قرار نمی‌گیرند} یعنی اگر از پروردگار خود تقاضای برگشت به دنیا کنند، خداوند پشیمانی آنان را نمی‌پذیرد و آنان را به دنیا بر نمی‌گرداند. و در نهایه گفته: «المعتبة» به معنای غضب است و «أعتبنی فلان» یعنی فلانی به خشنودی من رجوع کرد و «استعتب» یعنی از او طلب رضایت کرد، چنانچه می‌گویی: «استرضیته فأرضانی» یعنی از او طلب رضایت کردم و او از من راضی شد و «المعتب» یعنی کسی که مورد رضایت است.
و از همین باب است حدیثی که فرمود: نباید کسی از شما آرزوی مرگ نماید؛ زیرا یا نیکوکار است که با طول عمر، بر احسانش خواهد افزود و یا بدکار است و شاید در ادامه زندگی از خدا طلب رضایت کند، یعنی از اعمال بد دست بردارد و از خدا رضایت طلب کند و از همین باب است این حدیث که فرمود: بعد از مرگ طلب رضایتی در کار نیست، زیرا اعمال باطل شده و زمان آن منقضی می‌گردد و بعد از مرگ سرای جزاست و نه دار عمل؛ پایان کلام صاحب قاموس.
عبارت «فَلَعَمری» یعنی به زندگانی خود سوگند یاد می‌کنم و عین در قسم نوعا مفتوح است. «لرب حریص علی امر من امور الدنیا قد شقی به حین اتاه» یعنی در دنیا درباره آن امر خسته می‌شود و یا آن امر سبب بدبختی او در آخرت می‌گردد و شقاوت غالبا در مورد سوء عاقبت اطلاق می‌شود و سعادت ضد شقاوت است و غالبا سعادت بر حسن عاقبت و راحتی در آخرت اطلاق می‌گردد.
در قاموس گفته: «الشقاء» به معنای شدت و سختی است و الف ممدوده دارد و «شقی» بر وزن رضی که مصدر آن شقاوة است و شین آن مکسور است و شقا و شقاء و شقوة مصدر آن است و شقوة به کسر شین است. و گفته: «السعادة» بر خلاف شقاوت است و «سعد» بر وزن علم و عنی استعمال می‌شود و او سعید و مسعود است.
و راغب گفته: «السعد و السعادة» به معنای این است که امور الهی انسان را بر رسیدن به خیر یاری دهد و ضد آن شقاوت است و همان طور که در اصل سعادت بر دو قسم است: سعادت دنیوی و سعادت اخروی؛ سپس سعادت دنیوی سه قسم دارد: سعادت نفسی و بدنی و خارجی و به همین صورت شقاوت نیز بر همین اقسام است و برخی از لغویون گفته‌اند: شقاوت در موضع رنج و تعب قرار داده می‌شود، مانند «شقیت فی کذا» و هر شقاوتی رنج و تعب است ولی هر رنج و تعبی شقاوت نیست، پس تعب و رنج اعم از شقاوت است.
و در تحف العقول آمده: چه بسا فرد حریصی که بر امری از امور دنیا حرص می‌ورزد که به آن برسد و وقتی بدان رسید آن امر وبال گردنش می‌شود و چه بسا کسی امری از امور آخرت را که به او رسیده، مکروه بدارد، ولی به سبب آن سعادتمند گردد و در تحف العقول خبر همین جا به پایان می‌رسد.
عبارت «و لیمحص الله» تا آخر آیه، در سوره آل عمران است در باب ذکر جنگ احد که خداوند فرمود: «وَ تِلْکَ الْأَیَّامُ نُداوِلُها بَیْنَ النَّاسِ وَ لِیَعْلَمَ اللَّهُ الَّذینَ آمَنُوا وَ یَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَداءَ وَ اللَّهُ لا یُحِبُّ الظَّالِمینَ وَ لِیُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذینَ آمَنُوا» - . آل عمران / 140 - 141 - {و ما این روزها(ی پیروزی و شکست) را در میان مردم می‌گردانیم؛ (- و این خاصیّت زندگی دنیاست -) تا خدا، افرادی را که ایمان آورده‌اند، بداند (و شناخته شوند)؛ و خداوند از میان شما، شاهدانی بگیرد. و خدا ظالمان را دوست نمی‌دارد. و تا خداوند، افراد باایمان را خالص گرداند (و ورزیده شوند)} طبرسی رحمه الله فرموده: خداوند علت مصلحت گرداندن روزگار بین مردم را تبیین فرموده، یعنی علت این مصلحت آن است که خدا اهل ایمان را بیازماید. «وَ یَمْحَقَ الْکافِرینَ» {و کافران را به تدریج نابود سازد.} یعنی کافران را ناقص کند یا خدا گناهان مؤمنین را رها کند یا این که اهل ایمان را از ذنوب به سبب ابتلا نجات دهد و کافران را نیز به هنگام ابتلا به سبب گناهشان هلاک فرماید.
**[ترجمه]
هذا الوجه الأخیر أنسب بالخبر لیکون استشهادا للجزئین معا فإن الکافرین کانوا حرصاء فی الغلبة علی المؤمنین فنالوها فصارت سببا لشقاوتهم و مزید عذابهم و المؤمنین کانوا کارهین للمغلوبیة فصارت سببا لمزید سعادتهم و تمحیص ذنوبهم.
قال الراغب أصل المحص تخلیص الشیء مما فیه من عیب یقال محصت الذهب و محصته إذا أزلت عنه ما یشوبه من خبث قال تعالی وَ لِیُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا فالتمحیص هنا کالتزکیة و التطهیر(2).
**[ترجمه]علامه مجلسی رحمه الله می‌فرماید: من می‌گویم: این وجه اخیر که طبرسی در تفسیر آیه فرمود با معنای خبر مناسبت بیشتری دارد تا استشهادی برای هر دو جزء( حرص و کراهت) باشد؛ زیرا کافران در غلبه بر مؤمنان حریص بودند و به غلبه رسیدند و همین سبب بدبختی آنان و افزایش عذابشان گردید و مؤمنان از مغلوب شدن کراهت داشتند و این شکست سبب زیادی سعادت و خالص شدن از گناهانشان گشت .
راغب گفته: اصل ریشه «محص» به معنای خالص کردن چیزی است از عیبی که در آن است؛ گفته می‌شود: «محصت الذهب و محصته» یعنی ناخالصی و کثافت را از طلا گرفتم و خدای متعال فرمود: «وَ لِیُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذینَ آمَنُوا» و تمحیص در این جا به معنای تزکیه و تطهیر است.
**[ترجمه]
«18»
کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبَانٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام: إِنَّ الدُّنْیَا قَدِ ارْتَحَلَتْ مُدْبِرَةً وَ إِنَّ الْآخِرَةَ قَدِ ارْتَحَلَتْ مُقْبِلَةً وَ لِکُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا بَنُونَ فَکُونُوا مِنْ أَبْنَاءِ الْآخِرَةِ وَ لَا تَکُونُوا مِنْ أَبْنَاءِ الدُّنْیَا أَلَا وَ کُونُوا مِنَ الزَّاهِدِینَ فِی الدُّنْیَا الرَّاغِبِینَ فِی الْآخِرَةِ أَلَا إِنَّ الزَّاهِدِینَ فِی الدُّنْیَا اتَّخَذُوا الْأَرْضَ بِسَاطاً وَ التُّرَابَ فِرَاشاً وَ الْمَاءَ طِیباً وَ قُرِّضُوا مِنَ الدُّنْیَا تَقْرِیضاً أَلَا وَ مَنِ اشْتَاقَ إِلَی الْجَنَّةِ سَلَا عَنِ الشَّهَوَاتِ وَ مَنْ أَشْفَقَ مِنَ النَّارِ رَجَعَ عَنِ الْمُحَرَّمَاتِ وَ مَنْ زَهِدَ فِی الدُّنْیَا هَانَتْ عَلَیْهِ الْمَصَائِبُ أَلَا إِنَّ لِلَّهِ عِبَاداً کَمَنْ رَأَی أَهْلَ الْجَنَّةِ فِی الْجَنَّةِ مُخَلَّدِینَ وَ کَمَنْ رَأَی أَهْلَ
النَّارِ فِی النَّارِ مُعَذَّبِینَ شُرُورُهُمْ مَأْمُونَةٌ وَ قُلُوبُهُمْ مَحْزُونَةٌ أَنْفُسُهُمْ عَفِیفَةٌ وَ حَوَائِجُهُمْ خَفِیفَةٌ صَبَرُوا أَیَّاماً قَلِیلَةً فَصَارُوا بِعُقْبَی رَاحَةٍ طَوِیلَةٍ أَمَّا اللَّیْلَ فَصَافُّونَ أَقْدَامَهُمْ تَجْرِی دُمُوعُهُمْ عَلَی خُدُودِهِمْ وَ هُمْ یَجْأَرُونَ إِلَی رَبِّهِمْ یَسْعَوْنَ فِی فَکَاکِ رِقَابِهِمْ وَ أَمَّا النَّهَارَ فَحُکَمَاءُ عُلَمَاءُ بَرَرَةٌ أَتْقِیَاءُ کَأَنَّهُمُ الْقِدَاحُ قَدْ بَرَاهُمُ الْخَوْفُ مِنَ الْعِبَادَةِ یَنْظُرُ إِلَیْهِمُ النَّاظِرُ فَیَقُولُ مَرْضَی وَ مَا بِالْقَوْمِ مِنْ مَرَضٍ أَمْ خُولِطُوا فَقَدْ خَالَطَ الْقَوْمَ أَمْرٌ عَظِیمٌ مِنْ ذِکْرِ النَّارِ وَ مَا فِیهَا(1).
**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام فرمود: امام زین العابدین علیه السلام فرمود: دنیا پشت کرده و می‌رود و آخرت رو کرده و می‌آید و هرکدام از آنها فرزندانی دارند. پس شما از فرزندان آخرت باشید و از فرزندان دنیا نباشید. هلا از بی رغبت‌تان در دنیا و راغبان در آخرت باشید. هلا بی رغبت‌تان در دنیا زمین را بستر خود و خاک را رختخواب و آب را عطر خود قرار داده و دل از دنیا بریده‌اند. هلا هر کس مشتاق بهشت است، شهوات را کنار گذارد و هر کس از آتش جهنم می‌ترسد از محرمات بازگردد. هر کس در دنیا زهد و بی رغبتی پیشه کند، دشواری‌ها برایش آسان شود. هلا برای خداوند بندگانی است که گویی اهل بهشت را در بهشت جاودان و اهل آتش را در آتش گرفتار دیده است. شر آنها به دیگری نرسد و دلشان غمگین و شخصیتی با عفت هستند. نیازهایشان سبک و کم است. روزگار کوتاهی را صبر پیشه کرده و به آسایش طولانی آخرت گراییدند. پس در شب قدم‌هایشان برای عبادت در صف ایستاده و اشک بر صورتشان جاری است. به پروردگارشان پناه برده و در آزادی خود می‌کوشند. و در روز پس از حکیمان، دانشمندان، نیکان و پرهیزگاران هستند. همانند چوبی هستند که ترس از عبادت آنها را تراشیده است. بیننده به آنها نگریسته و می‌گوید: اینان بیمار هستند؛ ولی در واقع بیمار نیستند. یا می‌گویند: اینان دیوانه‌اند. به راستی که ترس بزرگی از یاد آتش جنهم و آنچه در آن است، در جان آنهاست. - . کافی 2 : 132 -
توضیح: عبارت «إن الدنیا قد ارتحلت» گفته می‌شود: «رحل و ارتحل» یعنی مشخص شد و پشت کرد و رفت و منظور از ادبار دنیا، گذشتن و از بین رفتن زمان‌های آن است. و مراد از إقبال آخرت، نزدیکی مرگ و آن نعمت‌ها یا عذاب‌های پس از مرگ است؛ پس دنیا و زندگی در آن به راکبی تشبیه شده که بر مرکب زندگی، سنگینی‌های زندگی را که همان لذات و شهوات و اموال و سایر متعلقات انسان است، بار کرده و مرگ به راکب دیگری تشبیه شده که بر مرکب‌های خود نعمت‌ها و عذاب‌های خود و وقایع پس از مرگ را حمل نموده؛ پس راکب اولی روز به روز و ساعت به ساعت در رفتن و نابود شدن است و از انسان دور می‌شود و راکب دوم به سمت انسان در حرکت است و به او نزدیک‌تر می‌شود و عن قریب است که به او برسد. پس باید آدمی آماده رسیدن مرگ و رو به رو شدن با آن با عقاید حقه و اعمال صالح باشد.
و برای هر یک از دنیا و آخرت فرزندانی است. حضرت علیه السلام لفظ بنین را برای بندگان نسبت به دنیا و آخرت استعاره گرفته و به سبب علاقه به دنیا یا آخرت انسانها را به فرزندان دنیا و آخرت تشبیه نموده از باب میل فرزند به پدر خود و اعتماد بچه شتر بر مادر خود و هر یک از فرزندان توقع منتفع شدن از یکی از والدین خود را دارند و هر یک شبیه به آن بوده و به خاطر آن خلق شدهاند و هر یک از دنیا و آخرت را به پدر و مادر تشبیه فرمود به خاطر تأنیث آن دو یا آخرت را به پدر و دنیا را به مادر تشبیه فرمود به خاطر نقص دنیا و به خاطر مناسبت پدربزرگان به آخرت و مادر بزرگان به دنیا؛ پس گویا دنیا پرستان به منزله اولاد زنا هستند که پدری ندارند.
عبارت «فکونوا من ابناء الآخرة» یعنی به خاطر بقای آخرت و خلوصی که در ذات آن است و به این خاطر که آخرت در وعده خود صادق است فرزند آخرت باشید و «لا تکونوا من ابناء الدنیا» یعنی به خاطر نابود شدن دنیا و کذب و فریب آن و این که لذات آن آمیخته به انواع آلام است فرزند دنیا نباشید. سپس حضرت علیه السلام اشاره فرمود که مقصود مجرد ترک دنیا و ترک عمل برای دنیا نیست؛ بلکه باید همراه با از بین بردن دوستی آن از قلب باشد که با عبارت «کونوا من الزاهدین» الخ، به آن اشاره فرمود.
«البساط» فِعال به معنای مفعول است؛ یعنی در عوض فرش‌های پهن شده در خانهها به زمین اکتفا نمودند در فرضی که فرش جز از راه حرام یا شبهه فراهم نمی‌شد و یا این که مطلقا به زمین اکتفا کردند و احتمال اول برای جمع بین اخبار مناسب‌تر است و همچنین در سایر موارد. و در صحاح بساط به معنای چیزی است که گسترده می‌شود و بَساط به فتح باء به معنای زمین وسیع است و عبارت «التراب فراشا» یعنی خاک را مفروش گرفتند یعنی خاک را در عوض لباس‌های نیکویی که با پنبه و غیر آن پر شده تا بر آن بخوابد؛ زیرا خاک از سایر اجزای زمین نرم‌تر است. «و الماء طیبا» به این خاطر آب را عطر خود گرفتند که منفعت عمده عطر دفع بوهای بد است و این بوها با شستشوی با آب دفع می‌شود. و این که برخی گفته‌اند: مراد این است که زاهدان به جای شربت‌های لذیذ از نوشیدن آب لذت می‌برند چرا که اصل طیب به معنای لذت است، چنانچه در قاموس به آن تصریح شده، بعید به نظر می‌رسد.
«قرضوا من الدنیا تقریضا» بنا بر این که به صیغه مفعول و از باب تفعل خوانده شود از «قرض» گرفته شده که به معنای قطع است و باب تفعیل مبالغه را می‌رساند و گفته شده: قرض به معنای تجاوز است و از عبارت «قرضت الوادی» یعنی از آن بیابان عبور نمودم، گرفته شده و یا قرض به معنای عدول است و از عبارت «قرضت المکان» یعنی از آن مکان عبور کردم، گرفته شده و در نهج البلاغه دارد: سپس دنیا را به شدت از خود بریدند.
عبارت «سلا عن الشهوات» یعنی شهوات را فراموش و ترک نمود و در قاموس آمده «سلاه و سلا عنه» بر وزن دعاه و رضیه است و مصدر آن سلوا و سلوا و سلوانا و سلیا بوده و به معنای این است که آن چیز را فراموش کرد و «أسلاه عنه فتسلی» نیز استعمال دارد. «عن المحرمات» و در برخی نسخه‌ها «عن الحرمات» دارد که جمع حرمت است مثل غرفات که جع غرفه است. «هانت علیه المصائب» به این دلیل که مصائب به از دست رفتن امور دنیوی برگشت می‌کند و کسی که در دنیا زاهد باشد، از دست رفتن دنیا برای او آسان است.
عبارت «کمن رأی» یعنی از نظر یقین به درجه دیدن عینی رسیدند، چنانچه در باب یقین گذشت. «مخلّدین» یعنی گویا خلودشان دیده می‌شود یا این که آنان را می‌بیند با این که علم به خلودشان دارد و برخی از اهل ض «مخلِدین» بر وزن اسم فاعل از باب افعال خوانده مانند این که گفته می‌شود: «أخلد الیه» یعنی به او میل پیدا کرد و بعید بودن این احتمال واضح است.
عبارت «وقلوبهم محزونه» یعنی به خاطر اندوه آخرت و ترس از کوتاهی کردن و عدم علم به عاقبت امرشان. «انفسهم عفیفة» یعنی از محرمات و شبهات عفت دارند و «حوائجهم خفیفة» به خاطر این که در دنیا بر قدر ضرورت آن اکتفا کرده اند. «صبروا ایاما قلیلة» یعنی در ایام کوتاه عمرشان که در برابر ایام آخرت کوتاه است، بردباری نموده‌اند؛ در آن بر فقر و ضرر و مشقت انجام طاعات و ترک محرمات و آزار ظالمان و مخالفانشان صبر کرده‌اند. «فصاروا بعقبی راحة طویلة» در قاموس گفته: عقبی به معنای جزای کار است و راغب گفته: عقب و عقبی مخصوص ثواب هستند مانند آیه «خیر ثوابا و خیر عقباً» - . کهف / 44 - {برترین
ثواب، و بهترین عاقبت را (برای مطیعان) دارد} و فرمود: «أُولئِکَ لَهُمْ عُقْبَی الدَّارِ.» - . رعد / 22 - {پایان
نیک سرای دیگر، از آن آنهاست.} و آیه «فنعم عقبی الدار.» - . رعد / 24 - {چه نیکوست سرانجام آن سرا(ی جاویدان)! } و کلمه عاقبت اگر مطلق استعمال شود، مخصوص ثواب است مانند آیه «والعاقبةُ للمتقین.» - . اعراف / 128 - {و سرانجام (نیک) برای پرهیزکاران است!»} و اگر چیزی به عاقبت اضافه شود، گاهی در عقوبت بد نیز استعمال می‌شود مانند: «ثم کان عاقبة الذین اساوؤا السوآی.» - . روم / 10 - {سپس سرانجام کسانی که اعمال بد مرتکب شدند} پایان کلام صاحب قاموس.
**[ترجمه]
توضیح
أن الدنیا قد ارتحلت یقال رحل و ارتحل أی شخص و سار مدبرة المراد بإدبار الدنیا تقضیها و انصرامها و بإقبال الآخرة قرب الموت و ما یکون بعدها من نعیم أو عذاب فشبه الدنیا و حیاتها براکب حمل علی مراکبها أثقالها و هی لذات الدنیا و شهواتها و أموالها و سائر ما یتعلق الإنسان بها و الموت براکب آخر حمل علی مراکبه نعیمه و عذابه و سائر ما یکون بعده فالراکب الأول یوما فیوما و ساعة فساعة فی التقضی و الفناء فهو یبعد عن الإنسان و الراکب الثانی یسیر إلی الإنسان و یقرب منه فعن قریب یصل إلیه فلا بد من الاستعداد لوصوله و تلقیه بالعقائد الحقة و الأعمال الصالحة.
و لکل واحدة منهما بنون استعار علیه السلام لفظ البنین للعباد بالنسبة إلی الدنیا و الآخرة فشبههم لمیل کل منهم إلی إحداهما میل الولد إلی والده و رکون الفصیل إلی أمه و توقع کل منهم توقع النفع من إحداهما و مشابهته بها و کونه مخلوقة لأجلها و شبه کلا منهما بالأب أو بالأم لتأنیثهما أو الآخرة بالأب و الدنیا بالأم لنقصها و لمناسبة الآباء العلویة بالأولی و الأمهات السفلیة بالثانیة فکأن أبناء الدنیا بمنزلة أولاد الزنا لا أب لهم.
فکونوا من أبناء الآخرة لبقائها و خلوص لذاتها و لکونها صادقة فی وعدها و لا تکونوا من أبناء الدنیا لفنائها و کذبها و غرورها و کون لذاتها مشوبة بأنواع الآلام ثم أشار علیه السلام إلی أن المقصود لیس مجرد رفض الدنیا و ترک العمل
1) 1. الکافی ج 2 ص 132.
لها بل مع إزالة حبها من القلب بقوله و کونوا من الزاهدین إلخ.
و البساط فعال بمعنی المفعول أی اکتفوا بالأرض عوضا عن الفرش المبسوطة فی البیوت مع عدم تیسر البساط إلا من الحرام أو الشبهة أو مطلقا و الأول أنسب بالجمع بین الأخبار و کذا فی البواقی و فی الصحاح البساط ما یبسط و بالفتح الأرض الواسعة و التراب فراشا بمعنی المفروش أی عوضا عن الثیاب الناعمة المحشوة بالقطن و غیره للنوم علیها فإن التراب ألین من سائر أجزاء الأرض و الماء طیبا فإن الطیب عمدة منفعته دفع الروائح الکریهة و هو یتحقق بالغسل بالماء و ما قیل من أن المراد التلذذ بشرب الماء بدلا من الأشربة اللذیذة لأن أصل الطیب اللذة کما فی القاموس فهو بعید.
و قرضوا من الدنیا تقریضا علی بناء المفعول من التفعیل من القرض بمعنی القطع و بناء التفعیل للمبالغة و قیل بمعنی التجاوز من قرضت الوادی إذا جزته أو بمعنی العدول من قرضت المکان إذا عدلت عنه و فی النهج ثم قرضوا الدنیا قرضا(1).
قوله علیه السلام سلا عن الشهوات أی نسیها و ترکها و فی القاموس سلاه و عنه کدعاه و رضیه سلوا و سلوا و سلوانا و سلیا نسیه و أسلاه عنه فتسلی عن المحرمات و فی بعض النسخ عن الحرمات جمع الحرمة کالغرفات جمع الغرفة هانت علیه المصائب لأنها راجعة إلی فوات الأمور الدنیویة و من زهد فیها سهل عنده فواتها.
قوله علیه السلام کمن رأی أی صاروا من الیقین بمنزلة المعاینة کما مر فی باب الیقین مخلدین أی کأنه یری خلودهم أو یراهم مع علمه بخلودهم و من الأفاضل من قرأ مخلدین علی بناء الفاعل من الإفعال کقولهم أخلد إلیه أی مال و لا یخفی بعده.
و قلوبهم محزونة لهم الآخرة و خوف التقصیر و عدم العلم بالعاقبة أنفسهم
1) 1. نهج البلاغة- تحت الرقم 104 من قسم الحکم.
عفیفة عن المحرمات و الشبهات و حوائجهم خفیفة لاقتصارهم فی الدنیا علی القدر الضروری منها صبروا أیاما قلیلة أی أیام عمرهم فإنها قلیلة فی جنب أیام الآخرة صبروا فیها علی الفقر و الضر و مشقة فعل الطاعات و ترک المحرمات و إیذاء الظلمة و المخالفین فصاروا بعقبی راحة طویلة فی القاموس العقبی جزاء الأمر و قال الراغب العقب و العقبی یختصان بالثواب نحو خَیْرٌ
ثَواباً وَ خَیْرٌ عُقْباً(1)و قال أُولئِکَ لَهُمْ عُقْبَی الدَّارِ(2)فَنِعْمَ عُقْبَی الدَّارِ(3)و العاقبة إطلاقها یختص بالثواب نحو وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ(4)و بالإضافة قد تستعمل فی العقوبة نحو ثُمَّ کانَ عاقِبَةَ الَّذِینَ أَساؤُا السُّوای(5)انتهی.
و أقول العقبی غالبه أنه یستعمل فی الثواب و قد یستعمل فی العقاب أیضا کقوله تعالی تِلْکَ عُقْبَی الَّذِینَ اتَّقَوْا وَ عُقْبَی الْکافِرِینَ النَّارُ(6)و قوله سبحانه وَ لا یَخافُ عُقْباها(7)و قال البیضاوی(8)
فی قوله تعالی أُولئِکَ لَهُمْ عُقْبَی الدَّارِ أی عاقبة الدنیا و ما ینبغی أن یکون مال أهلها و هی الجنة و فی قوله سبحانه تِلْکَ عُقْبَی الَّذِینَ اتَّقَوْا أی الجنة الموصوفة مالهم و منتهی أمرهم و فی قوله وَ سَیَعْلَمُ الْکُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَی الدَّارِ(9)اللام یدل علی أن المراد بالعقبی العاقبة المحمودة انتهی و الباء فی قوله بعقبی إما بمعنی إلی أو بمعنی مع و إضافة العقبی إلی الراحة للبیان و یحتمل غیره أیضا و فی فقه الرضا فصارت لهم العقبی راحة طویلة.
و أما اللیل ظاهره النصب علی الظرفیة و قیل یحتمل الرفع علی الابتداء و التخصیص به لأن العبادة فیه أشق و أقرب إلی القربة و حضور القلب
فیه أکثر کما قال تعالی إِنَّ ناشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قِیلًا(1)فصافون أقدامهم أی للصلاة و یدل علی استحباب صف القدمین فی الصلاة بحیث لا یکون أحدهما أقرب من القبلة من الأخری أو تکون الفاصلة بینهما من الأصابع إلی العقبین مساویة و الأول أظهر و علی استحباب التضرع و البکاء فی صلاة اللیل: و فی القاموس جار کمنع جأرا و جؤارا رفع صوته بالدعاء و تضرع و استغاث قوله فی فکاک رقابهم أی من النار کأنهم القداح فی القاموس القدح بالکسر السهم قبل أن یراش و ینصل و الجمع قداح و أقداح و أقادیح انتهی و أشار علیه السلام إلی وجه التشبیه بالقداح بقوله قد براهم الخوف أی نحلهم و ذبلهم کما یبری السهم فی القاموس بری السهم یبریه بریا و ابتراه نحته و براه السفر یبریه بریا هزله و قوله من العبادة إما متعلق بقوله براهم أی نحتهم الخوف بآلة العبادة أی بحمله إیاهم علیها و علی کثرتها أو بقوله کأنهم القداح فیرجع إلی الأول و علی التقدیرین من للسببیة و العلیة أو متعلق بالخوف أی من قلة العبادة و الأول أظهر.
فیقول مرضی أی یظن أنهم مرضی لصفرة وجوههم و نحافة بدنهم فخطأ علیه السلام ظنه و قال و ما بالقوم من مرض بل هم من الأصحاء من الأدواء النفسانیة و الأمراض القلبیة أم خولطوا أی أو یقول خولطوا و یحتمل أن یکون مرضی علی الاستفهام و قوله أم خولطوا معادلا له من کلام الناظر فاعترض جوابه علیه السلام بین أجزاء کلامه.
و الحاصل أنهم لما کانوا لشدة اشتغالهم بحب الله و عبادته و اعتزالهم عن عامة الخلق و مباینة أطوارهم لأطوارهم و أقوالهم لأقوالهم و یسمعون منهم ما هو فوق إدراکهم و عقولهم فتارة ینسبونهم إلی المرض الجسمانی و تارة إلی المرض الروحانی و هو الجنون و اختلاط العقل بما یفسده فأجاب علیه السلام عن الأول بالنفی المطلق و عن الثانی بأن المخالطة متحققة لکن لا بما یفسد
1) 1. المزّمّل: 6.
العقل بل بما یکمله من خوف النار و حب الملک الغفار.
**[ترجمه]علامه مجلسی می‌فرماید: من می‌گویم: کلمه «عقبی» غالبا در ثواب استعمال می‌شود و در عقاب نیز گاهی استعمال می‌شود مانند آیه «تِلْکَ عُقْبَی الَّذینَ اتَّقَوْا وَ عُقْبَی الْکافِرینَ النَّارُ.» - . رعد / 35 - {این سرانجام کسانی است که پرهیزگاری پیشه کردند؛ و سرانجام کافران، آتش است! } و مانند آیه «و لا یخاف عقباها.» - . شمس / 15 - {از سرانجام آن باکی ندارد} و بیضاوی درباره آیه «أُولئِکَ لَهُمْ عُقْبَی الدَّارِ.» - . رعد / 22 -
گفته: یعنی عاقبت دنیا و آنچه سزاوار است که سرانجام اهل آن باشد که همان بهشت است و درباره آیه «تلک عقبی الذین اتقوا» گفته: یعنی سرانجام اینان و انتهای کارشان بهشت وصف شده است و درباره آیه «وَ سَیَعْلَمُ الْکُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَی الدَّارِ.» - . رعد / 42 - {و به زودی کفّار می‌دانند سرانجام (نیک و بد) در سرای دیگر از آن کیست!} گفته: لام دلالت دارد بر این که مراد از عقبی عاقبتی ستوده است. پایان کلام بیضاوی. و باء در عبارت «بعقبی» یا به معنای «الی» است یا به معنای «مع» و اضافه کردن کلمه راحت به عقبی، اضافه بیانیّه است و احتمال غیر بیان نیز می‌رود و در فقه الرضا آمده «فصارت لهم العقبی راحة طویلة».
در عبارت «و اما اللیل» ظاهرا لیل منصوب است بنا بر این که ظرف باشد و گفته شوده: محتمل است مرفوع باشد، بنا بر این که مبتدا باشد و اختصاص دادن عبادت به شب، به این علت است که عبادت در آن سخت‌تر است و به قربت به خدا نزدیک‌تر است و حضور قلب در آن بیشتر است، چنانچه خداوند فرمود: «إِنَّ ناشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قیلاً.» - . مزمل / 6 - {مسلّماً نماز و عبادت شبانه پابرجاتر و با استقامت‌تر است!} عبارت «فصافون اقدامهم» یعنی برای نماز و این عبارت دلالت دارد بر استحباب صاف بودن قدم‌ها در نماز، به گونه‌ای که یکی از دیگری به قبله نزدیک‌تر نباشد یا فاصله بین دو پا از انگشتان تا پاشنه مساوی باشد و اولی واضح‌تر است و این عبارت دلالت دارد بر استحباب زاری و گریه در نماز شب. و در قاموس در مورد عبارت «جأر» بر وزن منع که مصدر آن «جأراً و جؤاراً» است به معنای بلند کردن صدا به دعا و تضرع و یاری طلبیدن از خداست. عبارت «فی فکاک رقبتهم» یعنی آزادی از آتش جهنم. «کأنّهم القداح» در قاموس گفته: «بری السهم یبریه بریا و ابتراه» یعنی تیر را تراشید و «براه السفر یبریه بریا» یعنی سفر او را لاغر کرد و «من العبادة» یا متعلق به «براهم» یعنی خوف آنان را تراش داده است به وسیله عبادت یعنی ترس آنان را وادار به عبادت و کثرت انجام آنان نموده و یا «من العبادة» متعلق است به عبارت «کأنهم القداح» که رجوع به معنای اول می‌کند و بنا بر هر دو تقدیر که من به معنای سببیت یا علیت باشد. «أو» متعلق به خوف است یعنی از شدت کمی عبادت و احتمال اول ظاهر‌تر است.
عبارت «فیقول مرضی» یعنی بیننده آنان را مریض می‌انگارد به خاطر زردی چهره‌هایشان و لاغری اندامشان و حضرت می‌فرمایند: گمان بیننده خطاست؛ و می‌فرماید: «و ما بالقوم من مرض» بلکه این قوم سالم هستند از بیماری‌های نفسانی و امراض قلبی. «ام خولطوا» یعنی بیننده می‌گوید: اینان دچار سبک مغزی شدهاند و محتمل است که عبارت «مرضی» استفهامی باشد و عبارت «ام خولطوا» نیز معادل آن و استفهامی باشد که حضرت در اثنای کلام بیننده سؤال کننده متعرض جواب او نیز شدهاند.
و حاصل معنا این که آنها وقتی از شدت اشتغال به محبت و عبادت خدا و دوری گزیدنشان از عوام مردم و مباینت بین حالات و گفتار و مردم با حالات و گفتار ایشان، و این که مردم چیزهایی از اینان می‌شنوند که فوق قدرت ادراک و عقول ایشان است، گاهی آنان را به امراض جسمانی و گاهی به مرض روحانی که همان دیوانگی و اختلاط عقل به تباه کننده عقل است نسبت می‌دهند. پس حضرت مرض جسمانی را مطلقا نفی فرمود و از بیماری روحی هم جواب داد که بله اینان دچار اختلاط عقل شدهاند، اما نه این که عقلشان به چیزی مشوب شود که آن را تباه سازد، بلکه به چیزی مشوب شده که عقلشان را کامل می‌کند که همان ترس از جهنم و دوستی خدای پادشاه آمرزنده است.
**[ترجمه]
«19»
کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْهَیْثَمِ بْنِ وَاقِدٍ الْحَرِیرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ زَهِدَ فِی الدُّنْیَا أَثْبَتَ اللَّهُ الْحِکْمَةَ فِی قَلْبِهِ وَ أَنْطَقَ بِهَا لِسَانَهُ وَ بَصَّرَهُ عُیُوبَ الدُّنْیَا دَاءَهَا وَ دَوَاءَهَا وَ أَخْرَجَهُ مِنَ الدُّنْیَا سَالِماً إِلَی دَارِ السَّلَامِ(1).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس در دنیا زهد پیشه کند، خداوند متعال حکمت را در دلش جای داده و زبانش را به آن گویا ساخته و او را به عیوب دنیا و درد و درمانش بینا ساخته و از دنیا به سلامت به بهشت بیرونش آورد. - . کافی 2 : 128 -
**[ترجمه]
بیان
قال فی المغرب زهد فی الشیء و عن الشیء زهدا و زهادة إذا رغب عنه و لم یرده و من فرق بین زهد فیه و عنه فقد أخطأ و قال فی عدة الداعی
رُوِیَ: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله سَأَلَ جَبْرَئِیلَ علیه السلام عَنْ تَفْسِیرِ الزُّهْدِ فَقَالَ جَبْرَئِیلُ علیه السلام الزَّاهِدُ یُحِبُّ مَنْ یُحِبُّ خَالِقُهُ وَ یُبْغِضُ مَنْ یُبْغِضُ خَالِقُهُ وَ یَتَحَرَّجُ مِنْ حَلَالِ الدُّنْیَا وَ لَا یَلْتَفِتُ إِلَی حَرَامِهَا فَإِنَّ حَلَالَهَا حِسَابٌ وَ حَرَامَهَا عِقَابٌ وَ یَرْحَمُ جَمِیعَ الْمُسْلِمِینَ کَمَا یَرْحَمُ نَفْسَهُ وَ یَتَحَرَّجُ مِنَ الْکَلَامِ فِیمَا لَا یَعْنِیهِ کَمَا یَتَحَرَّجُ مِنَ الْحَرَامِ وَ یَتَحَرَّجُ مِنْ کَثْرَةِ الْأَکْلِ کَمَا یَتَحَرَّجُ مِنَ الْمَیْتَةِ الَّتِی قَدِ اشْتَدَّ نَتْنُهَا وَ یَتَحَرَّجُ مِنْ حُطَامِ الدُّنْیَا وَ زِینَتِهَا کَمَا یَجْتَنِبُ النَّارَ أَنْ یَغْشَاهَا وَ أَنْ یَقْصُرَ أَمَلَهُ وَ کَانَ بَیْنَ عَیْنَیْهِ أَجَلُهُ.
و الحکمة العلوم الحقة المقرونة بالعمل أو العلوم الربانیة الفائضة من الله تعالی بعد العمل بطاعته و قد مر تحقیقها فی کتاب العقل و غیره.
قال الراغب الحکمة إصابة الحق بالعلم و العقل فالحکمة من الله تعالی معرفة الأشیاء و إیجادها علی غایة الإحکام و من الإنسان معرفة الموجودات و فعل الخیرات و هذا هو الذی وصف به لقمان فی قوله تعالی وَ لَقَدْ آتَیْنا لُقْمانَ الْحِکْمَةَ(2)و نبه علی جملتها بما وصفه بها انتهی(3).
قوله علیه السلام داءها و دواءها کأنه بدل اشتمال للعیوب أی المراد بتبصیر العیوب أن یعرفه أدواء الدنیا من ارتکاب المحرمات و الصفات الذمیمة المتفرعة
علی حب الدنیا و یعرفه ما یعالج به تلک الأدواء من التفکرات الصحیحة و المواعظ الحسنة و فعل الطاعات و الریاضات و مجاهدة النفس فی ترک الشهوات کأن یقال الطب حد معرفة الأمراض بأن یعرف ما تحصل منه و أصل المرض و کیفیة علاجه أو یقال الدنیا دنیاءان دنیا بلاغ یصیر سببا لتحصیل الآخرة و دنیا ملعونة فلما ذکر عیوب الدنیا فصلها و بین أن منها ما هو داء و منها ما هو دواء.
و یحتمل حینئذ ارتکاب استخدام بأن یکون المراد بالدنیا أولا الدنیا المذمومة و بالضمیر الأعم و یحتمل أن یکون داؤها تأکیدا لعیوب الدنیا و دواؤها عطفا علی العیوب.
و قیل داؤها و دواؤها مجروران بدلا بعض للدنیا فالمراد بعیوب دواء الدنیا شدتها علی النفس و صعوبتها و ربما یقرأ دواها بالقصر بمعنی الأحمق أی المبتلی بحب الدنیا و لا یخفی بعده و أخرجه من الدنیا سالما من العیوب و المعاصی إلی دار السلام أی الجنة التی من دخلها سلم من جمیع المکاره و الآلام.
**[ترجمه]در کتاب «المغرب» گفته: «زهد فی الشیء و عن الشیء زهدا و زهادةً» یعنی از آن چیز رویگردان شد و آن را نخواست و کسی که بین «زهد فیه» و «زهد عنه» فرق بگذارد اشتباه کرده و در عدة الداعی گفته:
روایت شده که پیامبر صلی الله علیه و آله از جبرئیل علیه السلام در خصوص تفسیر زهد پرسید. پس جبرئیل علیه السلام گفت: زاهد کسی است که آن کس را که خالقش دوست می‌دارد، دوست بدارد و آن کس را که خالقش دشمن می‌دارد، دشمن بدارد و از حلال دنیا نیز دوری می‌کند و به حرام آن نیز التفاتی ندارد؛ زیرا حلال دنیا حساب دارد و حرام آن عقاب دارد و زاهد به تمام اهل اسلام رحمت دارد، به همان صورت که به خود رحمت دارد و از سخن گفتن درباره اموری که به او مربوط نیست دوری می‌کند، به همان صورت که از کلام حرام دوری می‌کند به همان صورت که از خوردن مرداری که بوی بد آن زیاد شده اجتناب می‌کند، از پرخوری نیز اجتناب می‌کند و از مال فناپذیر دنیا و زینت‌های آن دوری می‌کند، به همان صورت که از آتش اجتناب می‌کند که او را فرا بگیرد و زاهد کسی است که آرزوی او کم است و اجلش مقابل چشم اوست.
و حکمت عبارت است از علوم حقیقی که مقرون با عمل باشد یا منظور علوم ربانی است که از خدای متعال بعد از عمل به طاعت او افاضه می‌شود و تحقیق در خصوص حکمت در کتاب عقل و غیر آن گذشت.
راغب می‌گوید: حکمت عبارت است از رسیدن به حقیقت با علم و عقل؛ پس حکمتِ خدای متعال به معنای شناخت اشیا و به وجود آوردن آن در نهایت استحکام است و حکمت انسان عبارت است از شناخت موجودات و انجام کارهای نیک و این همان وصفی است که لقمان در آیه شریفه به آن متصف شده که فرمود: «و لقد آتینا لقمان الحکمة.» - . لقمان / 12 - {ما به لقمان حکت عطا کردیم} و خداوند با این وصف حکمت به تمام معانی آن تنبّه داد. پایان کلام راغب.
«داءها و دواءها» گویا بدل اشتمال از عیوب است یعنی مراد از بصیرت به عیوب این است که خداوند دردهای دنیوی از قبیل انجام محرمات و صفات مذمومی را که متفرع بر دنیادوستی است، به او بشناساند و علاج آن دردها از قبیل تفکرات صحیح و مواعظ نیک و انجام طاعات و ریاضات و جهاد با نفس در ترک شهوات را نیز بشناساند؛ گویا این گونه گفته شود: حدّ شناخت امراض این است که بداند مرض از چه طریقی به وجود می‌آید و ریشه آن و کیفیت معالجه آن را بشناسد یا گفته شود: دنیا بر دو قسم است: دنیای در حد کفاف که سبب تحصیل آخرت است و دنیای ملعون؛ پس وقتی عیوب دنیا بیان می‌شود، آن را مفصلا بیان کند و تبیین نماید که بخشی از دنیا درد و قسمی از آن دواء است.
و گفته شده: «داءها و دواءها» مجرور بوده و بدل بعض برای دنیا باشد؛ پس منظور از عیوبی که دواء دنیا هستند، شدت و صعوبت آن دواها بر نفس است و چه بسا «دواها» با الف مقصوره خوانده شود به معنای احمق، یعنی کسی که مبتلا به حب دنیاست احمق است و بعید بودن این قرائت مخفی نیست. و «اخرجه من الدنیا سالما» یعنی از عیوب و معاصی سالم می‌ماند. «الی دار السلام» یعنی به سمت بهشتی که هر کس داخل آن شود، از تمام سختی‌ها و دردها سالم می‌ماند.
**[ترجمه]
«20»
کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقَاسَانِیِّ جَمِیعاً عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ حَفْصِ بْنِ غِیَاثٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ: جُعِلَ الْخَیْرُ کُلُّهُ فِی بَیْتٍ وَ جُعِلَ مِفْتَاحُهُ الزُّهْدَ فِی الدُّنْیَا ثُمَّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَا یَجِدُ الرَّجُلُ حَلَاوَةَ الْإِیمَانِ فِی قَلْبِهِ حَتَّی لَا یُبَالِیَ مَنْ أَکَلَ الدُّنْیَا ثُمَّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام حَرَامٌ عَلَی قُلُوبِکُمْ أَنْ تَعْرِفَ حَلَاوَةَ الْإِیمَانِ حَتَّی تَزْهَدَ فِی الدُّنْیَا(1).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: تمام خیر در خانه‌ای قرار داده شده و کلید آن بی رغبتی نسبت به دنیاست. سپس فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: انسان تا زمانی که از کسی که دنیا را می‌خورد، باکی نداشته باشد، شیرینی ایمان را در دلش نیابد. سپس امام صادق علیه السلام فرمود: بر دل‌های شما حرام است شیرینی ایمان را بچشند، مگر نسبت به دنیا بی رغبت شوند. - . کافی 2 : 128 -
**[ترجمه]
بیان
جعل الخیر کله إلخ لما کان الزهد فی الدنیا سببا لحصول جمیع السعادات العلمیة و العملیة شبه تلک الکمالات بالأمتعة المخزونة فی بیت و الزهد بمفتاح ذلک البیت لا یجد الرجل إلخ شبه صلی الله علیه و آله الإیمان بشیء حلو فی
1) 1. الکافی ج 2 ص 128.
میل الطبع السلیم إلیه و أثبت له الحلاوة علی الاستعارة المکنیة و التخییلیة أو استعار لفظ الحلاوة لآثار الإیمان التی تلتذ الروح بها حتی لا یبالی من أکل الدنیا یحتمل أن یکون من اسم موصول و أکل فعلا ماضیا و أن یکون من حرف جر و أکل مصدرا فعلی الأول المعنی أنه لا یعتنی بشأن الدنیا بحیث لا یحسد أحدا علیها و لو کانت کلها لقمة فی فم کلب لم یغتم لذلک و لم یر ذلک له کثیرا و علی الثانی أیضا یرجع إلی ذلک أو المعنی لا یعتنی بأکل الدنیا و التصرف فیها.
**[ترجمه]«جعل الخیر کله» الخ، یعنی وقتی زهد در دنیا سبب حصول تمام سعادات علمی و عملی است، حضرت آن کمالات را به کالاهایی که در یک خانه جمع شده تشبیه فرمود و زهد را به کلید آن خانه تشبیه کرد. عبارت «لا یجد الرجل» الخ، حضرت ایمان را به چیز شیرینی تشبیه فرمود با این وجه شبه که طبع سلیم به آن متمایل است و با استعاره‌ای مکنیه و تخییلیه شیرینی را بر آن بار فرمود یا لفظ حلاوت را استعاره از آثار ایمان گرفت که روح از آن لذت می‌برد. «حتی لا یبالی من اکل الدنیا» ممکن است «مَن» اسم موصول و «أکل» فعل ماضی باشد و یا این که «مِن» حرف جر و «أکل» مصدر باشد. پس بنا بر احتمال اول، معنا این می‌شود که او به شؤون دنیا اعتنایی ندارد به گونه‌ای بر احدی نسبت به دنیا رشک نمی‌برد، و اگر تمام دنیا لقمه‌ای در دهان سگی باشد، به این سبب مغموم نمی‌شود و این لقمه را برای سگ زیاد نمی‌بیند و بنا بر معنای دوم نیز یا معنا به همین مضمون است یا این است که اعتنایی به خوردن در دنیا و تصرف در آن ندارد.
**[ترجمه]
«21»
کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ الْخَزَّازِ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: إِنَّ مِنْ أَعْوَنِ الْأَخْلَاقِ عَلَی الدِّینِ الزُّهْدَ فِی الدُّنْیَا(1).
**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام فرمود: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: از جمله یاورترین اخلاق نسبت به دین، بی رغبتی نسبت به دنیا است. - . کافی 2 : 128 -
**[ترجمه]
بیان
إن من أعون الأخلاق إلخ و ذلک لأن الاشتغال بالدنیا و صرف الفکر فی طرق تحصیلها و وجه ضبطها و رفع موانعها مانع عظیم من تفرغ القلب للأمور الدینیة و تفکره فیها بل حبها لا یجتمع مع حب الله تعالی و طاعته و طلب الآخرة کما روی أن الدنیا و الآخرة ضرتان إذ المیل بأحدهما یضر بالآخر.
**[ترجمه]«ان من اعون الاخلاق» الخ، سبب این است که اشتغال در دنیا و صرف فکر در راه‌های تحصیل دنیا و طرق ضبط آن و رفع موانع از آن مانع بزرگی از فراغ دل نسبت به امور دینی است و تفکر در دنیا و بلکه دوستی آن با دوستی خدای متعال و طاعت او و طلب آخرت، جمع نمی‌شود؛ چنانچه روایت شده که دنیا و آخرت دو هَوو (دو زوجه یک مرد) هستند؛ زیرا میل به یکی به دیگری ضرر می‌زند.
**[ترجمه]
«22»
کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ هَاشِمِ بْنِ الْبَرِیدِ عَنْ أَبِیهِ: أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ علیهما السلام عَنِ الزُّهْدِ فَقَالَ عَشَرَةُ أَشْیَاءَ فَأَعْلَی دَرَجَةِ الزُّهْدِ أَدْنَی دَرَجَةِ الْوَرَعِ وَ أَعْلَی دَرَجَةِ الْوَرَعِ أَدْنَی دَرَجَةِ الْیَقِینِ وَ أَعْلَی دَرَجَةِ الْیَقِینِ أَدْنَی دَرَجَةِ الرِّضَا أَلَا وَ إِنَّ الزُّهْدَ فِی آیَةٍ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ(2).
**[ترجمه]کافی: مردی از علی بن حسین علیهما السلام در باره زهد پرسید. فرمود: ده چیز است، بالاترین درجه زهد، پایین‌ترین درجه اجتناب از گناهان (ورع) است و بالاترین درجه ورع، پایین‌ترین درجه یقین است و بالاترین درجه یقین، پایین‌ترین درجه رضایت است. همانا، تمامی زهد در آیه‌ای از کتاب خداوند عز و جل آمده است: «لکَیْلا تَأْسَوا عَلی مَا فَاتَکُمْ ولا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاکُمْ» - . حدید / 23 - {تا بر آنچه از دست شما رفته اندوهگین نشوید و به [سبب] آنچه به شما داده است شادمانی نکنید}. - . کافی 2 : 128 -
**[ترجمه]
بیان
قد مر صدر هذا الخبر فی باب الرضا بالقضاء(1)إلی قوله إلا أن الزهد و کان فیه الزهد عشرة أجزاء و منهم من جعل الأجزاء العشرة باعتبار ترک حب عشرة أشیاء المال و الأولاد و اللباس و الطعام و الزوجة و الدار و المرکوب و الانتقام من العدو و الحکومة و حب الشهرة بالخیر و هو تکلف مستغنی عنه و الآیات فی الحدید هکذا اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیاةُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِینَةٌ وَ تَفاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ إلی قوله سبحانه وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ ثم قال تعالی بعد آیة ما أَصابَ مِنْ مُصِیبَةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لا فِی أَنْفُسِکُمْ إِلَّا فِی کِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها إِنَّ ذلِکَ عَلَی اللَّهِ یَسِیرٌ لِکَیْلا تَأْسَوْا قال المفسرون أی کتبنا ذلک فی کتاب لِکَیْلا تَأْسَوْا أی تحزنوا عَلی ما فاتَکُمْ من نعم الدنیا وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ أی ما أعطاکم منها و قال الطبرسی رحمه الله و الذی یوجب نفی الأسی و الفرح من هذا أن الإنسان إذا علم أن ما فات منها ضمن الله تعالی العوض علیه فی الآخرة فلا ینبغی أن یحزن لذلک و إذا علم أن ما ناله منها کلف الشکر علیه و الحقوق الواجبة فیه فلا ینبغی أن یفرح به و أیضا فإذا علم أن شیئا منها لا یبقی فلا ینبغی أن یهتم له بل یجب أن یهتم لأمر الآخرة التی تدوم و لا تبید انتهی(2).
و لا یخفی أن هذین الوجهین لا ینطبقان علی التعلیل المذکور فی الآیة إلا أن یقال إن هذه الأمور أیضا من الأمور المکتوبة و لذا قال غیره إن العلة فی ذلک أن من علم أن الکل مقدر هان علیه الأمر.
و قال بعض الأفاضل هو تعلیل لقوله قبل ذلک بثلاث آیات اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیاةُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ و هذا وجه حسن بحسب المعنی و لا تکلف فی التعلیل حینئذ لکنه بحسب اللفظ بعید و إن کانت الآیات متصلة بحسب المعنی
مسوقة لأمر واحد و قد مر وجه آخر فی تأویل الآیة فی کتاب الإمامة و أنها نازلة فی أهل البیت علیهم السلام و قد بیناه هناک.
و قال البیضاوی المراد منه نفی الأسی المانع عن التسلیم لأمر الله و الفرح الموجب للبطر و الاختیال و الله لا یحب کل مختال فخور إذ قل من یثبت نفسه حالی السراء و الضراء انتهی(1).
وَ رُوِیَ فِی نَهْجِ الْبَلَاغَةِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: الزُّهْدُ کُلُّهُ بَیْنَ کَلِمَتَیْنِ فِی الْقُرْآنِ قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ فَمَنْ لَمْ یَأْسَ عَلَی الْمَاضِی وَ لَمْ یَفْرَحْ بِالْآتِی فَقَدْ أَخَذَ الزُّهْدَ بِطَرَفَیْهِ(2).
**[ترجمه]صدر این روایت در باب رضا به قضای الهی گذشت تا عبارت «إلّا أن الزهد» و در آن جا بود که زهد ده جزء است و برخی از شراح اجزای ده گانه زهد را به اعتبار ترک دوستی ده چیز قرار داده است: مال و اولاد و لباس و طعام و زن و خانه و مرکب و انتقام از دشمن و حکومت و حب شهرت به خیر و این تکلفی است که نیازی به آن نیست. و آیات در سوره حدید به این صورت است: «اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیاةُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زینَةٌ وَ تَفاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ.» - . حدید / 20 - {بدانید
زندگی دنیا تنها بازی و سرگرمی و تجمّل پرستی و فخرفروشی در میان شما و افزون طلبی در اموال و فرزندان است.} تا آنجا که فرمود: « وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُورِ» {زندگی دنیا چیزی جز متاع فریب نیست!} سپس خدای متعال فرمود: «ما أَصابَ مِنْ مُصیبَةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لا فی أَنْفُسِکُمْ إِلاَّ فی کِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها إِنَّ ذلِکَ عَلَی اللَّهِ یَسیرٌ. لِکَیْلا تَأْسَوْا» - . حدید / 22 - 23 - {هیچ
مصیبتی (ناخواسته) در زمین و نه در وجود شما روی نمی‌دهد مگر اینکه همه آنها قبل از آنکه زمین را بیافرینیم در لوح محفوظ ثبت است؛ و این امر برای خدا آسان است! این به خاطر آن است که برای آنچه از دست داده‌اید تأسف نخورید.} مفسرین گفته‌اند: یعنی این مطلب را در کتابی نوشته‌ایم. «لکیلا تأسوا» یعنی برای این که محزون نشوید. «علی ما فاتکم» یعنی نعمت‌های دنیا که از دست شما رفته. «و لا تفرحوا بما آتاکم» یعنی بر آنچه از دنیا به شما اعطا فرموده. و طبرسی رحمه الله فرموده: و آنچه موجب منتفی شدن حزن و شادی از این می‌شود این است که انسان وقتی دانست که آنچه از دست او می‌رود، خدای تعالی در آخرت عوض آن را ضمانت می‌کند، سزاوار نیست که برای آن محزون گردد و وقتی بداند آنچه از دنیا به او رسیده، مکلف به شکر آن و ادای حقوق واجب آن است، سزاوار نیست که شاد گردد و نیز وقتی بداند که چیزی از دنیا باقی نمی‌ماند، سزاوار نیست که بر آن اهتمام فراوان ورزد؛ بلکه شایسته است که به امر آخرت اهتمام ورزد که دوام دارد و از بین نمی‌رود. پایان کلام طبرسی.
و مخفی نیست که این دو وجه مذکور بر تعلیلی که در آیه ذکر شد، منطبق نمی‌گردد، مگر این که گفته شود این امور نیز از امور نوشته شده و مکتوب است. و به همین جهت غیر طبرسی از مفسران گفته‌اند: علت آن است که کسی که بداند همه امور در تقدیر الهی جای دارد، امر بر او آسان می‌شود.
و برخی از فضلا گفته‌اند: این تعلیلی است برای سه آیه قبل از آن که فرمود: «اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیاةُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْو.» - . حدید / 20 - {بدانید زندگی دنیا تنها بازی و سرگرمی است} و این به حسب معنا وجه نیکویی است و بدین ترتیب در تعلیل تکلفی نیست ولی از حیث لفظی بعید به نظر می‌رسد، اگر چه این آیات به حسب معنایی به هم متصل و سیاقشان برای امر واحدی است و در کتاب امامت وجه دیگری برای تأویل آیه گذشت و آن این بود که این آیه درباره اهل بیت علیهم السلام نازل شده و ما آن را در آنجا تبیین نمودیم.
و بیضاوی گفته: مراد از این آیه نفی حزنی است که مانع از تسلیم امر خدا بشود و نفی شادمانی است که موجب سرمستی و تکبر گردد و خدا هیچ متکبر فخر فروشی را دوست نمی‌دارد؛ زیرا کم هستند کسانی که در حال سرور و اندوه ثابت قدم بدارد. پایان کلام بیضاوی.
و در نهج البلاغه از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت شده که فرمود: تمام زهد بین دو کلمه در قرآن است. خدای سبحان فرمود: « لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُم.» - . حدید / 23 - {این به خاطر آن است که برای آنچه از دست داده‌اید تأسف نخورید، و به آنچه به شما داده است دلبسته و شادمان نباشید.} پس هر کس که بر گذشته اندوه نخورد و به آینده نیز شادمان نباشد، هر دو طرف زهد را گرفته است .
**[ترجمه]
«23»
کا، [الکافی] بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ سُفْیَانَ بْنِ عُیَیْنَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: کُلُّ قَلْبٍ فِیهِ شَکٌّ أَوْ شِرْکٌ فَهُوَ سَاقِطٌ وَ إِنَّمَا أَرَادُوا بِالزُّهْدِ فِی الدُّنْیَا لِتَفْرُغَ قُلُوبُهُمْ لِلْآخِرَةِ(3).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: هر دلی که در آن شک یا شرک باشد ساقط است و آنان به دنیا بی رغبت شدند برای این که دل‌هایشان برای آخرت آماده گردد. - . کافی 2 : 129 -
**[ترجمه]
«24»
کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: إِنَّ عَلَامَةَ الرَّاغِبِ فِی ثَوَابِ الْآخِرَةِ زُهْدُهُ فِی عَاجِلِ زَهْرَةِ الدُّنْیَا أَمَا إِنَّ زُهْدَ الزَّاهِدِ فِی هَذِهِ الدُّنْیَا لَا یَنْقُصُهُ مِمَّا قَسَمَ اللَّهُ لَهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِیهَا وَ إِنْ زَهِدَ وَ إِنَّ حِرْصَ الْحَرِیصِ عَلَی عَاجِلِ زَهْرَةِ الدُّنْیَا لَا یَزِیدُهُ فِیهَا وَ إِنْ حَرَصَ فَالْمَغْبُونُ مَنْ حُرِمَ حَظَّهُ مِنَ الْآخِرَةِ(4).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: نشانه مشتاق به پاداش آخرت، بی رغبتی اوست نسبت به زیبایی زودگذر دنیاست. اما بی رغبتی زاهد در این دنیا از آنچه خداوند برایش قسمت کرده، کم نمی‌کند اگرچه او بی رغبت باشد و حرص حریص هم بر زیبایی زودگذر دنیا چیز بیشتری در دنیا به او نمی‌رساند، اگرچه حرص ورزد. پس مغبون کسی است که از بهره آخرت محروم شود. - . کافی 2 : 129 -
**[ترجمه]
بیان
إن علامة الراغب إشارة إلی ما عرفت من أن الدنیا و الآخرة ضرتان لا یجتمع حبهما فی قلب فالراغب فی أحدهما زاهد فی الآخر لا محالة و إنما أدخل العاجل لأنه السبب لاختیار الناس الدنیا غالبا علی ثواب الآخرة آجلا أو لدلالته علی عدم الثبات و قیل لأن زهرة الدنیا المتعلقة بالآجلة و الآخرة کقدر ما یحتاج إلیه الإنسان لتحصیل ما ینفع فی الآخرة لا ینافی الرغبة فی ثوابها
بل معین لحصوله و المراد بزهرة الدنیا بهجتها أو نضارتها أو متاعها تشبیها له بزهرة النبات لکونها أقل الریاحین ثباتا و هو إشارة إلی قوله تعالی وَ لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلی ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیاةِ الدُّنْیا لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَ رِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ أَبْقی(1)
قال فی القاموس الزهرة و یحرک النبات و نوره أو الأصفر منه و من الدنیا بهجتها و نضارتها و حسنها انتهی قوله علیه السلام فی هذه الدنیا الإشارة للتحقیر و إن زهد أی بالغ فی الزهد و کذا قوله و إن حرص أو المراد بقوله و إن زهد و إن سعی فی صرفها عن نفسه و بقوله و إن حرص أی بالغ فی تحصیلها فالمراد بالزهد و الحرص الأولین القلبیان بالآخرین الجسمانیان.
و الحاصل أن الرزق لکل أحد مقدر و إن کان وصولها إلیه مشروطا بقدر من السعی علی ما أمره الشارع من غیر إفراط یمنعه عن الطاعات و لا تقصیر کثیر بترک السعی مطلقا و لا مدخل لکثرة السعی فی کثرة الرزق فمن ترک الطاعات و ارتکب المحرمات فی ذلک حرم ثواب الآخرة و لا یزید رزقه فی الدنیا فهو مغبون و هذا علی القول بأن مقدار الرزق معین مقدر و لا یزید بالسعی و لا ینقص بترکه و علی القول بأن الرزق المقدر الواجب علی الله تعالی هو القدر الضروری و یزید بالکسب بالسعی فیحتاج الخبر إلی تأویل بعید و سیأتی الکلام فیه فی محله إن شاء الله تعالی.
**[ترجمه]«إن علامة الراغب» اشاره است به آنچه دانستی که دنیا و آخرت دو همسر یک مرد هستند و اجتماع دوستی آن دو در یک قلب ممکن نیست؛ پس کسی که به یکی از دنیا یا آخرت رغبت ورزد، ناچار از دیگری بی میل است و این که حضرت سخن از دسترسی زود به میان آورد به این دلیل که همین دسترسی فوری است که موجب می‌شود مردم غالبا دنیا را بر ثواب آخرت که دیرهنگام است، برگزینند یا به این خاطر که در دسترس بودن دلالت بر عدم ثبات دنیا دارد. و گفته شده به این خاطر است که زیبایی دنیا که متعلق به آینده‌ای است که زمان دارد و متاخر است، مانند آن مقداری که انسان برای تحصیل آنچه در آخرت نافع است، به آن نیاز دارد و این منافاتی با رغبت و میل به ثواب آخرت ندارد و بلکه یاوری بر حصول آن ثواب است. و مراد از «زهرة الدنیا» سرور دنیا یا شکفتگی آن یا متاع دنیاست و این از باب تشبیه متاع دنیا به شکوفه گیاهان است زیرا از حیث ثبات، کمترین مقدار زمانی را ثبات دارد و این اشاره است به آیه «وَ لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلی ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیاةِ الدُّنْیا لِنَفْتِنَهُمْ فیهِ وَ رِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ أَبْقی.» - . طه / 131 - {و
هرگز چشمان خود را به نعمت‌های مادّی، که به گروه‌هایی از آنان داده‌ایم، میفکن! اینها شکوفه‌های زندگی دنیاست؛ تا آنان را در آن بیازماییم؛ و روزی پروردگارت بهتر و پایدارتر است!} در قاموس گفته: «الزهره» که گاهی هاء آن متحرک نیز می‌شود گیاه و شکوفه آن یا شکوفه زردرنگ آن است و زهره نسبت به دنیا بهجت و شکفتگی و نیکویی آن است. پایان کلام صاحب قاموس. عبارت «فی هذه الدنیا» اشاره کردن به دنیا برای تحقیر آن است. «و إن زهد» یعنی اگر چه در زهد تلاش فراوانی کند و همچنین معنا می‌شود عبارت «و إن حرص» یا این که مراد از «و إن زهد» یعنی اگر چه تلاش کند که دنیا را از خود منصرف کند و «و إن حرص» یعنی اگر چه در به دست آوردن دنیا تلاش فراوان کند. پس مراد از زهد و حرص اولی، زهد و حرص قلبی و در دومی زهد و حرص جسمی می‌باشد.
حاصل معنا این که روزی برای هر کس مقدر است، اگر چه رسیدن به این روزی مشروط است به مقداری سعی بر طبق امری که شارع فرموده، به شرطی که افراط نکند که مانع او از اطاعت شود و با ترک سعی مطلق، کوتاهی زیادی رخ نمی‌دهد و کثرت سعی دخلی به کثرت رزق ندارد. پس کسی که در راه سعی برای رزق طاعات را ترک کند و مرتکب محرمات شود از ثواب آخرت محروم می‌گردد و روزی او در دنیا افزون نمی‌شود؛ پس او خسران زده است و بنا بر این قول که مقدار روزی هر کس مشخص و معین است، و با سعی و تلاش بیشتر نمی‌گردد و با ترک سعی کم نمی‌شود، بنا بر این قول که روزی مقدر واجب بر خدای متعال به همان مقدار ضرورت است و با کسب و تلاش بیشتر می‌گردد. بنا بر این مبانی این روایت احتیاج به تأویلی بعید دارد و کلام در این خصوص در محل آن خواهد آمد، ان شاء الله تعالی.
**[ترجمه]
«25»
کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْخَثْعَمِیِّ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا أَعْجَبَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله شَیْ‌ءٌ مِنَ الدُّنْیَا إِلَّا أَنْ یَکُونَ فِیهَا جَائِعاً خَائِفاً(2).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: چیزی از دنیا پیامبرخدا صلی الله علیه و آله را به خود جلب نمی‌کرد، مگر آنکه نسبت آن گرسنه و ترسان بود. - . کافی 2 : 129 -
**[ترجمه]
بیان
إلا أن یکون فیها کان الاستثناء منقطع و یحتمل الاتصال
جائعا أی بسبب الصوم أو الإیثار علی الغیر أو لأن الجوع موجب للقرب من الله تعالی بخلاف الشبع فإنه موجب للبعد مع أن فی الجوع الاضطراری و الصبر علیه و الرضا بقضائه سبحانه لذة للمقربین خائفا أی من عذاب الآخرة أو من العدو فی الجهاد أیضا أو لأن الضراء فی الدنیا مطلقا موجب للسراء فی الآخرة و قد أشبعنا الکلام فی جوعه و قناعه و تواضعه صلی الله علیه و آله فی المأکل و الملبس و المجلس و سائر أحواله فی المجلد السادس.
**[ترجمه]«إلّا أن یکون فیها» استثنا منقطع است و ممکن است متصل باشد. «جائعا» یعنی به سبب روزه یا دیگران را بر خود مقدم داشتن یا به این خاطر که گرسنگی موجب قرب به خدای متعال است به خلاف سیری که موجب دوری است، مضافا بر این که در گرسنگی اضطراری و صبر بر آن و رضا به قضای خدای سبحان، برای مقربان لذت بخش است. «خائفا» یعنی هراسان از عذاب آخرت یا و نیز از دشمن در امر جهاد؛ یا به این خاطر که گزند در دنیا مطلقا موجب سرور در آخرت است و ما مفصلاً در خصوص گرسنگی و قناعت و تواضع آن حضرت صلی الله علیه و آله در خوراک و پوشاک و مجلس و سایر احوال ایشان در جلد ششم سخن گفتیم.
**[ترجمه]
«26»
کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: خَرَجَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وَ هُوَ مَحْزُونٌ فَأَتَاهُ مَلَکٌ وَ مَعَهُ مَفَاتِیحُ خَزَائِنِ الْأَرْضِ فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ هَذِهِ مَفَاتِیحُ خَزَائِنِ الدُّنْیَا یَقُولُ لَکَ رَبُّکَ افْتَحْ وَ خُذْ مِنْهَا مَا شِئْتَ مِنْ غَیْرِ أَنْ تُنْقَصَ شَیْئاً عِنْدِی فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الدُّنْیَا دَارُ مَنْ لَا دَارَ لَهُ وَ لَهَا یَجْمَعُ مَنْ لَا عَقْلَ لَهُ فَقَالَ الْمَلَکُ وَ الَّذِی بَعَثَکَ بِالْحَقِّ لَقَدْ سَمِعْتُ هَذَا الْکَلَامَ مِنْ مَلَکٍ یَقُولُ فِی السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ حِینَ أُعْطِیتُ الْمَفَاتِیحَ(1).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله غمگین بیرون رفت. پس فرشته‌ای که کلیدهای گنج‌های زمین نزدش بود بر ایشان وارد شد و گفت: ای محمد! این کلیدهای گنج‌های دنیاست. پروردگارت می‌فرماید: باز کن و هر آنچه می‌خواهی از آنها بگیر، بدون اینکه چیزی نزد من کاسته شود. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: دنیا خانه کسی است که خانه ندارد و کسی که عقل ندارد برای دنیا جمع می‌کند. فرشته گفت: به خدایی که تو را به حق مبعوث نمود، این سخن را در هنگامی که این کلیدها به من داده شد، از فرشته‌ای شنیدم که در آسمان چهارم بود. - . کافی 2 : 129 -
**[ترجمه]
بیان
خرج النبی أی من البیت أو إلی بعض الغزوات و هو محزون لعل حزنه صلی الله علیه و آله کان لضعف المسلمین و عدم رواج الدین و قوة المشرکین و قلة أسباب الجهاد من غیر أن تنقص علی بناء المجهول قال الجوهری نقص الشیء و نقصته أنا یتعدی و لا یتعدی انتهی و یمکن أن یقرأ علی بناء المعلوم فالمستتر راجع إلی المفاتیح و فی بعض النسخ علی الغیبة أی ینقص أخذک شیئا من المنزلة و الدرجة التی لک عندی من لا دار له أی فی الآخرة فالمعنی أن الذی یهتم لتحصیل الدنیا و تعمیرها لیست له دار فی الآخرة أو یختار الدنیا من لا یؤمن بأن له دارا فی الآخرة أو من لا دار له أصلا فإن دار الآخرة قد فوتها و دار الدنیا لا تبقی له و لها أی للدنیا و العیش فیها یجمع الأموال و الأسباب من لا عقل له لأن العاقل لا یختار الفانی علی الباقی و ربما یقرأ یجمع علی بناء
1) 1. الکافی ج 2 ص 129.
الإفعال من العزم و الاهتمام فی القاموس الإجماع الاتفاق و صر أخلاف الناقة جمع و جعل الأمر جمیعا بعد تفرقه و الإعداد و الإیباس الإیناس و سوق الإبل جمیعا و العزم علی الأمر أجمعت الأمر و علیه و الأمر مجمع انتهی(1)و یناسب هذا أکثر المعانی لکن الأول أظهر.
**[ترجمه]«خرج النبی» یعنی پیامبر از خانه خارج شد یا برای یکی از غزوات خارج شد. «و هو محزون» شاید حزن آن حضرت صلی الله علیه و آله به خاطر ضعف مسلمانان و عدم رواج یافتن دین و قوت مشرکان و کمی اسباب جهاد بود. «من غیر أن تنقص» فعل مضارع مجهول است. جوهری گفته: «نقص الشیء و نقصته أنا» گاهی متعدی و گاهی لازم استعمال می‌شود. پایان کلام جوهری. و ممکن است این فعل به صورت معلوم خوانده شود که ضمیر مستتر به «مفاتیح» بر می‌گردد و در برخی نسخه‌ها فعل به صیغه غایب است یعنی این که تو چیزی از آن بگیری موجب نقصان منزلت و درجه‌ای می‌شود که نزد من داری. «من لا دار له» یعنی کسی که در آخرت خانه‌ای ندارد؛ پس معنا این می‌شود که کسی که همت می‌کند برای جمع دنیا و آباد کردن آن، در آخرت خانه‌ای ندارد یا این گونه معنا می‌شود که کسی دنیا را بر می‌گزیند که ایمان ندارد که در آخرت خانه‌ای دارد یا کسی که اصلا خانه‌ای ندارد، دنیا را بر می‌گزیند؛ زیرا دار آخرت را از دست داد و دار دنیا نیز برای او باقی نمی‌ماند. «لها» یعنی برای دنیا و عیش در آن کسی که عقل ندارد اموال و اسباب را جمع می‌کند؛ زیرا عاقل چیز فانی را بر چیز باقی ترجیح نمی‌دهد و چه بسا «یُجمِع» از باب افعال خوانده شود که به معنای عزم و اهتمام است. در قاموس آمده: «إجماع» به معنای اتفاق است «صرّ أخلاف الناقة» یعنی پستان‌های شتر را جمع کرد و امر را بعد از متفرق شدن آن جمع کرد و إعداد و إیباس و إیناس و سوق همه شتران و عزم بر امر «أجمعت الامر و علی الامر و الامر مجمع.» پایان کلام صاحب قاموس.
**[ترجمه]
«27»
کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ بِجَدْیٍ أَسَکَّ مُلْقًی عَلَی مَزْبَلَةٍ مَیْتاً فَقَالَ لِأَصْحَابِهِ کَمْ یُسَاوِی هَذَا فَقَالُوا لَعَلَّهُ لَوْ کَانَ حَیّاً لَمْ یُسَاوِ دِرْهَماً فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ لَلدُّنْیَا أَهْوَنُ عَلَی اللَّهِ مِنْ هَذَا الْجَدْیِ عَلَی أَهْلِهِ(2).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بر بزغاله مرده‌ای که گوشش بریده شده بود و در زباله دان افتاده بود گذر کردند. ایشان به اصحاب فرمود: این مردار به چه می‌ارزد؟ اصحاب گفتند: اگر زنده بود شاید به یک درهم نیز نمی‌ارزید. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: به خدایی که جانم در دست اوست، دنیا نزد خداوند از این بزغاله نزد صاحبش کم ارزش‌تر است. - . کافی 2 : 129 -
**[ترجمه]
بیان
قال فی النهایة فیه أنه مر بجدی أسکّ أی مصطلم الأذنین مقطوعهما و فی القاموس السکک محرکة الصمم و صغر الأذن و لزوقها بالرأس و قلة إشرافها أو صغر قوب الأذن و ضیق الصماخ یکون فی الناس و غیرهم سککت یا جدی و هی أسک و هی سکاء.
و أقول: رَوَی مُسْلِمٌ فِی صَحِیحِهِ هَذَا الْحَدِیثَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِیِّ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَرَّ بِالسُّوقِ فَمَرَّ بِجَدْیٍ أَسَکَّ مَیْتٍ فَتَنَاوَلَهُ فَأَخَذَ بِأُذُنِهِ ثُمَّ قَالَ أَیُّکُمْ یُحِبُّ أَنَّ هَذَا لَهُ بِدِرْهَمٍ فَقَالُوا مَا نُحِبُّ أَنَّهُ لَنَا بِشَیْ‌ءٍ وَ مَا نَصْنَعُ بِهِ قَالَ تُحِبُّونَ أَنَّهُ لَکُمْ قَالُوا وَ اللَّهِ لَوْ کَانَ حَیّاً کَانَ عَیْباً فِیهِ لِأَنَّهُ أَسَکُّ فَکَیْفَ وَ هُوَ مَیْتٌ فَقَالَ فَوَ اللَّهِ لَلدُّنْیَا أَهْوَنُ عَلَی اللَّهِ مِنْ هَذَا عَلَیْکُمْ.
و المزبلة بفتح الباء و الضم لغة موضع یلقی فیه الزبل بالکسر و هو السرقین.
**[ترجمه]در نهایه در خصوص این روایت گفته: «مرّ بجدی أسکّ» یعنی حضرت از کنار بزغاله‌ای عبور کردکه دو گوش آن بریده شده بود. و در قاموس گفته: «السکک» به تحریک سین و میم کَری و کوچکی گوش و چسبیدن آن به سر و کم بودن بلندای آن یا به معنای کوچکی حفره گوش و تنگی سوراخ آن که در انسان و غیر آن است. «سککت یا جدی» که أسکّ و سکاء است.
و مسلم در صحیح خود این حدیث را از جابر بن عبدالله انصاری روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله از بازاری عبور کردند و از کنار بزغاله مرده گوش بریده‌ای گذشتند و آن را برداشتند و گوشش را گرفتند و فرمودند: کدام یک از شما دوست دارد که به إزای یک درهم این بزغاله از آن او باشد؟ پس گفتند: ما را به این چه کار؟ ما نمی‌خواهیم که این بزغاله از آن ما باشد. حضرت فرمود: دوست دارید این برای شما باشد؟ گفتند: به خدا قسم اگر زنده بود نیز گوش بریده او عیبی در او محسوب می‌شد؛ زیرا این حیوان گوش بریده است! چه رسد به این که الآن مرده است! حضرت فرمود: به خدا قسم دنیا نزد خدا از این بزغاله برای شما خوارتر است.
و «مزبله» به فتح باء و ضمه آن، از حیث لغت موضعی است که در آن زبل که همان سرگین است افکنده می‌شود.
**[ترجمه]
«28»
کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقَاسَانِیِّ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِعَبْدٍ خَیْراً زَهَّدَهُ فِی الدُّنْیَا وَ فَقَّهَهُ فِی الدِّینِ وَ بَصَّرَهُ عُیُوبَهَا وَ مَنْ أُوتِیَهُنَّ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْرَ الدُّنْیَا
وَ الْآخِرَةِ وَ قَالَ لَمْ یَطْلُبْ أَحَدٌ الْحَقَّ بِبَابٍ أَفْضَلَ مِنَ الزُّهْدِ فِی الدُّنْیَا وَ هُوَ ضِدٌّ لِمَا طَلَبَ أَعْدَاءُ الْحَقِّ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ مِمَّا ذَا قَالَ مِنَ الرَّغْبَةِ فِیهَا وَ قَالَ أَ لَا مِنْ صَبَّارٍ کَرِیمٍ وَ إِنَّمَا هِیَ أَیَّامٌ قَلَائِلُ إِلَّا أَنَّهُ حَرَامٌ عَلَیْکُمْ أَنْ تَجِدُوا طَعْمَ الْإِیمَانِ حَتَّی تَزْهَدُوا فِی الدُّنْیَا.
قَالَ وَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِذَا تَخَلَّی الْمُؤْمِنُ مِنَ الدُّنْیَا سَمَا وَ وَجَدَ حَلَاوَةَ حُبِّ اللَّهِ وَ کَانَ عِنْدَ أَهْلِ الدُّنْیَا کَأَنَّهُ قَدْ خُولِطَ وَ إِنَّمَا خَالَطَ الْقَوْمَ حَلَاوَةُ حُبِّ اللَّهِ فَلَمْ یَشْتَغِلُوا بِغَیْرِهِ.
قَالَ وَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ: إِنَّ الْقَلْبَ إِذَا صَفَا ضَاقَتْ بِهِ الْأَرْضُ حَتَّی یَسْمُوَ(1).
**[ترجمه]کافی: عبدالله بن قاسم می‌گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که خداوند خیر بنده‌ای را بخواهد، او را نسبت به دنیا بی رغبت می‌کند و نسبت به دین آگاهش می‌نماید و او را به عیوبش بینا می‌کند و به هر کس این فضلیت‌ها عطا شود، خیر دنیا و آخرت به او عطا شده است. و فرمود: هیچ کس حق را از دری بهتر از درِ زهد در دنیا نخواسته است. و این بر خلاف آن چیزی است که دشمنان حق می‌طلبند. گفتم: فدایت شوم! آنها از چه راهی می‌طلبند؟ فرمود: از رغبت به دنیا؛ و فرمود: آیا شخص صابر کریمی وجود ندارد؟ به راستی این دنیا روزگار کوتاهی است، جز این که بر شما حرام است که طعم ایمان را بچشید، تا این که در دنیا زهد پیشه کنید.
گوید: و شنیدم که فرمود: دل هرگاه صاف شود زمین برایش تنگ شده تا بالا رود. - . کافی 2 : 130 -
**[ترجمه]
بیان
و بصره عیوبها أی الدنیا و من أوتیهن أی تلک الخصال الثلاث و فیه إشعار بأنها لا تتیسر إلا بتوفیق الله تعالی فقد أوتی کأنه إشارة إلی قوله تعالی وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً(2)فالحکمة العلم بالدین أصوله و فروعه و بعیوب الدنیا و الزهد فیها لم یطلب أحد الحق أی الدین بباب أی بسبب و وسیلة أفضل من ترک الدنیا فإنه لیس الباعث لاختیار الباطل مع وضوح الحق و ظهوره إلا حب الدنیا فإنها غالبا مع أهل الباطل.
و یمکن تعمیم الحق فی کل حکم و مسألة فإن الأغراض الدنیویة تعمی القلب عن الحق أو المراد بالحق الرب تعالی أی قربه و وصاله و هو أی الزهد ضد لما طلب أعداء الحق و قوله مما ذا طلب لبیان ما طلبه أعداء الحق فبین علیه السلام بقوله من الرغبة فیها و الرغبة و إن کانت عین الطلب لکن جعلها مطلوبهم مبالغة و یحتمل أن یکون ما فی قوله لما طلب مصدریة فلا یکون مما للبیان بل للتعلیل کما سیأتی.
و یحتمل أن یکون ضمیر هو راجعا إلی الحق أی الحق ضد لمطلوب أعداء
الحق فمن فی قوله مما للتعلیل و ما ذا للاستفهام أی لأی علة صار ضد الحق مطلوبهم قال لرغبتهم فی الدنیا و قیل أی مما ذا طلب أعداء الحق مطلوبهم.
و الهمزة فی أ لا للاستفهام و لا للنفی و من زائدة لعموم النفی و المعنی أ لا یوجد صبار کریم النفس یصبر علی الدنیا و علی فقرها و شدتها و یزهد فیها و قد یقرأ صبار بکسر الصاد و تخفیف الباء مصدر باب المفاعلة مضافا إلی کریم و قرأ بعضهم إلا بالتشدید استثناء من الرغبة فیها أی إلا أن تکون الرغبة فیها من صبار کریم یطلبها من طرق الحلال و یصبر علی الحرام و علی إخراج الحقوق المالیة و إعانة الفقراء فإن الرغبة فی هذه الدنیا إنما هی للآخرة و أول الوجوه أظهرها.
ثم رغب علیه السلام فی الزهد و سهل تحصیله بقوله فإنما هی أی الدنیا أیام قلائل و هی أیام العمر فالصبر علی ترک الشهوات و تحمل الملاذ(1)
فیها سهل یسیر سیما إذا کان مستلزما للراحة الطویلة الدائمة ألا إنه ألا حرف تنبیه و شبه حصول الإیمان الکامل فی القلب بحیث یظهر أثره فی الجوارح بإدراک طعم شیء لذیذ مع أن اللذات الروحانیة أعظم من اللذات الجسمانیة.
قوله إذا تخلی المؤمن من الدنیا أی جعل نفسه خالیة من حب الدنیا و قطع تعلقه بها أو تفرغ للعبادة مجتنبا من الدنیا و معرضا عنها قال فی النهایة فیه أن تقول أسلمت وجهی إلی الله و تخلیت التخلی التفرغ یقال تخلی للعبادة و هو تفعل من الخلو و المراد التبرؤ من الشرک و عقد القلب علی الإیمان و قال السمو العلو یقال سما یسمو سموا فهو سام و یقال فلان یسمو إلی المعالی إذا تطاول إلیها انتهی أی ارتفع من حضیض النقص إلی أوج الکمال أو مال و ارتفع إلی عالم الملکوت و ارتفعت همته عن التدنس بما فی عالم الناسوت.
کأنه قد خولط قال فی القاموس خالطه مخالطة و خلاطا مازجه و الخلاط
1) 1. کذا فی النسخ، و الظاهر تحمل المشاق، أو تجنب الملاذ.
بالکسر أن یخالط الرجل فی عقله و قد خولط و فی النهایة فیه ظن الناس أن قد خولطوا و ما خولطوا و لکن خالط قلبهم هم عظیم یقال خولط فلان فی قلبه إذا اختل عقله فقوله خولط بهذا المعنی و خالط بمعنی الممازجة و هذا أعلی درجات المحبین حیث استقر حب الله تعالی فی قلوبهم و أخرج حب کل شیء غیره منها فلا یلتفتون إلی غیره تعالی و یترکون معاشرة عامة الخلق لمباینة طوره أطوارهم فهم یعدونه سفیها مخالطا کما نسبوا الأنبیاء علیهم السلام إلی الجنون لذلک.
إن القلب إذا صفا أی إن القلب أی الروح الإنسانی لما کان من عالم الملکوت و إنما أهبط إلی هذا العالم الأدنی أو ابتلی بالتعلق بالبدن لتحصیل الکمالات و حیازة السعادات کما أن الثوب قد یلوث ببعض الکثافات لیصیر بعد الغسل أشد بیاضا و أصفی مما کان فإذا اختار الشقاوة و تشبث بهذه العلائق الجسمانیة و الشهوات الظلمانیة لحق بالأنعام بل هو أضل سبیلا و إن تمسک بعروة الشریعة الحقة و عمل بالنوامیس الإلهیة و الریاضات البدنیة حتی انفتح له عین الیقین فنظر إلی الدنیا و لذاتها بتلک العین الصحیحة رآها ضیقة مظلمة فانیة موحشة غدارة غرارة ملوثة بأنواع النجاسات المعنویة و الصفات الدنیة استوحش منها و تذکر عالمه الأصلی فرغب إلیها و تعلق بها فجانب المتعلقین بهذا العالم و آنس بالمتعلقین بالملإ الأعلی فلحق بهم و ضاقت به الأرض و صارت همته رفیعة عالیة فلم یرض إلا بالصعود إلی سدرة المنتهی و جنة المأوی فهم مع کونهم بین الخلق أرواحهم معلقة بالملإ الأعلی و یستسعدون بقرب المولی.
أو یقال لما کانت الأرض أعظم أجزاء الإنسان و کانت قواه الظاهرة و الباطنة مائلة إلیها بالطبع لکمال النسبة بینهما کانت الدواعی إلی زهراتها حاضرة و البواعث إلی لذاتها ظاهرة فربما اشتغل بها و اکتسب الأخلاق و الأعمال الفاسدة لتحصیل المقاصد حتی تصیر النفس تابعة لها راضیة بأثرها مشعوفة بعملها متکدرة بالشهوات منغمسة فی اللذات فتحب الاستقرار فی الأرض و ترکن
إلیها. و أما إذا منعت تلک القوی عن مقتضاها و صرفتها عن هواها و روضتها بمقامع الشریعة و أدبتها بآداب الطریقة حتی غلبت علیها و صفت عن کدوراتها و طهرت عن خبائث لذاتها و تحلت بالأخلاق الفاضلة و الأعمال الصالحة و الآداب السنیة و الأطوار الرضیة ضاقت بها الأرض حتی تسمو إلی عالم النور فتشاهد العالم الأعلی بالعیان و تنظر إلی الحق بعین العرفان و یزداد لها نور الإیمان و الإیقان فتعاف جملة الدنیا و الاستقرار فی الأرض فبدنها فی هذه الدنیا و هی فی العالم الأعلی فیصیر
کَمَا قَالَ علیه السلام: لَوْ لَا الْآجَالُ الَّتِی کُتِبَتْ عَلَیْهِمْ لَمْ یَسْتَقِرَّ أَرْوَاحُهُمْ فِی أَبْدَانِهِمْ طَرْفَةَ عَیْنٍ. و لذا قال مولی المؤمنین عند الشهادة فزت و رب الکعبة.
**[ترجمه]«و بصره عیوبها» یعنی عیوب دنیا. «و من اوتیهنَّ» یعنی آن خصال سه گانه به او داده شود و در این جمله اشاره است به این که این خصلت‌ها جز به توفیق الهی میسر نمی‌شود. «فقد اوتی» گویا اشاره دارد به آیه: «وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثیراً.» - . بقره / 269 - {و به هر کس دانش داده شود، خیر فراوانی داده شده است.} پس حکمت عبارت است از علم به اصول دین و فروع آن و علم به عیوب دنیا و زهد در آن. «لم یطلب احد الحق» یعنی کسی دین را طلب نکرد. «بباب» یعنی به سبب و وسیله‌ای افضل از ترک دنیا؛ چرا که انگیزه انتخاب باطل با وجود وضوحی که حق دارد جیزی نیست مگر حب دنیا که غالبا دوستی دنیا با اهل باطل وجود دارد.
و می‌توان معنای کلمه حق را در این عبارت نسبت به هر حکم و مسأله‌ای تعمیم داد؛ زیرا اهداف دنیوی چشم دل را از حق کور می‌کند و یا این که منظور از حق، پروردگار متعال باشد یعنی قرب و وصال او. «و هو» یعنی زهد ضد آن چیزی است که دشمنان حقیقت آن را طلب می‌کنند و «مما ذا» طلب بیان آن چیزی است که دشمنان حقیقت می‌جویند؛ پس در نتیجه حضرت علیه السلام با عبارت «من الرغبة فیها» جواب سائل را تبیین می‌فرماید؛ و رغبت اگر چه عین طلب است، ولی این که رغبت را مطلوب آنان قرار داد، از باب مبالغه است؛ و ممکن است «ما» در عبارت «ما طلب» مصدریه باشد که در این صورت «مما» برای بیان است و نه برای تعلیل، چنانچه خواهد آمد.
و محتمل است ضمیر «هو» به حق برگردد؛ یعنی حق ضدّ مطلوب دشمنان حق است، پس در نتیجه «من» در عبارت «مما» برای تعلیل است و «ماذا» برای استفهام، و معنا چنین می‌شود که برای چه ضدّ حق مطلوب آنان گشته، حضرت در پاسخ می‌فرماید: به خاطر رغبتی که به دنیا دارند و گفته شده: یعنی از چه دشمنان حق مطلوب خود را می‌طلبند؟
همزه در «ألا» برای استفهام است و «لا» برای نفی است و «من» زائده است برای عموم نفی و معنا این است که آیا هیچ شخص بردبار و کریم النفسی پیدا نمی‌شود که بر دنیا و نداری و سختی آن صبر کند و در آن زهد پیشه کند و برخی شرّاح «صبار» به کسر صاد و تخفیف باء و مصدر باب مفاعله است و مضاف است به کریم و برخی «الّا» را به تشدید خوانده‌اند و این استثناست از رغبت در دنیا. یعنی مگر این که رغبت در آن از جانب شخص بردبار کریمی باشد که دنیا را از طریق حلال طلب کند و بر حرام و اخراج حقوق مالی و یاری فقرا صبر کند؛ زیرا رغبت در این دنیا فقط به خاطر آخرت است و اولین وجهی که معنا شد، ظاهرترین وجوه است.
سپس حضرت علیه السلام ترغیب به زهد فرمود و به دست آوردن آن را تسهیل نمود که فرمود: «فإنما هی» یعنی دنیا «أیام قلائل» که ایام عمر کوتاه است. پس صبر بر ترک شهوات و تحمل سختی‌ها در دنیا آسان و میسر است، مخصوصا وقتی این صبر مستلزم راحتی طولانی دائمی باشد. «ألا إنه» ألا حرف تنبیه است و حضرت حصول ایمان کامل در قلب را به گونه‌ای که اثر آن در جوارح ظاهر شود، تشبیه به ادراک طعم چیز لذیذی فرمود، با این که لذات روحانی از لذات جسمانی عظیم‌تر است.
عبارت «اذا تخلّی المؤمن من الدنیا» یعنی وقتی مؤمن نفس خود را از دوستی دنیا خالی کند و تعلق خود را از آن قطع کند یا خود را آسوده برای عبادت کند در حالی که از دنیا اجتناب کند و از آن رویگردان شود. در نهایه درباره این حدیث گفته: به این صورت که بگوید: من در برابر خدا تسلیم شدهام و فارغ البال گشته‌ام و «تخلّی» به معناب فارغ شدن است. گفته می‌شود: «تخلّی للعباده» که این کلمه باب تفعل از «خلوّ» است و مراد از آن تبرّی از شرک و گره زدن دل به ایمان است و گفته: «السموّ» به معنای علوّ است و «سما، یسمو، سموّا فهو سامٍ» استعمال می‌شود و گفته می‌شود: «فلان یسمو إلی المعالی» یعنی فلانی به امور بلند دست انداخت، یعنی از حضیض نقص به اوج کمال رسید. پایان کلام جزری. یعنی میل پیدا کرد و به عالم ملکوت اوج گرفت و همت او از این که به عالم مادی، چرکین و آلوده گردد، مرتفع و بلند شد.
«کأنه قد خولط» در قاموس گفته: «خالطه مخالطة و خلاطاً» یعنی با آن چیز آمیخته و مشوب شد و «خِلاط» با کسر خاء به این معنا است که عقل شخص، مشوب و دست خورده گردد و دیوانه شود. در نهایه درباره این حدیث گفته: مردم می‌پندارند که اینان دیوانه شدهاند در حالی که دیوانه نشده‌اند بلکه اندوهی بزرگ با دل‌های ایشان آمیخته شده. گفته می‌شود: «خولط فلان فی قلبه» یعنی عقل و خردش مختلّ گردید. پس عبارت روایت که فرمود: «خولط» به این معناست و «خالط» به معنای ممازجت است و این بلند‌ترین درجات محبّان است که حبّ خدای متعال در دل‌هایشان مستقرّ شده و دوستی هر چیزی جز او از دلشان خارج گردیده و التفاتی به غیر خدای متعال ندارند و از معاشرت با عوام مردم می‌پرهیزند؛ زیرا حالات عوام مردم با حالات نورانی آنان متفاوت است؛ در نتیجه مردم او را کودن و دیوانه می‌دانند همان طور که انبیا علیهم السلام را نیز به همین سبب نسبت جنون می‌دادند.
«إن القلب إذا صفا» یعنی قلب که همان روح انسانی است، وقتی از عالم ملکوت بود و برای تحصیل کمالات و کسب سعادات به این عالم پست هبوط داده شده یا مبتلی به تعلق به بدن گردیده - چنانچه لباس نیز گاهی آلوده به بعضی کثافات می‌شود تا بعد از شستشو سفیدتر و پاک‌تر از قبل باشد - وقتی شقاوت را برگزید و به این علائق جسمانی و شهوات ظلمانی چنگ انداخت، ملحق به بهائم می‌شود و بلکه از بهائم نیز گمراه‌تر می‌گردد؛ ولی اگر به ریسمان شریعت حق تمسک کند و به وحی‌های الهی و ریاضات بدنی عمل کند تا دیده یقین برای او گشوده گردد و با آن دیده صحیح به دنیا و لذات آن بنگرد، دنیا را تنگ و تاریک و وحشتناک و خائن و مکار و رنگارنگ به انواع نجاسات معنوی و صفات پست می‌بیند؛ لذا از دنیا وحشت کرده و متوجه عالم اصلی خود می‌گردد و له آن متمایل می‌شود و به آن علاقه پیدا می‌کند و از علاقه مندان به این عالم دوری می‌کند و به متعلقین به عالم بالا انس می‌گیرد و به آنان ملحق می‌شود و زمین برای او تنگ می‌شود و همت او رفیع و بلند می‌گردد و جز به صعود به سدرة المنتهی و جنة المأوی راضی نمی‌شود. پس اینان با این که در دنیا در کنار مردم هستند ولی ارواحشان متعلق به عالم بالاست و به سبب قرب به مولی طالب سعادت مندی هستند .
یا این گونه گفته شود: وقتی زمین بزرگ‌ترین اجزای زندگی انسان است و قوای ظاهری و باطنی او به خاطر کمال نسبتی که بین انسان و زمین است، بالطبع به زمین مایل است، انگیزه‌های او به زیبایی‌های دنیا حاضر و محرکات او به سمت لذائذ معنوی آشکار است؛ پس چه بسا به زمین مشغول شود و اخلاق و اعمال فاسد کسب کند تا به مقاصدش برسد، تا نفسش نیز تابع آن مقاصد گردد و به پیروی از آن خشنود شود و با عمل برای رسیدن به این پلیدی‌ها احساس خوشحالی کند و با شهوات کدر گردد و در لذات فرو رود و در نتیجه ماندن بر زمین را دوست بدارد و به زمین اعتماد و تکیه کند؛ اما وقتی آن قوای ظاهری را از خواهش‌هایش منع کند و آنها را از هوس‌هایش باز دارد و آنها را با چوب‌های شریعت تمرین دهد و با آداب طریقت مؤدب سازد تا بر آن هوس‌ها چیره گردد و آنها را از کدورت‌هایش پاک کند و از لذات خبیثش تطهیر نماید، و به اخلاق فاضله و اعمال صالح و آداب نورانی و حالات پسندیده زینت شود، زمین برای او تنگ می‌گردد تا به عالم نور بالا رود و بالعیان عالم بالا را ببیند و با دیده عرفان به حق بنگرد و نور ایمان و یقینش افزوده می‌گردد و از همه دنیا و استقرار در زمین امتناع می‌ورزد. پس بدن او در این دنیاست ولی او در عالم اعلی است و به گونه‌ای می‌شود که حضرت علی علیه السلام فرمود: اگر نبود اجل‌هایی که بر آنان نوشته شده، به قدر چشم بر هم زدنی ارواحشان در بدن‌هایشان نمی‌ماند. و به همین سبب مولای مؤمنان هنگام شهادت فرمود: به خدای کعبه قسم که رستگار شدم.
**[ترجمه]
«29»
کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقَاسَانِیِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ بْنِ هَمَّامٍ عَنْ مَعْمَرِ بْنِ رَاشِدٍ عَنِ الزُّهْرِیِّ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمِ بْنِ شِهَابٍ قَالَ: سُئِلَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیه السلام أَیُّ الْأَعْمَالِ أَفْضَلُ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ مَا مِنْ عَمَلٍ بَعْدَ مَعْرِفَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَعْرِفَةِ رَسُولِهِ صلی الله علیه و آله أَفْضَلَ مِنْ بُغْضِ الدُّنْیَا وَ إِنَّ لِذَلِکَ لَشُعَباً کَثِیرَةً وَ لِلْمَعَاصِی شُعَباً فَأَوَّلُ مَا عُصِیَ اللَّهُ بِهِ الْکِبْرُ وَ هِیَ مَعْصِیَةُ إِبْلِیسَ حِینَ أَبی وَ اسْتَکْبَرَ وَ کانَ مِنَ الْکافِرِینَ(1)وَ الْحِرْصُ وَ هِیَ مَعْصِیَةُ آدَمَ وَ حَوَّاءَ حِینَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُمَا فَکُلا مِنْ حَیْثُ شِئْتُما وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونا مِنَ الظَّالِمِینَ(2)فَأَخَذَا مَا لَا حَاجَةَ بِهِمَا إِلَیْهِ فَدَخَلَ ذَلِکَ عَلَی ذُرِّیَّتِهِمَا إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ ذَلِکَ أَنَّ أَکْثَرَ مَا یَطْلُبُ ابْنُ آدَمَ مَا لَا حَاجَةَ بِهِ إِلَیْهِ ثُمَّ الْحَسَدُ وَ هِیَ مَعْصِیَةُ ابْنِ آدَمَ حَیْثُ حَسَدَ أَخَاهُ فَقَتَلَهُ فَتَشَعَّبَ مِنْ ذَلِکَ حُبُّ النِّسَاءِ وَ حُبُّ الدُّنْیَا وَ حُبُّ الرِّئَاسَةِ وَ حُبُّ الرَّاحَةِ وَ حُبُّ الْکَلَامِ وَ حُبُّ الْعُلُوِّ وَ حُبُّ الثَّرْوَةِ فَصِرْنَ سَبْعَ خِصَالٍ فَاجْتَمَعْنَ کُلُّهُنَّ فِی حُبِّ الدُّنْیَا فَقَالَ الْأَنْبِیَاءُ وَ الْعُلَمَاءُ بَعْدَ مَعْرِفَةِ ذَلِکَ حُبُّ الدُّنْیَا
رَأْسُ کُلِّ خَطِیئَةٍ وَ الدُّنْیَا دُنْیَاءَانِ دُنْیَا بَلَاغٌ وَ دُنْیَا مَلْعُونَةٌ(1).
**[ترجمه]کافی: از حضرت امام زین العابدین علیه السلام پرسیدند: کدام عمل نزد خداوند عزوجل برتر است؟ حضرت فرمود: هیچ عملی پس از شناخت خداوند عزوجل و شناخت رسول خدا صلی الله علیه و آله، برتر از نفرت از دنیا نیست و این نفرت از دنیا شاخه‌های فراوانی دارد و گناه نیز شاخه‌هایی دارد. نخستین گناهی که بدان خداوند نافرمانی شد تکبر بود و آن گناه شیطان است در آن گاه که {سرکشی کرد و بزرگی فروخت و کفر ورزید}؛ و حرص که آن گناه آدم و حوّاست در آن گاه که خداوند عزوجل به آن دو فرمود: «کُلاَ مِنْ حَیْثُ شِئْتُمَا وَلاَ تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونَا مِنَ الظَّالِمِینَ» - . بقره / 35 - {و
از هر جا که خواهید بخورید (ولی) به این درخت نزدیک مشوید که از ستمکاران خواهید شد} و آنها رو به چیزی گذاشتند که هیچ نیازی به آن نداشتند و این گونه این خصلت تا روز قیامت درون فرزندانشان راه یافت؛ چرا که بیشترین خواسته‌های فرزند آدم چیزی است که هیچ نیازی به آن ندارد. سپس حسد و آن گناه فرزند آدم است، در آن جا که به برادرش رشک ورزید و او را بکشت و از آن جا شاخه‌های زن دوستی و دنیا دوستی و مقام دوستی و رفاه دوستی و کلام دوستی و برتری و ثروت دوستی سر برآورد که هفت خصلت شد؛ و این هفت خصلت، همگی در دنیا دوستی جمع آمد. از این روست که پیامبران و دانایان پس از آگاهی از این امر گفته‌اند: دوستی دنیا سرچشمه همه گناهان است و دنیا دو گونه است: دنیایی که در حدّ بسندگی است و دنیایی که نفرین شده است. - . کافی 2 : 130 -
**[ترجمه]
بیان
و إن لذلک أی لبغض الدنیا لشعبا أی من الصفات الحسنة و الأعمال الصالحة و هی ضد شعب المعاصی کالتواضع مع الکبر و القنوع مع الحرص و الرضا بما آتاه الله مع الحسد و قد مر ذکر الأضداد کلها فی باب جنود العقل و الجهل و إنما ذکر هنا معظمها و هی معصیة آدم، هی عند الإمامیة مجاز و النهی عندهم نهی تنزیه فدخل ذلک أی الحرص أو أخذ ما لا حاجة به إلیه و ذلک أن أکثر ما یطلب إنما قال أکثر لأن قدر الکفاف لا بد منه فتشعب من ذلک أی من ذلک المذکور و هو الکبر و الحرص و الحسد و التخصیص بالحسد بعید معنی.
حب النساء أی لمحض الشهوة لا لاتباع السنة أو إذا انتهی إلی الحرام و الشبهة و حب الدنیا أی حیاة الدنیا و کراهة الموت لئلا ینافی اجتماعهن فی حب الدنیا و إن احتمل أن یکون المراد اجتماع الخمسة أو الظرفیة المجازیة و حب الرئاسة أی بغیر استحقاق أو الباطلة أو لمحض الاستیلاء و الغلبة و حب الراحة کأن النوم أیضا داخل فیها و حب الکلام أی بغیر فائدة أو للفخر و المراء و حب العلو أی فی المجالس أو الأعم و حب الثروة أی الکثرة فی الأموال أو الأعم منها و من الأولاد و العشائر و الأتباع
وَ رَوَی فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ أَوَّلَ مَا عُصِیَ اللَّهُ بِهِ سِتٌّ حُبُّ الدُّنْیَا وَ حُبُّ الرِّئَاسَةِ وَ حُبُّ الطَّعَامِ وَ حُبُّ النِّسَاءِ وَ حُبُّ النَّوْمِ وَ حُبُّ الرَّاحَةِ.
قوله علیه السلام و العلماء أی الأوصیاء أو الأعم و قولهم إما بالوحی أو بعلومهم الکاملة ثم لما کان هنا مظنة أن ارتکاب کل ما فی الدنیا مذموم قسم علیه السلام الدنیا إلی دنیا بلاغ أی تبلغ به إلی الآخرة و یحصل بها مرضاة الرب تعالی أو دنیا تکون بقدر الضرورة و الکفاف فالزائد علیها ملعونة أی ملعون
1) 1. الکافی ج 2 ص 130 و قد مر مثله تحت الرقم 9.
صاحبها فالإسناد علی المجاز أو هی ملعونة أی بعیدة من الله و الخیر و السعادة قال فی النهایة البلاغ ما یتبلغ و یتوصل به إلی الشیء المطلوب و فی المصباح البلغة ما یتبلغ به من العیش و لا یفضل یقال تبلغ به إذا اکتفی به و فی هذا بلاغ و بلغة و تبلغ أی کفایة.
**[ترجمه]«إن لذلک» یعنی برای بغض دنیا. «لشعبا» یعنی بغض و نفرت دنیا شاخه‌هایی از صفات حسنه و اعمال صالح دارد و این شاخه‌ها ضدّ شاخه‌های گناهان است؛ مثل تواضع که ضد کبر است و قناعت که ضد حرص است و رضا به آنچه خدا عطا کرده که ضد حسد است و در باب جنود عقل و جهل، ذکر اضداد گذشت و اینجا بخش عظیم آن یعنی معصیت آدم علیه السلام ذکر شد و معصیت آدم علیه السلام در نزد علمای امامیه مجاز است و نهی آدم از آن درخت، نهی تنزیهی بوده نه تحریمی. «فدخل ذلک» یعنی حرص یا گرفتن آنچه بدان نیاز ندارد. «و ذلک أن اکثر ما یطلب» حضرت تعبیر به أکثر فرمود از این باب که از طلب به قدر کفاف گزیری نیست. «فتشعّب من ذلک» یعنی از آن چیزی که مذکور شد که عبارت بود از کبر و حرص و حسد و اختصاص دادن مشار الیه «ذلک» به صرف حسد، از حیث معنا بعید به ذهن می‌رسد.
«حبّ النّساء» یعنی دوست داشتن زنان برای شهوت صرف نه برای اتباع سنت نبوی یا دوست داشتنی که به حرام یا شبهه منتهی گردد. و «حبّ الدنیا» یعنی دوستی زندگی دنیا و کراهت از مرگ تا منافاتی با اجتماع سایر دوستی‌های مذموم در «حب دنیا» نداشته باشد، اگر چه محتمل است که مراد اجتماع آن پنج دوستی باشد یا ظرفیت مجازی مقصود باشد. و «حبّ الریاسة» یعنی ریاستی که رئیس مستحق آن ریاست نباشد یا ریاست باطل یا ریاست به جهت صرف تسلط و غلبه بر دیگران. «حبّ الراحة» گویا خواب نیز داخل در دوستی راحتی است. «حبّ الکلام» یعنی سخن بی فایده یا سخن برای فخر فروشی و جدال بی جهت. «حبّ العلوّ» یعنی برتری در مجالس و یا اعم از مجالس و غیر آن. «حبّ الثروة» یعنی دوستی کثرت اموال و یا اعم از کثرت اموال و اولاد و بستگان و پیروان. و در کتاب محاسن از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: اولین عواملی که موجب نافرمانی خدا شد، شش چیز بود: حب دنیا، حب ریاست، حب طعام، حب زنان، حب خواب و حب راحتی.
عبارت «و العلماء» یعنی جانشینان انبیا یا اعم از جانشینان و غیر ایشان و سخن علما یا به سبب وحی است یا از روی علوم کامل ایشان؛ سپس وقتی این گمان تولید شد که ارتکاب هر کاری در دنیا مذموم است، حضرت علیه السلام دنیا را تقسیم نمود به دنیای در حد کفایت یعنی دنیایی که با آن به آخرت رسیده می‌شود و با آن رضایت پررودگار متعال تحصیل می‌شود یا دنیایی که در حد ضرورت و کفاف باشد و زائد بر این مقدار ملعون است، یعنی صاحب چنین دنیایی ملعون است. پس اسناد ملعون به دنیا مجازی است یا این که دنیا ملعون است، یعنی از خدا و خیر و سعادت دور است. در نهایه گفته: «البلاغ» یعنی آنچه به کمک آن به چیزی رسیده می‌شود که مطلوب است و در مصباح گفته: «البلغة» آن مقداری که به وسیله آن به زندگی رسیده می‌شود و نه بیشتر از آن. گفته می‌شود: «تبلّغ به» یعنی به آن اکتفا نمود و «فی هذا بلاغ و بلغة و تبلّغ» یعنی در همین مقدار کفایت است.
**[ترجمه]
«30»
کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ فِی طَلَبِ الدُّنْیَا إِضْرَاراً بِالْآخِرَةِ وَ فِی طَلَبِ الْآخِرَةِ إِضْرَاراً بِالدُّنْیَا فَأَضِرُّوا بِالدُّنْیَا فَإِنَّهَا أَحَقُّ بِالْإِضْرَارِ(1).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: در دنیاخواهی زیان به آخرت است و در آخرت خواهی زیان به دنیاست. پس به دنیا زیان رسانید که آن بیشتر سزاوار زیان رساندن است. - . کافی 2 : 131 -
**[ترجمه]
بیان
یومئ إلی أن المذموم من الدنیا ما یضر بأمر الآخرة فأما ما لا یضر به کقدر الحاجة فی البقاء و التعیش فلیس بمذموم و لنذکر معنی الدنیا و ما هو مذموم منها فإن ذلک قد اشتبه علی أکثر الخلق فکثیر منهم یسمون أمرا حقا بالدنیا و یذمونه و یختارون شیئا هو عین الدنیا المذمومة و یسمونه زهدا و یشبهون ذلک علی الجاهلین.
اعلم أن الدنیا تطلق علی معان الأول حیاة الدنیا و هی لیست بمذمومة علی الإطلاق و لیست مما یجب بغضه و ترکه بل المذموم منها أن یحب البقاء فی الدنیا للمعاصی و الأمور الباطلة أو یطول الأمل فیها و یعتمد علیها فبذلک یسوف التوبة و الطاعات و
ینسی الموت و یبادر بالمعاصی و الملاهی اعتمادا علی أنه یتوب فی آخر عمره عند مشیبه و لذلک یجمع الأموال الکثیرة و یبنی الأبنیة الرفیعة و یکره الموت لتعلقه بالأموال و حبه للأزواج و الأولاد و یکره الجهاد و القتل فی سبیل الله لحبه للبقاء أو یترک الصوم و قیام اللیل و أمثال ذلک لئلا یصیر سببا لنقص عمره.
و الحاصل أن من یحب العیش و البقاء و العمر للأغراض الباطلة فهو مذموم و من یحبه للطاعات و کسب الکمالات و تحصیل السعادات فهو ممدوح و هو عین الآخرة فلذا طلب الأنبیاء و الأوصیاء علیهم السلام طول العمر و البقاء فی الدنیا، وَ قَدْ قَالَ
1) 1. الکافی ج 2 ص 131.
سَیِّدُ السَّاجِدِینَ: عَمِّرْنِی مَا کَانَ عُمُرِی بِذْلَةً فِی طَاعَتِکَ فَإِذَا کَانَ عُمُرِی مَرْتَعاً لِلشَّیْطَانِ فَاقْبِضْنِی إِلَیْکَ وَ لَوْ لَمْ یَکُنِ الْکَوْنُ فِی الدُّنْیَا صَلَاحاً لِلْعِبَادِ لِتَحْصِیلِ الذَّخَائِرِ لِلْمَعَادِ لَمَا أَسْکَنَ اللَّهُ الْأَرْوَاحَ الْمُقَدَّسَةَ فِی تِلْکَ الْأَبْدَانِ الْکَثِیفَةِ.
و سیأتی خطبة أمیر المؤمنین علیه السلام فی ذلک و سنتکلم علیها إن شاء الله تعالی.
الثانی الدینار و الدرهم و أموال الدنیا و أمتعتها و هذه أیضا لیست مذمومة بأسرها بل المذموم منها ما کان من حرام أو شبهة أو وسیلة إلیها و ما یلهی عن ذکر الله و یمنع عبادة الله أو یحبها حبا لا یبذلها فی الحقوق الواجبة و المستحبة و فی سبل طاعة الله کما مدح الله تعالی جماعة حیث قال رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ إِقامِ الصَّلاةِ وَ إِیتاءِ الزَّکاةِ(1).
و بالجملة المذموم من ذلک الحرص علیها و حبها و شغل القلب بها و البخل بها فی طاعة الله و جعلها وسیلة لما یبعد عن الله و أما تحصیلها لصرفها فی مرضاة الله و تحصیل الآخرة بها فهی من أفضل العبادات و موجبة لتحصیل السعادات.
وَ قَدْ رُوِیَ فِی الصَّحِیحِ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّا لَنُحِبُّ الدُّنْیَا فَقَالَ لِی تَصْنَعُ بِهَا مَا ذَا قُلْتُ أَتَزَوَّجُ مِنْهَا وَ أَحُجُّ وَ أُنْفِقُ عَلَی عِیَالِی وَ أُنِیلُ إِخْوَانِی وَ أَتَصَدَّقُ قَالَ لِی لَیْسَ هَذَا مِنَ الدُّنْیَا هَذَا مِنَ الْآخِرَةِ.
وَ قَدْ رُوِیَ: نِعْمَ الْمَالُ الصَّالِحُ لِلْعَبْدِ الصَّالِحِ وَ نِعْمَ الْعَوْنُ الدُّنْیَا عَلَی الْآخِرَةِ.
و سیأتی بعض الأخبار فی ذلک فی أبواب المکاسب إن شاء الله تعالی.
الثالث التمتع بملاذ الدنیا من المأکولات و المشروبات و الملبوسات و المنکوحات و المرکوبات و المساکن الواسعة و أشباه ذلک و قد وردت أخبار کثیرة فی استحباب التلذذ بکثیر من ذلک ما لم یکن مشتملا علی حرام أو شبهة أو إسراف و تبذیر و فی ذم ترکها و الرهبانیة و قد قال تعالی قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللَّهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ(2).
فإذا عرفت ذلک فاعلم أن الذی یظهر من مجموع الآیات و الأخبار علی ما نفهمه أن الدنیا المذمومة مرکبة من مجموع أمور یمنع الإنسان من طاعة الله و حبه و تحصیل الآخرة فالدنیا و الآخرة ضرتان متقابلتان فکلما یوجب رضی الله سبحانه و قربه فهو من الآخرة و إن کان بحسب الظاهر من أعمال الدنیا کالتجارات و الصناعات و الزراعات التی یکون المقصود منها تحصیل المعیشة للعیال لأمره تعالی به و صرفها فی وجوه البر و إعانة المحتاجین و الصدقات و صون الوجه عن السؤال و أمثال ذلک فإن هذه کلها من أعمال الآخرة و إن کان عامة الخلق یعدونها من الدنیا.
و الریاضات المبتدعة و الأعمال الرئائیة و إن کان مع الترهب و أنواع المشقة فإنها من الدنیا لأنها مما یبعد عن الله و لا یوجب القرب إلیه کأعمال الکفار و المخالفین فرب مترهب متقشف یعتزل الناس و یعبد الله لیلا و نهارا و هو أحب الناس للدنیا و إنما یفعل ذلک لیخدع الناس و یشتهر بالزهد و الورع و لیس فی قلبه إلا جلب قلوب الناس و یحب المال و الجاه و العزة و جمیع الأمور الباطلة أکثر من سائر الخلق و جعل ترک الدنیا ظاهرا مصیدة لتحصیلها و رب تاجر طالب للأجر لا یعده الناس شیئا و هو من الطالبین للآخرة لصحة نیته و عدم حبه للدنیا.
و جملة القول فی ذلک أن المعیار فی العلم بحسن الأشیاء و قبحها و ما یجب فعلها و ترکها الشریعة المقدسة و ما صدر فی ذلک عن أهل بیت العصمة صلوات الله علیهم فما علم من الآیات و الأخبار أن الله سبحانه أمر به و طلبه من عباده سواء کان صلاة أو صوما أو حجا أو تجارة أو زراعة أو صناعة أو معاشرة للخلق أو عزلة أو غیرها و عملها بشرائطها و آدابها بنیة خالصة فهی من الآخرة و ما لم یکن کذلک فهو من الدنیا المذمومة المبعدة عن الله و عن الآخرة.
و هی علی أنواع فمنها ما هو حرام و هو ما یستحق به العقاب سواء کان عبادة مبتدعة أو ریاء و سمعة أو معاشرة الظلمة أو ارتکاب المناصب المحرمة أو تحصیل
الأموال من الحرام أو للحرام و غیر ذلک مما یستحق به العقاب.
و منها ما هو مکروه کارتکاب الأفعال و الأعمال و المکاسب المکروهة و کتحصیل الزوائد من الأموال و المساکن و المراکب و غیرها مما لم یکن وسیلة لتحصیل الآخرة و تمنع من تحصیل السعادات الأخرویة.
و منها ما هو مباح کارتکاب الأعمال التی لم یأمر الشارع بها و لم ینه عنها إذا لم تصر مانعة عن تحصیل الآخرة و إن کانت نادرة و یمکن إیقاع کثیر من المباحات علی وجه تصیر عبادة کالأکل و النوم للقوة علی العبادة و أمثال ذلک و ربما کان ترک المباحات بظن أنها عبادة بدعة موجبة لدخول النار کما یصنعه کثیر من أرباب البدع.
**[ترجمه]این حدیث به این اشاره دارد که آن بخشی از دنیا مذموم است که به امر آخرت ضرر برساند؛ اما آن مقداری که به امر آخرت مضرّ نیست، مثل مقدار حاجت برای بقا و زندگانی، مذموم نیست و باید معنای دنیا و آن مقداری را که از آن مذموم است بیان کنیم؛ چرا که این امر بر بسیاری از مردم مشتبه شده. زیرا بسیاری از مردم امر حقی را دنیا می‌نامند و آن را مذمت می‌کنند و چیزی را که عین دنیای مذموم است می‌گیرند و آن را زهد می‌نامند و جاهلان را به اشتباه می‌اندازند.
بدان که دنیا بر چند معنا اطلاق می‌شود: اول: زندگی دنیا که به طور مطلق مذموم نیست و از اموری نیست که بغض و ترک آن واجب است؛ بلکه مذموم از زندگی دنیا این است که بقای در دنیا را برای انجام معاصی و امور باطل بخواهد، یا در دنیا آرزوهای دراز کند و بر دنیا اعتماد و تکبه کند و به همین خاطر توبه و طاعت را به تأخیر اندازد و مرگ را فراموش کند و به معصیت و لهو روی بیاورد، به این خیال که در آخر عمر و در وقت پیری توبه خواهد کرد و به همین خاطر اموال فراوانی را جمع می‌کند و ساختمان‌های بلند می‌سازد و به خاطر تعلق خاطر به اموالش و دوستی زنان و فرزندانش مرگ را ناپسند می‌دارد و از جنگ و کشته شدن در راه خدا بدش می‌آید، زیرا حب بقا دارد و یا روزه و شب زنده داری و مانند آن را ترک می‌کند تا سبب کوتاهی عمرش نشود.
حاصل سخن این که کسی که زندگی و بقا و عمر را به خاطر اغراض باطل دوست بدارد، این مذموم و ناپسند است و کسی که زندگی را برای طاعت خدا و کسب کمالات و تحصیل سعادت‌ها دوست بدارد، این دوستی ممدوح است و عین آخرت طلبی است و به همین جهت انبیا و اوصیا علیهم السلام، طالب طول عمر و بقای در دنیا بودند و سید الساجدین علیه السلام عرضه می‌دارد: «خدایا! مرا طول عمر بده، مادامی که عمر من مبذول در طاعت تو باشد و وقتی عمرم چراگاه شیطان شد، مرا به سوی خود قبض روح کن». و اگر بودن در دنیا به صلاح بندگان نبود، تا برای معاد خود ذخیره جمع کنند، خداوند ارواح مقدسه را در آن بدن‌های آلوده مستقر نمی‌ساخت و خطبه امیرالمؤمنین علیه السلام در این زمینه خواهد آمد و درباره آن خطبه ان شاء الله سخن خواهیم گفت .
دوم: معنای دوم دنیا، دینار و درهم و اموال و کالاهای دنیاست و اینها نیز به طور کلی ناپسند نیست؛ بلکه آن مقدرا از آن مذموم است که از حرام یا شبهه جمع شده باشد یا وسیله‌ای برای حرام و شبهه باشد و چیزی باشد که انسان را از ذکر خدا غافل و از عبادت خدا باز دارد؛ یا انسان به گونه‌ای آن را دوست بدارد که آن را در حقوق واجب و مستحب بر خود بذل ننماید و در راه‌های طاعت خدا خرج نکند، چنانچه خدای متعال جماعتی را مدح نمود و فرمود: «رِجالٌ لا تُلْهیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ إِقامِ الصَّلاةِ وَ إیتاءِ الزَّکاةِ.» - . نور / 37 - {مردانی که نه تجارت و نه معامله‌ای آنان را از یاد خدا و برپاداشتن نماز و ادای زکات غافل نمی‌کند.}
و خلاصه این که درهم و دیناری مذموم است که بر آن حرص ورزیده شود و محبوب باشد و دل را مشغول کند و در راه طاعت خدا به آن بخل ورزیده شود و وسیله دوری از خدا قرار گیرد؛ اما تحصیل درهم و دینار برای مصرف آن در خشنودی خدا و تحصیل آخرت با آن، از افضل عبادات است و موجب تحصیل سعادات می‌گردد.
و در حدیث صحیح السندی ابن ابی یعفور می‌گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: ما دنیا را دوست می‌داریم! حضرت فرمود: می‌خواهی با دنیا چه کنی؟ عرض کردم: می‌خواهم ازدواج کنم و حج به جای بیاورم و بر عیال خود نفقه بدهم و به برادرانم خیر برسانم و صدقه بدهم! حضرت فرمود: این دوستی دنیا از دنیا نیست، بلکه از آخرت است.
و روایت شده: «چه چیز خوبی است که مال نیکو در دست بنده شایسته خدا باشد و چه خوب یاوری است دنیا برای آخرت» و برخی اخبار در این زمینه در ابواب مکاسب خواهد آمد، ان شاء الله.
سوم: بهره مندی از لذات دنیوی از مأکولات و نوشیدنی‌ها و پوشاک و ازدواج و سواری و مسکن وسیع و مانند آن که اخبار فراوانی وارد شده که لذت جویی از بسیاری از این امور مستحب است، مادامی که مشتمل بر فعل حرام یا شبهه یا اسراف و تبذیر نباشد و اخبار فراوانی نیز در مذمت ترک لذت از چنین امور و گرایش به رهبانیت وارد شده و خدای متعال فرموده: «قُلْ مَنْ حَرَّمَ زینَةَ اللَّهِ الَّتی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْق.» - . اعراف / 32 - {بگو: «چه کسی زینت‌های الهی را که برای بندگان خود آفریده، و روزی‌های پاکیزه را حرام کرده است؟!}
پس وقتی این را فهمیدی، بدان که آنچه از مجموع آیات و اخبار بر طبق فهم ما به دست می‌آید این است که دنیای مذموم عبارت است از مجموعه اموری که انسان را از طاعت خدا و دوستی او و تحصیل آخرت باز می‌دارد. پس دنیا و آخرت دو هَووی متقابل هستند؛ هر چیزی که موجب رضایت خدا و قرب او شود، از امور اخروی محسوب می‌گردد، اگر چه به حسب ظاهر از اعمال دنیوی باشد، مانند تجارت و صنعت و کشاورزی که مقصود از این امور تحصیل معیشت برای عیال باشد؛ زیرا خدای متعال امر به تحصیل معاش و صرف آن در امور خیر و یاری رساندن به محتاجان و صدقات کرده و امر فرموده که انسان از گدایی و مانند آن بپرهیزد. همه اینها از اعمال آخرت است، اگر چه عوام مردم این کارها را از قبیل امور دنیوی می‌دانند.
اما ریاضت‌هایی که بدعت است و اعمال از سر ریا و خودنمایی، اگر چه همراه با گوشه گیری و انواع مشقات باشد، همگی از قبیل دنیای مذموم است؛ زیرا انسان را از خدا دور کرده و موجب قرب به او نمی‌شود؛ مانند اعمال کفار و مخالفان مذهب؛ پس چه بسا کسی که رهبانیت گزیده و جامه وصله دار پوشیده و از مردم عزلت گزیده و شب و روز خدا را می‌خواند، ولی در بین مردم از همه بیشتر دنیا را دوست می‌دارد و این اعمال را می‌کند که مردم را بفریبد و به زهد و ورع مشهور شود، در حالی که در دل او جز جلب دل‌های مردم نیست و مال و جاه و عزت بین مردم و همه امور باطل را بیشتر از مردم دوست دارد و ترک دنیا را ظاهر و ابزار صید و تحصیل دنیا قرار داده و چه بسا بازرگانی که طالب اجر اخروی است و مردم او را به حساب نمی‌آورند در حالی که او طالب آخرت است، به خاطر نیت صحیح و عدم محبتی که به دنیا دارد.
خلاصه مطلب این که ملاک در علم به نیکی اشیا و قبح آن و آنچه انجام آن و ترک آن واجب است، شریعت مقدس اسلام و آن چیزهایی است که از اهل بیت عصمت صلوات الله علیهم صادر شده است؛ پس هر چه از آیات و روایات فهمیده شود که خدای سبحان به آن امر کرده و از بندگانش خواسته، خواه نماز باشد یا روزه یا حج یا تجارت یا زراعت یا صنعت یا معاشرت با خلق یا عزلت یا غیر آن و عمل به شرایط و آداب آن با نیت خالص، از امور آخرت محسوب می‌شود و هر آنچه چنین نباشد، از قبیل دنیای مذموم و دور از خدا و آخرت است.
دنیای مذموم انواعی دارد: بخشی از آن حرام است و چیزی است که به سبب آن شخص مستحق عقاب می‌شود، خواه عبادتی باشد که بدعت باشد یا ریاء و سمعه باشد یا معاشرت با ظالمان یا به عهده گرفتن مشاغل حرام یا کسب اموال از راه حرام یا کسب اموال برای کار حرام و غیر از آن از اموری که با آن شخص مستحق عقاب می‌شود. بخشی از دنیای مذموم مکروه است مانند انجام افعال و اعمال و مکاسب مکروه یا تحصیل اموال زائد و خانهها و مرکب‌های زائد و غیر آن، که وسیله‌ای برای تحصیل آخرت نیست و از تحصیل سعادت اخروی باز می‌دارد.
بخشی از دنیای مذموم مباح است مثل انجام اعمالی که شارع به آن امر نفرموده و از آن نهی نیز نکرده است، به شرطی که مانع از تحصیل آخرت نیز نباشد؛ چنین چیزی اگر چه نادر است و انسان می‌تواند بسیاری از مباحات را به گونه‌ای انجام دهد که عبادت باشد، مانند خوردن و خوابیدنی که عامل قوت بر عبادت خدا باشد و امثال آن و چه بسا ترک مباحات به گمان این که این ترک عبادت است، بدعتی است که موجب دخول در آتش است، چنانچه بسیاری از بدعت گزاران چنین می‌کنند.
**[ترجمه]
«31»
کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ الْخَزَّازِ عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ الْحَذَّاءِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام حَدِّثْنِی بِمَا أَنْتَفِعُ بِهِ فَقَالَ یَا أَبَا عُبَیْدَةَ أَکْثِرْ ذِکْرَ الْمَوْتِ فَإِنَّهُ لَمْ یُکْثِرْ إِنْسَانٌ ذِکْرَ الْمَوْتِ إِلَّا زَهِدَ فِی الدُّنْیَا(1).
**[ترجمه]کافی: ابی عبیده حذاء می‌گوید: به امام باقر علیه السلام گفتم: چیزی برایم بفرمایید که از آن بهره گیرم. امام علیه السلام فرمود:ای اباعبیده! یاد مرگ را بسیار کن، چرا که انسان مرگ را بسیار یاد نمی‌کند مگر اینکه نسبت به دنیا بی رغبت می‌گردد. - . کافی 2 : 131 -
**[ترجمه]
بیان
کأن المراد بذکر الموت تذکر ما بعده من الأهوال و الشدائد و الحسرات أیضا و إن کان تذکر الموت و فناء الدنیا کافیا لزهد العاقل.
**[ترجمه]گویا منظور از ذکر مرگ، یادآوری ترس‌ها و سختی‌ها و حسرت‌های بعد از مرگ نیز باشد؛ اگر چه یاد مرگ و فنای دنیا نیز برای زهد پیشه کردن عاقل کافی است.
**[ترجمه]
«32»
کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْحَکَمِ بْنِ أَیْمَنَ عَنْ دَاوُدَ الْأَبْزَارِیِّ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: مَلَکٌ یُنَادِی کُلَّ یَوْمٍ ابْنَ آدَمَ لِدْ لِلْمَوْتِ وَ اجْمَعْ لِلْفَنَاءِ وَ ابْنِ لِلْخَرَابِ(2).
**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام فرمود: فرشته‌ای هر روز ندا می‌دهد: ای فرزند آدم! بزای برای مردن، جمع کن برای نابود شدن و بساز برای ویران شدن. - . کافی 2 : 131 -
**[ترجمه]
بیان
لد للموت اللام لام العاقبة کما فی قوله تعالی فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً(3)و الأمر لیس علی حقیقته بل الغرض اعلموا أن ولادتکم عاقبتها الموت.
**[ترجمه]«لد للموت» لام در «للموت» لام عاقبت است؛ چنانچه خداوند فرمود: «فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً.» - . قصص / 8 - {خاندان
فرعون او را از آب گرفتند، تا سرانجام دشمن آنان و مایه اندوهشان گردد!} و فعل امر در این جملات، معنای حقیقی ندارد بلکه غرض حضرت این است که بدانید که عاقبت ولادت شما مرگ است.
**[ترجمه]
«33»
کا، [الکافی] بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ مُوسَی [بْنِ] بَکْرٍ عَنْ أَبِی
إِبْرَاهِیمَ علیه السلام قَالَ قَالَ أَبُو ذَرٍّ رَحِمَهُ اللَّهُ: جَزَی اللَّهُ الدُّنْیَا عَنِّی مَذَمَّةً بَعْدَ رَغِیفَیْنِ مِنَ الشَّعِیرِ أَتَغَدَّی بِأَحَدِهِمَا وَ أَتَعَشَّی بِالْآخَرِ وَ بَعْدَ شَمْلَتَیِ الصُّوفِ أَتَّزِرُ بِإِحْدَاهُمَا وَ أَرْتَدِی بِالْأُخْرَی(1).
**[ترجمه]کافی: امام کاظم علیه السلام فرمود: ابوذر رحمه الله فرمود: خداوند به دنیا از طرف من جزای مذمت دهد پس از دو قرص نان جو که یکی را صبحانه و دیگری را شام خود قرار دادم و بعد از دو پارچه پشمین که یکی را به کمر خود بسته و دیگری را به دوش اندازم. - . کافی 2 : 134 -
**[ترجمه]
بیان
جزی الله الدنیا عنی مذمة قوله مذمة مفعول ثان لجزی أی یوفقنی لأن أجزیه و قیل أحال الذم إلی الله نیابة عنه للدلالة علی کمال ذمه فإن کل فعل من الفاعل القوی قوی و فی النهایة الشملة کساء یتغطی به و یتلفف فیه انتهی و یدل علی جواز لبس الصوف بل استحبابه و ما ورد بالنهی و الذم فمحمول علی المداومة علیه أو علی ما إذا لم یکن للقناعة بل لإظهار الزهد و الفضل
کما ورد فی وصیة النبی صلی الله علیه و آله لأبی ذر رضی الله عنه یلبسون الصوف فی صیفهم و شتائهم یرون أن لهم بذلک الفضل علی غیرهم و سیأتی الکلام فیه فی أبواب التجمل إن شاء الله تعالی.
**[ترجمه]«جزی الله الدنیا عنی مذمة» کلمه «مذمة» مفعول دوم برای فعل «جزی» است؛ یعنی خدا مرا توفیق دهد که من بتوانم آن را جزا دهم و گفته شده: ابوذر مذمت دنیا را از باب نیابت به خداوند حواله داد تا دلالت بر کمال ناپسندی دنیا کند؛ زیرا هر فعلی از فاعلی که نیرومند باشد، با قدرت است و در نهایه گفته: «الشملة» به معنای لباسی سرتاسری است که با آن بدنشان را می‌پوشانند و خود را در آن می‌پیچند. پایان کلام جزری. این روایت دلالت دارد بر جواز پوشیدن لباس پشمین و بلکه استحباب آن و اخباری که از پوشیدن پشم نهی کرده و آن را مذمت کرده حمل می‌شود بر مداومت بر پوشش پشم یا حمل می‌شود بر فرضی که پوشیدن پشم برای قناعت نباشد، بلکه برای اظهار زهد و فضل باشد که در این صورت نهی دارد، چنانچه در وصیت پیامبر صلی الله علیه و آله به ابوذر رحمه الله آمده که حضرت فرمود: صوفیه در تابستان و زمستان خود پشم می‌پوشند و با این عمل خیال می‌کنند بر غیر خود فضل دارند و کلام در این خصوص در ابواب تجمل خواهد آمد ان شاء الله تعالی.
**[ترجمه]
«34»
کا، [الکافی] بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْمُثَنَّی عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ أَبُو ذَرٍّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ یَقُولُ فِی خُطْبَتِهِ یَا مُبْتَغِیَ الْعِلْمِ کَأَنَّ شَیْئاً مِنَ الدُّنْیَا لَمْ یَکُنْ شَیْئاً إِلَّا مَا یَنْفَعُ خَیْرُهُ وَ یَضُرُّ شَرُّهُ إِلَّا مَنْ رَحِمَ اللَّهُ یَا مُبْتَغِیَ الْعِلْمِ لَا یَشْغَلُکَ أَهْلٌ وَ لَا مَالٌ عَنْ نَفْسِکَ أَنْتَ یَوْمَ تُفَارِقُهُمْ کَضَیْفٍ بِتَّ فِیهِمْ ثُمَّ غَدَوْتَ عَنْهُمْ إِلَی غَیْرِهِمْ وَ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةُ کَمَنْزِلٍ تَحَوَّلْتَ مِنْهُ إِلَی غَیْرِهِ وَ مَا بَیْنَ الْمَوْتِ وَ الْبَعْثِ إِلَّا کَنَوْمَةٍ نِمْتَهَا ثُمَّ اسْتَیْقَظْتَ مِنْهَا یَا مُبْتَغِیَ الْعِلْمِ قَدِّمْ لِمَقَامِکَ بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَإِنَّکَ مُثَابٌ بِعَمَلِکَ کَمَا تَدِینُ تُدَانُ یَا مُبْتَغِیَ الْعِلْمِ(2).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: ابوذر رحمه الله در سخنرانی خود فرمود: ای جوینده دانش! گویا هیچ چیز از دنیا ارزش شیئیّت ندارد مگر آنچه خیرش نفع رسانده و شرش ضرر رساند، مگر کسی که خداوند به او رحم کند. ای جوینده دانش! هیچ اهل و مالی تو را به خود مشغول نکند. روزی که تو از آنها جدا شوی مانند میهمانی هستی که شب را در نزد آنها گذرانیده است، سپس صبح از نزد آنها به پیش غیر آنها رفته است. دنیا و آخرت مانند خانه‌ای هستند که از آنها به منزل دیگر روی. میان مرگ و حشر فاصله‌ای نیست، مگر مانند خوابی که به خواب رفته‌ای و سپس از آن بیدار می‌شوی. ای جوینده دانش! برای جایگاه خود در نزد خداوند متعال پیش فرست، چرا که تو به عمل خود پاداش گیری؛ چنانکه عمل کنی جزا می‌بینی ای جوینده دانش. - . کافی 2 : 134 -
**[ترجمه]
بیان
یا مبتغی العلم أی یا طالبه کأن شیئا من الدنیا هذا یحتمل وجوها الأول أن یکون إلا فی قوله إلا ما ینفع کلمة استثناء و ما موصولة فالمعنی أن ما یتصور فی هذه الدنیا إما شیء ینفع خیره أو شیء یضر شره کل أحد إلا من رحم الله فیغفر له إما بالتوبة أو بدونها.
الثانی أن یکون مثل السابق إلا أنه یکون المعنی أن کل شیء فی الدنیا له جهة نفع و جهة ضر لکل الناس إلا من رحم الله فیوفقه للاحتراز عن جهة شره.
الثالث أن یکون کلمة ما مصدریة و الاستثناء من مفعول یضر أی لیس شیء من الدنیا شیئا إلا نفع خیره و إضرار شره لکل أحد إلا من رحم الله.
الرابع ما قیل إن ألا بالتخفیف حرف تنبیه و ما نافیة و الضمیران للشیء و معنی الاستثناء أن المرحوم ینتفع بخیره و لا یتضرر من شره و قیل فی بیان هذا الوجه یعنی أن شیئا من الدنیا لیس شیئا یعتد به و یرکن إلیه العاقل لأنه إما خیر أو شر و خیره لا ینفع لأنه فی معرض الفناء و الزوال و شره یضر إلا مع رحمة الله و هو الذی عصمه من الشر.
الخامس أن کلمة ما مصدریة و ضمیر خیره راجعا إلی شیئا من الدنیا و الإضافة من قبیل إضافة الجزء إلی الکل و الاستثناء من مفعول یضر أی کأن شیئا من الدنیا لم یکن شیئا إلا نفع الطاعة فیه أو إضرار المعصیة فیه کل أحد إلا من رحم الله بتوفیق التوبة و هذا یرجع إلی المعنی الثالث و علی جمیع التقادیر الاستثناء الثانی مفرغ.
عن نفسک أی عن تحصیل ما ینفعها فی یوم لا ینفع مال و لا بنون و قد قال تعالی یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُلْهِکُمْ أَمْوالُکُمْ وَ لا أَوْلادُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ(1)و المراد بالأهل هنا أعم من الزوجة و الأولاد و سائر من فی بیته بل یشمل الأقارب أیضا قال الراغب أهل الرجل من جمعه و إیاهم نسب أو دین أو ما یجری مجراهما من صناعة و بیت و
بلد و ضیعة فأهل الرجل فی الأصل من جمعه و إیاهم مسکن واحد ثم تجوز به فقیل أهل بیت الرجل لمن یجمعه و إیاهم نسب و عبر بأهل الرجل عن امرأته و أهل الإسلام الذین یجمعهم.
قوله کمنزل أی کمنزلین تحولت من إحداهما إلی الآخر و التصریح
1) 1. المنافقون: 9.
بتشبیه الدنیا للإشارة إلی أن الاهتمام هنا ببیان حاله أشد و أکثر و الضمیر فی نمتها راجع إلی النومة فهو بمنزلة مفعول مطلق و هذا بالنسبة إلی المستضعفین و کأن التخصیص بذکرهم لأن المتقین بعد الموت فی النعیم و الجنة و الکفار فی العذاب و النار فلیس بین الدنیا و الآخرة لهما فاصلة فیتحولون من الدنیا إلی الآخرة کما
روی من مات فقد قامت قیامته.
و أما المستضعفون فلما کانوا ملهی عنهم استدرک ذلک بأن حالهم فی البرزخ کنوم لیلة فلا فاصلة بین دنیاهم و آخرتهم حقیقة و یحتمل أن یکون الغرض بیان قلة نعیم البرزخ و حمیمها بالنسبة إلی نعیم الآخرة و جحیمها فکأنهم نائمون أو لأن جل عذابهم بعد السؤال و الضغطة و أمثالهما لما کان روحانیا شبه تلک الحالة بالنومة و لم یتعرض أحد لتحقیق هذه الفقرة مع إشکالها و مخالفتها ظاهرا للآیات و الأخبار الکثیرة.
قوله رحمه الله قدم أی العمل الصالح لمقامک بین یدی الله عز و جل أی للحساب کما تدین تدان أی کما تفعل تجازی فهو علی المشاکلة و لا یضر تقدمه أو کما تجازی الرب تجازی و لا تخلو من بعد أو کما تجازی العباد تجازی فیکون تأسیسا قال الجوهری دانه دینا أی جازاه کما یقال کما تدین تدان أی کما تجازی تجازی بفعلک و بحسب ما عملت و قوله تعالی إِنَّا لَمَدِینُونَ(1)أی مجزیون.
یا مبتغی العلم قیل هذا افتتاح کلام آخر ترکه المصنف و إنما ذکر لیعلم أن ما ذکره لیس جمیع الخطبة کما مر بعضه فی باب الصمت حیث قال رضی الله عنه یا مبتغی العلم إن هذا اللسان مفتاح خیر إلخ(2).
**[ترجمه]«یا مبتغی العلم» یعنی‌ای طالب علم. «کأنّ شیئاً من الدنیا» این عبارت ممکن است چند معنا داشته باشد: اول این که «الّا» در عبارت «الّا ما ینفع» کلمه استثنا است و «ما» موصوله است و معنا این می‌شود: آنچه در این دنیا تصور می‌شود یا چیزی است که خیر آن به هر کسی نفع می‌رساند یا چیزی است که شر آن به هر کسی ضرر می‌رساند. «الّا ما رحم الله» یعنی خدا یا با توبه یا بدون آن او را می‌آمرزد .
دوم این که مفردات مثل احتمال اول معنا شود، ولی معنا این باشد: هر چیزی در دنیا یک جهت نفع و یک جهت ضرر برای مردم دارد، مگر کسی که خدا به او رحم کند و او را توفیق احتراز از جهت شر آن مرحمت فرماید.
سوم: این که «ما» مصدریه است و استثنا از مفعول فعل «یضرّ» است؛ یعنی چیزی از دنیا ارزش شیئیّت ندارد، مگر نفع رسانی خیر و ضرر رسانی شرّ آن نسبت به هر کس، مگر کسی که خدا به او رحم کند.
چهارم: احتمالی که داده شده که «ألا» مشدد نباشد و حرف تنبیه باشد و «ما» نافیه باشد و هر دو ضمیر در «خیره» و «شره» به شیء برگردد و معنای استثنا این باشد که کسی که مورد رحمت خدا واقع شده، از خیر او منتفع می‌گردند و از شرّ او متضرر نمی‌گردند. و در تبیین این وجه گفته شده: یعنی چیزی از این دنیا قابل اعتنا نیست و عاقل به آن اعتماد نمی‌کند؛ زیرا آن چیز یا خیر است یا شرّ؛ و خیر او نفع نمی‌رساند زیرا در معرض فنا و زوال است و شرّ آن نیز ضرر می‌رساند، مگر در صورت رحمت خدا و رحمت خدا است که او را از شرّ حفظ می‌کند.
پنجم: این که کلمه «ما» مصدریه باشد و ضمیر در کلمه «خیره» به «شیئاً من الدنیا» بر می‌گردد و اضافه «خیر» به ضمیر از قبیل اضافه جزء به کل است و استثنا نیز از مفعول «یضرّ» است؛ یعنی گویا چیزی از امور دنیا ارزش شیئیّت ندارد مگر نفع اطاعتی که در آن است یا ضرر معصیتی که در آن نسبت به هر کسی وجود دارد، مگر کسی که خدا با توفیق توبه به او رحم کند و این معنا به معنای سوم برگشت می‌کند و بنا بر همه این احتمالات، استثنای دوم یعنی «الّا من رحم الله» در عبارت، مفرَّغ است.
«عن نفسک» یعنی از تحصیل آنچه به تو، نفع می‌رساند، در روزی که مال و فرزندان نفع ندارد و خدای متعال فرمود: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تُلْهِکُمْ أَمْوالُکُمْ وَ لا أَوْلادُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ.» - . منافقون / 9 - {ای کسانی که ایمان آورده‌اید! اموال و فرزندانتان شما را از یاد خدا غافل نکند! و کسانی که چنین کنند، زیانکارانند!}. منظور از «اهل» در اینجا اعم از همسر و اولاد و سایر کسانی است که در خانه او هستند و بلکه شامل خویشان نیز می‌شود. راغب می‌گوید: «اهل الرجل» یعنی کسانی که آنها را خویشاوندی یا دین یا چیزهایی شبیه این از قبیل صنعت و خانه و شهر و زمین یک جا جمع می‌کند. پس اهل رجل در اصل کسانی هستند که مسکن واحدی آن مرد و آن اهل را یک جا جمع کرده، سپس از آن تعدی شده و گفته شده: اهل بیت رجل، کسی را گویند که آن مرد و ایشان را یک نسب و خویشاوندی، جمع می‌کند و از همسر یک به مرد به اهل او و از کسانی که اسلام آنان را جمع کرده به اهل اسلام تعبیر می‌شود.
عبارت «کمنزل» یعنی مانند دو منزل که از یکی از آنها به دیگری رفته باشد و تصریح به تشبیه دنیا برای اشاره به این است که این جا اهتمام به بیان حال او شدیدتر و بیشتر است و ضمیر در«نمتها» به «نومة» بر می‌گردد و این مصدر به منزله مفعول مطلق است و این نسبت به مستضعفان است و گویا تخصیص به ذکر مستضعفان به این سبب است که متقین پس از مرگ در نعمت و بهشت هستند و کفار در عذاب و آتش؛ پس بین دنیا و آخرت برای آن دو دسته فاصله‌ای نیست؛ پس از دنیا به آخرت می‌روند، چنانچه روایت شده: کسی که بمیرد، قیامت او برپا می‌شود.
اما مستضعفان، از آنجا که به آنان توجه نمی‌شود، به تدارک این حالت گفته شده که حالشان در برزخ مانند یک شب خفتن است، پس حقیقتاً بین دنیا و آخرتشان فاصله‌ای نیست و ممکن است غرض، بیان کم بودن نعمات برزخی و دوزخ آن نسبت به نعمات و آتش سوزان آخرت باشد، پس گویا اینان خفتگان هستند. یا به این خاطر که اکثر عذابشان، بعد از سؤال و فشار قبر و امثال آن، وقتی روحانی باشد، آن حالت را به خواب تشبیه فرموده‌اند و کسی از علما متعرض تحقیق در معنای این فقره نشده، با این که این فقره با آیات و اخبار فراوانی مخالفت دارد و در آن إشکال وجود دارد.
عبارت «قدّم» یعنی عمل صالح را. «لمقامک بین یدی الله عز و جل» یعنی برای حسابرسی. «کما تدین تدان» یعنی همان گونه که عمل کنی سزا داده می‌شوی، پس این سخن تأسیس است نه تأکید؛ یا معنا این باشد که همان طور که پروردگار را جزا دهی، مجازات می‌شوی و این معنا بعید به نظر می‌رسد. جوهری می‌گوید: «دانه دینا» یعنی او را جزا داد؛ چنانچه گفته می‌شود: «کما تدین تدان» یعنی همان طور که جزا بدهی، به فعلت و به حسب عملت جزا داده می‌شوی و آیه «إنا لَمَدینون» یعنی ما جزا داده می‌شویم.
«یا مبتغی العلم» در آخر روایت، گفته شده این بازگشایی کلام دیگری است که مصنف آن را ترک کرده و ذکر شده تا دانسته شود که آن مقدار را که مصنف آورده، تمام خطبه ابی ذر نیست، چنانچه بخشی از آن در باب صمت گذشت که ابوذر رضی الله عنه فرمود: ای جوینده علم! این زبان کلید خیر است، تا آخر.
**[ترجمه]
«35»
کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ
بْنِ رَاشِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَا لِی وَ الدُّنْیَا وَ مَا أَنَا وَ الدُّنْیَا إِنَّمَا مَثَلِی وَ مَثَلُهَا کَمَثَلِ رَاکِبٍ رُفِعَتْ لَهُ شَجَرَةٌ فِی یَوْمٍ صَائِفٍ فَقَالَ تَحْتَهَا ثُمَّ رَاحَ وَ تَرَکَهَا(1).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: مرا با دنیا چکار است؟ من و دنیا را چه تناسبی هست؟ همانا مَثَل من و دنیا، مَثَل سواره‌ای است که در روز بسیار گرمی بالای سرش درختی باشد. پس در زیر آن درخت بخوابد؛ سپس برود و آن درخت را جا گذارد. - . کافی 2 : 134 -
**[ترجمه]
بیان
ما لی و للدنیا أی أی شغل لی مع الدنیا و قیل ما نافیة أی ما لی محبة مع الدنیا أو للاستفهام أی أی محبة لی معها حتی أرغب فیها ذکره الطیبی فی شرح بعض روایاتهم و ما أنا و الدنیا أی أی مناسبة بینی و بین الدنیا
وَ مِنْ طَرِیقِ الْعَامَّةِ رُوِیَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله نَامَ عَلَی حَصِیرٍ فَقَامَ وَ قَدْ أَثَّرَ فِی جَسَدِهِ فَقَالُوا لَوْ أَمَرْتَنَا أَنْ نَبْسُطَ لَکَ وَ نَعْمَلَ فَقَالَ مَا لِی وَ لِلدُّنْیَا وَ مَا أَنَا وَ الدُّنْیَا إِلَّا کَرَاکِبٍ اسْتَظَلَّ تَحْتَ شَجَرَةٍ ثُمَّ رَاحَ أَوْ تَرَکَهَا.
**[ترجمه]«ما لی و للدنیا» یعنی مرا با دنیا چه کار؟ و گفته شده: «ما» نافیه است یعنی من به دنیا محبتی ندارم؛ یا »«ما» برای استفهام است، یعنی من چه محبتی به دنیا دارم تا به آن رغبت پیدا کنم؟ این احتمال را طیّبی در شرح برخی روایات آنان ذکر کرده. «و ما انا و الدنیا» یعنی چه تناسبی بین من و دنیا وجود دارد؟ و از طریق اهل سنت از ابن مسعود روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله بر حصیری خوابید و آن حصیر بر بدن مبارک حضرت اثر گذاشت. پس مسلمانان گفتند: کاش ما را امر می‌فرمودی که برای شما فرشی بیفکنیم و خدمت کنیم! فرمود: مرا با دنیا چه کار؟ مَثَل من و دنیا، مَثَل سواره‌ای است که زیر سایه درختی برود و سپس برود و آن درخت را جا گذارد.
**[ترجمه]
أقول
وجه الشبه سرعة الرحیل و قلة المکث و عدم الرضا به وطنا و قال الکرمانی فی شرح البخاری فیه فرفعت لنا صخرة أی ظهرت لأبصارنا و فیه أیضا فرفع إلی البیت المعمور أی قرب و کشف و عرض.
و قال الجوهری یوم صائف أی حار و لیلة صائفة و ربما قالوا یوم صاف بمعنی صائف کما قالوا یوم راح و قال القائلة الظهیرة یقال أتانا عند القائلة و قد یکون بمعنی القیلولة أیضا و هی النوم فی الظهیرة تقول قال یقیل قیلولة و قیلا و مقیلا و هو شاذ فهو قائل.
و فی المصباح راح یروح رواحا و تروح مثله یکون بمعنی الغدو و بمعنی الرجوع و قد یتوهم بعض الناس أن الرواح لا یکون إلا فی آخر النهار و لیس کذلک بل الرواح و الغدو عند العرب یستعملان فی المسیر أی وقت کان من لیل أو نهار و قال ابن فارس الرواح رواح العشی و هو من الزوال إلی اللیل.
**[ترجمه]وجه شبه بین سایه و دنیا، شتاب در رفتن است و اندک بودن زمان درنگ و این که انسان زیر درخت را به عنوان موطن نمی‌گیرد. کرمانی در شرح بخاری درباره این حدیث گفته: «فرفعت لنا صخرة» یعنی برای دیدگان ما صخره‌ای آشکار شد و در آن دارد: «فرفع الی بیت المعمور» یعنی نزدیک شد و آشکار گشت و عرضه گردید.
و جوهری می‌گوید: «یوم صائف» یعنی روزی گرم و «لیلة حارة» یعنی شب گرم و چه بسا «یوم صاف» را به کار ببرند، به معنای گرم، چنانچه به کار می‌برند: «یوم راح» را و گفته: «القائلة» یعنی ظهر. گفته می‌شود: فلانی هنگام ظهر نزد ما آمد و «قائلة» به معنای قیلولة نیز هست که همان خواب ظهرگاهی است و می‌گویی: «قال، یقیل، قیلولة و قیلا و مقیلا که مصدر مقیل نادر است و او «قائل» است یعنی خواب است.
در مصباح آمده «راح، یروح، رواحاً و تروّح» مثل راح است و به معنای صبح است و به معنای رجوع نیز به کار می‌رود و برخی از مردم می‌پندارند که رواح جز در آخر روز نیست؛ ولی چنین نیست؛ بلکه رواح و غدوّ نزد عرب استعمال میشوند در مسیر و رفتن در هر وقتی از شب یا روز که باشد و ابن فارس گفته: «الرواح» یعنی شب که عبارت است از زوال تا شب.
**[ترجمه]
«36»
کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یَحْیَی بْنِ عُقْبَةَ الْأَزْدِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: مَثَلُ الْحَرِیصِ عَلَی الدُّنْیَا کَمَثَلِ دُودَةِ الْقَزِّ کُلَّمَا ازْدَادَتْ عَلَی نَفْسِهَا لَفّاً کَانَ أَبْعَدَ لَهَا مِنَ الْخُرُوجِ حَتَّی تَمُوتَ غَمّاً.
1) 1. الکافی ج 2 ص 134.
قَالَ وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: وَ کَانَ فِیمَا وَعَظَ بِهِ لُقْمَانُ ابْنَهُ یَا بُنَیَّ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا قَبْلَکَ لِأَوْلَادِهِمْ فَلَمْ یَبْقَ مَا جَمَعُوا وَ لَمْ یَبْقَ مَنْ جَمَعُوا لَهُ وَ إِنَّمَا أَنْتَ عَبْدٌ مُسْتَأْجَرٌ قَدْ أُمِرْتَ بِعَمَلٍ وَ وُعِدْتَ عَلَیْهِ أَجْراً فَأَوْفِ عَمَلَکَ وَ اسْتَوْفِ أَجْرَکَ وَ لَا تَکُنْ فِی هَذِهِ الدُّنْیَا بِمَنْزِلَةِ شَاةٍ وَقَعَتْ فِی زَرْعٍ أَخْضَرَ فَأَکَلَتْ حَتَّی سَمِنَتْ فَکَانَ حَتْفُهَا عِنْدَ سِمَنِهَا وَ لَکِنِ اجْعَلِ الدُّنْیَا بِمَنْزِلَةِ قَنْطَرَةٍ عَلَی نَهَرٍ جُزْتَ عَلَیْهَا وَ تَرَکْتَهَا وَ لَمْ تَرْجِعْ إِلَیْهَا آخِرَ الدَّهْرِ أَخْرِبْهَا وَ لَا تَعْمُرْهَا فَإِنَّکَ لَمْ تُؤْمَرْ بِعِمَارَتِهَا وَ اعْلَمْ أَنَّکَ سَتُسْأَلُ غَداً إِذَا وَقَفْتَ بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَنْ أَرْبَعٍ شَبَابِکَ فِیمَا أَبْلَیْتَهُ وَ عُمُرِکَ فِیمَا أَفْنَیْتَهُ وَ مَالِکَ مِمَّا اکْتَسَبْتَهُ وَ فِیمَا أَنْفَقْتَهُ فَتَأَهَّبْ لِذَلِکَ وَ أَعِدَّ لَهُ جَوَاباً وَ لَا تَأْسَ عَلَی مَا فَاتَکَ مِنَ الدُّنْیَا فَإِنَّ قَلِیلَ الدُّنْیَا لَا یَدُومُ بَقَاؤُهُ وَ کَثِیرَهَا لَا یُؤْمَنُ بَلَاؤُهُ فَخُذْ حِذْرَکَ وَ جِدَّ فِی أَمْرِکَ وَ
اکْشِفِ الْغِطَاءَ عَنْ وَجْهِکَ وَ تَعَرَّضْ لِمَعْرُوفِ رَبِّکَ وَ جَدِّدِ التَّوْبَةَ فِی قَلْبِکَ وَ اکْمُشْ فِی فَرَاغِکَ قَبْلَ أَنْ یُقْصَدَ قَصْدُکَ وَ یُقْضَی قَضَاؤُکَ وَ یُحَالَ بَیْنَکَ وَ بَیْنَ مَا تُرِیدُ(1).
**[ترجمه]کافی: یحیی بن عقبه می‌گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: مَثَل حریص بر دنیا مَثَل کرم ابریشم است که هرچه بر خود ابریشم بیشتری می‌پیچد راه خروجش دورتر می‌گردد تا با اندوه بمیرد.
و نیز ابن عقبه گفت: امام صادق علیه السلام فرمود: و در مواعظ لقمان به فرزندش آمده: ای فرزندم! مردم پیش از تو برای فرزندان خود جمع کردند و آنچه جمع کردند، باقی نماند و کسانی هم که برای آنان جمع کردند، باقی نماندند. و تو بنده‌ای هستی که اجیر شده‌ای و به کار کردن امر شده‌ای و تو را در مقابل آن به پاداش وعده داده‌اند. پس کار خود را به تمام انجام ده و پاداش خود را به تمام دریافت کن. پس در این دنیا همچون گوسفندی نباش که در کشتزار سبزی قرار گرفته و خورده تا چاق گردیده است. پس کشتنش به خاطر چاق شدن اوست. ولی دنیا را همچون پلی بدان که بر روی رودخانه‌ای قرار گرفته که در حال عبور از آن هستی و آن را ترک می‌کنی و تا آخر روزگار دیگر به آن باز نمی‌گردی. آن را خراب کن ولی آباد نکن که تو به آباد کردن آن دستور داده نشده‌ای. و بدان که فردا، هنگامی که در مقابل خداوند متعال هستی از تو درباره چهار چیز پرسیده می‌شود: جوانی خود را در چه گذراندی؟ عمر خود را در چه صرف نمودی؟ مال خود را از چه راهی به دست آوردی و در چه راهی خرج کردی؟ پس برای آن آماده باش و برایش پاسخ آماده کن. و بر آنچه از دنیا بر تو گذشته نا امید مباش. پس اندک دنیا پایدار نمی‌ماند و بسیار آن از بلا ایمن نباشد. احتیاط پیشه کن و در کار خود بکوش و پرده را از چهره خود کنار بزن و به نیکی‌هایی که پروردگارت به آنها دستور داده بپرداز و توبه را در دلت تجدید کن و در فراغت، شتاب کن پیش از آنکه فراغتت از دست برود و تو مشغله پیدا کنی و مرگت فرا برسد و بین تو و آنچه که می‌خواهی فاصله اندازد. - . کافی 2 : 134 -
**[ترجمه]
بیان
قال فی المصباح القز معرب قال اللیث هو ما یعمل منه الإبریسم و لهذا قال بعضهم القز و الإبریسم مثل الحنطة و الدقیق انتهی و لفا تمیز عن نسبة ازدادت و غما مفعول له أو حال فلم یبق ما جمعوا فی بعض النسخ ما جمعوا له و کأنه زید له من النساخ و علی تقدیره کأن المعنی لم یبق الأغراض و المطالب الباطلة التی جمعوا لها الدنیا کالجاه و العزة و الغلبة و الفخر و أمثالها.
فکان حتفها أی هلاکها المعنوی فإن التمتع بالمستلذات الجسمانیة موجبة لقوة القوی الشهوانیة و طغیانها و هذا استعارة تمثیلیة شبه توسع الإنسان فی لذات الدنیا و شهواتها و عدم مبالاته بحرامها و شبهاتها و ابتلائه بعد الموت بعقوباتها بشاة وقعت فی زرع أخضر فأکلت منها حیث شاءت و کیف شاءت بلا مانع حتی إذا سمنت قتلها صاحبها لسمنها.
1) 1. الکافی ج 2 ص 134.
آخر الدهر أی إلی آخر الزمان أی أبدا أخربها أی دعها خرابا بترک ما لا تحتاج إلیه من المطاعم و المشارب و الملابس و المناکح و المساکن و الاقتصار علی القدر الضروری فی کل منها ستسأل قیل السین لمحض التأکید فیما أبلیته کلمة ما فی المواضع الأربعة استفهامیة و إثبات الألف مع حرف الجر فیها شاذ و الثوب البالی هو الذی استعمل حتی أشرف علی الاندراس.
ثم إن العمر لا یستلزم القوة و الشباب فکل منهما نعمة یسأل عنها و مع الاستلزام أیضا تکفی المغایرة للسؤال عن کل منهما.
و أما السؤال عن المال إما لغیر المؤمنین أو لغیر الکاملین منهم لِمَا رُوِیَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فِیمَا کَتَبَ إِلَی أَهْلِ مِصْرَ: مَنْ عَمِلَ لِلَّهِ أَعْطَاهُ اللَّهُ أَجْرَهُ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ وَ کَفَاهُ الْمُهِمَّ فِیهِمَا وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ یا عِبادِ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّکُمْ لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هذِهِ الدُّنْیا حَسَنَةٌ وَ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةٌ إِنَّما یُوَفَّی الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسابٍ(1)فَمَا أَعْطَاهُمُ اللَّهُ فِی الدُّنْیَا لَمْ یُحَاسِبْهُمْ بِهِ فِی الْآخِرَةِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا الْحُسْنی وَ زِیادَةٌ(2)وَ الْحُسْنَی هِیَ الْجَنَّةُ وَ الزِّیَادَةُ هِیَ الدُّنْیَا(3).
وَ رَوَی الْبَرْقِیُّ فِی الصَّحِیحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: ثَلَاثَةُ أَشْیَاءَ لَا یُحَاسَبُ الْعَبْدُ الْمُؤْمِنُ عَلَیْهِنَّ طَعَامٌ یَأْکُلُهُ وَ ثَوْبٌ یَلْبَسُهُ وَ زَوْجَةٌ صَالِحَةٌ تُعَاوِنُهُ وَ یُحْصِنُ بِهَا فَرْجَهُ(4).
و قد وردت أخبار کثیرة فی تفسیر قوله تعالی ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ(5)إن النعیم ولایة أهل البیت علیهم السلام(6)وَ قَدْ رَوَی الْعَیَّاشِیُّ وَ غَیْرُهُ: أَنَّهُ سَأَلَ أَبُو حَنِیفَةَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ هَذِهِ الْآیَةِ فَقَالَ لَهُ مَا النَّعِیمُ عِنْدَکَ یَا نُعْمَانُ قَالَ الْقُوتُ مِنَ الطَّعَامِ وَ الْمَاءُ الْبَارِدُ فَقَالَ لَئِنْ أَوْقَفَکَ اللَّهُ بَیْنَ یَدَیْهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ حَتَّی یَسْأَلَکَ عَنْ کُلِّ أَکْلَةٍ أَکَلْتَهَا أَوْ شَرْبَةٍ شَرِبْتَهَا لَیَطُولَنَّ وُقُوفُکَ
بَیْنَ یَدَیْهِ قَالَ فَمَا النَّعِیمُ جُعِلْتُ فِدَاکَ قَالَ نَحْنُ أَهْلَ الْبَیْتِ النَّعِیمُ الَّذِی أَنْعَمَ اللَّهُ بِنَا عَلَی الْعِبَادِ الْخَبَرَ(1).
و یمکن أن یقال السؤال عن مال اکتسبه من حلال أو حرام أو أنفقه فی حلال أو حرام لا ینافی عدم محاسبتهم علی ما أنفقوه فی الحلال من مأکلهم و مسکنهم و ملبسهم و نحو ذلک أو المراد بتلک الأخبار أنهم لا یعاتبون بذلک و لا یقاص من حسناتهم بها فلا ینافی أصل المحاسبة کما
رَوَی الشَّیْخُ فِی مَجَالِسِهِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: یُوقَفُ الْعَبْدُ بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ فَیَقُولُ قِیسُوا بَیْنَ نِعَمِی عَلَیْهِ وَ بَیْنَ عَمَلِهِ فَتَسْتَغْرِقُ النِّعَمُ الْعَمَلَ فَیَقُولُونَ قَدِ اسْتَغْرَقَ النِّعَمُ الْعَمَلَ فَیَقُولُ هَبُوا لَهُ نِعَمِی وَ قِیسُوا بَیْنَ الْخَیْرِ وَ الشَّرِّ مِنْهُ فَإِنِ اسْتَوَی الْعَمَلَانِ أَذْهَبَ اللَّهُ الشَّرَّ بِالْخَیْرِ وَ أَدْخَلَهُ الْجَنَّةَ وَ إِنْ کَانَ لَهُ فَضْلٌ أَعْطَاهُ اللَّهُ بِفَضْلِهِ وَ إِنْ کَانَ عَلَیْهِ فَضْلٌ وَ هُوَ مِنْ أَهْلِ التَّقْوَی لَمْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ تَعَالَی وَ اتَّقَی الشِّرْکَ بِهِ فَهُوَ مِنْ أَهْلِ الْمَغْفِرَةِ یَغْفِرُ اللَّهُ لَهُ بِرَحْمَتِهِ إِنْ شَاءَ وَ یَتَفَضَّلُ عَلَیْهِ بِعَفْوِهِ(2).
و قال الجوهری تأهب استعد و أهبة الحرب عدتها و قال الأسی بالیاء مفتوح مقصور الحزن و أسی علی مصیبته بالکسر یأسی أسی أی حزن لا یدوم بقاؤه و العاقل لا یتأسف بفوات قلیل لا بقاء له لا یؤمن بلاؤه أی فی الدنیا و الآخرة و العاقل لا یتأسف بفوت ما یتوقع منه الضرر و البلیة مع أن الرب الذی فوتهما علیه أعلم بمصلحته أو المعنی لا تحزن علی ما لم یصل إلیک من الدنیا فإن الصبر علی قلیل الدنیا و قلته سهل فإنه لا یدوم و ینقضی قریبا بالموت و الکثرة محل الآفات.
فخذ حذرک بالکسر أی ما تحذر به من مکاید النفس و الشیطان، فی الدنیا
و العذاب فی الآخرة قال الراغب فی قوله تعالی خُذُوا حِذْرَکُمْ(1)أی ما فیه الحذر من السلاح و غیره و جد فی أمرک أی فی تهیئة سفر الآخرة و الاستعداد للقاء الله من العقائد الحسنة و الأعمال الصالحة و الأخلاق المرضیة فإن من أراد سفرا یأخذ الأسلحة لدفع ضرر الطریق و یجهز و یهیئ ما یحتاج إلیه فی ذلک السفر.
و اکشف الغطاء عن وجهک أی ارفع غطاء الغفلة عن وجه قلبک لتمیز بین الحق و الباطل و الفانی و الباقی أو عن الجهة التی تتوجه إلیه و الطریق الذی تسلکه لئلا یشتبه علیک فتسلک طریقا یؤدیک إلی النار و أنت لا تعلم و تعرض لمعروف ربک بما به یستحق إحسانه و تفضله علیک من صالح النیات و الأعمال و جدد التوبة فی قلبک أی کلما ذکرت معاصیک و فی النسبة إلی القلب إشعار بأن التوبة أمر قلبی و هی الندامة علی ما مضی و العزم علی عدم الإتیان بمثله فیما سیأتی و فیه دلالة علی حسن تکرار التوبة و إن کانت عن معصیة واحدة و اکمش أی أسرع و عجل فی الصحاح الکمش الرجل السریع الماضی و قد کمش بالضم کماشة فهو کمش و کمیش و کمشته تکمیشا أعجلته و انکمش و تکمش أسرع انتهی.
فی فراغک أی فی أن تفرغ من الأمور التی تحتاج إلیه فی الآخرة أو فی فراغک من الدنیا و جعلک نفسک فارغة منها للآخرة أو فی قصدک إلی الآخرة أو أسرع فی العمل فی أیام فراغک قبل أن تشتغل أو تبتلی بشیء یمنعک عنه فإن الفراغ خلاف الشغل قال فی المصباح فرغ من الشغل فروغا من باب قعد و من باب تعب لغة لبنی تمیم و الاسم الفراغ و فرغت للشیء و إلیه قصدت.
**[ترجمه]در مصباح گفته: «القزّ» کلمه‌ای است عربی. لیث گفته: چیزی است که از آن ابریشم به دست می‌آید و به همین خاطر برخی گفته‌اند: قز و ابریشم مثل گندم آرد هستند. «لفّا» تمیز است از نسبت فعل «ازدادت» و «غمّا» مفعول له یا حال است. «فلم یبق ما جمعوا» در برخی نسخ «ما جمعوا له» دارد و گویی کلمه «له» توسط نسّاخ اضافه گردیده و بنا بر این که «له» باشد، گویا معنا این می‌شود که اهداف و مطالب باطلی که برای آن دنیا را جمع کردند باقی نماند، مانند جاه و عزت و غلبه و فخر و امثال آن.
«فکان حتفها» یعنی هلاکت معنوی آن؛ زیرا بهره مندی از لذائذ جسمانی موجب قوت قوای شهوانی و طغیان آن می‌شود و این استعاره‌ای تمثیلی است که گشاده دستی انسان در لذت و شهوات دنیا و بی مبالاتی نسبت به حرام و شبهات آن و ابتلای بعد از مرگ انسان به عقوبات شهوات تشبیه به گوسفندی شده که در کشتزاری سرسبز واقع شده و از هر جای آن و به هر گونه‌ای که می‌خواهد می‌خورد و مانعی او را باز نمی‌دارد، تا جایی که وقتی چاق و فربه شد، صاحب آن به خاطر چاق و چله شدنش او را می‌کشد .
«آخر الدهر» یعنی تا آخر زمان و تا ابد. « أخربها» یعنی آن را به صورت خراب واگذار به این صورت که آنچه بدان نیازی نداری از قبیل خوراک و نوش و پوشاک و ازدواج و مسکن را ترک نما و در هر یک از این امور به مقدار ضروری اکتفا کن. «ستسأل» گفته شده: سین برای مجرد تأکید است. «فیما أبلیته» کلمه «ما» در هر چهار جا استفهامی است و آوردن الف با وجود حرف جر در آن خلاف قاعده است و «الثوب البالی» لباسی را گویند که به حدی استعمال شده که در شرف مندرس شدن قرار گرفته است.
عمر همیشه قوت و جوانی را به همراه ندارد؛ پس هر یک از عمر و جوانی نعمتی است که از آن سؤال می‌شود و بر فرض که عمر همیشه مستلزم و همراه با جوانی باشد، صررف مغایرت مفهوم آن دو برای سؤال از هر یک کافی است.
اما سؤال از مال یا مخصوص غیر اهل ایمان است یا از مؤمنانی است که کمال نیافته‌اند؛ زیرا روایت شده که امیرالمؤمنین علیه السلام در نامه به اهل مصر نوشتند: کسی که برای خدا کار کند، خدا اجر او را در دنیا و آخرت می‌دهد و مهمات امورش را کفایت می‌کند و خداوند فرموده است: «قُلْ یا عِبادِ الَّذینَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّکُمْ لِلَّذینَ أَحْسَنُوا فی هذِهِ الدُّنْیا حَسَنَةٌ وَ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةٌ إِنَّما یُوَفَّی الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسابٍ.» - . زمر / 10 - {بگو: «ای بندگان من که ایمان آورده‌اید! از (مخالفت) پروردگارتان بپرهیزید! برای کسانی که در این دنیا نیکی کرده‌اند پاداش نیکی است! و زمین خدا وسیع است، (اگر تحت فشار سران کفر بودید مهاجرت کنید) که صابران اجر و پاداش خود را بی‌حساب دریافت می‌دارند!} پس هر آنچه را خدا در دنیا به آنان عطا فرموده، آنان را در آخرت به خاطر آن محاسبه نمی‌کند. خداوند می‌فرماید: «للذین أحسنوا الحسنی و زیادة» {کسانی که نیکی کردند، پاداش نیک و افزون بر آن دارند؛} و حسنی همان بهشت و زیاده همان دنیاست.
برقی به سند صحیح از امام صادق علیه السلام روایت کرده که حضرت فرمود: سه چیز است که خداوند بنده مؤمنش را بر آن حسابرسی نمی‌کند: غذایی که می‌خورد و لباسی که می‌پوشد و همسر صالحی که آن مرد را یاری می‌دهد و با او شهوتش را دفع می‌کند. و اخبار فراوانی در تفسیر آیه «ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعیمِ.» - . تکاثر / 8 - {سپس
در آن روز (همه شما) از نعمت‌هایی که داشته‌اید بازپرسی خواهید شد!} وارد شده که نعیم ولایت اهل بیت علیهم السلام است و عیاشی و غیر او روایت کرده‌اند که ابو حنیفه از امام صادق علیه السلام از معنای این آیه سؤال کرد، حضرت به او فرمود: ای نعمان! نعیم نزد تو چه معنایی دارد؟ ابو حنیفه گفت: قوتی از غذا و آب خنک. حضرت فرمود: اگر خدا روز قیامت تو را مقابل خود بیاورد و از تو درباره هر وعده‌ای که خوردی یا شربتی که نوشیدی بازخواست کند، ایستادن تو در مقابل او به طول می‌انجامد. ابو حنیفه گفت: فدایت شوم! نعیم چیست؟ فرمود: ما اهل بیت آن نعیمی هستیم که خدا به وسیله ما بر بندگان نعمت داده است، تا آخر خبر.
و ممکن است بگوییم: سؤال از مالی که از حلال یا حرام کسب کرده یا آن را در حلال یا حرام خرج کرده، منافاتی ندارد که بر آنچه در راه حلال خرج کرده‌اند، از قبیل خوراک و مسکن و پوشاک و مانند آن محاسبه نشوند؛ پس این با اصل محاسبه منافات ندارد، چنانچه شیخ طوسی در مجالس خود با ذکر سند از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت کرده که فرمود: بنده مقابل پروردگار می‌ایستد و خداوند می‌فرماید: بین نعمت‌های من بر او و بین عمل او مقایسه کنید؛ پس نعمت‌های خدا تمام عمل عبد را فرا می‌گیرد؛ می‌گویند: نعمت‌هایت عمل او را فرا گرفت و در خود غرق کرد. خداوند می‌فرماید: نعمت‌های مرا به او ببخشید و بین اعمال خیر و شرّ او مقایسه کنید. پس اگر اعمال خیر و شرّ او مساوی باشد، خداوند شرّ او را با اعمال خیرش از بین می‌برد و او را داخل بهشت می‌کند و اگر بر او اضافه‌ای باشد، خدا با تفضلش به او عطا می‌کند و اگر شرّ او از خیرش بیشتر باشد، اگر از اهل تقوا باشد و به خدای متعال شرک نورزد و از شرک به او بپرهیزد، از اهل آمرزش است و خدا به سبب رحمش او را می‌بخشد، اگر بخواهد و با عفوش بر او تفضل می‌فرماید.
جوهری می‌گوید: «تأهب» یعنی مهیا شد و «أهبة الحرب» یعنی ابزار جنگی و گفته: «أسی» با یای مفتوح و الف مقصوره به معنای حزن است و «أسی علی مصیبته، یأسی، أسیّ» به کسر سین یعنی بر مصیبتش محزون گشت. عبارت «لا یدوم بقاؤه» یعنی عاقل به از دست رفتن چیزی کمی که بقا نیز ندارد، تأسف نمیخورد. «لا یؤمن بلاؤه» یعنی بلایش در دنیا و آخرت مورد ایمنی نیست و عاقل برای از دست رفتن آنچه از آن بلا و ضرر انتظار می‌رود، تأسف نمیخورد، با این که پروردگاری که آن دو را از او گرفته، به مصالح او واقف‌تر است یا معنا این می‌شود که بر آنچه از دنیا به تو نرسیده محزون مباش که صبر بر کم دنیا و قلّت آن آسان است؛ چرا که دنیا دوام ندارد و به زودی با مرگ از بین می‌رود و کثرت، محل وقوع آفات است.
«فخذ حذرک» به کسر حاء یعنی آنچه به وسیله آن از کید نفس و شیطان در دنیا و از عذاب آخرت ایمنی می‌یابی. راغب درباره آیه: « خُذوا حذرکم» گفته: یعنی بگیرید هر آنچه را که دارای جانب احتیاط است از سلاح و غیر آن. «جدّ فی امرک» یعنی در مهیا شدن برای سفر آخرت و آمادگی لقاء الله بکوش؛ یعنی با عقاید نیکو و اعمال صالح و اخلاق مورد پسند خدا مهیا شو که کسی که قصد سفر دارد، برای دفع ضررهای راه اسلحه برمی‌دارد و مجهز می‌شود و مایحتاج خود در آن سفر را فراهم می‌کند.
«و اکشف الغطاء عن وجهک» یعنی پرده غفلت را از چهره قلبت بردار تا بین حق و باطل و بین فانی و باقی تمییز دهی، یا پرده را از جهتی که به سوی آن در حرکتی و راهی که می‌پیمایی بردار تا امر بر تو مشتبه نشود و راهی را بروی که تو را به آتش بسپارد، در حالی که تو علم نداری! «و تعرض لمطلوب ربک» یعنی با اعمالی که با آن مستحق احسان و تضل خداوند بر تو می‌شوی که عبارت است از نیات و اعمال صالح. «و جدد التوبة فی قلبک» یعنی هر گاه که معاصی خود را یاد کردی و از این که توبه را به قلب نسبت داد، فهمیده می‌شود که توبه امری قلبی است و عبارت است از پشیمانی از گذشته و عزم بر عدم انجام گناه در آینده و عبارت اشعار دارد بر این که تکرار توبه نیکوست، اگر چه شخص از یک گناه توبه کند. «اکمش» یعنی بشتاب و عجله نما. در صحاح، «الکمش» به معنای مردی است که سریع و رونده است و «کمُش کماشةً فهو کمش و کمیش و کمّشته تکمیشا» یعنی او را به عجله وادار کردم و «انکمش و تکمّش» یعنی شتافت. پایان کلام جوهری.
«فی فراغک» یعنی در این که از اموری که در آخرت به آن محتاجی فراغ حاص کنی یا بشتاب در فراغتت از دنیا و بشتاب که خود را فراغ از دنیا برای آخرت قرار دهی یا در عزمت بر آخرت بشتاب یا در عمل در ایام آسوده خاطری خود بشتاب، قبل از آن که مشغول و مبتلا به چیزی شوی که تو را از آن باز دارد، زیرا فراغ ضد شغل است. در مصباح گفته: «فرغ من الشغل فروغا» از باب «قصد» و «تعب» که لغتی از بنی تمیم است و اسم مصدر آن «فراغ» است و «فرغت للشیء و الی الشیء» یعنی قصد آن کردم.
**[ترجمه]
أقول
و یؤید المعنی الأخیر ما روی فی مجالس الشیخ عن ابن عمر خذ من حیاتک لموتک و خذ من صحتک لسقمک و خذ من فراغک لشغلک فإنک یا عبد الله ما تدری
1) 1. النساء: 71، 102.
ما اسمک غدا(1).
وَ مَا رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی مَجَالِسِهِ عَنِ الْکَاظِمِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ لا تَنْسَ نَصِیبَکَ قَالَ لَا تَنْسَ صِحَّتَکَ وَ قُوَّتَکَ وَ فَرَاغَکَ وَ شَبَابَکَ وَ نَشَاطَکَ أَنْ تَطْلُبَ بِهَا الْآخِرَةَ(2).
قبل أن یقصد علی بناء المجهول قصدک أی نحوک کنایة عن توجه ملک الموت إلیه لقبض روحه أو توجه الأمراض و البلایا من الله إلیه و یقضی قضاؤک أی یقدر و یحتم موتک و یحال بالموت أو الأعم بینک و بین ما ترید من التوبة و الأعمال الصالحة و لا ینفعه تمنی الحیاة و الرجعة حیث یقول رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّی أَعْمَلُ صالِحاً فِیما تَرَکْتُ فیقال کَلَّا إِنَّها کَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلی یَوْمِ یُبْعَثُونَ(3)أعاذنا الله و سائر المؤمنین من ندامة تلک الساعة و أهوال هذا الیوم.
**[ترجمه]مؤید معنای اخیر روایتی است که در مجالس شیخ مفید از ابن عمر نقل شده که گفت: از زندگی خود برای مرگت و از صحت خود برای بیماری‌ات و از فراغت خود برای مشغله‌ات بگیر؛ چرا که تو ای بنده خدا! فردا نخواهی دانست که نام تو چیست. و دیگر مؤید، روایت امالی صدوق از امام کاظم علیه السلام از پدران خود علیهم السلام از علی علیه السلام است که درباره آیه «و لا تنس نصیبک» - . قصص / 77 -
فرمود: یعنی صحت و قوت و فراغت و جوانی و نشاطت را فراموش نکن که با آن اخرت را طلب کنی. «قبل ان یقصد» به صورت مجهول است و «قصدک» یعنی سمت تو را قصد کند؛ این کنایه است از روی آوردن ملک الموت برای قبض روح او یا روی آوردن امراض و بلایا از جانب خدا به سوی او. «و یقضی قضاؤک» یعنی مرگ تو مقدر و حتمی گردد. «و یحال» یعنی با مرگ یا اعم از مرگ و غیر آن. «بینک و بین ما ترید» یعنی توبه و اعمال صالح، در حالی که آروزی حیات و رجعت سودی به حال او ندارد که می‌گوید: {پروردگار من! مرا بازگردانید! شاید در آنچه ترک کردم (و کوتاهی نمودم) عمل صالحی انجام دهم!»} پس گفته می‌شود: {چنین نیست! این سخنی است که او به زبان می‌گوید (و اگر بازگردد، کارش همچون گذشته است)! و پشت سر آنان برزخی است تا روزی که برانگیخته شوند!} خداوند ما و سایر مؤمنان را از پشیمانی آن ساعت و ترس‌های آن روز پناه دهد.
**[ترجمه]
«37»
کا، [الکافی] عَلِیٌّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: فِی مَا نَاجَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ مُوسَی علیه السلام یَا مُوسَی لَا تَرْکَنْ إِلَی الدُّنْیَا رُکُونَ الظَّالِمِینَ وَ رُکُونَ مَنِ اتَّخَذَهَا أَباً وَ أُمّاً یَا مُوسَی لَوْ وَکَلْتُکَ إِلَی نَفْسِکَ لِتَنْظُرَ إِلَیْهَا إِذاً لَغَلَبَ عَلَیْکَ حُبُّ الدُّنْیَا وَ زَهْرَتُهَا یَا مُوسَی نَافِسْ فِی الْخَیْرِ وَ اسْبِقْهُمْ إِلَیْهِ فَإِنَّ الْخَیْرَ کَاسْمِهِ وَ اتْرُکْ مِنَ الدُّنْیَا مَا بِکَ الْغِنَی عَنْهُ وَ لَا تَنْظُرْ عَیْنَکَ إِلَی کُلِّ مَفْتُونٍ بِهَا وَ مُوَکَّلٍ إِلَی نَفْسِهِ وَ اعْلَمْ أَنَّ کُلَّ فِتْنَةٍ بَدْوُهَا حُبُّ الدُّنْیَا وَ لَا تَغْبِطْ أَحَداً بِکَثْرَةِ الْمَالِ فَإِنَّ مَعَ کَثْرَةِ الْمَالِ تَکْثُرُ الذُّنُوبُ لِوَاجِبِ الْحُقُوقِ وَ لَا تَغْبِطَنَّ أَحَداً بِرِضَی النَّاسِ عَنْهُ حَتَّی تَعْلَمَ أَنَّ اللَّهَ رَاضٍ عَنْهُ وَ لَا تَغْبِطَنَّ أَحَداً(4)بِطَاعَةِ النَّاسِ لَهُ فَإِنَّ طَاعَةَ النَّاسِ لَهُ وَ اتِّبَاعَهُمْ إِیَّاهُ عَلَی غَیْرِ الْحَقِّ هَلَاکٌ لَهُ وَ لِمَنِ اتَّبَعَهُ(5).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: در مناجات خداوند متعال با حضرت موسی علیه السلام آمده است: ای موسی! به دنیا تکیه نکن همچون تکیه کردن ظالمان و همچون تکیه کردن کسی که دنیا را پدر و مادر خود گرفته است. ای موسی! اگر تو را به خودت بسپارم برای این که به دنیا بنگری، دوستی دنیا و زیبایی آن بر تو غالب می‌شود.ای موسی! در کار خیر با اهلش مشورت کن و آنها را به کار خیر پیش بران چرا که کار خیر همانند نامش خیر است. و از دنیا آنچه را که از آن بی نیاز هستی رها کن و به هرچیز شیفته کننده نگاه نکن و نیز به کسانی که آنان را به حال خود وا گذاشتیم ننگر و بدان که هر فتنه‌ای سرآغازش دوستی دنیاست. به کسی از بابت بسیاری اموالش غبطه نخور که با بسیاری دارائی گناهان زیاد میشوند، چرا که دارائی فراوان حقوق واجبی هم دارد. و به کسی که مردم از او خشنود هستند غبطه نخور تا هنگامی که بدانی خداوند از او خشنود است. و به کسی که مردم او را اطاعت می‌کنند غبطه نخور چرا که اگر اطاعت مردم از او و پیروی ایشان از وی به ناحق باشد هم او و هم پیروانش هلاک می‌گردند. - . کافی 2 : 135 -
**[ترجمه]
بیان
یقال رکن إلیه کنصر و علم و منع مال و یطلق غالبا علی المیل القلبی
لو وکلتک یدل علی أن الزهد فی الدنیا لا یحصل بدون توفیقه تعالی و فی القاموس نظر لهم رثی لهم و أعانهم و قال النظر محرکة الفکر فی الشیء تقدره و تقیسه و الحکم بین القوم و الإعانة و الفعل کنصر و فی النهایة المنافسة الرغبة فی الشیء و الانفراد به و هو من الشیء النفیس الجید فی نوعه و نافست فی الشیء منافسة و نفاسا إذا رغبت فیه.
قوله علیه السلام فإن الخیر کاسمه لعل المعنی أن الخیر لما دل بحسب أصل معناه فی اللغة علی الأفضلیة و ما یطلق علیه فی العرف و الشرع من الأعمال الحسنة أو إیصال النفع إلی الغیر هی خیر الأعمال فالخیر کاسمه أی إطلاق هذا الاسم علی تلک الأمور بالاستحقاق و المعنی المصطلح مطابق للمدلول اللغوی أو المراد به أن الخیر لما کان کل من سمعه یستحسنه فهو حسن واقعا و حسنه حسن واقعی و الحاصل أن ما یحکم به عقول عامة الخلق فی ذلک مطابق للواقع أو المراد باسمه ذکره بین الناس یعنی أن الخیر ینفع فی الآخرة کما یصیر سببا لرفعة الذکر فی الدنیا.
ما بک الغنی عنه أی ما لم یحتج إلیه بل لم تضطر إلیه و لا تنظر علی بناء المجرد عینک بالرفع أو النصب بنزع الخافض أی بعینک و ربما یقرأ تنظر علی بناء الإفعال أی لا تجعلها ناظرة إلی کل مفتون بها أی مبتلی مخدوع بها و المراد النظر إلی کل من لقیه منهم فإنه لا یمکن النظر إلی کلهم أو کنایة عن أن النظر إلی واحد منهم بالإعجاب به و بما معه من زینتها بمنزلة النظر إلی جمیعهم لاشتراک العلة.
و موکل إلی نفسه المتبادر أنه علی بناء المفعول لکن الظاهر حینئذ و موکول إذ لم یأت أوکله فی ما عندنا من کتب اللغة لکن کثیر من الأبنیة المتداولة کذلک و یمکن أن یقرأ علی بناء الفاعل من الإیکال بمعنی الاعتماد فی القاموس وکل بالله یکل و توکل علیه و أوکل و اتکل استسلم إلیه و وکل إلیه الأمر وکلا و وکولا سلمه و ترکه.
إن کل فتنة أی ضلالة أو بلیة أو امتحان أو إثم فی القاموس الفتنة بالکسر
الخبرة و إعجابک بالشی‌ء و الضلال و الإثم و الکفر و الفضیحة و العذاب و إذابة الذهب و الفضة و الإضلال و الجنون و المحنة و المال و الأولاد و اختلاف الناس فی الآراء و أقول یناسب هنا أکثر المعانی و لا تغبط أحدا بأن تتمنی حالة تکثر الذنوب بصیغة المضارع من باب حسن أو مصدر باب التفعل لواجب الحقوق أی للتقصیر فی أداء الحقوق الواجبة غالبا بطاعة الناس له أی فی الباطل.
**[ترجمه]عبارت «رکن الیه» بر وزن نصر و علم و منع به معنای تمایل پیدا کرد و غالبا به میل قلب اطلاق می‌شود. «لو وکلتک» دال بر این است که زهد در دنیا بدون تویق خدای متعال حاصل نمی‌شود. در قاموس آمده «نظر لهم» یعنی آنان را مرثیه گفت و یاری کرد و گفته: «النظر» به فتح ظاء به معنای تفکر در چیزی است که تو آن را می‌سنجی و قیاس می‌کنی و به معنای حکومت بین قوم و یاری نیز هست و فعل آن مانند نصر است و در نهایه گفته: «المنافسة» به معنای رغبت به چیزی و منفرد بودن در آن رغبت است و از چیز نفیسی که در نوع خود خوب است گرفته شده. و «نافست فی شیء منافسة و نفاساً» یعنی به چیزی میل پیدا کردم.
عبارت «فإن الخیر کاسمه» شاید به این معنا باشد که خیر، وقتی به حسب اصل معنای آن در لغت بر افضلیت و برتری دلالت دارد، و در عرف و شرع، اعمال حسنه و نفع رساندن به غیر را بهترین اعمال می‌گویند، پس خیر مانند اسم آن است یعنی اطلاق این اسم بر آن امور به سبب استحقاق آنهاست و معنای مصطلح خیر مطابق با مدلول لغوی آن است یا مراد از فرمایش حضرت علیه السلام این است که وقتی هر کس خیر را شنید، آن را نیکو می‌شمرد، پس واقعا نیکو است و حسن آن واقعی است و حاصل این که هر آنچه عقول عامه مردم در خیر بودن چیزی به آن حکم می‌کند، مطابق واقع است یا این که مراد از «باسمه» ذکر کار نیک بین مردم است به این معنا که خیر در آخرت نفع می‌رساند، همان گونه که سبب بلندی نام و یاد شخص در دنیا می‌شود.
«ما بک الغنا عنه» یعنی مادامی که بدان احتیاج نداری، بلکه بدان اضطرار پیدا نکرده‌ای. «و لا تنظر» بنا بر این که ثلاثی مجرد باشد. «عینک» به رفع و نصب به نزع خافض است یعنی با چشم خود و چه بسا «تنظر» خوانده شود بنا بر این که از باب افعال باشد، یعنی چشم خود را بیننده قرار مده. «الی کل مفتون بها» یعنی هر کس که مبتلا شده و نیرنگ دنیا را خورده و مراد نظر به هر کسی است که از آنان می‌بیند؛ زیرا نظر به همگی آنان ممکن نیست یا کنایه از این است که نظر به یکی از آنان با شگفتی به او و آنچه از زینت دنیا با خود دارد، به منزله نگاه به همگی آنان است زیرا علت بین همگی مشترک است.
«موکل الی نفسه» متبادر به ذهن است که این کلمه اسم مفعول است ولی ظاهرا در این صورت باید «موکول» باشد، زیرا در کتب لغتی که پیش ماست کلمه «أوکله» نیامده ولی بسیاری از لغات متداول از همین قبیل است و ممکن است آن را به صورت اسم فاعل خواند که از «ایکال» گرفته شده باشد که به معنای اعتماد است. در قاموس گفته: «وکل بالله، یکل و توکل علیه و أوکل و اتّکل» یعنی تسلیم او شد و امر را به او سپرد و مصدر آن «وکلا و وکولا» است که یعنی به او سپرد و رهایش کرد.
«أن کل فتنة» یعنی هر ضلالتی یا ابتلا و امتحانی یا گناهی. در قاموس گفته: «الفتنة» به کسر فاء به معنای خبره است و این که چیزی را بپسندی و به معنای گمراهی و گناه و کفر و فضیحت و عذاب و ذوب کردن طلا و نقره و گمراه کردن و دیوانگی و رنج و مال و اولاد و اختلاف نظر مردم در آراء است. می‌گویم: اکثر این معانی در این جا مناسبت دارد. «و لا تغبط احداً» یعنی به این که آرزوی حال او را داشته باشی. «تکثر الذنوب» به صیغه مضارع از باب «حسُن» یا مصدر باب تفعل است. «لواجب الحقوق» یعنی به خاطر این که غالبا در ادای حقوق واجب کوتاهی می‌کنند. «بطاعة الناس له« یعنی اطاعت مردم او را در امور باطل.
**[ترجمه]
«38»
کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ غِیَاثِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ فِی کِتَابِ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ إِنَّمَا مَثَلُ الدُّنْیَا کَمَثَلِ الْحَیَّةِ مَا أَلْیَنَ مَسَّهَا وَ فِی جَوْفِهَا السَّمُّ النَّاقِعُ یَحْذَرُهَا الرَّجُلُ الْعَاقِلُ وَ یَهْوِی إِلَیْهَا الصَّبِیُّ الْجَاهِلُ(1).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: در کتاب علی علیه السلام آمده است: مَثَل دنیا همچون مار است. بدنش چه نرم است ولی در درونش سم کشنده نهفته است. انسان عاقل از آن دوری می‌کند و کودک نادان شیفته آن است. - . کافی 2 : 135 -
**[ترجمه]
بیان
قال فی النهایة السم الناقع أی القاتل و قد نقعت فلانا إذا قتلته و قیل الناقع الثابت المجتمع من نقع الماء انتهی و ما أحسن هذا التشبیه و أتمه و أکمله.
**[ترجمه]در نهایه گفته: «السم الناقع» یعنی سم کشنده و «نقعت فلانا» یعنی او را کشتم و گفته شده: «الناقع» یعنی آنچه ثابت و مجتمع است و از «نقع الماء» گرفته شده؛ و این تشبیه چقدر نیکو و تامّ و کامل است.
**[ترجمه]
«39»
کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: کَتَبَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام إِلَی بَعْضِ أَصْحَابِهِ یَعِظُهُ أُوصِیکَ وَ نَفْسِی بِتَقْوَی مَنْ لَا تَحِلُّ مَعْصِیَتُهُ وَ لَا یُرْجَی غَیْرُهُ وَ لَا الْغِنَی إِلَّا بِهِ فَإِنَّ مَنِ اتَّقَی اللَّهَ عَزَّ وَ قَوِیَ وَ شَبِعَ وَ رَوِیَ وَ رُفِعَ عَقْلُهُ عَنْ أَهْلِ الدُّنْیَا فَبَدَنُهُ مَعَ أَهْلِ الدُّنْیَا وَ قَلْبُهُ وَ عَقْلُهُ مُعَایِنُ الْآخِرَةِ فَأَطْفَأَ بِضَوْءِ قَلْبِهِ مَا أَبْصَرَتْ عَیْنَاهُ مِنْ حُبِّ الدُّنْیَا فَقَذِرَ حَرَامَهَا وَ جَانَبَ شُبُهَاتِهَا وَ أَضَرَّ وَ اللَّهِ بِالْحَلَالِ الصَّافِی إِلَّا مَا لَا بُدَّ مِنْهُ مِنْ کِسْرَةٍ یَشُدُّ بِهَا صُلْبَهُ وَ ثَوْبٍ یُوَارِی بِهِ عَوْرَتَهُ مِنْ أَغْلَظِ مَا یَجِدُ وَ أَخْشَنِهِ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ فِی مَا لَا بُدَّ مِنْهُ ثِقَةٌ وَ لَا رَجَاءٌ فَوَقَعَتْ ثِقَتُهُ وَ رَجَاؤُهُ عَلَی خَالِقِ الْأَشْیَاءِ فَجَدَّ وَ اجْتَهَدَ وَ أَتْعَبَ بَدَنَهُ حَتَّی بَدَتِ الْأَضْلَاعُ وَ غَارَتِ الْعَیْنَانِ فَأَبْدَلَ اللَّهُ لَهُ مِنْ ذَلِکَ قُوَّةً فِی بَدَنِهِ وَ شِدَّةً فِی عَقْلِهِ وَ مَا ذُخِرَ لَهُ فِی الْآخِرَةِ أَکْثَرُ.
فَارْفُضِ الدُّنْیَا فَإِنَّ حُبَّ الدُّنْیَا یُعْمِی وَ یُصِمُّ وَ یُبْکِمُ وَ یُذِلُّ الرِّقَابَ فَتَدَارَکْ مَا بَقِیَ مِنْ عُمُرِکَ وَ لَا تَقُلْ غَداً وَ بَعْدَ غَدٍ فَإِنَّمَا هَلَکَ مَنْ کَانَ قَبْلَکَ بِإِقَامَتِهِمْ عَلَی الْأَمَانِیِ
1) 1. الکافی ج 2 ص 136.
وَ التَّسْوِیفِ حَتَّی أَتَاهُمْ أَمْرُ اللَّهِ بَغْتَةً وَ هُمْ غَافِلُونَ فَنُقِلُوا عَلَی أَعْوَادِهِمْ إِلَی قُبُورِهِمُ الْمُظْلِمَةِ الضَّیِّقَةِ وَ قَدْ أَسْلَمَهُمُ الْأَوْلَادُ وَ الْأَهْلُونَ فَانْقَطِعْ إِلَی اللَّهِ بِقَلْبٍ مُنِیبٍ مِنْ رَفْضِ الدُّنْیَا وَ عَزْمٍ لَیْسَ فِیهِ انْکِسَارٌ وَ لَا انْخِزَالٌ أَعَانَنَا اللَّهُ وَ إِیَّاکَ عَلَی طَاعَتِهِ وَ وَفَّقَنَا اللَّهُ وَ إِیَّاکَ لِمَرْضَاتِهِ(1).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: امیرالمومنین علیه السلام به یکی از یارانش در حالی که او را موعظه می‌فرمود، چنین نوشت: تو و خودم را به تقوای خدایی سفارش می‌کنم که نافرمانی‌اش حلال نبوده و به غیر او امیدی نیست. و بی نیازی مگر با اتکا به او محقق نمی‌شود. پس کسی که تقوای خدا پیشه کند، عزیز و نیرومند گردد و سیر شود و سیراب شود و عقل خود را از اهل دنیا بردارد. جسمش همراه اهل دنیا اما دل و عقلش نگران آخرت است. پس به نور دلش آنچه چشمانش از دوستی دنیا می‌بیند خاموش می‌کند. حرام دنیا را ناپاک داند و از شبهه ناک آن دوری نماید. و به خدا قسم که از حلال صافی نیز دوری می‌کند مگر آنچه که بدان ناچار است؛ از پاره نانی که جان خود را با آن نیرومند سازد و لباسی که با آن عورتش را بپوشاند از درشت‌ترین و خشن‌ترین چیزهایی که می‌یابد. و به آنچه بدان ناچار است اعتماد و امیدی نداشته بلکه اعتماد و امیدش بر آفریننده همه چیز است. پس تلاش و کوشش کند و خود را به زحمت اندازد تا دنده‌هایش نمایان شده و چشمانش گود افتد. پس خداوند در مقابل به او توانایی در بدن و توانمندی در عقل عطا کرده و آنچه برای او در آخرت ذخیره می‌گردد بیشتر است. دنیا را واگذار که دوستی دنیا کور و کر و لال نماید و مردم را خوار کند. و آنچه از عمرت باقی مانده را دریاب و نگو فردا و پس فردا. چرا که کسانی که قبل از تو بودند به واسطه تکیه بر آرزوها و عقب انداختن کارها هلاک شدند تا ناگهان فرمان رحلت از جانب خدا به آنها رسید در حالی که غافل بودند. پس بر روی چوب‌های تابوت به سوی قبرهای تنگ و تاریک خود برده شدند و اولاد و خاندانشان آنان را به خود واگذاردند. پس با دلی متوجه به خدا و بریده از دنیا و عزمی که شکست و بریدگی در آن نیست به سوی او رو کن. خداوند متعال ما و تو را بر طاعت خود یاری فرماید و به ما و تو نسبت به مورد خشنودیش توفیق دهد. - . کافی 2 : 136 -
**[ترجمه]
بیان
قال الراغب الوعظ زجر مقترن بتخویف و قال الخلیل هو التذکیر بالخیر فیما یرق له القلب و العظة و الموعظة الاسم و قال الوصیة التقدم إلی الغیر بما یعمل به مقترنا بوعظ من قولهم أرض واصیة متصلة النبات یقال أوصاه و وصاه فإن من اتقی الله علة للوصیة عز أی بعزة واقعیة ربانیة لا تزول بإذلال الناس کما قال تعالی وَ لِلَّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ(2)و قوی بقوة معنویة إلهیة لا تشبه القوی البدنیة
کَمَا قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: مَا قَلَعْتُ بَابَ خَیْبَرَ بِقُوَّةٍ جِسْمَانِیَّةٍ بَلْ بِقُوَّةٍ رَبَّانِیَّةٍ.
و شبع و روی من غیر اکتساب لقوله تعالی وَ مَنْ یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لا یَحْتَسِبُ(3)أو شبع بالعلوم الدینیة و ارتوی بزلال الحکمة الإلهیة.
و رفع عقله علی بناء المجهول عن أهل الدنیا أی صار عقله أرفع من عقولهم أو أرفع من أن ینظر إلی الدنیا و أهلها و یلتفت إلیهم و یعتنی بشأنهم إلا لهدایتهم و إرشادهم فبدنه مع أهل الدنیا لکونه من جنس أبدانهم فی الصورة الجسدانیة و قلبه و عقله لشدة یقینه معاین الآخرة لتخلیته عن العلائق الجسمانیة.
من حب الدنیا من للبیان أو للتبعیض و إسناد الأبصار إلی الحب علی المجاز أو المصدر بمعنی المفعول أو هو بالکسر قال فی القاموس الحب بالکسر المحبوب شبه علیه السلام ما أبصره أو أحبه بالنار فی الإهلاک استعارة مکنیة و نسبة الإطفاء إلیه تخییلیة.
فقذر حرامها أی عدّه قذرا نجسا یجب اجتنابه أو کرهه فی الصحاح القذر ضد النظافة و شیء قذر بیّن القذارة و قذرت الشیء بالکسر و تقذّرته و استقذرته إذا کرهته و جانب شبهاتها و هی المشتبهات بالحرام مع عدم العلم بکونها حراما کأموال الظلمة فیکون مکروها علی المشهور أو الذی اشتبه علیه الحکم فیه فاجتنابه مستحب علی المشهور و کأنه علیه السلام لذلک غیر التعبیر فعبر هنا بالاجتناب و فی الحرام بالحکم بالقذارة.
و أضرّ علی بناء المعلوم کنایة عن ترکه و عدم الاعتناء به و ترک الالتفات إلیه أو علی بناء المجهول أی یعد نفسه متضررة به أو یتضرر به لعلو حاله بالحلال الصافی من الشبهة فکیف بالحرام و الشبهة و فی المصباح الکسرة القطعة من الشیء المکسور و منه الکسرة من الخبز و فی القاموس الکسرة بالکسر القطعة من الشیء المکسور و الجمع کسر انتهی.
یشد بها صلبه أی یقوی بها علی العبادة من أغلظ ما یجد ظاهره استحباب الاکتفاء بالثیاب الخشنة و إن کان قادرا علی الناعمة و هو مخالف لأخبار کثیرة إلا أن یحمل علی أن المراد به من الأغلظ الذی یجده أی إذا لم یجد غیره أو علی ما إذا لم یجد غیره إلا بارتکاب الحرام أو الشبهة أو بصرف جل أوقاته فی تحصیله بحیث یمنعه عن النوافل و فواضل الطاعات أو علی ما إذا علم أنه یصیر سببا لطغیانه و أن علاج کبره و صفاته الذمیمة منحصر فی ذلک.
ثقة و لا رجاء أی بغیره سبحانه کما بینه فی الفقرة الآتیة و فی المصباح الجد بالکسر الاجتهاد و هو مصدر یقال منه جد یجد من بابی ضرب و قتل و الاسم الجد بالکسر و أتعب بدنه أی بالعبادات الشرعیة لا الأعمال المبتدعة.
فأبدل الله له لأنه تعالی قال لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ(1)فمن بذل ما أعطاه الله من الأموال الفانیة عوضه الله من الأموال الباقیة أضعافها و من بذل قوته البدنیّة فی طاعة الله أبدله الله قوّة روحانیة لا یفنی فی الدنیا و الآخرة فتبدو منه
1) 1. إبراهیم: 7.
المعجزات و خوارق العادات و الکرامات و ما لا یقدر علیه بالقوی الجسمانیة و من بذل علمه فی الله و عمل به ورثه الله علما لدنیا یزید فی کل ساعة و من بذل عزه الفانی الدنیوی فی رضی الله تعالی أعطاه الله عزا حقیقیا لا یتبدل بالذل أبدا کما أن الأنبیاء و الأوصیاء علیهم السلام لما بذلوا عزهم الدنیوی فی(1)سبیل الله أعطاهم الله عزة فی الدارین لا یشبه عزّ غیرهم فیلوذ الناس بقبورهم و ضرائحهم المقدسة و الملوک یعفرون وجوههم علی أعتابهم و یتبرکون بذکرهم.
و من بذل حیاته البدنیة فی الجهاد فی سبیله عوّضه الله حیاة أبدیة یتصرفون بعد موتهم فی عوالم الملک و الملکوت و لذا قال تعالی وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ(2)و من بذل نور بصره و سمعه فی الطاعة أعطاه الله نورا منه به ینظر فی ملکوت السماوات و الأرض و به یسمع کلام الملائکة المقربین و وحی رب العالمین کما ورد المؤمن ینظر بنور الله و ورد بی یسمع و بی یبصر و إذا تخلی من إرادته و جعلها تابعة لإرادة الله جعله بحیث لا یشاء إلا أن یشاء الله و کان الله هو الذی یدبر فی بدنه و قلبه و عقله و روحه و الکلام هنا دقیق لا تفی به العبارة و البیان و فی هذا المقام تزل الأقدام.
و الرفض الترک یعمی أی بصر القلب عن رؤیة الحق کما قال تعالی فَإِنَّها لا تَعْمَی الْأَبْصارُ وَ لکِنْ تَعْمَی الْقُلُوبُ الَّتِی فِی الصُّدُورِ(3)و یصم القلب أیضا عن سماع الحق و قبوله و یمکن أن یراد بهما عمی البصر الظاهر لعدم انتفاعه بما یری فکأنه أعمی و صمم
السمع الظاهر لأنه لا ینتفع بما یسمع فکأنه أصم کما قال سبحانه خَتَمَ اللَّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ وَ عَلی سَمْعِهِمْ وَ عَلی أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ(4)و البکم نسبته إلی الظاهر أظهر فإنه لما لم یتکلم بالحق و بما ینفعه فکأنه أبکم و إن أمکن حمله أیضا علی لسان القلب فإن لسان الرأس معبر عنه حقیقة.
و یذل الرقاب لأنه موجب للتذلل عند أهل الدنیا لتحصیله أو یذلها
لقبول الباطل من أهله من الذل بالکسر و هو ضد الصعوبة فتدارک ما بقی التدارک لیس هنا بمعنی التلافی و لا بمعنی التلاحق بل بمعنی الإدراک أی أدرکه و لا تفوته کقوله تعالی لَوْ لا أَنْ تَدارَکَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ(1)أی أدرکته بإجابة دعائه کما قاله الطبرسی و یحتمل أن یکون ما بقی ظرفا و المفعول مقدرا أی تلاف ما فات منک فیما بقی من عمرک لکنه بعید و لا تقل غدا أی أتوب أو أعمل غدا حتی أتاهم أمر الله أی بالموت أو بالعذاب بغتة بالفتح و قد تحرک أی فجاءه و هم غافلون من إتیانه علی أعوادهم أی کائنین علی السرر و التوابیت المعمولة من الأعواد إلی قبورهم المظلمة الضیقة فإنها علی الأشقیاء کذلک و إن کانت للأصفیاء روضة من ریاض الجنة فانقطع أی عن الدنیا و أهلها بقلب أی مع قلب منیب أی تائب راجع عن الذنوب إشارة إلی قوله تعالی مَنْ خَشِیَ الرَّحْمنَ بِالْغَیْبِ وَ جاءَ بِقَلْبٍ مُنِیبٍ(2)قال الطبرسی أی وافی الآخرة بقلب مقبل علی طاعة الله راجع إلی الله بضمائره من رفض الدنیا من تعلیل للإنابة أو للانقطاع و عزم عطف علی قلب لیس فیه انکسار أی وهن و لا انخزال أی تثاقل أو انقطاع فی القاموس الانخزال مشیة فی تثاقل و الانخزال الانفراد و الحذف و الاقتطاع و انخزل عن جوابی لم یعبأ به و فی کلامه انقطع لمرضاته أی لما یوجب رضاه عنا.
**[ترجمه]راغب می‌گوید: «الوعظ» یعنی آن نهی‌ای که قرین ترساندن است خلیل گفته: عبارت است از تذکر به خیر درباره اموری که قلب بر آن مهربان می‌شود و «العظه» و «الموعظه» اسم هستند. و خلیل گفته: «الوصیة» یعنی پیش قدم کردن غیر به آنچه باید بکند در حالی که قرین موعظه باشد و از عبارت «ارض واصیة متصلة النبات» گرفته شده و « أوصاه و وصّاه» استعمال می‌شود. «فإنّ من اتّقی الله» این جمله علت برای وصیّت است. «عزّ» یعنی به عزتی واقعی و ربّانی که با ذلیل کردم فرد توسط مردم از بین نرود، چنانچه خدای متعال فرمود: «وَ لِلَّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنین.» - . منافقون / 8 - {در
حالی که عزت مخصوص خدا و رسول او و مؤمنان است؛} و «قوی» یعنی با قوتی معنوی و الهی که شبیه قوای بدنی نیست، چنانچه امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: من در قلعه خیبر را به قوت جسمانی از جای نکَندم، بلکه به قدرتی ربّانی کندم! و «شبع و روی» یعنی بدون اکتساب رزق به خاطر آیه: «وَ مَنْ یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لا یَحْتَسِبُ.» - . طلاق / 3 - {و هر کس تقوای الهی پیشه کند، خداوند راه نجاتی برای او فراهم می‌کند، و او را از جایی که گمان ندارد روزی می‌دهد؛} یا معنا این است که با علوم دینی سیر می‌گردد و از حکمت زلال الهی سیراب می‌گردد.
«و رفع عقله» این فعل مجهول است. «عن اهل الدنیا» یعنی عقل او بلندپرواز‌تر از عقول آنان می‌گردد یا بلند‌تر از این می‌گردد که به دنیا و اهل آن نظر کند و به آنان توجه و به شأن آنها اعتنا کند، مگر برای هدایت و ارشاد آنان. «فبدنه» با اهل دنیاست زیرا در شکل جسمی، از جنس بدن‌های اهل دنیاست و «قلبه و عقله» به خاطر شدت یقینش. «معاین الآخرة» به خاطر خالی کردن آن از تعلقات جسمانی.
«من حب الدنیا» مِن بیانیه یا بعضیه است و نسبت دادن إبصار به حبّ مجاز است یا مصدر به معنای مفعول است یا «حِبّ» به کسر است. در قاموس گفته: «حِبّ» به کسر حاء به معنای محبوب است. حضرت علیه السلام آنچه دید یا آنچه را دوست داشت، در نابود کردن به آتش تشبیه فرمود از باب استعاره مکنیه و نسبت دادن خاموش کردن آتش به آن استعاره تخییلی است.
«فقذّر حرامها» یعنی حرام دنیا را ناپاک و نجس دانست که از آن باید اجتناب شود یا مکروه و ناپسند دانسته شود و در صحاح گفته: «قذر» ضد نظافت است و « شیء قذر» یعنی چیزی که ناپاکی آن آشکار است. «قذرت الشیء» به کسر ذال و «تقذرته و استقذرته» یعنی آن چیز را ناپسند داشت. «جانب شبهاتها» همان مشتبهات به حرام هستند، با عدم یقین به حرام بودن آن مثل اموال ظالمان که بنا بر قول مشهور مکروه است، یا مراد از «شبهات» آن چیزی است که حکم آن بر شخص مشتبه شده که در نتیجه بنا بر قول مشهور اجتناب از آن مستحب است و گویا حضرت علیه السلام تعبیر را عوض فرمود و این جا به اجتناب تعبیر نمود و در امر حرام به حکم به قذارت آن تعبیر فرمود.
«أضرّ» بنا بر این که معلوم باشد، کنایه از ترک حلال و بی اعتنایی به آن است و ترک توجه به آن، یا بنا بر این که فعل مجهول باشد، یعنی نفس خود را به سبب حلال متضرر می‌شمارد یا بدان ضرر می‌بیند، به خاطر بلندی شأنش. «بالحلال الصافی» یعنی حلالی که از شبهه نیز به دور است، چه رسد به حرام و شبهه. در مصباح گفته: «الکسرة» یک تکه از چیز شکسته را گویند و «الکسرة من الخبز» نیز از همین باب است و در قاموس گفته: «الکسرة» به کسر کاف، یک تکه از چیز شکسته شده است و جمع آن «کسر» است. پایان سخن صاحب قاموس.
«یشد بها صلبه» یعنی با آن قدرت بر عبادت پیدا کند. «من أغلظ ما یجد» ظاهر این عبارت این است که اکتفا به البسه خشن و زبر مستحب است، اگر چه قدرت بر پوشیدن لباس‌های نرم نیز دارد و این بر خلاف اخبار فراوان است، مگر این که حمل کنیم بر این که مراد از أغلظ، یعنی لباس خشنی که آن را می‌یابد، یعنی لباس دیگری غیر از آن را نمی‌یابد، یا حمل شود بر صورتی که لباس دیگری جز با ارتکاب حرام یا شبهه یا به صرف اکثر اوقاتش در تحصیل آن نمی‌یابد، به گونه‌ای که این صرف اوقات او را از انجام نوافل و طاعات زیادی باز می‌دارد، یا حمل شود بر فرضی که بداند که لباس نرم سبب طغیان او می‌شود و علاج کبر و صفات ناپسند او منحصر است به پوشیدن آن لباس خشن.
«ثقة و لا رجاء» یعنی امید و تکیه به غیر خدای سبحان، چنانچه در فقره بعدی آن را بیان فرمود. در مصباح گفته: «الجد» به کسر جیم به معنای تلاش فراوان است و مصدر «جدّ یجدّ» از باب ضرب و قتل است و اسم مصدر آن «جِدّ» به کسر جیم است و «أتعب بدنه» یعنی با عبادات شرعی و نه با اعمالی که بدعت محسوب می‌شود .
«فأبدل الله له» به این جهت است که خدای متعال فرمود: «لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزیدَنَّکُم.» - . ابراهیم / 7 - {اگر شکرگزاری کنید، (نعمت خود را) بر شما خواهم افزود.} پس هر کس از آن اموال فانی که خدا به او عطا کرده بذل کند، خداوند چند برابر از اموال باقی به او می‌بخشد و کسی که توان بدنی خود را در طاعت خدا بذل نماید، خداوند به جای آن قدرتی روحانی به او عطا می‌کند که در دنیا و آخرت نابود نمی‌گردد و از او معجزات و خوارق عادات آشکار می‌شود و کارهایی غیر مقدور با قوای جسمانی‌اش انجام می‌دهد و کسی که علمش را در راه خدا بذل کند و به آن عمل کند، خداوند علمی لدنّی به او می‌بخشد که هر ساعت افزون می‌گردد و کسی که عزت فانی دنیوی خود را در رضای خدای متعال بذل کند، خداوند به او عزتی حقیقی عطا می‌کند که هیچگاه مبدل به خواری نگردد؛ همان طور که انبیا و اوصیا علیهم السلام، وقتی عزت دنیوی خود را در راه خدا بذل کردند، خداوند به آنان عزتی در دو سرا عطا فرمود که شبیه عزت غیر آنان نیست و مردم به قبور و ضریح‌های مقدس آنان پناه می‌برند و پادشاهان صورت‌های خود را بر خاک اعتاب آنان می‌مالند و با ذکر آنان متبرک میشوند.
و کسی که حیات جسمانی خود را در جهاد در راه خدا بذل کند، خداوند به او حیاتی ابدی اعطا می‌کند که پس از مرگ در عوالم ملک و ملکوت تصرف می‌کنند و به همین جهت خدای متعال فرمود: «وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذینَ قُتِلُوا فی سَبیلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ.» - . آل عمران / 169 - {(ای
پیامبر!) هرگز گمان مبر کسانی که در راه خدا کشته شدند، مردگانند! بلکه آنان زنده‌اند، و نزد پروردگارشان روزی داده میشوند.} و کسی که نور چشم و گوش خود را بذل در طاعت خدا کند، خداوند نوری از خود به او می‌بخشد که با آن ملکوت آسمان‌ها و زمین را می‌بیند و با آن کلام ملائک مقرب و وحی رب العالمین را می‌شنود، چنانچه وارد شده: «مؤمن به نور خدا می‌بیند» و همچنین «به سبب من می‌شنود و به سبب من می‌بیند» و وقتی از اراده خود بیرون آمد و آن را تابع ارده خدا قرار داد آن را به گونه‌ای قرار می‌دهد که چیزی نمی‌خواهد مگر آنچه را خدا بخواهد و این خداست که در بدن و قلب و عقل و روح او تدبیر می‌کند و کلام در این باب دقیق است و عبارات و بیانها وافی به مقصود نیست و در این مقام گامها می‌لغزد.
«الرفض» یعنی ترک و «یعمی» یعنی چشم قلب او به دیدن حق نابینا می‌شود، همان طور که فرمود: «فَإِنَّها لا تَعْمَی الْأَبْصارُ وَ لکِنْ تَعْمَی الْقُلُوبُ الَّتی فِی الصُّدُورِ.» - . حج / 46 - {چرا که چشم‌های ظاهر نابینا نمی‌شود، بلکه دل‌هایی که در سینه‌هاست کور می‌شود.} «یصم» یعنی گوش قلب از شنیدن حق و قبول آن کر می‌شود و ممکن است مراد از این دو تعبیر کوری چشم ظاهر باشد، چون از آنچه می‌بیند نفعی نمی‌برد؛ پس گویی کور گشته و گوش ظاهری او ناشنوا شده زیرا از آنچه می‌شنود منتفع نمی‌شود؛ پس گویا کر شده است. خدای سبحان می‌فرماید: «خَتَمَ اللَّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ وَ عَلی سَمْعِهِمْ وَ عَلی أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ.» - . بقره / 7 - {خدا بر دل‌ها و گوش‌های آنان مهر نهاده؛ و بر چشمهایشان پرده‌ای افکنده شده؛} و نسبت «بکم» به ظاهر، آشکارتر است زیرا وقتی شخص به حق و به آنچه به او سود می‌رساند، تکلم نکرد، گویی لال است؛ اگر چه می‌توان «بکم» را نیز به زبان قلب حمل کرد؛ زیرا زبان سر حقیقتاً تعبیری از آن است.
«یذل الرقاب» به این خاطر که موجب خواری نزد اهل دنیا است برای تحصیل آن یا گردن‌ها را برای قبول باطل از اهل آن ذلیل می‌کنند و از «ذِلّ» به کسر ذال گرفته شده و آن ضد صعوبت است. «فتدارک مابقی» تدارک در این جا به معنای تلافی نیست و به معنای ملحق شدن نیز نیست؛ بلکه به معنای ادراک است یعنی ما بقی را ادراک کن و آن را از دست مده؛ مانند آیه: «لَوْ لا أَنْ تَدارَکَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ.» - . قلم / 49 - {و
اگر رحمت خدا به یاریش نیامده بود، } یعنی با اجابت دعایش تدارک حال او نمی‌کرد، چنانچه طبرسی نیز این مطلب را گفته و ممکن است «ما بقی» ظرف باشد و مفعول آن مقدر باشد یعنی آنچه از تو فوت شده را تلافی کن در ما بقی از عمرت ولی این معنا بعید است. «و لا تقل غدا» یعنی نگو: فردا توبه یا عمل می‌کنم. «حتی اتاهم امر الله» یعنی با مرگ یا عذاب. «بغتةً» به فتح باء و گاهی غین نیز متحرک می‌شود یعنی ناگهانی. «و هم غافلون» یعنی از آمدنش غافل‌اند. «علی اعوادهم» یعنی بر تخت‌ها و تابوت‌ها که از چوب ساخته شده قرار می‌گیرند. «الی قبورهم المظلمة الضیّقة» این امر مخصوص اشقیاست و قبور اصفیا، باغی از باغ‌های بهشت است. «فانقطع» یعنی از دنیا و اهل آن جدا شو. «بقلب» یعنی همراه با دلی. «منیب» یعنی توبه کار و برگشت کننده از گناهان که اشاره دارد به آیه: «مَنْ خَشِیَ الرَّحْمنَ بِالْغَیْبِ وَ جاءَ بِقَلْبٍ مُنیبٍ.» - . ق / 33 - {آن کس که از خداوند رحمان در نهان بترسد و با قلبی پر انابه در محضر او حاضر شود!} طبرسی می‌گوید: یعنی وارد آخرت شود با دلی که روی به طاعت خدا آورده و با وجوه پنهان خود به سوی خدا برگشت نموده. «من رفض الدنیا» «مِن» تعلیل است برای انابه یا برای انقطاع و «عزم» عطف است بر «قلب»؛ «لیس فیه انکسار» یعنی سستی ندارد. «و لا انخزال» یعنی سنگینی و بریدن ندارد. در قاموس گفته: «الانخزال» یعنی راه رفتن با سنگینی و به معنای انفراد و حذف و گرفتن است و «انخزل عن جوابی» یعنی به جواب من توجهی نکرد و «انخزل فی کلامه» یعنی کلامش را برید. «لمرضاته» یعنی برای آنچه موجب رضایت او از ما می‌شود.
**[ترجمه]
«40»
کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ وَ غَیْرِهِ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَثَلُ الدُّنْیَا کَمَثَلِ مَاءِ الْبَحْرِ کُلَّمَا شَرِبَ مِنْهُ الْعَطْشَانُ ازْدَادَ عَطَشاً حَتَّی یَقْتُلَهُ(3).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: مَثَل دنیا همچون آب دریایی است که شخص تشنه هرچه از آن بنوشد بر تشنگی وی افزوده می‌شود تا آب او را بکشد. - . کافی 2 : 137 -
**[ترجمه]
بیان
کمثل ماء البحر أی المالح و هذا من أحسن التمثیلات للدنیا و هو مجرب فإن الحریص علی جمع الدنیا کلما ازداد منها ازداد حرصه علیها و أیضا کلّما حصل منها لا بد له لحفظه و نموه و سائر ما یلیق به و یناسبه من
أشیاء أخری و لا ینتهی إلی حد فیصرف جمیع عمره فی تحصیلها حتی یموت و یبقی له حسراتها و عقوباتها أعاذنا الله منها.
**[ترجمه]«کمثل ماء البحر» یعنی آب دریا شور است و این از نیکوترین تشبیهات برای دنیا است و تجربه نیز شده. زیرا حریص بر جمع مال دنیا، هر چه بیشتر کسب ثروت می‌کند، حرص او نیز افزون می‌گردد و همچنین هر چه از دنیا به دست می‌آورد، برای حفظ و رشد آن و سایر امور مربوط به آن چاره‌ای از داشتن چیزهای دیگر ندارد و این منتهی به یک حد و اندازه محدود نمی‌شود؛ پس تمام عمر خود را صرف جمع کردن دنیا می‌کند تا این که می‌میرد و حسرت‌ها و عقوبات آن بر گردنش می‌ماند که خدا ما را از آنها پناه دهد.
**[ترجمه]
«41»
کا، [الکافی] عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْمُعَلَّی عَنِ الْوَشَّاءِ قَالَ سَمِعْتُ الرِّضَا علیه السلام یَقُولُ: قَالَ عِیسَی بْنُ مَرْیَمَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ لِلْحَوَارِیِّینَ یَا بَنِی إِسْرَائِیلَ لَا تَأْسَوْا عَلَی مَا فَاتَکُمْ مِنَ الدُّنْیَا کَمَا لَا یَأْسَی أَهْلُ الدُّنْیَا عَلَی مَا فَاتَهُمْ مِنْ دِینِهِمْ إِذَا أَصَابُوا دُنْیَاهُمْ(1).
**[ترجمه]کافی: امام رضا علیه السلام فرمود: عیسی بن مریم علیه السلام به حواریون فرمود: ای بنی اسرائیل! برای آنچه از دنیا از دست شما می‌رود تأسف نخورید، همچنانکه اهل دنیا بر آنچه که از دین‌شان از دست آنها می‌رود تأسف نمی‌خورند هنگامی که به دنیای خود می‌رسند. - . کافی 2 : 137 -
**[ترجمه]
بیان
قال فی النهایة فیه حواری من أمتی أی خاصتی من أصحابی و ناصری و منه الحواریون أصحاب عیسی علیه السلام أی خلصاؤه و أنصاره و أصله من التحویر التبییض قیل إنهم کانوا قصارین یحورون الثیاب أی یبیضونها و منه الخبز الحواری الذی نخل مرة بعد مرة قال الأزهری الحواریون خلصان الأنبیاء و تأویله الذین أخلصوا و نقوا من کل عیب و قال الراغب الحواریون أنصار عیسی علیه السلام قیل کانوا قصارین و قیل کانوا صیادین.
و قال بعض العلماء إنما سموا حواریین لأنهم کانوا یطهرون نفوس الناس بإفادتهم الدین و العلم المشار إلیه بقوله إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً(2)قال و إنما قیل کانوا قصارین علی التمثیل و التشبیه و تصور منه من لم یتخصص بمعرفة الحقائق المهنة المتداولة بین العامة قال و إنما قال کانوا صیادین لاصطیادهم نفوس الناس من الحیرة و قودهم إلی الحق انتهی.
**[ترجمه]در نهایه گفته: «فیه حواری من امتی» یعنی اصحاب و یاران خاص من و حواریّون که اصحاب حضرت عیسی علیه السلام بودند از همین باب است، یعنی یاران خالص او و اصل این کلمه از «تحویر» است که به معنای سفید نمودن است؛ گفته شده: حواریون جامه شوی بودند و البسه را سفید می‌کردند و «خبز الحوّاریّ» از همین ریشه است که نانی است که بارها آرد آن صاف شده باشد. ازهری گفته: حواریّون یاران خالص انبیا هستند و معنای ریشه‌ای آن کسانی هستند که از هر عیبی پاک و پاکیزه شدند و راغب گفته: حواریّون یاران عیسی علیه السلام هستند؛ گفته شده: آنان جامه شوی بودند و گفته شده: آنان صیاد بودند.
برخی علما گفته‌اند: آنان را «حواریّین» نامیدند به این جهت که با افاده علم و دین به مردم، نفوس آنان را تطهیر می‌کردند که در قرآن هم به این تطهیر اشاره شده که فرمود: «إِنَّما یُریدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهیراً.» - . احزاب / 33 - {خداوند فقط می‌خواهد پلیدی و گناه را از شما اهل بیت دور کند و کاملاً شما را پاک سازد.} و علت این که گفته شده: آنان جامه شوی بودند، از باب تشبیه و تمثیل بوده و کسی که آشنایی با حقایق ندارد خیال کرده که مراد شغل متداول بین عوام مردم است! و گفته: این که گفته شده آنان صیاد بودند، به این جهت است که آنان نفوس مردم را از حیرت صید می‌کردند و آنان را به سمت حق می‌کشاندند. پایان کلام این عالم .
**[ترجمه]
أقول
و قد سبق کلام طویل الذیل فی أوائل هذا الباب فی أثناء شرح حدیث من الکافی(3)أیضا فی تحقیق معنی الحواریین فلا تغفل.
و الأسی الحزن علی فوت الفائت و الغرض لا یکون أهل الدنیا علی باطلهم
أشد حرصا منکم علی الحق.
**[ترجمه]کلام مفصلی در اوایل این باب در اثنای شرح حدیثی از کافی در تحقیق معنای حواریّون گذشت که از آن غافل مباش.
**[ترجمه]
«42»
نهج، [نهج البلاغة]: الْحَمْدُ لِلَّهِ غَیْرَ مَقْنُوطٍ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ لَا مَخْلُوٍّ مِنْ نِعْمَتِهِ وَ لَا مَأْیُوسٍ مِنْ مَغْفِرَتِهِ وَ لَا مُسْتَنْکِفٍ عَنْ عِبَادَتِهِ الَّذِی لَا تَبْرَحُ مِنْهُ رَحْمَةٌ وَ لَا تُفْقَدُ مِنْهُ نِعْمَةٌ وَ الدُّنْیَا دَارٌ مُنِیَ لَهَا الْفَنَاءُ وَ لِأَهْلِهَا مِنْهَا الْجَلَاءُ وَ هِیَ حُلْوَةٌ خَضِرَةٌ قَدْ عَجِلَتْ لِلطَّالِبِ وَ الْتَبَسَتْ بِقَلْبِ النَّاظِرِ فَارْتَحِلُوا مِنْهَا بِأَحْسَنِ مَا بِحَضْرَتِکُمْ مِنَ الزَّادِ وَ لَا تَسْأَلُوا فِیهَا فَوْقَ الْکَفَافِ وَ لَا تَطْلُبُوا مِنْهَا أَکْثَرَ مِنَ الْبَلَاغِ(1).
**[ترجمه]نهج البلاغه: امام علی علیه السلام فرمود: ستایش برای خداوندی است که از رحمتش یأسی نیست و از نعمت‌هایش نتوان بیرون رفت و یأسی از مغفرتش نیست و سرپیچی از عبادتش سزاوار نیست. اوست کسی که رحمتش از بین نمی‌رود و نعمتش تمام نمی‌شود. دنیا محل آرزوهایی است که نابود می‌شود و اهلش از آن کوچ می‌کنند. دنیا شیرین و خرم به سوی خواهان خود می‌شتابد و در دل بیننده خود منزل می‌کند. پس از این دنیا به بهترین توشه‌ای که فراهم نموده‌اید کوچ کنید و از دنیا بیش از نیاز خود نخواهید و بیش از حد کفاف از آن طلب نکنید. - . نهج البلاغه خطبه: 45 -
**[ترجمه]
«43»
کَنْزُ الْکَرَاجُکِیِّ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَحَبَّ دُنْیَاهُ أَضَرَّ بِآخِرَتِهِ.
وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: الدُّنْیَا دُوَلٌ فَاطْلُبْ حَظَّکَ مِنْهَا بِأَجْمَلِ الطَّلَبِ.
وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَمِنَ الزَّمَانَ خَانَهُ وَ مَنْ غَالَبَهُ أَهَانَهُ.
وَ قَالَ: الدَّهْرُ یَوْمَانِ یَوْمٌ لَکَ وَ یَوْمٌ عَلَیْکَ فَإِنْ کَانَ لَکَ فَلَا تَبْطَرْ وَ إِنْ کَانَ عَلَیْکَ فَاصْبِرْ فَکِلَاهُمَا عَنْکَ سَیَنْحَسِرُ.
وَ قَالَ علیه السلام: مَنْ أَصْبَحَ حَزِیناً عَلَی الدُّنْیَا فَقَدْ أَصْبَحَ سَاخِطاً عَلَی رَبِّهِ تَعَالَی وَ مَنْ کَانَتِ الدُّنْیَا أَکْبَرَ هَمِّهِ طَالَ شَقَاؤُهُ وَ غَمُّهُ الدُّنْیَا لِمَنْ تَرَکَهَا وَ الْآخِرَةُ لِمَنْ طَلَبَهَا الزَّاهِدُ فِی الدُّنْیَا کُلَّمَا ازْدَادَتْ لَهُ تَحَلِّیاً ازْدَادَ عَنْهَا تَخَلِّیاً.
وَ قَالَ علیه السلام: إِذَا طَلَبْتَ شَیْئاً مِنَ الدُّنْیَا فَزُوِیَ عَنْکَ فَاذْکُرْ مَا خَصَّکَ اللَّهُ بِهِ مِنْ دِینِکَ وَ صَرَفَهُ عَنْ غَیْرِکَ فَإِنَّ ذَلِکَ أَحْرَی أَنْ تَسْتَحِقَّ نَفْسَکَ بِمَا فَاتَکَ.
وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَنَا زَعِیمٌ بِثَلَاثٍ لِمَنْ أَکَبَّ عَلَی الدُّنْیَا بِفَقْرٍ لَا غَنَاءَ لَهُ وَ بِشُغُلٍ لَا فَرَاغَ لَهُ وَ بِهَمٍّ وَ حُزْنٍ لَا انْقِطَاعَ لَهُ.
وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: کُونُوا فِی الدُّنْیَا أَضْیَافاً وَ اتَّخِذُوا الْمَسَاجِدَ بُیُوتاً وَ عَوِّدُوا قُلُوبَکُمُ الرِّقَّةَ وَ أَکْثِرُوا التَّفَکُّرَ وَ الْبُکَاءَ وَ لَا تَخْتَلِفَنَّ بِکُمُ الْأَهْوَاءُ تَبْنُونَ مَا لَا تَسْکُنُونَ وَ تَجْمَعُونَ مَا لَا تَأْکُلُونَ وَ تَأْمُلُونَ مَا لَا تُدْرِکُونَ.
**[ترجمه]کنز کراجکی: پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس دنیایش را دوست داشته باشد، به آخرتش ضرر می‌زند.
و امیرالمومنین علیه السلام فرمود: دنیا در حال گردش است، پس بهره خود را از آن به نیکوترین شکل طلب کن.
و فرمود: هر کس خود را از روزگار ایمن بداند، روزگار به او خیانت کند و هر کس بر روزگار تکبر کند وی را خوار سازد.
و فرمود: روزگار دو روز است. روزی همراه تو و روز دیگر علیه توست. پس اگر همراه تو بود مستی نکن و اگر علیه تو بود صبر کن. پس هر دو گذراست.
و فرمود: هر کس به زندگی دنیا غمگین باشد، بر خدایش خشم کرده است. و هر کس بزرگ‌ترین مقصودش دنیا باشد، بدبختی و غمش طولانی می‌شود. دنیا برای کسی است که ترکش کند و آخرت برای کسی است که آن را بخواهد. دنیا هر چه بیشتر برای بی رغبت به آن جلوه کند، وی بیشتر از آن فاصله می‌گیرد.
و فرمود هرگاه چیزی از دنیا را خواستی و از تو دریغ شد، به یادآور آنچه را که خدا از دین به تو داده و به دیگری نداده است. این برای تو سزاوارتر است تا خودت را مستحق آنچه از دست داده‌ای بدانی .
و پیامبراسلام صلی الله علیه و آله فرمود: من برای کسی که به دوستی دنیا دل بسته سه چیز را پیش بینی می‌کنم: فقری که بی نیازی ندارد. گرفتاری که پایان ندارد. و غم و اندوهی که تمام نشود.
و فرمود: در دنیا همچون مهمان باشید و مساجد را خانه‌های خود بدانید و دل‌های خود را به نرمی عادت دهید و بسیار بیندیشید و بگریید و هواهای نفسانی بین شما اختلاف نیفکند. بنا می‌نهید آنچه را که در آن ساکن نخواهید شد و جمع می‌کنید آنچه را که از آن نخواهید خورد و به چیزی امید دارید که آن را درک نخواهید کرد.
**[ترجمه]
«44»
عُدَّةُ الدَّاعِی، قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: إِنَّا لَنُحِبُّ الدُّنْیَا وَ أَنْ لَا نُؤْتَاهَا خَیْرٌ لَنَا مِنْ أَنْ نُؤْتَاهَا وَ مَا أُوتِیَ ابْنُ آدَمَ مِنْهَا شَیْئاً إِلَّا نَقَصَ حَظُّهُ مِنَ الْآخِرَةِ.
1) 1. نهج البلاغة الرقم 45 من الخطب، و قوله« منی لها الفناء» أی قدر لها.
**[ترجمه]عدة الداعی: امام صادق علیه السلام فرمود: ما دنیا را دوست داریم و اگر دنیا به ما داده نشود، بهتر از آن است که به ما داده شود. و به هیچ انسانی چیزی از دنیا داده نشد مگر اینکه بهره‌ای از آخرت را از دست داد. - . عده الداعی : 110 -
**[ترجمه]
«45»
نهج، [نهج البلاغة] مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ علیه السلام(1): دَارٌ بِالْبَلَاءِ مَحْفُوفَةٌ وَ بِالْغَدْرِ مَعْرُوفَةٌ لَا تَدُومُ أَحْوَالُهَا وَ لَا یَسْلَمُ نُزَّالُهَا أَحْوَالٌ مُخْتَلِفَةٌ وَ تَارَاتٌ مُتَصَرِّفَةٌ الْعَیْشُ فِیهَا مَذْمُومٌ وَ الْأَمَانُ مِنْهَا مَعْدُومٌ وَ إِنَّمَا أَهْلُهَا فِیهَا أَغْرَاضٌ مُسْتَهْدَفَةٌ تَرْمِیهِمْ بِسِهَامِهَا وَ تُفْنِیهِمْ بِحِمَامِهَا(2)
وَ اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّکُمْ وَ مَا أَنْتُمْ فِیهِ مِنْ هَذِهِ الدُّنْیَا عَلَی سَبِیلِ مَنْ قَدْ مَضَی قَبْلَکُمْ مِمَّنْ کَانَ أَطْوَلَ مِنْکُمْ أَعْمَاراً وَ أَعْمَرَ دِیَاراً وَ أَبْعَدَ آثَاراً أَصْبَحَتْ أَصْوَاتُهُمْ هَامِدَةً وَ رِیَاحُهُمْ رَاکِدَةً(3)
وَ أَجْسَادُهُمْ بَالِیَةً وَ دِیَارُهُمْ خَالِیَةً وَ آثَارُهُمْ عَافِیَةً وَ اسْتَبْدَلُوا بِالْقُصُورِ الْمُشَیَّدَةِ وَ بِالنَّمَارِقِ الْمُمَهَّدَةِ الصُّخُورَ وَ الْأَحْجَارَ الْمُسَنَّدَةَ وَ الْقُبُورَ اللَّاطِئَةَ الْمُلْحَدَةَ الَّتِی قَدْ بُنِیَ لِلْخَرَابِ فِنَاؤُهَا وَ شُیِّدَ بِالتُّرَابِ بِنَاؤُهَا فَمَحَلُّهَا مُقْتَرِبٌ وَ سَاکِنُهَا مُغْتَرِبٌ بَیْنَ أَهْلِ مَحَلَّةٍ مُوحِشِینَ وَ أَهْلِ فَرَاغٍ مُتَشَاغِلِینَ لَا یَسْتَأْنِسُونَ بِالْأَوْطَانِ وَ لَا یَتَوَاصَلُونَ تَوَاصُلَ الْجِیرَانِ عَلَی مَا بَیْنَهُمْ مِنْ قُرْبِ الْجِوَارِ وَ دُنُوِّ الدَّارِ وَ کَیْفَ یَکُونُ بَیْنَهُمْ تَزَاوُرٌ وَ قَدْ طَحَنَهُمْ بِکَلْکَلِهِ الْبِلَی(4)
وَ أَکَلَتْهُمُ الْجَنَادِلُ وَ الثَّرَی وَ کَأَنْ قَدْ صِرْتُمْ إِلَی مَا صَارُوا إِلَیْهِ وَ ارْتَهَنَکُمْ ذَلِکَ الْمَضْجَعُ وَ ضَمَّکُمْ ذَلِکَ الْمُسْتَوْدَعُ فَکَیْفَ بِکُمْ لَوْ تَنَاهَتْ بِکُمُ الْأُمُورُ وَ بُعْثِرَتِ الْقُبُورُ هُنالِکَ تَبْلُوا کُلُّ نَفْسٍ ما أَسْلَفَتْ وَ رُدُّوا إِلَی اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَفْتَرُونَ(5).
1) 1. عدّة الداعی: 80.
2) 2. النزال کنجار جمع نازل، و الحمام بالکسر: الموت.
3) 3. لما کانت الریاح الهابة ذات قوة و شوکة و قدرة هدامة، کنی بها عن ذلک یقال الریح لال فلان: أی تجری الدولة لهم علی أعدائهم، و منه قوله تعالی:« وَ لا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ رِیحُکُمْ» و رکود الریاح کنایة عن عدم القدرة و الشوکة.
4) 4. الکلکل فی الأصل صدر البعیر و هو إذا ظفر بعدوه برک بکلکله علیه و داسه و طحنه بحیث لا یبقی علیه، و کذلک البلی إذا ناء بکلکله علی الأموات و طحنهم عفا علی لحومهم و عظامهم بحیث لا یبقی منها الا التراب.
5) 5. نهج البلاغة الرقم 224 من الخطب و الآیة فی یونس: 30.
**[ترجمه]نهج البلاغه: از خطبه‌های آن حضرت علیه السلام است: دنیا خانه‌ای است که به بلا پیچیده شده و به نیرنگ شناخته گردیده است. حالات دنیا پایدار نبوده و اهالی آن در سلامت نمی‌مانند. حالاتش گوناگون و دوران‌هایش متفاوت است. زندگی در آن نکوهیده و امان در آن نیست. و اهل دنیا در آن هدف تیرهای بلا هستند که دنیا با تیرهایش به سوی آنها تیر افکنده و با مرگ آنها را نابود می‌کند. و بدانید ای بندگان خدا که شما و آنچه از این دنیا دارید بر روش گذشتگانتان هستید. کسانی که عمرشان از شما طولانی‌تر و شهرهایشان از شما آبادتر و آثارشان از شما مهم‌تر بود. شب را به صبح رساندند در حالی که صداهایشان خاموش و بادهایشان خوابیده و بدن‌هایشان پوسیده و شهرهایشان خالی و آثارشان نابود شده است. قصرهای باشکوه و فرش‌های گسترده را به سنگ‌های سخت و قبور به هم چسبیده مبدل ساختند. قبوری که بر خرابی بنا شده و ساختمانش با خاک یکسان گردیده است. قبرها به یکدیگر نزدیک اما ساکنانشان غریب هستند. آنان در میان کسانی هراسان و کسانی به ظاهر آرام اما در واقع گرفتارند. آنان به وطن‌هایشان انس نگرفته و با همسایگان خود علی رغم همجواری و نزدیکی مکان، ارتباطی ندارند. پس چگونه با یکدیگر دیدار کنند در حالی که فرسودگی آنان را خرد کرده و سنگ و خاک آنان را خورده است. گویی شما به جایی رفته‌اید که آنان به آن جا رفته‌اند و در آن قبرها به گرو گذاشته شده‌اید و آن امانت دار، شما را در خود گرفته است. پس حال شما چگونه است اگر کارهایتان پایان یابد و مردگان از قبور برانگیخته شوند. « هُنالِکَ تَبْلُوا کُلُّ نَفْسٍ ما أَسْلَفَتْ وَ رُدُّوا إِلَی اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَفْتَرُونَ» - . یونس / 30 - {در آن جا، هر کس عملی را که قبلاً انجام داده است، می‌آزماید. و همگی به سوی «اللّه» - مولا و سرپرستِ حقیقی خود - بازگردانده میشوند؛ و چیزهایی را که بدروغ همتای خدا قرار داده بودند، گم و نابود میشوند!} - . نهج البلاغه خطبه : 226 -
**[ترجمه]
«46»
نهج، [نهج البلاغة] مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ علیه السلام: فَإِنَّ تَقْوَی اللَّهِ مِفْتَاحُ سَدَادٍ وَ ذَخِیرَةُ مَعَادٍ وَ عِتْقٌ مِنْ کُلِّ مَلَکَةٍ وَ نَجَاةٌ مِنْ کُلِّ هَلَکَةٍ بِهَا یَنْجَحُ الطَّالِبُ وَ یَنْجُو الْهَارِبُ وَ تُنَالُ الرَّغَائِبُ فَاعْمَلُوا وَ الْعَمَلُ یُرْفَعُ وَ التَّوْبَةُ تَنْفَعُ وَ الدُّعَاءُ یُسْمَعُ وَ الْحَالُ هَادِئَةٌ وَ الْأَقْلَامُ جَارِیَةٌ وَ بَادِرُوا بِالْأَعْمَالِ عُمُراً نَاکِساً أَوْ مَرَضاً حَابِساً أَوْ مَوْتاً خَالِساً فَإِنَّ الْمَوْتَ هَادِمُ لَذَّاتِکُمْ وَ مُکَدِّرُ شَهَوَاتِکُمْ وَ مُبَاعِدُ طِیَّاتِکُمْ(1)زَائِرٌ غَیْرُ مَحْبُوبٍ وَ قِرْنٌ غَیْرُ مَغْلُوبٍ وَ وَاتِرٌ غَیْرُ مَطْلُوبٍ قَدْ أَعْلَقَتْکُمْ حَبَائِلُهُ وَ تَکَنَّفَتْکُمْ غَوَائِلُهُ وَ أَقْصَدَتْکُمْ مَعَابِلُهُ(2)
وَ عَظُمَتْ فِیکُمْ سَطْوَتُهُ وَ تَتَابَعَتْ عَلَیْکُمْ عَدْوَتُهُ وَ قَلَّتْ عَنْکُمْ نَبْوَتُهُ فَیُوشِکُ أَنْ تَغْشَاکُمْ دَوَاجِی ظُلَلِهِ وَ احْتِدَامُ عِلَلِهِ وَ حَنَادِسُ غَمَرَاتِهِ وَ غَوَاشِی سَکَرَاتِهِ وَ أَلِیمُ إِزْهَاقِهِ وَ دُجُوُّ أَطْبَاقِهِ وَ جُشُوبَةُ مَذَاقِهِ فَکَأَنْ قَدْ أَتَاکُمْ بَغْتَةً فَأَسْکَتَ نَجِیَّکُمْ وَ فَرَّقَ نَدِیَّکُمْ وَ عَفَّی آثَارَکُمْ وَ عَطَّلَ دِیَارَکُمْ وَ بَعَثَ وُرَّاثَکُمْ یَقْتَسِمُونَ تُرَاثَکُمْ بَیْنَ حَمِیمٍ خَاصٍّ لَمْ یَنْفَعْ وَ قَرِیبٍ مَحْزُونٍ لَمْ یَمْنَعْ وَ آخَرَ شَامِتٍ لَمْ یَجْزَعْ فَعَلَیْکُمْ بِالْجِدِّ وَ الِاجْتِهَادِ وَ التَّأَهُّبِ وَ الِاسْتِعْدَادِ وَ التَّزَوُّدِ فِی مَنْزِلِ الزَّادِ وَ لَا تَغُرَّنَّکُمُ الدُّنْیَا کَمَا غَرَّتْ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ مِنَ الْأُمَمِ الْمَاضِیَةِ وَ الْقُرُونِ الْخَالِیَةِ الَّذِینَ احْتَلَبُوا دِرَّتَهَا وَ أَصَابُوا غِرَّتَهَا وَ أَفْنَوْا عِدَّتَهَا وَ أَخْلَقُوا جِدَّتَهَا أَصْبَحَتْ مَسَاکِنُهُمْ أَجْدَاثاً وَ أَمْوَالُهُمْ مِیرَاثاً لَا یَعْرِفُونَ مَنْ أَتَاهُمْ وَ لَا یَحْفِلُونَ مَنْ بَکَاهُمْ وَ لَا یُجِیبُونَ مَنْ دَعَاهُمْ فَاحْذَرُوا الدُّنْیَا فَإِنَّهَا غَدَّارَةٌ غَرَّارَةٌ خَدُوعٌ مُعْطِیَةٌ مَنُوعٌ مُلْبِسَةٌ نَزُوعٌ لَا یَدُومُ رَخَاؤُهَا وَ لَا یَنْقَضِی عَنَاؤُهَا وَ لَا یَرْکُدُ بَلَاؤُهَا(3).
**[ترجمه]نهج البلاغة: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: همانا ترس از خدا کلید هر در بسته، و ذخیره رستاخیز، و عامل آزادگی از هر گونه بردگی، و نجات از هر گونه هلاکت است. در پرتو پرهیزکاری، تلاشگران پیروز، پرواکنندگان از گناه رستگار میشوند، و به هر آرزویی می‌توان رسید. عمل کنید که عمل نیکو به سوی خدا بالا می‌رود، و توبه سودمند است، و دعا به اجابت می‌رسد، و آرامش برقرار، و قلم‌های فرشتگان در جریان است. و به سوی اعمال نیکو بشتابید پیش از آن که عمرتان پایان پذیرد، یا بیماری مانع شود، و یا تیر مرگ شما را هدف قرار دهد. مرگ نابود کننده لذّت‌ها، تیره کننده خواهش‌های نفسانی، و دور کننده اهداف شماست، مرگ دیدار کننده‌ای دوست نداشتنی، هماوردی شکست ناپذیر و کینه توزی است که بازخواست نمی‌شود دام‌های خود را هم اکنون بر دست و پای شما آویخته، و سختی‌هایش شما را فرا گرفته، و تیرهای خود را به سوی شما پرتاب کرده است. قهرش بزرگ، و دشمنی او پیاپی و تیرش خطا نمی‌کند.
چه زود است که سایه‌های مرگ، و شدّت دردهای آن، و تیرگی‌های لحظه جان کندن، و بیهوشی سکرات مرگ، و ناراحتی و خارج شدن روح از بدن، و تاریکی چشم پوشیدن از دنیا، و تلخی خاطره‌ها، شما را فرا گیرد. پس ممکن است ناگهان مرگ بر شما هجوم آورد، و گفتگوهایتان را خاموش، و جمعیّت شما را پراکنده، و نشانه‌های شما را نابود، و خانه‌های شما را خالی، و میراث خواران شما را برانگیزد تا ارث شما را تقسیم کنند، آنان یا دوستان نزدیکند که به هنگام مرگ نفعی نمی‌رسانند، یا نزدیکان غم زده‌ای که نمی‌توانند جلوی مرگ را بگیرند، یا سرزنش کنندگانی که گریه و زاری نمی‌کنند.
بر شما باد به تلاش و کوشش، آمادگی و مهیا شدن، و جمع آوری زاد و توشه آخرت در محل جمع آوری توشه. دنیا شما را مغرور نسازد، چنانکه گذشتگان شما و امّت‌های پیشین را در قرون سپری شده مغرور ساخت.
آنان که دنیا را دوشیدند، به غفلت زدگی در دنیا گرفتار آمدند، فرصت‌ها را از دست دادند، و تازه‌های آن را فرسوده ساختند سرانجام خانههایشان گورستان، و سرمایه‌هایشان ارث این و آن گردید، آنان که نزدیکشان را نمی‌شناسند، و به گریه کنندگان خود توجّهی ندارند، و نه دعوتی را پاسخ می‌گویند. مردم! از دنیای حرام بپرهیزید، که حیله‌گر و فریبنده و نیرنگ‌باز است، بخشنده‌ای باز پس گیرنده، و پوشنده‌ای برهنه کننده است، آسایش دنیا بی دوام، و سختی‌هایش بی پایان، و بلاهایش دائمی است.
**[ترجمه]
«47»
نَهْجُ الْکَیْدُرِیِّ، عِنْدَ شَرْحِ قَوْلِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام لِهَمَّامٍ فِی وَصْفِ
الْمُتَّقِینَ: أَرَادَتْهُمُ الدُّنْیَا وَ لَمْ یُرِیدُوهَا.
قَالَ مِنْ مُکَاشَفَاتِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام مَا رَوَاهُ الصَّادِقُ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام أَنَّهُ قَالَ: إِنِّی کُنْتُ بِفَدَکَ فِی بَعْضِ حِیطَانِهَا وَ قَدْ صَارَتْ لِفَاطِمَةَ علیها السلام إِذَا أَنَا بِامْرَأَةٍ قَدْ هَجَمَتْ عَلَیَّ وَ فِی یَدِی مِسْحَاةٌ وَ أَنَا أَعْمَلُ بِهَا فَلَمَّا نَظَرْتُ إِلَیْهَا طَارَ قَلْبِی مِمَّا تَدَاخَلَنِی مِنْ جَمَالِهَا فَشَبَّهْتُهَا بِبُثَیْنَةَ(1)
بِنْتِ عَامِرٍ الْجُمَحِیِّ وَ کَانَتْ مِنْ أَجْمَلِ نِسَاءِ قُرَیْشٍ فَقَالَتْ لِی یَا ابْنَ أَبِی طَالِبٍ هَلْ لَکَ أَنْ تَزَوَّجَنِی وَ أُغْنِیَکَ عَنْ هَذِهِ الْمِسْحَاةِ وَ أَدُلَّکَ عَلَی خَزَائِنِ الْأَرْضِ وَ یَکُونَ لَکَ الْمُلْکُ مَا بَقِیتَ فَقُلْتُ لَهَا مَنْ أَنْتِ حَتَّی أَخْطُبَکِ مِنْ أَهْلِکِ فَقَالَتْ أَنَا الدُّنْیَا فَقُلْتُ لَهَا ارْجِعِی فَاطْلُبِی زَوْجاً غَیْرِی فَلَسْتِ مِنْ شَأْنِی وَ أَقْبَلْتُ عَلَی مِسْحَاتِی وَ أَنْشَأْتُ أَقُولُ(2):
لَقَدْ خَابَ مَنْ غَرَّتْهُ دُنْیَا دَنِیَّةٌ***وَ مَا هِیَ إِنْ غَرَّتْ قُرُوناً بِطَائِلٍ
أَتَتْنَا عَلَی زِیِّ الْعَزِیزِ بُثَیْنَةَ***وَ زِینَتُهَا فِی مِثْلِ تِلْکَ الشَّمَائِلِ
فَقُلْتُ لَهَا غُرِّی سِوَایَ فَإِنَّنِی***عَزُوفٌ عَنِ الدُّنْیَا وَ لَسْتُ بِجَاهِلٍ
وَ مَا أَنَا وَ الدُّنْیَا فَإِنَّ مُحَمَّداً***رَهِینٌ بِقَفْرٍ بَیْنَ تِلْکَ الْجَنَادِلِ
وَ هَبْهَا أَتَتْنَا بِالْکُنُوزِ وَ دُرِّهَا***وَ أَمْوَالِ قَارُونَ وَ مُلْکِ الْقَبَائِلِ
أَ لَیْسَ جَمِیعاً لِلْفَنَاءِ مَصِیرُهَا***وَ یُطْلَبُ مِنْ خُزَّانِهَا بِالطَّوَائِلِ
فَغُرِّی سِوَایَ إِنَّنِی غَیْرُ رَاغِبٍ***لِمَا فِیکِ مِنْ عِزٍّ وَ مُلْکٍ وَ نَائِلٍ
وَ قَدْ قَنِعَتْ نَفْسِی بِمَا قَدْ رُزِقْتُهُ***فَشَأْنَکِ یَا دُنْیَا وَ أَهْلَ الْغَوَائِلِ
فَإِنِّی أَخَافُ اللَّهَ یَوْمَ لِقَائِهِ***وَ أَخْشَی عِتَاباً دَائِماً غَیْرَ زَائِلٍ
1) 1. مصغرة علی وزن جهینة، کأنها کانت مشهورة بالحسن و الجمال عند نساء العرب و عامر الجمحی لعله ابن مسعود بن أمیّة بن خلف القرشیّ الجمحی.
2) 2. رواه الکیدری أیضا فی أنوار العقول فی قافیة اللام مرسلا، و ذکره الشهید الثانی فی حدیث طویل عن الصادق علیه السلام فی کتاب الغیبة ص 264 المطبوع مع کشف الفوائد، و سیأتی فی ج 75 ص 363، ج 77 ص 195، ج 78 ص 274.
وَ قَالَ أَیْضاً:
دُنْیَا تُخَادِعُنِی کَأَنِّی***لَسْتُ أَعْرِفُ حَالَهَا
مَدَّتْ إِلَیَّ یَمِینَهَا***فَرَدَدْتُهَا وَ شِمَالَهَا
وَ رَأَیْتُهَا مُحْتَاجَةٌ***فَوَهَبْتُ جُمْلَتَهَا لَهَا
فَهَذَا مَعْنَی قَوْلِهِ علیه السلام أَرَادَتْهُمُ الدُّنْیَا وَ لَمْ یُرِیدُوهَا.
**[ترجمه]نهج کیدری: در شرح فرمایش امیر المومنین علیه السلام به همام در وصف متقین که فرمود: «أرادتهم الدنیا و لم یریدوها» می‌گوید: از مکاشفات امیر المؤمنین علیه السلام روایتی است که امام صادق علیه السلام از قول پدران خود علیهم السلام نقل فرمود که حضرت امیر علیه السلام فرمود: من در یکی از بستان‌های فدک بودم که به فاطمه علیها السلام تعلق داشت که ناگهان زنی را دیدم که به من هجمه آورد، در حالی که من بیلی به دست داشتم و با آن کار می‌کردم وقتی به آن زن نظر کردم، از جمال او قلبم به پرواز آمد و من او را به بُثینه بن عامر جمحی که از زیبا‌ترین زنان قرشی بود تشبیه کردم. آن زن به من گفت: ای پسر ابی طالب! آیا حاضر به ازدواج با من هستی تا در عوض من تو را از این بیل راحت کنم و تو را به گنجینه‌های زمین راهنمایی کنم و تا هستی، پادشاهی برای تو باشد؟ حضرت می‌فرماید: به او گفتم: تو که هستی تا من تو را از اهل و خویشانت خواستگاری کنم؟ آن زن گفت: من دنیا هستم! به او گفتم: برو و همسری غیر من طلب کن که تو در شأن من نیستی! و به سمت بیل خود آمدم و چنین سرودم:
به تحقیق که نومید گردد کسی که دنیای پست او را بفریبد و اگر نسل‌هایی را هم بفریبد، ارزشی ندارد!
بر شکل و شمایل و بثینه بزرگوار و زینتی مثل شمایل او به نزد ما آمد!
من به او گفتم: برو غیر مرا فریب ده که من از دنیا خسته شدهام و جاهل نیستم
مرا با دنیا چه کار؟ وقتی محمد صلی الله علیه و آله نیز گرفتار بیابانی در بین آن زمین‌هاست
گیرم دنیا گنجها و مرواریدهای خود و اموال قارون و دارایی قبائل را برای ما بیاورد!
آیا همگی این اموال به سوی فنا و نیستی نمی‌رود؟ و از خزانه داران چنین گنج‌هایی کیفر آن طلب نمی‌شود؟
پس غیر مرا بفریب که من به عزت و دارایی و ثروتی که در توست رغبتی ندارم!
و خود را به آنچه روزی من است قانع کرده‌ام؛ ای دنیا شأن تو با اهل کینه‌های پنهان است
من از خدا در روز دیدارش میترسم و از عتاب و سرزنشی دائمی که زوال نپذیرد، می‌هراسم
و نیز فرمود:
دنیا به من نیرنگ می‌زند، گویا من حال او را نمی‌دانم
دست خود را به سوی من دراز کرده؛ من دست راست او را به همراه دست چپش عقب زدم
و دیدم او را که محتاج است، پس تمام آن را به دنیا بخشیدم این است معنای عبارت که فرمود: «دنیا آنان را خواست ولی آنان دنیا را نخواستند.»
**[ترجمه]
«48»
عِدَّةُ الدَّاعِی، قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: وَ اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّ الْمُؤْمِنَ لَا یُصْبِحُ وَ لَا یُمْسِی إِلَّا وَ نَفْسُهُ ظَنُونٌ عِنْدَهُ فَلَا یَزَالُ زَارِیاً عَلَیْهَا وَ مُسْتَزِیداً لَهَا فَکُونُوا کَالسَّابِقِینَ قَبْلَکُمْ وَ الْمَاضِینَ أَمَامَکُمْ قَوَّضُوا مِنَ الدُّنْیَا تَقْوِیضَ الرَّاحِلِ وَ طَوَوْهَا طَیَّ الْمَنَازِلِ(1).
**[ترجمه]عدة الداعی: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: بندگان خدا، بدانید که مومن صبح و شام نمی‌کند مگر اینکه نفس خود را متهم نموده و همیشه بر آن خرده می‌گیرد و از نفس خود عمل بیشتر می‌خواهد. پس همچون پیشینیان که قبل از شما بودند و زودتر از شما درگذشتند باشید. خیمه را از دنیا همچون مسافر برکنید و برای عبور از منازل پیش رو آن را درهم بپیچید. - . عده الداعی : 175 -
**[ترجمه]
«49»
کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ ظَبْیَانَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ وَیْلٌ لِلَّذِینَ یَخْتِلُونَ الدُّنْیَا بِالدِّینِ وَ وَیْلٌ لِلَّذِینَ یَقْتُلُونَ الَّذِینَ یَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ وَ وَیْلٌ لِلَّذِینَ یَسِیرُ الْمُؤْمِنُ فِیهِمْ بِالتَّقِیَّةِ أَ بِی یَغْتَرُّونَ أَمْ عَلَیَّ یَجْتَرِءُونَ فَبِی حَلَفْتُ لَأُتِیحَنَّ لَهُمْ فِتْنَةً تَتْرُکُ الْحَلِیمَ مِنْهُمْ حَیْرَانَ [حَیْرَاناً](2).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خداوند عز و جل می‌فرماید: وای بر کسانی که به وسیله دین در پی دنیا هستند و وای بر کسانی که دعوت کنندگان به قسط و عدل را به قتل می‌رسانند و وای بر کسانی که مؤمن در میان آنها با تقیه رفت و آمد می‌کند و نمیتواند ایمان خود را آشکار کند. آیا به من مغرور شدهاند و یا به من جسارت می‌ورزند؟ به خودم قسم خورده‌ام که ایشان را به گونه‌ای در بوته آزمایش قرار دهم که حکیمِان آنان حیران و سرگردان شوند. - . کافی 2 : 299 -
**[ترجمه]
بیان
ویل للذین یختلون الدنیا بالدین أی العذاب و الهلاک للذین یطلبون الدنیا بعمل الآخرة بالخدیعة و المکر قال فی النهایة الویل الحزن و الهلاک و المشقة من العذاب و قال فیه من أشراط الساعة أن تعطل سیوف الجهاد و أن تختل الدنیا بالدین أی تطلب الدنیا بعمل الآخرة یقال ختله یختله إذا خدعه و راوغه و ختل الذئب الصید إذا تخفی له و الختل الخداع و فی القاموس ختله یختله و یختله ختلا و ختلانا خدعه و الذئب الصید تخفی له و خاتله خادعه و تخاتلوا تخادعوا و اختتل تسمع لسر القوم انتهی(3).
و بناء الافتعال کما هو المذکور فی عنوان باب الکافی(1)لم أره بهذا المعنی فی کتب اللغة و فی بعض النسخ اختیال بالیاء و هو تصحیف الذین یأمرون بالقسط أی بالعدل و هم الأئمة علیهم السلام و خواص أصحابهم یسیر المؤمن أی یعیش و یعمل مجازا أ بی یغترون أی بسبب إمهالی و نعمتی یغفلون عن بطشی و عذابی من الاغترار بمعنی الغفلة و یحتمل أن یکون من الاغترار بمعنی الوقوع فی الغرر و الهلاک.
و قال تعالی ما غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَرِیمِ(2)قال البیضاوی أی شیء خدعک و جرأک علی عصیانه یجترءون بالهمزة أو بدونه بقلب الهمزة یاء ثم إسقاط ضمها ثم حذفها لالتقاء الساکنین لأتیحن قال فی النهایة فیه فبی حلفت لأتیحنهم فتنة تدع الحلیم منهم حیران یقال أتاح الله لفلان کذا أی قدره له و أنزله به و تاح له الشیء و الحلیم ذو الحلم و الأناة و التثبت فی الأمور أو ذو العقل و تنوین حیرانا للتناسب و إنما خص بالذکر لأنه بکلی معنییه أبعد من الحیرة و ذلک لأنه أصبر علی الفتن و الزلازل و الحاصل أنه لا یجد العقلاء و ذوو التثبت و التدبر فی الأمور المخرج من تلک الفتنة.
**[ترجمه]«ویل للذین یختلون الدنیا بالدین» یعنی عذاب و هلاکت بر کسانی باد که دنیا را با عمل آخرت به سبب خدیعه و مکر می‌طلبند. در نهایه گفته: «الویل» یعنی اندوه و هلاک و مشقت از عذاب و در خصوص این خبر گفته: از نشانه‌های تحقق قیامت این است که شمشیرهای جهاد تعطیل می‌شود و دنیا با مکر و حیله عمل به آخرت طلب می‌شود، یعنی دنیا با عمل آخرت طلب می‌شود. «ختله، یختله» یعنی به او نیرنگ زد و او را فریب داد و «ختل الذئب الصید» یعنی گرگ از چشم شکار مخفی شد و «الختل» یعنی نیرنگ و در قاموس آمده: «ختله یختِله و یختُله ختلا و ختلانا» یعنی او را فریب داد و گرگ از چشم صید و شکارش پنهان شد و «خاتله» یعنی نیرنگ زننده به او و «تخاتلوا» یعنی به هم نیرنگ زدند و «اختتل» یعنی اسرار آن قوم را استراق سمع کرد. پایان کلام قاموس .
و ریشه «ختل» بر وزن افتعال، چنانچه در عنوان باب کافی آمده، من به این معنا در کتب لغت ندیدم و در برخی نسخه‌ها «اختیال» با یاء دارد که غلط است. «الذین یأمرون بالقسط» یعنی به عدل امر می‌کنند و آنان امامان علیهم السلام هستند و اصحاب خاص آنان. «یسیر المؤمن» یعنی زندگی می‌کند و کار می‌کند و این تعبیر مجاز است. «أ بی یغترّون»یعنی آیا به سبب مهلت دادن من و نعمت من از قدرت و عذاب من غفلت می‌ورزند؟ این واژه از اغترار به معنای غفلت گرفته شده و ممکن است از اغترار به معنای وقوع در خطر و هلاکن گرفته شده باشد.
و خداوند فرمود: «ما غرّک بربک الکریم.» - . انفطار / 60 - {چه
چیز تو را در برابر پروردگار کریمت مغرور ساخته است؟} بیضاوی می‌گوید: یعنی چه چیز تو را فریفته و بر عصیان او جرأت داده است؟ «یجترؤن» با همزه و بدون آن که همزه قلب به یاء شود، سپس اسقاط ضمه آن و بعد حذف آن به خاطر التقای ساکنین است. «لأتیحن» در نهایه در خصوص این حدیث گفته: به خودم سوگند می‌خورم که آنان را مبتلا به فتنه‌ای می‌کنم که شخص بردبارشان حیران بماند. «أتاح الله لفلان کذا» یعنی خدا برای فلان کس، فلان چیز را مقدر فرمود و بر او فرستاد و آن چیز برای او به دست آمد و «الحلیم» کسی است که حلم و بردباری دارد و در امور تأنی دارد یا به معنای خردمند است و تنوین در کلمه «حیرانا» برای تناسب است و در میان صفات، حلیم را ذکر فرمود، زیرا حلیم به هر دو معنای آن از حیرت به دور است و علت آن است که شخص حلیم بر فتنه‌ها و لغزش‌ها بردبار‌تر است و حاصل این که عقلا و صاحبان اندیشه و تدبر در امور، از آن فتنه راه خروجی پیدا نمی‌کنند.
**[ترجمه]
«50»
لی، [الأمالی للصدوق] الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدٍ الْهَاشِمِیُّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْعَلَوِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ خَلَفٍ عَنْ حَسَنِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبِی مَعْشَرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ قَالَ: کَانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إِذَا قَدِمَ مِنْ سَفَرٍ بَدَأَ بِفَاطِمَةَ علیها السلام فَدَخَلَ عَلَیْهَا فَأَطَالَ عِنْدَهَا الْمَکْثَ فَخَرَجَ مَرَّةً فِی سَفَرٍ فَصَنَعَتْ فَاطِمَةُ مَسَکَتَیْنِ(3)
مِنْ وَرِقٍ وَ قِلَادَةً وَ قُرْطَیْنِ وَ سِتْراً لِبَابِ الْبَیْتِ لِقُدُومِ أَبِیهَا وَ زَوْجِهَا علیها السلام فَلَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله دَخَلَ
عَلَیْهَا فَوَقَفَ أَصْحَابُهُ عَلَی الْبَابِ لَا یَدْرُونَ یَقِفُونَ أَوْ یَنْصَرِفُونَ لِطُولِ مَکْثِهِ عِنْدَهَا.
فَخَرَجَ عَلَیْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ قَدْ عُرِفَ الْغَضَبُ فِی وَجْهِهِ حَتَّی جَلَسَ عِنْدَ الْمِنْبَرِ فَظَنَّتْ فَاطِمَةُ علیها السلام أَنَّهُ إِنَّمَا فَعَلَ ذَلِکَ رَسُولُ اللَّهِ لِمَا رَأَی مِنَ الْمَسَکَتَیْنِ وَ الْقِلَادَةِ وَ الْقُرْطَیْنِ وَ السِّتْرِ فَنَزَعَتْ قِلَادَتَهَا وَ قُرْطَیْهَا وَ مَسَکَتَیْهَا وَ نَزَعَتِ السِّتْرَ فَبَعَثَتْ بِهِ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ قَالَتْ لِلرَّسُولِ قُلْ لَهُ تَقْرَأُ عَلَیْکَ ابْنَتُکَ السَّلَامَ وَ تَقُولُ اجْعَلْ هَذَا فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَلَمَّا أَتَاهُ قَالَ فَعَلَتْ فِدَاهَا أَبُوهَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ لَیْسَتِ الدُّنْیَا مِنْ مُحَمَّدٍ وَ لَا مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ وَ لَوْ کَانَتِ الدُّنْیَا تَعْدِلُ عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْخَیْرِ جَنَاحَ بَعُوضَةٍ مَا سَقَی فِیهَا کَافِراً شَرْبَةَ مَاءٍ ثُمَّ قَامَ فَدَخَلَ عَلَیْهَا(1).
**[ترجمه]امالی صدوق: پیامبر صلی الله علیه و آله هرگاه از سفر باز می‌گشت، از حضرت فاطمه سلام الله علیها شروع می‌کرد و ابتدا بر ایشان وارد شده و مکث پیامبر صلی الله علیه و آله در نزد آن حضرت طولانی می‌شد. پس یک بار که پیامبر صلی الله علیه و آله برای سفری خارج شدند، حضرت فاطمه سلام الله علیها دو دستبند نقره و گردن بند و دو گوشواره و پرده‌ای برای در خانه برای بازگشت پدر و شوهرش علیهم السلام تهیه کرد. پس هنگامی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بازگشتند، بر حضرت فاطمه سلام الله علیها وارد شدند. پس یاران نیز بر در خانه ایستادند و چون حضور پیامبر صلی الله علیه و آله در نزد حضرت فاطمه طولانی شد، نمی‌دانستند که بمانند یا بروند.
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بر یاران خارج شد در حالی که خشم در چهره ایشان پیدا بود تا در کنار منبر نشستند. پس حضرت فاطمه سلام الله علیها گمان کردند که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به خاطر آنچه دیدند از دستبندها و گردنبند و گوشواره‌ها و پرده خشمگین شدند. پس گردنبند و گوشواره‌ها و دست بند‌ها را کندند و پرده را نیز کندند و آنها را به نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرستادند و به قاصد فرمودند: به پدرم بگو دخترت سلام می‌رساند و می‌گوید اینها را در راه خدا قرار ده. پس هنگامی که قاصد آنها را به پیامبر صلی الله علیه و آله عطا نمود، ایشان سه مرتبه فرمودند: چنین کرد! پدرش به فدایش باد. دنیا از آن محمد و از آن خاندان او نیست و اگر دنیا در نزد خداوند به بال مگسی می‌ارزید کافر از آن حتی جرعه‌ای از آب هم نمیخورد سپس برخاست و بر فاطمه سلام الله علیها وارد شد. - . امالی صدوق : 141 -
**[ترجمه]
«51»
لی، [الأمالی للصدوق] مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنِ الْکُوفِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ اللَّهَ جَلَّ جَلَالُهُ أَوْحَی إِلَی الدُّنْیَا أَنْ أَتْعِبِی مَنْ خَدَمَکِ وَ اخْدُمِی مَنْ رَفَضَکِ.
ثُمَّ قَالَ علیه السلام عَلَیْکُمْ بِالْوَرَعِ وَ الِاجْتِهَادِ وَ الْعِبَادَةِ وَ ازْهَدُوا فِی هَذِهِ الدُّنْیَا الزَّاهِدَةِ فِیکُمْ فَإِنَّهَا غَرَّارَةٌ دَارُ فَنَاءٍ وَ زَوَالٍ کَمْ مِنْ مُغْتَرٍّ فِیهَا قَدْ أَهْلَکَتْهُ وَ کَمْ مِنْ وَاثِقٍ بِهَا قَدْ خَانَتْهُ وَ کَمْ مِنْ مُعْتَمَدٍ عَلَیْهَا قَدْ خَدَعَتْهُ وَ أَسْلَمَتْهُ(2).
**[ترجمه]امالی صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبراسلام صلی الله علیه و آله فرمود: خداوند متعال به دنیا وحی کرد که خادم خود را به سختی بینداز و به کسی که تو را ترک کرده خدمت کن.
سپس فرمود: بر شما باد ورع و تلاش و عبادت. به این دنیایی که به شما رغبت ندارد، بی رغبت باشید. پس آن بسیار فریبنده و محل نابودی و زوال است. چه بسیار فریب خورندگانی که دنیا نابودشان کرد و چه بسیار تکیه کنندگان به دنیا که به آنها خیانت نمود و چه بسیار اعتماد کنندگان بر دنیا که به آنها نیرنگ زد و آن را تسلیم نمود. - . امالی صدوق : 168 -
**[ترجمه]
أقول
قد أثبتنا الخبر بتمامه فی باب مواعظ النبی صلی الله علیه و آله(3).
**[ترجمه]نقل کامل این خبر را در باب مواعظ پیامبر صلی الله علیه و آله آوردیم.
**[ترجمه]
«52»
لی، [الأمالی للصدوق] عَنِ الْعَطَّارِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْأَصْبَهَانِیِّ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ حَفْصٍ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: کَانَ فِیمَا نَاجَی اللَّهُ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ یَا مُوسَی إِذَا رَأَیْتَ الْفَقْرَ مُقْبِلًا فَقُلْ مَرْحَباً بِشِعَارِ الصَّالِحِینَ وَ إِذَا رَأَیْتَ الْغِنَی مُقْبِلًا فَقُلْ ذَنْبٌ عُجِّلَتْ عُقُوبَتُهُ إِنَّ الدُّنْیَا دَارُ عُقُوبَةٍ عَاقَبْتُ فِیهَا آدَمَ علیه السلام عِنْدَ خَطِیئَتِهِ وَ جَعَلْتُهَا مَلْعُونَةً مَلْعُوناً مَا فِیهَا إِلَّا مَا کَانَ فِیهَا لِی.
یَا مُوسَی إِنَّ عِبَادِیَ الصَّالِحِینَ زَهِدُوا فِیهَا بِقَدْرِ عِلْمِهِمْ بِی وَ سَائِرُهُمْ مِنْ خَلْقِی
رَغِبُوا فِیهَا بِقَدْرِ جَهْلِهِمْ بِی وَ مَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ خَلْقِی عَظَّمَهَا فَقَرَّتْ عَیْنُهُ وَ لَمْ یُحَقِّرْهَا أَحَدٌ إِلَّا انْتَفَعَ بِهَا الْخَبَرَ(1).
**[ترجمه]امالی صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: در مناجات خداوند متعال با حضرت موسی بن عمران علیه السلام آمده است: ای موسی! هنگامی که فقر را در حال آمدن ببینی، پس بگو: خوش آمدی ای شعار و (علامت) شایستگان. و هنگامی که ثروت به سوی تو بیاید، بگو: گناهی است که کیفر آن به زودی خواهد آمد. دنیا محل کیفر است. آدم را در دنیا به دلیل خطایش کیفر دادم و دنیا را معلونه قرار دادم. هرآنچه در دنیاست معلون است به جز آنچه که در آن برای من باشد. ای موسی! بندگان صالح من در دنیا به میزان دانش خود نسبت به من زهد پیشه کردند و دیگران به میزان نادانی‌شان نسبت به من بدان روی آوردند و کسی نیست که دنیا را بزرگ بدارد ولی چشمش در آن روشن گردد و کسی آن را پست نشمرَد مگرآنکه بدان بهرمند شود. - . امالی صدوق: 396 -
**[ترجمه]
«53»
ثو، [ثواب الأعمال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْأَصْبَهَانِیِّ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ حَفْصٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَالَ فِی مُنَاجَاتِهِ لِمُوسَی علیه السلام یَا مُوسَی إِنَّ الدُّنْیَا دَارُ عُقُوبَةٍ إِلَی آخِرِ الْخَبَرِ(2).
**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند متعال در مناجات حضرت موسی علیه السلام فرمود: ای موسی دنیا محل کیفر است، تا آخر خبر. - . ثواب الاعمال: 198 -
**[ترجمه]
«54»
لی، [الأمالی للصدوق] عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: إِنْ کَانَتِ الدُّنْیَا فَانِیَةً فَالطُّمَأْنِینَةُ إِلَیْهَا لِمَا ذَا(3).
**[ترجمه]امالی صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: اگر دنیا فانی است، اطمینان به آن چرا؟ - . امالی صدوق: 6 -
**[ترجمه]
«55»
لی، [الأمالی للصدوق] عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَغْفَلُ النَّاسِ مَنْ لَمْ یَتَّعِظْ بِتَغَیُّرِ الدُّنْیَا مِنْ حَالٍ إِلَی حَالٍ وَ أَعْظَمُ النَّاسِ فِی الدُّنْیَا خَطَراً مَنْ لَمْ یَجْعَلْ لِلدُّنْیَا عِنْدَهُ خَطَراً(4).
**[ترجمه]امالی صدوق: پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: غافل‌ترین مردم کسی است که از دگرگونی احوال دنیا پند نگیرد و ارزشمندترین مردم در دنیا کسی است که دنیا در نزدش ارزشی نداشته باشد. - . امالی صدوق: 14 -
**[ترجمه]
«56»
ن(5)،[عیون أخبار الرضا علیه السلام] لی، [الأمالی للصدوق] الْأَسْتَرْآبَادِیُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ الْحُسَیْنِیِّ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: کَمْ مِنْ غَافِلٍ یَنْسِجُ ثَوْباً لِیَلْبَسَهُ وَ إِنَّمَا هُوَ کَفَنُهُ وَ یَبْنِی بَیْتاً لِیَسْکُنَهُ وَ إِنَّمَا هُوَ مَوْضِعُ قَبْرِهِ.
وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فِی بَعْضِ خُطَبِهِ: أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ الدُّنْیَا دَارُ فَنَاءٍ وَ الْآخِرَةَ دَارُ بَقَاءٍ فَخُذُوا مِنْ مَمَرِّکُمْ لِمَقَرِّکُمْ وَ لَا تَهْتِکُوا أَسْتَارَکُمْ عِنْدَ مَنْ لَا تَخْفَی عَلَیْهِ أَسْرَارُکُمْ وَ أَخْرِجُوا مِنَ الدُّنْیَا قُلُوبَکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَخْرُجَ مِنْهَا أَبْدَانُکُمْ فَفِی الدُّنْیَا حَیِیتُمْ وَ لِلْآخِرَةِ خُلِقْتُمْ وَ إِنَّمَا الدُّنْیَا کَالسَّمِّ یَأْکُلُهُ مَنْ لَا یَعْرِفُهُ إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا مَاتَ قَالَتِ الْمَلَائِکَةُ مَا قَدَّمَ وَ قَالَ النَّاسُ مَا أَخَّرَ فَقَدِّمُوا فَضْلًا یَکُنْ لَکُمْ وَ لَا تُؤَخِّرُوا کُلًّا یَکُنْ عَلَیْکُمْ فَإِنَّ الْمَحْرُومَ مَنْ حُرِمَ خَیْرَ مَالِهِ وَ الْمَغْبُوطَ مَنْ ثَقَّلَ بِالصَّدَقَاتِ وَ الْخَیْرَاتِ مَوَازِینَهُ وَ أَحْسَنَ فِی الْجَنَّةِ بِهَا مِهَادَهُ وَ طَیَّبَ عَلَی
الصِّرَاطِ بِهَا مَسْلَکَهُ(1).
**[ترجمه]عیون الاخبار الرضا علیه السلام و امالی صدوق: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: چه غافلانی که لباس بافنتند تا بپوشند اما کفن لباس آنها شد و خانه ساختند تا در آن ساکن شوند، ولی خانه آنها قبرشان شد .
**[ترجمه]
أقول
قد أثبتنا کثیرا من الأخبار فی باب مواعظ أمیر المؤمنین علیه السلام.
**[ترجمه]در باب مواعظ امیر المؤمنین علیه السلام اخبار بسیاری آوردیم.
**[ترجمه]
«57»
لی، [الأمالی للصدوق] فِی خَبَرِ الشَّامِیِّ الَّذِی أَتَی أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ علیه السلام: یَا شَیْخُ إِنَّ الدُّنْیَا خَضِرَةٌ حُلْوَةٌ وَ لَهَا أَهْلٌ وَ إِنَّ الْآخِرَةَ لَهَا أَهْلٌ ظَلَفَتْ أَنْفُسُهُمْ عَنْ مُفَاخَرَةِ أَهْلِ الدُّنْیَا لَا یَتَنَافَسُونَ فِی الدُّنْیَا وَ لَا یَفْرَحُونَ بِغَضَارَتِهَا وَ لَا یَحْزَنُونَ لِبُؤْسِهَا یَا شَیْخُ مَنْ خَافَ الْبَیَاتَ قَلَّ نَوْمُهُ مَا أَسْرَعَ اللَّیَالِیَ وَ الْأَیَّامَ فِی عُمُرِ الْعَبْدِ فَاخْزُنْ لِسَانَکَ وَ عُدَّ کَلَامَکَ یَقِلَّ کَلَامُکَ إِلَّا بِخَیْرٍ یَا شَیْخُ ارْضَ لِلنَّاسِ مَا تَرْضَی لِنَفْسِکَ وَ آتِ إِلَی النَّاسِ مَا تُحِبُّ أَنْ یُؤْتَی إِلَیْکَ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَی أَصْحَابِهِ فَقَالَ أَیُّهَا النَّاسُ أَ مَا تَرَوْنَ إِلَی أَهْلِ الدُّنْیَا یُمْسُونَ وَ یُصْبِحُونَ عَلَی أَحْوَالٍ شَتَّی فَبَیْنَ صَرِیعٍ یَتَلَوَّی وَ بَیْنَ عَائِدٍ وَ مَعُودٍ وَ آخَرَ بِنَفْسِهِ یَجُودُ وَ آخَرَ لَا یُرْجَی وَ آخَرَ مُسَجًّی وَ طَالِبِ الدُّنْیَا وَ الْمَوْتُ یَطْلُبُهُ وَ غَافِلٍ وَ لَیْسَ بِمَغْفُولٍ عَنْهُ وَ عَلَی أَثَرِ الْمَاضِی یَصِیرُ الْبَاقِی(2).
**[ترجمه]امالی شیخ صدوق: در حدیث مرد شامی که نزد امیر المؤمنین علیه السلام آمد، حضرت فرمود: ای شیخ! دنیا سبز و شیرین است و اهلی دارد و آخرت نیز اهلی دارد که خود را از مفاخره اهل دنیا مخفی کردند و در دنیا با هم مسابق نداشتند و به شادابی دنیا شادمان نشدند و از گزند آن نیز محزون نگشتند. ای شیخ! کسی که از یورش شبانه دشمن می‌ترسد، خوابش اندک می‌گردد؛ چقدر شب‌ها و روزها در عمر عدد، سریع می‌گذرد. پس زبانت را حفظ کن و کلامت را حساب شده بگو تا کلامت جز به خیر، کم گردد. ای شیخ! برای مردم بپسند آنچه را برای خود می‌پسندی و به مردم بده آنچه را دوست داری به تو داده شود.
سپس حضرت روی به اصحاب خود کرده و فرمود: ای مردم! آیا نمی‌بینید که اهل دنیا داخل در صبح و شام میشوند در حالی که احوال متفاوتی دارند؟ پس گروهی به خاک افتاده و بر خود می‌پیچند و گروهی برمی‌گردند یا به سوی آنان برگشته می‌شود و گروهی جان می‌کَنند و به گروهی امیدی نیست و بر گروه دیگری پارچه می‌کشند و گروهی دنیا را می‌طلبند در حالی که مرگ آنان را می‌طلبد و گروهی غافلند در حالی که از آنان غفلت نمی‌شود و آیندگان نیز به دنبال گذشتگان در حرکت هستند.
**[ترجمه]
«58»
فس، [تفسیر القمی] مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَیَّارٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلی ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ وَ لا تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ وَ اخْفِضْ جَناحَکَ لِلْمُؤْمِنِینَ(3)قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَنْ لَمْ یَتَعَزَّ بِعَزَاءِ اللَّهِ تَقَطَّعَتْ نَفْسُهُ عَلَی الدُّنْیَا حَسَرَاتٍ وَ مَنْ رَمَی بِبَصَرِهِ إِلَی مَا فِی یَدَیْ غَیْرِهِ کَثُرَ هَمُّهُ وَ لَمْ یُشْفَ غَیْظُهُ وَ مَنْ لَمْ یَعْلَمْ أَنَّ لِلَّهِ عَلَیْهِ نِعْمَةً إِلَّا فِی مَطْعَمٍ أَوْ مَلْبَسٍ فَقَدْ قَصُرَ عَمَلُهُ وَ دَنَا عَذَابُهُ وَ مَنْ أَصْبَحَ عَلَی الدُّنْیَا حَزِیناً أَصْبَحَ عَلَی اللَّهِ سَاخِطاً وَ مَنْ شَکَا مُصِیبَةً نَزَلَتْ بِهِ فَإِنَّمَا یَشْکُو رَبَّهُ وَ مَنْ دَخَلَ النَّارَ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ مِمَّنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ فَهُوَ مِمَّنْ یَتَّخِذُ آیاتِ اللَّهِ هُزُواً وَ مَنْ أَتَی ذَا مَیْسَرَةٍ فَتَخَشَّعَ لَهُ طَلَبَ مَا فِی یَدَیْهِ ذَهَبَ ثُلُثَا دِینِهِ.
ثُمَّ قَالَ وَ لَا تَعْجَلْ وَ لَیْسَ یَکُونُ الرَّجُلُ یَنَالُ مِنَ الرَّجُلِ الْمِرْفَقَ فَیُبَجِّلُهُ وَ یُوَقِّرُهُ فَقَدْ یَجِبُ ذَلِکَ لَهُ عَلَیْهِ وَ لَکِنْ تَرَاهُ أَنَّهُ یُرِیدُ بِتَخَشُّعِهِ مَا عِنْدَ اللَّهِ وَ یُرِیدُ أَنْ یَخْتِلَهُ عَمَّا فِی یَدَیْهِ(1).
**[ترجمه]تفسیرقمی: امام صادق علیه السلام فرمود: وقتی این آیه: «لاَ تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلَی مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِّنْهُمْ وَلاَ تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ وَاخْفِضْ جَنَاحَکَ لِلْمُؤْمِنِینَ» - . حجر / 88 - {(بنابر این،) هرگز چشم خود را به نعمت‌های (مادّی)، که به گروه‌هایی از آنها [- کفّار] دادیم، میفکن! و به خاطر آنچه آنها دارند، غمگین مباش! و بال (عطوفت) خود را برای مؤمنین فرود آر!} نازل شد، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس به واسطه وقار و متانت خداوندی صبور نباشد و آرامش نیابد، در اثر حسرت‌های دنیا جانش فرسوده و تکّه‌تکّه می‌شود. هر کس چشم به مال مردم بدوزد، غم و اندوهش زیاد می‌شود و خشم و عصبانیّت وی تمام نمی‌شود. هر کس از نعمت‌های خدا بر او تنها خوردنی‌ها یا نوشیدنی‌ها یا پوشیدنی‌ها را نعمت بداند، عملش کم و عذابش نزدیک می‌شود. هر کس غم دنیا را بخورد، بر خدا خشم می‌گیرد. هر کس از مصیبتی که بر او نازل شده، شکایت کند، از خدا شکایت می‌کند. هر کس از این امت که قرآن خوان باشد و به جهنم وارد شود، آیات خدا را به تمسخر گرفته است و هر کس به طمع مال برای آدم متموّل و ثروتمند اظهار خشوع و فروتنی کند، یک سوم دین خود را از دست می‌دهد. سپس فرمود: عجله نکن! منظورم این نیست که وقتی کسی به دیگری نیکی کرد، او نباید به او احترام بگذارد و او را بزرگ بدارد که این کار بر او واجب است، بلکه می‌بینی آن شخص با اظهار خشوع دروغین هم پاداش از خدا می‌خواهد و هم بر آن است تا آن چه در دست ثروتمند است، به حیله خارج کند. - . تفسیر قمی: 356 -
**[ترجمه]
«59»
فس، [تفسیر القمی] أَبِی عَنِ الْأَصْبَهَانِیِّ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ حَفْصٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: یَا حَفْصُ مَا أَنْزَلْتُ الدُّنْیَا مِنْ نَفْسِی إِلَّا بِمَنْزِلَةِ الْمَیْتَةِ إِذَا اضْطُرِرْتُ إِلَیْهَا أَکَلْتُ مِنْهَا الْخَبَرَ وَ سَیَأْتِی فِی أَبْوَابِ الْمَوَاعِظِ(2).
**[ترجمه]تفسیر قمی: امام صادق علیه السلام فرمود: ای حفص! ارزش و منزلت دنیا نزد من به چیزی جز مردار نمی‌ماند که فقط در صورت اضطرار از آن می‌خورم، تا آخر خبر و در ابواب مواعظ خواهد آمد. - . تفسیر قمی: 493 -
**[ترجمه]
«60»
ب، [قرب الإسناد] عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: وَ اللَّهِ مَا أَخَّرَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِ مِنْ هَذِهِ الدُّنْیَا خَیْرٌ لَهُ مِمَّا یُعَجِّلُ مِنْهَا ثُمَّ صَغَّرَ الدُّنْیَا إِلَیَّ فَقَالَ أَیُّ شَیْ‌ءٍ هِیَ ثُمَّ قَالَ إِنَّ صَاحِبَ النِّعْمَةِ عَلَی خَطَرٍ إِنَّهُ یَجِبُ عَلَیَّ حُقُوقٌ لِلَّهِ مِنْهَا وَ اللَّهِ إِنَّهُ لَیَکُونَ عَلَیَّ النِّعَمُ مِنَ اللَّهِ فَمَا أَزَالُ مِنْهَا عَلَی وَجَلٍ وَ حَرَّکَ یَدَیْهِ حَتَّی أَخْرَجَ مِنَ الْحُقُوقِ الَّتِی تَجِبُ لِلَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی عَلَیَّ فِیهَا(3).
**[ترجمه]قرب الإسناد: بزنطی می‌گوید: امام رضا علیه السلام فرمود: به خدا قسم آنچه خدا برای مؤمن از این دنیا به تأخیر می‌اندازد، برای او بهتر است از آنچه برای او جلو می‌اندازد و به او می‌دهد. سپس حضرت، دنیا را در نزد من کوچک و صغیر نمود و فرمود: دنیا چیست؟ سپس فرمود: صاحب نعمت در خطر است که حقوقی از خدا بر او واجب است. به خدا قسم خداوند نعمت‌هایی به من داده و من پیوسته از آن در هراسم - و دستان خود را تکان داد - تا حقوقی را که برای خدای تبارک و تعالی در آن است ادا نمایم! - . قرب الاسناد: 228 - 229 -
**[ترجمه]
«61»
ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِبَاطٍ رَفَعَهُ قَالَ: شَکَا رَجُلٌ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام الْحَاجَةَ فَقَالَ اعْلَمْ أَنَّ کُلَّ شَیْ‌ءٍ تُصِیبُهُ مِنَ الدُّنْیَا فَوْقَ قُوتِکَ فَإِنَّمَا أَنْتَ فِیهِ خَازِنٌ لِغَیْرِکَ(4).
**[ترجمه]خصال: مردی از نداری به امیرالمومنین علیه السلام شکایت برد. امام علیه السلام فرمود: بدان هر چیزی که از دنیا به دست آوری و بیش از نیازت باشد، نسبت به آن خزانه دار دیگری هستی. - . خصال 1 : 11 -
**[ترجمه]
«62»
ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ دُرُسْتَ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: حُبُّ الدُّنْیَا رَأْسُ کُلِّ خَطِیئَةٍ(5).
**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام فرمود: دوستی دنیا سرآمد هر گناهی است - . خصال 1 : 15 - .
**[ترجمه]
«63»
ل، [الخصال] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَسَدِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عِمْرَانَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی بَکْرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی عَلِیٍّ اللَّهَبِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْکَدِرِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ
قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَی أُمَّتِیَ الْهَوَی وَ طُولُ الْأَمَلِ أَمَّا الْهَوَی فَإِنَّهُ یَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ وَ أَمَّا طُولُ الْأَمَلِ فَیُنْسِی الْآخِرَةَ وَ هَذِهِ الدُّنْیَا قَدِ ارْتَحَلَتْ مُدْبِرَةً وَ هَذِهِ الْآخِرَةُ قَدِ ارْتَحَلَتْ مُقْبِلَةً وَ لِکُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا بَنُونَ فَإِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَکُونُوا مِنْ أَبْنَاءِ الْآخِرَةِ وَ لَا تَکُونُوا مِنْ أَبْنَاءِ الدُّنْیَا فَافْعَلُوا فَإِنَّکُمُ الْیَوْمَ فِی دَارِ عَمَلٍ وَ لَا حِسَابَ وَ أَنْتُمْ غَداً فِی دَارِ حِسَابٍ وَ لَا عَمَلَ(1).
**[ترجمه]خصال: پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: ترسناکترین چیزی که نسبت به آن بر امتم بیمناکم هوس و آرزوی دراز است. اما هوس از حق باز می‌دارد و آرزوی دراز آخرت را از یاد می‌برد. و این دنیا پشت کرده می‌رود و آخرت رو کرده و می‌آید و هرکدام از آنها فرزندانی دارند. پس شما اگر می‌توانید از فرزندان آخرت باشید و از فرزندان دنیا نباشید. و عمل کنید که شما امروز در محل عمل هستند و در نه در محل حساب و فردا در محل حساب هستید و نه عمل. - . خصال 1 : 27 -
**[ترجمه]
«64»
ل، [الخصال] عَنِ ابْنِ بُنْدَارَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ نَصْرٍ عَنْ مُؤَمِّلِ بْنِ إِهَابٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ الْمِصْرِیِّ عَنْ سُفْیَانَ الثَّوْرِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عِکْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: اللَّیْلُ وَ النَّهَارُ مَطِیَّتَانِ(2).
**[ترجمه]خصال: پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: شب و روز دو مرکب هستند - . خصال 1 : 35 - .
**[ترجمه]
«65»
ل، [الخصال] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَسَدِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْعَامِرِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عِیسَی بْنِ عُبَیْدٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ عَمْرٍو عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أُمِّهِ فَاطِمَةَ بِنْتِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیهَا علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الرَّغْبَةُ فِی الدُّنْیَا تُکَثِّرُ الْهَمَّ وَ الْحُزْنَ وَ الزُّهْدُ فِی الدُّنْیَا یُرِیحُ الْقَلْبَ وَ الْبَدَنَ(3).
**[ترجمه]خصال: پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: رغبت به دنیا اندوه و غم را زیاد می‌کند و بی رغبتی به دنیا، دل و بدن را آسوده می‌سازد. - . خصال 1 : 37 -
**[ترجمه]
«66»
ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ سَهْلٍ عَنْ عَبْدِ الْعَزِیزِ الْعَبْدِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: مَنْ تَعَلَّقَ قَلْبُهُ بِالدُّنْیَا تَعَلَّقَ مِنْهَا بِثَلَاثِ خِصَالٍ هَمٍّ لَا یَفْنَی وَ أَمَلٍ لَا یُدْرَکُ وَ رَجَاءٍ لَا یُنَالُ(4).
**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس دل به دنیا بسپارد، آن را به سه خصلت مبتلا کرده است: اندوهی که پایان ندارد، آرزویی که دست یافتنی نیست و امیدی که برآورده نشود. - . خصال 1 : 44 -
**[ترجمه]
أقول
قد مضی بعض الأخبار فی باب السکینة و الوقار(5).
**[ترجمه]برخی از این قبیل اخبار در باب سکینه و وقار گذشت.
**[ترجمه]
«67»
ل، [الخصال] عَنْ حَمْزَةَ الْعَلَوِیِّ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ: الدُّنْیَا سِجْنُ الْمُؤْمِنِ وَ الْقَبْرُ حِصْنُهُ وَ الْجَنَّةُ مَأْوَاهُ وَ الدُّنْیَا جَنَّةُ الْکَافِرِ وَ الْقَبْرُ سِجْنُهُ وَ النَّارُ
مَأْوَاهُ(1).
**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام فرمود: دنیا زندان مومن و قبر پناهگاه او و بهشت اقامتگاه وی است. و دنیا بهشت کافر و قبر زندان او و جهنم اقامتگاه وی است. - . خصال 1 : 53 -
**[ترجمه]
«68»
ل، [الخصال] عَنِ الْعَسْکَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَسِیدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی الصُّوفِیِّ عَنْ أَبِی غَسَّانَ عَنْ مَسْعُودِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ یَزِیدَ بْنِ أَبِی زِیَادٍ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَشَدُّ مَا یُتَخَوَّفُ عَلَی أُمَّتِی ثَلَاثَةٌ زَلَّةُ عَالِمٍ أَوْ جِدَالُ مُنَافِقٍ بِالْقُرْآنِ أَوْ دُنْیَا تَقْطَعُ رِقَابَکُمْ فَاتَّهِمُوهَا عَلَی أَنْفُسِکُمْ(2).
**[ترجمه]خصال: پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: بیشترین چیزهایی که از آنها نسبت به امتم بیمناکم سه چیز است. لغزش عالم و جدال منافق با استنادش به قرآن [برای اثبات مدعایش] و یا دنیایی که گردن شما را قطع می‌کند. پس به دنیا نسبت به خود بدبین باشید - .[5] خصال 1 : 78 - .
**[ترجمه]
«69»
ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْأَصْبَهَانِیِّ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنِ ابْنِ عُیَیْنَةَ عَنِ الزُّهْرِیِّ قَالَ سَمِعْتُ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ علیه السلام یَقُولُ: مَنْ لَمْ یَتَعَزَّ بِعَزَاءِ اللَّهِ تَقَطَّعَتْ نَفْسُهُ عَلَی الدُّنْیَا حَسَرَاتٍ وَ اللَّهِ مَا الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةُ إِلَّا کَکَفَّتَیِ الْمِیزَانِ فَأَیُّهُمَا رَجَحَ ذَهَبَ بِالْآخَرِ ثُمَّ تَلَا قَوْلَهُ عَزَّ وَ جَلَ إِذا وَقَعَتِ الْواقِعَةُ(3)یَعْنِی الْقِیَامَةَ لَیْسَ لِوَقْعَتِها کاذِبَةٌ خافِضَةٌ خَفَضَتْ وَ اللَّهِ بِأَعْدَاءِ اللَّهِ إِلَی النَّارِ رافِعَةٌ رَفَعَتْ وَ اللَّهِ أَوْلِیَاءَ اللَّهِ إِلَی الْجَنَّةِ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَی رَجُلٍ مِنْ جُلَسَائِهِ فَقَالَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ وَ أَجْمِلْ فِی الطَّلَبِ وَ لَا تَطْلُبْ مَا لَمْ یُخْلَقْ فَإِنَّ مَنْ طَلَبَ مَا لَمْ یُخْلَقْ تَقَطَّعَتْ نَفْسُهُ حَسَرَاتٍ وَ لَمْ یَنَلْ مَا طَلَبَ ثُمَّ قَالَ وَ کَیْفَ یَنَالُ مَا لَمْ یُخْلَقْ فَقَالَ الرَّجُلُ وَ کَیْفَ یَطْلُبُ مَا لَمْ یُخْلَقْ فَقَالَ مَنْ طَلَبَ الْغِنَی وَ الْأَمْوَالَ وَ السَّعَةَ فِی الدُّنْیَا فَإِنَّمَا یَطْلُبُ ذَلِکَ لِلرَّاحَةِ وَ الرَّاحَةُ لَمْ تُخْلَقْ فِی الدُّنْیَا وَ لَا لِأَهْلِ الدُّنْیَا إِنَّمَا خُلِقَتِ الرَّاحَةُ فِی الْجَنَّةِ وَ لِأَهْلِ الْجَنَّةِ وَ التَّعَبُ وَ النَّصْبُ خُلِقَا فِی الدُّنْیَا وَ لِأَهْلِ الدُّنْیَا وَ مَا أُعْطِیَ أَحَدٌ مِنْهَا حَفْنَةً(4)
إِلَّا أُعْطِیَ مِنَ الْحِرْصِ مِثْلَیْهَا وَ مَنْ أَصَابَ مِنَ الدُّنْیَا أَکْثَرَ کَانَ فِیهَا أَشَدَّ فَقْراً لِأَنَّهُ یَفْتَقِرُ إِلَی النَّاسِ فِی حِفْظِ أَمْوَالِهِ وَ یَفْتَقِرُ إِلَی کُلِّ آلَةٍ مِنْ آلَاتِ الدُّنْیَا فَلَیْسَ فِی غِنَی الدُّنْیَا رَاحَةٌ وَ لَکِنَّ الشَّیْطَانَ یُوَسْوِسُ إِلَی ابْنِ آدَمَ أَنَّ لَهُ فِی جَمْعِ ذَلِکَ رَاحَةً وَ إِنَّمَا یَسُوقُهُ إِلَی التَّعَبِ فِی الدُّنْیَا
وَ الْحِسَابُ عَلَیْهِ فِی الْآخِرَةِ ثُمَّ قَالَ علیه السلام کَلَّا مَا تَعِبَ أَوْلِیَاءُ اللَّهِ فِی الدُّنْیَا لِلدُّنْیَا بَلْ تَعِبُوا فِی الدُّنْیَا لِلْآخِرَةِ ثُمَّ قَالَ أَلَا وَ مَنِ اهْتَمَّ لِرِزْقِهِ کُتِبَ عَلَیْهِ خَطِیئَةٌ کَذَلِکَ قَالَ الْمَسِیحُ علیه السلام لِلْحَوَارِیِّینَ إِنَّمَا الدُّنْیَا قَنْطَرَةٌ فَاعْبُرُوهَا وَ لَا تَعْمُرُوهَا(1).
**[ترجمه]خصال: امام سجاد علیه السلام فرمود: هر کس به واسطه شرافت و عزت خداوندی شریف و عزیز نشود و آرامش نیابد، در اثر حسرت‌های دنیا جانش فرسوده و تکّه‌تکّه می‌شود. پس به خدا قسم دنیا و آخرت نیستند مگر به مانند دو کفه ترازو که هر طرف برتری یابد دیگری می‌رود. سپس کلام خداوند متعال را تلاوت فرمود: «إِذا وَقَعَتِ الْواقِعَةُ» - . واقعه / 1 -
یعنی قیامت، «لَیْسَ لِوَقْعَتِها کاذِبَةٌ خافِضَةٌ» - . واقعه / 2 - یعنی به خدا قسم که دشمنان خداوند را در آتش جهنم فرو می برد. و«رَّافِعَةٌ» یعنی این که به خدا قسم، دوستان خداوند را در بهشت مکان بالایی می‌برد.
سپس به مردی که در جلسه حاضر بود رو کرده و به او فرمودند: تقوای الهی پیشه کن و به شکل نیکو به دنبال تحقق خواسته خود باش. آنچه خلق نشده را مخواه که خواستن آن موجب حسرتی می‌شود که جان را تکه تکه و فرسوده کرده و آنچه خواسته نمی‌رسد. سپس فرمود: چگونه به چیزی که خلق نشده نخواهد رسید؟ آن مرد گفت: چگونه می‌خواهد چیزی را که خلق نشده؟ حضرت علیه السلام فرمود: کسی که خواهان بی نیازی و اموال و وسعت در دنیا است، برای فراهم کردن آسودگی به دنبال این امور است و آسایش در دنیا و برای اهل دنیا خلق نشده است. آسودگی در بهشت و برای اهل بهشت خلق شده است و سختی و دشواری برای دنیا و اهل دنیا خلق شدهاند و به هیچ از اهل دنیا یک کاسه از آن را ندادند مگر اینکه دو برابر آن از حرص به او دادند و کسی که از دنیا بیشتر به دست آورد نیازش بیشتر خواهد شد چرا که او نیازمند مردم است برای نگهداری اموالش و نیازمند است به هر وسیله از وسایل دنیا پس در بی نیازی دنیا آسایش نیست، ولی شیطان فرزندان آدم را وسوسه می‌کند که برای او در جمع کردن مال آسایش فراهم می‌شود و این او را به سختی در دنیا و حساب بر آن در آخرت می‌کشاند.
سپس فرمود: هرگز دوستان خدا در دنیا برای دنیا سختی نمی‌بینند بلکه در دنیا برای آخرت به زحمت می‌افتند. سپس فرمود: آگاه باشید که هر کس برای رزقش اندوهگین شود برای او خطایی نوشته می‌شود. همچنین عیسی علیه السلام به حواریون فرمود: دنیا پلی است؛ از آن بگذرید و آبادش نکنید. - . خصال 1 : 33 -
**[ترجمه]
«70»
مع(2)،[معانی الأخبار] ع(3)، [علل الشرائع] ل، [الخصال] عَنِ الْقَطَّانِ عَنِ السُّکَّرِیِّ عَنِ الْجَوْهَرِیِّ عَنِ ابْنِ عُمَارَةَ عَنْ أَبِیهِ قَالَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: مَطْلُوبَاتُ النَّاسِ فِی الدُّنْیَا الْفَانِیَةِ أَرْبَعَةٌ الْغِنَی وَ الدَّعَةُ وَ قِلَّةُ الِاهْتِمَامِ وَ الْعِزُّ فَأَمَّا الْغِنَی فَمَوْجُودٌ فِی الْقَنَاعَةِ فَمَنْ طَلَبَهُ فِی کَثْرَةِ الْمَالِ لَمْ یَجِدْهُ وَ أَمَّا الدَّعَةُ فَمَوْجُودٌ فِی خِفَّةِ الْمَحْمِلِ فَمَنْ طَلَبَهَا فِی ثِقَلِهِ لَمْ یَجِدْهَا وَ أَمَّا قِلَّةُ الِاهْتِمَامِ فَمَوْجُودَةٌ فِی قِلَّةِ الشُّغُلِ فَمَنْ طَلَبَهَا مَعَ کَثْرَتِهِ لَمْ یَجِدْهَا وَ أَمَّا الْعِزُّ فَمَوْجُودٌ فِی خِدْمَةِ الْخَالِقِ فَمَنْ طَلَبَهُ فِی خِدْمَةِ الْمَخْلُوقِ لَمْ یَجِدْهُ(4).
**[ترجمه]معانی الاخبار: امام صادق علیه السلام فرمود: مطلوب مردم در دنیای فانی چهار چیز است: بی نیازی و آسودگی و کمی غم و عزت. اما بی نیازی در قناعت است، پس کسی که آن را در افزونی دارائی می‌خواهد آن را نخواهد یافت. و اما آسودگی در سبکباری است، پس کسی که آن را در امر سنگین می‌خواهد آن را نخواهد یافت. و اما کمی غم در کمی اشتغال است، پس کسی که کمی غم را می‌خواهد در صورتی که پر مشغله است آن را نخواهد یافت. و اما عزت در خدمت پروردگار است، پس اگر کسی آن را در خدمت به مخلوق می‌جوید آن را نخواهد یافت. - . خصال 1 : 93 -
**[ترجمه]
«71»
ل، [الخصال] عَنِ الْفَامِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبِی الْحُسَیْنِ الْفَارِسِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ سَلِمَ مِنْ أُمَّتِی مِنْ أَرْبَعِ خِصَالٍ فَلَهُ الْجَنَّةُ مِنَ الدُّخُولِ فِی الدُّنْیَا وَ اتِّبَاعِ الْهَوَی وَ شَهْوَةِ الْبَطْنِ وَ شَهْوَةِ الْفَرْجِ الْخَبَرَ(5).
**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس از امتم از چهار خصلت سلامت باشد بهشت برای اوست. ورود در دنیا، پیروی هوس، شهوت شکم و شهوت فرج. - . خصال 1 : 106 -
**[ترجمه]
«72»
ل، [الخصال] عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ سُلَیْمٍ مَوْلَی طِرْبَالٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ:
الدُّنْیَا دُوَلٌ فَمَا کَانَ لَکَ فِیهَا أَتَاکَ عَلَی ضَعْفِکَ وَ مَا کَانَ مِنْهَا عَلَیْکَ أَتَاکَ وَ لَمْ تَمْتَنِعْ مِنْهُ بِقُوَّةٍ ثُمَّ أَتْبَعَ هَذَا الْکَلَامَ بِأَنْ قَالَ مَنْ یَئِسَ مِمَّا فَاتَ أَرَاحَ بَدَنَهُ وَ مَنْ قَنِعَ بِمَا أُوتِیَ قَرَّتْ عَیْنُهُ(1).
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ طَاهِرٍ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَی عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیهم السلام: مِثْلَهُ(2).
**[ترجمه]خصال: امام باقر علیه السلام فرمود: دنیا در حال گردش است. پس آنچه در آن برای تو باشد به تو می‌رسد، ولو ناتوان باشی و آنچه از آن علیه تو باشد به آن گرفتار می‌شوی و نمی‌توانی مانع آن باشی، ولو توانمند باشی. سپس این کلام را این گونه ادامه داد که فرمود: کسی که از آنچه از دست داده قطع امید کند جانش آسوده شود و کسی که قانع باشد به آن چیزی که به وی داده شده چشمش روشن می‌شود. - . خصال 1 : 124 -
در امالی شیخ طوسی نیز همانند این خبر از امیرالمومنین علیه السلام روایت شده است - . امالی طوسی 1 : 229 - .
**[ترجمه]
«73»
ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ اللُّؤْلُؤِیِّ عَنْ إِسْحَاقَ الضَّحَّاکِ عَنْ مُنْذِرٍ الْجَوَّانِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ سَلْمَانُ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَیْهِ: عَجِبْتُ لِسِتٍّ ثَلَاثٌ أَضْحَکَتْنِی وَ ثَلَاثٌ أَبْکَتْنِی فَأَمَّا الَّذِی أَبْکَتْنِی فَفِرَاقُ الْأَحِبَّةِ مُحَمَّدٍ وَ حِزْبِهِ وَ هَوْلُ الْمُطَّلَعِ وَ الْوُقُوفُ بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَمَّا الَّذِی أَضْحَکَتْنِی فَطَالِبُ الدُّنْیَا وَ الْمَوْتُ یَطْلُبُهُ وَ غَافِلٌ لَیْسَ بِمَغْفُولٍ عَنْهُ وَ ضَاحِکٌ مِلْ‌ءَ فِیهِ لَا یَدْرِی أَ رَضِیَ اللَّهُ أَمْ سَخِطَ(3).
**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام فرمود: سلمان رحمه الله فرمود: از شش چیز در شگفتم. سه چیز مرا می‌خنداند و سه چیز مرا می‌گریاند. اما چیزی که مرا می‌گریاند و جدایی از دوستان که حضرت محمد صلی الله علیه و آله و یاران ایشان هستند می‌باشد. و نیز ترس از مرگ و ایستادن در مقابل خداوند متعال است. و اما چیزی که مرا می‌خنداند خواهان دنیاست که مرگ او را می‌طلبد و غافلی که دیگری او را می‌نگرد و کسی که دهان را پر از خنده کرده و نمی‌داند که خدا از او راضی است یا بر او خشم گرفته است. - . خصال 1 : 158 -
**[ترجمه]
«74»
مع، [معانی الأخبار] عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَعْبَدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَوَّلُ مَا عُصِیَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی بِسِتِّ خِصَالٍ حُبِّ الدُّنْیَا وَ حُبِّ الرِّئَاسَةِ وَ حُبِّ النِّسَاءِ وَ حُبِّ الطَّعَامِ وَ حُبِّ النَّوْمِ وَ حُبِّ الرَّاحَةِ(4).
**[ترجمه]معانی الاخبار: امام صادق علیه السلام فرمود: شش خصلت سرآغاز نافرمانی خداوند تبارک و تعالی است: دوستی دنیا، دوستی ریاست، دوستی زنان، دوستی خوراک، دوستی خواب و دوستی آسایش. - . خصال 1 : 106 -
**[ترجمه]
«75»
ل، [الخصال] فِی خَبَرِ أَبِی ذَرٍّ: عَجِبْتُ لِمَنْ یَرَی الدُّنْیَا وَ تَقَلُّبَهَا بِأَهْلِهَا لِمَ یَطْمَئِنُّ إِلَیْهَا(5).
**[ترجمه]خصال: ابوذر رحمه الله فرمود: [پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود]: عجب دارم از کسی که دنیا و بازی آن با اهلش را دیده، پس چگونه به آن دل می‌بندد. - . خصال 1 : 525 -
**[ترجمه]
«76»
ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] بِالْأَسَانِیدِ الثَّلَاثَةِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: وُجِدَ لَوْحٌ تَحْتَ حَائِطِ مَدِینَةٍ مِنَ الْمَدَائِنِ فِیهِ مَکْتُوبٌ أَنَا اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا أَنَا وَ مُحَمَّدٌ نَبِیِّی عَجِبْتُ لِمَنْ أَیْقَنَ بِالْمَوْتِ کَیْفَ یَفْرَحُ وَ عَجِبْتُ لِمَنْ أَیْقَنَ بِالْقَدَرِ کَیْفَ یَحْزَنُ وَ عَجِبْتُ لِمَنِ اخْتَبَرَ الدُّنْیَا کَیْفَ یَطْمَئِنُّ إِلَیْهَا وَ عَجِبْتُ لِمَنْ أَیْقَنَ بِالْحِسَابِ کَیْفَ یُذْنِبُ(1).
**[ترجمه]عیون اخبار الرضا علیه السلام : حسین بن علی علیهما السلام فرمود: لوحی در زیر دیوار شهری از شهرها یافت شد که بر روی آن نوشته شده بود: من خداوند یکتایم، خدایی جز من نیست و محمد صلی الله علیه و آله پیغمبر من است. عجب دارم از کسی که به مرگ یقین دارد پس چگونه شادمان است. و عجب دارم از کسی که به تقدیر یقین دارد پس چگونه غمگین است. و عجب دارم از کسی که دنیا را دیده، پس چگونه به آن دل می بندد. و عجب دارم از کسی که به قیامت یقین دارد، چگونه گناه می‌کند. - . عیون اخبار الرضا 2 : 44 -
**[ترجمه]
«77»
ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ قَالَ سَمِعْتُ الرِّضَا علیه السلام یَقُولُ:
إِنَّکَ فِی دَارٍ لَهَا مُدَّةٌ***یُقْبَلُ فِیهَا عَمَلُ الْعَامِلِ
أَ لَا تَرَی الْمَوْتَ مُحِیطاً بِهَا***یُکْذَبُ فِیهَا أَمَلُ الْآمِلِ
تَعْجَلُ الذَّنْبَ لِمَا تَشْتَهِی***وَ تَأْمُلُ التَّوْبَةَ فِی قَابِلٍ
وَ الْمَوْتُ یَأْتِی أَهْلَهُ بَغْتَةً***مَا ذَاکَ فِعْلَ الْحَازِمِ الْعَامِلِ(2).
**[ترجمه]عیون اخبار الرضا علیه السلام : ابن مغیره می‌گوید: شنیدم امام رضا علیه السلام فرمود:
تو در خانه‌ای هستی که دارای مدت زمان است و در آن عمل عمل کننده قبول می‌شود
آیا مرگ را نمی‌بینی که آن خانه را احاطه کرده و آرزوی آروزمند دروغ می‌شود؟ گناه را نسبت به آنچه بدان شهوت دارد جلو می‌اندازد و آرزوی توبه در سال‌های آینده را دارد!
و مرگ ناگهان به سراغ اهلش می‌آید! پس عکس العمل اندیشمند اهل عمل در این صورت چیست؟ - . عیون اخبار الرضا 2 : 176 -
**[ترجمه]
«78»
ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] الْبَیْهَقِیُّ عَنِ الصَّوْلِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی بْنِ أَبِی عَبَّادٍ عَنْ عَمِّهِ قَالَ: سَمِعْتُ الرِّضَا علیه السلام یَوْماً یُنْشِدُ شِعْراً:
کُلُّنَا نَأْمُلُ مَدّاً فِی الْأَجَلِ***وَ الْمَنَایَا هُنَّ آفَاتُ الْأَمَلِ
لَا یَغُرَّنْکَ أَبَاطِیلُ الْمُنَی***وَ الْزَمِ الْقَصْدَ وَ دَعْ عَنْکَ الْعِلَلَ
إِنَّمَا الدُّنْیَا کَظِلٍّ زَائِلٍ***حَلَّ فِیهِ رَاکِبٌ ثُمَّ رَحَلَ(3).
**[ترجمه]عیون اخبار الرضا: عموی یحیی بن ابی عباد می‌گوید: شنیدم که حضرت رضا علیه السلام روزی چنین شعری را خواند:
همه ما آرزوی این داریم که اجلمان دیر برسد و مرگ‌ها آفت‌های آرزوها هستند!
اباطیل آرزوها تو را فریب ندهد! ملازم میانه روی باش و بیماری‌ها را از خود دور نما
همانا دنیا مانند سایه‌ای است که رفتنی است و سواری در ان فرود می‌آید و سپس کوچ کرده و می‌رود - . عیون اخبار الرضا 2 : 177 -
**[ترجمه]
«79»
جا(4)،[المجالس للمفید] ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] الْمُفِیدُ عَنْ عُمَرَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْمَعْرُوفِ بِابْنِ الزَّیَّاتِ عَنِ ابْنِ مَهْرَوَیْهِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: لَوْ رَأَی الْعَبْدُ أَجَلَهُ وَ سُرْعَتَهُ إِلَیْهِ أَبْغَضَ الْأَمَلَ وَ تَرَکَ طَلَبَ الدُّنْیَا(5).
**[ترجمه]مجالس مفید و امالی شیخ طوسی: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: اگر بنده اجل و سرعت اجل نسبت به خود را می‌دید، از آرزو بدش می‌آمد و دنیا خواهی را رها می‌کرد. - . مجالس مفید : 190 ، امالی طوسی 1 : 76 -
**[ترجمه]
«80»
جا(1)،[المجالس للمفید] ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] عَنِ الْمُفِیدِ عَنِ الْجِعَابِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ عَنْبَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ شُعْبَةَ عَنْ سَلَمَةَ عَنْ أَبِی الطُّفَیْلِ قَالَ سَمِعْتُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَیْکُمْ طُولُ الْأَمَلِ وَ اتِّبَاعُ الْهَوَی فَأَمَّا طُولُ الْأَمَلِ فَیُنْسِی الْآخِرَةَ وَ أَمَّا اتِّبَاعُ الْهَوَی فَیَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ أَلَا وَ إِنَّ الدُّنْیَا قَدْ تَوَلَّتْ مُدْبِرَةً وَ الْآخِرَةَ قَدْ أَقْبَلَتْ مُقْبِلَةً وَ لِکُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا بَنُونَ فَکُونُوا مِنْ أَبْنَاءِ الْآخِرَةِ وَ لَا تَکُونُوا مِنْ أَبْنَاءِ الدُّنْیَا فَإِنَّ الْیَوْمَ عَمَلٌ وَ لَا حِسَابَ وَ الْآخِرَةَ حِسَابٌ وَ لَا عَمَلَ(2).
**[ترجمه]مجالس مفید و امالی شیخ طوسی: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: ترسناکترین چیزی که نسبت به آن بر شما بیمناکم، آرزوی دراز و پیروی از هوس است. اما آرزوی دراز آخرت را از یاد می‌برد و هوس از حق باز می‌دارد. آگاه باشید که دنیا پشت کرده می‌رود و آخرت رو کرده و می‌آید و هر یک از این دو فرزندانی دارند. پس شما اگر می‌توانید از فرزندان آخرت باشید و از فرزندان دنیا نباشید. امروز روز عمل است و نه حساب و آخرت روز حساب است و نه عمل. - . مجالس مفید : 212 ، امالی طوسی 1 : 117 -
**[ترجمه]
أقول
قد مضی بعض الأخبار فی باب الزهد(3).
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] الْمُفِیدُ عَنْ عُمَرَ بْنِ مُحَمَّدٍ الصَّیْرَفِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَخْلَدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ حَیْدَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَعِیدٍ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ کُهَیْلٍ عَنْ أَبِی الطُّفَیْلِ قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فِی خُطْبَةٍ لَهُ وَ ذَکَرَ: مِثْلَهُ(4).
**[ترجمه]برخی از اخبار در این خصوص در باب زهد گذشت .
مثل این روایت در امالی شیخ طوسی در ذیل خطبه‌ای از امیر المؤمنین علیه السلام آمده است.
**[ترجمه]
«81»
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: أَیُّهَا النَّاسُ أَصْبَحْتُمْ أَغْرَاضاً تَنْتَضِلُ فِیکُمُ الْمَنَایَا وَ أَمْوَالُکُمْ نَهْبٌ لِلْمَصَائِبِ مَا طَعِمْتُمْ فِی الدُّنْیَا مِنْ طَعَامٍ فَلَکُمْ فِیهِ غَصَصٌ وَ مَا شَرِبْتُمُوهُ مِنْ شَرَابٍ فَلَکُمْ فِیهِ شَرَقٌ وَ أَشْهَدُ بِاللَّهِ مَا تَنَالُونَ فِی الدُّنْیَا نِعْمَةً تَفْرَحُونَ بِهَا إِلَّا بِفِرَاقِ أُخْرَی تَکْرَهُونَهَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خُلِقْنَا وَ إِیَّاکُمْ لِلْبَقَاءِ لَا لِلْفَنَاءِ وَ لَکِنَّکُمْ مِنْ دَارٍ تُنْقَلُونَ فَتَزَوَّدُوا لِمَا أَنْتُمْ صَائِرُونَ إِلَیْهِ وَ خَالِدُونَ فِیهِ وَ السَّلَامُ(5).
**[ترجمه]امالی طوسی: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: ای مردم! شما هدف‌هایی هستید که کمان‌های مرگ برای شما کشیده شده و اموال شما برای گرفتاری‌ها از بین می‌رود. در دنیا غذایی نمی‌خورید مگر آنکه در آن برای شما غصه‌هایی است و آبی نمی‌نوشید مگر اینکه در آن برای شما گرفتاری است. و به خداوند متعال شهادت می‌دهم که در دنیا به هیچ نعمتی نمی‌رسید که شما را خوشحال کند، مگر اینکه نعمت دیگری از دست می‌رود که موجب ناراحتی شما می‌گردد. ای مردم! ما و شما برای بقا خلق شده‌ایم و نه نابودی، ولی از خانه‌ای به خانه دیگر منتقل می‌گردید، پس برای آن چه که شما به سوی آن می‌روید و در آن جاودان هستید توشه برگیرید. - . امالی طوسی 1 : 320 -
**[ترجمه]
«82»
ف، [تحف العقول] قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: إِنِّی أُحَذِّرُکُمُ الدُّنْیَا فَإِنَّهَا حُلْوَةٌ خَضِرَةٌ حُفَّتْ بِالشَّهَوَاتِ وَ تَحَبَّبَتْ بِالْعَاجِلَةِ وَ عُمِّرَتْ بِالْآمَالِ وَ تَزَیَّنَتْ بِالْغُرُورِ لَا تَدُومُ حَبْرَتُهَا وَ لَا تُؤْمَنُ فَجْعَتُهَا غَرَّارَةٌ ضَرَّارَةٌ زَائِلَةٌ نَافِدَةٌ أَکَّالَةٌ غَوَّالَةٌ لَا تَعْدُو إِذَا
هِیَ تَنَاهَتْ إِلَی أُمْنِیَّةِ أَهْلِ الرَّغْبَةِ فِیهَا وَ الرِّضَی بِهَا أَنْ تَکُونَ کَمَا قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِیماً تَذْرُوهُ الرِّیاحُ وَ کانَ اللَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ مُقْتَدِراً(1)مَعَ أَنَّ امْرَأً لَمْ یَکُنْ مِنْهَا فِی حَبْرَةٍ إِلَّا أَعْقَبَتْهُ عَبْرَةً وَ لَمْ یَلْقَ مِنْ سَرَّائِهَا بَطْناً إِلَّا مَنَحَتْهُ مِنْ ضَرَّائِهَا ظَهْراً وَ لَمْ تُظِلَّهُ فِیهَا دِیمَةُ رَخَاءٍ إِلَّا هَتَنَتْ عَلَیْهِ مُزْنَةُ بَلَاءٍ إِذَا هِیَ أَصْبَحَتْ مُنْتَصِرَةً لَمْ تَأْمَنْ أَنْ تُمْسِیَ لَهُ مُتَنَکِّرَةً وَ إِنْ جَانِبٌ مِنْهَا اعْذَوْذَبَ لِامْرِئٍ وَ احْلَوْلَی أَمَرَّ عَلَیْهِ جَانِبٌ مِنْهَا فَأَوْبَی(2)
وَ مَا أَمْسَی امْرُؤٌ مِنْهَا فِی جَنَاحِ أَمْنٍ إِلَّا أَصْبَحَ فِی أَخْوَفِ خَوْفٍ غَرَّارَةٌ غُرُورٌ مَا فِیهَا فَانِیَةٌ فَانٍ مَنْ عَلَیْهَا لَا خَیْرَ فِی شَیْ‌ءٍ مِنْ زَادِهَا إِلَّا التَّقْوَی مَنْ أَقَلَّ مِنْهَا اسْتَکْثَرَ مِمَّا یُؤْمِنُهُ وَ مَنِ اسْتَکْثَرَ مِنْهَا لَمْ یَدُمْ لَهُ وَ زَالَ عَمَّا قَلِیلٍ عَنْهُ کَمْ مِنْ وَاثِقٍ بِهَا قَدْ فَجَعَتْهُ وَ ذِی طُمَأْنِینَةٍ إِلَیْهَا قَدْ صَرَعَتْهُ وَ ذِی حَذَرٍ قَدْ خَدَعَتْهُ وَ کَمْ ذِی أُبَّهَةٍ فِیهَا قَدْ صَیَّرَتْهُ حَقِیراً وَ ذِی نَخْوَةٍ قَدْ رَدَّتْهُ خَائِفاً فَقِیراً وَ کَمْ ذِی تَاجٍ قَدْ أَکَبَّتْهُ لِلْیَدَیْنِ وَ الْفَمِ سُلْطَانُهَا ذُلٌّ وَ عَیْشُهَا رَنِقٌ وَ عَذْبُهَا أُجَاجٌ وَ حُلْوُهَا صَبِرٌ حَیُّهَا بِعَرَضِ مَوْتٍ وَ صَحِیحُهَا بِعَرَضِ سُقْمٍ وَ مَنِیعُهَا بِعَرَضِ اهْتِضَامٍ وَ مُلْکُهَا مَسْلُوبٌ وَ عَزِیزُهَا مَغْلُوبٌ وَ أَمْنُهَا مَنْکُوبٌ وَ جَارُهَا مَحْرُوبٌ وَ مِنْ وَرَاءِ ذَلِکَ سَکَرَاتُ الْمَوْتِ وَ زَفَرَاتُهُ وَ هَوْلُ الْمُطَّلَعِ وَ الْوُقُوفُ بَیْنَ یَدَیِ الْحَاکِمِ الْعَدْلِ لِیَجْزِیَ الَّذِینَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَ یَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی أَ لَسْتُمْ فِی مَسَاکِنِ مَنْ کَانَ أَطْوَلَ مِنْکُمْ أَعْمَاراً وَ أَبْیَنَ آثَاراً وَ أَعَدَّ مِنْکُمْ عَدِیداً وَ أَکْثَفَ مِنْکُمْ جُنُوداً وَ أَشَدَّ مِنْکُمْ عُنُوداً تَعَبَّدُوا لِلدُّنْیَا أَیَّ تَعَبُّدٍ وَ آثَرُوهَا أَیَّ إِیْثَارٍ ثُمَّ ظَعَنُوا عَنْهَا بِالصَّغَارِ أَ فَبِهَذِهِ تُؤْثِرُونَ أَمْ عَلَی هَذِهِ تَحْرِصُونَ أَمْ إِلَیْهَا تَطْمَئِنُّونَ یَقُولُ اللَّهُ مَنْ کانَ یُرِیدُ الْحَیاةَ الدُّنْیا وَ زِینَتَها نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِیها وَ هُمْ فِیها لا یُبْخَسُونَ أُولئِکَ الَّذِینَ لَیْسَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ وَ حَبِطَ ما صَنَعُوا
فِیها وَ باطِلٌ ما کانُوا یَعْمَلُونَ(1)فَبِئْسَتِ الدَّارُ لِمَنْ لَمْ یَتَهَیَّأْهَا وَ لَمْ یَکُنْ فِیهَا عَلَی وَجَلٍ وَ اعْلَمُوا وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّکُمْ تَارِکُوهَا لَا بُدَّ وَ إِنَّمَا هِیَ کَمَا نَعَتَ اللَّهُ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِینَةٌ وَ تَفاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ(2)فَاتَّعِظُوا فِیهَا بِالَّذِینَ کَانُوا یَبْنُونَ بِکُلِّ رِیعٍ آیَةً یَعْبَثُونَ وَ یَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ لَعَلَّهُمْ یَخْلُدُونَ وَ بِالَّذِینَ قَالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً وَ اتَّعِظُوا بِمَنْ رَأَیْتُمْ مِنْ إِخْوَانِکُمْ کَیْفَ حُمِلُوا إِلَی قُبُورِهِمْ وَ لَا یُدْعَوْنَ رُکْبَاناً وَ أُنْزِلُوا وَ لَا یُدْعَوْنَ ضِیفَاناً وَ جُعِلَ لَهُمْ مِنَ الضَّرِیحِ أکنانا [أَکْنَانٌ] وَ مِنَ التُّرَابِ أکفانا [أَکْفَانٌ] وَ مِنَ الرُّفَاتِ جیرانا [جِیرَانٌ] فَهُمْ جِیرَةٌ لَا یُجِیبُونَ دَاعِیاً وَ لَا یَمْنَعُونَ ضَیْماً لَا یَزُورُونَ وَ لَا یُزَارُونَ حُلَمَاءُ قَدْ بَادَتْ أَضْغَانُهُمْ جُهَلَاءُ قَدْ ذَهَبَتْ أَحْقَادُهُمْ لَا تُخْشَی فَجْعَتُهُمْ وَ لَا یُرْجَی دَفْعُهُمْ وَ هُمْ کَمَنْ لَمْ یَکُنْ وَ کَمَا قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فَتِلْکَ مَساکِنُهُمْ لَمْ تُسْکَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِیلًا وَ کُنَّا نَحْنُ الْوارِثِینَ(3)اسْتَبْدَلُوا بِظَهْرِ الْأَرْضِ بَطْناً وَ بِالسَّعَةِ ضِیقاً وَ بِالْأَهْلِ غُرْبَةً وَ بِالنُّورِ ظُلْمَةً جَاءُوهَا کَمَا فَارَقُوهَا حُفَاةً عُرَاةً قَدْ ظَعَنُوا مِنْهَا بِأَعْمَالِهِمْ إِلَی الْحَیَاةِ الدَّائِمَةِ وَ إِلَی خُلُودٍ أَبَدٍ یَقُولُ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی کَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِیدُهُ وَعْداً عَلَیْنا إِنَّا کُنَّا فاعِلِینَ(4).
**[ترجمه]تحف العقول: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: من شما را از دنیا بر حذر می‌دارم؛ زیرا در کام شیرین است و در دیده سبز و خرم و در هاله‌ای از خواهش‌های نفسانی قرار گرفته است و به جهت نقد بودنش دلپذیر و چشم نواز است و پر از آرزوهای دراز و دارای آرایش فریباست؛ ولی شادی آن نپاید و از آسیبش امانی نباشد؛ بسیار فریبنده، زیان رساننده، زوال یابنده، پایان پذیر، شکمباره و مرگبار است؛ اگر شیفتگان و خشنودان خود را به آرزویی برساند، فراتر از آن نرفته‌اند که خداوند سبحان فرموده: {(ای پیامبر!) زندگی دنیا را برای آنان به آبی تشبیه کن که از آسمان فرو می‌فرستیم؛ و به وسیله آن، گیاهان زمین (سرسبز می‌شود و) در هم فرومی‌رود. امّا بعد از مدتی می‌خشکد؛ و بادها آن را به هر سو پراکنده می‌کند؛ و خداوند بر همه چیز تواناست!} - . کهف / 45 -
هیچ کس از شادی دنیا بهره مند نشد، مگر آن که پس از آن سرشکی در پی داشت؛ به کسی با خوشی‌هایش روی نیاورد، جز آن که با سختی‌ها و بدی‌هایش بر او پشت نمود و باران نرم آسایشش بر کسی نبارید، مگر آن که غرش ابر بلایش بر او نهیب زد. اگر بامدادان بر کسی در انجام گناه روی یاری نشان دهد، شامگاهان خود را بر او ناآشنا جلوه دهد. اگر یک سویش گوارا و شیرین است، سوی دیگرش تلخ و مرگبار است. اگر کسی در سایه بال امن و آسایش او بخسبد، بامدادان او را در سخت‌ترین هراس افکند؛ دنیا سخت فریبنده است و هر چه در او هست جز فریبی بیش نیست؛ فانی است و هر که در آن است جام فنا را سر خواهد کشید. در هیچ توشه آن خیری نیست جز در توشه تقوا. هر کس در دنیا بهره کمتری دارد، از آنچه موجب ایمنی اوست بهره بیشتری یافته است و هر که از دنیا بهره بیشتری بگیرد، از آنچه موجب هلاکت اوست سهم بیشتری برداشته و به زودی زوال پذیرد.
چه بسیار خوش باور به آن که ناگهان مزه تلخ درد و مصیبت را به او چشانید و چه بسا صاحب اطمینان به آن که دنیا بر زمینش کوبید؛ بسا شخصی را که در برخورد با آن احتیاط کرد را فریب داد. بسا صاحب هیبت و عظمتی را که خرد و ناچیزش ساخت و چه بسا گردن فرازی که گرسنه و بینوایش نمود و چه بسیار تاجداری که دست و زبان بسته سرنگونش کرد. سلطنتش خواری است و زندگی‌اش تیرگی و گوارای آن شور است و شیرین آن تلخ. زنده‌اش در معرض مرگ است و تندرستش دستخوش بیماری است و سرافرازش در گذر سرنگونی. ملک آن از دست ربودنی است و عزیز آن شکست خورده. آسودگی‌اش نکبت زده است و پناهنده‌اش غارت شده است. به دنبال همه اینها سختی‌های جان دادن و ناله‌های آن و هراس ورود به عالم دیگر و ایستادن در پیشگاه حاکم دادگستر است که {تا بدکاران را به کیفر کارهای بدشان برساند و نیکوکاران را در برابر اعمال نیکشان پاداش دهد!} - . نجم / 31 -
آیا نه چنین است که شما اکنون در خانه‌های کسانی به سر می‌برید که عمرشان از شما درازتر بود و آثارشان روشن‌تر و افرادشان از شما افزون‌تر و لشکرهایشان فراگیر‌تر و در عناد سخت تر؟ دنیا را پرستیدند آن هم چه پرستیدنی! و برگزیدندش چه گزیدنی! سپس با خواری از آن رخت بربستند، آیا گزینش شما نیز همین است؟! یا بر این آزمندید؟! یا بر آن دل بسته و آرام شده اید خداوند می‌فرماید:{کسانی که زندگی دنیا و زینت آن را بخواهند، (نتیجه) اعمالشان را در همین دنیا بطور کامل به آنها می‌دهیم؛ و چیزی کم و کاست از آنها نخواهد شد! (ولی) آنها در آخرت، جز آتش، (سهمی) نخواهند داشت؛ و آنچه را در دنیا (برای غیر خدا) انجام دادند، بر باد می‌رود؛ و آنچه را عمل می‌کردند، باطل و بی‌اثر می‌شود!} - . هود / 15 - 16 - پس این دنیا بد خانه ایست برای کسی که از آن نهراسد یا در آن خود را از بیم وی ایمن شمارد.
پس بدانید - هر چند خود می‌دانید - که شما ناگزیر دنیا را ترک خواهید کرد و به راستی هم دنیا چنان است که خداوندش وصف فرموده: {تنها بازی و سرگرمی و تجمّل پرستی و فخرفروشی در میان شما و افزون طلبی در اموال و فرزندان است،} - . حدید / 20 - و عبرت گیرید از برادران خود که دیدید چگونه به گورهاشان بردند بی آن که سواره خوانده شوند و در قبرها فرود آوردند بی آن که مهمانانشان شمرند. به گورشان جا دادند و از خاک کفن‌ها ساختند و از استخوان‌های پوسیده همسایگان. همسایگانی بی زبان؛ نه به ندای همسای خود پاسخ دهند و نه ستمی را باز دارند و نه دید و بازدیدی نمایند. مردمی بردبارند، کینه‌هایشان از میان رفته و نادانانی که دشمنی‌هایشان مرده. نه از آزار و آسیب آنان ترسی است و نه به دفاع آنان امیدی! چنانند که گویی هرگز وجود نداشته‌اند، چنان که خداوند سبحان می‌فرماید: {این خانه‌های آنهاست (که ویران شده)، و بعد از آنان جز اندکی کسی در آنها سکونت نکرد؛ و ما وارث آنان بودیم!} - .
قصص / 58 -
در آن پند گیرید از آنان که در هر تپه‌ای نشانه‌ای بر پا داشتند و کارگاه‌هایی به وجود آوردند که شاید جاودانه بمانند و نیز از آنان پند بگیرید که گفتند: {چه کسی از ما قوی‌تر است؟} - . فصلت / 15 -
به جای زیستن بر روی زمین در دل زمین جای گرفته‌اند و به جای فراخی در تنگنای خفته‌اند؛ به جای زندگی با خانواده و خویشان غربت را گزیده‌اند و روشنایی را با تاریکی عوض کرده‌اند، چنان که عریان و برهنه پا به دنیا آمدند، آن سان هم از آن بیرون رفتند. تنها با کردار خود به زندگی جاوید و سرای باقی کوچیدند. خداوند متعال می‌فرماید: {(سپس) همان گونه که آفرینش را آغاز کردیم، آن را بازمی‌گردانیم؛ این وعده‌ای است بر ما، و قطعاً آن را انجام خواهیم داد} - .
انبیا / 104 -
**[ترجمه]
«83»
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] الْفَحَّامُ عَنِ الْمَنْصُورِیِّ عَنْ عَمِّ أَبِیهِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الثَّالِثِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: مَنْ صَفَتْ لَهُ دُنْیَاهُ فَاتَّهِمْهُ فِی دِینِهِ(5).
**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: امام صادق علیه السلام فرمود: کسی که دنیایش برایش مصفا گردید، او را در دینش متهم نما! - . امالی طوسی 1 : 286 -
**[ترجمه]
«84»
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] الْفَحَّامُ عَنْ عَمِّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُثَنَّی عَنْ أَبِیهِ
عَنْ عُثْمَانَ بْنِ زَیْدٍ عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِیِّ عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام قَالَ: یَا جَابِرُ أَنْزِلِ الدُّنْیَا مِنْکَ کَمَنْزِلٍ نَزَلْتَهُ تُرِیدُ التَّحَوُّلَ عَنْهُ وَ هَلِ الدُّنْیَا إِلَّا دَابَّةٌ رَکِبْتَهَا فِی مَنَامِکَ فَاسْتَیْقَظْتَ وَ أَنْتَ عَلَی فِرَاشِکَ غَیْرَ رَاکِبٍ وَ لَا أَحَدٌ یَعْبَأُ بِهَا أَوْ کَثَوْبٍ لَبِسْتَهُ أَوْ کَجَارِیَةٍ وَطِئْتَهَا یَا جَابِرُ الدُّنْیَا عِنْدَ ذَوِی الْأَلْبَابِ کَفَیْ‌ءِ الظِّلَالِ(1).
**[ترجمه]امالی طوسی: امام باقر علیه السلام فرمود: ای جابر! دنیا را منزل کن، مانند منزلی که در آن ساکن می‌شوی و سپس می‌خواهی که از آن کوچ کنی. آیا دنیا جز این است که در خوابت بر حیوانی سوار شده‌ای و چون بیدار می‌شوی تو بر رختخوابت هستی و سواره نیستی؟ که هیچ کس به آن اعتنا نمی‌کند. و یا دنیا همچون لباس است که آن را می‌پوشی یا زنی که با آن نزدیکی می‌کنی. ای جابر! دنیا در نزد خردمندان و خداشناسان مانند سایه بعد از ظهر است. - . امالی طوسی 1 : 302 -
**[ترجمه]
«85»
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] عَنِ ابْنِ الصَّلْتِ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ عَبَّادِ بْنِ أَحْمَدَ الْقَزْوِینِیِّ قَالَ حَدَّثَنِی عَمِّی عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُوسَی الْجُهَنِیِّ عَنْ زَیْدِ بْنِ وَهْبٍ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ الْجُهَنِیِّ قَالَ: سَمِعْتُ سَلْمَانَ الْفَارِسِیَّ وَ قَدْ أُکْرِهَ عَلَی طَعَامٍ فَقَالَ حَسْبِی إِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ إِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ شِبَعاً فِی الدُّنْیَا أَکْثَرُهُمْ جُوعاً فِی الْآخِرَةِ یَا سَلْمَانُ إِنَّمَا الدُّنْیَا سِجْنُ الْمُؤْمِنِ وَ جَنَّةُ الْکَافِرِ(2).
**[ترجمه]امالی طوسی: ابن عامر گفت: در حالی که سلمان فارسی را وادار به خوردن طعامی کرده بودند، و می‌گفت: مرا بس است، شنیدم که وی گفت: از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که می‌گفت: سیرترین انسانها در دنیا گرسنه‌ترین آنها در آخرت هستند. ای سلمان! دنیا زندان مومن و بهشت کافر است - . امالی طوسی 1 : 356 - .
**[ترجمه]
«86»
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: کُنْ فِی الدُّنْیَا کَأَنَّکَ غَرِیبٌ أَوْ کَأَنَّکَ عَابِرُ سَبِیلٍ وَ عُدَّ نَفْسَکَ فِی أَصْحَابِ الْقُبُورِ قَالَ مُجَاهِدٌ وَ قَالَ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَ أَنْتَ یَا عَبْدَ اللَّهِ إِذَا أَمْسَیْتَ فَلَا تُحَدِّثْ نَفْسَکَ أَنْ تُصْبِحَ وَ إِذَا أَصْبَحْتَ فَلَا تُحَدِّثْ نَفْسَکَ أَنْ تُمْسِیَ وَ خُذْ مِنْ حَیَاتِکَ لِمَوْتِکَ وَ مِنْ صِحَّتِکَ لِسُقْمِکَ فَإِنَّکَ لَا تَدْرِی مَا اسْمُکَ غَداً(3).
**[ترجمه]امالی طوسی: مجاهد گفت: ابن عمر گفت: پیامبرخدا صلی الله علیه و آله فرمود: چنان باش گویی تو غریب یا رهگذر هستی و خودت را در زمره مردگان بدان .
مجاهد گفت: و پیامبر صلی الله علیه و آله به عبدالله بن عمر فرمود: و تو ای عبدالله! اگر شامگاه شد به صبح امید نداشته باش و اگر صبح شد به شامگاه امید نداشته باش و از زندگی خود برای مرگت و از سلامتی خود برای بیماری‌ات توشه برگیر، چرا که فردا نامت را هم نخواهی دانست! - . امالی طوسی 1 : 391 -
**[ترجمه]
«87»
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] عَنِ الْغَضَائِرِیِّ عَنِ التَّلَّعُکْبَرِیِّ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْعَلَوِیِّ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّمَا الدُّنْیَا فَنَاءٌ وَ عَنَاءٌ وَ عِبَرٌ وَ غِیَرٌ فَمِنْ فَنَائِهَا أَنَّ الدَّهْرَ مُوتِرٌ قَوْسَهُ مُفَوِّقٌ نَبْلَهُ یَرْمِی الصَّحِیحَ بِالسَّقَمِ وَ الْحَیَّ بِالْمَوْتِ وَ مِنْ عَنَائِهَا أَنَّ الْمَرْءَ یَجْمَعُ مَا لَا یَأْکُلُ وَ یَبْنِی مَا لَا یَسْکُنُ وَ مِنْ عِبَرِهَا أَنَّکَ تَرَی الْمَغْبُوطَ مَرْحُوماً وَ الْمَرْحُومَ مَغْبُوطاً لَیْسَ مِنْهَا إِلَّا نَعِیمٌ زَالَ وَ بُؤْسٌ نَزَلَ(4)وَ مِنْ غِیَرِهَا أَنَّ الْمَرْءَ یُشْرِفُ عَلَی أَمَلِهِ فَیَخْتَطِفُهُ مِنْ دُونِهِ أَجَلُهُ.
قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ: کَمْ مِنْ مُسْتَدْرَجٍ بِالْإِحْسَانِ إِلَیْهِ مَغْرُورٌ بِالسَّتْرِ عَلَیْهِ مَفْتُونٌ بِحُسْنِ الْقَوْلِ فِیهِ وَ مَا أَبْلَی اللَّهُ عَبْداً بِمِثْلِ الْإِمْلَاءِ لَهُ(1).
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] عَنْ جَمَاعَةٍ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی دَاوُدَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ الْحَسَنِ الْمِقْسَمِیِّ عَنْ بِشْرِ بْنِ زَاذَانَ عَنْ عُمَرَ بْنِ صَبِیحٍ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: مِثْلَهُ بِتَغْیِیرٍ مَا وَ قَدْ أَثْبَتْنَاهُمَا فِی بَابِ الْمَوَاعِظِ(2).
**[ترجمه]امالی طوسی: امام صادق علیه السلام فرمود: امیرالمومنین علیه السلام می‌فرمود: همانا دنیا رنج و نابودی و عبرت و دگرگونی است و از نشانه‌های نابودی‌اش این است که کمانش را زه می کند و تیر در آن قرار می دهد و زندگان را با تیر مرگ و افراد سالم را با تیرهای بیماری مورد هدف قرار می دهد؛ و از نشانه‌های سختی آن این است که انسان چیزی را که نمیخورد، جمع می کند و چیزی را که در آن ساکن نمی شود، بنا می کند و از پندهای آن نیز این است که گاهی ثروتمند را مسکین و گاهی مسکین را ثروتمند می بینی و بین این دو فاصله‌ای جز نعمتی که از بین می‌رود و اندوهی که فرود می‌آید، نیست. و از دگرگونی‌های آن نیز این است که آرزو، انسان را در بر می‌گیرد؛ ولی قبل از رسیدن به آرزو، ناگهان مرگ او را در می‌ربایید.
در امالی شیخ طوسی مثل این روایت با تغییر اندکی نقل شده و ما هر دو را در باب مواعظ آوردیم. - . امالی طوسی 2 : 107 -
**[ترجمه]
«88»
ف، [تحف العقول] قَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِیُّ: کُنَّا مَعَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام بِالْبَصْرَةِ فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ قِتَالِ مَنْ قَتَلَهُ أَشْرَفَ عَلَیْنَا مِنْ آخِرِ اللَّیْلِ فَقَالَ مَا أَنْتُمْ فِیهِ فَقُلْنَا فِی ذَمِّ الدُّنْیَا فَقَالَ عَلَامَ تَذُمُّ الدُّنْیَا یَا جَابِرُ ثُمَّ حَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ وَ قَالَ أَمَّا بَعْدُ فَمَا بَالُ أَقْوَامٍ یَذُمُّونَ الدُّنْیَا انْتَحَلُوا الزُّهْدَ فِیهَا الدُّنْیَا مَنْزِلُ صِدْقٍ لِمَنْ صَدَقَهَا وَ مَسْکَنُ عَافِیَةٍ لِمَنْ فَهِمَ عَنْهَا وَ دَارُ غِنًی لِمَنْ تَزَوَّدَ مِنْهَا فِیهَا مَسْجِدُ أَنْبِیَاءِ اللَّهِ وَ مَهْبِطُ وَحْیِهِ وَ مُصَلَّی مَلَائِکَتِهِ وَ مَسْکَنُ أَحِبَّائِهِ وَ مَتْجَرُ أَوْلِیَائِهِ اکْتَسَبُوا فِیهَا الرَّحْمَةَ وَ رَبِحُوا مِنْهَا الْجَنَّةَ فَمَنْ ذَا یَذُمُّ الدُّنْیَا یَا جَابِرُ وَ قَدْ آذَنَتْ بِبَیْنِهَا وَ نَادَتْ بِانْقِطَاعِهَا وَ نَعَتْ نَفْسَهَا بِالزَّوَالِ وَ مَثَّلَتْ بِبَلَائِهَا الْبَلَاءَ وَ شَوَّقَتْ بِسُرُورِهَا إِلَی السُّرُورِ رَاحَتْ بِفَجِیعَةٍ وَ ابْتَکَرَتْ بِنِعْمَةٍ وَ عَافِیَةٍ تَرْهِیباً وَ تَرْغِیباً یَذُمُّهَا قَوْمٌ عِنْدَ النَّدَامَةِ وَ یَحْمَدُهَا آخَرُونَ عِنْدَ السَّلَامَةِ خَدَمَتْهُمْ جَمِیعاً
فَصَدَّقَتْهُمْ وَ ذَکَّرَتْهُمْ فَذَکَرُوا وَ وَعَظَتْهُمْ فَاتَّعَظُوا وَ خَوَّفَتْهُمْ فَخَافُوا وَ شَوَّقَتْهُمْ فَاشْتَاقُوا فَأَیُّهَا الذَّامُّ لِلدُّنْیَا الْمُغْتَرُّ بِغُرُورِهَا مَتَی اسْتَذَمَّتْ إِلَیْکَ بَلْ مَتَی غَرَّتْکَ بِنَفْسِهَا أَ بِمَصَارِعِ آبَائِکَ مِنَ الْبِلَی أَمْ بِمَضَاجِعِ أُمَّهَاتِکَ مِنَ الثَّرَی کَمْ مَرَّضْتَ بِیَدَیْکَ وَ عَلَّلْتَ بِکَفَّیْکَ تَسْتَوْصِفُ لَهُمُ الدَّوَاءَ وَ تَطْلُبُ لَهُمُ الْأَطِبَّاءَ لَمْ تُدْرِکْ فِیهِ طَلِبَتَکَ وَ لَمْ تُسْعَفْ فِیهِ بِحَاجَتِکَ.
بَلْ مَثَّلَتِ الدُّنْیَا بِهِ نَفْسَکَ وَ بِحَالِهِ حَالَکَ غَدَاةَ لَا یَنْفَعُکَ أَحِبَّاؤُکَ وَ لَا یُغْنِی عَنْکَ نِدَاؤُکَ حِینَ یَشْتَدُّ مِنَ الْمَوْتِ أَعَالِینُ الْمَرَضِ(1)وَ أَلِیمُ لَوْعَاتِ الْمَضَضِ حِینَ لَا یَنْفَعُ الْأَلِیلُ وَ لَا یَدْفَعُ الْعَوِیلُ یَحْفَزُ بِهَا الْحَیْزُومُ وَ یُعَضُّ بِهَا الْحُلْقُومُ لَا یُسْمِعُهُ النِّدَاءُ وَ لَا یَرُوعُهُ الدُّعَاءُ فَیَا طُولَ الْحُزْنِ عِنْدَ انْقِطَاعِ الْأَجَلِ ثُمَّ یُرَاحُ بِهِ عَلَی شَرْجَعٍ تُقِلُّهُ أَکُفٌّ أَرْبَعٌ فَیَضْجَعُ فِی قَبْرِهِ فِی مَحَلِّ لَبْثٍ وَ ضِیقِ جَدَثٍ فَذَهَبَتِ الْجِدَةُ وَ انْقَطَعَتِ الْمُدَّةُ وَ رَفَضَتْهُ الْعُطَفَةُ وَ قَطَعَتْهُ اللُّطَفَةُ لَا یُقَارِبُهُ الْأَخِلَّاءُ وَ لَا یُلِمُّ بِهِ الزُّوَّارُ وَ لَا اتَّسَقَتْ بِهِ الدَّارُ انْقَطَعَ دُونَهُ الْأَثَرُ وَ اسْتُعْجِمَ دُونَهُ الْخَبَرُ وَ بَکَّرَتْ وَرَثَتُهُ فَقُسِمَتْ تَرَکَتُهُ وَ لَحِقَهُ الْحُوبُ وَ أَحَاطَتْ بِهِ الذُّنُوبُ فَإِنْ یَکُنْ قَدَّمَ خَیْراً طَابَ مَکْسَبُهُ وَ إِنْ یَکُنْ قَدَّمَ شَرّاً تَبَّ مُنْقَلَبُهُ وَ کَیْفَ یَنْفَعُ نَفْساً قَرَارُهَا وَ الْمَوْتُ قَصَارُهَا وَ الْقَبْرُ مَزَارُهَا فَکَفَی بِهَذَا وَاعِظاً کَفَی یَا جَابِرُ امْضِ مَعِی فَمَضَیْتُ مَعَهُ حَتَّی أَتَیْنَا الْقُبُورَ فَقَالَ یَا أَهْلَ التُّرْبَةِ وَ یَا أَهْلَ الْغُرْبَةِ أَمَّا الْمَنَازِلُ فَقَدْ سُکِنَتْ وَ أَمَّا الْمَوَارِیثُ فَقَدْ قُسِمَتْ وَ أَمَّا الْأَزْوَاجُ فَقَدْ نُکِحْنَ هَذَا خَبَرُ مَا عِنْدَنَا فَمَا خَبَرُ مَا عِنْدَکُمْ ثُمَّ أَمْسَکَ عَنِّی مَلِیّاً ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ فَقَالَ وَ الَّذِی أَقَلَّ السَّمَاءَ فَعَلَتْ وَ سَطَحَ الْأَرْضَ فَدَحَتْ لَوْ أُذِنَ لِلْقَوْمِ فِی الْکَلَامِ لَقَالُوا إِنَّا وَجَدْنَا خَیْرَ الزَّادِ التَّقْوَی ثُمَّ قَالَ یَا جَابِرُ إِذَا شِئْتَ فَارْجِعْ(2).
**[ترجمه]تحف العقول: جابر بن عبدالله انصاری می‌گوید: با امیرالمومنین علیه السلام در بصره بودیم. پس هنگامی که ایشان از جنگ با مخالفان خود فارغ شد، در آخر شبی نزد ما آمد و فرمود: در مورد چه چیزی صحبت می‌کنید؟ پس گفتیم: در نکوهش دنیا پس فرمود: ای جابر، چه چیز دنیا را نکوهش می‌کنید؟ سپس خداوند متعال را ثنا و ستایش نمود و فرمود: اما بعد، چرا گروهی از مردم دنیا را نکوهش می‌کنند و نسبت به آن بی رغبت هستند؟ دنیا خانه راستی است برای کسی که آن را باور کند و خانه سلامتی است برای کسی که آن را بفهمد و خانه توانگری است برای کسی که از آن توشه برگیرد. مسجد پیامبران خداوند متعال و محل نزول وحی خدا و جایگاه نماز فرشتگان خدا و خانه دوستان خدا و محل تجارت یاران خدا در آن است. در دنیا رحمت را به دست آورده و بهشت را از آن سود بردند. پس چه کسی دنیا را نکوهش می‌کند ای جابر، در حالی که دنیا جدایی خدا را اعلام نموده و به گسستن خود ندا داده و خود را با زوال توصیف کرده و با بلای خود بلا را مجسم ساخته و با سرور خود به سرور تشویق نموده، شب هنگام به مصیبت و صبح هنگام به نعمت و سلامت، بیم دهنده و ترغیب کننده در آید. گروهی آن را در هنگام پشیمانی مذمت کرده و گروهی دیگر آن را در هنگام سلامتی ستایش می‌کنند. به همه آنها صادقانه خدمت کرده و آنها را تذکر داده، پس متذکر شدهاند و آنها را پند داده پس بهره برده‌اند و آنها را ترسانده، پس ترسیده‌اند و آنها را مشتاق نموده، پس مشتاق گردیده‌اند. پس ای نکوهش کننده دنیا که فریب خورده فریب دنیا هستی، چه زمانی لایق مذمت تو شد؟ بلکه چه زمانی تو را فریب داد؟ با بدن‌های پوسیده پدرانت یا با گورهای مادرانت در خاک؟ چقدر با دستان خود بیماران را پرستاری کرده و با پنجه خود تیمار نمودی. برای آنها تجویز دارو نمودی و پزشکان را طلب کردی. در آن خواسته‌ات به دست نیامد و حاجتت روا نشد، بلکه دنیا به این وسیله خود را مجسم ساخت و به حال خود، حال تو را نمایان کرد در روزی که دوستانت سودی به تو نرسانند و نه ندایت به جایی رسد، در آن زمان که به سبب مرگ، نشانه‌های بیماری و درد شدت گرفته و سوزدل‌های دردناک افزون شود، در هنگامی که ناله سود نبخشد و شیون مرگ را دفع نکند. به سبب آن سینه تنگ شود و گلو گرفته شود. نه صدایی را می‌شنود و نه آوایی او را بترساند. پس چقدر طولانی است اندوه در هنگام مرگ. سپس بر تابوت روان می‌شود و چهار دست حملش کنند. پس در قبرش می‌خوابد، در مکان ماندن و تنگی قبر. پس توان رفته و زمان به سر رسیده و مهرورزان او را کنار گذاشته و نوازشگران از او دست کشیده‌اند. نه دوستان به او نزدیک میشوند و نه دیدار کنندگان به او سر زنند و نه خانه به خود نظم گیرد. اثری از او نماند و خبری از او به دست نیاید. وارثانش صبح با شتاب آیند و اموال او را تقسیم کنند و وحشت به او رسد و گناهان او را در برگیرند. پس اگر به نیکی اقدام کرده باشد خوب به دست آورده و اگر به بدی عمل کرده باشد، سرانجامش زیانبار خواهد بود. و چگونه سود می‌رساند به کسی پایداری این دنیا در حالی که مرگ پایانش و قبر زیارتگاهش است. پس همین برای موعظه کردن کافی است. کافی است ای جابر همراهم بیا.
پس همراهش رفتم تا به قبور رسیدیم. پس فرمود: ای اهل خاک و ای اهل غربی، اما خانهها پس در آن ساکن شدند و اما میراث‌تان پس تقسیم شد و اما همسران‌تان ازدواج کردند؛ این خبری است که پیش ما بود و چه خبری در نزد شماست. پس مدتی سکوت فرمود. سپس سرش را بلند کرد و فرمود: قسم به کسی که آسمان را بر پا داشت، پس اوج گرفت و زمین را گسترداند، پس گسترده شد، اگر اجازه داده می‌شد در سخن به این قوم، حتما می‌گفتند ما بهترین توشه را تقوا یافتیم. سپس فرمود: ای جابر، هرگاه خواستی بازگرد. - . تحف العقول : 183 -
**[ترجمه]
«89»
ع، [علل الشرائع] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ صَالِحِ بْنِ
1) 1. کذا فی نسخة الکمبانیّ و هکذا المصدر و لعله مصحف« أعالیل» قیل: هی جمع أعلال، جمع علل، جمع علة: لما یتعلل به من مرض و غیره. أو هی جمع أعلولة أو هی جمع لا واحد له من لفظه، و المضض: بلوغ الحزن الی القلب بحیث یحرقه و اللوعة: المرة أی حرقة الحزن و الهوی و الالیل: الانین من شدة المرض، أو هو بمعنی الجؤار و التضرع فی الدعاء و الاستغاثة و الضجة.
2) 2. تحف العقول: 183 ط الإسلامیة.
سَعِیدٍ عَنْ أَخِیهِ سَهْلٍ الْحُلْوَانِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: بَیْنَا عِیسَی فِی سِیَاحَتِهِ إِذْ مَرَّ بِقَرْیَةٍ فَوَجَدَ أَهْلَهَا مَوْتَی فِی الطُّرُقِ وَ الدُّورِ قَالَ فَقَالَ إِنَّ هَؤُلَاءِ مَاتُوا بِسَخْطَةٍ وَ لَوْ مَاتُوا بِغَیْرِهَا تَدَافَنُوا قَالَ فَقَالَ أَصْحَابُهُ وَدِدْنَا أَنَّا عَرَفْنَا قِصَّتَهُمْ فَقِیلَ لَهُ نَادِهِمْ یَا رُوحَ اللَّهِ قَالَ فَقَالَ یَا أَهْلَ الْقَرْیَةِ فَأَجَابَهُ مُجِیبٌ مِنْهُمْ لَبَّیْکَ یَا رُوحَ اللَّهِ قَالَ مَا حَالُکُمْ وَ مَا قِصَّتُکُمْ قَالَ أَصْبَحْنَا فِی عَافِیَةٍ وَ بِتْنَا فِی الْهَاوِیَةِ قَالَ فَقَالَ مَا الْهَاوِیَةُ قَالَ بِحَارٌ مِنْ نَارٍ فِیهَا جِبَالٌ مِنْ نَارٍ قَالَ وَ مَا بَلَغَ بِکُمْ مَا أَرَی قَالَ حُبُّ الدُّنْیَا وَ عِبَادَةُ الطَّاغُوتِ قَالَ وَ مَا بَلَغَ مِنْ حُبِّکُمُ الدُّنْیَا قَالَ کَحُبِّ الصَّبِیِّ لِأُمِّهِ إِذَا أَقْبَلَتْ فَرِحَ وَ إِذَا أَدْبَرَتْ حَزِنَ قَالَ وَ مَا بَلَغَ مِنْ عِبَادَتِکُمُ الطَّاغُوتَ قَالَ کَانُوا إِذَا أَمَرُوا أَطَعْنَاهُمْ قَالَ فَکَیْفَ أَجَبْتَنِی أَنْتَ مِنْ بَیْنِهِمْ قَالَ لِأَنَّهُمْ مُلْجَمُونَ بِلُجُمٍ مِنْ نَارٍ عَلَیْهِمْ مَلائِکَةٌ غِلاظٌ شِدادٌ وَ إِنِّی کُنْتُ فِیهِمْ وَ لَمْ أَکُنْ
مِنْهُمْ فَلَمَّا أَصَابَهُمُ الْعَذَابُ أَصَابَنِی مَعَهُمْ فَأَنَا مُعَلَّقٌ بِشَجَرَةٍ أَخَافُ أَنْ أُکَبْکَبَ فِی النَّارِ قَالَ فَقَالَ عِیسَی علیه السلام النَّوْمُ عَلَی الْمَزَابِلِ وَ أَکْلُ خُبْزِ الشَّعِیرِ کَثِیرٌ مَعَ سَلَامَةِ الدِّینِ(1).
ثو(2)، [ثواب الأعمال] مع، [معانی الأخبار] عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ: مِثْلَهُ(3).
**[ترجمه]علل الشرایع: امام صادق علیه السلام فرمود: در همان حال که حضرت عیسی بن مریم علیه السلام در حال گشت و گذار بود، از روستایی گذر کرد و اهالی آن جا را دید که بر راهها و در خانهها مردهاند. امام علیه السلام فرمود: حضرت عیسی علیه السلام فرمود: اینان به سبب خشم خداوند مردهاند. اگر غیر از این بود، یکدیگر را به خاک سپرده بودند. یاران ایشان عرض کردند: دوست داریم ما را از قصّه آنان باخبر کنی. در آن هنگام به حضرت علیه السلام ندا رسید: ای روح الله! آنان را ندا ده. امام صادق علیه السلام فرمود: ایشان فرمود: ای اهالی روستا! آن گاه یکی از آنان پاسخ داد: گوش به فرمان تواَم ای روح الله! فرمود: حال و قصّه شما چیست؟ عرض کرد: ما در تندرستی به سر میبردیم و در هاویه افتادیم. امام صادق علیه السلام فرمود: ایشان فرمود: هاویه چیست؟ عرض کرد: دریایی است از آتش که کوههایی از آتش در خود دارد. فرمود: چه چیز چنین کاری بر سرتان آورد؟ عرض کرد: دوستی دنیا و بندگی طاغوتیان. فرمود: از دوستی دنیا چه به شما رسید؟ عرض کرد: همچون کودکی که مادرش را دوست بدارد؛ چون رو کرد، شاد کرد و چون پشت کرد، غمگین کرد. فرمود: و از بندگی طاغوتیان چه به شما رسید؟ عرض کرد: هرگاه فرمانمان دادند، آنان را اطاعت کردیم. فرمود: چه شد که از میان آنان تو مرا پاسخ گفتی؟ عرض کرد: زیرا آنان به لگامهایی از آتش دهانه شدهاند و فرشتگانی درشتخو وسختگیر بر آنان گماشته شدهاند. من (در دنیا) در میان آنها بودم، امّا از آنها نبودم. از این رو چون عذاب، آنان را در میان گرفت، من نیز به آن دچار شدم. اکنون من بر درختی آویخته شدهام و میترسم در آتش دوزخ واژگون شوم. حضرت عیسی علیه السلام به یاران خود فرمود: اگر دین در سلامت بماند، خوابیدن در زبالهدانها و خوردن نان جو نیکتر است. - . علل الشرایع 2 : 152 -
مانند این خبر در ثواب الاعمال و معانی الاخبار نیز روایت گردیده است. - . ثواب الاعمال: 227 ، معانی الاخبار: 341 -
**[ترجمه]
«90»
مع، [معانی الأخبار] عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ رَفَعَهُ إِلَی عَمْرِو بْنِ جُمَیْعٍ رَفَعَهُ إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ کانَ تَحْتَهُ کَنْزٌ لَهُما(4)قَالَ کَانَ ذَلِکَ الْکَنْزُ لَوْحاً مِنْ ذَهَبٍ فِیهِ مَکْتُوبٌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ عَجِبْتُ لِمَنْ یَعْلَمُ أَنَّ الْمَوْتَ حَقٌّ کَیْفَ یَفْرَحُ عَجِبْتُ لِمَنْ یُؤْمِنُ بِالْقَدَرِ کَیْفَ یَحْزَنُ عَجِبْتُ لِمَنْ یَذْکُرُ النَّارَ کَیْفَ یَضْحَکُ عَجِبْتُ لِمَنْ یَرَی الدُّنْیَا وَ تَصَرُّفَ أَهْلِهَا حَالًا بَعْدَ حَالٍ کَیْفَ
یَطْمَئِنُّ إِلَیْهَا(1).
**[ترجمه]معانی الاخبار: امام علی علیه السلام درباره آیه شریفه «وَ کانَ تَحْتَهُ کَنْزٌ لَهُما» - . کهف / 81 - {و
زیر آن، گنجی متعلق به آن دو وجود داشت؛} فرمود: آن گنج، لوحی از جنس طلا بود که در آن نوشته شده بود:
بسم الله الرحمن الرحیم، لا اله إلا الله، محمد رسول الله، عجب است از کسی که به مرگ اعتقاد دارد، چگونه دلشاد است. عجب است از کسی که به قضا و قدر معتقد است، چگونه اندوهگین می‌شود. عجب است از کسی که به یاد آتش جهنم می‌افتد، چگونه می‌خندد. و عجب است از کسی که دنیا را می‌بیند که چگونه اهل آن از حالی به حالی دیگر میشوند، چگونه باز هم به آن اطمینان می‌کند. - . معانی الاخبار : 200 -
**[ترجمه]
«91»
مع، [معانی الأخبار] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَخْبَرَنِی جَبْرَئِیلُ علیه السلام أَنَّ رِیحَ الْجَنَّةِ تُوجَدُ مِنْ مَسِیرَةِ أَلْفِ عَامٍ مَا یَجِدُهَا عَاقٌّ وَ لَا قَاطِعُ رَحِمٍ وَ لَا شَیْخٌ زَانٍ وَ لَا جَارٌّ إِزَارَهُ خُیَلَاءَ وَ لَا فَنَّانٌ(2)
وَ لَا مَنَّانٌ وَ لَا جَعْظَرِیٌّ قَالَ قُلْتُ فَمَا الْجَعْظَرِیُّ قَالَ الَّذِی لَا یَشْبَعُ مِنَ الدُّنْیَا.
وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ: وَ لَا حَیُّوفٌ وَ هُوَ النَّبَّاشُ وَ لَا زَنُّوفٌ وَ هُوَ الْمُخَنَّثُ وَ لَا جَوَّاضٌ وَ لَا جَعْظَرِیٌّ وَ هُوَ الَّذِی لَا یَشْبَعُ مِنَ الدُّنْیَا(3).
**[ترجمه]معانی الاخبار: جابر گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: جبرئیل علیه السلام مرا خبر داد که بوی بهشت از مسافتی که پیمودنش هزار سال طول می‌کشد دریافت می‌شود. ولی عاق والدین و کسی که از خویشاوندانش بریده است و پیر زناکار و متکبری که دامن کشان راه رود و فریبکار و منت گذار و جعظری آن بو را نخواهند دریافت. جابرگوید گفتم: جعظری چیست؟ فرمود: کسی است که از دنیا سیر نمی‌شود.
و در حدیث دیگر آمده است: اینان مشمول این حدیث هستند: حیوف و آن کفن دزد است و زنوف و آن مرد زن صفت است و بی ادب گستاخ و جعظری و آن کسی است که از دنیا سیر نمی‌شود. - . معانی الاخبار : 330 -
**[ترجمه]
«92»
مع، [معانی الأخبار] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْأَصْبَهَانِیِّ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ حَفْصٍ قَالَ: سَمِعْتُ مُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ علیه السلام عِنْدَ قَبْرٍ وَ هُوَ یَقُولُ إِنَّ شَیْئاً هَذَا آخِرُهُ لَحَقِیقٌ أَنْ یُزْهَدَ فِی أَوَّلِهِ وَ إِنَّ شَیْئاً هَذَا أَوَّلُهُ لَحَقِیقٌ أَنْ یُخَافَ آخِرُهُ(4).
**[ترجمه]معانی الاخبار: امام کاظم علیه السلام در نزد قبری فرمود: چیزی که آخرش این است، سزاوار است که از اول به آن بی رغبت بود و چیزی که اولش این است، سزاوار است که از آخرش ترسید. - . معانی الاخبار : 343 -
**[ترجمه]
«93»
لی، [الأمالی للصدوق] فِی خَبَرِ الْمَنَاهِی قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: أَلَا وَ مَنْ عُرِضَتْ لَهُ دُنْیَا وَ آخِرَةٌ فَاخْتَارَ الدُّنْیَا عَلَی الْآخِرَةِ لَقِیَ اللَّهَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ لَیْسَتْ لَهُ حَسَنَةٌ یَتَّقِی بِهَا النَّارَ وَ مَنِ اخْتَارَ الْآخِرَةَ عَلَی الدُّنْیَا رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ وَ غَفَرَ لَهُ مَسَاوِیَ عَمَلِهِ(5).
**[ترجمه]امالی صدوق: پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: آگاه باشید! هر کس که دنیا و آخرت بر او عرضه شد و دنیا بر آخرت برگزید، خداوند را در روز قیامت ملاقات می‌کند در حالی که برای او عمل نیکی نیست تا او را از آتش در امان دارد و هر کس آخرت را بر دنیا برگزیند، خداوند از او راضی شده و برابر عملش از او راضی می‌شود. - . امالی صدوق : 257 -
**[ترجمه]
«94»
ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ سَهْلٍ عَنْ عَبْدِ الْعَزِیزِ الْعَبْدِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: مَنْ تَعَلَّقَ قَلْبُهُ بِالدُّنْیَا تَعَلَّقَ مِنْهَا بِثَلَاثِ خِصَالٍ هَمٍّ لَا یَفْنَی وَ أَمَلٍ لَا یُدْرَکُ وَ رَجَاءٍ لَا یُنَالُ(6).
**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس دل به دنیا بسپارد، آن را به سه خصلت مبتلا کرده است: اندوهی که پایان ندارد، آرزویی دست یافتنی نیست و امیدی که برآورده نشود. - . خصال 1 : 44 -
**[ترجمه]
«95»
ب، [قرب الإسناد] عَنِ ابْنِ طَرِیفٍ عَنِ ابْنِ عُلْوَانَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ:
قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام. مَا مُلِئَ بَیْتٌ قَطُّ خَیْرَهُ إِلَّا أَوْشَکَ أَنْ یُمْلَأَ غَیْرَهُ وَ لَا مُلِئَ بَیْتٌ قَطُّ غَیْرَهُ إِلَّا یُوشِکُ أَنْ یُمْلَأَ خَیْرَهُ(1).
**[ترجمه]قرب الإسناد: امام علی علیه السلام فرمود: هیچ خانه‌ای از خیر انباشته نشد، مگر این که نزدیک است از غیر آن پر شود و هیچ خانه‌ای از غیر آن پر نشد، مگر این که نزدیک است از خیر پر گردد - . قرب الإسناد: 57 - .
**[ترجمه]
«96»
ل، [الخصال] الْأَرْبَعُمِائَةِ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: مَنْ عَبَدَ الدُّنْیَا وَ آثَرَهَا عَلَی الْآخِرَةِ اسْتَوْخَمَ الْعَاقِبَةَ.
وَ قَالَ علیه السلام: أَنَا یَعْسُوبُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمَالُ یَعْسُوبُ الظَّلَمَةِ.
وَ قَالَ علیه السلام: مَا بَالُ مَنْ خَالَفَکُمْ أَشَدُّ بَصِیرَةً فِی ضَلَالَتِهِمْ وَ أَبْذَلُ لِمَا فِی أَیْدِیهِمْ مِنْکُمْ مَا ذَاکَ إِلَّا أَنَّکُمْ رَکَنْتُمْ إِلَی الدُّنْیَا فَرَضِیتُمْ بِالضَّیْمِ وَ شَحَحْتُمْ عَلَی الْحُطَامِ وَ فَرَّطْتُمْ فِیمَا فِیهِ عِزُّکُمْ وَ سَعَادَتُکُمْ وَ قُوَّتُکُمْ عَلَی مَنْ بَغَی عَلَیْکُمْ لَا مِنْ رَبِّکُمْ تَسْتَحْیُونَ فِیمَا أَمَرَکُمْ وَ لَا لِأَنْفُسِکُمْ تَنْظُرُونَ وَ أَنْتُمْ فِی کُلِّ یَوْمٍ تُضَامُونَ وَ لَا تَنْتَبِهُونَ مِنْ رَقْدَتِکُمْ وَ لَا یَنْقَضِی فُتُورُکُمْ(2).
**[ترجمه]خصال: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: هر کس دنیا را پرستید و آن را بر آخرت ترجیح داد سرانجامش خطرناک است.
و فرمود: من پیشوای مومنین و مال، پیشوای ستمگران است.
و فرمود: چرا مخالفان شما در گمراهی خود از شما بیناتر و برای گمراهی خود از دارائیشان بخشنده‌تر از شما هستند و شما به دنیا تکیه کرده پس راضی شدید به ستم کشیدن و به دارائی دنیا بخل ورزدید و کوتاهی کردید نسبت به آنچه که عزت و سعادت و قوت شما بر کسانی که به شما ظلم کردند به آن وابسته بود. نه از پروردگارتان نسبت به کارهایتان شرم می‌کنید و نه از برای خود در کارهایتان نظر می‌کنید و شما در هر روز ستمی تازه را متحمل می‌شوید و از خواب خود بیدار نمی‌شوید و سستی شما پایان نمی‌پذیرد. - .[2] خصال 2 : 155 -
**[ترجمه]
«97»
ثو، [ثواب الأعمال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ وَ عَبْدِ الْعَزِیزِ مَعاً عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَصْبَحَ وَ أَمْسَی وَ الْآخِرَةُ أَکْبَرُ هَمِّهِ جَعَلَ اللَّهُ الْغِنَی فِی قَلْبِهِ وَ جَمَعَ لَهُ أَمْرَهُ وَ لَمْ یَخْرُجْ مِنَ الدُّنْیَا حَتَّی یَسْتَکْمِلَ رِزْقَهُ وَ مَنْ أَصْبَحَ وَ أَمْسَی وَ الدُّنْیَا أَکْبَرُ هَمِّهِ جَعَلَ اللَّهُ الْفَقْرَ بَیْنَ عَیْنَیْهِ وَ شَتَّتَ عَلَیْهِ أَمْرَهُ وَ لَمْ یَنَلْ مِنَ الدُّنْیَا إِلَّا مَا قُسِّمَ لَهُ(3).
**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس شب را به صبح و صبح را به شب برساند در حالی که بزرگ‌ترین مقصودش آخرت باشد، خداوند متعال بی نیازی را در دلش قرار داده و کارش را سامان بخشیده و از دنیا نمی‌رود تا روزی‌اش کامل گردد. و هر کس شب را به صبح و صبح را به شب برساند در حالی که بزرگ‌ترین مقصودش دنیا باشد خداوند فقر را مقابل چشمانش قرار داده و کارش را بی سامان ساخته و به دنیا دست نمی‌یابد، مگر به میزانی که قسمتش باشد. - . ثواب الاعمال : 153 -
**[ترجمه]
«98»
ص، [قصص الأنبیاء علیهم السلام] بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ قُتَیْبَةَ الْأَعْشَی قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: إِنَّ فِیمَا نَاجَی اللَّهُ بِهِ مُوسَی علیه السلام أَنْ قَالَ إِنَّ الدُّنْیَا لَیْسَتْ بِثَوَابٍ لِلْمُؤْمِنِ بِعَمَلِهِ وَ لَا نَقِمَةَ الْفَاجِرِ بِقَدْرِ ذَنْبِهِ هِیَ دَارُ الظَّالِمِینَ إِلَّا الْعَامِلَ فِیهَا بِالْخَیْرِ فَإِنَّهَا لَهُ نِعْمَتِ الدَّارُ.
**[ترجمه]قصص الأنبیاء علیهم السلام: امام باقر علیه السلام فرمود: در نجوای خداوند با موسی علیه السلام آمده که خداوند فرمود: دنیا ثواب مؤمن در قبال عمل او نیست و عذاب بر فاجر نیز به قدر گناهش نمی‌باشد. دنیا سرای ظالمان است، مگر کسی که در آن به خیر عمل کند که چه خوب سرایی برای آنان است. - . قصص الانبیا: 162 -
**[ترجمه]
«99»
ص، [قصص الأنبیاء علیهم السلام] عَنِ الصَّدُوقِ عَنِ ابْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ رَجُلٍ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ فِیمَا نَاجَی اللَّهُ تَعَالَی بِهِ مُوسَی لَا تَرْکَنْ إِلَی الدُّنْیَا رُکُونَ الظَّالِمِینَ وَ رُکُونَ مَنِ اتَّخَذَهَا أُمّاً وَ أَباً یَا مُوسَی لَوْ وَکَلْتُکَ إِلَی نَفْسِکَ تَنْظُرُهَا لَغَلَبَ عَلَیْکَ حُبُّ الدُّنْیَا وَ زَهْرَتُهَا یَا مُوسَی نَافِسْ فِی الْخَیْرِ أَهْلَهُ وَ اسْبِقْهُمْ إِلَیْهِ فَإِنَّ الْخَیْرَ کَاسْمِهِ وَ اتْرُکْ مِنَ الدُّنْیَا مَا بِکَ الْغِنَی عَنْهُ وَ لَا تَنْظُرْ عَیْنَاکَ إِلَی کُلِّ مَفْتُونٍ فِیهَا مَوْکُولٍ إِلَی نَفْسِهِ وَ اعْلَمْ أَنَّ کُلَّ فِتْنَةٍ بَذْرُهَا حُبُّ الدُّنْیَا وَ لَا تَغْبِطَنَّ أَحَداً بِرِضَا النَّاسِ عَنْهُ حَتَّی تَعْلَمَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ عَنْهُ رَاضٍ وَ لَا تَغْبِطَنَّ أَحَداً بِطَاعَةِ النَّاسِ لَهُ وَ اتِّبَاعِهِمْ إِیَّاهُ عَلَی غَیْرِ الْحَقِّ فَهُوَ هَلَاکٌ لَهُ وَ لِمَنِ اتَّبَعَهُ.
**[ترجمه]قصص الانبیاء: امام صادق علیه السلام فرمود: در آنچه خداوند متعال با حضرت موسی علیه السلام مناجات کرد آمده است: به دنیا تکیه نکن همچون تکیه کردن ظالمان و همچون تکیه کردن کسی که دنیا را مادر و پدر خود گرفته است. ای موسی! اگر تو را به خودت بسپارم برای این که به دنیا بنگری در آن هنگام دوستی دنیا و زیبایی آن بر تو غالب می‌شود. ای موسی! در کار خیر با اهلش مشورت کن و آنها را به کار خیر پیش بران چرا که کار خیر همانند نامش خیر است. و از دنیا آنچه را که از آن بی نیاز هستی رها کن و به هرچیز شیفته کننده‌ای که به حال واگذاشته شده نگاه نکن و بدان که بذر هر فتنه‌ای دوستی دنیاست. و به کسی که مردم از او خشنود هستند غبطه نخور تا هنگامی که بدانی خداوند از او خشنود است. و به کسی که مردم او را اطاعت می‌کنند غبطه نخور چرا که اگر اطاعت مردم از او و پیروی ایشان از وی به نا حق باشد هم او و هم پیروانش هلاک می‌گردند.
**[ترجمه]
«100»
سن، [المحاسن] عَنْ أَبِیهِ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: الْمَسْجُونُ مَنْ سَجَنَتْهُ دُنْیَاهُ عَنْ آخِرَتِهِ(1).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: زندانی کسی است که دنیایش نسبت به آخرتش زندانی‌اش کرده است. - . محاسن : 299 -
**[ترجمه]
«101»
مص، [مصباح الشریعة] قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: الدُّنْیَا بِمَنْزِلَةِ صُورَةٍ رَأْسُهَا الْکِبْرُ وَ عَیْنُهَا الْحِرْصُ وَ أُذُنُهَا الطَّمَعُ وَ لِسَانُهَا الرِّئَاءُ وَ یَدُهَا الشَّهْوَةُ وَ رِجْلُهَا الْعُجْبُ وَ قَلْبُهَا الْغَفْلَةُ وَ کَوْنُهَا الْفَنَاءُ وَ حَاصِلُهَا الزَّوَالُ فَمَنْ أَحَبَّهَا أَوْرَثَتْهُ الْکِبْرُ وَ مَنِ اسْتَحْسَنَهَا أَوْرَثَتْهُ الْحِرْصُ وَ مَنْ طَلَبَهَا أَوْرَدَتْهُ إِلَی الطَّمَعِ وَ مَنْ مَدَحَهَا أَکَبَّتْهُ الرِّئَاءُ وَ مَنْ أَرَادَهَا مَکَّنَتْهُ مِنَ الْعُجْبِ وَ مَنِ اطْمَأَنَّ إِلَیْهَا رَکِبَتْهُ الْغَفْلَةُ وَ مَنْ أَعْجَبَهُ مَتَاعُهَا فَتَنَتْهُ فِیمَا یَبْقَی وَ مَنْ جَمَعَهَا وَ بَخِلَ بِهَا رَدَّتْهُ إِلَی مُسْتَقَرِّهَا وَ هِیَ النَّارُ(2).
**[ترجمه]مصباح الشریعه: امام صادق علیه السلام فرمود: دنیا همچون صورتی است که سرش کبر و چشمش حرص و گوشش طمع و زبانش ریا و دستش شهوت و پایش عجب و دلش غفلت و هستی‌اش بر فنا و نتیجه‌اش زوال است. پس هر کس دنیا را دوست بدارد، کبر را به ارث برده و هر کس دنیا را پسندیده بدارد، حرص را به ارث می‌برد و هر کس دنیا را بجوید، دنیا او را به طمع می‌کشاند و هر کس دنیا را ستایش کند، به ریا مبتلا شود و هر کس خواهان دنیا باشد، خودپرستی در دلش برقرار شود و هر کس به آن اعتماد کند، غفلت بر او غالب شود و هر کس شیفته کالای دنیا شود، نسبت به ما بقی آن مفتون شود و هر کس به گردآوری ثروت بپردازد و نسبت به آن بخل ورزد، او را به جایگاهش یعنی آتش کشاند. - . مصباح الشریعه : 23 -
**[ترجمه]
«102»
شا، [الإرشاد] عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّمَا مَثَلُ الدُّنْیَا مَثَلُ الْحَیَّةِ لَیِّنٌ مَسُّهَا شَدِیدٌ نَهْشُهَا فَأَعْرِضْ عَمَّا یُعْجِبُکَ مِنْهَا لِقِلَّةِ مَا یَصْحَبُکَ مِنْهَا وَ کُنْ أَسَرَّ مَا تَکُونُ فِیهَا أَحْذَرَ مَا تَکُونُ لَهَا فَإِنَّ صَاحِبَهَا کُلَّمَا اطْمَأَنَّ مِنْهَا إِلَی سُرُورٍ أَشْخَصَهُ مِنْهَا إِلَی مَکْرُوهٍ وَ السَّلَامُ(3).
**[ترجمه]ارشاد: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: اما بعد، مَثَل دنیا همچون ماری است؛ بدنش نرم است ولی سمش کشنده است. پس از آنچه از آن که تو را شیفته ساخته دوری کن، زیرا مدت کوتاهی با تو خواهد بود و هرچه بیشتر به آن تمایل یافتی، بیشتر از آنچه برای اوست دوری کن. پس صاحب دنیا هرگاه به سرخوشی دنیا مشغول گردد دنیا او را به کدورتی مبتلا خواهد نمود. و السلام. - . ارشاد مفید : 112 -
**[ترجمه]
«103»
شا، [الإرشاد] رَوَی الْعُلَمَاءُ بِالْأَخْبَارِ وَ نَقَلَةُ السِّیَرِ وَ الْآثَارِ: أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام کَانَ یُنَادِی فِی کُلِّ لَیْلَةٍ حِینَ یَأْخُذُ النَّاسُ مَضَاجِعَهُمْ بِصَوْتٍ یَسْمَعُهُ کَافَّةُ مَنْ فِی الْمَسْجِدِ(1)
وَ مَنْ جَاوَرَهُ مِنَ النَّاسِ تَزَوَّدُوا رَحِمَکُمُ اللَّهُ فَقَدْ نُودِیَ فِیکُمْ بِالرَّحِیلِ وَ أَقِلُّوا الْعُرْجَةَ عَلَی الدُّنْیَا وَ انْقَلِبُوا بِصَالِحِ مَا یَحْضُرُکُمْ(2)مِنَ الزَّادِ فَإِنَّ أَمَامَکُمْ عَقَبَةً کَئُوداً وَ مَنَازِلَ مَهُولَةً لَا بُدَّ مِنَ الْمَمَرِّ بِهَا وَ الْوُقُوفِ
عَلَیْهَا إِمَّا بِرَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ نَجَوْتُمْ مِنْ فَضَاعَتِهَا وَ إِمَّا هَلَکَةٌ لَیْسَ بَعْدَهَا انْجِبَارٌ یَا لَهَا حَسْرَةً عَلَی ذِی غَفْلَةٍ أَنْ یَکُونَ عُمُرُهُ عَلَیْهِ حُجَّةً وَ تُؤَدِّیهِ أَیَّامُهُ إِلَی شِقْوَةٍ جَعَلَنَا اللَّهُ وَ إِیَّاکُمْ مِمَّنْ لَا تُبْطِرُهُ نِعْمَةٌ وَ لَا تَحُلُّ بِهِ بَعْدَ الْمَوْتِ نَقِمَةٌ فَإِنَّمَا نَحْنُ بِهِ وَ لَهُ وَ بِیَدِهِ الْخَیْرُ وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ(3).
**[ترجمه]ارشاد: امیرالمومنین علیه السلام در هر شب هنگامی که مردم در رختخواب‌های خود بودند، با صدایی که هر کس در مسجد و در مجاورتش بود آن را می‌شنید ندا می‌کردند: خدا رحمتتان کند! توشه برگیرید. پس ندای رفتن در میان شما داده شده و ماندن در دنیا را کم بدانید و با توشه‌ای از اعمال صالح که دارید بازگردید. پس در مقابل شما گردنه دشوار و منازل ترسناکی است که ناچار به گذر از آنها و توقف در آنها هستید. یا به رحمت خدا از درماندگی آن نجات می‌یابید و یا به هلاک جبران ناپذیری گرفتار می‌شود. حسرت برای غافلی است که عمرش بر علیه او گذشته و روزگارش به شقاوت پایان یافته. خداوند ما و شما را از کسانی قرار دهد که از نعمت دنیا خوشحال نمی‌گردند و سختی پس از مرگ بر آنها وارد نمی‌شود. پس ما به رحمت او و برای او هستیم و خیر به دست اوست و او بر هر چیز تواناست. - . ارشاد مفید : 113 -
**[ترجمه]
«104»
شا، [الإرشاد]: أَیُّهَا النَّاسُ أَصْبَحْتُمْ أَغْرَاضاً تَنْتَضِلُ فِیکُمُ الْمَنَایَا وَ أَمْوَالُکُمْ نَهْبٌ لِلْمَصَائِبِ مَا طَعِمْتُمْ فِی الدُّنْیَا مِنْ طَعَامٍ فَلَکُمْ فِیهِ غَصَصٌ وَ مَا شَرِبْتُمْ مِنْ شَرَابٍ فَلَکُمْ فِیهِ شَرَقٌ وَ أَشْهَدُ بِاللَّهِ مَا تَنَالُونَ مِنَ الدُّنْیَا نِعْمَةً تَفْرَحُونَ بِهَا إِلَّا بِفِرَاقِ أُخْرَی تَکْرَهُونَهَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خُلِقْنَا وَ إِیَّاکُمْ لِلْبَقَاءِ لَا لِلْفَنَاءِ لَکِنَّ مِنْ دَارٍ إِلَی دَارٍ تُنْقَلُونَ فَتَزَوَّدُوا لِمَا أَنْتُمْ صَائِرُونَ إِلَیْهِ وَ خَالِدُونَ فِیهِ وَ السَّلَامُ(4).
**[ترجمه]ارشاد: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: ای مردم! شما هدف‌هایی هستید که کمان‌های مرگ برای شما کشیده شده و اموال شما برای گرفتاری‌ها از بین می‌رود. در دنیا غذایی نمی‌خورید مگر آنکه در آن برای شما غصه‌هایی است و آبی نمی‌نوشید مگر اینکه در آن برای شما گرفتاری است. و به خداوند متعال شهادت می‌دهم که در دنیا به هیچ نعمتی نمی‌رسید که شما را خوشحال کند، مگر اینکه نعمت دیگری از دست می‌رود که موجب ناراحتی شما می‌گردد. ای مردم! ما و شما برای بقا خلق شده‌ایم و نه نابودی، ولی از خانه‌ای به خانه دیگر منتقل می‌گردید پس برای آن چه که شما به سوی آن می‌روید و در آن جاودان هستید توشه برگیرید. - . ارشاد مفید : 114 -
**[ترجمه]
«105»
سر، [السرائر] عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زُرَارَةَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّا لَنُحِبُّ الدُّنْیَا فَقَالَ لِی تَصْنَعُ بِهَا مَا ذَا قُلْتُ أَتَزَوَّجُ مِنْهَا وَ أَحُجُّ وَ أُنْفِقُ عَلَی عِیَالِی وَ أُنِیلُ إِخْوَانِی وَ أَتَصَدَّقُ قَالَ لِی لَیْسَ هَذَا مِنَ الدُّنْیَا هَذَا مِنَ الْآخِرَةِ.
**[ترجمه]سرائر: ابن ابی یعفور گفت: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: ما دنیا را دوست داریم. حضرت علیه السلام به من فرمود: با آن چه کار می‌کنی؟ عرض کردم: از آن ازدواج می‌کنم و حج به جا می‌آورم و بر خانواده انفاق می‌کنم و به برادرانم داده و صدقه می‌دهم. حضرت علیه السلام به من فرمود: اینها دنیوی نیست بلکه اخروی است. - . سرائر 3 : 564 -
**[ترجمه]
«106»
سر، [السرائر] عَنْ کِتَابِ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ وَ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ وَ الْوَشَّاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ أَوْ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: آخِرُ نَبِیٍّ یَدْخُلُ الْجَنَّةَ سُلَیْمَانُ بْنُ دَاوُدَ علیه السلام وَ ذَلِکَ لِمَا أُعْطِیَ فِی الدُّنْیَا.
**[ترجمه]سرائر: امام صادق علیه السلام فرمود: آخرین پیامبری که وارد بهشت می‌شود، حضرت سلیمان بن داود علیهما السلام است و این به خاطر چیزی است که در دنیا به وی عطا شد. - . سرائر 3 : 565 -
**[ترجمه]
«107»
شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ وَ لَنِعْمَ دارُ الْمُتَّقِینَ قَالَ الدُّنْیَا(1).
**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام باقر علیه السلام در خصوص آیه شریفه «وَ لَنِعْمَ دارُ الْمُتَّقِینَ» - . نحل / 30 - {و چه نیکو سرایی است، سرای پرهیزگاران} فرمود: دنیا مراد است. - . تفسیر عیاشی 2 : 258 -
**[ترجمه]
«108»
جا، [المجالس للمفید] عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام: أَنَّهُ قَالَ یَوْماً لِأَصْحَابِهِ إِخْوَانِی أُوصِیکُمْ بِدَارِ الْآخِرَةِ وَ لَا أُوصِیکُمْ بِدَارِ الدُّنْیَا فَإِنَّکُمْ عَلَیْهَا حَرِیصُونَ وَ بِهَا مُتَمَسِّکُونَ أَ مَا بَلَغَکُمْ مَا قَالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ علیه السلام لِلْحَوَارِیِّینَ قَالَ لَهُمْ الدُّنْیَا قَنْطَرَةٌ فَاعْبُرُوهَا وَ لَا تَعْمُرُوهَا وَ قَالَ أَیُّکُمْ یَبْنِی عَلَی مَوْجِ الْبَحْرِ دَاراً تِلْکُمُ الدَّارُ الدُّنْیَا فَلَا تَتَّخِذُوهَا قَرَاراً(2).
**[ترجمه]مجالس مفید: امام زین العابدین علیه السلام روزی به یارانشان فرمودند: برادرانم! سفارش می‌کنم شما را به خانه آخرت و شما را به خانه دنیا سفارش نمی‌کنم. پس شما بر آن حریص هستید و به آن متمسک هستید. آیا به شما نرسیده است آنچه عیسی بن مریم به حواریون فرمود؟ به آنها فرمود: دنیا پلی است پس از آن بگذرید و آبادش نکنید. فرمود: کدامیک از شما بر موج دریا خانه می‌سازد؟ این همان خانه دنیاست پس آن را جای ماندن نگیرید. - . مجالس المفید : 34 -
**[ترجمه]
«109»
جا، [المجالس للمفید] عَنِ الْمَرْزُبَانِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْمَکِّیِّ عَنْ أَبِی الْعَیْنَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ لُوطِ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْحَارِثِ بْنِ کَعْبٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام: ازْهَدُوا فِی هَذِهِ الدُّنْیَا الَّتِی لَمْ یَتَمَتَّعْ بِهَا أَحَدٌ کَانَ قَبْلَکُمْ وَ لَا تَبْقَی لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِکُمْ سَبِیلُکُمْ فِیهَا سَبِیلُ الْمَاضِینَ قَدْ تَصَرَّمَتْ وَ آذَنَتْ بِانْقِضَاءٍ وَ تَنَکَّرَ مَعْرُوفُهَا فَهِیَ تُخْبِرُ أَهْلَهَا بِالْفَنَاءِ وَ سُکَّانَهَا بِالْمَوْتِ وَ قَدْ أَمَرَّ مِنْهَا مَا کَانَ حُلْواً وَ کَدِرَ مِنْهَا مَا کَانَ صَفْواً فَلَمْ تَبْقَ مِنْهَا إِلَّا سَمَلَةٌ(3)کَسَمَلَةِ الْإِدَاوَةِ أَوْ جُرْعَةٌ کَجُرْعَةِ الْإِنَاءِ(4)
1) 1. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 258، و الآیة فی سورة النحل: 30.
2) 2. مجالس المفید: 34.
3) 3. السملة- بالضم و التحریک- ما بقی فی الاناء من الماء القلیل بعد استخراجه و الاداوة: المطهرة، و اناء صغیر من جلد یشرب منه.
4) 4. فی النهج: و جرعة کجرعة المقلة، و المقلة الحصاة کانوا إذا أعوزهم الماء فی الاسفار یضعونها فی الاناء ثمّ یصبون علیها الماء الی أن یغمرها، یقدرون بذلک و یقتسمون الماء بینهم لیشربوا من أولهم إلی آخرهم.
لَوْ تَمَزَّزَهَا الْعَطْشَانُ(1)لَمْ یَنْقَعْ بِهَا فَأَذِّنُوا بِالرَّحِیلِ مِنْ هَذِهِ الدَّارِ الْمُقَدَّرِ عَلَی أَهْلِهَا الزَّوَالُ الْمَمْنُوعِ أَهْلُهَا مِنَ الْحَیَاةِ الْمُذَلَّلَةِ فِیهَا أَنْفُسُهُمْ بِالْمَوْتِ فَلَا حَیٌّ یَطْمَعُ فِی الْبَقَاءِ وَ لَا نَفْسٌ إِلَّا مُذْعِنَةٌ بِالْمَنُونِ فَلَا یُعَلِّلُکُمُ الْأَمَلُ وَ لَا یَطُولُ عَلَیْکُمُ الْأَمَدُ وَ لَا تَغْتَرُّوا مِنْهَا بِالْآمَالِ وَ لَوْ حَنَنْتُمْ حَنِینَ الْوُلَّهِ الْعِجَالِ(2)وَ دَعَوْتُمْ مِثْلَ حَنِینِ الْحَمَامِ(3)وَ جَأَرْتُمْ جَأْرَ مُتَبَتِّلِی الرُّهْبَانِ(4)وَ خَرَجْتُمْ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی مِنَ الْأَمْوَالِ وَ الْأَوْلَادِ الْتِمَاسَ الْقُرْبَةِ إِلَیْهِ فِی ارْتِفَاعِ الدَّرَجَةِ عِنْدَهُ أَوْ غُفْرَانِ سَیِّئَةٍ أَحْصَتْهَا کَتَبَتُهُ وَ حَفِظَتْهَا مَلَائِکَتُهُ لَکَانَ قَلِیلًا فِیمَا أَرْجُو لَکُمْ مِنْ ثَوَابِهِ وَ أَتَخَوَّفُ عَلَیْکُمْ مِنْ عِقَابِهِ جَعَلَنَا اللَّهُ وَ إِیَّاکُمْ مِنَ التَّائِبِینَ الْعَابِدِینَ(5).
**[ترجمه]مجالس مفید: مجاهد گوید: امیر المؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام فرمود: در این دنیائی که احدی پیش از شما از آن بهره‌مند نگشته، و برای احدی پس از شما باقی نخواهد ماند، زهد را پیشه سازید. راه شما در این دنیا همان راه گذشتگان است، همانا عمر دنیا بریده شده و آوای سپری شدن سر داده، و خوبی‌های آن زشت‌نما گشته است. پس پیوسته اهل خود را به فنا و نابودی، و ساکنان خود را به مرگ گوشزد می‌کند. راستی که شیرین آن تلخ، و زلال آن کدر گشته، و از آب زندگانی آن جز چند قطره یا جرعه‌ای بیش در ته این ظرف باقی نمانده که اگر تشنه لبی آن را بمکد، لب او هم تر نشود.
پس از این خانه‌ای که فنا و نیستی بر اهل آن مقدّر شده، و از ادامه حیات ممنوع‌اند - همان خانه‌ای که جان اهلش در آن خوار و ذلیل می‌گردد - عزم کوچیدن کنید، که زنده‌ای نیست که طمع در ماندن داشته، و نفسی نیست جز اینکه به مرگ اعتراف دارد. بنا بر این آرزوها سرگرمتان نسازد، و روزگاران و دوران فترت بر شما دراز ننماید، و با داشتن آرزوها فریب آن مخورید. و اگر به مانند شتران بچه گم کرده‌ای که به سرعت در پی آن است مشتاق باشید، و چون ناله کبوتران صدا برآورید، و همچون راهبان دلباخته به فغان آئید، و برای حرکت به سوی خدای متعال دست از اموال و اولاد بکشید، به تمنّای اینکه شما را درجه‌ای نزد خویش بالا برد، یا گناهی را - که کاتبان الهی به شمار آورده و فرشتگان خداوندی ثبت و ضبط نموده‌اند - ببخشاید، هر آینه همه اینها در قبال پاداشی که برایتان امید داشته، و در برابر آن کیفری که از آن بر شما هراس دارم اندک است. خداوند ما و شما را از توبه‌کنندگان و عبادت‌کنندگان قرار دهد. - . مجالس المفید: 103. -
**[ترجمه]
«110»
مِنْ کِتَابِ عُیُونِ الْحِکَمِ وَ الْمَوَاعِظِ، لِعَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْوَاسِطِیِّ کَتَبْنَاهُ مِنْ أَصْلٍ قَدِیمٍ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: احْذَرُوا هَذِهِ الدُّنْیَا الْخَدَّاعَةِ الْغَدَّارَةِ الَّتِی قَدْ تَزَیَّنَتْ بِحُلِیِّهَا وَ فَتَنَتْ بِغُرُورِهَا وَ غَرَّتْ بِآمَالِهَا وَ تَشَوَّفَتْ لِخِطَابِهَا(6)
فَأَصْبَحَتْ کَالْعَرُوسِ الْمَجْلُوَّةِ وَ الْعُیُونُ إِلَیْهَا نَاظِرَةٌ وَ النُّفُوسُ بِهَا مَشْغُوفَةٌ وَ الْقُلُوبُ إِلَیْهَا تَائِقَةٌ وَ هِیَ لِأَزْوَاجِهَا کُلِّهِمْ قَاتِلَةٌ فَلَا الْبَاقِی بِالْمَاضِی مُعْتَبِرٌ وَ لَا الْآخِرُ بِسُوءِ أَثَرِهَا
1) 1. التمزز: تمصص الشراب قلیلا قلیلا کأنّه یتذوقه و لا یرید أن یشربه و النقع سکون العطش و الری من الماء.
2) 2. الوله جمع الوالهة، یطلق علی الناقة إذا اشتد وجدها علی ولدها، و العجال جمع عجلی: الناقة السریعة کأنها تسرع حیاری لتفقد ولدها و لا تجده.
3) 3. الحمام: طائر معروف، و الحنین: الانین، و فی نسخة نهج« دعوتم بهدیل الحمام» و الهدیل صوت الحمام فی بکائه لفقد الفه.
4) 4. الجؤار و الجأر: التضرع و الاستغاثة بصوت عال کما یفعله الرهبان المتبتلون المنقطعون للعبادة المتضرعون إلیه.
5) 5. مجالس المفید: 103.
6) 6. أی تزینت و تطاولت و تعرضت.
عَلَی الْأَوَّلِ مُزْدَجِرٌ وَ لَا اللَّبِیبُ فِیهَا بِالتَّجَارِبِ مُنْتَفِعٌ أَبَتِ الْقُلُوبُ لَهَا إِلَّا حُبّاً وَ النُّفُوسُ إِلَّا صَبّاً(1)وَ النَّاسُ لَهَا طَالِبَانِ طَالِبٌ ظَفِرَ بِهَا فَاغْتَرَّ فِیهَا وَ نَسِیَ التَّزَوُّدَ مِنْهَا لِلظَّعْنِ فَقَلَّ فِیهَا لَبْثُهُ حَتَّی خَلَتْ مِنْهَا یَدُهُ وَ زَلَّتْ عَنْهَا قَدَمُهُ وَ جَاءَتْهُ أَسَرَّ مَا کَانَ بِهَا مَنِیَّتُهُ فَعَظُمَتْ
نَدَامَتُهُ وَ کَثُرَتْ حَسْرَتُهُ وَ جَلَّتْ مُصِیبَتُهُ فَاجْتَمَعَتْ عَلَیْهِ سَکَرَاتُ الْمَوْتِ فَغَیْرُ مَوْصُوفٍ مَا نَزَلَ بِهِ وَ آخَرُ اخْتَلَجَ عَنْهَا قَبْلَ أَنْ یَظْفَرَ بِحَاجَتِهِ فَفَارَقَهَا بِغُرَّتِهِ وَ أَسَفِهِ وَ لَمْ یُدْرِکْ مَا طَلَبَ مِنْهَا وَ لَمْ یَظْفَرْ بِمَا رَجَا فِیهَا فَارْتَحَلَا جَمِیعاً مِنَ الدُّنْیَا بِغَیْرِ زَادٍ وَ قَدِمَا عَلَی غَیْرِ مِهَادٍ فَاحْذَرُوا الدُّنْیَا الْحَذَرَ کُلَّهُ وَ ضَعُوا عَنْکُمْ ثِقَلَ هُمُومِهَا لِمَا تَیَقَّنْتُمْ لَوْ شَکَّ زَوَالَهَا وَ کُونُوا أَسَرَّ مَا تَکُونُونَ فِیهَا أَحْذَرَ مَا تَکُونُونَ لَهَا فَإِنَّ طَالِبَهَا کُلَّمَا اطْمَأَنَّ مِنْهَا إِلَی سُرُورٍ أَشْخَصَهُ عَنْهَا مَکْرُوهٌ وَ کُلَّمَا اغْتَبَطَ مِنْهَا بِإِقْبَالٍ نَغَّصَهُ عَنْهَا إِدْبَارٌ وَ کُلَّمَا ثَبَتَتْ عَلَیْهِ مِنْهَا رَجُلًا طَوَتْ عَنْهُ کَشْحاً فَالسَّارُّ فِیهَا غَارٌّ وَ النَّافِعُ فِیهَا ضَارُّ وَصَلَ رَخَاؤُهَا بِالْبَلَاءِ وَ جُعِلَ بَقَاؤُهَا إِلَی الْفَنَاءِ فَرَحُهَا مَشُوبٌ بِالْحُزْنِ وَ آخَرُ هُمُومِهَا إِلَی الْوَهْنِ فَانْظُرْ إِلَیْهَا بِعَیْنِ الزَّاهِدِ الْمُفَارِقِ وَ لَا تَنْظُرْ إِلَیْهَا بِعَیْنِ الصَّاحِبِ الْوَامِقِ اعْلَمْ یَا هَذَا أَنَّهَا تَشْخَصُ الْوَادِعَ السَّاکِنَ وَ تُفَجِّعُ الْمُغْتَبِطَ الْآمِنَ لَا یَرْجِعُ مِنْهَا مَا تَوَلَّی فَأَدْبَرَ وَ لَا یُدْرَی مَا هُوَ آتٍ فَیُحْذَرَ أَمَانِیُّهَا کَاذِبَةٌ وَ آمَالُهَا بَاطِلَةٌ صَفْوُهَا کَدِرٌ وَ ابْنُ آدَمَ فِیهَا عَلَی خَطَرٍ إِمَّا نِعْمَةٌ زَائِلَةٌ وَ إِمَّا بَلِیَّةٌ نَازِلَةٌ وَ إِمَّا مَعْظَمَةٌ جَائِحَةٌ(2)
وَ إِمَّا مَنِیَّةٌ قَاضِیَةٌ فَلَقَدْ کَدِرَتْ عَلَیْهِ الْعِیشَةُ إِنْ عَقَلَ وَ أَخْبَرَتْهُ عَنْ نَفْسِهَا إِنْ وَعَی وَ لَوْ کَانَ خَالِقُهَا جَلَّ وَ عَزَّ لَمْ یُخْبِرْ عَنْهَا خَبَراً وَ لَمْ یَضْرِبْ لَهَا مَثَلًا وَ لَمْ یَأْمُرْ بِالزُّهْدِ فِیهَا وَ الرَّغْبَةِ عَنْهَا لَکَانَتْ وَقَائِعُهَا وَ فَجَائِعُهَا قَدْ أَنْبَهَتِ النَّائِمَ وَ وَعَظَتِ الظَّالِمَ وَ بَصَّرَتِ الْعَالِمَ وَ کَیْفَ وَ قَدْ جَاءَ عَنْهَا مِنَ اللَّهِ تَعَالَی زَاجِرٌ وَ أَتَتْ مِنْهُ
فِیهَا الْبَیِّنَاتُ وَ الْبَصَائِرُ فَمَا لَهَا عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْرٌ وَ لَا وَزْنٌ وَ لَا خَلْقٌ فِیمَا بَلَغَنَا خَلْقاً أَبْغَضَ إِلَیْهِ مِنْهَا وَ لَا نَظَرَ إِلَیْهَا مُذْ خَلَقَهَا وَ لَقَدْ عَرَضَتْ عَلَی نَبِیِّنَا صلی الله علیه و آله بِمَفَاتِیحِهَا وَ خَزَائِنِهَا لَا یَنْقُصُهُ ذَلِکَ مِنْ حَظِّهِ مِنَ الْآخِرَةِ فَأَبَی أَنْ یَقْبَلَهَا لِعِلْمِهِ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَبْغَضَ شَیْئاً فَأَبْغَضَهُ وَ صَغَّرَ شَیْئاً فَصَغَّرَهُ وَ أَنْ لَا یَرْفَعَ مَا وَضَعَهُ اللَّهُ جَلَّ ثَنَاؤُهُ وَ أَنْ لَا یُکْثِرَ مَا أَقَلَّهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَوْ لَمْ یُخْبِرْکَ عَنْ صِغَرِهَا عِنْدَ اللَّهِ إِلَّا أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ صَغَّرَهَا عَنْ أَنْ یُجْعَلَ خَیْرُهَا ثَوَاباً لِلْمُطِیعِینَ وَ أَنْ یُجْعَلَ عُقُوبَتُهَا عِقَاباً لِلْعَاصِینَ لَکَفَی وَ مِمَّا یَدُلُّکَ عَلَی دَنَاءَةِ الدُّنْیَا أَنَّ اللَّهَ جَلَّ ثَنَاؤُهُ زَوَاهَا عَنْ أَوْلِیَائِهِ وَ أَحِبَّائِهِ نَظَراً وَ اخْتِیَاراً وَ بَسَطَهَا لِأَعْدَائِهِ فِتْنَةً وَ اخْتِبَاراً فَأَکْرَمَ عَنْهَا مُحَمَّداً نَبِیَّهُ صلی الله علیه و آله حِینَ عَصَبَ عَلَی بَطْنِهِ مِنَ الْجُوعِ وَ حَمَاهَا مُوسَی نَجِیَّهُ الْمُکَلَّمَ وَ کَانَتْ تُرَی خُضْرَةُ الْبَقْلِ مِنْ صِفَاقِ بَطْنِهِ مِنَ الْهُزَالِ وَ مَا سَأَلَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَوْمَ أَوَی إِلَی الظِّلِّ إِلَّا طَعَاماً یَأْکُلُهُ لِمَا جَهَدَهُ مِنَ الْجُوعِ وَ لَقَدْ جَاءَتِ الرِّوَایَةُ أَنَّهُ قَالَ أَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ إِذَا رَأَیْتَ الْغِنَی مُقْبِلًا فَقُلْ ذَنْبٌ عُجِّلَتْ عُقُوبَتُهُ وَ إِذَا رَأَیْتَ الْفَقْرَ مُقْبِلًا فَقُلْ مَرْحَباً بِشِعَارِ الصَّالِحِینَ وَ صَاحِبِ الرُّوحِ وَ الْکَلِمَةِ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ علیه السلام إِذْ قَالَ إِدَامِیَ الْجُوعُ وَ شِعَارِیَ الْخَوْفُ وَ لِبَاسِیَ الصُّوفُ وَ دَابَّتِی رِجْلَایَ وَ سِرَاجِی بِاللَّیْلِ الْقَمَرُ وَ صَلَایَ فِی الشِّتَاءِ مَشَارِقُ الشَّمْسِ وَ فَاکِهَتِی مَا أَنْبَتَتِ الْأَرْضُ لِلْأَنْعَامِ أَبِیتُ وَ لَیْسَ لِی شَیْ‌ءٌ وَ لَیْسَ أَحَدٌ أَغْنَی مِنِّی وَ سُلَیْمَانُ بْنُ دَاوُدَ وَ مَا أُوتِیَ مِنَ الْمُلْکِ إِذْ کَانَ یَأْکُلُ خُبْزَ الشَّعِیرِ وَ یُطْعِمُ أُمَّهُ الْحِنْطَةَ وَ إِذَا جَنَّهُ اللَّیْلُ لَبِسَ الْمُسُوحَ وَ غَلَّ یَدَهُ إِلَی عُنُقِهِ وَ بَاتَ بَاکِیاً حَتَّی یُصْبِحَ وَ یُکْثِرُ أَنْ یَقُولَ رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی فَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لِی وَ تَرْحَمْنِی لَأَکُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِینَ لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظَّالِمِینَ فَهَؤُلَاءِ أَنْبِیَاءُ اللَّهِ وَ أَصْفِیَاؤُهُ تَنَزَّهُوا عَنِ الدُّنْیَا وَ زَهِدُوا فِیمَا زَهَّدَهُمُ اللَّهُ جَلَّ ثَنَاؤُهُ فِیهِ مِنْهَا وَ أَبْغَضُوا مَا أَبْغَضَ وَ صَغَّرُوا مَا صَغَّرَ ثُمَّ اقْتَصَّ الصَّالِحُونَ آثَارَهُمْ
وَ سَلَکُوا مِنْهَاجَهُمْ وَ أَلْطَفُوا الْفِکَرَ وَ انْتَفَعُوا بِالْعِبَرِ وَ صَبَرُوا فِی هَذَا الْعُمُرِ الْقَصِیرِ مِنْ مَتَاعِ الْغُرُورِ الَّذِی یَعُودُ إِلَی الْفَنَاءِ وَ یَصِیرُ إِلَی الْحِسَابِ نَظَرُوا بِعُقُولِهِمْ إِلَی آخِرِ الدُّنْیَا وَ لَمْ یَنْظُرُوا إِلَی أَوَّلِهَا وَ إِلَی بَاطِنِ الدُّنْیَا وَ لَمْ یَنْظُرُوا إِلَی ظَاهِرِهَا وَ فَکَّرُوا فِی مَرَارَةِ عَاقِبَتِهَا فَلَمْ یَسْتَمْرِئْهُمْ(1)حَلَاوَةُ عَاجِلِهَا ثُمَّ أَلْزَمُوا أَنْفُسَهُمُ الصَّبْرَ وَ أَنْزَلُوا الدُّنْیَا مِنْ أَنْفُسِهِمْ کَالْمَیْتَةِ الَّتِی لَا یَحِلُّ لِأَحَدٍ أَنْ یَشْبَعَ مِنْهَا إِلَّا فِی حَالِ الضَّرُورَةِ إِلَیْهَا وَ أَکَلُوا مِنْهَا بِقَدْرِ مَا أَبْقَی لَهُمُ النَّفَسَ وَ أَمْسَکَ الرُّوحَ وَ جَعَلُوهَا بِمَنْزِلَةِ الْجِیفَةِ الَّتِی اشْتَدَّ نَتْنُهَا فَکُلُّ مَنْ مَرَّ بِهَا أَمْسَکَ عَلَی فِیهِ فَهُمْ یَتَبَلَّغَونَ بِأَدْنَی الْبَلَاغِ وَ لَا یَنْتَهُونَ إِلَی الشِّبَعِ مِنَ النَّتْنِ وَ یَتَعَجَّبُونَ مِنَ الْمُمْتَلِی مِنْهَا شِبَعاً وَ الرَّاضِی بِهَا نَصِیباً إِخْوَانِی وَ اللَّهُ لَهِیَ فِی الْعَاجِلَةِ وَ الْآجِلَةِ لِمَنْ نَاصَحَ نَفْسَهُ فِی النَّظَرِ وَ أَخْلَصَ لَهَا الْفِکَرَ أَنْتَنُ مِنَ الْجِیفَةِ وَ أَکْرَهُ مِنَ الْمَیْتَةِ غَیْرَ أَنَّ الَّذِی نَشَأَ فِی دِبَاغِ الْإِهَابِ لَا یَجِدُ نَتْنَهُ وَ لَا تُؤْذِیهِ رَائِحَتُهُ مَا تُؤْذِی الْمَارَّ بِهِ وَ الْجَالِسَ عِنْدَهُ وَ قَدْ یَکْفِی الْعَاقِلَ مِنْ مَعْرِفَتِهَا عِلْمُهُ بِأَنَّ مَنْ مَاتَ وَ خَلَّفَ سُلْطَاناً عَظِیماً سَرَّهُ أَنَّهُ عَاشَ فِیهَا سُوقَةً خَامِلًا أَوْ کَانَ فِیهَا مُعَافًی سَلِیماً سَرَّهُ أَنَّهُ کَانَ فِیهَا مُبْتَلًی ضَرِیراً فَکَفَی بِهَذَا عَلَی عَوْرَتِهَا وَ الرَّغْبَةُ عَنْهَا دَلِیلًا وَ اللَّهِ لَوْ أَنَّ الدُّنْیَا کَانَتْ مَنْ أَرَادَ مِنْهَا شَیْئاً وَجَدَهُ حَیْثُ تَنَالُ یَدَهُ مِنْ غَیْرِ طَلَبٍ وَ لَا تَعَبٍ وَ لَا مَئُونَةٍ وَ لَا نَصَبٍ وَ لَا ظَعْنٍ وَ لَا دَأْبٍ غَیْرَ أَنَّ مَا أَخَذَ مِنْهَا مِنْ شَیْ‌ءٍ لَزِمَهُ حَقُّ اللَّهِ فِیهِ وَ الشُّکْرُ عَلَیْهِ وَ کَانَ مَسْئُولًا عَنْهُ مُحَاسَباً بِهِ لَکَانَ یَحِقُّ عَلَی الْعَاقِلِ أَنْ لَا یَتَنَاوَلَ مِنْهَا إِلَّا قُوَّتَهُ وَ بُلْغَةَ یَوْمِهِ حَذَراً مِنَ السُّؤَالِ وَ خَوْفاً مِنَ الْحِسَابِ وَ إِشْفَاقاً مِنَ الْعَجْزِ عَنِ الشُّکْرِ فَکَیْفَ بِمَنْ تَجَشَّمَ فِی طَلَبِهَا مِنْ خُضُوعِ رَقَبَتِهِ وَ وَضْعِ خَدِّهِ وَ فَرَطِ عِنَائِهِ وَ الِاغْتِرَابِ عَنْ أَحْبَابِهِ وَ عَظِیمِ أَخْطَارِهِ ثُمَّ لَا یَدْرِی مَا آخِرُ ذَلِکَ الظَّفَرُ أَمِ الْخَیْبَةُ إِنَّمَا الدُّنْیَا ثَلَاثَةُ أَیَّامٍ یَوْمٌ مَضَی بِمَا فِیهِ فَلَیْسَ بِعَائِدٍ وَ یَوْمٌ أَنْتَ فِیهِ فَحَقٌّ عَلَیْکَ اغْتِنَامُهُ وَ یَوْمٌ لَا تَدْرِی أَنْتَ مِنْ أَهْلِهِ وَ لَعَلَّکَ رَاحِلٌ فِیهِ أَمَّا الْیَوْمُ الْمَاضِی
1) 1. استمرأ الطعام: استطیبه وعده و وجده مریئا.
فَحَکِیمٌ مُؤَدِّبٌ وَ أَمَّا الْیَوْمُ الَّذِی أَنْتَ فِیهِ فَصَدِیقٌ مُوَدِّعٌ وَ أَمَّا غَداً فَإِنَّمَا فِی یَدَیْکَ مِنْهُ الْأَمَلُ فَإِنْ یَکُنْ أَمْسِ سَبَقَکَ بِنَفْسِهِ فَقَدْ أَبْقَی فِی یَدَیْکَ حِکْمَتَهُ وَ إِنْ یَکُنْ یَوْمُکَ هَذَا آنَسَکَ بِمَقْدَمِهِ عَلَیْکَ فَقَدْ کَانَ طَوِیلَ الْغَیْبَةِ عَنْکَ وَ هُوَ سَرِیعُ الرِّحْلَةِ فَتَزَوَّدْ مِنْهُ وَ أَحْسِنْ وَدَاعَهُ خُذْ بِالثِّقَةِ مِنَ الْعَمَلِ وَ إِیَّاکَ وَ الِاغْتِرَارَ بِالْأَمَلِ وَ لَا تُدْخِلْ عَلَیْکَ الْیَوْمَ هَمَّ غَدٍ یَکْفِی الْیَوْمَ هَمُّهُ وَ غَداً دَاخِلٌ عَلَیْکَ بِشُغُلِهِ إِنَّکَ إِنْ حَمَلْتَ عَلَی الْیَوْمِ هَمَّ غَدٍ زِدْتَ فِی حُزْنِکَ وَ تَعَبِکَ وَ تَکَلَّفْتَ أَنْ تَجْمَعَ فِی یَوْمِکَ مَا یَکْفِیکَ أَیَّاماً فَعَظُمَ الْحُزْنُ وَ زَادَ الشُّغُلُ وَ اشْتَدَّ التَّعَبُ وَ ضَعُفَ الْعَمَلُ لِلْأَمَلِ وَ لَوْ أَخْلَیْتَ قَلْبَکَ مِنَ الْأَمَلِ لَجَدَّدْتَ فِی الْعَمَلِ وَ الْأَمَلُ الْمُمَثَّلُ فِی الْیَوْمِ غَداً أَضَرَّکَ فِی وَجْهَیْنِ سَوَّفْتَ بِهِ الْعَمَلَ وَ زِدْتَ بِهِ فِی الْهَمِّ وَ الْحُزْنِ أَ وَ لَا تَرَی أَنَّ الدُّنْیَا سَاعَةٌ بَیْنَ سَاعَتَیْنِ سَاعَةٌ مَضَتْ وَ سَاعَةٌ بَقِیَتْ وَ سَاعَةٌ أَنْتَ فِیهَا فَأَمَّا الْمَاضِیَةُ وَ الْبَاقِیَةُ فَلَسْتَ تَجِدُ لِرِخَائِهِمَا لَذَّةً وَ لَا لِشِدَّتِهِمَا أَلَماً فَأَنْزِلِ السَّاعَةَ الْمَاضِیَةَ وَ السَّاعَةَ الَّتِی أَنْتَ فِیهَا مَنْزِلَةَ الضَّیْفَیْنِ نَزَلَا بِکَ فَظَعَنَ الرَّاحِلُ عَنْکَ بِذَمِّهِ إِیَّاکَ وَ حَلَّ النَّازِلُ بِکَ بِالتَّجْرِبَةِ لَکَ فَإِحْسَانُکَ إِلَی الثَّاوِی یَمْحُو إِسَاءَتَکَ إِلَی الْمَاضِی فَأَدْرِکْ مَا أَضَعْتَ بِهِ عِتَابَکَ مِمَّا اسْتَقْبَلْتَ وَ احْذَرْ أَنْ تَجْمَعَ عَلَیْکَ شَهَادَتَهُمَا فَیُوبِقَاکَ وَ لَوْ أَنَّ مَقْبُوراً مِنَ الْأَمْوَاتِ قِیلَ لَهُ هَذِهِ الدُّنْیَا أَوَّلُهَا إِلَی آخِرِهَا تَخَلَّفْهَا لِوَلَدِکَ الَّذِی لَمْ یَکُنْ لَکَ هَمٌّ غَیْرُهُ أَوْ یَوْمٌ نَرُدُّهُ إِلَیْکَ فَتَعْمَلُ فِیهِ لِنَفْسِکَ لَاخْتَارَ یَوْماً یَسْتَعْتِبُ فِیهِ مِنْ سَیِّئِ مَا أَسْلَفَ عَلَی جَمِیعِ الدُّنْیَا بِهِ یُورِثُهَا وَلَداً خَلَّفَهُ فَمَا یَمْنَعُکَ أَیُّهَا الْمُغْتَرُّ الْمُضْطَرُّ الْمُسَوِّفُ أَنْ تَعْمَلَ عَلَی مَهَلٍ قَبْلَ حُلُولِ الْأَجَلِ وَ مَا یَجْعَلُ الْمَقْبُورَ أَشَدَّ تَعْظِیماً لِمَا فِی یَدَیْکَ مِنْکَ أَ لَا تَسْعَی فِی تَحْرِیرِ رَقَبَتِکَ وَ فَکَاکِ رِقِّکَ وَ وِقَاءِ نَفْسِکَ مِنَ النَّارِ الَّتِی عَلَیْها مَلائِکَةٌ غِلاظٌ شِدادٌ.
وَ قَالَ علیه السلام أُوصِیکُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ اغْتِنَامِ مَا اسْتَطَعْتُمْ عَمَلًا بِهِ مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی هَذِهِ الْأَیَّامِ الْخَالِیَةِ بِجَلِیلِ مَا یَشْقَی عَلَیْکُمْ بِهِ الْفَوْتُ
بَعْدَ الْمَوْتِ وَ بِالرَّفْضِ لِهَذِهِ الدُّنْیَا التَّارِکَةِ لَکُمْ وَ إِنْ لَمْ تَکُونُوا تُحِبُّونَ تَرْکَهَا وَ الْمُبْلِیَةِ لَکُمْ وَ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ تَجْدِیدَهَا فَإِنَّمَا مَثَلُکُمْ وَ مَثَلُهَا کَرَکْبٍ سَلَکُوا سَبِیلًا فَکَأَنَّهُمْ قَدْ قَطَعُوهُ وَ أَمُّوا عِلْماً فَکَأَنْ قَدْ بَلَغُوهُ وَ کَمْ عَسَی مِنَ الْمَجْرَی إِلَی الْغَایَةِ أَنْ یَجْرِیَ حَتَّی یَبْلُغَهَا فَکَمْ عَسَی أَنْ یَکُونَ بَقَاءَ مَنْ لَهُ یَوْمٌ لَا یَعْدُوهُ وَ مِنْ وَرَائِهِ طَالِبُ حَثِیثٍ یَحْدُوهُ فِی الدُّنْیَا حَتَّی یُفَارِقَهَا فَلَا تَتَنَافَسُوا فِی عِزِّ الدُّنْیَا وَ فَخْرِهَا وَ لَا تُعْجَبُوا بِزِینَتِهَا وَ لَا تَجْزَعُوا مِنْ ضَرَّائِهَا وَ بُؤْسِهَا فَإِنَّ عِزَّ الدُّنْیَا وَ فَخْرَهَا إِلَی انْقِطَاعٍ وَ إِنَّ زِینَتَهَا وَ نَعِیمَهَا إِلَی زَوَالٍ وَ إِنَّ ضَرَّاءَهَا وَ بُؤْسَهَا إِلَی نَفَادٍ وَ کُلُّ مُدَّةٍ فِیهَا إِلَی مُنْتَهًی وَ کُلُّ حَیٍّ فِیهَا إِلَی فَنَاءٍ أَ وَ لَیْسَ لَکُمْ فِی آثَارِ الْأَوَّلِینَ مُزْدَجَرٌ وَ فِی آبَائِکُمُ الْمَاضِینَ تَبْصِرَةٌ وَ مُعْتَبَرٌ إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ أَ لَمْ تَرَوْا إِلَی الْمَاضِینَ مِنْکُمْ لَا یَرْجِعُونَ وَ إِلَی الْخَلَفِ الْبَاقِی مِنْکُمْ لَا یَبْقَوْنَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ عَلَا وَ حَرامٌ عَلی قَرْیَةٍ أَهْلَکْناها أَنَّهُمْ لا یَرْجِعُونَ(1)الْآیَةَ وَ الَّتِی بَعْدَهَا وَ قَالَ عَزَّ وَ جَلَ کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَ إِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَکُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَ أُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ(2)أَ لَسْتُمْ تَرَوْنَ أَهْلَ الدُّنْیَا یُمْسُونَ وَ یُصْبِحُونَ عَلَی أَحْوَالٍ شَتَّی مَیِّتٌ یَبْلَی وَ آخَرُ یُعَزَّی وَ صَرِیعٌ مُبْتَلًی وَ عَائِدٌ مَعُودٌ وَ آخَرُ بِنَفْسِهِ یَجُودُ وَ طَالِبٌ وَ الْمَوْتُ یَطْلُبُهُ وَ غَافِلٌ وَ لَیْسَ بِمَغْفُولٍ عَنْهُ وَ عَلَی أَثَرِ الْمَاضِی مِنَّا یَمْضِی الْبَاقِی فَلِلَّهِ الْحَمْدُ رَبِّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَ رَبِّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ الَّذِی یَبْقَی وَ یَفْنَی مَا سِوَاهُ وَ إِلَیْهِ مَوْئِلُ الْخَلْقِ وَ مَرْجِعُ الْأُمُورِ(3)
وَ قَالَ علیه السلام أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی أُحَذِّرُکُمُ الدُّنْیَا فَإِنَّهَا حُلْوَةٌ خَضِرَةٌ حُفَّتْ
بِالشَّهَوَاتِ وَ رَاقَتْ بِالْقَلِیلِ وَ تَحَبَّبَتْ بِالْعَاجِلَةِ وَ عُمِّرَتْ بِالْآمَالِ وَ تَزَیَّنَتْ بِالْغُرُورِ فَلَا تَدُومُ نِعْمَتُهَا وَ لَا تَفْنَی فَجَائِعُهَا غَدَّارَةٌ ضَرَّارَةٌ حَائِلَةٌ زَائِلَةٌ نَافِدَةٌ بَائِدَةٌ أَکَّالَةٌ غَوَّالَةٌ لَا تَعْدُو إِذَا تَنَاهَتْ إِلَی أُمْنِیَّةِ أَهْلِ الرَّغْبَةِ فِیهَا وَ الرِّضَا بِهَا کَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِیماً تَذْرُوهُ الرِّیاحُ وَ کانَ اللَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ مُقْتَدِراً(1): مَعَ أَنَّ امْرَأً لَمْ یَکُنْ مِنْهَا فِی حَبْرَةٍ إِلَّا أَعْقَبَتْهُ مِنْهَا بَعْدُ بِعَبْرَةٍ وَ لَمْ یَلْقَ مِنْ سَرَّائِهَا بَطْناً إِلَّا أَعْطَتْهُ مِنْ ضَرَّائِهَا ظَهْراً وَ لَمْ یَطُلَّهُ فِیهَا دِیمَةُ رَخَاءٍ إِلَّا هَتَنَتْ(2)عَلَیْهِ
مِنْهَا مُزْنَةُ بَلَاءٍ وَ حَرِیٌّ إِذَا أَصْبَحَتْ لَکَ مُتَحَبِّرَةً أَنْ تُمْسِیَ لَکَ مُتَنَکِّرَةً(3)وَ إِنْ جَانِبٌ مِنْهَا اعْذَوْذَبَ لِامْرِئٍ وَ احْلَوْلَی أَمَرَّ عَلَیْهِ جَانِبٌ فَأَوْبَی وَ إِنْ آنَسَ إِنْسَانٌ مِنْ غَضَارَتِهَا رَغَباً أَرْهَقَتْهُ مِنْ بَوَائِقِهَا تَعَباً غَرَّارَةٌ غُرُورٌ مَا فِیهَا فَانٍ مَنْ عَلَیْهَا وَ لَمْ یَمَسَّ امْرُؤٌ مِنْهَا فِی جَنَاحِ أَمْنٍ إِلَّا أَصْبَحَ فِی جَوْفِ خَوْفٍ(4)
لَا خَیْرَ فِی شَیْ‌ءٍ مِنْ زَادِهَا إِلَّا التَّقْوَی مَنْ أَقَلَّ مِنْهَا اسْتَکْثَرَ مِمَّا یُوبِقُهُ وَ مَنِ اسْتَکْثَرَ مِنْهَا لَمْ تَدُمْ لَهُ وَ زَالَتْ عَنْهُ کَمْ وَاثِقٍ بِهَا فَجَعَتْهُ وَ ذِی طُمَأْنِینَةٍ إِلَیْهَا صَرَعَتْهُ وَ ذِی خَدَعٍ فِیهَا خَدَعَتْهُ وَ کَمْ مِنْ ذِی أُبَّهَةٍ فِیهَا قَدْ صَیَّرَتْهُ حَقِیراً وَ ذِی نَخْوَةٍ فِیهَا قَدْ رَدَّتْهُ خَائِفاً فَقِیراً وَ کَمْ مِنْ ذِی تَاجٍ قَدْ أَکَبَّتْهُ لِلْیَدَیْنِ وَ الْفَمِ سُلْطَانُهَا دُوَلٌ وَ عَیْشُهَا رَنِقٌ وَ عَذْبُهَا أُجَاجٌ وَ حُلْوُهَا صَبِرٌ وَ غِذَاؤُهَا سِمَامٌ وَ أَسْبَابُهَا رِمَامٌ وَ قِطَافُهَا سَلْعٌ حَیُّهَا بِعَرَضِ مَوْتٍ وَ صَحِیحُهَا بِعَرَضِ سُقْمٍ وَ مَنِیعُهَا بِعَرَضِ اهْتِضَامٍ وَ مُلْکُهَا مَسْلُوبٌ
1) 1. الکهف: 45.
2) 2. الطل: المطر الخفیف الضعیف، و قیل الندی، و قیل فوقه، و کأنّه بمعنی الادامة و الاشراف، فان الدیمة أیضا هو المطر إذا نزل بلا رعد و برق مع سکون، و هتنت أی انصبت و جرت، و المزنة: القطعة من المزن، أو هی المطرة نفسها.
3) 3. المتحبرة: المتزینة المتعرضة بحسنها، و فی بعض النسخ نقلا عن کتاب مطالب السؤل« متنصرة» راجع ج 78 ص 15 من هذه الطبعة.
4) 4. خوافی خوف ظ.
وَ عَزِیزُهَا مَغْلُوبٌ وَ ضَیْفُهَا مَنْکُوبٌ وَ جَارُهَا مَحْرُومٌ مَعَ أَنَّ وَرَاءَ ذَلِکَ سَکَرَاتِ الْمَوْتِ وَ زَفَرَاتِهِ وَ هَوْلَ الْمُطَّلَعِ وَ الْوُقُوفَ بَیْنَ یَدَیْ إِلَهِکُمُ الْحَکَمِ لِیَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی أَ لَسْتُمْ فِی مَسَاکِنِ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ کَانُوا أَطْوَلَ مِنْکُمْ أَعْمَاراً وَ أَبْقَی مِنْکُمْ آثَاراً وَ أَعَدَّ مِنْکُمْ عَدِیداً وَ أَکْثَفَ مِنْکُمْ جُنُوداً وَ أَشَدَّ مِنْکُمْ عُنُوداً تَعَبَّدُوا لِلدُّنْیَا أَیَّ تَعَبُّدٍ وَ آثَرُوهَا أَیَّ إِیْثَارٍ ثُمَّ ظَعَنُوا عَنْهَا بِالصَّغَارِ وَ هَلْ بَلَغَکُمْ أَنَّ الدُّنْیَا سَخَتْ لَهُمْ نَفْساً بِفِدْیَةٍ أَوْ صُدَّتْ عَنْهُمْ فِیمَا أَهْلَکَتْهُمْ بِهِ بِخَطْبٍ بَلْ أَوْهَنَتْهُمْ بِالْقَوَارِعِ وَ ضَعْضَعَتْهُمْ بِالنَّوَائِبِ وَ مَقَرَتْهُمْ بِالْمَنَاخِرِ وَ أَعَانَهَا عَلَیْهِمْ رَیْبَ الْمَنُونِ فَقَدْ رَأَیْتُمْ تَنَکُّرَهَا لِمَنْ دَانَ لَهَا وَ آثَرَهَا أَوْ أَخْلَدَ إِلَیْهَا حِینَ ظَعَنُوا عَنْهَا لِفِرَاقِ أَبَدٍ أَوْ إِلَی آخِرِ زَوَالٍ هَلْ زَوَّدَتْهُمْ إِلَّا السَّغَبُ أَوْ أَحَلَّتْهُمْ إِلَّا إِلَی الضَّنْکِ أَوْ نَوَّرَتْ لَهُمْ إِلَّا الظُّلْمَةُ أَوْ أَعْقَبَتْهُمْ إِلَّا النَّارُ أَ لِهَذِهِ تُؤْثِرُونَ أَمْ عَلَیْهَا تَرَبَّصُونَ أَمْ إِلَیْهَا تَطْمَئِنُّونَ یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ مَنْ کانَ یُرِیدُ الْحَیاةَ الدُّنْیا وَ زِینَتَها نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِیها وَ هُمْ فِیها لا یُبْخَسُونَ أُولئِکَ الَّذِینَ لَیْسَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ وَ حَبِطَ ما صَنَعُوا فِیها وَ باطِلٌ ما کانُوا یَعْمَلُونَ(1)فَبِئْسَتِ الدَّارُ لِمَنْ لَمْ یَتَّهِمْهَا وَ لَمْ یَکُنْ فِیهَا عَلَی وَجَلٍ مِنْهَا اذْکُرُوا عِنْدَ تَصَرُّفِهَا بِکَمْ سُرْعَةٍ انْقِضَاؤُهَا عَنْکُمْ وَ وَشْکِ زَوَالِهَا وَ ضَعْفِ مَجَالِهَا أَ لَمْ تَجِدْکُمْ عَلَی مِثَالِ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ وَ وَجَدْتُ مَنْ کَانَ قِبَلَکُمْ عَلَی مِثَالِ مَنْ کَانَ قَبْلَهُمْ جِیلٌ بَعْدَ جِیلٍ وَ أُمَّةٌ بَعْدَ أُمَّةٍ وَ قَرْنٌ بَعْدَ قَرْنٍ وَ خَلَفٌ بَعْدَ خَلَفٍ فَلَا هِیَ تَسْتَحِی مِنَ الْعَارِ وَ مَا لَا یَنْبَغِی مِنَ الْمُبْدِیَاتِ وَ لَا تَخْجَلْ مِنَ الْغَدْرِ اعْلَمُوا وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّکُمْ تَارِکُوهَا لَا بُدَّ وَ إِنَّمَا هِیَ کَمَا نَعَتَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِینَةٌ وَ تَفاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ(2)فَاتَّعِظُوا فِیهَا بِالَّذِینَ کَانُوا یَبْنُونَ بِکُلِّ رَیْعٍ آیَةً یَعْبَثُونَ وَ یَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ
لَعَلَّهُمْ یَخْلُدُونَ(1)وَ بِالَّذِینَ قَالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً(2)وَ اتَّعِظُوا بِمَنْ رَأَیْتُمْ مِنْ إِخْوَانِکُمْ کَیْفَ حُمِلُوا إِلَی قُبُورِهِمْ لَا یُدْعَوْنَ رُکْبَاناً وَ أُنْزِلُوا لَا یُدْعَوْنَ ضِیفَاناً(3)
وَ جُعِلَ لَهُمْ مِنَ الضَّرِیحِ أَجْنَاناً(4)
وَ مِنَ التُّرَابِ أَکْفَاناً وَ مِنَ الرُّفَاتِ جِیرَاناً وَ هُمْ جِیرَةٌ لَا یُجِیبُونَ دَاعِیاً وَ لَا یَمْنَعُونَ ضَیْماً وَ لَا یُبَالُونَ مَنْدَبَةً وَ لَا یَعْرِفُونَ نَسَباً وَ لَا حَسَباً وَ لَا یَشْهَدُونَ زُوراً إِنْ جِیدُوا لَمْ یَفْرَحُوا(5)وَ إِنْ قُحِطُوا لَمْ یَقْنَطُوا جَمِیعٌ وَ هُمْ آحَادٌ وَ جِیرَةٌ وَ هُمْ أَبْعَادٌ وَ مُتَدَانُونَ لَا یَتَزَاوَرُونَ وَ لَا یُزَوِّرُونَ حُلَمَاءُ قَدْ بَادَتْ أَضْغَانُهُمْ جُهَلَاءُ قَدْ ذَهَبَتْ أَحْقَادُهُمْ لَا یُخْشَی فَجْعُهُمْ وَ لَا یُرْجَی دَفْعُهُمْ وَ هُمْ کَمَنْ لَمْ یَکُنْ وَ کَمَا قَالَ جَلَّ ثَنَاؤُهُ فَتِلْکَ مَساکِنُهُمْ لَمْ تُسْکَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِیلًا وَ کُنَّا نَحْنُ الْوارِثِینَ(6)إِنَّ الدُّنْیَا وَهْنٌ مَطْلَبُهَا رَنِقٌ مَشْرَبُهَا رَدِغٌ مَشْرَعُهَا(7)
غَرُورٌ مَاحِلٌ(8)وَ سَمٌّ قَاتِلٌ وَ سِنَادٌ مَائِلٌ تُرِیقُ مُطَّرِفَهَا وَ تُرْدِی مُسْتَزِیدَهَا وَ تُصْرِعُ مُسْتَفِیدَهَا
1) 1. إشارة الی قوم عاد کما فی سورة الشعراء: 128.
2) 2. إشارة الی قوم عاد أیضا کما فی سورة السجدة: 15.
3) 3. یعنی أنهم و ان حملوا علی أکتاف الناس و یمشون لا بأنفسهم، مع ذلک لا یقال انهم رکبان، و انهم و ان انزلوا فی الجدث مع التکریم و الاحترام مع ذلک لا یقال: انهم ضیفان انزلوا بالتکریم و الحبور.
4) 4. الاجنان جمع جنن، و هو الجدث و القبر و فی نسخة مطالب السؤل ص 58 و هکذا تحف العقول ص 178« اکنانا» بدل اجنان و اکنان جمع کن: المختفی و الستر، و قد یقال للبیت: الکن.
5) 5. من الجود: و هو المطر.
6) 6. القصص: 58.
7) 7. الرنق: الکدر، و الردغ: کثیر الطین و الوحل.
8) 8. الماحل: الساعی فی الفتنة و الکائد الی السلاطین بالسعایة.
بِإِنْفَادِ لَذَّتِهَا وَ مُوبِقَاتِ شَهَوَاتِهَا وَ أَسْرِ نَافِرِهَا قَنَصَتْ بِأَحْبُلِهَا وَ قَصَدَتْ بِأَسْهُمِهَا مَائِلًا لِهَنَاتِهَا وَ تُعَلِّلُ بِهِبَاتِهَا لَیَالِیَ عُمُرِهِ وَ أَیَّامَ حَیَاتِهِ قَدْ عَلَّقَتْهُ أَوْهَاقَ الْمَنِیَّةِ فَأَرْدَتْهُ بِمَرَائِرِهَا(1)
و هی طاقة الحبل أو الحبل الشدید الفتل و قیل: الحبل الدقیق الطویل.
قَائِدَةً لَهُ بِحُتُوفِهَا إِلَی ضَنْکِ الْمَضْجَعِ وَ وَحْشَةِ الْمَرْجِعِ وَ مُجَاوَرَةِ الْأَمْوَاتِ وَ مُعَایَنَةِ الْمَحَلِّ وَ ثَوَابِ الْعَمَلِ ثُمَّ ضُرِبَ عَلَی أَدْنَاهُمْ سُبَاتُ الدُّهُورِ وَ هُمْ لَا یَرْجِعُونَ قَدِ ارْتَهَنَتِ الرِّقَابَ بِسَالِفِ الِاکْتِسَابِ وَ أُحْصِیَتِ الْآثَارُ لِفَصْلِ الْخِطَابِ وَ قَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً.
وَ قَالَ علیه السلام فِی ذَمِّ الدُّنْیَا فِی خُطْبَةٍ خَطَبَهَا: الْحَمْدُ لِلَّهِ أَحْمَدُهُ وَ أَسْتَعِینُهُ وَ أُومِنُ بِهِ وَ أَتَوَکَّلُ عَلَیْهِ وَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ أَرْسَلَهُ بِالْحَقِّ وَ دِینِ الْهُدَی لِیُزِیحَ بِهِ عِلَّتَکُمْ وَ لِیُوقِظَ بِهِ غَفْلَتَکُمْ وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ مَیِّتُونَ وَ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ وَ مَوْقُوفُونَ عَلَی أَعْمَالِکُمْ وَ مُجْزَوْنَ بِهَا فَلا تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا فَإِنَّهَا دَارٌ بِالْبَلَاءِ مَحْفُوفَةٌ وَ بِالْعَنَاءِ مَعْرُوفَةٌ وَ بِالْغَدْرِ مَوْصُوفَةٌ وَ کُلُّ مَا فِیهَا إِلَی زَوَالٍ وَ هِیَ بَیْنَ أَهْلِهَا دُوَلٌ وَ سِجَالٌ لَا تَدُومُ أَحْوَالُهَا وَ لَا یَسْلَمُ مِنْ شَرِّهَا بَیْنَا أَهْلُهَا مِنْهَا فِی رَخَاءٍ وَ سُرُورٍ إِذْ هُمْ مِنْهَا فِی بَلَاءٍ وَ غُرُورٍ أَحْوَالٌ مُخْتَلِفَةٌ وَ تَارَاتٌ مُتَصَرِّفَةٌ الْعَیْشُ فِیهَا مَذْمُومٌ وَ الرَّخَاءُ فِیهَا لَا یَدُومُ وَ إِنَّمَا أَهْلُهَا فِیهَا أَغْرَاضٌ مُسْتَهْدَفَةٌ تَرْمِیهِمْ بِسِهَامِهَا وَ تَقْصِمُهُمْ بِحِمَامِهَا وَ کُلٌّ حَتْفُهُ فِیهَا مَقْدُورٌ وَ حَظُّهُ مِنْهَا مَوْفُورٌ وَ اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّکُمْ وَ مَا أَنْتُمْ فِیهِ مِنْ هَذِهِ الدُّنْیَا عَلَی سَبِیلِ مَنْ قَدْ مَضَی مِمَّنْ کَانَ أَطْوَلَ مِنْکُمْ بَاعاً وَ أَشَدَّ مِنْکُمْ بَطْشاً وَ أَعْمَرَ دِیَاراً وَ أَبْعَدَ آثَاراً فَأَصْبَحَتْ أَصْوَاتُهُمْ هَامِدَةً خَامِدَةً مِنْ بَعْدِ طُولٍ تَغْلِبُهَا وَ أَجْسَادُهُمْ بَالِیَةً وَ دِیَارُهُمْ خَالِیَةً وَ آثَارُهُمْ عَافِیَةً فَاسْتَبْدَلُوا بِالْقُصُورِ الْمُشَیَّدَةِ وَ السُّتُورِ وَ النَّمَارِقِ الْمُمَهَّدَةِ الصُّخُورَ وَ الْأَحْجَارَ الْمُسْنَدَةَ فِی الْقُبُورِ الَّتِی قَدْ بُنِیَ لِلْخَرَابِ فِنَاؤُهَا فَمَحَلُّهَا مُقْتَرِبٌ
1) 1. الاوهاق: جمع وهق، و هو حبال الموت أو هو بالدال المهملة، و هو خشبتان یغمز بهما ساق المجرمین، یقال: عنقه فی وهق و رجله فی دهق. و المرائر جمع مریرة:
وَ سَاکِنُهَا مُغْتَرِبٌ بَیْنَ أَهْلِ عِمَارَةٍ مُوحِشِینَ وَ أَهْلِ مَحَلَّةٍ مُتَشَاغِلِینَ لَا یَسْتَأْنِسُونَ بِالْعُمْرَانِ وَ لَا یَتَوَاصَلُونَ تَوَاصُلَ الْجِیرَانِ وَ الْإِخْوَانِ عَلَی مَا بَیْنَهُمْ مِنْ قُرْبِ الْجِوَارِ وَ دُنُوِّ الدَّارِ وَ کَیْفَ یَکُونُ بَیْنَهُمْ تَوَاصُلٌ وَ قَدْ طَحَنَهُمْ بِکَلْکَلِهِ الْبِلَی وَ أَکَلَتْهُمُ الْجَنَادِلُ وَ الثَّرَی فَأَصْبَحُوا بَعْدَ الْحَیَاةِ أَمْوَاتاً وَ بَعْدَ غَضَارَةِ الْعَیْشِ رُفَاتاً فُجِعَ بِهِمُ الْأَحْبَابُ وَ سَکَنُوا التُّرَابَ وَ ظَعَنُوا فَلَیْسَ لَهُمْ إِیَابٌ هَیْهَاتَ هَیْهَاتَ إِنَّها کَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلی یَوْمِ یُبْعَثُونَ فَکَانَ قَدْ صِرْتُمْ إِلَی مَا صَارُوا إِلَیْهِ مِنَ الْبِلَی وَ الْوَحْدَةِ فِی الْمَثْوَی وَ ارْتَهَنْتُمْ فِی ذَلِکَ الْمَضْجَعِ وَ ضَمَّکُمْ ذَلِکَ الْمُسْتَوْدَعُ فَکَیْفَ بِکُمْ لَوْ قَدْ تَنَاهَتِ الْأُمُورُ وَ بُعْثِرَتِ الْقُبُورُ وَ حُصِّلَ مَا فِی الصُّدُورِ وَ وَقَفْتُمْ لِلتَّحْصِیلِ بَیْنَ یَدَیْ مَلَکٍ جَلِیلٍ فَطَارَتِ الْقُلُوبُ لِإِشْفَاقِهَا مِنْ سَالِفِ الذُّنُوبِ وَ هَتَکَتْ عَنْکُمُ الْحُجُبُ وَ الْأَسْتَارُ وَ ظَهَرَتْ مِنْکُمُ الْعُیُوبُ وَ الْأَسْرَارُ هُنَالِکَ تُجْزی کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ لِیَجْزِیَ الَّذِینَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَ یَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی(1)وَ قَالَ وَ وُضِعَ الْکِتابُ فَتَرَی الْمُجْرِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمَّا فِیهِ وَ یَقُولُونَ یا وَیْلَتَنا ما لِهذَا الْکِتابِ لا یُغادِرُ صَغِیرَةً وَ لا کَبِیرَةً إِلَّا أَحْصاها وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً وَ لا یَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً(2)جَعَلَنَا اللَّهُ وَ إِیَّاکُمْ عَامِلِینَ بِکِتَابِهِ مُتَّبِعِینَ لِأَوْلِیَائِهِ حَتَّی یُحِلَّنَا وَ إِیَّاکُمْ دارَ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ حَمِیدٌ مَجِیدٌ.
وَ قَالَ علیه السلام: انْظُرُوا إِلَی الدُّنْیَا نَظَرَ الزَّاهِدِینَ فِیهَا فَإِنَّهَا وَ اللَّهِ عَنْ قَلِیلٍ تُزِیلُ الثَّاوِیَ السَّاکِنَ وَ تَفْجَعُ الْمُتْرَفَ الْآمِنَ لَا یَرْجِعُ مَا تَوَلَّی عَنْهَا فَأَدْبَرَ وَ لَا یُدْرَی مَا هُوَ آتٍ مِنْهَا فَیَنْتَظِرَ سُرُورُهَا مَشُوبٌ بِالْحُزْنِ وَ آخِرُ الْحَیَاةِ فِیهَا إِلَی الضَّعْفِ وَ الْوَهْنِ فَلَا یَغُرَّنَّکُمْ کَثْرَةُ مَا یُعْجِبُکُمْ فِیهَا لِقِلَّةِ مَا یَصْحَبُکُمْ مِنْهَا
رَحِمَ اللَّهُ عَبْداً تَفَکَّرَ وَ اعْتَبَرَ فَأَبْصَرَ إِدْبَارَ مَا قَدْ أَدْبَرَ وَ حُضُورَ مَا قَدْ حَضَرَ وَ کَأَنَّ مَا هُوَ کَائِنٌ مِنَ الدُّنْیَا عَنْ قَلِیلٍ لَمْ یَکُنْ وَ کَأَنَّ مَا هُوَ کَائِنٌ مِنَ الْآخِرَةِ لَمْ یَزُلْ وَ کُلُّ مَا هُوَ آتٍ قَرِیبٌ أَلَا وَ إِنَّ الدُّنْیَا دَارٌ لَا یُسْلَمُ مِنْهَا إِلَّا فِیهَا وَ لَا یُنْجَی بِشَیْ‌ءٍ کَانَ لَهَا ابْتُلِیَ النَّاسُ بِهَا فِتْنَةً فَمَا أَخَذُوهُ مِنْهَا لَهَا أُخْرِجُوا مِنْهُ وَ حُوسِبُوا عَلَیْهِ وَ مَا أَخَذُوهُ مِنْهَا لِغَیْرِهَا قَدِمُوا عَلَیْهِ وَ أَقَامُوا فِیهِ وَ إِنَّهَا لِذَوِی الْعُقُولِ کَفَیْ‌ءِ الظِّلِّ بَیْنَا تَرَاهُ سَابِغاً حَتَّی قَلَصَ وَ زَائِداً حَتَّی نَقَصَ.
**[ترجمه]کتاب عیون الحکم و المواعظ: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: از این دنیای مکار و خائن بر حذر باشید که با زیورهای خود تزیین شده و با فریب‌هایش هوش از سر مردمان ربوده است، و با جلوه دادن آرزوهایش کسان را فریب داده، و خود را در دیدگاه خواستارانش درآورده است. و مانند عروسی بزک کرده به جلوه در آمده است، چشم‌ها به آن خیره، و جان‌ها به آن شیفته، و دل‌ها به آن آرزومند، و خود قاتل شوهران همه؛ نه آن کس که هنوز زنده است از سرنوشت گذشتگان عبرت می‌گیرد، و نه آن کس که سپس می‌آید از بدی‌هایی که به دیگران کرده است از آن بیزار می‌گردد، و نه عاقل در کار دنیا از تجربه‌ها سود می‌برد.
دل‌ها جز از دوستی دنیا ابا دارند و جان‌ها بدان شوق دارند و مردم نسبت به دنیا طالب دو چیز هستند: طالب پیروزی به وسیله آن که در دنیا فریفته گردد و توشه بر گرفتن از آن را برای کوچ خود فراموش نموده؛ پس ماندنش در آن کوتاه گشته که دستش از آن خالی گشته و پایش در آن لغزیده و دنیا به نزد او آمده و آنچه را سبب مرگ اوست پنهان داشته، پس پشیمانی او بزرگ گشته و حسرتش زیاد شده و مصیبتش عظیم شده است؛ پس سکرات مرگ بر او جمع شده و آنچه بر او فرود می‌آید، وصف پذیر نیست.
و دیگری قبل از آن که به حاجت خود برسد، از دنیا رفته و از دنیا با فریب و تأسفش جدا شده و به آنچه از آن طلب نموده، نرسیده و به آنچه در آن امید داشته نرسیده؛ هر دو دسته نام برده بدون توشه از دنیا کوچ نمودند و بر محلی که فاقد آرامش است وارد شدند.
پس با تمام توان از دنیا حذر کنید و بار سنگین اندوه آن را از خود به زمین گذارید، به خاطر یقینی که دارید که زوال آن نزدیک گردد و در دنیا تا می‌توانید پنهان باشید و برای دنیا بسیار محتاط باشید؛ زیرا طالب دنیا هر قدر که به سروری از دنیا دل خوش دارد، امر مکروهی او را دلتنگ می‌کند و هر قدر که از آن به سبب اقبالش روی آورد، ادباری آن خوشی را گلوگیر می‌کند و هر قدر که پایی بر آن ثابت گردد، رویی از آن برتافته می‌شود؛ پس کسی که در دنیا مسرور است فریب دهنده است و کسی که در آن نفع ببرد، زیان دیده است. راحتی آن متصل به بلاست و بقای آن به سوی فنا قرار داده شده و شادی آن آمیخته به اندوه است و آخر اندوه آن روی به سستی می‌برد.
پس در دنیا به دیده زاهدی که از دنیا جدا شده بنگر و در آن به دیده یار مورد اعتماد نظر مکن .
فلانی! بدان که دنیا شخص آرام و دارای آرامش را دلتنگ می‌کند و خوشحال دارای ایمنی را مصیبت زده می‌کند، آنچه از دنیا رفته و پشت کرده بر نمی‌گردد و دانسته نمی‌شود که در آینده چه خواهد شد تا جانب احتیاط برگیرد. آرزوهای دنیا دروغین است و آمالش باطل است؛ پاکی آن کدورت دارد و فرزند آدم در آن بر خطر است؛ یا نعمتی دارد که از بین می‌رود و یا بلایی است که فرود می‌آید و یا مصیبتی نابود کننده است و یا مرگی حتمی؛ پس اگر تعقل ورزیده شود، زندگی بر شخص مکدر است و اگر گوش شنوا داشته باشد، دنیا از احوال خود به او خبر می‌دهد.
و اگر خالق دنیا خدای عز و جل از آن خبر نداده بود و از آن مثالی نزده بود و در آن امر به زهد و بی میلی به آن ننموده بود، خود وقایع و فجایع آن شخص خفته را بیدار می‌کرد و ستمکار را موعظه می‌کرد و عالم را بصیر می‌نمود. حال چگونه است که که نهی نیز از جانب خدا نسبت به آن رسیده و بینات و موجبات بینایی در آن آمده. پس نزد خدای عز و جل مقدار و وزن ندارد و تا جایی که ما رسیدیم، مخلوقی مبغوض‌تر از ما در دنیا آفریده نشده و خدا از روزی که دنیا را آفریده به آن نظر ننموده است.
و دنیا با تمام کلیدها و گنجینه‌هایش بر پیامبر ما صلی الله علیه و آله عرضه شد، در حالی که گرفتن آن از حظ اخروی ایشان کم نمی‌کرد، ولی حضرت از قبول آن ابا فرمود! زیرا می‌دانست که خدای عز و جل چیزی( دنیا) را مبغوض داشت، پس ایشان نیز آن چیز را مبغوض داشت و خدا چیزی را کوچک شمرد، پس ایشان نیز آن را کوچک می‌شمرد و حضرت صلی الله علیه و آله می‌دانست که آنچه را خداوند عز و جل پایین آورده بالا نمی‌رود و آنچه را خداوند کم شمرده زیاد نمی‌گردد، اگر چه تو را خبر ندهد که فلان چیز نزد خدا کوچک است؛ جز این که خدای عز و جل دنیا را کوچک‌تر از آن دانست که خیر آن را ثواب اهل طاعت خود و عقوبت دنیا را عقاب اهل معصیت خود قرار دهد.
و از اموری که تو را به پستی دنیا رهنمون می‌سازد، این است که خدای عز و جل دنیا را از اولیا و دوستان خود از سر عمد و اختیار دریغ داشته و آن را از باب امتحان و آزمایش برای دشمنانش بسط داده؛ پس پیامبرش محمد صلی الله علیه و آله را نسبت به دنیا کرامت عطا کرد، هنگامی که از شدت گرسنگی شکم خود را بست و موسای نجواگر و حلیم خود دنیا را منع فرمود، موسایی که رنگ سبز سبزیجات از شدت لاغری او از پوست شکمش پیدا بود و روزی که به آن سایه پناه برد، از خدای عز و جل فقط طعامی خواست که بخورد، به خاطر گرسنگی که او را به زحمت انداخته بود و روایتی رسیده که خدا به موسی وحی کرد: وقتی دیدی که بی نیازی به تو روی آورده، پس بگو: من گناهی کرده‌ام که عقوبت آن جلو انداخته شده و وقتی دیدی فقر به تو روی می‌آورد، بگو: مرحبا به نشانه صالحان!
و همچنین عیسی بن مریم علیه السلام که صاحب روح و کلمه بود، که گفت: خورش من گرسنگی است و شعارم ترس از خدا و لباسم پشم و مرکب من دو پای من است و چراغم در دل شب ماه و گرمایم در زمستان طلوع گاه‌های خورشید است و میوه من چیزهایی است که زمین برای چارپایان می‌رویاند؛ من ابا کردم در حالی که چیزی ندارم و کسی از من بی نیاز‌تر نیست.
و سلیمان بن داود و ملکی که به او داده شد، وقتی نان جو می‌خورد و به مادرش گندم می‌خوراند و وقتی شب می‌شد، عبای بافته شده از موی می‌پوشید و دست خود را به گردنش می‌آویخت و تا صبح گریه می‌کرد و بسیار می‌گفت: پروردگارا! من به خود ظلم کردم؛ پس اگر تو مرا نیامرزی و به من رحم نکنی از زیان کاران خواهم بود. معبودی جز تو نیست؛ منزهی تو و من از ظالمان هستم!
پس اینان انبیا و برگزیدگان خدا هستند که از دنیا فاصله گرفتند و در آنچه خداوند عز و جل آنان را در آن زاهد کرد، زهد ورزیدند و آنچه خدا مبغوض داشت و کوچک شمرد را مبغوض شمردند و کوچک انگاشتند. سپس صالحان از آثار آنان پیروی کردند و راه آنان را پیمودند و با تفکر همراهی کردند و از عبرت‌ها منتفع شدند و در این عمر کوتاه از متاع فریبی که بازگشت به فنا می‌کند، و به سمت حسابرسی می‌رود، بردباری به خرج دادند.
با عقول خود به آخر دنیا نظر کردند و به اول و ظاهر و باطن آن ننگریستند و در تلخی عاقبت کار دنیا تفکر کردند و شیرینی نعم زودگذر آن را گوارا نیافتند .
سپس خود را ملزم به صبر کردند و دنیا را نسبت به خود به منزله مرداری گرفتند که برای کسی حلال نیست که از آن سیر بخورد، مگر در حال اضطرار به آن و از آن به قدری که تنفسشان باقی بماند و زنده بمانند، خوردند و دنیا را به منزله لاشه‌ای انگاشتند که بوی گند آن شدت گرفته و هر کس از کنار آن عبور می‌کند، دهان خود را از آن می‌گیرد؛ پس آنان به کمترین حد ممکن اکتفا می‌کنند و به خاطر بوی بد آن، از آن سیر نمی‌شوند و از کسی که از آن سیر خورده و از حیث نصیب و بهره بدان راضی گشته، تعجب می‌کنند.
برادران من! به خدا قسم که دنیا در آینده‌ای زود یا دیر - نسبت به کسی که در نظر کردن به دنیا خیرخواه خویش باشد و اندیشه‌های خود را درباره آن خالص کند - از لاشه بدبوتر و از مردار ناپسندتر است، جز این که کسی که در دباغ خانه پوست‌ها رشد کرده، بوی گند آن را درک نمی‌کند و بوی بد آن او را آزار نمی‌دهد، به همان کیفیت که رهگذر و کسی که آنجا می‌نشیند را می‌آزرد و برای شناخت عاقل همین قدر بس است که بداند که کسی که بمیرد و سلطنت عظیمی از خود به جای گذارد، خوشحال می‌شود که به صرت عوام مردم و در خفا در آن زندگی کند یا کسی که در دنیا معاف و سالم زیسته، خوشحال می‌شود که در دنیا مبتلا و متضرر باشد؛ همین برای زشتی دنیا و بی میلی به آن از حیث دلیل کافی است.
به خدا قسم اگر دنیا به گونه‌ای بود که هر کس اراده چیزی از آن می‌کرد، آن را از جایی که دستش بدان می‌رسید، برمی‌داشت، بدون این که طلب و خستگی و زحمت و رنجی و کوچ و کاری لازم داشته باشد، جز این که هر چیزی از آن برداشته شود، حق خدا در آن بر عهده او می‌آید و شکر بر او لازم می‌شود و از آن چیز سؤال و بر آن حسابرسی می‌شود، بر عاقل لازم بود که از دنیا جز به قدر قوت و کفاف آن روزش بیشتر بر ندارد تا از سؤال در امان باشد و به خاطر خوف از حساب باید چنین می‌کرد و نیز به خاطر نگرانی از ادای شکر آن؛ چه رسد به کسی که در طلب دنیا فرود آمدن گردن بر او تحمیل شده و این که صورت بر خاک نهد و رنج بسیار آن را به جان بخرد و از دوستانش دور شود و خطرات بزرگی را بر خود آسان کند و دست آخر نداند که آخر آن چه خواهد شد! موفقیت یا نومیدی! دنیا سه روز است: روزی که با آنچه در آن بود گذشت و برنخواهد گشت و روزی که اکنون تو در آن هستی که غنیمت شمردن آن بر تو لازم است و روزی که نمی‌دانی آیا آن را درک می‌کنی یا نه و شاید در آن روز بمیری. اما روزی که گذشت، حکیمی تأدیب‌گر است و روزی که در آن هستی دوستی است که با تو وداع می‌کند. و اما فردا، روزی است که آرزوی آن در دست توست. اگر دیروز خود بر تو گذشت، حکمت آن را در دست تو باقی گذاشته و اگر امروز تو، با آمدنش با تو انس گرفته، بسیار از تو دور بوده و به زودی نیز از پیش تو می‌رود؛ پس از آن توشه برگیر و با آن به نیکی وداع کن!
از انجام دادن هر کار اطمینان پیدا کن، و از فریب خوردن آرزوها و امل بپرهیز، و غم فردا را امروز بر خود وارد مکن، که همّ و غم امروز تو را بس است، و فردا با گرفتاریهایش بر تو وارد خواهد شد. اگر غم فردا را امروز بر خود بار کنی، بر اندوه و رنج خود افزوده‌ای، و خود را واداشته‌ای تا یک روزه چیزهایی را تحمل کنی که می‌توانستی در خلال چندین روز تحمل کرد. و بدین گونه است که اندوه افزون می‌شود، و کار زیاد، و رنج فراوان؛ و کار کردن، به واسطه دل به آرزوی فردا بستن، کاهش پیدا می‌کند. لیکن اگر دل خویش از آرزو تهی می‌کردی، امروز بیشتر در کار می‌کوشیدی. و آرزویی که امروز پیدا کردی فردا از دو جهت به تو ضرر می‌رساند: به سبب آن عمل را به تأخیر انداختی و با آن آرزو، بر غم و اندوهت افزودی!
آیا نمی‌بینی که دنیا ساعتی بین دو ساعت است؟ ساعت گذشته، و ساعت باقی مانده، و ساعتی که در آنی؛ تو اکنون از آسایش ساعت گذشته و ساعت آینده لذتی نمی‌یابی، و از سختی آنها دردی احساس نمی‌کنی. پس ساعت گذشته و ساعتی را که اکنون در آنی را همچون دو مهمان بدان که بر تو وارد شدهاند. آنکه از پیش تو رفته تو را نکوهش می‌کند، و آنکه بر تو وارد شده تجربه‌ای از گذشته برایت آورده است. پس احسان تو نسبت به ساعتی که اکنون در آنی، بد کردن تو به ساعت گذشته را محو می‌کند؛ پس نسبت به آینده، آنچه که عتابت را به آن ضایع نمودی جبران کن و بترس از این که شهادت آن دو روز علیه تو باشد که در نتیجه تو را هلاک کنند.
و اگر میتی از اموات که دفن شده، به او گفته شود یا این دنیا را از اول آن تا آخر آن برای فرزندت که در زندگی خود همتی جز امور او نداشتی باقی بگذار و یا یک روز از دنیا را به تو بر می‌گردانیم که در آن روز برای خودت کار کنی، قطعا آن میت روزی را که در آن از اعمال بدی که مرتکب شده از خدا رضایت بطلبد، بر تمام دنیا که آن را برای فرزند خود به ارث بگذارد، ترجیح می‌دهد! پس ای کسی که فریفته و بیچاره شده‌ای و امورت را به تأخیر می‌افکنی! چه چیز تو را منع می‌کند از این که تا فرصت داری و قبل از فرا رسیدن اجلت عمل کنی و چه شده که میت مدفون را از آنچه در دست داری با عظمت‌تر قرار داده؟ آیا برای آزادی خود از جهنم و آزاد کردن بندگی‌ات نسبت به دنیا تلاش نمی‌کنی و خود را از آتشی که فرشتگانی خشن و سختگیر بر آن موکل هستند، حفظ نمی‌کنی؟
و امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: ای بندگان خدا شما را سفارش می کنم به تقوای خدا و مغتنم شمردن هر گونه امکان و فرصتی برای عمل به طاعتش در این ایّام زود گذر زندگی، و نیز (سفارش می‌کنم) به ترک این دنیائی که شما را وا می‌گذارد، اگر چه شما ترک آن را خوش نمی‌داشته‌اید، و شما را کهنه می‌سازد اگر چه شما نو ساختن آن را دوست می‌داشته‌اید. همانا مثل شما و دنیا همچون کاروانیانی است که در راهی گام سپرده‌اند. چنان که گوئی آن را به پایان برده‌اند، و آهنگ فراز کوهی کرده‌اند، چنان که گوئی به آن رسیده‌اند (یا عن قریب خواهند رسید) و چون هر دو همچنان راه می‌پیمایند، چنان است که گوئی راه را به پایان رسانده‌اند، و چه بسیار باشد که کشتی روان شده به سوی سر منزلی همچنان جریان خود را ادامه دهد تا به آن سر منزل برسد. و چه بسیار کس باشد که بیش از یک روز تا أجل باقی ندارد، و چه بسیار باشد طالب دنیای حریصی که دنیا را پیش میراند (و در پی دنیا می‌تازد) تا آنگاه که از آن جدا شود.
پس (حال که وضع آدمی با دنیا چنین است) در عزّت دنیا و فخر آن رقابت مکنید. و به زینت و نعمت آن شیفته مگردید، و از سختی و ناسازگاری آن بی‌تاب و غمگین مشوید، زیرا عزّت و فخر دنیا رو به پایان است، و زینت و نعمتش زایل‌شدنی است، و سختی و ناسازگاری‌اش به مرور رو به نابود شدن، و هر مدّتی از آن رو به انتها است، و هر زنده‌ای از آن رهسپار دیار بلا و فنا است.
آیا اگر اهل تعقّل و اندیشیدن باشید. شما را در آثار پیشینیان و در سرگذشت پدران درگذشته‌تان عبرتی و مایه بصیرتی نیست؟ آیا به گذشتگانتان نمی‌اندیشید، که باز نمی گردند؟ و به نسل‌های باقی مانده خودتان نمی‌نگرید که بر یک حال توقّف نمی‌کنند؟ خداوند تبارک و تعالی فرموده است: «و حرام شده است بر قریه‌ای که ما آن را به هلاک رساندیم [بازگشت]، البتّه که ایشان بازنخواهند گشت» - . انبیا / 95 - و نیز فرموده است: «هر جانی چشنده شربت مرگ است، و همانا که در روز قیامت مزد اعمالتان را دریافت خواهید کرد، پس کسی که از آتش جهنّم به دور داشته شود، و به بهشت داخل گردد به حقیقت رستگار و برخوردار شده است. و زندگی دنیا جز متاع غرور نیست.» - . آل عمران / 185 -
آیا به اهل دنیا نمی‌نگرید که بر حالات مختلفی شب را صبح می‌کنند، و روز را به شب می‌رسانند: یکی مرده‌ای است که بر او می‌گریند، و دیگری بازمانده‌ای است که به تسلیتش می روند، و دیگری بر زمین افتاده‌ای است که دست و پا می‌زند، و عیادت‌کننده‌ای است که به دیدار بیماری می‌رود، و بیماری که از او عیادت می‌کنند و محتضری است که در حال جان کندن است، و دنیاطلبی که مرگ او را همی طلبد، و غافلی که از او غفلت نمی‌شود. کاروان زندگی و زندگان همچنان روان است. و بازماندگان از پی درگذشتگان رهسپارند و سپاس و ستایش خداوند را که پروردگار عوالم هستی است. پروردگار آسمان‌های هفتگانه و پروردگار زمین‌های هفتگانه، و پروردگار عرش عظیم است، همان خدائی که باقی می‌ماند، و ما سوای او فانی می‌شود، و خلق به سوی او می‌پیوندد، و کار به او باز می‌گردد.
و نیز فرمود: اما بعد، همانا من شما را از دنیای حرام می‌ترسانم، زیرا در کام شیرین، و در دیده انسان سبز و رنگارنگ است، در شهوات و خواهش‌های نفسانی پوشیده شده، و با نعمت‌های زودگذر دوستی می‌ورزد، با متاع اندک زیبا جلوه می‌کند، و در لباس آرزوها خود را نشان می‌دهد، و با زینت غرور خود را می‌آراید، شادی آن دوام ندارد، و کسی از اندوه آن ایمن نیست. دنیا بسیار فریبنده و بسیار زیان رساننده است، دگرگون شونده و ناپایدار، فنا پذیر و مرگبار و کشنده‌ای تبهکار است، و آنگاه که به دست آرزومندان افتاد و با خواهش‌های آنان دمساز شد می‌نگرند که جز سرابی بیش نیست که خدای سبحان فرمود: «زندگی چون آبی ماند که از آسمان فرو فرستادیم و به وسیله آن گیاهان فراوان رویید سپس خشک شده، باد آنها را پراکنده کرد و خدا بر همه چیز قادر و تواناست». - . کهف / 45 -
کسی از دنیا شادمانی ندید جز آن که پس از آن با اشک و آه روبرو شد هنوز با خوشی‌های دنیا روبرو نشده است که با ناراحتی‌ها و پشت کردن آن مبتلا می‌گردد، شبنمی از رفاه و خوشی دنیا بر کسی فرود نیامده جز آن که سیل بلاها همه چیز را از بیخ و بن می‌کنند. هر گاه صبحگاهان به یاری کسی برخیزد، شامگاهان خود را به ناشناسی می‌زند؛ اگر از یک طرف شیرین و گوارا باشد، از طرف دیگر تلخ و ناگوار است. کسی از فراوانی نعمت‌های دنیا کام نگرفت جز آن که مشکلات و سختی‌ها دامنگیر او شد؛ بسیار فریبنده است و آنچه در دنیاست نیز فریبندگی دارد ، فانی و زودگذر است، و هر کس در آن زندگی می‌کند فنا می‌پذیرد. کسی شبی را در آغوش امن دنیا به سر نبرده جز آن که صبحگاهان بال‌های ترس و وحشت بر سر او کوبید؛ در زاد و توشه آن جز تقوا خیری نیست. کسی که به قدر کفایت از آن بردارد در آرامش به سر می‌برد و آن کس که در پی به دست آوردن متاع بیشتری از دنیا باشد وسائل نابودی خود را فراهم کرده و به زودی از دست می‌رود.
بسا افرادی که به دنیا اعتماد کردند، ناگهان مزه تلخ مصیبت را بدان‌ها چشاند و بسا صاحب اطمینانی که به خاک و خونش کشید. چه انسان‌های با عظمتی را که خوار و کوچک ساخت و بسا فخر فروشانی را که به خاک ذلّت افکند. حکومت دنیا ناپایدار عیش و زندگانی آن تیره و تار گوارای آن شور و شیرینی آن تلخ غذای آن زهر، و اسباب و وسائل آن پوسیده است، زنده آن در معرض مردن و تندرست آن گرفتار بیماری است حکومت آن بر باد رفته و عزیزان آن شکست خورده متاع آن نکبت آلود و پناه آورنده آن محروم خواهد بود. با این که از پس اینها سکرات مرگ و نفس‌های بلند است و ترس کسی که آگاه شده و ایستادن در برابر معبودتان که حاکم است تا نیکوکاران را جزای نیک دهد.
آیا شما در جای گذشتگان خود به سر نمی‌برید؟ که عمرشان از شما طولانی‌تر و آثارشان با دوام‌تر و آرزویشان درازتر و افرادشان بیشتر و لشکریانشان انبوه‌تر بودند؟ دنیا را چگونه پرستیدند؟ و آن را چگونه بر خود گزیدند؟ و سپس از آن رخت بر بستند و رفتند. و آیا به شما خبر رسید که دنیا جانی به عنوان فدیه به آنان بخشید؟ یا بلایی را که هلاکشان کرد از آنان باز داشت؟ نه هرگز!! بلکه سختی و مشکلات دنیا چنان به آنها رسید که پوست و گوشتشان را درید با سختی‌ها آنان را سست و با مصیبت‌ها ذلیل و خوارشان کرد و بینی آنان را به خاک مالید و لگد مال کرد و گردش روزگار را بر ضد آنها برانگیخت.
شما دیدید که دنیا آن کس را که برابر آن فروتنی کرد و آن را برگزید، و بر همه چیز مقدّم داشت که گویا جاودانه می‌ماند، نشناخت و روی خوش نشان نداد تا آن که از دنیا رفت! آیا جز گرسنگی توشه‌ای به آنها سپرد؟ آیا جز در مضیقه فرودشان نیاورد؟ و آیا روشنی دنیا جز تاریکی و سرانجامش جز پشیمانی بود؟ و آیا جز آتش برای آنان باقی گذاشت؟ آیا شما چنین دنیایی را بر همه چیز مقدم می‌دارید یا در آرزوی آن به سر می‌برید؟ و بدان اطمینان می‌کنید؟ خدای عز و جل می‌فرماید: «کسانی که زندگی دنیا و زینت آن را بخواهند، (نتیجه) اعمالشان را در همین دنیا به طور کامل به آنها می‌دهیم؛ و چیزی کم و کاست از آنها نخواهد شد! (ولی) آنها در آخرت، جز آتش، (سهمی) نخواهند داشت؛ و آنچه را در دنیا (برای غیر خدا) انجام دادند، بر باد می‌رود؛ و آنچه را عمل می‌کردند، باطل و بی‌اثر می‌شود!} - . هود / 15 - 16 -
پس دنیا بد خانه‌ای است برای کسی که خوشبین باشد، و یا از خطرات آن نترسد. وقتی به شما روی آورد، یاد کنید که چقدر سریع دوران خوشی آن از شما منقضی می‌گردد و زوال آن نزدیک می‌گردد و محل جولان در آن به ضعف می‌گراید. آیا دنیا شما را مانند پیشینیان خود نمی‌یابد و پیشینیان شما را مانند پیشینیان آنها نمی‌یابد؟ نسلی بعد از نسلی و امتی پس از امتی و قرنی پس از قرنی و گروهی از پی گروهی؛ پس دنیا از ننگ، و کارهایی که شایسته نیست از اموری که آشکار می‌شود، حیا ندارد و از خیانت کردن خجالت زده نمی‌شود.
پس بدانید - و می‌دانید که ناچار آن را ترک می‌کنید و دنیا همان گونه است که خدای عز و جل آن را ستوده و فرموده: «بازی و سرگرمی و تجمّل پرستی و فخرفروشی در میان شما و افزون طلبی در اموال و فرزندان است.» - . حدید / 20 -
و پند گیرید از آنها که بنا می‌ساختند و بر هر مکان مرتفعی نشانه‌ای از روی هوا و هوس می‌ساختند و قصرها و قلعه‌های زیبا و محکم بنا می‌کنید شاید در دنیا جاودانه بمانند؟ و از کسانی پند بگیرید که گفتند: «چه کسی از ما نیرومندتر است؟» - . سجده / 15 - و پند گیرید از برادرانتان که آنان را دیدید که چگونه به قبورشان برده شدند و سواره خوانده نمی‌شدند و فرود آمدند، در حالی که مهمان خوانده نمی‌شدند و برای آنان قبوری قرار داده شد و از خاک برایشان کفن قرار دادند و از استخوان‌ها همسایگانی یافتند.
هیچ خواننده‌ای را پاسخ نمی‌دهند و هیچ ستمی را باز نمی‌دارند و نه به نوحه‌گری توجّهی دارند. و نسب و حسبی نمی‌شناسند و گواهی باطل نمی‌دهند؛ نه از باران خوشحال و نه از قحط سالی نومید می‌گردند. گرد هم قرار دارند و تنهایند همسایه یکدیگرند امّا از هم دورند فاصله‌ای با هم ندارند، ولی هیچ گاه به دیدار یکدیگر نمی‌روند. نزدیکان از هم دورند بردبارانی هستند که کینه‌ها از دل آنان رفته بی خبرانی که کینه در دلشان فرو مرده است. نه از زیان آنها ترسی و نه به دفاع آنها امیدی وجود دارد و مانند کسانی هستند که نبوده‌اند و خدای سبحان درباره آنان فرموده: «این خانه‌های آنهاست (که ویران شده)، و بعد از آنان جز اندکی کسی در آنها سکونت نکرد؛ و ما وارث آنان بودیم!» - . قصص / 58 -
طلب دنیا وهن است و نوشیدن از آن کدر است و رودخانه‌اش گل و لای فراوان به همراه دارد؛ فریبی است که با سخن چینی نیرنگ می‌زند و سمی است کشنده و معیوبی است که متمایل به فرو افتادن است و دارایی آن روشن و صاف است و کسی که زیاده طلبی کند را پست و هلاک می‌کند و کسی را که از آن بهره بگیرد، با تمام شدن لذتش و با شهوات هلاک کننده‌اش و اسیر کردن گریزنده از آن به خاک می‌افکند. دام‌های خود را افکنده و تیرهای خود را نشانه رفته و سختی‌های خود را متمایل ساخته و در تمام شب‌های عمر آدمی و ایام زندگانی او، وی را با بخشش‌های خود سرگرم ساخته و ریسمان‌های مرگ را به سمت او آویخته و ریسمان‌های بلند و نازک خود، آدمی را به هلاکت کشانده و او را با مرگ و میرهایش به سمت تنگی قبر و وحشت محل بازگشت و مجاورت مردگان و دیدن محل و ثواب عمل کشانده؛ سپس بر چشم کمترین از آدمیان خواب روزگاران (دراز) زده شده ( کنایه از مرگشان) در حالی که آنان برنمی‌گردند و آدمیان گرفتار اعمال گذشته خویش هستند و آثار و اعمالشان برای خطاب نهایی به احصا در آمده و مأیوس (و زیانکار) است آن که بار ستمی بر دوش دارد!
و حضرت درباره مذمت دنیا در خطبه‌ای که ایراد نمودند، فرمودند: حمد مخصوص خداست؛ او را می‌ستایم و از او یاری می‌جویم و به او ایمان دارم و بر او توکل می‌کنم و گواهی می‌دهم که معبودی جز خدای یگانه بی همتا نیست و محمد صلی الله علیه و آله بنده و فرستاده اوست که او را با حق و دین هدایتگر فرستاد، تا علت و بیماری (عقلی و روحی و عملی) را از شما بزداید، و از خواب غفلت بیدارتان سازد و بدانید که شما مردگانید و بعد از مرگ برانگیخته می‌شوید و بر اعمالتان متوقف می‌شوید و سزای آن به شما داده می‌شود؛ پس زندگی دنیا شما را فریفته نسازد که سرایی است که به بلا پیچیده شده و به رنج شناخته می‌شود و به خیانت وصف می‌گردد و هر آنچه در آن است به سوی زوال است و بین اهل خود در گردش و پیوستگی است؛ احوال آن دوام ندارد و از شر آن ایمنی نیست؛ در همین حین که اهل آن در دنیا مشغول راحتی و شادی هستند، در آن در ابتلا و فریب هستند؛ احوالی مختلف و شؤونی متغیر دارد؛ زندگی در آن ناپسند است و راحتی در آن دوام ندارد و اهل دنیا در آن آماجی هستند که مورد هدف قرار گرفته‌اند و دنیا با تیرهای خود آنان را می‌زند و با مرگ آنان را می‌شکند و هر مرگی در دنیا مقدور گشته و بهره شخص از دنیا فراوان است.
ای بندگان خدا! بدانید، شما و وضعیتی که در این دنیا در آن زندگی می‌کنید، بر همان راهی می‌روید که گذشتگان پیمودند! آنان زندگانی‌شان از شما طولانی‌تر، و قدرتشان از شما بیشتر خانههایشان آبادتر، و آثارشان از شما بیشتر بود که ناگهان صداهایشان بعد از مدت طولانی چیرگی ایشان، خاموش و آرام شد، و اجسادشان پوسیده، و سرزمینشان خالی، و آثارشان ناپدید شد! قصرهای بلند و محکم، و بساط عیش و بالش‌های نرم را به سنگ‌ها و آجرها، و قبرهای به هم چسبیده تبدیل کردند؛ گورهایی که بنای آن بر خرابی است، گورها به هم نزدیک اما ساکنان آنها از هم دور و غریبند در وادی وحشتناک به ظاهر آرام امّا اهل محله‌ای هستند که گرفتارند، نه در جایی که وطن گرفتند انس می‌گیرند، و نه با همسایگان و برادران ارتباطی دارند، در صورتی که با یکدیگر در همسایگی نزدیک، و در قرب خانه‌های هم به سر می‌برند.
چگونه یکدیگر را دیدار کنند در حالی که فرسودگی آنها را در هم کوبیده، و سنگ و خاک آنان را در کام خود فرو برده است و بعد از زنده بودن، مردهاند و بعد از شادابی زندگی پوسیده‌اند و دوستانشان در مرگشان مصیبت زده شدهاند و ساکن خاک گشته‌اند و کوچ کرده‌اند و برگشتی ندارند؛ هیهات! هیهات! این سخنی است که او به زبان می‌گوید (و اگر بازگردد، کارش همچون گذشته است)! و پشت سر آنان برزخی است تا روزی که برانگیخته شوند!
شما هم راهی را خواهید رفت که آنان رفته‌اند، که پوسیدن در خاک و تنهایی در جایگاه است و گورها شما را به امانت خواهد پذیرفت و آن امانت گیرنده شما را در خود خواهد داشت پس چگونه خواهید بود که عمر شما به سر آید؟ و مردگان از قبرها برخیزند؟ و آنچه در سینه‌هاست آشکار گردد و برای به دست آوردن در برابر پادشاهی با عظمت می‌ایستید؛ پس دل‌ها از ترس گناهان گذشته از نگرانی به پرواز در می‌آید و حجاب‌ها و پرده‌ها از شما برداشته می‌شود و عیوب و اسرارتان آشکار می‌گردد و در آنجا به هر کس آنچه کسب کرده جزا داده می‌شود.
خدای عز و جل می‌فرماید: «تا بدکاران را به کیفر کارهای بدشان برساند و نیکوکاران را در برابر اعمال نیکشان پاداش دهد!» - . نجم / 31 - و فرمود: «و کتاب [کتابی که نامه اعمال همه انسان‌هاست] در آن جا گذارده می‌شود، پس گنهکاران را می‌بینی که از آنچه در آن است، ترسان و هراسانند؛ و می‌گویند: «ای وای بر ما! این چه کتابی است که هیچ عمل کوچک و بزرگی را فرونگذاشته، مگر اینکه آن را به شمار آورده است؟! و (این در حالی است که) همه اعمال خود را حاضر می‌بینند؛ و پروردگارت به هیچ کس ستم نمی‌کند.» - . کهف / 49 -
خداوند ما و شما را از عاملان به کتابش و از پیروان اولیایش قرار دهد تا ما و شما را با فضل خود در این سرای اقامت (جاویدان) جای دهد که او ستوده و بزرگوار است.
و فرمود: به دنیا با نگاه زاهدان نگاه کنید که به خدا قسم دنیا به زودی کسی را که در آن مأوا گزیده و ساکن شده را از بین می‌برد و رفاه زده با امنیت را مصیبت زده می‌کند؛ آنچه از دنیا که گذشت و پشت کرد، برنمی‌گردد و کسی نمی‌داند چه خواهد آمد تا منتظر آن باشد. سرور دنیا آمیخته با حزن و آخر زندگی در آن به ضعف و سستی است؛ پس فراوانی آنچه در دنیاست شما را به شگفتی وا ندارد، زیرا مدت زمان کمی با شما همراه است.
خدا رحمت کند بنده‌ای را که بیندیشد و عبرت بگیرد و پشت کردن آنچه پشت کرده را ببیند و حضور آنچه اکنون حاضر است را دریابد و گویا آنچه از دنیا اکنون هست، به زودی نابود می‌شود و آنچه از امر آخرت محقق می‌شود، پیوسته هست و هر چیزی که می‌آید، نزدیک است؛ بدانید دنیا سرایی است که کسی از آن سالم نمی‌ماند مگر در خود آن و با چیزی که برای دنیا باشد، نجات نمی‌یابد. مردم به آزمایش دنیا مبتلا هستند؛ پس هر قدر از دنیا را که برای دنیا بگیرند، از آن بیرون رانده شده و مورد محاسبه قرار می‌گیرند و آنچه از دنیا را برای غیر دنیا بگیرند، بر آن وارد شده و در آن اقامت می‌گزینند و دنیا برای صاحبان خرد مثل سایه است؛ که هنوز گسترش نیافته، کوتاه می‌گردد، و هنوز فزونی نیافته کاهش می‌یابد.
**[ترجمه]
«111»
ضه، [روضة الواعظین] قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَا لِی وَ الدُّنْیَا إِنَّمَا مَثَلِی وَ مَثَلُ الدُّنْیَا کَمَثَلِ رَاکِبٍ مَرَّ لِلْقَیْلُولَةِ فِی ظِلِّ شَجَرَةٍ فِی یَوْمِ صَیْفٍ ثُمَّ رَاحَ وَ تَرَکَهَا.
وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: مَا الدُّنْیَا فِی الْآخِرَةِ إِلَّا مِثْلُ مَا یَجْعَلُ أَحَدُکُمْ إِصْبَعَهُ فِی الْیَمِّ فَلْیَنْظُرْ بِمَ یَرْجِعُ.
قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: الدُّنْیَا دَارٌ مُنِیَ لَهَا الْفَنَاءُ وَ لِأَهْلِهَا مِنْهَا الْجَلَاءُ وَ هِیَ حُلْوَةٌ خَضِرَةٌ قَدْ عَجِلَتْ لِلطَّالِبِ وَ الْتَبَسَتْ بِقَلْبِ النَّاظِرِ فَارْتَحِلُوا عَنْهَا بِأَحْسَنِ مَا بِحَضْرَتِکُمْ مِنَ الزَّادِ وَ لَا تَسْأَلُوا فِیهَا فَوْقَ الْکَفَافِ وَ لَا تَطْلُبُوا مِنْهَا أَکْثَرَ مِنَ الْبَلَاغِ.
وَ قَالَ علیه السلام: أَلَا وَ إِنَّ الدُّنْیَا دَارٌ لَا یُسْلَمُ مِنْهَا إِلَّا فِیهَا وَ لَا یُنْجَی بِشَیْ‌ءٍ کَانَ لَهَا ابْتُلِیَ النَّاسُ بِهَا فِتْنَةً فَمَا أَخَذُوهُ مِنْهَا لَهَا أُخْرِجُوا مِنْهُ وَ حُوسِبُوا عَلَیْهِ وَ مَا أَخَذُوهُ مِنْهَا لِغَیْرِهَا قَدِمُوا عَلَیْهِ وَ أَقَامُوا فِیهِ وَ إِنَّهَا عِنْدَ ذَوِی الْعُقُولِ کَفَیْ‌ءِ الظِّلِّ بَیْنَا تَرَاهُ سَابِغاً حَتَّی قَلَصَ وَ زَائِداً حَتَّی نَقَصَ.
وَ قَالَ علیه السلام: حَلَاوَةُ الدُّنْیَا مَرَارَةُ الْآخِرَةِ وَ مَرَارَةُ الْآخِرَةِ حَلَاوَةُ الدُّنْیَا.
وَ قَالَ علیه السلام: الدُّنْیَا تَغُرُّ وَ تَضُرُّ وَ تَمُرُّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی لَمْ یَرْضَهَا ثَوَاباً لِأَوْلِیَائِهِ وَ لَا عِقَاباً لِأَعْدَائِهِ وَ إِنَّ أَهْلَ الدُّنْیَا کَرَکْبٍ بَیْنَا هُمْ حُلُولٌ إِذْ صَاحَ بِهِمْ سَائِقُهُمْ فَارْتَحَلُوا.
قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: حُبُّ الدُّنْیَا رَأْسُ کُلِّ خَطِیئَةٍ.
وَ قَالَ الْمَسِیحُ علیه السلام لِلْحَوَارِیِّینَ: إِنَّمَا الدُّنْیَا قَنْطَرَةٌ فَاعْبُرُوهَا وَ لَا تَعْمُرُوهَا.
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الرَّغْبَةُ فِی الدُّنْیَا تُکْثِرُ الْهَمَّ وَ الْحُزْنَ وَ الزُّهْدُ فِی الدُّنْیَا یُرِیحُ الْقَلْبَ وَ الْبَدَنَ.
قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: مَا أَصِفُ دَاراً أَوَّلُهَا عَنَاءٌ وَ آخِرُهَا فَنَاءٌ فِی حَلَالِهَا حِسَابٌ وَ فِی حَرَامِهَا عِقَابٌ مَنِ اسْتَغْنَی فِیهَا فُتِنَ وَ مَنِ افْتَقَرَ فِیهَا حَزِنَ وَ مَنْ سَاعَاهَا فَاتَتْهُ وَ مَنْ قَعَدَ عَنْهَا آتَتْهُ وَ مَنْ أَبْصَرَ بِهَا بَصَّرَتْهُ وَ مَنْ أَبْصَرَ إِلَیْهَا أَعْمَتْهُ.
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ اللَّهَ جَلَّ جَلَالُهُ أَوْحَی إِلَی الدُّنْیَا أَنْ أَتْعِبِی مَنْ خَدَمَکِ وَ اخْدُمِی مَنْ رَفَضَکِ وَ إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا تَخَلَّی بِسَیِّدِهِ فِی جَوْفِ اللَّیْلِ الْمُظْلِمِ وَ نَاجَاهُ أَثْبَتَ اللَّهُ النُّورَ فِی قَلْبِهِ فَإِذَا قَالَ یَا رَبِّ یَا رَبِّ نَادَاهُ الْجَلِیلُ جَلَّ جَلَالُهُ لَبَّیْکَ عَبْدِی سَلْنِی أُعْطِکَ وَ تَوَکَّلْ عَلَیَّ أَکْفِکَ ثُمَّ یَقُولُ جَلَّ جَلَالُهُ لِمَلَائِکَتِهِ یَا مَلَائِکَتِی انْظُرُوا إِلَی عَبْدِی قَدْ تَخَلَّی فِی جَوْفِ هَذَا اللَّیْلِ الْمُظْلِمِ وَ الْبَطَّالُونَ
لَاهُونَ وَ الْغَافِلُونَ نِیَامٌ اشْهَدُوا أَنِّی قَدْ غَفَرْتُ لَهُ ثُمَّ قَالَ علیه السلام عَلَیْکُمْ بِالْوَرَعِ وَ الِاجْتِهَادِ وَ الْعِبَادَةِ وَ ازْهَدُوا فِی هَذِهِ الدُّنْیَا الزَّاهِدَةِ فِیکُمْ فَإِنَّهَا غَرَّارَةٌ دَارُ فَنَاءٍ وَ زَوَالٍ کَمْ مِنْ مُغْتَرٍّ بِهَا قَدْ أَهْلَکَتْهُ وَ کَمْ مِنْ وَاثِقٍ بِهَا قَدْ خَانَتْهُ وَ کَمْ مِنْ مُعْتَمِدٍ عَلَیْهَا قَدْ خَدَعَتْهُ وَ أَسْلَمَتْهُ وَ اعْلَمُوا أَنَّ أَمَامَکُمْ طَرِیقاً بَعِیداً وَ سَفَراً مَهُولًا وَ مَمَرّاً عَلَی الصِّرَاطِ وَ لَا بُدَّ لِلْمُسَافِرِ مِنْ زَادٍ وَ مَنْ لَمْ یَتَزَوَّدْ وَ سَافَرَ عَطِبَ وَ هَلَکَ وَ خَیْرُ الزَّادِ التَّقْوَی إِلَی آخِرِ الْخَبَرِ.
قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: کَانَ عِیسَی بْنُ مَرْیَمَ علیه السلام یَقُولُ لِأَصْحَابِهِ یَا بَنِی آدَمَ اهْرُبُوا مِنَ الدُّنْیَا إِلَی اللَّهِ وَ أَخْرِجُوا قُلُوبَکُمْ عَنْهَا فَإِنَّکُمْ لَا تَصْلُحُونَ لَهَا وَ لَا تَصْلُحُ لَکُمْ وَ لَا تَبْقُونَ لَهَا وَ لَا تَبْقَی لَکُمْ هِیَ الْخَدَّاعَةُ الْفَجَّاعَةُ الْمَغْرُورُ مَنِ اغْتَرَّ بِهَا الْمَفْتُونُ مَنِ اطْمَأَنَّ إِلَیْهَا الْهَالِکُ مَنْ أَحَبَّهَا وَ أَرَادَهَا فَتُوبُوا إِلی اللَّهِ بارِئِکُمْ وَ اتَّقُوا رَبَّکُمْ وَ اخْشَوْا یَوْماً لا یَجْزِی والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَ لا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ عَنْ والِدِهِ شَیْئاً.
أَیْنَ آبَاؤُکُمْ وَ أُمَّهَاتُکُمْ أَیْنَ إِخْوَانُکُمْ أَیْنَ أَخَوَاتُکُمْ أَیْنَ أَوْلَادُکُمْ دُعُوا فَأَجَابُوا وَ اسْتُودِعُوا الثَّرَی وَ جَاوَرُوا الْمَوْتَی وَ صَارُوا فِی الْهَلْکَی وَ خَرَجُوا عَنِ الدُّنْیَا وَ فَارَقُوا الْأَحِبَّةَ وَ احْتَاجُوا إِلَی مَا قَدَّمُوا وَ اسْتَغْنَوْا عَمَّا خَلَّفُوا کَمْ تُوعَظُونَ وَ کَمْ تُزْجَرُونَ وَ أَنْتُمْ لَاهُونَ سَاهُونَ مَثَلُکُمْ فِی الدُّنْیَا مَثَلُ الْبَهَائِمِ أَهَمَّتْکُمْ بُطُونُکُمْ وَ فُرُوجُکُمْ أَ مَا تَسْتَحْیُونَ مِمَّنْ خَلَقَکُمْ قَدْ وَعَدَ مَنْ عَصَاهُ النَّارَ وَ لَسْتُمْ مِمَّنْ یَقْوَی عَلَی النَّارِ وَ وَعَدَ مَنْ أَطَاعَهُ الْجَنَّةَ وَ مُجَاوَرَتَهُ فِی الْفِرْدَوْسِ الْأَعْلَی فَتَنَافَسُوا وَ کُونُوا مِنْ أَهْلِهِ وَ أَنْصِفُوا مِنْ أَنْفُسِکُمْ وَ تَعَطَّفُوا عَلَی ضُعَفَائِکُمْ وَ أَهْلِ الْحَاجَةِ مِنْکُمْ وَ تُوبُوا إِلَی اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً وَ کُونُوا عَبِیداً أَبْرَاراً وَ لَا تَکُونُوا مُلُوکاً جَبَابِرَةً وَ لَا مِنَ الْفَرَاعِنَةِ الْمُتَمَرِّدِینَ عَلَی اللَّهِ قَهَرَهُمْ بِالْمَوْتِ جَبَّارُ الْجَبَابِرَةِ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَ رَبُّ الْأَرْضِ وَ إِلَهُ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ مَالِکُ یَوْمِ الدِّینِ شَدِیدُ الْعِقَابِ الْأَلِیمُ الْعَذَابِ لَا یَنْجُو مِنْهُ ظَالِمٌ وَ لَا یَفُوتُهُ شَیْ‌ءٌ وَ لَا یَتَوَارَی مِنْهُ شَیْ‌ءٌ أَحْصَی کُلَّ شَیْ‌ءٍ عِلْمَهُ وَ أَنْزَلَهُ مَنْزِلَهُ فِی جَنَّةٍ أَوْ نَارٍ ابْنَ آدَمَ الضَّعِیفَ أَیْنَ تَهْرُبُ مِمَّنْ یَطْلُبُکَ فِی سَوَادِ لَیْلِکَ وَ بَیَاضِ نَهَارِکَ وَ فِی کُلِّ حَالٍ مِنْ حَالاتِکَ فَقَدْ أَبْلَغَ مَنْ وَعَظَ وَ أَفْلَحَ مَنِ اتَّعَظَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی یَا مُوسَی إِنَّ الدُّنْیَا دَارُ عُقُوبَةٍ وَ جَعَلْتُهَا مَلْعُونَةً مَلْعُونٌ مَا فِیهَا إِلَّا مَا کَانَ لِی یَا مُوسَی إِنَّ عِبَادِیَ الصَّالِحِینَ زَهِدُوا فِیهَا بِقَدْرِ عِلْمِهِمْ وَ سَائِرَهُمْ مِنْ خَلْقِی رَغِبُوا فِیهَا بِقَدْرِ جَهْلِهِمْ وَ مَا مِنْ خَلْقِی أَحَدٌ عَظَّمَهَا فَقَرَّتْ عَیْنُهُ وَ لَمْ یُحَقِّرْهَا أَحَدٌ إِلَّا انْتَفَعَ بِهَا.
ثُمَّ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام إِنْ قَدَرْتُمْ أَلَّا تُعْرَفُوا فَافْعَلُوا وَ مَا عَلَیْکَ إِنْ لَمْ یُثْنِ عَلَیْکَ النَّاسُ وَ مَا عَلَیْکَ أَنْ تَکُونَ مَذْمُوماً عِنْدَ النَّاسِ إِذَا کُنْتَ عِنْدَ اللَّهِ مَحْمُوداً إِنَّ عَلِیّاً علیه السلام کَانَ یَقُولُ لَا خَیْرَ فِی الدُّنْیَا إِلَّا لِأَحَدِ رَجُلَیْنِ رَجُلٍ یَزْدَادُ کُلَّ یَوْمٍ إِحْسَاناً وَ رَجُلٍ یَتَدَارَکُ سَیِّئَةً بِالتَّوْبَةِ وَ أَنَّی لَهُ بِالتَّوْبَةِ وَ اللَّهِ لَوْ سَجَدَ حَتَّی یَنْقَطِعَ عُنُقُهُ مَا قَبِلَ اللَّهُ مِنْهُ إِلَّا بِوَلَایَتِنَا.
وَ قَالَ الْمَسِیحُ علیه السلام: مَثَلُ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ کَمَثَلِ رَجُلٍ لَهُ ضَرَّتَانِ إِنْ أَرْضَی إِحْدَاهُمَا أَسْخَطَتِ الْأُخْرَی.
وَ قِیلَ لِلنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: کَیْفَ یَکُونُ الرَّجُلُ فِی الدُّنْیَا قَالَ کَمَا تَمُرُّ الْقَافِلَةُ قِیلَ فَکَمِ الْقَرَارُ فِیهَا قَالَ کَقَدْرِ الْمُتَخَلِّفِ عَنِ الْقَافِلَةِ قَالَ فَکَمْ مَا بَیْنَ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ قَالَ غَمْضَةُ عَیْنٍ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ کَأَنَّهُمْ یَوْمَ یَرَوْنَ ما یُوعَدُونَ لَمْ یَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنْ نَهارٍ(1)الْآیَةَ.
قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: الدُّنْیَا حُلُمُ الْمَنَامِ أَهْلُهَا عَلَیْهَا مُجَازَوْنَ مُعَاقَبُونَ.
وَ قِیلَ: إِنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله مَرَّ عَلَی سَخْلَةٍ مَنْبُوذَةٍ عَلَی ظَهْرِ الطَّرِیقِ فَقَالَ أَ تَرَوْنَ هَذِهِ هَیِّنَةً عَلَی أَهْلِهَا فَوَ اللَّهِ الدُّنْیَا أَهْوَنُ عَلَی اللَّهِ مِنْ هَذِهِ عَلَی أَهْلِهَا.
وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: الدُّنْیَا دَارُ مَنْ لَا دَارَ لَهُ وَ مَالُ مَنْ لَا مَالَ لَهُ وَ لَهَا یَجْمَعُ مَنْ لَا عَقْلَ لَهُ وَ شَهَوَاتِهَا یَطْلُبُ مَنْ لَا فَهْمَ لَهُ وَ عَلَیْهَا یُعَادِی مَنْ لَا عِلْمَ لَهُ وَ عَلَیْهَا یَحْسُدُ مَنْ لَا فِقْهَ لَهُ وَ لَهَا یَسْعَی مَنْ لَا یَقِینَ لَهُ.
وَ رُوِیَ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله: قَرَأَ أَ فَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلی نُورٍ مِنْ رَبِّهِ(2)فَقَالَ إِنَّ النُّورَ إِذَا وَقَعَ فِی الْقَلْبِ انْفَسَحَ لَهُ وَ انْشَرَحَ قَالُوا یَا رَسُولَ اللَّهِ فَهَلْ لِذَلِکَ عَلَامَةٌ یُعْرَفُ بِهَا قَالَ التَّجَافِی عَنْ دَارِ الْغُرُورِ وَ الْإِنَابَةُ إِلَی دَارِ الْخُلُودِ وَ الِاسْتِعْدَادُ لِلْمَوْتِ قَبْلَ نُزُولِ الْمَوْتِ.
قَالَ صلی الله علیه و آله لِابْنِ عُمَرَ: کُنْ کَأَنَّکَ غَرِیبٌ أَوْ عَابِرُ سَبِیلٍ وَ اعْدُدْ نَفْسَکَ مَعَ الْمَوْتَی.
**[ترجمه]روضة الواعظین: پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: مرا با دنیا چکار است؟ من و دنیا را چه تناسبی هست؟ همانا مَثَل من و دنیا، مَثَل سواره‌ای است که در روز بسیار گرمی بالای سرش درختی باشد. پس در زیر آن درخت بخوابد؛ سپس برود و آن درخت را جا گذارد.
و فرمود: نیست دنیا در مقابل آخرت مگر به مانند آنکه یکی از شما انگشتش را در دریا فرو برده و بعد بنگرد و ببیند که چه مقدار تر شده است.
امیرالمومنین علیه السلام فرمود: دنیا محل آرزوهایی است که نابود می‌شود و اهلش از آن کوچ می‌کنند. دنیا شیرین و خرم به سوی خواهان خود می‌شتابد و در دل بیننده خود منزل می‌کند. پس از این دنیا به بهترین توشه‌ای که فراهم نموده‌اید کوچ کنید و از دنیا بیش از نیاز خود نخواهید و بیش از آنچه بشما رسیده از آن طلب نکنید.
و فرمود: دنیا محلی است که هیچ کس از آن سالم نمی‌ماند مگر در آن و به وسیله چیزی که برای دنیا باشد نجات حاصل نمی‌شود. مردم به آن آزمایش میشوند و از آنچه که از دنیا برگرفته‌اند جدا شده و نسبت به آن حساب پس می‌دهند. و آنچه که برای غیر دنیا تهیه کرده‌اند برای آنها مانده و بر آن وارد میشوند. دنیا در نزد خردمندان مانند سایه‌ای است که آن را گسترده می‌بینی، ولی جمع می‌شود و زیاد است ولی کم می‌گردد.
و فرمود: شیرینی دنیا تلخی آخرت است و تلخی آخرت، شیرینی دنیاست.
و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: به راستی خدای جل جلاله به دنیا خطاب کرد که خادم خود را به رنج افکن و تارک خود را خدمت کن و چون بنده در نیمه شب تار با آقای خود خلوت کند و راز گوید خدا نور را در دلش برجا دارد چون گوید: یا رب یا رب، جلیل جل جلاله او را ندا کند لبیک عبد من، بخواه تا به تو بدهم بر من توکل کن تا تو را کفایت کنم. سپس خدای جل جلاله به ملائکه خود فرماید: ای ملائکه! ببینید بنده مرا که در دل شب تار با من خلوت گرده و بیهودگان در بازی و غفلتند و به خواب اندرند؛ گواه باشید که من او را آمرزیدم. پس از آن فرمود: بر شما باد به ورع و کوشش و عبادت و بی‌رغبت باشید در این دنیا که به شما بی‌رغبت است، زیرا که پرفریب دهنده است، خانه فنا و زوال است، بسیار کسی که فریب آن خورد و نابودش کرد و بدان تکیه زد خیانتش نمود و بسیار کسی که بدان اعتماد کرد و فریبش داد و او را وانهاد. بدانید که در پیش شما راهی است هراسناک و سفری است دراز و گذشت شما بر صراط است و به ناچار مسافر را توشه باید و هر که بی‌توشه سفر کند در رنج افتد و هلاک شود و بهترین توشه، تقوا است، تا آخر خبر.
امام صادق علیه السلام فرمود: عیسی بن مریم علیهما السلام به اصحابش می‌فرمود: ای فرزندان آدم، از دنیا بگریزید به سوی خدا و دل از آن بردارید که آن را نشائید و آنهم برای شما نشاید؛ در آن نمانید و برای شما نماند هم آن است پر فریب و پرماجرا. فریب خورده است کسی که بدان مغرور شود، مغبون است آنکه بدان دل دهد، هلاک است آنکه آن را دوست دارد. و بخواهید به درگاه آفریننده خود بازگردید و از پروردگار خود بپرهیزید و بترسید از روزی که پدر مجازات پسر را نکشد و فرزند به جای پدر مجازات نشود، کجایند پدرانتان؟ کجایند برادرانتان؟ کجایند خواهرانتان؟ کجایند فرزندانتان؟ آنها را دعوت کردند و اجابت نمودند و با این وطن وداع کردند و با مردگان آرمیدند و در زمره نابودان درآمدند، از دنیا برآمدند و از دوستان جدا شدند و نیازمند آنچه پیش فرستاده بودند گردیدند و از آنچه به جا نهادند مستغنی شدند. تا چند پند داده شوید و تا چند جلوگیری شوید و شما در بازی و پشت سر اندازی هستید؟ شما در دنیا چون جانورید، در اندیشه شکم و شهوتید، شرم ندارید از آنکه شما را آفریده با آنکه نافرمان خود را به دوزخ تهدید کرده و شما تاب آن ندارید و فرمانبر خود را وعده بهشت و مجاورت فردوس اعلی داده، در آن رقابت کنید و از اهل آن باشید، نسبت به خود انصاف دهید و بر ناتوانان خود لطف داشته باشید و هم بر حاجتمندان خود و به خدا توبه با اخلاص کنید، نیکان باشید نه پادشاهان جبار و نه سرکشان فرعون شعار متمرد بر آنکه به مرگ بر آنها چیره باشد. و جبار جباران است و پروردگار آسمان‌ها و زمین و معبود اولین و آخرین و مالک یوم دین، سخت کیفر و دردناک شکنجه ستمکاری از دست او به در نرود و چیزی از او فوت نشود و چیزی بر او نهان نماند و چیزی از او نهفته نگردد، هر چیز را دانش او آمار کرده و به جای خود مقرر نموده از بهشت یا دوزخ، ای آدمیزاده ناتوان! کجا گریزی از کسی که تو را در روشنی روزت و سیاهی شبت می‌جوید و در هر حال باشی، خوب تبلیغ کرد هر که پند داد و رستگار است هر که پند گرفت.
سپس امام صادق علیه السلام فرمود: اگر توانستید طوری باشید که شناخته نشوید، آن طور باشید و اگر مردم تو را ثنا نگویند، چه اتفاقی رخ می‌دهد؟ و وقتی نزد خدا محبوب بودی، چه گزندی بر تو است که نزد مردم ناپسند باشی؟ علی علیه السلام مکرر می‌فرمود: در دنیا خیری نیست مگر برای یکی از این دو نفر: کسی که هر روز کار نیکش بیشتر شود و کسی که گناهی را با توبه جبران کند و کجا توبه او مقبول می‌شود؟ به خدا قسم اگر آن قدر سجده کند تا گردنش قطع شود، خدا از او جز به ولایت ما قبول نمی‌کند.
و مسیح علیه السلام فرمود: مَثَل دنیا و آخرت همچون مردی است که دو همسر دارد؛ اگر یکی از آن دو را خشنود کند، دیگری را خشمگین نموده است.
و از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله پرسیده شد: انسان در دنیا چگونه باید باشد؟ فرمود: همچون کسی که در پی قافله عبور است. گفته شد: چقدر در دنیا می‌ماند؟ فرمود: به اندازه رسیدن کسی که از قافله جا مانده. گفت: پس فاصله میان دنیا و آخرت چقدر است؟ فرمود: چشم بر هم زدنی. خداوند متعال فرمود: «کَأَنَّهُمْ یَوْمَ یَرَوْنَ ما یُوعَدُونَ لَمْ یَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنْ نَهارٍ» - . احقاف / 35 - {هنگامی که وعده‌هایی را که به آنها داده می‌شود ببینند، احساس می‌کنند که گویی فقط ساعتی از یک روز (در دنیا) توقّف داشتند.}
پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: دنیا همچون خواب‌های خوشی است که شخص خوابیده می‌بیند، ولی اهل دنیا بر اثر دنیاخواهی خود مجازات و عقاب میشوند.
و گفته شده پیامبر صلی الله علیه و آله از کنار لاشه بزغاله‌ای که در راه افتاده بود گذر می‌کردند. پس فرمودند: آیا می‌نگرید که این لاشه برای صاحبش چقدر بی قیمت است؟ پس به خدا قسم دنیا در نزد خدا از این مردار در نزد صاحبش بی ارزش‌تر است.
و فرمود: دنیا خانه کسی است که خانه ندارد و دارایی کسی است که مالی ندارد. کسی که عقل ندارد برای دنیا جمع می‌کند. و کسی که فهم ندارد، در پی شهوات آن باشد. و کسی که دانش ندارد بر سر آن به دشمنی می‌پردازد. و کسی که بینش ندارد بر آن حسادت می‌ورزد و کسی که یقین ندارد برای آن تلاش می‌کند.
و روایت شده است که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله تلاوت فرمود: «أَ فَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلی نُورٍ مِنْ رَبِّهِ» - . زمر / 22 -
{آیا کسی که خدا سینه‌اش را برای اسلام گشاده است و بر فراز مرکبی از نور الهی قرار گرفته.} پس فرمود: هنگامی که نور بر دل افتد، دل را گشاده و گسترده می‌سازد. گفتند: ای پیامبر خدا! پس آیا برای این نشانه هست تا به وسیله آن شناخته شود؟ فرمود: جدا شدن از خانه فریب و بازگشت به خانه جاودان و آمادگی برای مرگ پیش از رسیدن آن.
**[ترجمه]
«112»
نبه(3)،[تنبیه الخاطر]: کَانَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام کَثِیراً مَا یَتَمَثَّلُ:
یَا أَهْلَ لَذَّاتِ دُنْیَا لَا بَقَاءَ لَهَا***إِنَّ اغْتِرَاراً بِظِلٍّ زَائِلٍ حُمْقٌ
وَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: الدُّنْیَا دَارُ مَنْ لَا دَارَ لَهُ وَ مَالُ مَنْ لَا مَالَ لَهُ وَ لَهَا یَجْمَعُ مَنْ لَا عَقْلَ لَهُ وَ یَطْلُبُ شَهَوَاتِهَا مَنْ لَا فَهْمَ لَهُ وَ عَلَیْهَا یُعَادِی مَنْ لَا عِلْمَ لَهُ
وَ عَلَیْهَا یَحْسُدُ مَنْ لَا فِقْهَ لَهُ وَ لَهَا یَسْعَی مَنْ لَا یَقِینَ لَهُ.
وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام: الدُّنْیَا قَدْ نَعَتْ إِلَیْکَ نَفْسَهَا وَ تَکَشَّفَتْ لَکَ عَنْ مَسَاوِیهَا وَ إِیَّاکَ أَنْ تَغْتَرَّ بِمَا تَرَی مِنْ إِخْلَادِ أَهْلِهَا إِلَیْهَا وَ تَکَالُبِهِمْ عَلَیْهَا فَإِنَّهُمْ کِلَابٌ عَاوِیَةٌ وَ سِبَاعٌ ضَارِیَةٌ یَهِرُّ بَعْضُهَا عَلَی بَعْضٍ یَأْکُلُ عَزِیزُهَا ذَلِیلَهَا وَ یَقْهَرُ کَبِیرُهَا صَغِیرَهَا نَعَمٌ مُعَقَّلَةٌ وَ أُخْرَی مُهْمَلَةٌ قَدْ أَضَلَّتْ عُقُولَهَا وَ رَکِبَتْ مَجْهُولَهَا.
**[ترجمه]تنبیه الخواطر: امام حسن علیه السلام بسیار این شعر را می‌خواند:
ای دوستداران لذت‌های دنیا! آنها بقا ندارند. فریفته شدن به سایه‌ای که رفتنی است حماقت است
و پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: دنیا خانه کسی است که خانه ندارد و دارایی کسی است که مالی ندارد. کسی که عقل ندارد برای دنیا جمع می‌کند. و کسی که فهم ندارد، در پی شهوات آن باشد. و کسی که دانش ندارد بر سر آن به دشمنی پردازد. و کسی که بینش ندارد بر آن حسادت می‌ورزد و کسی که یقین ندارد برای آن تلاش می‌کند.
و امیرالمومنین علیه السلام فرمود: دنیا خود را برای تو وصف نموده و از بدی‌های خود برای تو پرده برداشته است. و مبادا که به آنچه که می‌بینی از وابستگی دنیاداران به دنیا و درنده خویی آنها بر سر دنیا تو را بفریبد. چرا که آنها سگانی زوزه کن و درندگانی درنده هستند که بر یکدیگر نعره می‌زنند. قوی آنها ذلیلشان را می‌خورد و بزرگشان بر کوچک‌شان غلبه می‌کند. شترانی عقال کرده شدهاند و برخی دیگرشان رها شدهاند که عقال‌شان را گم کرده‌اند و به کسی که نمی‌شناسند سواری می‌دهند. - . تنبیه الخواطر : 69 و70 و77 -
**[ترجمه]
«113»
نبه، [تنبیه الخاطر] قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: وَ أُحَذِّرُکُمُ الدُّنْیَا فَإِنَّهَا دَارُ قُلْعَةٍ وَ لَیْسَتْ بِدَارِ نُجْعَةٍ دَارٌ هَانَتْ عَلَی رَبِّهَا فَخَلَطَ خَیْرَهَا بِشَرِّهَا وَ حُلْوَهَا بِمُرِّهَا لَمْ یَرْضَهَا لِأَوْلِیَائِهِ وَ لَمْ یَضِنَّ بِهَا عَلَی أَعْدَائِهِ رُبَّ فِعْلٍ یُصَابُ بِهِ وَقْتُهُ فَیَکُونُ سُنَّةً وَ یَخْطَأُ بِهِ وَقْتُهُ فَیَکُونُ سُبَّةً دَخَلَ عُمَرُ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ هُوَ عَلَی حَصِیرٍ قَدْ أَثَّرَ فِی جَنْبِهِ فَقَالَ یَا نَبِیَّ اللَّهِ لَوِ اتَّخَذْتَ فِرَاشاً أَوْثَرَ مِنْهُ(1)فَقَالَ مَا لِی وَ لِلدُّنْیَا مَا مَثَلِی وَ مَثَلُ الدُّنْیَا إِلَّا کَرَاکِبٍ سَارَ فِی یَوْمٍ صَائِفٍ فَاسْتَظَلَّ تَحْتَ شَجَرَةٍ سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ ثُمَّ رَاحَ وَ تَرَکَهَا.
قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علِیٌّ علیه السلام. وَ اعْلَمُوا رَحِمَکُمُ اللَّهُ أَنَّکُمْ فِی زَمَانٍ الْقَائِلُ فِیهِ بِالْحَقِّ قَلِیلٌ وَ اللِّسَانُ عَنِ الصِّدْقِ کَلِیلٌ وَ اللَّازِمُ لِلْحَقِّ ذَلِیلٌ أَهْلُهُ مُعْتَکِفُونَ فِی الْعِصْیَانِ یَصْطَلِحُونَ عَلَی الْإِدْهَانِ فَتَاهُمْ عَارِمٌ(2)وَ شَائِبُهُمْ آثِمٌ وَ عَالِمُهُمْ مُنَافِقٌ وَ قَارِئُهُمْ مُمَاذِقٌ(3)
وَ لَا یُعَظِّمُ صَغِیرُهُمْ کَبِیرَهُمْ وَ لَا یَعُولُ غَنِیُّهُمْ فَقِیرَهُمْ(4).
بَعْضُهُمْ: إِیَّاکَ وَ هَمَّ الْغَدِ ارْضَ لِلْغَدِ بِرَبِّ الْغَدِ.
1) 1. الوثیر من البساط مالان و سهل و وطئ یقال: ما أوثر فراشک؟ أی ما ألینه.
2) 2. العارم: السیئ الخلق الشرس، و الشائب: الذی ابیض شعره من الهرم، و فی نسخة الکمبانیّ« شابهم» و هو تصحیف، و التصحیح من نسخة النهج.
3) 3. المماذق المنافق الذی یشوب عمله بالریاء- غیر المخلص، و فی نسخة النهج« قارنهم مماذق».
4) 4. نقله فی النهج تحت الرقم 231 من قسم الخطب.
أَبُو ذَرٍّ رَحِمَهُ اللَّهُ: یَوْمُکَ جَمَلُکَ إِذَا أَخَذْتَ بِرَأْسِهِ أَتَاکَ ذَنَبُهُ یَعْنِی إِذَا کُنْتَ مِنْ أَوَّلِ النَّهَارِ فِی خَیْرٍ لَمْ تَزَلْ فِیهِ إِلَی آخِرِهِ.
لُقْمَانُ قَالَ لِابْنِهِ: یَا بُنَیَّ لَا تَدْخُلْ فِی الدُّنْیَا دُخُولًا یُضِرُّ بِآخِرَتِکَ وَ لَا تَتْرُکْهَا تَرْکاً تَکُونُ کَلًّا عَلَی النَّاسِ.
عَلِیٌّ علیه السلام. قَلَّمَا اعْتَدَلَ بِهِ الْمِنْبَرُ إِلَّا قَالَ أَمَامَ خُطْبَتِهِ أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا اللَّهَ فَمَا خُلِقَ امْرُؤٌ عَبَثاً فَیَلْهُوَ وَ لَا تُرِکَ سُدًی فَیَلْغُوَ وَ مَا دُنْیَاهُ الَّتِی تَحَسَّنَتْ لَهُ بِخَلَفٍ مِنَ الْآخِرَةِ الَّتِی قَبَّحَهَا سُوءُ النَّظَرِ عِنْدَهُ وَ مَا الْمَغْرُورُ الَّذِی ظَفِرَ مِنَ الدُّنْیَا بِأَعْلَی هِمَّتِهِ کَالْآخَرِ الَّذِی ظَفِرَ مِنَ الْآخِرَةِ بِأَدْنَی سَهْمَتِهِ(1).
**[ترجمه]تنبیه الخواطر: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: از دنیا بپرهیزید، چرا که آن خانه کندن است و خانه آسایش نیست. خانه‌ای است که خوار است بر صاحبش، پس خیر آن را به شر آن و شیرینی‌اش را به تلخی‌اش مخلوط کرده است. از دنیا برای دوستان خود راضی نشده و آن را از دشمنان خود باز نداشته است. چه بسا کاری در وقت خودش انجام می‌شود و سنت می‌شود و اشتباهی در وقت خود انجام شده و گناه می‌شود.
عمر بر پیامبرخدا صلی الله علیه و آله وارد شد در حالی که ایشان بر روی حصیر بودند و نقش حصیر بر روی بدن شریفشان مانده بود. پس گفت: ای پیامبر خدا! اگر زیراندازی نرم‌تر از این اختیار کنید بهتر است. پس حضرت صلی الله علیه و آله فرمود: مرا با دنیا چکار است؟ مَثَل من و دنیا، نیست مگر همچون سواره‌ای است که در روز بسیار گرمی در حرکت است. پس ساعتی از روز را زیر سایه درختی نشسته، سپس برود و آن درخت را جا گذارد.
امیرالمومنین علی علیه السلام فرمود: بدانید خداوند رحمتتان کند شما در زمانی هستید که گوینده حق در آن کم و زبان از راستگویی ناتوان و همراه حق خوار است. مردم آن به نافرمانی رو کرده و به ظاهرسازی مشغولند. جوان‌شان بدرفتار و پیرشان گناهکار و دانشمندان‌شان منافق و قاری قرآن‌شان ریاکار است. و کوچک آنها بزرگشان را احترام نمی‌گذارد و ثروتمندشان از مستمند دستگیری نمی‌کند.
یکی از بزرگان می‌گوید: از غم خوردن برای فردا بپرهیز! برای فردا به خدای فردا رضایت بده.
ابوذر رحمه الله می‌فرمود: روزی که در آن به سر می‌بری همچون شتر توست؛ اگر سرش را بگیری، دمش هم به سمت تو می‌آید. یعنی اگر از اول روز در خیر باشی تا آخرش خیر از بین نمی‌رود.
لقمان به پسرش فرمود: ای پسرم! وارد دنیا نشو، وارد شدنی که به آخرتت ضرر برساند و آن را به گونه‌ای ترک نکن که سربار مردم شوی.
علی علیه السلام کمتر بر منبر می‌نشست، مگر آنکه در ابتدای سخنش می‌فرمود: ای مردم! از خدا بترسید. پس هیچ کس بیهوده خلق نشد تا به لهو پردازد و به حال خود رها نشده تا به لغو مشغول شود و دنیایی که برای او زیبا جلوه کرده در نظرش جایگزین آخرتی نشود که با بدبینی آن را زشت می‌پندارد. و مغروری که در دنیا با بالاترین همت خود پیروز گشته، همانند کسی که در آخرت به کمترین نصیبی رسیده است نیست. - . تنبیه الخواطر : 77 و 78 و 79 -
**[ترجمه]
«114»
ختص، [الإختصاص] قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: مَنِ ازْدَادَ فِی اللَّهِ عِلْماً وَ ازْدَادَ لِلدُّنْیَا حُبّاً ازْدَادَ مِنَ اللَّهِ بُعْداً وَ ازْدَادَ اللَّهُ عَلَیْهِ غَضَباً(2).
**[ترجمه]اختصاص: امام صادق علیه السلام فرمود: کسی که دانشش نسبت به خدا افزون شود و علاقه‌اش به دنیا زیاد گردد، از خدا دورتر شود و خشم خدا بر او افزون خواهد شد. - . الاختصاص : 243 -
**[ترجمه]
«115»
ختص، [الإختصاص] قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَوْ عَدَلَتِ الدُّنْیَا عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ جَنَاحَ بَعُوضَةٍ لَمَا سَقَی الْکَافِرَ مِنْهَا شَرْبَةً(3).
**[ترجمه]اختصاص: پیامبراسلام صلی الله علیه و آله فرمود: اگر دنیا در نزد خداوند متعال به اندازه بال مگسی ارزش داشت، خداوند حتی جرعه‌ای از آن را به کافر نمی‌نوشاند. - . الاختصاص : 243 -
**[ترجمه]
«116»
ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر مُحَمَّدُ بْنُ سِنَانٍ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ مَثَلَ الدُّنْیَا مَثَلُ الْحَیَّةِ مَسُّهَا لَیِّنٌ وَ فِی جَوْفِهَا السَّمُّ الْقَاتِلُ یَحْذَرُهَا الرَّجُلُ الْعَاقِلُ وَ یَهْوِی إِلَیْهَا الصِّبْیَانُ بِأَیْدِیهِمْ.
**[ترجمه]نوادر: امام صادق علیه السلام فرمود: مَثَل دنیا همچون ماری است؛ بدنش نرم است ولی در درونش سم کشنده نهفته است. انسان عاقل از آن دوری می‌کند و کودکان با دست با آن بازی می‌کنند. - . الزهد: 45 -
**[ترجمه]
«117»
ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر فَضَالَةُ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَا یَسُرُّنِی بِحُبِّکُمُ الدُّنْیَا وَ مَا فِیهَا فَقَالَ أُفٍّ لِلدُّنْیَا وَ مَا فِیهَا وَ مَا هِیَ یَا دَاوُدُ هَلْ هِیَ إِلَّا ثَوْبَانِ وَ مِلْ‌ءُ بَطْنِکَ.
**[ترجمه]نوادر: داود بن فرقد گوید به امام صادق علیه السلام عرض کردم: به محبت شما قسم که دنیا و آنچه در آن است مرا خوشحال نمی‌کند. پس حضرت علیه السلام فرمود: اُف بر دنیا و آنچه در آن است. دنیا هیچ نیست. ای داود، آیا دنیا جز دو تکه لباس و پرشدن شکم است؟ - . الزهد: 46 -
**[ترجمه]
«118»
ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر النَّضْرُ عَنْ دُرُسْتَ عَنْ سَلَمَةَ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّا لَنُحِبُّ الدُّنْیَا وَ لَأَنْ لَا نُؤْتَاهَا خَیْرٌ مِنْ أَنْ نُؤْتَاهَا وَ مَا مِنْ عَبْدٍ بَسَطَ اللَّهُ لَهُ مِنْ دُنْیَاهُ إِلَّا نَقَصَ مِنْ حَظِّهِ فِی آخِرَتِهِ.
**[ترجمه]نوادر: امام صادق علیه السلام فرمود: ما دنیا را دوست داریم و اگر دنیا به ما داده نشود بهتر از آن است که به ما داده شود. و هیچ بنده‌ای نیست که خداوند دنیا را برایش فراهم نماید، مگر آنکه بهره‌ای از آخرت را از دست دهد. - . الزهد: 51 -
**[ترجمه]
«119»
ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر عَنِ النَّضْرِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ غَالِبٍ
قَالَ قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: یَا إِسْحَاقُ کَمْ تَرَی أَصْحَابَ هَذِهِ الْآیَةِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْها إِذا هُمْ یَسْخَطُونَ(1)ثُمَّ قَالَ لِی هُمْ أَکْثَرُ مِنْ ثُلُثَیِ النَّاسِ.
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ فِی هَذِهِ الْآیَةِ وَ لَوْ لا أَنْ یَکُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً لَجَعَلْنا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَ مَعارِجَ عَلَیْها یَظْهَرُونَ(2)قَالَ لَوْ فَعَلَ لَکَفَرَ النَّاسُ جَمِیعاً.
**[ترجمه]نوادر: اسحاق بن غالب گفت: امام صادق علیه السلام به من فرمود: ای اسحاق، کسانی که شامل این آیه شریفه میشوند را چند نفر می‌پنداری؟ «فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْها إِذا هُمْ یَسْخَطُونَ» - . توبه / 58 - {اگر از آن (غنایم، سهمی) به آنها داده شود، راضی میشوند؛ و اگر داده نشود، خشم می‌گیرند.} سپس به من فرمود: آنها بیش از دو سوم مردم هستند.
و به همین سند اسحاق گفت: از امام صادق علیه السلام شنیدم که در باره آیه «ولولا أَن یکُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً لَجَعَلْنا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَ مَعارِجَ عَلَیْها یَظْهَرُونَ» - . زخرف / 33 - {اگر (تمکّن کفّار از مواهب مادی) سبب نمی‌شد که همه مردم امت واحد (گمراهی) شوند، ما برای کسانی که به (خداوند) رحمان کافر می‌شدند خانه‌هایی قرار می‌دادیم با سقف‌هایی از نقره و نردبان‌هایی که از آن بالا روند،} فرمود: اگر خداوند چنین می‌کرد، همه مردم کافر می‌شدند. - . الزهد: 47 -
**[ترجمه]
«120»
ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر عَنِ ابْنِ عُلْوَانَ عَنِ ابْنِ طَرِیفٍ عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ قَالَ: کُنْتُ جَالِساً عِنْدَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَجَاءَ إِلَیْهِ رَجُلٌ فَشَکَا إِلَیْهِ الدُّنْیَا وَ ذَمَّهَا فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام إِنَّ الدُّنْیَا مَنْزِلُ صِدْقٍ لِمَنْ صَدَقَهَا وَ دَارُ غِنًی لِمَنْ تَزَوَّدَ مِنْهَا وَ دَارُ عَاقِبَةٍ لِمَنْ فَهِمَ عَنْهَا مَسْجِدُ أَحِبَّاءِ اللَّهِ وَ مَهْبِطُ وَحْیِ اللَّهِ وَ مُصَلَّی مَلَائِکَتِهِ وَ مَتْجَرُ أَوْلِیَائِهِ اکْتَسَبُوا فِیهَا الْجَنَّةَ وَ رَبِحُوا فِیهَا الرَّحْمَةَ فَلِمَا ذَا تَذُمُّهَا وَ قَدْ آذَنَتْ بِبَیْنِهَا وَ نَادَتْ بِانْقِطَاعِهَا وَ نَعَتْ نَفْسَهَا وَ أَهْلَهَا فَمَثَّلَتْ بِبَلَائِهَا إِلَی الْبَلَاءِ وَ شَوَّقَتْ بِسُرُورِهَا إِلَی السُّرُورِ رَاحَتْ بِفَجِیعَةٍ وَ ابْتَکَرَتْ بِعَافِیَةٍ تَحْذِیراً وَ تَرْغِیباً وَ تَخْوِیفاً فَذَمَّهَا رِجَالٌ غَدَاةَ النَّدَامَةِ وَ حَمِدَهَا آخَرُونَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ ذَکَرَتْهُمْ فَذَکَرُوا وَ حَدَّثَتْهُمْ فَصَدَّقُوا فَیَا أَیُّهَا الذَّامُّ لِلدُّنْیَا الْمُعْتَلُّ بِتَغْرِیرِهَا مَتَی اسْتَذَمَّتْ إِلَیْکَ الدُّنْیَا وَ غَرَّتْکَ أَ بِمَنَازِلِ آبَائِکَ مِنَ الثَّرَی أَمْ بِمَضَاجِعِ
أُمَّهَاتِکَ مِنَ الْبِلَی کَمْ مَرَّضْتَ بِکَفَّیْکَ وَ کَمْ عَلَّلْتَ بِیَدَیْکَ تَبْتَغِی لَهُ الشِّفَاءَ وَ تَسْتَوْصِفُ لَهُ الْأَطِبَّاءَ لَمْ یَنْفَعْهُ إِشْفَاقُکَ وَ لَمْ تَعُقْهُ طَلِبَتُکَ مَثَّلَتْ لَکَ بِهِ الدُّنْیَا نَفْسَکَ وَ بِمَصْرَعِهِ مَصْرَعُکَ فَجَدِیرٌ بِکَ أَنْ لَا یَفْنَی بِهِ بُکَاؤُکَ وَ قَدْ عَلِمْتَ أَنَّهُ لَا یَنْفَعُکَ أَحِبَّاؤُکَ(3).
**[ترجمه]نوادر: ابن نباته گفت: در محضر امیرالمومنین علیه السلام نشسته بودم. پس شخصی به خدمت حضرت آمد و به ایشان از دنیا شکایت کرد و دنیا را نکوهش نمود. پس امیرالمومنین علیه السلام فرمود: دنیا خانه راستی است برای کسی که آن را باور کند و خانه توانگری است برای کسی که از آن توشه برگیرد. و خانه عاقبت اندیشی است برای کسی که از آن درس بگیرد. مسجد دوستان خداوند متعال و محل نزول وحی خدا و جایگاه نماز فرشتگان خدا و محل تجارت یاران خدا در آن است. در دنیا بهشت را به دست آورده و رحمت را از آن سود بردند. پس چرا دنیا را نکوهش می‌کنید؟ در حالی که دنیا جدایی خود را اعلام نموده و به گسستن خود ندا داده و خود و اهلش را توصیف کرده و با بلای خود بلا را مجسم ساخته و با سرور خود به سرور تشویق نموده است. به مصیبت شب گذرد و به سلامت روز سپری شود، هشدار دهنده و ترغیب کننده و ترساننده. پس گروهی در فردای پشیمانی آن را مذمت کنند و گروهی دیگر در روز قیامت آن را ستایش کنند. دنیا آنها را تذکر داده پس متذکر شدند و با آنها سخن گفت پس تصدیقش نمودند. پس ای نکوهش کننده دنیا که در مقابل فریب دنیا ناتوان هستی، چه زمانی لایق مذمت تو شد و تو را فریب داد؟ به خانه‌های پدرانت در خاک یا خوابگاه‌های پوسیده مادرانت؟ چقدر با پنجه خود پرستاری نمودی و با دستان خود تیمار کردی. برای او درخواست بهبودی نموده و پزشکان را در نظر گرفتی. مهربانی تو او را سودی نبخشید و خواسته تو درباره او محقق نگشت. دنیا به همین وسیله خود را برای تو نمایان ساخت و قتلگاهت را به واسطه قتلگاه دیگری به تو نشان داد. پس چه نیکوست که گریه تو به واسطه آن تمام نشود، در حالی که تو می‌دانی که دوستانت سودی برای تو ندارند. - . الزهد: 48 -
**[ترجمه]
«121»
ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:
تَمَثَّلَتِ الدُّنْیَا لِعِیسَی علیه السلام فِی صُورَةِ امْرَأَةٍ زَرْقَاءَ فَقَالَ لَهَا کَمْ تَزَوَّجْتِ قَالَتْ کَثِیراً قَالَ فَکُلٌّ طَلَّقَکِ قَالَتْ بَلْ کُلًّا قَتَلْتُ قَالَ فَوَیْحَ أَزْوَاجِکَ الْبَاقِینَ کَیْفَ لَا یَعْتَبِرُونَ بِالْمَاضِینَ قَالَ وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَثَلُ الدُّنْیَا کَمَثَلِ الْبَحْرِ الْمَالِحِ کُلَّمَا شَرِبَ الْعَطْشَانُ مِنْهُ ازْدَادَ عَطَشاً حَتَّی یَقْتُلَهُ.
**[ترجمه]نوادر: طلحة بن زید می‌گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: دنیا برای حضرت عیسی علیه السلام در ظاهر زن کبود چشمی ظاهر شد. پس حضرت عیسی علیه السلام به آن فرمود: چند شوهر کرده‌ای؟ پاسخ داد: بسیار. فرمود: همه آنها تو را طلاق دادند؟ پاسخ داد: نه بلکه همه آنها را کشتم. فرمود: وای بر شوهران زنده‌ات! چگونه از گذشتگان عبرت نگرفتند. طلحه گوید و همچنین امام صادق علیه السلام فرمود: مَثَل دنیا همچون دریای آب شوری است که شخص تشنه هرچه از آن بنوشد بر تشنگی وی افزوده می‌شود تا بمیرد. - . الزهد: 48 -
**[ترجمه]
«122»
ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر فَضَالَةُ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ أَبِی حَفْصٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام عَنْ جَابِرٍ قَالَ: مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِالسُّوقِ وَ أَقْبَلَ یُرِیدُ الْعَالِیَةَ وَ النَّاسُ یَکْتَنِفُهُ فَمَرَّ بِجَدْیٍ أَسَکَّ عَلَی مَزْبَلَةٍ مُلْقًی وَ هُوَ مَیِّتٌ فَأَخَذَ بِأُذُنِهِ فَقَالَ أَیُّکُمْ یُحِبُّ أَنْ یَکُونَ هَذَا لَهُ بِدِرْهَمٍ قَالُوا مَا نُحِبُّ أَنَّهُ لَنَا بِشَیْ‌ءٍ وَ مَا نَصْنَعُ بِهِ قَالَ أَ فَتُحِبُّونَ أَنَّهُ لَکُمْ قَالُوا لَا حَتَّی قَالَ ذَلِکَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فَقَالُوا وَ اللَّهِ لَوْ کَانَ حَیّاً کَانَ عَیْباً فَکَیْفَ وَ هُوَ مَیِّتٌ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّ الدُّنْیَا عَلَی اللَّهِ أَهْوَنُ مِنْ هَذَا عَلَیْکُمْ.
**[ترجمه]نوادر: امام صادق علیه السلام به نقل از امام باقر علیه السلام فرمود: جابر گفت: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله از بازار می‌گذشت و به سمت بالای آن روی کرد و مردم گرد حضرت جمع بودند. پس بر مردار بزغاله‌ای که در زباله دان افتاده بود، گذشت. پس گوش آن را گرفت و فرمود: کدامیک از شما دوست دارد که این را به یک درهم بخرد؟ مردم گفتند: آن را به هیچ قیمتی نمی‌خواهیم. با آن مردار چه کار می‌توانیم کنیم؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: آیا دوست دارید که آن برای شما باشد؟ گفتند: خیر. وپیامبر صلی الله علیه و آله سه بار این سوال را پرسیدند. پس مردم گفتند: به خدا سوگند اگر زنده بود بی ارزش بود، حال که آن مرده است. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: دنیا در نزد خداوند بی ارزش‌تر از این در نزد شماست. - . الزهد: 49 -
**[ترجمه]
«123»
ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبَانٍ عَنْ زِیَادِ بْنِ أَبِی رَجَاءٍ عَنْ أَبِی هَاشِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ أَصْبَحَ وَ الدُّنْیَا أَکْبَرُ هَمِّهِ شَتَّتَ اللَّهُ عَلَیْهِ أَمْرَهُ وَ کَانَ فَقْرُهُ بَیْنَ عَیْنَیْهِ وَ لَمْ یَأْتِهِ مِنَ الدُّنْیَا إِلَّا مَا قُدِّرَ لَهُ وَ مَنْ کَانَتِ الْآخِرَةُ أَکْبَرَ هَمِّهِ کَشَفَ اللَّهُ عَنْهُ ضِیقَهُ وَ جَمَعَ لَهُ أَمْرَهُ وَ أَتَتْهُ الدُّنْیَا وَ هِیَ رَاغِمَةٌ.
**[ترجمه]نوادر: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس شب را به صبح برساند در حالی که بزرگ‌ترین مقصودش دنیا باشد خداوند کارش را بی سامان ساخته و فقر را مقابل چشمانش قرار داده و به دنیا دست نمی‌یابد، مگر به میزانی که قسمتش باشد و هر کس شب را به صبح و صبح را به شب برساند در حالی که بزرگ‌ترین مقصودش آخرت باشد، خداوند متعال تنگی او را برطرف کرده و کارش را سامان می‌بخشد و دنیا مشتاقانه به او رو می‌کند. - . الزهد: 49 -
**[ترجمه]
«124»
ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ جَابِرٍ قَالَ قَالَ لِی أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: یَا جَابِرُ أَنْزِلِ الدُّنْیَا مِنْکَ کَمَنْزِلٍ نَزَلْتَهُ ثُمَّ أَرَدْتَ التَّحَرُّکَ مِنْهُ مِنْ یَوْمِکَ ذَلِکَ أَوْ کَمَالٍ اکْتَسَبْتَهُ فِی مَنَامِکَ وَ اسْتَیْقَظْتَ فَلَیْسَ فِی یَدِکَ مِنْهُ شَیْ‌ءٌ وَ إِذَا کُنْتَ فِی جَنَازَةٍ فَکُنْ کَأَنَّکَ أَنْتَ الْمَحْمُولُ وَ کَأَنَّکَ سَأَلْتَ رَبَّکَ الرَّجْعَةَ إِلَی الدُّنْیَا لِتَعْمَلَ عَمَلَ مَنْ عَاشَ فَإِنَّ الدُّنْیَا عِنْدَ الْعُلَمَاءِ مِثْلُ الظِّلِّ.
**[ترجمه]نوادر: جابر گوید: امام باقر علیه السلام به من فرمود: دنیا را منزل کن مانند منزلی که در آن ساکن می‌شوی و سپس می‌خواهی در همان روز از آن کوچ می‌کنی. و یا مانند مالی که در خواب به دست می‌آوری و چون بیدار می‌شوی چیزی از آن همراه تو نیست. و هنگامی که در نزد جنازه‌ای حاضر شدی چنان باش همانند اینکه تو مرده‌ای و چنانکه از پروردگارت می‌خواهی که تو را به دنیا بازگرداند برای اینکه عمل کنی همچون کسی که زنده است. پس دنیا در نزد دانشمندان مانند سایه بعدازظهر است. - . الزهد: 50 -
**[ترجمه]
«125»
ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر عَنِ النَّضْرِ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: دَخَلَ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله رَجُلٌ وَ هُوَ عَلَی حَصِیرٍ قَدْ أَثَّرَ فِی جِسْمِهِ وَ وِسَادَةِ لِیفٍ قَدْ أَثَّرَتْ فِی خَدِّهِ فَجَعَلَ یَمْسَحُ وَ یَقُولُ مَا رَضِیَ بِهَذَا کِسْرَی وَ لَا قَیْصَرُ إِنَّهُمْ یَنَامُونَ
عَلَی الْحَرِیرِ وَ الدِّیبَاجِ وَ أَنْتَ عَلَی هَذَا الْحَصِیرِ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَأَنَا خَیْرٌ مِنْهُمَا وَ اللَّهِ لَأَنَا أَکْرَمُ مِنْهُمَا وَ اللَّهِ مَا أَنَا وَ الدُّنْیَا إِنَّمَا مَثَلُ الدُّنْیَا کَمَثَلِ رَجُلٍ رَاکِبٍ مَرَّ عَلَی شَجَرَةٍ وَ لَهَا فَیْ‌ءٌ فَاسْتَظَلَّ تَحْتَهَا فَلَمَّا أَنْ مَالَ الظِّلُّ عَنْهَا ارْتَحَلَ فَذَهَبَ وَ تَرَکَهَا.
**[ترجمه]نوادر: امام صادق علیه السلام فرمود: مردی بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وارد شد در حالی که حضرت روی حصیری بود که اثر آن حصیر بر بدن حضرت صلی الله علیه و آله باقی مانده بود و بالش حضرت صلی الله علیه و آله از لیف خرما بود که اثر آن هم بر صورت ایشان مانده بود. آن مرد بر صورت پیامبر صلی الله علیه و آله دست کشید و گفت: کسری و قیصر به این زندگی رضایت نمی‌دهند. آنها بر ابریشم و دیبا می‌خوابند و شما بر این حصیر! امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبراسلام صلی الله علیه و آله فرمود: من از آنها بهترم. به خدا قسم که مرا به دنیا کاری نیست. مَثَل دنیا، مَثَل سواره‌ای است که بر درختی گذر می‌کند. و برای آن درخت سایه‌ای است. پس در زیر سایه آن فرود آید؛ پس هنگامی که سایه برود و کوچ کرده و می‌رود و آن درخت را جا گذارد. - . الزهد: 50 -
**[ترجمه]
«126»
ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر عَنِ النَّضْرِ عَنْ أَبِی سَیَّارٍ عَنْ مَرْوَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ لِی عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام: مَا عَرَضَ لِی قَطُّ أَمْرَانِ أَحَدُهُمَا لِلدُّنْیَا وَ الْآخَرُ لِلْآخِرَةِ فَآثَرْتُ الدُّنْیَا إِلَّا رَأَیْتُ مَا أَکْرَهُ قَبْلَ أَنْ أُمْسِیَ ثُمَّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام لِبَنِی أُمَیَّةَ إِنَّهُمْ یُؤْثِرُونَ الدُّنْیَا عَلَی الْآخِرَةِ مُنْذُ ثَمَانِینَ سَنَةً وَ لَیْسَ یَرَوْنَ شَیْئاً یَکْرَهُونَهُ.
**[ترجمه]نوادر: امام سجاد علیه السلام فرمود: امام صادق علیه السلام فرمود: هیچگاه پیش نیامد برای من دو کار، یکی دنیوی و دیگری اخروی و اینکه کار دنیا را مقدم بدارم، مگر آنکه در همان روز قبل از غروب آفتاب اتفاق ناخوشایندی را دیدم. سپس امام صادق علیه السلام در خصوص بنی امیه فرمود: آنها در طول هشتاد سال دنیا را بر آخرت مقدم داشتند و چیزی که ناخوشایندشان باشد، ندیدند. - . الزهد: 51 -
**[ترجمه]
«127»
ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر ابْنُ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ الْأَحْمَسِیِّ عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أَنَّهُ کَانَ یَقُولُ: نِعْمَ الْعَوْنُ الدُّنْیَا عَلَی الْآخِرَةِ.
**[ترجمه]نوادر: امام باقر علیه السلام فرمود: دنیا برای آخرت یاور خوبی است. - . الزهد: 51 -
**[ترجمه]
«128»
ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: قَالَ عِیسَی علیه السلام لِلْحَوَارِیِّینَ یَا بَنِی آدَمَ لَا تَأْسَوْا عَلَی مَا فَاتَکُمْ مِنْ دُنْیَاکُمْ کَمَا لَا یَأْسَی أَهْلُ الدُّنْیَا عَلَی مَا فَاتَهُمْ مِنْ آخِرَتِهِمْ إِذَا أَصَابُوا دُنْیَاهُمْ.
**[ترجمه]نوادر: امام رضا علیه السلام فرمود: عیسی علیه السلام به حواریون فرمود: ای فرزندان آدم! برای آنچه از دنیا از دست شما می‌رود تأسف نخورید، همچنان که اهل دنیا بر آنچه که از آخرت از دست آنها می‌روند تأسف نمی‌خورند هنگامی که به دنیای خود می‌رسند. - . الزهد: 51 -
**[ترجمه]
«129»
محص، [التمحیص] ابْنُ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنِ الثُّمَالِیِّ قَالَ سَمِعْتُ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ علیهما السلام یَقُولُ: عَجَباً کُلَّ الْعَجَبِ لِمَنْ عَمِلَ لِدَارِ الْفَنَاءِ وَ تَرَکَ دَارَ الْبَقَاءِ.
**[ترجمه]تمحیص: امام سجاد علیه السلام فرمود: شگفتی بسیار از کسی که برای خانه فنا کار می‌کند و محل بقا را رها کرده است.
**[ترجمه]
«130»
محص، [التمحیص] عَنْ مَالِکِ بْنِ أَعْیَنَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ: یَا مَالِکُ إِنَّ اللَّهَ یُعْطِی الدُّنْیَا مَنْ یُحِبُّ وَ یُبْغِضُ وَ لَا یُعْطِی دِینَهُ إِلَّا مَنْ یُحِبُّ.
**[ترجمه]تمحیص: مالک بن أعین می‌گوید: شنیدم که امام باقر علیه السلام فرمود: ای مالک! خداوند دنیا را به کسی او را دوست دارد و کسی که او را دشمن دارد می‌دهد ولی دینش را نمی‌دهد، مگر به کسی که او را دوست دارد.
**[ترجمه]
«131»
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْقَزْوِینِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ وَهْبَانَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الزَّعْفَرَانِیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: رَأْسُ کُلِّ خَطِیئَةٍ حُبُّ الدُّنْیَا.
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ هِشَامٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّا لَنُحِبُّ الدُّنْیَا وَ أَنْ لَا نُعْطَاهَا خَیْرٌ لَنَا وَ مَا أُعْطِیَ أَحَدٌ مِنْهَا شَیْئاً إِلَّا نَقَصَ حَظُّهُ فِی
الْآخِرَةِ قَالَ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ وَ اللَّهِ إِنَّا لَنَطْلُبُ الدُّنْیَا فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام تَصْنَعُ بِهَا مَا ذَا قَالَ أَعُودُ بِهَا عَلَی نَفْسِی وَ عَلَی عِیَالِی وَ أَتَصَدَّقُ مِنْهَا وَ أَصِلُ مِنْهَا وَ أَحُجُّ مِنْهَا قَالَ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام لَیْسَ هَذَا طَلَبَ الدُّنْیَا هَذَا طَلَبُ الْآخِرَةِ(1).
**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: امام صادق علیه السلام فرمود: دوستی دنیا سرآمد هر گناهی است.
هشام گوید از امام صادق علیه السلام شنیدم که می‌فرمود: ما دنیا را دوست داریم و اگر دنیا به ما داده نشود بهتر است. و هیچ کس چیزی از دنیا داده نشد مگر آنکه بهره‌ای از آخرت را از دست داد. هشام گوید: مردی به امام عرض کرد: به خدا قسم ما دنیا را می‌خواهیم. امام صادق علیه السلام به او فرمود: با دنیا چکار می‌کنی؟ او گفت: از آن به خود نیاز خود و خانواده‌ام را تأمین کرده و از آن صدقه می‌دهم و از آن صله می‌دهم و از آن حج به جا می‌آورم. هشام گوید: امام صادق علیه السلام گفت: این دنیا خواهی نیست، بلکه آخرت خواهی است. - . امالی طوسی 2 : 276- 275 -
**[ترجمه]
«132»
نهج، [نهج البلاغة] قَالَ علیه السلام: أَهْلُ الدُّنْیَا کَرَکْبٍ یُسَارُ بِهِمْ وَ هُمْ نِیَامٌ(2).
وَ قَالَ علیه السلام: إِذَا کُنْتَ فِی إِدْبَارٍ وَ الْمَوْتُ فِی إِقْبَالٍ فَمَا أَسْرَعَ الْمُلْتَقَی(3).
وَ قَالَ علیه السلام: الدَّهْرُ یُخْلِقُ الْأَبْدَانَ وَ یُجَدِّدُ الْآمَالَ وَ یُقَرِّبُ الْمَنِیَّةَ وَ یُبَاعِدُ الْأُمْنِیَّةَ مَنْ ظَفِرَ بِهِ نَصِبَ وَ مَنْ فَاتَهُ تَعِبَ(4).
وَ قَالَ علیه السلام: نَفَسُ الْمَرْءِ خُطَاهُ إِلَی أَجَلِهِ(5).
وَ قَالَ علیه السلام: کُلُّ مَعْدُودٍ مُنْقَضٍ وَ کُلُّ مُتَوَقَّعٍ آتٍ(6).
**[ترجمه]نهج البلاغه: امام علی علیه السلام فرمود: اهل دنیا همچون کاروانی هستند که سیر داده میشوند، در حالی که خوابیده‌اند. - . نهج البلاغه حکمت : 64 -
و فرمود: هنگامی که تو پشت کرده‌ای و مرگ رو کرده است، رسیدن تو و مرگ به یکدیگر چقدر سریع است. - . نهج البلاغه حکمت : 28 -
و فرمود: روزگار بدن‌ها را فرسوده و آرزوها را زنده و مرگ را نزدیک و امیدها را دور می‌کند. کسی به آن دست یافت، ناراحتی دید و کسی که آن را از دست داد سختی کشید. - . نهج البلاغه حکمت : 72 -
نَفَس شخص گام‌های او به سوی مرگش است. - . نهج البلاغه حکمت : 74 -
هر شمرده شده‌ای به پایان رسد و هر انتظارکشیده‌ای فرا می‌رسد. - . نهج البلاغه حکمت : 75 -
**[ترجمه]
«133»
نهج، [نهج البلاغة] وَ مِنْ خَبَرِ ضِرَارِ بْنِ ضَمْرَةَ الضَّبَابِیِّ عِنْدَ دُخُولِهِ عَلَی مُعَاوِیَةَ وَ مَسْأَلَتِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: فَأَشْهَدُ لَقَدْ رَأَیْتُهُ فِی بَعْضِ مَوَاقِفِهِ وَ قَدْ أَرْخَی اللَّیْلُ سُدُولَهُ وَ هُوَ قَائِمٌ فِی مِحْرَابِهِ قَابِضٌ عَلَی لِحْیَتِهِ یَتَمَلْمَلُ تَمَلْمُلَ السَّلِیمِ وَ یَبْکِی بُکَاءَ الْحَزِینِ وَ یَقُولُ یَا دُنْیَا یَا دُنْیَا إِلَیْکِ عَنِّی أَ بِی تَعَرَّضْتِ أَمْ إِلَیَّ تَشَوَّقْتِ لَا حَانَ حِینُکِ هَیْهَاتَ غُرِّی غَیْرِی لَا حَاجَةَ لِی فِیکِ قَدْ طَلَّقْتُکِ ثَلَاثاً لَا رَجْعَةَ فِیهَا فَعَیْشُکِ قَصِیرٌ وَ خَطَرُکِ یَسِیرٌ وَ أَمَلُکِ حَقِیرٌ آهِ مِنْ قِلَّةِ الزَّادِ وَ طُولِ الطَّرِیقِ وَ بُعْدِ السَّفَرِ وَ عَظِیمِ الْمَوْرِدِ وَ خُشُونَةِ الْمَضْجَعِ(7).
**[ترجمه]نهج البلاغه: ضرار بن ضمره در هنگام حضورش در نزد معاویه و در پاسخ پرسش معاویه در مورد امیرالمومنین علیه السلام گفت: پس شهادت می‌دهم که امام علی علیه السلام را در برخی مواقف دیدم، در حالی شب پرده‌های خود را انداخته بود و او در محراب خود به عبادت ایستاده و محاسن خود را در دست گرفته و همچون مارگزیده به خود می‌پیچید و غمگینانه گریه می‌کرد و می‌گفت: ای دنیا! ای دنیا! از من دور باش. آیا خود را بر من عرضه می‌کنی؟ یا مشتاقم شده‌ای؟ مبادا که به من واصل شوی! هرگز! غیر از مرا فریب بده. به تو هیچ نیازی ندارم. تو را سه طلاق دادم که رجوعی در آن نیست. زندگی‌ات کوتاه و ارزشت ناچیز و آرزویت کوچک است. آه از کمی توشه و طولانی بودن راه و دوری سفر و بزرگی قیامت و سختی قبر. - . نهج البلاغه حکمت : 77 -
**[ترجمه]
«134»
نهج، [نهج البلاغة] قَالَ علیه السلام: إِنَّ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةَ عَدُوَّانِ مُتَفَاوِتَانِ وَ سَبِیلَانِ مُخْتَلِفَانِ فَمَنْ أَحَبَّ الدُّنْیَا وَ تَوَلَّاهَا أَبْغَضَ الْآخِرَةَ وَ عَادَاهَا وَ هُمَا بِمَنْزِلَةِ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ مَاشٍ بَیْنَهُمَا کُلَّمَا قَرُبَ مِنْ وَاحِدٍ بَعُدَ مِنَ الْآخَرِ وَ هُمَا بَعْدُ ضَرَّتَانِ(1).
**[ترجمه]نهج البلاغه: امام علی علیه السلام فرمود: دنیا و آخرت دشمنان متفاوت و راه‌های مختلف هستند. پس هر کس دنیا را دوست بدارد و بدان گردن نهد، آخرت را ناخوش داشته و با آن دشمن است و این دو به منزله مشرق و مغرب هستند و کسی که میان این دو در حرکت است، هر چه به یکی نزدیک شود از دیگری دور می‌شود و این دو همچون دو هوو هستند. - . نهج البلاغه حکمت : 103 -
**[ترجمه]
«135»
نهج، [نهج البلاغة] قَالَ علیه السلام: مَثَلُ الدُّنْیَا کَمَثَلِ الْحَیَّةِ لَیِّنٌ مَسُّهَا وَ السَّمُّ النَّاقِعُ فِی جَوْفِهَا یَهْوِی إِلَیْهَا الْغِرُّ الْجَاهِلُ وَ یَحْذَرُهَا ذُو اللُّبِّ الْعَاقِلُ(2).
**[ترجمه]نهج البلاغه: علی علیه السلام فرمود: مَثَل دنیا همچون ماری است. بدنش چه نرم است ولی در درونش سم کشنده نهفته است. فریب خورده نادان شفیته آن است، ولی خردمند عاقل از آن دوری می‌کند. - . نهج البلاغه حکمت : 119 -
**[ترجمه]
«136»
نهج، [نهج البلاغة] قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: وَ قَدْ سَمِعَ رَجُلًا یَذُمُّ الدُّنْیَا أَیُّهَا الذَّامُّ لِلدُّنْیَا الْمُغْتَرُّ بِغُرُورِهَا الْمُنْخَدِعُ بِأَبَاطِیلِهَا أَ تَغْتَرُّ بِالدُّنْیَا ثُمَّ تَذُمُّهَا أَنْتَ الْمُتَجَرِّمُ عَلَیْهَا أَمْ هِیَ الْمُتَجَرِّمَةُ عَلَیْکَ مَتَی اسْتَهْوَتْکَ أَمْ مَتَی غَرَّتْکَ أَ بِمَصَارِعِ آبَائِکَ مِنَ الْبِلَی أَمْ بِمَضَاجِعِ أُمَّهَاتِکَ تَحْتَ الثَّرَی کَمْ عَلَّلْتَ بِکَفَّیْکَ وَ کَمْ مَرَّضْتَ بِیَدَیْکَ تَبْغِی لَهُمُ الشِّفَاءَ وَ تَسْتَوْصِفُ لَهُمُ الْأَطِبَّاءَ لَمْ یَنْفَعْ أَحَدَهُمْ إِشْفَاقُکَ وَ لَمْ تُسْعَفْ فِیهِ بِطَلِبَتِکَ وَ لَمْ تَدْفَعْ عَنْهُمْ بِقُوَّتِکَ قَدْ مَثَّلَتْ لَکَ بِهِ الدُّنْیَا نَفْسَکَ وَ بِمَصْرَعِهِ مَصْرَعَکَ إِنَّ الدُّنْیَا دَارُ صِدْقٍ لِمَنْ صَدَقَهَا وَ دَارُ عَافِیَةٍ لِمَنْ فَهِمَ عَنْهَا وَ دَارُ غِنًی لِمَنْ تَزَوَّدَ مِنْهَا وَ دَارُ مَوْعِظَةٍ لِمَنِ اتَّعَظَ بِهَا مَسْجِدُ أَحِبَّاءِ اللَّهِ وَ مُصَلَّی مَلَائِکَةِ اللَّهِ وَ مَهْبِطُ وَحْیِ اللَّهِ وَ مَتْجَرُ أَوْلِیَاءِ اللَّهِ اکْتَسَبُوا فِیهَا الرَّحْمَةَ وَ رَبِحُوا فِیهَا الْجَنَّةَ فَمَنْ ذَا یَذُمُّهَا وَ قَدْ آذَنَتْ بِبَیْنِهَا وَ نَادَتْ بِفِرَاقِهَا وَ نَعَتْ نَفْسَهَا وَ أَهْلَهَا فَمَثَّلَتْ لَهُمْ بِبَلَائِهَا الْبَلَاءَ وَ شَوَّقَتْهُمْ بِسُرُورِهَا إِلَی السُّرُورِ رَاحَتْ بِعَافِیَةٍ وَ ابْتَکَرَتْ بِفَجِیعَةٍ تَرْغِیباً وَ تَرْهِیباً وَ تَخْوِیفاً وَ تَحْذِیراً فَذَمَّهَا رِجَالٌ غَدَاةَ النَّدَامَةِ وَ حَمِدَهَا آخَرُونَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ ذَکَّرَتْهُمُ الدُّنْیَا فَذَکَرُوا وَ حَدَّثَتْهُمْ فَصَدَّقُوا وَ وَعَظَتْهُمْ فَاتَّعَظُوا(3).
وَ قَالَ علیه السلام: الدُّنْیَا دَارُ مَمَرٍّ إِلَی دَارِ مَقَرٍّ وَ النَّاسُ فِیهَا رَجُلَانِ رَجُلٌ بَاعَ نَفْسَهُ فَأَوْبَقَهَا وَ رَجُلٌ ابْتَاعَ نَفْسَهُ فَأَعْتَقَهَا(1).
وَ قَالَ علیه السلام: لِکُلِّ مُقْبِلٍ إِدْبَارٌ وَ مَا أَدْبَرَ کَأَنْ لَمْ یَکُنْ(2).
وَ قَالَ علیه السلام: الْأَمْرُ قَرِیبٌ وَ الِاصْطِحَابُ قَلِیلٌ(3).
وَ قَالَ علیه السلام: الرَّحِیلُ وَشِیکٌ(4).
وَ قَالَ علیه السلام: إِنَّمَا الْمَرْءُ فِی الدُّنْیَا غَرَضٌ تَنْتَضِلُ فِیهِ الْمَنَایَا وَ نَهْبٌ تُبَادِرُهُ الْمَصَائِبُ وَ مَعَ کُلِّ جُرْعَةٍ شَرَقٌ وَ فِی کُلِّ أَکْلَةٍ غَصَصٌ وَ لَا یَنَالُ الْعَبْدُ نِعْمَةً إِلَّا بِفِرَاقِ أُخْرَی وَ لَا یَسْتَقْبِلُ یَوْماً مِنْ عُمُرِهِ إِلَّا(5)بِفِرَاقِ آخَرَ مِنْ أَجَلِهِ فَنَحْنُ أَعْوَانُ الْمَنُونِ وَ أَنْفُسُنَا نُصُبُ الْحُتُوفِ فَمِنْ أَیْنَ نَرْجُو الْبَقَاءَ وَ هَذَا اللَّیْلُ وَ النَّهَارُ لَمْ یَرْفَعَا مِنْ شَیْ‌ءٍ شَرَفاً إِلَّا أَسْرَعَا الْکَرَّةَ فِی هَدْمِ مَا بَنَیَا وَ تَفْرِیقِ مَا جَمَعَا(6).
وَ قَالَ علیه السلام: مَنْ لَهِجَ قَلْبُهُ بِحُبِّ الدُّنْیَا الْتَاطَ مِنْهَا بِثَلَاثٍ هَمٍّ لَا یُغِبُّهُ وَ حِرْصٍ لَا یَتْرُکُهُ وَ أَمَلٍ لَا یُدْرِکُهُ(7).
وَ قَالَ علیه السلام: وَ اللَّهِ لَدُنْیَاکُمْ هَذِهِ أَهْوَنُ فِی عَیْنِی مِنْ عُرَاقِ خِنْزِیرٍ فِی یَدِ مَجْذُومٍ(8).
1) 1. نهج البلاغة الرقم 133 من الحکم.
2) 2. نهج البلاغة الرقم 152 من الحکم.
3) 3. نهج البلاغة الرقم 168 من الحکم.
4) 4. نهج البلاغة الرقم 187 من الحکم.
5) 5. ما بین العلامتین ساقط من نسخة الکمبانیّ.
6) 6. نهج البلاغة الرقم 191 من الحکم.
7) 7. نهج البلاغة الرقم 228 من الحکم.
8) 8. نهج البلاغة الرقم 236 من الحکم، و العراق- بالضم- العظم أکل لحمه أو بالکسر- و هو من الحشا ما فوق السرة معترضا بالبطن، کانه یرید به الکرش، و علی الوجهین ما أقذره إذا کان بید مجذوم.
قَالَ علیه السلام: مَرَارَةُ الدُّنْیَا حَلَاوَةُ الْآخِرَةِ وَ حَلَاوَةُ الدُّنْیَا مَرَارَةُ الْآخِرَةِ(1).
وَ قَالَ علیه السلام: النَّاسُ فِی الدُّنْیَا عَامِلَانِ عَامِلٌ فِی الدُّنْیَا لِلدُّنْیَا قَدْ شَغَلَتْهُ دُنْیَاهُ عَنْ آخِرَتِهِ یَخْشَی عَلَی مَنْ یَخْلُفُ الْفَقْرَ وَ یَأْمَنُهُ عَلَی نَفْسِهِ فَیُفْنِی عُمُرَهُ فِی مَنْفَعَةِ غَیْرِهِ وَ عَامِلٌ عَمِلَ فِی الدُّنْیَا لِمَا بَعْدَهَا فَجَاءَهُ الَّذِی لَهُ مِنَ الدُّنْیَا بِغَیْرِ عَمَلٍ فَأَحْرَزَ الْحَظَّیْنِ مَعاً وَ مَلَکَ الدَّارَیْنِ جَمِیعاً فَأَصْبَحَ وَجِیهاً عِنْدَ اللَّهِ لَا یَسْأَلُ اللَّهَ شَیْئاً فَیَمْنَعَهُ(2).
وَ قَالَ علیه السلام: النَّاسُ أَبْنَاءُ الدُّنْیَا وَ لَا یُلَامُ الرَّجُلُ عَلَی حُبِّ أُمِّهِ(3).
وَ قَالَ علیه السلام: یَا أَیُّهَا النَّاسُ مَتَاعُ الدُّنْیَا حُطَامٌ مُوبِئٌ(4)
فَتَجَنَّبُوا مَرْعَاهُ قُلْعَتُهَا أَحْظَی مِنْ طُمَأْنِینَتِهَا وَ بُلْغَتُهَا أَزْکَی مِنْ ثَرْوَتِهَا حُکِمَ عَلَی مُکْثِرِیهَا بِالْفَاقَةِ وَ أُعِینَ مَنْ غَنِیَ عَنْهَا بِالرَّاحَةِ مَنْ رَاقَهُ زِبْرِجُهَا أَعْقَبَتْ نَاظِرَیْهِ کَمَهاً(5)وَ مَنِ اسْتَشْعَرَ الشَّغَفَ بِهَا مَلَأَتْ ضَمِیرَهُ أَشْجَاناً لَهُنَّ رَقْصٌ عَلَی سُوَیْدَاءِ قَلْبِهِ هَمٌّ یَشْغَلُهُ وَ هَمٌّ یَحْزُنُهُ کَذَلِکَ حَتَّی یُؤْخَذَ بِکَظَمِهِ(6)فَیُلْقَی بِالْفَضَاءِ مُنْقَطِعاً أَبْهَرَاهُ هَیِّناً عَلَی اللَّهِ فَنَاؤُهُ وَ عَلَی الْإِخْوَانِ إِلْقَاؤُهُ وَ إِنَّمَا یَنْظُرُ الْمُؤْمِنُ إِلَی الدُّنْیَا بِعَیْنِ الِاعْتِبَارِ
1) 1. نهج البلاغة الرقم 251 من الحکم.
2) 2. نهج البلاغة الرقم 269 من الحکم.
3) 3. نهج البلاغة الرقم 303 من الحکم.
4) 4. الموبئ الکثیر الوباء- و مرعی وبی‌ء: أی مرتع إذا سرج فیه الدوابّ أصابها الوباء و الطاعون. و قوله« قلعتها أحظی من طمأنینتها» القلعة: النزوع و العزلة أی الکف منها أسعد و أحظی من أن تطمئن و ترکن إلیها.
5) 5.- الکمه- محرکة- العمی، فان حبّ زبرجها و زینتها یعمی البصر عن رؤیة عاقبتها.
6) 6.- الکظم- محرکة- الحلقوم، أو مخرج النفس، و الاخذ بالکظم کنایة عن الخنق و الابهر: عرق مستبطن الصلب إذا انقطع لم یبق صاحبه، و فی الصحاح: و هما أبهران یخرجان من القلب ثمّ یتشعب منهما سائر الشرائین. و قیل: هما الوریدان.
وَ یَقْتَاتُ مِنْهَا بِبَطْنِ الِاضْطِرَارِ وَ یَسْمَعُ فِیهَا بِأُذُنِ الْمَقْتِ وَ الْإِبْغَاضِ إِنْ قِیلَ أَثْرَی قِیلَ أَکْدَی(1)
وَ إِنْ فُرِحَ لَهُ بِالْبَقَاءِ حُزِنَ لَهُ بِالْفَنَاءِ هَذَا وَ لَمْ یَأْتِهِمْ یَوْمٌ فِیهِ یُبْلِسُونَ(2).
**[ترجمه]نهج البلاغه: هنگامی که امیرالمومنین علیه السلام شنید که شخصی دنیا را نکوهش می‌کند، فرمود: پس ای نکوهش کننده دنیا که فریب خورده فریب دنیا و نیرنگ خورده پوچی‌های آن هستی، آیا خود فریب آن را خورده‌ای سپس نکوهشش می‌کنی؟ تو دنیا را مجرم می‌دانی یا آن تو را مجرم می‌داند؟ چه زمانی دنیا به تو اظهار علاقه نمود؟ یا چه زمانی تو را با خود فریب داد؟ با بدن‌های پوسیده پدرانت یا با گورهای مادرانت در زیر خاک؟ چقدر با پنجه خود تیمار کرده و با دستان خود بیماران را پرستاری نمودی. برای آنها درخواست بهبودی نموده و برای آنها پزشکان را در نظر گرفتی. مهربانی تو یکی از آنها را سودی نبخشید و خواسته تو درباره آن محقق نگشت و نتوانستی با نیروی خود [بیماری را] از آنها دفع نمایی. دنیا به همین وسیله خود را برای تو نمایان ساخت و قتلگاهت را به واسطه قتلگاه دیگری به تو نشان داد. دنیا خانه راستی است برای کسی که آن را باور کند و خانه سلامتی است برای کسی که آن را بفهمد و خانه توانگری است برای کسی که از آن توشه برگیرد. و خانه پند است برای کسی که به واسطه آن پند بگیرد .
مسجد دوستان خداوند متعال و جایگاه نماز فرشتگان خدا و محل نزول وحی خدا و خانه دوستان خدا و محل تجارت یاران خدا در آن است. در دنیا رحمت را به دست آورده و بهشت را از آن سود بردند. پس چه کسی دنیا را نکوهش می‌کند. در حالی که دنیا جدایی خود را اعلام نموده و به دورگشتن خود ندا داده و خود و اهلش را توصیف کرده و با بلای خود بلا را برای آنها مجسم ساخته و با سرور خود به سرور تشویق‌شان نموده است. به سلامت شب گذرد و به مصیبت روز سپری شود، ترغیب کننده و بیم دهنده و ترساننده و هشدار دهنده. پس گروهی در فردای پشیمانی آن را مذمت کنند و گروهی دیگر در روز قیامت آن را ستایش کنند. دنیا آنها را تذکر داده پس متذکر شدند و با آنها سخن گفت، پس تصدیقش نمودند و آنها را پند داده پس بهره بردند. - . نهج البلاغه حکمت : 131 -
و فرمود: دنیا محل گذر به سوی محل ماندگاری است و مردم در آن دو دسته‌اند: دسته‌ای که خود را فروخت پس هلاک کرد و دسته‌ای که خود را خرید پس آزاد کرد. - . نهج البلاغه حکمت : 133 -
و فرمود: هرچه رو آورد، پشت کند و آنچه پشت کند گویی نبوده است. - . نهج البلاغه حکمت : 152 -
و فرمود: امر نزدیک است و مصاحبت اندک است - . نهج البلاغه حکمت : 168 - .
و فرمود: کوچ کردن به سرعت انجام می‌شود. - . نهج البلاغه حکمت : 187 -
و فرمود: انسان در دنیا هدفی است که کمان‌های مرگ برای او کشیده شدهاند و غنیمتی است که گرفتاری‌ها بر آن پیشی می‌گیرند. و با هر جرعه آبی گرفتاری و با هر لقمه غذایی، غصه‌هایی است. و بنده به نعمتی نمی‌رسد مگر با از دست دادن نعمتی دیگر و هیچ روز از عمرش را درک نمی‌کند مگر با از دست دادن روزی دیگر از عمر خود. پس ما یاران مرگ هستیم و جان‌های ما هدف نابودی است. پس از کجا به بقا امید داریم؟ و این شب و روز، شرافت چیزی را بالا نبرند مگر اینکه شتاب کنند در نابودی آنچه بنیان نهاده‌اند و پراکنده ساختن آنچه جمع کرده‌اند. - . نهج البلاغه حکمت : 191 -
و فرمود: کسی که دلش به دوستی دنیا گرفتار شود از آن به سه امر گرفتار می‌شود. اندوهی که رهایش نکند و حرصی که ترکش ننماید و آرزویی که بدان نرسد. - . نهج البلاغه حکمت : 228 -
و فرمود: به خدا سوگند که این دنیای شما در چشم من از استخوان بی گوشت خوکی که در دست انسان مبتلا به جذام باشد بی ارزش‌تر است. - . نهج البلاغه حکمت : 236 -
فرمود: تلخی دنیا شیرینی آخرت است و شیرینی دنیا تلخی آخرت است. - . نهج البلاغه حکمت : 251 -
و فرمود: مردم در دنیا دو دسته‌اند: کسی که در دنیا برای دنیا کار می‌کند. دنیای او، وی را از آخرتش مشغول کرده. او بر بازماندگان نسبت به فقر می‌ترسد درحالی که خود را ایمن می‌داند. پس عمرش به سود دیگری تمام از دست می‌رود. و دیگری کسی که در دنیا برای آخرت کار می‌کند. پس آنچه از دنیا قسمت اوست بدون کارکردن به او می‌رسد پس سود دنیا و آخرت را با هم به دست می‌آورد و مالک خانه دنیا و آخرت می‌شود. پس در نزد خداوند آبرومند شده و از خداوند چیزی را نمی‌خواهد که آن دریغ شود. - . نهج البلاغة حکمت : 269 -
مردم فرزندان دنیا هستند و کسی به سبب دوست داشتن مادرش سرزنش نمی‌شود. - . نهج البلاغة حکمت : 303 -
و فرمود: ای مردم، کالای دنیا هیزمی است وبادار. پس از چراگاه آن دوری کنید که دل کندن از آن سودمندتر از دل بستن به آن است و بهره کم از آن پاک‌تر از مال بسیار است. بر ثروتمندان آن به تنگدستی حکم شده است. و هر کس از آن بی نیازی جوید به آسایش خود کمک کرده است. هر کس را زیورش به شگفت آورد، کوری مادرزاد به دنبالش آید. و هر کس دلدادگی به آن را نمایان سازد، ضمیرش را از اندوه‌هایی پر کند که در ژرفای دل او به پایکوبی مشغول شوند. غمی او را مشغول کند و غمی او را اندوهگین سازد و این چنین باشد تا گلویش را بفشارد و به جایی پرتابش کند. رگ‌های قلبش بریده، مرگش برای خداوند ساده و دفنش برای برادران آسان است. و فقط مومن است که به دیده عبرت‌بین به دنیا می‌نگرد و از آن به میزان ضرورت غذا می‌خورد و در آن با گوش دشمنی و عداوت می‌شنود. اگر گفته شود ثروتمند شد گفته می‌شود فقیر شد و اگر برای آن به بقا شادمان شود، برای آن به نابودی اندوهگین می‌شود. با این حال هنوز فرا نرسیده روزی که در آن اندوهگین هستند. - . نهج البلاغه حکمت : 367 -
**[ترجمه]
«137»
نهج، [نهج البلاغة] رُوِیَ: أَنَّهُ علیه السلام قَلَّمَا اعْتَدَلَ بِهِ الْمِنْبَرُ إِلَّا قَالَ أَمَامَ خُطْبَتِهِ أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا اللَّهَ فَمَا خُلِقَ امْرُؤٌ عَبَثاً فَیَلْهُوَ وَ لَا تُرِکَ سُدًی فَیَلْغُوَ وَ مَا دُنْیَاهُ الَّتِی تَحَسَّنَتْ لَهُ بِخَلَفٍ مِنَ الْآخِرَةِ الَّتِی قَبَّحَهَا سُوءُ النَّظَرِ عِنْدَهُ وَ مَا الْمَغْرُورُ الَّذِی ظَفِرَ مِنَ الدُّنْیَا بِأَعْلَی هِمَّتِهِ کَالْآخَرِ الَّذِی ظَفِرَ مِنَ الْآخِرَةِ بِأَدْنَی سُهْمَتِهِ(3).
وَ قَالَ علیه السلام: رُبَّ مُسْتَقْبِلٍ یَوْماً لَیْسَ بِمُسْتَدْبِرِهِ وَ مَغْبُوطٍ فِی أَوَّلِ لَیْلَةٍ قَامَتْ بَوَاکِیهِ فِی آخِرِهِ(4).
وَ قَالَ علیه السلام: الرُّکُونُ إِلَی الدُّنْیَا مَعَ مَا تُعَایِنُ مِنْهَا جَهْلٌ(5).
وَ قَالَ: مِنْ هَوَانِ الدُّنْیَا عَلَی اللَّهِ أَنَّهُ لَا یُعْصَی إِلَّا فِیهَا وَ لَا یُنَالُ مَا عِنْدَهُ إِلَّا بِتَرْکِهَا(6).
وَ قَالَ علیه السلام: فِی صِفَةِ الدُّنْیَا أَنَّ الدُّنْیَا تَغُرُّ وَ تَضُرُّ وَ تَمُرُّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی لَمْ یَرْضَهَا ثَوَاباً لِأَوْلِیَائِهِ وَ لَا عِقَاباً لِأَعْدَائِهِ وَ إِنَّ أَهْلَ الدُّنْیَا کَرَکْبٍ بَیْنَا هُمْ حَلُّوا إِذْ صَاحَ بِهِمْ سَائِقُهُمْ فَارْتَحَلُوا(7).
وَ قَالَ علیه السلام: أَ لَا حُرٌّ یَدَعُ هَذِهِ اللُّمَاظَةَ لِأَهْلِهَا إِنَّهُ لَیْسَ لِأَنْفُسِکُمْ ثَمَنٌ إِلَّا
1) 1. أثری: أی صار ذا ثروة و غناء و أکدی: أی صادف الکدیة، فلا یظفر بحاجته و رجع القهقری الی حالته الأولی من الفقر.
2) 2. نهج البلاغة الرقم 367 من قسم الحکم.
3) 3. نهج البلاغة الرقم 370 من الحکم.
4) 4. نهج البلاغة الرقم 380 من الحکم.
5) 5. نهج البلاغة الرقم 384 من الحکم.
6) 6. نهج البلاغة الرقم 385 من الحکم.
7) 7. نهج البلاغة الرقم 415 من الحکم.
الْجَنَّةُ فَلَا تَبِیعُوهَا إِلَّا بِهَا(1).
وَ قَالَ علیه السلام: مَنْهُومَانِ لَا یَشْبَعَانِ طَالِبُ عِلْمٍ وَ طَالِبُ دُنْیَا(2).
وَ قَالَ علیه السلام: الدُّنْیَا خُلِقَتْ لِغَیْرِهَا وَ لَمْ تُخْلَقْ لِنَفْسِهَا(3).
وَ مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ علیه السلام: أَلَا وَ إِنَّ الدُّنْیَا دَارٌ لَا یُسْلَمُ مِنْهَا إِلَّا فِیهَا وَ لَا یُنْجَی بِشَیْ‌ءٍ کَانَ لَهَا ابْتُلِیَ النَّاسُ بِهَا فِتْنَةً فَمَا أَخَذُوهُ مِنْهَا لَهَا أُخْرِجُوا مِنْهُ وَ حُوسِبُوا عَلَیْهِ وَ مَا أَخَذُوهُ مِنْهَا لِغَیْرِهَا قَدِمُوا عَلَیْهِ وَ أَقَامُوا فِیهِ فَإِنَّهَا عِنْدَ ذَوِی الْعُقُولِ کَفَیْ‌ءِ الظِّلِّ بَیْنَا تَرَاهُ سَابِغاً حَتَّی قَلَصَ وَ زَائِداً حَتَّی نَقَصَ(4).
وَ قَالَ علیه السلام: مَا أَصِفُ مِنْ دَارٍ أَوَّلُهَا عَنَاءٌ وَ آخِرُهَا فَنَاءٌ فِی حَلَالِهَا حِسَابٌ وَ فِی حَرَامِهَا عِقَابٌ مَنِ اسْتَغْنَی فِیهَا فُتِنَ وَ مَنِ افْتَقَرَ فِیهَا حَزِنَ وَ مَنْ سَاعَاهَا فَاتَتْهُ وَ مَنْ قَعَدَ عَنْهَا وَاتَتْهُ وَ مَنْ أَبْصَرَ بِهَا بَصَّرَتْهُ وَ مَنْ أَبْصَرَ إِلَیْهَا أَعْمَتْهُ(5).
**[ترجمه]نهج البلاغه: روایت شده است که امیرالمومنین علیه السلام کمتر بر منبر می‌نشست، مگر آنکه در ابتدای سخنش می‌فرمود: ای مردم! از خدا بترسید. پس هیچ کس بیهوده خلق نشد تا به لهو پردازد و به حال خود رها نشده تا به لغو مشغول شود و دنیایی که برای او زیبا جلوه کرده در نظرش جایگزین آخرتی نشود که با بدبینی آن را زشت می‌پندارد. و مغروری که در دنیا با بالاترین همت خود پیروز گشته، همانند کسی که در آخرت به کمترین نصیبی رسیده است نیست. - . نهج البلاغه حکمت : 370 -
و فرمود: چه بسیار کسانی که روز را آغاز کردند اما به پایان نبردند و چه بسیار کسانی که در اول شب بر آنها غطبه خورده می‌شد و در آخر شب بر آنها گریسته می‌شد. - . نهج البلاغه حکمت : 380 -
و فرمود: تکیه بر دنیا در حالی که خود شاهد امور آن هستی، نادانی است. - . نهج البلاغه حکمت : 384 -
و فرمود: از خواری دنیا بر خدا این است که معصیت نمی‌شود خدا، مگر در دنیا و کسی نمی‌رسد به آنچه نزد خداست، مگر به ترک دنیا - . نهج البلاغه حکمت : 385 - .
در ویژگی دنیا فرمود: دنیا فریب می‌دهد و زیان می‌رساند و می‌گذرد. خداوند متعال دنیا را به عنوان پاداش دوستان خود و کیفر دشمنان خود نپسندیده است. و مردم دنیا مانند مسافرانی هستند که تا فرود آیند، کاروان سالارشان فریاد زند که حرکت کنید. - . نهج البلاغه حکمت : 415 -
و فرمود: آیا آزاد‌مردی نیست که این غذای نیم خورده را برای اهلش واگذارد. قیمت جان‌های شما جز بهشت نیست، پس آن را به غیر بهشت نفروشید. - . نهج البلاغه حکمت : 456 -
و فرمود: دو گرسنه‌اند که سیر نمی‌شوند: طالب دانش و طالب دنیا. - . نهج البلاغه حکمت : 457 -
و فرمود: دنیا برای غیرش خلق شده و برای خودش خلق نگردیده است. - . نهج البلاغه حکمت : 463 -
و از خطبه‌های آن حضرت است که فرمود: دنیا محلی است که هیچ کس از آن سالم نمی‌ماند، مگر در آن و به وسیله چیزی که برای دنیا باشد نجات حاصل نمی‌شود. مردم به آن آزمایش میشوند و از آنچه که از دنیا برگرفته‌اند جدا شده و نسبت به آن حساب پس می‌دهند. و آنچه که برای غیر دنیا تهیه کرده‌اند برای آنها مانده و بر آن وارد میشوند. دنیا در نزد خردمندان مانند سایه‌ای است که آن را گسترده می‌بینی، ولی جمع می‌شود و زیاد است ولی کم می‌گردد. - . نهج البلاغه خطبه : 61 -
و فرمود: چه وصف کنم خانه‌ای را که آغاز آن سختی و پایان آن نابودی است. در حلالش حساب و در حرامش عقاب است. کسی که در آن توانگر شود، گرفتار می‌گردد و کسی که نیازمند باشد غمگین می‌شود و کسی که در به دست آوردن آن بکوشد به جایی نرسد و کسی که از آن دست کشد، دنیا نزد وی مهار می‌شود و کسی که از آن عبرت گیرد، بینا شده و کسی که به آن چشم بدوزد، نابینا می‌گردد. - . نهج البلاغه خطبه : 80 -
**[ترجمه]
«138»
نهج، [نهج البلاغة] مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ علیه السلام: بَعَثَهُ حِینَ لَا عَلَمٌ قَائِمٌ وَ لَا مَنَارٌ سَاطِعٌ وَ لَا مَنْهَجٌ وَاضِحٌ أُوصِیکُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَی اللَّهِ وَ أُحَذِّرُکُمُ الدُّنْیَا فَإِنَّهَا دَارُ شُخُوصٍ وَ مَحَلَّةُ تَنْغِیصٍ سَاکِنُهَا ظَاعِنٌ وَ قَاطِنُهَا بَائِنٌ تَمِیدُ بِأَهْلِهَا مَیَدَانَ السَّفِینَةِ تَعْصِفُهَا الْعَوَاصِفُ فِی لُجَجِ الْبِحَارِ فَمِنْهُمُ الْغَرِقُ الْوَبِقُ(6)
وَ مِنْهُمُ النَّاجِی عَلَی مُتُونِ
1) 1. نهج البلاغة الرقم 456 و اللماظة- بالضم: ما بقی من الطعام فی الفم: عبر عن الدنیا الفانیة التی أدبرت و آذنت بوداع باللماظة الباقیة فی الفم بعد أکل الطعام و قبل المضمضة و الاستیاک، کما شبهها فی غیر مورد بصبابة الاناء و سملة الحوض.
2) 2. نهج البلاغة الرقم 457 من الحکم.
3) 3. نهج البلاغة الرقم 463 من الحکم.
4) 4. نهج البلاغة الرقم 61 من الخطب.
5) 5. نهج البلاغة الرقم 80 من الخطب.
6) 6. الوبق- ککتف- الهالک و الحفز الدفع. و المعنی أن الذی غرق فی البحر حین تکسر به السفینة فلا یستدرک، و لا یمکن خلاصه، و أمّا من حمل علی متن الامواج، و لاقی شدة المحن و الاهوال حین یلقیه موج الی موج، تارة یعلو علی الماء و مرة یعلو الماء. علیه، فهو و ان نجا من هذه المهلکة فی البحر. تترقبه مهلکة أخری فی البر لیفنیها فهو أیضا لیس بناج.
الْأَمْوَاجِ تَحْفِزُهُ الرِّیَاحُ بِأَذْیَالِهَا وَ تَحْمِلُهُ عَلَی أَهْوَالِهَا فَمَا غَرِقَ مِنْهَا فَلَیْسَ بِمُسْتَدْرَکٍ وَ مَا نَجَا مِنْهَا فَإِلَی مَهْلَکٍ عِبَادَ اللَّهِ الْآنَ فَاعْمَلُوا وَ الْأَلْسُنُ مُطْلَقَةٌ وَ الْأَبْدَانُ صَحِیحَةٌ وَ الْأَعْضَاءُ لَدْنَةٌ وَ الْمُتَقَلَّبُ فَسِیحٌ وَ الْمَجَالُ عَرِیضٌ قَبْلَ إِرْهَاقِ الْفَوْتِ وَ حُلُولِ الْمَوْتِ فَحَقِّقُوا عَلَیْکُمْ نُزُولَهُ وَ لَا تَنْتَظِرُوا قُدُومَهُ(1).
**[ترجمه]نهج البلاغه: در خطبه‌ای از امیرالمومنین علیه السلام آمده است: خداوند متعال، پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را مبعوث فرمود هنگامی که دانشی برپا نبود و مناره‌ای بلند نبود و راهی آشکار نبود. سفارش می‌کنم شما بندگان خدا را به تقوای خداوند متعال و برحذر می‌دارم شما را از دنیا که آن محل رفتن و جایگاه کدورت است. ساکن آن رونده و مقیم آن جدا شونده است. مضطرب می‌گردد به اهل خود همچون اضطراب کشتی که بادها در گرداب‌های دریاها بر آن بوزد. پس برخی از آنها غرق شده و نابود شده و برخی دیگر نجات یافته بر بالای موج‌ها که باد آنها را کوچ دهد با دامن‌های خود و حمل کند او را بر هراس‌های خود. پس آنچه از آن غرق شد درک نمی‌شود و آنچه از آن نجات یافت، به سوی هلاکت می‌رود. بندگان خدا، هم اکنون عمل کنید، در حالی که زبان شما آزاد و بدن‌های شما سالم و عضوها تازه و میدان کار گسترده و مجال پهن است، قبل از احاطه فوت و حلول مرگ، پس فرود آمدن مرگ بر شما محقق گردیده و منتظر آمدنش نباشید. - . نهج البلاغه خطبه : 194 -
**[ترجمه]
«139»
نهج، [نهج البلاغة] مِنْ کَلَامٍ لَهُ علیه السلام: أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا الدُّنْیَا دَارُ مَجَازٍ وَ الْآخِرَةُ دَارُ قَرَارٍ فَخُذُوا مِنْ مَمَرِّکُمْ لِمَقَرِّکُمْ وَ لَا تَهْتِکُوا أَسْتَارَکُمْ عِنْدَ مَنْ یَعْلَمُ أَسْرَارَکُمْ وَ أَخْرِجُوا مِنَ الدُّنْیَا قُلُوبَکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَخْرُجَ مِنْهَا أَبْدَانُکُمْ فَفِیهَا اخْتُبِرْتُمْ وَ لِغَیْرِهَا خُلِقْتُمْ إِنَّ الْمَرْءَ إِذَا هَلَکَ قَالَ النَّاسُ مَا تَرَکَ وَ قَالَتِ الْمَلَائِکَةُ مَا قَدَّمَ لِلَّهِ آبَاؤُکُمْ فَقَدِّمُوا بَعْضاً یَکُنْ لَکُمْ قَرْضاً وَ لَا تُخْلِفُوا کُلًّا فَیَکُونَ عَلَیْکُمْ کَلًّا(2).
وَ مِنْ کَلَامٍ لَهُ علیه السلام کَثِیراً مَا یُنَادِی بِهِ أَصْحَابَهُ: تَجَهَّزُوا رَحِمَکُمُ اللَّهُ فَقَدْ نُودِیَ فِیکُمْ بِالرَّحِیلِ وَ أَقِلُّوا الْعُرْجَةَ عَلَی الدُّنْیَا وَ انْقَلِبُوا بِصَالِحِ مَا بِحَضْرَتِکُمْ مِنَ الزَّادِ فَإِنَّ أَمَامَکُمْ عَقَبَةً کَئُوداً وَ مَنَازِلَ مَخُوفَةً مَهُولَةً لَا بُدَّ مِنَ الْوُرُودِ عَلَیْهَا وَ الْوُقُوفِ عِنْدَهَا: وَ اعْلَمُوا أَنَّ مَلَاحِظَ الْمَنِیَّةِ نَحْوَکُمْ دَانِیَةٌ وَ کَأَنَّکُمْ بِمَخَالِبِهَا وَ قَدْ نَشِبَتْ فِیکُمْ وَ قَدْ دَهِمَتْکُمْ مِنْهَا مُفْظِعَاتُ الْأُمُورِ وَ مُعْضِلَاتُ الْمَحْذُورِ فَقَطِّعُوا عَلَائِقَ الدُّنْیَا وَ اسْتَظْهِرُوا بِزَادِ التَّقْوَی(3).
**[ترجمه]نهج البلاغه: از کلمات امیرالمومنین علیه السلام: ای مردم! دنیا محل گذر و آخرت محل استقرار است. پس از گذرگاه خود برای جایگاه خود توشه برگیرید و در مقابل کسی که بر سر شما آگاه است پرده دری نکنید و دل‌هایتان را از دنیا خارج کنید قبل از اینکه بدن‌هایتان از آن خارج شوند. پس در دنیا آزمایش شدید و برای آخرت آفریده شدید. انسان وقتی می‌میرد، مردم می‌گویند، از ثروت چه گذاشت؟ و ملائکه می‌گویند چه برای خداوند فرستاد. پس مقداری را پیش فرستید تا برای شما ذخیره باشد و تمام آنچه دارید را برجای نگذارید که وبال شما می‌شود. - . نهج البلاغه خطبه : 201 -
**[ترجمه]
«140»
نهج، [نهج البلاغة]: الْحَمْدُ لِلَّهِ غَیْرَ مَقْنُوطٍ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ لَا مَخْلُوٍّ مِنْ نِعْمَتِهِ وَ لَا
مَأْیُوسٍ مِنْ مَغْفِرَتِهِ وَ لَا مُسْتَنْکِفٍ مِنْ عِبَادَتِهِ الَّذِی لَا تَبْرَحُ مِنْهُ رَحْمَةٌ وَ لَا تُفْقَدُ لَهُ نِعْمَةٌ وَ الدُّنْیَا دَارٌ مُنِیَ لَهَا الْفَنَاءُ وَ لِأَهْلِهَا مِنْهَا الْجَلَاءُ وَ هِیَ حُلْوَةٌ خَضِرَةٌ قَدْ عَجِلَتْ لِلطَّالِبِ وَ الْتَبَسَتْ بِقَلْبِ النَّاظِرِ فَارْتَحِلُوا عَنْهَا بِأَحْسَنِ مَا بِحَضْرَتِکُمْ مِنَ الزَّادِ وَ لَا تَسْأَلُوا فَوْقَ الْکَفَافِ وَ لَا تَطْلُبُوا مِنْهَا أَکْثَرَ مِنَ الْبَلَاغِ(1).
**[ترجمه]نهج البلاغه: امام علی علیه السلام فرمود: ستایش برای خداوندی است که از رحمتش یأسی نیست و از نعمت‌هایش نتوان بیرون رفت و یأسی از مغفرتش نیست و سرپیچی از عبادتش سزاوار نیست. اوست کسی که رحمتش از بین نمی‌رود و نعمتش تمام نمی‌شود. دنیا محل آرزوهایی است که نابود می‌شود و اهلش از آن کوچ می‌کنند. دنیا شیرین و خرم به سوی خواهان خود می‌شتابد و در دل بیننده خود منزل می‌کند. پس از این دنیا به بهترین توشه‌ای که فراهم نموده‌اید کوچ کنید و از دنیا بیش از نیاز خود نخواهید و بیش از آنچه به شما رسیده از آن طلب نکنید. - . نهج البلاغه خطبه : 45 -
**[ترجمه]
«141»
کَنْزُ الْکَرَاجُکِیِّ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَحَبَّ دُنْیَاهُ أَضَرَّ بِآخِرَتِهِ.
وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: الدُّنْیَا دُوَلٌ فَاطْلُبْ حَظَّکَ مِنْهَا بِأَجْمَلِ الطَّلَبِ.
وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَمِنَ الزَّمَانَ خَافَهُ وَ مَنْ غَالَبَهُ أَهَانَهُ.
وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: الدَّهْرُ یَوْمَانِ یَوْمٌ لَکَ وَ یَوْمٌ عَلَیْکَ فَإِنْ کَانَ لَکَ فَلَا تَبْطَرْ وَ إِنْ کَانَ عَلَیْکَ فَاصْبِرْ فَکِلَاهُمَا غَائِبٌ سَیَحْضُرُ.
**[ترجمه]کنز کراجکی: پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس دنیایش را دوست داشته باشد، به آخرتش ضرر می‌زند.
و امیرالمومنین علیه السلام فرمود: دنیا در حال گردش است، پس بهره خود را از آن به نیکوترین شکل طلب کن. - . کنز الفوائد 1 : 61 -
و فرمود: هر کس خود را از روزگار ایمن بداند، به او خیانت کند و هر کس بر روزگار تکبر کند، وی را خوار سازد.
و فرمود: روزگار دو روز است. روزی همراه تو و روز دیگر علیه توست. پس اگر همراه تو بود مستی نکن و اگر علیه تو بود صبر کن. پس هر دو خواهد آمد .
**[ترجمه]
باب 123 حب المال و جمع الدینار و الدرهم و کنزهما
الآیات
الأنفال: وَ اعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُکُمْ وَ أَوْلادُکُمْ فِتْنَةٌ وَ أَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ(2)
التوبة: وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لا یُنْفِقُونَها فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِیمٍ یَوْمَ یُحْمی عَلَیْها فِی نارِ جَهَنَّمَ فَتُکْوی بِها جِباهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هذا ما کَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ فَذُوقُوا ما کُنْتُمْ تَکْنِزُونَ(3)
الکهف: الْمالُ وَ الْبَنُونَ زِینَةُ الْحَیاةِ الدُّنْیا(4)
القصص: إِنَّ قارُونَ کانَ مِنْ قَوْمِ مُوسی فَبَغی عَلَیْهِمْ وَ آتَیْناهُ مِنَ الْکُنُوزِ ما إِنَّ مَفاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِی الْقُوَّةِ إِذْ قالَ لَهُ قَوْمُهُ لا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْفَرِحِینَ وَ ابْتَغِ فِیما آتاکَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَ لا تَنْسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیا وَ أَحْسِنْ کَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَیْکَ وَ لا تَبْغِ الْفَسادَ فِی الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْمُفْسِدِینَ قالَ إِنَّما أُوتِیتُهُ عَلی عِلْمٍ عِنْدِی أَ وَ لَمْ یَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَکَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَ أَکْثَرُ جَمْعاً وَ لا یُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ فَخَرَجَ عَلی قَوْمِهِ فِی زِینَتِهِ قالَ الَّذِینَ یُرِیدُونَ الْحَیاةَ الدُّنْیا یا لَیْتَ لَنا مِثْلَ ما أُوتِیَ قارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِیمٍ وَ قالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَیْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً وَ لا یُلَقَّاها إِلَّا الصَّابِرُونَ فَخَسَفْنا بِهِ وَ بِدارِهِ الْأَرْضَ فَما کانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ یَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ ما کانَ مِنَ المُنْتَصِرِینَ وَ أَصْبَحَ الَّذِینَ تَمَنَّوْا مَکانَهُ بِالْأَمْسِ یَقُولُونَ وَیْکَأَنَّ اللَّهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ یَقْدِرُ لَوْ لا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَیْنا لَخَسَفَ بِنا وَیْکَأَنَّهُ لا یُفْلِحُ الْکافِرُونَ(1)
المنافقون: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُلْهِکُمْ أَمْوالُکُمْ وَ لا أَوْلادُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ(2)
التغابن: إِنَّما أَمْوالُکُمْ وَ أَوْلادُکُمْ فِتْنَةٌ وَ اللَّهُ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ(3)
المعارج: تَدْعُوا مَنْ أَدْبَرَ وَ تَوَلَّی وَ جَمَعَ فَأَوْعی(4)
الفجر: فَأَمَّا الْإِنْسانُ إِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ فَأَکْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَکْرَمَنِ وَ أَمَّا إِذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَیْهِ رِزْقَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَهانَنِ کَلَّا بَلْ لا تُکْرِمُونَ الْیَتِیمَ وَ لا تَحَاضُّونَ عَلی طَعامِ الْمِسْکِینِ وَ تَأْکُلُونَ التُّراثَ أَکْلًا لَمًّا وَ تُحِبُّونَ الْمالَ حُبًّا جَمًّا کَلَّا إِذا دُکَّتِ الْأَرْضُ دَکًّا دَکًّا وَ جاءَ رَبُّکَ وَ الْمَلَکُ صَفًّا صَفًّا
وَ جِی‌ءَ یَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ یَوْمَئِذٍ یَتَذَکَّرُ الْإِنْسانُ وَ أَنَّی لَهُ الذِّکْری یَقُولُ یا لَیْتَنِی قَدَّمْتُ لِحَیاتِی فَیَوْمَئِذٍ لا یُعَذِّبُ عَذابَهُ أَحَدٌ وَ لا یُوثِقُ وَثاقَهُ أَحَدٌ(1)
العادیات: إِنَّ الْإِنْسانَ لِرَبِّهِ لَکَنُودٌ وَ إِنَّهُ عَلی ذلِکَ لَشَهِیدٌ وَ إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَیْرِ لَشَدِیدٌ أَ فَلا یَعْلَمُ إِذا بُعْثِرَ ما فِی الْقُبُورِ وَ حُصِّلَ ما فِی الصُّدُورِ إِنَّ رَبَّهُمْ بِهِمْ یَوْمَئِذٍ لَخَبِیرٌ(2)
الهمزة: وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ الَّذِی جَمَعَ مالًا وَ عَدَّدَهُ یَحْسَبُ أَنَّ مالَهُ أَخْلَدَهُ کَلَّا لَیُنْبَذَنَّ فِی الْحُطَمَةِ وَ ما أَدْراکَ مَا الْحُطَمَةُ نارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ الَّتِی تَطَّلِعُ عَلَی الْأَفْئِدَةِ إِنَّها عَلَیْهِمْ مُؤْصَدَةٌ فِی عَمَدٍ مُمَدَّدَةٍ
<meta info="- وَ اعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُکُمْ وَ أَوْلادُکُمْ فِتْنَةٌ وَ أَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظیمٌ. - . انفال / 28 -
{و بدانید که اموال و فرزندان شما [وسیله] آزمایش [شما] هستند، و خداست که نزد او پاداشی بزرگ است.}
{و کسانی که زر و سیم را گنجینه می‌کنند و آن را در راه خدا هزینه نمی‌کنند، ایشان را از عذابی دردناک خبر ده. روزی که آن [گنجینه]ها را در آتش دوزخ بگدازند، و پیشانی و پهلو و پشت آنان را با آنها داغ کنند [و گویند:] «این است آنچه برای خود اندوختید، پس [کیفر] آنچه را می‌اندوختید بچشید.»}
{مال و پسران زیور زندگی دنیایند.}
{قارون از قوم موسی بود و بر آنان ستم کرد، و از گنجینه‌ها آن قدر به او داده بودیم که کلیدهای آنها بر گروه نیرومندی سنگین می‌آمد، آنگاه که قوم وی بدو گفتند: «شادی مکن که خدا شادی‌کنندگان را دوست نمی‌دارد. و با آنچه خدایت داده سرای آخرت را بجوی و سهم خود را از دنیا فراموش مکن، و همچنانکه خدا به تو نیکی کرده نیکی کن و در زمین فساد مجوی که خدا فسادگران را دوست نمی‌دارد. [قارون] گفت: «من اینها را در نتیجه دانش خود یافته‌ام.» آیا وی ندانست که خدا نسل‌هایی را پیش از او نابود کرد که از او نیرومندتر و مال‌اندوزتر بودند؟ و[لی این گونه] مجرمان را [نیازی] به پرسیده شدن از گناهانشان نیست. پس [قارون] با کوکبه خود بر قومش نمایان شد؛ کسانی که خواستار زندگی دنیا بودند گفتند: «ای کاش مثل آنچه به قارون داده شده به ما [هم] داده می‌شد؛ واقعاً او بهره بزرگی [از ثروت] دارد.» و کسانی که دانش [واقعی] یافته بودند، گفتند: «وای بر شما! برای کسی که گرویده و کار شایسته کرده پاداش خدا بهتر است، و جز شکیبایان آن را نیابند.» آنگاه [قارون] را با خانه‌اش در زمین فرو بردیم، و گروهی نداشت که در برابر [عذابِ] خدا او را یاری کنند و [خود نیز] نتوانست از خود دفاع کند. و همان کسانی که دیروز آرزو داشتند به جای او باشند، صبح می‌گفتند: «وای، مثل اینکه خدا روزی را برای هر کس از بندگانش که بخواهد گشاده یا تنگ می‌گرداند، و اگر خدا بر ما منّت ننهاده بود، ما را [هم] به زمین فرو برده بود؛ وای، گویی که کافران رستگار نمی‌گردند.»}
{ای کسانی که ایمان آورده‌اید، [زنهار] اموال شما و فرزندانتان شما را از یاد خدا غافل نگرداند، و هر کس چنین کند، آنان خود زیانکارانند.}
{اموال شما و فرزندانتان صرفاً [وسیله] آزمایشی [برای شما]یند، و خداست که نزد او پاداشی بزرگ است.}
{هر که را پشت کرده و روی برتافته،و گرد آورده و انباشته [و حسابش را نگاه داشته] فرا می‌خواند.}
{امّا انسان، هنگامی که پروردگارش وی را می‌آزماید، و عزیزش می‌دارد و نعمت فراوان به او می‌دهد، می‌گوید: «پروردگارم مرا گرامی داشته است.» و امّا چون وی را می‌آزماید و روزی‌اش را بر او تنگ می‌گرداند، می‌گوید: «پروردگارم مرا خوار کرده است.» ولی نه، بلکه یتیم را نمی‌نوازید؛ و بر خوراک[دادن] بینوا همدیگر را بر نمی‌انگیزید؛ و میراث [ضعیفان] را چپاولگرانه می‌خورید؛ و مال را دوست دارید، دوست داشتنی بسیار. نه چنان است، آنگاه که زمین، سخت در هم کوبیده شود، و [فرمان] پروردگارت و فرشته[ها] صف‌درصف آیند، و جهنّم را در آن روز [حاضر] آورند، آن روز است که انسان پند گیرد؛ و[لی] کجا او را جای پندگرفتن باشد؟ گوید: «کاش برای زندگانی خود [چیزی] پیش فرستاده بودم.» پس در آن روز هیچ کس چون عذاب‌کردن او، عذاب نکند. و هیچ کس چون دربند کشیدن او، دربند نکشد.}
{که انسان نسبت به پروردگارش سخت ناسپاس است، و او خود بر این [امر]، نیک گواه است. و راستی او سخت شیفته مال است. مگر نمی‌داند که چون آنچه در گورهاست بیرون ریخته گردد، و آنچه در سینه‌هاست فاش شود، در چنان روزی پروردگارشان به [حال] ایشان نیک آگاه است؟}
{وای بر هر بدگوی عیبجویی، که مالی گرد آورد و برشمردش. پندارد که مالش او را جاوید کرده؛ ولی نه! قطعاً در آتش خردکننده فرو افکنده خواهد شد. و تو چه دانی که آن آتشِ خردکننده چیست؟ آتشِ افروخته خدا[یی] است. [آتشی] که به دل‌ها می‌رسد. و [آتشی که] در ستون‌هایی دراز، آنان را در میان فرامی‌گیرد.}
**[ترجمه]
الأخبار
«1»
لی، [الأمالی للصدوق] عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: إِنْ کَانَ الْحِسَابُ حَقّاً فَالْجَمْعُ لِمَا ذَا(3).
**[ترجمه]امالی صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: اگر حسابرسی قیامت حق است، پس جمع کردن برای چه؟ - . امالی صدوق : 6 -
**[ترجمه]
«2»
لی، [الأمالی للصدوق] عَنِ ابْنِ مَسْرُورٍ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ عَنْ عَمِّهِ عَنِ التَّفْلِیسِیِّ عَنِ السَّمَنْدِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ فِی بَنِی إِسْرَائِیلَ مَجَاعَةٌ حَتَّی نَبَشُوا الْمَوْتَی فَأَکَلُوهُمْ فَنَبَشُوا قَبْراً فَوَجَدُوا فِیهِ لَوْحاً فِیهِ مَکْتُوبٌ أَنَا فُلَانٌ النَّبِیُّ یَنْبُشُ قَبْرِی حَبَشِیٌّ مَا قَدَّمْنَا وَجَدْنَاهُ وَ مَا أَکَلْنَا رَبِحْنَاهُ وَ مَا خَلَّفْنَا خَسِرْنَاهُ(4).
**[ترجمه]امالی صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: در میان بنی اسرائیل قحطی شد، تا جایی که قبرها را شکافته و مردگان را می‌خوردند. پس قبری را شکافتند. پس در آن لوحی را یافتند که در آن نوشته شده بود من فلان پیامبر هستم. قبرم را یک حبشی می‌شکافد، آن چه پیش فرستاده بودیم یافتیم و آنچه خوردیم سود کردیم و ما آنچه برجای گذاشتیم، زیان کردیم. - . امالی صدوق : 361 -
**[ترجمه]
«3»
لی، [الأمالی للصدوق] عَنِ ابْنِ مَسْرُورٍ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ عَنْ عَمِّهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ عَنْ عِکْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّ أَوَّلَ دِرْهَمٍ وَ دِینَارٍ ضُرِبَا فِی الْأَرْضِ نَظَرَ إِلَیْهِمَا إِبْلِیسُ فَلَمَّا عَایَنَهُمَا أَخَذَهُمَا فَوَضَعَهُمَا عَلَی عَیْنَیْهِ ثُمَّ ضَمَّهُمَا إِلَی صَدْرِهِ ثُمَّ صَرَخَ صَرْخَةً ثُمَّ ضَمَّهُمَا إِلَی صَدْرِهِ ثُمَّ قَالَ أَنْتُمَا قُرَّةُ عَیْنِی وَ ثَمَرَةُ فُؤَادِی مَا أُبَالِی مِنْ بَنِی آدَمَ إِذَا أَحَبُّوکُمَا أَنْ لَا یَعْبُدُوا وَثَناً حَسْبِی مِنْ بَنِی آدَمَ أَنْ یُحِبُّوکُمَا(5).
**[ترجمه]امالی صدوق: ابن عباس گفت: اولین درهم و دیناری که در زمین ضرب شد، ابلیس به آنها نظر کرد. پس وقتی آنها را دید، آنها را برداشت و بر چشمان خود گذاشت. سپس بر سینه خود چسبانیدشان. سپس فریاد بلندی سر داد و به سینه چسبانیدشان. سپس گفت: شما نور چشم من و میوه دل من هستید. من اشکالی نمی‌بینیم که بنی آدم پس از آن که شما را دوست بدارند دیگر بت نپرستند. برای من کافی است از بنی آدم که شما را دوست بدارند. - . امالی صدوق : 121 -
**[ترجمه]
«4»
فس، [تفسیر القمی] فِی رِوَایَةِ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لا یُنْفِقُونَها فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِیمٍ(1)فَإِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ کَنْزَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ أَمَرَ بِإِنْفَاقِهِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ قَوْلِهِ یَوْمَ یُحْمی عَلَیْها فِی نارِ جَهَنَّمَ فَتُکْوی بِها جِباهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هذا ما کَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ فَذُوقُوا ما کُنْتُمْ تَکْنِزُونَ قَالَ کَانَ أَبُو ذَرٍّ الْغِفَارِیُّ یَغْدُو کُلَّ یَوْمٍ وَ هُوَ بِالشَّامِ فَیُنَادِی بِأَعْلَی صَوْتِهِ بَشِّرْ أَهْلَ الْکُنُوزِ بِکَیٍّ فِی الْجِبَاهِ وَ کَیٍّ بِالْجُنُوبِ وَ کَیٍّ بِالظُّهُورِ أَبَداً حَتَّی یَتَرَدَّدَ الْحَرَقُ فِی أَجْوَافِهِمْ(2).
**[ترجمه]تفسیر قمی: امام باقر علیه السلام درباره فرموده خداوند متعال: «وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لا یُنْفِقُونَها فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِیمٍ» - . توبه / 34 -
{و کسانی که طلا و نقره را گنجینه (و ذخیره و پنهان) می‌سازند، و در راه خدا انفاق نمی‌کنند، به مجازات دردناکی بشارت ده!} فرمود: همانا خداوند اندوختن طلا و نقره را حرام دانسته است و به انفاق آن در راه خدا دستور داده است. و درباره فرموده خداوند متعال: «یَوْمَ یُحْمی عَلَیْها فِی نارِ جَهَنَّمَ فَتُکْوی بِها جِباهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هذا ما کَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ فَذُوقُوا ما کُنْتُمْ تَکْنِزُونَ» - . توبه / 35 - {در
آن روز که آن را در آتش جهنم، گرم و سوزان کرده، و با آن صورتها و پهلوها و پشت‌هایشان را داغ می‌کنند؛ (و به آنها می‌گویند): این همان چیزی است که برای خود اندوختید (و گنجینه ساختید)! پس بچشید چیزی را که برای خود می‌اندوختید!} فرمود: ابوذر غفاری هنگامی که در شام بود، هر روز صبح بیرون می‌آمد و با صدای بلند می‌گفت: گنج داران را مژده دهید به داغ کردن در پیشانی و داغ کردن در پهلوها و داغ کردن، در پشت تا این که گرما در شکم‌هایشان به گردش درآید. - . تفسیر قمی : 265 -
**[ترجمه]
«5»
ل(3)،[الخصال] ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] الْفَامِیُّ عَنِ ابْنِ بُطَّةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْیَقْطِینِیِّ عَنِ ابْنِ بَزِیعٍ قَالَ سَمِعْتُ الرِّضَا علیه السلام یَقُولُ: لَا یَجْتَمِعُ الْمَالُ إِلَّا بِخِصَالٍ خَمْسٍ بِبُخْلٍ شَدِیدٍ وَ أَمَلٍ طَوِیلٍ وَ حِرْصٍ غَالِبٍ وَ قَطِیعَةِ الرَّحِمِ وَ إِیثَارِ الدُّنْیَا عَلَی الْآخِرَةِ(4).
**[ترجمه]خصال: امام رضا علیه السلام فرمود: ثروت اندوخته نمی‌شود مگر به پنج خصلت: به بخل شدید و آرزوی دراز و حرص چیره و قطع رحم و برگزیدن دنیا بر آخرت. - . خصال 1 : 136 -
**[ترجمه]
«6»
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] بِإِسْنَادِ الْمُجَاشِعِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَیُّکُمْ مَالُ وَارِثِهِ أَحَبُّ إِلَیْهِ مِنْ مَالِهِ قَالُوا مَا فِینَا أَحَدٌ یُحِبُّ ذَلِکَ یَا نَبِیَّ اللَّهِ قَالَ بَلْ کُلُّکُمْ یُحِبُّ ذَلِکَ ثُمَّ قَالَ یَقُولُ ابْنُ آدَمَ مَالِی مَالِی وَ هَلْ لَکَ مِنْ مَالِکَ إِلَّا مَا أَکَلْتَ فَأَفْنَیْتَ أَوْ لَبِسْتَ فَأَبْلَیْتَ أَوْ تَصَدَّقْتَ فَأَمْضَیْتَ وَ مَا عَدَا ذَلِکَ فَهُوَ مَالُ الْوَارِثِ(5).
**[ترجمه]امالی طوسی: پیامبراسلام صلی الله علیه و آله فرمود: کدامیک از شما مال وارثش را از مال خود بیشتر دوست دارد؟ گفتند: ای پیامبر خدا! کسی در میان ما نیست که مال وارث را دوست داشته باشد. فرمود: بلکه همه شما مال وارث خود را دوست دارید. سپس فرمود: فرزند آدم می‌گوید: مالم مالم و آیا برای تو مالی هست جز آنکه خوردی پس نابود کردی یا پوشیدی پس کهنه کردی یا انفاق کردی، پس پس انداز کردی و غیر اینها مال وارث است. - . امالی طوسی 2 : 133 -
**[ترجمه]
«7»
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الدَّنَانِیرِ وَ الدَّرَاهِمِ وَ مَا عَلَی النَّاسِ فِیهَا فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام هِیَ خَوَاتِیمُ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ جَعَلَهَا اللَّهُ مَصَحَّةً لِخَلْقِهِ وَ بِهَا یَسْتَقِیمُ شُئُونُهُمْ وَ مَطَالِبُهُمْ فَمَنْ أُکْثِرَ لَهُ مِنْهَا فَقَامَ
بِحَقِّ اللَّهِ تَعَالَی فِیهَا وَ أَدَّی زَکَاتَهَا فَذَاکَ الَّذِی طَابَتْ وَ خَلَصَتْ لَهُ وَ مَنْ أُکْثِرَ لَهُ مِنْهَا فَبَخِلَ بِهَا وَ لَمْ یُؤَدِّ حَقَّ اللَّهِ فِیهَا وَ اتَّخَذَ مِنْهَا الْآنِیَةَ فَذَاکَ الَّذِی حَقَّ عَلَیْهِ وَعِیدُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی کِتَابِهِ یَقُولُ اللَّهُ تَعَالَی یَوْمَ یُحْمی عَلَیْها فِی نارِ جَهَنَّمَ فَتُکْوی بِها جِباهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هذا ما کَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ فَذُوقُوا ما کُنْتُمْ تَکْنِزُونَ(1).
**[ترجمه]امالی طوسی: از امام باقر علیه السلام در باره دینار و درهم پرسیدند و این که مردم چه مقداری از آن را باید بپردازند؟ امام باقر علیه السلام فرمود: آنها امانت خدا در زمین او است و خدا آنها را برای منفعت خلق خویش قرار داده است و به وسیله آن امور و حاجتهایشان سامان می‌یابد. هر که مقدار زیادی از آنها در دستش باشد و حق خدای عز و جل را در مورد آنها ادا کرده باشد و زکات آنها را پرداخته باشد، آن پول برای او پاکیزه و خالص می‌باشد و هر که مقدار بسیاری از آن دارا باشد، اما به آنها بخل بورزد و حق خدا را از آن ادا نکند و از آنها ساختمان سازی کند، او همان است که تهدید و هشدار خدای عز و جل در کتابش، در مورد او انجام خواهد شد. خدای عز و جل می‌فرماید: «َیوْمَ یُحْمَی عَلَیْهَا فِی نَارِجَهَنَّمَ فَتُکْوَی بِهَا جِبَاهُهُمْ وَ جُنوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هَ-ذَا مَاکَنَزْتُمْ لأَنفُسِکُمْ فَذُوقُواْ مَا کُنتُمْ تَکْنِزُون» - . توبه / 35 - {در آن روز که آن را در آتش جهنم، گرم و سوزان کرده، و با آن صورتها و پهلوها و پشت‌هایشان را داغ می‌کنند؛ (و به آنها می‌گویند): این همان چیزی است که برای خود اندوختید (و گنجینه ساختید)! پس بچشید چیزی را که برای خود می‌اندوختید!} - . امالی طوسی 2 : 133 -
**[ترجمه]
«8»
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لا یُنْفِقُونَها فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِیمٍ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کُلُّ مَالٍ یُؤَدَّی زَکَاتُهُ فَلَیْسَ بِکَنْزٍ وَ إِنْ کَانَ تَحْتَ سَبْعِ أَرَضِینَ وَ کُلُّ مَالٍ لَا تُؤَدَّی زَکَاتُهُ فَهُوَ کَنْزٌ وَ إِنْ کَانَ فَوْقَ الْأَرْضِ(2).
**[ترجمه]امالی طوسی: امام باقر علیه السلام فرمود: هنگامی که این آیه «وَالَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلاَ یُنفِقُونَهَا فِی سَبِیلِ اللّهِ فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ أَلِیمٍ» - . توبه / 34 - {و کسانی که طلا و نقره را گنجینه (و ذخیره و پنهان) می‌سازند، و در راه خدا انفاق نمی‌کنند، به مجازات دردناکی بشارت ده!} نازل شد، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر مالی که زکات آن پرداخت شود، گنج به حساب نمی‌آید، حتی اگر زیر هفت زمین نهفته باشد و هر مالی که زکات آن پرداخت نشود، گنج شمرده می‌شود، حتی اگر روی زمین باشد. - . امالی طوسی 2 : 133 -
**[ترجمه]
«9»
ل، [الخصال] مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ عَنْ جَمِیلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا بَلَی اللَّهُ الْعِبَادَ بِشَیْ‌ءٍ أَشَدَّ عَلَیْهِمْ مِنْ إِخْرَاجِ الدَّرَاهِمِ(3).
**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند بندگان را به چیزی شدیدتر از بخشیدن مال امتحان نکرده است. - . خصال 1 : 8 -
**[ترجمه]
أقول
قد مضی بعض الأخبار فی باب الغنی(4).
**[ترجمه]برخی اخبار در این خصوص در باب غنی گذشت.
**[ترجمه]
«10»
ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنْ زِیَادِ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ أَبِی وَکِیعٍ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ عَنِ الْحَارِثِ قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الدِّینَارُ وَ الدِّرْهَمُ أَهْلَکَا مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ وَ هُمَا مُهْلِکَاکُمْ(5).
**[ترجمه]خصال: پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: دینار و درهم کسانی که پیش از شما بودند را هلاک کردند و شما را نیز هلاک می‌کنند. - . خصال 1 : 23 -
**[ترجمه]
«11»
ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ رَفَعَهُ قَالَ: الذَّهَبُ وَ الْفِضَّةُ حَجَرَانِ مَمْسُوخَانِ فَمَنْ أَحَبَّهُمَا کَانَ مَعَهُمَا.
قال الصدوق رحمه الله یعنی من أحبهما حبا یمنع حق الله منهما(6).
**[ترجمه]خصال: از اشعری روایت شده که گفت: طلا و نقره دو سنگ مسخ شده هستند؛ پس کسی که آن دو را دوست بدارد، با آنها خواهد بود. - . خصال 1 : 44 -
**[ترجمه]
«12»
ل، [الخصال] عَنِ ابْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ