مشخصات کتاب

آیة الله العظمی مکارم شیرازی

شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه

پیام امام

امیرالمؤمنین

کلمات قصار

165-91

جلد شانزدهم

کتاب برگزیده سال

با همکاری جمعی از فضلا و دانشمندان

اشاره

سر شناسه: مکارم شیرازی، ناصر، 1305-

عنوان و نام پدیدآور: پیام امام امیرالمؤمنین (علیه السلام): شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه / مکارم شیرازی؛ با همکاری جمعی از فضلا و اندیشمندان حوزه علمیه قم

مشخصات نشر: قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی، 1397.

مشخصات ظاهری: 478 ص.

شابک: 1-6-99801-600-978 (دوره)؛6-12-6335-622-978 (ج16)

وضعیت فهرست نویسی: فیپا.

یادداشت: فارسی - عربی

یادداشت: کتاب حاضر توسط ناشران متفاوت در سال های مختلف منتشر شده است.

یادداشت: چاپ اول

عنوان دیگر: شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه

موضوع: علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40 ق --خطبه ها

موضوع: علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40 ق --نامه ها

موضوع: علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40 ق --کلمات قصار

موضوع: علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40 ق --نهج البلاغه -- نقد و تفسیر

شناسه افزوده: علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40 ق --نهج البلاغه. شرح

رده بندی کنگره: 1397 7م/38/0422 BP

رده بندی دیویی: 9515/297

شماره کتابشناسی ملی: 5401684

با همکاری دانشمندان محترم حجج اسلام آقایان:

محمد رضا آشتیانی - محمد جواد ارسطا - سید عبد المهدی توکل

سعید داودی - احمد قدسی

پیام امام امیرالمؤمنین (علیه السلام) / ج 16

تألیف: آیة الله العظمی مکارم شیرازی و همکاران

تیراژ: 1000 نسخه

نوبت چاپ: اوّل

صفحه و قطع: 478 صفحه / وزیری

تاریخ انتشار: 1397

چاپخانه: سلیمانزاده

ناشر: مؤسسه تنظیم و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی

با همکاری انتشارات امام علی بن ابی طالب (ع)

شابک: 6-12-6335-622-978

آدرس ناشر: ایران ـ قم ـ ابتدای خیابان شهدا ـ کوچه 22

تلفن : 37732478

فکس: 37840099

www.makarem.ir

بسم الله الرحمن الرحیم

فهرست مطالب

گفتار حکیمانه 91---15

شرح و تفسیر: راه رفع خستگی روح---16

گفتار حکیمانه 92---19

شرح و تفسیر: بهترین و بدترین نوع علم---20

گفتار حکیمانه 93---23

شرح و تفسیر: فلسفه امتحان الهی---25

نکته ها---27

گفتار حکیمانه 94---31

شرح و تفسیر: خیر در چیست؟---32

گفتار حکیمانه 95---35

شرح و تفسیر: ارزش تقوا---36

گفتار حکیمانه 96---39

شرح و تفسیر: دوست و دشمن پیامبر (صلی الله علیه و آله)---40

نکته: معیار ارزش در اسلام و قرآن---42

گفتار حکیمانه 97---45

شرح و تفسیر: عمل بی ارزش---46

نکته: خوارج چه کسانی هستند؟---48

گفتار حکیمانه 98---53

شرح و تفسیر: تنها روایت کردن کافی نیست---54

گفتار حکیمانه 99---57

شرح و تفسیر: تفسیر دلپذیر إِنّا لِلّهِ و...---58

گفتار حکیمانه 100---61

شرح و تفسیر: دربرابر مداحان...!---62

گفتار حکیمانه 101---65

شرح و تفسیر: سه شرط خدمت به مردم---66

گفتار حکیمانه 102---69

شرح و تفسیر: پیش گویی عجیب---70

نکته: ارزش های واقعی---74

گفتار حکیمانه 103---77

شرح و تفسیر: تضاد دنیاپرستی و علاقه به آخرت---79

گفتار حکیمانه 104---85

شرح و تفسیر: زاهدان در دنیا---87

نکته ها---91

1.نوف بکالی کیست؟---91

گفتار حکیمانه 105---95

شرح و تفسیر: وظیفه ما---96

گفتار حکیمانه 106---101

شرح و تفسیر: نتیجه تخریب دین برای دنیا---102

گفتار حکیمانه 107---105

شرح و تفسیر: عالم جاهل منش---106

گفتار حکیمانه 108---109

شرح و تفسیر: اعجوبه جهان خلقت!---111

نکته: آیا قلب کانون صفات خوب و بد انسان است؟---116

گفتار حکیمانه 109---119

شرح و تفسیر: ما از افراط و تفریط دوریم---120

گفتار حکیمانه 110---123

شرح و تفسیر: مجریان فرمان خدا---124

گفتار حکیمانه 111 و 112---127

شرح و تفسیر: بی وفائی دنیا---129

گفتار حکیمانه 113---133

شرح و تفسیر: هجده اندرز مهم---135

گفتار حکیمانه 114---149

شرح و تفسیر: معیار حُسن ظن و سوءظن---150

گفتار حکیمانه 115---153

شرح و تفسیر: آسیب پذیری انسان ها---154

گفتار حکیمانه 116---157

شرح و تفسیر: هشدار درباره چهار چیز---158

گفتار حکیمانه 117---163

شرح و تفسیر: افراط و تفریط مایه هلاکت---164

گفتار حکیمانه 118---167

شرح و تفسیر: فرصت را از دست ندهید---168

گفتار حکیمانه 119---171

شرح و تفسیر: دنیا مار خوش خط و خال!---172

گفتار حکیمانه 120---175

شرح و تفسیر: ویژگی های قبایل قریش---177

گفتار حکیمانه 121---181

شرح و تفسیر: تفاوت این دو کار---182

گفتار حکیمانه 122---185

شرح و تفسیر: خنده احمقانه---187

گفتار حکیمانه 123---191

شرح و تفسیر: خوشا به حال آنها---193

گفتار حکیمانه 124---201

شرح و تفسیر: غیرت---202

گفتار حکیمانه 125---205

شرح و تفسیر: تفسیر دقیق اسلام---206

گفتار حکیمانه 126---211

شرح و تفسیر: از این شش گروه در شگفتم!---213

گفتار حکیمانه 127---223

شرح و تفسیر: دو راه خطا---224

گفتار حکیمانه 128---227

شرح و تفسیر: سرمای زیان بار و سرمای مفید---228

نکته: مسائل بهداشتی و طبی در قرآن مجید و روایات---230

گفتار حکیمانه 129---233

شرح و تفسیر: خدا را با عظمت بشناس تا همه چیز را کوچک بینی---234

گفتار حکیمانه 130---237

شرح و تفسیر: گفت وگوی امام (علیه السلام) با ارواح مردگان---239

نکته ها---242

گفتار حکیمانه 131---247

بخش اوّل---249

شرح و تفسیر: کجای دنیا فریبنده است؟---250

بخش دوم---255

شرح و تفسیر: دنیا تجارت خانه اولیای خداست---256

گفتار حکیمانه132---261

شرح و تفسیر: پیام فرشته الهی---262

گفتار حکیمانه 133---265

شرح و تفسیر: در میان آزادی و اسارت---266

گفتار حکیمانه 134---269

شرح و تفسیر: دوست واقعی---270

گفتار حکیمانه 135---273

شرح و تفسیر: این چهار چیز را دریابید---275

گفتار حکیمانه 136---279

شرح و تفسیر: بهترین وسیله قرب به خدا---280

نکته: فلسفه احکام---283

گفتار حکیمانه 137---285

شرح و تفسیر: راه وسعت روزی---286

نکته: اسباب و موانع رزق و روزی---287

گفتار حکیمانه 138---289

شرح و تفسیر: سخاوتمند باش---290

گفتار حکیمانه 139---293

شرح و تفسیر: امداد الهی به اندازه نیاز توست---294

گفتار حکیمانه 140---297

شرح و تفسیر: بهترین راه مبارزه با فقر---298

گفتار حکیمانه 141---301

شرح و تفسیر: یکی از طُرُق آسایش---302

نکته: آیا تحدید نسل صحیح است؟---303

گفتار حکیمانه 142---307

شرح و تفسیر: نقش محبّت در زندگی---308

گفتار حکیمانه 143---311

شرح و تفسیر: پیری زودرس!---312

گفتار حکیمانه 144---317

شرح و تفسیر: توازن صبر و مصیبت---318

گفتار حکیمانه 145---321

شرح و تفسیر: روزه داران بی نصیب و شب زنده داران بی خبر!---322

نکته: خستگان محروم!---324

گفتار حکیمانه 146---327

شرح و تفسیر: بهترین راه حفظ ایمان و مال---328

گفتار حکیمانه 147---331

بخش اوّل---335

شرح و تفسیر: برتری علم بر ثروت---336

بخش دوم---347

شرح و تفسیر: حاملان علم چند گروه اند---348

بخش سوم---353

شرح و تفسیر: عالمانی که حجت خدا در زمین اند---354

نکته ها---360

گفتار حکیمانه 148---367

شرح و تفسیر: تا سخن نگفته ای معلوم نیست کیستی!---368

گفتار حکیمانه 149---371

شرح و تفسیر: به حدّ خود قانع باش!---372

گفتار حکیمانه 150---375

بخش اوّل---377

شرح و تفسیر: یک اندرز جامع!---378

بخش دوم---389

شرح و تفسیر: از این کسان مباش!---390

نکته: یک گنج پر ارزش---402

گفتار حکیمانه 151---403

شرح و تفسیر: هرکس عاقبتی دارد---404

نکته: اهمیّت حسن عاقبت---405

گفتار حکیمانه 152---411

شرح و تفسیر: جهان ناپایدار---412

گفتار حکیمانه 153---415

شرح و تفسیر: صبر و ظفر هر دو دوستان قدیم اند!---416

گفتار حکیمانه 154---419

شرح و تفسیر: گناه رضایت!---420

نکته: پیوند اهداف و خواسته ها---421

گفتار حکیمانه 155---425

شرح و تفسیر: با چه کسانی پیمان ببندیم؟---426

نکته: شرایط پیمان بستن با مخالفان و لزوم وفای به عهد---427

گفتار حکیمانه 156---431

شرح و تفسیر: از چه کسی باید اطاعت کرد؟---432

گفتار حکیمانه 157---435

شرح و تفسیر: حقیقت برای حق طلبان آشکار است---436

گفتار حکیمانه 158---439

شرح و تفسیر: بهترین راه دفع شرّ---440

گفتار حکیمانه 159---445

شرح و تفسیر: از مواضع تهمت بپرهیز---446

گفتار حکیمانه 160---449

شرح و تفسیر: قدرت و استبداد---450

گفتار حکیمانه 161---453

شرح و تفسیر: نتیجه استبداد و مشورت---454

گفتار حکیمانه 162---457

شرح و تفسیر: روش حفظ اسرار---458

نکته: حفظ اسرار و اهداف مهم آن---461

گفتار حکیمانه 163---465

شرح و تفسیر: بلای فقر!---466

نکته ها---467

گفتار حکیمانه 164---471

شرح و تفسیر: راه تسخیر دل ها---472

گفتار حکیمانه 165---475

شرح و تفسیر: اطاعت مخلوق، محدود به عدم معصیت خالق است---476

گفتار حکیمانه 91

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلامُ

إِنَّ هَذِهِ الْقُلُوبَ تَمَلُّ کَمَا تَمَلُّ الْأَبْدَانُ، فَابْتَغُوا لَهَا طَرَائِفَ الْحِکَمِ.

امام (علیه السلام) فرمود:

این قلب ها همچون بدن ها ملول و افسرده می شوند برای رفع ملالت آن ها لطایف حکمت آمیز را انتخاب کنید.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: راه رفع خستگی روح

امیرمؤمنان (علیه السلام) در این سخن حکمت آمیز خود به نکته روانی مهمی که در زندگی انسان تأثیر شایان توجهی دارد اشاره کرده، می فرماید: «این قلب ها همچون بدن ها ملول و افسرده می شوند، برای رفع ملالت آن ها لطایف حکمت آمیز را انتخاب کنید»؛ (إِنَّ هَذِهِ الْقُلُوبَ تَمَلُّ کَمَا تَمَلُّ الْأَبْدَانُ، فَابْتَغُوا لَهَا طَرَائِفَ الْحِکَمِ).

بی شک، انسان بعد از انجام کاری سنگین، خسته می شود و نیاز به استراحت و تفریح برای رفع خستگی دارد که آن استراحت اهمیتش کمتر از آن کار نیست، زیرا بدن وی را برای شروع کار دیگر آماده می کند. روح انسان نیز چنین است؛ حل مسائل پیچیده علمی و مشکلات اجتماعی و سیاسی و فرهنگی او را خسته می کند. باید به او آرامش داد که از طرق مختلفی تأمین می شود: گاه رفتن به دامان طبیعت و دیدن مناظر زیبا، باغ ها و گلستان ها، آبشارها و سبزه ها و شنیدن صدای مرغان چمن و مشاهده پرندگان زیبا و گاه به وسیله شنیدن طنزهای پرمعنا و گاه گفت و گوهای دوستانه با رفقای مورد علاقه و گاه مطالعه تاریخ پیشینیان. همه این ها می تواند به روح خسته انسان آرامش دهد؛ ولی از همه مهم تر همان سخنان زیبای حکمت آمیز است که گاه در قالب شعر و گاه در قالب نثر ادا می شود که هم چیزی بر دانش انسان می افزاید و هم برای او شادی می آفریند.

شاید به همین دلیل است که جمعی از بزرگان علمای دین کتاب های مشتمل بر قصه های زیبا، شعرهای جالب و لطیفه های خوب نوشته اند تا طالبان علم به هنگام خستگی آن ها را بخوانند و رفع خستگی کنند.

به کار بستن این دستور مبارک امام (علیه السلام) می تواند به صورت شخصی باشد یا به صورت جمعی و عام به این معنا که هر انسانی لازم است برای خود جهت مواقع خستگی از کارهای علمی یا اجتماعی، برنامه ریزی داشته باشد تا بتواند با نشاط بیشتر به کارهای مثبت خود ادامه دهد و نیز برای مراکز علمی و جمعیت های مختلف باید برنامه ریزی هایی شود که آن ها را به هنگام خستگی از کار و ملالت، نشاط و آرامش بخشد.

بی تردید ساعات یا دقایقی که انسان به طرائف الحکم می پردازد («طرائف» جمع «طریفه» به هرچیز تازه و جالب و شگفت انگیز گفته می شود) از ساعات مفید عمر اوست، زیرا هم آموزندگی دارد و هم نشاط و هم سبب می شود بازدهی کار او بیشتر گردد. همان گونه که در حکمت 390 نیز آمده که امام (علیه السلام) می فرماید: «لِلْمُوْمِنِ ثَلاثُ سَاعَاتٍ: فَسَاعَةٌ یُنَاجِی فِیهَا رَبَّهُ وَسَاعَةٌ یَرُمُّ مَعَاشَهُ وَسَاعَةٌ یُخَلِّی بَیْنَ نَفْسِهِ وَبَیْنَ لَذَّتِهَا فِیمَا یَحِلُّ وَیَجْمُلُ وَلَیْسَ لِلْعَاقِلِ أَنْ یَکُونَ شَاخِصاً إِلاَّ فِی ثَلاثٍ: مَرَمَّةٍ لِمَعَاشٍ أَوْ خُطْوَةٍ فِی مَعَادٍ أَوْ لَذَّةٍ فِی غَیْرِ مُحَرَّمٍ؛ انسان باایمان ساعات زندگی خود را به سه بخش تقسیم می کند: بخشی را صرف عبادت و مناجات با پروردگارش می نماید بخش دیگری را در طریق اصلاح معاش و زندگی به کار می گیرد و بخش سوم را در راه بهره گیری از لذت های حلال و دلپسند صرف می کند».

شبیه این مضمون در بحارالانوار از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) به عنوان یکی از مطالبی که در صحف ابراهیم ازسوی خدا نازل شد، آمده است.⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 92

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلامُ

أَوْضَعُ الْعِلْمِ مَا وُقِفَ عَلَی اللِّسَانِ، وَأَرْفَعُهُ مَا ظَهَرَ فِی الْجَوَارِحِ وَالْأَرْکَانِ.

امام (علیه السلام) فرمود:

بی ارزش ترین دانش ها آن است که تنها بر زبان متوقف شود (و در عمل ظاهر نگردد) و پرارزش ترین دانش ها آن است که در اعضا و ارکان بدن آشکار شود (و دارنده اش آن را در زندگی خود به کار بندد).⁽¹⁾

شرح و تفسیر: بهترین و بدترین نوع علم

امام (علیه السلام) در این گفتار حکیمانه خود به علوم بی ارزش و باارزش اشاره کرده، نشانه های آن را بازگو می کند، و می فرماید: «بی ارزش ترین دانش ها آن است که تنها بر زبان متوقف شود (و هرگز در عمل ظاهر نگردد) و پرارزش ترین دانش ها آن است که در اعضا و ارکان بدن آشکار گردد (و دارنده اش آن را در زندگی خود به کار بندد)»؛ (أَوْضَعُ الْعِلْمِ مَا وُقِفَ عَلَی اللِّسَانِ، وَأَرْفَعُهُ مَا ظَهَرَ فِی الْجَوَارِحِ وَالْأَرْکَانِ).

تعبیر «ما وُقِفَ عَلَی اللِّسانِ» اشاره به علمی است که خالی از هرگونه عمل و به تعبیر معروف تنها لقلقه زبان است و به یقین چنین علمی بی ارزش ترین علم و دانش است، زیرا از یک سو برای صاحبش مسئولیت آفرین است چون طبق روایات و حکم عقل، خداوند جاهل بی عمل را زودتر از عالم بی عمل می بخشد و ازسوی دیگر چنین عالمی گرفتار خسارت فراوان شده چون اسباب نجات را در اختیار داشته و از آن استفاده نکرده و درواقع شکر این نعمت را به جا نیاورده بلکه کفران کرده است و ازسوی سوم چنین عالمی منافق است، زیرا به زبان علومی را بازگو می کند که در عمل به آن ها پشت کرده است و ازسوی چهارم چنین کسی در میان مردم منفور است، زیرا همه می گویند: اگر این عالم راست می گوید چرا خودش عمل نمی کند؟ و به همین علت هیچ کس به او اعتماد نخواهد کرد.

به عکس، عالم باعمل که آثار علم در جوارح او («جوارح» جمع «جارحه» به معنای اعضای بدن است) و ارکان بدنش (اشاره به اعضای مهم و رئیسی مانند چشم و زبان و دست) ظاهر شده در نظر همه مردم محترم و مورد اعتماد و در پیشگاه خدا نیز روسفید است. اضافه بر این، علم آمیخته با عملش مردم را به سوی خدا و فضایل اخلاقی جذب می کند و پاداش ها و برکاتِ هدایت ناس را برای خود فراهم می سازد.

قرآن مجید، عالم بی عمل را به چهارپایی که کتاب هایی بر او حمل کرده اند تشبیه نموده است: (کَمَثَلِ الْحِمارِ یَحْمِلُ أَسْفاراً).⁽¹⁾

در حدیثی از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) می خوانیم که پیوسته عرضه می داشت: «أللّهُمَّ إنّی أعُوذُ بِکَ مِنْ عِلْمٍ لا یَنْفَعُ وَمِنْ قَلُبٍ لا یَخْشَعُ وَمِنْ نَفْسٍ لا تَشْبَعُ وَمِنْ دَعْوَةٍ لایُسْتَجابُ لَها؛ خدایا به تو پناه می برم از علمی که سودی نمی بخشد و قلبی که خشوع در آن نیست و نفسی که هرگز سیر نمی شود و دعایی که هرگز مستجاب نمی گردد».⁽²⁾

در خطبه 110 نهج البلاغه خواندیم که امام (علیه السلام) می فرماید: «وَإِنَّ آلْعَالِمَ الْعَامِلَ بِغَیْرِ عِلْمِهِ کَالْجَاهِلِ آلْحَائِرِ آلَّذِی لاَ یَسْتَفِیقُ مِنْ جَهْلِهِ؛ بَلِ آلْحُجَّةُ عَلَیْهِ أعْظَمُ، وَآلحَسْرَةُ لَهُ أَلْزَمُ، وَهُوَ عِنْدَ اللهِ أَلْوَمُ؛ به یقین، عالمی که به غیر علمش عمل می کند همچون جاهل سرگردانی است که هرگز از جهل خویش به خود نمی آید! بلکه حجّت بر او عظیم تر و حسرتش پایدارتر و سرزنش او در پیشگاه خدا سزاوارتر است!».

بلکه از بعضی از روایات استفاده می شود که اگر انسان به علمش عمل نکند، علم از او گرفته می شود و در ظلمت جهل قرار می گیرد. امام صادق (علیه السلام) می فرماید:

«الْعِلْمُ یَهْتِفُ بِالْعَمَلِ فَإِنْ أَجَابَهُ وَإِلاَّ ارْتَحَلَ عَنْهُ؛ علم، عمل را فرامی خواند اگر اجابت کرد باقی می ماند وگرنه از آن کوچ می کند».⁽¹⁾

همان طور که اشاره شد، مهم ترین فایده وجود یک عالم در میان مردم آن است که مایه هدایت گردد و با سخنانش در دل ها اثر بگذارد، در حالی که عالم بی عمل هرگز چنین آثاری ندارد؛ همان گونه که در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) می خوانیم که فرمود: «إِنَّ الْعَالِمَ إِذَا لَمْ یَعْمَلْ بِعِلْمِهِ زَلَّتْ مَوْعِظَتُهُ عَنِ الْقُلُوبِ کَمَا یَزِلُّ الْمَطَرُ عَنِ الصَّفَا؛ هنگامی که عالم به علمش عمل نکند پند و اندرز او از دل ها فرو می ریزد همان گونه که باران از سنگ سخت فرو می ریزد».⁽²⁾

گفتار حکیمانه 93

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلامُ

لا یَقُولَنَّ أَحَدُکُمْ: «اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنَ الْفِتْنَةِ» لِأَنَّهُ لَیْسَ أَحَدٌ إِلاَّ وَهُوَ مُشْتَمِلٌ عَلَی فِتْنَةٍ، وَلَکِنْ مَنِ اسْتَعَاذَ فَلْیَسْتَعِذْ مِنْ مُضِلاَّتِ الْفِتَنِ، فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ یَقُولُ: «وَاعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُکُمْ وَأَوْلادُکُمْ فِتْنَةٌ»، وَمَعْنَی ذَلِکَ أَنَّهُ یَخْتَبِرُهُمْ بِالْأَمْوَالِ وَالْأَوْلادِ لِیَتَبَیَّنَ السَّاخِطَ لِرِزْقِهِ، وَالرَّاضِیَ بِقِسْمِهِ، وَإِنْ کَانَ سُبْحَانَهُ أَعْلَمَ بِهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ، وَلَکِنْ لِتَظْهَرَ الْأَفْعَالُ الَّتِی بِهَا یُسْتَحَقُّ الثَّوَابُ وَالْعِقَابُ؛ لِأَنَّ بَعْضَهُمْ یُحِبُّ الذُّکُورَ وَیَکْرَهُ الْإِنَاثَ، وَبَعْضَهُمْ یُحِبُّ تَثْمِیرَ الْمَالِ، وَیَکْرَهُ انْثِلامَ الْحَالِ.

امام (علیه السلام) فرمود:

هیچ کس از شما نگوید: خداوندا! به تو پناه می برم از این که مرا امتحان کنی، زیرا هیچ کس نیست مگر این که امتحانی دارد. ولی اگر کسی می خواهد به خدا پناه برد و دعا کند، از آزمون های گمراه کننده به خدا پناه برد، خداوند سبحان می فرماید: «بدانید اموال و اولاد شما وسیله آزمایش شما هستند». معنای این سخن آن است که خداوند مردم را با اموال و اولادشان آزمایش می کند تا آن کس که از روزی اش خشمگین است از آن که شاکر و راضی است شناخته شود، هرچند خداوند سبحان به مردم از خودشان آگاه تر است، ولی این

به دلیل آن است که کارهایی که موجب استحقاق ثواب و عقاب می شود ظاهر گردد، زیرا بعضی از مردم (مثلاً) پسر را دوست دارند و از فرزندان دختر ناخشنودند و بعضی افزایش مال را می خواهند و از نقصان آن ناراحت اند (هیچ یک از این نیات سبب پاداش و کیفر نمی شود مگر زمانی که در میدان عمل آشکار گردد).⁽¹⁾

مرحوم سیّد رضی می گوید: «آنچه امام (علیه السلام) در این بیان آورده از تفسیرهای عمیق و پیچیده ای است که از آن حضرت شنیده شده است»؛ (قالَ الرَّضیٌ: وَهذا مِنْ غَریبِ ما سُمِعَ مِنْهُ فِی التَّفْسیرِ).

شرح و تفسیر: فلسفه امتحان الهی

امام (علیه السلام) در این سخن حکمت آمیز خود عمومیت امتحان برای همه انسان ها وحتمی بودن آن را در هر شرایط بیان کرده است.

نخست می فرماید: «هیچ کس از شما نگوید: خداوندا! به تو پناه می برم از این که امتحان شوم»؛ (لا یَقُولَنَّ أَحَدُکُمْ: «اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنَ الْفِتْنَةِ»).

سپس به ذکر علت آن پرداخته می فرماید: «به این دلیل که هیچ کس نیست مگر این که امتحانی دارد»؛ (لِأَنَّهُ لَیْسَ أَحَدٌ إِلاَّ وَهُوَ مُشْتَمِلٌ عَلَی فِتْنَةٍ).

اصولا دنیا دار امتحان، تکالیف و مسئولیت هاست و بشر برای تکامل آفریده شده و تکامل ها از مسیر امتحانات می گذرد و بی امتحان راهی به سوی کمال نیست، بنابراین چنین دعایی مثل این است که انسان بگوید: خداوندا! مرا به هیچ تکلیفی مکلّف نکن. بدیهی است که چنین دعایی دور از استجابت است.

آن گاه امام (علیه السلام) در ادامه این سخن راه صحیح دعا کردن و پناه بردن را درباره امتحانات به انسان ها می آموزد، می فرماید: «ولی اگر کسی می خواهد به خدا پناه ببرد و دعا کند، از امتحانات گمراه کننده به خدا پناه ببرد»؛ (وَلَکِنْ مَنِ اسْتَعَاذَ فَلْیَسْتَعِذْ مِنْ مُضِلاَّتِ الْفِتَنِ).

به بیان دیگر، از خدا توفیق پیروزی را در امتحانات بخواهد و از ذات پاکش در این راه یاری بطلبد تا توفیق الهی شامل حال او گردد و در آزمایش های الهی روسفید شود.

سپس حضرت به دو دلیل نقلی و عقلی تمسک می جوید:

نخست می فرماید: «زیرا خداوند سبحان می گوید: بدانید اموال و اولاد شما وسیله آزمایش شما هستند»؛ (فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ یَقُولُ: (وَاعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُکُمْ وَأَوْلادُکُمْ فِتْنَةٌ)).

«فتنه» در اصل به معنای قرار دادن طلا در کوره است تا ناخالصی های آن گرفته شود و خالص از ناخالص شناخته گردد سپس به هرگونه آزمایش اطلاق شده البته این واژه گاه به معنای شکنجه، گمراه ساختن و ایجاد مشکلات اجتماعی و آشوبگری نیز استعمال شده است.⁽¹⁾

آیات زیادی درباره حتمی بودن امتحانات الهی در قرآن مجید وجود دارد. امام (علیه السلام) انگشت روی دو مورد از موارد بسیار روشن امتحانی گذاشته است.

سپس در تفسیر این آیه به بیان دلیلی عقلی می پردازد، می فرماید: «معنای این سخن آن است که خدا مردم را با اموال و اولادشان آزمایش می کند تا آن کس که از روزی اش خشمگین است از آن کس که شاکر و راضی است شناخته شود، هرچند خدای سبحان به مردم از خودشان آگاه تر است؛ ولی این برای آن است که کارهایی که موجب استحقاق ثواب و عقاب می شود ظاهر گردد»؛ (وَمَعْنَی ذلِکَ أَنَّهُ یَخْتَبِرُهُمْ بِالْأَمْوَالِ وَالْأَوْلادِ لِیَتَبَیَّنَ السَّاخِطَ لِرِزْقِهِ، وَالرَّاضِیَ بِقِسْمِهِ، وَإِنْ کَانَ سُبْحَانَهُ أَعْلَمَ بِهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ، وَلَکِنْ لِتَظْهَرَ الْأَفْعَالُ الَّتِی بِهَا یُسْتَحَقُّ الثَّوَابُ وَالْعِقَابُ).

این سخن اشاره به نکته پرمعنایی است و آن این که صفات درونی و نیات اشخاص هرگز سبب پاداش و عقاب نمی شود جز آن که این صفات و نیات در عمل آشکار گردد. به بیان دیگر، معیار ثواب و عقاب، اعمال است نه نیات و صفات درونی، بنابراین خدا در عین این که نیات و صفات درونی انسان ها را کاملاً می داند، بلکه از خودشان به آن آگاه تر است، باز هم امتحان می کند تا در

صحنه اعمال ظاهر شوند و معیار ثواب و عقاب تحقق یابد. به تعبیر دیگر، مسیر تکامل از طریق افعال می گذرد و آزمایش های الهی همه برای همین هدف است.

باز به زبان دیگر، آنچه ملاک پاداش و کیفر است حسن فعلی است نه تنها حسن فاعلی.

آن گاه امام (علیه السلام) در پایان این سخن انگشت روی چند مصداق از نیات انسان ها گذاشته است: «زیرا بعضی از مردم (مثلاً) پسر را دوست دارند و از فرزندان دختر ناخشنودند و بعضی افزایش مال را می خواهند و از نقصان آن ناراحت اند (هیچ یک از این نیات سبب پاداش و کیفر نمی شود مگر زمانی که در میدان عمل آشکار گردد)»؛ (لِأَنَّ بَعْضَهُمْ یُحِبُّ الذُّکُورَ وَیَکْرَهُ الْإِنَاثَ، وَبَعْضَهُمْ یُحِبُّ تَثْمِیرَ الْمَالِ، وَیَکْرَهُ انْثِلامَ الْحَالِ).

آن ها که تنها فرزندان پسر را دوست دارند و از دختر متنفرند کسانی هستند که از نعمت های الهی ناخرسندند و از عهده امتحان الهی برنیامده اند و آن هایی نیز که درپی جمع کردن مال اند و از هرگونه نقصان ناراحت، گروهی هستند که در این امتحان قبول نشده اند.

مرحوم سیّد رضی بعد از بیان این کلمات حکمت آمیز می گوید: «آنچه امام در این بیان آورده از تفسیرهای عمیق و پیچیده ای است که از آن حضرت شنیده شده است»؛ (قالَ الرَّضیُّ: وَهذا مِنْ غَریبِ ما سُمِعَ مِنْهُ فِی التَّفْسیرِ).

اشاره به این که تفسیری است فشرده و پرمعنا درباره مسئله آزمایش های الهی، زیرا امام (علیه السلام) روشن می سازد که آزمایش های الهی برای کشف مجهول نیست، بلکه برای به فعلیت رسیدن استعدادها و نیات و صفات درونی است.

نکته ها

1. جهان، میدان آزمایش

آزمون های بشری با دو هدف انجام می شود: گاه برای کشف مجهولی است

مانند تمام امتحاناتی که در سطوح مختلف آموزش و پرورش و دانشگاه هاست؛ همه برای این است که بدانند کدام شاگرد دروس خود را به گونه صحیح و کامل آموخته و کدام نیاموخته است و یا این که طلای مشکوکی را به درون کوره می برند تا معلوم شود باطن آن چیست، آیا واقعآ طلاست یا فلز دیگر؟ و اگر طلاست خالص است یا ناخالص؟

نوع دیگری از امتحان برای کشف مجهول نیست، بلکه برای رساندن به کمال صورت می گیرد، مانند این که می دانیم فلان طلا ناخالصی دارد، آن را به کوره می بریم تا ناخالصی ها بسوزد و طلای خالص به دست آید. تمام تمرین هایی نیز که ورزشکاران پیش از حضور در میدان مسابقه انجام می دهند از این قبیل است؛ همه این ها برای پرورش و رسیدن به کمال مطلوب است.

آزمون های الهی از نوع اول نیست، همان گونه که امام (علیه السلام) در جمله مورد بحث به آن اشاره فرموده، می گوید: «وَإنْ کانَ سُبْحانَهُ أعْلَمَ بِهِمْ مِنْ أنْفُسِهِمْ» و همان گونه که در سوره «عنکبوت» آمده است: (أَحَسِبَ النّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّا وَهُمْ لایُفْتَنُونَ * وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللّهُ الَّذینَ صَدَقُوا وَلَیَعْلَمَنَّ الْکاذِبینَ)؛ «آیا مردم گمان کردند همین که بگویند: ایمان آوردیم به حال خود رها می شوند و آزمایش نخواهند شد؟ ما کسانی را که پیش از آن ها بودند آزمودیم (و این ها را هم آزمایش می کنیم) باید علم خدا درباره کسانی که راست می گویند و کسانی که دروغ می گویند تحقق یابد».⁽¹⁾

بنابراین تمام امتحانات الهی برای این است که ناخالصی ها برطرف گردد و بندگان به خلوص واقعی برسند، همان گونه که در آیه شریفه 155 سوره بقره آمده است: (وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَراتِ وَبَشِّرِ الصّابِرینَ).

مطابق این آیه خداوند با انواع مشکلات، ناامنی ها، گرسنگی ها، کمبود محصولات زمینی و آفات انسانی بندگانش را می آزماید تا صابران یعنی کسانی که دربرابر این آزمایش ها مقاومت کنند به وجود آیند و به آن ها بشارت نیل به مقامات عالیه داده شود.

و در آیه 141 آل عمران این مطلب با وضوع بیشتری بیان شده، زیرا بعد از ذکر پاره ای از امتحانات الهی می فرماید: (وَ لِیُمَحِّصَ اللّهُ الَّذینَ آمَنُوا وَیَمْحَقَ الْکافِرینَ)؛ «هدف این است که خداوند افراد باایمان را خالص گرداند و کافران را نابود سازد».

2. معیار پاداش و کیفر؟

به یقین نیت انسان رابطه نزدیکی با صفات درونی او دارد. کسی که نیت کار خیری می کند انسان وارسته، با سخاوت و ایثارگری است، هرچند به مقصود خود نرسد و آن کس که نیت آزار و اذیت و کشتار مردمان را دارد به یقین انسان شروری است؛ ولی نه در شرع و نه در عرفِ عُقَلا کسی را برای نیتش کیفر نمی دهند مگر این که بر طبق آن کاری انجام داده باشد. نیز کسی را به دلیل نیتش مستحق پاداش نمی بینند.

در این جا این سؤال پیش می آید که اگر چنین است چرا در روایات اسلامی آمده است که نیت شر، کیفر ندارد اما نیت خیر، پاداش دارد؟ ازجمله در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) می خوانیم: «إِنَّ الْعَبْدَ الْمُوْمِنَ الْفَقِیرَ لَیَقُولُ: یَا رَبِّ ارْزُقْنِی حَتَّی أَفْعَلَ کَذَا وَکَذَا مِنَ الْبِرِّ وَوُجُوهِ الْخَیْرِ فَإِذَا عَلِمَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ذلِکَ مِنْهُ بِصِدْقِ نِیَّةٍ کَتَبَ اللَّهُ لَهُ مِنَ الاَْجْرِ مِثْلَ مَا یَکْتُبُ لَهُ لَوْ عَمِلَهُ إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ کَرِیمٌ؛ بنده مؤمن تنگدست می گوید: خداوندا! به من روزی فراوان ده تا چنین و چنان از کارهای نیک و برنامه های خوب انجام دهم. هنگامی که خدا بداند او در این نیتش صادق است

اجر و پاداشی را که اگر عمل می کرد به او می داد، به سبب نیتش می دهد. خداوند بخشنده و کریم است».⁽¹⁾

در روایت دیگری نیز در همان باب آمده است که هرگاه افراد باایمان نیت خیری کنند و موفق به انجام آن نشوند یک حسنه برای آن ها نوشته می شود و اگر عمل کنند ده حسنه؛ ولی هنگامی که نیت معصیتی کنند تا عمل نکرده اند چیزی برای آن ها نوشته نمی شود.⁽²⁾

پاسخ این سؤال روشن است و آن این که ثواب دو گونه است: ثواب استحقاقی و ثواب تفضلی؛ پاداشی که برای عمل داده می شود از باب استحقاق است (هرچند استحقاق نیز خود نوعی تفضل الهی است) و پاداشی که به نیت داده می شود پاداش تفضلی است.

گفتار حکیمانه 94

اشاره

وَسُئِلَ عَنِ الْخَیْرِ مَا هُوَ؟

فَقَالَ عَلَیهِ السَّلامُ

لَیْسَ الْخَیْرُ أَنْ یَکْثُرَ مَالُکَ وَوَلَدُکَ، وَلَکِنَّ الْخَیْرَ أَنْ یَکْثُرَ عِلْمُکَ. وَأَنْ یَعْظُمَ حِلْمُکَ، وَأَنْ تُبَاهِیَ النَّاسَ بِعِبَادَةِ رَبِّکَ؛ فَإِنْ أَحْسَنْتَ حَمِدْتَ اللَّهَ، وَإِنْ أَسَأْتَ اسْتَغْفَرْتَ اللَّهَ. وَلا خَیْرَ فِی الدُّنْیَا إِلاَّ لِرَجُلَیْنِ: رَجُلٍ أَذْنَبَ ذُنُوباً فَهُوَ یَتَدَارَکُهَا بِالتَّوْبَةِ، وَرَجُلٍ یُسَارِعُ فِی الْخَیْرَاتِ.

از آن حضرت پرسیدند: خیر و نیکی چیست؟

امام (علیه السلام) فرمود:

خیر و خوبی این نیست که مالت فراوان و فرزندانت زیاد شوند، خیر این است که علمت زیاد و حلمت فزون گردد و با پرستش پروردگار به مردم مباهات کنی، هرگاه کار نیکی از تو صادر شد خدا را سپاس گویی و اگر گناهی سرزد استغفار کنی، دنیا فقط برای دو کس خوب است: کسی که گناهانی کرده و می خواهد با توبه جبران کند و کسی که با سرعت به سراغ کارهای خیر می رود.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: خیر در چیست؟

مولا امیرالمؤمنین (علیه السلام) در این کلام گوهربار، به سؤال کننده ای پاسخ می دهد که «از آن حضرت پرسید: خیر و نیکی چیست؟»؛ (وَسُئِلَ عَنِ الْخَیْرِ مَا هُوَ).

امام (علیه السلام) در پاسخ جامع خود، خیر را در پنج چیز خلاصه کرد:

نخست فرمود: «خیر و خوبی این نیست که مالت فراوان و فرزندانت زیاد شوند»؛ (فَقَالَ: لَیْسَ الْخَیْرُ أَنْ یَکْثُرَ مَالُکَ وَوَلَدُکَ).

منظور از این سخن نفی دیدگاه غالب در مسئله مال و فرزندان (نیروی انسانی) است که ارزش والا را در مال و فرزند خلاصه می کنند و شخصیت را برای کسانی قائل هستند که اموال بیشتری در اختیار دارند و ثروت آن ها زیاد و نفرات آن ها نیز فراوان است. به تعبیر دیگر، تنها از جنبه های مادی و دنیوی به مال و فرزند نگاه می کنند؛ وگرنه اگر این مواهب در راه خدمت به خلق و جلب رضای خالق صرف شود آن هم مصداق خیر است، چراکه در قرآن مجید در آیات متعددی واژه خیر بر مال اطلاق شده است، ازجمله در آیه 180 سوره بقره

می خوانیم: (کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوالِدَیْنِ وَالاَْقْرَبینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقینَ)؛ «بر شما نوشته شده است: هنگامی که مرگ یکی از شما فرارسد اگر چیز خوبی (مالی) از خود به جای گذاشته برای پدران و مادران و نزدیکان به طور شایسته وصیت کند».

امام (علیه السلام) سپس می افزاید: «خیر این است که علمت زیاد گردد و حلمت فزونی یابد و با پرستش پروردگار به مردم مباهات کنی و هرگاه کار نیکی از تو صادر شد خدا را سپاس گویی و اگر گناهی سرزد استغفار کنی»؛ (وَلَکِنَّ الْخَیْرَ أَنْ یَکْثُرَ عِلْمُکَ. وَأَنْ یَعْظُمَ حِلْمُکَ، وَأَنْ تُبَاهِیَ النَّاسَ بِعِبَادَةِ رَبِّکَ؛ فَإِنْ أَحْسَنْتَ حَمِدْتَ اللَّهَ، وَإِنْ أَسَأْتَ اسْتَغْفَرْتَ اللَّهَ).

درواقع، امام (علیه السلام) در این عبارات پرمعنا نظام ارزشی اسلام را بیان می کند و برخلاف آنچه در دنیای مادی دیده می شود که ارزش را در مال و ثروت و قدرت ناشی از نفرات خلاصه می کنند، امام (علیه السلام) ارزش را در علم و حلم و عبادت و شکر و استغفار خلاصه می فرماید، زیرا مال و ثروت و قدرت اگر جدا از علم وحلم وبندگی پروردگار باشد مایه فساد و تباهی و ابزاری است که در مسیر شر قرار خواهد گرفت.

البته علم نیز اگر از عبودیت پروردگار و حلم جدا شود ممکن است در مسیر انحراف و بدبختی قرار گیرد، لذا امام (علیه السلام) آن را به ضمیمه امور دیگری که علم را به کنترل درمی آورد به عنوان خیر معرفی فرموده است.

کثرت ولد مربوط به زمان هایی است که فرزندان نیروی حامی و مدافع خانواده محسوب می شدند و زیادی آن ها سبب قوت و قدرت بود و در آیات قرآن نیز کراراً به آن اشاره شده است؛ ولی در امثال زمان ما می توانیم آن را به معنای وسیع تری تفسیر کنیم و بگوییم: فزونی نیروهای انسانی؛ خواه فرزند باشد یا قبیله و یا طرفداران دیگر. هدف امام (علیه السلام) این است که بفرماید: خیر

و سعادت انسان در فزونی مال و نیروهای انسانی اطراف او نیست، بلکه در علم و حلم و عبادت است.

منظور از «حلم» بردباری آمیخته با تدبیر است. ممکن است انسانی عالم باشد اما شتاب زده و بی تدبیر. چنین کسی به جایی نمی رسد؛ ولی وقتی علم، آمیخته با بردباری و تدبیر شد آثار عمیقی از خود به جای می گذارد.

منظور از مباهات به عبادت و بندگی پروردگار این نیست که انسان عباداتش را به رخ مردم بکشد، بلکه مقصود این است که افتخار واقعی او به بندگی پروردگار باشد و در درون وجود خود به آن مباهات کند. شبیه جمله ای که از امیرمؤمنان علی (علیه السلام) نقل شده که به پیشگاه خداوند عرضه می دارد: «إِلَهِی کَفَی بِی عِزّاً أَنْ أَکُونَ لَکَ عَبْداً».⁽¹⁾

آنگاه امام (علیه السلام) در پایان این گفتار به نکته مهم دیگری اشاره کرده و خیر و سعادت دنیا را در دو چیز خلاصه می کند، می فرماید: «دنیا فقط برای دو کس خوب است: کسی که گناهانی کرده و می خواهد با توبه جبران کند و کسی که با سرعت به سراغ کارهای خیر می رود»؛ (وَلا خَیْرَ فِی الدُّنْیَا إِلاَّ لِرَجُلَیْنِ: رَجُلٍ أَذْنَبَ ذُنُوباً فَهُوَ یَتَدَارَکُهَا بِالتَّوْبَةِ، وَرَجُلٍ یُسَارِعُ فِی الْخَیْرَاتِ).

حقیقت امر نیز همین است، زیرا اگر ما دنیا را گذرگاهی برای زندگی جاویدان آخرت تصور کنیم نه یک منزلگاه و هدف، خواهیم دانست بهره ای که انسان می تواند از این مزرعه یا از این بازار برای سرای دیگر ببرد، یا جبران گناهان است و یا سرعت در خیرات.

گفتار حکیمانه 95

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلامُ

لا یَقِلُّ عَمَلٌ مَعَ التَّقْوَی، وَکَیْفَ یَقِلُّ مَا یُتَقَبَّلُ؟

امام (علیه السلام) فرمود:

عملی که توأم با تقواست کم نیست (هرچند ظاهراً کم باشد) چگونه عملی که مقبول درگاه خداست کم است؟!⁽¹⁾

شرح و تفسیر: ارزش تقوا

امام (علیه السلام) در این سخن کوتاه و حکمت آمیزش اشاره به نقش تقوا در قبولی اعمال می کند، یا به تعبیری دیگر، کیفیت عمل را معیار قبولی در درگاه خدا قرار می دهد نه کمیت عمل را، می فرماید: «عملی که توأم با تقواست کم نیست (هرچند ظاهراً کم باشد) چگونه عملی که مقبول درگاه خداست کم است؟»؛ (لایَقِلُّ عَمَلٌ مَعَ التَّقْوَی، وَکَیْفَ یَقِلُّ مَا یُتَقَبَّلُ؟).

این سخن برگرفته از قرآن مجید است؛ آن جا که در داستان فرزندان آدم (علیه السلام) (هابیل و قابیل) می فرماید: (إِنَّما یَتَقَبَّلُ اللّهُ مِنَ الْمُتَّقینَ)؛ «خداوند تنها اعمال پرهیزکاران را قبول می کند».⁽¹⁾

بسیاری از بزرگان در کتب فقهی این مطلب را یادآور شده اند که شرایط صحت عمل با شرایط قبول متفاوت است. عمل صحیح عملی است که جامع تمام شرایط و اجزا، و خالی از موانع باشد؛ ولی گاه این عمل، با اعمال دیگری پیش و پس از آن یا صفات ناشایسته ای همراه می گردد که مانع قبولی آن در درگاه خداوند می شود (قبولی به معنای پاداش عظیم و تحقق اهداف و فلسفه های عمل).

مثلاً در روایات آمده است: کسی که شرب خمر کند اعمال او تا چهل روز پذیرفته نمی شود: «مَنْ شَرِبَ الْخَمْرَ لَمْ یَقْبَلِ اللَّهُ لَهُ صَلاةً أَرْبَعِینَ یَوْماً».⁽¹⁾

در حدیث دیگری می خوانیم: کسی که به پدر و مادرش نگاه غضب آلود کند خدا نماز او را قبول نمی کند،⁽²⁾همچنین درمورد خوردن غذای حرام یا شبهه ناک.⁽³⁾

بنابراین، اعمالی مقبول درگاه خداوند واقع می شود که توأم با تقوا باشد و بی تقوایان ممکن است عمل صحیحی انجام دهند و اسقاط تکلیفی شود؛ اما عمل آن ها بی ارزش و فاقد پاداش عظیم و فلسفه و روح عمل باشد.

گفتار حکیمانه 96

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلامُ إِنَّ أَوْلَی النَّاسِ بِالْأَنْبِیَاءِ أَعْلَمُهُمْ بِمَا جَاءُوا بِهِ، ثُمَّ تَلا: «إِنَّ أَوْلَی النّاسِ بِإِبْراهِیمَ لَلَّذِینَ اتَّبَعُوهُ وَهذَا النَّبِیُّ وَالَّذِینَ آمَنُوا...» الاْیَةَ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّ وَلِیَّ مُحَمَّدٍ مَنْ أَطَاعَ اللَّهَ وَإِنْ بَعُدَتْ لُحْمَتُهُ، وَإِنَّ عَدُوَّ مُحَمَّدٍ مَنْ عَصَی اللَّهَ وَإِنْ قَرُبَتْ قَرَابَتُهُ.

امام (علیه السلام) فرمود:

نزدیک ترین مردم به پیامبران، کسانی هستند که از همه به تعلیمات آن ها آگاه ترند (و در سایه این آگاهی به آن جامه عمل می پوشانند) سپس امام (علیه السلام) این آیه را تلاوت کرد: «شایسته ترین و نزدیک ترین مردم به ابراهیم آن ها هستند که از او پیروی کردند و نیز این پیامبر و مؤمنان به این پیامبر». به یقین دوست محمد (صلی الله علیه و آله) کسی است که خدا را اطاعت کند، هرچند پیوند نسبی اش دور باشد و دشمن محمد کسی است که خدا را نافرمانی کند هرچند قرابت او نزدیک باشد.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: دوست و دشمن پیامبر (صلی الله علیه و آله)

معیار و ملاک نزدیکی به انبیا و اولیا محتوای این سخن پربار امام (علیه السلام) است، می فرماید: «نزدیک ترین مردم به پیامبران، آن هایی هستند که از همه به تعلیمات آنان آگاه ترند (و در سایه این آگاهی به آن جامه عمل می پوشانند)»؛ (إِنَّ أَوْلَی النَّاسِ بِالْأَنْبِیَاءِ أَعْلَمُهُمْ بِمَا جَاءُوا بِهِ).

«سپس حضرت (علیه السلام) این آیه راتلاوت فرمود: شایسته ترین و نزدیک ترین مردم به ابراهیم آن ها هستند که از او پیروی کردند و نیز این پیامبر و مؤمنان به این پیامبر»؛ (ثُمَّ تَلا: (إِنَّ أَوْلَی النّاسِ بِإِبْراهِیمَ لَلَّذِینَ اتَّبَعُوهُ وَهذَا النَّبِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا) الاْیَةَ).

روشن است که منظور امام (علیه السلام) از علم و آگاهی در این جا همان علمی است که دعوت به عمل می کند و علم، اگر در عمق جان انسان نفوذ کند به یقین انسان را به عمل وادار می کند.

بعضی از شارحان نهج البلاغه گفته اند که صحیح، «أعْمَلُهُمْ» است، زیرا آیه شریفه و جمله های بعد، سخن از اطاعت و تبعیت می گویند که همان عمل است؛ ولی همان گونه که گفتیم، نیازی به تغییر عبارت روایت از نزد خودمان نیست، زیرا ثمره درخت علم، عمل است و علم بی عمل نوعی جهل و نادانی است، زیرا اگر انسان، چیزی را به طور قطع باور کند و عمیقاً به آن معتقد باشد، بر طبق آن راه می رود.

سپس امام (علیه السلام) در تأیید گفتار مذکور می افزاید: «به یقین دوست محمد (صلی الله علیه و آله) کسی است که خدا را اطاعت کند، هرچند پیوند نسبی اش دور باشد و دشمن محمد (صلی الله علیه و آله) کسی است که خدا را نافرمانی کند هرچند قرابت او نزدیک باشد»؛ (ثُمَّ قَالَ: إِنَّ وَلِیَّ مُحَمَّدٍ مَنْ أَطَاعَ اللَّهَ وَإِنْ بَعُدَتْ لُحْمَتُهُ، وَإِنَّ عَدُوَّ مُحَمَّدٍ مَنْ عَصَی اللَّهَ وَإِنْ قَرُبَتْ قَرَابَتُهُ).

«لُحمَة» معانی مختلفی دارد و در این جا به معنای قرابت و نزدیکی است.

آنچه امام (علیه السلام) در ذیل این کلام مبارک فرموده اشاره به مصداقی از مصادیق آن کبرای کلیه ای است که پیش از آن فرمود و از آن جا که مخاطبان آن حضرت، امت پیغمبر اسلام (صلی الله علیه و آله) هستند آن اصل کلی را بر این امت منطبق ساخته و نتیجه گیری کرده که ولایت و دوستی پیغمبر اسلام (صلی الله علیه و آله) و پیروی از آن حضرت جز از طریق اطاعت حاصل نمی شود. این همان چیزی است که در حدیث معروف امام سجاد (علیه السلام) که گفت وگوی (علیه السلام) امام را با طاووس یمانی منعکس می کند آمده است؛ حضرت در پایان این حدیث فرموده است: «خَلَقَ اللَّهُ الْجَنَّةَ لِمَنْ أَطَاعَهُ وَأَحْسَنَ وَلَوْ کَانَ عَبْداً حَبَشِیّاً وَخَلَقَ النَّارَ لِمَنْ عَصَاهُ وَلَوْ کَانَ وَلَداً قُرَشِیّاً؛ خداوند بهشت را آفریده برای کسانی که او را اطاعت کنند و این کار را به خوبی انجام دهند، هرچند برده حبشی باشند و دوزخ را آفریده برای کسانی که او را عصیان کنند، هرچند فرزندی از دودمان قریش باشند».⁽¹⁾

در حدیث دیگری می خوانیم که سعد بن عبدالملک ـ که از فرزندان عبدالعزیز بن مروان بود و امام باقر (علیه السلام) او را «سعد الخیر» می نامید ـ خدمت امام (علیه السلام) رسید در حالی که مانند زنان مصیبت زده گریه می کرد و اشک می ریخت. امام باقر (علیه السلام) فرمود: ای سعد چرا گریه می کنی؟ عرض کرد: چگونه گریه نکنم در

حالی که از شجره ملعونه در قرآن (اشاره به بنی امیه است) هستم. امام (علیه السلام) فرمود: تو از آن ها نیستی. تو اموی هستی؛ ولی از ما اهل بیت. آیا کلام خدا را نشنیده ای که از ابراهیم حکایت می کند و می گوید: (فَمَنْ تَبِعَنی فَإنَّهُ مِنّی)؛ «هرکس از من متابعت کند او از من است»؟.⁽¹⁾

شایان توجه این که مرحوم مغنیه ولایت را در کلام مبارک امام (علیه السلام) به معنای امامت گرفته و جمله «إنَّ وَلیَّ مُحَمَّدٍ» را به معنای امام و جانشین پیغمبر (صلی الله علیه و آله) می داند که تفسیری بسیار بعید و ناسازگار با جمله های مختلف این کلام حکیمانه است.

نکته: معیار ارزش در اسلام و قرآن

در نظام ارزشی جاهلی عرب رابطه های نسبی و قبیله ای اهمیت فوق العاده داشت و افراد به آن افتخار می کردند. اسلام خط بطلان بر آن ها کشید و معیار ارزش وجود انسان را تقوا و پرهیزکاری شمرد: (إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللهِ أَتْقَاکُمْ) واطاعت و بندگی خدا را معیار دانست و حتی نزدیک ترین پیوند با پیغمبر خدا (صلی الله علیه و آله) را در صورت پیروی از کفر و ارتکاب عصیان بی اعتبار قلمداد کرد: (یا نُوحُ إنَّهُ لَیْسَ مِنْ أهْلِکَ إنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صالِحٍ) و در مقابل، افرادی را که نه از بنی هاشم بودند، نه از قریش و نه از نژاد عرب، به سبب ایمان والا و اعمال صالحشان جزء اهل بیت پیغمبر (صلی الله علیه و آله) شمرد. در حدیثی از امام باقر (علیه السلام) می خوانیم که امیرمؤمنان (علیه السلام) به ابوذر فرمود: «یا أباذَرٍّ إنَّ سَلْمانَ بابُ اللهِ فِی الاْرْضِ مَنْ عَرَفَهُ کانَ مُؤمِناً وَ مَنْ أنْکَرَهُ کانَ کافِراً وَ إنَّ سَلْمانَ مِنّا أَهْلُ الْبَیْتِ؛ ای ابوذر! سلمان دری است از درهای

(رحمت) الهی در زمین، هر کس او را درست بشناسد مؤمن است و هرکس او را انکار کند کافر است و سلمان از ما اهل بیت است».⁽¹⁾

در حالی که افرادی از قریش یا بنی هاشم و یا حتی بعضی از برادران امامان بودند که براثر دوری از مکتب اسلام و اهل بیت (علیهم السلام) به کلی طرد شدند و همچون بیگانه ای با آن ها رفتار شد.

بنابراین، رابطه بدون ضابطه در اسلام بی رنگ یا کم رنگ می شود.

گفتار حکیمانه 97

اشاره

وَسَمِعَ (علیه السلام) رَجُلاً مِنَ الْحَرُورِیَّةِ یَتَهَجَّدُ وَیَقْرَأُ.

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلامُ

نَوْمٌ عَلَی یَقِینٍ خَیْرٌ مِنْ صَلاةٍ فِی شَکٍّ.

امام (علیه السلام) صدای یکی از خوارج را شنید که مشغول عبادت شبانه بود و قرآن تلاوت می کرد، فرمود: خواب توأم با یقین و ایمان، بهتر از نمازی است که همراه با شک باشد!⁽¹⁾

شرح و تفسیر: عمل بی ارزش

در آغاز این سخن حکمت آمیز و کوتاه می خوانیم: «امام (علیه السلام) صدای یکی از خوارج را شنید که مشغول عبادت شبانه بود و قرآن تلاوت می کرد. فرمود: خواب توأم با یقین و ایمان، بهتر از نمازی است که همراه با شک باشد»؛ (وَسَمِعَ (علیه السلام) رَجُلاً مِنَ الْحَرُورِیَّةِ یَتَهَجَّدُ وَیَقْرَأُ، فَقَالَ (علیه السلام): نَوْمٌ عَلَی یَقِینٍ خَیْرٌ مِنْ صَلاةٍ فِی شَکٍّ).

«حَرُوریّه» نام خوارج یا گروهی از خوارج است که برای نخستین بار در قریه ای به نام «حَرُوراء» در نزدیک کوفه اجتماع و مخالفت خود را با امیرمؤمنان علی (علیه السلام) اعلام کردند در تواریخ عدد آن گروه را دو هزار نفر نوشته اند.⁽¹⁾

بسیاری از آن ها اهل عبادت مخصوصاً تهجد (عبادت شبانه) و تلاوت قرآن بودند؛ ولی کاملاً قشری می اندیشیدند و مسیری که در عقیده اسلامی خود انتخاب کرده بودند آمیخته با شک بود. به همین دلیل امام (علیه السلام) می فرماید: خواب همراه با یقین بهتر از نماز همراه با شک است.

دلیل آن هم روشن است. آنچه انسان را به خدا نزدیک می سازد و صراط مستقیم را پیش پای انسان می نهد، ایمان و یقین است که اگر محکم باشد هیچ گونه انحرافی برای انسان پیش نمی آید؛ ولی آن ها که ایمان ضعیفی آمیخته با

شک دارند به آسانی از راه راست منحرف می شوند. ازاین رو عبادت آن ها بسیار سطحی و کم ارزش است.

این سخن شبیه چیزی است که در حکمت 145 درباره روزه داران وشب زنده داران آمده است: «کَمْ مِنْ صَائِمٍ لَیْسَ لَهُ مِنْ صِیَامِهِ إِلاَّ الْجُوعُ وَالظَّمَأُ وَکَمْ مِنْ قَائِمٍ لَیْسَ لَهُ مِنْ قِیَامِهِ إِلاَّ السَّهَرُ وَالْعَنَاءُ حَبَّذَا نَوْمُ الاَْکْیَاسِ وَإِفْطَارُهُمْ؛ چه بسا روزه دارانی که از روزه خود به جز تشنگی و گرسنگی بهره ای نمی برند وچه بسا شب زنده دارانی که از قیام شبانه خود جز بی خوابی و خستگی بهره ای ندارند. آفرین بر خواب هوشمندان و افطارشان».

مرحوم دیلمی در ارشاد القلوب حدیثی نقل می کند که شاهد حکمتی است که به شرح آن پرداخته ایم. می گوید: امیرمؤمنان شبی از شب ها از مسجد کوفه خارج شد و به سوی خانه خود می رفت. پاسی از شب گذشته بود و کمیل بن زیاد، از اخیار شیعه و محبین امام (علیه السلام) در خدمتش بود. در اثنای راه به خانه ای رسیدند که صدای تلاوت قرآن از آن شنیده می شد و این آیه را با صدایی حزین وگریه آور تلاوت می کرد: (أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّیْلِ ساجِداً وَقائِما...).⁽¹⁾کمیل در دل آن را تمجید کرد و از حال این قاری قرآن لذت برد بی آن که سخنی بگوید. امام (علیه السلام) نگاهی به او کرد و فرمود: ای کمیل! سروصدای آن مرد تو را در شگفتی فرو نبرد. این مرد اهل دوزخ است و در آینده به تو خبر خواهم داد.

کمیل نخست از مکاشفه امیرمؤمنان (علیه السلام) درباره باطن او و سپس گواهی اش به دوزخی بودن این قاری قرآن با این که در حالت روحانی خوبی فرو رفته بود حیران ماند. مدتی گذشت تا زمانی که خوارج بر ضد علی (علیه السلام) شوریدند وحضرت ناچار به جنگ با آنان شد. امام (علیه السلام) شمشیری در دست داشت که با آن سرهایی از خوارج را بر زمین می افکند. در این حال نوک شمشیر را بر یکی از آن

سرها گذاشت و به کمیل که در کنارش ایستاده بود رو کرد و فرمود: ای کمیل! (أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّیْلِ ساجِداً وَقائِما...) یعنی این همان شخص است که در آن شب این آیه را می خواند و تو در اعجاب فرو رفتی. کمیل خود را به روی پاهای امام (علیه السلام) انداخت و از فکر آن شب خود استغفار کرد.⁽¹⁾

نکته: خوارج چه کسانی هستند؟

گرچه در جلد دوم ذیل خطبه 60 و در جلد پنجم ذیل خطبه 127 (و مجلدات دیگر) بحث های فراوانی درباره خوارج و اعمال و افکار آن ها کرده ایم ولی لازم می دانیم در این جا بحثی ریشه ای درباره آن ها مطرح کنیم.

خوارج گروهی بودند که رسماً بعد از جنگ صفین و مسأله حکمیت به وجود آمدند. آن ها از یک سو علی (علیه السلام) را تحت فشار قرار دادند که ابوموسی اشعری را به عنوان حَکَم ازسوی لشکرش در مقابل عمروعاص بپذیرد تا با مطالعه کتاب خدا و سنت پیغمبر (صلی الله علیه و آله) معلوم کنند علی (علیه السلام) و معاویه کدام یک در مسیر خود برحق اند؟ ولی ازسوی دیگر هنگامی که عمروعاص ابوموسی اشعری را فریفت و جریان حکمیت را به نفع معاویه پایان داد آن ها به مخالفت با اصل حکمیت برخاستند و آیه ای از قرآن را که مربوط به این مسائل نبود مطرح کرده، گفتند: حکمیت مخصوص خداست «لاحُکْمَ إلّا لله» و انتخاب کسی به عنوان حکمیت، شرک یا بدعت در دین است و حتی به تکفیر طرفداران حکمیت برخاستند.

این در حالی بود که قرآن با صراحت به مسئله حکمیت، هم در مشکلات مربوط به خانواده تصریح کرده بود: (فَابْعَثُوا حَکَماً مِّنْ أَهْلِهِ وَحَکَماً مِّنْ أَهْلِهَا) و هم در اختلافات میان مسلمانان: (وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا ...).

سردمدار این گروه اشعث بن قیس منافق بود که به تدریج عده ای از ساده لوحان را دور خود جمع کرد و هنگامی که به جنگ با علی (علیه السلام) برخاستند وشکست سختی خوردند تنها تعداد کمی از آن ها باقی ماندند؛ ولی این تفکر از میان نرفت و در طول تاریخ صدر اسلام طرفدارانی پیدا کرد که ـ العیاذ بالله ـ علی (علیه السلام) را تکفیر می کردند.

از بعضی از تواریخ معروف استفاده می شود که تفکر خارجی حتی در زمان پیغمبر (صلی الله علیه و آله) نیز در میان بعضی آشکار شد و آن این که از میان اصحاب شخصی به نام ذوالخویصره بعد از جنگ با هوازن هنگامی که پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) می خواست غنائم جنگی را در میان جنگ جویان تقسیم کند برخاست و عرض کرد: ای محمد! من کار تو را دیدم. رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: چگونه دیدی؟ عرض کرد: عدالت را رعایت نکردی؟ پیامبر (صلی الله علیه و آله) خشمگین شد، فرمود: وای بر تو! اگر عدالت نزد من پیدا نشود نزد چه کسی پیدا خواهد شد؟ عمر گفت: ای رسول خدا! اجازه می دهی او را به قتل برسانم؟ پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: نه، او را وارونه می بینم، در آینده پیروانی می یابد که (به گمان خود) در دین تعمق پیدا می کنند به گونه ای که از دین خارج می شوند، همان گونه که تیر از چله کمان خارج می شود.⁽¹⁾

از این حدیث روشن می شود که درواقع عنوان خوارج را پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) به آن ها داد و مفهومش خروج از آیین اسلام است.

خوارج ظاهراً به عبادات اهمیت زیادی می دادند، بسیاری از آن ها اهل نماز شب، حافظ یا قاری قرآن بودند و چهره مقدسی به خود می گرفتند و همین باعث نفوذ ظاهری آن ها شد و توانستند گروهی از بی خبران نادان را گرد خود جمع کنند.

آن ها اعتقادات عجیبی داشتند ازجمله می گفتند: هرکس گناه کبیره ای مرتکب شود کافر می گردد و از زمره مسلمین بیرون است و محکوم به اعدام، و براثر همین عقیده بسیاری از مسلمانان واقعی را که به عقیده آن ها لغزشی پیدا کرده بودند کافر شمردند و کشتند.

چون خوارج نخستین بار در قریه اطراف کوفه به نام «حروراء» جمع شدند بعضی بر آن ها نام «حروریه» نهادند. به گفته بعضی از دانشمندان، این گروه در دوره بنی امیه قدرت بسیاری به دست آوردند و به دو قسمت تقسیم شدند: بخشی در عراق و فارس و کرمان سلطه پیدا کردند و گروهی دیگر در جزیرة العرب فعال بودند.

در دوره بنی عباس نیز فعالیت هایی داشتند؛ اما به تدریج از میان رفتند.

خوارج با خلافت خلفای نخستین؛ ابوبکر و عمر و عثمان و علی (علیه السلام) تا پیش از پذیرش حکمیت، موافق بودند؛ ولی تمام خلفای اموی و عباسی را باطل می شمردند و معتقد بودند که باید خلیفه را مردم به میل خود انتخاب کنند؛ خواه عرب باشد یا عجم، قرشی باشد یا غیر قرشی. و هرگاه خلیفه برخلاف اوامر الهی گامی بردارد باید فوراً معزول شود.

تقریباً همه آن ها معتقد بودند که ایمان تنها اعتقاد نیست و عمل به احکام دین نیز جزء ایمان است، بنابراین اگر کسی به فریضه ای از فرائض الهی عمل نکند یا گناه کبیره ای را مرتکب شود کافر خواهد بود.

در جمع آن ها افراد ساده لوح قشری ای وجود داشتند که از اهل فکر و عالمان اسلام فاصله می گرفتند، قرآن بسیار می خواندند؛ ولی به تعبیری که از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) درباره آن ها نقل شده است: «یَقْرَأُونَ الْقُرْآنَ تَراقِیهِمْ لا یُجَاوِزَ؛ قرآن را می خواندند ولی از شانه هایشان بالاتر نمی رفت (نه به مغز و عقل آن ها می رسید و نه به آسمانها صعود می کرد)».⁽¹⁾

وضع روحی و فکری آن ها را می توان در چند جمله خلاصه کرد: افرادی سطحی نگر، کوتاه فکر، متعصب و بسیار جاهل بودند و چون به ظاهرِ عبادات وحفظ قرآن اهمیت می دادند خود را از مقربان درگاه خدا می پنداشتند و جز خویش را کافر یا مردود درگاه الهی فرض می کردند و براثر همین امور به خود اجازه می دادند که حتی به پیشوایان بزرگ اسلام که از نظر علم و دانش با آن ها هرگز قابل مقایسه نبودند خرده بگیرند، همان گونه که در عصر پیغمبر (صلی الله علیه و آله) «ذوالخویصره» که تفکری شبیه خوارج داشت به عدالت آن حضرت خرده گرفت. بر این اساس، خوارج، افراد خطرناکی محسوب می شدند که از هیچ جنایتی ابا نداشتند. اینان همان گروهی بودند که فرمان قتل علی (علیه السلام) به دست آنان صادر شد و امام (علیه السلام) به دست آن ها شربت شهادت نوشید.

وهابیان افراطی عصر ما نیز شباهت زیادی به خوارج دارند؛ آن ها افرادی متعصب، لجوج وکوتاه فکرند که جز خود همه را تکفیر می کنند و به راحتی خون بی گناهان را اعم از مرد، زن، کودک، مسلمان و غیر مسلمان می ریزند واموالشان را غارت می کنند و اگر دستشان برسد زنانشان را به اسارت می گیرند واین گروه از خوارج عصر ما نه تنها خطرشان کمتر از خوارج قرون اولیه اسلام نیست، بلکه بسیار خطرناک ترند.

شاید کلام امام امیرمؤمنان علی (علیه السلام) در خطبه 60 اشاره به همین گروه باشد آن جا که وقتی خوارج نهروان کشته شدند به امام (علیه السلام) عرض کردند: خوارج همه هلاک شدند، امام (علیه السلام) فرمود: «کَلاَّ وَ آللّهِ؛ إِنَّهُمْ نُطَفٌ فِی أَصْلاَبِ الرِّجَالِ، وَ قَرَارَاتِ النِّسَاءِ، کُلَّمَا نَجَمَ مِنْهُمْ قَرْنٌ قُطِعَ، حَتَّی یَکُونَ آخِرُهُمْ لُصُوصاً سَلاَّبِینَ؛ چنین نیست، به خدا سوگند! آن ها نطفه هایی در صُلب مردان ورحم زنان خواهند بود و هر زمان شاخی از آن ها سر برآورد قطع می گردد، تا این که آخرشان دزدان و راهزنان خواهند بود!».

گفتار حکیمانه 98

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلامُ

اعْقِلُوا الْخَبَرَ إِذَا سَمِعْتُمُوهُ عَقْلَ رِعَایَةٍ، لا عَقْلَ رِوَایَةٍ، فَإِنَّ رُوَاةَ الْعِلْمِ کَثِیرٌ، وَرُعَاتَهُ قَلِیلٌ.

امام (علیه السلام) فرمود:

هنگامی که خبری را می شنوید در آن بیندیشید (و حقیقت محتوای آن را درک کنید) تا آن را به کار بندید نه این که تفکر فقط برای نقل به دیگران باشد، زیرا راویان علم بسیارند و رعایت کنندگان آن کم!⁽¹⁾

شرح و تفسیر: تنها روایت کردن کافی نیست

امام (علیه السلام) در این گفتار حکیمانه معیاری برای نقل اخبار به دست می دهد، می فرماید: «هنگامی که خبری را می شنوید در آن بیندیشید (و حقیقت محتوای آن را درک کنید) تا آن را به کار بندید نه این که تفکر فقط برای نقل به دیگران باشد، زیرا راویان علم بسیارند و رعایت کنندگان آن کم»؛ (اعْقِلُوا الْخَبَرَ إِذَا سَمِعْتُمُوهُ عَقْلَ رِعَایَةٍ لا عَقْلَ رِوَایَةٍ، فَإِنَّ رُوَاةَ الْعِلْمِ کَثِیرٌ، وَرُعَاتَهُ قَلِیلٌ).

«رعایه» و «رُعاة» (جمع «راعی» به معنای رعایت کننده) ممکن است اشاره به دقت برای درک و فهم حقیقت خبر و یا اشاره به رعایت کردن در مقام عمل باشد و هر دو نیز ممکن است؛ یعنی خبرها را بشنوید وحقیقت آن را دریابید و به آن عمل کنید.

«رِعایَه» در اصل به معنای زیر نظر داشتن ستارگان و رصد کردن حرکات آن ها به وسیله منجمان یا چوپانی گوسفندان و مراقبت از آن هاست. نیز به معنای تدبیر امور کشور به وسیله زمامداران آمده است و سپس به هرگونه مراقبت از چیزی اطلاق شده و در حدیث مورد بحث همین معنای وسیع اراده شده است.

در مسائلی که به مقام وحی یا کلمات پیشوایان معصوم (علیهم السلام) منتهی می شود سه مرحله وجود دارد: نخست نقل روایات، سپس فهم آن ها و بعد از آن عمل به مفهوم و محتوایشان. امام (علیه السلام) در گفتار مورد بحث، با تعبیر «عَقْلَ رِوایَةٍ» گوشزد

می کند که نه روایت به تنهایی کافی است نه مجرد عقل و فهم آن، بلکه مهم، پوشیدن لباس عمل بر آن چیزی است که فهمیده و درک کرده است و در این مرحله حضرت می فرماید: راویان و گویندگان بسیارند؛ اما عاملان اندک.

اهمیت عمل به روایات به اندازه ای است که در بسیاری از احادیث، علم بی عمل به منزله جهل شمرده شده و تنها علمی شایستگی این نام را دارد که به عمل منتهی شود، در حدیثی از امیرمومنان (علیه السلام) می خوانیم: «ما عَلِمَ مَنْ لَم یَعْمَلْ بِعِلْمِهِ؛ کسی که به علمش عمل نکند عالم نیست»⁽¹⁾و در حدیث دیگری از آن حضرت می خوانیم: «عِلْمٌ لایُصْلِحُکَ ضَلالٌ وَمالٌ لایَنْفَعُکَ وَبالٌ؛ علمی که تو را اصلاح نکند گمراهی است و مالی که سودی به تو نبخشد مایه خسارت و بدبختی است و عاقبت شوم و تلخی دارد».⁽²⁾

در حدیث دیگری از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) آمده است که به هنگام دعا عرضه می داشت: «أللّهُمَّ إنّی أعُوذُ بِکَ مِنْ عِلْمٍ لایَنْفَعُ وَ مِنْ قَلْبٍ لایَخْشَعُ...؛ خدایا! به تو پناه می برم از علمی که سودی نمی بخشد و از قلبی که خشوع ندارد...».⁽³⁾

گفتار حکیمانه 99

اشاره

وَسَمِعَ رَجُلاً یَقُولُ: (إِنّا لِلّهِ وَإِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ)

فَقَالَ عَلَیهِ السَّلامُ

إِنَّ قَوْلَنَا «إِنّا لِلّهِ» إِقْرَارٌ عَلی أَنْفُسِنَا بِالْمُلْکِ؛ وَقَوْلَنَا: «وَإِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» إِقْرَارٌ عَلَی أَنْفُسِنَا بِالْهُلْکِ.

امام (علیه السلام) شنید: مردی می گوید: (إِنّا لِلّهِ وَإِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ) فرمود:

این که می گوییم «إِنّا لِلّهِ» اقرار به این است که ما مملوک خداییم و این که می گوییم «وَإِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» اقرار به این است که همه سرانجام از دنیا می رویم (و به آخرت می پیوندیم).⁽¹⁾

شرح و تفسیر: تفسیر دلپذیر إِنّا لِلّهِ و...

امیرمؤمنان (علیه السلام) در این کلام پرمایه حکمت آمیز تفسیر جالبی برای جمله (إِنّا لِلّهِ وَإِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ)⁽¹⁾که از آیات قرآن مجید است بیان می فرماید، آیه ای که مردم به هنگام گرفتار شدن در مصائب آن را برای تسلی خاطر بر زبان جاری می کنند. «هنگامی که آن حضرت شنید مردی می گوید: (إِنّا لِلّهِ وَإِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ) فرمود: این که می گوییم «إنّا لله» اقرار به این است که ما مملوک خدا هستیم و این که می گوییم «وَإنّا إلَیْهِ راجِعُونَ» اقرار به این است که همه سرانجام از دنیا می رویم (وبه آخرت می پیوندیم)»؛ (وَسَمِعَ رَجُلاً یَقُولُ: (إِنّا لِلّهِ وَإِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ) فَقَالَ (علیه السلام): إِنَّ قَوْلَنَا: (إِنّا لِلّهِ) إِقْرَارٌ عَلَی أَنْفُسِنَا بِالْمُلْکِ؛ وَقَوْلَنَا: (وَإِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ) إِقْرَارٌ عَلَی أَنْفُسِنَا بِالْهُلْکِ).

بعضی از مفسران نهج البلاغه بر این عقیده اند که نظر مبارک امام (علیه السلام) این است که جمله اول اشاره به توحید و جمله دوم اشاره به معاد است، درنتیجه جمله (إِنّا لِلّهِ وَإِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ) شهادت مجددی است بر ایمان به مبدأ و معاد.

ولی بعضی دیگر معتقدند این جمله، که به هنگام بروز مصائب گفته می شود اشاره به این است که اگر خداوند جان کسی را گرفت، مِلک او بوده و همه از آنِ او و تحت فرمان او هستند؛ تا زمانی که مصلحت بداند زنده می مانیم و هر زمان

که مصلحت ببیند آنچه را که داده بازپس می گیرد و جمله دوم اشاره به این است که مرگ و فنا منحصر به عزیزی که از دنیا رفته نیست؛ همه ما نیز در این راه گام نهاده ایم و پیش می رویم و طبق ضرب المثل معروف عرب که می گوید: «الْبَلَیَّةُ إذا عَمَّتْ طابَتْ؛ بلا هنگامی که فراگیر شود قابل تحمل خواهد بود» این بلا فراگیر است.

جمع میان این دو تفسیر نیز مانعی ندارد و چه خوب است که انسان، به هنگام پیش آمدن حوادث ناگوار این جمله را با توجه به هر دو معنایی که ذکر شد بر زبان جاری کند و حتی اگر فارسی زبان است اضافه نماید: «ما از آنِ خداییم و به سوی او بازمی گردیم» که به یقین مایه تسلی خاطر و مانع جزع و فزع و ناسپاسی است.

گفتار حکیمانه 100

اشاره

وَقَالَ (علیه السلام) وَمَدَحَهُ قَوْمٌ فِی وَجْهِهِ

فَقَالَ عَلَیهِ السَّلامُ

اللَّهُمَّ إِنَّکَ أَعْلَمُ بِی مِنْ نَفْسِی، وَأَنَا أَعْلَمُ بِنَفْسِی مِنْهُمْ، اللَّهُمَّ اجْعَلْنَا خَیْراً مِمَّا یَظُنُّونَ وَاغْفِرْ لَنَا مَا لا یَعْلَمُونَ.

گروهی دربرابر امام (علیه السلام) او را مدح کردند، امام (علیه السلام) فرمود:

خداوندا! تو به من از خودم آگاه تری و من به خودم از آن ها آگاه ترم. خداوندا! ما را بهتر از آنچه آن ها گمان می کنند قرار ده و آنچه را که (درباره ما) نمی دانند بر ما ببخش.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: دربرابر مداحان...!

این کلام حکمت آمیز را امام (علیه السلام) زمانی فرمود که «گروهی او را در مقابلش ستودند، فرمود: خداوندا! تو به من از خودم آگاه تری و من به خودم از آن ها آگاه ترم»؛ (وَمَدَحَهُ قَوْمٌ فِی وَجْهِهِ، فَقَالَ: اللَّهُمَّ إِنَّکَ أَعْلَمُ بِی مِنْ نَفْسِی، وَأَنَا أَعْلَمُ بِنَفْسِی مِنْهُمْ).

سپس افزود: «خداوندا! ما را بهتر از آنچه آن ها گمان می کنند قرار ده و آنچه را که (درباره ما) نمی دانند بر ما ببخش»؛ (اللَّهُمَّ اجْعَلْنَا خَیْراً مِمَّا یَظُنُّونَ، وَاغْفِرْ لَنَا مَا لا یَعْلَمُونَ).

ازجمله اموری که در روایات اسلامی از آن به شدت نهی شده، مدح و ستایش افراد دربرابر خود آن هاست، ازاین رو در روایات دیگری مدح و ستایش نوعی ذبح شمرده شده است.

در روایتی از پیغمبر (صلی الله علیه و آله) می خوانیم: «إذا مَدَحْتَ أخاکَ فی وَجْهِهِ فَکَأنَّما أمْرَرْتَ عَلی حِلْقِهِ الْمُوسی؛ هنگامی که برادرت را دربرابرش مدح و ستایش کنی مانند این است که کارد بر گلویش می کشی».⁽¹⁾

در حدیثی از امام علی بن ابی طالب (علیه السلام) می خوانیم که فرمود: «أجْهَلُ النّاسِ الْمُغْتَرُّ بِقَوْلِ مادِحٍ مُتَمَلِّقٍ یُحْسِّنُ لَهُ الْقَبیحَ وَ یُبَغِّض إلَیْهِ النَّصیحَ؛ نادان ترین مردم

کسی است که به گفته ستایش کننده ای که از راه تملق، زشتی ها را در نظرش زیبا جلوه می دهد و زیبایی ها را مبغوض می دارد، مغرور شود».⁽¹⁾

اگر در آثار زیان بار مدح و ستایش های افراطی و تملق آمیز خوب بیندیشیم خواهیم دید که اثرات آن فوق العاده مخرب است؛ از یک سو انسان را مغرور می کند و همین غرور مانع راه تکامل او می شود و ازسوی دیگر عیوب و نقایص خود را نمی بیند، بلکه گاه آن ها را حسن می شمرد و در مقام اصلاح خویشتن برنمی آید و ازسوی سوم، غالبا به مداحان علاقه پیدا می کند در حالی که آنان خواسته های نامشروعی دارند و او به انجام خواسته های نامشروعشان کشیده می شود و عمل خود را به نوعی توجیه می کند.

در این جا سؤال معروفی مطرح می شود که چگونه امام (علیه السلام) با آن مقام عصمت اعتراف به نقص یا گناه می کند و از خدا آمرزش می طلبد؟

بعضی در جواب این گونه تعبیرات و تعابیر دیگری که در دعاها آمده و امامان معصوم (علیهم السلام) با تمام وجودشان از خداوند طلب آمرزش می کنند می گویند: این گونه سخنان همه به عنوان سرمشق برای مردم است و خودشان به آن نیازی نداشتند.

این توجیه، توجیه صحیحی به نظر نمی رسد و با لحن دعاها سازگار نیست، به خصوص این که از روایاتی استفاده می شود آنان هنگام خواندن این دعاها اشک می ریختند و به خود می پیچیدند و بی تابی می کردند.

جمع دیگر معتقدند که این ها همه به سبب ترک اولی هایی است که انجام داده اند. معنای ترک اولی این نیست که ـ نعوذ بالله ـ خلافی انجام شده باشد، بلکه ممکن است از مستحب مهم تری به مستحب کمتری منتقل شده باشند؛ مثلاً اگر کسی در اطراف خانه اش دو مسجد باشد یکی دورتر و پرجمعیت و دیگری

نزدیک تر و کم جمعیت به یقین جماعت پرجمعیت تر ثوابش بیشتر است حال اگر در جماعت دوم شرکت کند با این که کار مستحب مهمی انجام داده ولی ترک اولی ای هم از او سرزده که در جماعت پرجمعیت تر شرکت نکرده است. این گونه اعمال برای افراد معمولی و حتی کسانی که در مسیر سیر و سلوک الی الله اند عیب و نقص نیست ولی پیامبران و امامان معصوم (علیهم السلام) آن را برای خود نوعی گناه می شمردند و از آن استغفار می کردند.

گاه ممکن است تمام کوشش خود را انجام می دادند ولی باز هم اعمال خود را لایق مقام پروردگار نمی دیدند و از آن استغفار می کردند؛ مانند کسی که میهمان بسیار محترمی دارد و آخرین تلاش خود را برای پذیرایی به خرج می دهد و بعد می گوید: از این که توان بیش از این نداشتم عذرخواهی می کنم و شرمنده ام.

اساساً، معصومان (علیهم السلام) با توجه به عظمت مقام پروردگار عبادات خود را لایق او ندیده و می گفتند: «ما عَبَدْناکَ حَقَّ عِبادَتِکَ».⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 101

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلامُ

لا یَسْتَقِیمُ قَضَاءُ الْحَوَائِجِ إِلاَّ بِثَلاثٍ: بِاسْتِصْغَارِهَا لِتَعْظُمَ، وَبِاسْتِکْتَامِهَا لِتَظْهَرَ، وَبِتَعْجِیلِهَا لِتَهْنُوَ.

امام (علیه السلام) فرمود:

برآوردن حاجات مردم کامل نمی شود مگر با سه چیز: کوچک شمردنش تا بزرگ گردد، و مکتوم داشتنش تا آشکار شود، و تعجیل در آن تا گوارا گردد.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: سه شرط خدمت به مردم

می دانیم که برآوردن حوائج نیازمندان و حل مشکلات مردم از مهم ترین مستحبات و بهترین طاعات است تا آن جا که در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) می خوانیم: «مَنْ سَعَی فِی حَاجَةِ أَخِیهِ الْمُسْلِمِ طَلَبَ وَجْهِ اللَّهِ کَتَبَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ لَهُ أَلْفَ أَلْفِ حَسَنَةٍ یَغْفِرُ فِیهَا لِأَقَارِبِهِ وَ جِیرَانِهِ وَ إِخْوَانِهِ وَمَعَارِفِه؛ کسی که برای برآوردن حاجت برادر مسلمانش برای جلب رضای پروردگار تلاش و کوشش کند، خداوند متعال هزار هزار حسنه در نامه اعمال او می نویسد و حتی به سبب آن بستگان و همسایگان و برادران دینی و آشنایانش مشمول غفران الهی می شوند».⁽¹⁾

امام (علیه السلام) در این گفتار نورانی اش شرایط کمال قضای حوائج را در سه چیز خلاصه کرده، می فرماید: «برآوردن حاجات مردم کامل نمی شود مگر با سه چیز: کوچک شمردنش تا بزرگ گردد و مکتوم داشتنش تا آشکار شود و تعجیل در آن تا گوارا گردد»؛ (لا یَسْتَقِیمُ قَضَاءُ الْحَوَائِجِ إِلاَّ بِثَلاثٍ: بِاسْتِصْغَارِهَا لِتَعْظُمَ، وَبِاسْتِکْتَامِهَا لِتَظْهَرَ، وَبِتَعْجِیلِهَا لِتَهْنُوَ).

بسیارند کسانی که وقتی حاجت نیازمندی را برمی آورند آن را بزرگ می شمرند و همه جا بیان می کنند و یا گاه برای انجام دادن آن امروز و فردا

می نمایند، به گونه ای که حاجتمند، خسته و شرمنده می شود. این گونه قضای حاجات ارزشی ندارد؛ انجام خواسته های مردم در صورتی ارزش پیدا می کند که انسان آن را کوچک بشمرد و این نشانه بزرگی شخصی است که حاجت را برآورده است. هنگامی که او در نظرها بزرگ شد کار او نیز بزرگ شمرده می شود.

همچنین در صورتی ارزشمند است که آن را پنهان دارد تا آبروی تقاضا کننده نزد همه محفوظ بماند؛ ولی از آن جا که حس کنجکاوی در مردم زیاد است، سرانجام این گونه خدمات آشکار می شود و از آن و صاحبش با اهمیت یاد می کنند و او را به فضایل اخلاقی می ستایند.

اضافه بر این، ادای حاجتی ارزشمند و گواراست که به سرعت انجام شود، زیرا در غیر این صورت حاجتمند ناچار است بارها به در خانه کسی که به او نیاز دارد برود و هر بار رنج تازه ای را بر روح خود تحمیل کند. در این صورت چنانچه حاجت او برآورده شود برایش گوارا نخواهد بود.

لام در «لِتَعْظُمَ» و «لِتَظْهَرَ» و «لِتَهْنُؤَ» به اصطلاح، لام عاقبت است نه لام علت؛ یعنی این سه کار، این سه نتیجه را درپی دارد.

گفتنی است که در دستورات اسلامی نه تنها مسئله قضای حوائج از بزرگ ترین کارهای خیر شمرده شده، بلکه چگونگی آن نیز از جهات مختلف تعلیم داده شده است تا قضای حوائج به صورت کاملاً انسانی و گوارا صورت گیرد.

شبیه همین کلام به تعبیر دیگری از امام صادق (علیه السلام) نقل شده است؛ آن جا که می فرماید: «رَأَیْتُ الْمَعْرُوفَ لا یَصْلُحُ إِلاَّ بِثَلاثِ خِصَالٍ: تَصْغِیرِهِ وَتَسْتِیرِهِ وَتَعْجِیلِهِ فَإِنَّکَ إِذَا صَغَّرْتَهُ عَظَّمْتَهُ عِنْدَ مَنْ تَصْنَعُهُ إِلَیْهِ وَ إِذَا سَتَّرْتَهُ تَمَّمْتَهُ وَإِذَا عَجَّلْتَهُ هَنَّأْتَهُ وَإِنْ کَانَ غَیْرُ ذلِکَ سَخَّفْتَهُ وَنَکَّدْتَهُ؛ چنین دیدم که کارهای نیک جز با سه خصلت اصلاح نمی پذیرد: کوچک شمردن و پنهان داشتن و تعجیل کردن در آن، زیرا هنگامی که آن را کوچک بشمری نزد کسی که به او نیکی کرده ای بزرگ خواهد

بود و زمانی که پنهانش داری آن را به کمال رسانده ای و چون در آن تعجیل کنی گوارایش ساخته ای و اگر غیر از این باشد آن را سخیف و بی ارزش کرده ای».⁽¹⁾

البته در قرآن مجید دستور به انفاق های پنهان و آشکار هر دو داده شده و به کسانی که اموال خود را در شب و روز به صورت پنهان و آشکار انفاق می کنند اجر الهی وعده داده شده و هرگونه ترس و غم (از عذاب های آخرت ومشکلات دنیا) از ایشان نفی شده است: (الَّذینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَالنَّهارِ سِرًّا وَعَلانِیَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلا هُمْ یَحْزَنُونَ).⁽²⁾

ولی این دستور با آنچه پیش از این گفته شد منافاتی ندارد، زیرا گاه انفاق آشکار سبب تشویق دیگران می گردد و سرمشقی برای سایرین است و درنتیجه انفاقی انفاق های دیگر را درپی دارد و از این نظر مطلوب است. افزون بر این، تظاهر به انفاق، سوءظن مردم را به اشخاص درمورد صفت بخل و خساست و عدم ادای واجبات از میان می برد و این خود هدف مهم دیگری است؛ ولی در هر حال اصل و اساس بر این است که انفاق و قضای حوائج مکتوم باشد جز در موارد استثنایی مانند آنچه گفته شد.

ازاین رو در حدیثی از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نقل شده است که «إِنَّ صَدَقَةَ السِّرِّ فِی التَّطَوُّعِ تَفْضُلُ عَلانِیَتَهَا بِسَبْعِینَ ضِعْفاً وَصَدَقَةَ الْفَرِیضَةِ عَلانِیَتُهَا أَفْضَلُ مِنْ سِرِّهَا بِخَمْسَةٍ وَعِشْرِینَ ضِعْفاً؛ صدقه مستحب اگر پنهان باشد از صدقه آشکار هفتاد مرتبه بالاتر است و صدقه واجب اگر آشکار باشد از صدقه پنهان بیست و پنج بار افضل است».⁽³⁾

گفتار حکیمانه 102

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلامُ

یَأْتِی عَلَی النَّاسِ زَمَانٌ لا یُقَرَّبُ فِیهِ إِلاَّ الْمَاحِلُ، وَلا یُظَرَّفُ فِیهِ إِلاَّ الْفَاجِرُ، وَلایُضَعَّفُ فِیهِ إِلاَّ الْمُنْصِفُ، یَعُدُّونَ الصَّدَقَةَ فِیهِ غُرْماً، وَصِلَةَ الرَّحِمِ مَنّاً، وَالْعِبَادَةَ اسْتِطَالَةً عَلَی النَّاسِ! فَعِنْدَ ذَلِکَ یَکُونُ السُّلْطَانُ بِمَشُورَةِ النِّسَاءِ، وَإِمَارَةِ الصِّبْیَانِ، وَتَدْبِیرِ الْخِصْیَانِ!.

امام (علیه السلام) فرمود:

زمانی بر مردم فرامی رسد که تنها حیله گرانِ سخن چین، مقرّب اند و تنها فاجرانِ بدکار، ظریف و لطیف شمرده می شوند و افراد باانصاف، ضعیف و ناتوان محسوب خواهند شد. در آن زمان کمک به نیازمندان خسارت و ضرر، و صله رحم (که حق مسلم خویشاوندان است) منت، و عبادت (که وظیفه هر انسانی در پیشگاه خداست) وسیله برتری جویی بر مردم خواهد بود. در آن زمان حکومت با مشورت زنان و فرمانروایی کودکان و تدبیر خواجه هاست.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: پیش گویی عجیب

این کلام حکمت آمیز و پرمحتوا یکی از خبرهای غیبی است که امام (علیه السلام) درباره زمان های آینده بیان می کند و هشداری است به اصحاب و یاران و پیروانش. امام (علیه السلام) زمانی را پیش گویی می کند که سه گروه پست و بی ارزش، باارزش و سه کار نیک و گران بها، زشت و بد شمرده می شوند و سه گروه نالایق زمام حکومت را به دست می گیرند.

نخست می فرماید: «زمانی بر مردم فرامی رسد که تنها حیله گرانِ سخن چین، مقرب می گردند و تنها فاجرانِ بدکار، ظریف و لطیف شمرده می شوند و افراد باانصاف، ضعیف و ناتوان محسوب خواهند شد»؛ (یَأْتِی عَلَی النَّاسِ زَمَانٌ لایُقَرَّبُ فِیهِ إِلاَّ الْمَاحِلُ، وَلا یُظَرَّفُ فِیهِ إِلاَّ الْفَاجِرُ، وَلا یُضَعَّفُ فِیهِ إِلاَّ الْمُنْصِفُ).

اشاره به این که در آن زمان نظام ارزشی اسلام و احکام الهی و کتاب و سنت وارونه می شود، افراد زشت سیرت و گنه کار و فاسد بر سر کار می آیند و نیکان را از صحنه اجتماع به عقب می رانند. در چنین شرایطی منکر، معروف و معروف، منکر می گردد.

«ماحِل» از ماده «مَحْل» (بر وزن جهل) به معنای مکر و حیله و در اصل به معنای خشک و بی حاصل بودن زمین است. افراد حیله گر و سخن چین و مکّار را به همین سبب ماحل گفته اند.

«فاجِر» اشاره به افراد بی بند و باری است که هرچه بر زبانشان آمد می گویند و از شوخی های رکیک و زشت ابا ندارند و آن را نوعی شوخ طبعی و ظرافت و لطافت می شمرند.

«مُنْصِف» کسی است که حق مردم را به خوبی ادا می کند؛ ولی در محیط زشت کاران، چنین کسی، ضعیف و ناتوان و بی دست و پا شمرده می شود و به عکس، افرادی که اموال و ثروت فراوانی از راه حرام و غصب حقوق مردم گردآوری می کنند، انسان های زرنگ و لایقی محسوب می شوند.

سپس می افزاید: «(سه کار بسیار خوب، بد شمرده می شود) در آن زمان کمک به نیازمندان خسارت و ضرر، و صله رحم (که حق مسلم خویشاوندان است) منّت، و عبادت (که وظیفه هر انسانی در پیشگاه خداست) وسیله برتری جویی بر مردم خواهد بود»؛ (یَعُدُّونَ الصَّدَقَةَ فِیهِ غُرْماً، وَصِلَةَ الرَّحِمِ مَنّاً، وَالْعِبَادَةَ اسْتِطَالَةً عَلَی النَّاسِ).

آری، در زمانی که ایمان و اخلاق از جامعه برچیده شود، مردم دلیلی نمی بینند که به نیازمندان کمک کنند و طبق محاسبه های ظاهری می گویند: فلان مقدار به فلان نیازمند دادیم و به همان اندازه از سرمایه ما کم شد و این خسارت است و نیز هنگامی که به دیدار بستگان خود می روند آن را دِین شرعی و اخلاقی و انسانی به شمار نمی آورند، بلکه گویی نعمت بزرگی به آنان داده اند و بر آنان منت می نهند، و هنگامی که وظیفه عبادی خود را انجام می دهند به جای این که خضوع و تواضعشان بیشتر شود خود را از دیگران برتر و بلندمقام تر می شمرند. کوتاه سخن این که از اعمال به ظاهر نیک خود نتیجه های وارونه می گیرند.

جمله «یَعُدُّونَ الصَّدَقَةَ فیهِ غُرْماً» شبیه چیزی است که در قرآن مجید آمده است که درباره عرب جاهلی می فرماید: (وَمِنَ الاْعْرابِ مَنْ یَتَّخِذُ ما یُنْفِقُ مَغْرَماً)؛ «بعضی از عرب های بادیه نشین (که از تعالیم اسلام دورند) آنچه را که در راه خدا انفاق می کنند غرامت و خسران برای خود می پندارند».⁽¹⁾

و جمله «صِلَةُ الرَّحِمِ مَنّاً» شبیه چیزی است که در آیه 17 سوره حجرات آمده است: (یَمُنُّونَ عَلَیْکَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لّاَ تَمُنُّوا عَلَیَّ إِسْلامَکُمْ بَلِ اللهُ یَمُنُّ عَلَیْکُمْ أَنْ هَدَاکُمْ لِلْإِیمَانِ إِنْ کُنتُمْ صَادِقِینَ)؛ «آن ها بر تو منت می نهند که اسلام آوردند بگو: اسلام آوردن خود را بر من منت ننهید خداوند بر شما منت می نهد که شما را به سوی ایمان هدایت کرده است اگر (در ادعای ایمان) صادق هستید».

روشن است که ایمان آوردن به پیامبرالهی وظیفه، بلکه برنامه سعادت و تکامل و افتخار است. این چیزی نیست که سبب منت بر پیامبر گردد. همچنین صله رحم همان گونه که اشاره کردیم وظیفه دینی و انسانی است که هرکس موفق به انجام آن شود باید خدا را شکر گوید و مفتخر باشد نه این که آن را وسیله منّت کند.

همچنین عبادت، مکتب عالی تربیت انسان است و باید وسیله تواضع و خضوع انسان در پیشگاه خدا گردد نه این که وسیله برتری جویی بر مردم شود.

آن گاه امام (علیه السلام) در ادامه این سخن به سه عامل فساد در چنین جامعه ای اشاره می کند که سرچشمه آن اعمال نادرست است، می فرماید: «در آن زمان حکومت با مشورت زنان و فرمانروایی کودکان و تدبیر خواجه ها خواهد بود»؛ (فَعِنْدَ ذلِکَ یَکُونُ السُّلْطَانُ بِمَشُورَةِ النِّسَاءِ، وَإِمَارَةِ الصِّبْیَانِ، وَتَدْبِیرِ الْخِصْیَانِ).

بی شک، زنان در اسلام در بسیاری از حقوق با مردان برابرند، بلکه گاهی از آنان پیشی می گیرند؛ ولی با توجه به ساختمان عاطفی آن ها اداره بعضی از امور از

توان آن ها خارج است. به همین دلیل در تمام دنیا حتی در زمان ما که شعار مساوات زن و مرد در غرب همه جا را پر کرده ابتکار تمام حکومت ها و پست های مهم سیاسی و اقتصادی و جنگی ـ جز در موارد بسیار معدودی ـ در دست مردان است چراکه آن ها آمادگی بیشتری برای این کار دارند. حال اگر حکومت با مشورت زنان باشد مشکلات غیر قابل انکاری به وجود خواهد آمد.

در بعضی از نسخه ها و حتی نسخه مرحوم سیّد رضی در خصائص الائمه به جای نساء «إماء» آمده است که اشاره به کنیزانی است که در دربار خلفا بودند و مورد علاقه شدید آن ها قرار داشتند. آن ها نیز از این علاقه استفاده کرده و در مسائل حکومت دخالت می کردند و حتی افرادی که می خواستند در امور حکومت تأثیر بگذارند گاهی از طریق آن ها در خلیفه یا پادشاه نفوذ می کردند.

بعضی از روان شناسان امروز معتقدند که زنان در مسائل جزئی دقیق تر از مردان اند؛ ولی در تصمیم های کلان مشکل دارند و به همین دلیل امر حکومت که نیاز به کلان نگری دارد برای آن ها مشکل است.

منظور از «امارة الصبیان» (حکومت کودکان) ممکن است مفهوم ظاهری آن باشد که در طول تاریخ بارها کودکان کم سن و سالی به حکومت رسیده اند و امر حکومت به دست مادر یا بستگان نزدیک آن ها انجام می شد و یا ممکن است معنای کنایی آن مراد باشد؛ یعنی کسانی که افکار بچه گانه دارند و دورنگر نیستند و افکار عمیق ندارند.

نیز «تدبیر الخصیان» (تدبیر خواجه ها) ممکن است همان معنای ظاهری آن مراد باشد که در بعضی از دوران های تاریخی وجود داشته و خلفا یا پادشاهان حرمسرای گسترده ای داشتند و مردانی را بر آن ها می گماردند که خواجه باشند تا بتوانند به آن ها اعتماد کنند. آنان با کمک همسران پرنفوذ شاهان و خلفا منویات

خود را در حکومت اجرا می کردند و کسانی که در حاشیه بودند از نفوذشان استفاده می کردند و به این ترتیب نظام جامعه در مسیرهای غلط و در طریق منافع اشخاص خاصی قرار می گرفت.

این احتمال نیز وجود دارد که منظور، معنای کنایی آن باشد، زیرا خواجه ها به علت از دست دادن مردانگی ظاهری خود، بسیاری از صفات مردان را نیز از دست می دادند و تدبیر آن ها تدبیر ضعیفی می شد تا آن جا که بعضی گفته اند: در میان خواجگان در طول تاریخ کمتر نابغه ای پیدا شده است.

نکته: ارزش های واقعی

همه انسان ها طالب اشیای گران بها و مقامات عالی و شخصیت و احترام اند ولی ارزش ها را چه کسی تعریف یا تعیین می کند؟ پاسخ این است که کسانی که زمام حکومت یا رشته فکری مردم را در دست دارند، یعنی امرا و علما ارزش ها را تعیین می کنند. حال اگر آن ها از مسیر منحرف شوند و به جای ارزش های واقعی ارزش های کاذبی را عرضه کنند، نظام ارزشی جامعه دگرگون می شود ومردم ارزش های واقعی را رها کرده، به دنبال ارزش های کاذب می روند.

مثلاً در دوران جاهلیت که ارزش انسان ها را ثروت و فزونی فرزندانشان تعیین می کرد هنگامی که قرآن بر مردی تهی دست و فاقد پشتیبان های انسانی نازل شد، تعجب کردند و گفتند: (لَوْلا نُزِّلَ هذا الْقُرْآنُ عَلی رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظیمٌ)؛⁽¹⁾چرا این قرآن بر یکی از ثروتمندان باشخصیت مکه و طائف نازل نشده است؟ یا فرعون هنگامی که موسی (علیه السلام) را در لباس چوپانی دید تعجب کرد

و گفت: (فَلَوْلا أُلْقِیَ عَلَیْهِ أَسْوِرَةٌ مِّنْ ذَهَبٍ)؛ «چرا موسی دستبندهای طلا ندارد؟».⁽¹⁾

بر این اساس مهم ترین کاری که پیغمبر اسلام (صلی الله علیه و آله) انجام داد همان انقلاب ارزشی بود؛ ثروت را تحقیر کرد و تقوا را نشانه ارزش انسانی شمرد، و شعار (إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللهِ أَتْقَاکُمْ) جای شعارهای جاهلی را گرفت و همین امر همه چیز را منقلب و دگرگون ساخت و انسان ها را از بیراهه ها به مسیرهای واقعی هدایت کرد.

گفتار حکیمانه 103

اشاره

وَرُئِیَ عَلَیْهِ إِزَارٌ خَلَقٌ مَرْقُوعٌ فَقِیلَ لَهُ فِی ذلِکَ.

فَقَالَ عَلَیهِ السَّلامُ

یَخْشَعُ لَهُ الْقَلْبُ، وَتَذِلُّ بِهِ النَّفْسُ، وَیَقْتَدِی بِهِ الْمُوْمِنُونَ. إِنَّ الدُّنْیَا وَالاْخِرَةَ عَدُوَّانِ مُتَفَاوِتَانِ، وَسَبِیلانِ مُخْتَلِفَانِ؛ فَمَنْ أَحَبَّ الدُّنْیَا وَتَوَلاَّهَا أَبْغَضَ الاْخِرَةَ وَعَادَاهَا، وَهُمَا بِمَنْزِلَةِ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ، وَمَاشٍ بَیْنَهُمَا؛

کُلَّمَا قَرُبَ مِنْ وَاحِدٍ بَعُدَ مِنَ الاْخَرِ، وَهُمَا بَعْدُ ضَرَّتَانِ!

لباس کهنه و وصله داری براندام آن حضرت دیده شد، کسی درباره آن سؤال کرد (که چرا امام (علیه السلام) با داشتن امکانات، چنین لباسی را برای خود انتخاب کرده است؟).

امام (علیه السلام) فرمود:

قلب به سبب آن خاضع می شود و نفس سرکش با آن رام می گردد و مؤمنان به آن اقتدا می کنند (و از آن سرمشق می گیرند).

دنیا و آخرت دو دشمن متفاوت و دو راه مختلف اند، لذا کسی که دنیا را دوست بدارد و به آن عشق ورزد آخرت را دشمن می دارد و با آن دشمنی می کند. این دو به منزله مشرق و مغرب اند و انسان همچون کسی که در

میان این دو در حرکت است هر زمان به یکی نزدیک شود از دیگری دور می گردد و این دو همچون دو همسر یک مردند (که معمولاً با هم رقابت شدید دارند).⁽¹⁾

شرح و تفسیر: تضاد دنیاپرستی و علاقه به آخرت

حضرت علی (علیه السلام) این گفتار حکیمانه را زمانی فرمود که «لباس کهنه و وصله داری بر اندام آن حضرت دیدند. کسی درباره آن سؤال کرد (که چرا امام (علیه السلام) با داشتن امکانات، چنین لباسی را برای خود انتخاب کرده است؟) امام (علیه السلام) فرمود: قلب به سبب آن خاضع می شود و نفس سرکش با آن رام می گردد و مؤمنان به آن اقتدا می کنند (و از آن سرمشق می گیرند)»؛ (وَرُئِیَ عَلَیْهِ إِزَارٌ خَلَقٌ مَرْقُوعٌ فَقِیلَ لَهُ فِی ذلِکَ فَقَالَ: یَخْشَعُ لَهُ الْقَلْبُ، وَتَذِلُّ بِهِ النَّفْسُ، وَیَقْتَدِی بِهِ الْمُوْمِنُونَ).

می دانیم که در عصر خلفا دامنه فتوحات اسلامی به شرق و غرب و شمال وجنوب کشیده شد و کشورهای مهمی همچون ایران و روم و مصر زیر پرچم اسلام قرار گرفتند و غنائم فراوان و اموال خراجی بسیاری نصیب مسلمین شد. این امر آثار زیان بار فراوانی داشت؛ گروهی به مسابقه در ثروت روی آوردند، خانه های مجلل، لباس های گران بها، سفره های رنگارنگ و مرکب های زیبا برای خود انتخاب کردند و گروه عظیمی از مردم، در دنیا و ارزش های مادی فرو رفتند و نظام ارزشی جامعه اسلامی ـ همان گونه که در کلام حکمت آمیز قبل به آن اشاره گردید ـ دگرگون شد. در این جا امام (علیه السلام) برای این که مسلمانان منحرف را به صراط مستقیم اسلام و سنت پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) بازگرداند مظاهر زهد خویش را

کاملاً آشکار ساخت که از جمله آن پوشیدن لباس های ساده و کم ارزش ووصله دار بود و همین امر موجب شگفتی بینندگان گشت تا آن جا که به حضرت ایراد گرفتند؛ ولی امام (علیه السلام) پاسخی فرمود که درس بزرگی برای همگان بود، فرمود: هنگامی که این لباس را می پوشم سه فایده مهم دارد:

نخست این که قلب و روح من دربرابر آن خضوع می کند و تکبر وخودبرتربینی که سرچشمه گناهان بزرگ است از من دور می شود. دیگر این که نفس سرکش به سبب آن رام می شود و وسوسه های آن که انسان را به راه های شیطانی می کشاند فرو می نشیند. و سوم این که مؤمنان به آن اقتدا می کنند واز زندگانی پر زرق وبرق و تجملاتی که انسان را از خدا غافل می سازد دور می شوند. هیچ کس از پوشیدن لباس های ساده و داشتن وسایل زندگی ساده احساس حقارت نمی کند.

آن گاه امام (علیه السلام) در ادامه این سخن به اصلی کلی درباره دنیا و آخرت اشاره می کند که انتخاب نوع لباس گوشه ای از گوشه های آن است، می فرماید: «دنیا وآخرت دو دشمن متفاوت و دو راه مختلف اند، لذا کسی که دنیا را دوست بدارد و به آن عشق بورزد آخرت را دشمن می دارد و با آن دشمنی می کند»؛ (إِنَّ الدُّنْیَا وَالاْخِرَةَ عَدُوَّانِ مُتَفَاوِتَانِ، وَسَبِیلانِ مُخْتَلِفَانِ، فَمَنْ أَحَبَّ الدُّنْیَا وَ تَوَلاَّهَا أَبْغَضَ الاْخِرَةَ وَعَادَاهَا).

منظور از دنیا در این جا یکی از این سه چیز و یا هر سه چیز است:

نخست دنیایی که از طریق حرام و اموال نامشروع و مقامات غاصبانه به دست آید که مسیر آن از مسیر آخرت قطعاً جداست.

دوم: منظور دنیایی است که هدف باشد نه وسیله برای آخرت، زیرا اگر دنیا هدف اصلی انسان شد، آخرت به فراموشی سپرده می شود و دیگر هدف نهایی نخواهد بود؛ اما اگر به دنیا به عنوان مزرعه یا پل و گذرگاه و خلاصه وسیله ای

برای رسیدن به آخرت نگاه شود نه تنها با آن دشمنی ندارد، بلکه به یقین آن را تقویت خواهد کرد، همان گونه که در روایات اسلامی آمده است.

سوم این که منظور دنیای پر زرق و برق و تجملاتی است که وقتی انسان در آن غرق شد، هرچند از طریق حلال به دست آمده باشد آخرت به دست فراموشی سپرده خواهد شد؛ هر روز در فکر زینت تازه و تجملات بیشتر و خانه ها و لباس ها و مرکب های پر زرق و برق تر است و چنین کسی هرچند دنبال حرام هم نباشد هم خدا را فراموش می کند و هم معاد را.

تعبیرهای «عَدُوّان» و «سَبیلانِ» درواقع شبیه به تنزل از چیزی به چیز دیگر است، زیرا نخست می فرماید: دو دشمن اند که یکدیگر را تخریب می کنند سپس می فرماید: حداقل دو مسیر مختلف اند که به دو مقصد منتهی می شوند؛ خواه عداوتی با هم داشته باشند یا نه.

آنچه در جمله «فَمَنْ أحَبَّ الدُّنْیا...» آمده درواقع به منزله نتیجه گیری از سخنان گذشته است.

در پایان، امام (علیه السلام) دو تشبیه جالب و به تعبیر دیگر، دو مثال واضح برای دنیا و آخرت بیان می کند، می فرماید: «این دو به منزله مشرق و مغرب اند و انسان همچون کسی است که در میان این دو در حرکت است هر زمان به یکی نزدیک شود از دیگری دور می گردد و این دو همچون دو همسر یک مردند (که معمولاً با هم رقابت شدید دارند)»؛ (وَهُمَا بِمَنْزِلَةِ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ، وَمَاشٍ بَیْنَهُمَا؛ کُلَّمَا قَرُبَ مِنْ وَاحِدٍ بَعُدَ مِنَ الاْخَرِ، وَهُمَا بَعْدُ ضَرَّتَانِ).

گفتنی است: دو مثالی که امام (علیه السلام) بیان فرموده نسبت به دو تعبیری که درباره دنیا در عبارت قبل آمد (عَدُوّان و سَبیلانِ) به اصطلاح ازقبیل لف و نشر مشوش است؛ تعبیر «ضَرَّتانِ» (دو هوو) مثالی است برای «عَدُوّان مُتَفاوِتان» و تعبیر «مشرق و مغرب» مثالی است برای «سَبیلانِ مُخْتَلِفان».

این احتمال نیز هست که تعبیر «مشرق و مغرب» درباره دنیا و آخرت نیز ازقبیل لف و نشر مشوش باشد؛ مشرق که خاستگاه نور آفتاب است به منزله آخرت و مغرب که رو به سوی ظلمت می رود اشاره به دنیاست.

آری، اگر دنیا از حرام فراهم شود، یا هدف نهایی انسان باشد و یا انسان در تجملات و زر و زیورهای آن غرق شود هرگز به آخرت نمی پردازد، بلکه روزبه روز از سعادت جاویدان دورتر می گردد.

روایات دیگری نیز که از رسول خدا یا ائمه معصومین (علیهم السلام) رسیده است این سخن را تأیید می کند؛ ازجمله در حدیثی که مرحوم علامه مجلسی در بحارالانوار از رسول الله (صلی الله علیه و آله) نقل کرده می خوانیم: «إِنَّ فِی طَلَبِ الدُّنْیَا إِضْرَاراً بِالاْخِرَةِ وَفِی طَلَبِ الاْخِرَةِ إِضْرَاراً بِالدُّنْیَا فَأَضِرُّوا بِالدُّنْیَا فَإِنَّهَا أَحَقُّ بِالاِْضْرَارِ؛ طلب دنیا به آخرت انسان زیان می رساند و طلب آخرت به دنیا ضرر می زند، بنابراین ضرر دنیا را بپذیرید که سزاوارتر به زیان است».⁽¹⁾

در حدیث دیگری که از حضرت مسیح (علیه السلام) در کتب اسلامی نقل شده می خوانیم: «لا یَسْتَقِیمُ حُبُّ الدُّنْیَا وَالاْخِرَةِ فِی قَلْبِ مُوْمِنٍ کَمَا لا یَسْتَقِیمُ الْمَاءُ وَالنَّارُ فِی إِنَاءٍ وَاحِدٍ؛ محبت دنیا و آخرت در قلب فرد باایمان جمع نمی شود همان گونه که آب و آتش در یک ظرف جمع نمی گردند».⁽²⁾

ناگفته پیداست که تمام این روایات ناظر به کسی است که دنیا را هدف خود قرار داده و بدون در نظر گرفتن حلال و حرام و حق و ناحق پیوسته به دنبال آن می دود؛ اما کسی که دنیا را از طریق حلال می خواهد و وسیله نیل به آخرت قرار می دهد نه تنها مذموم نیست، بلکه در روایات، چنین کسی ستایش نیز شده است.

ازجمله در حدیثی امیرمؤمنان (علیه السلام) می فرماید: «إنْ جَعَلْتَ دینَکَ تَبَعاً لِدُنْیاکَ

أهْلَکْتَ دینَکَ وَدُنْیاکَ وَکُنْتَ فِی الاْخِرَةِ مِنَ الْخاسِرینَ؛ اگر دین خود را تابع دنیای خود قرار دهی، دین و دنیایت را تباه کرده ای و در آخرت از زیان کاران خواهی بود و اگر دنیای خود را تابع دینت قرار دهی هم دینت را به دست آورده ای و هم دنیایت را و در آخرت از رستگاران هستی».⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 104

اشاره

وَعَنْ نَوْفٍ الْبَکَالِیِّ، قَالَ: رَأَیْتُ أَمِیرَ الْمُوْمِنِینَ (علیه السلام) ذَاتَ لَیْلَةٍ، وَقَدْ خَرَجَ مِنْ فِرَاشِهِ، فَنَظَرَ فِی النُّجُومِ فَقَالَ لِی: یَا نَوْفُ، أَرَاقِدٌ أَنْتَ أَمْ رَامِقٌ؟ فَقُلْتُ: بَلْ رَامِقٌ.

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلامُ

یَا نَوْفُ، طُوبَی لِلزَّاهِدِینَ فِی الدُّنْیَا، الرَّاغِبِینَ فِی الاْخِرَةِ، أُولَئِکَ قَوْمٌ اتَّخَذُوا الْأَرْضَ بِسَاطاً، وَتُرَابَهَا فِرَاشاً، وَمَاءَهَا طِیباً، وَالْقُرْآنَ شِعَاراً، وَالدُّعَاءَ دِثَاراً، ثُمَّ قَرَضُوا الدُّنْیَا قَرْضاً عَلی مِنْهَاجِ الْمَسِیحِ، یَا نَوْفُ، إِنَّ دَاوُدَ (علیه السلام) قَامَ فِی مِثْلِ هَذِهِ السَّاعَةِ مِنَ اللَّیْلِ فَقَالَ: إِنَّهَا لَسَاعَةٌ لا یَدْعُو فِیهَا عَبْدٌ إِلاَّ اسْتُجِیبَ لَهُ، إِلاَّ أَنْ یَکُونَ عَشَّاراً أَوْ عَرِیفاً أَوْ شُرْطِیّاً، أَوْ صَاحِبَ عَرْطَبَةٍ.

«نوف بکالی» می گوید: امیرمؤمنان (علیه السلام) را در یکی از شب ها دیدم که برای عبادت از بستر خود خارج شده بود. نگاهی به ستارگان آسمان افکند سپس به من فرمود: ای نوف! خوابی یا بیدار؟ عرض کردم: بیدارم.

امام (علیه السلام) فرمود:

ای نوف! خوشا به حال زاهدان در دنیا که راغب در آخرت اند، همان ها که زمین را فرش و خاک آن را بستر و آبش را نوشیدنی گوارای خود قرار دادند.

قرآن را همچون لباس زیرین و دعا را همچون لباس رویین خویش ساختند سپس دنیا را به روش مسیح سپری کردند. ای نوف! داود (پیامبر) (علیه السلام) در چنین ساعتی از خواب برخاست و گفت: این همان ساعتی است که هیچ بنده ای در آن دعا نمی کند جز این که به اجابت می رسد مگر آن که مأمور جمع آوری مالیات (برای حاکم ظالم) باشد یا جاسوس گزارشگر یا مأمور انتظامی اش، و یا نوازنده طنبور یا طبل باشد.⁽¹⁾

مرحوم سیّد رضی «عَرْطَبه» را به «طنبور» و «کَوْبه» را به «طبل» تفسیر کرده و می افزاید: بعضی به عکس گفته اند: «عَرْطَبه» «طبل» است و «کَوْبه» «طنبور»؛ (وَهِیَ الطُّنْبُورُ أَوْ صَاحِبَ کَوْبَةٍ وَهِیَ الطَّبْلُ. وَقَدْ قِیلَ أَیْضاً: إِنَّ الْعَرْطَبَةَ الطَّبْلُ وَالْکَوْبَةَ الطُّنْبُورُ).

شرح و تفسیر: زاهدان در دنیا

این کلام نورانی هنگامی از امام (علیه السلام) صادر شد که «نوف بکالی» می گوید: امیرمؤمنان (علیه السلام) را در یکی از شب ها دیدم که برای عبادت از بستر خود خارج شده بود. نگاهی به ستارگان آسمان افکند سپس به من فرمود: ای نوف! خوابی یا بیدار؟ عرض کردم: بیدارم» (آن گاه این سخن نورانی را که نهایت زهد در دنیا را در عباراتی کوتاه شرح می دهد بیان فرمود)؛ (وَ عَنْ نَوْفٍ الْبَکَالِیِّ قَالَ: رَأَیْتُ أَمِیرَ الْمُوْمِنِینَ (علیه السلام) ذَاتَ لَیْلَةٍ، وَقَدْ خَرَجَ مِنْ فِرَاشِهِ، فَنَظَرَ فِی النُّجُومِ فَقَالَ لِی: یَا نَوْفُ، أَرَاقِدٌ أَنْتَ أَمْ رَامِقٌ؟ فَقُلْتُ: بَلْ رَامِقٌ).

«نوف» ـ چنانچه خواهد آمد ـ از دوستان نزدیک یا خادمان امیرمؤمنان (علیه السلام) بوده که حتی شب ها در خدمتش به سر می برده است.

«فرمود: ای نوف! خوشا به حال زاهدان در دنیا که راغبان در آخرت اند، همان ها که زمین را فرش و خاک آن را بستر و آبش را نوشیدنی گوارای خود قرار دادند. قرآن را همچون لباس زیرین و دعا را همچون لباس رویین خویش ساختند سپس دنیا را به روش مسیح سپری کردند»؛ (قَالَ یَا نَوْفُ طُوبی لِلزَّاهِدِینَ فِی الدُّنْیَا، الرَّاغِبِینَ فِی الاْخِرَةِ، أُولَئِکَ قَوْمٌ اتَّخَذُوا الاَْرْضَ بِسَاطاً، وَتُرَابَهَا فِرَاشاً، وَمَاءَهَا طِیباً، وَالْقُرْآنَ شِعَاراً، وَالدُّعَاءَ دِثَاراً، ثُمَّ قَرَضُوا الدُّنْیَا قَرْضاً عَلی مِنْهَاجِ الْمَسِیحِ).

تعبیر «زمین را فرش و خاک را بستر و... قرار دادند» کنایه از ساده زیستن در حد اعلی است.

و تعبیر «قرآن را لباس زیرین و دعا را لباس رویین قرار دادند» کنایه از این است که دستورات قرآن در درون دل و جان و روحشان قرار دارد و دعا ورد زبانشان است همواره به هنگام قیام و قعود و هرگونه حرکت فردی و اجتماعی از خدا یاری می طلبند و برای توفیق بیشتر دعا می کنند و از این طریق هرگز خدا را از یاد نمی برند.

افزون بر این، بدن انسان در حال عادی بسیار آسیب پذیر است و لباس، او را از بسیاری آسیب ها حفظ می کند، پس قرار دادن دعا به عنوان لباس رویین اشاره به این است که آن ها در سایه دعا، خود را از خطرات مختلف و عذاب های دنیا و آخرت و انحرافات اخلاقی حفظ می کنند.

«قَرَضُوا الدُّنْیا...» اشاره به پیمودن و طی کردن دنیا به روش بسیار زاهدانه حضرت مسیح (علیه السلام) است (قرض، هم به معنای قطع کردن و بریدن آمده و هم به معنای گذشتن و عبور کردن).

اشاره امام (علیه السلام) به زندگی زاهدانه حضرت عیسی (علیه السلام) به طور مشروح تر در خطبه 160 آمده است که فرمود: «و اگر بخواهی زندگی عیسی بن مریم را ـ که درود خدا بر او باد ـ برایت بازگو می کنم؛ او سنگ را بالش خود قرار می داد، لباس خشن می پوشید، غذای ناگوار (مانند نان خشک) می خورد، نان خورش او گرسنگی، چراغ شب هایش ماه، سرپناه او در زمستان مشرق و مغرب زمین بود (صبح ها در طرف غرب و عصرها در طرف شرق رو به آفتاب قرار می گرفت) میوه و گل او گیاهانی بود که زمین برای چهارپایان می رویاند. نه همسری داشت که او را بفریبد و نه فرزندی که (مشکلاتش) او را غمگین سازد، نه مالی داشت که او را به خود مشغول دارد و نه طمعی که خوارش کند؛ مرکبش پاهایش بود

و خادمش دست هایش!» (وَإِنْ شِئْتَ قُلْتُ فِی عِیسَی بْنِ مَرْیَمَ عَلَیْهِ السَّلامُ، فَلَقَدْ کَانَ یَتَوَسَّدُ آلْحَجَرَ، وَ یَلْبَسُ آلْخَشِنَ، وَیَأْکُلُ آلْجَشِبَ، وَکَانَ إِدَامُهُ آلْجُوعَ، وَسِرَاجُهُ بِاللَّیْلِ آلْقَمَرَ، وَظِلالُهُ فِی الشِّتَاءِ مَشَارِقُ آلْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا، وَفَاکِهَتُهُ وَرَیْحَانُهُ مَا تُنْبِتُ آلْأَرْضُ لِلْبَهَائِمِ؛ وَلَمْ تَکُنْ لَهُ زَوْجَةٌ تَفْتِنُهُ، وَلا وَلَدٌ یَحْزُنُهُ، وَلا مَالٌ یَلْفِتُهُ، وَلاطَمَعٌ یُذِلُّهُ، دَابَّتُهُ رِجْلاهُ، وَخَادِمُهُ یَدَاهُ!).

به یقین کمتر کسی می تواند مانند حضرت مسیح (علیه السلام) زندگی کند و یا زهدی همچون پیامبر اسلام و علی (علیهما السلام) داشته باشد. منظور این است که مردم باایمان تا آن جا که می توانند تعلقات دنیوی را از خود دور سازند و بار خود را سبک کنند و به زندگی هرچه ساده تر قانع شوند، چراکه زندگی های پرخرج و تجملاتی از یک سو تمام افکار انسان را به خود جذب می کند و از آخرت غافل می سازد و از سویی دیگر تهیه آن از مال حلال غالباً مشکل است، لذا انسان را به حرام یا مشتبه آلوده می سازد و ازسوی سوم برای نیازمندان مایه حسرت و دل شکستگی و محدودیت و محرومیت می شود.⁽¹⁾

آنگاه امام (علیه السلام) در ادامه این سخن در بیان اهمیت بیدار ماندن در آن ساعت شب و راز و نیاز به درگاه خداوند، می فرماید: «ای نوف! داود (پیامبر) (علیه السلام) در چنین ساعتی از خواب برخاست و گفت: این همان ساعتی است که هیچ بنده ای در آن دعا نمی کند جز این که به اجابت می رسد مگر آن که مأمور جمع آوری مالیات (برای حاکم ظالم) یا جاسوس گزارشگر، یا مأمور انتظامی اش و یا نوازنده طنبور یا طبل باشد»؛ (یَا نَوْفُ إِنَّ دَاوُدَ (علیه السلام) قَامَ فِی مِثْلِ هَذِهِ السَّاعَةِ مِنَ اللَّیْلِ فَقَالَ إِنَّهَا لَسَاعَةٌ لا یَدْعُو فِیهَا عَبْدٌ إِلاَّ اسْتُجِیبَ لَهُ إِلاَّ أَنْ یَکُونَ عَشَّاراً أَوْ عَرِیفاً أَوْ شُرْطِیّاً أَوْ صَاحِبَ عَرْطَبَةٍ وَهِیَ الطُّنْبُورُأَوْ صَاحِبَ کَوْبَةٍ وَهِیَ الطَّبْلُ).

مرحوم سیّد رضی «عَرْطَبه» را به «طنبور» و «کوبه» را به «طبل» تفسیر کرده و می افزاید: بعضی به عکس گفته اند: «عرطبه» «طبل» است و «کوبه» «طنبور»؛ (وَقَدْ قِیلَ أَیْضاً: إِنَّ الْعَرْطَبَةَ الطَّبْلُ وَالْکَوْبَةَ الطُّنْبُورُ)

ذکر نام داود (علیه السلام) در این جا شاید ازاین رو باشد که او حکومت گسترده ای داشت و چنین کسی قاعدتاً می بایست از مناجات با خداوند در آن ساعت از شب براثر گرفتاری ها غافل بماند. علاوه بر این، داود (علیه السلام) به سبب صدای بسیار خوبی که داشت در مناجات با پروردگار به آن صوت دلنشین بسیار علاقه مند بود؛ همان صوتی که قرآن درباره آن می گوید: (وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ یُسَبِّحْنَ الطَّیْرَ).⁽¹⁾

آن ساعتی از شب که امام (علیه السلام) به آن اشاره کرده ممکن است همان باشد که امام صادق (علیه السلام) در حدیثی که در کتاب الدعای کافی نقل شده به آن اشاره کرده است، می فرماید: «إِنَّ فِی اللَّیْلِ لَسَاعَةً مَا یُوَافِقُهَا عَبْدٌ مُسْلِمٌ ثُمَّ یُصَلِّی وَیَدْعُو اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ فِیهَا إِلاَّ اسْتَجَابَ لَهُ فِی کُلِّ لَیْلَةٍ قُلْتُ: أَصْلَحَکَ اللَّهُ وَأَیُّ سَاعَةِ هِیَ مِنَ اللَّیْلِ قَالَ إِذَا مَضَی نِصْفُ اللَّیْلِ وَهِیَ السُّدُسُ الاَْوَّلُ مِنْ أَوَّلِ النِّصْفِ؛ در شب ساعتی است که هر بنده مسلمانی اگر با آن هماهنگ شود سپس نماز بخواند و به درگاه خداوند دعا کند دعایش در هر شب مستجاب می شود. راوی می گوید: از آن حضرت سؤال کردم: آن چه ساعتی از شب است؟ فرمود: هنگامی که نصف شب بگذرد یک ششم از آغاز نصف دوم، همان ساعت است».⁽²⁾

از بعضی روایات نیز استفاده می شود که بهترین ساعت شب برای راز و نیاز با خدا وقت سحر یعنی ثلث آخر شب است و ممکن است هر یک از ساعاتی که گفته شد ویژگی خاص خود را داشته باشد.⁽³⁾

در قرآن مجید نیز به اهمیت استغفار در سحرها اشاره شده است.⁽¹⁾

قابل توجه این که امام (علیه السلام) از قول داود (علیه السلام) پنج گروه را استثنا فرموده است. نخست «عَشّار» است (عَشّار از ماده «عُشْر» به کسانی گفته می شد که یک دهم از اموال مردم را بر در دروازه ها یا غیر آن به عنوان مالیات برای حکام ظالم می گرفتند).

سپس «عریف» که صفت مشبهه از ماده «عرفان» و «معرفت» است و اشاره به کسانی است که به عنوان جاسوس و گزارشگر برای حاکمان ظالم کار می کردند.

«شرطیّ» همان پلیس و مأمور انتظامی امروزی است و در گذشته به آن ها داروغه می گفتند. آن ها کسانی بودند که برای نظم شهرها و جلب افراد خاطی و مخالف «حاکمان ظالم وقت» اقدام می کردند. از ماده «شَرَط» (بر وزن طرف) به معنای علامت گرفته شده، زیرا آن مأموران لباس مخصوص یا علامت های خاصی داشتند.

«صاحب عَرْطَبَه» و «صاحب کَوْبَه» اشاره به نوازندگانی است که آهنگ های مناسب مجالس لهو و فساد و عیاشی و هوسرانی را می نواختند.

درواقع داود (علیه السلام) دو گروه را استثنا کرده است: کسانی که کمک به ظالمان و جباران می کنند و کسانی که مردم را به عیاشی و هوسرانی دعوت می نمایند.

نکته ها

1.نوف بکالی کیست؟

«نوف» (بر وزن خوف) یکی از یاران امیرمؤمنان علی (علیه السلام) و احتمالاً از خادمان آن حضرت بود. در ضبط وصف او (بکّال) اختلاف است بعضی «بِکال» (بر وزن کتاب) و بعضی «بَکال» (بر وزن طواف) و بعضی «بَکّال» (بر وزن فعال) گفته اند

و در هر حال آن را شاخه ای می دانند از قبیله «همدان» یا «حِمْیَر» که در یمن سکونت داشتند.

قابل توجه این که در امالی صدوق (مطابق نقل قاموس الرجال مرحوم شوشتری) روایت مفصلی از قول نوف بکالی از امیرمؤمنان (علیه السلام) نقل شده که بخشی از آن چنین است: «یَا نَوْفُ إِنْ سَرَّکَ أَنْ تَکُونَ مَعِی یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَلا تَکُنْ لِلظَّالِمِینَ مُعِیناً یَا نَوْفُ مَنْ أَحَبَّنَا کَانَ مَعَنَا یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَلَوْ أَنَّ رَجُلاً أَحَبَّ حَجَراً لَحَشَرَهُ اللَّهُ مَعَهُ؛ ای نوف! اگر دوست داری روز قیامت با ما باشی به ظالمان کمک نکن. ای نوف! هر کسی ما را دوست دارد (در آن روز) با ما خواهد بود حتی اگر کسی قطعه سنگی را دوست بدارد، خداوند او را با آن محشور می کند».⁽¹⁾

2. راز و نیاز شبانه

هنگامی که چشم های غالب مردم به خواب می رود و پاسی از شب می گذرد و محیطی آرام و روحانی و معنوی به وجود می آید، پارسایان شب زنده دار از خواب خوش برمی خیزند و به راز و نیاز و ادای نماز به درگاه پروردگار می پردازند. این راز و نیاز مخصوصاً در نیمه دوم شب و سحرگاهان تأثیر بیشتری در پرورش روح و جان دارد؛ نه کسی انسان را به خود مشغول می کند، نه کسب و کار و فعالیت های روزانه و نه شبهه ریاکاری وجود دارد و انسان به تمام معنا، با خدای خود خلوت می کند؛ به همین دلیل به پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در سایه تهجد شبانه مقام محمود داده شده است؛ (وَمِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَکَ عَسی أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقاماً مَحْمُوداً).⁽²⁾

نیز به همین دلیل به این گونه افراد پاداش هایی وعده داده شده که به فکر

هیچ کس نرسیده است: (فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِیَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْیُنٍ جَزاءً بِما کانُوا یَعْمَلُونَ).⁽¹⁾

در همین باره امام صادق (علیه السلام) می فرماید: «مَا مِنْ عَمَلٍ حَسَنٍ یَعْمَلُهُ الْعَبْدُ إِلاَّ وَلَهُ ثَوَابٌ فِی الْقُرْآنِ إِلاَّ صَلاةُ اللَّیْلِ فَإِنَّ اللَّهَ لَمْ یُبَیِّنْ ثَوَابَهَا لِعِظَمِ خَطَرِهَا عِنْدَهُ فَقَالَ : (تَتَجافی جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَمِمّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ * فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِیَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْیُنٍ جَزاءً بِما کانُوا یَعْمَلُونَ)؛ هیچ عمل نیکی نیست مگر این که پاداش معینی در قرآن برای آن بیان شده مگر نماز شب که خداوند بزرگ ثوابش را به دلیل عظمت آن بیان نکرده و فرموده است: پهلوهایشان از بسترها در دل شب دور می شود (و به پا می خیزند و رو به درگاه خدا می آورند) و پروردگار خود را با بیم و امید می خوانند و از آنچه به آنان روزی داده ایم انفاق می کنند * هیچ کس نمی داند چه ثواب هایی که مایه روشنی چشمان است برای آن ها نهفته و ذخیره کرده است».⁽²⁾

3. زیان های موسیقی

امام (علیه السلام) در این بیان نورانی چند چیز را مانع استجابت دعا ذکر فرمود: باج گیری برای ظالمان، جاسوسی، در سلک داروغه های آن ها بودن (برای تحکیم پایه های ظلم آنان) و همچنین نواختن طنبور و زدن طبل.

موانع استجابت دعا ـ به گونه ای که از سایر روایات استفاده می شود ـ منحصر به این پنج مورد نیست، بنابراین مواردی که امام (علیه السلام) شمرده نمونه هایی روشن و جدی است.

در آنچه امام (علیه السلام) درباره اعانت بر ظالمان گفته جای تردید نیست، زیرا علاوه

بر فرصت همکاری با آنان، درآمدی نیز که از این راه به دست عاملان آن می رسد حرام و نامشروع است و می دانیم کسی که غذای حرام بخورد دعای او مستجاب نخواهد بود. همچنین کسانی که از طریق نوازندگی کسب درآمد می کنند.

می دانیم که موسیقی دو گونه است: یکی متناسب مجالس لهو وفساد وعیاشی و هوسرانی، که حرام است، زیرا منشأ گناهان فراوان ازجمله آلودگی به اعمال حرام جنسی است و تأثیر مخربی روی اعصاب دارد و به تعبیر دیگر، همان تأثیری که مواد مخدر از طریق تزریق یا نوشیدن یا بوییدن در جسم و روح انسان می گذارد تخدیر از طریق موسیقی های نامشروع نیز همان تأثیر را از طریق گوش انسان می گذارد.

بخش دیگری از موسیقی مناسب چنین جلساتی نیست و مباح و جایز است، بلکه درمورد قرآن وارد شده که آن را با آهنگ زیبا بخوانید. در جنگ ها از موسیقی های مخصوص استفاده می شود. در ورزش های سنتی نیز نوعی موسیقی داشتیم، حتی گاه برای منظم ساختن حرکات دسته های سینه زنی از طبل و سنج بهره می گرفتند که هیچ کدام از این ها موسیقی حرام نیست.

البته تشخیص میان این دو با مراجعه به عرف آگاه، روشن می شود. سخن درباره زیان های موسیقی بر جسم و جان فراوان است که در این مختصر نمی گنجد اما با یک حدیث ناب این سخن را پایان می دهیم: «لا تَدْخُلُ الْمَلائِکَةُ بَیْتاً فِیهِ خَمْرٌ أَوْ دَفٌّ أَوْ طُنْبُورٌ أَوْ نَرْدٌ وَلا یُسْتَجَابُ دُعَاوُهُمْ وَیَرْفَعُ اللَّهُ عَنْهُمُ الْبَرَکَةَ؛ خانه ای که در آن شراب و قمار و آلات موسیقی باشد فرشتگان در آن وارد نمی شوند و دعا در آن مستجاب نمی گردد».⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 105

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلامُ

إِنَّ اللهَ افْتَرَضَ عَلَیْکُمْ فَرَائِضَ، فَلا تُضَیِّعُوهَا؛ وَحَدَّ لَکُمْ حُدُوداً، فَلا تَعْتَدُوهَا؛ وَنَهَاکُمْ عَنْ أَشْیَاءَ، فَلا تَنْتَهِکُوهَا؛ وَسَکَتَ لَکُمْ عَنْ أَشْیَاءَ وَلَمْ یَدَعْهَا نِسْیَاناً، فَلا تَتَکَلَّفُوهَا.

امام (علیه السلام) فرمود:

خداوند فرایضی را بر شما واجب کرده، آن ها را ضایع نکنید و حدود و مرزهایی برای شما تعیین کرده، از آن فراتر نروید و شما را از اموری نهی کرده است حرمت آن ها را نگاه دارید و درباره اموری ساکت شده است نه به علّت فراموش کاری (بلکه به دلیل مصالحی که در سکوت درباره آن ها بوده است) بنابراین خود را درمورد آن ها به زحمت نیفکنید (و با سؤال درباره آن ها بار تکلیف خود را سنگین نگردانید).⁽¹⁾

شرح و تفسیر: وظیفه ما

مولا علی (علیه السلام) در این گفتار حکیمانه خود وظایف ما را در چهار بخش خلاصه کرده و تکلیف ما را در هر بخشی روشن ساخته است:

نخست می فرماید: «خداوند فرایضی را بر شما واجب کرده، آن ها را ضایع نکنید»؛ (إِنَّ اللَّهَ افْتَرَضَ عَلَیْکُمْ فَرَائِضَ، فَلا تُضَیِّعُوهَا).

اشاره به واجباتی همچون نماز و روزه و حج و جهاد و زکات و امثال آن است که هر یک دارای مصالح مهمی است و باید آن ها را کاملاً حفظ کرد. و منظور از تضییع ساختن شاید ترک کردن باشد یا ناقص انجام دادن، همان گونه که در حدیثی از امام باقر (علیه السلام) آمده است: «إِنَّ الصَّلاةَ إِذَا ارْتَفَعَتْ فِی أَوَّلِ وَقْتِهَا رَجَعَتْ إِلَی صَاحِبِهَا وَهِیَ بَیْضَاءُ مُشْرِقَةٌ تَقُولُ: حَفِظْتَنِی حَفِظَکَ اللَّهُ، وَإِذَا ارْتَفَعَتْ فِی غَیْرِ وَقْتِهَا بِغَیْرِ حُدُودِهَا رَجَعَتْ إِلَی صَاحِبِهَا وَهِیَ سَوْدَاءُ مُظْلِمَةٌ تَقُولُ: ضَیَّعْتَنِی ضَیَّعَکَ اللَّهُ؛ نماز هنگامی که در اول وقت به جا آورده شود به آسمان می رود و سپس به سوی صاحبش بازمی گردد در حالی که روشن و درخشان است و به او می گوید: من را محافظت کردی خدا تو را حفظ کند، و هنگامی که در غیر وقت و بدون رعایت دستوراتش انجام شود به سوی صاحبش برمی گردد در حالی که سیاه و ظلمانی است و به او می گوید: مرا ضایع کردی خدا تو را ضایع کند».⁽¹⁾

سپس در دومین دستور می فرماید: «خداوند حدود و مرزهایی برای شما تعیین کرده، از آن فراتر نروید»؛ (وَحَدَّ لَکُمْ حُدُوداً، فَلا تَعْتَدُوهَا).

منظور از این حدود برای نمونه سهامی است که در ارث تعیین شده و در قرآن مجید نیز بعد از آن که بخشی از میراث ها را بیان می کند می فرماید: (تِلْکَ حُدُودُ اللّه)⁽¹⁾و در آیه بعد کسانی که از این حدود تعدی کنند تهدید به خلود در آتش دوزخ شده اند، همچنین درمورد وظیفه زوج و زوجه به هنگام طلاق تعبیر به حدود الله شده است،⁽²⁾بنابراین حدود، اشاره به شرایط و کیفیت ها و برنامه های خاصی است که برای حقوق انسان ها در کتاب و سنت آمده که اگر از آن ها تجاوز شود یا حقی پایمال می گردد و یا به ناحق کسی صاحب اموالی می شود.

آن گاه در سومین دستور می فرماید: «خداوند شما را از اموری نهی کرده است حرمت آن ها را نگاه دارید»؛ (وَنَهَاکُمْ عَنْ أَشْیَاءَ، فَلا تَنْتَهِکُوهَا).

روشن است که این قسمت اشاره به معاصی کبیره و صغیره است که در کتاب و سنت وارد شده و عمومشان به دلیل مفاسدی که در آن ها برای دین و دنیای مردم هست تحریم شده است.

«تَنْتَهِکُوها» از ماده «نَهْک» (بر وزن محو) به معنای هتک حرمت و پرده دری است گویی خداوند میان انسان ها و آن گناهان پرده ای کشیده است تا در حریم آن وارد نشوند و به آن نیندیشند؛ ولی معصیت کاران پرده ها را می درند و به سراغ آن گناهان می روند.

در چهارمین جمله می فرماید: «خداوند درباره اموری ساکت شده نه به علّت فراموش کاری (بلکه به دلیل مصالحی که در سکوت درباره آن ها بوده است) بنابراین خود را درمورد آن ها به زحمت نیفکنید (و با سؤال درباره آن ها بار

تکلیف خود را سنگین نگردانید)»؛ (وَسَکَتَ لَکُمْ عَنْ أَشْیَاءَ وَلَمْ یَدَعْهَا نِسْیَاناً، فَلاتَتَکَلَّفُوهَا).

این سخن برگرفته از قرآن مجید است که در آیه 101 سوره مائده می فرماید : (یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْیاءَ إِنْ تُبْدَ لَکُمْ تَسُوْکُمْ وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حینَ یُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَکُمْ عَفَا اللّهُ عَنْها وَاللّهُ غَفُورٌ حَلیمٌ)؛ «ای کسانی که ایمان آورده اید! از چیزهایی سؤال نکنید که اگر برای شما آشکار شود شما را ناراحت می کند ولی اگر به هنگام نزول قرآن از آن ها سؤال کنید برای شما آشکار خواهد شد. خداوند آن ها را بخشیده (و نادیده گرفته است شما اصرار بر افشای آن نداشته باشید) خداوند آمرزنده و دارای حلم است».

در شأن نزول آیه مذکور آمده است: هنگامی که دستور پروردگار درباره حج نازل شد مردی به نام «عکاشه» یا «سراقه» عرض کرد: ای رسول خدا! آیا دستور حج برای هر سال است یا برای یک سال؟ پیامبر (صلی الله علیه و آله) به سؤال او پاسخ نگفت ولی او دو یا سه بار سؤال خود را تکرار کرد. پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: وای بر تو! چرا این همه اصرار می کنی؟ اگر در جواب تو بگویم: آری، حج در همه سال بر شما واجب می شود و فوق العاده به زحمت می افتید و اگر مخالفت کنید گناهکار خواهید بود، بنابراین تا وقتی چیزی را نگفته ام بر آن اصرار نورزید... سپس افزود: «إذا أمَرْتُکُمْ بِشَیْءٍ فَأتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ؛ هنگامی که شما را به چیزی دستور دادم به اندازه توانایی خود آن را انجام دهید».⁽¹⁾

می دانیم که وقتی برای پیدا کردن قاتل به بنی اسرائیل دستور داده شد گاوی را ذبح کنند مطابق اطلاق امر، هرگونه گاوی را انتخاب می کردند کافی بود؛ ولی آن ها پشت سر هم بر جزئیات اصرار کردند و رنگ و سن و شرایط دیگر آن گاو را پرسیدند درنتیجه آن قدر تکلیف محدود و پرمشقت شد که برای پیدا کردن آن

سخت به زحمت افتادند و هزینه زیادی پرداختند و این درس عبرتی شد برای همگان در طول تاریخ.

در حدیث دیگری از امام صادق (علیه السلام) می خوانیم: «یَا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا اللَّهَ وَلاتُکْثِرُوا السُّوَالَ إِنَّمَا هَلَکَ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ بِکَثْرَةِ سُوَالِهِمْ أَنْبِیَاءَهُمْ وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْیاءَ إِنْ تُبْدَ لَکُمْ تَسُوْکُمْ وَاسْأَلُوا عَمَّا افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَیْکُمْ وَاللَّهِ إِنَّ الرَّجُلَ یَأْتِینِییَسْأَلُنِی فَأُخْبِرُهُ فَیَکْفُرُ وَلَوْ لَمْ یَسْأَلْنِی مَا ضَرَّهُ وَقَالَ اللَّهُ (وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِینَ یُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَکُمْ ـ إِلَی قَوْلِهِ ـ قَدْ سَأَلَها قَوْمٌ مِنْ قَبْلِکُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِها کافِرِینَ)».⁽¹⁾

از این حدیث شریف استفاده می شود که از کثرت سؤال و پی جویی زیاد نهی شده و مردم می خواستند اموری برای آن هافاش شودکه اگرفاش می شد مشکلاتی پیش می آمد؛ مثلاً سؤال از پایان عمر خود یا حوادث آینده ـ و یا طبق بعضی از روایات از این که پدر واقعی آن ها چه کسی است؟⁽²⁾ـ و مانند آن و یا جزئیات و قیود احکام شرع که اگر از آن سؤال می شد مشکلات عظیمی فراهم می گشت.

گفتار حکیمانه 106

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلامُ

لا یَتْرُکُ النَّاسُ شَیْئاً مِنْ أَمْرِ دِینِهِمْ لْإِسْتِصْلاحِ دُنْیَاهُمْ إِلاَّ فَتَحَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مَا هُوَ أَضَرُّ مِنْهُ.

امام (علیه السلام) فرمود:

مردم چیزی از امور دینشان را برای اصلاح دنیایشان ترک نمی کنند مگر این که خداوند زیان بارتر از آن را به روی آن ها می گشاید.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: نتیجه تخریب دین برای دنیا

در این سخن گهربار به نکته مهمی درباره تعارض دین و دنیا و کسانی که دنیا را بر احکام دینشان ترجیح می دهند اشاره شده است، امام (علیه السلام) می فرماید: «مردم چیزی از امور دینشان را برای اصلاح دنیایشان ترک نمی کنند مگر این که خداوند زیان بارتر از آن را به روی آن ها می گشاید»؛ (لا یَتْرُکُ النَّاسُ شَیْئاً مِنْ أَمْرِ دِینِهِمْ لاِْسْتِصْلاحِ دُنْیَاهُمْ إِلاَّ فَتَحَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مَا هُوَ أَضَرُّ مِنْهُ).

اشاره به این که در بسیاری از اوقات، دستورات دینی و منافع دنیوی دربرابر هم قرار می گیرند و رعایت هر یک سبب ضایع شدن دیگری است. انسان های موحد و یکتاپرستان حقیقی که هیچ مؤثری را در عالم جز به فرمان خدا نمی دانند به منافع دنیوی خویش پشت پا می زنند و برای حفظ دین و ایمان و اطاعت فرمان های الهی می کوشند، ازاین رو رحمت الهی شامل حالشان می شود و بهتر از آن عایدشان می گردد. به عکس، آن ها که دینشان را فدای دنیا و وظایف الهی خود را فدای منافع دنیوی می کنند خداوند بدتر از آنچه را که از آن بیم داشتند به سراغشان می فرستد.

فی المثل کسانی هستند که حج واجب خود را که بر طبق حکم شرع جنبه فوریت دارد به تأخیر می اندازند مبادا تشکیلات مادی آن ها گرفتار رکود شود.

در حدیثی از امام باقر (علیه السلام) می خوانیم: «مَا مِنْ عَبْدٍ یُوْثِرُ عَلَی الْحَجِّ حَاجَةً مِنْ

حَوَائِجِ الدُّنْیَا إِلاَّ نَظَرَ إِلَی الْمُحَلِّقِینَ قَدِ انْصَرَفُوا قَبْلَ أَنْ تُقْضَی لَهُ تِلْکَ الْحَاجَةُ؛ هیچ کس حاجتی از حوائج دنیا را بر حج مقدم نمی دارد مگر این که ناگهان نگاه می کند حجاج خانه خدا که آثار حج در چهره آن ها نمایان است از این سفر بازگشتند پیش از آن که حاجت او برآورده شده باشد».⁽¹⁾

در حدیث دیگری که در کتاب شریف کافی از امام صادق (علیه السلام) آمده می خوانیم که حضرت به یکی از اصحاب خاصش به نام «سماعه» فرمود: «مَا لَکَ لا تَحُجُّ فِی الْعَامِ؟ فَقُلْتُ: مُعَامَلَةٌ کَانَتْ بَیْنِی وَبَیْنَ قَوْمٍ وَأَشْغَالٌ وَعَسَی أَنْ یَکُونَ ذلِکَ خِیَرَةٌ فَقَالَ: لاوَاللَّهِ مَا فَعَلَ اللَّهُ لَکَ فِی ذلِکَ مِنْ خِیَرَةٍ؛ چرا امسال به حج نمی روی؟ عرض کرد: معامله ای میان من و گروهی است و گرفتاری هایی دارم و شاید خیر، در آن باشد. امام (علیه السلام) فرمود: چنین نیست».⁽²⁾

یا مثلاً انسان هنگامی که مشغول نماز می شود به دلیل بعضی از کارهای دنیا آن را به سرعت تمام می کند و به همین دلیل گاهی ارکان نماز آن چنان که لازم است انجام نمی شود. این گونه افراد که نمازشان را فدای منافعشان می کنند به گفته امیرمؤمنان (علیه السلام) به جایی نمی رسند.

در حدیثی می خوانیم: «إِذَا قَامَ الْعَبْدُ فِی الصَّلاةِ فَخَفَّفَ صَلاتَهُ قَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَتَعَالَی لِمَلائِکَتِهِ: أَمَا تَرَوْنَ إِلَی عَبْدِی کَأَنَّهُ یَرَی أَنَّ قَضَاءَ حَوَائِجِهِ بِیَدِ غَیْرِی أَمَا یَعْلَمُ أَنَّ قَضَاءَ حَوَائِجِهِ بِیَدِی؛ هنگامی که انسانی مشغول نماز شود و نمازش را (برای رسیدن به حوائج دنیا) کوتاه کند، خداوند به فرشتگانش می فرماید: آیا این بنده مرا نمی بینید گویی گمان می کند برآورده شدن حاجاتش به دست دیگری است. آیا نمی داند انجام حوائجش همه در دست من است؟».⁽³⁾

آنچه گفته شد درمورد حاجات فردی است؛ اما حاجات و نیازهای اجتماعی نه تنها از این قاعده مستثنا نیست بلکه شمول این قاعده درباره آن ها قوی تر و آشکارتر است؛ مثلاً ـ به گفته مرحوم «مغنیه» در شرح نهج البلاغه خود ـ سران کشورهای اسلامی، امروز دستور جهاد و دفاع از حریم اسلام و کیان مسلمین را برای منافع مادی که دولت های استعماری به آن ها ارائه می دهند رها کرده اند و خداوند آن ها را از هر دو محروم ساخته است؛ در دست بیگانگان ذلیل و خوار شده اند و دنیای آن ها نیز تأمین نگشته است.

اگر دقت کنیم آنچه مولا (علیه السلام) در این سخن حکیمانه بیان فرموده به اصل توحید افعالی بازمی گردد و جلوه ای از جلوه های «لا مُؤَثِّرَ فِی الْوُجُودِ إلاَّ اللهُ» محسوب می شود.

قرآن مجید می گوید: (وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُری آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ بَرَکاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ وَلکِنْ کَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ)؛ «اگر اهل شهرها و آبادی ها ایمان می آوردند و تقوا پیشه می کردند درهای برکات آسمان و زمین را به روی آن ها می گشودیم ولی (پیامبران الهی و دستورات ما را) تکذیب کردند و ما آن ها را گرفتار نتیجه اعمالشان کردیم».⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 107

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلامُ

رُبَّ عَالِمٍ قَدْ قَتَلَهُ جَهْلُهُ، وَعِلْمُهُ مَعَهُ لا یَنْفَعُهُ.

امام (علیه السلام) فرمود:

چه بسیار دانشمندی که جهلش او را کشته، در حالی که علمش با اوست؛ اما به حالش سودی نمی بخشد.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: عالم جاهل منش

در این گفتار حکیمانه و کوتاه و پرمعنا امام (علیه السلام) به عالمان بی عمل و آلوده به رذایل اخلاقی اشاره کرده، می فرماید: «چه بسیار دانشمندی که جهلش او را کشته در حالی که علمش با اوست؛ اما به حالش سودی نمی بخشد»؛ (رُبَّ عَالِمٍ قَدْ قَتَلَهُ جَهْلُهُ، وَعِلْمُهُ مَعَهُ لا یَنْفَعُهُ).

درباره این که چگونه علم وجهل در وجود آن ها جمع می شود؟ تفسیرهای مختلفی می توان بیان کرد.

از همه روشن تر این که علم اگر با عمل همراه نشود همچون جهل است، بنابراین نکوهش امام (علیه السلام) از عالمانی است که از علم خود بهره نمی گیرند و به آن عمل نمی کنند و آن علم سبب هلاکت مادی و معنوی آن ها می شود.

در حدیثی در کتاب شریف کافی از امیرمؤمنان علی (علیه السلام) می خوانیم: «إنَّ الْعالِمَ الْعامِلَ بِغَیْرِهِ کَالْجاهِلِ الْحائِرِ الَّذی لا یَسْتَفیقُ عَنْ جَهْلِهِ؛ شخص عالمی که به علمش عمل نکند مانند جاهل سرگردانی است که ازبیماری جهل بهبود نمی یابد».

سپس حضرت در همان روایت می فرماید: «بَلْ قَدْ رَأیتُ أنَّ الْحُجَّةَ عَلَیْهِ أعْظَمُ وَالْحَسْرَةُ أدْوَمُ؛بلکه حجت الهی رابراوبزرگ تروحسرت او را پایدارتر دیدم».⁽¹⁾

همین عبارت با اندک تفاوتی در ذیل خطبه 110 نهج البلاغه نیز آمده است.

در حدیث دیگری در غررالحکم از همان حضرت نقل شده است: «عِلْمٌ لایُصْلِحُکَ ضَلالٌ وَمالٌ لا یَنْفَعُکَ وَبالٌ؛ دانشی که تو را اصلاح نکند گمراهی است و ثروتی که تو را (در راه خشنودی خدا) سودی نبخشد بدبختی است».⁽¹⁾

این احتمال نیز وجود دارد که منظور از «جهل» صفات جاهلانه ای مانند غرور و تکبر و خودخواهی و سودجویی و ریاکاری باشد؛ هرگاه علم با این صفات نکوهیده جاهلانه همراه گردد عالم را به نابودی می کشاند، همان گونه که در طول تاریخ مصادیق زیادی دارد. آیا طلحه و زبیر عالم به احکام اسلام و قرآن نبودند؟ آیا موقعیت علی (علیه السلام) را در اسلام و نزد پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نمی شناختند؟ چه شد که علمشان سودی به آن ها نبخشید؟ آیا جز این است که جاه طلبی و پیروی از هوای نفس آن ها را به جنگ جمل کشانید و نه تنها علمشان به حالشان سودی نداشت، بلکه صفات جاهلانه آن ها سبب مرگشان در دنیا و مجازاتشان در آخرت شد؟ حدود هفده هزار نفر از مسلمانان را به کشتن دادند و هرگز نیز به مقصدشان در دنیا نرسیدند.

همچنین احتمال می رود منظور این باشد که ظواهری از علم دارد ولی به عمق آن نرسیده است و به تعبیر دیگر، علم او فاقد بصیرت است همان گونه که در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) می خوانیم: «اَلْعامِلُ عَلی غَیْرِ بَصیرَةٍ کَالسّائِرِ عَلی غَیْرِ الطَّریقِ فَلا تُزیدُهُ سُرْعَةُ السَّیْرِ مِنَ الطَّریقِ إلاَّ بُعْداً؛ آن کس که بدون بینش وبصیرت عمل می کند همانند کسی است که در بیراهه گام برمی دارد، چنین کسی هرقدر تندتر برود از راه اصلی دورتر می شود».⁽²⁾

جمع میان این تفسیرها نیز مانعی ندارد.

گفتار حکیمانه 108

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلامُ

لَقَدْ عُلِّقَ بِنِیَاطِ هَذَا الْإِنْسَانِ بَضْعَةٌ هِیَ أَعْجَبُ مَا فِیهِ: وَذَلِکَ الْقَلْبُ. وَذَلِکَ أَنَّ لَهُ مَوَادَّ مِنَ الْحِکْمَةِ وَأَضْدَاداً مِنْ خِلافِهَا؛ فَإِنْ سَنَحَ لَهُ الرَّجَاءُ أَذَلَّهُ الطَّمَعُ، وَإِنْ هَاجَ بِهِ الطَّمَعُ أَهْلَکَهُ الْحِرْصُ، وَإِنْ مَلَکَهُ الْیَأْسُ قَتَلَهُ الْأَسَفُ، وَإِنْ عَرَضَ لَهُ الْغَضَبُ اشْتَدَّ بِهِ الْغَیْظُ، وَإِنْ أَسْعَدَهُ الرِّضی نَسِیَ التَّحَفُّظَ، وَإِنْ غَالَهُ الْخَوْفُ شَغَلَهُ الْحَذَرُ، وَ إِنِ اتَّسَعَ لَهُ الْأَمْرُ اسْتَلَبَتْهُ الْغِرَّةُ، وَإِنْ أَفَادَ مَالاً أَطْغَاهُ الْغِنی، وَإِنْ أَصَابَتْهُ مُصِیبَةٌ فَضَحَهُ الْجَزَعُ، وَإِنْ عَضَّتْهُ الْفَاقَةُ شَغَلَهُ الْبَلاءُ، وَإِنْ جَهَدَهُ الْجُوعُ قَعَدَ بِهِ الضَّعْفُ، وَإِنْ أَفْرَطَ بِهِ الشِّبَعُ کَظَّتْهُ الْبِطْنَةُ. فَکُلُّ تَقْصِیرٍ بِهِ مُضِرٌّ، وَکُلُّ إِفْرَاطٍ لَهُ مُفْسِدٌ.

امام (علیه السلام) فرمود:

در درون سینه این انسان قطعه گوشتی است که به رگ مخصوصی آویخته شده و عجیب ترین اعضای او و همان قلب وی است، این شگرفی به علت آن است که صفاتی از حکمت و ضد حکمت در آن جمع است، پس هرگاه آرزوها (ی افراطی) در آن ظاهر شود (حالت طمع به او دست می دهد و) طمع او را ذلیل و خوار می کند و هنگامی که طمع در آن به هیجان آید به دنبال آن حرص، او را به هلاکت می کشاند و هنگامی که یأس بر آن غالب گردد تأسف او

را از پای درمی آورد و هرگاه غضب بر آن مستولی گردد خشمش فزونی می گیرد (و دست به هر کار خلافی می زند) و اگر بیش از حد (از کسی یا چیزی) راضی شود (و به آن اطمینان پیدا کند) جانب احتیاط را از دست می دهد و هرگاه ترس بر آن غالب شود احتیاط کاری (افراطی) او را به خود مشغول می دارد و هر زمان کار بر او آسان گردد در غفلت و بی خبری فرو می رود و هر وقت مالی به دست آورد بی نیازی او را به طغیان وامی دارد و اگر مصیبتی به او برسد بی تابی او را رسوا می سازد و اگر فقر، دامنش را بگیرد، مشکلات (ناشی از آن)، او را به خود مشغول می دارد و اگر گرسنگی پیدا کند ضعف، زمین گیرش می کند و چنانچه پرخوری کند شکم پروری او را به رنج انداخته، راه نفس را بر او می بندد و (به طور کلی) هرگونه کمبود (و تفریط) به او زیان می رساند و هرگونه افراط او را فاسد می کند.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: اعجوبه جهان خلقت!

امیرمؤمنان (علیه السلام) در این گفتار حکمت آمیز خود به یک سلسله عواطف انسانی و بخش مهمی از رذایل اخلاقی و آثار هر یک از آن ها اشاره فرموده و مرکز آن ها را قلب می شمرد، می فرماید: «در درون سینه این انسان قطعه گوشتی است که به رگ مخصوصی آویخته شده و عجیب ترین اعضای او و همان قلب وی است»؛ (لَقَدْ عُلِّقَ بِنِیَاطِ هَذَا الْإِنْسَانِ بَضْعَةٌ هِیَ أَعْجَبُ مَا فِیهِ: وَذلِکَ الْقَلْبُ).

درباره این که چگونه قلب همان عضو صنوبری که مأمور رساندن خون به تمام اعضاست می تواند مرکز عواطف انسانی و فضایل و رذایل اخلاقی باشد در پایان این بحث به طور مشروح سخن خواهیم گفت.

«نیاط» همان رگی است که قلب به وسیله آن در سینه انسان آویزان است که اگر قطع شود در کمترین زمان حیات انسان پایان می یابد. گاه آن را مفرد شمرده و زمانی جمع «نَوط» (بر وزن فوت) دانسته اند و به معنای خود قلب نیز آمده است. به هر حال امام (علیه السلام) این قلب آدمی را که در درون سینه اش با رگی آویخته شده شگفت انگیزترین عضو بدن او می شمرد.

سپس به دلیل آن پرداخته، می فرماید: «این شگرفی به این علت است که صفاتی از حکمت و ضد حکمت در آن جمع است»؛ (وَ ذلِکَ أَنَّ لَهُ مَوَادَّ مِنَ الْحِکْمَةِ وَأَضْدَاداً مِنْ خِلافِهَا).

«حکمت» اشاره به فضایل اخلاقی و «اضداد آن» اشاره به رذایل اخلاقی است و امام (علیه السلام) قلب انسان را مرکزی برای فضایل و رذایل اخلاقی می شمرد و این که مرحوم مغنیه در فی ظلال حکمت را به غیر فضایل اخلاقی تفسیر کرده که نتیجه آن نوعی رذایل محسوب می شود بسیار خلاف ظاهر است.⁽¹⁾

سپس امام (علیه السلام) به شرح بخشی از رذایل اخلاقی که در طرف افراط و تفریط قرار دارند پرداخته، به ده نکته دراین باره اشاره می کند:

نخست به سراغ حالت رجای افراطی و سپس یأس افراطی می رود و می فرماید: «هرگاه آرزوها (ی افراطی) در آن ظاهر شود (حالت طمع به او دست می دهد و) طمع او را ذلیل و خوار می کند و هنگامی که طمع در آن به هیجان آمد به دنبال آن حرص، او را به هلاکت می کشاند»؛ (فَإِنْ سَنَحَ لَهُ الرَّجَاءُ أَذَلَّهُ الطَّمَعُ، وَإِنْ هَاجَ بِهِ الطَّمَعُ أَهْلَکَهُ الْحِرْصُ).

«سَنَحَ» از ماده «سنوح» به معنای عارض شدن است.

منظور از «رجاء» در این جا، داشتن امید افراطی به دیگران و چشم دوختن به اموال و امکانات آن هاست. واضح است که این امید افراطی، او را به طمع، وطمع، او را به حرص می کشاند که همه از رذایل اخلاقی است.

سپس در مقابل آن، «یأس افراطی» را مطرح می کند، می فرماید: «و هنگامی که یأس بر آن غالب گردد تأسف او را از پای درمی آورد»؛ (وَإِنْ مَلَکَهُ الْیَأْسُ قَتَلَهُ الاَسَفُ).

منظور از «یأس» در این جا ناامیدی افراطی در عالم اسباب است که انسان در صحنه های علم و تجارت و کسب و کار از موفقیت خود مأیوس باشد؛ اشخاص مأیوس به یقین در زندگی، ضعیف و ناتوان و گاه نابود می شوند. حد وسط در میان امید افراطی و یأس همان حالت امیدواری معتدل است که اگر نباشد انسان

در زندگی به جایی نمی رسد همان گونه که پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: «الاْمَلُ رَحْمَةٌ لاُِمَّتی وَ لَوْ لا الاْمَلُ لَما رَضَعَتْ وَالِدَةٌ وَلَدَها وَ لا غَرَسَ غارِسٌ شَجَراً؛ امید و آرزو رحمتی است برای امت من و اگر امید نبود هیچ مادری فرزندش را شیر نمی داد و هیچ باغبانی نهالی نمی کشت».⁽¹⁾

آن گاه سومین و چهارمین صفات رذیله ای را که در حد افراط و تفریط قرار دارند بیان می کند، می فرماید: «هرگاه غضب بر آن مستولی شود خشمش فزونی می گیرد (و دست به هر کار خلافی می زند) و اگر بیش از حد (از کسی یا چیزی) راضی شود (و به آن اطمینان پیدا کند) جانب احتیاط را از دست می دهد»؛ (وَإِنْ عَرَضَ لَهُ الْغَضَبُ اشْتَدَّ بِهِ الْغَیْظُ، وَإِنْ أَسْعَدَهُ الرِّضَی نَسِیَ التَّحَفُّظَ).

به یقین، هم حالت غضب که سرچشمه کارهای نادرست می شود جنبه افراط دارد و هم اعتماد بی حساب به افراد و اشخاص که آن هم سبب مشکلات فراوان می گردد. حد وسط میان این دو رضایت معتدل آمیخته با رعایت احتیاط است.

درباره پنجمین و ششمین رذیله اخلاقی می فرماید: «هرگاه ترس بر آن غالب شود احتیاط کاری (افراطی) او را به خود مشغول می دارد و هرگاه کار بر او آسان گردد در غفلت و بی خبری فرو می رود»؛ (وَإِنْ غَالَهُ الْخَوْفُ شَغَلَهُ الْحَذَرُ، وَإِنِ اتَّسَعَ لَهُ الاَْمْرُ اسْتَلَبَتْهُ الْغِرَّةُ).

علمای اخلاق ترس بجا و معتدل را دربرابر عواقب منفی و خطرناک، فضیلت می شمرند. درواقع خداوند آن را سپری دربرابر خطرات در وجود انسان قرار داده تا بی حساب در هر میدانی وارد نشود و دشمنانی را که در کمین او هستند وخطراتی را که بر سر راه مقصد، وی را تهدید می کنند از نظر دور ندارد؛ ولی اگر این حالت جنبه افراطی به خود بگیرد صفتی رذیله به نام «جُبن» خواهد شد همان گونه که اگر در جهت تفریط واقع شود و انسان بی باکانه در هر میدان

و مسیری قدم بگذارد، رذیله دیگری به وجود می آید که از آن به غفلت، غرور و بی خبری یاد می شود.

آن گاه در بیان هفتمین و هشتمین اوصاف افراطی می فرماید: «هرگاه مالی به دست آورد بی نیازی او را به طغیان وامی دارد و اگر مصیبتی به او برسد بی تابی او را رسوا می کند و اگر فقر دامنش را بگیرد مشکلات (ناشی از آن)، او را به خود مشغول می دارد»؛ (وَإِنْ أَفَادَ مَالاً أَطْغَاهُ الْغِنَی، وَإِنْ أَصَابَتْهُ مُصِیبَةٌ فَضَحَهُ الْجَزَعُ، وَإِنْ عَضَّتْهُ الْفَاقَةُ شَغَلَهُ الْبَلاءُ).

«عَضَّتْهُ» از ماده «عضّ» (بر وزن حظ) به معنای گاز گرفتن و گزیدن است.

امام (علیه السلام) طغیان به سبب فزونی مال را دربرابر دو چیز قرار داده است: مصیبت توأم با بی تابی و فقر مشغول کننده.

در نسخه کافی جمله «وَإِنْ عَضَّتْهُ الْفَاقَةُ» قبل از جمله «وَإنْ أصابَتْهُ مُصیبَةٌ» آمده است و مناسب نیز همین است، زیرا «فاقه» (فقر) بلافاصله دربرابر «غنا» قرار می گیرد.

به یقین مال و ثروت، بهترین وسیله برای نیل به اهداف والای انسانی، کمک به دردمندان و کمک به پیشرفت علم و دانش و برقرار ساختن عدالت اجتماعی و ساختن بناهای خیر و مانند آن است؛ اما اگر توأم با خودخواهی و کم ظرفیتی شود انسان را به طغیان وامی دارد همان گونه که قرآن مجید می فرماید: (کَلاَّ إِنَّ الْإِنسَانَ لَیَطْغَی * أَنْ رَّآهُ اسْتَغْنَی)؛ «آن گونه نیست (که آن ها می پندارند)، انسان طغیان می کند هرگاه خود را مستغنی و بی نیاز ببیند» منظور انسان های کم ظرفیت وبی تقو هستند.

در هر حال، مناسب این است که مصیبت را در عبارت مورد بحث به مصائب مالی تفسیر کنیم؛ مانند ورشکست شدن در تجارت یا آفت گرفتن محصولات در زراعت و مانند آن که در قرآن مجید گاه بر آن، مصیبت اطلاق شده است آن جا که

می فرماید: (وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنْ الْأَمْوَالِ وَالْأَنفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِینَ *الَّذِینَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلهِ وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ).

سرانجام امام (علیه السلام) رذیله نهم و دهم را مورد توجه قرار داده، می فرماید: «اگر گرسنگی پیدا کند ضعف، زمین گیرش می کند و اگر پرخوری کند شکم پروری او را به رنج انداخته راه نفس را بر او می بندد»؛ (وَإِنْ جَهَدَهُ الْجُوعُ قَعَدَ بِهِ الضَّعْفُ، وَإِنْ أَفْرَطَ بِهِ الشِّبَعُ کَظَّتْهُ الْبِطْنَةُ).

«کَظَّتْهُ» از ماده «کظ» (بر وزن حظ) به معنای به زحمت افکندن است.

به یقین همان گونه که پرخوری، نکوهیده و سرچشمه بیماری های جسمی و روحی است، کم خوردن بیش از حد نیز مایه ضعف وناتوانی و عدم قدرت بر انجام مسئولیت هاست.

امام (علیه السلام)، این معلم بزرگ اخلاق و فضیلت، بعد از ذکر ده مورد مذکور به طور ویژه به سراغ یک اصل کلی می رود که هم آنچه را که گذشت فرامی گیرد و هم موارد دیگر از افراط و تفریط ها را، می فرماید: «(به طور کلی) هرگونه کمبود (و تفریط) به او زیان می رساند و هرگونه افراط او را فاسد می سازد»؛ (فَکُلُّ تَقْصِیرٍ بِهِ مُضِرٌّ، وَکُلُّ إِفْرَاطٍ لَهُ مُفْسِدٌ).

درسی که امام (علیه السلام) در این کلام نورانی اش به همه ما می دهد درواقع درسی است که تمام علم اخلاق و سخنان علمای اخلاق در آن خلاصه شده است.

امام (علیه السلام) در این درس پرمعنا به همگان هشدار می دهد که غرایزی که خداوند در انسان آفریده و در درون جان او قرار داده است همه برای حیات مادی و معنوی انسان ضروری است مشروط به این که به سوی افراط و تفریط کشیده نشود. امید خوب است، ولی افراط و تفریط در آن زیان بار است. احتیاط و ترس دربرابر حوادث خطرناک لازم است؛ اما افراط و تفریط در آن سبب بدبختی است. مال و ثروت از اسباب سعادت است مشروط به این که افراط و تفریط

و طغیان و جزع در آن نباشد. خوردن غذا برای داشتن بدن سالم به عنوان مقدمه داشتن روح سالم لازم است؛ اما افراط و تفریط در آن مشکل آفرین است.

نکته: آیا قلب کانون صفات خوب و بد انسان است؟

سؤال مهم: قلب به معنای عضوی که درون سینه برای پمپاژ خون به تمام اعضا قرار دارد طبق تحقیقات دانشمندان هرگز مرکز ادراکات نیست و کار آن فقط رساندن خون تصفیه شده به اعضا و گرفتن خون آلوده و فرستادن آن به تصفیه خانه بدن یعنی ریه است. چگونه امام (علیه السلام) می فرماید: قلبی که با رگی به سینه انسان آویخته شده مرکز این صفات است؟

همین سؤال درباره استعمالات قلب در قرآن مجید نیز آمده است به خصوص آن جا که می فرماید: (خَتَمَ اللهُ عَلَی قُلُوبِهِمْ...)؛ «خداوند بر دل های آن ها مهر نهاده است...».⁽¹⁾

در پاسخ این سؤال، بحث جامعی در تفسیر نمونه آمده که در این جا می آوریم.

چرا در قرآن درک حقایق به قلب نسبت داده شده در حالی که می دانیم قلب مرکز ادراکات نیست، بلکه تلمبه ای برای گردش خون در بدن است؟!

در پاسخ چنین می گوییم:

«قلب» در قرآن به معانی گوناگونی آمده است، ازجمله:

زَاغَتِ الْأَبْصَارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ)؛ «هنگامی که چشم ها از وحشت فرومانده و جان ها به لب رسیده بود».

توضیح این که در وجود انسان دو مرکز نیرومند به چشم می خورد:

ما بالوجدان هنگامی که با مصیبتی روبرو می شویم فشار آن را روی همین قلب صنوبری احساس می کنیم، و همچنان وقتی که به مطلب سرورانگیزی برمی خوریم فرح و انبساط را در همین مرکز احساس می کنیم (دقت کنید).

درست است که مرکز اصلی «ادراکات» و «عواطف» همگی روان و روح آدمی است ولی تظاهرات و عکس العمل های جسمی آن ها متفاوت است عکس العمل درک و فهم، نخستین بار در دستگاه مغز آشکار می شود؛ ولی عکس العمل مسائل عاطفی ازقبیل محبت، عداوت، ترس، آرامش، شادی و غم در قلب انسان ظاهر می گردد، به طوری که به هنگام ایجاد این امور به روشنی اثر آن ها را در قلب خود احساس می کنیم.

نتیجه این که اگر در قرآن مسائل عاطفی به قلب (همین عضو مخصوص) و مسائل عقلی به قلب (به معنای عقل یا مغز) نسبت داده شده، دلیل آن همین است که گفته شد، و سخنی به گزاف نرفته است.

از همه این ها گذشته قلب به معنای همین عضو بدن، نقش مهمی در حیات و بقای انسان دارد، به طوری که یک لحظه توقف آن با نابودی همراه است، بنابراین چه مانعی دارد که فعالیت های فکری و عاطفی به آن نسبت داده شود؟

گفتار حکیمانه 109

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلامُ

نَحْنُ النُّمْرُقَةُ الْوُسْطی، بِهَا یَلْحَقُ التَّالِی، وَإِلَیْهَا یَرْجِعُ الْغَالِی.

امام (علیه السلام) فرمود:

ما تکیه گاه میانه هستیم؛ (باید) عقب افتادگان به آن ملحق شوند و تندروان به سوی آن بازگردند.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: ما از افراط و تفریط دوریم

امام (علیه السلام) در این گفتار حکیمانه، موقف خود و خاندانش را دربرابر «مقصران» و «غالیان» روشن ساخته است، می فرماید: «ما تکیه گاه میانه هستیم؛ (باید) عقب افتادگان به آن ملحق شوند و تندروان به سوی آن بازگردند»؛ (نَحْنُ النُّمْرُقَةُ الْوُسْطَی، بِهَا یَلْحَقُ التَّالِی، وَإِلَیْهَا یَرْجِعُ الْغَالِی).

این تعبیر کنایه زیبا و دلنشینی است، زیرا «نُمْرُقة» در اصل به معنای پشتی یا متکایی است که بر آن تکیه می کنند؛ پشتی وسط و میانه، پشتی ممتازی بوده که در صف پشتی های مجلس مورد توجه و جایگاه افراد شریف تر بوده است. می فرماید: آن ها که پایین ترند باید رو به سوی ما کنند و آن ها که بالاترند باید نگاه خود را به ما بازگردانند (و همگی راه اعتدال را پیش گیرند).

اشاره به این که در اسلام و آیین الهی اموری مورد قبول است که در حد اعتدال و دور از افراط و تفریط باشد، همان گونه که قرآن مجید می گوید: (وَکَذَلِکَ جَعَلْنَاکُمْ أُمَّةً وَسَطاً)⁽¹⁾و در جای دیگر درباره انفاق می فرماید: (وَالَّذینَ إذا أنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَلَمْ یَقْتَرُوا وَکَانَ بَیْنَ ذَلِکَ قَواماً)؛ «کسانی که وقتی انفاق می کنند نه اسراف می کنند و نه سخت گیری و در میان این دو حد اعتدال را رعایت می کنند».⁽²⁾

منظور از «تالی» کسانی هستند که اوصاف برجسته امامان اهل بیت (علیهم السلام) را انکار می کردند و آنان را در حد فردی معمولی قرار می دادند و منظور از «غالی» کسانی هستند که آنان را از حد امام معصوم بالاتر برده و صفات خدایی برایشان قائل می شدند و حتی گاهی به الوهیت آن ها رأی می دادند. امام (علیه السلام) می فرماید: ما هیچ یک از این دو گروه را نمی پسندیم نه تالی و نه غالی.

بعضی از شرّاح نهج البلاغه «وسطی» را به معنای ممتاز و عالی گرفته اند نه به معنای میانه، همان گونه که در آیه 28 سوره قلم می خوانیم: (قَالَ أَوْسَطُهُمْ أَلَمْ أَقُلْ لَّکُمْ لَوْلا تُسَبِّحُونَ) اوسط در این جا به معنای افضل و برتر است.

ولی با توجه به تالی و غالی که در این کلام حکیمانه آمده چنین احتمالی بسیاربعیداست ومناسب، همان معنای وسط است که طرف افراط و تفریط دارد.

پیروی از حد اعتدال و پیمودن خط میانه نه تنها در مسائل اعتقادی مورد توجه است که در مسائل اخلاقی و اجتماعی نیز غالباً چنین است، زیرا افراط وتفریط در این امور نیز زیان بار بوده و حد وسط و حالت اعتدال دارای آثار وبرکات روشنی است.

خوشبختانه پیروان مکتب اهل بیت (علیهم السلام) با هدایت های آن ها در همه جا حد اعتدال را برگزیدند: در حالی که گروهی گرایش به جبر و گروهی تفویض را انتخاب می کردند، پیروان این مکتب شعار «لا جبر و لا تفویض بل امر بین الامرین» را برگزیدند ودر جایی که جمعی قائل به تشبیه (اعتقاد به جسمیت خداوند) وگروهی معتقد به تعطیل (کسانی که می گویند: ما از ذات و صفات خدا هیچ چیز نمی فهمیم) در میان مسلمانان بودند، پیروان این مکتب نه تشبیه را پذیرفتند و نه تعطیل را بلکه معتقد شدند: کنه ذات خدا و صفات او گرچه برای انسان ها قابل درک نیست؛ ولی او را می توان از طریق آثارش در پهنه جهان هستی به خوبی شناخت.

آخرین سخن این که تعبیر «نحن» گرچه به معنای امامان اهل بیت (علیهم السلام) است ولی از بعضی روایات استفاده می شود که پیروان راستین آن ها نیز همین گونه اند.

چنان که در حدیثی امام باقر (علیه السلام) می فرماید: «یا مَعْشَرَ الشّیعَةِ ـ شِیعَةِ آلِ مُحَمَّدٍ ـ کُونُوا النُّمْرُقَةَ الْوُسْطی یَرْجِعُ إلَیْکُمُ الْغالی وَ یَلْحَقُ بِکُمُ التّالی؛ ای جمعیت شیعه! شما هم جایگاه وسط و معتدل باشید که غلو کننده به سوی شما بازگردد و عقب مانده به شما ملحق شود» در این هنگام مردی عرض کرد: فدایت شوم، منظور از غالی چیست؟ فرمود: «قَوْمٌ یَقُولُونَ فینا ما لا نَقُولُه فی أنْفُسُنا فَلَیْسَ أولئکَ مِنّا وَ لَسْنا مِنْهُمْ؛ گروهی هستند که درباره ما مطالبی می گویند که ما درباره خود نمی گوییم (آن ها راه غلو و افراط را می پویند) آن ها از ما نیستند و ما از آن ها نیستیم». سپس امام (علیه السلام) رو به مردم کرد و فرمود: «وَاللّهِ ما مَعَنا مِنَ اللّهِ بَرَاءَةٌ وَلابَیْنَنا وَبَیْنَ اللّهِ قَرابَةٌ وَلا لَنا عَلَی اللّهِ حُجَّةٌ وَلا نَتَقَرَّبُ إلَی اللّهِ إلاَّ بِالطّاعَةِ؛ به خدا سوگند! ما برات آزادی (از آتش دوزخ برای کسی) نداریم و میان ما و خداوند خویشاوندی نیست و حجت خاصی دربرابر او نداریم و جز از طریق اطاعت به او تقرب نمی جوییم». سپس افزود: «فَمَنْ کانَ مِنْکُمْ مُطیعاً لِلّهِ تَنْفَعُهُ وِلایَتَنا وَ مَنْ کانَ مِنْکُم عاصِیاً لِلّهِ لَنْ تَنْفَعَهُ وَلایَتُنا وَیْحَکُمْ لا تَغْتَرُّوا وَیْحَکُمْ لاتَغْتَرُّوا؛ هرکس از شما مطیع خدا باشد ولایت ما برای او سودبخش است و هرکس از شما معصیت خدا را کند ولایت ما به او سودی نمی بخشد. وای بر شما! (به ولایت ما) مغرور نشوید، وای بر شما! مغرور نشوید».⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 110

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلامُ

لا یُقِیمُ أَمْرَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ إِلاَّ مَنْ لا یُصَانِعُ وَلا یُضَارِعُ، وَلا یَتَّبِعُ الْمَطَامِعَ.

امام (علیه السلام) فرمود:

فرمان خدا را تنها کسی می تواند اجرا کند که نه سازش کار باشد (و اهل رشوه) و نه تسلیم و ذلیل (در مقابل دیگران) و نه از طمع ها پیروی کند.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: مجریان فرمان خدا

امام (علیه السلام) در این گفتار پربار و حکیمانه صفات کسانی را بیان می کند که توانایی اجرای اوامر الهی را دارند و آن را در سه چیز خلاصه کرده، می فرماید: «فرمان خدا را تنها کسی می تواند اجرا کند که نه سازش کار باشد (و اهل رشوه) ونه تسلیم و ذلیل (در مقابل دیگران) و نه از طمع ها پیروی کند»؛ (لا یُقِیمُ أَمْرَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ إِلاَّ مَنْ لا یُصَانِعُ، وَلا یُضَارِعُ، وَلا یَتَّبِعُ الْمَطَامِعَ).

بدیهی است، آنان که اهل «مصانعه» (به معنای سازش کاری و رشوه گرفتن) هستند هرگز نمی توانند حق را به حق دار برسانند، چراکه زورمندان اهل باطل آن ها را خریداری می کنند و از حق منصرف می سازند و در این میان حقوق ضعفا پایمال می شود.

همچنین کسانی که ضعیف و ذلیل و ناتوان اند قدرت اجرای فرمان خدا را ندارند، زیرا اجرای فرمان حق قاطعیت و شجاعت و استقلال شخصیت می طلبد و افراد زبون که به روش اهل باطل عمل می کنند توان این کار را ندارند.

نیز اشخاص مبتلا به انواع طمع ها، طمع در مقام، مال و خواسته های هوس آلود هرگز نمی توانند مجری فرمان خدا باشند، زیرا طمع، بر سر دوراهی ها وچندراهی هاآن هارا به سوی خود جذب می کند و از پیمودن راه حق بازمی دارد.

به همین دلیل در طول تاریخ، کمتر زمامداری را دیده ایم که به طور کامل

مجری فرمان حق باشد (مگر انبیا و اولیا) زیرا گاه یکی از این سه نقطه ضعف و گاه همه آن ها را داشته، ازاین رو از پیمودن راه حق بازمانده است.

آنچه امام (علیه السلام) درباره موانع اجرای فرمان الهی بیان فرموده اموری است که در آیات و روایات اسلامی نیز بر آن تأکید شده است؛ ازجمله درباره رشوه می خوانیم که پیغمبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: «إیّاکُمْ وَ الرِّشْوَةَ فَإنَّها مَحْضُ الْکُفْرِ وَ لا یَشُمُّ صاحِبُ الرِّشْوَةِ ریحَ الْجَنَّةِ؛ از رشوه بپرهیزید که کفر خالص است و رشوه گیر بوی بهشت را هرگز استشمام نمی کند».

کسی که رشوه می گیرد درواقع پرستش درهم و دینار را بر پرستش خالق مختار مقدم می شمرد و قوانینی را که برای حمایت از ضعفای جامعه است تبدیل به ابزار حمایت از دزدان و دغل کاران و ظالمان می کند و «مضارعة» که همان اظهار ذلت و ناتوانی دربرابر زورگویان است عامل دیگری برای زیر پا گذاشتن فرمان خدا و به قدرت رسیدن ظالمان است.

امیرمؤمنان علی (علیه السلام) در خطبه همّام (خطبه 193) می فرماید: «فَمِنْ عَلامَةِ أحَدِهِمْ أنَّکَ تَری لَهُمْ قُوَّةً فی دینٍ؛ یکی از نشانه های پرهیزکاران این است که او را در دین (و اجرای فرمان الهی) قوی و نیرومند می بینی».

درمورد طمع که مانع سوم است همین بس که در روایتی از امام امیرالمؤمنین (علیه السلام) در بحارالانوار آمده است: «ما هَدَمَ الدِّینَ مِثْلُ الْبِدَعِ وَ لا أفْسَدَ الرَّجُلَ مِثْلُ الطَّمَعِ؛ هیچ چیز مانند بدعت ها دین را از بین نمی برد و چیزی مانند طمع انسان را فاسد نمی سازد».

در حدیث دیگری از آن حضرت می خوانیم: «مَنْ أرادَ أنْ یَعیشَ حُرّاً أیّامَ حَیاتِهِ فَلا یُسْکِنِ الطَّمَعَ قَلْبَهُ؛ کسی که می خواهد در طول عمر آزاد زندگی کند باید اجازه ندهد طمع در قلبش سکونت یابد».⁽¹⁾

سعدی در شعری که برگرفته از این حدیث است می گوید:

هر که بر خود در سؤال گشاد *** تا بمیرد نیازمند بود

آز بگذار و پادشاهی کن *** گردن بی طمع بلند بود

گفتار حکیمانه 111 و 112

اشاره

وَقَالَ (علیه السلام) وَقَدْ تُوُفِّیَ سَهْلُ بْنُ حُنَیْفٍ الاَْنْصَارِیُّ بِالْکُوفَةِ بَعْدَ مَرْجِعِهِ مَعَهُ مِنْ صِفِّینَ، وَکَانَ أَحَبَّ النَّاسِ إِلَیْهِ:

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلامُ

لَوْ أَحَبَّنِی جَبَلٌ لَتَهَافَتَ.

مَعْنی ذلِکَ أنَّ الْمِحْنَةَ تَغْلُظُ عَلَیْهِ، فَتُسْرِعُ الْمَصائِبُ إلَیْهِ، وَلا یُفْعَلُ ذلِکَ إلاَّ بِالاْتْقِیاءِ الاْبْرارِ وَالْمُصْطَفَیْنَ الاْخْیارِ، وَهذا مِثْلُ قَوْلِهِ (علیه السلام):

مَنْ أَحَبَّنَا أَهْلَ الْبَیْتِ فَلْیَسْتَعِدَّ لِلْفَقْرِ جِلْبَاباً.

«وَقَدْ یُوَوَّلُ ذلِکَ عَلی مَعْنی آخَرَ لَیْسَ هذا مَوْضِعَ ذِکْرِهِ».

به هنگام بازگشت امیرمؤمنان علی (علیه السلام) از میدان صفین، «سهل بن حنیف» در کوفه چشم از دنیا فروبست در حالی که محبوب ترین مردم نزد امام (علیه السلام) بود.

امام (علیه السلام) فرمود:

حتی اگر کوهی مرا دوست بدارد از هم می شکافد و فرو می ریزد!

سیّد رضی می گوید: معنای این سخن آن است که شداید و مصائب، به سرعت به سراغ دوستان ما می آیند و این سرنوشت تنها در انتظار پرهیزکاران و نیکان و برگزیدگان و خوبان است.

این سخن همانند سخن دیگری است که از امام (علیه السلام) نقل شده است که فرمود :

هرکس ما اهل بیت را دوست دارد باید پوشش فقر را برای خود مهیا سازد (و آماده انواع محرومیت ها و گرفتاری ها) گردد.

سید رضی در پایان می گوید: گاهی برای این کلام تفسیر دیگری کرده اند که این جا جای شرح آن نیست.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: بی وفائی دنیا

«هنگام بازگشت امیرمؤمنان علی (علیه السلام) از میدان صفین به امام (علیه السلام) خبر دادند «سهل بن حنیف» (یکی از پیشگامان اسلام، از اصحاب خاص پیغمبر اکرم و امیرمؤمنان علی (علیهما السلام)) در کوفه چشم از دنیا فرو بسته در حالی که محبوب ترین مردم نزد امام (علیه السلام) بود»؛ (وَ قَدْ تُوُفِّیَ سَهْلُ بْنُ حُنَیْفٍ الاَْنْصَارِیُّ بِالْکُوفَةِ بَعْدَ مَرْجِعِهِ مَعَهُ مِنْ صِفِّینَ، وَکَانَ أَحَبَّ النَّاسِ إِلَیْهِ).

امام (علیه السلام) در این هنگام فرمود: «حتی اگر کوهی مرا دوست بدارد از هم می شکافد و فرو می ریزد»؛ (لَوْ أَحَبَّنِی جَبَلٌ لَتَهَافَتَ).

اشاره به بی وفایی و ناپایداری طبیعت دنیا و از دست رفتن عزیزان است که هم آزمونی برای مردان خداست و هم هشداری برای همگان.

سپس مرحوم سیّد رضی به دنبال این گفتار حکیمانه درباره بی وفایی دنیا می افزاید: «معنای این سخن آن است که شداید و مصائب، به سرعت به سراغ دوستان ما می آیند و این سرنوشت تنها در انتظار پرهیزکاران و نیکان و برگزیدگان و خوبان است و این سخن همانند سخن دیگری از امام (علیه السلام) است که فرمود: «هرکس ما اهل بیت را دوست دارد باید پوشش فقر را برای خود مهیا سازد (و آماده انواع محرومیت ها و گرفتاری ها) گردد»؛ (مَعْنی ذلِکَ أنَّ الْمِحْنَةَ تَغْلُظُ عَلَیْهِ، فَتُسْرِعُ الْمَصائِبُ إلَیْهِ، وَ لا یُفْعَلُ ذلِکَ إلّا بِالاْتْقِیاءِ الاْبْرارِ وَالْمُصْطَفَیْنَ الاْخْیارِ، وَهذا مِثْلُ قَوْلِهِ (علیه السلام): مَنْ أَحَبَّنَا أَهْلَ الْبَیْتِ فَلْیَسْتَعِدَّ لِلْفَقْرِ جِلْبَاباً).

«جلباب» به لباسی می گویند که تمام بدن یا قسمت عمده آن را بپوشاند؛ ازجمله چادر یا مانند آن.

درباره این که چه رابطه ای میان محبت اهل بیت (علیهم السلام) و پوشش فقر است؟ تفسیرهای مختلفی شده که ازمیان همه آن ها سه تفسیر زیر از همه مناسب تر است:

نخست این که به مقتضای «اَلْبَلاءُ لِلْوِلاءِ؛ بلاها به سراغ دوستان خدا می روند» و به مقتضای حدیث «إنَّ أشَدَّ النّاسِ بَلاءً اَلاْنْبیاءُ ثُمَّ الَّذینَ یَلَوْنَهُمْ ثُمَّ الاْمْثَلُ فَالاْمْثَلُ؛ گرفتاری ها و مشکلات بیش از همه دامان پیامبران را می گیرد سپس کسانی که به دنبال آن ها هستند سپس نیکان را یکی پس از دیگری»⁽¹⁾افرادی که به امام (علیه السلام) که مجموعه ای از فضایل انسانی و برکات معنوی و الهی است عشق بورزند در صف اولیا قرار می گیرند و به حکم این که مقرب ترند جام بلا بیشترشان می دهند که هم آزمونی است برای آنان و همه وسیله ای است برای ترفیع درجاتشان.

بنابر تفسیر دیگر منظور این است که کسانی که به امام (علیه السلام) عشق می ورزند یا حب اهل بیت (علیهم السلام) را دارند باید فقر را به معنای سادگی زندگی، پیشه کنند؛ همان فقری که پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) درباره آن می فرمود: «اَلْفَقْرُ فَخْری وَ بِهِ أفْتَخِرُ عَلی سائِرِ الاْنْبِیاءِ؛ فقر مایه افتخار من است و با آن بر سایر پیامبران افتخار می کنم»⁽²⁾این تعبیر اگر به معنای «فقر الی الله» نباشد به معنای ساده زیستن و قانع بودن به زندگی خالی از هرگونه زرق و برق و تجمل است. پیروان این مکتب نیز مانند پیشوایانشان باید به چنین زندگی ای قانع باشند.

تفسیر سوم: دشمنان اهل بیت (علیهم السلام) به ویژه بنی امیه و پس از آن ها بنی عباس درصدد بودند که پیروان این مکتب و عاشقان این پیشوایان را از هر نظر در فشار

قرار دهند تا آن جا که حتی از نظر معیشت نیز در تنگنا واقع شوند. از این گذشته ولای اهل بیت (علیهم السلام) همان ولای حق است و طرفدار حق در هر عصر و زمان مورد تهاجم طرفداران باطل که عِده و عُده آن ها غالباً کم نیست واقع می شود. تاریخ اسلام نیز نشان می دهد کسانی که طرفدار پیغمبر اکرم یا پیشوایان معصوم (علیهم السلام) می شدند از طرف دشمنان در فشار شدید قرار می گرفتند. داستان شعب ابی طالب و نیز داستان ابی ذر و مشکلاتی که معاویه و عثمان برای او فراهم کردند تا آن جا که مظلومانه در بیابان محروم «ربذه» در شدیدترین فقر جان به جان آفرین سپرد، نمونه ای از این دست است.

از شعبی نیز که یکی از تابعین معروف است نقل شده است که می گفت: «ما نَدْری ما نَصْنَعُ بِعَلیّ بْنِ أبیطالِبٍ إنْ اَحْبَبْناهُ افْتَقَرْنا وَإنْ أبْغَضْناهُ کَفَرنا؛ نمی دانیم با علی (علیه السلام) چه کنیم؟ اگر او را دوست بداریم (چنان بر ما سخت می گیرند که) فقیر و نیازمند می شویم و اگر او را دشمن بداریم کافر می شویم».⁽¹⁾

از این روشن تر سخنی است که در تاریخ طبری و تاریخ ابن اثیر از معاویه نقل شده که چون «مغیرة بن شعبه» را در سنه 41 والی کوفه کرد او را فراخواند و گفت: من می خواستم سفارش های زیادی به تو بکنم اما چون تو را فرد بصیری می دانم از آن ها صرف نظر کردم؛ ولی یک توصیه را ترک نمی کنم و آن این که دشنام علی و نکوهش او را فراموش مکن و برای عثمان فراوان رحمت خدا را بطلب و استغفار کن و تا می توانی عیب بر یاران علی بگذار و آن ها را از مرکز حکومت دور گردان و پیروان عثمان را مدح و تمجید کن و به مرکز حکومت نزدیک ساز. مغیره گفت: من تجربه فراوان در امر حکومت دارم و دیگران نیز مرا آزموده اند و پیش از تو برای غیر تو عهده دار مناصبی بوده ام و هیچ کس مرا در این امر نکوهش نکرده است و تو هم در آینده مرا خواهی آزمود. یا مدح

و تمجید می کنی و یا نکوهش. معاویه گفت: ان شاء الله تو را مدح و تمجید خواهم کرد.⁽¹⁾

مرحوم سیّد رضی بعد از آن که تفسیر اول را برای این دو کلام حکیمانه برگزیده، می افزاید: «گاهی برای این کلام تفسیر دیگری کرده اند که این جا جای شرح آن نیست»؛ (وَقَدْ یُوَوَّلُ ذلِکَ عَلی مَعْنی آخَرَ لَیْسَ هذا مَوْضِعُ ذِکْرِهِ).

بعید نیست که مرحوم سیّد رضی نیز در آخر کلام خود نظرش به دو تفسیر دیگری باشد که ما آوردیم.

گفتار حکیمانه 113

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلامُ

لا مَالَ أَعْوَدُ مِنَ الْعَقْلِ، وَلا وَحْدَةَ أَوْحَشُ مِنَ الْعُجْبِ، وَلا عَقْلَ کَالتَّدْبِیرِ، وَلاکَرَمَ کَالتَّقْوَی، وَلا قَرِینَ کَحُسْنِ الْخُلُقِ، وَلا مِیرَاثَ کَالْأَدَبِ، وَلا قَائِدَ کَالتَّوْفِیقِ، وَلا تِجَارَةَ کَالْعَمَلِ الصَّالِحِ، وَلا رِبْحَ کَالثَّوَابِ، وَلا وَرَعَ کَالْوُقُوفِ عِنْدَ الشُّبْهَةِ، وَلا زُهْدَ کَالزُّهْدِ فِی الْحَرَامِ، وَلا عِلْمَ کَالتَّفَکُّرِ، وَلا عِبَادَةَ کَأَدَاءِ الْفَرَائِضِ، وَلا إِیمَانَ کَالْحَیَاءِ وَالصَّبْرِ، وَلا حَسَبَ کَالتَّوَاضُعِ، وَلا شَرَفَ کَالْعِلْمِ، وَلا عِزَّ کَالْحِلْمِ، وَلا مُظَاهَرَةَ أَوْثَقُ مِنَ الْمُشَاوَرَةِ.

امام (علیه السلام) فرمود:

هیچ مال و سرمایه ای پردرآمدتر از عقل نیست، و نه هیچ تنهایی وحشتناک تر از عُجب و خودبینی، هیچ عقلی همچون عاقبت اندیشی نیست و نه هیچ بزرگواری و شخصیتی همچون تقوا، هیچ همنشینی همچون حُسن خلق نیست و هیچ میراثی به پای ادب نمی رسد، هیچ راهبری همچون توفیق نیست و نه هیچ تجارتی مانند عمل صالح، (سودآور،) هیچ سودی همچون ثواب الهی و هیچ پرهیزکاری ای همچون پرهیز از شبهات نیست، هیچ زهدی همچون بی اعتنایی به حرام نیست و نه هیچ علم و دانشی همچون تفکر، هیچ عبادتی همچون ادای فرائض و واجبات نیست و نه هیچ ایمانی

مانند حیا و صبر، هیچ ارزش و اعتباری (برای انسان) همچون فروتنی و هیچ شرافتی چون علم و دانش نیست، هیچ عزتی چون حلم نیست و هیچ پشتیبانی مطمئن تر از مشورت نخواهد بود.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: هجده اندرز مهم

از آنچه در سند این کلمات حکمت آمیز آوردیم استفاده می شود که آنچه مرحوم سیّد رضی در این جا آورده به صورت پراکنده در خطبه یا خطبه هایی بوده است در حالی که از روایات کافی و آنچه در کتاب تمام نهج البلاغه آمده برمی آید که این ها در کنار هم بوده است؛ ولی در هر صورت به نظر می رسد این ها مواعظ مختلفی و هر یک درباره موضوع جداگانه ای است و جمع آن ها در یک عبارت دلیل بر آن نیست که همه پیوند نزدیک با یکدیگر دارند.

در هر حال نمی توان انکار کرد که هر جمله ای از این جمله های هجده گانه در عبارت کوتاهی درس بزرگی درباره زندگی سعادت بخش به ما می دهد وسزاوار است انسان بارها و بارها در طول زندگی آن ها را مرور کند و پیام آن ها را با گوش جان بشنود.

ازاین رو برای پی بردن به عمق کلام امام (علیه السلام) ما هر یک را جداگانه با شرح کوتاهی همراه می سازیم.

نخست می فرماید: «هیچ مال و سرمایه ای پردرآمدتر از عقل نیست»؛ (لا مَالَ أَعْوَدُ مِنَ الْعَقْلِ).

«أعْوَد» یعنی پردرآمدتر و نافع تر.

می دانیم که امتیاز انسان بر حیوانات، عقل است که می تواند سرمایه های

معنوی و مادی را به سوی او سوق دهد. چه بسیارند کسانی که ثروت هنگفتی از پدر به آن ها رسیده، اما براثر ضعف عقل در مدت کوتاهی آن را دست داده اند، و در مقابل، کسانی که زندگی مادی خود را از صفر شروع کرده اند، اما با کمک عقل و درایت پس از مدت کوتاهی سرمایه فراوانی از طریق حلال گردآوری کرده اند. درمورد سرمایه علم و دانش و اخلاق نیز چنین است.

امام صادق (علیه السلام) می فرماید: «لَیْسَ بَیْنَ الاْیمانِ وَالْکُفْرِ إلاَّ قِلَّةُ الْعَقْلِ، قیلَ: وَکَیْفَ ذاکَ یَابْنَ رَسُولِ اللّهِ؟ قالَ: إنَّ الْعَبْدَ یَرْفَعُ رَغْبَتَهُ إلی مَخْلُوقٍ فَلَوْ أخْلَصَ نیَّتَهُ لِلّهِ لاَتاهُ الَّذی یُریدُ فی أسْرَعَ مِنْ ذلِکَ؛ فاصله میان ایمان و کفر همان کم عقلی است. عرض کردند: ای فرزند رسول خدا (صلی الله علیه و آله)! این امر چگونه است؟ فرمود: گاهی انسان خواسته خود را از مخلوقی می طلبد در حالی که اگر نیتش برای خدا خالص بود همان خواسته در مدتی کوتاه تر به سراغش می آمد».⁽¹⁾

در دومین گفتار حکیمانه می فرماید: «هیچ تنهایی وحشتناک تر از عُجب وخودبینی نیست»؛ (وَلا وَحْدَةَ أَوْحَشُ مِنَ الْعُجْبِ).

چراکه از یک سو مردم از افراد خودبین و خودخواه متنفرند و از آن ها فاصله می گیرند و ازسوی دیگر افراد خودبین مردم را در حد لیاقت دوستی خود نمی بینند و برتری خیالی و وهمی، آن ها را از مردم جدا می سازد، درنتیجه گرفتار تنهایی وحشتناکی می شوند.

ازاین رو در حدیثی که در کتاب شریف کافی از امام صادق (علیه السلام) آمده می خوانیم: «مَنْ دَخَلَهُ الْعُجْبُ هَلَکَ؛ کسی که گرفتار خودبینی شود هلاک می شود».

در سومین نکته می فرماید: «هیچ عقلی همچون عاقبت اندیشی نیست»؛ (وَلا عَقْلَ کَالتَّدْبِیرِ).

منظور از عقل همان قوه ادراک است که انسان به وسیله آن کارهای دنیا

و آخرت خویش را نظام می بخشد و به یقین، نتیجه هر کاری در پایان آن روشن می شود؛ آن ها که در فکر عاقبت کارها و نتیجه نهایی آن هستند، به یقین از همه عاقل ترند.

در حدیثی می خوانیم که شخصی نزد پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) تقاضای اندرزی کرد. حضرت فرمود: اگر بگویم عمل خواهی کرد؟ عرض کرد: آری! این سخن میان او و پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) سه بار تکرار شد و در پایان، پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: «إنّی أُوْصِیکَ إذا أنْتَ هَمَمْتَ بِأمْرٍ فَتَدَبَّرْ عاقِبَتَهُ فَإنْ یَکُ رُشْداً فَأمْضِهِ وَإنْ یَکُ غَیّاً فَانْتَهِ عَنْهُ؛ من به تو توصیه می کنم هنگامی که تصمیم گرفتی کاری را انجام دهی در عاقبت آن بیندیش. اگر عاقبت نیکی دارد به دنبال آن کار برو و اگر گمراهی وضلالت است از آن صرف نظر کن».⁽¹⁾

در چهارمین نکته می فرماید: «هیچ بزرگواری و شخصیتی همچون تقوا نیست»؛ (وَلا کَرَمَ کَالتَّقْوَی).

این سخن برگرفته از قرآن مجید است که می فرماید: (إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللهِ أَتْقَاکُمْ)؛ «گرامی ترین شما نزد خداوند باتقواترین شماست».

شخص باتقوا نه تنها نزد خداوند، که نزد خلق خدا نیز گرامی و باشخصیت است، زیرا از انجام کارهای زشتی که شخصیت انسان را درهم می شکند خودداری می کند.

امیرمؤمنان (علیه السلام) فرمود: «مِفْتاحُ الْکَرَمِ التَّقْوی؛ پرهیزکاری کلید شخصیت است».⁽²⁾

در پنجمین نکته می فرماید: «هیچ همنشینی همچون حسن خلق نیست»؛ (وَلاقَرِینَ کَحُسْنِ الْخُلُقِ).

زیرا حسن خلق جاذبه عجیبی دارد که همه را به سوی خود جلب و جذب

می کند. انسان های بداخلاق، از داشتن دوستان صمیمی محروم اند در حالی که همه به دوستی با افراد خوش برخورد و صاحب حُسن خلق افتخار می کنند.

در حدیثی از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) که در ذیل کلام حکمت آمیز 38 آمد خواندیم: «حُسْنُ الْخُلْقِ یُثْبِتُ الْمَوَدَّةَ؛ حسن خلق، دوستی و محبت را ریشه دار می کند ورشته دوستی را استوار می دارد».

درباره حسن خلق در احادیث اسلامی تعبیرات بسیار بلندی آمده که نشان می دهد گشاده رویی و حسن خلق از مهم ترین اموری است که اسلام بر آن تأکید دارد.

سپس امام (علیه السلام) در ششمین نکته می فرماید: «هیچ میراثی همچون ادب نیست»؛ (وَ لا مِیرَاثَ کَالاَْدَبِ).

همان گونه که در شرح گفتار حکمت آمیز 54 که عین این عبارت در آن گفتار حکیمانه تکرار شده بود آوردیم، «ادب» در اصل به معنای دعوت کردن است وازاین رو به سفره ای که غذا در آن آماده می سازند و افراد را به آن دعوت می کنند «مأدبة» گفته می شود و از آن جا که رعایت احترام افراد در گفتار و رفتار و تواضع و استفاده از کلمات توأم با احترام سبب دعوت مردم به سوی انسان می شود، مجموعه این امور را «ادب» می نامند. دربرابر آن، بی ادبان کسانی هستند که نه احترام اشخاص و نه احترام مجالس را رعایت می کنند و نه سخنان مناسبی در برخورد با اشخاص به کار می برند. به همین مناسبت «تأدیب» به تعلیم و تربیت ویاد دادن آداب اطلاق می شود. در اصطلاح امروز، «ادب» و «ادبیات» به مسائل مربوط به قواعد الفاظ گفته می شود، این اصطلاح که جدید است و قطعاً بعد از زمان امام امیرمؤمنان علی (علیه السلام) به وجود آمده و هرچند بعضی از شارحان نهج البلاغه ادب را در کلام امام (علیه السلام) به همین معنا تفسیر کرده اند؛ ولی قطعاً اشتباه است. گرچه آداب سخن گفتن گوشه ای از حقیقت ادب را دربر می گیرد.

در اهمیت ادب همین بس که امام صادق (علیه السلام) می فرماید: «لایَزالُ الْمُؤمِنُ یُورِّثُ أهْلَ بَیْتِهِ الْعِلْمَ وَالاْدَبَ الصّالِحَ حَتّی یَدْخِلَهُمْ الْجَنَّةَ... وَ لا یَزالُ الْعَبْدُ الْعاصی یُورِثُ أهْلَ بَیْتِهِ الاْدَبَ السَّیِّء حَتّی یُدْخِلَهُمُ النّارَ جَمیعاً؛ انسان باایمان به خانواده خود علم وادب می آموزد تا آن جا که همه را وارد بهشت می کند و بنده گنهکار به خانواده خود بی ادبی می آموزد تا آن جا که همه را به دوزخ می فرستد».⁽¹⁾

در حدیثی از امیرمؤمنان (علیه السلام) در غررالحکم می خوانیم: «إنَّکُمْ إلی اِکْتِسابِ الاْدَبِ أحْوَجَ مِنْکُمْ إلی الاْکْتِسابِ الْفِضَّةِ وَالذَّهَبِ؛ شما به کسب ادب نیازمندتر از به دست آوردن طلا و نقره هستید».⁽²⁾

در هفتمین نکته حکمت آمیز می فرماید: «هیچ راهبری همچون توفیق نیست»؛ (وَلا قَائِدَ کَالتَّوْفِیقِ).

«توفیق» در لغت به معنای موافق ساختن و هماهنگ کردن است که با معنای عرفی آن کاملاً سازگار است. منظور از توفیق در این جا آماده بودن اسباب برای انجام دادن کاری است مثلاً اگر انسان حال خوبی برای دعا پیدا کند و مجلس مناسبی تشکیل شود و خطیب دانشمند و باصفایی آن مجلس را اداره کند، گفته می شود: توفیق برای دعا حاصل شد. همچنین فراهم شدن اسباب مثلاً برای زیارت بیت الله یا کمک به محرومان یا فراگرفتن علم و دانش، تمام این ها توفیق نامیده می شود و اگر امام (علیه السلام) می فرماید: بهترین رهبر توفیق است، برای این است که توفیق، انسان را به راه حق و مسیر اطاعت پروردگار می کشاند و راهنمای خوبی برای نیکی ها و خوبی هاست.

به هر حال شک نیست که سرچشمه اصلی توفیق برای کارهای خیر، ذات پاک پروردگار است، ازاین رو در حدیثی از امام باقر (علیه السلام) می خوانیم: «لا نِعْمَةَ

کَالْعافِیَةِ وَلا عافِیَةِ کَمُساعِدَةِ التُّوفیقِ؛ هیچ نعمتی مانند سلامت و عافیت نیست و هیچ عافیتی همچون فراهم شدن توفیق».⁽¹⁾

قرآن مجید نیز از زبان پیغمبر الهی حضرت شعیب (علیه السلام) می فرماید: (وَما تَوْفیقی إلّا بِاللّهِ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ إلَیْهِ أُنیبُ)؛ توفیق من جز به (یاری) خدا نیست، بر او توکل کردم و به سوی او بازمی گردم».

توفیق و بی توفیقی اسباب زیادی دارد؛ هرقدر انسان در راه خدا گام بردارد، به بندگان خدا خدمت کند و برای همه خیرخواه باشد خداوند توفیق او را برای انجام کارهای نیک بیشتر می کند و به عکس، گناهان و معاصی و ظلم و ستم به افراد و عدم رعایت حقوق والدین و استاد و دوستان، توفیق را از انسان سلب می کند. در حدیثی که در غررالحکم از امام امیرمؤمنان (علیه السلام) نقل شده می خوانیم: «کَما أنَّ الْجِسْمَ وَ الظَّلَّ لا یَفْتَرِقانِ کَذلِکَ الدّینُ وَ التَّوْفیقُ لا یَفْتَرِقانِ؛ همان گونه که سایه از جسم جدا نمی شود توفیق نیز از دین جدایی پیدا نمی کند».

در هشتمین نکته می فرماید: «هیچ تجارتی مانند عمل صالح، (سودآور) نیست»؛ (وَ لا تِجَارَةَ کَالْعَمَلِ الصَّالِحِ).

همه تاجران برای سود تجارت می کنند. سودهای مادی و دنیوی ناپایدار و در معرض زوال و فانی شدنی است ولی عمل صالح که سرچشمه ثواب ابدی اخروی است از هر تجارتی پرسودتر است. قرآن مجید می فرماید: (یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلَی تِجَارَةٍ تُنجِیکُمْ مِّنْ عَذَابٍ أَلِیمٍ * تُؤْمِنُونَ بِاللهِ وَرَسُولِهِ وَتُجَاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللهِ بِأَمْوَالِکُمْ وَأَنفُسِکُمْ ذَلِکُمْ خَیْرٌ لَّکُمْ إِنْ کُنتُمْ تَعْلَمُونَ * یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَیُدْخِلْکُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الاَْنْهَارُ وَمَسَاکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنَّاتِ عَدْنٍ ذَلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ)؛ «ای کسانی که ایمان آورده اید آیا شما را به تجارتی راهنمایی

کنم که شما را از عذاب دردناک رهایی می بخشد؟ به خدا و رسولش ایمان بیاورید و با اموال و جان هایتان در راه خدا جهاد کنید این برای شما (از هرچیز) بهتر است اگر بدانید * (اگر چنین کنید) گناهانتان را می بخشد و شما را در باغ هایی از بهشت داخل می کند که نهرها از زیر درختانش جاری است و در مسکن های پاکیزه در بهشت جاویدان جای می دهد و این پیروزی عظیم است».⁽¹⁾

در نهمین نکته حکمت آمیز که درواقع تکمیل کننده نکته قبل است می فرماید : «هیچ سودی همچون ثواب الهی نیست»؛ (وَلا رِبْحَ کَالثَّوَابِ).

سودهای مادی همه از بین می روند ولی ثواب الهی همواره باقی و برقرار است همان گونه که در قرآن کریم می خوانیم: (مَا عِنْدَکُمْ یَنفَدُ وَمَا عِنْدَ اللهِ بَاقٍ).⁽²⁾

درواقع ارباح مادی همچون خواب و خیال است ولی سود معنوی واقعیتی است انکارناپذیر.

اضافه بر این، سود مادی حدی دارد؛ دو یا چند برابر و حتی ممکن است گاهی ده برابر شود در حالی که ثواب الهی به مقتضای آیه شریفه (مَثَلُ الَّذِینَ یُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللهِ...).⁽³⁾گاه هفتصد برابر و گاه افزون بر آن می شود؛ سودی که در هیچ تجارتی پیدا نمی شود.

در دهمین نکته می فرماید: «هیچ پرهیزکاری ای همچون پرهیز از شبهات نیست»؛ (وَلا وَرَعَ کَالْوُقُوفِ عِنْدَ الشُّبْهَةِ).

«ورع» در اصل به معنای پرهیز یا شدت پرهیز است و در لسان روایات به حد اعلای تقوا اطلاق می شود که با وجود آن نه تنها انسان از گناهان مسلّم پرهیز می کند بلکه از شبهات نیز دوری می جوید.

در روایات اسلامی نیز در حدیث معروف پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله تمام موضوعات به سه بخش تقسیم شده اند: «حَلالٌ بَیِّنٌ وَ حَرامٌ بَیِّنٌ وَشُبَهاتُ بَیْنَ ذلِکَ فَمَنْ تَرَکَ الشُّبَهاتَ نَجا مِنَ الْمُحَرَّماتِ وَمَنْ أخَذَ بِالشُّبَهَاتِ إرْتَکَبَ الْمُحَرَّماتَ وَهَلَکَ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُ؛ اموری که درستی آن آشکار است که باید از آن پیروی کرد و اموری که گمراهی آن آشکار است و باید از آن اجتناب نمود و امور مشکوک و مشتبه در میان این دو؛ کسی که شبهات را ترک کند از محرمات آشکار رهایی می یابد وکسی که به سراغ شبهات برود (تدریجاً) مرتکب محرمات می شود و از آن جا که نمی داند هلاک خواهد شد».⁽¹⁾

درواقع شبهات، حریم محرمات و همانند لبه پرتگاه است که بیم لغزش در آن و سقوط در پرتگاه می رود.

بعضی از بزرگان، «ورع» را به چهار قسم تقسیم کرده اند که یکی از دیگری برتر است: نخست ورع به معنای پرهیز از گناهان آشکار است که انسان را از فسق خارج کرده و موجب عدالت و قبول شهادت اوست و آن، «ورع تائبین» نامیده می شود. قسم دیگری از آن، همان حالت پرهیزکاری است که انسان را از شبهات دور می سازد که به آن «ورع صالحان» می گویند و قسم سوم آن، حالت پرهیزکاری است که حتی از امور حلالی که می ترسد روزی او را به حرام بکشاند پرهیز می کند و نام «ورع متقین» بر آن گذاشته شده است. قسم چهارم، ورع به معنای صرف نظر کردن از غیر خداست برای ترس از ضایع شدن ساعتی از عمر در امری بیهوده (که درجه اعلای ورع است) و به آن «ورع صدیقین» می گویند» همان گونه که پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) می فرماید: «لا یَکُونُ الرَّجُلُ مِنَ الْمُتَّقینَ حَتّی یَدَعَ ما لا بَأسَ بِهِ مُخافَةَ أنْ یَکُونَ فِیهِ بَأسٌ؛ کسی، از متقین محسوب

نمی شود مگر این که اموری را که ذاتآ اشکالی ندارد ترک کند به سبب ترس از افتادن در اموری که حرام است».⁽¹⁾

در یازدهمین نکته حکیمانه امام (علیه السلام) می فرماید: «هیچ زهدی همچون بی اعتنایی به حرام نیست»؛ (وَلا زُهْدَ کَالزُّهْدِ فِی الْحَرَامِ)

گرچه بسیاری از افراد، زهد را تنها در ساده زیستن و قناعت کردن به لباس وغذا و مسکن و بی اعتنایی به مقامات دنیوی می دانند؛ ولی از نظر مبارک امام (علیه السلام) مهم ترین زهد پرهیز از حرام است، هرچند زندگی انسان زیاد هم ساده نباشد؛ اگر همان زندگی از حلال باشد دارنده آن فرد زاهدی است و آن کس که زندگی بسیار ساده ای دارد و در همان زندگیِ ساده اموال مشتبه و مشکوکی هست زاهد واقعی نیست.

در این که زندگیِ ساده به ویژه هنگامی که از هرگونه اموال شبهه ناک دور باشد مایه نجات از گناهان بسیاری و سبب توجه به ذات پاک پروردگار است شکی نیست و به همین دلیل، هم در آیات قرآن و هم در روایات اسلامی به طور گسترده اهمیت زهد و سپس ماهیت و حقیقت آن و نتایج پرباری که بر آن مترتب می شود بیان شده است.

بعضی از شارحان نهج البلاغه در این جا نوشته اند که زهد اگر به این معنا باشد که انسان اضافه درآمد خود را به دیگران بدهد و به زندگی ساده ای قناعت کند یک فضیلت است ولی هرگاه اضافه درآمد خود را ذخیره کند و فایده آن به کسی نرسد چنین زهدی کاملاً بی ارزش خواهد بود.

در ذیل خطبه 81 در جلد سوم به اندازه کافی درمورد «زهد» سخن گفتیم، ازاین رو ضرورتی برای تکرار آن نمی بینیم و تنها به یک روایت از امام صادق (علیه السلام)

بسنده می کنیم: «جُعِلَ الْخَیْرُ کُلُّهُ فِی بَیْتٍ وَجُعِلَ مِفْتَاحُهُ الزُّهْدَ فِی الدُّنْیَا؛ تمام نیکی ها در خانه ای قرار داده شده و کلید آن زهد در دنیاست».⁽¹⁾

حضرت در دوازدهمین نکته حکیمانه می فرماید: «هیچ علم و دانشی همچون تفکر نیست»؛ (وَلا عِلْمَ کَالتَّفَکُّرِ).

کسانی که تنها به حفظ عبارات دیگران و آنچه در روایات آمده بسنده می کنند و درباره آن نمی اندیشند علمشان چندان ثمری ندارد و درواقع همچون دستگاه ضبط صوتی هستند که می تواند علوم زیادی را در خود جای دهد؛ ولی آنان که اهل اندیشه اند از جای جای آیات قرآن و روایات اسلام و کلمات بزرگان حقایقی کشف می کنند که راهنمای زندگی مادی و معنوی آن هاست و اگر تفکر نباشد و تنها به نقل علوم دیگران قناعت شود هرگز علوم، پیشرفت و نمو وبالندگی پیدا نمی کند.

به همین دلیل در بعضی از احادیث که هم از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و هم از امیرمؤمنان علی (علیه السلام) رسیده، تفکر، برترین عبادت شمرده شده است: «لا عِبادَةَ کَالتَّفَکُرَ».⁽²⁾

در سیزدهمین نکته حکمت آمیز می فرماید: «هیچ عبادتی همچون ادای فرائض و واجبات نیست»؛ (وَلا عِبَادَةَ کَأَدَاءِ الْفَرَائِضِ).

در حدیث دیگر از امام سجاد (علیه السلام) می خوانیم: «مَنْ عَمِلَ بِما أفْتَرَضَ اللّهُ عَلَیْهِ فَهُوَ مِنْ أعْبَدَ النّاسِ؛ کسی که به واجبات خود عمل کند از عابدترین مردم است». در حدیث دیگری رسول خدا (صلی الله علیه و آله) می فرماید: «أعْبَدُ النّاسِ مَنْ أقامَ الْفَرایِضَ؛ عابدترین مردم کسی است که واجبات را ادا کند».

تمام این روایات اشاره به این می کند که عبادت، تنها رفتن به سراغ مستحبات

و نیایش های طولانی و پرسوزوگداز نیست؛ عبادت در درجه نخست آن است که انسان واجبات خود را ادا کند؛ اعم از پرداختن حقوق مردم و ادای حقوق مالی دینی و از همه مهم تر ادای حق الهی.

در چهاردهمین نکته می فرماید: «هیچ ایمانی مانند حیا و صبر نیست»؛ (وَلا إِیمَانَ کَالْحَیَاءِ وَالصَّبْرِ).

«حیا» به معنای حالت بازدارنده ای است که انسان را از رفتن به سراغ کارهای زشت بازمی دارد. به بیان دیگر، حیا انقباض نفس دربرابر زشتی هاست و «صبر» به معنای استقامت دربرابر مشکلات است؛ خواه مشکلات اطاعت باشد یا ترک معصیت و یا مشکلات مصائب و سختی ها.

به یقین اگر حالت حیا نباشد، ایمان بر باد می رود و اگر صبر و استقامت دربرابر مشکلات نباشد ایمان ثبات و قراری نخواهد داشت.

در حدیثی از امام صادق یا امام باقر (علیهما السلام) می خوانیم: «اَلْحَیاءُ وَ الاْیمانُ مَقْرُونانِ فی قَرَنٍ فَإذا ذَهَبَ أحَدُهُما تَبِعَهُ صاحِبُهُ؛ حیا و ایمان با یک ریسمان بسته شده اند هرجا یکی از آن ها برود دیگری به دنبال آن خواهد رفت».⁽¹⁾

در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) آمده است: «أرْبَعٌ مَنْ کُنَّ فیهِ وَکانَ مَنْ قَرْنِهِ إلی قَدَمِهِ ذُنُوباً بَدَّلَهَا اللّهُ حَسَناتٍ: الصِّدْقُ وَ الْحَیاءُ وَ حُسْنُ الْخُلْقِ وَالشُّکْرُ؛ چهار صفت است که در هر کسی باشد هرچند از فرق تا قدمش گناه باشد خداوند آن را تبدیل به حسنات می کند: صدق و حیا و حسن خلق و شکر».⁽²⁾

بدیهی است که راستگویی انسان را از بسیاری از گناهان بازمی دارد و حیا از قبایح و زشتی ها و حسن خلق از درگیری با مردم و شکر، انسان را به قدردانی از

نعمت ها تشویق می کند و همین امور است که سیئات را به حسنات مبدل می کند؛ یعنی در پرتو این صفات در ادامه راه، گناهان تبدیل به حسنات می شوند.

در پانزدهمین نکته حکیمانه می فرماید: «هیچ ارزش و اعتباری (برای انسان) همچون فروتنی نیست»؛ (وَلا حَسَبَ کَالتَّوَاضُعِ).

بسیارندکسانی که از نظر شرافت خانوادگی در حد مطلوبی هستند و خودشان نیز صفات برجسته ای دارند؛ ولی براثر تکبر و خودبرتربینی، در جامعه منفورند درحالی که متواضعان هرچند حسب و نسب عالی نداشته باشند محبوب مردم اند.

در حدیثی از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نقل شده که به یارانش فرمود: «إنَّ التَّواضُعَ یَزیدُ صاحِبَهُ رَفْعَةً فَتَواضَعُوا یَرْفَعْکُمُ اللّهُ؛ تواضع و فروتنی صاحبش را به مقام بالا می رساند، بنابراین فروتنی کنید تا خدا شما را بالا ببرد».⁽¹⁾

در شانزدهمین نکته حکمت آمیز می فرماید: «هیچ شرافتی چون علم و دانش نیست»؛ (وَ لا شَرَفَ کَالْعِلْمِ).

«شرف» به معنای شایستگی و عظمت و افتخار و نیک نامی است و به یقین، این امور از طریق علم و دانش به دست می آید زیرا علم و آگاهی کلید همه افتخارات و ارزش های انسانی است و برای افراد نادان و جاهل جایی در جامعه انسانی وجود ندارد.

قرآن مجید و روایات اسلامی پر است از آیات و روایاتی که در مدح و ستایش علم آمده است تا آن جا که مُرکّب های نوک قلم دانشمندان از خون شهیدان برتر شمرده شده است.

امام صادق (علیه السلام) می فرماید: «طَلَبْتُ الشَّرَفَ فَوَجَدْتُهُ فِی الْعِلْمِ؛ من به سراغ ارزش و شخصیت و شرف رفتم، آن را در علم و دانش یافتم».⁽²⁾

بدیهی است که منظور از «علم» علوم و دانش هایی است که یا جنبه معنوی دارد و یا دنیای انسان ها را سامان می بخشد.

در هفدهمین نکته حکیمانه می فرماید: «هیچ عزتی چون حلم نیست»؛ (وَ لا عِزَّ کَالْحِلْمِ).

حلیم به کسی گفته می شود که دربرابر افراد نادان و جاهل و بی ادب عکس العمل نشان نمی دهد همچنین مشکلات زندگی را تحمل می کند و براثر سعه صدر و فکر بلند، آن ها را در خود حل می نماید و در مقابل حوادث سخت، دست پاچه نمی شود و همین ها باعث عزت اوست و بسیار دیده شده که مردم به حمایت افراد حلیم در مقابل نادان برمی خیزند.

افراد بردبار در نظر مردم عزیزند، زیرا سکوتشان دربرابر افراد نادان و سبک سر و بی ادب، بر عزت و شخصیتشان می افزاید؛ ولی نابردباران در کوچک ترین مسائل درگیر می شوند و همین امر از عزت و احترامشان می کاهد.

در حدیثی از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) می خوانیم: «ما أعَزَّ اللّهُ بِجِهْلٍ قَطُّ وَ لا أذَلَّ بِحِلْمٍ قَطُّ؛ خدا هرگز کسی را به سبب جهل و نادانی عزت نداد و هرگز کسی را به موجب حلم و بردباری ذلیل نساخت».⁽¹⁾

آن گاه در هجدهمین و آخرین نکته حکیمانه می فرماید: «هیچ پشتیبانی مطمئن تر از مشورت نیست»؛ (وَ لا مُظَاهَرَةَ أَوْثَقُ مِنَ الْمُشَاوَرَةِ).

ناگفته پیداست که هر انسانی فکری و عقل و تشخیصی دارد؛ هنگامی که عقول و افکار به یکدیگر ضمیمه شوند بسیار قوی تر عمل می کنند، مسیرها روشن، موانع برطرف و نزدیک ترین راه به مقصد غالباً معلوم می شود و از این طریق پشتیبانی مهمی برای هر فردی حاصل می گردد.

همان گونه که در نیروهای جسمانی چنین است که نیروی یک فرد همچون ریسمان باریکی است که گسستن آن آسان است؛ ولی هنگامی که نیروها به یکدیگر ضمیمه شد و طناب محکمی از آن تشکیل گردید، به گفته شاعر: «چون به هم برتافتی اسفندیارش نگسلد»، این حکم در نیروهای فکری نیز کاملاً جاری است.

بر این اساس یکی از صفات برجسته مؤمنان در قرآن مجید انجام امور با مشورت ذکر شده است و می فرماید: (وَأَمْرُهُمْ شُورَی بَیْنَهُمْ)⁽¹⁾حتی شخص پیغمبر (صلی الله علیه و آله) به مقتضای (وَشَاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ)⁽²⁾مأمور به مشورت با مؤمنان بوده است.

در ذیل حکمت 54 که امام (علیه السلام) فرموده بود: «وَلا ظَهیرَ کَالْمُشاوَرَةِ» شرح مبسوطی درباره اهمیت مشورت و آثار پربار آن و در جلد دوم، ضمن خطبه 35 نیز بحثی تحت عنوان «بهره گیری از آرای اهل نظر» آوردیم.

در تفسیر نمونه نیز ذیل آیات مذکور بحث های قابل ملاحظه ای آمده است.⁽³⁾در پایان این گفتار حکیمانه و پربار که مشتمل بر هجده توصیه اخلاقی مهم بود ذکر این نکته لازم است که این سخنان گرچه در این جا به صورت یک جا جمع شده ولی قسمت هایی از آن در احادیث مختلف با شأن ورودهای گوناگون آمده است و بعید نیست که امام (علیه السلام) بسیاری از آن ها را به طور مکرّر به مناسبت های گوناگون بیان کرده باشد.

به یقین کافی است که انسان به همین یک گفتار حکیمانه در زندگی عمل کند تا خوشبخت و سعادتمند و در جنبه های مادی و معنوی پیروز گردد.

گفتار حکیمانه 114

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلامُ

إِذَا اسْتَوْلَی الصَّلاحُ عَلَی الزَّمَانِ وَأَهْلِهِ، ثُمَّ أَسَاءَ رَجُلٌ الظَّنَّ بِرَجُلٍ لَمْ تَظْهَرْ مِنْهُ حَوْبَةٌ فَقَدْ ظَلَمَ! وَإِذَا اسْتَوْلَی الْفَسَادُ عَلَی الزَّمَانِ وَأَهْلِهِ، فَأَحْسَنَ رَجُلٌ الظَّنَّ بِرَجُلٍ فَقَدْ غَرَّرَ.

امام (علیه السلام) فرمود:

هنگامی که صلاح و نیکی بر زمان و اهلش ظاهر گردد اگر کسی در این حال به دیگری که از او گناهی ظاهر نشده، گمان بد برد به او ستم کرده است و هنگامی که فساد بر زمان و اهلش مستولی گردد هرکس به دیگری گمان خوب برد خود را فریب داده است!⁽¹⁾

شرح و تفسیر: معیار حُسن ظن و سوءظن

مسئله حسن ظن و سوءظن در اسلام از مسائل بسیار مهم است که در آیات و روایات بازتاب گسترده ای دارد. البته اصل بر حسن ظن مسلمانان به یکدیگر است؛ ولی این اصل، استثنایی هم دارد که امام (علیه السلام) در جمله گهربار مورد بحث به آن اشاره کرده، می فرماید: «هنگامی که صلاح و نیکی بر زمان و اهلش ظاهر گردد اگر کسی در این حال به دیگری که از او گناهی ظاهر نشده گمان بد برد به او ستم کرده است و هنگامی که فساد بر زمان و اهلش مستولی گردد هرکس به دیگری گمان خوب ببرد خود را فریب داده است»؛ (إِذَا اسْتَوْلَی الصَّلاحُ عَلَی الزَّمَانِ وَأَهْلِهِ، ثُمَّ أَسَاءَ رَجُلٌ الظَّنَّ بِرَجُلٍ لَمْ تَظْهَرْ مِنْهُ حَوْبَةٌ فَقَدْ ظَلَمَ! وَإِذَا اسْتَوْلَی الْفَسَادُ عَلَی الزَّمَانِ وَأَهْلِهِ، فَأَحْسَنَ رَجُلٌ الظَّنَّ بِرَجُلٍ فَقَدْ غَرَّرَ).

همان گونه که گفتیم، اصل در جامعه اسلامی بر حسن ظن است، چنان که در سوره حجرات آیه 12 می خوانیم: (یا أیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا إجْتَنِبُوا کَثیراً مِنَ الظَّنِّ إنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إثْمٌ)؛ «ای کسانی که ایمان آورده اید! از بسیاری از گمان ها بپرهیزید چراکه بعضی از آن ها گناه است».

در روایات اسلامی نیز تأکید شده که کار برادر مسلمانت را حمل بر صحت کن و از سوءظن بپرهیز؛ در حدیثی از امیرمؤمنان (علیه السلام) نقل شده که فرمود: «ضَعْ أمْرَ أخیکَ عَلی أحْسَنِهِ... مَحْمِلاً؛ عمل برادر مسلمانت را بر نیکوترین وجه ممکن

حمل کن مگر این که دلیلی برخلاف آن قائم شود و هرگز درباره سخنی که از برادر مسلمانت صادر شده گمان بد مبر و مادامی که می توانی محمل نیکی برای آن بیابی حمل بر صحت کن».⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام صادق (علیه السلام) می خوانیم: «إذا اتَّهَمَ الْمُؤمِنُ أخاهُ انْماثَ الاْیمانُ مِنْ قَلْبِهِ کَما یَنْماثُ الْمَلْحُ فِی الْماءِ؛ هنگامی که شخص باایمان برادر مسلمانش را متهم کند ایمان در قلب او ذوب می شود همان گونه که نمک در آب ذوب می گردد».⁽²⁾

مطابق کلام حکمت آمیز مورد بحث، این مطلب مربوط به زمانی است که چهره اسلام در محیط نمایان باشد و غالب مردم راه صلاح بپویند؛ اما زمانی که فساد، بر زمان غالب شد و اکثر مردم به راه خلاف رفتند حسن ظن به افراد سبب می شود انسان خود را فریب دهد بنابراین باید جانب احتیاط را نگه دارد تا گرفتار توطئه ها و مفسده ها نگردد.

این بدان معنا نیست که انسان سوءظن خود را به اشخاص آشکار سازد وآن ها را متهم کند، منظور این است که بدون ظاهر کردن عکس العمل منفی که سبب اهانت به مؤمن می شود، در عمل جانب احتیاط را از دست ندهد.

افرادی که در یک زمان زندگی می کنند با هم متفاوت اند؛ بعضی سوابق خوبی دارند که باید به آن ها حسن ظن داشت و بعضی دارای سوابق سوءاند که باید درباره آن ها جانب احتیاط را رعایت کرد، بنابراین، معیار، فساد تمام مردم زمان نیست، ازاین رو امام (علیه السلام) در این کلام حکمت آمیز فرمود: «بِرَجُلٍ لَمْ تَظْهَرْ مِنْهُ حَوْبَةٌ»، «حَوْبَة» به معنای گناه است، بنابراین سوءظن به کسی که سابقه سوئی از او دیده نشده ممنوع است.

تعبیر «فَقَدْ ظَلَمَ» به این معناست که سوءظن به برادر مسلمانی که خلافی از او دیده نشده ظلم و ستم بر اوست. این احتمال نیز در تفسیر این جمله امکان داردکه چنین کسی به خودش نیز ستم می کند، زیرا خود را از همکاری او محروم می سازد.

درواقع، امام (علیه السلام) در این گفتار حکیمانه اشاره به همان قاعده «حمل شیء بر اغلب» فرموده و غلبه صلاح را برای حمل به صحت کافی دانسته مگر این که فردی سوء سابقه داشته باشد و در مقابل، غلبه فساد را برای سوءظن و احتیاط لازم می داند مگر این که واقعاً کسی دارای سوابق خوبی است که او را با آن سوابق می شناسیم.

این سخن در روابط ملت ها و دولت ها نیز کاملاً صادق است؛ هرگاه دولت های ستمگری که غالباً برای حفظ منافع خود حقوق دیگران را زیر پا می گذارند درِ باغ سبز به ما نشان دهند هرگز نباید کار آن ها را حمل بر صحت کنیم، بلکه باید فرض بر این باشد که آنان برای فریب ما دامی گسترده اند.

گفتار حکیمانه 115

اشاره

وَقِیلَ لَهُ (علیه السلام) کَیْفَ نَجِدُکَ یَا أَمِیرَ الْمُوْمِنِینَ؟

فَقَالَ عَلَیهِ السَّلامُ

کَیْفَ یَکُونُ حَالُ مَنْ یَفْنی بِبَقَائِهِ، وَیَسْقَمُ بِصِحَّتِهِ وَیُوْتی مِنْ مَأْمَنِهِ؟

کسی به امام (علیه السلام) عرض کرد: ای امیرمؤمنان! حال شما چگونه است؟

امام (علیه السلام) فرمود:

چگونه خواهد بود حال کسی که با بقای خود فانی می شود و با سلامت خود بیمار می گردد و در حالی (یا در جایی) که خود را در امان می بیند مرگ دامانش را می گیرد؟⁽¹⁾

شرح و تفسیر: آسیب پذیری انسان ها

امام (علیه السلام) در این گفتار حکیمانه در پاسخ کسی که از آن حضرت پرسید: ای امیرمؤمنان! حال شما چگونه است؟ به سه نکته مهم اشاره کرده، می فرماید: چگونه خواهد بود حال کسی که با بقای خود فانی می شود و با سلامت خود بیمار می گردد و در حالی (یا در جایی) که خود را در امان می بیند مرگش فرامی رسد؟»؛ (وَقِیلَ لَهُ (علیه السلام) کَیْفَ نَجِدُکَ یَا أَمِیرَ الْمُوْمِنِینَ فَقال (علیه السلام): کَیْفَ یَکُونُ حَالُ مَنْ یَفْنَی بِبَقَائِهِ، وَیَسْقَمُ بِصِحَّتِهِ وَیُوْتَی مِنْ مَأْمَنِهِ).

دلیل این که چگونه انسان با بقائش فانی می شود؟ روشن است، زیرا عمر انسان هرقدر طولانی باشد بالاخره محدود است و هر ساعتی که از عمر او می گذرد یک گام به پایان عمر و فنا نزدیک تر می شود درست مانند سرمایه داری که هر روز مبلغی از سرمایه خود را هزینه می کند بی آن که درآمدی به جای آن داشته باشد که درباره او می توان گفت: با استفاده از سرمایه اش، مفلس و تنگدست خواهد شد.

اما این که انسان چگونه با سلامتش بیمار می شود؟ از این نظر است که سلامتی انسان به سبب کار کردن منظم تمام دستگاه های بدن است؛ ولی همین کار کردن منظم، آن ها را تدریجاً فرسوده می کند و در آن ها انواع اختلالات روی می دهد و سرانجام از کار بازمی ایستند.

راز این که چگونه انسان از محل امنش آسیب می پذیرد؟ این است که عوامل آسیب پذیری در درون وجود خود انسان پنهان است. ناگهان با اختلالی که در یکی از رگ های قلب یا مغز رخ می دهد سکته قلبی یا مغزی بر او عارض می شود و او را نیمه جان می سازد و یا به جهان دیگر می فرستد.

قرآن مجید در آیات مختلف به این نکات اشاره کرده است، در یک جا می فرماید: (أیْنَما تَکُونُوا یُدْرِکَکُمُ الْمَوْتَ وَلَوْ کُنْتُمْ فی بُرُوجٍ مُشَیَّدَةٍ)؛ هرجا باشید مرگ به سراغ شما می آید هرچند در دژهای محکم باشید».⁽¹⁾

در جای دیگر می فرماید: (وَالْعَصْرِ * إنَّ الاْنْسانَ لَفِی خُسْرٍ)؛ قسم به عصر! که انسان (پیوسته) در حال خسران و زیان کردن است».⁽²⁾

در همین کلمات قصار، حکمت 74، آمده بود که «نَفْسُ الْمَرْءِ خَطاهُ إلی أجَلِهِ؛ نفس های انسان گام های او به سوی مرگ است (هر نفسی که می کشد یک گام به مرگ نزدیک تر می شود).

احتمال دیگر در تفسیر جمله های حکیمانه مورد بحث، این است که انسان به هنگام بقا وسلامتی جسم، چه بسا از خطرات غافل می شود و این بقا و سلامتی او را به فنا و بیماری می کشاند، چراکه عامل بسیاری از حوادث ناگوار، غفلت هنگام توانایی و تندرستی است.

همچنین انسان در محل امن خود غالباً احتیاط را از دست می دهد و گاه همان محل امن تبدیل به محل خطر بزرگی می شود و یا این که انسان به افرادی کاملاً اطمینان می کند و همه چیز خود را به دست آن ها می سپارد، ناگهان از همان ها ضربه می خورد. ولی تفسیر اول مناسب تر است.

گفتار حکیمانه 116

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلامُ کَمْ مِنْ مُسْتَدْرَجٍ بِالْإِحْسَانِ إِلَیْهِ، وَمَغْرُورٍ بِالسَّتْرِ عَلَیْهِ، وَمَفْتُونٍ بِحُسْنِ الْقَوْلِ فِیهِ! وَمَا ابْتَلَی اللَّهُ أَحَداً بِمِثْلِ الْإِمْلاءِ لَهُ.

امام (علیه السلام) فرمود:

چه بسیارند کسانی که به سبب نعمتی که به آن ها داده شده در غفلت فرو می روند و به سبب پرده پوشی خدا درباره آن ها، مغرور می گردند و براثر تعریف و تمجید از آنان، فریب می خورند و خداوند هیچ کس را با چیزی مانند مهلت دادن (و ادامه نعمت ها و ترک عقوبت) آزمایش نکرده است.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: هشدار درباره چهار چیز

امیرمؤمنان (علیه السلام) در این گفتار حکیمانه و هشدار دهنده به چهار نکته مهم اشاره می کند که بر محور چهار واژه معنادار «مستدرج»، «مغرور»، «مفتون» و «املاء» دور می زند، می فرماید: «چه بسیارند کسانی که به سبب نعمتی که به آن ها داده شده غافل می شوند و به سبب پرده پوشی خدا درباره آن ها، مغرور می گردند و براثر تعریف و تمجید از آنان، فریب می خورند و خداوند هیچ کس را با چیزی مانند مهلت دادن (و ادامه نعمت ها و ترک عقوبت) آزمایش نکرده است»؛ (کَمْ مِنْ مُسْتَدْرَجٍ بِالْإِحْسَانِ إِلَیْهِ، وَمَغْرُورٍ بِالسَّتْرِ عَلَیْهِ، وَمَفْتُونٍ بِحُسْنِ الْقَوْلِ فِیهِ! وَمَا ابْتَلَی اللَّهُ أَحَداً بِمِثْلِ الْإِمْلاءِ لَهُ).

«مستدرج» از ریشه «استدراج» به معنای چیزی را تدریجاً به سمت وسویی بردن آمده است. در قرآن مجید این تعبیر در دو آیه (182 سوره اعراف، و 44 سوره قلم) ذکر شده و مفهوم آن در هر دو مورد یکی است و آن این که کسی را مرحله به مرحله بدون این که خود متوجه شود در دام مجازات گرفتار کنند درست مانند این که کسی از بیراهه به سوی پرتگاه می رود و ما نه تنها او را از این کار نهی نکنیم بلکه به دلیل آن که مستحق مجازات و کیفر است تشویق نیز کنیم. ناگهان به لب پرتگاه می رسد و خود را در دام مجازات می بیند، وحشت می کند و راه بازگشت دربرابر خود نمی بیند و از همان جا می لغزد و در پرتگاه سقوط می کند.

خدا به افرادی که طغیان را به اوج خود می رسانند نیکی می کند، نعمت می بخشد، مقام می دهد و ناگهان در میان ناز و نعمت گرفتار مجازاتشان می سازد، که در آن حالت، بسیار دردناک است.

در آیه 44 سوره انعام می خوانیم: (فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَیْهِمْ أَبْوَابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتَّی إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُّبْلِسُونَ)؛ «هنگامی که آنچه را به آن ها تذکر داده شده بود فراموش کردند، درهای همه چیز (از نعمت ها) را بر آن ها گشودیم تا زمانی که (کاملاً) به آنچه به آن ها داده شده بود خوشحال شدند. ناگهان آن ها را گرفتیم (و آنان را به عذاب سخت گرفتار ساختیم)، در این هنگام یک باره نومید شدند».⁽¹⁾

دومین جمله اشاره به کسانی است که از طریق پرده پوشی خداوند درباره گناهان آن ها مورد آزمون الهی قرار می گیرند. خدا ستارالعیوب است و تا آن جا که ممکن باشد بر گناهان بندگانش پرده می افکند تا بیدار شوند و توبه کنند و به راه حق بازگردند ولی گروهی به عکس، مغرور می شوند و به دلیل این ستر الهی فریب می خورند و بر شدت و کثرت گناه می افزایند. با توجه به این که «چون که از حد بگذرد رسوا کند» سرانجام پرده ها بالا می رود و آن ها رسوای خاص و عام می شوند.

جمله سوم اشاره به یکی دیگر از راه های نفوذ شیطان و هوای نفس در انسان است؛ گاه مردم از روی حسن ظن و گاه از طریق تملق و چاپلوسی به مدح وثنای افرادی می پردازند؛ بعضی از این افراد که از حال خود باخبرند و وضع خود را با آنچه در مدح و تمجید گفته می شود کاملاً متفاوت می بینند بیدار شده و سعی می کنند خود را با حسن ظن مردم موافق کنند، اما برخی دیگر با این سخنان،

فریب می خورند و خود را مقرب درگاه الهی و در اوج فضیلت و اخلاق می پندارند، در حالی که در دام شیطان و هوای نفس گرفتارند.

چهارمین جمله اشاره به حال کسانی است که خداوندِ حلیم و غفور آن ها را از طریق بخشیدن نعمت و گسترش روزی و مانند آن می آزماید شاید به پاس نعمت های الهی بیدار شوند و بازگردند؛ این گسترش نعمت ها سبب غفلت وبی خبری شان شده و همچنان راه خطا را با شتاب ادامه می دهند، ناگهان خدا آن نعمت ها را می گیرد و آن ها را به این وسیله مجازات می کند؛ مجازاتی که بسیار دردناک است، زیرا در میان نعمت های الهی غوطه ورند و سرگرم لذات ها هستند که در یک لحظه همه چیز دگرگون می شود و همچون «قارون» که با داشتن آن همه امکانات در اوج غرور و غفلت قرار داشت، گرفتار عذاب ناگهانی الهی شده و در یک لحظه همه چیز خود را از دست می دهند.

قرآن مجید در شرح حال قوم «سبا» و سرگذشت آن ها به همین معنا اشاره کرده است؛ خدا آن ها را مشمول انواع نعمت ها قرار داد، سرزمینی پر از نعمت و خدایی آمرزنده داشتند: (بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ)⁽¹⁾اما هوای نفس و شیطان کار خود را کردند و آن ها را به ناسپاسی و طغیان واداشتند. ناگهان سد عظیمِ «مأرب» براثر نفوذ آب و جانوران در آن، شکست و سیلاب عظیمی به راه افتاد و باغ ها و زراعت ها و کاخ ها را درهم کوبید و با خود برد و تنها زمینی بایر و ویران به جای ماند به گونه ای که باقی مانده جمعیت مجبور شدند از آن سرزمین کوچ کنند.

قرآن مجید درباره این گروه می فرماید: (وَلا یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ لِّأَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدَادُوا إِثْمآ وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِینٌ)؛ «کافران هرگز گمان نکنند مهلتی که به آنان می دهیم به نفع آن هاست تنها به این سبب به آن ها مهلت