مشخصات کتاب

آیة الله العظمی مکارم شیرازی

شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه

پیام امام

امیرالمؤمنین علیه السلام

کلمات قصار

325-251

جلد هجدهم

کتاب برگزیده سال

با همکاری جمعی از فضلا و دانشمندان

اشاره

سر شناسه: مکارم شیرازی، ناصر، 1305-

عنوان قراردادی: نهج البلاغه فارسی - عربی. شرح

عنوان و نام پدیدآور: پیام امام امیرالمؤمنین (علیه السلام): شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه / مکارم شیرازی؛ با همکاری جمعی از فضلا و اندیشمندان حوزه علمیه قم

مشخصات نشر: قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی، 1397.

مشخصات ظاهری: 478ص.

شابک: 1-6-99801-600-978 (دوره)؛0-14-6335-622-978 (ج18)

وضعیت فهرست نویسی: فیپا.

یادداشت: فارسی - عربی

یادداشت: کتاب حاضر توسط ناشران متفاوت در سال های مختلف منتشر شده است.

یادداشت: چاپ اول

عنوان دیگر: شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه

موضوع: علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40 ق --خطبه ها

موضوع: علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40 ق --نامه ها

موضوع: علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40 ق --کلمات قصار

موضوع: علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40 ق --نهج البلاغه -- نقد و تفسیر

شناسه افزوده: علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40 ق --نهج البلاغه. شرح

رده بندی کنگره: 1397 7م/38/0422 BP

رده بندی دیویی: 297/9515

شماره کتابشناسی ملی: 5401684

با همکاری دانشمندان محترم حجج اسلام آقایان:

محمد رضا آشتیانی - محمد جواد ارسطا - سید عبدالمهدی توکل

سعید داودی - احمد قدسی

پیام امام امیرالمؤمنین (علیه السلام) / ج 18

تألیف: آیة الله العظمی مکارم شیرازی و همکاران

تیراژ: 1000 نسخه

نوبت چاپ: اوّل

صفحه و قطع: 478صفحه / وزیری

تاریخ انتشار: 1397

چاپخانه: سلیمانزاده

ناشر: مؤسسه تنظیم و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی

با همکاری انتشارات امام علی بن ابی طالب (ع)

شابک: 0-14-6335-622-978

آدرس ناشر: ایران - قم - ابتدای خیابان شهدا - کوچه 22

تلفن : 37732478

فکس: 37840099

www.makarem.ir

بسم الله الرحمن الرحیم

فهرست مطالب

گفتار حکیمانه 251 --- 15

شرح و تفسیر: تلخی و شیرینی دنیا و آخرت --- 16

گفتار حکیمانه 252 --- 19

شرح و تفسیر: فلسفه، بخش مهمی از احکام اسلامی --- 21

نکته: آیا حق داریم از فلسفه احکام سؤال کنیم؟ --- 41

گفتار حکیمانه 253 --- 45

شرح و تفسیر: سوگند سریع التأثیر --- 46

نکته: سوگند به برائت از خداوند و پیامبر (صلی الله علیه و آله) --- 47

گفتار حکیمانه 254 --- 51

شرح و تفسیر: وصی خویشتن باش --- 52

گفتار حکیمانه 255 --- 55

شرح و تفسیر: غضب و جنون! --- 56

گفتار حکیمانه 256 --- 59

شرح و تفسیر: ترک حسد، و تندرستی --- 60

گفتار حکیمانه 257 --- 63

شرح و تفسیر: شاد کردن دیگران --- 64

گفتار حکیمانه 258 --- 69

شرح و تفسیر: هنگام تندرستی با خدا معامله کنید --- 70

گفتار حکیمانه 259 --- 73

شرح و تفسیر: جزای پیمان شکنان --- 74

گفتار حکیمانه 260 --- 77

شرح و تفسیر: از این امور غافل نشوید --- 78

گفتار حکیمانه 260 / حدیث 1 --- 83

شرح و تفسیر: آینده درخشان --- 85

گفتار حکیمانه 260 / حدیث 2 --- 89

شرح و تفسیر: امام7 این خطیب را ستود --- 91

نکته: این خطیب چه کسی بود؟ --- 92

گفتار حکیمانه 260 / حدیث 3 --- 95

شرح و تفسیر: آثار سوء خصومت ها --- 97

گفتار حکیمانه 260 / حدیث 4 --- 101

شرح و تفسیر: ازدواج دختران با اذن اولیاء --- 104

گفتار حکیمانه 260 / حدیث 5 --- 109

شرح و تفسیر: پیشرفت تدریجی نور ایمان در قلب --- 110

گفتار حکیمانه 260 / حدیث 6 --- 115

شرح و تفسیر: حکم زکات دِین --- 117

گفتار حکیمانه 260 / حدیث 7 --- 121

شرح و تفسیر: به هنگام مقابله با دشمن از زنان دوری کنید --- 123

گفتار حکیمانه 260 / حدیث 8 --- 127

شرح و تفسیر: راه پیروزی سریع! --- 129

گفتار حکیمانه 260 / حدیث9 --- 133

شرح و تفسیر: روز جنگ از همه نزدیک تر به دشمن، رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بود --- 135

گفتار حکیمانه 261 --- 141

شرح و تفسیر: گلایه شدید امام (علیه السلام) از سُستی بعضی از یارانش --- 143

نکته: یاران بی وفا! --- 145

گفتار حکیمانه 262 --- 147

شرح و تفسیر: نخست حق را بشناس سپس پیروانش را --- 149

نکته: معرفی چند چهره --- 152

گفتار حکیمانه 263 --- 155

شرح و تفسیر: قرب سلطان است از آن قرب، الحذر! --- 156

گفتار حکیمانه 264 --- 159

شرح و تفسیر: خوش رفتاری با بازماندگان مسلمین --- 160

گفتار حکیمانه 265 --- 163

شرح و تفسیر: گفتار دانشمندان، درد یا دارو؟ --- 164

گفتار حکیمانه 266 --- 167

شرح و تفسیر: برای آموزش صحیح شتاب مکن! --- 169

نکته: کتابت حدیث --- 171

گفتار حکیمانه 267 --- 173

شرح و تفسیر: حرص چرا؟ --- 174

گفتار حکیمانه 268 --- 177

شرح و تفسیر: در دوستی و دشمنی از حدّ تجاوز مکن --- 178

نکته: رعایت معیارهای الهی در دوستی و دشمنی --- 179

گفتار حکیمانه 269 --- 181

شرح و تفسیر: دنیاپرستان و آخرتْ دوستان --- 182

نکته: نه حرص در دنیا و نه تنبلی --- 184

گفتار حکیمانه 270 --- 187

شرح و تفسیر: سرنوشت زیورآلات کعبه --- 189

نکته ها --- 191

گفتار حکیمانه 271 --- 195

شرح و تفسیر: حکم حکیمانه --- 197

گفتار حکیمانه 272 --- 201

شرح و تفسیر: مبارزه با بدعت ها --- 202

گفتار حکیمانه 273 --- 205

شرح و تفسیر: از حرص خود بکاه و به سهم خود قانع باش --- 207

گفتار حکیمانه 274 --- 213

شرح و تفسیر: راه پایداری علم و یقین --- 214

گفتار حکیمانه 275 --- 217

شرح و تفسیر: شش نکته آموزنده --- 218

گفتار حکیمانه 276 --- 223

شرح و تفسیر: از ریاکاری به خدا پناه بریم --- 224

نکته: نکوهش شدید ریا در کتاب و سنّت --- 225

گفتار حکیمانه 277 --- 229

شرح و تفسیر: سوگندی بسیار زیبا --- 230

گفتار حکیمانه 278 --- 233

شرح و تفسیر: ارزش اعمال کم توأم با نشاط --- 234

گفتار حکیمانه 279 --- 237

شرح و تفسیر: مستحباتِ مزاحمِ واجبات را ترک گویید --- 238

گفتار حکیمانه 280 --- 241

شرح و تفسیر: آمادگی برای سفر آخرت --- 242

گفتار حکیمانه 281 --- 245

شرح و تفسیر: خطای حس را با عقل اصلاح کنید --- 246

گفتار حکیمانه 282 --- 249

شرح و تفسیر: حجاب معرفت --- 250

گفتار حکیمانه 283 --- 255

شرح و تفسیر: عالم و جاهلِ شما، هر دو خطاکارند --- 256

نکته: بلای «تسویف» --- 257

گفتار حکیمانه 284 --- 261

شرح و تفسیر: راه عذر بر شما بسته است --- 262

گفتار حکیمانه 285 --- 265

شرح و تفسیر: از دست دادن فرصت ها --- 266

گفتار حکیمانه 286 --- 269

شرح و تفسیر: همه چیز دنیا در حال دگرگونی است --- 270

گفتار حکیمانه 287 --- 275

شرح و تفسیر: راه پر پیچ وخم و ظلمانی --- 276

گفتار حکیمانه 288 --- 281

شرح و تفسیر: گوهر علم را به نااهلان نمی دهند --- 282

گفتار حکیمانه 289 --- 287

شرح و تفسیر: برادری با تمام صفات انسانی --- 289

نکته ها --- 298

گفتار حکیمانه 290 --- 301

شرح و تفسیر: به پاس نعمت هایش عصیان مکن --- 302

گفتار حکیمانه 291 --- 305

شرح و تفسیر: این گونه باید تسلیت گفت --- 306

نکته ها --- 311

گفتار حکیمانه 292 --- 315

شرح و تفسیر: این جا جای صبر نیست! --- 316

گفتار حکیمانه 293 --- 321

شرح و تفسیر: مصاحبت با احمق! --- 322

گفتار حکیمانه 294 --- 325

شرح و تفسیر: فاصله میان مشرق و مغرب چقدر است؟ --- 326

گفتار حکیمانه 295 --- 329

شرح و تفسیر: دوستان و دشمنان --- 330

گفتار حکیمانه 296 --- 335

شرح و تفسیر: به خودت ضرر می زنی --- 336

گفتار حکیمانه 297 --- 339

شرح و تفسیر: اسباب عبرت، بسیار است ولی... --- 340

گفتار حکیمانه 298 --- 345

شرح و تفسیر: اعتدال در خصومت --- 346

نکته: خطرات خصومت --- 347

گفتار حکیمانه 299 --- 349

شرح و تفسیر: راه و روش توبه --- 350

نکته: حقیقت توبه و تأخیر نینداختن آن --- 351

گفتار حکیمانه 300 --- 353

شرح و تفسیر: پاسخ جالب به دو سؤال --- 354

نکته: سرعت محاسبه الهی --- 356

گفتار حکیمانه 301 --- 359

شرح و تفسیر: از نشانه های عقل --- 360

نکته: طرق شناخت انسان ها --- 361

گفتار حکیمانه 302 --- 365

شرح و تفسیر: نیازمندان به دعا --- 366

گفتار حکیمانه 303 --- 369

شرح و تفسیر: مردم، فرزند دنیا هستند --- 370

گفتار حکیمانه 304 --- 373

شرح و تفسیر: نیازمند، فرستاده خداست! --- 374

گفتار حکیمانه 305 --- 379

شرح و تفسیر: غیرتمند، عمل منافی عفت انجام نمی دهد --- 380

نکته: غیرت در آموزه های اسلامی ---381

گفتار حکیمانه 306 --- 383

شرح و تفسیر: سرآمد مقدّر، حافظ انسان است! --- 384

گفتار حکیمانه 307 --- 387

شرح و تفسیر: داغ فرزند و داغ غارت اموال --- 388

گفتار حکیمانه 308 --- 391

شرح و تفسیر: برتری دوستی بر خویشاوندی --- 392

نکته: وراثتِ دوستی --- 393

گفتار حکیمانه 309 --- 397

شرح و تفسیر: فراست مؤمن --- 398

گفتار حکیمانه 310 --- 401

شرح و تفسیر: از نشانه های اصلی ایمان --- 402

گفتار حکیمانه 311 --- 405

شرح و تفسیر: کیفر کتمان حقیقت! --- 407

گفتار حکیمانه 312 --- 411

شرح و تفسیر: وظیفه ما در حال نشاط و عدم نشاط --- 412

گفتار حکیمانه 313 --- 415

شرح و تفسیر: جامعیت قرآن 416

گفتار حکیمانه 314 --- 419

شرح و تفسیر: راه دفع شرّ --- 420

گفتار حکیمانه 315 --- 423

شرح و تفسیر: طریقه خوشنویسی --- 424

گفتار حکیمانه 316 --- 429

شرح و تفسیر: من پیشوای اهل ایمانم --- 430

گفتار حکیمانه 317 --- 433

شرح و تفسیر: پاسخ دندان شکن به ایراد یهود --- 434

گفتار حکیمانه 318 --- 437

شرح و تفسیر: رمز پیروزی امام (علیه السلام) --- 438

گفتار حکیمانه 319 --- 443

شرح و تفسیر: آثار شوم فقر --- 444

نکته: فقر و غنا --- 445

گفتار حکیمانه 320 --- 449

شرح و تفسیر: جست وجوگران حقیقت طلب و عالمان بهانه جو --- 450

نکته: وظیفه شاگرد در برابر استاد --- 452

گفتار حکیمانه 321 --- 453

شرح و تفسیر: ابتدا مشورت سپس تصمیم گیری --- 454

نکته: اقسام مشورت --- 457

گفتار حکیمانه 322 --- 459

شرح و تفسیر: این گونه گریه ها روحیه ها را تضعیف می کند --- 461

گفتار حکیمانه 333 --- 465

شرح و تفسیر: سرانجامِ وسوسه های شیطان و نفس امّاره --- 466

گفتار حکیمانه 334 --- 471

شرح و تفسیر: از معاصی پنهانی بپرهیزید --- 472

گفتار حکیمانه 335 --- 475

شرح و تفسیر: اندوه ما و شادی دشمنان --- 476

کلمات قصار در یک نگاه

گفتار حکیمانه 251

اشاره

وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ

مَرَارَةُ آلدُّنْیَا حَلاَوَةُ آلاْخِرَةِ، وَ حَلاَوَةُ آلدُّنْیَا مَرَارَةُ آلاْخِرَةِ.

امام (علیه السلام) فرمود:

تلخی دنیا شیرینی آخرت است و شیرینی دنیا تلخی آخرت.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: تلخی و شیرینی دنیا و آخرت

امام (علیه السلام) در این گفتار حکیمانه به تفاوت آشکار میان امور شیرین و تلخ در دنیا و آخرت اشاره می کند، می فرماید: «تلخی دنیا شیرینی آخرت است و شیرینی دنیا تلخی آخرت»؛ (مَرَارَةُ آلدُّنْیَا حَلاَوَةُ آلاْخِرَةِ، وَ حَلاَوَةُ آلدُّنْیَا مَرَارَةُ آلاْخِرَةِ).

اشاره به این که بسیاری از طاعات و عبادات و دستورات الهی تلخ کامی هایی دارد؛ جهاد فی سبیل الله، جهاد با هوای نفس و گاه رفتن به زیارت خانه خدا، پرداختن خمس و زکات و چشم پوشی از اموال حرام و مقامات عالی نامشروع، تلخی ها و مشکلاتی برای انسان دارد؛ ولی به یقین این تلخی ها سبب شیرینی در سرای آخرت و بهشت برین است. نعمت هایی که نه چشمی آن را دیده و نه گوشی سخنی از آن شنیده و نه به خاطر انسانی خطور کرده است.

به عکس، بسیاری از گناهان ممکن است لذت بخش باشد. پیروی از هوا و هوس و عیش و نوش های گناه آلود و اموال فراوانی که از طرق نامشروع تحصیل می شود برای صاحبان آن ها لذّتی دارد؛ ولی این لذّات، تلخ کامی هایی را در آخرت به دنبال دارد عذاب هایی که بسیار شدید و طولانی است و حتی یک روز آن را نمی توان تحمل کرد تا چه رسد به سالیان دراز.

مقصود امام (علیه السلام) این است که اگر در مسیر اطاعت، مشکلات و ناراحتی ها

و مرارت هایی وجود دارد، نگران نشویم، آن ها را با جان و دل بپذیریم به امید وعده های الهی در آخرت و به عکس اگر در گناه، لذّتی هست از عواقب تلخ آن غافل نگردیم. کوتاه سخن این که هدف امام (علیه السلام) تشویق به طاعات و ترک گناهان است.

شبیه این سخن، تعبیری است که در خطبه 174 نهج البلاغه گذشت که امام (علیه السلام) می فرماید: «إِنَّ آلْجَنَّةَ حُفَّتْ بِالْمَکَارِهِ وَ إِنَّ آلنَّارَ حُفَّتْ بِالشَّهَوَاتِ؛ بهشت در لابه لای ناراحتی ها پیچیده شده و دوزخ در لابه لای شهوات».

نیز در حکمت 376 می فرماید: «إِنَّ آلْحَقَّ ثَقِیلٌ مَرِیءٌ، وَ إِنَّ الْبَاطِلَ خَفِیفٌ وَبِیءٌ؛ حق، سنگین اما گواراست و باطل، سبک و آسان؛ اما بلاخیز و مرگ آور است».

حق گر چه ثقیل و سنگین است ولی عاقبتش گواراست. به عکس، باطل که در آغاز آسان و راحت است، در پایان ناگوار و خطرناک است.

البته آنچه امام (علیه السلام) در این جا فرموده بیان حکم غالبی است و گرنه موارد استثنایی نیز وجود دارد که انسان از انجام دادن حق لذت ببرد و از انجام دادن باطل ناراحت شود. حدیث معروفی که می گوید: «مؤمن اوقات شبانه روز خود را به سه بخش تقسیم می کند: بخشی برای عبادت و بندگی پروردگار و بخشی برای سامان دادن به وضع زندگی و در بخش دیگری به لذات حلال می پردازد تا نیرو و آرامش برای انجام وظایف پیدا کند»، که وجود سختی شدید در آن مطرح نشده دلیل روشنی بر این استثناست.

در حالات انبیا و اولیای الهی به خصوص در آزمایش های سخت آن ها، شواهد زیادی بر اصل گفتار امام (علیه السلام) هست.

اگر حضرت یوسف (علیه السلام) تسلیم خواسته نامشروع زلیخا می شد برای او لذت بخش بود؛ اما مرارت آخرت را به دنبال داشت و این که تسلیم نشد و به سبب آن، سال ها در زندان ماند و مرارت زیادی را چشید بر کسی

پوشیده نیست؛ اما حلاوت آخرت بلکه حلاوت دنیا را در پایان و بعد از مدتی به دنبال داشت.

حضرت آدم (علیه السلام) ترک اولی کرد و از شجره ممنوعه موقتاً لذت برد؛ اما پایان غم انگیزی برای او داشت.

بسیار می شود که مرارت های دنیا نتیجه شیرینی را در همین دنیا نصیب انسان می کند مانند جوانی که سال ها در غربت و با مشقت درس خوانده تا توانسته به مراحل عالی علم و دانش برسد که لذت آن را در پایان در همین دنیا می بیند و به عکس جوانی که تن به تنبلی و خوش گذرانی و عیش و نوش داده و بی سواد باقی مانده مرارت آن را در پایان کار در همین دنیا می چشد.

گفتار حکیمانه 252

اشاره

وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ

فَرَضَ آللّهُ آلإِیمانَ تَطْهِیراً مِنَ الشِّرْکِ، وَ الصَّلاَةَ تَنْزِیهاً عَنِ آلْکِبْرِ، وَ الزَّکاةَ تَسْبِیباً لِلرِّزْقِ، وَ الصِّیَامَ آبْتِلاَءً لاِخْلاَصِ آلْخَلْقِ، وَ آلْحَجَّ تَقْرِبَةً لِلدِّینِ، وَ آلْجَهَادَ عِزّاً لِلإِسْلاَمِ، وَ آلأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ مَصْلَحَةً لِلْعَوَامِّ، وَ النَّهْیَ عَنِ آلْمُنْکَرِ رَدْعاً لِلسُّفَهَاءِ، وَ صِلَةَ الرَّحِمِ مَنْماةً لِلْعَدَدِ، وَ القِصَاصَ حَقْناً لِلدِّمَاءِ، وَ إِقَامَةَ آلْحُدُودِ إِعْظَاماً لِلْمَحَارِمِ، وَ تَرْکَ شُرْبِ آلْخَمْرِ تَحْصِیناً لِلْعَقْلِ، وَ مُجَانَبَةَ السَّرِقَة إِیجاباً لِلْعِفَّةِ، وَ تَرْکَ الزِّنَی تَحْصِیناً لِلنَّسَبِ، وَ تَرْکَ آللِّوَاطِ تَکْثِیراً لِلنَّسْلِ، وَالشَّهَادَاتِ آسْتِظْهَاراً عَلَی آلْمجَاحَدَاتِ، وَ تَرْکَ آلْکَذِبِ تَشْرِیفاً لِلصِّدْقِ، وَ السَّلاَمَ أَمَاناً مِنَ آلْمخَاوِفِ، وَ آلأَمَانَةَ نِظَاماً لِلاأُمَّةِ، وَ الطَّاعَةَ تَعْظِیماً لِلإِمَامَةِ.

امام (علیه السلام) فرمود:

خدا ایمان را برای تطهیر دل از شرک، واجب کرده است، و نماز را برای پاک شدن از کبر و غرور، و زکات را سبب روزی قرار داده است، و روزه را به عنوان آزمایشی برای اخلاص بندگان، و حج را برای تقویت دین، و جهاد را برای عزت و سربلندی اسلام (و مسلمانان)، و امر به معروف را برای اصلاح توده مردم، و نهی از منکر را برای بازداشتن بی خردان، و صله رحم را برای افزایش نفوس، و قصاص را برای حفظ

خون ها (جان ها)، و اقامه حدود را برای بزرگ شمردن محرمات الهی، و ترک شرب خمر را برای حفظ و سلامت عقل، و دوری از سرقت را برای حفظ عفت (و پرهیز از آلودگی به اموال مردم)، و ترک زنا را برای حفظ نسب ها، و ترک لواط (و همجنس گرایی) را برای افزایش نسل، و شهادت و گواهی را برای اظهار حق در برابر انکارها، و ترک دروغ را برای احترام و بزرگداشت صدق و راستی، و سلام را امان در برابر ترس ها، و امامت را برای نظم و نظام امّت، و اطاعت و فرمانبرداری (از امام مسلمانان) را برای (تعظیم وتحکیم) مقام امامت قرار داده است.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: فلسفه، بخش مهمی از احکام اسلامی

امیرمؤمنان علی (علیه السلام) در این سخن مبسوط، فلسفه های بخش مهمی از احکام اسلامی را بیان کرده است که در بیست بخش خلاصه می شود.

اشاره به این که ایمان به یگانگی خداوند، انسان را از آلودگی به شرک و بت پرستی نجات می دهد، همان آلودگی بسیار بدی که همه انبیا برای تطهیر آن به پا خاسته اند و نخستین دعوت آن ها دعوت به توحید بود. اگر قلب انسان فقط جایگاه ایمان به خدا باشد همه چیز را برای او می خواهد و همواره در طریق اطاعت فرمان او گام برمی دارد، از هر گونه دوگانگی و چندگانگی رهایی می یابد، هدفی واحد، معبودی واحد و برنامه واحدی خواهد داشت. در حالی که وقتی آلوده شرک می شود معبودهای متعدد، برنامه های مختلف و اهداف پراکنده پیدا می کند.

نماز، آثار و برکات فراوانی دارد که یکی از آن ها پاک شدن از کبر و غرور است، زیرا به هنگام نماز، انسان همچون عبد ذلیل در برابر خداوند جلیل می ایستد، سپس تعظیم می کند و به خاک می افتد و پیشانی را بر درگاه او به خاک

می ساید و این عمل را چند بار تکرار می کند. به یقین این برنامه نورانی، کبر و غرور او را درهم می شکند، همان چیزی که انسان را به طغیان وامی دارد و آلوده انواع گناهان می کند، چرا که سرچشمه انواع معاصی تکبر است.

در حالات ابلیس نیز خوانده ایم که کبر و غرور او مانع از سجده بر آدم (علیه السلام) در پیشگاه خدا شد، سجده ای که اگر انجام می داد کبر و غرور او درهم می شکست و هرگز گرفتار آن عاقبت بسیار شوم نمی شد.

اصولاً آنچه درباره نماز در قرآن مجید آمده است که نماز انسان را از فحشا و منکرات بازمی دارد: (إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَر)⁽¹⁾یکی از دلایلش همین است. هنگامی که کبر و غرور کنار برود انسان تسلیم فرمان خدا می شود و از معاصی چشم می پوشد.

این عبارت دو تفسیر دارد: نخست این که پرداختن زکات، روزیِ فقرا را تضمین می کند، زیرا در حدیث آمده که اگر مردم زکات اموالشان را بدهند، فقیری در سراسر جهان اسلام پیدا نخواهد شد: امام صادق (علیه السلام) می فرماید: «وَ لَوْ أَنَّ النَّاسَ أَدَّوْا زَکَاةَ أَمْوَالِهِمْ مَا بَقِیَ مُسْلِمٌ فَقِیراً مُحْتَاجاً».⁽²⁾

تفسیر دیگر این که پرداختن زکات سبب می شودخداوند روزی را بر زکات دهنده فراوان سازد و اموال او را از خطرات تجاوز گرسنگان حفظ کند. جمع میان این دو تفسیر نیز بعید نیست، همان گونه که در حدیثی از امام علی بن موسی الرضا (علیه السلام) نیز آمده است که می فرماید: «أَنَّ عِلَّةَ الزَّکَاةِ مِنْ أَجْلِ قُوتِ الْفُقَرَاءِ وَ تَحْصِینِ أَمْوَالِ الأَغْنِیَاء؛ علت تشریع زکات،تأمین قوت فقرا و حفظ اموال اغنیاست».⁽³⁾

تمام عبادات، مشروط به اخلاص و به یک معنا از اسباب آزمودن خلوص نیت انسان است؛ ولی از آن جا که روزه عبادتی است که در ظاهر آشکار نیست، تأثیر بسیار عمیق تری در آزمودن اخلاص مردم دارد و به تعبیر دیگر، تنها خدا از آن آگاه است و تا روزه دار چیزی نگوید کسی از روزه او باخبر نمی شود و این در واقع یک مرحله عالی از تقواست و به همین سبب در قرآن مجید تشریع روزه برای نیل به تقوا ذکر شده است.

بدون شک در موسم حج، مسلمانان پاک دلی از سراسر دنیا و جهان اسلام به سوی مرکز توحید می آیند و یک صدا لبیک می گویند و اطراف خانه خدا طواف می کنند و با هم نماز می گزارند و با هم به منا و مشعر و عرفات می روند و شیطان را سنگسار می کنند. از اخبار و حالات یکدیگر باخبر می شوند و روابط دوستی در میان آن ها عمیق تر می گردد و برای حل مشکلات یکدیگر می اندیشند و مجموع این ها سبب تقویت اسلام می شود، ازاین رو دشمنان همواره از این عبادت بزرگ وحشت داشته اند و کوشیده اند بر آن ضربه ای وارد کنند تا هر سال از طریق این عبادت بزرگ روح تازه ای در کالبد اسلام در آن کانون وحدت دمیده نشود، از این رو در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) می خوانیم: «لاَ یَزَالُ الدِّینُ قَائِماً مَا قَامَتِ الْکَعْبَةُ؛ مادامی که کعبه برپاست اسلام هم برپاست».⁽¹⁾

در اکثر نسخه های نهج البلاغه جمله مورد بحث با واژه «تَقْوِیَةً» ذکر شده در حالی که در نسخه «صبحی صالح» «تَقْرِبَةً» است. گر چه آن هم نامناسب نیست، زیرا حج باعث می شود که مردم از نظر دین به هم نزدیک شوند؛ ولی به یقین

تعبیر اوّل مناسب تر و مأنوس تر است، زیرا واژه «تَقْرِبَةً» در کمتر حدیث یا عبارتی به چشم می خورد.

دلیل آن روشن است؛ اگر مسلمانان در برابر حیله ها و حملات و تهاجمات دشمنان خاموش بنشینند و به جهاد برنخیزند چیزی نمی گذرد که عظمت آن ها پایمال دشمنان می شود و عزت و سربلندی تبدیل به ذلت و سربه زیری می گردد.

از این رو در خطبه معروف جهاد، امیرمؤمنان (علیه السلام) می فرماید: «فَإِنَّ الْجِهَادَ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ فَتَحَهُ اللَّهُ لِخَاصَّةِ أَوْلِیَائِهِ وَ هُوَ لِبَاسُ التَّقْوَی وَ دِرْعُ اللَّهِ الْحَصِینَةُ وَ جُنَّتُهُ الْوَثِیقَةُ فَمَنْ تَرَکَهُ رَغْبَةً عَنْهُ أَلْبَسَهُ اللَّهُ ثَوْبَ الذُّل؛ (آگاه باش) جهاد دری از درهای بهشت است که خداوند آن را به روی یاران خاصش گشوده، جهاد، لباس تقوا و زره محکم و سپر مطمئن خداوند است و مردمی که از جهاد روی گردان شوند خداوند لباس ذلت برتن آن هامی پوشاند و بلاها به آن ها هجوم می آورند».⁽¹⁾

7 و 8. «و امر به معروف را برای اصلاح توده مردم و نهی از منکر را برای بازداشتن بی خردان قرار داد»؛ (وَ آلأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ مَصْلَحَةً لِلْعَوَامِّ، وَ النَّهْیَ عَنِ آلْمُنْکَرِ رَدْعاً لِلسُّفَهَاءِ).

این امتیاز مهم را قانون اسلام در مقایسه با بسیاری از قوانین جهان دارد که همه افراد جامعه را در برابر آنچه در جامعه می گذرد مسئول می داند، هرگاه کسی از انجام وظیفه خود عدول کند، همه به عنوان واجب کفایی مأمورند او را نصیحت کرده و به انجام وظیفه فراخوانند و هرگاه کسی آشکارا منکری را انجام دهد و کاری برخلاف موازین اسلامی مرتکب شود، همه مسؤول اند او را اندرز دهند و از آن کار بازدارند.

بنابراین، امر به معروف، مصلحتی است برای توده مردم و نهی از منکر سبب پیشگیری از کار سفیهان است.

قابل توجه است که در امر به معروف بر عوام تکیه می کند. اشاره به این که خواص، وظایف خود را انجام می دهند و کمتر نوبت به امر به معروف می رسد و در مورد نهی از منکر بر سفها تکیه می کند اشاره به این که آدم عاقل و خردمند به دنبال گناه نمی رود و آن ها که با ارتکاب گناه، هم به خود ظلم می کنند و هم به جامعه، سفیه و کم خردند. قرآن مجید هم به این موضوع اشاره ای کرده، می فرماید: (وَ مَنْ یَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِیمَ إِلاَّ مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ)؛ «چه کسی از آیین ابراهیم، روی گردان خواهد شد به جز افراد نادان و سفیه؟».⁽¹⁾

درباره اهمیت امر به معروف و نهی از منکر و شرایط آن در بحث های گذشته مطالب قابل ملاحظه ای آمده است.⁽²⁾

«مَنْمَاة» مصدر میمی و به معنای نمو کردن است و چون به صورت مفعول لاجله ذکر شده به معنای سببیت نمو است.

روشن است که وقتی افراد یک فامیل صله رحم به جای آورند و مراقب یکدیگر باشند و به همدیگر کمک کنند، تلفات در میان آن ها کم خواهد بود و این سبب کثرت فامیل و در نتیجه کثرت عدد مسلمانان خواهد شد و در برابر دشمنان قدرت و قوت بیشتری پیدا می کنند.

افزون بر این، از روایات استفاده می شود که صله رحم تأثیر معنوی و الهی خاصی در فزونی عمر، و عمران و آبادی شهرها دارد.

در حدیثی از امام صادق از پدرانش از رسول خدا : آمده است: «صِلَةُ الرَّحِمِ تَعْمُرُ الدِّیَارَ وَ تَزِیدُ فِی الأَعْمَارِ وَإِنْ کَانَ أَهْلُهَا غَیْرَ أَخْیَارٍ؛ صله رحم خانه ها را آباد و عمرها را زیاد می کند، هر چند اهل آن از نیکان نباشند».⁽¹⁾

در حدیث دیگری از همان حضرت (علیه السلام) می خوانیم: «إِنَّ الْقَوْمَ لَیَکُونُونَ فَجَرَةً وَ لاَ یَکُونُونَ بَرَرَةً فَیَصِلُونَ أَرْحَامَهُمْ فَتُنْمِی أَمْوَالُهُمْ وَ تَطُولُ أَعْمَارُهُمْ فَکَیْفَ إِذَا کَانُوا أَبْرَاراً بَرَرَةً؛ ممکن است جمعیتی فاجر و گنهکار باشند و از نیکان نباشند؛ ولی در عین حال صله رحم به جا آورند. در این صورت اموالشان افزایش پیدا می کند و عمرشان طولانی می شود تا چه رسد به این که از نیکان و خوبان باشند».⁽²⁾

بعضی از شارحان نهج البلاغه تفسیر دیگری برای این کلام حکیمانه ذکر کرده اند و آن این که هرگاه انسان صله رحم به جای آورد، ارحام او اطراف وی را می گیرند و قوت و قدرت او فزونی می یابد ولی تفسیر اول صحیح تر به نظر می رسد.⁽³⁾

این سخن برگرفته از قرآن مجید است که می فرماید: (وَ لَکُمْ فِی الْقِصَاصِ حَیَاةٌ یَا أُوْلِی الأَلْبَابِ)؛ «ای خردمندان! در قصاص، حیات و زندگی شماست».⁽⁴⁾

درست است که ظاهراً بر اثر قصاص، فردی از جامعه حذف می شود؛ ولی این حذف سبب پیشگیری از قتل های آینده است، زیرا افرادی که به فکر قتل

دیگران می افتند، هنگامی که منظره قصاص در نظرشان مجسم می شود و خود را در خطر قطعی می بینند از این عمل خودداری می کنند و به فرض که بتوانند قتلی انجام دهند و متواری شوند باید یک عمر به صورت دربه در زندگی مخفیانه داشته باشند که ناراحتی و زجر آن کمتر از قصاص نیست.

متأسفانه در دنیای امروز، بعضی از گروه ها و به اصطلاح طرفداران حقوق بشر با هرگونه قصاص مخالف اند و می گویند: خون را با خون نباید شست؛ قاتل کار خطایی انجام داده و اگر ما قاتل را به قتل برسانیم خطای دیگری است.

این ها برای قاتل دلسوزی می کنند؛ اما گویا برای صدها یا هزاران نفری که جانشان به وسیله قاتلان در خطر است و آن قاتلان با نفی قصاص احساس امنیت می کنند دلشان نسوخته است.

«محارم» در این جا اشاره به گناهان کبیره یا بخش مهمی از آن هاست که در موردشان اقامه حدود و اجرای تعزیرات می شود، زیرا حدود به معنای عام شامل تعزیرات هم می گردد. بدیهی است که با اجرای حد، گناه در نظرها پراهمیت خواهدشد و کمتر کسی به سراغ آن می رود زیرا می داند علاوه بر مجازات الهی در سرای آخرت، در این دنیا هم مجازات سنگینی دامن او را می گیرد و این امر سبب امنیت جامعه و حفظ آن از آلودگی های گسترده خواهد شد.

از این رو در حدیثی از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) آمده است: «وَحَدٌّ یُقَامُ لِلَّهِ فِی الأَرْضِ أَفْضَلُ مِنْ مَطَرِ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً؛ حدی که در زمین اجرا شود برتر از چهل روز باریدن باران است».⁽¹⁾

در حدیث دیگری ابو ابراهیم (امام کاظم) (علیه السلام) در تفسیر آیه شریفه (وَ یُحْیِ الأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا)⁽¹⁾می فرماید: «این فقط احیا به وسیله باران نیست،

بلکه خداوند مردانی را مبعوث می کند که عدل را زنده کنند و زمین با احیای عدل زنده می شود. سپس افزود: «وَ لأِقَامَةُ الْحَدِّ لِلَّهِ أَنْفَعُ فِی الأَرْضِ مِنَ الْقَطْرِ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً؛ و اقامه حد در آن سودمندتر است از نزول چهل روز باران در زمین».⁽²⁾

البته اساس دعوت انبیا بر برنامه های فرهنگی است و اکثریت مردم از این طریق به راه راست دعوت می شوند؛ ولی مواردی پیدا می شود که افرادی سرسختانه در مقابل اوامر و نواهی آن ها به مخالفت برمی خیزند. در این گونه موارد جز توسل به اجرای حدود و مجازات ها راهی نیست، همان گونه که در برنامه تمام عقلای جهان و قوانین عالم نیز همین گونه است.

جای شک و تردید نیست که شراب و همه مواد مخدر از دشمنان شماره یک عقل انسانی هستند؛ نه تنها در حالت مستی شعله عقل به کلی خاموش می شود و افراد مست دست به هر کاری می زنند، بلکه بعد از آن نیز تأثیرات زیادی در تخریب مغز و اعصاب از خود به جای می گذارد و گاه منجر به جنون می شود.

مرحوم «کلینی» در جلد ششم کتاب کافی بابی تحت عنوان «إنّ الْخَمْرَ رَأسُ کُلِّ إثْمٍ وَشَرٍّ» (شراب سرچشمه هر گناه و بدی است) آورده و احادیث فراوانی در ذیل آن ذکر کرده است؛ از جمله در حدیثی از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نقل می کند: «إِنَّ الْخَمْرَ رَأْسُ کُلِّ إِثْمٍ؛ شراب سرچشمه هر گناهی است».⁽³⁾

در حدیث دیگری از امام صادق (علیه السلام) می خوانیم: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ جَعَلَ لِلشَّرِّ أَقْفَالاً وَ جَعَلَ مَفَاتِیحَهَا أَوْ قَالَ مَفَاتِیحَ تِلْکَ الأَقْفَالِ الشَّرَابَ؛ خداوند برای شرور و بدی ها قفل هایی قرار داده (که همان قفل عقل هاست) و کلید آن قفل ها را شراب قرار داده است».⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام باقر یا امام صادق (علیهما السلام) نقل شده است که فرمود: «مَا عُصِیَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ بِشَیْءٍ أَشَدَّ مِنْ شُرْبِ الْخَمْرِ إِنَّ أَحَدَهُمْ لَیَدَعُ الصَّلاَةَ الْفَرِیضَةَ وَ یَثِبُ عَلَی أُمِّهِ وَأُخْتِهِ وَ ابْنَتِهِ وَ هُوَ لا یَعْقِلُ؛ گناهی در پیشگاه خداوند شدیدتر از شرب خمر نیست. بعضی از شراب خواران نماز واجب را به کلی ترک می کنند و ممکن است به مادر و خواهر و دختر خود در حالی که نمی فهمند تجاوز کنند».⁽²⁾

همین مضمون را یکی از شعرای فارسی زبان در شعر خود مجسم ساخته است آن جا که می گوید:

ابلیس شبی رفت به بالین جوانی *** آراسته با شکل مهیبی سر و بر را

گفتا که منم مرگ اگر خواهی زنهار *** باید بگزینی تو یکی زین سه خطر را

یا آن پدر پیر خودت را بکشی زار *** یا بشکنی از خواهر خود سینه و سر را

یا خود ز می ناب بنوشی دو سه ساغر *** تا آن که بپوشم ز هلاک تو نظر را

لرزید از این بیم جوان بر خود و جا داشت *** کز مرگ فتد لرزه به تن ضیغم نر را

گفتا نکنم با پدر و خواهرم این کار *** لیکن به می از خویش کنم رفع ضرر را

جامی دو سه مِی خورد چو شد چیره ز مستی *** هم خواهر خود را زد و هم کشت پدر را

ای کاش شود خشک بن تاک خداوند *** زین مایه شر حفظ کند نوع بشر را

سرقت و دزدی به هر شکل باشد از بزرگ ترین گناهان در اسلام و دارای حدّ شرعی است و در همه عرف ها و نزد تمام عقلا کاری بسیار زشت محسوب می شود و در تمام قوانین دنیا برای آن مجازات مقرر شده است.

تعبیر «عفت» در کلام امام (علیه السلام) اشاره به خویشتن داری و مناعت طبع و ترک هرگونه حرص است. خداوند سرقت را از این رو تحریم فرموده که افزون بر حفظ امنیت مالی جامعه، روح عفت را در افراد زنده کند، هیچ کس به اموال دیگری چشم ندوزد و حتی در بدترین حالات معیشتی به فکر دست بردن به اموال دیگران نیفتد، همان گونه که در قرآن مجید خداوند عده ای از نیازمندان را با این عبارت ستوده است: (لِلفُقَرَاءِ الَّذِینَ أُحْصِرُوا فِی سَبِیلِ اللهِ لاَ یَسْتَطِیعُونَ ضَرْباً فِی الأَرْضِ یَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِیَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِیمَاهُمْ)؛ «(انفاق های شما) برای کسانی باشد که در راه خدا در تنگنا قرار گرفته اند (و توجه به آیات خدا آن ها را از وطن های خویش آواره ساخته و شرکت در میدان جهاد به آن ها اجازه

نمی دهد که برای تأمین هزینه زندگی دست به کسب و تجارتی بزنند) نمی توانند مسافرتی کنند (و سرمایه ای به دست آورند) و از شدت عفت و خویشتن داری افراد ناآگاه آن ها را بی نیاز می پندارند؛ اما آن ها را از چهره هایشان می شناسی».⁽¹⁾

به یقین همان اندازه که حفظ امنیت جامعه اهمیت دارد پرورش روح عفّت و ابراز بی نیازی از اموال مردم نیز مهم است و در واقع این روحیه است که جامعه را به امنیت مالی رهنمون می شود.

به یقین زنا و آمیزش های نامشروع آثار سوء فراوانی دارد که امام (علیه السلام) به یکی از مهم ترین آن ها اشاره کرده است. هرگاه در جامعه آمیزش های نامشروع رواج پیدا کند محصول آن، فرزندان نامشروعی خواهد شد که وابسته به هیچ کس نیستند، نه کسی حضانت آن ها را بر عهده می گیرد و نه تکیه گاهی برای خودشان پیدا می کنند، نه حمایت مالی می شوند، نه ارث دارند و نه از عواطف پدرانه و مادرانه برخوردارند. چنین فرزندانی بزرگ ترین مخاطره را برای جامعه دربر دارند. آمارها نشان می دهد که بسیاری از جنایات هولناک به دست همین فرزندان نامشروع انجام می شود. به فرض که نهادی اجتماعی فرزندان نامشروع را جمع آوری و حفاظت کند باز محرومیت از پیوند با پدر و مادر و آثار عاطفی و قانونی آن، کار خود را خواهد کرد.

به همین دلیل اسلام زنا را حرام کرده و مجازات سنگینی برای آن قائل شده است؛ ولی متأسفانه در تمدّن مادّی غرب نه تنها زنا حرام نیست، بلکه مراکز فحشا تحت حمایت دولت ها هستند و به دولت ها مالیات نیز می پردازند. آن ها حتی برای روابط نامشروعِ زنان شوهردار نیز اهمیتی قائل نیستند. تنها زنای

به عنف را ممنوع و قابل تعقیب قانونی می دانند و به همین دلیل فرزندان نامشروع در جوامع غربی بسیار زیاد است و مفاسد آن را نیز با چشم خود می بینند؛ اما غلبه هوا و هوس و آزادی به معنای بی بندوباری به آن ها اجازه محدود ساختن را نمی دهد.

در بعضی از جوامع غربی کار به آن جا رسیده که در شناسنامه ها تنها نام مادر نوشته می شود و از نام پدر خبری نیست، زیرا دیده اند اگر نام پدر را بخواهند بنویسند مجهول بودن پدران برای بسیاری از نوزادان مشکل عظیمی ایجاد می کند.

شگفت آور است که مجاز شمردن زنا حتی مانع از تجاوز به عنف نشده و به گونه ای است که آمار بعضی از کشورهای غربی نشان می دهد در هر دقیقه یک تجاوز به عنف صورت می گیرد.

البته زنا مفاسد بسیار دیگری دارد که امام علی بن موسی الرضا (علیه السلام) در حدیثی که علامه مجلسی؛ در بحارالانوار از علل الشرایع نقل کرده به بخشی از آن اشاره می کند، آن حضرت (علیه السلام) می فرماید: «وَ حَرَّمَ الزِّنَا لِمَا فِیهِ مِنَ الْفَسَادِ مِنْ قَتْلِ الأَنْفُسِ وَ ذَهَابِ الأَنْسَابِ وَ تَرْکِ التَّرْبِیَةِ لِلأَطْفَالِ وَ فَسَادِ الْمَوَارِیثِ وَ مَا أَشْبَهَ ذَلِکَ مِنْ وُجُوهِ الْفَسَاد؛ خداوند زنا را حرام کرده است به علّت مفاسدی که در آن است ازقبیل: قتل نفس (به سبب برافروخته شدن آتش خشم همسران یا بستگان) و از دست رفتن نسب و ترک تربیت فرزندان و فاسد شدن نظم میراث و امثال آن از مفاسد گوناگون».⁽¹⁾

می دانیم که آفرینش شهوت جنسی در زنان و مردان برای این است که از طریق صحیح، نسل انسان افزایش پیدا کند و از میان نرود و اگر این علاقه جنسی

میان زن و مرد نبود ممکن بود در مدت کوتاهی نسل انسان نابود شود. حال اگر این علاقه جنسی به صورت همجنس گرایی درآید که هیچ تأثیری در بقای نسل ندارد و این مطلب در جامعه بشری گسترش یابد آن هم سبب قطع نسل انسان یا کمبود افراد بشر خواهد شد.

به همین دلیل، استمنا یا آمیزش با حیوانات نیز در اسلام تحریم شده است، زیرا آن ها نیز مانند همجنس گرایی سبب ضایع شدن نطفه های انسانی می گردد.

در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) می خوانیم که زندیقی از آن حضرت سؤالی درباره تحریم زنا کرد و حضرت پاسخ او را فرمود و سپس از تحریم لواط پرسید. امام (علیه السلام) فرمود: علتش این است که «أَنَّهُ لَوْ کانَ إِتْیانُ الْغُلامِ حَلالاً لاَسْتَغْنَی الرِّجالُ عَنِ النِّساءِ وَ کانَ فِیهِ قَطْعُ النَّسْلِ وَ تَعْطِیلُ الْفُرُوجِ وَ کانَ فِی إِجازَةِ ذلِکَ فَسادٌ کَثِیرٌ؛ هرگاه آمیزش با پسر حلال بود مردان از زنان بی نیاز می شدند و سبب قطع نسل و تعطیل آمیزش مشروع و طبیعی می شد و مجاز بودن این کار مفاسد بسیاری دربر داشت».⁽¹⁾

شبیه همین معنا با توضیح بیشتری از امام علی بن موسی الرضا (علیه السلام) نقل شده است.⁽²⁾

البته آنچه امام (علیه السلام) در این جا بیان فرموده و در روایات دیگری نیز به آن اشاره شده یکی از آثار بسیار شوم همجنس گرایی است؛ آثار زیان بار دیگری نیز دارد که یکی از آن ها از نظر مسائل بهداشتی و عاطفی است، زیرا این کار، تحریف روشنی در آفرینش علاقه جنسی و اعضای تناسلی است و امروز زیان آشکار آن به صورت بیماری ایدز بروز کرده که طبق بعضی از آمار، اکثر موارد ایدز از همجنس گرایی ناشی می شود، همان بیماری ای که امروز تمام اطبای جهان در درمان آن وامانده اند، زیرا نیروی دفاعی بدن را از کار می اندازد و انسان در مدت

کوتاهی به انواع بیماری ها مبتلا می شود و با تمام کوشش هایی که از سوی پزشکان دنیا به عمل آمده هنوز داروی مطمئنی برای درمان آن پیدا نشده است.

تشدید مجازات لواط در اسلام نسبت به زنا ممکن است ناشی از این امور باشد.

البته امروز برخی از طبیبان فاقد مسئولیت، به افرادی چراغ سبز نشان می دهند و می گویند که علاقه آن ها به جنس موافق عامل ژنتیکی دارد و قابل تغییر نیست و برای آن ها همجنس گرایی را مجاز می شمرند و این شبیه اظهار نظر جمعی دیگر از آن گونه اطباست که استمنا را بی ضرر و بی خطر معرفی می کنند. بدون شک صحه گذاشتن بر این انحرافات و بیماری ها که به هر حال قابل علاج است ناشی از هماهنگ شدن با خواسته های انحرافی این گونه بیماران است.⁽¹⁾

می دانیم در اسلام کسی که از حادثه ای باخبر باشد و آن را با چشم خود ببیند اگر به شهادت فراخوانده شود بر او واجب است بپذیرد و آنچه را که دیده بیان کند؛ خواه درباره دوست باشد یا دشمن، خویشاوند باشد یا بیگانه. کتمان شهادت یکی از گناهان کبیره است، همان گونه که قرآن مجید با صراحت فرمود: (وَ لاَ تَکْتُمُوا الشَّهَادَةَ وَ مَنْ یَکْتُمْهَا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ)؛ «شهادت را کتمان نکنید و هر کس کتمان کند قلب او گناهکار است (چرا که حقیقتی را مخفی داشته است)».⁽²⁾

در آیه قبل از آن می فرماید: (وَ لاَ یَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا)؛ «و شاهدان هنگامی که (به دادگاه برای ادای شهادت) دعوت شوند ابا نکنند».

روایات اسلامی نیز حرمت کتمان شهادت را با صراحت بیان کرده است در حالی که در قوانین دیگر دنیا، شهادت شهود معمولاً الزامی نیست؛ هر کس مایل باشد و سود خود را در شهادت دادن ببیند شهادت می دهد و گرنه می تواند آن را مکتوم کند.

واجب ساختن این کار برای آن است که افراد نتوانند حقوق مردم را پایمال کنند.

در حدیثی از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) می خوانیم: «مَنْ شَهِدَ شَهَادَةَ حَقٍّ لِیُحْیِیَ بِهَا حَقَّ امْرِئٍ مُسْلِمٍ أَتَی یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ لِوَجْهِهِ نُورٌ مَدَّ الْبَصَرِ تَعْرِفُهُ الْخَلَائِقُ بِاسْمِهِ وَ نَسَبِه؛ کسی که شهادت حقی بدهد تا حق مسلمانی را به وسیله آن احیا کند، روز قیامت در حالی وارد عرصه محشر می شود که از صورتش نوری برمی خیزد که تا آن جا که چشم کار می کند پیش می رود و تمام خلایق او را با نام و نسبش می شناسند».⁽¹⁾

امام صادق (علیه السلام) در تفسیر آیه (وَ لاَ یَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا) می فرماید: «لاَ یَنْبَغِی لأَحَدٍ إِذَا دُعِیَ إِلَی الشَّهَادَةِ یَشْهَدُ عَلَیْهَا أَنْ یَقُولَ لا أَشْهَدُ لَکُمْ؛ برای هیچ کس سزاوار نیست هنگامی که دعوت به شهادت دادن به چیزی شود بگوید: من برای شما شهادت نمی دهم».⁽²⁾

شگفت این که بعضی از شارحان نهج البلاغه شهادت را در این جا به معنای شهادت در راه خدا در میدان نبرد تفسیر کرده اند و آن را سبب تقویت دین دانسته اند در حالی که تعبیرات امام (علیه السلام) ، قبل و بعد از آن، تناسبی با آن ندارد، زیرا امام (علیه السلام) قبلاً جهاد را به عنوان عزت اسلام بیان فرمود و تعبیر «مجاهدات» (یعنی انکارها) مناسب بحث دعاوی است به خصوص که ترک کذب نیز بعد از آن ذکر شده که با ترک شهادت دادن سازگار است. به علاوه حدیث با جمله «فرض

الله» شروع می شود و به یقین خداوند شهادت را مأمورٌبِه نکرده بلکه جهاد را واجب فرموده که احیاناً منتهی به شهادت می شود.

اساس زندگی اجتماعی بر اعتماد متقابل افراد به یکدیگر است که اگر اعتمادی نباشد رشته اجتماع از هم گسیخته خواهد شد. اعتماد در صورتی حاصل می شود که صدق و امانت بر جامعه حاکم باشد، زیرا دروغ و خیانت مهم ترین اسباب بدبینی و بی اعتمادی است.

امام (علیه السلام) در این تعبیر زیبا می فرماید: خداوند ترک دروغ را واجب کرده تا راستگویی به عنوان یک فضیلت شمرده شود و افراد جامعه به سوی آن حرکت کنند.

در روایات اسلامی شدیدترین تعبیرات درباره زشتی دروغ آمده است. قرآن مجید می گوید: (إِنَّمَا یَفْتَرِی الْکَذِبَ الَّذِینَ لاَ یُؤْمِنُونَ بِآیَاتِ اللهِ وَ أُوْلَئِکَ هُمُ الْکَاذِبُونَ)؛ «تنها کسانی دروغ می بندند که به آیات خدا ایمان ندارند».⁽¹⁾

در حدیثی از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) می خوانیم: «إنَّ الْکَذِبَ بابٌ مِنْ أبْوابِ النِّفاقِ؛ دروغ دری از درهای نفاق است».⁽²⁾

در کتاب کافی از امیرمؤمنان (علیه السلام) نقل شده که فرمود: «لا یَجِدُ عَبْدٌ طَعْمَ الأِیمَانِ حَتَّی یَتْرُکَ الْکَذِبَ هَزْلَهُ وَجِدَّهُ؛ انسان طعم ایمان را نمی چشد مگر زمانی که دروغ را خواه شوخی باشد یا جدی، رها کند».⁽³⁾

احادیث در این زمینه بسیار است. با حدیث دیگری از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) این

سخن را پایان می دهیم: «إیّاکُمْ وَ الْکَذِبَ فَإِنَّهُ مِنَ الْفُجُورِ وَ هُما فِی النّار؛ از دروغ بپرهیزید، زیرا دروغ با فجور و گناهان (دیگر) همراه است و هر دو در آتشند».⁽¹⁾

منظور از «سلام» در این جا همان سلام کردن است که هرگاه کسی به دیگری سلام کند مفهومش این است که هیچ گونه قصد آزار و اذیت او را ندارد و هنگامی که شنونده، سلام را با سلام پاسخ می گوید مفهوم آن نیز این است که از طرف او هم خوف و ضرری متوجه سلام کننده نیست.

توضیح این که در آغاز اسلام و مدتی پس از آن بسیاری از مردم هنگام برخورد با یکدیگر اگر طرف از قبیله خودشان نبود، احساس ناامنی می کردند؛ ولی اگر یکی از آن ها سلام می کرد و طرف مقابل نیز پاسخ می گفت، به منزله این تعهد بود که هیچ گونه ضرر و زیانی به یکدیگر نمی رسانند، همان گونه که اگر شخصی بر آن ها وارد می شد و غذایی می آوردند و از غذای صاحب منزل می خورد طرفین درباره یکدیگر احساس امنیت می کردند؛ صاحب خانه عملاً تحیتی گفته بود و میهمان تازه وارد نیز عملاً به آن پاسخ داده بود.

البته گاه می شد که پس از سلام و جواب آن، قرائن و شواهدی برخلاف موارد مذکور به نظر می رسید که برای برطرف کردن آن خوف، احتیاج به گفت وگوی بیشتری بود، از این رو در داستان ابراهیم (علیه السلام) می خوانیم: هنگامی که فرشتگان پروردگار به صورت افراد ناشناسی بر او وارد شدند و سلام کردند ابراهیم (علیه السلام) که چهره های آن ها را بسیار ناشناس دید گفت: «ما از شما می ترسیم». به خصوص هنگامی که غذا برای آن ها آورد و آن ها دست به سوی غذا دراز نکردند؛ اما چیزی نگذشت که ترس ابراهیم (علیه السلام) زائل شد هنگامی که گفتند: «ما فرستادگان پروردگار توایم» و او را به فرزند بشارت دادند: (وَ لَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُنَا إِبْرَاهِیمَ

بِالْبُشْرَی قَالُوا سَلاَماً قَالَ سَلاَمٌ فَمَا لَبِثَ أَنْ جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ * فَلَمَّا رَءَا أَیْدِیَهُمْ لاَتَصِلُ إِلَیْهِ نَکِرَهُمْ وَ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قَالُوا لاَ تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَی قَوْمِ لُوطٍ).⁽¹⁾

اکنون این سؤال پیش می آید که سلام کردن جزء مستحبات است و با جمله «فرض الله» که در آغاز این کلام حکمت آمیز آمده سازگار نیست، از این رو بعضی از شارحان، سلام را در این جا به معنای پاسخ سلام تفسیر کرده اند تا با وجوب سازگار باشد.⁽²⁾در حالی که این تفسیر افزون بر این که مخالف ظاهر عبارت

امام (علیه السلام) است با مسئله امنیت از ترس هم سازگار نیست، زیرا هم ابتدا به سلام و هم پاسخ آن هر دو سبب احساس امنیت می شد.

پاسخ: «فرض» معنای وسیعی دارد که هر گونه تشریع را اعم از واجب و مستحب شامل می شود، بنابراین، هم ابتدا به سلام را دربر می گیرد و هم پاسخ سلام را. در نتیجه به یقین فلسفه ای که امام (علیه السلام) برای نماز بیان فرموده، هم نماز واجب را فرامی گیرد و هم مستحب را و همچنین در مورد زکات و روزه.

بعضی از شارحان نهج البلاغه «سلام» را به معنای صلح تفسیر کرده اند و گفته اند: «آن چیزی که سبب زائل شدن خوف و ترس در جامعه بشری می شود صلح است که مانع از بروز جنگ های ویرانگر و مخرب است».⁽³⁾

این تفسیر، تفسیر بعیدی به نظر نمی رسد و ممکن است هر دو تفسیر در مفهوم کلام امام (علیه السلام) جمع باشد.

شگفت این که بعضی به جای «سلام»، «اسلام» ذکر کرده اند⁽⁴⁾در حالی که در هیچ یک از نسخ نهج البلاغه این واژه نیامده، جز در غررالحکم⁽⁵⁾«سلام»، «اسلام»

آمده است، بنابراین تکیه بر یک احتمال نادر، مناسب تفسیر کلام امام (علیه السلام) نیست به خصوص این که اگر به جای «سلام»، «اسلام» بود می بایست در آغاز این سخن و به دنبال «فَرَضَ اللهُ الاْیمانَ تَطْهیراً مِنَ الشِّرْکِ» ذکر شود.

هر چند در نسخه صبحی صالح در این جا واژه «الامانة» آمده ولی در بسیاری از نسخ نهج البلاغه به جای آن «الامامة» است و در کتاب تمام نهج البلاغه نیز «الامامة» آمده است. در غررالحکم نیز به همین صورت است. حتی در شرح ابن ابی الحدید نیز «الامامة» ذکر شده است و همان را نیز تفسیر کرده است. به یقین تعبیر «نِظاماً لِلأُمَّةِ» و به دنبال آن «وَ الطّاعَةِ تَعْظیماً لِلإِمامَةِ» با امامت تناسب دارد نه امانت و در واقع دو جمله اخیر (نوزدهم و بیستم) به منزله ضمانت اجرایی برای هجده جمله پیشین است. به هر حال شک نیست که اگر حکومت عادلی بر سر کار نباشد و امامت به معنای صحیح پیاده نشود، نظم امت به هم می ریزد، ظالمان بر مظلومان چیره می شوند و فاسدان و مفسدان پست های حساس را در اختیارمی گیرندو بیت المال مسلمانان به غارت می رود و ناامنی همه جا را فرامی گیرد که تاریخ معاصر و گذشته، نمونه های فراوانی از آن را به ما ارائه داده است.

در خطبه بانوی اسلام فاطمه زهرا (علیها السلام) نیز تعبیری شبیه به این دیده می شود، می فرماید: «وَ طَاعَتَنَا نِظَاماً لِلْمِلَّةِ وَ إِمَامَتَنَا أَمَاناً مِنَ الْفُرْقَةِ؛ خداوند اطاعت از ما را سبب نظام امت قرار داده و پیشوایی ما را سبب جلوگیری از اختلاف و پراکندگی».⁽¹⁾

در خطبه امام علی بن موسی الرضا (علیه السلام) نیز که در مسجد جامع مرو در روز جمعه بیان فرمود آمده است: «إِنَّ الإِمَامَةَ زِمَامُ الدِّینِ وَ نِظَامُ الْمُسْلِمِینَ وَ صَلاحُ

الدُّنْیَا وَ عِزُّ الْمُوْمِنِینَ إِنَّ الأِمَامَةَ أُسُّ الإِسْلامِ النَّامِی وَ فَرْعُهُ السَّامِی؛ امامت، زمام دین و سبب نظام مسلمین و صلاح دنیا و سبب عزت مؤمنان است. امامت اساس اسلام بارور و شاخه بلند آن است».⁽¹⁾

البته سخن درباره اهمیت امامت و تأثیر حکومت اسلامی در نظم جامعه مسلمانان و حفظ کیان آن ها بسیار است و مقصود در این جا اشاره ای به این مسئله به عنوان تفسیر کلام امام (علیه السلام) بود.

به یقین آنچه سبب تقویت امامتِ امامان و حاکمیتِ حاکمان می شود همکاری و هماهنگی مردم است. اگر اطاعت و همکاری مردم نباشد نظام امامت نیز به هم می ریزد، ازاین رو در مسائل مربوط به حکومت اسلامی نیز می گوییم: حمایت مردم و آرای ملت از اساسی ترین پایه های حکومت است، زیرا امامی می تواند نظام امت را برقرار کند که مبسوط الید باشد و مبسوط الید بودن جز از طریق همکاری مردمی حاصل نمی شود.

در بخش چهارم خطبه 34 مطالب بیشتری در این زمینه آمده است؛ آن جا که امام (علیه السلام) می فرماید: «ای مردم! من حقی بر شما دارم شما نیز بر من حقی دارید؛ اما حق شما بر من این است که از خیرخواهی و خدمت به شما دریغ نورزم و بیت المال را به نفع شما به طور کامل به کار گیرم و شما را تعلیم دهم تا از جهل و نادانی رهایی یابید و تربیت کنم تا فراگیرید و آگاه شوید و اما حق من بر شما این است که به بیعت خویش وفادار باشید و در آشکار و نهان خیرخواهی را در حق من به جا آورید. هر زمان شما را برای انجام کاری بخوانم اجابت کنید و هر وقت به شما فرمان دهم اطاعت نمایید».⁽²⁾

نکته: آیا حق داریم از فلسفه احکام سؤال کنیم؟

بعضی از فرق مسلمین عقیده دارند که احکام الله معلل بالاغراض نیست؛ یعنی لزومی ندارد آنچه خدا امر کرده دارای فلسفه ای باشد و آنچه نهی کرده دارای مفسده ای. آن ها در واقع حکیم بودن خدا را زیر سؤال می برند و توجه ندارند که اگر احکام تابع مصالح و مفاسد نباشد ترجیح بدون مرجح لازم می آید و اساساً این سخن برخلاف آیات زیادی از قرآن است که برای نماز و روزه وحج و قصاص و امثال آن فلسفه هایی ذکر کرده است. به یقین آنچه خدا امر فرموده دارای فواید مادی یا معنوی یا هر دو بوده و آنچه نهی کرده مفاسدی این چنین داشته است.نه تنها احکام الهی، احکام و قوانینی هم که در عرف عقلا وضع می شود همه از این قبیل است؛ گاهی هفته ها و ماه ها درباره مصلحت و مفسده یک قانون مطالعه و بررسی می کنند تا بتوانند حکمی را در عرف خودشان وضع کنند.

آیات مربوط به حلال کردن طیبات و حرام کردم خبائث⁽¹⁾همگی شاهد بر این است که قبلاً طیب و خبیثی وجود دارد که به سبب آن حکم الهی مطابق آن صادر می شود.

تنها تفاوتی که میان احکام الهی و احکام عرفی است این است که احکام عرفی چه بسا بر اساس مصالح و مفاسدی وضع می شود که نتوانسته اند تمام جوانب آن را بررسی کنند و به همین دلیل پس از مدتی ممکن است خلاف آن کشف شود؛ ولی احکام الهی چنین نیست، علم بی پایان خداوند سبب می شود که احکام بر اساس رعایت تمام جوانب مصالح و مفاسد وضع شود و هرگز خلافی در آن نخواهد بود.

بعضی نیز معتقدند که گر چه احکام دارای مصالح و مفاسدی است؛ ولی ما نباید به سراغ آن ها برویم، باید مطیع فرمان باشیم؛ آن جا که امر شده انجام دهیم و آن جا که نهی شده خودداری کنیم و مطلقاً نباید به سراغ فلسفه احکام رفت.

این نیز برخلاف آیاتی است که ما را تشویق به فهم مصالح و مفاسد احکام می کند و همچنین برخلاف روایاتی - مانند کلام مورد بحث - است که ائمه هدی (علیهم السلام) مصالح احکام را مشروحاً بیان کرده اند. همچنین بعضی از اصحاب خدمت امامان (علیهم السلام) می رسیدند و فلسفه پاره ای از احکام را می پرسیدند. هرگز هیچ امامی آن ها را از این سؤالات نهی نکرد و این دلیل بر آن است که مردم حق دارند از فلسفه احکام سؤال کنند و پاسخ بشنوند.

منتها در این جا دو نکته مهم باقی می ماند و آن این است که اولاً بیان فلسفه احکام چه فایده ای دارد؟

پاسخ این سؤال روشن است؛ انسان هنگامی که از منافع نماز و روزه و امثال آن آگاه می شود، شوق بیشتری برای انجام دادن آن در خود می یابد و هنگامی که مثلاً مفاسد بی شمار شرب خمر را می شنود، نفرت بیشتری از آن پیدا می کند. درست مانند دستورات طبیب که وقتی برای بیمارش فواید دارو را ذکر کند بیمار با شوق بیشتری دارو را مصرف کرده و تلخی احتمالی آن را تحمل می کند.

از این جا می توان استفاده کرد که آگاهی از فلسفه احکام می تواند فقیه را در مسیر استنباط حکم کمک کند.

ثانیاً: معنای آگاهی از فلسفه احکام این نیست که ما همواره مقید به آن باشیم و بگوییم: چون مثلاً فلسفه دو رکعت بودن نماز صبح و سه رکعت بودن نماز مغرب را نمی دانیم بنابراین آن را انجام نمی دهیم. ما باید گوش به امر و چشم به فرمان داشته باشیم چه فلسفه احکام را بدانیم یا ندانیم؛ ولی هر مقدار بدانیم به اطاعت راسخ ما کمک می کند.

این نکته نیز شایان توجه است که فلسفه ها و مصالح و مفاسد احکام غالباً جنبه حکمت دارد نه علّت؛ یعنی در غالب موارد، ممکن است حاکم باشد. مثلاً نوشیدن یک قطره شراب ممکن است هیچ کدام از آن مفاسد را نداشته باشد ولی به هر حال حرام است، بنابراین افراط در این مسئله که ما فلسفه های احکام را وسیله ای قرار دهیم برای محدود کردن حکم یا توسعه آن به جایی که ادله شامل آن نمی شود، کار نادرستی است.

به تعبیر دیگر، پذیرفتن فلسفه احکام یا مقاصد الشریعه به معنای این نیست که ما به دنبال قیاسات ظنی برویم و حلال و حرام هایی از این طریق درست کنیم. تنها در صورتی می توان حکم را به وسیله فلسفه احکام توسعه داد یا محدود کرد که به صورت علت در متن کتاب و سنت ذکر شده باشد؛ مثلاً بفرماید: «لا تَشْرَبُوا الْخَمْرَ لأَنَّهُ مُسْکِرٌ مُفْسِدٌ لِلْعَقْلِ» از این تعبیر می توانیم هر چیزی را که مسکر و موجب فساد عقل است تحریم کنیم.⁽¹⁾

در حدیثی از امام کاظم (علیه السلام) می خوانیم: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ لَمْ یُحَرِّمِ الْخَمْرَ لاِسْمِهَا وَ لَکِنَّهُ حَرَّمَهَا لِعَاقِبَتِهَا فَمَا کَانَ عَاقِبَتُهُ عَاقِبَةَ الْخَمْرِ فَهُوَ خَمْرٌ؛ خداوند شراب را به دلیل نام آن تحریم نکرد، بلکه تحریم آن به دلیل آثار آن بود، بنابراین هر چیزی که عاقبت آن عاقبت شراب باشد آن هم به منزله شراب است».⁽²⁾

گفتار حکیمانه 253

اشاره

وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ أَحْلِفُوا الظَّالِمَ - إِذَا أَرَدْتُمْ یَمِینَه - بِأَنَّهُ بَرِیءٌ مِنْ حَوْلِ آللّهِ وَ قُوَّتِهِ؛ فَإِنَّهُ إِذَا حَلَفَ بِهَا کَاذِباً عُوجِلَ آلْعُقُوبَةَ، وَ إِذَا حَلَفَ بِاللّهِ آلَّذِی لاَ إِلهَ إِلاَّ هُوَ لَمْ یُعَاجَلْ، لأَنَّهُ قَدْ وَحَّدَ آللّهَ تَعَالَی.

امام (علیه السلام) فرمود:

هرگاه خواستید ظالمی را سوگند دهید این گونه سوگند دهید که از حول و قوه الهی بری است (اگر فلان کار را انجام داده باشد) زیرا اگر این قسم دروغ باشد مجازات او به سرعت فرا می رسد (یا به درد سختی مبتلا می گردد و یا می میرد) ولی هرگاه چنین سوگند یاد کند: به خدایی که جز او خدایی نیست (این کار را نکرده ام) در کیفرش تعجیل نمی شود؛ زیرا خدا را به یگانگی ستوده است.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: سوگند سریع التأثیر

امام (علیه السلام) درباره سوگندهای مؤثر در برابر ظالمان می فرماید: «هرگاه خواستید ظالمی را سوگند دهید این گونه سوگند دهید که از حول و قوه الهی بری است (اگر فلان کار را انجام داده باشد) زیرا اگر این قسم دروغ باشد مجازات او به سرعت فرامی رسد (یا به درد سختی مبتلا می گردد و یا می میرد) اما اگر چنین سوگند یاد کند: به خدایی که جز او خدایی نیست (این کار را نکرده ام) در کیفرش تعجیل نمی شود، زیرا خدا را به یگانگی ستوده است»؛ (أَحْلِفُوا الظَّالِمَ -إِذَا أَرَدْتُمْ یَمِینَه - بِأَنَّهُ بَرِیءٌ مِنْ حَوْلِ آللّهِ وَ قُوَّتِهِ؛ فَإِنَّهُ إِذَا حَلَفَ بِهَا کَاذِباً عُوجِلَ آلْعُقُوبَةَ، وَ إِذَا حَلَفَ بِاللّهِ آلَّذِی لاَ إِلهَ إِلاَّ هُوَ لَمْ یُعَاجَلْ، لأَنَّهُ قَدْ وَحَّدَ آللّهَ تَعَالَی).

از این سخن امام (علیه السلام) روشن می شود که تعبیرات سوگندها بسیار متفاوت است؛ تعبیرهایی که مدح و ثنای الهی در آن است سبب تعجیل عقوبت نمی شود اما تعبیرات خشنی که بر ضد آن باشد، باعث تعجیل عقوبت خواهد شد.

در حدیث معروفی که در کتب مختلف آمده می خوانیم: شخصی نزد منصور، خلیفه عباسی از امام صادق (علیه السلام) بدگویی کرد. منصور به دنبال حضرت فرستاد و هنگامی که امام (علیه السلام) حضور پیدا کرد عرض کرد: فلان کس درباره شما

چنین و چنان می گوید. امام (علیه السلام) فرمود: چنین چیزی دروغ است؛ اما بدگویی کننده گفت: دروغ نیست و واقعیت دارد. امام (علیه السلام) او را به برائت از حول و قوه الهی اگر دروغ گو باشد قسم داد. او همین سوگند را یاد کرد و هنوز گفتارش تمام نشده بود که فلج شد و مانند قطعه گوشتی بی جان به روی زمین افتاد! پای او را گرفتند و کشان کشان از مجلس بیرون بردند و امام صادق (علیه السلام) از این توطئه رهایی یافت.⁽¹⁾

در رخداد دیگری می خوانیم که منصور دوانیقی به امام صادق (علیه السلام) عرض کرد: یکی از یاران شما به نام «معلی بن خنیس» مردم را به سوی شما فرامی خواند و (برای خروج کردن) اموالی ذخیره می کند. امام (علیه السلام) فرمود: به خدا سوگند! چنین چیزی نبوده است. منصور گفت: من کسی را که چنین خبری را داده نزد شما حاضر می کنم، و سپس آن مرد را حاضر کرد. امام (علیه السلام) رو به آن فرد کرد و فرمود: قسم می خوری؟ عرض کرد: آری؛ سپس گفت: «وَ اللهِ الَّذی لا إلهَ إلّا هُوَ عالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ الرَّحْمانِ الرَّحیمِ که او این کار را کرده است». امام (علیه السلام) فرمود: تو خداوند را با اوصاف جلالش می ستایی و او به همین سبب تو را مجازات نمی کند. این گونه که من می گویم قسم بخور. بگو: «بَرِئْتُ مِنْ حَوْلِ اللَّهِ وَ قُوَّتِهِ وَ أَلْجَأْتُ إِلَی حَوْلِی وَقُوَّتِی (که تو این سخن را گفته ای)» آن مرد این گونه قسم خورد. هنوز کلامش تمام نشده بود که بر زمین افتاد و مرد. منصور گفت: بعد از این، کلام هیچ سخن چینی را درباره تو نخواهم پذیرفت.⁽²⁾

نکته: سوگند به برائت از خداوند و پیامبر (صلی الله علیه و آله)

مرحوم صاحب جواهر در کتاب الأیْمان مسئله ای آورده که حاصلش این است:

سوگند به برائت از خداوند سبحان و پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) نه تنها منعقد نمی شود و کفاره ای در مخالفت آن نیست، بلکه نفس این سوگند حرام است هر چند گوینده در گفتارش صادق باشد. سپس به احادیثی استناد می کند، از جمله حدیث نبوی که می فرماید: «مَنْ قالَ إنّی بَرِیءٌ مِنْ دینِ الاْسْلامِ فَإنْ کانَ کاذِباً فَهُوَ کَما قالَ وَ إنْ کانَ صادِقاً لَمْ یَعِدْ إلَی الاْسْلامِ سالِماً؛ کسی که بگوید: «من از آیین اسلام بیزارم اگر دروغ گفته باشم یا همان گونه است که گفته ام» و اگر راست گفته و بیزاری جسته هرگز به اسلام بازنمی گردد».⁽¹⁾

در حدیث دیگری از یونس بن حیان (صحیح، یونس بن ظبیان است) نقل می کند که امام صادق (علیه السلام) به من فرمود: «یَا یُونُسُ لا تَحْلِفْ بِالْبَرَاءَةِ مِنَّا فَإِنَّهُ مَنْ حَلَفَ بِالْبَرَاءَةِ مِنَّا صَادِقاً کَانَ أَوْ کَاذِباً فَقَدْ بَرِئَ مِنَّا؛ ای یونس! قسم به برائت از ما مخور، زیرا اگر کسی چنین قسمی یاد کند، صادق باشد یا کاذب، از ما بیزار خواهد شد».

سپس می افزاید: ولی از کلام امیرمؤمنان (علیه السلام) در نهج البلاغه (حکمت مورد بحث) استفاده می شود که ظالم را می توان به این کیفیت قسم داد و حتی از فعل امام صادق (علیه السلام) و قسم دادن شخص سعایت کننده به این کیفیت در برابر منصور دوانیقی برمی آید که این گونه سوگند در چنین مواردی مانعی ندارد. وی در پایان می گوید: ولی من کسی از اصحاب را ندیدم که به چنین حدیثی فتوا دهد، هر چند عنوان باب در وسائل نشان می دهد که او معتقد است ظالم را می توان به برائت از حول و قوه الهی سوگند داد. سپس در پایان این سخن می گوید: احتیاط این است که این کار جز در مورد مهدورالدم، ترک شود.⁽²⁾

البته از بعضی کلمات بزرگانی که قبل از مرحوم صاحب جواهر بوده اند

استفاده می شود که به این روایات فتوا داده اند؛ مانند مرحوم فاضل هندی در کشف اللثام در بحث جواز «تغلیظ قسم» (در مسائل قضایی). خود صاحب جواهر نیز در بحث قضا⁽¹⁾تعبیری دارد که از آن، تمایل به این فتوا استفاده می شود.

مهم آن است که در این جا چند مسئله از هم جدا نشده است:

نخست این که آیا می توان بدون هیچ قید و شرطی چنین قسمی خورد که کسی بگوید: والله من از دین محمد (صلی الله علیه و آله) «العیاذ بالله» بیزارم؟ قطعاً چنین سخنی کفر است و حرام بودن آن جای تردید نیست؛ حتی اگر سوگند او دروغ هم باشد گناه بزرگی مرتکب شده است.

دیگر این که به صورت قضیه شرطیه برای اثبات مدعای خود بگوید: والله از خدا و رسولش بریء باشم اگر چنین کاری را کرده باشم. اگر چنین شخصی راست می گوید و این کار را نکرده دلیلی بر حرام بودن سوگند او نیست. آری، اگر او در گفتارش دروغ گو باشد قطعاً قسم حرامی خورده و ممکن است کافر نیز شده باشد.

صورت سوم این است که برای انجام کاری قسم یاد کند و بگوید: من به این وعده خود وفا می کنم، اگر نکنم از حول و قوه الهی و دین محمد (صلی الله علیه و آله) بیزار باشم. این قسم قطعاً منعقد نمی شود و اگر مخالفت کند نیز کفاره ای - طبق قواعد مقرره باب قسم که تنها باید به نام خداوند سوگند یاد کرد - ندارد.

دلیل روشنی بر حرام بودن قسمت دوم و سوم نداریم، زیرا گوینده آن هرگز نمی گوید: من از دین اسلام یا از خداوند متعال بیزارم بلکه برای تأکید بر گفته خود به این که تخلفی وجود ندارد چنین سخنی را می گوید، مانند این که بعضی از

عوام مردم برای تأکید بر سخنانشان می گویند: بی ایمان از دنیا بروم، دشمن خدا و پیغمبر (صلی الله علیه و آله) باشم اگر چنین سخنی را گفته باشم. مگر این که گفته شود: این تعبیر نیز خالی از نوعی اهانت نیست و شاید به همین دلیل، برای حرمت آن، ادعای اجماع شده است (در صورتی که حرمت شامل تمام این اقسام شود).

در این جا نکته دیگری است و آن این که اگر بدانیم بعضی از این گونه قسم ها سبب تعجیل عقوبت می شود و ممکن است به زندگی فرد پایان دهد آیا جایز است او را به چنین سوگندی قسم دهیم، هر چند باعث مرگ او شود؟

ظاهر کلام امام امیرالمؤمنین (علیه السلام) در گفتار حکیمانه مورد بحث این است که هر ظالمی را می توان چنین سوگندی داد (و هر چه باشد از ناحیه خود اوست) ولی تعبیر بعضی از فقها این است که تنها مهدور الدم را می توان چنین سوگند داد⁽¹⁾و از آن جا که تعجیل عقوبت مرگ، همیشه حاصل نیست بلکه ممکن است عقوبت های دیگری در کار باشد حکم به تحریم چنین سوگندی درباره غیر مهدورالدم، خالی از اشکال نیست و اگر یقین به هلاکت باشد اجرای آن در غیر مهدورالدم اشکال دارد و در این صورت کلام حضرت (علیه السلام) را می توان بر ظالمان مهدورالدم حمل کرد.

توضیح بیشتر در این زمینه را باید در کتب فقهی بررسی نمود.

گفتار حکیمانه 254

اشاره

وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ

یَابْنَ آدَمَ، کُنْ وَصِیَّ نَفْسِکَ فِی مَالِکَ، وَ آعْمَلْ فِیهِ مَا تُؤْثِرُ اَنْ یُعْمَلَ فِیهِ مِنْ بَعْدِکَ.

امام (علیه السلام) فرمود:

ای فرزند آدم! تو خود وصی خویشتن در اموال خود باش و (امروز) به گونه ای درباره آن عمل کن که می خواهی پس از تو (مطابق وصیتت) عمل کنند.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: وصی خویشتن باش

امام (علیه السلام) در این کلام نورانی به نکته مهمی درباره وصیت اشاره کرده است، می فرماید: «ای فرزند آدم! تو خود وصی خویشتن در اموال خود باش و (امروز) به گونه ای درباره آن عمل کن که می خواهی پس از تو (مطابق وصیتت) عمل کنند»؛ (یَابْنَ آدَمَ، کُنْ وَصِیَّ نَفْسِکَ فِی مَالِکَ، وَ آعْمَلْ فِیهِ مَا تُؤْثِرُ اَنْ یُعْمَلَ فِیهِ مِنْ بَعْدِکَ).

بسیاری از مردم باایمان علاقه مند هستند که بخشی از اموالشان پس از آن ها در راه خیرات مصرف شود و اسلام نیز به وصیت برای کارهای خیر تشویق کرده و آن را به یک سوم مال محدود ساخته تا ورثه نیز بهره مند شوند. قرآن مجید می گوید: (کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوَالِدَیْنِ وَ الأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقّآ عَلَی الْمُتَّقِینَ)؛ «بر شما نوشته شده است: هنگامی که یکی از شما را مرگ فرارسد، اگر چیز خوبی (مالی) از خود به جای گذاشته است، برای پدر و مادر و نزدیکان، به طور شایسته وصیت کند! این حقّی است بر پرهیزکاران!».⁽¹⁾مؤمنان برای این کار سعی می کنند وصی یا اوصیای مطمئنی

انتخاب کنند تا حتماً کارهای خیر انجام شود.

ولی بسیار دیده شده است که یا وصی به وصیت عمل نمی کند یا ورثه مانع می شوند و سعی می کنند ثلث را به نفع خود مصادره کنند. حتی دیده شده که بعضی از افراد متدین برای مصرف ثلث به نفع خودشان به دنبال وجهی شرعی بوده اند.

اگر انسان خودش وصی خویشتن باشد و برای آنچه پس از خود مایل است در راه خیر صرف شود شخصاً اقدام کند بهتر است، همان گونه که بعضی از افراد باایمان را در عصر خود می بینیم که ثلث مال خویش را در زمان حیات خود جدا کرده و در کارهای خیر به خصوص کارهایی که باقی و برقرار می ماند؛ مانند احداث بیمارستان، مسجد، مدرسه، بانک های قرض الحسنه، نشر آثار دینی و امثال آن صرف می کنند. این ها از همه موفق ترند، زیرا هیچ کس به اندازه خود انسان برای خویش دلسوزی نمی کند.

افزون بر این، آنچه انسان با دست خود در راه خدا می دهد بسیار باارزش تر است از آنچه دیگران پس از او می دهند، چون در حال حیات علاقه مند به اموال خویش است و دل کندن از آن و صرف آن در کارهای خیر نیاز به ایمانی قوی دارد.

حدیث معروفی است که می گوید: شخصی وصیت کرده بود که انبار خرمایی را پس از او در راه خدا انفاق کنند. پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) این کار را انجام داد. در آخر، خرمایی را که ته انبار افتاده بود به دست گرفت و فرمود: اگر خود با دست خویش این دانه خرما را در راه خدا داده بود از تمام آنچه من بعد از او انفاق کردم بهتر بود.

چنان که اشاره کردیم امام صادق (علیه السلام) همین معنا را با اضافات دیگری به کسی که از او تقاضای وصیت و اندرزی کرد بیان نمود، فرمود: «أَعِدَّ جَهَازَکَ وَ قَدِّمْ زَادَکَ وَ کُنْ وَصِیَّ نَفْسِکَ وَ لا تَقُلْ لِغَیْرِکَ یَبْعَثُ إِلَیْکَ بِمَا یُصْلِحُکَ؛ وسیله سفر

(آخرت) خود را آماده ساز و زاد و توشه این سفر طولانی را فراهم کن و وصی خویشتن باش و به دیگری نده که آنچه را برای تو مفید است به سوی تو بفرستد (چه بسا این کار را نکند و تو محروم شوی)».⁽¹⁾

شاعر عرب نیز می گوید:

تَمَتَّعْ إنَّما الدُّنْیا مَتاعٌ *** وَ إِنَّ دَوامَها لا یُسْتَطاعُ

وَ قَدِّمْ ما مَلَکْتَ وَ أنْتَ حَیٌّ *** أمیرٌ فیهِ مُتَّبَعٌ مُطاعٌ

وَ لا یَغْرُرْکَ مَنْ تُوصی إِلَیْهِ *** مَصیرُ وَصیَّةِ الْمَرْءِ ضَیاعٌ

از دنیا بهره گیر که دنیا متاعی بیش نیست و دوامش امکان ندارد.

آنچه را که در اختیار داری از پیش بفرست در حالی که زنده ای و در آن امیر و مطاعی.

به کسی که وصیت می کنی دل بسته مباش، زیرا سرنوشت بسیاری از وصیت ها نابودی است.⁽²⁾

شاعر فارسی زبان نیز می گوید:

برگ عیشی به گور خویش فرست *** کس نیارد ز پس تو پیش فرست

گفتار حکیمانه 255

اشاره

وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ

الحِدَّةُ ضَرْبٌ مِنَ آلْجُنُونِ، لأَنَّ صَاحِبَهَا یَنْدَمُ، فَإِنْ لَمْ یَنْدَمْ فَجُنُونُهُ مُسْتَحْکَمٌ.

امام (علیه السلام) فرمود:

طغیان غضب، نوعی جنون و دیوانگی است، چرا که صاحبش بعداً پشیمان می شود و اگر پشیمان نشود دلیل بر آن است که جنونش مستحکم است.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: غضب و جنون!

امام (علیه السلام) در این گفتار حکیمانه در نکوهش شدّت غضب می فرماید: «طغیان غضب نوعی جنون و دیوانگی است، چرا که صاحبش بعداً پشیمان می شود و اگر پشیمان نشود دلیل بر آن است که جنونش مستحکم است»؛ (الحِدَّةُ ضَرْبٌ مِنَ آلْجُنُونِ، لأَنَّ صَاحِبَهَا یَنْدَمُ، فَإِنْ لَمْ یَنْدَمْ فَجُنُونُهُ مُسْتَحْکَمٌ).

همه می دانیم که انسان وقتی به شدت غضبناک می شود نیروی عقل او تحت الشعاع آن قرار گرفته، از کار بازمی ایستد و در آن حالت که صورت برافروخته، رگ های گردن پر از خون شده و تمام اعصاب و عضلات تحریک گشته است، دست به کارهایی می زند که خارج از عرف عقلا و بیرون از دایره شرع و کاملا زیان آور است.

به همین دلیل معمولا پس از این حرکت نادم و پشیمان می گردد، ندامتی که گاهی روزها و ماه ها و سال ها ادامه می یابد، حتی گاهی دست به کارهایی می زند که بعداً جبران ناپذیر است و تمام عمر را در اندوه و ندامت آن به سر می برد.

ولی افراد کمی هستند که از کارهای جنون آمیز خود در حال شدت و طغیان و غضب پشیمان نمی شوند و همچنان اصرار دارند که کار خوبی انجام داده اند!این ها همان کسانی هستند که امام (علیه السلام) جنون آن ها را مستحکم و پایدار شمرده است.

در آیات قرآن مجید و روایات اسلامی درباره کظم غیظ (فروخوردن خشم) و نکوهش غضب تعبیرات بسیار پرمعنایی آمده است. در سوره شوری یکی از نشانه های افراد باایمان را این می شمرد که چون از دست کسی عصبانی می شوند او را می بخشند و خشم خود را فرو می خورند: (وَ إِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ یَغْفِرُونَ).⁽¹⁾

در آیه 134 سوره آل عمران در نشانه های مؤمنان و نیکوکاران می فرماید: «آن ها کسانی هستند که در زمان شادکامی و ناراحتی در راه خدا انفاق می کنند و خشم خود را فرو می برند و از خطای مردم درمی گذرند»؛ (الَّذِینَ یُنْفِقُونَ فِی السَّرَّاءِ وَ الضَّرَّاءِ وَ الْکَاظِمِینَ الْغَیْظَ وَ الْعَافِینَ عَنِ النَّاسِ وَاللهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ).

خطرات غضب به قدری است که در حدیثی از حضرت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) می خوانیم: مردی خدمت آن حضرت آمد، عرض کرد: «یَا رَسُولَ اللَّهِ عَلِّمْنِی عِظَةً أَتَّعِظُ بِهَا؛ اندرزی به من بده تا از آن پند گیرم»، فرمود: «انْطَلِقْ وَ لا تَغْضَبْ؛ برو و هرگز غضب مکن». آن مرد بار دیگر همان تقاضا را از پیامبر (صلی الله علیه و آله) کرد و حضرت همان جمله را تکرار فرمود و همچنین در مرتبه سوم.⁽²⁾

در حدیث دیگری از همان حضرت (علیه السلام) آمده است که شخصی خدمتش رسید و چنین تقاضایی کرد، پیامبر (صلی الله علیه و آله) به او فرمود: «برو و هرگز غضب مکن». آن مرد عرض کرد: همین یک دستور مرا کافی است. سپس به سراغ خانواده اش آمد و مشاهده کرد که در میان قبیله او جنگی درگرفته، در برابر هم صف کشیده اند و اسلحه برداشته اند، هنگامی که این منظره را دید او هم اسلحه برداشت و در کنار آن ها ایستاد ناگهان به یاد کلام پیامبر (صلی الله علیه و آله) افتاد، سلاح را بر زمین افکند و به سوی جمعیت دشمنانش آمد و گفت: ای جمعیت! اگر بر شما جراحت یا ضربی وارد گشته و یا کسی از شما کشته شده من از مال خودم ادا می کنم. آن ها

در پاسخ گفتند: اگر چیزی بوده به شما بخشیدیم، ما به این کار سزاوارتریم. و همین امر سبب شد که هر دو گروه با هم سازش کردند و آتش غضب فرونشست.⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام صادق (علیه السلام) می خوانیم: «الْغَضَبُ مِفْتَاحُ کُلِّ شَرٍّ؛ غضب، کلید تمام بدی هاست».⁽²⁾

در حدیث دیگری امام صادق (علیه السلام) جمله ای از پدرش امام باقر (علیه السلام) نقل می کند که گویی شرح حدیث فوق است می فرماید: «أَیُّ شَیْءٍ أَشَدُّ مِنَ الْغَضَبِ إِنَّ الرَّجُلَ لَیَغْضَبُ فَیَقْتُلُ النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللَّهُ وَ یَقْذِفُ الْمُحْصَنَةَ؛ چه چیزی بدتر از غضب است؟ هنگامی که انسان غضبناک می شود دست به کشتن بی گناهان می زند ونسبت ناروا به زنان پاک دامن می دهد».⁽³⁾

بسیاری از نزاع های خونین به سبب همین طغیان غضب است، بسیاری از طلاق ها و جدایی همسران از یکدیگر و تشکیل پرونده های جنایی مختلف به سبب همین حالت خطرناک است و به همین دلیل امام (علیه السلام) نام جنون بر آن گذاشته است.

آثار سوء غضب بیش از این هاست، زیرا هنگامی که کنترل عقل از اعضا و جوارح انسان برداشته شود هر چه بر زبانش آمد می گوید و هر کار زشتی به نظرش رسید انجام می دهد، هر حقی را باطل و هر باطلی را حق می کند.

گفتار حکیمانه 256

اشاره

وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ

صِحَّةُ آلْجَسَدِ، مِنْ قِلَّةِ آلْحَسَدِ.

امام (علیه السلام) فرمود:

تندرستی، از کمی حسادت است.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: ترک حسد، و تندرستی

این کلام کوتاه و پرمعنا به نکته روانشناسی دقیقی اشاره می کند. امیرمؤمنان علی (علیه السلام) می فرماید: «تندرستی، از کمی حسادت است»؛ (صِحَّةُ آلْجَسَدِ، مِنْ قِلَّةِ آلْحَسَدِ).

می دانیم که رابطه روح و جسم به قدری زیاد است که هر گونه ناراحتی در روح آثاری در جسم به جای می گذارد به گونه ای که بسیاری از بیماری های جسمانی هیچ عاملی جز ناراحتی روح ندارند؛ به گفته پزشکان، زخم معده در بسیاری از موارد، ناشی از استرس ها و نگرانی هاست، بیماری های مغز واعصاب، سکته های قلبی و مغزی و دردهای عضلانی در بسیاری از موارد از ناراحتی های روحی سرچشمه می گیرند.

حسد در میان بیماری های روحی یکی از بدترین آن هاست؛ حسد گاه چنان شخص حاسد را ناراحت می کند که نه روز استراحت دارد و نه شب و در آتشی که خود در درون خود برافروخته می سوزد و آثارش در بدن او روز به روز نمایان تر می شود.

خطیب؛ در مصادر کلامی از یکی از روانشناسان معروف به نام پیتر اشتاینکرون نقل می کند که خلاصه اش چنین است: ممکن نیست انسان زندگی سعادتمندانه ای داشته باشد در حالی که حسد در درون جانش رخنه کرده است.

حسد تمام مجاری حیات را مسموم می کند. بسیاری از بیماری های خونی به خصوص زخم معده ناشی از حسد است؛ هر کجا زخم معده ای یافتید اگر تحقیق کنید خواهید دید که در ریشه های آن حسد وجود دارد. حسد شبیه افسونگری است که دارای سه سر باشد که هرگاه یکی از آن ها در جایی نمایان بشود دو سر دیگر نیز نمایان می شوند و حسد در میان آن ها قرار دارد؛ هر جا حسد پیدا شد کینه و تعصب در کنار آن خواهند بود.⁽¹⁾

در قرآن مجید و روایات اسلامی نیز مطالب فراوانی در نکوهش حسد دیده می شود؛ از جمله خداوند به پیامبرش دستور می دهد که از شرّ حاسدان به او پناه برد: (قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ ... وَ مِنْ شَرِّ النَّفَّاثاتِ فِی الْعُقَدِ * وَ مِنْ شَرِّ حاسِدٍ إِذا حَسَد).⁽²⁾

قرآن انگیزه بسیاری از کارهای زشت دشمنان را حسد می شمارد: (وَدَّ کَثیرٌ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ لَوْ یَرُدُّونَکُمْ مِنْ بَعْدِ إیمانِکُمْ کُفّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ)؛ «بسیاری از اهل کتاب، از روی حسد - که در وجود آن ها ریشه دوانده - آرزو می کردند شما را پس از اسلام و ایمان، به حال کفر بازگردانند؛ با این که حق برای آن ها کاملاً روشن شده است».⁽³⁾

در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) می خوانیم که می فرماید: «آفَةُ الدِّینِ الْحَسَدُ وَ الْعُجْبُ وَ الْفَخْرُ؛ آفت دین انسان، حسد، خودبینی و فخر فروشی است».⁽⁴⁾

در جای دیگرمی فرماید: «إِنَّ الْحَسَدَ یَأْکُلُ الإِیمَانَ کَمَا تَأْکُلُ النَّارُ الْحَطَبَ؛ حسد، ایمان انسان را می خورد همان گونه که آتش، هیزم را می خورد و نابود می کند».⁽⁵⁾

می دانیم که حسد عبارت از این است که انسان نمی تواند نعمت هایی را که خدا به دیگران داده ببیند و تحمل کند و پیوسته زوال آن نعمت ها را آرزو می کند، بنابراین او در واقع به حکمت خدا اعتراض دارد همان گونه که در حدیثی از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) می خوانیم که خدای متعال به موسی بن عمران (علیه السلام) فرمود: «یَا ابْنَ عِمْرَانَ لا تَحْسُدَنَّ النَّاسَ عَلَی مَا آتَیْتُهُمْ مِنْ فَضْلِی وَ لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلَی ذَلِکَ وَ لاتُتْبِعْهُ نَفْسَکَ فَإِنَّ الْحَاسِدَ سَاخِطٌ لِنِعَمِی صَادٌّ لِقَسْمِیَ الَّذِی قَسَمْتُ بَیْنَ عِبَادِی وَ مَنْ یَکُ کَذَلِکَ فَلَسْتُ مِنْهُ وَ لَیْسَ مِنِّی؛ ای فرزند عمران! به مردم درباره آنچه از فضلم به آن ها داده ام حسادت مکن و چشم به آن ها مدوز و نفس تو به دنبال آن نرود، زیرا حسود در واقع دشمن نعمت های من است و مانع از قسمتی است که بین بندگانم کرده ام و هرکس چنین باشد من از او نیستم و او هم از من نخواهد بود».⁽¹⁾

در ذیل حکمت 225 نیز توضیحات بیشتری در این زمینه آمده است.

گفتار حکیمانه 257

اشاره

وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ

لِکُمَیْلِ بْنِ زِیادِ النَّخَعی:

یَا کُمَیْلُ، مُرْ أَهْلَکَ أَنْ یَرُوحُوا فِی کَسْبِ آلْمَکَارِمِ، وَ یُدْلِجُوا فِی حَاجَةِ مَنْ هُوَ نَائِمٌ. فَوَ الَّذِی وَسِعَ سَمْعُهُ الأَصْوَاتَ، مَا مِنْ أَحَدٍ أَوْدَعَ قَلْباً سُرُوراً إِلاَّ وَ خَلَقَ آللّهُ لَهُ مِنْ ذلِکَ السُّرُورِ لُطْفاً. فَإِذَا نَزَلَتْ بِهِ نَائِبَةٌ جَرَی إِلَیْهَا کَالْمَاءِ فِی آنْحِدَارِهِ حَتَّی یَطْرُدَهَا عَنْهُ کَمَا تُطْرَدُ غَرِیبَةُ الإِبِلِ.

امام (علیه السلام) به کمیل بن زیاد نخعی فرمود:

ای کمیل! به خانواده ات دستور بده که روزها در کسب فضایل و مکارم بکوشند و شامگاهان در برطرف کردن حوائج مردمی که در خواب اند. سوگند به کسی که تمام صداها را می شنود! هر کس در قلبی سرور و خوشحالی ایجاد کند خدا از آن سرور برایش لطفی می آفریند که هرگاه مصیبتی بر او وارد شود این لطف همچون آب (در یک سطح شیب دار، به سرعت) به سوی او سرازیر شود تا آن مصیبت را از وی (بشوید و) دور سازد، همان گونه که شتر بیگانه، از گله (یا از چراگاه خصوصی) رانده می شود.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: شاد کردن دیگران

امام (علیه السلام) خطاب به کمیل بن زیاد نخعی که یکی از یاران عالم و دانشمند و باتقوای او بود دو نکته مهم را گوشزد کرده، نخست می فرماید: «ای کمیل! به خانواده ات دستور بده که روزها در کسب فضایل و مکارم بکوشند و شامگاهان در برطرف کردن حوائج مردمی که در خواب اند»؛ (یَا کُمَیْلُ، مُرْ أَهْلَکَ أَنْ یَرُوحُوا فِی کَسْبِ آلْمَکَارِمِ، وَ یُدْلِجُوا فِی حَاجَةِ مَنْ هُوَ نَائِمٌ).

سپس می افزاید: «سوگند به کسی که تمام صداها را می شنود! هر کس در قلبی سرور و خوشحالی ایجاد کند خدا از آن سرور برایش لطفی می آفریند که هرگاه مصیبتی بر او وارد شود این لطف همچون آب (در یک سطح شیب دار به سرعت) به سوی او سرازیر شود تا آن مصیبت را از وی (بشوید و) دور سازد، همان گونه که شتر بیگانه، از گله (یا از چراگاه خصوصی) رانده می شود»؛ (فَوَالَّذِی وَسِعَ سَمْعُهُ الأَصْوَاتَ، مَا مِنْ أَحَدٍ أَوْدَعَ قَلْباً سُرُوراً إِلاَّ وَ خَلَقَ آللّهُ لَهُ مِنْ ذلِکَ السُّرُورِ لُطْفاً. فَإِذَا نَزَلَتْ بِهِ نَائِبَةٌ جَرَی إِلَیْهَا کَالْمَاءِ فِی آنْحِدَارِهِ حَتَّی یَطْرُدَهَا عَنْهُ کَمَا تُطْرَدُ غَرِیبَةُ الإِبِلِ).

امام (علیه السلام) در نکته اوّل، برنامه زندگی را چنین تنظیم می فرماید که در بخشی از

آن انسان باایمان باید به خودسازی و کسب فضایل مشغول باشد، بر علم خود بیفزاید، از تجارب دیگران استفاده کند، صفات برجسته انسانی را در خود پرورش دهد، رذایل اخلاقی را دور سازد و به سوی کمال انسانی سیر کند، و در بخش دیگر به دنبال حل مشکلات مردم باشد.

بنابراین کسانی که تنها به اصلاح خویش می پردازند و کاری برای حل مشکلات دیگران انجام نمی دهند از حقیقت اسلام دورند. همچنین کسانی که برای برطرف کردن حوائج مردم تلاش می کنند ولی از خود غافل اند آن ها نیز بیگانه اند؛ مسلمان واقعی کسی است که هم به اصلاح خویش بپردازد و هم به حل مشکلات مردم توجّه کند.

تعبیر «یروح» که از ریشه «رواح» به معنای سیر در روز یا سیر در بعد از ظهر است (و در این جا مناسب معنای اوّل است، زیرا آن را در مقابل سیر در شب قرار داده است) نشان می دهد که بخش اول تلاش و فعالیت انسان باید در کسب فضایل و مکارم باشد، چرا که انسان تا خود را نسازد نمی تواند به دیگران بپردازد.

البته مکارم اخلاق، تمام فضایل اخلاقی را که در آیات و روایات و کتب علمای اخلاق وارد شده است شامل می شود؛ ولی در بعضی از روایات، انگشت روی موارد خاصی گذاشته شده که در واقع بخش های مهم مکارم اخلاق است؛ از جمله در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) می خوانیم: «مکارم اخلاق ده چیز است. اگر می توانی تمام آن ها در تو باشد انجام ده... راوی سؤال می کند: آن ها چیست؟ امام (علیه السلام) می فرماید: «صِدْقُ الْیَأْسِ (البأس) وَ صِدْقُ اللِّسَانِ وَ أَدَاءُ الأَمَانَةِ وَ صِلَةُ الرَّحِمِ وَ إِقْرَاءُ الضَّیْفِ وَ إِطْعَامُ السَّائِلِ وَ الْمُکَافَأَةُ عَلَی الصَّنَائِعِ وَ التَّذَمُّمُ لِلْجَارِ وَ التَّذَمُّمُ لِلصَّاحِبِ وَ رَأْسُهُنَّ الْحَیَاءُ؛ راستگو بودن در اظهار یأس از آنچه در دست مردم است و نظر به لطف خدا داشتن (یا راستگو بودن در مقام ابراز شجاعت در برابر دشمنان) و راستگویی و ادای امانت و صله رحم و پذیرایی از میهمان و سیر

کردن گرسنگان و جبران کردن نیکی های مردم و تعهد داشتن در برابر همسایگان و تعهّد داشتن در برابر دوستان و رأس همه آن ها حیاست».⁽¹⁾

«یُدْلِجُوا» که از ریشه «اِدْلاج» به معنای سیر در ابتدای شب یا تمام شب است اشاره به این است که انسان باید خدماتش به مردم بی سروصدا و غالباً مخفیانه باشد در حدی که امام (علیه السلام) با تعبیر «مَنْ هُوَ نائِمٌ» (کسی که در خواب است) مشخص فرموده، تا آبروی آن ها محفوظ بماند و در برابر دیگران شرمنده نشوند.

این یک برنامه جامع و کامل است که زندگی فردی و اجتماعی را کاملاً اصلاح می کند.

دنیای مادی امروز، کمک رسانی به نیازمندان را تحت برنامه های محدود، در اختیار دولت ها قرار می دهد و افراد، کمتر مسئولیتی برای خود قائل اند، در حالی که در اسلام چنین نیست؛ همه کسانی که توانایی دارند، در برابر مشکلات و نیازهای حاجتمندان مسئول اند تا آن جا که پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در حدیث معروفی می فرماید: «وَ الَّذِی نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِیَدِهِ لا یُوْمِنُ بِی عَبْدٌ یَبِیتُ شَبْعَانَ وَ أَخُوهُ أَوْ قَالَ جَارُهُ الْمُسْلِمُ جَائِعٌ؛ سوگند به کسی که جان محمد در دست قدرت اوست! کسی که شب سیر بخوابد و برادر مسلمانش (یا فرمود: همسایه مسلمانش) گرسنه باشد به من (که پیغمبر اسلام) ایمان نیاورده است».⁽²⁾

در نامه معروف امام (علیه السلام) به «عثمان بن حنیف انصاری» (نامه 45) نیز همین معنا با تعبیر جامع دیگری آمده است، آن جا که می فرماید: «هَیْهَاتَ أَنْ یَغْلِبَنِی هَوَایَ وَ یَقُودَنِی جَشَعِی إِلَی تَخَیُّرِ الأَطْعِمَةِ وَ لَعَلَّ بِالْحِجَازِ أَوِ الْیَمَامَةِ مَنْ لا طَمَعَ لَهُ فِی الْقُرْصِ وَ لا عَهْدَ لَهُ بِالشِّبَعِ أَوْ أَبِیتَ مِبْطَاناً وَ حَوْلِی بُطُونٌ غَرْثَی وَ أَکْبَادٌ حَرَّی؛ هیهات که هوای نفس بر من چیره شود و حرص و طمع مرا وادار به انتخاب

طعام های لذیذ کند در حالی که شاید در سرزمین حجاز یا یمامه (یکی از مناطق شرقی عربستان) کسی باشد که حتی امید برای به دست آوردن یک قرص نان نداشته و هرگز شکمی سیر به خود ندیده باشد. آیا من با شکمی سیر بخوابم در حالی که در اطراف من شکم های گرسنه و جگرهای تشنه باشد؟».

آن گاه امام (علیه السلام) در ادامه این سخن به نکته دیگری پرداخته که نکته اوّل را کامل تر می کند و آن، دستور به شاد کردن دل های افسرده است. امام (علیه السلام) پاداش بزرگی را برای چنین اشخاصی ذکر می کند و آن این که این ادخال سرور در قلب انسان نه تنها در سرای دیگر به یاری انسان می شتابد، بلکه در همین دنیا نیز مأموریت دارد که در مشکلات، او را یاری کند و مصائب و حوادث تلخ را به شدت از او دور سازد.

امام (علیه السلام) برای بیان تأثیر سرعت آن به دو مثال پرداخته است: نخست جریان آب در یک سراشیبی و دوم دور ساختن شترهای بیگانه از مرتع اختصاصی.

در احادیث اسلامی نیز در مورد ادخال سرور در قلب مؤمنان به طور خاص، یا انسان ها به طور عام، روایات زیادی وارد شده است؛ از جمله کلینی؛ در جلد دوم کافی بابی تحت عنوان «اِدْخالُ السُّرُورِ عَلَی الْمُؤمِنینَ» ذکر کرده و شانزده روایت در آن آورده است؛ از جمله در حدیثی از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نقل می کند: «مَنْ سَرَّ مُوْمِناً فَقَدْ سَرَّنِی وَمَنْ سَرَّنِی فَقَدْ سَرَّ اللَّهَ؛ کسی که مؤمنی را مسرور کند مرا مسرور ساخته و کسی که مرا مسرور کند خدا را مسرور کرده است».⁽¹⁾

در حدیث دیگری از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) می خوانیم: «إِنَّ أَحَبَّ الأَعْمَالِ إِلَی اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ إِدْخَالُ السُّرُورِ عَلَی الْمُوْمِنِینَ؛ محبوب ترین اعمال نزد خداوند، وارد کردن سرور بر مؤمنان است».⁽²⁾

از امام صادق (علیه السلام) روایت گویایی در این زمینه نقل شده است که خلاصه اش این است: «هنگامی که در قیامت انسانِ باایمان از قبرش خارج می شود شخصی (نورانی) از قبر با او برمی خیزد و او را بشارت به خیر می دهد و در تمام مراحل قیامت با اوست و از ترس و وحشت او می کاهد تا زمانی که او را وارد بهشت می سازد. شخص مؤمن از او می پرسد: تو کیستی که همراه من آمدی و در تمام این مسیر مونس من بودی؟ می گوید: «أَنَا السُّرُورُ الَّذِی کُنْتَ تُدْخِلُهُ عَلَی إِخْوَانِکَ فِی الدُّنْیَا خُلِقْتُ مِنْهُ لأُبَشِّرَکَ وَ أُونِسَ وَحْشَتَکَ؛ من همان سروری هستم که بر برادرانت در دنیا وارد ساختی. من از آن آفریده شدم که تو را بشارت دهم ومونس تنهایی و وحشت تو باشم».⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 258

اشاره

وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ

إذَا أَمْلَقْتُمْ فَتَاجِرُوا آللّهَ بِالصَّدَقَةِ.

امام (علیه السلام) فرمود:

هر زمان فقیر شدید، با خداوند از طریق صدقه دادن (در راه او) تجارت (پرسود) کنید.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: هنگام تندرستی با خدا معامله کنید

امام (علیه السلام) در این گفتار نورانی خود، یکی از طرق معنوی مبارزه با فقر را نشان می دهد، می فرماید: «هر زمان فقیر شدید با خداوند از طریق صدقه دادن (در راه او) تجارت (پرسود) کنید»؛ (إذَا أَمْلَقْتُمْ فَتَاجِرُوا آللّهَ بِالصَّدَقَةِ).

«أمْلَقْتُم» از ریشه «مَلَق» (بر وزن علق) به معنای فقر است و هنگامی که به باب افعال می رود نیز فعل لازم است.

اشاره به این که صدقه در هنگام نیازمندی، اثر معنوی مهمی در زدودن فقر دارد، همان گونه که انسان، فقیری را کمک می کند، عنایت الهی نیز به یاری او برمی خیزد.

قرآن مجید می فرماید: (مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضَاعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ أَجْرٌ کَرِیمٌ)؛ «کیست که به خدا وام نیکو دهد (و از اموالی که به او ارزانی داشته انفاق کند) تا خداوند آن را برای او چندین برابر کند؟ و برای او پاداش پرارزشی است!».⁽¹⁾

لطف و عنایت پروردگار عجیب است، بخشنده همه نعمت ها اوست با وجود این گاه به بندگان می گوید: از شما وام می گیرم و گاه می گوید: با من تجارت پرسودی داشته باشید.

میان انفاق در راه خدا به هنگام نیازمند بودن و برخورداری از نعمت پروردگار، رابطه آشکاری بر حسب ظاهر نمی بینیم؛ ولی به یقین این از الطاف خفیه الهیه است.

قابل انکار نیست که شخص ایثارگر که آنچه را که خود به آن نیاز دارد به دیگری می بخشد روح پاکی پیدا می کند که سرچشمه استجابت دعاست و دعاهای او برای گشایش روزی به هدف اجابت نزدیک می شود.

در احادیث اسلامی، رابطه صدقه با درمان بیماری ها، رفع بلاها و خطرات و افزایش روزی با صراحت بیان شده است؛ از جمله در حکمت 137 گذشت که امام (علیه السلام) می فرماید: «اسْتَنْزِلُوا الرِّزْقَ بِالصَّدَقَةِ؛ روزی را به وسیله صدقه بر خود فرود آورید».

در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) می خوانیم: «إِنَّ الصَّدَقَةَ تَقْضِی الدَّیْنَ وَ تَخْلُفُ بِالْبَرَکَةِ؛ صدقه سبب ادای دین و برجای نهادن برکت می شود».⁽¹⁾

این سخن را با سخنی از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) پایان می دهیم که فرمود: «أَکْثِرُوا مِنَ الصَّدَقَةِ تُرْزَقُوا؛ به نیازمندان زیاد صدقه دهید تا روزی شما وسیع شود».⁽²⁾

در این روایات، تنها به رابطه صدقات با فزونی نعمت و دفع فقر اشاره شده، در حالی که صدقه برکات و آثار فراوان دیگری نیز دارد؛ صدقه رفع بلا می کند، موجب پرورش فضایل اخلاقی است، دشمنی های قشرهای مختلف جامعه را فرو می نشاند و وسیله نجات در یوم المعاد است.

قرآن مجید می گوید: (مَا عِنْدَکُمْ یَنفَدُ وَ مَا عِنْدَ اللهِ بَاقٍ)؛ «آنچه نزد شماست فانی می شود؛ امّا آنچه نزد خداست باقی است».⁽³⁾

در آیه دیگر می خوانیم: (وَ أَنفِقُوا فِی سَبِیلِ اللهِ وَ لاَ تُلْقُوا بِأَیْدِیکُمْ إِلَی التَّهْلُکَةِ وَ أَحْسِنُوا إِنَّ اللهَ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ)؛ «و در راهِ خدا انفاق کنید! و (با ترک انفاق،) خود را به دست خود، به هلاکت نیفکنید! و نیکی کنید! که خداوند، نیکوکاران را دوست می دارد».⁽¹⁾

نیز می فرماید: (یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَنفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لّاَ بَیْعٌ فِیهِ وَ لاَ خُلَّةٌ وَ لاَ شَفَاعَةٌ وَ الْکَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ)؛ «ای کسانی که ایمان آورده اید! از آنچه به شما روزی داده ایم، انفاق کنید! پیش از آن که روزی فرارسد که در آن، نه خرید و فروش است (تا بتوانید سعادت، و نجات از کیفر را برای خود خریداری کنید)، و نه دوستی (و رفاقت های مادی سودی دارد)، و نه شفاعت؛ (زیرا شما شایسته شفاعت نخواهید بود). و کافران، خود ستمگرند؛ (هم به خودشان ستم می کنند، هم به دیگران)».⁽²⁾

انفاق منحصر به انفاق مالی نیست، هر چند بیشتر آیات و روایات، ناظر به انفاق های مالی است. انفاق علم و دانش، انفاق قدرت و مقام و انفاق نصح و خیرخواهی نمونه های دیگری و به طور کلی انسان باید از هر چیزی که خداوند به او روزی داده برای نجات دیگران استفاده کند و تعبیر (مِمَّا رَزَقْنَاکُمْ) (از آنچه به شما روزی داده ایم) یا شبیه آن در آیات متعددی از قرآن مجید، ممکن است اشاره به همین باشد.

گفتار حکیمانه 259

اشاره

وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ

أَلْوَفَاءُ لأَهْلِ آلْغَدْرِ غَدْرٌ عِنْدَ آللّهِ، وَ آلْغَدْرُ بِأَهْلِ آلْغَدْرِ وَفَاءٌ عِنْدَآللّهِ.

امام (علیه السلام) فرمود:

وفاداری در برابر پیمان شکنان، پیمان شکنی در پیشگاه خداست و پیمان شکنی در برابر آنان، وفاداری نزد خداوند است.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: جزای پیمان شکنان

حضرت علی (علیه السلام) در این عبارت حکمت آمیز درباره پیمان شکنان می فرماید: «وفاداری در برابر پیمان شکنان، پیمان شکنی در پیشگاه خداست و پیمان شکنی در برابر آنان، وفاداری نزد خداوند است»؛ (أَلْوَفَاءُ لأَهْلِ آلْغَدْرِ غَدْرٌ عِنْدَ آللّهِ، وَ آلْغَدْرُ بِأَهْلِ آلْغَدْرِ وَفَاءٌ عِنْدَآللّهِ).

«غَدْر» در اصل به معنای ترک گفتن چیزی است، از این رو به کار کسی که پیمان و عهد خود را بشکند و آن را ترک گوید «غدر» گفته می شود و گودال های آب را ازآن رو «غدیر» می گویند که در آن ها مقداری آب باران رها و ترک شده است.

امام (علیه السلام) در این گفتار آموزنده می فرماید: انسان نباید در برابر پیمان شکنان و کسانی که پایبند به عهد خود نیستند دچار وسوسه شود و پیمان شکستن در برابر آن ها را گناه بداند، بلکه به عکس اگر آن ها عهد خود را بشکنند و ما در برابر آن ها به عهد خود وفا کنیم، نشانه ضعف و ذلت ما در برابر آن هاست و آن را حمل بر ترس ما می کنند و سبب جسارت آن ها در وقایع مشابه می شود، ازاین رو دستور داده شده که در برابر آن ها مقابله به مثل کنید. این مقابله به مثل نوعی وفا در پیشگاه خدا محسوب می شود.

قرآن مجید نیز در این باره دستور قاطعی داده است: (وَ إِمَّا تَخَافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِیَانَةً

فَانْبِذْ إِلَیْهِمْ عَلَی سَوَاءٍ إِنَّ اللهَ لاَ یُحِبُّ الْخَائِنِینَ)؛ «و هرگاه (با ظهور نشانه هایی،) از خیانت گروهی بیم داشته باشی (که عهد خود را شکسته، حمله غافلگیرانه کنند)، به طور عادلانه به آن ها اعلام کن که پیمانشان لغو شده است، زیرا خداوند، خائنان را دوست نمی دارد!».⁽¹⁾

در شأن نزول آیه آمده است که اشاره به قوم یهود مدینه است که بارها با پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) پیمان بستند و پیمان خویش را ناجوانمردانه شکستند، از این رو می فرماید: اگر از خیانت و پیمان شکنی آن ها می ترسی، پیمانت را با آن ها قطع کن.

البته این سخن به آن معنا نیست که یک جانبه و بدون هیچ نشانه ای پیمان با آن ها را بشکنند بلکه همیشه به دنبال نشانه هایی از اراده پیمان شکنی خوف حاصل می شود. هرگاه این نشانه ها ظاهر شد دستور داده شده پیمان با آن ها شکسته شود مبادا از آن برای غافلگیر ساختن مسلمانان سوء استفاده کنند.

این در حالی است که قرآن تأکید می کند به آن هایی که به عهد خود وفادارند وفادار بمانید. در چهارمین آیه از سوره توبه بعد از اعلام جنگ با مشرکان پیمان شکن می فرماید: (إِلاَّ الَّذِینَ عَاهَدتُّمْ مِّنَ الْمُشْرِکِینَ ثُمَّ لَمْ یَنقُصُوکُمْ شَیْئاً وَ لَمْ یُظَاهِرُوا عَلَیْکُمْ أَحَداً فَأَتِمُّوا إِلَیْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلَی مُدَّتِهِمْ إِنَّ اللهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ)؛ «مگر کسانی از مشرکان که با آن ها عهد بستید و چیزی از آن را در حقّ شما فروگذار نکردند، و احدی را بر ضدّ شما تقویت ننمودند؛ پیمان آن ها را تا پایان مدّتشان محترم بشمرید، زیرا خداوند پرهیزکاران را دوست دارد!».

ولی درباره پیمان شکنان در آیه 12 تأکید بر مقابله به مثل کرده، می فرماید: (وَ إِنْ نَّکَثُوا أَیْمَانَهُمْ مِّنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَ طَعَنُوا فِی دِینِکُمْ فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لاَأَیْمَانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ یَنتَهُونَ)؛ «و اگر پیمان های خود را پس از عهد خویش بشکنند،

و آیین شما را مورد طعن قرار دهند، با پیشوایان کفر پیکار کنید، چرا که آن ها پیمانی ندارند؛ شاید (با شدّت عمل) دست بردارند!».

این ها همه با توجه به این است که در اسلام به کمتر چیزی به اندازه وفای به عهد و ادای امانت اهمیت داده شده است تا آن جا که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) می فرماید: «مَنْ کَانَ یُوْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الآْخِرِ فَلْیَفِ إِذَا وَعَدَ؛ کسی که ایمان به خدا و روز قیامت دارد باید هرگاه وعده ای می دهد (و عهدی می بندد) به آن وفا کند».⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام زین العابدین (علیه السلام) می خوانیم که در پاسخ این سؤال که جمیع تعلیمات اسلام در چه چیزی خلاصه می شود؟ فرمود: «قَوْلُ الْحَقِّ وَ الْحُکْمُ بِالْعَدْلِ وَ الْوَفَاءُ بِالْعَهْدِ؛ سخن حق گفتن و عادلانه قضاوت کردن و وفای به عهد است».⁽²⁾

این حدیث را نیز در ذیل حکمت 155 آوردیم که امام صادق (علیه السلام) می فرماید: سه چیز است که هیچ کس عذری در مخالفت با آن ندارد. و دومین آن را وفای به عهد می شمارد خواه در برابر نیکوکار باشد یا بدکار.⁽³⁾

اشتباه نشود، منظور از وفای به عهد در برابر بدکاران این نیست که در مقابل پیمان شکنان وفای به عهد کنید، بلکه منظور این است که اگر با کسی که گناهان مختلفی انجام می دهد و پایبند به احکام دین نیست عهد و پیمانی بستید و او به عهد و پیمانش وفادار بود شما هم وفادار باشید. به بیان دیگر، فسق و فجور او خارج از حوزه پیمانی است که با ما بسته است.

گفتار حکیمانه 260

اشاره

وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ

کَمْ مِنْ مُسْتَدْرَجٍ بِالإِحْسَانِ إِلَیْهِ، وَ مَغْرُورٍ بِالسَّتْرِ عَلَیْهِ، وَ مَفْتُونٍ بِحُسْنِ آلْقَوْلِ فِیهِ. وَ مَا آبْتَلَی آللّهُ سُبْحَانَهُ أَحَداً بِمِثْلِ الإِمْلاَءِ لَهُ.

امام (علیه السلام) فرمود:

چه بسیارند کسانی که به وسیله احسان الهی به آن ها غافلگیر می شوند و به سبب پرده پوشی خدا درباره آن ها مغرور می گردند و براثر تعریف و تمجید از آنان فریب می خورند و خداوند هیچ کس را با چیزی مانند مهلت دادن (و ادامه نعمت ها و ترک عقوبت) نیازموده است.⁽¹⁾

سیّد رضی می گوید: «این سخن سابقاً (در حکمت 116) گذشت جز این که در این جا اضافه خوب و مفیدی دارد»؛ (قالَ الرَّضِیُّ: وَ قَدْ مَضی هذَا الْکَلامُ فِیما تَقَدَّمَ، إِلاَّ أنَّ فِیهِ هاهُنا زِیادَةٌ جَیِّدَةٌ مُفیدَةٌ).

شرح و تفسیر: از این امور غافل نشوید

همان گونه که اشاره شد مرحوم سیّد رضی در ذیل این گفتار حکیمانه می گوید: «این سخن سابقاً (در حکمت 116) گذشت جز این که در این جا اضافه خوب و مفیدی دارد»؛ (قالَ الرَّضِیُّ: وَ قَدْ مَضی هذَا الْکَلامُ فِیما تَقَدَّمَ، إِلاَّ أنَّ فِیهِ هاهُنا زِیادَةٌ جَیِّدَةٌ مُفیدَةٌ).

این در حالی است که هنگام مقایسه این حکمت با آنچه گذشت، کمترین تفاوتی در میان آن ها دیده نمی شود جز کلمه «سبحانه» که بعد از نام مقدس «الله» در این جا آمده است و به یقین منظور مرحوم سیّد رضی این نبوده است، از این رو خطیب؛ در مصادر ذیل این حکمت می گوید: شاید این جمله اضافاتی داشته که کاتب آن را فراموش کرده و از قلم انداخته است.

به هر حال امام (علیه السلام) در این گفتار حکیمانه و بسیار پرمعنا به چهار نکته اشاره کرده، می فرماید: «چه بسیارند کسانی که به وسیله احسان الهی به آن ها غافلگیر می شوند و به سبب پرده پوشی خدا درباره آن ها مغرور می گردند و براثر تعریف و تمجید از آنان فریب می خورند و خداوند هیچ کس را با چیزی مانند مهلت دادن (و ادامه نعمت ها و ترک عقوبت) آزمایش نکرده است»؛ (کَمْ مِنْ مُسْتَدْرَجٍ بِالإِحْسَانِ إِلَیْهِ، وَ مَغْرُورٍ بِالسَّتْرِ عَلَیْهِ، وَ مَفْتُونٍ بِحُسْنِ آلْقَوْلِ فِیهِ. وَ مَا آبْتَلَی آللّهُ سُبْحَانَهُ أَحَداً بِمِثْلِ الإِمْلاَءِ لَهُ).

ما هر یک از این چهار جمله را در ذیل حکمت 116 شرح دادیم. آنچه لازم است در این جا اضافه شود این است که این چهار نعمتی که امام (علیه السلام) در این گفتار حکیمانه به آن ها اشاره کرده (احسان پروردگار، پوشاندن خطاها، ذکر خیر بر زبان انسان ها و مهلت دادن) قدر مشترکی دارد و آن این است که همه این ها در لباس نعمت است؛ اما در بسیاری از افراد سبب غفلت می شود.

جمله اوّل اشاره به افراد طغیانگر و فاسد و مفسدی است که خداوند به آن ها نیکی فراوان می کند و ناگهان همه را از آن ها می گیرد تا مجازاتشان دردناک تر باشد.

جمله دوم اشاره به کسانی است که خدا بر اعمال زشت آن ها پرده می افکند اما آن ها به جای استفاده از این ستر الهی، مغرور می شوند و به کارهای خلاف خود همچنان ادامه می دهند و ناگهان خداوند پرده را برمی افکند و آن ها را رسوا می سازد.

جمله سوم درباره کسانی است که ذکر خیر آن ها بر زبان همه مردم جاری می شود و آن ها براثر آن غافل می گردند و این غفلت سبب انحراف آنان می شود، ناگهان خداوند وضع آن ها را آشکار می سازد و ذکر خیر تبدیل به ذکر شر می شود.

و جمله چهارم اشاره به کسانی است که کارهای خلاف انجام می دهند؛ ولی خداوند همچنان به آن ها مهلت می دهد؛ اما این مهلت الهی نه تنها سبب بیداری شان نمی گردد بلکه بر غفلت آن ها می افزاید و ناگهان خداوند مهلت را از آنان می گیرد و چنان مبتلایشان می سازد که رسوای خاص و عام شوند.

فَصْلٌ نَذْکُرُ فیهِ شَیْئاً مِنْ غَریبِ کَلامِهِ الْمُحْتاجُ إلَی التَّفْسیرِ

اشارة

سیّد رضی (رحمه الله) در این فصل کوتاه، نُه جمله از کلمات قصار امام (علیه السلام) را که نیازمند تفسیر و بیان بوده ذکر می کند و بعد از آن به ادامه کلمات قصار می پردازد و در واقع این بخش به منزله پرانتزی است که در لابه لای کلمات قصار برای تبیین بعضی از پیچیدگی ها آمده است.

گفتار حکیمانه 1

اشاره

وَ فی حَدیثهِ عَلیهِ السَّلامُ

فَإِذَا کَانَ ذلِکَ ضَرَبَ یَعْسُوبُ آلدِّینَ بِذَنَبِهِ، فَیَجْتَمِعُونَ إِلَیْهِ کَمَا یَجْتَمِعُ قَزَعُ آلْخَرِیفِ.

امام (علیه السلام) فرمود:

در آن هنگام پیشوای دین در جایگاه خود مستقر می شود و خداوند گروهی را از اطراف بلاد برمی انگیزد و آن ها مانند پاره های ابر پاییز به سرعت به سوی او می آیند.⁽¹⁾

مرحوم سیّد رضی (در تفسیر این کلام شریف) می گوید: «یَعْسُوب» به معنای

آقا و پیشوای بزرگی است که در آن روز، سرپرستی امور مردم را به دست می گیرد و «قَزَع» به معنای قطعه های ابری است که آب در آن ها وجود ندارد (و از این رو با سرعت بر صفحه آسمان می دوند و جمع می شوند)؛ (قالَ الرَّضِیُّ: اَلْیَعْسُوبُ: السَّیِّدُ الْعَظیمُ الْمالِکُ لأُمُورِ النّاسِ یَوْمَئِذٍ، وَ الْقَزَعُ: قِطَعُ الْغَیمِ الَّتی لا ماءَ فیها).

شرح و تفسیر: آینده درخشان

سیّد رضی (رحمه الله)، صدر این کلام را ذکر نکرده در حالی که بدون آن، مفهوم کلام امام (علیه السلام) کاملا روشن نمی شود، ولی علامه مجلسی از کتاب غیبت شیخ طوسی این حدیث را به طور کامل با ذکر سند از امام صادق (علیه السلام) نقل می کند، می گوید: «امیرمؤمنان (علیه السلام) چنین فرمود: «لا یَزَالُ النَّاسُ یَنْقُصُونَ حَتَّی لا یُقَالَ اللَّهُ فَإِذَا کَانَ ذَلِکَ ضَرَبَ یَعْسُوبُ الدِّینِ بِذَنَبِهِ فَیَبْعَثُ اللَّهُ قَوْماً مِنْ أَطْرَافِهَا وَ یَجِیئُونَ قَزَعاً کَقَزَعِ الْخَرِیفِ وَاللَّهِ إِنِّی لأَعْرِفُهُمْ وَ أَعْرِفُ أَسْمَاءَهُمْ وَ قَبَائِلَهُمْ وَ اسْمَ أَمِیرِهِمْ...؛ مردم پیوسته (از نظر عقاید مذهبی) رو به نقصان می روند تا زمانی که حتی نام «الله» به فراموشی سپرده می شود. در این هنگام پیشوای دین در جایگاه خود مستقر می شود و خداوند گروهی را از اطراف بلاد برمی انگیزد و آن ها مانند پاره های ابر پاییز به سرعت به سراغ او می آیند. به خدا سوگند! من آن ها را می شناسم و حتی نام آن ها و قبیله های آن ها و نام امیرشان را نیز می دانم...».⁽¹⁾

سیّد رضی(رحمه الله) در تفسیر این حدیث شریف می گوید: «یعسوب» به معنای آقا و پیشوای بزرگی است که در آن روز سرپرستی امور مردم را به دست می گیرد و «قزع» به معنای قطعه های ابری است که آب در آن ها وجود ندارد (و از این رو با

سرعت بر صفحه آسمان می دوند و جمع می شوند)»؛ (قالَ الرَّضِیُّ: اَلْیَعْسُوبُ: السَّیِّدُ الْعَظیمُ الْمالِکُ لاُِمُورِ النّاسِ یَوْمَئِذٍ، وَ الْقَزَعُ: قِطَعُ الْغَیْمِ الَّتی لا ماءَ فیها).

جمعی از شارحان نهج البلاغه به تفسیری که سیّد رضی (رحمه الله) برای «قَزَع» (جمع قُزَعة) کرده است ایراد گرفته و گفته اند: در هیچ یک از منابع لغت چنین تفسیری برای «قَزَع» نشده، بلکه همگی آن را به معنای قطعات ابر گرفته اند بی آن که تصریح کنند: ابری که آب نداشته باشد؛ ولی شاید مرحوم سیّد رضی این معنا را به دلالت التزامی استفاده کرده است، زیرا ارباب لغت گفته اند: قَزَع به قطعه های رقیق و پراکنده ابرها گفته می شود (که با سرعت حرکت می کنند) و طبیعی است که این گونه ابرها آبی با خود حمل نمی کنند و به همین دلیل هم به سرعت پیش می روند. منظور امام (علیه السلام) نیز این است که پیروان او به سرعت گرد او جمع می شوند.

با توجه به این که «یَعْسُوب» در اصل همان ملکه زنبوران عسل است و «ذَنَب» در لغت به معنای دم می باشد، در این جا درباره این که مراد از «ضَرَبَ یَعْسُوبُ الدِّینِ بِذَنَبِهِ» چیست، اختلاف نظر وجود دارد. برخی گفته اند: چون ملکه هنگامی که استقرار می یابد دم خویش را بر زمین می زند، بنابراین این جمله کنایه از استقرار و استحکام است.

برخی دیگر نیز این احتمال را داده اند که «ذَنَب» به معنای پیروان است و معنای جمله این است که پیشوای دین به همراه پیروان خود به راه می افتد (در این صورت «ضَرَبَ» به معنای ضَرْب فِی الأرض و حرکت بر روی زمین است و «با» در بِذَنَبِهِ به معنای معیّت و همراهی است).

این احتمال نیز داده شده که زنبور عسل هنگامی که خشم می گیرد نیش خود را بیرون می آورد، بنابراین جمله مورد بحث کنایه از این است که پیشوای دین در برابر ناهنجاری هاخشمگین می شود و به پامی خیزد و یا با شمشیر و نیزه ها بر پیکر

دشمنان حمله می کند ولی معنای اول مناسب تر به نظر می رسد، هر چند جمع میان این تعابیر و تفسیرها نیز بعید نیست.

درباره این که این سخن در مورد چه کسی است؟ معروف در میان شارحان این است که امام (علیه السلام) به ظهور حضرت مهدی (علیه السلام) اشاره می کند و شاهد زنده این سخن همان چیزی است که مرحوم علامه مجلسی در ذیل این حدیث شریف به نقل از غیبت شیخ طوسی از امام صادق (علیه السلام) از جدش امیرمؤمنان (علیه السلام) نقل کرده است که می گوید: پیروان و حامیان آن مرد الهی سیصد و سیزده نفر مطابق عده رزمندگان اسلام در غزوه بدرند، همگی گرد او جمع می شوند و آیه شریفه (أَیْنَ مَا تَکُونُوا یَأْتِ بِکُمْ اللهُ جَمِیعاً إِنَّ اللهَ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ)؛ «هرجا باشید، خدا همه شما را حاضر می کند؛ زیرا او، برهرکاری تواناست»⁽¹⁾نیزاشاره به همین معناست.⁽²⁾

به هر حال می دانیم که سیصد و سیزده یار مربوط به ظهور حضرت مهدی (علیه السلام) است و این قرینه روشنی است برای این که بدانیم منظور امام (علیه السلام) نیز همین معنا بوده است.

تفسیر این حدیث شریف به ظهور حضرت مهدی (علیه السلام) منحصر به شارحان شیعه نیست، ابن ابی الحدید معتزلی نیز می گوید: امام (علیه السلام) در این جمله از ظهور مهدی (علیه السلام) خبر می دهد که به عقیده ما در آخرالزّمان متولد می شود.⁽³⁾ولی ما پیروان مکتب اهل بیت (علیهم السلام) معتقدیم که آن حضرت متولد شده و هم اکنون زنده و در پشت پرده غیبت است.

گفتار حکیمانه 2

اشاره

وَ فی حَدیثهِ عَلیهِ السَّلامُ

هذَا آلْخَطِیبُ الشَّحْشَحُ.

امام (علیه السلام) (اشاره به صعصعة بن صوحان یا خطیبِ قومِ قیس بن شباب) فرمود: این خطیبِ ماهر و زبردستی است.⁽¹⁾

مرحوم سیّد رضی (در تفسیر این کلام شریف) می گوید: منظور امام (علیه السلام) این است که او در سخنرانی، سخت ماهر و چیره است و هر کس در سخن، یا در سیر

و حرکت، چابک و زبردست باشد به او «شَحْشَح» اطلاق می شود و «شحشح» در غیر این مقام به معنای شخص بخیل و ممسک است. (یُریدُ الْماهِرَ بِالْخُطْبَةِ الْماضِیَ فیهَا، وَ کُلُّ ماضٍ فی کَلامٍ أوْ سَیْرٍ فَهُوَ شَحْشَحٌ، وَ الشَّحْشَحُ فی غَیْرِ هذَا الْمَوْضِعُ: الْبَخیلِ الْمُمْسِکُ).

شرح و تفسیر: امام (علیه السلام) این خطیب را ستود

امام امیرمؤمنان (علیه السلام) در این گفتار فصیح خود اشاره به خطیبی کرده و می فرماید: «این خطیبِ ماهر و زبردستی است»؛ (هذَا آلْخَطِیبُ الشَّحْشَحُ).

مرحوم سیّد رضی هدفش از ذکر این جمله تفسیر تعبیر «شحشح» است که امام (علیه السلام) درباره آن خطیب به کار برده است که تعبیر فصیح و پرمعنایی است، از این رو می گوید: «منظورامام (علیه السلام) این است که او در سخنرانی، سخت ماهر و چیره است و هر کس در سخن، یا در سیر و حرکت چابک و زبردست باشد به او «شَحْشَح» اطلاق می شود». سپس می افزاید: «شَحْشَح» در غیر این مقام به معنای شخص بخیل و ممسک است»؛ (یُریدُ الْماهِرَ بِالْخُطْبَةِ الْماضِیَ فیهَا، وَ کُلُّ ماضٍ فی کَلامٍ أوْ سَیْرٍ فَهُوَ شَحْشَحٌ، وَ الشَّحْشَحُ فی غَیْرِ هذَا الْمَوْضِعُ: الْبَخیلِ الْمُمْسِکُ).

همان گونه که هنگام ذکر مصادر این کلام فصیح اشاره شد، امام (علیه السلام) این سخن را درباره «صعصعة بن صوحان» که از سخنوران بلیغ اصحاب علی (علیه السلام) بود، یا درباره یکی از سخنوران قوم دیگری و یا درباره هر دو بیان فرموده است و واژه «شَحْشَح» در کتاب لغت به معانی زیادی آمده است؛ از جمله صاحب قاموس می گوید: «شَحْشَح» به معنای بیابان وسیع و شخصی که مراقب چیزی است و انسان بدخلق و خطیب توانا و شخص شجاع و غیور آمده است، بنابراین واژه مزبور به حسب مقامات مختلف، معنای متفاوتی دارد؛ هنگامی که درباره

سخنوری ذکر شود به معنای فصاحت و بلاغت و توانگری و مهارت در سخنوری است و هرگاه درباره بیابانی گفته شود به معنای وسعت و گسترش آن است و گاه به معنای افراد کج خلق نیز آمده است. از کلام مرحوم سیّد رضی استفاده می شود که قدر مشترک میان بسیاری از معانی این کلمه، همان توانایی است؛ خواه توانایی در سخن باشد یا در سیر و حرکت.

در لسان العرب نیز همین معانی برای واژه «شحشح» ذکر شده است.

نکته: این خطیب چه کسی بود؟

همان گونه که اشاره شد، ابن ابی الحدید در شرح این کلام نقل کرده که امام امیرالمؤمنین (علیه السلام) این تعبیر را درباره «صعصعة بن صوحان» که از خواص یارانش و بسیار فصیح اللسان بود بیان فرموده است.

در این جا مناسب دانستیم که به گوشه ای از سخنان فصیح آن مرد سخنور اشاره کنیم؛ از جمله خطبه های بسیار فصیح و پرمعنای او خطبه ای است که به هنگام دفن امیرمؤمنان علی (علیه السلام) در کنار قبر آن حضرت و در برابر فرزندان آن امام (علیه السلام) بیان کرد. وی در حالی که یک دست خود را بر قلبش گذاشته بود و با دست دیگر خاک بر سر خود می پاشید و بر سر می زد گفت: «بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمّی یا أمیرَالْمُوْمِنینَ - ثُمَّ قالَ - هَنِیئاً لَکَ یا أَبَالْحَسَنِ فَلَقَدْ طابَ مَوْلِدُکَ وَ قَوِیَ صَبْرُکَ وَ عَظُمَ جِهادُکَ وَ ظَفَرْتَ بِرَأْیِکَ وَ رَبِحْتَ تِجَارَتَکَ وَ قَدِمْتَ عَلی خالِقِکَ فَتَلَقّاکَ اللهُ بِبِشارَتِهِ وَ حَفَّتْکَ مَلائِکَتُهُ وَ اسْتَقْرَرْتَ فِی جِوارِ الْمُصْطَفی فَأکْرَمَکَ اللهُ بِجِوارِهِ وَ لَحِقْتَ بِدَرَجَةِ أخیکَ الْمُصْطَفی وَ شَرِبْتَ بِکَأْسِهِ الأوْفی فَأسْأَلِ اللهَ أنْ یَمُنَّ عَلَیْنا بِاقْتِفائِنا أثَرَکَ وَ الْعَمَلِ بِسیرَتِکَ وَ الْمُوالاةِ لاِوْلِیائِکَ وَ الْمُعاداةِ لاِعْدائِکَ وَ أنْ یَحْشُرَنا فی زُمْرَةِ أوْلِیائِکَ فَقَدْ نِلْتَ ما لَمْ یَنَلْهُ أَحَدٌ وَ أَدْرَکْتَ ما لَمْ یُدْرِکْهُ أَحَدٌ

وَ جاهَدْتَ فِی سَبِیلِ رَبِّکَ بَیْنَ یَدَیْ أَخیکَ الْمُصْطَفی حَقَّ جِهادِهِ وَ قُمْتَ بِدِینِ اللهِ حَقَّ الْقِیامِ حَتّی أَقَمْتَ السُّنَنَ وَ أَبَرْتَ الْفِتَنَ وَ اسْتَقامَ الاْسْلامُ وَ انْتَظَمَ الاْیمانُ فَعَلَیْکَ مِنّی أفْضَلَ الصَّلاةِ وَالسَّلامِ بِکَ اشْتَدَّ ظَهْرَ الْمُوْمِنینَ وَ اتَّضَحَتْ أَعْلامُ السُّبُلِ وَ أُقیمَتِ السُّنَنَ وَ ما جُمَعَ لاِحَدٍ مَناقِبُکَ وَ خِصالُکَ...؛ پدر و مادرم فدایت ای امیرمؤمنان! گوارا باد بر تو ای ابوالحسن (شهادت در راه خدا) ولادتت پاک بود، استقامتت بسیار قوی و جهادت بزرگ و رأی و تصمیمت پیروزمند و تجارتت پرسود. به سوی آفریدگارت رفتی و او با بشارتش از تو استقبال کرد و فرشتگانش گرداگردت را گرفتند و در جوار پیامبر مصطفی (صلی الله علیه و آله) آرام گرفتی و خدا تو را به جوار او گرامی داشت و در درجه برادرت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) قرار گرفتی و از جام پر از رحمتش نوشیدی. از خدا می خواهم که بر ما منت گذارد تا بتوانیم گام در جای گام های تو بگذاریم و به سیره تو عمل کنیم، دوستانت را دوست داریم و دشمنانت را دشمن شماریم و ما را در زمره دوستان تو محشور سازد. (ای امیرمؤمنان!) به مقامی رسیدی که احدی به آن مقام نرسید و درک کردی چیزی را که احدی درک نکرد. در راه پروردگارت در پیش روی برادرت پیامبر مصطفی (صلی الله علیه و آله) جهاد کردی و حق جهاد را ادا نمودی و برای اقامه دین حق قیام کردی و حق قیام را به جای آوردی تا آن زمان که سنت ها را برپا ساختی و فتنه ها را اصلاح کردی. اسلام برپا شد و ایمان نظام گرفت. برترین درود و سلام از من بر تو باد. پشت مؤمنان به وسیله تو نیرومند شد و نشانه های راه های هدایت به وسیله تو آشکار گشت و سنّت های پیامبر (صلی الله علیه و آله) با تو زنده شد و آن همه مناقب وخصال پسندیده را احدی همچون تو در خود جمع نکرد...».⁽¹⁾

این سخنان با تعبیرات بسیار پرمعنایی ادامه دارد، که برای رعایت اختصار به همین مقدار بسنده کردیم.

گفتار حکیمانه 3

اشاره

وَ فی حَدیثهِ عَلیهِ السَّلامُ

إِنَّ لِلْخُصُومَة قُحَماً.

امام (علیه السلام) فرمود:

خصومت و دشمنی مهلکه هایی دربر دارد.⁽¹⁾

مرحوم سیّد رضی (در تفسیر این کلام شریف) می گوید:

«منظور امام از قُحَم، مهلکه هاست، زیرا خصومت و دشمنی، در اغلب موارد افرادی را که در آن درگیرند به هلاکت و تلف سوق می دهد و از این باب است که در بعضی از تعبیرات آمده که می گویند: «قُحْمَة الاعراب» و منظور از آن این است که سال قحطی دامان آن ها را می گیرد و اموال آن ها را از میان می برد و این تَقَحُّم ونفوذ آثار خشکسالی در میان آن هاست و در این مورد (قُحْمَة الاعراب) تفسیر دیگری نیز ذکر شده و آن این است که خشکسالی، روستاییان را از سرزمین خود بیرون فرستاده و هنگامی که بیابان خشک شود آن ها را نیازمند رفتن به مناطق سبز و آباد می کند»؛ (یُریدُ بِالْقُحَمِ الْمَهالِکَ، لأَنَّها تُقْحِمُ أَصْحابَها فِی الْمَهالِکِ وَ الْمَتالِفِ فِی الاْکْثَرِ. وَ مِنْ ذلِکَ قُحْمَةُ الاْعْرابِ، وَ هُوَ أنْ تُصیبَهُمُ السَّنَةُ فَتَتَعَرَّقَ أَمْوالَهُمْ فَذلِکَ تَقَحُّمُها فِیهِمْ. وَ قیلَ فِیهِ وَجْهٌ آخَرٌ وَ هُوَ: أنَّها تُقْحِمُهُمْ بِلادَ الرِّیفِ، أَیْ تُحْوِجُهُمْ إلی دُخُولِ الْحَضَرِ عِنْدَ مُحُولِ الْبَدْوِ).

شرح و تفسیر: آثار سوء خصومت ها

امام (علیه السلام) در این گفتار پرمعنا به آثار سوء خصومت ها اشاره می کند، می فرماید: «خصومت و دشمنی مهلکه هایی دربر دارد»؛ (إِنَّ لِلْخُصُومَة قُحَماً).

در این که امام (علیه السلام) چه زمانی این سخن را بیان فرموده است؟ اختلاف نظر است؛ «نووی» در کتاب خود به نام مجموع، می گوید: این سخن را علی (علیه السلام) در زمان خلیفه اول بیان فرمود هنگامی که برادرش عقیل را مأمور کرده بود از وی در مخاصمه ای دفاع کند و همچنین در زمان عثمان نیز به عبدالله بن جعفر وکالت داد که در حضورش از وی دفاع کند (در برابر کسی که ادعایی علیه حضرت داشت و حضرت گفت وگو با او را در شأن خود نمی دانست)⁽¹⁾ولی ابن ابی الحدید تنها وکالت عبدالله بن جعفر را ذکر کرده است.⁽²⁾

در این جا نخست به سراغ کلام مرحوم سیّد رضی درباره واژه «قُحَم» می رویم. او در تفسیر این واژه می گوید: «منظور امام (علیه السلام) از قُحَم، مهلکه هاست، زیرا خصومت و دشمنی، در اغلب موارد افرادی را که در آن درگیرند به هلاکت و تلف سوق می دهد و از این باب است که در بعضی از تعبیرات آمده که می گویند: «قُحْمَة الاعراب» و منظور از آن این است که سال قحطی دامان آن ها را می گیرد

و اموال آن ها را از بین می برد و این تَقَحُّم و نفوذ آثار خشکسالی در میان آن هاست و در این مورد (قُحْمَة الاعراب) تفسیر دیگری نیز ذکر شده و آن این است که خشکسالی، روستاییان را از سرزمین خود بیرون فرستاده و هنگامی که بیابان خشک شود آن ها را نیازمند رفتن به مناطق سبز و آباد می کند»؛ (یُریدُ بِالْقُحَمِ الْمَهالِکَ، لأَنَّها تُقْحِمُ أَصْحابَها فِی الْمَهالِکِ وَ الْمَتالِفِ فِی الاْکْثَرِ. وَ مِنْ ذلِکَ قُحْمَةُ الاْعْرابِ، وَ هُوَ أنْ تُصیبَهُمُ السَّنَةُ فَتَتَعَرَّقَ أَمْوالَهُمْ فَذلِکَ تَقَحُّمُها فِیهِمْ. وَ قیلَ فِیهِ وَجْهٌ آخَرٌ: وَ هُوَ أنَّها تُقْحِمُهُمْ بِلادَ الرِّیفِ، أَیْ تُحْوِجُهُمْ إلی دُخُولِ الْحَضَرِ عِنْدَ مُحُولِ الْبَدْوِ).

البته سیّد رضی (رحمه الله) چون در جست وجوی جنبه های فصاحت و بلاغت کلام امام (علیه السلام) است روی واژه های پرمعنای خاص تکیه می کند و به تفسیر آن ها می پردازد بی آن که صدر و ذیل کلام امام (علیه السلام) را ذکر کند.

ولی قطع نظر از تفسیری که برای واژه «قُحَم» در کلام امام (علیه السلام) آمد با توجه به شأن ورود این سخن، نکته مهمی روشن می شود و آن این که امام (علیه السلام) هشدار می دهد که به خصومت ها دامن نزنند، زیرا گاه خصومتی جزئی تبدیل به جنگی تمام عیار می شود و نفوس و اموال زیادی را از میان می برد وچه بهتر که خصومت را در هر جا که پیدا شد، هر چه زودتر پایان دهند و به فراموشی بسپارند تا از مهالک و به تعبیر امام (علیه السلام) از «قُحَم» آن نجات و رهایی یابند.

واژه «قُحَم» از ریشه «قَحْم» (بر وزن فهم) در اصل به معنای ورود در کارهای سخت و خطرناک است. از این رو هنگامی که اسب، سوار خود را به محلّ خطرناکی می برد تعبیر به «قَحَّمَ الفَرَسُ فارِسَهُ» می کنند و کلام امام (علیه السلام) نیز اشاره به همین معناست و گاه اقتحام به معنای ورود به کارها بدون فکر و مطالعه قبلی به کار می رود. آیه شریفه (فَلاَ اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ)؛ «این انسان ناسپاس از گردنه بزرگ بالا نرفت»⁽¹⁾نیز نشان می دهد که «اقتحام» به معنای ورود به کارهای دشوار است.

همان گونه که در شرح اسناد این کلام پرمعنا اشاره کردیم، امام (علیه السلام) در زمان ابوبکر این سخن را هنگامی فرمود که به برادرش عقیل وکالت داده بود تا از او در برابر ادعایی که کسی درباره آن حضرت داشت دفاع کند یا در زمان عثمان هنگامی که عبدالله بن جعفر را از سوی خود وکیل کرده بود. و این که امام (علیه السلام) شخصاً در برابر خصم خود در دادگاه اسلامی قرار نگرفت به احتمال قوی به این دلیل بوده که طرف، چنین لیاقتی را نداشته است. و این که خود حضرت در محکمه حضور داشت. به این علت بوده که می خواسته هر چه زودتر دعوا پایان یابد و شاید جمله «إنَّ لِلْخُصُومَةِ قُحَماً» را به عنوان علتی برای حضورش در آن جا بیان فرموده است.

اگر در مسیر پرونده هایی که در دادگاه ها جریان دارد یا حوادث گوناگونی که در طول تاریخ رخ داده دقت کنیم، به عمق کلام امام (علیه السلام) بیشتر می رسیم و پرتگاه ها و تنگناها و هلاکت هایی را که بر اثر خصومت ها - گاه به علّت یک موضوع کوچک - رخ می دهد با چشم خود می بینیم و هشدار امام (علیه السلام) برای ما روشن می شود. در حکمت 298 خواهد آمد که امام (علیه السلام) می فرماید: «مَنْ بَالَغَ فِی الْخُصُومَةِ أَثِمَ؛ کسی که در دشمنی با مخالفان خود افراط کند گنهکار است».

کلینی؛ در جلد دوم کافی بابی تحت عنوان «المِراءُ وَ الْخُصومَةُ وَ مُعاداةُ الرِّجال» آورده و در آن، احادیث پرمعنایی از پیامبر اکرم و ائمه هدی (علیهم السلام) ذکر کرده است.

از جمله در حدیثی از امیرمؤمنان (علیه السلام) می خوانیم: «إِیَّاکُمْ وَ الْمِرَاءَ وَ الْخُصُومَةَ فَإِنَّهُمَا یُمْرِضَانِ الْقُلُوبَ عَلَی الإِخْوَانِ وَ یَنْبُتُ عَلَیْهِمَا النِّفَاقُ؛ از جدال در گفت وگو و از خصومت بپرهیزید که دل های دوستان را در برابر یکدیگر بیمار می سازند و نهال شوم نفاق را می رویانند».⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام صادق (علیه السلام) آمده است: «وَ إِیَّاکُمْ وَ الْخُصُومَةَ فَإِنَّهَا تَشْغَلُ الْقَلْبَ وَ تُورِثُ النِّفَاقَ وَ تُکْسِبُ الضَّغَائِنَ؛ از خصومت بپرهیزید که فکر انسان را به خود مشغول می کند و سبب نفاق و جدایی می گردد و موجب کینه توزی و دشمنی خواهد شد».⁽¹⁾

قابل توجه این که «ابن قدامه»، فقیه معروف اهل سنت در کتاب فقهی خود به نام مغنی در باب وکالت و در پاسخ به این سؤال که در چه مواردی می توان وکیل انتخاب کرد؟ این کلام شریف را از امیرمؤمنان علی (علیه السلام) نقل می کند و می گوید: آن حضرت عبدالله بن جعفر را به عنوان وکیل نزد عثمان فرستاد و فرمود: «إنَّ لِلْخُصُومَةِ قُحَماً وَ إنَّ الشَّیْطانَ لَیَحْضُرُها وَ إنّی لاَکْرَهُ أنْ أُحْضُرَها؛ خصومت مهلکه هایی دارد و شیطان در آن جا حضور پیدا می کند و من کراهت دارم که (تا ضرورتی نباشد) در آن صحنه حضور یابم».⁽²⁾

ممکن است این واقعه غیر از وقایعی باشد که قبلاً ذکر شد که امیرمؤمنان (علیه السلام) شخصاً در آن جا حضور داشت.

گفتار حکیمانه 4

اشاره

وَ فی حَدیثهِ عَلیهِ السَّلامُ

إِذَا بَلَغَ النِّسَاءُ نَصَّ آلْحِقَاقِ فَالْعَصَبَةُ أَوْلَی.

امام (علیه السلام) فرمود:

هنگامی که زنان به حدّ کمال رسیدند خویشاوندان پدری (برای تصمیم گیری درباره آنان) مقدم اند.⁽¹⁾

مرحوم سیّد رضی (در تفسیر این کلام شریف) می گوید:

منظور از «نص» آخرین مرحله هر چیز است؛ مانند نص در سیر و حرکت که به معنای آخرین مرحله توانایی مرکب است، از این رو هنگامی که می گوییم: «نَصَصْتُ الرَّجُلَ عَنِ الاْمْرِ» منظور این است که از کسی آن قدر سؤال کردم تا آنچه

را که می داند در این زمینه بیان کند، بنابراین، «نص الحقائق» به معنای رسیدن به مرحله بلوغ است که همان پایان دوره کودکی است (سپس می افزاید:) این جمله از فصیح ترین کنایات و شگفت انگیزترین آن ها در این مورد است.

منظور امام (علیه السلام) این است که هنگامی که زنان به این مرحله برسند «عَصَبَة» (مردان خویشاوند پدری او) که محرم آنان هستند مانند برادران و عمو ها، به حمایت از آن ها سزاوارتر از مادرند و همچنین در انتخاب همسر برای آن ها.

(سپس می افزاید:) «حِقاق» به معنای مخالفت و جدال مادر با «عصبة» در مورد این دختران است به گونه ای که هرکدام به دیگری می گوید: من از تو سزاورترم. عرب می گوید: «حاقَقْتُهُ حِقاقاً» یعنی با او به جدال برخاستم.

بعضی گفته اند: منظور از «نَصَّ الْحِقاق» رشد عقلی و بلوغ است، زیرا منظور امام (علیه السلام) این است که به مرحله ای برسد که حقوق و احکام درباره او انجام می شود.

کسانی که «نَصَّ الْحَقائِق» روایت کرده اند منظورشان از «حقائق» جمع «حقیقت» است.

(سپس می افزاید:) این همان تفسیری است که «ابو عبید قاسم بن سلام» برای این جمله بیان کرد؛ به نظر من (منظور، سیّد رضی است): مقصود از «نَصَّ الْحِقاق» این است که زن به مرحله ای برسد که تزویج او مجاز باشد و اختیاردار حقوق خود شود و این در واقع تشبیه به «حقاق» در مورد شتران است (طبق عادت عرب که بسیاری از چیزها را به شتر تشبیه می کرد) چرا که «حقاق» جمع «حِقِّه» و «حِقّ» به معنای شتری است که سه سالش تمام است و داخل سال چهارم شده و به حدّی رسیده که می توان بر آن سوار شد و او را تا حد توان وادار به سیر و حرکت کرد.

(سپس می افزاید:) «حقائق» (هرگاه این نسخه را در نظر بگیریم) نیز جمع

«حِقِّة» است، بنابراین هر دو روایت به معنای واحدی بازگشت می کند و این معنا به روش عرب از معنایی که در ابتدا ذکر شد بهتر است (یعنی این معنا صحیح تر به نظر می رسد)؛ (وَ النَّصُ: مُنْتَهَی الأَشْیاءِ وَ مَبْلَغُ أقْصاها کَالنَّصِ فِی السِّیْرِ، لأَنَّهُ أَقْصی ما تَقْدِرُ عَلَیْهَ الدّابَةُ، وَ تَقُولُ: نَصَصْتُ الرَّجُلَ عَنِ الأَمْرِ، إذَا اسْتَقْصَیْتَ مَسْأَلَتَهُ عَنْهُ لِتَسْتَخْرِجَ ما عِنْدَهُ فِیهِ. فَنَصُّ الْحَقائِقِ یُریدُ بِهِ الاْدارکَ، لأَنَّهُ مُنْتَهَی الصِغَرِ، وَ الْوَقْتُ الَّذی یَخْرُجُ مِنْهُ الصَّغیرُ إلی حَدِّ الْکَبیرِ، وَ هُوَ مِنْ أَفْصَحِ الْکِنایاتِ عَنْ هذَا الأَمْرِ وَ أَغْرَبِها. یَقُولُ: فَإذا بَلَغَ النِّساءُ ذلِکَ فَالْعَصَبَةُ أوْلی بِالْمَرْأَةِ مِنْ أُمِّها، إذا کانُوا مَحْرَماً، مِثْلَ الأِخْوَةِ وَ الأَعْمامِ؛ وَ بِتَزْویجِها إنْ أرادُوا ذلِکَ. وَ الْحِقاقُ: مُحاقَّةُ الأُمِّ لِلْعَصَبَةِ فِی الْمَرْأَةِ وَ هُوَ الْجِدالُ وَ الْخُصُومَةُ، وَ قَوْلُ کُلُّ واحِدٍ مِنْهُما لِلاْخَرِ: «أَنَا أَحَقُّ مِنْکَ بِهذا» یُقالُ مِنْهُ: حاقَقْتُهُ حِقاقاً، مِثْلُ جادَلْتُهُ جِدالاً. وَ قَدْ قیلَ: إنَّ «نَصَّ الْحِقاقِ» بُلُوغُ الْعَقْلِ، وَ هُوَ الإِدْراکُ؛ لأَنَّهُ (علیه السلام) إنَّما أرادَ مُنْتَهی الاْمْرِ الَّذی تَجِبُ فِیهِ الْحُقُوقُ وَ الاْحْکامُ، وَ مَنْ رَواهُ «نَصَّ الْحَقائِقِ» فَإنَّما أَرادَ جَمْعَ حَقیقَةٍ. هذا مَعْنی ما ذَکَرَهُ أبوعُبَیْدٍ الْقاسِمُ بْنُ سَلامٍ وَ الَّذی عِنْدی أَنَّ الْمُرادَ بِنَصِّ الْحِقاقِ هاهُنا بُلُوغُ الْمَرأةِ إلَی الْحَدِّ الَّذی یَجُوزُ فیهِ تَزْویجُها وَ تَصَرَّفُها فی حُقُوقِها، تَشْبیهاً بِالْحِقاقِ مِنَ الاْبِلِ، وَ هِیَ جَمْعُ حِقَّةٍ وَ حَقٍّ وَ هُوَ الَّذِی اسْتَکْمَلَ ثَلاثَ سِنینَ وَ دَخَلَ فِی الرّابِعَةِ، وَ عِنْدَ ذلِکَ یَبْلُغُ إلَی الْحَدِّ الَّذی یَتَمَکَّنُ فِیهِ مِنْ رُکُوبِ ظَهْرِهِ، وَ نَصِّهِ فِی السَّیْرِ، وَ الْحَقائِقُ أَیْضاً: جَمْعُ حَقَّةٍ. فَالرِّوایَتانِ جَمیعاً تَرْجِعانِ إلی مَعْنی واحِدٍ، وَ هذا أَشْبَهُ بِطَریقَةِ الْعَرَبِ مِنَ الْمَعنَی الْمَذْکُورِ أوَّلا).

شرح و تفسیر: ازدواج دختران با اذن اولیاء

حضرت علی (علیه السلام) در این جملات فصیح و بلیغ خود به وضع دخترانی که به حدّ بلوغ می رسند اشاره کرده و حکم آن ها را در مسئله ازدواج و غیر آن با استعاره لطیفی بیان می کند و می فرماید: «هنگامی که زنان به حدّ کمال رسیدند خویشاوندان پدری (برای تصمیم گیری درباره آنان) مقدم اند»؛ (إِذَا بَلَغَ النِّسَاءُ نَصَّ آلْحِقَاقِ فَالْعَصَبَةُ أَوْلَی).

مرحوم شریف رضی در تفسیر این جمله (و با تکیه بر واژه «نصّ» و واژه «حِقاق») چنین می گوید: منظور از «نصّ»⁽¹⁾آخرین مرحله هر چیز است. مانند نصّ در سیر و حرکت که به معنای آخرین مرحله توانایی مرکب است، از این رو هنگامی که می گوییم: «نَصَصْتُ الرَّجُلَ عَنِ الاْمْرِ» منظور این است که از کسی آن قدر سؤال کردم تا آنچه را که می داند در این زمینه بیان کند، بنابراین «نَصَّ الْحَقائق»⁽²⁾به معنای رسیدن به مرحله بلوغ است که همان پایان دوره کودکی است

(سپس می افزاید:) این جمله از فصیح ترین کنایات و شگفت انگیزترین آن ها در این مورد است.

منظور امام (علیه السلام) این است که هنگامی که زنان به این مرحله برسند «عَصَبة» (مردان خویشاوند پدری او) که محرم آنان هستند مانند برادران و عمو ها، به حمایت از آن ها سزاوارتر از مادرند و همچنین در انتخاب همسر برای آن ها.

(سپس می افزاید:) «حِقاق» به معنای مخالفت و جدال مادر با «عصبة» در مورد این دختران است به گونه ای که هرکدام به دیگری می گوید: من از تو سزاورترم. عرب می گوید: «حاقَقْتُهُ حِقاقاً» یعنی با او به جدال برخاستم.

بعضی گفته اند: منظور از «نَصُّ الحِقاق» رشد عقلی و بلوغ است، زیرا منظور امام (علیه السلام) این است که به مرحله ای برسدکه حقوق و احکام درباره او انجام می شود.

کسانی که «نَصُّ الْحَقائق» روایت کرده اند منظورشان از «حقائق» جمع حقیقت است.

(سپس می افزاید:) این همان تفسیری است که «ابو عبید قاسم بن سلام» برای این جمله بیان کرد؛ به نظر من (منظور، سیّد رضی است): مقصود از «نص الحقاق» این است که زن به مرحله ای برسد که تزویج او مجاز باشد و اختیاردار حقوق خود شود و این در واقع تشبیه به «حِقاق» در مورد شتران است (طبق عادت عرب که بسیاری از چیزها را به شتر تشبیه می کرد) چرا که «حقاق» جمع «حِقِّة» و «حِقّ» به معنای شتری است که سه سالش تمام است و داخل سال چهارم شده و به حدّی رسیده که می توان بر آن سوار شد و او را تا حد توان وادار به سیر و حرکت کرد.

(سپس می افزاید:) «حقائق» (هرگاه این نسخه را در نظر بگیریم) نیز جمع «حِقِّة» است، بنابراین هر دو روایت به معنای واحدی بازگشت می کند و این معنا به روش عرب از معنایی که در ابتدا ذکر شد بهتر است (یعنی این معنا صحیح تر به نظر می رسد)»؛ (وَ النَّصُ: مُنْتَهَی الأَشْیاءِ وَ مَبْلَغُ أقْصاها کَالنَّصِ فِی السِّیْرِ، لأَنَّهُ أَقْصی ما تَقْدِرُ عَلَیْهَ الدّابَةُ وَ تَقُولُ: نَصَصْتُ الرَّجُلَ عَنِ الأَمْرِ، إذَا اسْتَقْصَیْتَ مَسْأَلَتَهُ

عَنْهُ لِتَسْتَخْرِجَ ما عِنْدَهُ فِیهِ. فَنَصُّ الْحَقائِقِ یُریدُ بِهِ الاْدارکَ، لأَنَّهُ مُنْتَهَی الصِغَرِ، وَ الْوَقْتُ الَّذی یَخْرُجُ مِنْهُ الصَّغیرُ إلی حَدِّ الْکَبیرِ، وَ هُوَ مِنْ أَفْصَحِ الْکِنایاتِ عَنْ هذَا الأَمْرِ وَ أَغْرَبِها. یَقُولُ: فَإذا بَلَغَ النِّساءُ ذلِکَ فَالْعَصَبَةُ أوْلی بِالْمَرْأَةِ مِنْ أُمِّها، إذا کانُوا مَحْرَماً، مِثْلَ الإِخْوَةِ وَ الأَعْمامِ؛ وَ بِتَزْویجِها إنْ أرادُوا ذلِکَ. وَ الْحِقاقُ: مُحاقَّةُ الأُمِّ لِلْعَصَبَةِ فِی الْمَرْأَةِ وَ هُوَ الْجِدالُ وَ الْخُصُومَةُ، وَ قَوْلُ کُلُّ واحِدٍ مِنْهُما لِلاْخَرِ: «أَنَا أَحَقُّ مِنْکَ بِهذا» یُقالُ مِنْهُ: حاقَقْتُهُ حِقاقاً، مِثْلُ جادَلْتُهُ جِدالاً. وَ قَدْ قیلَ: إنَّ «نَصَّ الْحِقاقِ» بُلُوغُ الْعَقْلِ، وَ هُوَ الإِدْراکُ؛ لأَنَّهُ (علیه السلام) إنَّما أرادَ مُنْتَهی الاْمْرِ الَّذی تَجِبُ فِیهِ الْحُقُوقُ وَ الاْحْکامُ، وَ مَنْ رَواهُ «نَصَّ الْحَقائِقِ» فَإنَّما أَرادَ جَمْعَ حَقیقَةٍ. هذا مَعْنی ما ذَکَرَهُ أبوعُبَیْدٍ الْقاسِمُ بْنُ سَلامٍ وَ الَّذی عِنْدی أَنَّ الْمُرادَ بِنَصِّ الْحِقاقِ هاهُنا بُلُوغُ الْمَرأةِ إلَی الْحَدِّ الَّذی یَجُوزُ فیهِ تَزْویجُها وَ تَصَرَّفُها فی حُقُوقِها، تَشْبیهاً بِالْحِقاقِ مِنَ الاْبِلِ، وَ هِیَ جَمْعُ حِقَّةٍ وَ حَقٍّ وَ هُوَ الَّذِی اسْتَکْمَلَ ثَلاثَ سِنینَ وَ دَخَلَ فِی الرّابِعَةِ، وَ عِنْدَ ذلِکَ یَبْلُغُ إلَی الْحَدِّ الَّذی یَتَمَکَّنُ فِیهِ مِنْ رُکُوبِ ظَهْرِهِ، وَ نَصِّهِ فِی السَّیْرِ، وَ الْحَقائِقُ أَیْضاً: جَمْعُ حَقَّةٍ. فَالرِّوایَتانِ جَمیعاً تَرْجِعانِ إلی مَعْنی واحِدٍ، وَ هذا أَشْبَهُ بِطَریقَةِ الْعَرَبِ مِنَ الْمَعنَی الْمَذْکُورِ أوَّلا).

خلاصه معنای مرحوم سیّد رضی این است که در این کلام امام (علیه السلام) سه تفسیر وجود دارد: نخست این که منظور از آن، بلوغ دختران است (با توجه به واژه «نصّ» که اشاره به حرکت کردن تا رسیدن به مقصد است و با توجه به این که «حِقاق» به معنای جدال و گفت وگو در میان مادر و نزدیکان پدری دختر بر سر تزویج اوست).

تفسیر دوم این است که منظور از آن، رسیدن به کمال عقل و بلوغ است به گونه ای که دختر بتواند حقوق و احکام خود را رعایت کند.

معنای سوم این که منظور از «نَصّ الحِقاق» رسیدن به حدّ بلوغ است به گونه ای که بتوان آن دختر را شوهر داد، به عنوان تشبیه: مانند شتری که آماده بهره گیری شده است.

البته همه این سه معنا به یک جا منتهی می شود و تفاوت تنها در تفسیر «حِقاق» است که آیا به معنای مجادله است یا رسیدن به حقوق و احکام و یا قابل بهره گیری بودن دختر.

نکته دیگری که در این جا باید به آن توجه داشت مفهوم «عَصَبَه» است. «عصبه» به معنای افراد مذکر از نزدیکان پدر است و پدر و جد را نیز شامل می شود، بنابراین مفهوم جمله امام (علیه السلام) این است که وقتی دختران به حدّ ازدواج برسند باید با اجازه پدر یا جد (و در صورت فقدان آن ها با اجازه عمو ها و برادرها) ازدواج کنند. البته از نظر فقه ما اجازه پدر یا جد به اعتقاد جمع زیادی از فقها شرط است؛ ولی اجازه عمو ها یا برادر ها (در صورت فقدان پدر یا جد) به عنوان امری استحبابی و نه وجوبی، تلقی شده است.

شرح این مطلب در کتب فقهیه در کتاب النکاح آمده است. البته بعضی «عَصَبه» را نیز چنان تفسیر کرده اند که پدر و جد را شامل نمی شود در این صورت ازنظر فقه ما اولویتی در امر نکاح دختر ندارند جز همان چیزی که در بالا به صورت استحباب و برای احترام آن ها اشاره شد.

گفتار حکیمانه 5

اشاره

وَ فی حَدیثهِ عَلیهِ السَّلامُ

إِنَّ آلإِیمَانَ یَبْدُو لُمْظَةً فی آلْقَلْبِ، کُلَّمَا آزْدَادَ آلإِیْمَانُ آزْدَادَتِ آللُّمْظَةُ.

امام (علیه السلام) فرمود:

ایمان، نخست به صورت نقطه سفید و درخشانی در دل آشکار می شود و هرقدر ایمان افزایش می یابد آن نقطه سفید و نورانی گسترده تر می شود.⁽¹⁾

سیّد رضی (رحمه الله) (در تفسیر این کلام شریف) می گوید:

«لُمْظَة» چیزی مانند یک نقطه سفید است (و این تعبیری است بسیار زیبا و فصیح) و به همین علت به اسبی که بر لبش نقطه سفیدی باشد «المظ» می گویند. (وَ اللُّمْظَةُ مِثْلُ النُّکْتَةِ أَوْ نَحْوِها مِنَ الْبَیاضِ. وَ مِنْهُ قیلَ: فَرَسٌ ألْمَظُ، إذا کانَ بِجَحْفَلَتِهِ شَیْءٌ مِنَ الْبَیاضِ).

شرح و تفسیر: پیشرفت تدریجی نور ایمان در قلب

امام (علیه السلام) در این گفتار نورانی درباره تأثیر تدریجی ایمان (و اعمال صالحه) در قلب و روح انسان سخن می گوید، می فرماید: «ایمان، نخست به صورت نقطه سفید و درخشانی در دل آشکار می شود و هرقدر ایمان افزایش می یابد آن نقطه سفید و نورانی گسترده تر می شود»؛ (إِنَّ آلإِیمَانَ یَبْدُو لُمْظَةً فی آلْقَلْبِ، کُلَّمَا آزْدَادَ آلإِیْمَانُ آزْدَادَتِ آللُّمْظَةُ).

مرحوم سیّد رضی بعد از ذکر این کلام به تفسیر واژه «لُمْظَة» پرداخته، و می گوید: «لُمْظَة» چیزی مانند یک نقطه سفید است (و این تعبیری است بسیار زیبا و فصیح) و به همین علت به اسبی که بر لبش نقطه سفیدی باشد «الْمَظ» می گویند»؛ (وَ اللُّمْظَةُ مِثْلُ النُّکْتَةِ أَوْ نَحْوِها مِنَ الْبَیاضِ. وَ مِنْهُ قیلَ: فَرَسٌ ألْمَظُ، إذا کانَ بِجَحْفَلَتِهِ شَیْءٌ مِنَ الْبَیاضِ).

«جحفله» به معنای لب اسب یا لب زیرین آن است.

گویا مرحوم سیّد رضی این تفسیر را از «اصمعی» گرفته که «ابن سلام» (متوفای 224) در غریب الحدیث از وی به این صورت نقل کرده است: «وَ اللُّمْظَةُ مِثْلُ النُّکْتَةِ أَوْ نَحْوِها مِنَ الْبَیاضِ. وَ مِنْهُ قیلَ: فَرَسٌ ألْمَظُ، إذا کانَ بِجَحْفَلَتِهِ شَیْءٌ مِنَ الْبَیاضِ».

البته ارباب لغت برای واژه «لُمْظَة» معانی دیگری نیز نقل کرده اند؛ از جمله

مقدار مختصری روغن که با نوک انگشت برمی گیرند و «لُماظَه» به بقایای غذا در اطراف دهان و دندان ها گفته می شود و مناسب در این جا همان معنایی است که مرحوم سیّد رضی ذکر کرده است.

در حکمت 456 نیز خواهد آمد که امام (علیه السلام) می فرماید: «أَلا حُرٌّ یَدَعُ هَذِهِ اللُّمَاظَةَ لأَهْلِهَا؛ آیا زادمردی پیدا می شود که این ته مانده دنیا را به اهلش واگذارد؟».

به هرحال مقصود امام (علیه السلام) تأثیر تدریجی اعمال صالح و ناصالح در قلب انسان است و به بیان دیگر، هر عملی تأثیری در روح می گذارد که اگر همان عمل یا شبیه آن تکرار شود،آن آثار گسترده ترمی شود تا آن جا که تمام قلب را فرامی گیرد. اگر اعمال صالحه باشد قلب کاملاً نورانی می شود و اگر کارهای خلاف باشد قلب به طور کامل ظلمانی می شود و این که در آیات قرآن و اخبار معصومان (علیهم السلام) آمده است که بعد از گناه فوراً توبه کنید برای آن است که اثری که گناه در قلب گذاشته به صورت رنگ ثابتی درنیاید، زیرا در آغاز قابل شست و شوست؛ اما هنگامی که به صورت عادت یا ملکه درآمد تغییر آن بسیار مشکل است.

همان گونه که در ذکر مصادر اشاره شد «ابوطالب مکی» از علمای اهل سنّت در قوت القلوب این روایت را به شکل مشروح تری از امیرمؤمنان علی (علیه السلام) نقل کرده است که فرمود: «إنَّ الاْیمانَ لَیَبْدُو لُمْعَةً بَیْضاءً فَإذا عَمِلَ الْعَبْدُ الصَّالِحاتَ نَما وَ زادَ حَتّی یَبْیَضَّ قَلْبُهُ کُلُّهُ، وَ إنَّ النِّفاقَ لَیَبْدُو نُکْتَةً سَوْداءً فَإذَا انْتَهَکَتِ الْحُرُماتِ نَمَتْ وَ زادَتْ حَتّی یَسْوَدَّ الْقَلْبُ فَیُطْبَعُ بِذلِکَ الْخَتْمِ؛ ایمان در آغاز به صورت نقطه سفیدی آشکار می شود. هنگامی که بندگان خداوند اعمال صالحه انجام دهند نمو و افزایش پیدا می کند تا آن جا که تمام قلب سفید و روشن می شود و (در مقابل) نفاق به صورت نقطه سیاهی (در قلب) آشکار می شود، هنگامی که انسان در برابر فرمان های الهی پرده دری کند نمو و افزایش می یابد تا زمانی که تمام قلب سیاه می شود و در این حالت مُهر بر دل انسان گذاشته می شود (و راه بازگشت بر او بسته خواهد شد)».

سپس امام (علیه السلام) این آیه را تلاوت فرمود: (کَلاَّ بَلْ رَانَ عَلَی قُلُوبِهِمْ مَّا کَانُوا یَکْسِبُونَ)؛ «این گونه نیست که آن ها می گویند. اعمال آن ها زنگار بر قلبشان نهاده است».⁽¹⁾

از نظر عقلی نیز این مسئله کاملاً پذیرفتنی است، زیرا هر کار خوب و بدی اثر مثبت یا منفی در روح انسان می گذارد و وقتی این آثار متراکم گردد، روح به طور کامل شفاف یا ظلمانی و تاریک می شود. در صورت اول، احتمال گمراهی بسیار بعید و در صورت دوم، احتمال نجات نیز بعید به نظر می رسد.

بنابراین، مطلب مذکور، هم ازنظر احادیث روشن است و هم ازنظر منطق عقل و آنچه بعضی از علمای اهل سنّت پنداشته اند که ایمان قابل افزایش و کاستی نیست اشتباه است؛ ایمان درجات دارد همان گونه که کفر نیز دارای درجاتی است و انسان به طور محسوس در افرادی که در اطراف اوست یا نام آن ها در تواریخ آمده است می بیند که مؤمنان، کافران، منکران و فاسقان ازنظر درجات ایمان وکفر متفاوت اند.

قرآن مجید نیز تصریح می کند: هنگامی که آیه ای از قرآن نازل می شود بر ایمان مؤمنان افزوده می گردد، همان گونه که بر رجس و پلیدی منافقان و مخالفان به سبب لجاجتی که دارند: (وَ إِذَا مَا أُنزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَّنْ یَقُولُ أَیُّکُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِیمَاناً فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِیمَاناً وَ هُمْ یَسْتَبْشِرُونَ * وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَّرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ وَ مَاتُوا وَهُمْ کَافِرُونَ)؛ «اما کسانی که ایمان آورده اند، بر ایمانشان افزوده است؛ و آن ها (به فضل و رحمت الهی) خوشحال اند. * و امّا آن ها که در دل هایشان بیماری است، پلیدی بر پلیدی شان افزوده است؛ و از دنیا رفتند در حالی که کافر بودند».⁽²⁾

این سخن را با ذکر بخش کوتاهی از حدیث بسیار مشروحی از امام صادق (علیه السلام) پایان می دهیم: یکی از یاران امام (علیه السلام) از آن حضرت درباره ایمان سؤال می کند آن حضرت می فرماید: «الإِیمَانُ حَالاتٌ وَ دَرَجَاتٌ وَ طَبَقَاتٌ وَ مَنَازِلُ فَمِنْهُ التَّامُّ الْمُنْتَهَی تَمَامُهُ وَ مِنْهُ النَّاقِصُ الْبَیِّنُ نُقْصَانُهُ وَ مِنْهُ الرَّاجِحُ الزَّائِدُ رُجْحَانُهُ، قُلْتُ: إِنَّ الإِیمَانَ لَیَتِمُّ وَ یَنْقُصُ وَ یَزِیدُ؟ قالَ: نَعَمْ؛ ایمان حالات و درجات و طبقات و منازلی دارد که بعضی از آن ها کامل است و به منتهای کمال رسیده است و بعضی ناقص است و نقصانش کاملاً آشکار است و بعضی رجحان دارد و در حال افزایش است. راوی می گوید: از آن حضرت پرسیدم: آیا ایمان کم و زیاد می شود؟ فرمود: آری. (و به یقین کم و زیاد شدن آن براثر اعمال صحیح و غلط و اعمال نیک و بد است)».⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 6

اشاره

وَ فی حَدیثهِ عَلیهِ السَّلامُ

إِنَّ آلرَّجُلَ إِذَا کَانَ لَهُ آلدَّینُ آلظَّنُونُ، یَجِبُ عَلَیْهِ أَنْ یُزَکِّیَهُ، لِمَا مَضَی، إِذا قَبَضَهُ.

امام (علیه السلام) فرمود:

هرگاه انسان از کسی طلبی دارد که نمی داند می پردازد یا نه (لازم نیست زکات آن را فوراً بپردازد ولی) لازم است پس از وصول آن، زکاتش را برای تمام سال های گذشته ادا کند.⁽¹⁾

مرحوم سیّد رضی (در تفسیر این کلام شریف) می گوید:

«ظَنون، دِینی است که صاحبش نمی داند آیا می تواند آن را از بدهکار بگیرد یا نه. گویی گمانی درباره آن دارد؛ از یک سو امیدوار است و از یک سو ناامید و این از فصیح ترین تعبیرات است. همچنین هر کاری که انسان به دنبال آن می رود

و نمی داند پایانش به کجا می رسد مصداق ظَنون است و گفتار (شاعر معروف) اعشی بر همین اساس است آن جا که می گوید:

چاهی که معلوم نیست آب دارد یا نه - و از محلی که باران گیر است دور است.

نمی توان آن را همچون فرات که پر از آب است - و کشتی و شناگر ماهر را از پای درمی آورد قرار داد.

«جُد» (که در آغاز این شعر آمده) همان چاه قدیمی بیابانی است و «ظَنون» به معنای چاهی است که معلوم نیست آب دارد یا نه.

فَالظَّنُونُ: الَّذی لا یَعْلَمُ صاحِبُهُ أَیَقْبِضُهُ مِنَ الَّذی هُوَ عَلَیْهِ أَمْ لا، فَکَأَنَّهُ الَّذی یُظَنُّ بِهِ، فَمَرَّةً یَرْجُوهُ وَ مَرَّةً لا یَرْجُوهُ. وَ هذا مِنْ أفْصَحِ الْکَلامِ، وَ کَذلِکَ کُلُّ أَمْرٍ تَطْلُبُهُ وَ لا تَدْری عَلی أیّ شَیْءٍ أنْتَ مِنْهُ فَهُوَ ظَنُونٌ، وَ عَلی ذلِکَ قَوْلُ لِلأَعْشی:

مَا یَجْعَلُ الجُدَّ الظَّنُونَ الَّذِی *** جُنِّبَ صَوْبَ اللَّجِبِ المَاطِرِ

مِثْلَ الفُرَاتِّیِّ إِذَا مَا طَمَا *** یَقْذِفُ بالبُوصِیِّ وَ المَاهِرِ

وَ الجُد: الْبِئْرُ الْعادِیَةِ فِی الصَّحْراءِ، وَ الظَّنُونُ: الَّتی لا یُعْلَمُ هَلْ فِیها ماءٌ أمْ لا.

شرح و تفسیر: حکم زکات دِین

این کلام فصیح و بلیغ درباره یکی از احکام شرعی مربوط به زکات است، می فرماید: «هرگاه انسان از کسی طلبی دارد که نمی داند می پردازد یا نه (لازم نیست زکات آن را فوراً بپردازد ولی) لازم است پس از وصول آن زکاتش را برای تمام سال های گذشته ادا کند»؛ (إِنَّ آلرَّجُلَ إِذَا کَانَ لَهُ آلدَّینُ آلظَّنُونُ، یَجِبُ عَلَیْهِ أَنْ یُزَکِّیَهُ، لِمَا مَضَی، إِذا قَبَضَهُ).

تعبیر «وجوب» در کلام امام (علیه السلام) اشاره به استحباب مؤکد است، همان گونه که در موارد دیگری نیز چنین تعبیری درباره مستحبات مؤکد آمده است.

مرحوم سیّد رضی در ذیل این حدیث پرمعنا می گوید: «ظَنون، دِینی است که صاحبش نمی داند آیا می تواند آن را از بدهکار بگیرد یا نه. گویی گمانی درباره آن دارد؛ از یک سو امیدوار است و از یک سو ناامید و این از فصیح ترین تعبیرات است. همچنین هر کاری که انسان به دنبال آن می رود و نمی داند پایانش به کجا می رسد مصداق ظَنون است» (فَالظُّنُونُ: الَّذی لا یَعْلَمُ صاحِبُهُ أَیَقْبِضُهُ مِنَ الَّذی هُوَ عَلَیْهِ أَمْ لا، فَکَأَنَّهُ الَّذی یُظَنُّ بِهِ، فَمَرَّةً یَرْجُوهُ وَ مَرَّةً لا یَرْجُوهُ. وَ هذا مِنْ أفْصَحِ الْکَلامِ، وَ کَذلِکَ کُلُّ أَمْرٍ تَطْلُبُهُ وَ لا تَدْری عَلی أیّ شَیْءٍ أنْتَ مِنْهُ فَهُوَ ظَنُونٌ، وَ عَلی ذلِکَ قَوْلُ لِلأَعْشی:).

سپس می افزاید: «و گفتار (شاعر معروف) اعشی بر همین اساس است آن جا که می گوید:

مَا یَجْعَلُ الجُدَّ الظَّنُونَ الَّذِی *** جُنِّبَ صَوْبَ اللَّجِبِ المَاطِرِ

مِثْلَ الفُرَاتِّی إِذَا مَا طَمَا *** یَقْذِفُ بالبُوصِیِّ وَ المَاهِرِ

چاهی که معلوم نیست آب دارد یا نه - و از محلی که باران گیر است دور است.

نمی توان آن را همچون فرات که پر از آب است - و کشتی و شناگر ماهر را از پای درمی آورد قرار داد.

در پایان می افزاید: «جُد» (که در آغاز این شعر آمده) همان چاه قدیمی بیابانی است و «ظَنون» به معنای چاهی است که معلوم نیست آب دارد یا نه»؛ (وَ الجُد: الْبِئْرُ الْعادِیَةِ فِی الصَّحْراءِ، وَ الظَّنُونُ: الَّتی لا یُعْلَمُ هَلْ فِیها ماءٌ أمْ لا).

آنچه مورد توجه مرحوم سیّد رضی بوده جنبه فصاحت کلام امیرمؤمنان علی (علیه السلام) است و این کلام شریف را از نظر فقه، مورد بررسی قرار نداده که لازم است در این جا به نظر فقها اشاره اجمالی کنیم:

مشهور در میان فقهای امامیه، بلکه آنچه از سوی فقهای بزرگی مانند صاحب جواهر و دیگران بر آن ادعای اجماع شده این است که اگر دِین، قابل وصول نباشد زکات آن بر طلبکار نیست، زیرا یکی از شرایط وجوب زکات، امکان تصرف در مال است در حالی که در مفروض مسئله امکان وصول دین نیست.

ولی اگر طلب قابل وصول باشد (منظور جایی است که درهم و دینار مورد طلب باشد) در میان فقها اختلاف نظر است. جمعی از قدمای اصحاب گفته اند: در این صورت زکات آن بر مالکش واجب است؛ ولی مشهور در میان فقهای امامیه این است که زکات آن بر مالک واجب نیست حتّی صاحب جواهر می گوید: اجماع متأخران بر عدم وجوب است. سپس برای اثبات این عقیده به

روایات فراوانی تمسک می جوید ولی عجیب این است که هیچ کدام اشاره ای به کلام امیرمؤمنان علی (علیه السلام) در نهج البلاغه نکرده اند.⁽¹⁾

علمای اهل سنّت نظرات دیگری دارند؛ بنا به نقل موسوعه فقهیه کویتیه درباره «دِین حالّی» که امید ادای آن است اقوالی است: بنابر مذهب حنفیه و حنابله، زکات آن بر صاحب اصلی در هر سال واجب است؛ ولی تا زمانی که آن را قبض نکرده اخراج زکات لازم نیست و بعد از دریافت مال از شخص مدیون، زکات آن را برای تمام سال های گذشته ادا می کند. شافعی و جمع دیگری از فقها معتقدند که او هر سال باید زکات آن را بپردازد، زیرا مفروض این است که می تواند آن را اخذ کند و اما دینی که امید ادای آن نمی رود چون یا مدیون چیزی ندارد و یا دین را انکار می کند و یا دارد و تأخیر می اندازد، در آن جا مذاهب مختلفی است: حنفیه مانند همان قِسم اول در آن فتوا داده اند و در روایتی از احمد همین نقل شده ولی شافعی می گوید: زکاتی ندارد، زیرا شرط زکات قدرت بر انتفاع از مال است و در فرض مسئله قدرت بر انتفاع حاصل نیست. از شافعی قول دیگری نیز نقل شده که چون آن را قبض کرد تمام زکات های سال های گذشته را می پردازد. سپس استدلال به کلام امام امیرمؤمنان (علیه السلام) کرده که فرمود: «در دین مظنون اگر راست می گوید هنگامی که آن را دریافت داشت باید زکات های گذشته را بپردازد».⁽²⁾

به هر حال بر پایه آنچه از مذهب ما ثابت است که مال متعلقِ زکات باید تحت قدرت انسان باشد و آن جا که تحت قدرت نیست زکات تعلق نمی گیرد، کلام امام (علیه السلام) در گفتار حکیمانه مورد بحث ناظر به یک حکم استحبابی است، همان گونه که علّامه حلّی(رحمه الله) در تذکرة الفقهاء گفته است.⁽³⁾

بعضی از شارحان مانند مرحوم مغنیه در فی ظلال و مرحوم کمره ای در منهاج البراعة بعید ندانسته اند که وجوب در کلام امام (علیه السلام) حمل بر معنای حقیقی آن بشود در حالی که این سخن برخلاف اجماع فقهای ماست همان گونه که قبلاً از صاحب جواهر نقل کردیم، بنابراین حمل بر استحباب مؤکد، بهترین راه است.

گفتار حکیمانه 7

اشاره

وَ فی حَدیثهِ عَلیهِ السَّلامُ

أَنَّهُ شَیَّعَ جَیْشاً بِغَزْیَةٍ فَقالَ:

اِعْذِبُوا عَنِ آلنِّسَاءِ مَا آسْتَطَعْتُمْ.

امام (علیه السلام) هنگامی که سپاهی را برای میدان نبرد بدرقه می کرد فرمود: تا آن جا که می توانید از زنان دوری جویید.⁽¹⁾

مرحوم سیّد رضی (در تفسیر این کلام شریف) می گوید:

معنای این سخن آن است که از یاد زنان و دل مشغولی به آن ها به هنگام جنگ صرف نظر کنید و از نزدیکی با آنان امتناع ورزید، چرا که این کار، بازوان حمیّت را سست می سازد و در تصمیم خلل ایجاد می کند و از حرکت سریع و کوشش در جنگ بازمی دارد و (به طور کلی) هر کس از چیزی امتناع ورزد درباره او گفته می شود: «أعْذَبَ عَنْهُ»، و «الْعاذِبْ» و «الْعَذُوب» به کسی گفته می شود که از خوردن و آشامیدن امتناع ورزد. (وَ مَعْناهُ: اصْدِفُوا عَنْ ذِکْرِ النِّساءِ وَ شُغْلِ الْقَلْبِ

بِهِنَّ، وَ امْتَنَعُوا عَنِ الْمُقارَبَةِ لَهُنَّ، لأَنَّ ذلِکَ یَفُتُّ فی عَضُدِ الْحَمِیَّةِ، وَ یَقْدَحُ فی مَعاقِدِ الْعَزیمَةِ وَ یَکْسِرُ عَنِ الْعَدُوِّ وَ یَلْفِتُ عَنِ الاْبْعادِ فِی الْغَزْوِ، وَ کُلُّ مَنِ امْتَنَعَ مِنْ شَیْءٍ فَقَدْ أعْذَبَ عَنْهُ وَ الْعاذِبُ وَ الْعَذُوبُ: الْمُمْتَنِعُ مِنَ الأَکْلِ وَ الشُّرْبِ).

شرح و تفسیر: به هنگام مقابله با دشمن از زنان دوری کنید

«امام (علیه السلام) هنگامی که سپاهی را برای فرستادن به میدان نبرد بدرقه می کرد فرمود: تا آن جا که می توانید از زنان دوری جویید»؛ (أَنَّهُ شَیَّعَ جِیْشاً بِغَزْیَةٍ⁽¹⁾فَقالَ: اِعْذِبوا عَنِ آلنِّسَاءِ مَا آسْتَطَعْتُمْ).

مرحوم سیّد رضی در شرح این عبارت بر واژه «اعْذِبوا» به عنوان تعبیری فصیح و جالب تکیه کرده، می گوید: معنای این سخن آن است که از یاد زنان و دل مشغولی به آن ها به هنگام جنگ صرف نظر کنید و از نزدیکی با آنان امتناع ورزید، چرا که این کار، بازوان حمیّت را سست می سازد و در تصمیم خلل ایجاد می کند و از حرکت سریع و کوشش در جنگ بازمی دارد و (به طور کلی) هر کس از چیزی امتناع ورزد درباره او گفته می شود: «اعْذَبَ عَنْهُ»، و «العاذِب» و «الْعَذوب» به کسی گفته می شود که از خوردن و آشامیدن امتناع ورزد»؛ (وَ مَعْناهُ: اصْدِفُوا عَنْ ذِکْرِ النِّساءِ وَ شُغْلِ الْقَلْبِ بِهِنَّ، وَ امْتَنَعُوا عَنِ الْمُقارَبَةِ لَهُنَّ، لأَنَّ ذلِکَ یَفُتُّ فی عَضُدِ الْحَمِیَّةِ، وَ یَقْدَحُ فی مَعاقِدِ الْعَزیمَةِ وَ یَکْسِرُ عَنِ الْعَدُوِّ وَ یَلْفِتُ عَنِ الاْبْعادِ فِی الْغَزْوِ،

وَ کُلُّ مَنِ امْتَنَعَ مِنْ شَیْءٍ فَقَدْ أعْذَبَ عَنْهُ وَ الْعاذِبُ وَ الْعَذُوبُ: الْمُمْتَنِعُ مِنَ الأَکْلِ وَ الشُّرْبِ).

در بعضی از نسخ به جای «اعْذِبُوا»، «اعْزِبُوا» آمده که به معنای دوری کردن است و هر دو واژه، قریب المعنی هستند.

شک نیست که انسان در صورتی در کار خود - مخصوصاً در میدان نبرد - پیشرفت می کند که تمام فکرش متوجه آن کار باشد؛ اما اگر فکر خود را به دو یا چند کار تقسیم کند، به همان نسبت توفیقش کمتر می شود به خصوص اگر فکر خود را به زنان مشغول دارد که او را در حال و هوای دیگری قرار می دهد و از تصمیم و اراده و قدرت و قوت او می کاهد. به ویژه اگر زنان، همراه لشکر به میدان نبرد بیایند؛ نبردی که مدتی به طول می انجامد. اگر لشکر با آن ها مقاربت کنند به یقین از توان آن ها کاسته می شود، زیرا بدیهی است که مقاربتِ منتهی به خروج ماده نطفه، بدن را سست می کند و کثرت آن از طول عمر می کاهد.

به همین دلیل امام (علیه السلام) از فکر به زن ها یا مقاربت با آنان، لشکریانش را برحذر می دارد.

البته تعبیر به «مَا اسْتَطَعْتُمْ» دلیل بر این است که این نهی ارشادی در موارد ضرورت و نیاز شدید، استثنا شده است.

قابل توجه این که در تاریخ اسلام می خوانیم: مشرکان به عکس این دستور، در بعضی از میدان های جنگ زنانشان را با خود می آوردند و ترانه برای آن ها می خواندند و به آن ها قول می دادند اگر پیروز شوند با آن ها همبستر گردند و یکی از عوامل سستی آن ها در جنگ همین بود.⁽¹⁾

در جنگ های معاصر نیز در ماجرای جنگ ویتنام، نقل شده است که آمریکایی ها پیوسته گروهی از زنانِ فاسد را از آمریکا با هواپیما برای سرگرمی

لشکریان خود به ویتنام می فرستادند و سرانجام شکست مفتضحانه ای دامان آن ها را گرفت.

بعضی از شارحان نهج البلاغه این احتمال را داده اند که منظور امام (علیه السلام) این است که تا می توانید مزاحمتی برای زن ها ایجاد نکنید، زیرا رساندن آزار به غیر جنگجویان در اسلام ممنوع است.⁽¹⁾

البته این احتمال برخلاف ظاهر کلام امام (علیه السلام) است و ظاهر کلام همان است که مرحوم سیّد رضی از آن استنباط کرده و غالب شارحان نیز همان را دنبال کرده اند.

از جمله اموری که ضعف احتمال مذکور را تأیید می کند چیزی است که در کتاب نهایه ابن اثیر درباره معنای «اعْذِبُوا» آمده و کلام امام (علیه السلام) را چنین معنی می کند: «إِمْنَعُوا عَنْ ذِکْرِ النِّسَاءِ أَنْفُسَکُمْ وَ شُغْلِ الْقَلْبِ بِهِنَّ، فَإِنَّ ذَلِکَ یَکْسِرُکُمْ عَنِ الْغَزْو».⁽²⁾

گفتار حکیمانه 8

اشاره

وَ فی حَدیثهِ عَلیهِ السَّلامُ

کَالْیَاسِرِ آلْفَالِجِ یَنْتَظِرُ أَوَّلَ فَوْزَةٍ مِنْ قِدَاحِهِ.

امام (علیه السلام) فرمود:

(هرگاه مسلمان دست به عمل زشتی نزند که از آشکار شدنش شرمنده می شود و ممکن است افرادِ پست آن را وسیله هتک حرمتش قرار دهند) به مسابقه دهنده ماهری می ماند که منتظر است در همان دورِ نخست پیروز شود. (و سود وافری ببرد بی آن که زیانی ببیند).⁽¹⁾

مرحوم سیّد رضی (در تفسیر این کلام شریف) می گوید:

«یاسرون» کسانی هستند که به وسیله پیکان های تیر بر شتر نحر شده بخت آزمایی می کنند و «فالج» کسی است که پیروز شده است گفته می شود؛ «فَلَجَ عَلَیْهِمْ وَ فَلَجَهُمْ» یعنی بر آن ها پیروز شد، از این رو در بعضی از رجزها می خوانیم: هنگامی که دیدم شخصی پیروز شد.... (الْیاسِرُونَ هُمُ الَّذینَ یَتَضارَبُونَ بِالْقِداحِ

عَلَی الْجَزُورِ. وَ الْفالِجُ: الْقاهِرُ وَ الْغالِبُ؛ یُقالُ: فَلَجَ عَلَیْهِمْ وَ فَلَجَهُمْ، وَ قالَ الرّاجِزُ: لَمّا رَأیْتُ فالِجاً قَدْ فَلَجا).

شرح و تفسیر: راه پیروزی سریع!

همان گونه که در بخش سند این کلام حکمت آمیز آمد، این جمله قسمتی است از خطبه بیست و سوم که مرحوم سیّد رضی به منظور فصاحت و بلاغتی که دارد آن را جدا ساخته و تفسیر کرده است.

امام (علیه السلام) می فرماید: «(هرگاه مسلمان دست به عمل زشتی نزند که از آشکار شدنش شرمنده می شود و افرادِ پست آن را وسیله هتک حرمتش قرار می دهند) به مسابقه دهنده ماهری می ماند که منتظر است در همان دورِ نخست پیروز شود. (و سود وافری بهره ببرد بی آن که زیانی ببیند)»؛ (کَالْیَاسِرِ آلْفَالِجِ⁽¹⁾یَنْتَظِرُ أَوَّلَ فَوْزَةٍ مِنْ قِدَاحِهِ).

مرحوم سیّد رضی در شرح این جمله می گوید: «یاسرون» کسانی هستند که به وسیله پیکان های تیر بر شتر نحر شده بخت آزمایی می کنند و «فالج» کسی است که پیروز شده است. گفته می شود: «فَلَجَ عَلَیْهِمْ وَ فَلَجَهُمْ» یعنی بر آن ها پیروز شد، ازاین رو در بعضی از رجزها می خوانیم: هنگامی که دیدم شخصی پیروز شد...»؛ (الْیاسِرُونَ هُمُ الَّذینَ یَتَضارَبُونَ بِالْقِداحِ عَلَی الْجَزُورِ. وَ الْفالِجُ: الْقاهِرُ وَ الْغالِبُ؛ یُقالُ: فَلَجَ عَلَیْهِمْ وَ فَلَجَهُمْ، وَ قالَ الرّاجِزُ: لَمّا رَأیْتُ فالِجاً قَدْ فَلَجا).

مرحوم سیّد رضی به دلیل این که درصدد شکافتن معنای حقیقی یا کنایی «یاسر» و «فالج» بوده، صدر این کلام را ذکر نکرده است؛ ولی اگر به صدر آن در خطبه 23 بازگردیم معنای کامل و جامعی از این گفتار حکیمانه به دست می آید، زیرا امام (علیه السلام) در آن جا می فرماید: «هرگاه انسان مسلمان به دنبال کار زشتی که از آشکار شدنش شرمنده شود نباشد و به کاری که افراد پست آن را وسیله هتک حرمت او قرار دهند دست نزند مانند مسابقه دهنده ماهری است که منتظر است در همان دورِ نخست پیروز گردد و سود وافری ببرد بی آن که زیانی دامان او را بگیرد»؛ (فَإِنْ رَأَی أَحَدُکُمْ لأَخِیهِ غَفِیرَةً فِی أَهْلٍ أَوْ مَالٍ أَوْ نَفْسٍ فَلا تَکُونَنَّ لَهُ فِتْنَةً فَإِنَّ الْمَرْءَ الْمُسْلِمَ مَا لَمْ یَغْشَ دَنَاءَةً تَظْهَرُ فَیَخْشَعُ لَهَا إِذَا ذُکِرَتْ وَ یُغْرَی بِهَا لِئَامُ النَّاسِ کَانَ کَالْفَالِجِ الْیَاسِرِ الَّذِی یَنْتَظِرُ أَوَّلَ فَوْزَةٍ مِنْ قِدَاحِهِ تُوجِبُ لَهُ الْمَغْنَمَ وَ یُرْفَعُ بِهَا عَنْهُ الْمَغْرَم).

این پیروزی سریع می تواند پیروزی در دنیا باشد یا در سرای آخرت یا در هر دو، زیرا چنین مؤمن پاک دامنی نه بهانه به دست بدخواهان می دهد که از او عیب جویی کنند و نه کاری برخلاف رضای الهی انجام می دهد که در سرای آخرت دامنش را بگیرند، بنابراین او در هر دو سرا پیروز است.

نکته مهمی که در این جا باید به آن توجه داشت معنای «یاسر» است که بسیاری از شارحان، آن را به قمارباز تفسیر کرده و گفته اند: مؤمن پاک دامن مانند قماربازی است که در دور اول قمار برنده می شود و می دانیم چنین تشبیهی هرگز مناسب کلام امام (علیه السلام) نیست. گویا آن ها به تعبیر «قِداح» (چوبه های تیر) و «جَزُور» (شتر قربانی) توجه نکرده اند.

توضیح این که طبق آنچه محقق خویی از زمخشری در کشاف نقل می کند، عرب ها هنگام بخت آزمایی ده چوبه تیر انتخاب می کردند و روی هرکدام اسمی می نوشتند؛ بعضی به عنوان برنده و بعضی به عنوان بازنده. سپس شتری را

خریداری می کردند و آن را نحر کرده، به ده قسمت تقسیم می نمودند. تیرهای ده گانه را در کیسه ای ریخته، مخلوط می کردند و کسی که مورد اعتماد آن ها بود دست می کرد و تیرها را یکی بعد از دیگری بیرون می آورد: هفت چوبه تیر که هر کدام نام خاصی بر آن نوشته شده بود به نام هرکس می افتاد سهمی می برد. برترین سهم، «مُعَلّی» نام داشت اما سه چوبه دیگر به نام هر کس می افتاد نه تنها سهمی نداشتند بلکه می بایست یک سوم از قیمت شتر را بپردازد و در پایان، برندگان، سهام خود را به فقرا می دادند و چیزی از آن را نمی خوردند و به این کار افتخار می کردند.⁽¹⁾

«قِداح»، اشاره به آن چوب های تیر است و «جَزور» اشاره به شتری است که برای این کار انتخاب می کردند.

با توجه به آنچه گفته شد روشن می شود که این کار گر چه نوعی بخت آزمایی بوده - نه قمار - ولی سرانجامش خدمتی به فقرا محسوب می شده است، بنابراین گر چه اصل این کار از نظر شرعی باطل است، ولی آن زشتی و قبحی که در مسئله قمار است، مخصوصاً با توجه به پایان آن، در آن دیده نمی شود و تشبیه امام (علیه السلام) تشبیه فصیح و بلیغی است.

از آن جا که مؤمن پاک دامنی که بهانه به دست بدخواهان نمی دهد به سرعت در کارهایش پیروز می شود از او تعبیر به «فالج» شده که از ریشه «فَلج» (بر وزن گنج) به معنای پیروزی است و تعبیر «أوَّلُ فَوْزَةٍ» معنای نخستین پیروزی را دارد.

گفتار حکیمانه 9

اشاره

وَ فی حَدیثهِ عَلیهِ السَّلامُ

کُنَّا إِذَا آحْمَرَّ آلْبَأْسُ آتَّقَیْنَا بِرَسُولِ آلله (صلی الله علیه و آله)، فَلَمْ یَکُنْ أَحَدٌ مِنَّا أَقْرَبَ إِلَی آلْعَدُوِّ مِنْهُ.

در حدیثی امام (علیه السلام) فرمود:

هرگاه آتش جنگ، سخت شعله ور می شد ما به رسول خدا (صلی الله علیه و آله) پناه می بردیم و در آن هنگام هیچ یک از ما از او به دشمن نزدیک تر نبود!⁽¹⁾

مرحوم سیّد رضی (در تفسیر این کلام شریف) می گوید:

معنای این سخن این است که وقتی ترس از دشمن شدید می شد و جنگ

به گونه ای بود که گویا می خواهد جنگجویان را در کام خود فرو ببرد مسلمانان به پیامبر (صلی الله علیه و آله) پناهنده می شدند تا رسول خدا (صلی الله علیه و آله) شخصاً به نبرد بپردازد و خداوند به برکت وجود او نصرت و پیروزی را بر آنان نازل کند و در سایه آن حضرت ایمن گردند. جمله «إِذَا آحْمَرَّ آلْبَأْسُ» کنایه از شدت کارزار است و در این باره سخنان فراوانی گفته شده که بهترین آن ها این است که امام (علیه السلام) گرمای جنگ را به شعله های سوزان آتش تشبیه کرده است که حرارت و سرخی، هر دو را دربر دارد و از اموری که این نظر را تقویت می کند سخن رسول الله (صلی الله علیه و آله) در جنگ «حنین» (هوازن) است؛ وی هنگامی که نبرد سخت و شمشیر زدن مردم را در آن جنگ مشاهده کرد فرمود: «الآنَ حَمِیَ الْوَطیسُ (الان آتش جنگ شعله ور شد)، زیرا «وَطیس» به معنای تنور آتش است و رسول خدا (صلی الله علیه و آله) گرمای جنگ را که از درگیری جنگجویان به وجود آمده بود به گرمی آتش و افروختگی آن تشبیه فرموده است.

این فصل (که ناظر به تفسیر بعضی از واژه ها و جمله های فصیح و بلیغ آن حضرت (علیه السلام) بود) پایان یافت و به شیوه سابق در نقل کلمات قصار بازمی گردیم. (وَ مَعْنی ذلِکَ أنَّهُ إذا عَظُمَ الْخَوْفُ مِنَ الْعَدُوِّ، وَ اشْتَدَّ عِضاضُ الْحَرْبِ فَزِعَ الْمُسْلِمُونَ إلی قِتالِ رَسُولِ اللهِ (صلی الله علیه و آله) بِنَفْسِهِ، فَیُنْزِلُ اللهُ عَلَیْهِمُ النَّصْرَ بِهِ، وَ یَأمَنُونَ مِمّا کانُوا یَخافُونَهُ بِمَکانِهِ. وَ قَوْلُهُ: «إذَا احْمَرَّ الْبَأْسُ» کِنایَةٌ عَنِ اشْتِدادِ الأَمْرِ، وَ قَدْ قیلَ فِی ذلِکَ أَقْوالٌ، أَحْسَنُها: أنَّهُ شَبَّهَ حَمْیَ الْحَرْبِ بِالنّارِ الَّتِی تَجْمَعُ الْحَرارَةَ وَ الْحُمْرَةَ بِفِعْلِها وَ لَوْنِها وَ مِمّا یُقَوّی ذلِکَ قَوْلُ رَسُولِ اللهِ (صلی الله علیه و آله)، وَ قَدْ رَأی مُجْتَلَدَ النّاسِ یَوْمَ حُنَیْنٍ وَ هِیَ حَرْبُ هَوازِنَ: «الآنَ حَمِیَ الْوَطیسُ» فَالْوَطیسُ: مُسْتَوْقَدُ النّارِ، فَشَبَّهَ رَسُولُ اللهِ (صلی الله علیه و آله) مَا آسْتَحَرَّ مِنْ جِلادِ الْقَوْمِ بِاحْتِدامِ النّارِ وَ شِدَّةِ الْتِهابِها.

إنْقَضی هذَا الْفَصْلُ وَ رَجَعْنا إلی سُنَنِ الْفَرَضِ الاْوّلِ فِی هذَا الْبابِ).

شرح و تفسیر: روز جنگ از همه نزدیک تر به دشمن، رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بود

در این کلام شریف که در منابع بسیار زیادی، پیش و پس از سیّد رضی، با تفاوت هایی نقل شده، امام (علیه السلام) به موقعیت پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در میدان جنگ اشاره مهمی می کند، می فرماید: «هرگاه آتش جنگ، سخت شعله ور می شد ما به رسول خدا (صلی الله علیه و آله) پناه می بردیم و در آن هنگام هیچ یک از ما، از او به دشمن نزدیک تر نبود»؛ (کُنَّا إِذَا آحْمَرَّ آلْبَأْسُ آتَّقَیْنَا بِرَسُولِ آلله (صلی الله علیه و آله)، فَلَمْ یَکُنْ أَحَدٌ مِنَّا أَقْرَبَ إِلَی آلْعَدُوِّ مِنْهُ).

سیّد رضی؛ که هدفش شرح نکته های فصیح و بلیغ این جمله بوده است می گوید: «معنای این سخن این است که وقتی ترس از دشمن شدید می شد و جنگ به گونه ای بود که گویا می خواهد جنگجویان را در کام خود فرو ببرد مسلمانان به پیامبر (صلی الله علیه و آله) پناهنده می شدند تا رسول خدا (صلی الله علیه و آله) شخصاً به نبرد بپردازد و خداوند به برکت وجود او نصرت و پیروزی را بر آنان نازل کند و در سایه آن حضرت ایمن گردند»؛ (وَ مَعْنی ذلِکَ أنَّهُ إذا عَظُمَ الْخَوْفُ مِنَ الْعَدُوِّ، وَ اشْتَدَّ عِضاضُ الْحَرْبِ فَزِعَ الْمُسْلِمُونَ إلی قِتالِ رَسُولِ اللهِ (صلی الله علیه و آله) بِنَفْسِهِ، فَیُنْزِلُ اللهُ عَلَیْهِمُ النَّصْرَ بِهِ، وَ یَأمَنُونَ مِمّا کانُوا یَخافُونَهُ بِمَکانِهِ).

سپس می افزاید: «جمله «إذَا احْمَرَّ الْبَأسُ» کنایه از شدت کارزار است و در این باره سخنان فراوانی گفته شده که بهترین آن ها این است که امام (علیه السلام) گرمای

جنگ را به شعله های سوزان آتش تشبیه کرده است که حرارت و سرخی، هر دو را دربر دارد و از اموری که این نظر را تقویت می کند سخن رسول الله (صلی الله علیه و آله) در جنگ «حنین» (هوازن) است؛ وی هنگامی که نبرد سخت و شمشیر زدن مردم را در آن جنگ مشاهده کرد فرمود: «الآنَ حَمِیَ الْوَطیسُ (الان آتش جنگ شعله ور شد)، زیرا «وَطیس» به معنای تنور آتش است و رسول خدا (صلی الله علیه و آله) گرمای جنگ را که از درگیری جنگجویان به وجود آمده بود به گرمی آتش و افروختگی آن تشبیه فرموده است»؛ (وَ قَوْلُهُ: «إذَا احْمَرَّ الْبَأْسُ» کِنایَةٌ عَنِ اشْتِدادِ الأَمْرِ، وَ قَدْ قیلَ فِی ذلِکَ أَقْوالٌ أَحْسَنُها: أنَّهُ شَبَّهَ حَمْیَ الْحَرْبِ بِالنّارِ الَّتِی تَجْمَعُ الْحَرارَةَ وَ الْحُمْرَةَ بِفِعْلِها وَ لَوْنِها وَ مِمّا یُقَوّی ذلِکَ قَوْلُ رَسُولِ اللهِ (صلی الله علیه و آله)، وَ قَدْ رَأی مُجْتَلَدَ النّاسِ یَوْمَ حُنَیْنٍ وَ هِیَ حَرْبُ هَوازِنَ: «الآنَ حَمِی الْوَطیسُ» فَالْوَطیسُ: مُسْتَوْقَدُ النّارِ، فَشَبَّهَ رَسُولُ اللهِ (صلی الله علیه و آله) مَا اسْتَحَرَّ مِنْ جِلادِ الْقَوْمِ بِاحْتِدامِ النّارِ وَشِدَّةِ الْتِهابِها).

آنچه تا این جا آمد مربوط به تفسیر کلمات و جمله های این حدیث شریف و ارزیابی فصاحت و بلاغت آن بود؛ اما آنچه به محتوای این کلام شریف مربوط است فراتر از این هاست:

امیرمؤمنان علی بن ابی طالب (علیه السلام) که می فرمود: «وَ اللَّهِ لَوْ تَظَاهَرَتِ الْعَرَبُ عَلَی قِتَالِی لَمَا وَلَّیْتُ عَنْهَا؛ به خدا سوگند! اگر تمام عرب، دست به دست هم دهند وبه جنگ با من برخیزند من هرگز به میدان جنگ پشت نخواهم کرد».⁽¹⁾

همچنین در جای دیگر می فرماید: «وَ اللَّهِ لاَبْنُ أَبِیطَالِبٍ آنَسُ بِالْمَوْتِ مِنَ الطِّفْلِ بِثَدْیِ أُمِّه؛ به خدا سوگند! انس و علاقه فرزند ابوطالب به مرگ و شهادت از علاقه طفل شیرخوار به پستان مادرش بیشتر است».⁽²⁾

و در یک کلمه، همان علی بن ابی طالبی که در جنگ احزاب و خیبر و بدر و... رشادت های بی مانندی در برابر دشمن نشان داد و شجاعان عرب را بر خاک افکند می گوید: «هنگامی که آتش جنگ شعله ور می شد ما به رسول خدا (صلی الله علیه و آله) پناه می بردیم و او از همه به تیررس دشمن نزدیک تر بود».

این مسئله واقعاً عجیب است، فرمانده دشمن معمولاً در تیررس دشمن قرار نمی گیرد آن هم به گونه ای که از همه به تیررس دشمن نزدیک تر باشد تا بتواند مدیریت لشکر را انجام دهد. این نشانه مهمی از شجاعت پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و توکل او بر ذات پاک پروردگار و آرامش بخشیدن به نفرات لشکر است تا آن ها بدانند که یاری خداوند در انتظارشان است و به یقین پیروز می شوند و هرگز احتمال شکست را در وجود خود راه ندهند که این خود عامل مهم پیروزی در میدان نبرد است.

برخلاف آنچه بعضی می پندارند که پیامبر (صلی الله علیه و آله) شخصاً در میدان جنگ به مبارزه برنمی خاست، مورخان اسلامی نوشته اند که در جنگ های فراوانی شخصاً وارد میدان نبرد شد؛ از جمله «ابن اسحاق» در کتاب تاریخ خود می نویسد که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در نُه غزوه از غزوات اسلامی شخصاً به نبرد پرداخت، در جنگ بدر، احد، خندق، بنی قریظه، بنی المصطلق، خیبر، فتح، حنین و طائف. و بعضی بیش از این تعداد را شمرده اند.⁽¹⁾

در تفسیر قمی آمده است: هنگامی که پیامبر (صلی الله علیه و آله) در جنگ اُحد گروهی از یاران خود را دید که به سوی کوه های اطراف احد فرار می کنند کلاه خود را از سر خود برداشت و فریاد زد: من رسول خدایم، کجا فرار می کنید؟ از خدا و پیغمبرش؟ (و امیرمؤمنان علی (علیه السلام) همچنان در کنار او بود و همراه آن حضرت دفاع می کرد).⁽²⁾

در جنگ «هوازن» (روز حنین) لشکر اسلام بسیار زیاد بود، زیرا این جنگ بعد از فتح مکه واقع شد. در عین حال چون مشرکان در نقاط مختلف مخفی شده بودند و کمین کرده بودند و ناگهان بر لشکر اسلام تاختند، بسیاری از مسلمانان فرار کردند هنگامی که رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) این صحنه را دید، به عباس که صدای رسایی داشت فرمود: مردم را صدا بزن و عهد و پیمان و بیعتی را که من بر آن ها دارم به یادشان بیاور. عباس با صدای بلند همه را صدا زد. شب بود و همه جا ظلمانی و دشمنان از دره ها و کمین گاه ها با شمشیر و سلاح های دیگر به مسلمانان حمله می کردند. ناگهان صورت رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) مانند قرص ماه درخشیدن گرفت و شخصاً مسلمانان را صدا زد که عهد و پیمانی که با خدا بستید چه شد؟ همگی پیام پیامبر (صلی الله علیه و آله) را شنیدند و به سوی او حرکت کردند و با دشمن پیکار نمودند و پیروز شدند.⁽¹⁾

علامه مجلسی؛ در جلد شانزدهم بحارالانوار در بحث شجاعت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) این حدیث را از علی (علیه السلام) نقل می کند: «لَقَدْ رَأَیْتُنِی یَوْمَ بَدْرٍ وَ نَحْنُ نَلُوذُ بِالنَّبِیِّ (صلی الله علیه و آله) وَ هُوَ أَقْرَبُنَا إِلَی الْعَدُوِّ وَ کَانَ مِنْ أَشَدِّ النَّاسِ یَوْمَئِذٍ بَأْساً؛ من در روز جنگ بدر شاهد و ناظر بودم که ما به پیامبر (صلی الله علیه و آله) پناه می بردیم و او از همه ما به دشمن نزدیک تر و از برجسته ترین جنگجویان در آن روز بود».⁽²⁾

ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه خود از «واقدی» نقل می کند که در روز اُحد هنگامی که آن صدمات را بر وجود پیامبر (صلی الله علیه و آله) وارد کردند علی (علیه السلام) فرمود: قسم به خدایی که او را به حق مبعوث کرد! «ما زالَ شِبْراً وَاحِداً إنّه لَفی وَجْهِ الْعَدُوِّتَثُوبُ إلَیْهِ طائِفَةٌ مِنْ أصْحابِهِ مَرّةً وَ تَتَفَرَّقُ عَنْهُ مَرَّةً؛ آن حضرت (صلی الله علیه و آله)

حتی یک وجب از برابر دشمنان عقب نشینی نکرد و در این حال، گاه گروهی ازیارانش به سوی او می آمدند و گاه پراکنده می شدند (اما او همچون کوه ایستاده بود)».⁽¹⁾

مرحوم سیّد رضی به پایان این فصل کوتاه که می رسد می گوید: «این فصل (که ناظر به تفسیر بعضی از واژه ها و جمله های فصیح و بلیغ آن حضرت (علیه السلام) بود) پایان یافت و به شیوه سابق در نقل کلمات قصار بازمی گردیم»؛ (إنْقَضی هذَا الْفَصْلُ وَ رَجَعْنا إلی سُنَنِ الْفَرَضِ الاْوّلِ فِی هذَا الْبابِ).

گفتار حکیمانه 261

اشاره

وَقَالَ (علیه السلام) لَمّا بَلَغَهُ إغارَةُ أصْحابِ مُعاوِیَةَ عَلَی الاْنْبارِ، فَخَرَجَ بِنَفْسِهِ ماشِیاً حَتّی أَتَی آلنُّخَیْلَةَ فَأدْرَکَهُ النّاسُ، وَ قالُوا: یا أَمیرَالْمُؤمِنینَ نَحْنُ نَکْفیکَهُمْ،

وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ

مَا تَکْفُونَنی أَنْفُسَکُمْ، فَکَیْفَ تَکْفُونَنی غَیْرَکُمْ؟ إِنْ کَانَتِ آلرَّعَایَا قَبْلی لَتَشْکُو حَیْفَ رُعَاتِهَا، وَ إِنَّنی آلْیَوْمَ لأَشْکُو حَیْفَ رَعِیَّتی کَأَنَّنی آلْمَقُودُ وَ هُمُ آلقَادَةُ، أَو آلْمَوْزُوعُ وَ هُمُ آلْوَزَعَةُ!

امام (علیه السلام) این سخن را هنگامی بیان فرمود که خبر حمله اصحاب معاویه به انبار (یکی از شهرهای شمالی عراق) و غارت کردن آن جا را شنید. امام (علیه السلام) شخصاً پیاده به طرف نخیله (منزلگاهی نزدیک کوفه که محل اجتماع لشکر بود) حرکت کرد. مردم خود را به امام (علیه السلام) رساندند و عرض کردند: ای امیرمؤمنان! ما از عهده آنان برمی آییم (و آن ها را سر جای خود می نشانیم).

امام (علیه السلام) فرمود:

شما از عهده مشکلات خودتان با من برنمی آیید چگونه می توانید مشکل دیگران

را از من دفع کنید. رعایای پیش از من از ستم فرمانروایانشان شکایت داشتند؛ اما من امروز از ستم رعیتم شکایت دارم. گویی من پیروم و آن ها پیشوا و من محکومم و آن ها حاکم.⁽¹⁾

مرحوم سیّد رضی در این جا می افزاید: «هنگامی که امام (علیه السلام) این سخن را در ضمن یک گفتار طولانی - که قسمت برگزیده ای از آن ضمن خطبه ها گذشت - بیان کرد، دو نفر از یارانش جلو آمدند. یکی از آن ها عرض کرد: من جز اختیار خودم و برادرم را ندارم، امر فرما تا اطاعت کنیم. امام (علیه السلام) فرمود: شما دو نفر در برابر آنچه من می خواهم (که بسیج یک سپاه است)، چه کاری می توانید انجام دهید؟ (فَلَمّا قالَ (علیه السلام) هذَا الْقَوْلَ، فی کَلامٍ طَویلٍ قَدْ ذَکَرْنا مُختارَهُ فِی جُمْلَةِ الْخُطَبِ، تَقَدَّمَ إِلَیْهِ رَجُلانِ مِنْ أصْحابِهِ فَقالَ أَحَدَهُما: إنّی لا أمْلِکُ إلّا نَفْسی وَ أخی فَمُرْ بِأَمْرِکَ یا أمِیرَالْمُؤمِنینَ نُنْقَدْ لَهُ، فَقالَ (علیه السلام): وَأَیْنَ تَقَعَانِ مِمَّا أُرِیدُ؟).

شرح و تفسیر: گلایه شدید امام (علیه السلام) از سُستی بعضی از یارانش

همان گونه که در بیان اسناد این کلام شریف اشاره شد، این سخن مربوط به خطبه 27 نهج البلاغه است. توضیح این که یکی از شیطنت های معاویه این بود که برای تضعیف روحیه مردم عراق و به خصوص سربازان امیرمؤمنان علی (علیه السلام) گهگاهی عده ای را می فرستاد تا غافلگیرانه و ناجوانمردانه به شهرهایی که نزدیک مرز شام بود حمله کنند؛ عده ای را به قتل برسانند، جمعی را مجروح کنند و اموالی را به غارت ببرند. این همان روشی است که در طول تاریخ جباران خودکامه از آن بهره گیری می کردند.

یکی از این حملات به شهر مرزی انبار (این شهر اکنون نزدیک مرزهای سوریه و اردن است) به وسیله «سفیان بن اوس» انجام شد، هنگامی که خبر به امام (علیه السلام) رسید بسیار ناراحت شد. در کوفه خطبه ای خواند (خطبه 27 نهج البلاغه معروف به خطبه جهاد) و سخت لشکریان، اصحاب خود و مردم کوفه را ملامت و نکوهش کرد، زیرا این جسارت اصحاب معاویه ناشی از بی تفاوتی مردم کوفه بود. آن گاه امام (علیه السلام) سکوت کرد تا عکس العمل مردم را در مقابل آن خطبه آتشین ببیند. همه خاموش شدند و سخنی نگفتند.

مرحوم سیّد رضی خلاصه این ماجرا را به این صورت نقل کرده است: «هنگامی که امام (علیه السلام) خبر حمله یاران معاویه به انبار و غارت آن جا را شنید

شخصاً پیاده به سوی «نخیله» که لشکرگاه معروف کوفه بود به راه افتاد. مردم نیز به دنبال آن حضرت به راه افتادند؛ (جمعی از سرشناسان اصحاب) عرض کردند: ای امیرمؤمنان! شما بازگردید ما این مشکل را حل می کنیم»؛ (لَمَّا بَلَغَهُ إِغَارَةُ أَصْحَابِ مُعَاوِیَةَ عَلَی الأَنْبَارِ فَخَرَجَ بِنَفْسِهِ مَاشِیاً حَتَّی أَتَی النُّخَیْلَةَ وَ أَدْرَکَهُ النَّاسُ وَ قَالُوا یَا أَمِیرَ الْمُوْمِنِینَ نَحْنُ نَکْفِیکَهُمْ).

در این جا بود که امام (علیه السلام) فرمود: «شما از عهده حل مشکلات خودتان با من برنمی آیید چگونه می خواهید مشکل دیگران را از من دفع کنید؟»؛ (فَقَالَ مَا تَکْفُونَنِی أَنْفُسَکُمْ فَکَیْفَ تَکْفُونَنِی غَیْرَکُمْ).

اشاره به این که شما قادر به دفاع از خویشتن نیستید چگونه می توانید از من دفاع کنید؟ دشمن به سرزمین شما حمله می کند، نفرات شما را به قتل می رساند، اموالتان را غارت می کند و شما نشسته اید و تماشا می کنید!

سپس می افزاید: «(مشکل دیگر این است که) رعایای پیشین از ستم فرمانروایان خود شکایت می کردند؛ ولی من امروز از ستم رعیتم شکایت دارم»؛ (إِنْ کَانَتِ الرَّعَایَا قَبْلِی لَتَشْکُو حَیْفَ رُعَاتِهَا وَإِنَّنِی الْیَوْمَ لأَشْکُو حَیْفَ رَعِیَّتِی).

اشاره به این که شما به سخنان من گوش نمی دهید، فرمان من را اطاعت نمی کنید. گویا دشمن، این را احساس کرده و بی مهابا به سرزمین شما حمله می کند. می داند که شما مرد جنگ و دفاع از آبرو و حیثیت و سرزمینتان نیستید وهمین امر سبب جسارت او شده است.

این سخن شبیه مطلبی است که در خطبه 121 وارد شده که امام (علیه السلام) می فرماید: «أُرِیدُ أَنْ أُدَاوِیَ بِکُمْ وَ أَنْتُمْ دَائِی کَنَاقِشِ الشَّوْکَةِ بِالشَّوْکَة؛ من می خواهم به وسیله شما دردم را درمان کنم در حالی که خودتان درد من هستید».

در پایان می افزاید: «گویی من پیرو هستم و آن ها پیشوا یا من فرمان بر و محکومم و آن ها فرمانده و حاکم»؛ (کَأَنَّنِی الْمَقُودُ وَهُمُ الْقَادَةُ أَوِ الْمَوْزُوعُ وَ هُمُ الْوَزَعَةُ).

«وَزَعَة» جمع «وازِع» از ریشه «وَزْع» (بر وزن نذر) در اصل به معنای علاقه شدید به چیزی است که انسان را از امور دیگر بازمی دارد. سپس به معنای بازداشتن استعمال شده است. این تعبیر هرگاه در مورد لشکر یا صفوف دیگر به کار رود مفهومش این است که آن ها را نگاه دارند تا آخرین نفرات به آن ها ملحق شوند و از پراکندگی آن ها جلوگیری کنند. از آن جا که این کار به وسیله شخص حاکم و فرمانده انجام می شود، واژه «وازع» به معنای حاکم و فرمانده استعمال شده است که در جمله مورد بحث همین معنا منظور است.

سیّد رضی (رحمه الله) پس از ذکر این جمله می افزاید: «هنگامی که امام (علیه السلام) این سخن را در ضمن گفتاری طولانی - که قسمت برگزیده ای از آن ضمن خطبه ها گذشت - بیان کرد، دو نفر از یارانش جلو آمدند. یکی از آن ها عرض کرد: من جز اختیار خودم و برادرم را ندارم، امر فرما تا اطاعت کنیم. امام (علیه السلام) فرمود: شما دو نفر در برابر آنچه من می خواهم (که بسیج یک سپاه است)، چه کاری می توانید انجام دهید؟ (فَلَمّا قالَ (علیه السلام) هذَا الْقَوْلَ، فی کَلامٍ طَویلٍ قَدْ ذَکَرْنا مُختارَهُ فِی جُمْلَةِ الْخُطَبِ، تَقَدَّمَ إِلَیْهِ رَجُلانِ مِنْ أصْحابِهِ فَقالَ أَحَدَهُما: إنّی لا أمْلِکُ إلّا نَفْسی وَأخی فَمُرْ بِأَمْرِکَ یا أمِیرَالْمُؤمِنینَ نُنْقَدْ لَهُ، فَقالَ (علیه السلام): وَ أَیْنَ تَقَعَانِ مِمَّا أُرِیدُ؟).

سرانجام، این سخنان در آنان اثر کرد و گروه زیادی بیدار شدند و «سعید بن قیس همدانی» با هشت هزار نفر به تعقیب سپاه غارتگر معاویه پرداختند؛ اما آن ها فرار را بر قرار ترجیح داده و از مرزهای عراق گریخته بودند.

نکته: یاران بی وفا!

از خطبه ها و کلمات مختلف امیرمؤمنان علی (علیه السلام) استفاده می شود که آن حضرت از سستی جمعی از اصحاب و یاران خود بسیار افسرده و ناراحت بود

و معتقد بود اگر آن ها مردان شجاع و اهل کارزار بودند هرگز معاویه و شامیان نمی توانستند کشور اسلام را به دو پاره تقسیم کنند و حکومتی خودکامه و به سبک سلاطین جور در منطقه خود به وجود آورند؛ حکومتی که بعدها نیز سرچشمه انواع مفاسد و مظالم در کشور اسلام شد و چهره تاریخ اسلام را مشوّه کرد و آثار پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) را در مناطق مختلفی کم رنگ یا بی رنگ ساخت و برای یک فرمانده چقدر دردناک است که از هر نظر آماده دفع دشمن باشد، هم برنامه داشته باشد و هم تدبیر و هم قوت و قدرت؛ ولی نفرات او با وی هماهنگ نگردند تا آن جا که افراد ناآگاه گمان برند اشکال در فرمانده است. سوز دل امیرمؤمنان علی (علیه السلام) را از این وضعیت، در خطبه ها و نامه ها و کلمات قصار آن حضرت به خوبی مشاهده می کنیم.

گفتار حکیمانه 262

اشاره

وَ قِیلَ: إنَّ الْحارِثَ بْنَ حُوطٍ أتاهُ فَقالَ: أَتَرانی أَظُنُّ أصْحابَ الْجَمَلِ کانُوا عَلی ضَلالَةٍ؟

وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ

یَا حَارِثُ، إِنَّکَ نَظَرْتَ تَحْتَکَ وَ لَمْ تَنْظُرْ فَوْقَکَ فَحِرْتَ! إِنَّکَ لَمْ تَعْرِفِ آلْحَقَّ فَتَعْرِفَ مَنْ أَتَاهُ، وَ لَمْ تَعْرَفِ آلْبَاطِلَ فَتَعْرِفَ مَنْ أَتَاهُ.

فَقالَ الْحارِثُ: فَإِنّی أعْتَزِلُ مَعَ سَعیدِ بْنِ مالِکٍ وَ عَبْدِاللهِ بْنِ عُمَرَ، فَقَالَ (علیه السلام): إِنَّ سَعِیداً وَ عَبْدَاللهِ بْن عُمَرَ لَمْ یَنْصُرَا آلْحَقَّ وَ لَمْ یَخْذُلاَ البَاطِلَ.

بعضی گفته اند: (شخصی به نام) «حارث بن حوط» (که از یاران آن حضرت (علیه السلام) محسوب می شد؛ ولی راه خطا را می پیمود) خدمت حضرت آمد و عرض کرد: شما فکر می کنید من هم لشکر جمل را گمراه می دانم؟ (چنین نیست)

امام (علیه السلام) فرمود:

«ای حارث! تو به پایین نگاه کردی نه به بالای سرت به همین دلیل حیران و سرگردان شدی (اگر به من و جمعیت مهاجران و انصار پیامبر (صلی الله علیه و آله) نگاه می کردی

در شناخت حق گرفتار سرگردانی نمی شدی) تو حق را نشناختی تا کسانی را که به سراغ حق آمده اند بشناسی. باطل را نیز نشناخته ای تا کسانی را که به سراغ باطل رفته اند شناسایی کنی».

حارث (برای تبرئه خود) گفت: «من همراه سعید بن مالک (سعد بن مالک، مشهور به سعد ابی وقاص) و عبدالله بن عمر کناره گیری می کنم (و بی طرف می مانم)».

امام (علیه السلام) فرمود: «سعید (سعد) و عبدالله بن عمر حق را یاری نکردند و باطل را نیز خوار نساختند (آن ها راه خطا پیمودند، چگونه به آن ها اقتدا می کنی؟)».⁽¹⁾

شرح و تفسیر: نخست حق را بشناس سپس پیروانش را

بعضی گفته اند: (شخصی به نام) «حارث بن حوط» (که از یاران آن حضرت (علیه السلام) محسوب می شد ولی راه خطا را می پیمود) خدمت حضرت آمد و عرض کرد: شما فکر می کنید من هم لشکر جمل را گمراه می دانم؟ (چنین نیست)»؛ (وَ قِیلَ: إنَّ الْحارِثَ بْنَ حُوطٍ أتاهُ فَقالَ: أَتَرانی أَظُنُّ أصْحابَ الْجَمَلِ کانُوا عَلی ضَلالَةٍ؟).

امام (علیه السلام) فرمود: «ای حارث! تو به زیر دست خود نگاه کردی نه به بالای سرت به همین دلیل حیران و سرگردان شدی (اگر به من و جمعیت مهاجران و انصار پیامبر (صلی الله علیه و آله) نگاه می کردی در شناخت حق گرفتار سرگردانی نمی شدی) تو حق را نشناختی تا کسانی را که به سراغ حق آمده اند بشناسی. باطل را نیز نشناخته ای تا کسانی را که به سراغ باطل رفته اند شناسایی کنی»؛ (یَا حَارِثُ، إِنَّکَ نَظَرْتَ تَحْتَکَ وَ لَمْ تَنْظُرْ فَوْقَکَ فَحِرْتَ! إِنَّکَ لَمْ تَعْرِفِ آلْحَقَّ فَتَعْرِفَ مَنْ أَتَاهُ، وَ لَمْ تَعْرَفِ آلْبَاطِلَ فَتَعْرِفَ مَنْ أَتَاهُ).

حارث (برای تبرئه خود) گفت: «من همراه سعید بن مالک (سعد بن مالک، مشهور به سعد ابی وقاص) و عبد الله بن عمر کناره گیری می کنم (و بی طرف می مانم)»؛ (فَإِنّی أعْتَزِلُ مَعَ سَعیدِ بْنِ مالِکٍ وَ عَبْدِاللهِ بْنِ عُمَرَ).

امام (علیه السلام) فرمود: «سعید (سعد) و عبدالله بن عمر حق را یاری نکردند و باطل را

نیز خوار نساختند (آن ها راه خطا پیمودند، چگونه به آن ها اقتدا می کنی؟)»؛ (فَقال (علیه السلام): إِنَّ سَعِیداً وَعَبْدَ آللّهِ بْن عُمَرَ لَمْ یَنْصُرَا آلْحَقَّ وَ لَمْ یَخْذُلاَ البَاطِلَ).

می دانیم که در ماجرای جنگ جمل، مردم به سه گروه تقسیم شدند: گروه اوّل، مؤمنان آگاه بودند که دست به دامان امیرمؤمنان علی (علیه السلام) زدند و بر بیعتی که با او کرده بودند ثابت قدم ماندند و به فرمان آن حضرت برای خاموش کردن آتش فتنه «طلحه» و «زبیر» به بصره آمدند. گروه دوم، فریب خوردگانی بودند که به تحریک «طلحه»، «زبیر»، «عایشه» و «معاویه» بیعت خود را شکستند و یا هرگز بیعت نکردند و در مقابل آن حضرت ایستادند. گروه کوچکی نیز بودند که بی طرفی را برگزیدند و به گمان باطل، به احتیاط عمل کردند؛ نه به صفوف یاران علی (علیه السلام) پیوستند و نه دنبال طلحه و زبیر به راه افتادند که از جمله آن ها «سعد بن ابی وقاص» و «عبدالله بن عمر» بودند.

در کلام مورد بحث به نام «حارث بن حوط» که شخص سرشناسی نبود برخورد می کنیم که خدمت امام (علیه السلام) رسید و اظهار داشت که من باور نمی کنم لشکر جمل گمراه بوده اند. امام (علیه السلام) با گفتار حکیمانه خود درسی به او و افراد هم فکرش داد، فرمود: سرچشمه اشتباه تو این است که به زیردست خود نگاه کرده ای؛ یعنی به افراد فرومایه و نادان و بی سروپا، به پیمان شکنان و فتنه انگیزان؛ و به بالای سرت - که اشاره به خود آن حضرت و مهاجران و انصاری است که در رکاب آن حضرت بودند - نگاه نکردی. اگر این گونه می نگریستی هرگز در بی طرفی توأم با سرگردانی نمی ماندی و راه صحیح را برمی گزیدی.

سپس امام (علیه السلام) به اصلی کلی و مهم اشاره کرد، فرمود: راه صحیح این است که اول حق را بشناسی و آن را معیار قرار دهی. هر کس به سراغ آن رفت آن را خوب بدانی، خواه از افراد برجسته باشد یا از افراد ناشناخته. همچنین باطل را خوب بشناسی و بر اساس آن طرفداران باطل را شناسایی کنی، خواه از افراد برجسته باشند یا از مردم عادی.

اشاره به این که تو به طلحه و زبیر نگاه کردی که از یاران پیامبر (صلی الله علیه و آله) بودند وروزی در رکاب آن حضرت جهاد و فداکاری کردند و همچنین به همسر پیغمبر (صلی الله علیه و آله) عایشه نگریستی و حق و باطل را بر معیار آن ها قرار دادی و این اشتباه بزرگ توست.

هنگامی که حارث برای توجیه کار خود به کار «سعد بن ابی وقّاص» و«عبدالله بن عمر» اشاره کرد، حضرت در پاسخ او فرمود: اشتباه بزرگ آن ها این بود که بی طرف ماندند؛ نه حق را انتخاب کردند و نه باطل را. بالاخره در میان این دو گروه حتماً یکی بر حق بود؛ خوب بود گروه حق را شناسایی و از آن دفاع می کردند، بنابراین آن ها قطعاً خطاکار بودند.

درباره این که منظور از جمله «لَمْ یَخْذُلاَ الْباطِلَ» چیست؟ گفته شده است: منظور این است که آن ها با سکوتشان در برابر اصحاب جمل و اهل شام، باطل را یاری کردند، زیرا خذلان به معنای ترک یاری است، بنابراین «لَمْ یَخْذُلا» به معنای یاری کردن است.

همین جمله در حکمت 18 به صورت دیگری آمده که هماهنگ تر با مقصود امام (علیه السلام) است؛ در آن جا امام (علیه السلام) درباره کسانی که از پیکار با شورشیان به همراه او خودداری کرده بودند می فرماید: «خَذَلُوا الْحَقَّ وَ لَمْ یَنْصُرُوا الْبَاطِلَ؛ آن ها دست از یاری حق برداشتند (و حق را تنها گذاشتند) و باطل را نیز یاری نکردند».

به هر حال تمام این ها، نکوهش افرادی است که به گمان خود راه تقوا را می پویند و در حوادث مهم مذهبی و اجتماعی و سیاسی بی طرف می مانند؛ همان بی طرفی ای که نشانه عدم مسئولیت در برابر حق و باطل است. در طول تاریخ اسلام به این گونه افراد برخورد می کنیم و امروز هم در جامعه خود کسانی را می بینیم که همین مسیر غلط را می پیمایند و گمان می کنند در طریق تقوا و پرهیزکاری گام گذاشته اند.

نکته: معرفی چند چهره

در مقدمه این کلام حکیمانه، نام «حارث بن حوط» - که در بعضی از نسخ به جای «حوط»، «خوط» آمده است - به چشم می خورد. او فرد ناشناسی است و در کتب رجال کمتر درباره او سخن گفته اند. همین مقدار معلوم است که در داستان جنگ جمل بی طرفی را برگزید و به کار «سعد بن ابی وقاص» و «عبدالله بن عمر» استناد جست که امیرمؤمنان (علیه السلام) آن پاسخ دندان شکن را به او داد.

مرحوم علامه نمازی در مستدرک رجال الحدیث می نویسد: او از اصحاب امیرمؤمنان (علیه السلام)؛ ولی آدم نادرست و نکوهیده ای بود.

اما «سعد بن مالک» (که در متن به اشتباه «سعید بن مالک» ذکر شده است) همان «سعد بن ابی وقاصِ» معروف است که نام پدرش مالک بود و به دلیل رشادت هایی که در فتح قادسیه از خود نشان داد در تاریخ اسلام مشهور شد و به همین علت، عمَر او را به عنوان یکی از اعضای شورای شش نفری خود برای انتخاب خلیفه بعدی برگزید؛ ولی هنگامی که مردم با امیرمؤمنان علی (علیه السلام) بیعت کردند، از بیعت با آن حضرت خودداری کرد و گوشه نشینی را برگزید. البته بعد از امیرمؤمنان (علیه السلام) با معاویه نیز رابطه خوبی نداشت و بعضی از فضایل علی (علیه السلام) را آشکارا بیان می کرد. از جمله در زمان حیات امیرمؤمنان علی (علیه السلام) هنگامی که معاویه نامه ای به او (سعد بن ابی وقاص) و «عبدالله بن عمر» و «محمد بن مسلمه» در زمان حیات امیرمؤمنان علی (علیه السلام) نوشت و آن ها را برای خون خواهی عثمان به یاری خود طلبید، هرکدام به او پاسخی دادند. «سعد بن ابی وقاص» اشعاری در پاسخ او نوشت که بعضی از آن ابیات چنین است:

مُعاوِی دَاءُکَ داءُ الْعَیاءِ *** وَ لَیْسَ ما تَجیءُ بِهِ دَواءٌ

أَیَدْعُونی أبُو حَسَنٍ عَلیٌّ *** فَلَمْ أرْدُدْ عَلَیْهِ ما یَشاءُ

أَتَطْمَعُ فِی الَّذی أعْیا عَلِیّاً *** عَلی ما قَدْ طَمَعْتَ بِهِ الْعَفاءُ

ای معاویه! تو گرفتار درد بی درمان شده ای - که هیچ دوایی برای آن پیدا نمی شود.

آیا من دعوت ابوالحسن علی (علیه السلام) را که مرا می خواند پاسخ نگویم؟

آیا تو به کسی طمع داری که به علی (علیه السلام) (با آن عظمت و مقام) پاسخ مثبت نداده به تو پاسخ مثبت دهد و آنچه را طمع کرده ای ارزانی دارد؟⁽¹⁾

سعد سرانجام عزلت برگزید، گوسفندانی تهیه کرد و به پرورش آن ها پرداخت. در بعضی از روایات آمده است: معاویه که از عدم همراهی او و ذکر فضایل علی (علیه السلام) توسط او بیم داشت و می ترسید با خلافت یزید همراهی نکند وی را مسموم ساخت.⁽²⁾

اما «عبدالله بن عمر» (فرزند خلیفه دوم) از کسانی بود که از امیرمؤمنان (علیه السلام) کناره گیری کرد و با دستگاه معاویه نیز هماهنگی نداشت و هنگامی که یزید، امام حسین (علیه السلام) را به شهادت رساند، سخت به او انتقاد کرد و در ملاقاتی که با یزید داشت بر او فریاد زد که چرا حسین (علیه السلام) را کشتی؟ ولی در بعضی از روایات آمده است: هنگامی که «حَجاج» مکه را گرفت و «عبدالله بن زبیر» را به دار آویخت عبدالله بن عمر ترسید که او را هم به سرنوشت عبدالله بن زبیر گرفتار سازد. نزد «حجاج» رفت و گفت: دستت را بده تا با تو برای «عبدالملک» (خلیفه اموی) بیعت کنم، زیرا رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: «مَنْ ماتَ وَ لَمْ یَعْرِفْ إمامَ زَمانِهِ ماتَ مِیتَةً جاهِلِیَّةً». حجاج پایش را دراز کرد و گفت: با پایم بیعت کن، با دستم مشغول کاری هستم. عبدالله گفت: مرا مسخره می کنی؟ حجاج گفت: ای احمق قبیله

بنی عدی! تو با علی بیعت نکردی ولی امروز می گویی کسی که بمیرد و امام زمانش را نشناسد مرگ او مرگ جاهلیت است؟ آیا علی امام زمان تو نبود؟ چرا با او بیعت نکردی؟ به خدا سوگند! می دانم که تو به سبب فرمان رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نزد من نیامده ای، بلکه به دلیل ترس از به دار آویخته شدن بر همان درختی که «ابن زبیر» را به دار آویختم آمده ای.⁽¹⁾

گفته شده که سرانجام حجاج او را با زهر به قتل رسانید.⁽²⁾

گفتار حکیمانه 263

اشاره

وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ

صَاحِبُ آلسُّلْطَانِ کَرَاکِبِ آلأَسَدِ: یُغْبَطُ بِمَوْقِعِهِ، وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَوْضِعِهِ.

امام (علیه السلام) فرمود:

همنشین سلطان مانند کسی است که بر شیر سوار است، دیگران به مقام او غبطه می خورند ولی او خود بهتر می داند در چه وضع خطرناکی قرار گرفته است.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: قرب سلطان است از آن قرب، الحذر!

امام (علیه السلام) در این کلام حکیمانه به موقعیت خطرناک اطرافیان سلاطین و پادشاهان و زمامداران اشاره می کند، می فرماید: «همنشین سلطان مانند کسی است که بر شیر سوار است، دیگران به مقام او غبطه می خورند ولی او خود بهتر می داند در چه وضع خطرناکی قرار گرفته است». (صَاحِبُ آلسُّلْطَانِ کَرَاکِبِ آلأَسَدِ: یُغْبَطُ بِمَوْقِعِهِ، وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَوْضِعِهِ).

تاریخ نشان می دهد که مقربان سلاطین همیشه گرفتار خطری بوده اند که امام (علیه السلام) در این کلام حکیمانه به آن اشاره کرده است.

مردم، مقام و جاه آن ها را می بینند و غبطه می خورند که ای کاش به جای آن ها بودند و با استفاده از قدرت سلطان می توانستند هر کاری را بخواهند انجام دهند. این در حالی است که آن ها همواره بر لب پرتگاه خطرند و بسیار شده است که ناگهان سلطان به آن ها بدبین شده، نه تنها دستور عزل آن ها را داده، بلکه آن ها را به شدت مجازات کرده و در بسیاری از موارد نابود ساخته است.

این به آن سبب است که از یک سو سلاطین انتظار دارند اطرافیانشان کارهای آن ها را بزرگ جلوه دهند و نقاط ضعف را نبینند و تملق و چاپلوسی را به درجه اعلا برسانند و از سوی دیگر افراد حسود، همواره به سخن چینی درباره آن ها می پردازند و اگر کمترین لغزشی برای آن ها پیدا شود آن را بزرگ کرده به سلطان

گزارش می دهند و سعی می کنند تخم بدبینی را در ذهن او بکارند و از سوی سوم، گاه سلطان از نفوذ آن ها به وحشت می افتد و چنین می پندارد که ممکن است اطرافیانش رقیب او شوند و حتی قدرت را از دست او گرفته، او را از اوج عزت به زیر آورند. این عوامل دست به دست هم می دهند و سبب می شوند که اطرافیان آن ها همیشه در خطر باشند.

چه تشبیه جالبی امام (علیه السلام) فرموده است: شخصی که سوار شیر است مردم او را صاحب قدرت تصور می کنند که توانسته شیر را که قوی ترین حیوانات است تحت سلطه خود قرار دهد ولی از سویی دیگر، شیر هرگز خوی درندگی خود را فراموش نمی کند؛ ناگهان از یک فرصت استفاده کرده، سوار خود را بر زمین می زند و او را می درد.

بسیار دیده شده که پرورش دهندگان شیر در باغ وحش ها یا در سیرک ها برای تماشای مردم سال ها از این حیوان درنده مراقبت کرده و به او محبت نموده اند؛ ولی ناگهان خوی درندگی شیر ظاهر شده و مراقب و پرورش دهنده خود را دریده است.

همان گونه که در بحث مصادر این کلام حکیمانه آمد، در سراج الملوک (طرطوشی) تعبیر زیبای دیگری از این حدیث آمده است؛ او از امام (علیه السلام) چنین نقل می کند: «صاحِبُ السُّلْطانِ کَراکِبِ الاْسَدِ یَهابُهُ النّاسُ وَ هُوَ لِمَرْکُوبِهِ أهْیَبُ؛ یار سلطان همچون کسی است که بر شیر سوار شده، مردم از او می ترسند و او از مرکبش بیشتر می ترسد».

با توجه به این که این مشکل برای اطرافیان سلاطین و زمامداران به خصوص زمامداران خودکامه در هر عصر و زمان و در هر مکانی وجود داشته، ضرب المثل های زیادی در این زمینه، میان مردم رواج یافته که «ابن ابی الحدید» موارد زیادی از آن ها را در سخنان خود آورده است، از جمله از «عتابی»

(از شعرای عباسی و دوستان برامکه، وزرای بنی عباس)⁽¹⁾نقل می کند که به او گفتند: چرا به سراغ امیر نمی روی؟ گفت: زیرا می بینم یکی را بدون این که کار خوبی انجام داده باشد پاداش می دهد و تشویق می کند و دیگری را بدون گناه به قتل می رساند و من نمی دانم جزء دسته اولم یا دوم و آنچه از او امید دارم به اندازه خطری نیست که مرا تهدید می کند.

از شخص دیگری به نام «سعید حمید» نقل می کند که می گوید: خدمت سلطان مانند حمام است؛ آن ها که بیرون هستند مایل اند هر چه زودتر وارد و آن ها که داخل اند مایل هستند خارج شوند.

از «ابن مقفع» نقل می کند که توجه سلطان به اطرافیانش باعث دردسر است و بی اعتنایی او باعث ذلت.

دیگری می گوید: سزاوار است کسی که همنشین سلطان است همیشه خود را آماده عذرخواهی از گناهی کند که هرگز انجام نداده و در حالی که نزدیک ترین افراد به اوست از همه ترسان تر باشد.

نیز از بعضی نقل می کند: هنگامی که با سلطان همنشین شدی باید با او چنان مدارا کنی که زن زشت صورت با شوهری که از او متنفر است رفتار می کند؛ یعنی پیوسته خود را در نظر او زیبا جلوه دهی.⁽²⁾

بدیهی است که آنچه در این کلام حکیمانه امام (علیه السلام) آمده است اشاره به اطرافیان و حواشی سلاطین جور و زمامداران خودکامه است و گرنه همراهی با زمامدار عادل مسلمین و کسانی که به حکم خداوند و پذیرش حق حکومت دارند و معاونت و کمک به آن ها، خدمت بزرگ و افتخار عظیمی است.

گفتار حکیمانه 264

اشاره

وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ

أَحْسِنُوا فی عَقِبِ غَیْرِکُمْ تُحْفَظُوا فِی عَقِبِکُم.

امام (علیه السلام) فرمود:

با بازماندگان دیگران خوش رفتاری کنید تا با بازماندگان شما همین گونه رفتار کنند.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: خوش رفتاری با بازماندگان مسلمین

حضرت علی (علیه السلام) در این سخن سرشار از حکمت به آثار مثبت نیکوکاری درباره بازماندگان مسلمین اشاره می کند، می فرماید: «با بازماندگان دیگران خوش رفتاری کنید تا با بازماندگان شما همین گونه رفتار کنند»؛ (أَحْسِنُوا فی عَقِبِ غَیْرِکُمْ تُحْفَظُوا فِی عَقِبِکُم).

این گفتار درخشان امام (علیه السلام) در واقع برگرفته از دو آیه نورانی قرآن مجید است، در سوره نساء آیه9 می گوید: (وَ لْیَخْشَ الَّذِینَ لَوْ تَرَکُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّیَّةً ضِعَافاً خَافُوا عَلَیْهِمْ فَلْیَتَّقُوا اللهَ وَ لْیَقُولُوا قَوْلا سَدِیداً)؛ «کسانی که اگر فرزندان ناتوانی از خود به یادگار بگذارند از آینده آنان می ترسند، باید (از ستم درباره یتیمان مردم) بترسند! از (مخالفت) خدا بپرهیزند، و سخنی استوار بگویند».

همچنین در آیه 82 سوره کهف می خوانیم: (وَ أَمَّا الْجِدَارُ فَکَانَ لِغُلاَمَیْنِ یَتِیمَیْنِ فِی الْمَدِینَةِ وَ کَانَ تَحْتَهُ کَنزٌ لَّهُمَا وَ کَانَ أَبُوهُمَا صَالِحاً فَأَرَادَ رَبُّکَ أَنْ یَبْلُغَا أَشُدَّهُمَا وَ یَسْتَخْرِجَا کَنزَهُمَا رَحْمَةً مِّنْ رَّبِّکَ)؛ «و اما آن دیوار، از آنِ دو نوجوان یتیم در آن شهر بود؛ و زیر آن، گنجی متعلق به آن دو وجود داشت؛ و پدرشان مرد صالحی بود، پس پروردگار تو می خواست آن ها به حدّ بلوغ برسند و گنجشان را استخراج کنند؛ این رحمتی از پروردگارت بود».

در آیه نخست، به کسانی که با یتیمان و فرزندان ناتوان و ضعیف مسلمان