مشخصات کتاب

آیة الله العظمی مکارم شیرازی

شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه

پیام امام

امیرالمؤمنین علیه السلام

کلمات قصار

400-326

جلد نوزدهم

کتاب برگزیده سال

با همکاری جمعی از فضلا و دانشمندان

اشاره

سر شناسه: مکارم شیرازی، ناصر، 1305-

عنوان قراردادی.فارسی-عربی.شرح

عنوان و نام پدیدآور: پیام امام امیرالمؤمنین (علیه السلام): شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه / مکارم شیرازی؛ با همکاری جمعی از فضلا و اندیشمندان حوزه علمیه قم

مشخصات نشر: قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی، 1397.

مشخصات ظاهری: 480 ص.

شابک: 1-6-99801-600-978 (دوره)؛7-15-6335-622-978 (ج19)

وضعیت فهرست نویسی: فیپا.

یادداشت: فارسی - عربی

یادداشت: کتاب حاضر توسط ناشران متفاوت در سال های مختلف منتشر شده است.

یادداشت: چاپ اول

عنوان دیگر: شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه

موضوع: علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40 ق --خطبه ها

موضوع: علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40 ق --نامه ها

موضوع: علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40 ق --کلمات قصار

موضوع: علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40 ق --نهج البلاغه -- نقد و تفسیر

شناسه افزوده: علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40 ق --نهج البلاغه. شرح

رده بندی کنگره: 1397 7م/38/0422 BP

رده بندی دیویی: 9515/297

شماره کتابشناسی ملی: 5401684

با همکاری دانشمندان محترم حجج اسلام آقایان:

محمد رضا آشتیانی - محمد جواد ارسطا - سید عبدالمهدی توکل

سعید داودی - احمد قدسی

پیام امام امیرالمؤمنین (علیه السلام) / ج 19

تألیف: آیة الله العظمی مکارم شیرازی و همکاران

تیراژ: 1000 نسخه

نوبت چاپ: اوّل

صفحه و قطع: 480 صفحه / وزیری

تاریخ انتشار: 1397

چاپخانه: سلیمانزاده

ناشر: مؤسسه تنظیم و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی

با همکاری انتشارات امام علی بن ابی طالب (ع)

شابک: 7-15-6335-622-978

آدرس ناشر: ایران - قم - ابتدای خیابان شهدا - کوچه 22

تلفن : 37732478

فکس: 37840099

www.makarem.ir

بسم الله الرحمن الرحیم

فهرست مطالب

گفتار حکیمانه 326---15

شرح و تفسیر: هشدار به بزرگسالان---16

گفتار حکیمانه 327---19

شرح و تفسیر: پیروزی با گناه، پیروزی نیست---20

گفتار حکیمانه 328---23

شرح و تفسیر: دِین اغنیا به فقرا---24

گفتار حکیمانه 329---27

شرح و تفسیر: نه خطا کن نه عذرخواهی!---28

گفتار حکیمانه 330---31

شرح و تفسیر: با نعمت هایش او را معصیت مکن---32

گفتار حکیمانه 331---35

شرح و تفسیر: غنیمت زیرکان---36

نکته: غنائم هوشمندان---38

گفتار حکیمانه 332---41

شرح و تفسیر: نقش سلطان عادل---42

گفتار حکیمانه 333---45

شرح و تفسیر: صفات مؤمنان راستین---46

گفتار حکیمانه 334---61

شرح و تفسیر: اگر پایان کار را می دیدید...---62

گفتار حکیمانه 335---65

شرح و تفسیر: شرکای اموال ما---66

گفتار حکیمانه 336---69

شرح و تفسیر: انسان در گرو وعده های خویش است---70

نکته: اهمیت وفای به عهد---71

گفتار حکیمانه 337---75

شرح و تفسیر: دعوت کننده بی عمل---76

گفتار حکیمانه 338---81

شرح و تفسیر: هماهنگی دانش فطری و اکتسابی---82

گفتار حکیمانه 339---85

شرح و تفسیر: هماهنگی رأی صائب، با قدرت---86

گفتار حکیمانه 340---89

شرح و تفسیر: زینت فقر و غنا---90

گفتار حکیمانه 341---93

شرح و تفسیر: روز اجرای عدل درباره ستمگران---94

گفتار حکیمانه 342---99

شرح و تفسیر: برترین بی نیازی---100

گفتار حکیمانه 343---105

شرح و تفسیر: هرکس در گرو اعمال خویش است---106

گفتار حکیمانه 344---113

شرح و تفسیر: زیان کاران هر دو جهان!---114

گفتار حکیمانه 345---119

شرح و تفسیر: نعمت عدم توانایی بر گناه---120

گفتار حکیمانه 346---123

شرح و تفسیر: تا می توانی از کسی تقاضا مکن---124

گفتار حکیمانه 347---129

شرح و تفسیر: حدّ مدح و ستایش---130

گفتار حکیمانه 348---135

شرح و تفسیر: شدیدترین گناه---136

گفتار حکیمانه 349---141

بخش اوّل:---143

شرح و تفسیر: یازده نکته مهم---143

بخش دوم:---151

شرح و تفسیر: ادامه اندرزها---151

نکته: نسخه ای کامل!---158

گفتار حکیمانه 350---161

شرح و تفسیر: نشانه های ظالم---162

گفتار حکیمانه 351---167

شرح و تفسیر: گرفتاران، امیدوار باشند---168

گفتار حکیمانه 352---173

شرح و تفسیر: خود را بیش از حد اسیر آن ها مکن---174

گفتار حکیمانه 353---179

شرح و تفسیر: نخست به اصلاح خویش پرداز---180

گفتار حکیمانه 354---183

شرح و تفسیر: شیوه گفتن تبریک برای تولد نوزاد---184

نکته: تحیت ها و تبریک ها---185

گفتار حکیمانه 355---189

شرح و تفسیر: درهم و دینار تو از قصرت سر برآورده است!---190

نکته: خانه مناسب و در حدّ شأن---192

گفتار حکیمانه 356---193

شرح و تفسیر: کسی که عمرش باقی است روزی اش می رسد---194

نکته: رزق و روزی افراد---196

گفتار حکیمانه 357---199

شرح و تفسیر: تسلیتی پرمعنا---200

نکته: از اندوه مصیبت زدگان بکاهید---201

گفتار حکیمانه 358---205

شرح و تفسیر: بلا در لباس نعمت و نعمت در شکل بلا---206

گفتار حکیمانه 359---209

شرح و تفسیر: ای اسیران هوس!---210

گفتار حکیمانه 360---215

شرح و تفسیر: تا می توانی حمل بر صحت کن---216

گفتار حکیمانه 361---221

شرح و تفسیر: راه استجابت دعا---222

گفتار حکیمانه 362---227

شرح و تفسیر: برای حفظ آبرو---228

گفتار حکیمانه 363---231

شرح و تفسیر: دو دلیل نادانی---232

گفتار حکیمانه 364---237

شرح و تفسیر: تفکر منطقی---238

نکته: آداب سوال---239

گفتار حکیمانه 365---243

شرح و تفسیر---244

بهترین راه ادب آموزی خویشتن---244

نکته: حجاب حبّ ذات---247

گفتار حکیمانه 366---249

شرح و تفسیر---250

آنجا که علم فرار می کند!---250

گفتار حکیمانه 367---255

بخش اول:---257

شرح و تفسیر---258

سرنوشت دنیاپرستان---258

بخش دوم:---267

شرح و تفسیر---267

شیوه مؤمنان راستین---267

گفتار حکیمانه 368---271

شرح و تفسیر---272

فلسفه ثواب و عقاب---272

نکته: آیا ثواب، تفضّل است یا استحقاق؟---274

گفتار حکیمانه 369---277

شرح و تفسیر---279

زمانی طوفانی در پیش است---279

نکته: آیا زمان ما مصداق کلام بالاست؟---283

گفتار حکیمانه 370---285

شرح و تفسیر---286

یک پیام مستمر---286

گفتار حکیمانه 371---291

شرح و تفسیر---292

ده موضوع مهم و سرنوشت ساز---292

گفتار حکیمانه 372---299

شرح و تفسیر---301

ارکان دین و دنیا---301

نکته: با جابر بن عبدالله انصاری بیشتر آشنا شویم---306

گفتار حکیمانه 373---309

شرح و تفسیر---311

مراحل سه گانه نهی از منکر---311

نکته ها---314

گفتار حکیمانه 374---317

شرح و تفسیر---319

مردگان زنده نما!---319

نکته: امر به معروف و نهی از منکر در تعلیمات اسلامی---326

گفتار حکیمانه 375---329

شرح و تفسیر---330

قلب های واژگونه!---330

گفتار حکیمانه 376---335

شرح و تفسیر---336

عاقبت حق و باطل---336

گفتار حکیمانه 377---341

شرح و تفسیر---342

نه نیکوکران در امانند نه بدکاران مأیوس---342

نکته: منظور از مکر الهی چیست؟---344

گفتار حکیمانه 378---347

شرح و تفسیر---348

سرچشمه تمام عیوب---348

گفتار حکیمانه 379---353

شرح و تفسیر---355

روزی دو گونه است---355

گفتار حکیمانه 380---359

شرح و تفسیر---360

بی اعتباری این جهان---360

گفتار حکیمانه 381---363

شرح و تفسیر---364

حتی با یک کلمه---364

گفتار حکیمانه 382---367

شرح و تفسیر---368

دو نکته حکیمانه 383---368

گفتار حکیمانه 383---373

شرح و تفسیر---374

در برابر معاصی ضعیف ودر برابر طاعات قوی باش---374

گفتار حکیمانه 384---377

شرح و تفسیر---378

سه نکته حکیمانه---378

گفتار حکیمانه 385---383

شرح و تفسیر---384

در پستی دنیا همین بس!---384

گفتار حکیمانه 386---387

شرح و تفسیر---388

هر تلاشی سرانجام به نتیجه می رسد، کم یا زیاد 388

گفتار حکیمانه 387---391

شرح و تفسیر---392

همه چیز دنیا در برابر آخرت ناچیز است---392

گفتار حکیمانه 388---395

شرح و تفسیر---396

بدترین بلاها---396

گفتار حکیمانه 389---401

شرح و تفسیر---402

هر افتخاری است در عمل است---402

گفتار حکیمانه 390---407

شرح و تفسیر---408

تقسیم صحیح ساعات شب و روز---408

گفتار حکیمانه 391---413

شرح و تفسیر---414

زاهد باش تا ببینی!---414

گفتار حکیمانه 392---419

شرح و تفسیر---420

شخصیت انسان زیرزبان او نهفته است---420

گفتار حکیمانه 393---423

شرح و تفسیر---424

تلاش معقول---424

گفتار حکیمانه 394---427

شرح و تفسیر---428

کلمات نافذتر از تیرها!---428

گفتار حکیمانه 395---431

شرح و تفسیر---432

زندگی ساده قانع کننده است---432

گفتار حکیمانه 396---435

شرح و تفسیر---436

مرگ آری ولی تن دادن به ذلّت هرگز!---436

گفتار حکیمانه 397---443

شرح و تفسیر---444

بهترین عطرها---444

گفتار حکیمانه 398---449

شرح و تفسیر---450

ردای فخر و تکبر را بیفکن!---450

گفتار حکیمانه 399---455

شرح و تفسیر---456

حقوق متقابل پدر و فرزند---456

نکته ها---462

گفتار حکیمانه 400---467

شرح و تفسیر---468

کدام حق است و کدام خرافه؟---468

نکته: اسباب نشاط و شادی و دفع غم و اندوه---479

گفتار حکیمانه 326

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلَامُ

الْعُمْرُ آلَّذِی أَعْذَرَ آللّهُ فِیهِ إِلَی آبْنِ آدَمَ سِتُّونَ سَنَةً.

امام (علیه السلام) فرمود:

عمری که خداوند در آن با فرزندان آدم اتمام حجت می کند (و عذرشان را می پذیرد) شصت سال است (بعد از آن عذری پذیرفته نیست).⁽¹⁾

شرح و تفسیر: هشدار به بزرگسالان

امام (علیه السلام) در این سخن حکیمانه هشداری به بزرگسالان می دهد، می فرماید: مراقب خود باشید «عمری که خداوند در آن با فرزندان آدم اتمام حجت می کند (و عذرش را می پذیرد) شصت سال است (بعد از آن عذری پذیرفته نیست)»؛ (الْعُمْرُ آلَّذِی أَعْذَرَ آللّهُ فِیهِ إِلَی آبْنِ آدَمَ سِتُّونَ سَنَةً).

شک نیست که انسان در دوران های مختلف عمر تحت تأثیر انگیزه های گوناگونی است؛ در کودکی به بازی ها سرگرم می شود ودر جوانی به شهوات. هنگامی که دوران جوانی می گذرد وبخشی از شهوات رو به افول می گذارد، شهوت مال ومقام ومانند آن در انسان زنده می شود وبه آن می پردازد؛ اما هنگامی که به دوران پیری می رسد که لااقل از شصت سالگی شروع می شود آن انگیزه ها نیز در بسیاری از افراد ضعیف می گردد مخصوصاً اگر به وضع جسمانی خود توجه کنند که قوای آن به سرعت رو به کاهش می رود، موهای سر وصورت سفید می شوند، استخوان ها ضعیف می گردند، به تدریج قامت خمیده می شود ونشانه های ارتحال از دنیا یکی پس از دیگری آشکار می گردند. با توجه به این مسائل، هوس های پیری در او طغیان نخواهند کرد واو به فکر آینده خویش وسرای آخرت خواهد افتاد.

این به آن معنا نیست که اگر جوانان گناه کنند یا کسانی که در سنین پایین تر از شصت سال قرار دارند مرتکب خلافی شوند معذورند، بلکه منظور این است که اگر جوانان و میان سالان بتوانند برای خود عذری در پیشگاه خدا بیاورند کسانی

که به سن شصت سال و بالاتر می رسند آن عذرها را نیز نخواهند داشت و به تعبیر دیگر گناه این افراد از گناه جوانان زشت تر و مجازات آن شدیدتر است.

این در حالی است که در بعضی از روایات، سِنی کمتر از شصت سال در این زمینه ذکر شده است.

از امام باقر (علیه السلام) نقل شده که فرمود: «إِذَا أَتَتْ عَلَی الرَّجُلِ أَرْبَعُونَ سَنَةً قِیلَ لَهُ: خُذْ حِذْرَکَ فَإِنَّکَ غَیْرُ مَعْذُورٍ؛ هنگامی که انسان به سن چهل سالگی می رسد به او گفته می شود: کاملاً مراقب باش، زیرا بعد از این معذور نخواهی بود».⁽¹⁾

ولی برای این که بعضی این سخن را برای کسانی که کمتر از چهل سال دارند چراغ سبزی برای انجام گناهان نپندارند امام (علیه السلام) در ذیل این روایت می فرماید : «وَلَیْسَ ابْنُ الْأَرْبَعِینَ بِأَحَقَّ بِالْحِذْرِ مِنِ ابْنِ الْعِشْرِینَ فَإِنَّ الَّذِی یَطْلُبُهُمَا وَاحِدٌ وَلَیْسَ بِرَاقِد؛ چهل ساله برای پرهیز از گناه سزاوارتر از بیست ساله نیست، زیرا کسی که هر دو را طلب می کند یکی است (اعمال آن ها را می بیند) وخواب نیست».

در ذیل آیه 15 سوره احقاف که دوران زندگی انسان را از طفولیت برمی شمرد تا به چهل سال می رسد وآن را دوران کمال انسان می شمارد: (حَتَّی إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً) از ابن عباس نقل شده است که می گوید: «مَنْ بَلَغَ أرْبَعِینَ وَلَمْ یَبْلُغْ خَیْرُهُ شَرَّهُ فَلْیَتَجَهَّزْ إلَی النّارِ؛ کسی که به چهل سال برسد ونیکی او بر بدی اش غلبه نکند آماده آتش دوزخ گردد (ابن عباس این گونه مطالب را معمولاً یا از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و یا از امیرمؤمنان علی (علیه السلام) شنیده است)».⁽²⁾

شیخ صدوق؛ در کتاب خصال از امام صادق (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: «إِنَّ الْعَبْدَ لَفِی فُسْحَةٍ مِنْ أَمْرِهِ مَا بَیْنَهُ وَبَیْنَ أَرْبَعِینَ سَنَةً فَإِذَا بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً أَوْحَی اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ إِلَی مَلَکَیْهِ قَدْ عَمَّرْتُ عَبْدِی هَذَا عُمُراً فَغَلِّظَا وَشَدِّدَا وَتَحَفَّظَا وَاکْتُبَا عَلَیْهِ

قَلِیلَ عَمَلِهِ وَکَثِیرَهُ وَصَغِیرَهُ وَکَبِیرَهُ؛ انسان قبل از چهل سال در وسعت قرار دارد (خداوند کمتر بر او سخت می گیرد) ولی هنگامی که به چهل سال رسید خداوند متعال به دو فرشته ای که مأمور او هستند وحی می فرستد که من بنده ام را عمر کافی و طولانی دادم. از این به بعد بر او سخت بگیرید و شدت عمل به خرج دهید و دقیقاً مراقب اعمال او باشید و هر کار کم یا زیاد، کوچک یا بزرگی را انجام می دهد در نامه اعمال او بنویسید».⁽¹⁾

البته منافاتی میان این روایات و امثال آن با آنچه از امام (علیه السلام) در گفتار حکیمانه مورد بحث آمد نیست، زیرا شدت عمل درباره انسان ها نیز مراحلی دارد. در مرحله چهل سالگی کمتر و در شصت سالگی بیشتر است و به تعبیر دیگر، حدیث چهل سال اشاره به حداقل و حدیث شصت سال اشاره به حداکثر است.

در تفسیر قرطبی و درّ المنثور ذیل آیه شریفه 37 سوره فاطر که خطاب به دوزخیان است و می فرماید: (أَوَلَمْ نُعَمِّرْکُمْ مَّا یَتَذَکَّرُ فِیهِ مَنْ تَذَکَّرَ)؛ «آیا به شما به مقدار کافی برای بیداری وتذکر عمر ندادیم و بیم دهنده الهی به سوی شما نیامد؟» از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) چنین نقل شده است: «إذَا کانَ یَوْمُ الْقِیامَةِ نُودِیَ: (أَیْنَ) أَبْناءُ السِّتِّیْنَ؟ وَهُوَ الْعُمْرُ الَّذِی قالَ اللّهُ فِیْهِ: أَوَ لَمْ نُعَمِّرْکُمْ ما یَتَذَکَّرُ فِیْهِ مَنْ تَذَکَّرَ؛ هنگامی که روز قیامت شود، منادی ندا کند: انسان های شصت ساله کجا هستند؟ این همان عمری است که خدا درباره آن فرموده است: آیا ما شما را به مقداری که افراد متذکر شوند، عمر ندادیم؟!».

به هر حال از مجموع این روایات استفاده می شود که انسان هنگامی که به چهل سالگی می رسد باید بسیار مراقب اعمال خویش باشد و چون به شصت سالگی برسد بسیار بیشتر، زیرا هر لغزشی را در این سن و سال برای او می نویسند و عذری در پیشگاه خدا نخواهد داشت.

گفتار حکیمانه 327

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلَامُ

مَا ظَفِرَ مَنْ ظَفِرَ آلْإِثْمُ بِهِ، وَ آلْغَالِبُ بِالشَّرِّ مَغْلُوبٌ.

امام (علیه السلام) فرمود:

کسی که با توسل به گناه پیروز شود پیروز نیست و کسی که با ستم غلبه کند (درواقع) مغلوب است.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: پیروزی با گناه، پیروزی نیست

امام (علیه السلام) به ظالمان ومفسدان هشدار می دهد: «کسی که با توسل به گناه پیروز شود، پیروز نیست و کسی که با ستم غلبه کند درواقع مغلوب است»؛ (مَا ظَفِرَ مَنْ ظَفِرَ آلاِْثْمُ بِهِ، وَآلْغَالِبُ بِالشَّرِّ مَغْلُوبٌ).

بسیارند کسانی که برای رسیدن به پیروزی بر دشمن از اسباب نامشروع استفاده می کنند، ظلم وستم روا می دارند و مرتکب انواع گناهان می شوند. آن ها می خواهند به هر قیمت ممکن به هدف خود برسند، امام (علیه السلام) به آن ها هشدار می دهد که این نوع پیروزی، پیروزی نیست، بلکه درواقع مغلوب شدن در چنگال گناه است و همچنین کسانی که با استفاده از شر، غلبه می کنند ظاهراً غالبند و درواقع مغلوب شیطان و شر و هوای نفس هستند.

این سخن، هم ازنظر ظاهری پذیرفتنی است و هم ازنظر معنوی. جنبه معنوی آن آشکار است که این گونه پیروزی ها و غلبه ها مایه گرفتاری های شدید روز قیامت است و بدترین زاد و توشه برای سفر آخرت به شمار می آید و در آن جا باید پاسخ گو بود.

ازنظر ظاهری نیز بسیار دیده ایم یا در تاریخ خوانده ایم که این گونه افراد سرانجام گرفتار عواقب شومی گشته و در بسیاری از موارد دشمنانشان با همان روش، آن ها را دَرهم کوبیده و مغلوب ساخته اند و مقامی را که ناجوانمردانه

به دست آورده بودند با حملات ناجوانمردانه دشمن از دست می دهند و اگر ظالمان و ستمگران در عواقب مادی و معنوی کار خود بیندیشند به سراغ آن نخواهند رفت.

در حدیثی آمده است که دو نفر خدمت امام صادق (علیه السلام) رسیدند تا درباره اختلافی که درمورد معامله ای داشتند با آن حضرت صحبت کنند و دستور بخواهند. هنگامی که امام (علیه السلام) سخنان آن دو را شنید به نصیحت آن دو پرداخت و فرمود: بدانید که هرکس به وسیله ظلم پیروز شود به خیر و خوبی نخواهد رسید و بدانید که آنچه مظلوم از دین ظالم می گیرد بیش از آن است که ظالم از مال مظلوم دریافت می دارد. سپس فرمود: کسی که به مردم بدی کند اگر دیگران از همین روش استفاده کنند و به او بدی کنند نباید آن را بد بشمرد. بدانید انسان بذری را که کاشته درو می کند و هیچ کس از نهال تلخ، ثمره شیرین نمی گیرد و از نهال شیرین میوه تلخ نمی چیند (امام (علیه السلام) چیزی بر این جمله ها نیفزود) ولی آن دو مرد پیش از آن که از جا برخیزند با هم صلح کردند (در پرتو سخنان حکیمانه امام (علیه السلام) از خواب غفلت بیدار شدند و راه صحیح را انتخاب کردند).⁽¹⁾

در ارشاد القلوب حدیث پرمعنایی در این زمینه ذکر شده است که پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: «خَمْسُ [أربع] کَلِماتٍ فِی التَّوْراةِ وَیَنْبَغی أنْ تُکْتَبَ بِماءِ الذَّهَبَ: أوّلُها حَجَرُ الْغَصْبِ فِی الدّارِ رَهْنٌ عَلی خَرابِها وَالْغالِبُ بِالظُّلْمِ هُوَ الْمَغْلُوبُ وَما ظَفَرَ مَنْ ظَفَرَ الاْثْمُ بِهِ وَمِنْ أقَلِّ حَقِّ اللهِ عَلَیْکَ أنْ لا تَسْتَعینَ بِنِعَمِهِ عَلی مَعاصِیهِ؛ پنج [چهار] جمله در تورات آمده که سزاوار است با آب طلا نوشته شود (و پیوسته در برابر انسان باشد): اول این که بودن یک قطعه سنگ غصبی در خانه، گروگانِ خرابی آن است و آن کس که به وسیله ستم غلبه کند درواقع مغلوب است و کسی

که با گناه پیروز شود هرگز به پیروزی نرسد وکمترین حق خدا بر تو این است که با استفاده از نعمت هایش به سراغ معصیتش نروی».⁽¹⁾

این گفتار حکیمانه امام (علیه السلام) تأکید دیگری است بر این که افراد باایمان برای رسیدن به اهداف خود هرگز از وسایل نامشروع استفاده نمی کنند.

در دستورات جنگی اسلام نیز بر این امر تأکید شده که از ابزار غیر انسانی برای پیروزی بر دشمن بهره نگیرید؛ به دشمن شبیخون نزنید، آب آشامیدنی آن ها را مسموم نکنید، درختان بارور را به آتش نکشید، افراد غیر نظامی را هدف قرار ندهید و با اسیران جنگی خوش رفتاری کنید.

گفتار حکیمانه 328

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلَامُ

إِنَّ اللّهَ سُبْحَانَهُ فَرَضَ فِی أَمْوَالِ آلْأَغْنِیَاءِ أَقْوَاتَ آلْفُقَرَاءِ: فَمَا جَاعَ فَقِیرٌ إِلاَّ بِمَا مُتِّعَ بِهِ غَنِیٌّ، وَ آللّهُ تَعَالَی سَائِلُهُمْ عَنْ ذلِکَ.

امام (علیه السلام) فرمود:

خداوند سبحان قُوت (و نیازهای) فقرا را در اموال اغنیا واجب و معین کرده است، ازاین رو هیچ فقیری گرسنه نمی ماند مگر به سبب بهره مندی غنی (و ممانعت او از پرداخت حق فقیر) و خدای متعال (روز قیامت) دراین باره از آن ها سؤال و بازخواست می کند.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: دِین اغنیا به فقرا

یکی از اصول مهم اسلام در این کلام نورانی آمده وبیان شده که نظام اقتصادی اسلام نظامی بسیار حساب شده است به گونه ای که اگر مطابق آن رفتار شود در سراسر کشور اسلام فقیر و نیازمندی باقی نخواهد ماند. امام علی (علیه السلام) می فرماید: «خداوند سبحان قُوت (و نیازهای) فقرا را در اموال اغنیا واجب و معین کرده است، ازاین رو هیچ فقیری گرسنه نمی ماند مگر به سبب بهره مندی غنی (و ممانعت او از پرداخت حق فقیر) وخدای متعال (روز قیامت) دراین باره از آن ها سؤال و بازخواست می کند»؛ (إِنَّ اللّهَ سُبْحَانَهُ فَرَضَ فِی أَمْوَالِ آلْأَغْنِیَاءِ أَقْوَاتَ آلْفُقَرَاءِ: فَمَا جَاعَ فَقِیرٌ إِلاَّ بِمَا مُتِّعَ⁽¹⁾بِهِ غَنِیٌّ، وَ آللّهُ تَعَالَی سَائِلُهُمْ عَنْ ذلِکَ).

بعضی از شارحان نهج البلاغه این کلام شریف را ناظر به مسئله زکات اشاره دانسته اند و تعبیر «فرض» نیز می تواند اشاره به همین معنا باشد.

روایات فراوانی این معنا را تأیید می کند و در آن ها تصریح شده که آنچه به عنوان زکات در اسلام فرض شده دقیقاً به اندازه نیاز فقراست، به گونه ای که اگر همه اغنیا به وظیفه دینی خود در باب زکات عمل کنند فقیری باقی نخواهد ماند.

در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) که در ذیل حکمت 252 نیز به آن اشاره شد می خوانیم: «إِنَّمَا وُضِعَتِ الزَّکَاةُ اخْتِبَاراً لِلْأَغْنِیَاءِ وَمَعُونَةً لِلْفُقَرَاءِ وَلَوْ أَنَّ النَّاسَ أَدَّوْا زَکَاةَ أَمْوَالِهِمْ مَا بَقِیَ مُسْلِمٌ فَقِیراً مُحْتَاجاً وَلاَسْتَغْنَی بِمَا فَرَضَ اللَّهُ لَهُ وَإِنَّ النَّاسَ مَا افْتَقَرُوا وَلا احْتَاجُوا وَلا جَاعُوا وَلا عَرُوا إِلاَّ بِذُنُوبِ الْأَغْنِیَاء... مَا ضَاعَ مَالٌ فِی بَرٍّ وَلا بَحْرٍ إِلاَّ بِتَرْکِ الزَّکَاةِ وَمَا صِیدَ صَیْدٌ فِی بَرٍّ وَلا بَحْرٍ إِلاَّ بِتَرْکِهِ التَّسْبِیحَ فِی ذَلِکَ الْیَوْمِ؛ زکات برای این تشریع شده است که اغنیا امتحان شوند و کمکی برای نیازمندان باشد و اگر مردم زکات اموال خود را بپردازند هیچ مسلمانی فقیر و نیازمند باقی نمی ماند و همگی به سبب عمل به این فریضه الهی بی نیاز خواهند شد و مردم، فقیر و محتاج و گرسنه و برهنه نشدند مگر به گناه اغنیا... هیچ مالی در صحرا و دریا از بین نمی رود مگر به سبب ترک زکات و هیچ صیدی در دریا و صحرا در چنگال صیاد گرفتار نمی شود مگر به سبب ترک تسبیح در آن روز».⁽¹⁾

آنچه در کلام حکیمانه مورد بحث آمده که خدا دقیقاً نیازهای فقرا را در اموال اغنیا واجب کرده، در احادیث دیگری با صراحت بیشتری آمده است؛ در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) می خوانیم: «قُلْتُ لَهُ: جُعِلْتُ فِدَاکَ أَخْبِرْنِی عَنِ الزَّکَاةِ کَیْفَ صَارَتْ مِنْ کُلِّ أَلْفٍ خَمْسَةً وَعِشْرِینَ لَمْ تَکُنْ أَقَلَّ أَوْ أَکْثَرَ، مَا وَجْهُهَا؟ فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ خَلَقَ الْخَلْقَ کُلَّهُمْ فَعَلِمَ صَغِیرَهُمْ وَکَبِیرَهُمْ وَغَنِیَّهُمْ وَفَقِیرَهُمْ فَجَعَلَ مِنْ کُلِّ أَلْفِ إِنْسَانٍ خَمْسَةً وَعِشْرِینَ مِسْکِیناً وَلَوْ عَلِمَ أَنَّ ذَلِکَ لایَسَعُهُمْ لَزَادَهُمْ لِأَنَّهُ خَالِقُهُمْ وَهُوَ أَعْلَمُ بِهِمْ؛ راوی عرض می کند: فدایت شوم بفرمایید چرا زکات بیست و پنج در هزار تعیین شده است (یک چهلم) نه کمتر و نه بیشتر؟ امام (علیه السلام) فرمود: خدای متعال همه انسان ها را آفریده و صغیر و کبیر و غنی و فقیرشان را می شناسد. از هر هزار انسان معمولاً بیست و پنج نفر نیازمندند (ازاین رو زکات را به همین نسبت قرار

داده است) و اگر می دانست این برای آن ها کافی نیست بر آن می افزود، زیرا او خالق آن ها و از همه به آن ها آگاه تر است».⁽¹⁾

همین مضمون در دو حدیث دیگر از همان حضرت با بیان های متفاوتی آمده است.⁽²⁾

در ضمن از این حدیث استفاده می شود که هرگاه در جامعه اسلامی در هر هزار نفر بیش از بیست و پنج نفر شخص نیازمند و فقیر پیدا شود براثر عواملی است که مظالم انسان ها آن را آفریده است.

البته آنچه در روایت مذکور آمد درمورد زکات حیوانات و طلا و نقره است؛ اما زکات غلات، چنان که می دانیم گاه یک دهم و گاه یک بیستم است، بنابراین منظور امام (علیه السلام) بیان حکمت حکم بوده نه علت حکم که در تمام مصادیق جاری و ساری است.

گفتار حکیمانه 329

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلَامُ

الإِسْتِغْنَاءُ عَنِ آلْعُذْرِ أَعَزُّ مِن الصِّدْقِ بِهِ.

امام (علیه السلام) فرمود:

بی نیاز بودن از عذرخواهی، بهتر از عذر صادقانه و مقبول است.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: نه خطا کن نه عذرخواهی!

آنچه امام (علیه السلام) در این گفتار حکیمانه فرموده سخنی است کاملاً منطقی و عقل پسند، می فرماید: «بی نیاز بودن از عذرخواهی، بهتر از عذر صادقانه و مقبول است»؛ (الْإِسْتِغْنَاءُ عَنِ آلْعُذْرِ أَعَزُّ مِن الصِّدْقِ بِهِ).

اشاره به این که چرا انسان مرتکب خطایی شود که ناچار گردد از خدا یا بندگان خدا عذرخواهی کند، هرچند عذر، عذر قابل قبولی باشد تا چه رسد به این که عذر ساختگی و غیر قابل قبول باشد؟

گرچه تعبیر امام (علیه السلام) بیشتر متناسب عذرخواهی در برابر بندگان است؛ ولی اطلاق عموم این تعبیر نیز دور از ذهن نیست، زیرا در روایات آمده است که انسان ترک گناه کند بهتر از آن است که گناهی مرتکب شود و توبه به درگاه خدا آورد، همان گونه که در حدیثی در کتاب شریف کافی از امام صادق (علیه السلام) آمده است: «إِنَّ تَرْکَ الذَّنْبِ أَهْوَنُ مِنْ طَلَبِ التَّوْبَة».⁽¹⁾

این حدیث شریف از امیرمؤمنان علی (علیه السلام) نیز در کتاب خصائص الائمه نقل شده است.⁽²⁾

این مطلب درمورد عذرخواهی در برابر بندگان واضح تر است، زیرا عذر هرچندصادقانه باشد در برابر انسان دیگر، خلاف عزت و کرامت انسانی است. چه بهتر که انسان مرتکب خلافی نشود و در برابر دیگران عزیز وسربلند باشد.

در حدیث دیگری که علامه مجلسی (رحمه الله) آن را در بحارالانوار از امام علی بن ابی طالب (علیه السلام) آورده می خوانیم: «إِیَّاکَ وَمَا تَعْتَذِرُ مِنْهُ فَإِنَّهُ لا یُعْتَذَرُ مِنْ خَیْر؛ از چیزی که برای آن عذرخواهی خواهی کرد بپرهیز، زیرا انسان از کار خیر عذرخواهی نمی کند (حتماً کار بدی بوده است که از آن عذر می خواهد)».⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام حسین بن علی (علیه السلام) می خوانیم: «إِیَّاکَ وَمَا تَعْتَذِرُ مِنْهُ فَإِنَّ الْمُوْمِنَ لا یُسِیءُ وَلا یَعْتَذِرُ وَالْمُنَافِقُ کُلَّ یَوْمٍ یُسِیءُ وَیَعْتَذِرُ؛ از کاری که موجب می شود از آن عذرخواهی کنی بپرهیز، زیرا مؤمن نه کار بد می کند ونه عذرخواهی، و منافق همیشه کار بد می کند واز آن عذرخواهی می نماید».⁽²⁾

در نامه امیرمؤمنان (علیه السلام) به «حارث همدانی» که در بخش نامه های نهج البلاغه آمده بود خواندیم که می فرماید: «وَاحْذَرْ کُلَّ عَمَلٍ إِذَا سُئِلَ عَنْهُ صَاحِبُهُ أَنْکَرَهُ أَوْ اعْتَذَرَ مِنْهُ؛ از هر کاری که اگر از صاحب آن درباره آن سؤال شود انکار یا عذرخواهی می کند بپرهیز».⁽³⁾

از تمام این روایات که مفهوم گفتار حکیمانه مورد بحث را با تعبیرات گوناگون بیان می کند استفاده می شود که انسان مؤمن آگاه نباید به سراغ کاری برود که او را برای عذرخواهی سرافکنده سازد.

از کلام حکیمانه مورد بحث استفاده می شود که عذر نیز دو گونه است: عذر صادق و عذر کاذب. عذر صادق آن است که انسان به سبب مشکلی از مشکلات

عرفیه در تنگنا قرار گیرد و به سبب آن مرتکب خطایی شود و گاهی براثر عدم دقت و عدم مطالعه در عواقب کار و امثال آن خطا از او سرزند.

اما عذر کاذب آن است که انسان بدون دلیل موجهی اقدام به کار خلافی مانند ظلم و ستم و غیبت و آزار و پیمان شکنی و بی وفایی و امثال آن کند. بدون شک چنین عذری عزتی ندارد. اگر عزتی باشد در عذر صادقانه است؛ ولی با این حال اگر انسان کاری نکند که حتی ناچار به عذرخواهی صادقانه باشد، عزیزتر و آبرومندتر است.

گفتار حکیمانه 330

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلَامُ

أَقَلُّ مَا یَلْزَمُکُمْ لِلّهِ أَلاَّ تَسْتَعِینُوا بِنِعَمِهِ عَلَی مَعَاصِیهِ.

امام (علیه السلام) فرمود:

کمترین حقی که خدا بر شما دارد این است که با استمداد از نعمت هایش او را معصیت نکنید.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: با نعمت هایش او را معصیت مکن

امام (علیه السلام) می فرماید: «کمترین حقی که خدا بر شما دارد این است که نعمت هایش را وسیله معصیت او قرار ندهید»؛ (أَقَلُّ مَا یَلْزَمُکُمْ لِلّهِ أَلاَّ تَسْتَعِینُوا بِنِعَمِهِ عَلَی مَعَاصِیهِ).

نافرمانی مولا همیشه زشت است، ولی زشت ترین حالات نافرمانی و عصیان این است که انسان نعمت های او را وسیله نافرمانی وی قرار دهد.

در بعضی از تواریخ آمده است: «سبکتکین» که از کارکنان عزالدوله بختیار بود بر ضد او خروج کرد. «صابی» نویسنده معروف از طرف عزالدوله نامه ای به او نوشت که ای کاش می دانستم با چه وسیله ای بر ضد ما قیام کرده ای، در حالی که پرچم ما بالای سرت در اهتزاز است و بردگان ما در طرف راست و چپ تو قرار دارند و اسب های سواری تو علامت ما را بر خود دارند و لباس هایی که بر تن داری به وسیله ما بافته شده است و سلاح هایی که برای دشمنانمان تهیه کرده بودیم در دست توست.⁽¹⁾

از این مثال تاریخی به خوبی روشن می شود که چه اندازه زشت است که انسان مشمول نعمت دیگری شود و همان نعمت را بردارد و بر ضد او اقدام کند.

پیام دیگری که این گفتار حکیمانه دارد این است که انسان هر گناهی که می کند به یقین با استفاده از یکی از نعمت های الهی است؛ چشم، گوش، دست، پا، فکر، قدرت و مواهب دیگر همه نعمت های پروردگارند و انسان بدون استفاده از این ها نمی تواند کار خلافی انجام دهد، بنابراین مفهوم کلام این می شود که انسان منصف نباید هیچ گناهی کند، زیرا هر گناهی مرتکب شود با استفاده از یکی از نعمت های خداست واین کار بسیار شرم آور است.

در حدیث قدسی آمده است: «مَنْ لَمْ یَرْضَ بِقَضَائِی وَلَمْ یَشْکُرْ لِنَعْمَائِی وَلَمْ یَصْبِرْ عَلَی بَلائِی فَلْیَتَّخِذْ رَبّاً سِوَای وَلْیَخْرُجْ مِنْ أرْضی وَسَمائی؛ کسی که شکر نعمت های مرا به جا نیاورد و بر بلا و آزمون های من صبر نکند، پروردگاری غیر از من را جست و جو کند و از میان زمین و آسمان من خارج شود».⁽¹⁾

در حدیث دیگری امام حسین (علیه السلام) در پاسخ کسی که گفت: من مرد گناهکاری هستم و نمی توانم ترک معصیت کنم مرا موعظه ای کن. فرمود: «افْعَلْ خَمْسَةَ أَشْیَاءَ وَأَذْنِبْ مَا شِئْتَ فَأَوَّلُ ذَلِکَ لا تَأْکُلْ رِزْقَ اللَّهِ وَأَذْنِبْ مَا شِئْتَ وَالثَّانِی اخْرُجْ مِنْ وَلایَةِ اللَّهِ وَأَذْنِبْ مَا شِئْتَ وَالثَّالِثُ اطْلُبْ مَوْضِعاً لا یَرَاکَ اللَّهُ وَأَذْنِبْ مَا شِئْتَ وَالرَّابِعُ إِذَا جَاءَ مَلَکُ الْمَوْتِ لِیَقْبِضَ رُوحَکَ فَادْفَعْهُ عَنْ نَفْسِکَ وَأَذْنِبْ مَا شِئْتَ وَالْخَامِسُ إِذَا أَدْخَلَکَ مَالِکٌ فِی النَّارِ فَلا تَدْخُلْ فِی النَّارِ وَأَذْنِبْ مَا شِئْت؛ پنج چیز را انجام بده سپس هرچه می خواهی گناه کن: (نخست آن که) روزیِ خدا را مخور و هرچه می خواهی گناه کن. (دوم) از ولایت خدا بیرون رو و هرچه می خواهی گناه کن، (سوم) محلی را طلب کن که خدا تو را در آن جا نبیند و هر گناهی می خواهی انجام ده، (چهارم) هنگامی که فرشته مرگ به سراغ تو می آید تا قبض روحت کند او را از خود دور کن سپس هر گناهی می خواهی انجام ده. (پنجم)

هنگامی که مالک دوزخ تو را وارد آن می کند مقاومت کن و داخل در آتش مشو و هر گناهی می خواهی انجام ده».⁽¹⁾

در این حدیث، منطق روشنی به کار رفته است و آن این که انسان در پنج موقف گرفتار است که هر یک از آن ها برای ترک گناه کافی است: از یک سو دائماً بر سر خوان نعمت خدا نشسته و از رزق او استفاده می کند. آیا با این حال وجدان انسانِ بیدار اجازه می دهد گناهی کند؟

دوم: این که دائماً تحت سرپرستی خداست و خدا فرشتگانی را برای حفظ او مأمور کرده است. آیا شرم آور نیست که انسان تحت این حفاظت به معصیت مولایش بپردازد؟

سوم: تمام عالم، محضر خداست آیا شرم آور نیست که انسان در محضر او مرتکب گناه شود؟

چهارم و پنجم این که انسان گنهکار چه بخواهد و چه نخواهد روزی به دست ملک الموت قبض روح می شود و در عرصه محشر به حساب او می رسند و او را مجازات خواهند کرد. آیا می تواند در مقابل فرشته مرگ مقاومت کند و یا بر مالک دوزخ غلبه نماید؟ حال که خود را اسیر چنگال آن ها می بیند چگونه به خود اجازه می دهد آشکارا به مخالفت فرمان خدا برخیزد و آلوده انواع گناهان شود؟ به یقین، فکر کردن در این امور برای بازداشتن انسان از گناه، کافی است.

گفتار حکیمانه 331

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلَامُ

إِنَّ آللّهَ سُبْحَانَهُ جَعَلَ الطَّاعَةَ غَنِیمَةَ آلْأَکْیَاسِ عِنْدَ تَفْرِیطِ آلْعَجَزَةِ.

امام (علیه السلام) فرمود:

خداوند سبحان طاعت خود را غنیمت زیرکان قرار داده هنگامی که افراد ناتوان (و هوس باز) کوتاهی می کنند.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: غنیمت زیرکان

امام (علیه السلام) در این کلام نورانی مقایسه ای میان هوشمندان مطیع و عاجزان بدکار کرده، می فرماید: «خداوند سبحان طاعت خود را غنیمت زیرکان قرار داده هنگامی که افراد ناتوان (و هوس باز) کوتاهی می کنند»؛ (إِنَّ آللّهَ سُبْحَانَهُ جَعَلَ الطَّاعَةَ غَنِیمَةَ آلْأَکْیَاسِ عِنْدَ تَفْرِیطِ آلْعَجَزَةِ).

با این که در غالب نسخه های نهج البلاغه «عِنْدَ تَفْریطِ الْعَجَزَةِ» ذکر شده، در نسخه کتاب صفین وهمچنین در کتاب روض الاخیار به جای «الْعَجَزَةِ»، «الْفَجَرَةِ» آمده و مناسب تر نیز همین تعبیر است، زیرا امام (علیه السلام)، مطیعان را با فاجران مقایسه می فرماید. گویی جهان را صحنه جنگی به حساب می آورد که هوشمندان به مبارزه با لشکر شیطان و هوای نفس می پردازند و بر آن ها پیروز می شوند و غنیمتی که در این جنگ سرنوشت ساز نصیب آن ها می شود اطاعت فرمان پروردگار است؛ ولی ناتوان ها و فاجران کوتاهی می کنند ودر این میدان در برابر شیطان و هوای نفس شکست می خورند و همه چیز را از دست می دهند. نه تنها غنیمتی به دست نمی آورند بلکه سرمایه های عمر و ایمان و عنایات پروردگار را از کف خواهند داد.

همان گونه که به هنگام ذکر سند خطبه اشاره شد، امیرمؤمنان علی (علیه السلام) پیش از واقعه صفین بر فراز منبر رفت و خطبه ای برای مردم خواند و آنان را به جهاد

دعوت کرد وحمد وثنای الهی را به جای آورد، سپس فرمود: «إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَکْرَمَکُمْ بِدِینِهِ وَخَلَقَکُمْ لِعِبَادَتِهِ فَأَنْصِبُوا أَنْفُسَکُمْ فِی أَدَائِهَا وَتَنَجَّزُوا مَوْعُودَهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ جَعَلَ أَمْرَاسَ الْإِسْلامِ مَتِینَةً وَعُرَاهُ وَثِیقَةً ثُمَّ جَعَلَ الطَّاعَةَ حَظَّ الْأَنْفُسِ وَرِضَا الرَّبِّ وَغَنِیمَةَ الْأَکْیَاسِ عِنْدَ تَفْرِیطِ الْعَجَزَةِ وَقَدْ حَمَلْتُ أَمْرَ أَسْوَدِهَا وَأَحْمَرِهَا وَلا قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّه؛ خدا شما را با دینش (دین اسلام) گرامی داشت و برای عبادت (ومعرفت) خود آفرید، بنابراین خود را برای ادای این وظیفه آماده کنید و وعده الهی را مسلم بشمرید و بدانید که ریسمان های اسلام (که خیمه این آیین به آن وابسته است) محکم است و دستگیره های آنان استحکام دارد. سپس خداوند، اطاعت را بهره انسان ها و موجب رضایت پروردگار وغنیمت هوشمندان قرار داده است، در برابر کوتاهی عاجزان و ناتوان ها. من امور شما را اعم از سیاه پوست و سرخ پوست (و سفیدپوست) بر عهده دارم و قوت و قدرتی جز به کمک پروردگار نیست. (سپس دستور حرکت به سوی میدان نبرد با شامیان گردن کِش را به آن ها داد)».⁽¹⁾

این نکته نیز شایان توجه است که غنیمت دارای یک معنای وسیع و یک معنای محدود است. معنای محدود آن همان غنائم جنگی است؛ اشیایی که به هنگام شکست دشمن از اموال آن ها به دست فاتحان می افتد و معنای وسیع آن هرگونه درآمد قابل ملاحظه ای است که از هر طریقی حاصل شود حتی گاه به مواهب معنوی نیز اطلاق می شود. مثلاً در روایتی از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) خطاب به ابوذر آمده است: «اغْتَنِمْ خَمْساً قَبْلَ خَمْسٍ: شَبَابَکَ قَبْلَ هَرَمِکَ وَصِحَّتَکَ قَبْلَ سُقْمِکَ وَغِنَاکَ قَبْلَ فَقْرِکَ وَفَرَاغَکَ قَبْلَ شُغْلِکَ وَحَیَاتَکَ قَبْلَ مَوْتِکَ؛ پنج چیز را پیش از پنج چیز غنیمت بشمار: جوانی ات راپیش از پیری و سلامتی را قبل از بیماری و بی نیازی را قبل از فقر و فراغت را پیش از گرفتاری ها و حیات را قبل از مرگ».⁽²⁾

امثال این تعبیر در روایات فراوان است، بنابراین کسانی که تصور می کنند غنیمت تنها به معنای غنائم جنگی است در اشتباهند. یکی از شواهد این مدعا کلام حکیمانه مورد بحث است که حضرت، اطاعت را غنیمت هوشمندان شمرده است.

ارباب لغت نیز به طور گسترده به این معنا اشاره کرده اند، لسان العرب می گوید: «غُنْم» به معنای دسترسی یافتن به چیزی بدون مشقت است. در تاج العروس آمده است که غنیمت به معنای چیزی است که بدون زحمت به دست آید.

در قاموس نیز غنیمت به همین معنا ذکر شده و در کتاب مفردات راغب پس از آن که غنیمت را از ریشه «غَنَم» به معنای گوسفند دانسته می گوید: سپس این واژه در هرچیزی که انسان به آن دست یابد خواه از سوی دشمنان باشد یا غیر آن ها اطلاق شده است.

به همین دلیل ما در قرآن آیه غنیمت را که حکم خمس را بیان کرده به مفهوم عام آن تفسیر می کنیم و معتقدیم که هر درآمدی را شامل می شود، همان گونه که در روایات اهل بیت (علیهم السلام) آمده است.

واژه «اکیاس» جمع «کیِّس» به معنای شخص عاقل است ودر برابر آن شخص عاجز وناتوانِ فکری است و همچنین فاجرانی که به عاقبت کارها نمی اندیشند، بنابراین مقصود امام (علیه السلام) این است که اگر انسان، عاقل و هوشیار باشد اطاعت خدا را غنیمت می شمرد که هم سبب آبرومندی و عزت و پیروزی در دنیاست و هم موجب نجات در آخرت. به عکس، افراد نادان معصیت و فجور را ترجیح می دهند که هم مایه ذلت در دنیا و هم خسارت در آخرت است.

نکته: غنائم هوشمندان

در احادیث اسلام چند چیز دیگر - علاوه بر آنچه در کلام حکیمانه مورد

بحث آمده است - «غنیمة الاکیاس» معرفی شده و تمام این احادیث از امیرمؤمنان علی (علیه السلام) در غررالحکم نقل شده است.

از جمله می فرماید: «غَنِیمَةُ الاْکْیاسِ مُدارَسَةُ الْحِکْمَةِ؛ غنیمت هوشمندان بحث های مربوط به علم و دانش است».

نیز می فرماید: «الطّاعَةُ غَنیمَةُ الاْکْیاسِ؛ اطاعت فرمان پروردگار غنیمت هوشمندان است».

این جمله ازنظر محتوا به کلام حکمت آمیز مورد بحث شباهت دارد، هر چند در الفاظ متفاوت است.

دیگر این که می فرماید: «فَوْتُ الْغِنی غَنیمَةُ الاْکْیاسِ وَحَسْرَةُ الْحَمْقی؛ از دست رفتن ثروت، غنیمت هوشمندان و حسرت احمقان است».

اشاره به این که ثروت گرچه در حد ذات خود مطلوب است؛ ولی مشکلات عظیمی به همراه دارد؛ نگهداری، پرداختن حقوق شرعیه آن و تحمل حسد حسودان و محاسبات مربوط به سود و زیان و طلب کاری ها و بدهکاری ها که بخش عظیمی از عمر انسان را می گیرد.

گفتار حکیمانه 332

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلَامُ

السُّلْطَانُ وَزَعَةُ آللّهِ فِی أَرْضِهِ.

امام (علیه السلام) فرمود:

سلطان (عادل) پاسدار الهی در زمین اوست.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: نقش سلطان عادل

امیرمؤمنان (علیه السلام) در این بیان حکیمانه به نکته مهمی درباره حاکم و حکومت اشاره می کند، می فرماید: «سلطان (عادل) پاسدار الهی در زمین اوست»؛ (السُّلْطَانُ وَزَعَةُ آللّهِ فِی أَرْضِهِ).

اشاره به این که وجود قوانین و دستورات الهی به تنهایی برای جلوگیری از نافرمانی ها و گناهان و ظلم ظالمان و تجاوز متجاوزان کافی نیست، بلکه نیروی بازدارنده ای لازم است و آن قدرت حاکم عادل است.

«سلطان»، هم به معنای قدرت و سلطه می آید؛ مانند آیه (إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَی الَّذِینَ یَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِینَ هُمْ بِهِ مُشْرِکُونَ)؛ «سلطه شیطان تنها بر کسانی است که ولایت او را پذیرفته اند و کسانی که او را شریک (خدا در اطاعت و بندگی) قرار می دهند. (و از او پیروی می کنند)».⁽¹⁾و هم به معنای صاحب قدرت؛ مانند آنچه در روایت عمر بن حنظله آمده است که دو نفر از شیعیان با هم اختلاف داشتند «فَتَحَاکَمَا إِلَی السُّلْطَانِ وَإِلَی الْقُضَاةِ؛ آن ها داوری را نزد سلطان و قضات (او) بردند».⁽²⁾امام (علیه السلام) فرمود: کار درستی نیست سپس دستوری برای داوری صحیح صادر فرمود.

روشن است که منظور از واژه سلطان در کلام حکیمانه مورد بحث، همان صاحب قدرت است، زیرا می فرماید: «او پاسدار الهی در زمین است».

سلطان در این جا به معنای هر صاحب قدرتی باشد، که بنابر آن، مفهومش همان مفهوم کلام دیگر مولا (علیه السلام) می شود که فرمود: «لابُدَّ لِلنَّاسِ مِنْ أَمِیرٍ بَرٍّ أَوْ فَاجِرٍ یَعْمَلُ فِی إِمْرَتِهِ الْمُوْمِنُ وَیَسْتَمْتِعُ فِیهَا الْکَافِرُ؛ مردم باید امیر و سرپرستی داشته باشند خواه خوب باشد یا بد (زیرا اگر دسترسی به حاکم نیکوکار و عادل نباشد وجود امیر فاجر از نبودن او و حاکمیت هرج و مرج بهتر است) امیری که در حکومتش، مؤمن به کار خویش بپردازد و کافر از مواهب مادی بهره مند شود».⁽¹⁾

البته معمول است که حتی حکومت های فاسد برای ادامه حکومت خویش ناچارند تا آن جا که می شود امنیت را برای مردم فراهم کنند و تا حدی در رفاه مادی مردم بکوشند و از ظلم دیگر ظالمان جلوگیری کنند، بنابراین وجودشان از عدمشان بهتر است.

احتمال دیگر این است که منظور از سلطان در این جا سلطان عادل است، زیرا امام (علیه السلام) تعبیر به «وَزَعَةُ اللهِ» (پاسدار الهی) کرده و انتساب او به خدا با ظالم وبیدادگر بودنش تناسبی ندارد. این احتمال نزدیک تر به نظر می رسد.

ازاین رو در حدیثی از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) می خوانیم: «السُّلْطَانُ ظِلُّ اللَّهِ فِی الْأَرْض؛ سلطان سایه خداوند در زمین است».⁽²⁾

در حدیث دیگری از همان حضرت آمده است: «السُّلْطانُ الْعادِلُ الْمُتواضِعُ ظِلُّ اللهِ وَرُمْحُهُ فِی الاْرْضِ؛ سلطان عادل و متواضع سایه خدا و نیزه (قدرت) او در زمین است».⁽³⁾

«وَزَعَة» جمع «وازِع» از ریشه «وزع» (بر وزن وضع) به معنای بازداشتن

و برحذرداشتن است. وازع به کسی گفته می شود که از چیزی پاسداری و نگاهبانی می کند.

پیام خاصی که این کلام نورانی دربر دارد این است که جامعه اسلامی بدون حکومت قوی که مردم، خود را موظف به پیروی از آن بدانند اداره نمی شود و هنگامی که فرد قوی و عادلی در رأس حکومت قرار گیرد همه باید از او پیروی کنند تا نظم صحیح بر جامعه حاکم گردد و هرج و مرج و بی قانونی برچیده شود.

این سخن را با روایت دیگری پایان می دهیم:

امیرمؤمنان علی (علیه السلام) - طبق روایتی که علامه مجلسی؛ در بحارالانوار آورده است - نامه ای به لشکریان خود نوشت و در آن از آنچه به نفع یا زیان آن هاست خبر داد وفرمود: «أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ جَعَلَکُمْ فِی الْحَقِّ جَمِیعاً سَوَاءً أَسْوَدَکُمْ وَأَحْمَرَکُمْ وَجَعَلَکُمْ مِنَ الْوَالِی وَجَعَلَ الْوَالِیَ مِنْکُمْ بِمَنْزِلَةِ الْوَلَدِ مِنَ الْوَالِدِ وَالْوَالِدِ مِنَ الْوَلَدِ فَجَعَلَ لَکُمْ عَلَیْهِ إِنْصَافَکُمْ وَالتَّعْدِیلَ بَیْنَکُمْ وَالْکَفَّ عَنْ فَیْئِکُمْ فَإِذَا فَعَلَ مَعَکُمْ ذَلِکَ وَجَبَتْ عَلَیْکُمْ طَاعَتُهُ فِیمَا وَافَقَ الْحَقَّ وَنُصْرَتُهُ وَالدَّفْعُ عَنْ سُلْطَانِ اللَّهِ فَإِنَّکُمْ وَزَعَةُ اللَّهِ فِی الْأَرْضِ فَکُونُوا لَهُ أَعْوَاناً وَلِدِینِهِ أَنْصَاراً وَلا تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِهَا إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْمُفْسِدِینَ؛ اما بعد (از حمد و ثنای الهی)، خدا همه شما را در حق، یکسان قرار داده است، سیاه وسرخ (و سفید) شما (همه در حقوق فردی و اجتماعی یکسان اند). شما را نسبت به والی و والی را نسبت به شما به منزله فرزند و پدر و پدر و فرزند قرار داد. حق شما بر والی این است که درباره همگی انصاف دهد و تبعیض قائل نشود و در حفظ بیت المال شما بکوشد. هنگامی که با شما چنین کند بر همه شما واجب است او را اطاعت کنید در آنچه موافق حق است ویاری نمایید و از حکومت الهی دفاع کنید، زیرا شما پاسداران الهی در زمین هستید، بنابراین یاور او باشید و دین او را یاری کنید و در زمین پس از اصلاح آن فساد نکنید که خدا مفسدان را دوست ندارد».⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 333

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلَامُ

فِی صِفَةِ الْمُؤْمِنِ

المُؤْمِنُ بِشْرُهُ فِی وَجْهِهِ وَحُزْنُهُ فِی قَلْبِهِ، أَوْسَعُ شَیْءٍ صَدْراً، وَأَذَلُّ شَیْءٍ نَفْساً. یَکْرَهُ آلرَّفْعَةَ، وَیَشْنَأُ السُّمْعَةَ. طَوِیلٌ غَمُّهُ، بَعِیدٌ هَمُّهُ، کَثِیرٌ صَمْتُهُ، مَشْغُولٌ وَقْتُهُ. شَکُورٌ صَبُورٌ، مَغْمُورٌ بِفِکْرَتِهِ، ضَنِینٌ بِخَلَّتِهِ، سَهْلُ آلْخَلِیقَةِ، لَیِّنُ آلْعَرِیکَةِ! نَفْسُهُ أَصْلَبُ مِنَ الصَّلْدِ، وَهُوَ أَذَلُّ مِنَ آلْعَبْدِ.

امام (علیه السلام) درباره صفات مؤمن فرمود:

انسان باایمان شادی اش در چهره و اندوهش در درون قلب اوست، سینه اش از هرچیز، گشاده تر و هوس های نفسانی اش از هرچیز خوارتر (و تسلیم تر) است، از برتری جویی بیزار و از ریاکاری متنفر است، اندوهش طولانی و همتش بلند، سکوتش بسیار و تمام وقتش مشغول است، شکرگزار و صبور و بسیار ژرف اندیش است و دست حاجت به سوی کسی دراز نمی کند، طبیعتش آسان است (و سختگیری در کار او نیست) و برخوردش با دیگران توأم با نرمش است، (در برابر حوادث سخت و دشمنان خطرناک) دلش از سنگ خارا محکم تر و سخت تر و (در پیشگاه خدا) از بَرده تسلیم تر است.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: صفات مؤمنان راستین

امام (علیه السلام) در این گفتار نورانی صفات مؤمنان راستین را بیان فرموده و هجده وصف برای آن ها برمی شمارد. جالب این که هر دو فقره، هماهنگی خاصی با هم دارند که یکی جنبه مثبت را بیان می کند و دیگری جنبه منفی را و اگر در کسی این اوصاف جمع شود به یقین سزاوار است که نام مؤمن مخلص بر او بنهند.

در وصف اول و دوم می فرماید: «انسان با ایمان شادی اش در چهره و اندوهش در درون قلب اوست»؛ (قال (علیه السلام) فِی صِفَةِ الْمُوْمِنِ: المُؤْمِنُ بِشْرُهُ فِی وَجْهِهِ وَحُزْنُهُ فِی قَلْبِهِ).

اشاره به این که شخص باایمان به قدری صابر و شکیباست که غم و اندوه خود را در دل نگه می دارد و در چهره اش چیزی جز شادی نیست؛ شادی از نعمت های خدا و شادی در برابر دوستان و معاشران و همین امر جاذبه فوق العاده ای به آن ها می دهد، چراکه همیشه او را شاد و خندان می بینند و او هرگز نزد کسی زبان به شکوه نمی گشاید و اندوه درون خود را به دوستان و معاشران

منتقل نمی سازد در حالی که افراد ضعیف الایمان و کم ظرفیت تا مشکلی برای آن ها پیدا می شود سفره دل خود را در برابر همه کس باز می کنند و لب به شکایت می گشایند.

حضرت در سومین و چهارمین صفت می افزاید: «سینه اش از هرچیز گشاده تر و هوس های نفسانی اش از هرچیز خوارتر (و تسلیم تر) است»؛ (أَوْسَعُ شَیْءٍ صَدْراً، وَأَذَلُّ شَیْءٍ نَفْساً).

اشاره به این که حوادث گوناگون زندگی او را تکان نمی دهد، ناملایمات را تحمل می کند، با همه افراد اعم از دوست و دشمن با سینه گشاده روبه رو می شود، عفو را بر انتقام ترجیح می دهد و به افرادی که به او ستم روا می دارند و دوستانی که او را در تنگناها محروم و تنها می گذارند محبت می ورزد و بدی را با خوبی پاسخ می گوید. نیز هوای نفس در برابر او ذلیل و تسلیم است؛ هرگز عنان خویش را به دست هوای نفس نمی سپارد و خواسته های دل را با حکم عقل و ایمان کنترل می کند.

جمله اخیر تفسیر دیگری نیز دارد و آن این که مؤمن از همه در برابر عظمت خدا و در برابر خلق خدا متواضع تر است.

در کتاب کافی درباره سعه صدر پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) حدیث جالبی آمده و آن این که امام صادق (علیه السلام) به یکی از یارانش فرمود: آیا می خواهی حدیثی را برای تو بازگو کنم که در دست هیچ یک از (محدثان) اهل مدینه نیست؟ عرض کرد: آری. فرمود: روزی پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در مسجد نشسته بود، کنیز یکی از انصار وارد مسجد شد و گوشه لباس پیغمبر (صلی الله علیه و آله) را گرفت. پیامبر (صلی الله علیه و آله) برخاست ببیند چه می خواهد ولی آن کنیز چیزی نگفت و آن حضرت نیز به او چیزی نگفت و نشست. بار دیگر آمد وهمین کار را تکرار کرد تا سه مرتبه. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) برای مرتبه چهارم برخاست در حالی که کنیز پشت سر پیغمبر (صلی الله علیه و آله) بود. او نخی از

لباس پیغمبر (صلی الله علیه و آله) کشید و با خود برد. مردم به او گفتند: خدا تو را چنین و چنان کند، پیغمبر (صلی الله علیه و آله) را سه بار از کار خود بازداشتی و در هیچ مرتبه چیزی نگفتی و او هم چیزی نگفت: از حضرت چه می خواستی؟ گفت: ما بیماری داشتیم، خانواده من مرا فرستادند که نخی از لباس پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) برگیرم تا به وسیله آن بیمار شفا یابد. هنگامی که تصمیم به این کار گرفتم پیغمبر (صلی الله علیه و آله) مرا دید وبرخاست. من حیا کردم که نخی برگیرم در حالی که او مرا می دید و دوست نداشتم که از او اجازه بخواهم، ازاین رو (پشت سر حضرت رفتم و) آن را گرفتم.⁽¹⁾

حضرت در پنجمین و ششمین وصف می فرماید: «از برتری جویی بیزار و از ریاکاری متنفر است»؛ (یَکْرَهُ آلرَّفْعَةَ، وَیَشْنَأُ السُّمْعَةَ).

این دو وصف درواقع با هم مرتبط اند زیرا انسانی که از برتری جویی متنفر است هرگز دوست ندارد مردم از اعمال او آگاه شوند و او را بزرگ بشمرند.

قرآن مجید می فرماید: (تِلْکَ الدَّارُ الاْخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِینَ لاَ یُرِیدُونَ عُلُوّآ فِی الْأَرْضِ وَلاَ فَسَاداً وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ)؛ «این سرای آخرت را (تنها) برای کسانی قرارمی دهیم که اراده برتری جویی در زمین وفساد را ندارند؛ و عاقبت نیک برای پرهیزکاران است!».⁽²⁾

«سُمعَة» به معنای این است که انسان از این که دیگران اعمالش را بستایند خشنود شود و سعی کند اعمال خود را به دیگران ارائه دهد تا آن ها مدح و ثنایش گویند. انسان باایمان رفعت و مقام را نزد خدا می طلبد و قرب او را می خواهد و مدح و ثنای الهی را می جوید نه مدح و ثنای مردم و بندگان خدا را.

تفاوت ریا با سُمعه این است که ریاکار در همان لحظه که عملی را انجام می دهد آن را به مردم نشان می دهد تا او را انسان خوبی بدانند؛ ولی «سُمعة» که

در اصل به معنای شهرت طلبی و گاه به معنای نیک نامی آمده ازنظر شرعی این است که اعمال نیک خود را بعداً بازگو می کند تا مردم او را بستایند و یا این که دوست دارد مردم از این و آن بشنوند و او را ستایش کنند و به همین منظور عمل نیکی را انجام می دهد واین درواقع نوعی ریاکاری است.

در روایت پرمعنایی از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) می خوانیم: «ما ذِئْبانِ ضارِیانِ أُرْسِلا فی زَریبَةِ غَنَمٍ بِأَکْثَرَ فَساداً فیها مِنْ حُبِّ الْجاهِ وَالْمالِ فِی دِینِ الْمَرْءِ الْمُسْلِمِ؛ فساد و تباهی دو گرگ خونخوار در آغل گوسفندان از فساد و تباهی علاقه افراطی به مال و جاه طلبی، در دین مرد مسلمان بیشتر نیست».⁽¹⁾

همین معنا در کتاب کافی از امام باقر و امام صادق (علیهما السلام) با تفاوت مختصری آمده است. امام باقر (علیه السلام) می فرماید: «مَا ذِئْبَانِ ضَارِیَانِ فِی غَنَمٍ لَیْسَ لَهَا رَاعٍ هَذَا فِی أَوَّلِهَا وَهَذَا فِی آخِرِهَا بِأَسْرَعَ فِیهَا مِنْ حُبِّ الْمَالِ وَالشَّرَفِ فِی دِینِ الْمُوْمِنِ؛ فساد دو گرگ خونخوار که در گله گوسفندی که شبان نداشته باشد رها شوند یکی در ابتدای گله و دیگری در انتهای آن، از فساد حب مال و جاه در دین انسان مؤمن بیشتر نیست (بلکه این خطرناک تر است)».⁽²⁾

آن گاه در هفتمین و هشتمین وصف می فرماید: «اندوهش طولانی و همتش بلند است»؛ (طَوِیلٌ غَمُّهُ، بَعِیدٌ هَمُّهُ).

اندوهش برای خطاهایی که از او سرزده و آتش دوزخ که ممکن است دامن او را بگیرد، و همّت والایش در مسیر تحصیل رضای خدا و اسباب ورود در بهشت است و این دو وصف که درواقع یکی جنبه منفی دارد و دیگری مثبت، تشکیل دهنده همان تعادل خوف و رجاست که از شرایط اصلی ایمان محسوب می شود.

شبیه این معنا در صفات پرهیزکاران در خطبه 193 (خطبه معروف به همّام)

نیز آمده است. در یک جا می فرماید: «قُلُوبُهُمْ مَحْزُونَةٌ» و در جای دیگر می افزاید: «لا یَرْضَوْنَ مِنْ أعْمالِهِمُ الْقَلِیلَ».

آری! آن ها از یک سو اندوه کیفر و عذاب در برابر خطاها قلبشان را می فشارد و از سوی دیگر شوق لقاءالله در پرتو اعمال صالح به آن ها آرامش می دهد.

این سخن را با دو حدیث درباره حزن و همت پایان می دهیم.

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در حدیثی به اباذر می فرماید: «مَا عُبِدَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ عَلَی مِثْلِ طُولِ الْحُزْن؛ کسی خدای متعال را با چیزی که مانند طول حزن باشد پرستش نکرده است (اندوه در برابر مسئولیت ها آن هم اندوهی که در درون دل است نه در چهره)».⁽¹⁾

امیرمؤمنان (علیه السلام) درباره علوّ همت می فرماید: «مَنْ شَرَفَتْ هِمَّتُهُ عَظُمَتْ قِیْمَتُهُ؛ کسی که همت والا دارد، ارزش او بسیار است».⁽²⁾

سپس در نهمین و دهمین وصف می فرماید: «سکوتش بسیار و تمام وقتش مشغول است»؛ (کَثِیرٌ صَمْتُهُ، مَشْغُولٌ وَقْتُهُ).

اشاره به این که از فضول کلام و سخنان غیر ضروری پرهیز می کند و چیزی از اوقات او به هدر نمی رود و همیشه مشغول کار مثبتی است. این دو وصف با هم رابطه دارند؛ زیرا کسی که پرگویی می کند وقت خود را در این امر بیهوده تلف می سازد و به کارهای اساسی و لازم نمی رسد. به عکس، آن ها که کثیر السکوت اند وقت کافی برای انجام وظایف مهم خویش دارند.

درباره اهمیت سکوت و نقش فوق العاده آن در تهذیب نفس و مبارزه با وسوسه های شیطان و این که باید در چه مواردی سکوت کرد و در چه مواردی سخن گفت، در بحث های گذشته بسیار سخن گفته ایم (ذیل گفتار حکیمانه 182

و یکی از فقرات حکمت 289) ولی در این زمینه هرچه گفته شود کم است، زیرا قسمت مهمی از گناهان کبیره با زبان انجام می شود؛ بعضی از علمای اخلاق تعداد آن را بیست گناه شمرده اند و ما در کتاب اخلاق در قرآن، ده مورد دیگر را یافته و بر آن افزوده ایم که شرح آن در ذیل حکمت 349 إن شاءالله خواهد آمد.

درباره اهمیت سکوت همین بس که در حدیثی که در کتاب شریف کافی از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نقل شده است می خوانیم: «جَاءَ رَجُلٌ إِلَی النَّبِیِّ (صلی الله علیه و آله) فَقَالَ: یَا رَسُولَ اللَّهِ أَوْصِنِی، فَقَالَ: احْفَظْ لِسَانَکَ قَالَ: یَا رَسُولَ اللَّهِ أَوْصِنِی قَالَ: احْفَظْ لِسَانَکَ قَالَ : یَا رَسُولَ اللَّهِ أَوْصِنِی قَالَ: احْفَظْ لِسَانَکَ وَیْحَکَ وَهَلْ یَکُبُّ النَّاسَ عَلَی مَنَاخِرِهِمْ فِی النَّارِ إِلاَّ حَصَائِدُ أَلْسِنَتِهِمْ؛ مردی خدمت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) آمد و عرض کرد: ای رسول خدا! توصیه ای به من کنید. فرمود: زبانت را حفظ کن. بار دیگر عرض کرد: ای رسول خدا! به من توصیه ای بفرمایید وحضرت همان کلام را تکرار کرد. بار سوم نیز همین درخواست را ذکر کرد وپیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) او را به حفظ زبان توصیه فرمود و افزود: وای بر تو! آیا جز آنچه فرآورده زبان مردم است آن ها را با صورت در آتش دوزخ فرو می افکند؟».⁽¹⁾

اشاره به این که بیشترین عامل گرفتاری انسان ها در قیامت فرآورده های زبان آن هاست.

این که می فرماید: «با صورت در آتش دوزخ انداخته می شوند» علاوه بر این که بدترین شکل افتادن در دوزخ است، این علت است که زبان و دهان انسان در صورت اوست و عامل اصلی گناه، پیش از بقیه جسم انسان، در آتش افکنده می شود.

در حدیث دیگری از همان حضرت جمله تکان دهنده دیگری آمده است،

می فرماید: «مَنْ لَمْ یَحْسَبْ کَلامَهُ مِنْ عَمَلِهِ کَثُرَتْ خَطَایَاهُ وَحَضَرَ عَذَابُهُ؛ کسی که سخنش را جزء اعمالش حساب نکند (و بی پروا هرچه بر سر زبانش آمد بگوید) خطاهایش زیاد می شود و مجازاتش حاضر می گردد».⁽¹⁾

مشکل مهم آفات و گناهان زبان این است که غالباً مربوط به حقوق دیگران است و جبران کردن حقوق ازدست رفته دیگران به سبب غیبت و تهمت و سخن چینی و اهانت و ایذاء و نسبت های ناروا و امثال آن، کار آسانی نیست.

این که می فرماید: «مؤمن کسی است که وقتش مشغول است» نه به این معناست که دائم مشغول عبادت و تلاوت قرآن و ذکر الله است، بلکه اوقات شبانه روز را به گونه ای تقسیم می کند که به تمام کارهای ضروری برسد. همان گونه که در حکمت 390 خواهد آمد: «مؤمن باید ساعات شبانه روز خود را تقسیم کند، در بخشی از آن به عبادت پروردگار و مناجات با او بپردازد و در بخش دیگری به تأمین معاش و در بخش سومی به تفریحات سالم (و اگر این کار انجام شود تمام وقت انسان را برای انجام کارهای ضروری و وظایف الهی اشغال خواهد ساخت).

آن گاه امام (علیه السلام) به سراغ یازدهمین و دوازدهمین وصف مؤمنان راستین رفته، می فرماید: «شکرگزار وصبور است»؛ (شَکُورٌ صَبُورٌ).

«شکور» صیغه مبالغه از ریشه «شکر» است یعنی شخص بسیار شکرگزار؛ کسی که پیوسته با قلب و زبان و اعضای خود شکر نعمت های الهی را به جا می آورد و از صاحب نعمت هرگز غافل نیست.

«صبور» نیز صیغه مبالغه از ریشه «صبر» است و همچون «صبار» که در قرآن مجید در آیه 5 سوره ابراهیم و33 سوره شوری آمده، به معنای کسی است که

بسیار صابر و شکیباست. حوادث روزگار او را دگرگون نمی سازد و در برابر آزمون های الهی صابر است. در بلاها عنان اختیار را از دست نمی دهد و زبان به شکوه نمی گشاید و جزع و بی تابی نمی کند.

درواقع این دو وصف، حال مؤمنان راستین را در نعمت و بلا ترسیم می کند؛ به هنگام نعمت شاکر و به هنگام بلا صابرند.

در حدیثی از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) می خوانیم: «الْإِیمَانُ نِصْفَانِ نِصْفٌ فِی الصَّبْرِ وَنِصْفٌ فِی الشُّکْرِ».⁽¹⁾

کلینی؛ در کتاب شریف کافی از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) چنین نقل می کند: «إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) کَانَ فِی سَفَرٍ یسِیرُ عَلَی نَاقَةٍ لَهُ إِذْ نَزَلَ فَسَجَدَ خَمْسَ سَجَدَاتٍ فَلَمَّا أَنْ رَکِبَ قَالُوا: یا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا رَأَینَاکَ صَنَعْتَ شَیئاً لَمْ تَصْنَعْهُ فَقَالَ: نَعَمْ اسْتَقْبَلَنِی جَبْرَئِیلُ (علیه السلام) فَبَشَّرَنِی بِبِشَارَاتٍ مِنَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ فَسَجَدْتُ لِلَّهِ شُکْراً لِکُلِّ بُشْرَی سَجْدَةً؛ رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در سفری کوتاه سوار بر شتری بود. ناگهان از شتر فرود آمد وپنج بار سجده به جای آورد. هنگامی که سوار بر مرکب شد همراهان عرض کردند: ای رسول خدا! ما دیدیم کاری انجام دادی که تا کنون انجام نداده بودی. فرمود : آری. جبرئیل بر من نازل شد و بشارات فراوانی از سوی خدای متعال به من داد (پنج بشارت) من برای هر بشارتی سجده شکری به جای آوردم».⁽²⁾

به همین دلیل در حدیث دیگری آمده که شما نیز چنین کنید. امام صادق (علیه السلام) می فرماید: «إِذَا ذَکَرَ أَحَدُکُمْ نِعْمَةَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ فَلْیضَعْ خَدَّهُ عَلَی التُّرَابِ شُکْراً لِلَّهِ فَإِنْ کَانَ رَاکِباً فَلْینْزِلْ فَلْیضَعْ خَدَّهُ عَلَی التُّرَابِ وَإِنْ لَمْ یکُنْ یقْدِرُ عَلَی النُّزُولِ لِلشُّهْرَةِ فَلْیضَعْ خَدَّهُ عَلَی قَرَبُوسِهِ وَإِنْ لَمْ یقْدِرْ فَلْیضَعْ خَدَّهُ عَلَی کَفِّهِ ثُمَّ لْیحْمَدِ اللَّهَ عَلَی مَا

أَنْعَمَ عَلَیهِ؛ هنگامی که یکی از شما به یاد نعمتی از سوی خداوند متعال بیفتد صورت بر خاک بگذارد و خدا را شکر گوید. اگر سوار باشد پیاده شود وبر خاک سجده کند و اگر به جهت انگشت نما شدن نمی تواند پیاده شود، صورت بر قربوس (این واژه در عربی با فتح راء استعمال می شود و در فارسی با سکون راء؛ یعنی برآمدگی جلوی زین) بگذارد و اگر توان آن را نیز نداشته باشد صورت بر کف دست بگذارد و خدا را برای نعمتی که به او ارزانی داشته است شکر و سپاس گوید».⁽¹⁾

درمورد اهمیت صبر نیز آیات و روایات، بسیار است و مرحوم کلینی در جلد دوم کافی بابی در اهمیت صبر منعقد کرده و بیست و پنج روایت در آن آورده است؛ از جمله در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: «إِذَا دَخَلَ الْمُوْمِنُ فِی قَبْرِهِ کَانَتِ الصَّلاةُ عَنْ یمِینِهِ وَالزَّکَاةُ عَنْ یسَارِهِ وَالْبِرُّ مُطِلٌّ عَلَیهِ وَیتَنَحَّی الصَّبْرُ نَاحِیةً فَإِذَا دَخَلَ عَلَیهِ الْمَلَکَانِ اللَّذَانِ یلِیانِ مُسَاءَلَتَهُ قَالَ الصَّبْرُ لِلصَّلاةِ وَالزَّکَاةِ وَالْبِرِّ: دُونَکُمْ صَاحِبَکُمْ فَإِنْ عَجَزْتُمْ عَنْهُ فَأَنَا دُونَهُ؛ هنگامی که جنازه مومن وارد قبر می شود نماز در طرف راست و زکات در طرف چپ قرار می گیرد و نیکوکاری بر او سایه می افکند و صبر و شکیبایی در گوشه ای واقع می شود. هنگامی که دو فرشته مأمور سوال بر او وارد می شوند، صبر به نماز و زکات و نیکوکاری می گوید: به کمک صاحبتان بروید، هرگاه ناتوان شدید من به یاری او خواهم آمد».⁽²⁾

آن گاه امام (علیه السلام) در سیزدهمین و چهاردهمین ویژگی می فرماید: «بسیار ژرف اندیش است و دست حاجت به سوی کسی دراز نمی کند»؛ (مَغْمُورٌ بِفِکْرَتِهِ، ضَنِینٌ بِخَلَّتِهِ).

«مَغْمُور» به کسی گفته می شود که غرق در چیزی باشد. مومنان راستین غرق در فکر و اندیشه اند؛ تفکر در عظمت و قدرت پروردگار و نشانه های او در جهان هستی. تفکر درباره آخرت و سرنوشت خود در آن روز و تفکر برای حل مشکلات مردم.

«ضَنین» به معنای بخیل است و «خَلَّت» به فتح خاء (بر وزن رحمت) به معنای نیاز و حاجت. مفهوم جمله این می شود که او در اظهار حاجتش به دیگران بخیل است و تا امکان داشته باشد دست حاجت به سوی دیگران دراز نمی کند و این نشانه شخصیت و عمق فکر آدمی است.

در بعضی از نسخه ها «خُلَّت» به ضم خاء (بر وزن نصرت) آمده که به معنای دوستی است و مفهوم جمله این می شود که او در انتخاب دوست، بسیار سختگیر و ژرف اندیش است و تا شایستگی های لازم را در کسی نبیند دست دوستی به سوی او دراز نمی کند.

این احتمال نیز در تفسیر این جمله داده شده است که او هنگامی که دوستی را انتخاب کند برای حفظ دوستی می کوشد و در برابر از دست دادن آن بخیل و سختگیر است.

درباره اهمیت فکر، همین بس که خداوند، متفکران را «أُولُوا الاَْلْباب؛ صاحبان مغز» معرفی کرده و پس از آن که تفکر درباره آفرینش آسمان و زمین و سایر پدیده های جهان هستی را می ستاید، می فرماید: کسانی که چنین هستند مصداق أوُلُوا الاْلْباب اند.⁽¹⁾

دعوت به تفکر در عالم هستی و در حالات پیشینیان و عبرت گرفتن از سرنوشت آن ها و تفکر درباره مسئولیت هایی که انسان در پیشگاه خدا و خلق بر

عهده دارد در بسیاری از آیات قرآن آمده است و در مجموع استفاده می شود که اسلام اهمیت فوق العاده ای به مسئله فکر و اندیشه در امور سرنوشت ساز می دهد.

اهمیت تفکر تا آن اندازه است که برترین عبادت شمرده شده است، امام صادق (علیه السلام) می فرماید: «أَفْضَلُ الْعِبَادَةِ إِدْمَانُ التَّفَکُّرِ فِی اللَّهِ وَفِی قُدْرَتِهِ؛ برترین عبادت، دوام تفکر درباره خدا و قدرت اوست».⁽¹⁾در حدیث دیگری از امام علی بن موسی الرضا (علیه السلام) آمده است: «لَیسَ الْعِبَادَةُ کَثْرَةَ الصَّلاةِ وَالصَّوْمِ إِنَّمَا الْعِبَادَةُ التَّفَکُّرُ فِی أَمْرِ اللَّهِ عَزَّوَجَلّ؛ عبادت، تنها به کثرت نماز و روزه نیست. عبادت واقعی، تفکّر در کار خدای متعال است (در امور مربوط به آفرینش و نظامات جهان هستی».⁽²⁾

امیرمومنان علی (علیه السلام) تفکر را سرچشمه خوبی ها و اعمال نیک می شمارد: «إِنَّ التَّفَکُّرَ یدْعُو إِلَی الْبِرِّ وَالْعَمَلِ بِهِ»⁽³⁾امام مجتبی (علیه السلام) تفکر را پدر و مادر تمام نیکی ها معرفی می کند: «التَّفَکُّرُ أَبُو کُلِّ خَیْرٍ وَأُمُّهُ».⁽⁴⁾

درمورد عدم اظهار حاجت نزد دیگران نیز در آیات و روایات، اشارات و تأکیداتی دیده می شود. قرآن مجید در یک جا از آن به «تعفّف» تعبیر کرده است و می فرماید: (گروهی از نیازمندان هستند که) به دلیل کثرت تعفف، شخص جاهل و بی خبر آن ها را غنی و بی نیاز می پندارد؛ (یحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِیاءَ مِنَ التَّعَفُّف).⁽⁵⁾

در حدیث پرمعنایی از امام علی بن موسی الرضا از پدران بزرگوارش : می خوانیم: «إِنَّمَا اتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِیمَ خَلِیلاً لاَِنَّهُ لَمْ یرُدَّ أَحَداً وَلَمْ یسْأَلْ أَحَداً قَطُّ غَیرَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ؛ خدا تنها به این دلیل ابراهیم را خلیل خود قرار داد که هیچ سائلی را رد نکرد و هرگز از کسی درخواستی نداشت».⁽¹⁾

سپس امام (علیه السلام) در وصف پانزدهم و شانزدهم که هماهنگی کامل با هم دارند می فرماید: «(مؤمن راستین) طبیعتش آسان است (و سختگیری در کار او نیست) و برخوردش با دیگران توأم با نرمش است»؛ (سَهْلُ آلْخَلِیقَةِ، لَیِّنُ آلْعَرِیکَةِ!).

گرچه این دو وصف، مفهوم نزدیکی دارند ولی با دقت، تفاوت میان آن ها روشن می شود. «سَهْلُ الْخَلیقَة» بودن با توجه به این که «خلیقة» به معنای خُلق و طبیعت است این است که انسان در زندگی سختگیر نباشد؛ فلان وسیله اگر حاصل نشد ناراحتی نکند؛ فلان غذا به موقع نرسید، نرسد. نظم در زندگی او حاکم است؛ اما چنان نیست که اگر چیزی به موقع حاصل نشد ابراز ناراحتی کند. به بیان دیگر، بعضی ها فی المثل اگر بر سر سفره، فلان چیز وفلان چیز نباشد دست از سفره می کشند و ابراز ناراحتی می کنند؛ ولی مؤمنان راستین آسان گیرند؛ با هر غذایی سد جوع می کنند و در زندگی مقید به قیود دنیاپرستان نیستند.

ولی «لَیِّنُ الْعَریکَة» رابطه انسان را با اشخاص دیگر بیان می کند، زیرا «عَریکَة» (با توجه به این که در اصل به معنای چرمی است که به واسطه نرم بودن، دباغ را به ناراحتی نمی اندازد و سپس به معنای طبیعت انسانی استعمال شده است) به این معناست که در برخورد با دیگران ملایم و مهربان و تسلیم است و مردم از معاشرت با او لذت می برند.

بنابراین «سَهْلُ الْخَلیقَةَ» می تواند اشاره به سختگیری نکردن در زندگی

شخصی انسان باشد و «لَیّن الْعَریکَة» اشاره به نرمش او در مقابل بستگان، دوستان و دیگران.

این همان چیزی است که در قرآن مجید یکی از صفات برجسته پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) شمرده شده است آن جا که می فرماید: (فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ کُنْتَ فَظّآ غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ)؛ «به برکت رحمت الهی در برابر آن ها (مردم) نرم (و مهربان) شدی و اگر خشن و سنگدل (و تندخو) بودی از اطراف تو پراکنده می شدند».⁽¹⁾

بعضی از شارحان این دو وصف را به یک معنا برگردانده و مترادف دانسته اند در حالی که ظاهراً چنین نیست.

در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) می خوانیم: «اَلْمُومِنُونَ هَیِّنُونَ لَیِّنُونَ کَالْجَمَلِ الْأَلُوفِ إذا قِیْدَ انْقادَ وَإنْ أُنیخَ اسْتَناخَ؛ مؤمنان، نرم خو وآسان گیرند، مانند شتر رام که او را به هر طریق (صحیح و مناسبی) ببرند منقاد و مطیع است (در بعضی از روایات در این فقره آمده است: «وَإنْ اُنیخَ عَلی صَخْرَةٍ اسْتَناخَ؛ اگر او را روی قطعه سنگی بخوابانند می خوابد)».⁽²⁾

بدیهی است که منقاد بودن مؤمن در برابر دوستانی است که او را دعوت به خیر و صلاح می کنند.

این سخن را با حدیث دیگری از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) پایان می دهیم، فرمود: «لَأُخْبِرَنَّکُمْ عَلی مَنْ تَحْرُمُ النّارُ غَداً؟ عَلی کُلِّ هَیِّنٍ لَیِّنٍ قَریبٍ سَهْلٍ؛ آیا به شما خبر بدهم که آتش دوزخ فردای قیامت بر چه کسی حرام می شود؟ بر کسانی که نرمخو و ملایم و صمیمی و آسان گیر هستند».⁽³⁾

آن گاه امام (علیه السلام) در هفدهمین و هجدهمین اوصافی که برای مؤمنان راستین بیان کرده و گفتار خود را با آن پایان می دهد، می فرماید: «(در برابر حوادث سخت و دشمنان خطرناک) دلش از سنگ خارا محکم تر و سخت تر و (در پیشگاه خدا) از برده تسلیم تر است»؛ (نَفْسُهُ أَصْلَبُ مِنَ الصَّلْدِ، وَهُوَ أَذَلُّ مِنَ آلْعَبْدِ).

آری! مؤمنان ازنظر روحی فوق العاده قوی و نیرومندند، به گونه ای که در روایات به کوه تشبیه شده اند. مرحوم مولا محمد صالح مازندرانی در شرح اصول کافی می گوید: در حدیثی آمده است: «الْمُؤمِنُ کَالْجَبَلِ لاتُحَرِّکُهُ الْعَواصِفُ؛ مؤمن همچون کوه است که تندبادها او را تکان نمی دهد».⁽¹⁾

آری! تندبادها کوه ها را تکان نمی دهند، بلکه کوه ها هستند که مسیر طوفان ها را تغییر می دهند، بنابراین نه تنها طوفان حوادث، مؤمنان را از مسیر خود منحرف نمی سازد، بلکه آن ها هستند که طوفان ها را به مسیرهای صحیح هدایت می کنند.

در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) می خوانیم: «مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) بِقَوْمٍ یرْبَعُونَ⁽²⁾حَجَراً فَقَالَ: مَا هَذَا؟ قَالُوا: نَعْرِفُ بِذَلِکَ أَشَدَّنَا وَأَقْوَانَا فَقَالَ (علیه السلام): أَلا أُخْبِرُکُمْ بِأَشَدِّکُمْ وَأَقْوَاکُمْ؟ قَالُوا: بَلَی یا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ: أَشَدُّکُمْ وَأَقْوَاکُمُ الَّذِی إِذَا رَضِی لَمْ یدْخِلْهُ رِضَاهُ فِی إِثْمٍ وَلا بَاطِلٍ وَإِذَا سَخِطَ لَمْ یخْرِجْهُ سَخَطُهُ مِنْ قَوْلِ الْحَقِّ وَإِذَا قَدَرَ لَمْ یتَعَاطَ مَا لَیسَ لَهُ بِحَقٍّ؛ پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) از کنار جمعیتی می گذشت که سنگی را برای زورآزمایی (یکی پس از دیگری) برمی داشتند. پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: این کار برای چیست؟ عرض کردند: می خواهیم به این وسیله فرد محکم تر و قوی تر را بشناسیم. پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: می خواهید از محکم ترین و قوی ترین، شما را باخبر کنم؟ عرض کردند: آری. فرمود: محکم ترین و قوی ترین شما کسی است که

هنگامی که از شخص یا چیزی راضی می شود به خاطر او به گناه و باطل اقدام نمی کند و هنگامی که از شخص یا چیزی خشمگین می گردد خشم، او را از سخن حق بیرون نمی کند و به هنگام قدرت به سراغ چیزی که حق او نیست نمی رود».⁽¹⁾

البته مؤمنان راستین با چنین قوت و قدرتی، هنگامی که در پیشگاه خدا قرار می گیرند همچون بنده ذلیل و تسلیمی هستند که بدون اراده او قدمی برنمی دارند و در برابر حق خاضعند. درواقع دو وصف اخیر دو بعد شخصیت مؤمنان راستین را نشان می دهد؛ از یک سو استقامت و استحکام آن ها را در برابر حوادث سخت بیان می کند و از سوی دیگر فروتنی و تسلیمشان را در برابر پروردگار.

گفتار حکیمانه 334

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلَامُ

لَوْ رَأَی آلْعَبْدُ آلْأَجَلَ وَمَصِیرَهُ لَأَبْغَضَ آلْأَمَلَ وَغُرُورَهُ.

امام (علیه السلام) فرمود:

اگر انسان، سرآمد زندگی و عاقبت کار خود را می دید، آرزوها و غرورش را دشمن می شمرد.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: اگر پایان کار را می دیدید...

حضرت علی (علیه السلام) در این سخن گهربار به نکته ای اشاره می فرماید که هرکس در آن بیندیشد و آن را با تمام وجود باور کند از دنیاپرستی کنار خواهد رفت. می فرماید: «اگر انسان، سرآمد زندگی و عاقبت کارش را می دید، آرزوها و غرورش را دشمن می شمرد»؛ (لَوْ رَأَی آلْعَبْدُ آلْأَجَلَ وَمَصِیرَهُ لَأَبْغَضَ آلْأَمَلَ وَغُرُورَهُ).

سرآمد زندگی و پایان عمر بر هیچ کس روشن نیست؛ خواه جوان باشد یا پیر، سالم باشد یا زمین گیر، زیرا هر روز ممکن است حادثه ای رخ دهد و حتی جوانان و افراد سالم و نیرومند را با خود از این جهان ببرد؛ ولی با توجه به این که انسان از پایان عمر خویش به طور دقیق آگاه نیست همین امر گاهی سبب اشتباه او می شود و زندگی را جاودانه می پندارد، دامنه آرزوهایش گسترش پیدا می کند و غرور ناشی از آن تمام وجود او را فرامی گیرد.

البته مکتوم بودن پایان زندگی فلسفه مهمی دارد و آن این است که اگر هرکس از پایان عمر خود باخبر بود، هرگاه پایان آن را نزدیک می دید در اضطراب شدیدی به سر می برد و زندگی در کام او تلخ می شد و اگر پایان آن را دور می دید در غفلت و غرور فرو می رفت، خداوند آن را مکتوم داشته تا انسان دائماً در میان خوف و رجا باشد، نه زندگی در کامش تلخ شود و نه غرور و غفلت و آرزوهای دور و دراز او را احاطه کند.

امام صادق (علیه السلام) در حدیث معروف «مُفضّل» این مطلب را با عبارات زیبایی بیان کرده، می فرماید: «ای مفضل! در این امر اندیشه کن که خداوند مدت حیات انسان را بر انسان پوشیده داشت؛ چراکه اگر مقدار عمر خود را می دید و کوتاه بود هرگز زندگی برای او گوارا نبود، زیرا هر زمان در انتظار مرگ بود و انتظار وقتی را می کشید که می دانست پایان عمر است و همچون کسی بود که اموالش بر باد رفته و یا نزدیک است بر باد برود، چنین کسی احساس فقر می کند و از فنای اموالش وحشت به او دست می دهد با این که وحشتی که از فنای عمر به انسان دست می دهد بیش از وحشتی است که از فنای مال ایجاد می شود، زیرا کسی که مالش کم می شود یا از بین می رود امید دارد در آینده مال دیگری به دست بیاورد؛ اما کسی که یقین به پایان عمر خود داشته باشد نومیدی مطلق بر او حاکم می شود. و هرگاه عمر طولانی داشته باشد و مطمئن به بقا در دنیا گردد در لذات و گناهان فرو می رود وچنین می پندارد که فعلا به شهوترانی می پردازم و در اواخر عمر که از آن آگاهم به سراغ توبه می روم (و به این دلیل خداوند مقدار عمر را بر انسان مخفی داشته است)».⁽¹⁾

ولی امیرالمؤمنین (علیه السلام) از زاویه دیگری به این مسئله می نگرد، و می فرماید: اگر هرکس باخبر بود - خواه عمر خود را طولانی می دید یا کوتاه - و مشاهده می کرد با سرعت به مقصد نهایی و پایان عمر نزدیک می شود همین حرکت پرشتاب به سوی پایان عمر سبب می شد که آرزوها و غرور ناشی از آن را دشمن بشمارد.

به راستی عمر باشتاب می گذرد؛ هنوز دوران کودکی تمام نشده جوانی فرامی رسد، جوانی تمام نشده کهولت و سپس پیری و فرسودگی جایش را می گیرد. بسیارند کسانی که به گذشته عمر خود می نگرند و می گویند: چه باسرعت گذشت؛ چقدر کوتاه بود؛ چه اندازه در غفلت و غرور بودیم.

البته مؤمنان راستین و آگاه گرچه از پایان عمر خود باخبر نیستند؛ ولی با توجه به احوال دیگران دائماً آماده ترک دنیا هستند و به همین دلیل تلاش و کوشش بیشتری برای سرای آخرت و انجام کارهای خیر دارند و هرگز گرفتار آرزوهای دور و دراز و غرور و غفلت نمی شوند.

گفتار حکیمانه 335

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلَامُ

لِکُلِّ آمْرِیءٍ فِی مَالِهِ شَرِیکَانِ: الْوَارِثُ، وَآلْحَوَادِثُ.

امام (علیه السلام) فرمود:

هر انسانی در اموالش دو شریک دارد: وارثان و حوادث!⁽¹⁾

شرح و تفسیر: شرکای اموال ما

این فرمایش حضرت، هشداری است به افراد بخیل و خسیس، می فرماید: «هر انسانی در اموالش دو شریک دارد: وارثان و حوادث»؛ (لِکُلِّ آمْرِیءٍ فِی مَالِهِ شَرِیکَانِ: الْوَارِثُ، وَآلْحَوَادِثُ).

اشاره به این که افراد بخیل به چه می اندیشند؟ آیا تصور می کنند این اموال را با خود می برند با این که از دو حال خارج نیست: یا به وسیله حوادث و پیشامدهای روزگار ازقبیل ورشکست شدن در تجارت، ربوده شدن به وسیله سارقان، سیل و آتش سوزی و امثال آن بر باد می رود و یا در صورت مصون ماندن از حوادث به دست وارث می رسد. وارثی که غالباً دلش به حال صاحب مال نسوخته و آن را تملک می کند و از آن برای منافع خود و عیش و لذت بهره می گیرد؛ بی آن که به فکر صاحب اصلی مال باشد.

بسیار دیده ایم افرادی را که اموالی از آن ها به ارث رسیده و در میان آن ثلث یا موقوفاتی وجود دارد و وارثان اصرار دارند که با بهانه هایی حتی ثلث را تملک کرده و وقف را به نوعی باطل کنند و عین موقوفه را به تملک خود درآورند!

افراد بخیل اگر در این امور درست بیندیشند به اشتباه بزرگ خود پی می برند.

آیا بهتر نیست که شریک دیگری برای خود دست و پا کنند؟ شریکی که در مشکلات برزخ و قیامت به داد آن ها می رسد و به مضمون (مَا عِنْدَکُمْ یَنفَدُ وَمَا

عِنْدَاللهِ بَاقٍ)؛ «آنچه نزد شماست فانی می گردد و آنچه نزد خداست باقی می ماند»⁽¹⁾، هرگز خللی در کار او وارد نمی شود.

آری، این شریک، همان نیازمندان و محرومانی هستند که انفاق به آن ها در قرآن مجید با تعبیر وام دادن به خدا بیان شده است: (مَّنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافاً کَثِیرَةً)⁽²⁾همان وامی که حداقل ده برابر تا هفت صد برابر و بیشتر به آن سود داده خواهد شد.

همان گونه که در بحث اسناد این گفتار حکیمانه اشاره شد این سخن به دو صورت دیگر نیز نقل شده است: نخست: «بَشِّرْ مالَ الْبَخِیلِ بِحادِثٍ أو وارِثٍ؛ به مال افراد بخیل بشارت ده که یا حوادث نابودکننده در انتظار آن است و یا وارث» و دیگر این که: «إنَّ لَکَ فِی مالِکَ شَریکَیْنِ: الْحَدَثانِ⁽³⁾وَالْوارِثَ فَإنِ اسْتَطَعْتَ أنْ لاتَکُونَ أبْخَسَ الشُّرَکاءِ حَظّآ فَافْعَلْ؛ در مال تو (جز تو) دو شریک هست: حوادث نابودکننده و وارث، هرگاه بتوانی سهم تو کمتر از آن دو نباشد انجام ده (بخشی از اموالت را انفاق کن)».

شگفت این که بسیار دیده شده است فرزندان افراد ثروتمند، انتظار مرگ پدر را می کشند تا هرچه زودتر بتوانند از اموال او بهره ببرند.

عجیب تر از آن این که در زمان خود دیده ایم فرزندان در اواخر عمر پدر، مال او را میان خود تقسیم می کنند و حتی پدر را از نیازمندی های زندگی خود محروم می سازند در حالی که هنوز زنده و به حکم خدا و قوانین بشری مالک اموال خویش است.

گفتار حکیمانه 336

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلَامُ

الْمَسْؤُولُ حُرٌّ حَتَّی یَعِدَ.

امام (علیه السلام) فرمود:

کسی که از او درخواستی شده، تا وعده نداده آزاد است (ولی پس از وعده دادن در گرو وعده خویش است و تا به آن وفا نکند آزاد نمی شود)».⁽¹⁾

شرح و تفسیر: انسان در گرو وعده های خویش است

همان گونه که اشاره شد، این گفتار حکیمانه در بسیاری از نسخه های نهج البلاغه و شروح آن نیامده است. مرحوم فیض الاسلام در نسخه خود و صبحی صالح در نسخه ای که در دست ماست آن را آورده اند و ظاهر این است که از نسخه ابن ابی الحدید گرفته اند. به هر حال کلامی است بسیار پرمعنا و حکیمانه.

امام (علیه السلام) می فرماید: «کسی که از او درخواستی شده، تا وعده نداده آزاد است»؛ (الْمَسْؤُولُ حُرٌّ حَتَّی یَعِدَ).

اشاره به این که پس از وعده دادن در گرو وعده خویش است و تا به آن وفا نکند آزاد نمی شود.

همان گونه که در بیان اسناد این گفتار حکیمانه آوردیم، علامه مجلسی؛ در بحارالانوار آن را از کتاب العدد القویة، تألیف مرحوم علامه حلی با اضافه ای به این صورت آورده است: «الْمَسْئُولُ حُرٌّ حَتَّی یَعِدَ وَالْمَسْئُولُ مُسْتَرَقٌّ حَتَّی یُنْجِزَ؛ آن کس که از او درخواستی شود آزاد است تا زمانی که وعده نداده، و برده است تا زمانی که به وعده خود وفا کند».⁽¹⁾

روشن است که حرّیّت و بردگی در این گفتار حکیمانه جنبه مجازی دارد

نکته: اهمیت وفای به عهد

بسیاری از افراد درمورد وعده ها و عهدهای خود بی اعتنا و سهل انگارند در حالی که قرآن مجید و روایات اسلامی به آن اهمیت فوق العاده ای داده اند.

قرآن مجید می فرماید: (وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کَانَ مَسْئُولا)؛ «به عهد خود وفا کنید که از عهد (در قیامت) سؤال می شود».⁽¹⁾

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) می فرماید: «الْعِدَةُ دَیْنٌ وَیْلٌ لِمَنْ وَعَدَ ثُمَّ أخْلَفَ وَیْلٌ لِمَنْ وَعَدَ ثُمَّ أخْلَفَ وَیْلٌ لِمَنْ وَعَدَ ثُمَّ أَخْلَفَ؛ وعده به منزله بدهکاری است. وای به حال کسی که وعده می دهد و خلاف می کند! وای به حال کسی که وعده می دهد و خلاف می کند! وای به حال کسی که وعده می دهد و خلاف می کند!».⁽²⁾

ازاین روایت استفاده می شود که وعده به منزله بدهکاری شدید و مؤکد است

و منظور این است که اشخاص حر از هر نظر آزادند و در قید اسارت دیگری نیستند؛ ولی برده در قید اسارت دیگری است و انسان تا وعده نداده آزاد است؛ اما هرگاه وعده ای به دیگری بدهد گویا زنجیر اسارتی را بر گردن خود نهاده و تا به وعده اش وفا نکند از گردن او برداشته نخواهد شد.

پیامی که این کلام دارد مسئله لزوم وفای به وعده است؛ مبادا کسی وعده بدهد باز هم خود را آزاد پندارد و گمان کند هیچ وظیفه و مسئولیتی در برابر وعده ای که داده است بر دوش ندارد. باید خود را همچون اسیری بداند که تا به وعده اش وفا نکند آزاد نمی شود.

که افراد باایمان باید به آن عمل کنند. البته ازنظر فقهی، وعده های ابتدایی که در ضمن عقد و قراردادی نباشد واجب العمل نیست؛ ولی از آیات و روایات استفاده می شود که مستحب بسیار مؤکدی است؛ گویا دیواربه دیوار واجبات مؤکد است.

بر این اساس پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در حدیث دیگری می فرماید: «الواعِدُ بِالْعِدَةِ مِثْلُ الدَّیْنِ أوْ أَشَدَّ؛ کسی که وعده ای می دهد (وعده اش) مانند بدهکاری یا شدیدتر از آن است».⁽¹⁾

امیرمؤمنان علی (علیه السلام) می فرماید: «ما باتَ لِرَجُلٍ عِنْدی مَوْعِدٌ قَطُّ فَباتَ یَتَمَلْمَلُ عَلی فِراشِهِ لِیَغْدُو بِالظَّفَرِ بِحاجَتِهِ أشَدُّ مِنْ تَمَلْمُلِی عَلی فِراشی حِرْصاً عَلَی الْخُروجِ إلَیْهِ مِنْ دَیْنٍ عُدْتُهُ وَخَوْفاً مِنْ عائِقٍ یُوجِبُ الْخُلْفَ فَإِنَّ خُلْفَ الْوَعْدِ لَیْسَ مِنْ أخْلاقِ الْکِرامِ؛ کسی که وعده ای به او داده ام و شب هنگام در بسترش بیدار است و لحظه شماری می کند که صبح شود و نزد من آید و حاجتش برآورده شود، ناراحتی و انتظار او هرگز از ناراحتی من شب هنگام در بسترم بیشتر نیست، چرا که انتظار می کشم به سراغ او بروم واز دِین وعده او درآیم. مبادا مانعی سبب خلف وعده شود، زیرا خلف وعده از اخلاق انسان های با شخصیت و بزرگوار نیست».⁽²⁾

روایات درباره نکوهش خلف وعده در منابع اسلامی بسیار است. این گفتار را با حدیثی از امام صادق (علیه السلام) پایان می دهیم، فرمود: «عِدَةُ الْمُوْمِنِ أَخَاهُ نَذْرٌ لاکَفَّارَةَ لَهُ فَمَنْ أَخْلَفَ فَبِخُلْفِ اللَّهِ بَدَأَ وَلِمَقْتِهِ تَعَرَّضَ وَذَلِکَ قَوْلُهُ (یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ما لاتَفْعَلُونَ کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ)؛ وعده مؤمن به برادرش نوعی نذر است، هرچند کفاره ندارد و هرکس خلف وعده کند درواقع با خدا مخالفت کرده و خود را در معرض خشم او قرار داده و این همان

چیزی است که قرآن می فرماید: ای کسانی که ایمان آورده اید چرا سخنی می گویید که به آن عمل نمی کنید؟ این کار موجب خشم عظیم در پیشگاه خداست که سخنی بگویید و به آن عمل نکنید».⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 337

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلَامُ

الدَّاعِی بِلاَ عَمَلٍ کَالرَّامِی بِلاَ وَتَرٍ.

امام (علیه السلام) فرمود:

آن کس که مردم را (به نیکی ها) فرامی خواند؛ ولی خود به آن عمل نمی کند مانند کمانداری است که با کمان بدون زه می خواهد تیراندازی کند.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: دعوت کننده بی عمل

بعضی از افراد مردم را به چیزی فرامی خوانند که خود عامل به آن نیستند و بدون شک دعوت آن ها بی اثر است، امام علی (علیه السلام) درباره آن ها می فرماید: «آن کس که مردم را (به نیکی ها) فرامی خواند ولی خود به آن عمل نمی کند مانند کمانداری است که با کمان بدون زه می خواهد تیراندازی کند»؛ (الدَّاعِی بِلاَ عَمَلٍ کَالرَّامِی بِلاَ وَتَرٍ).

می دانیم که کمان از دو بخش اصلی تشکیل شده است: اوّل قوسی که حالت فنری دارد. دوم زهی که دو سر قوس را به هم متصل می کند (زه را معمولاً از روده گوسفند یا مانند آن می ساختند و بسیار محکم بود). هنگامی که تیرانداز آماده کار می شود ته چوبه تیر را به زه تکیه می دهد و سپس زه و چوبه را با هم به عقب می کشد. قوس کمان جمع می شود آن گاه آن را رها می کند، فشار قوس کمان بر زه سبب می شود که تیر به سوی مقصد پرتاب شود. حال اگر کسی قوسی داشته باشد بدون زه آیا می تواند تیری پرتاب کند و به هدف بزند؟ برهمین اساس هرگاه مردم کسی را ببینند که پیوسته دیگران را به نیکی ها دعوت می کند اما خودش عامل نیست سخن او را باور نمی کنند و هنگامی که باور نکردند عمل نمی کنند؛ اما اگر ببینند او پیش از دیگران به گفتار خود عمل می کند یقین پیدا می کنند که گوینده به سخن خود ایمان دارد و از دل می گوید و لاجرم و بر دل می نشیند، بنابراین به آن عمل می کنند.

تفسیر دیگری که برای این حدیث شریف شده این است که منظور از «داعی» دعا کننده است و معنای جمله این می شود: «کسی که دعا می کند - مثلاً برای فزونی روزی یا فزونی علم یا نجات در آخرت - ولی کاری انجام نمی دهد؛ مانند تیراندازی است که با کمان بدون زه می خواهد تیراندازی کند».

شک نیست که دعا بسیار مؤثر است؛ اما دعا کننده باید آنچه را که در توان دارد به کار گیرد و آنچه را که در توان ندارد از خدا بخواهد.

با توجه به این که در بعضی از مصادر این گفتار حکیمانه، به جای «الداعی»، «العالم» آمده تفسیر اول مناسب تر به نظر می رسد.

آیات قرآن مجید وروایات اسلامی نیز این حقیقت را تأیید می کنند که دعوت مردم به سوی نیکی ها بدون عمل کارساز نیست. در خطبه 175 امیرمؤمنان علی (علیه السلام) خواندیم که فرمود: «أَیُّهَا النَّاسُ، إِنِّی، وَاللَّهِ، مَا أَحُثُّکُمْ عَلَی طَاعَةٍ إِلاَّ وَأَسْبِقُکُمْ إِلَیْهَا، وَلا أَنْهَاکُمْ عَنْ مَعْصِیَةٍ إِلاَّ وَأَتَنَاهَی قَبْلَکُمْ عَنْهَا؛ ای مردم! به خدا سوگند! من شما را به هیچ طاعتی ترغیب نمی کنم، مگر این که خودم پیش از شما به آن عمل می نمایم و شما را از هیچ معصیتی بازنمی دارم، مگر این که خودم پیش از شما از آن دوری می جویم».

در حدیث دیگری از امام صادق (علیه السلام) می خوانیم: «إنَّ الْعالِمَ إذا لَمْ یَعْمَلْ بِعِلْمِهِ زَلَّتْ مَوْعِظَتُهُ عَنِ الْقُلُوبِ کَما یَزِلُّ الْمَطَرُ عَنِ الصَّفا؛ هرگاه عالم به علمش عمل نکند موعظه واندرز او از دل ها فرو می ریزد، آن گونه که دانه های باران از سنگ سخت فرو می ریزد».⁽¹⁾

قرآن مجید نیز می فرماید: (یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لاَ تَفْعَلُونَ * کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لاَ تَفْعَلُونَ)؛ «ای کسانی که ایمان آورده اید! چرا سخنی

می گویید که عمل نمی کنید؟! * نزد خدا بسیار موجب خشم است که سخنی بگویید که عمل نمی کنید!».⁽¹⁾

این ها در صورتی است که داعی را به معنای دعوت کننده به نیکی ها بدانیم؛ واگر به معنای دعا باشد آن نیز با روایات اسلامی هماهنگ است.

در حدیث پرمعنایی که علامه مجلسی؛ آن را در بحارالانوار از کتاب دعوات راوندی نقل کرده می خوانیم که امام صادق (علیه السلام) فرمود: «أَرْبَعٌ لا یُسْتَجَابُ لَهُمْ دُعَاءٌ: رَجُلٌ جَالِسٌ فِی بَیْتِهِ یَقُولُ: یَا رَبِّ ارْزُقْنِی فَیَقُولُ لَهُ: أَ لَمْ آمُرْکَ بِالطَّلَبِ، وَرَجُلٌ کَانَتْ لَهُ امْرَأَةٌ قَدْ غَالَبَهَا (فدعا علیها)⁽²⁾فَیَقُولُ: أَلَمْ أَجْعَلْ أَمْرَهَا بِیَدِکَ، وَرَجُلٌ کَانَ لَهُ مَالٌ فَأَفْسَدَهُ فَیَقُولُ: یَا رَبِّ ارْزُقْنِی فَیَقُولُ لَهُ: أَلَمْ آمُرْکَ بِالْإِقْتِصَادِ أَلَمْ آمُرْکَ بِالْإِصْلاحِ ثُمَّ قَرَأَ (وَالَّذِینَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَلَمْ یَقْتُرُوا وَکانَ بَیْنَ ذلِکَ قَواماً) وَرَجُلٌ کَانَ لَهُ مَالٌ فَأَدَانَهُ بِغَیْرِ بَیِّنَةٍ فَیَقُولُ: أَلَمْ آمُرْکَ بِالشَّهَادَةِ؛ چهار گروه اند که دعای آن ها مستجاب نمی شود: (نخست) کسی که در خانه اش نشسته (و دنبال تلاش برای معاش نمی رود) و عرض می کند: پروردگارا! به من روزی ده. خدا در پاسخ او می گوید: آیا به تو دستور نداده ام که باید به دنبال کار و طلب روزی بروی؟، و کسی که همسری دارد و پیوسته از دست او ناراحت است و دعا می کند تا از شر او خلاص شود، خدا می فرماید: مگر به تو حق طلاق ندادم؟، و کسی که اموال (فراوانی) داشته وآن ها را بیهوده خرج کرده سپس عرضه می دارد: خدایا! به من روزی ده. خداوند به او پاسخ می دهد: مگر به تو دستور میانه روی (و هزینه کردن از روی حساب و کتاب) ندادم و آیا به تو دستور ندادم که در اصلاح مال بکوشی؟ سپس امام (علیه السلام) آیه 67 سوره فرقان را تلاوت فرمود: «بندگان خدا کسانی هستند که وقتی انفاق کنند نه اسراف می کنند و نه سختگیری و در میان این دو

حد اعتدالی دارند»، و کسی که اموالی داشته و آن را بدون گرفتن شاهد و گواه وام داده است (و گیرنده وام آن را انکار می کند و او پیوسته دعا می کند که خداوندا! به قلب او بینداز که بدهی من را بدهد) خداوند به او می فرماید: آیا به تو دستور ندادم که گواه بگیری؟».⁽¹⁾

چهار موردی که در این روایت ذکر شده همگی درواقع مثال هایی است درباره کسانی که دعا می کنند ولی عملی را که لازم است انجام نمی دهند و بدیهی است که دعا کنندگان بی عمل منحصر به این چهار مورد نیستند.

مفهوم دعا این است که ما حداکثر تلاش خود را برای رسیدن به مقاصد صحیح انجام دهیم و آن جا که توانایی نداریم دعا کنیم: خداوندا! حل بقیه مشکل با توست.

گفتار حکیمانه 338

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلَامُ

الْعِلْمُ عِلْمَانِ: مَطْبُوعٌ وَمَسْمُوعٌ، وَلاَ یَنْفَعُ آلْمَسْمُوعُ إِذَا لَمْ یَکُنِ آلْمَطْبُوعُ.

امام (علیه السلام) فرمود:

علم و دانش دو گونه است: فطری و شنیدنی (اکتسابی) و دانش شنیدنی سودی نمی دهد هنگامی که هماهنگ با فطری نباشد.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: هماهنگی دانش فطری و اکتسابی

امام (علیه السلام) درباره علم ودانش انسانی می فرماید: «علم دو گونه است: فطری و شنیدنی (اکتسابی) و دانش شنیدنی (اکتسابی) سودی نمی دهد مگر آن که با فطری همراه باشد»؛ (الْعِلْمُ عِلْمَانِ: مَطْبُوعٌ وَمَسْمُوعٌ، وَلاَ یَنْفَعُ آلْمَسْمُوعُ إِذَا لَمْ یَکُنِ آلْمَطْبُوعُ⁽¹⁾).

برای این کلام امام (علیه السلام) تفسیرهای مختلفی شده است:

نخست این که منظور از علم مطبوع، دانش های غریزی و وجدانیات است که انسان از آغاز با الهام الهی در درون جان خود دارد و علم مسموع علومی است که از طریق شنیدن از دانشمندان و صاحبان تجربه و آگاهی به دست می آید و اگر این دسته از علوم با علوم فطری انسان هماهنگ نباشد نه تنها موجب هدایت نمی شود؛ بلکه گاه موجب گمراهی است.

البته نمی توان انکار کرد که همه مردم در علم فطری یکسان نیستند؛ بعضی به قدری تیزبین و ذاتاً هشیارند که در بسیاری از مسائل نیاز به معلم و آموزگار ندارند وبعضی به قدری کندذهن که حتی در مسائل بدیهی گاهی پای آن ها

می لنگد، بنابراین از همه نمی توان یکسان انتظار داشت و خداوند نیز هرکس را به مقدار استعداد و توانش تکلیف می کند: (لاَ یُکَلِّفُ اللهُ نَفْساً إِلاَّ مَا آتَاهَا).⁽¹⁾

تفسیر دیگر این که منظور از علم مطبوع، همان بدیهیاتی است که هر کسی بدون استدلال آن را می پذیرد؛ مانند بطلان اجتماع نقیضین و ارتفاع نقیضین و جمع بین ضدین و علوم دیگری از این دست که پایه و اساس علوم نظری است و تمام علوم نظری سرانجام به علوم فطری بازمی گردد، زیرا مثلاً اگر ما با استدلال های قوی ثابت کردیم که فلان مسئله صحیح است؛ ولی آیا می شود در عین این که صحیح باشد باطل هم باشد؟ قضیه امتناع اجتماع نقیضین می گوید: امکان ندارد، بنابراین آنچه با دلیل اثبات شده، صحیح است و جز آن باطل.

تفسیر سوم این که منظور از علم مطبوع، علم به اصول اعتقادی مانند توحید و عدل الهی و معاد است که تمام آن ها با وجدان قابل اثباتند و علم مسموع همان علم به فروع دین است. به یقین اگر علم به اصول نباشد علم به فروع و عمل به آن سودی نمی بخشد.

تفسیر چهارم این که مراد از علم مسموع، شنیده هاست خواه در مسائل اخلاقی باشد یا اصول و فروع بی آن که به صورت ملکه در وجود انسان درآید و در اعماق جان نفوذ کند و منظور از علم مطبوع، علم و دانشی است که در عمق جان انسان رسوخ پیدا می کند و تبدیل به ملکه انسانی می شود و مسلم است که تا چنین حالتی برای انسان حاصل نگردد شنیده ها به تنهایی کافی نیست و به تعبیر دیگر علم مسموع به تنهایی مانند آبی است که در ظرف ریخته می شود؛ ولی علم مطبوع مانند آبی است که در پای درخت می ریزند و در ریشه ها و ساقه و برگ و گل و میوه نفوذ می کند. این آب است که مفید است نه آبی که تنها در ظرف جمع شده و هیچ تأثیری نگذاشته است.

البته مانعی ندارد که هر چهار تفسیر در کلام امام (علیه السلام) جمع باشد، زیرا استعمال لفظ در اکثر از یک معنا جایز است، بلکه یکی از فنون فصاحت و بلاغت محسوب می شود.

به هر حال، انسان برای رسیدن به کمال علم و دانش باید همه این دستورات را به کار بندد؛ از وجدانیات و بدیهیات کمک بگیرد، در اصول اعتقادی راسخ شود و آنچه را که فرا گرفته با ریاضت و تهذیب نفس به صورت ملکه باطنی درآورد تا بتواند از این علوم استفاده کند و این علوم مایه نجات او گردد، همچنین بتواند به حقیقت علم واصل شود و جهلی را که در لباس علم درآمده از خود دور سازد، راه مستقیم را پیموده و در بیراهه ها گمراه نگردد.

محتوای این حدیث شریف به صورت سه بیت شعرِ جالب نیز آمده است که «وطواط» در الغرر والعرر آن را به امیرمؤمنان علی (علیه السلام) نسبت می دهد، هر چند «ابوطالب مکی» در قوت القلوب گوینده آن را بعض الحکماء بدون مشخص کردن نام ذکر کرده، اشعار این است:

رَأَیْتُ الْعَقْلَ عَقْلَیْنِ *** فَمَطْبُوعٌ وَمَسْمُوعٌ

وَلا یَنْفَعُ مَسْمُوعٌ *** إذا لَمْ یَکُ مَطْبُوعٌ

کَما لا تَنْفَعُ الشَّمْسُ ** وَضَوْءُ الْعَیْنِ مَمْنُوعٌ

عقل را دو گونه دیدم: - عقل فطری وعقل شنیدنی.

عقل شنیدنی سودی نمی بخشد - هنگامی که عقل فطری نباشد.

همان گونه که نور آفتاب سودی نمی بخشد - برای کسانی که چشم بینا ندارند.

گفتار حکیمانه 339

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلَامُ

صَوَابُ آلرَّأْی بِالدُّوَلِ: یُقْبِلُ بِإِقْبَالِهَا، وَیَذْهَبُ بِذَهَابِهَا.

امام (علیه السلام) فرمود:

رأی صائب، همراه قدرت و حکومت است؛ با آن می آید و با آن می رود.

(تا رای صائب نباشد قدرت به دست نمی آید، یا تا قدرت در دست نباشد رأی صائب حاصل نمی شود).⁽¹⁾

شرح و تفسیر: هماهنگی رأی صائب، با قدرت

امام (علیه السلام) در این سخن حکیمانه به نکته مهمی درباره رابطه آراء صحیح با قدرت و حکومت اشاره می کند، می فرماید: «رأی صائب و صحیح، همراه قدرت و حکومت است؛ با آن می آید و با آن می رود»؛ (صَوَابُ آلرَّأْی بِالدُّوَلِ: یُقْبِلُ بِإِقْبَالِهَا، وَیَذْهَبُ بِذَهَابِهَا).

برای این گفتار امام (علیه السلام) چند تفسیر وجود دارد:

نخست این که تا انسان آراء صحیح وصائبی نداشته باشد نمی تواند حکومت خوبی تشکیل دهد؛ مدیریت های عالی وقوی سرچشمه حکومت های نیرومند و صالح است. همراه این مدیریت ها آن حکومت ها شکل می گیرد وبا از بین رفتن آن، حکومت ها رو به زوال می نهند.⁽¹⁾

شاعر معروف فارسی زبان، سعدی شیرازی نیز می گوید:

عقل و دولت قرین یکدگرند *** هر که را عقل نیست دولت نیست

تفسیر دیگر این که رأی صائب به هنگام قدرت حاصل می شود، زیرا افراد قوی و نیرومند برای حفظ قدرت خود می کوشند تا صحیح ترین راه را انتخاب کنند در حالی که افراد ضعیف و ناتوان آمادگی روحی برای گرفتن تصمیم های

صحیح ندارند، ازاین رو با حصول قدرت، رأی صائب می آید و با پشت کردن قدرت، رأی صائب هم از دست می رود.

تفسیر سوم این که چون افراد به قدرت می رسند هر نظری اظهار دارند از سوی اطرافیان متملق و چاپلوس نظری صحیح و صواب معرفی می شود، هرچند باطل باشد و به عکس هنگامی که قدرت از دست برود گروهی ظاهربین صائب ترین نظرها را نیز انکار می کنند.

شبیه همین معنا در کلام دیگری از مولا امیرمؤمنان (علیه السلام) در غررالحکم آمده است: «الدَّوْلَةُ تَرُدُّ خَطَأُ صاحِبِها صَواباً وَصَواب ضِدِّهِ خَطاءً؛ دولت و قدرت، خطای صاحب آن را صواب جلوه می دهد و صواب بر ضد آن را خطا می شمارد».⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 340

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلَامُ

الْعَفَافُ زِینَةُ آلْفَقْرِ، وَالشُّکْرُ زِینَةُ آلْغِنَی.

امام (علیه السلام) فرمود:

عفّت و خویشتن داری، زینت فقر است و شکر و سپاس، زینت غنا و توانگری است.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: زینت فقر و غنا

این گفتار حکمت آمیز در جلد دوازدهم همین کتاب در حکمت 68 عیناً تکرار شده و ما در آن جا توضیحات لازم را دادیم و در این جا می افزاییم:

امام (علیه السلام) نخست می فرماید: «عفت و خویشتن داری زینت فقر است»؛ (الْعَفَافُ زِینَةُ آلْفَقْرِ).

شخص فقیر به حسب ظاهر و به تصوّر توده مردم دارای نقطه ضعفی است، چراکه دست او از مال دنیا تهی است؛ اما هرگاه عفت و خویشتن داری داشته باشد، چشم به مال مردم ندوزد، از طریق حرام به دنبال کسب مال نگردد و در مقابل اغنیا سر تعظیم فرود نیاورد، این حالت خویشتن داری که در عرف عرب «عفت» نامیده می شود زینت او می گردد و نقطه ضعف ظاهری او را می پوشاند.

باید توجه داشت که «عفاف» و«عفت» تنها به معنای خویشتن داری در برابر آلودگی های جنسی نیست آن گونه که در فارسی امروز معنا می شود، بلکه ازنظر زبان عربی، هرگونه خویشتن داری در مقابل گناه وکار خلاف را فرامی گیرد. خداوند درباره جمعی از فقرای آبرومند و باایمان در سوره بقره آیه 273 می فرماید: (یَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِیَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ)؛ «شخص نادان آن ها را براثر عفت، غنی و ثروتمند می پندارد»، بنابراین «عفت» به معنای خودداری کردن از حرام و هرگونه کار خلاف است؛ خواه در مسائل جنسی باشد یا غیر آن.

آن گاه در دومین جمله می فرماید: «شکر و سپاسگزاری، زینت توانگری است»؛ (وَالشُّکْرُ زِینَةُ آلْغِنَی).

ثروتمندان و اغنیا اگر شکر توانگری را به جا آورند، نه تنها شکر لفظی بلکه شکر عملی را نیز انجام دهند و از آنچه خدا به آن ها داده به نیازمندان ببخشند و کارهای خیر انجام دهند و باقیات الصالحاتی از خود به یادگار بگذارند، بهترین زینت را دارند؛ اما اگر بخیل و ممسک و خسیس باشند لکه ننگی بر دامان آن ها می نشیند و در نظرها زشت و نازیبا جلوه می کنند.

شایان توجه است که مرحوم اربلی در کتاب کشف الغمة این کلام حکیمانه را با اضافات زیادی درمورد اموری که برای امور دیگر زینت می شود از امام (علیه السلام) این گونه نقل کرده است: «الْعَفَافُ زِینَةُ الْفَقْرِ وَالشُّکْرُ زِینَةُ الْغِنَی وَالصَّبْرُ زِینَةُ الْبَلاءِ وَالتَّوَاضُعُ زِینَةُ الْحَسَبِ وَالْفَصَاحَةُ زِینَةُ الْکَلامِ وَالْعَدْلُ زِینَةُ الْإِیمَانِ وَالسَّکِینَةُ زِینَةُ الْعِبَادَةِ وَالْحِفْظُ زِینَةُ الرِّوَایَةِ وَخَفْضُ الْجَنَاحِ زِینَةُ الْعِلْمِ وَحُسْنُ الْأَدَبِ زِینَةُ الْعَقْلِ وَبَسْطُ الْوَجْهِ زِینَةُ الْحِلْمِ وَالْإِیثَارُ زِینَةُ الزُّهْدِ وَبَذْلُ الْمَجْهُودِ زِینَةُ النَّفْسِ وَکَثْرَةُ الْبُکَاءِ زِینَةُ الْخَوْفِ وَالتَّقَلُّلُ زِینَةُ الْقَنَاعَةِ وَتَرْکُ الْمَنِّ زِینَةُ الْمَعْرُوفِ وَالْخُشُوعُ زِینَةُ الصَّلاةِ وَتَرْکُ مَا لا یَعْنِی زِینَةُ الْوَرَعِ؛ عفت (و خویشتن داری) زینت فقر است و شکر زینت غنا و ثروتمندی، صبر زینت بلا و مصیبت است و تواضع زینت شخصیت، فصاحت زینت کلام است و عدالت زینت ایمان، آرامش زینت عبادت است و حفظ کردن زینت روایت، فروتنی زینت علم است و ادب زینت عقل، گشادگی چهره زینت حلم است و ایثار و فداکاری زینت زهد، بخشش به مقدار آنچه انسان در توان دارد زینت روح است و کثرت گریه زینت خوف از خدا، مصرف کم زینت قناعت است و ترک منت زینت کار خیر و بخشش، خشوع زینت نماز است و ترک آنچه مربوط به انسان نیست زینت ورع و پرهیزکاری».⁽¹⁾

آری، هر یک از صفات برجسته انسانی و نعمت های الهی باید آثاری در اعمال و رفتار انسان بگذارد. اگر این آثار نمایان باشد زینت آن محسوب می شود و اگر نباشد زشت است. آن ها که گرفتار مصیبت می شوند اگر صبر و شکیبایی پیشه کنند آبرومندند و اگر بی تابی و جزع کنند رفتار آن ها زشت خواهد بود. افراد باشخصیت و درباره عالمان و دانشمندان اگر تواضع کنند به شخصیت و علم خود زینت بخشیده اند و اگر کبر و غرور پیشه کنند شخصیت و علم خود را زشت نشان داده اند و همچنین تمام نعمت های الهی و صفات برجسته انسانی و حوادث سخت زندگی چنین است. امام (علیه السلام) در گفتار حکیمانه ای که مرحوم سیّد رضی نقل کرده است به دو بخش از آن؛ یعنی زینت فقر و زینت غنا اشاره کرده و به نظر می رسد سیّد رضی (رحمه الله) آن را از روایت مفصلی که نقل کردیم برگزیده و به اصطلاح، تقطیع کرده است.

گفتار حکیمانه 341

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلَامُ

یَوْمُ آلْعَدْلِ عَلَی الظَّالِمِ أَشَدُّ مِنْ یَوْمِ آلْجَوْرِ عَلَی آلْمَظْلُومِ!

امام (علیه السلام) فرمود:

روز اجرای عدل درباره ستمگر، سخت تر است از روز ظلم کردن ستمگر بر مظلوم.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: روز اجرای عدل درباره ستمگران

همان گونه که در بخش سند اشاره شد این کلام حکیمانه پیش از این نیز با تفاوتی تحت شماره 241 چنین آمد: «یَوْمُ المَظْلُومِ عَلَی الظَّالِمِ أَشَدُّ مِنْ یَوْمِ الظَّالِمِ عَلَی آلْمَظْلُومِ!».

درواقع کلام حکیمانه مورد بحث می تواند شرحی بر روایت 241 باشد، زیرا در آن جا فرمود: «یوم المظلوم» در این جا می فرماید: «یوم العدل» بنابراین منظور از روز مظلوم، روز اجرای عدالت درباره ظالم و گرفتن انتقام مظلوم از ستمگر است و همان گونه که در آن جا اشاره کردیم درباره این روز، خواه روز عدالتش نامیم یا روز مظلوم، دو احتمال هست: نخست این که منظور روز رستاخیز است که بسیاری از شارحان نهج البلاغه آن را پذیرفته اند و در این صورت شدت این روز نسبت به روز ظلم و جور آشکار است؛ دنیا و ستم های ستمگران هرچه باشد به سرعت می گذرد؛ اما مجازات آن ها در قیامت پایدار و برقرار است. هم ازنظر طول زمان بیشتر است و هم ازنظر کیفیت مجازات الهی، شدیدتر.

تفسیر دیگر این که منظور از روز اجرای عدالت اعم از دنیا وآخرت است، زیرا تاریخ نشان می دهد که بسیاری از ظالمان در همین دنیا به مجازات های سختی گرفتار شده اند و حتی در عمر کوتاه خود نیز بارها صحنه آن را دیده ایم که اگر آن را جمع آوری کنیم کتابی می شود.

با توجه به مطلق بودن کلمه «عدل» تفسیر دوم مناسب تر به نظر می رسد به خصوص این که جور در دنیا واقع می شود و اگر عدل هم در دنیا باشد تناسب بیشتری دارد و می دانیم که مجازات های ظالمان در دنیا مانع از مجازات آن ها در آخرت نیست و باید کفاره ظلم خود را هم در دنیا بدهند و هم در آخرت، بنابراین کلام حکیمانه پیش گفته، مفهوم عامی دارد که دنیا و آخرت، هر دو را شامل می شود.

بنابر آنچه گفته شد جمله «یَوْمِ الْجَوْرِ عَلَی الْمَظْلُومِ» نیز شرح «یَوْمَ الظّالِمِ عَلَی الْمَظْلُومِ» است؛ یعنی روز ظلم ظالم به مظلوم.

امیرمؤمنان علی (علیه السلام) در سخنان دیگرش نیز با تعبیرات دیگری به این حقیقت اشاره کرده می فرماید: «لِلظَّالِمِ غَداً یَکْفِیهِ عَضُّهُ یَدَیْه؛ ظالم فردایی دارد که هر دو دست خود را با دندان می گزد و همین برای او کافی است».⁽¹⁾

از آیات قرآن مجید و روایات اسلامی نیز استفاده می شود که خدا در همین دنیا ظالمانی را بر ظالمان دیگر مسلط می کند تا از آن ها انتقام بگیرند. امام باقر (علیه السلام) در حدیثی می فرماید: «مَا انْتَصَرَ اللهُ مِنْ ظالِمٍ إِلّا بِظالِمٍ وَذلِکَ قَوْلُهُ عَزَّوَجَلَّ: (وَکَذَلِکَ نُوَلِّی بَعْضَ الظَّالِمِینَ بَعْضاً)⁽²⁾خداوند از ظالمان به وسیله ظالمان انتقام می گیرد و این همان است که در قرآن فرمود: این گونه بعضی از ظالمین را بر بعضی مسلط می کنیم».⁽³⁾

می دانیم که اگر عادلی بخواهد انتقام مظلومی را بگیرد اولاً روی حساب و قانون و عدالت رفتار می کند، ثانیاً ظالم چون از دست شخص عادلی ضربه می خورد، از این برایش گواراتر است که از دست ظالم دیگری همچون خودش ضربه بی حساب و کتاب بخورد.

از این ها گذشته، روایات، نکته دقیق دیگری را بیان می کند و آن این که ظالم در همان لحظه که ظلم می کند بخشی از دین و ایمان خود را از دست می دهد و این انتقام بزرگی است. امام صادق (علیه السلام) فرمود: «أَمَا إِنَّ الْمَظْلُومَ یَأْخُذُ مِنْ دِینِ الظَّالِمِ أَکْثَرَ مِمَّا یَأْخُذُ الظَّالِمُ مِنْ مَالِ الْمَظْلُومِ؛ بدانید که بیش از آنچه ظالم از مال مظلوم می گیرد مظلوم از دین ظالم خواهد گرفت».⁽¹⁾

در حدیث دیگری از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) می خوانیم: «مَنْ خَافَ الْقِصَاصَ کَفَّ عَنْ ظُلْمِ النَّاسِ؛ کسی که از قصاص (در دنیا و آخرت) بترسد از ظلم مردم خودداری می کند».⁽²⁾

اضافه بر این، از روایات استفاده می شود که مجازات و کیفر ظلم و ستم سریع تر از هر گناه دیگری به انسان می رسد، همان گونه که پاداش نیکوکاری درباره دیگران سریع تر از کارهای خیر دیگر به انسان ها خواهد رسید. در کتاب شریف کافی از امام باقر (علیه السلام) نقل شده است که فرمود: «إِنَّ أَسْرَعَ الْخَیْرِ ثَوَاباً الْبِرُّ وَإِنَّ أَسْرَعَ الشَّرِّ عُقُوبَةً الْبَغْیُ؛ سریع ترین چیزی که ثوابش به انسان می رسد نیکوکاری در حق دیگران و سریع ترین شری که کیفرش دامان انسان را می گیرد ظلم و ستم است».⁽³⁾

این مسئله به قدری دارای اهمیت است که امام باقر (علیه السلام) در حدیث دیگری می فرماید: در کتاب علی (علیه السلام) آمده است: «ثَلاثُ خِصَالٍ لا یَمُوتُ صَاحِبُهُنَّ أَبَداً حَتَّی یَرَی وَبَالَهُنَّ: الْبَغْیُ وَقَطِیعَةُ الرَّحِمِ وَالْیَمِینُ الْکَاذِبَةُ یُبَارِزُ اللَّهَ بِهَا؛ سه عمل است که صاحب آن ها هرگز از دنیا نمی رود تا وبال و آثار سوء آن را ببیند: ظلم و قطع رحم و قسم دروغین که با این ها با خدا مبارزه می کند».⁽⁴⁾

این سخن را با حدیث دیگری از امام صادق (علیه السلام) پایان می دهیم. آن جا که فرمود: «مَا مِنْ ذَنْبٍ أَجْدَرَ أَنْ یُعَجِّلَ اللَّهُ لِصَاحِبِهِ الْعُقُوبَةَ فِی الدُّنْیَا مَعَ مَا یَدَّخِرُ لَهُ فِی الاْخِرَةِ مِنَ الْبَغْیِ وَقَطِیعَةِ الرَّحِمِ إِنَّ الْباطِلَ کانَ زَهُوقاً؛ سزاوارترین گناهانی که خداوند عقوبتش را در دنیا به زودی به صاحبش می رساند به اضافه کیفرهایی که در آخرت برای او ذخیره کرده، ظلم و قطع رحم است».⁽¹⁾

در ذیل کلام حکیمانه 241 نیز بحث های مهم دیگری در زمینه تفسیر حکمت مورد بحث داشتیم.

گفتار حکیمانه 342

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلَامُ

الْغِنَی آلْأَکْبَرُ آلْیَأْسُ عَمَّا فِی أَیْدِی النَّاسِ.

امام (علیه السلام) فرمود:

برترین بی نیازی، یأس و چشم پوشی از آن چیزی است که در دست مردم است.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: برترین بی نیازی

همان گونه که در شرح مصادر این حکمت گران بها آمد، این حدیث شریف تنها در نسخه ابن ابی الحدید آمده است و دیگران آن را در شروح خود نیاورده اند و به همین دلیل، سخنی درباره آن نگفته اند، جز بعضی؛ مانند مرحوم مغنیه که آن را از ابن ابی الحدید گرفته و شرح کوتاه و مختصری داده است.

به هر حال امام (علیه السلام) در این حکمت به نکته ای اخلاقی و مهم اشاره کرده است، می فرماید: «برترین بی نیازی آن است که از آنچه در دست مردم است چشم بپوشی و مأیوس باشی»؛ (الْغِنَی آلاَْکْبَرُ آلْیَأْسُ عَمَّا فِی أَیْدِی النَّاسِ ).

این یک واقعیت است که هرکس چشمداشتی به اموال و امکانات و مقامات دیگران داشته باشد به همان نسبت کوچک و موهون می شود؛ خواه دست نیاز به سوی آن ها دراز کند و یا گفتار و رفتارش دربرابر دیگری این خواهش را نشان دهد و تا انسان به اموال و امکانات دیگران بی اعتنا نباشد حقیقت غنا و بی نیازی را درک نمی کند.

«غنا» تنها به داشتن ثروت نیست. بسیارند ثروتمندانی که درواقع فقیرند، زیرا چنان بخیل هستند که نه اجازه می دهند دیگران از ثروتشان استفاده کنند و نه حتی خودشان از آن بهره می برند و چنان حریص اند که به آنچه دارند قانع نیستند و چشم به اموال و ثروت های دیگران دوخته اند. این گونه افراد در عین غنای ظاهری، در باطن، فقیر و بیچاره اند.

در مقابل، کسانی هستند که زندگی ساده و زاهدانه ای دارند و به حسب ظاهر دستشان از مال دنیا کوتاه است؛ اما همان را که دارند با دیگران تقسیم می کنند و هرگز چشم به اموال و ثروت دیگران نمی دوزند. این ها گرچه در چشم ظاهربینان فقیرند؛ اما ازنظر اولیاء الله برترین اغنیا محسوب می شوند.

درواقع آنچه امام (علیه السلام) در این کلام نورانی فرموده می تواند برگرفته از آیات قرآن مجید باشد. آن جا که قرآن، پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) را مخاطب ساخته چنین می گوید: (وَلاَ تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلَی مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجاً مِّنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیَاةِ الدُّنیَا لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَرِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَأَبْقَی)؛ «و هرگز چشمان خود را به نعمت های مادّی، که به گروه هایی از آنان داده ایم، میفکن! این ها شکوفه های زندگی دنیاست؛ تا آنان را در آن بیازماییم؛ و روزیِ پروردگارت بهتر و پایدارتر است!».⁽¹⁾

شبیه همین معنا در آیه 88 سوره حجر نیز آمده است.

امام (علیه السلام) طبق روایت غررالحکم همین معنا را با تعبیر دیگری بیان کرده چنین می فرماید: «نالَ الْغِنی مَنْ رَزَقَ الْیَأْسَ عَمّا فِی أیْدِی النَّاسَ؛ کسی که خداوند به او بی اعتنایی را به آنچه در دست مردم است عطا فرموده، به حقیقت غنا رسیده است».⁽²⁾

این مسئله به اندازه ای اهمیت دارد که کلینی؛ در کتاب شریف کافی بابی تحت عنوان «الاستغناء عن الناس» ذکر کرده و روایات بسیاری در این زمینه از ائمه معصوم (علیهم السلام) نقل کرده است؛ از جمله حدیثی از امام سجاد (علیه السلام) آورده است که می فرماید: «رَأَیْتُ الْخَیْرَ کُلَّهُ قَدِ اجْتَمَعَ فِی قَطْعِ الطَّمَعِ عَمَّا فِی أَیْدِی النَّاسِ وَمَنْ لَمْ یَرْجُ النَّاسَ فِی شَیْءٍ وَرَدَّ أَمْرَهُ إِلَی اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ فِی جَمِیعِ أُمُورِهِ اسْتَجَابَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ لَهُ فِی کُلِّ شَیْءٍ؛ تمام نیکی ها را در طمع نورزیدن به آنچه در دست مردم

است دیدم و کسی که قطع امید از مردم کند و کار خود را در جمیع امور به خدای متعال واگذارد خدا خواسته او را در همه چیز برمی آورد».⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام صادق (علیه السلام) می خوانیم: «إِذَا أَرَادَ أَحَدُکُمْ أَنْ لا یَسْأَلَ رَبَّهُ شَیْئاً إِلاَّ أَعْطَاهُ فَلْیَیْأَسْ مِنَ النَّاسِ کُلِّهِمْ وَلا یَکُونُ لَهُ رَجَاءٌ إِلاَّ عِنْدَاللَّهِ فَإِذَا عَلِمَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ ذَلِکَ مِنْ قَلْبِهِ لَمْ یَسْأَلِ اللَّهَ شَیْئاً إِلاَّ أَعْطَاهُ؛ هرگاه کسی از شما اراده می کند که چیزی از خدا نخواهد مگر این که به او بدهد، از آنچه در دست همه مردم است چشم پوشی کند و امیدش تنها به خدا باشد. هرگاه خداوند چنین حالتی را در قلب او ببیند هرچه از خدا بخواهد به او می دهد».⁽²⁾

اهمیت این موضوع علاوه بر نقل، ازنظر عقل هم به قدری آشکار است که در آثار قدیم نیز که از حکمای یونان رسیده به خوبی منعکس است؛ از جمله در داستان معروف اسکندر و دیوژن آمده است: «اسکندر پس از آن که ایران را فتح کرد و فتوحات زیادی نصیبش شد، همه آمدند و در مقابلش کرنش و تواضع کردند. دیوژن نیامد و به او اعتنا نکرد. دل اسکندر طاقت نیاورد، گفت: ما می رویم سراغ دیوژن، و سراغ او در بیابان رفت. دیوژن به قول امروزی ها حمّام آفتاب گرفته بود. هنگمی که اسکندر به آن نزدیکی ها رسید، دیوژن سر و صدای اسب ها و غیره را شنید و به کمی بلند شد، نگاهی کرد اما اعتنا نکرد و دومرتبه خوابید تا وقتی که اسکندر با اسب بالای سرش رسید. همان جا ایستاد و گفت: بلند شو. دو سه کلمه با او حرف زد واو جواب داد. در آخر اسکندر به او گفت: چیزی از من بخواه. گفت: فقط یک چیز می خواهم. گفت: چه؟ گفت: سایه ات را از سر من کم کن، من این جا آفتاب گرفته بودم، آمدی سایه انداختی و جلوی آفتاب را گرفتی. وقتی که اسکندر با سران سپاه خودش برگشت، سران گفتند:

عجب آدم پستی بود! عجب آدم حقیری! آدم این قدر پست! دولت عالم به او رو آورده، او می توانست همه چیز بخواهد؛ ولی اسکندر در مقابل روح دیوژن خرد شده بود».

اسکندر جمله ای گفته که در تاریخ مانده است، گفت: «اگر اسکندر نبودم دوست داشتم دیوژن باشم».⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 343

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلَامُ

الأَقَاوِیلُ مَحْفُوظَةٌ وَالسَّرَائِرُ مَبْلُوَّةٌ، وَ(کُلُّ نَفْسٍ بِمَا کَسَبَتْ رَهِینَةٌ)، وَالنَّاسُ مَنْقُوصُونَ مَدْخُولُونَ إِلاَّ مَنْ عَصَمَ آللّهُ: سَائِلُهُمْ مُتَعَنِّتٌ، وَمُجِیبُهُمْ مُتَکَلِّفٌ، یَکَادُ أَفْضَلُهُمْ رَأْیاً یَرُدُّهُ عَنْ فَضْلِ رَأْیِهِ آلرِّضَی وَالسُّخْطُ، وَیَکَادُ أَصْلَبُهُمْ عُوداً تَنْکَؤُهُ آللَّحْظَةُ، وَتَسْتَحِیلُهُ آلْکَلِمَةُ آلْوَاحِدَةُ!

امام (علیه السلام) فرمود:

گفتار انسان ها نگهداری می شود و باطن آن ها آزموده خواهد شد و هرکس در گرو اعمال خویش است. مردم همگی در نُقصانند و دارای عیوبی هستند جز کسی که خدا او را حفظ کند (زیرا) سؤال کنندگان آنان درپی بهانه جویی و آزارند و پاسخ دهندگان، توجیه گر و گرفتار تکلفند. حتی برترین آن ها ازنظر فکر و اندیشه، به سبب حب و بغض، از رأی خود بازمی گردد و با استقامت ترین آن ها (گاه) با یک نگاه یا یک کلمه دگرگون می شود (از چنین افرادی باید به خدا پناه برد).⁽¹⁾

شرح و تفسیر: هرکس در گرو اعمال خویش است

امام (علیه السلام) در این گفتار حکیمانه درباره چند خطر که در انتظار انسان هاست هشدار می دهد:

نخست می فرماید: «گفتار انسان ها نگهداری می شود»؛ (الأَقَاوِیلُ مَحْفُوظَةٌ).

همان گونه که قرآن مجید می فرماید: (وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ وَنَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ * إِذْ یَتَلَقَّی الْمُتَلَقِّیَانِ عَنِ الْیَمِینِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِیدٌ * مَّا یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلاَّ لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ)؛ «ما انسان را آفریدیم و وسوسه های نفس او را می دانیم، و ما به او از رگ قلبش نزدیک تریم! * (به خاطر بیاورید) هنگامی را که دو فرشته راست و چپ که ملازم انسان اند اعمال او را دریافت می دارند. * انسان هیچ سخنی را بر زبان نمی آورد مگر این که فرشته ای مراقب و آماده برای (ضبط) آن است!».⁽¹⁾

در حدیثی می خوانیم: معاذ بن جبل از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) پرسید: چه چیز می تواند مرا وارد بهشت کند و از دوزخ دور دارد؟ رسول خدا (صلی الله علیه و آله) دستوری به او دادند و در آخر فرمودند: «ألاَ أُخْبِرُکَ بِمِلاکِ ذلِکَ کُلِّهِ؛ آیا اساس و ریشه همه این ها

را به تو بگویم؟» معاذ گفت: «آری یا رسول الله!» پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: «کُفَّ عَلَیْکَ هذا وَأشارَ إلی لِسانِهِ؛ این را حفظ کن، و اشاره به زبان خود کرد».⁽¹⁾

در دومین هشدار می فرماید: «باطن اشخاص آزموده خواهد شد»؛ (وَالسَّرَائِرُ مَبْلُوَّةٌ).

انسان ها در کشاکش امتحان های سخت قرار می گیرند تا آنچه در باطن دارند آشکار گردد و معلوم شود تا چه حد در ادعاهای خود صادقند. همان گونه که قرآن مجید خطاب به یاران پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) می فرماید: (وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ حَتَّی نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِینَ مِنْکُمْ وَالصَّابِرِینَ وَنَبْلُوَ أَخْبَارَکُمْ)؛ «ما همه شما را قطعاً می آزماییم تا معلوم شود مجاهدان واقعی و صابران از میان شما کیان اند، و اخبار شما را بیازماییم!».⁽²⁾

در حدیث شریفی از امیرمؤمنان علی (علیه السلام) در خطبة الوسیلة می خوانیم: «وَالْأَیَّامُ تُوضِحُ لَکَ السَّرَائِرَ الْکَامِنَة؛ گذشت روزگار آنچه را که در باطن نهفته شده برای تو آشکار می سازد».⁽³⁾در ذیل حکمت 217 و در ذیل گفتار حکیمانه 93 بحث های مشروحی درباره مسئله امتحان و اهداف آن و نقش حوادث در ظاهر ساختن باطن انسان ها آوردیم.

سپس امام (علیه السلام) به سراغ هشدار بعدی رفته و با استفاده از یکی از آیات قرآن می فرماید: «و هرکس در گرو اعمال خویش است»؛ (وَکُلُّ نَفْسٍ بِمَا کَسَبَتْ رَهِینَةٌ).⁽⁴⁾

«رَهینَة» به معنای گروگان از ریشه «رهن» گرفته شده و آن وثیقه ای است که

معمولاً شخص وام گیرنده به طلبکار می دهد. از این تعبیر استفاده می شود که تمام وجود انسان ها در گرو اعمالی است که انجام می دهند و تا وظیفه خود را انجام ندهند این گروگان آزاد نمی شود.

هرگاه انسان به این سه هشدار عکس العمل مناسب نشان دهد و ایمان داشته باشد که تمام سخنانش در نامه اعمالش ونزد خدای متعال حفظ می شود وآنچه در درون دارد روزی آشکار می گردد وهمواره در گرو اعمال خویش وانجام وظایف الهی است، به یقین مصداق روشن فرد مؤمن صالح خواهد بود وبه یقین اهل نجات است.

آن گاه امام (علیه السلام) سخن از هشدار چهارم می گوید: «(بدانید که) مردم همگی در نُقصانند وهمگی دارای عیوبی هستند جز کسی که خداوند او را حفظ کرده است»؛ (وَالنَّاسُ مَنْقُوصُونَ مَدْخُولُونَ⁽¹⁾إِلاَّ مَنْ عَصَمَ آللّهُ).

«منقوص» کسی است که دارای نقص و عیبی است و «مدخول» نیز همین معنا را دارد. ممکن است اوّلی اشاره به نقصان در عقل و اعتقادات باشد و دومی اشاره به نُقصان اعمال و گرفتار بودن در چنگال رذائل اخلاقی.

این هشدار چهارم اشاره به کسانی است که گرفتار انواع معاصی و گناهان هستند و می گویند: ما سرانجام توبه خواهیم کرد و خود را اصلاح می کنیم. امام (علیه السلام) می فرماید: همگی در حال نُقصانند و عیوب به باطن آن ها سرایت می کند و بازگشت و جبران، روزبه روز مشکل تر می شود.

جمله «إِلاَّ مَنْ عَصَمَ آللّهُ» در درجه اوّل شامل حال معصومان (علیهم السلام) است، لیکن تمام کسانی هم که پیرو آنان اند و در مسیر آن ها گام برمی دارند از نوعی عصمت الهی برخوردار می شوند.

قرآن مجید در آیه 175 سوره نساء بعد از آن که به اهمیت قرآن اشاره کرده، می فرماید: (فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا بِاللهِ وَاعْتَصَمُوا بِهِ فَسَیُدْخِلُهُمْ فِی رَحْمَةٍ مِّنْهُ وَفَضْلٍ وَیَهْدِیهِمْ إِلَیْهِ صِرَاطاً مُّسْتَقِیماً)؛ «اما آن ها که به خدا ایمان آورده اند و به این کتاب آسمانی چنگ زدند به زودی همه را در رحمت وفضل خود وارد خواهد ساخت و در صراط مستقیم به سوی خودش هدایت می کند».

آن گاه امام (علیه السلام) نشانه هایی را از این گروه آلوده به گناه بیان می کند که به وسیله آن ها می توان آنان را شناخت.

نشانه اوّل این که: «پرسش کنندگان آن ها درپی بهانه جویی و آزارند»؛ (سَائِلُهُمْ مُتَعَنِّتٌ).

آن ها به قصد حلّ مشکلات و کاستن از مجهولات وپی بردن به حقایق، سؤال نمی کنند، بلکه سؤالشان حتّی از عالمان به صورت انحرافی و به قصد بهانه جویی و آزار طرف است.

نشانه دوم این که «پاسخ گویندگان آن ها نیز درپی توجیه و تکلّفند»؛ (وَمُجِیبُهُمْ مُتَکَلِّفٌ).

اشاره به این که عالِم آن ها درپی پاسخ گویی صحیح نیست، بلکه آنچه را که مطابق میل خود می بیند بر مبانی شرع و کتاب و سنت تحمیل کرده و از طریق تفسیر به رأی آن ها را به مردم ارائه می دهد و گاه ممکن است چیزی را نداند وبه جای این که باصراحت بگوید: نمی دانم، با تکلّف می خواهد پاسخی - هر چند نادرست - پیدا کند. هم پرسش کنندگان در مسیر باطلند و هم پاسخ گویان.

در گفتار حکیمانه 320 هم گذشت که وقتی کسی مسئله پیچیده ای را از آن حضرت پرسید، امام (علیه السلام) در پاسخ گفت: «برای به دست آوردن آگاهی پرسش کنید نه برای بهانه جویی و تولید دردسر، چراکه نادانِ آماده یادگیری شبیه عالم است و عالم و دانشمند خلاف گو شبیه جاهل بهانه جوست».

در نشانه سوم می فرماید: «حتی برترین آن ها ازنظر فکر و اندیشه به دلیل حبّ و بُغض، از رأی خود بازمی گردد»؛ (یَکَادُ أَفْضَلُهُمْ رَأْیاً یَرُدُّهُ عَنْ فَضْلِ رَأْیِهِ آلرِّضَی وَالسُّخْطُ).

آری، چنان که می دانیم یکی از موانع معرفت، حُبّ و بُغض های افراطی است که سبب می شود انسان عقیده صائب و رأی صحیح خود را رها سازد و به چیزی که دوست دارد روی آورد، هرچند باطل باشد، و از چیزی که از آن نفرت دارد منصرف شود، گرچه حق باشد. و تا انسان از این صفات رذیله تهی نشود چهره حقیقت را آن چنان که هست نمی تواند مشاهده کند.

در آخرین نشانه می فرماید: «با استقامت ترین آن ها با یک نگاه و یا یک کلمه دگرگون می شود»؛ (وَیَکَادُ أَصْلَبُهُمْ عُوداً تَنْکَؤُهُ آللَّحْظَةُ، وَتَسْتَحِیلُهُ آلْکَلِمَةُ آلْوَاحِدَةُ!).

اشاره به این که انسان ممکن است کوه علم و دانش و دارای عقل قوی و در برابر مشکلات نیرومند باشد؛ اما هرگاه تابع هوا و هوس گردد یک نگاه هوس آلود ممکن است زندگی او را دگرگون سازد و یک جمله فریبنده او را از راه به دَربَرَد.

در حدیثی که در کتاب شریف کافی از امام باقر (علیه السلام) نقل شده می خوانیم: «إنَّما الْمُؤْمِنُ الَّذی إذا رَضِیَ: لَمْ یُدْخِلْهُ رِضاهُ فِی إثْمٍ وَلا باطِلٍ وَإذا سَخَطَ لَمْ یُخْرِجْهُ سَخَطُهُ مِنْ قَوْلِ الْحَقِّ وَالَّذِی إذا قَدَرَ لَمْ تُخْرِجْهُ قُدْرَتُهُ إلَی التَّعَدّی إلی ما لَیْسَ لَهُ بِحَقٍّ؛ انسان باایمان کسی است که هرگاه از کسی یا چیزی راضی شود این رضایت و خشنودی، او را در گناه و باطل وارد نمی کند و هرگاه از شخصی یا چیزی خشمگین شود این خشم، او را از قول حق بیرون نمی برد و کسی است که چون قدرت یابد قدرتش او را به سوی تعدّی کردن و رفتن به سراغ چیزی که حق او نیست نمی کشاند».⁽¹⁾

از مجموع آنچه امام (علیه السلام) در این سخن حکیمانه و هشدارگونه بیان فرمود به خوبی استفاده می شود که همه افراد اعم از مؤمنان عادی و مؤمنان والامقام، همه باید مراقب خویش باشند، چراکه خطرهایی از ناحیه زبان ونیت های باطن، همه را تهدید می کند و گاه ممکن است صحنه های هوس آلود و هدایا و سخنان تملق آمیز، انسان را بلغزاند و آثار اعمال او را از بین ببرد.

در تواریخ آمده است که «خالد بن معمر» از یاران بااستقامت علی (علیه السلام) بود؛ اما یک جمله معاویه او را دگرگون ساخت، به این شکل که در صفین، خالد صدا زد: چه کسی آماده شهادت است و حاضر است جان خود را به خداوند بفروشد؟ هفت هزار نفر با او بیعت کردند به این شرط که دست از نبرد برندارند تا وارد خیمه معاویه شوند. آن ها جنگ عظیمی کردند حتی غلاف شمشیر را شکستند (اشاره به این که این شمشیر نباید در نیام رود). هنگامی که به نزدیک خیمه معاویه رسیدند او فرار کرد و به بعضی از خیمه های لشکر پناه برد و کسی را نزد خالد فرستاد وگفت: تو پیروزی، اگر ادامه ندهی من حکومت خراسان را به تو وامی گذارم. در این هنگام طمع بر خالد مسلط شد و کار خود را ناقص رها کرد و بعد از آن که معاویه بر عراق مسلط شد و مردم با او بیعت کردند، حکومت خراسان را به خالد داد؛ ولی عجیب این که خالد پیش از آن که به مرکز حکومت خود برسد از دنیا رفت.⁽¹⁾

از قدیم گفته اند: هدایا چشم دانشمندان را کور می کند و عقل عاقلان را می گیرد.

نیز گفته اند: هنگامی که هدیه از در وارد می شود حق از پنجره خارج می گردد.

گفتار حکیمانه 344

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلَامُ

مَعَاشِرَ النَّاسِ، اتَّقُوا آللّهَ فَکَمْ مِنْ مُؤَمِّلٍ مَا لاَ یَبْلُغُهُ، وَبَانٍ مَا لاَ یَسْکُنُهُ، وَجَامِعٍ مَا سَوْفَ یَتْرُکُهُ، وَلَعَلَّهُ مِنْ بَاطِلٍ جَمَعَهُ، وَمِنْ حَقٍّ مَنَعَهُ: أَصَابَهُ حَرَاماً، وَآحْتَمْلَ بِهِ آثَاماً، فَبَاءَ بِوِزْرِهِ، وَقَدِمَ عَلَی رَبِّهِ آسِفاً لاَهِفاً، قَدْ (خَسِرَ آلدُّنْیَا وَالاْخِرَةَ، ذلِکَ هُوَ آلْخُسْرَانُ آلْمُبِینُ).

امام (علیه السلام) فرمود:

ای مردم! تقوای الهی را رعایت کنید. چه بسیار آرزومندانی که به آرزوی خود نمی رسند و چه بسیار سازندگانی که در آنچه ساخته اند سکونت نمی کنند و چه بسیار جمع آوری کنندگان اموال که به زودی اندوخته های خود را ترک می گویند، اموالی که شاید از طریق باطل گردآوری کرده و یا حق آن را نپرداخته اند یا از راه حرام به آن رسیده و به سبب آن، گناهانی بر دوش کشیده اند. درنتیجه وزر و وبالش به گردن آن هاست و با افسوس و دریغ بر پروردگار خود وارد می شوند و مصداق این آیه شریفه هستند: (خَسِرَ الدُّنْیا وَالاْخِرَةَ ذَلِکَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِینُ)؛ «هم دنیا را از دست داده هم آخرت را و این است زیان آشکار».⁽¹⁾

شرح و تفسیر: زیان کاران هر دو جهان!

امیرمؤمنان علی (علیه السلام) در این سخن و عبارات سرشار از حکمت و کوبنده به دنیاپرستان هشدارهای جدی می دهد، نخست می فرماید: «ای مردم! تقوای الهی پیشه کنید. چه بسیار آرزومندانی که به آرزوی خویش نمی رسند و بناکنندگانی که در آنچه ساخته اند ساکن نمی شوند و گردآورندگان اموالی که به زودی آن را ترک می گویند»؛ (مَعَاشِرَ النَّاسِ، اتَّقُوا آللّهَ فَکَمْ مِنْ مُؤَمِّلٍ مَا لاَ یَبْلُغُهُ، وَبَانٍ مَا لاَ یَسْکُنُهُ، وَجَامِعٍ مَا سَوْفَ یَتْرُکُهُ).

درواقع امام (علیه السلام) نخست به طور کلی از آرزوهای عقیم و دست نیافتنی سخن می گوید، سپس انگشت روی دو مورد خاص؛ یعنی بناها و قصرها، و اموال و ثروت ها می گذارد. بناهایی که انسان می سازد، و رها می کند و می رود، و اموالی که گردآوری می کند و بی آن که از آن ها بهره ببرد رها می سازد و دنیا را ترک می گوید.

سپس به این نکته اشاره می فرماید که مشکل این گروه از دنیاپرستان تنها این

نیست که از نتیجه زحمات خود بهره مند نمی شوند، بلکه مشکل مهم تری در پیش دارند و آن تهیه این اموال از طرق نامشروع و مسئولیت آفرین است. می فرماید: «چه بسا آن ها را از طریق باطل گردآوری کرده ویا حق آن را نپرداخته اند»؛ (وَلَعَلَّهُ مِنْ بَاطِلٍ جَمَعَهُ، وَمِنْ حَقٍّ مَنَعَهُ).

حضرت در این جا به دو راه حرام کسب مال و ثروت اشاره فرموده است: نخست، به دست آوردن مال از طریق باطل، مانند این که در بخت آزمایی ها و امثال آن اموالی به دست آورد و یا اشیایی را که معامله آن باطل است مورد استفاده قرار دهد و دیگر این که حقوقی را که به آن اموال تعلق می گیرد - اعم از حقوق شرعی وحق الناس - نمی پردازد.

«(درنتیجه) آن را از طریق حرام به دست آورده و گناهان آن را بر دوش می کشند»؛ (أَصَابَهُ حَرَاماً، وَآحْتَمْلَ بِهِ آثَاماً⁽¹⁾).

در حدیثی که مرحوم علامه مجلسی در بحارالانوار آورده است می خوانیم: «قَالَ: سَمِعْتُ الرِّضَا (علیه السلام) یقُولُ: لا یجْتَمِعُ الْمَالُ إِلاَّ بِخِصَالٍ خَمْسٍ: بِبُخْلٍ شَدِیدٍ وَأَمَلٍ طَوِیلٍ وَحِرْصٍ غَالِبٍ وَقَطِیعَةِ الرَّحِمِ وَإِیثَارِ الدُّنْیا عَلَی الاْخِرَةِ؛ راوی می گوید: از امام علی بن موسی الرضا (علیه السلام) شنیدم که می فرمود: مال، (غالباً) انباشته نمی شود مگر از پنج راه: بخل شدید، آرزوهای دور و دراز، حرص غالب بر انسان، قطع رحم و ترجیح دنیا بر آخرت».⁽²⁾

بدیهی است که اگر انسان بخیل نباشد و گرفتار آرزوهای طولانی نگردد و حرص نورزد و خویشاوندان خود را از اموالش بهره مند سازد و آخرت را بر دنیا از طریق انجام دادن کارهای خیر با اموالش ترجیح دهد، اموال، غالباً انباشته نخواهد شد.

آن گاه امام (علیه السلام) نتیجه نهایی اسف انگیز و شوم این اعمال را بیان کرده، می فرماید: «درنتیجه وزر و وبالش به گردن آن هاست. این افراد بر پروردگار خویش (در قیامت) وارد می شوند در حالی که غمگینند و افسوس می خورند که هم دنیا را از دست داده اند و هم آخرت را و این زیان آشکاری است»؛ (فَبَاءَ بِوِزْرِهِ، وَقَدِمَ عَلَی رَبِّهِ آسِفاً لاَهِفاً، قَدْ (خَسِرَ آلدُّنْیَا وَالاْخِرَةَ ذَلِکَ هُوَ آلْخُسْرَانُ آلْمُبِینُ)⁽¹⁾).

علامه مجلسی؛ این کلام شریف را با مقدمه پرمعنایی از آن حضرت در بحارالانوار آورده که می فرماید: «انْظُرُوا إِلَی الدُّنْیا نَظَرَ الزَّاهِدِینَ فِیهَا فَإِنَّهَا عَنْ قَلِیلٍ تُزِیلُ السَّاکِنَ وَتَفْجَعُ الْمُتْرَفَ فَلا تَغُرَّنَّکُمْ کَثْرَةُ مَا یعْجِبُکُمْ فِیهَا لِقِلَّةِ مَا یصْحَبُکُمْ مِنْهَا فَرَحِمَ اللَّهُ امْرِأً تَفَکَّرَ وَاعْتَبَرَ وَأَبْصَرَ إِدْبَارَ مَا قَدْ أَدْبَرَ وَحُضُورَ مَا قَدْ حَضَرَ فَکَأَنَّ مَا هُوَ کَائِنٌ مِنَ الدُّنْیا عَنْ قَلِیلٍ لَمْ یکُنْ وَکَأَنَّ مَا هُوَ کَائِنٌ مِنَ الاْخِرَةِ لَمْ یزَلْ وَکُلُّ مَا هُوَ آتٍ قَرِیبٌ...؛ (ای مردم!) به دنیا نگاه زاهدانه کنید، چراکه به زودی ساکنان خود را زائل می کند و مترفان و ثروتمندان بی درد را ناگهان گرفتار می سازد، بنابراین فزونی آنچه مایه اعجاب شماست در دنیا شما را نفریبد، زیرا بسیار کم با شما خواهد بود. خداوند رحمت کند کسی را که فکر می کند و عبرت می گیرد و به پشت کردن آنچه از دنیا پشت کرده و حضور آنچه حاضر است نظر می کند. گویی آنچه در دنیا موجود است به زودی نابود می شود و آنچه در آخرت است همواره باقی است. (بدانید که) آنچه می آید نزدیک است به وقوع بپیوندد».

سپس جمله های مذکور را تا آخر نقل می کند.⁽²⁾

امام (علیه السلام) حال این گونه افراد را مصداق خسران مبین دانسته است، زیرا انسان

گاه بهره ای می برد؛ ولی به دنبال آن گرفتار خسارت مهمی می شود؛ مانند این که غذای بسیار لذیذی می خورد وبه دنبال آن گرفتار بیماری هایی می گردد. این خسران است اما نه خسران مبین. یا این که اموال نامشروعی فراهم می کند و با آن چند صباحی به عیش و نوش می پردازد؛ ولی عذاب طولانی مدت الهی را برای خود فراهم می بیند. این هم ممکن است ازنظر ظاهربینان خسران مبین نباشد.

«خسران مبین» جایی است که از راه نامشروع، اموال و ثروت هایی گردآوری و کاخ هایی بنا می کند و بی آن که کمترین بهره ای ببرد، رها کرده به دیار باقی می شتابد در حالی که مسئولیت همه گناه آن بر دوش اوست. این، «خسران مبین» است که امام (علیه السلام) با استفاده از آیات قرآن به آن اشاره فرموده است. از آن جا که بسیارند کسانی که به همین سرنوشت گرفتار می شوند وانسان نمی داند جزء کدامین دسته است، جا دارد که به هوش آید وبه جبران گذشته بپردازد.

شاهد گویای این مطلب داستانی است که طبری در کتاب خود در حوادث سال 61 نقل می کند وی می گوید: عبیدالله بن زیاد پس از اقدام عمر سعد به قتل امام حسین (علیه السلام) به او گفت: آن نامه ای که به تو نوشتم و دستور قتل حسین را دادم کجاست؟ (گویا می خواست آن را بازپس بگیرد و خود را از مسئولیت آن جدا کند) عمر گفت: من دستور تو را انجام دادم ولی آن نامه از بین رفت. ابن زیاد گفت: حتماً باید آن نامه را بیاوری. عمر باز هم گفت: نامه از بین رفته است. ابن زیاد گفت: به خدا سوگند! باید نامه را بیاوری. عمر گفت: به خدا قسم! این نامه حتی به دست پیرزنان قریش هم رسیده است تا عذر مرا در مدینه بر آن ها آشکار سازد. به خدا سوگند! من تو را نصیحتی درباره حسین کردم؛ نصیحتی که اگر به پدرم سعد بن ابی وقاص کرده بودم حق او ادا شده بود. عثمان بن زیاد، برادر عبیدالله بن زیاد در آن جا حاضر بود گفت: عمر راست می گوید. به خدا سوگند! من دوست داشتم که تا روز قیامت در بینی تمام مردان طایفه بنی زیاد مهاری بود و حسین به وسیله آن ها به قتل نمی رسید.

راوی این روایت می گوید: به خدا سوگند! عبیدالله بن زیاد این سخن را که شنید سکوت کرد و انکار نکرد.⁽¹⁾

آری، او هم می دانست که مصداق خسر الدنیا والآخرة شده است.

گفتار حکیمانه 345

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلَامُ

مِنَ آلْعِصْمَةِ تَعَذُّرُ آلْمَعَاصِی.

امام (علیه السلام) فرمود:

عدم توانایی بر گناه، نوعی عصمت است.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: نعمت عدم توانایی بر گناه

امام (علیه السلام) می فرماید: «عدم توانایی بر گناه، نوعی عصمت است»؛ (مِنَ آلْعِصْمَةِ تَعَذُّرُ آلْمَعَاصِی).

می دانیم که عصمت معنای عامی دارد وآن، محفوظ ماندن، به ویژه محفوظ ماندن از گناه است. گاه این حالت در حد کمال دیده می شود که مقام والای انبیا و امامان (علیهم السلام) است. آن ها ملکه ای نفسانی دارند که از هر گناه و خطا آنان را بازمی دارد و همین مقام سبب اعتماد همه مردم به آن ها می شود و گفتار و رفتارشان حجت و سرمشق برای همگان است.

مرحله پایین تری از آن، ملکه عدالت است که بازدارنده از معاصی کبیره و اصرار بر صغیره است؛ ولی چنان نیست که در برابر همه چیز مقاومت کند. درست مانند سدی است که در برابر سیلاب بسته اند که اگر سیلاب شدید و قوی باشد ممکن است سد را بشکند و با خود ببرد. افراد عادل نیز ممکن است گاه در برابر عوامل نیرومند گناه زانو بزنند و سپس پشیمان شوند و رو به درگاه خدا آورند و توبه کنند و سد عصمت عدالت در آن ها بار دیگر تجدید شود.

نوع سومی از عصمت است که انسان به سبب فراهم نبودن وسایل و اسباب گناه از آن دور می ماند. یا قدرت بر گناه ندارد؛ مانند نابینا که نمی تواند نگاه هوس آلود به نامحرم کند و یا قدرت جسمانی دارد اما وسایل گناه فراهم نیست؛

مثل این که شرابی نیست تا بنوشد؛ هر چند مایل به آن باشد و یا حکومت اسلامی او را از گناه بازمی دارد هر چند او مایل به گناه باشد.

این گونه عصمت افتخار نیست و ثوابی در برابر ترک گناه به چنین شخصی داده نمی شود؛ ولی فایده اش این است که از عذاب الهی دور می ماند وچه بسا لطف خدا شامل افرادی شود وگناه کردن را بر آن ها متعذّر کند تا از کیفر گناه دور بمانند.

البته گاه ادامه تعذر سبب می شود که انسان به ترک گناه عادت کند آن گونه که اگر اسباب آن هم فراهم شود به سراغ آن نمی رود. این نوعی امداد الهی در زمینه عصمت است.

پیام این گفتار امام (علیه السلام) آن است که افرادی که نمی توانند خود را در محیط گناه آلود نگه دارند سعی کنند از آن محیط دور بمانند تا گناه برای آن ها متعذر شود و البته ثواب ترک گناه را به نوعی خواهند داشت.

عدم حضور در مجلس معصیت و لزوم هجرت از مناطقی که انسان را به هر حال آلوده گناه می کند ناظر به همین معناست. حتی اگر درست بیندیشیم یکی از آثار و برکات هجرت مسلمانان از مکه به مدینه، یا از مکه به حبشه نیز همین بود که از محیط شرک که آن ها را مجبور به گناه می کرد دور بمانند و خدا را آزادانه بندگی و عبادت کنند.

قرآن مجید در سوره نساء، آیه 97 می فرماید: (إِنَّ الَّذینَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِکَةُ ظالِمی أَنْفُسِهِمْ قالُوافیمَ کُنْتُمْ قالُواکُنَّا مُسْتَضْعَفینَ فِی الاَْرْضِ قالُوا أَلَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فیها فَأُولئِکَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَساءَتْ مَصیراً)؛ «کسانی که فرشتگان (قبض ارواح)، روح آن ها را گرفتند در حالی که به خویشتن ستم کرده بودند، به آن ها گفتند: «شما در چه حالی بودید؟ (و چرا با این که مسلمان بودید، در صفِ کفّار جای داشتید؟!)» گفتند: «ما در سرزمین خود، تحت فشار و مستضعف بودیم».

آن ها - فرشتگان - گفتند: «مگر سرزمین خدا، پهناور نبود که مهاجرت کنید؟!» آن ها (عذری نداشتند، و) جایگاهشان دوزخ است، و سرانجام بدی دارند».

قابل توجه است که در غررالحکم (همان گونه که در مصادر ذکر شد) این کلام شریف به این صورت نقل شده است: «إنَّ مِنَ النِّعْمَةِ تَعَذُّرُ الْمَعاصی» واین واقعاً نعمتی الهی است که انسان باید شکر آن را بگزارد همان گونه که سعدی می گوید:

چگونه شکر این نعمت گزارم *** که زور مردم آزاری ندارم

حافظ نیز می گوید:

من از بازوی خود دارم بسی شکر *** که زور مردم آزاری ندارم

یکی از شعرای معاصر، کلام امام (علیه السلام) را به این صورت ترجمه کرده است:

گر دسترست نیست به کاری که خطاست *** این نیز نشانه ای ز الطاف خداست

گر عاجزی از این که گناهی بکنی *** کن شکر که این عجز هم از نعمت هاست

ابن ابی الحدید حدیث دیگری در این زمینه مشابه آن نقل کرده است: «إِنَّ مِنَ الْعِصْمَةِ أنْ لا تَجِدَ؛ نوعی از عصمت این است که وسایل گناه را در اختیار نداشته باشی».

پیام دیگری که این گفتار حکیمانه دارد این است که حاکمان جامعه برای دور ماندن مردم از گناه، کاری کنند که اسباب معصیت از میان آن ها برچیده شود و به اصطلاح روز، از طریق اقداماتی تأمینی و تربیتی، جامعه را از گناه دور دارند.

گفتار حکیمانه 346

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلَامُ

مَاءُ وَجْهِکَ جَامِدٌ یُقْطِرُهُ السُّؤَالُ، فَانْظُرْ عِنْدَ مَنْ تُقْطِرُهُ.

امام (علیه السلام) فرمود:

آبرویت جامد است و تقاضا آن را آب کرده، فرو می ریزد. ببین آن را نزد چه کسی فرو می ریزی.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: تا می توانی از کسی تقاضا مکن

امام (علیه السلام) درباره تقاضا نزد اشخاص مختلف نکته جالبی را بیان می کند، می فرماید: «آبرویت جامد است و تقاضا آن را آب کرده و فرو می ریزد. ببین آن را نزد که فرو می ریزی»؛ (مَاءُ وَجْهِکَ جَامِدٌ یُقْطِرُهُ السُّؤَالُ، فَانْظُرْ عِنْدَ مَنْ تُقْطِرُهُ).

«ماءُ وَجْه» که ترجمه تحت اللفظی آن «آبرو» است دقیقاً در فارسی و عربی معنای یکسان دارد. آبرو عبارت از احترام و شخصیت انسان است؛ شخص آبرومند کسی است که در جامعه محترم باشد و به دیده احترام به او بنگرند، برای سخنش اهمیت قائل باشند و در مشکلات به سراغ او بروند.

چرا این ویژگی نامش آبروست؟ شاید - همان گونه که بعضی از شارحان نهج البلاغه اشاره کرده اند - دلیلش این باشد که انسان هنگامی که از کسی تقاضایی می کند، یا حادثه نامطلوبی اتفاق می افتد از شرم و حیا چهره او برافروخته شده و عرق بر صورتش جاری می شود، به اندازه ای که گاه از صورت می چکد. این درواقع آب صورت است که به تناسب، واژه «آبرو» یا «ماء الوجه» بر آن اطلاق شده است.

به هر حال، امام (علیه السلام) می فرماید: آب صورت تو در حال عادی جامد است. هنگامی که از دیگری تقاضا می کنی مایع شده و فرو می ریزد. بنگر نزد چه کسی آن را فرو می ریزی.

اشاره به این که انسان تا می تواند نباید از کسی تقاضایی کند و آبروی خود را در آن راه بریزد؛ اما اگر روزی ناچار شد، باید کسی را برای تقاضا کردن برگزیند که شایسته آن باشد و لااقل آبروی خود را نزد انسان باشخصیتی فرو ریخته باشد.

در حدیثی می خوانیم که «حارث همدانی» (از یاران خاص امیرمومنان علی (علیه السلام) ) می گوید: شبی نزد آن حضرت گفت و گو می کردم، عرض کردم: حاجتی دارم. امام (علیه السلام) فرمود: مرا شایسته دانستی که حاجت خود را از من بخواهی؟ عرض کردم: آری. فرمود: خدا تو را جزای خیر دهد. سپس برخاست و چراغ را خاموش کرد و نشست. بعد فرمود: چراغ را برای این خاموش کردم که ذلت عرض حاجت را در صورت تو نبینم، اکنون بگو چه می خواهی، زیرا از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) شنیدم که می فرمود: حوائج مردم امانت الهی در سینه بندگان است. کسی که آن را بپوشاند عبادتی برای او محسوب می شود وکسی که آن را افشا کند لازم است برای انجام آن حاجت تلاش کند.⁽¹⁾

در این زمینه، احادیث فراوانی در منابع مختلف اسلامی آمده است :

از جمله در حدیثی از امام باقر (علیه السلام) می خوانیم: «لَوْ یعْلَمُ السَّائِلُ مَا فِی الْمَسْأَلَةِ مَا سَأَلَ أَحَدٌ أَحَداً وَلَوْ یعْلَمُ الْمُعْطِی مَا فِی الْعَطِیةِ مَا رَدَّ أَحَدٌ أَحَداً؛ اگر تقاضاکننده می دانست تقاضا کردن چه عیوبی دارد هیچ کس از دیگری تقاضایی نمی کرد و اگر شخص بخشنده می دانست چه فضیلتی در عطیه است هیچ کس دیگری را محروم نمی ساخت».⁽²⁾

نقطه مقابل سوال، «تعفف» است که قرآن مجید جمعی از فقرا و نیازمندان را برای داشتن آن می ستاید، می فرماید: (لِلفُقَرَاءِ الَّذِینَ أُحْصِرُوا فِی سَبِیلِ اللهِ

لاَیَسْتَطِیعُونَ ضَرْباًفِی الاَرْضِ یَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِیَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِیمَاهُمْ لاَ یَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافاً وَمَا تُنفِقُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللهَ بِهِ عَلِیمٌ)؛ «(انفاقِ شما، مخصوصاً باید) برای نیازمندانی باشد که در راه خدا، در تنگنا قرار گرفته اند؛ (وتوجّه به آیین خدا، آن ها را از وطن های خویش آواره ساخته؛ و شرکت در میدانِ جهاد، به آن ها اجازه نمی دهد که برای تأمین هزینه زندگی، دست به کسب و تجارتی بزنند؛) نمی توانند مسافرتی کنند (و سرمایه ای به دست آورند؛) و از شدّت خویشتن داری، افراد ناآگاه آن ها را بی نیاز می پندارند؛ امّا آن ها را از چهره هایشان می شناسی؛ و هرگز با اصرار چیزی از مردم نمی خواهند. (این است مشخّصات آن ها!) و هرچیز خوبی در راه خدا انفاق کنید، خداوند از آن آگاه است».⁽¹⁾یعنی با این که آثار فقر به هر حال در چهره آن ها نمایان است؛ اما حاضر نیستند از کسی سوال و تقاضایی کنند.

در حدیثی از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) می خوانیم که خطاب به اباذر فرمود: «یا أَبَا ذَرٍّ إِیاکَ وَالسُّوَالَ فَإِنَّهُ ذُلٌّ حَاضِرٌ وَفَقْرٌ تَتَعَجَّلُهُ وَفِیهِ حِسَابٌ طَوِیلٌ یَوْمَ الْقِیامَة؛ ای اباذر! از سوال و درخواست بپرهیز که ذلت حاضر و فقری است که آن را با شتاب به سوی خود می آوری (به علاوه) حسابی طولانی در روز قیامت دارد.⁽²⁾

از این حدیث شریف نبوی استفاده می شود که شخص سائل اگر نیاز شدید نداشته باشد در قیامت مورد بازخواست قرار می گیرد.

به همین دلیل در حدیثی از امام حسین (علیه السلام) می خوانیم که شخصی خدمت آن حضرت رسید وتقاضایی کرد امام (علیه السلام) فرمود: «إِنَّ الْمَسْأَلَةَ لا تَصْلُحُ إِلاَّ فِی غُرْمٍ فَادِحٍ أَوْ فَقْرٍ مُدْقِعٍ أَوْ حَمَالَةٍ مُقَطَّعَةٍ فَقالَ السّائِلُ: مَا جِئْتُ إِلاَّ فِی إِحْدَاهُنَّ فَأَمَرَ لَهُ بِمِائَةِ دِینَارٍ؛ سوال و تقاضا شایسته نیست مگر در بدهکاری سنگین یا فقر

ناتوان کننده یا دیه ثابت ومسلّم. سائل عرض کرد: من برای یکی از این سه چیز خدمت شما رسیده ام. امام (علیه السلام) امر فرمود یکصد دینار به او دادند. (هر دینار یک مثقال طلا بود)».⁽¹⁾

نیز به همین دلیل پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) می فرماید: «وَمَنْ فَتَحَ عَلَی نَفْسِهِ بَابَ مَسْأَلَةٍ فَتَحَ اللَّهُ عَلَیهِ سَبْعِینَ بَاباً مِنَ الْفَقْرِ لا یسُدُّ أَدْنَاهَا شَیءٌ؛ کسی که بر خود دری از سوال و تقاضا بگشاید خداوند هفتاد در از فقر به سوی او می گشاید که چیزی کمترینِ این درها را نمی بندد».⁽²⁾

از این احادیث و احادیث دیگر و کلام حکیمانه مورد بحث که همه با این مضمون وارد شده استفاده می شود که افراد باایمان حتی الامکان و تا زمانی که به شدت گرفتار نشده اند از کسی چیزی تقاضا نکنند و مناعت طبع و تعفف را نگاه دارند.

این سخن را با حدیثی که در کتاب شریف کافی از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نقل شده پایان می دهیم. امام صادق (علیه السلام) می فرماید: گروهی از انصار خدمت پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) رسیدند و به آن حضرت سلام کردند. پیامبر (صلی الله علیه و آله) به آن ها جواب گفت. عرض کردند: ای رسول خدا! ما را حاجتی است. فرمود: حاجتتان را بیان کنید. عرض کردند: حاجت بسیار بزرگی است. فرمود: بگویید چیست؟ عرض کردند: بهشت را برای ما تضمین کن. پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) سر به زیر انداخت وبا عصای کوچکی که در دست داشت به زمین اشاره کرد. سپس سر بلند کرد و فرمود: «أَفْعَلُ ذَلِکَ بِکُمْ عَلَی أَنْ لا تَسْأَلُوا أَحَداً شَیئاً؛ من این کار را انجام می دهم به این شرط که هرگز از کسی چیزی تقاضا نکنید. بعد از این ماجرا آن ها به قدری به این شرط وفادار بودند که اگر در سفری سوار بر مرکب بودند و تازیانه یکی از آن ها

می افتاد به شخص پیاده ای نمی گفت این تازیانه را به من بده، چراکه آن هم نوعی تقاضا بود؛ خودش پیاده می شد و تازیانه را برمی داشت و زمانی که بر سر سفره ای نشسته بودند هرگاه یکی از حاضران به ظرف آب از دیگری نزدیک تر بود به او نمی گفت ظرف آب را به من بده. خودش برمی خاست و از ظرف آب می نوشید.⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 347

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلَامُ

الثَّنَاءُ بِأَکْثَرَ مِنَ آلاِسْتِحْقَاقِ مَلَقٌ، وَالتَّقْصِیرُ عَنِ آلاِسْتِحْقَاقِ عِیٌّ أَوْ حَسَدٌ.

امام (علیه السلام) فرمود:

مدح و ستایشِ بیش از حدّ استحقاق، تملّق است و کمتر از استحقاق، عجز و درماندگی و یا حسد است.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: حدّ مدح و ستایش

امام (علیه السلام) در این سخن حکمت آمیز به مطلب مهمی درباره افراط و تفریط در ستایش افراد اشاره کرده، می فرماید: «مدح و ستایشِ بیش از حدّ استحقاق، تملق است و کمتر از استحقاق، عجز و درماندگی و یا حسد است»؛ (الثَّنَاءُ بِأَکْثَرَ مِنَ آلاِسْتِحْقَاقِ مَلَقٌ، وَالتَّقْصِیرُ عَنِ آلاِسْتِحْقَاقِ عِیٌّ أَوْ حَسَدٌ).

شک نیست که مدح و ستایش در حد اعتدال، کاری است بسیار پسندیده، زیرا از یک سو سبب تشویق شخصی می شود که کاری در خور ستایش انجام داده و یا فضیلتی ازنظر اوصاف انسانی دارد، و احساس می کند که افراد، قدردانِ کارها و صفات او هستند و همین امر او را در ادامه راه دلگرم می سازد، به گونه ای که مشکلات را به راحتی تحمل می کند.

از سوی دیگر هنگامی که دیگران ببینند افراد نیکوکار و یا کسانی که موصوف به صفات انسانی هستند مورد مدح و ستایش قرار می گیرند، آن ها نیز تشویق می شوند و همین امر سبب گسترش کارهای نیک و صفات نیک در جامعه می شود.

به همین دلیل در هر عصر و زمان به خصوص در عصر ما برنامه هایی برای بزرگداشت افراد و دادن جوایز به آن ها در حضور جمعی از شخصیت ها برپا می شود و بهترین ها را ستایش و تشویق می کنند تا درسی برای همگان باشد و نشانه ای از حق شناسی و قدردانی توسط مدیران جامعه تلقی شود.

ولی این کارِ نیک و پرفایده هرگاه دستخوش افراط و تفریط گردد تبدیل به ضد خواهد شد و آثار بد فراوانی خواهد داشت. اگر از حد بگذرد شکل تملق و چاپلوسی به خود می گیرد که از زشت ترین کارهاست؛ کاری است آمیخته با دروغ و اظهار ذلت، کاری است که چه بسا سبب گمراهی افرادی خواهد شد که مورد ستایش واقع می شوند و آن ها در آغاز ممکن است آن اغراق گویی ها را باطل بدانند ولی کم کم آن را صحیح پندارند و گمراه شوند و این گونه افراد اگر از مدیران و روسای جامعه باشند آثار سوء این حالت به مردم هم سرایت می کند و آن ها نیز زیان می بینند؛ به همین دلیل امام (علیه السلام) می فرماید: مدح و ستایشِ بیش از استحقاق، تملق است (و تمام زیان های آن را دربر دارد).

ولی اگر مدح و ثنا کمتر از استحقاق باشد؛ یعنی گوینده نخواهد یا نتواند حق آن را به جای آورد و یا کار مهمی را که از طرف سرزده کم ارزش بشمرد و صفات فضیلت او را کم اهمیت معرفی کند، سرچشمه آن ممکن است یکی از این دو چیز باشد که یکی مربوط به گوینده ازنظر ذاتی است و دیگری درباره ارتباطش با طرف مقابل: ازنظر ذاتی آن است که در بیان ارزش خدمات و صفات اشخاص ناتوان باشد و نتواند حق مطلب را ادا کند، و در صورت دوم مانعی جلوی او را می گیرد که بتواند حق مطلب را ادا کند و آن غالباً ممکن است حسد و گاه کینه و عداوت و زمانی حفظ منافع مادی باشد و از همین رو امام (علیه السلام) می فرماید: مدح و ستایش کمتر از استحقاق، ناشی از عجز و درماندگی و یا حسد است.

قرآن مجید بارها مومنان و مجاهدان و افرادی را که کارهای مهمی انجام داده اند ستایش می کند.

درمورد فداکاری امیرمومنان علی (علیه السلام) در «لیلة المبیت» می فرماید: (وَمِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللهِ وَاللهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ)؛ «بعضی از مردم (باایمان و فداکار، همچون علی (علیه السلام) در «لیلة المبیت» به هنگام خفتن در جایگاه

پیغمبر (صلی الله علیه و آله)) جان خود را برای خشنودی خدا می فروشند؛ و خداوند درباره بندگان مهربان است».⁽¹⁾

در سوره دهر، هجده آیه درباره فداکاری امیرمومنان (علیه السلام) و همسرش زهرای مرضیه و فرزندانش امام حسن و امام حسین (علیهم السلام) آمده است که سه روز روزه گرفتند و طعام افطار خود را به مسکین و یتیم و اسیر دادند، و کار آن ها را بسیار ستوده و وعده انواع نعمت های بهشتی را به آن ها داده است.

در آیه ولایت (إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاَةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُمْ رَاکِعُونَ) خاتم بخشی امیرمومنان (علیه السلام) را در حال نماز ستوده است.⁽²⁾

درباره یاران پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نیز نمونه های فراوانی هست؛ از جمله (لَقَدْ رَضِیَ اللهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبَایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّکِینَةَ عَلَیْهِمْ وَأَثَابَهُمْ فَتْحاً قَرِیباً)؛ «خداوند از مومنان - هنگامی که در زیر آن درخت با تو بیعت کردند - راضی و خشنود شد؛ خدا آنچه را که در درون دل هایشان (از ایمان و صداقت) نهفته بود می دانست، ازاین رو آرامش را بر دل هایشان نازل کرد و پیروزی نزدیکی به عنوان پاداش نصیب آن ها فرمود».⁽³⁾

از این قبیل آیات در قرآن فراوان دیده می شود که همه آن ها درسی است برای ما که باید کارهای نیک نیکوکاران و صفات برجسته آن ها را در برابر آن ها ودر مقابل مردم بستاییم تا هم آن ها تشویق شوند و هم سایر مردم درس بگیرند.

ولی این حکم، استثنایی هم دارد و آن جایی است که اگر کسی را پیش روی او مدح و ثنا بگوییم مغرور می شود و همان غرور، او را از مردم و گاهی از خدا طلبکار می سازد و گاه سبب درجازدن یا عقب گرد او می شود.

ازاین رو در حدیثی از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) می خوانیم: «إذا مَدَحْتَ أخاکَ فِی وَجْهِهِ فَکَأَنَّما أَمْرَرْتَ عَلی حَلْقِهِ مُوسی وَ مِیضَةً؛ هنگامی که برادرت را پیش روی او مدح و ثنا بگویی مانند این است که تیغ بر گلویش کشیده باشی».⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 348

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلَامُ

أَشَدُّ آلذُّنُوبِ مَا آسْتَهَانَ بِهِ صَاحِبُهُ.

امام (علیه السلام) فرمود:

شدیدترین گناهان گناهی است که صاحبش آن را کوچک بشمارد.⁽¹⁾

شرح و تفسیر: شدیدترین گناه

امام علی (علیه السلام) در این گفتار حکیمانه به نکته مهمی درباره گناهان اشاره کرده است، می فرماید: «شدیدترین گناهان گناهی است که صاحبش آن را کوچک بشمرد»؛ (أَشَدُّ آلذُّنُوبِ مَا آسْتَهَانَ بِهِ صَاحِبُهُ).

دلیل آن روشن است. کسی که گناهی را کوچک می شمرد به آسانی به آن گرفتار می شود و گاه آن را آن قدر تکرار می کند که به صورت ملکه او درمی آید و غرق در آن می شود و سرانجام در دنیا و آخرت گرفتار عذاب الهی خواهد شد.

اضافه بر این، از یک نظر هیچ گناهی کوچک نیست، زیرا گناهکار فرمان خدا را می شکند و عصیان پروردگار هرچه باشد بزرگ و مهم است.

به عکس، هرگاه انسان برای گناهی اهمیت قائل باشد از آن فاصله می گیرد و خود را حفظ می کند و کمتر آلوده آن می شود؛ یعنی ابهت گناه، سدی در برابر آلودگی به آن است.

این درست به آن می ماند که انسان بگوید: «فلان دشمن من حقیر است، من اعتنایی به او ندارم، من باید از فلان دشمن دیگر خود را حفظ کنم» و چه بسا این تصور سبب می شود که آن دشمن حقیر، ضربه کاری بر او وارد کند در حالی که هیچ گونه آمادگی برای دفاع در مقابل او ندارد؛ ولی هرگاه در برابر دشمنی قرار گیرد که ازنظر او خطرناک است کاملاً آماده دفاع می شود.

کوتاه سخن این که انسان ضربه را از جایی می خورد که به آن اهمیت نمی دهد. کلینی؛ در کتاب شریف کافی در باب «استصغار الذنب؛ کوچک شمردن گناه» حدیث جالبی از امام صادق (علیه السلام) نقل می کند: «اتَّقُوا الْمُحَقَّرَاتِ مِنَ الذُّنُوبِ فَإِنَّهَا لا تُغْفَرُ، قُلْتُ: وَمَا الْمُحَقَّرَاتُ؟ قَالَ: الرَّجُلُ یُذْنِبُ الذَّنْبَ فَیقُولُ: طُوبَی لِی لَوْ لَمْ یکُنْ لِی غَیرُ ذَلِکَ؛ از گناهان کوچک بپرهیزید، چراکه بخشوده نمی شود. راوی سوال می کند: منظورتان از گناهان کوچک چیست؟ فرمود: گناهی است که انسان مرتکب می شود و می گوید: خوشا به حال من اگر فقط گناه من همین باشد».⁽¹⁾

درواقع چنین کسی فرمان الهی را حقیر شمرده و به آن اهانت کرده است.

در همان باب حدیث دیگری از امام صادق (علیه السلام) از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نقل شده است که فرمود: «إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) نَزَلَ بِأَرْضٍ قَرْعَاءَ فَقَالَ لاَِصْحَابِهِ: ائْتُوا بِحَطَبٍ، فَقَالُوا: یا رَسُولَ اللَّهِ نَحْنُ بِأَرْضٍ قَرْعَاءَ مَا بِهَا مِنْ حَطَبٍ، قَالَ: فَلْیأْتِ کُلُّ إِنْسَانٍ بِمَا قَدَرَ عَلَیهِ فَجَاءُوا بِهِ حَتَّی رَمَوْا بَینَ یدَیهِ بَعْضَهُ عَلَی بَعْضٍ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) : هَکَذَا تَجْتَمِعُ الذُّنُوبُ، ثُمَّ قَالَ: إِیاکُمْ وَالْمُحَقَّرَاتِ مِنَ الذُّنُوبِ فَإِنَّ لِکُلِّ شَیءٍ طَالِباً أَلا وَإِنَّ طَالِبَهَا یَکْتُبُ ما قَدَّمُوا وَآثارَهُمْ وَکُلَّ شَیءٍ أَحْصَیناهُ فِی إِمامٍ مُبِینٍ؛ پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در سفری در سرزمین خشک و بی آب و علفی فرود آمد و به یارانش فرمود: مقداری هیزم بیاورید (تا برای رفع نیاز آتش روشن کنیم) عرضه داشتند: ای رسول خدا! این جا زمین بی آب و علفی است، هیزمی ندارد. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: هرکدام از شما به هراندازه که می تواند بیاورد. (آن ها در بیابان پخش شدند و) هرکدام چیزی با خود آورد و آن ها را در برابر پیامبر (صلی الله علیه و آله) روی هم ریختند (و از فزونی آن تعجب کردند). پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: گناهان این گونه جمع می شوند. از گناهان کوچک بپرهیزید، زیرا هر گناهی

بازخواست کننده ای دارد. آگاه باشید که بازخواست کننده گناهان آن ها را می نویسد و آثار آنان را حفظ می کند و (خداوند در قرآن می فرماید): هرچیزی را در امام مبین (لوح محفوظ) شمارش کرده ایم».⁽¹⁾

بعید نیست که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) آتشی در آن هیزم ها افکنده باشد و هنگامی که آتش از آن زبانه کشیده این سخن را فرموده باشد. اشاره به این که آتش های عظیم قیامت از درون این گناهان کوچک برمی خیزد.

مرحوم شیخ طوسی در کتاب امالی آورده است که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) به ابوذر فرمود: «یا أَبَا ذَرٍّ لا تَنْظُرْ إِلَی صِغَرِ الْخَطِیئَةِ وَلَکِنِ انْظُرْ إِلَی مَنْ عَصَیتَ؛ ای اباذر! به کوچکی گناه نگاه مکن؛ بلکه به عظمت خدایی نگاه کن که او را عصیان می کنی».⁽²⁾

در حدیث دیگری از امام کاظم (علیه السلام) می خوانیم که فرمود: «لَا تَسْتَکْثِرُوا کَثِیرَ الْخَیرِ وَلا تَسْتَقِلُّوا قَلِیلَ الذُّنُوبِ فَإِنَّ قَلِیلَ الذُّنُوبِ یجْتَمِعُ حَتَّی یکُونَ کَثِیراً وَخَافُوا اللَّهَ فِی السِّرِّ حَتَّی تُعْطُوا مِنْ أَنْفُسِکُمُ النَّصَفَ؛ کار خیر را، هر چند زیاد انجام دهید بزرگ نشمرید (که شما را از ادامه راه بازمی دارد) و گناهان کم را اندک ندانید، زیرا گناهان کم جمع می شود و تبدیل به بسیار خواهد شد و از خدا در پنهانی نیز بترسید تا انصاف را بتوانید از ناحیه خود رعایت کنید».⁽³⁾

این حدیث می تواند اشاره به نکته دیگری در باب کوچک یا کم شمردن گناه باشد و آن این که اگر انسان گناه را کم و یا کوچک بشمرد از تکرار آن بیم ندارد و زمانی متوجه می شود، که به گناهان کبیره و بسیاری تبدیل شده است، بنابراین کوچک شمردن گناه به هر حسابی که باشد گناهی دیگر است.

افزون بر این ها کوچک و بزرگ بودن گناه دقیقاً روشن نیست؛ چه بسا ما گناهی را کوچک بشمریم ولی در پیشگاه خداوند بزرگ باشد و مایه خشم و غضب او گردد، همان گونه که در حدیث پرمعنایی پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) می فرماید : «إِنَّ اللَّهَ کَتَمَ ثَلاثَةً فِی ثَلاثَةٍ: کَتَمَ رِضَاهُ فِی طَاعَتِهِ وَکَتَمَ سَخَطَهُ فِی مَعْصِیتِهِ وَکَتَمَ وَلِیّهُ فِی خَلْقِهِ فَلا یسْتَخِفَّنَّ أَحَدُکُمْ شَیئاً مِنَ الطَّاعَاتِ فَإِنَّهُ لاَ یدْرِی فِی أَیهَا رِضَی اللَّهِ وَلا یسْتَقِلَّنَّ أَحَدُکُمْ شَیئاً مِنَ الْمَعَاصِی فَإِنَّهُ لاَ یدْرِی فِی أَیهَا سَخَطُ اللَّهِ وَلایزْرِینَّ أَحَدُکُمْ بِأَحَدٍ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ فَإِنَّهُ لا یدْرِی أَیِّهُمْ وَلِیُّ اللَّهِ؛ خدا سه چیز را در سه چیز مخفی داشت: رضای خود را در طاعتش و خشم خود را در معصیتش و ولیش را در میان خلق، بنابراین هیچ یک از شما چیزی از طاعات را کوچک نشمرد، چراکه نمی داند شاید در آن رضای خدا باشد و چیزی از معاصی را کم نشمرد، زیرا نمی داند شاید خشم و غضب پروردگار در آن باشد و درباره هیچ کس از خلق خدا عیب جویی و به او اهانت نکنید، چراکه نمی دانید کدام یک از آن ها از اولیاءالله هستند».⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 349

اشاره

وَقَالَ عَلَیهِ السَّلَامُ

امام (علیه السلام) فرمود:⁽¹⁾

بخش اوّل صفحه 143

مَنْ نَظَرَ فِی عَیْبِ نَفْسِهِ آشْتَغَلَ عَنْ عَیْبِ غَیْرِهِ، وَمَنْ رَضِیَ بِرِزْقِ آللّهِ لَمْ یَحْزَنْ عَلَی مَا فَاتَهُ، وَمَنْ سَلَّ سَیْفَ آلْبَغْیِ قُتِلَ بِهِ، وَمَنْ کَابَدَ آلْأُمُورَ عَطِبَ، وَمَنِ آقْتَحَمَ آللُّجَجَ غَرِقَ، وَمَنْ دَخَلَ مَدَاخِلَ آلسُّوءِ اتُّهِمَ.

بخش دوم صفحه 151

وَمَنْ کَثُرَ کَلاَمُهُ کَثُرَ خَطَؤُهُ، وَمَنْ کَثُرَ خَطَؤُهُ قُلَّ حَیَاؤُهُ، وَمَنْ قَلَّ حَیَاؤُهُ قَلَّ وَرَعُهُ، وَمَنْ قَلَّ وَرَعُهُ مَاتَ قَلْبُهُ، وَمَنْ مَاتَ قَلْبُهُ دَخَلَ النَّارَ. وَمَنْ نَظَرَ فِی عُیُوبِ النَّاسِ، فَأَنْکَرَهَا، ثُمَّ رَضِیَهَا لِنَفْسِهِ، فَذلِکَ آلْأَحْمَقُ بِعَیْنِهِ وَآلْقَنَاعَةُ مَالٌ لاَ یَنْفَدُ. وَمَنْ أَکْثَرَ مِنْ ذِکْرِ آلْمَوْتِ رَضِیَ مِنَ آلدُّنْیَا بِالْیَسِیرِ، وَمَنْ عَلِمَ أَنَّ کَلاَمَهُ مِنْ عَمَلِهِ قَلَّ کَلاَمُهُ إِلاَّ فِیَما یَعْنِیهِ.

شرح و تفسیر: یازده نکته مهم

این جملات گهربار مجموعه ای است از اندرزهای بسیار سودمند و سرنوشت ساز، و یازده نکته مهم؛ حضرت نخست می فرماید: «هرکس به عیب خود نگاه کند از عیب جویی دیگران بازمی ماند»؛ (مَنْ نَظَرَ فِی عَیْبِ نَفْسِهِ آشْتَغَلَ عَنْ عَیْبِ غَیْرِهِ).

بی شک انسانِ بی عیب غیر از معصومان (علیهم السلام) وجود ندارد. بعضی عیوب کمتری دارند و بعضی بیشتر، بنابراین عقل و درایت ایجاب می کند انسان به جای

ترجمه

هرکس به عیب خود بنگرد از عیب جویی دیگران بازمی ماند و هرکس به آنچه خدا به او روزی داده راضی شود درباره آنچه از دست داده اندوهناک نمی گردد، و آن کس که تیغ ستم برکشد (سرانجام) خودش با آن کشته می شود وکسی که (بی مقدمه) به سراغ کارهای سخت برود هلاک می شود و هرکس خود را در گرداب های خطرناک بیفکند غرق می شود و آن کس که در موارد سوءظن وارد شود متهم می گردد.

بخش اوّل

مَنْ نَظَرَ فِی عَیْبِ نَفْسِهِ آشْتَغَلَ عَنْ عَیْبِ غَیْرِهِ، وَمَنْ رَضِیَ بِرِزْقِ آللّهِ لَمْ یَحْزَنْ عَلَی مَا فَاتَهُ، وَمَنْ سَلَّ سَیْفَ آلْبَغْیِ قُتِلَ بِهِ، وَمَنْ کَابَدَ آلْأُمُورَ عَطِبَ، وَمَنِ آقْتَحَمَ آللُّجَجَ غَرِقَ، وَمَنْ دَخَلَ مَدَاخِلَ آلسُّوءِ اتُّهِمَ.

این که به عیب دیگران بپردازد به اصلاح عیب خویش بپردازد. اصولاً کسی که به اصلاح عیب خویش می پردازد مجالی برای عیب جویی دیگران نمی بیند و اگر مجالی هم داشته باشد شرم می کند و به خود می گوید: من با داشتن این عیوب چگونه به عیب دیگران بپردازم؟

البته منظور حضرت ترک عیب جویی است وگرنه بیان کردن عیب دیگران به عنوان امر به معروف و نهی از منکر و برای اصلاح آن صفات و آن هم به گونه ای که به احترام و شخصیت آنان برنخورد نه تنها عیب نیست، بلکه کاری است بسیار پسندیده و در بسیاری از موارد، واجب.

در خطبه 176 نیز امام (علیه السلام) تعبیر جالب دیگری در این زمینه دارد، می فرماید: «طُوبَی لِمَنْ شَغَلَهُ عَیبُهُ عَنْ عُیوبِ النَّاسِ؛ خوشا به حال کسی که اشتغالش به عیوب خود، او را از اشتغال به عیوب مردم بازدارد».

امیرمومنان علی (علیه السلام) در حدیث دیگری می فرماید: «أَعْقَلُ النّاسِ مَنْ کانَ بِعَیْبِهِ بَصیراً وَعَنْ عَیْبِ غَیْرِهِ ضَریراً؛ عاقل ترین مردم کسی است که بینای عیب خود باشد وکور از عیب دیگران».⁽¹⁾

امام صادق (علیه السلام) می فرماید: «ثَلاثَةٌ فِی ظِلِّ عَرْشِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ یوْمَ لا ظِلَّ إِلاَّ ظِلُّهُ رَجُلٌ أَنْصَفَ النَّاسَ مِنْ نَفْسِهِ وَرَجُلٌ لَمْ یُقَدِّمْ رِجْلاً وَلَمْ یوَخِّرْ رِجْلاً أُخْرَی حَتَّی یعْلَمَ أَنَّ ذَلِکَ لِلَّهِ عَزَّوَجَلَّ رِضیً أَوْ سَخَطٌ وَرَجُلٌ لَمْ یعِبْ أَخَاهُ بِعَیبٍ حَتَّی یَنْفِی ذَلِکَ الْعَیبَ مِنْ نَفْسِهِ فَإِنَّهُ لا ینْفِی مِنْهَا عَیباً إِلاَّ بَدَا لَهُ عَیبٌ آخَرُ وَکَفَی بِالْمَرْءِ شُغُلاً بِنَفْسِهِ عَنِ النَّاسِ؛ گروهی در روز قیامت در سایه عرش خدا هستند در آن روزی که سایه ای جز سایه او نیست: کسانی که عدالت را میان خود و دیگران رعایت می کنند و کسانی که گامی جلو و گامی به عقب نمی گذارند مگر این که بدانند

رضای خدا در آن است یا خشم او وکسانی که هیچ عیبی را بر برادر خود نگیرند مگر این که نخست آن عیب را از خود دور سازند (اگر این کارها را کند هرگز به عیوب دیگران نمی پردازد) زیرا انسان هیچ عیبی را برطرف نمی سازد مگر این که عیب دیگری از خودش برای او ظاهر می شود واین کار او را از پرداختن به عیوب دیگران بازمی دارد».⁽¹⁾

در دومین جمله می فرماید: «کسی که به آنچه خدا به او روزی داده راضی و قانع شود، برای آنچه از دست داده اندوهناک نخواهد شد»؛ (وَمَنْ رَضِیَ بِرِزْقِ آللّهِ لَمْ یَحْزَنْ عَلَی مَا فَاتَهُ).

بسیارند کسانی که پیوسته به دلیل از دست دادن اموال یا مقامات خود، گرفتار غم و اندوهند و با این که زندگی نسبتاً مطلوبی دارند غم و اندوه همچون طوفانی زندگی آن ها را مشوش می سازد، در حالی که اگر قناعت پیشه می کردند و به آنچه خدا به آن ها داده بود راضی می شدند، غم واندوه از صفحه دل آن ها برچیده می شد و زندگی خوب وآرامی داشتند.

اضافه بر این انسان باید بداند بسیاری از اموری که از دست می رود هیچ گاه مقدر نبوده است که نصیب وی شود، پس چرا برای آنچه برای انسان مقدر نیست غمگین گردد؟

در سومین نکته می فرماید: «آن کس که تیغ ستم برکشد (سرانجام) با همان تیغ کشته می شود»؛ (وَمَنْ سَلَّ سَیْفَ آلْبَغْیِ قُتِلَ بِهِ).

گرچه این موضوع مانند بسیاری دیگر از پیامدهای رذائل اخلاقی جنبه کلی و عمومی و دائمی ندارد؛ ولی در طول تاریخ بسیار دیده شده که ظالمان با همان روش که دیگران را می کشتند کشته شده اند.

در حالات ابومسلم آمده است که ابوسلمة⁽¹⁾را غافلگیرانه کشت و شش صد هزار نفر را نیز به طور غافلگیرانه و ناجوانمردانه و توأم با شکنجه به قتل رسانید. هنگامی که منصور دوانیقی خواست او را به قتل برساند این دو بیت شعر را برای او خواند:

زَعَمْتَ أَنَّ الدَّینَ لا یُقْتَضی *** فَاسْتَوْفِ بِالْکَیْلِ أبا مُجْرِمِ

اشْرَبْ بِکَأسٍ کُنْتَ تَسْقی بِها *** أمَرَّ فِی الْحَلْقِ مِنَ الْعَلْقَمِ

گمان کردی که دَیْن ادا نمی شود. ای ابومجرم! با همان پیمانه ای که به دیگران می دادی دریافت دار!

از همان جامی بنوش که با آن تلخ ترین نوشابه را به دیگران می دادی.⁽²⁾

در همان کتاب آمده است: هنگامی که متوکل عباسی چند ماه پس از خلافتش، از محمد بن عبدالملک زیات خشمگین شد تمام اموال او و آنچه را که در اختیار داشت گرفت؛ اموالی که زیات در ایام وزارتش در دوران معتصم و الواثق بالله از افراد به زور گرفته بود و تنوری از آهن ساخته بود و درون آن میخ هایی کار گذاشته بود؛ میخ هایی تیز همچون سوزن و به این وسیله مخالفان خود را شکنجه می کرد و می کشت. متوکل دستور داد خودش را در همان تنور بیندازند. او در آن جا دو شعر (عبرت انگیز) برای متوکل نوشت:

هِیَ السَّبِیلُ فَمِنْ یَوْمٍ إلی یَوْمِ *** کَأنَّهُ ما تُریکَ الْعَیْنُ فِی النَّوْمِ

لا تَجْزَعَنَّ رُوَیْداً إنَّها دُوَلٌ *** دُنْیا تَنَقَّلُ مِنْ قَوْمٍ إلی قَوْمٍ

این راهی است که هر روز رونده ای دارد و شبیه چیزی است که انسان در خواب می بیند.

بی تابی نکن، آرام باش این ها حکومت هایی است دنیوی که از گروهی به گروه دیگر منتقل می شود.

فردای آن روز هنگامی که این نامه به دست متوکل رسید (کمی متنبه شد و) دستور داد او را از آن تنور خارج کنند. وقتی به سراغ او آمدند مرده بود و حبس او در آن تنور چهل روز به طول انجامید.

امثال این گونه داستان ها در طول تاریخ بسیار است.

این سخن را با حدیثی کوتاه و پرمعنا از امیرمومنان علی (علیه السلام) که در تحف العقول آمده است پایان می دهیم که به فرزندش امام حسین (علیه السلام) ضمن نصایح فراوانی فرمود: «وَمَنْ حَفَرَ بِئْراً لاَِخِیهِ وَقَعَ فِیهَا؛ کسی که چاهی برای دیگران حفر کند سرانجام خودش در آن چاه خواهد افتاد».⁽¹⁾

در چهارمین نکته می فرماید: «کسی که (بی مقدمه) به سراغ کارهای سخت و سنگین برود هلاک می شود»؛ (وَمَنْ کَابَدَ آلاُْمُورَ عَطِبَ).

«کابد» از ریشه «مکابدة» به معنای درگیر شدن سخت با کاری است و«عَطِب» از ریشه «عَطَب» (بر وزن نسب) به معنای هلاکت است. این گفتار حکیمانه دو تفسیر دارد: نخست این که انسان هنگامی که می خواهد به سراغ کارهای مهم و سخت برود باید پیش بینی های لازم را انجام دهد و مقدمات کار را از هر نظر فراهم کند. در غیر این صورت گرفتار می شود و به هلاکت می رسد.

تفسیر دیگر این که انسان چون به سراغ کاری می رود در صورتی که با مشکلات سخت یا بن بست ها روبرو شد نباید اصرار ورزد و لجوجانه ادامه دهد که مایه هلاکت اوست.

بنابراین نه بدون مقدمه باید به سراغ کارهای مهم رفت و نه لجوجانه در انجام

کارهای سخت اصرار داشت که هر دو مایه از بین رفتن نیروها و قوای انسان و هلاکت است.

البته هلاکت در این جا ممکن است به معنای مرگ باشد یا به معنای کنایه از ناتوانی شدید و از دست دادن نیروها.

سپس امام (علیه السلام) به نکته پنجم که از جهاتی شباهت به نکته چهارم دارد، اشاره کرده، می فرماید: «هرکس خود را در گرداب های خطرناک بیفکند، غرق می شود»؛ (وَمَنِ آقْتَحَمَ آللُّجَجَ غَرِقَ).

اشاره به این که کسی که بی مطالعه خودش را در امور خطرناک بیندازد، سرانجام غرق خواهد شد. البته شجاعت صفت بسیار پسندیده ای است؛ ولی تهوّر صفت زشت و ناپسندی است، چراکه شجاعت را در غیر مورد، صرف کرده است و این به کار کوهنوردانی شبیه است که از نقاط خطرناک به سوی قله پیش می روند، این کار عاقلانه نیست، باید راه های مطمئن تر را یافت و از آن طریق به قله صعود کرد.

یا مثلا هنگام زمستان به کسی می گویند: مسیری که می روی در آن خطر سقوط بهمن است و او می گوید: من شجاعت به خرج می دهم و پیش می روم، و کسی یا از جایی که احتمال دارد میدان مین باشد بی مطالعه عبور می کند.

در مسائل اجتماعی، سیاسی و اقتصادی نیز همین معنا متصور است که انسان دست به کارهای خطرناک بزند و فکر عاقبت آن را نکند. عاقل کسی است که با تدبیر و شجاعت کارها را دنبال کند.

در فقه اسلامی نیز طبق حدیث معروف: «نَهَی النَّبِیُّ عَنِ الْغَرَرِ» یا «نَهَی النَّبِیُّ عَنْ بَیْعِ الْغَرَرِ» پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) از انجام کارهای مجهول و خطرناک و معاملاتی که این گونه باشد نهی کرده است. بسیارند کسانی که در معاملاتی که یا ثمن مجهول

است یا مثمن و یا شرایط مبهم یا وضع بازار تیره و تار است وارد می شوند و تمام سرمایه خود را از کف داده، به فقر مبتلا می گردند.

شاعر عرب می گوید:

مَنْ حارَبَ الاْیّامَ أَصْبَحَ رُمْحُه *** قَصِداً وَأَصْبَحَ سَیْفُهُ مَفْلولا

کسی که به جنگ حوادث روز، بی مطالعه برود نیزه اش می شکند و شمشیر او کند می شود.

حضرت در ششمین توصیه می فرماید: «هرکس در موارد سوءظن گام بگذارد سرانجام متهم خواهد شد»؛ (وَمَنْ دَخَلَ مَدَاخِلَ آلسُّوءِ اتُّهِمَ).

گفتار حکیمانه امام (علیه السلام) در این جا اشاره به همان چیزی است که به صورت ضرب المثل در میان مردم درآمده است: «إتَّقُوا مَواضِعَ التُّهَمِ؛ از جاهایی که تهمت خیز است بپرهیزید».

بی شک انسان هرقدر پاک و منزه باشد نباید در جاهایی که تهمت خیز است گام بگذارد؛ مثلا در مجلس شراب خواران حضور یابد، در محله های بدنام و مراکز فساد گام نهد و یا با افراد بدنام و آلوده طرح دوستی بریزد. به یقین انسان پاک و پرهیزکار نیز هنگامی که مرتکب این گونه کارها شود متهم می گردد و درواقع آبروی خود را به دست خود ریخته است.

شبیه همین معنا از امام (علیه السلام) در حدیث دیگری آمده است، می فرماید: «مَنْ عَرَّضَ نَفْسَهُ لِلتُّهْمَةِ فَلایَلُومَنَّ مَنْ أساءَ بِهِ الظَّنَّ؛ کسی که خود را در معرض تهمت قرار دهد نباید کسانی را که به او سوءظن پیدا می کنند سرزنش کند».⁽¹⁾

نیز در حدیث دیگری از امام صادق (علیه السلام) می خوانیم: «اِتَّقُوا مَواضِعَ الرَّیْبِ وَلا یَقِفَنَّ أَحَدُکُمْ مَعَ أُمِّهِ فِی الطَّریقِ فَإِنَّهُ لَیْسَ کُلُّ أَحَدٍ یَعْرِفُها؛ از مواضعی که

موجب سوءظن است بپرهیزید و هیچ کس از شما با مادرش در وسط راه نایستد، زیرا همه نمی دانند او مادر وی است (و چه بسا فکر کنند او با زن نامحرمی رابطه دارد)».⁽¹⁾

البته مواردی هست که قرائن نشان می دهد فلان زن، خواهر یا مادر یا همسر اوست که این گونه موارد مستثناست.

شرح و تفسیر: ادامه اندرزها

امام (علیه السلام) هفتمین نکته راهگشا و تربیت کننده را چنین بیان می فرماید: «کسی که سخنش بسیار شود (و پرحرف باشد) خطای او فراوان خواهد بود»؛ (وَمَنْ کَثُرَ کَلامُهُ کَثُرَ خَطَؤُهُ).

بخش دوم

وَمَنْ کَثُرَ کَلاَمُهُ کَثُرَ خَطَؤُهُ، وَمَنْ کَثُرَ خَطَؤُهُ قُلَّ حَیَاؤُهُ، وَمَنْ قَلَّ حَیَاؤُهُ قَلَّ وَرَعُهُ، وَمَنْ قَلَّ وَرَعُهُ مَاتَ قَلْبُهُ، وَمَنْ مَاتَ قَلْبُهُ دَخَلَ النَّارَ. وَمَنْ نَظَرَ فِی عُیُوبِ النَّاسِ، فَأَنْکَرَهَا، ثُمَّ رَضِیَهَا لِنَفْسِهِ، فَذلِکَ آلاَْحْمَقُ بِعَیْنِهِ وَآلْقَنَاعَةُ مَالٌ لاَ یَنْفَدُ. وَمَنْ أَکْثَرَ مِنْ ذِکْرِ آلْمَوْتِ رَضِیَ مِنَ آلدُّنْیَا بِالْیَسِیرِ، وَمَنْ عَلِمَ أَنَّ کَلاَمَهُ مِنْ عَمَلِهِ قَلَّ کَلاَمُهُ إِلاَّ فِیَما یَعْنِیهِ.

(امام (علیه السلام) فرمود:) آن کس که زیاد سخن می گوید زیاد اشتباه می کند و آن کس که زیاد اشتباه کند حیائش کم می شود و کسی که حیائش کم شود تقوایش نقصان می یابد و کسی که تقوایش نقصان یابد قلبش می میرد وکسی که قلبش بمیرد داخل آتش دوزخ می شود. کسی که به عیوب مردم بنگرد و آن را بد شمرد ولی برای خویش آن را خوب بداند، احمق واقعی است و قناعت، سرمایه ای است فناناپذیر و آن کس که فراوان یاد مرگ کند به اندکی از دنیا راضی می شود. آن کس که بداند گفتارش جزء اعمال او محسوب می شود سخن کم می گوید مگر در آن جا که به او مربوط است.

دلیل آن روشن است. افراد پرحرف مجالی برای تفکر و اندیشه کافی ندارند و کسی که نیندیشد و سخن بگوید اشتباهش فراوان خواهد بود. به عکس، کسانی که کم می گویند و فکر می کنند، گزیده می گویند.

حضرت به دنبال آن می افزاید: «کسی که خطایش زیاد شود حیائش کم می شود»؛ (وَمَنْ کَثُرَ خَطَؤُهُ قَلَّ حَیَاؤُهُ).

دلیل این سخن نیز روشن است. انسان تا زمانی که گناه نکرده یا خطایی از او سرنزده از انجام آن گناه یا خطا شرم دارد؛ اما هنگامی که تکرار شد، شرم او فرو می ریزد. به تجربه ثابت شده است که افراد بی بند و بار براثر فزونی گناه، حیا و شرم را از دست می دهند و از انجام دادن آن گناه در انظار مردم باکی ندارند.

به دنبال آن می فرماید: «کسی که حیائش کم شد تقوایش کاستی می گیرد»؛ (وَمَنْ قَلَّ حَیَاؤُهُ قَلَّ وَرَعُهُ).

این هم دلیل واضحی دارد، زیرا حیا مانع مهمی در برابر گناه است. اگر شرم و حیا از بین برود راه انسان به سوی گناه باز می شود و افراد گنهکار نمی توانند باتقوا باشند.

در ادامه آن می فرماید: «کسی که تقوا و ورع او کم شود قلبش می میرد»؛ (وَمَنْ قَلَّ وَرَعُهُ مَاتَ قَلْبُهُ).

به این علت که حیات قلب به احساس مسئولیت در پیشگاه خدا و در برابر مردم و وجدان خویش است. قلبی که احساس مسئولیت نکند و عکس العمل مناسب در مقابل خطا نشان ندهد مرده است و به یقین بی تقوایی سبب مرگ قلب است.

در پایان این سخن می فرماید: «کسی که قلبش بمیرد داخل آتش دوزخ می شود»؛ (وَمَنْ مَاتَ قَلْبُهُ دَخَلَ النَّارَ).

زیرا ناپارسایان گنهکارِ پرخطا و فاقد احساس مسئولیت، جایی جز دوزخ نخواهند داشت.

درواقع این گفتار امام (علیه السلام) مقدمه و نتیجه ای دارد و در میان آن مقدمه و نتیجه چهار مرحله به صورت علت و معلول پیموده می شود؛ از پرحرفی و کثرت کلام، شروع و پس از گذشتن از چهار مرحله به دوزخ منتهی می گردد و همه ازقبیل علت و معلول یکدیگرند.

در حدیثی از امام باقر (علیه السلام) که در کتاب شریف کافی آمده می خوانیم: «مَا مِنْ عَبْدٍ إِلاَّ وَفِی قَلْبِهِ نُکْتَةٌ بَیضَاءُ فَإِذَا أَذْنَبَ ذَنْباً خَرَجَ فِی النُّکْتَةِ نُکْتَةٌ سَوْدَاءُ فَإِنْ تَابَ ذَهَبَ ذَلِکَ السَّوَادُ وَإِنْ تَمَادَی فِی الذُّنُوبِ زَادَ ذَلِکَ السَّوَادُ حَتَّی یغَطِّی الْبَیاضَ فَإِذَا غَطَّی الْبَیاضَ لَمْ یرْجِعْ صَاحِبُهُ إِلَی خَیرٍ أَبَداً وَهُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ : (کَلاَّ بَلْ رَانَ عَلَی قُلُوبِهِمْ مَّا کَانُوا یَکْسِبُونَ)⁽¹⁾هیچ بنده ای نیست مگر این که در قلبش نقطه روشنی

است (روشنایی و نورانیت ایمان و تقوا). هنگامی که مرتکب گناهی می شود در آن نقطه روشن، نقطه سیاهی پدیدار می گردد. هرگاه توبه کند آن نقطه سیاه برطرف می شود و اگر ادامه بدهد سیاهی فزونی می یابد تا تمام آن نقطه روشن را بگیرد و هنگامی که آن نقطه روشن به کلی از بین برود صاحب آن قلب هرگز به سوی خیر بازنمی گردد و این همان است که خدای متعال در قرآن مجید فرموده است: چنین نیست که آن ها (گروه کافران و منافقان) می پندارند، بلکه اعمالشان چون زنگاری بر دل هایشان نشسته است! (ازاین رو حق را درک نمی کنند)».⁽²⁾

در نقطه مقابلِ پرگویی و کثرت کلام، سکوت است و این که انسان جز در موارد ضرورت سخن نگوید که در روایات اسلامی مدح فراوانی از آن شده است. در حدیثی از امام امیرمومنان (علیه السلام) در غررالحکم می خوانیم: «إنْ کانَ فِی

الْکَلامِ الْبَلاغَةُ فَفِی الصَّمْتِ السَّلامَةُ مِنَ الْعِثارِ؛ اگر در سخن گفتن، زیبایی بلاغت باشد، در سکوت، سلامت از لغزش هاست».⁽¹⁾

در حدیث دیگری امام صادق (علیه السلام) از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) چنین نقل می کند که فرمود: «الصَّمْتُ کَنْزٌ وَافِرٌ وَزَیْنُ الْحَلِیمِ وَسِتْرُ الْجَاهِلِ؛ سکوت گنج بزرگی است و زینت افراد عاقل و پوششی برای جاهل است».⁽²⁾

در نکوهش پرگویی و کثرت کلام نیز روایات فراوانی نقل شده است؛ از جمله در نهج البلاغه، در وصیت امیرمؤمنان (علیه السلام) به فرزندش امام حسن (علیه السلام) می خوانیم: «مَنْ أکْثَرَ أهْجَرَ وَمَنْ تَفَکَّرَ أبْصَرَ؛ کسی که پرگو باشد هزیان می گوید و کسی که (سکوت و) تفکر کند بینا می شود».⁽³⁾

آن گاه امام (علیه السلام) در ادامه کلام خود به مسائل مهمی از اخلاق اسلامی اشاره می کند و در هشتمین نکته می افزاید: «کسی که به عیوب مردم بنگرد و آن را بد شمرد ولی برای خویش آن را خوب بداند، احمق واقعی است»؛ (وَمَنْ نَظَرَ فِی عُیُوبِ النَّاسِ، فَأَنْکَرَهَا، ثُمَّ رَضِیَهَا لِنَفْسِهِ، فَذلِکَ آلْأَحْمَقُ بِعَیْنِهِ).

دلیل احمق واقعی بودن او روشن است، زیرا از یک سو کارهایی را بر دیگران عیب می گیرد که مفهومش تنفر از آن کارهاست و از سویی دیگر همان کارها جزء برنامه زندگی اوست که مفهومش علاقه مندی به آن است؛ یعنی در آنِ واحد دو چیز متضاد را در درون فکر خود جمع کرده است: خوب دانستن چیزی و بد دانستن همان چیز، و این کار جز از احمقان انتظار نمی رود.

البته کم نیستند کسانی که به این گونه تضادها گرفتارند؛ مال مردم را می برند و آن را کار خوبی می پندارند؛ ولی اگر مالش را ببرند داد و فریاد برمی آورد که این

مسلمانی نیست. دیگران را به دلیل غصب اموال همنوعان، نامسلمان می شمرد اما خودش غاصب است و در عین حال مسلمان! و امثال آن که همگی طبق فرموده امام (علیه السلام) در زمره احمقان واقعی اند.

بر این اساس، عاقل واقعی در مکتب امیرمومنان علی (علیه السلام) کسی است که هیچ گونه تضادی در میان افکار و رفتارش وجود نداشته باشد؛ آنچه را که بد می داند برای همه حتی برای خودش بد بداند و آنچه را که خوب می شمرد برای همه از جمله خودش خوب بشمرد.

امام (علیه السلام) در حکمت 126 موارد فراوانی را از کسانی که گرفتار تضاد در عقیده و عمل هستند برشمرد.

در تواریخ نیز کم نیستند حاکمانی که گرفتار این گونه تضادها شده اند و برای ملت خود مصائبی آفریده اند.

در حالات عبدالملک مروان آمده است که یزید را به دلیل ویران کردن کعبه در ماجرای ابن زبیر ملامت می کرد؛ اما هنگامی که خودش به حکومت رسید و ابن زبیر را در منطقه حجاز مزاحم خود دید، حجاج بن یوسف ثقفی را فرستاد تا به او حمله کند. ابن زبیر به کعبه پناه برد. عبدالملک دستور داد خانه خدا را بر سرش ویران کنند و به بهانه مضحکی متوسل شد، وی می گفت: هدف من ویران کردن کعبه نبوده، بلکه هدفم دَرهم کوبیدن عبدالله بن زبیر بوده است.⁽¹⁾آری، این گونه افراد را باید احمقان تاریخ نامید.

سپس در نهمین نکته می فرماید: «قناعت سرمایه ای است فناناپذیر»؛ (وَآلْقَنَاعَةُ مَالٌ لاَ یَنْفَدُ).

این جمله عیناً در حکمت شماره 57 و همچنین حکمت 475 آمده است

و شاید این تکرار به این دلیل است که سیّد رضی؛ بخش هایی از نهج البلاغه را با فاصله زمانی زیادی نگاشته که باعث شده بخش های گذشته از حافظه اش محو شود.

به هر حال، همان گونه که قبلاً نیز گفتیم، قناعت به معنای راضی بودن به حداقل ضروریات زندگی، سبب می شود که انسان زندگی بسیار ساده ای داشته باشد. اداره کردن زندگی ساده کار مشکلی نیست در حالی که افراد حریص هرقدر اموال و امکاناتشان بیشتر شود، آتش حرصشان تندتر می گردد و به این ترتیب همواره در رنج هستند در حالی که شخص قناعت پیشه زندگی آرام و آسوده ای دارد.

در حدیثی از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) می خوانیم: «خِیارُ أُمَّتِی الْقانِعُ وَشِرارُهُمُ الطَّامِعُ؛ بهترین افراد امت من قناعت پیشگان و بدترین آن ها طمع کارانند».⁽¹⁾

افزون بر این از روایات اسلامی استفاده می شود که بی نیازی بدون قناعت حاصل نمی شود؛ از جمله در حدیثی از امام باقر یا امام صادق (علیهما السلام) نقل شده است: «مَنْ قَنِعَ بِمَا رَزَقَهُ اللَّهُ فَهُوَ مِنْ أَغْنَی النَّاسِ؛ کسی که قانع باشد به آنچه خدا به او روزی داده است، غنی ترین مردم است».⁽²⁾

کلینی؛ بابی تحت عنوان «باب القناعة» در جلد دوم کافی آورده و در آن احادیث بسیاری در اهمیت و فضیلت این صفت ذکر کرده است.

امام (علیه السلام) در دهمین نکته می فرماید: «آن کس که فراوان یاد مرگ کند به اندکی از دنیا راضی می شود»؛ (وَمَنْ أَکْثَرَ مِنْ ذِکْرِ آلْمَوْتِ رَضِیَ مِنَ آلدُّنْیَا بِالْیَسِیرِ).

روشن است! آن کس که مرگ را فراموش کند و در عالم خیال و پندار، زندگی

را جاوید بداند حرص بر او غلبه می کند و هرچه از دنیا به دست آورد به آن قانع نخواهد بود؛ اما آن کس که می داند ممکن است فردا بانگ رحیل از این جهان برای او سرداده شود و یا به تعبیر دیگر، پایان عمر خود را در هر لحظه امکان پذیر می بیند به مقداری که نیاز دارد راضی می شود و از حرص و طمع بازمی ایستد.

کلینی؛ در جلد دوم کتاب کافی بابی در مذمت دنیا، و زهد باز کرده و از جمله اموری که در ترک دنیاپرستی موثر ذکر می کند یاد مرگ است. در حدیث سیزدهم آن باب آمده که یکی از یاران امام باقر (علیه السلام) عرض کرد: حدیثی برای من بیان کنید که از آن بهره مند شوم. امام (علیه السلام) فرمود: «أَکْثِرْ ذِکْرَ الْمَوْتِ فَإِنَّهُ لَمْ یُکْثِرْ إِنْسَانٌ ذِکْرَ الْمَوْتِ إِلاَّ زَهِدَ فِی الدُّنْیا؛ زیاد به یاد مرگ باش، چراکه هیچ انسانی فراوان یاد مرگ نمی کند مگر این که به زرق و برق دنیا بی اعتنا می شود».⁽¹⁾

مرحوم علامه مجلسی نیز در بحارالانوار روایاتی در این زمینه آورده است؛ از جمله روایتی از امام صادق (علیه السلام) که می فرماید: «ذِکْرُ الْمَوْتِ یُمِیتُ الشَّهَواتِ فِی النَّفْسِ وَیقْلَعُ مَنابِتَ الْغَفْلَةِ، وَیقَوِّی الْقَلْبَ بِمَواعِدِ اللَّهِ وَیُرِقُّ الطَّبْعَ، وَیَکْسِرُ أَعْلامَ الْهَوی، وَیُطْفِی نارَ الْحِرْصِ، وَیُحَقِّرُ الدُّنْیا، وَهُوَ مَعْنی ما قالَ النَّبِیُّ (صلی الله علیه و آله): فِکْرُ ساعَةٍ خَیرٌ مِنْ عِبادَةِ سَنَةٍ؛ یاد مرگ، شهوت های سرکش را در درون آدمی می میراند، ریشه های غفلت را از دل برمی کند، قلب را به وعده های الهی نیرو می بخشد، به طبع آدمی نرمی و لطافت می دهد، نشانه های هواپرستی را دَرهم می شکند، آتش حرص را خاموش می سازد و دنیا را در نظر انسان کوچک می کند، و این است معنای سخنی که پیغمبر (صلی الله علیه و آله) فرموده که یک ساعت فکر کردن از یک سال عبادت بهتر است».⁽²⁾

در یازدهمین و آخرین نکته حکیمانه می فرماید: «آن کس که بداند گفتارش جزء اعمال او محسوب می شود سخن کم می گوید مگر در آن جا که به او مربوط است»؛ (وَمَنْ عَلِمَ أَنَّ کَلاَمَهُ مِنْ عَمَلِهِ قَلَّ کَلاَمُهُ إِلاَّ فِیَما یَعْنِیهِ).

بسیارند کسانی که هرچه بر سر زبانشان آمد می گویند و چنین می پندارند که سخن، باد هواست و جایی ثبت نمی شود در حالی که سخنان انسان سرنوشت سازترینِ اعمال اوست و بارها گفته ایم که بخش عظیمی از گناهان کبیره به وسیله زبان انجام می شود، همان گونه که بخش عظیمی از طاعات با زبان است. زبان، کلید خوشبختی ها و بدبختی هاست، بنابراین چگونه ممکن است انسان سخنش را جزء اعمالش نداند؟ به یقین اگر بداند (مَّا یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلاَّ لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ)؛ انسان هیچ سخنی را بر زبان نمی آورد مگر این که همان دم، فرشته ای مراقب و آماده برای انجام مأموریت (و ضبط آن) است!»⁽¹⁾در سخنان خود دقت می کند و جز درباره آنچه به او مربوط است و مصلحت وی ایجاب می کند سخن نخواهد گفت.

درباره خطرات زبان و بیهوده گویی ها و سخنان بدون مطالعه روایات فراوانی از معصومان (علیهم السلام) نقل شده است.

نکته: نسخه ای کامل!

امام (علیه السلام) در این مجموعه از کلمات حکمت آمیز که شامل یازده دستور مهم است، نسخه ای کامل مربوط به سیر و سلوک در راه حق و رسیدن به قرب خدا و نجات از عذاب دنیا و آخرت ارائه فرموده است.

بخشی از آن مربوط به تربیت نفوس و خودسازی است: نپرداختن به عیوب دیگران و به عکس، دقت در عیوب خویشتن و ترک فضول کلام که مایه حیات قلب است و توجه به خطرات زبان، همه از اموری است که سالکان راه حق را در این مسیر کمک می کند و به اهداف مقدس خود واصل می نماید.

بخش دیگر مربوط به تحصیل آرامش در حیات دنیاست: قناعت پیشه کردن و ترک تجمل پرستی و به یاد مرگ بودن و راضی شدن به مقدار ضرورت از مواهب دنیا، همه از اموری است که درهای آرامش را به روی انسان می گشاید و او را از غوطه ور شدن در اموری که مایه پریشانی و اضطراب است حفظ می کند.

بخش دیگر درباره مسائل اجتماعی و زندگی صحیح با مردم است؛ ترک ظلم و ستم و توجه به عواقب سوء آن، پرهیز از موارد تهمت و نگاه کردن به وضع مردم و خویشتن با یک چشم، همه از اموری است که رابطه انسان را با مردم اصلاح می کند.

در مجموع نسخه جامعی است که هرکس آن را به کار بندد در طریق سیر و سلوک و پوییدن راه حق نیاز به چیز دیگری ندارد. چه خوب است افراد به جای این که به دنبال پیر و شیخ و مرشد و استاد عرفان بیفتند که خطرات فراوانی دربر دارد همین برنامه مطمئن را نصب العین خود قرار دهند و آنچه را که می خواهند از آن بخواهند و آنچه را که می جویند در آن بجویند.