اشارة
سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.
عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.
مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [۱440].
مشخصات ظاهری: ج - نمونه.
یادداشت: عربی.
یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، ۱۴۰۳ق. [۱۳۶۰].
یادداشت: جلد۱۰۸،۱۰۳،۹۴،۹۱،۹۲،۸۷،۶۷،۶۶،۶۵،۵۲،۲۴(چاپ سوم: ۱۴۰۳ق.=۱۹۸۳م.=[۱۳۶۱]).
یادداشت: کتابنامه.
مندرجات: ج .۲۴. کتاب‌الامامة. ج.۵۲. تاریخ‌الحجة. ج۶۷،۶۶،۶۵. الایمان و الکفر. ج.۸۷. کتاب‌الصلاة . ج. ۹۲،۹۱ .الذکر و الدعا. ج. ۹۴. کتاب‌السوم. ج.۱۰۳.فهرست‌المصادر. ج.۱۰۸.الفهرست.-
موضوع: احادیث شیعه — قرن ۱۱ق
رده بندی کنگره: BP۱۳۵/م۳ب۳۱۳۰۰ ی ح
رده بندی دیویی: ۲۹۷/۲۱۲
شماره کتابشناسی ملی: ۱۶۸۰۹۴۶
**[ترجمه]
سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.
عنوان قراردادی : بحارالانوار .فارسی .برگزیده
عنوان و نام پدیدآور : ترجمه بحارالانوار/ مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.
مشخصات نشر : تهران: نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، ۱۳۹۲ -
مشخصات ظاهری : ج.
شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.۱ : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.۲ : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.۳ : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.۴ 978-600-715070-2 : ؛ ج.۵ 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.۶ 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.۷ 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.۸ : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.۱۰ 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.۱۱ 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.۱۲ 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.۱۳ 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.۱۴ 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.۱۵ 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.۱۶:978-600-7150-88-7 ؛ ج.۱۷:978-600-7150-89-4 ؛ ج.۱۸: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.۱۹:978-600-7150-91-7 ؛ ج.۲۰:978-600-7150-92-4 ؛ ج.۲۱: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.۲۲:978-600-7150-94-8 ؛ ج.۲۳:978-600-7150-95-5
مندرجات : ج.۱. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.۲. کتاب توحید.- ج.۳. کتاب عدل و معاد.- ج.۴. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. ۵. تاریخ پیامبران.- ج.۶. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.۷. کتاب امامت.- ج.۸. تاریخ امیرالمومنین.- ج.۹. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.۱۰. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.۱۱. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.۱۲. کتاب آسمان و جهان - ۱.- ج.۱۳. آسمان و جهان - ۲.- ج.۱۴. کتاب ایمان و کفر.- ج.۱۵. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.۱۶. کتاب مواعظ و حکم.- ج.۱۷. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.۱۸. کتاب ادعیه.- ج.۱۹. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.۲۰. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت
وضعیت فهرست نویسی : فیپا
ناشر دیجیتالی : مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان
یادداشت : ج.۲ - ۸ و ۱۰ - ۱۶ (چاپ اول: ۱۳۹۲) (فیپا).
موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۱ق.
شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، مجری پژوهش
شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر
رده بندی کنگره : BP۱۳۵/م۳ب۳۰۴۲۱۶۷ ۱۳۹۲
رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲
شماره کتابشناسی ملی : ۳۳۴۸۹۸۵
**[ترجمه]
أبواب التحیة و التسلیم و العطاس و ما یتعلق بها
باب 97 إفشاء السلام و الابتداء به و فضله و آدابه و أنواعه و أحکامه و القول عند الافتراق
الآیات
النساء: وَ إِذا حُیِّیتُمْ بِتَحِیَّةٍ فَحَیُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ حَسِیباً(1)
یونس: وَ تَحِیَّتُهُمْ فِیها سَلامٌ(2)
هود: وَ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِیمَ بِالْبُشْری قالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ إلی قوله تعالی رَحْمَتُ اللَّهِ وَ بَرَکاتُهُ عَلَیْکُمْ أَهْلَ الْبَیْتِ(3)
إبراهیم: تَحِیَّتُهُمْ فِیها سَلامٌ(4)
الحجر: وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْراهِیمَ- إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقالُوا سَلاماً(5)
النحل: یَقُولُونَ سَلامٌ عَلَیْکُمْ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ(6)
مریم: قالَ سَلامٌ عَلَیْکَ سَأَسْتَغْفِرُ لَکَ رَبِّی و قال تعالی لا یَسْمَعُونَ فِیها لَغْواً إِلَّا سَلاماً(1)
النور: فَإِذا دَخَلْتُمْ بُیُوتاً فَسَلِّمُوا عَلی أَنْفُسِکُمْ تَحِیَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبارَکَةً طَیِّبَةً کَذلِکَ یُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمُ الْآیاتِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ(2)
الفرقان: وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً و قال تعالی وَ یُلَقَّوْنَ فِیها تَحِیَّةً وَ سَلاماً(3)
الأحزاب: تَحِیَّتُهُمْ یَوْمَ یَلْقَوْنَهُ سَلامٌ(4)
الذاریات: إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ(5)
الواقعة: إِلَّا قِیلًا سَلاماً سَلاماً(6)
<meta info="- و إذا حییتم بتحیة فحیوا بأحسن منها أو ردوها إن الله کان علی کل شی‌ء حسیبا. - . نساء/ 86 -
{چون شما را به درودی نواختند به درودی بهتر از آن یا همانند آن پاسخ گویید. هرآینه خدا حسابگر هر چیزی است.}
{و به هنگام درود، سلام می‌گویند.}
{به تحقیق رسولان ما برای ابراهیم مژده آوردند. گفتند: سلام. گفت: سلام.}
{رحمت و برکات خدا بر شما اهل این خانه ارزانی باد.}
{و درودشان در آنجا سلام است.}
و نبئهم عن ضیف إبراهیم- إذ دخلوا علیه فقالوا سلاما. - . حجر/ 51- 52 - {و از مهمانان ابراهیم به آنان خبر ده، هنگامی که بر او وارد شدند و سلام گفتند.}
یقولون سلام علیکم ادخلوا الجنة بما کنتم تعملون. - . نحل/ 32 -
{همان کسانی که فرشتگان جانشان را- در حالی که پاکند- می‌ستانند [و به آنان] می‌گویند: «درود بر شما باد، به [پاداش] آنچه انجام می‌دادید به بهشت درآیید.}
{[ابراهیم] گفت: «درود بر تو باد، به زودی از پروردگارم برای تو آمرزش می‌خواهم، زیرا او همواره نسبت به من پرمهر بوده است.}
{در آنجا سخن بیهوده‌ای نمی‌شنوند، جز درود.}
{پس چون به خانه‌هایی [که گفته شد] درآمدید، به یکدیگر سلام کنید درودی که نزد خدا مبارک و خوش است. خداوند آیات [خود] را این گونه برای شما بیان می‌کند، امید که بیندیشید.}
{و چون نادانان ایشان را طرف خطاب قرار دهند به ملایمت پاسخ می‌دهند. }
{و در آنجا با سلام و درود مواجه خواهند شد.} .
{درودشان- روزی که دیدارش کنند- سلام خواهد بود.}
{چون بر او درآمدند پس سلام گفتند. گفت: سلام.}
{سخنی جز سلام و درود نیست}
**[ترجمه]
روایات
«1»
ب، [قرب الإسناد] هَارُونُ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَمَرَهُمْ بِسَبْعٍ عِیَادَةِ الْمَرْضَی وَ اتِّبَاعِ الْجَنَائِزِ وَ إِبْرَارِ الْقَسَمِ وَ تَسْمِیتِ الْعَاطِسِ وَ نَصْرِ الْمَظْلُومِ وَ إِفْشَاءِ السَّلَامِ وَ إِجَابَةِ الدَّاعِی(7).
**[ترجمه]قرب الاسناد: .امام صادق علیه السّلام از پدرش نقل فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله آنان را به هفت چیز فرمان داد: عیادت بیماران، تشییع جنازه مردگان، انجام سوگند، خیر باش عطسه کنندگان، یاری ستمدیدگان، فاش گفتن سلام و پذیرش دعوت. - . قرب الاسناد: 48 -
**[ترجمه]
أقول
أوردناه بإسناد آخر فی باب المناهی(8)
و قد مضی أخبار کثیرة فی باب جوامع المکارم و باب المنجیات و المهلکات.
**[ترجمه]به سند دیگر آن را در باب مناهی آورده‌ام - . در باب اجابت دعوت کننده ج 75 : 447 گذشت. - و اخبار دیگر هم در باب کلیات مکارم و در باب نجات بخش‌ها و هلاک کننده‌ها گذشت.
**[ترجمه]
«2»
مع(9)،[معانی الأخبار] لی، [الأمالی للصدوق] الْعَطَّارُ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ فِی الْجَنَّةِ غُرَفاً یُرَی ظَاهِرُهَا مِنْ بَاطِنِهَا وَ بَاطِنُهَا مِنْ ظَاهِرِهَا یَسْکُنُهَا مِنْ أُمَّتِی مَنْ أَطَابَ الْکَلَامَ وَ أَطْعَمَ الطَّعَامَ وَ أَفْشَی السَّلَامَ وَ صَلَّی بِاللَّیْلِ وَ النَّاسُ نِیَامٌ ثُمَّ قَالَ إِفْشَاءُ السَّلَامِ أَنْ لَا یَبْخَلَ بِالسَّلَامِ عَلَی أَحَدٍ مِنَ الْمُسْلِمِینَ(10).
**[ترجمه]معانی الاخبار و امالی صدوق: امام صادق علیه السّلام از پدرانش نقل کرد که که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: در بهشت غرفه‌هایی است که از بیرون آن درونش پیداست و همچنین از درون بیرونش ظاهر است. از امتم آنهایی در آن ساکن هستند که نیک سخن گویند، اطعام کنند، فاش سلام کنند و در شب که مردم درخوابند نماز بگزارند. سپس فرمود: فاش کردن سلام به این است که دریغش ندارد بر هیچ مسلمانی. - . معانی الاخبار:250 ، امالی صدوق: 198 -
**[ترجمه]
«3»
فس، [تفسیر القمی]: فَإِذا دَخَلْتُمْ بُیُوتاً فَسَلِّمُوا عَلی أَنْفُسِکُمْ فِی رِوَایَةِ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ یَقُولُ إِذَا دَخَلَ الرَّجُلُ مِنْکُمْ بَیْتَهُ فَإِنْ کَانَ فِیهِ أَحَدٌ یُسَلِّمُ عَلَیْهِمْ وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ فِیهِ أَحَدٌ فَلْیَقُلِ السَّلَامُ عَلَیْنَا مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا یَقُولُ اللَّهُ تَحِیَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبارَکَةً طَیِّبَةً(1).
**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم قمی: امام باقر علیه السّلام در تفسیر آیه «فإذا دخلتم بیوتا فسلموا علی أنفسکم»،{پس چون به خانه‌هایی [که گفته شد] درآمدید، به یکدیگر سلام کنید.} فرمود: چون کسی از شماها به خانه در آید، اگر در آن کسی باشد بر آنها درود گوید، وگرنه بگوید: درود بر ما از جانب پروردگار ما! و خدا فرماید: «تحیة من عند الله مبارکة طیبة.» - . نور / 61 - {درودی که نزد خدا مبارک و خوش است.} - . تفسیر علی بن ابراهیم قمی:462 -
**[ترجمه]
أقول
و فی بعض النسخ و قیل إِذَا لَمْ یَرَ الدَّاخِلُ بَیْتاً أَحَداً یَقُولُ فِیهِ السَّلامُ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ یَقْصِدُ بِهِ الْمَلَکَیْنِ اللَّذَیْنِ عَلَیْهِ شُهُودٌ.
**[ترجمه]و در روایتی است که گفته شده چون کسی در خانه‌ای در آید و کسی در آن نباشد، بگوید:درود و رحمت خدا بر شما، به قصد دو فرشته‌ای که گواه بر او و همراه اویند.
**[ترجمه]
«4»
ل، [الخصال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ هَارُونَ بْنِ خَارِجَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مِنَ التَّوَاضُعِ أَنْ تُسَلِّمَ عَلَی مَنْ لَقِیتَ(2).
**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السّلام فرمود: از تواضع است این که سلام کنی به هر کس که برخورد می کنی. - . خصال 1 : 9 -
**[ترجمه]
«5»
جا، [المجالس للمفید] عَنْ أَنَسٍ قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: یَا أَنَسُ سَلِّمْ عَلَی مَنْ لَقِیتَ یَزِیدُ اللَّهُ فِی حَسَنَاتِکَ وَ سَلِّمْ فِی بَیْتِکَ یَزِیدُ اللَّهُ فِی بَرَکَتِکَ.
**[ترجمه]مجالس مفید: پیغمبر صلی الله علیه و آله به انس فرمود: به هر کس که بر می‌خوری سلام کن تا خدا بر حسناتت بیفزاید، و سلام کن در خانه خودت تا خدا بیفزاید در برکت تو.
**[ترجمه]
«6»
ل، [الخصال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ بَدَأَ بِالْکَلَامِ قَبْلَ السَّلَامِ فَلَا تُجِیبُوهُ.
وَ قَالَ علیه السلام: لَا تَدْعُ إِلَی طَعَامِکَ أَحَداً حَتَّی یُسَلِّمَ(3).
**[ترجمه]خصال: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر که بدون سلام شروع به سخن کند، به او پاسخ ندهید. و فرمود: کسی را بر خوراکت دعوت نکن تا سلام کند. - . خصال 1 : 13 -
**[ترجمه]
«7»
ل، [الخصال] أَبِی عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ النَّوْفَلِیِّ عَنْ عِیسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْهَاشِمِیِّ عَنْ خَالِهِ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ رَجُلٍ عَنِ ابْنِ الْمُنْکَدِرِ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: خَیْرُکُمْ مَنْ أَطْعَمَ الطَّعَامَ وَ أَفْشَی السَّلَامَ وَ صَلَّی وَ النَّاسُ نِیَامٌ(4).
سن، [المحاسن] القاسانی عمن حدثه عن عبد الله بن القاسم عن أبی عبد الله علیه السلام. آبائه عن النبی صلوات الله علیهم: مثله(5).
**[ترجمه]خصال: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: بهترین شما آن است که خوراک دهد، فاش سلام کند و شب که مردم درخوابند، نماز گزارد. - . خصال 1 : 45 -
محاسن: مانند این روایت را آورده است. - . محاسن: 387 -
**[ترجمه]
«8»
ل، [الخصال] مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَبْدِ السَّلَامِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْعَبَّاسِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ
مُحَمَّدِ بْنِ عُقْبَةَ عَنِ الْخَضِرِ بْنِ أَبَانٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هُدْبَةَ عَنْ أَنَسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَوْماً: یَا أَنَسُ أَسْبِغِ الْوُضُوءَ تَمُرَّ عَلَی الصِّرَاطِ مَرَّ السَّحَابِ أَفْشِ السَّلَامَ یَکْثُرْ خَیْرُ بَیْتِکَ أَکْثِرْ مِنْ صَدَقَةِ السِّرِّ فَإِنَّهَا تُطْفِئُ غَضَبَ الرَّبِّ عَزَّ وَ جَلَ(1).
**[ترجمه]خصال: انس گفت: یک روز رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: ای انس! وضو را کامل کن تا چون ابر بر صراط گذر کنی؛ سلام را فاش کن تا خیر خانه‌ات فزون شود؛ بسیار صدقه نهانی بده که خشم خدا عزوجل را خاموش کند. - . خصال 1 : 85 -
**[ترجمه]
«9»
ل، [الخصال] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ یَضْمَنُ لِی أَرْبَعَةً بِأَرْبَعَةِ أَبْیَاتٍ فِی الْجَنَّةِ مَنْ أَنْفَقَ وَ لَمْ یَخَفْ فَقْراً وَ أَنْصَفَ النَّاسَ مِنْ نَفْسِهِ وَ أَفْشَی السَّلَامَ فِی الْعَالَمِ وَ تَرَکَ الْمِرَاءَ وَ إِنْ کَانَ مُحِقّاً(2).
سن، [المحاسن] أبی عن محمد بن سنان: مثله(3).
**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السّلام فرمود: چه کسی است که تعهد کند برایم چهار را در برابر چهار خانه در بهشت: آن که انفاق کند بدون ترس از فقر، از طرف خودش به مردم انصاف دهد، سلام را در عالَم فاش سازد و مجادله را وانهد، اگرچه حق با او باشد - . خصال 1 : 106 - .
محاسن: مانند این روایت را آورده است. - . محاسن: 80 -
**[ترجمه]
«10»
ل، [الخصال] الْأَرْبَعُمِائَةِ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: إِذَا دَخَلَ أَحَدُکُمْ مَنْزِلَهُ فَلْیُسَلِّمْ عَلَی أَهْلِهِ یَقُولُ السَّلَامُ عَلَیْکُمْ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ أَهْلٌ فَلْیَقُلِ السَّلَامُ عَلَیْنَا مِنْ رَبِّنَا وَ قَالَ علیه السلام إِذَا قَالَ لَکَ أَخُوکَ حَیَّاکَ اللَّهُ بِالسَّلَامِ فَقُلْ أَنْتَ فَحَیَّاکَ اللَّهُ بِالسَّلَامِ وَ أَحَلَّکَ دَارَ الْمُقَامِ(4).
**[ترجمه]خصال: در حدیث «اربعمائه» آمده است که امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود: چون کسی از شما به خانه خود در آید، به خاندانش سلام دهد و گوید: درود بر شما! و اگر خانواده‌ای در آن ندارد، باید بگوید: السلام علینا من ربنا! (درود بر ما از جانب پروردگار ما). و فرمود: چون برادرت به تو گوید: تحیت خدا برتو باد به سلام! تو بگو: تحیت خدا برتو باد به سلام و خداوند دار مقام را نصیب تو کند! - . خصال 2 : 164 -
**[ترجمه]
«11»
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] الْمُفِیدُ عَنِ الْجِعَابِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ صَالِحٍ الْقَاضِی عَنْ مَسْرُوقِ بْنِ الْمَرْزُبَانِ عَنْ حَفْصٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ أَبِی عُثْمَانَ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ أَعْجَزَ النَّاسِ مَنْ عَجَزَ مِنَ الدُّعَاءِ وَ إِنَّ أَبْخَلَ النَّاسِ مَنْ بَخِلَ بِالسَّلَامِ(5).
**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: عاجزترین مردم آن است که از دعا کردن عاجز باشد و بخیل‌ترین مردم آن است که از سلام کردن بخل ورزد. - . امالی شیخ طوسی 1: 87 -
**[ترجمه]
«12»
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] عَنْ أَبِی قِلَابَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ لَقِیَ عَشَرَةً مِنَ الْمُسْلِمِینَ فَسَلَّمَ عَلَیْهِمْ کَتَبَ اللَّهُ لَهُ عِتْقَ رَقَبَةٍ(6).
**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: رسول خدا فرمود: هر که به ده مسلمان برخورد کند و بدانها سلام کند، خدا ثواب آزاد کردن بندهای را بر او بنویسد. - . امالی شیخ طوسی 1: 185 -
**[ترجمه]
أقول
أوردناه بإسناده فی باب جوامع المکارم.
**[ترجمه]این روایت را با سندش در باب کلیات مکارم آوردم.
**[ترجمه]
«13»
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] الْمُفِیدُ عَنِ ابْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ ابْنِ عَمِیرَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ
عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِذَا تَلَاقَیْتُمْ فَتَلَاقَوْا بِالتَّسْلِیمِ وَ التَّصَافُحِ وَ إِذَا تَفَرَّقْتُمْ فَتَفَرَّقُوا بِالاسْتِغْفَارِ(1).
**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: چون به هم برخورد کردید، با سلام و مصافحه ملاقات کنید و چون از هم جدا شدید، با استغفار باشد. - . امالی شیخ طوسی 1: 219 -
**[ترجمه]
«14»
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] ابْنُ الصَّلْتِ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ عَبَّادِ بْنِ أَحْمَدَ الْقَزْوِینِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَابِرٍ عَنِ الشَّعْبِیِّ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْبَجَلِیِّ قَالَ: سَمِعْتُ سَلْمَانَ الْفَارِسِیَّ یَقُولُ لِی وَ لِلْأَشْعَثِ بْنِ قَیْسٍ إِنَّ لِی عِنْدَکُمَا وَدِیعَةً فَقُلْنَا مَا نَعْلَمُهَا إِلَّا أَنَّ قَوْماً قَالُوا لَنَا أَقْرِءُوهُ عَنَّا السَّلَامَ قَالَ فَأَیُّ شَیْ‌ءٍ أَفْضَلُ مِنَ السَّلَامِ وَ هِیَ تَحِیَّةُ أَهْلِ الْجَنَّةِ(2).
**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: جابر بن عبدالله البجلی گفت: سلمان به من و اشعث گفت: من در نزد شما امانتی دارم. گفتیم که ما از آن خبر نداریم، الا این که یک گروهی به ما گفتند سلام ما را به او برسان. سلمان گفت: چه چیز بهتر است از سلام که خوشامدگویی اهل بهشت است! - . امالی شیخ طوسی 1: 356 -
**[ترجمه]
«15»
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ بُهْلُولٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ الْبُهْلُولِ بْنِ حَسَّانَ عَنْ أَبِی شَیْبَةَ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ عَنِ الْحَارِثِ الْهَمْدَانِیِّ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: إِنَّ لِلْمُسْلِمِ عَلَی أَخِیهِ الْمُسْلِمِ مِنَ الْمَعْرُوفِ سِتّاً یُسَلِّمُ عَلَیْهِ إِذَا لَقِیَهُ وَ یَعُودُهُ إِذَا مَرِضَ وَ یُسَمِّتُهُ إِذَا عَطَسَ وَ یَشْهَدُهُ إِذَا مَاتَ وَ یُجِیبُهُ إِذَا دَعَاهُ وَ یُحِبُّ لَهُ مَا یُحِبُّ لِنَفْسِهِ وَ یَکْرَهُ لَهُ مَا یَکْرَهُ لِنَفْسِهِ(3).
**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: مسلمان بر برادر مسلمان خود شش چیز از معروف دارد: هنگامی که به او برخورد کرد سلامش دهد؛ چون بیمار شود عیادتش کند؛ چون عطسه زند به خیرش گوید؛ چون بمیرد بر سر جنازه‌اش آید؛ چون دعوتش کند پذیرایش گردد؛ آنچه را که برای خود می خواهد، برای او بخواهد؛ و آنچه را که برای خود نخواهد، برای او نخواهد. - . امالی شیخ طوسی 2: 248 -
**[ترجمه]
«16»
مع، [معانی الأخبار] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی الصَّبَّاحِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ‌قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- فَإِذا دَخَلْتُمْ بُیُوتاً فَسَلِّمُوا عَلی أَنْفُسِکُمْ الْآیَةَ(4)فَقَالَ هُوَ تَسْلِیمُ الرَّجُلِ عَلَی أَهْلِ الْبَیْتِ حِینَ یَدْخُلُ ثُمَّ یَرُدُّونَ عَلَیْهِ فَهُوَ سَلَامُکُمْ عَلَی أَنْفُسِکُمْ(5).
**[ترجمه]معانی الاخبار: ابی صباح گفت: از امام باقر علیه السّلام از تفسیر آیه: «فإذا دخلتم بیوتا فسلموا علی أنفسکم.» {چون به خانه‌هایی [که گفته شد] درآمدید، به یکدیگر سلام کنید} تا آخرآیه، پرسیدم. فرمود: آن سلام بر خاندان است هنگامی که داخل می شود. سپس آنها جوابش دهند و آن سلام بر خودش باشد. - . معانی الاخبار: 163 -
**[ترجمه]
«17»
مع، [معانی الأخبار] أَبِی عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْبَخِیلُ مَنْ بَخِلَ بِالسَّلَامِ(6).
**[ترجمه]معانی الاخبار: امام صادق علیه السّلام فرمود: بخیل آن است که از سلام مضایقه کند. - . معانی الاخبار: 246 -
**[ترجمه]
«18»
کشف، [کشف الغمة] مِنْ کِتَابِ الدَّلَائِلِ لِلْحِمْیَرِیِّ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ الصَّیْرَفِیِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ کُنْتُ تَرَکْتُ التَّسْلِیمَ عَلَی أَصْحَابِنَا فِی مَسْجِدِ
الْکُوفَةِ وَ ذَلِکَ لِتَقِیَّةٍ عَلَیْنَا فِیهَا شَدِیدَةٍ فَقَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ یَا إِسْحَاقُ مَتَی أَحْدَثْتَ هَذَا الْجَفَاءَ لِإِخْوَانِکَ تَمُرُّ بِهِمْ فَلَا تُسَلِّمُ عَلَیْهِمْ فَقُلْتُ لَهُ ذَلِکَ لِتَقِیَّةٍ کُنْتُ فِیهَا فَقَالَ لَیْسَ عَلَیْکَ فِی التَّقِیَّةِ تَرْکُ السَّلَامِ وَ إِنَّمَا عَلَیْکَ فِی التَّقِیَّةِ الْإِذَاعَةُ إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَیَمُرُّ بِالْمُؤْمِنِینَ فَیُسَلِّمُ عَلَیْهِمْ فَتَرُدُّ الْمَلَائِکَةُ سَلَامٌ عَلَیْکَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ أَبَداً(1).
**[ترجمه]کشف الغمة: اسحاق بن عمار گفت: نزد امام صادق علیه السّلام رفتم و در مسجد کوفه به یاران خود سلام نمی کردم و این کار به دلیل تقیه بود که بر ما سخت بود. آن حضرت به من فرمود: ای اسحق! این جفاگری را به برادرانت از کی پدید آوردی که بدانها گذر می کنی و سلام نمی دهی؟ گفتم آن به دلیل تقیه است که بدان دچارم. فرمود: سلام نکردن تقیه نیست؛ تقیه فاش کردن رازها است. همانا چون مؤمن به مؤمنان گذر کند و بر آنها سلام کند، فرشته‌ها به او جواب دهند: سلام بر تو باد با رحمت و برکت همیشگی خدا! - . کشف الغمة 2: 409 -
**[ترجمه]
«19»
مع، [معانی الأخبار] أَبِی عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ: إِنَّ مِنَ التَّوَاضُعِ أَنْ یَرْضَی الرَّجُلُ بِالْمَجْلِسِ دُونَ الْمَجْلِسِ وَ أَنْ یُسَلِّمَ عَلَی مَنْ یَلْقَی وَ أَنْ یَتْرُکَ الْمِرَاءَ وَ إِنْ کَانَ مُحِقّاً وَ لَا یُحِبَّ أَنْ یُحْمَدَ عَلَی التَّقْوَی(2).
**[ترجمه]معانی الاخبار: امام صادق علیه السّلام از پدرانش علیهم السلام نقل فرمود: از تواضع این است که کسی راضی باشد در پایین مجلس بنشیند و به هر که می رسد سلام کند و جدال را وانهد، گرچه حق با او باشد، و نخواهد که او را به تقوا بستایند. - . معانی الاخبار: 381 -
**[ترجمه]
«20»
فس، [تفسیر القمی] قَالَ: کَانَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذَا أَتَوْهُ یَقُولُونَ لَهُ أَنْعِمْ صَبَاحاً وَ أَنْعِمْ مَسَاءً وَ هِیَ تَحِیَّةُ أَهْلِ الْجَاهِلِیَّةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَ إِذا جاؤُکَ حَیَّوْکَ بِما لَمْ یُحَیِّکَ بِهِ اللَّهُ فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَدْ أَبْدَلَنَا اللَّهُ بِخَیْرٍ مِنْ ذَلِکَ تَحِیَّةِ أَهْلِ الْجَنَّةِ السَّلَامُ عَلَیْکُمْ(3).
**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم قمی: چون یاران رسول خدا نزد او می‌آمدند، به او می گفتند صبح به خیر یا شب به خیر، که این درود اهل جاهلیت بود و خدا فروفرستاد: «و إذا جاؤک حیوک بما لم یحیک به الله.» - . مجادله / 8 - {و چون به نزد تو آیند، تو را بدانچه خدا به آن [شیوه] سلام نگفته سلام می‌دهند.} و رسول خدا صلی الله علیه و آله به آنها فرمود: خدا عوضی بهتر به ما داده که درود اهل بهشت است و آن «سلام علیکم» است. - . تفسیر علی بن ابراهیم قمی: 668 -
**[ترجمه]
«21»
ع، [علل الشرائع] بِالْإِسْنَادِ إِلَی وَهْبٍ قَالَ: لَمَّا أَسْجَدَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْمَلَائِکَةَ لآِدَمَ علیه السلام وَ أَبَی إِبْلِیسُ أَنْ یَسْجُدَ قَالَ لَهُ رَبُّهُ عَزَّ وَ جَلَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّکَ رَجِیمٌ- وَ إِنَّ عَلَیْکَ لَعْنَتِی إِلی یَوْمِ الدِّینِ ثُمَّ قَالَ عَزَّ وَ جَلَّ لآِدَمَ یَا آدَمُ انْطَلِقْ إِلَی هَؤُلَاءِ الْمَلَإِ مِنَ
الْمَلَائِکَةِ فَقُلْ السَّلَامُ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ فَسَلَّمَ عَلَیْهِمْ فَقَالُوا وَ عَلَیْکَ السَّلَامُ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ فَلَمَّا رَجَعَ إِلَی رَبِّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قَالَ لَهُ رَبُّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی هَذِهِ تَحِیَّتُکَ وَ تَحِیَّةُ ذُرِّیَّتِکَ مِنْ بَعْدِکَ فِیمَا بَیْنَهُمْ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ(4).
**[ترجمه]علل الشرائع: وهب گفت: چون خدا فرشته‌ها را به سجده بر آدم واداشت و ابلیس سجده نکرد، پروردگار عزوجل به او فرمود:« فاخرج منها فإنک رجیم- و إن علیک لعنتی إلی یوم الدین»، {از آن خارج شوکه تو رانده شده‌ای و لعنتم تا روز جزا بر تو خواهد بود.} و به آدم فرمود: برو نزد این گروه فرشته‌ها و به آنها بگو السلام علیکم و رحمة الله و برکاته. پس بر آنها سلام کرد و آنها گفتند: و علیک السلام و رحمة الله و برکاته. هنگامی که نزد پروردگارش بازگشت، خدا تبارک و تعالی به او فرمود: این است خوشامدگویی تو و فرزندانت پس از تو در میان خودشان تا روز قیامت. - . علل الشرائع 1: 96 -
**[ترجمه]
«22»
مع، [معانی الأخبار] مُحَمَّدُ بْنُ هَارُونَ الزَّنْجَانِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ سَلَّامٍ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَا غِرَارَ فِی الصَّلَاةِ وَ لَا التَّسْلِیمِ.
الغرار فی التسلیم أن یقول الرجل السلام علیک أو یرده فیقول و علیک و لا یقول و علیکم السلام و یکره تجاوز الحد فی الرد کما یکره الغرار و ذلک أن الصادق علیه السلام سلم علی رجل فقال له الرجل و علیکم السلام و رحمة الله و برکاته و مغفرته و رضوانه فقال لا تجاوزوا بنا قول الملائکة لأبینا إبراهیم علیه السلام رَحْمَتُ اللَّهِ وَ بَرَکاتُهُ عَلَیْکُمْ أَهْلَ الْبَیْتِ إِنَّهُ حَمِیدٌ مَجِیدٌ(1).
**[ترجمه]معانی الاخبار: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: غرار در نماز و سلام نیست و غرار در سلام این است که در جواب «سلام علیک» بگوید «و علیک» و نگوید «علیک السلام»، و تجاوز از حد در جواب بد است، چنان چه کمبود بد است. برای این که امام صادق علیه السّلام به مردی سلام کرد و آن مرد در جواب گفت: «و علیکم السلام و رحمة الله و برکاته و مغفرته و رضوانه.» آن حضرت فرمود: در جواب از گفته فرشته‌ها به پدر ما ابراهیم در نگذرید که گفتند: «رَحْمَتُ اللَّهِ وَ بَرَکاتُهُ علیکم أَهْلَ الْبَیْتِ إِنَّهُ حَمِیدٌ مَجِیدٌ.» - . معانی الاخبار: 283 -
**[ترجمه]
«23»
ل، [الخصال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ أَبِی عُیَیْنَةَ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: ثَلَاثَةٌ یُرَدُّ عَلَیْهِمُ الدُّعَاءُ جَمَاعَةً وَ إِنْ کَانُوا وَاحِداً الرَّجُلُ یَعْطِسُ فَیُقَالُ لَهُ یَرْحَمُکُمُ اللَّهُ فَإِنَّ مَعَهُ غَیْرَهُ وَ الرَّجُلُ یُسَلِّمُ عَلَی الرَّجُلِ فَیَقُولُ السَّلَامُ عَلَیْکُمْ وَ الرَّجُلُ یَدْعُو لِلرَّجُلِ فَیَقُولُ عَافَاکُمُ اللَّهُ(2).
**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السّلام فرمود: به سه کس با لفظ جمع دعا شود، گرچه تنها باشند: مردی که عطسه زند به او گویند: «یرحمکم الله»؛ مردی که سلام کند و جواب دهد: «السلام علیکم»؛ و مردی که به مردی دعا کند، گوید: «عافاکم الله.» - . خصال 1: 62 -
**[ترجمه]
«24»
مکا، [مکارم الأخلاق]: سَأَلَ السَّابَاطِیُّ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ النِّسَاءِ کَیْفَ یُسَلِّمْنَ إِذَا دَخَلْنَ عَلَی الْقَوْمِ قَالَ الْمَرْأَةُ تَقُولُ عَلَیْکُمُ السَّلَامُ وَ الرَّجُلُ یَقُولُ السَّلَامُ عَلَیْکُمْ(3).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: ساباطی از امام صادق علیه السّلام پرسید: زنها که به مجلس مردها درآیند چه گویند؟ فرمود: زن بگوید: «علیکم السلام» و مرد بگوید: «السلام علیکم.» - . مکارم الاخلاق: 24 -
**[ترجمه]
«25»
ع، [علل الشرائع] أَبِی عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ رَجُلٍ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَمِّهِ رَفَعَهُ إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِذَا دَخَلَ أَحَدُکُمْ بَیْتَهُ فَلْیُسَلِّمْ فَإِنَّهُ یُنْزِلُهُ الْبَرَکَةَ وَ تُؤْنِسُهُ الْمَلَائِکَةُ الْخَبَرَ.
**[ترجمه]علل الشرایع: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: چون یکی از شما به خانه‌اش درآید، سلام گوید که برکت فرود آید و فرشته‌ها با او همدم شوند.
**[ترجمه]
«26»
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] الْحَفَّارُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ الْحُلْوَانِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ الْمُقْرِی عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَمَّادٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: لِیُسَلِّمِ الرَّاکِبُ عَلَی الْمَاشِی وَ إِذَا سَلَّمَ مِنَ الْقَوْمِ وَاحِدٌ أَجْزَأَ عَنْهُمْ(4).
**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: سواره بر پیاده سلام کند، و یکی که از میان جمعی سلام کند، از طرف همه کافی است. - . امالی شیخ طوسی 1: 369 -
**[ترجمه]
«27»
فس، [تفسیر القمی]: وَ إِذا حُیِّیتُمْ بِتَحِیَّةٍ فَحَیُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ حَسِیباً قَالَ السَّلَامُ وَ غَیْرُهُ مِنَ الْبِرِّ(5).
**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم قمی: «و إذا حییتم بتحیة فحیوا بأحسن منها أو ردوها إن الله کان علی کل شی‌ء حسیبا» - . نساء / 86 - {و چون خوشامدی گفته شدید بهترش را پاسخ گویید یا همان را رد کنید که خدا بر هر چه حسابگر است.} فرمود: سلام باشد یا هر نیکی دیگر. - . تفسیر علی بن ابراهیم قمی: 133 -
**[ترجمه]
«28»
ب، [قرب الإسناد] ابْنُ طَرِیفٍ عَنِ ابْنِ عُلْوَانَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ:
إِذَا دَخَلْتَ الْمَسْجِدَ وَ الْقَوْمُ یُصَلُّونَ فَلَا تُسَلِّمْ عَلَیْهِمْ وَ سَلِّمْ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ثُمَّ أَقْبِلْ عَلَی صَلَاتِکَ وَ إِذَا دَخَلْتَ عَلَی قَوْمٍ جُلُوسٍ یَتَحَدَّثُونَ فَسَلِّمْ عَلَیْهِمْ(1).
**[ترجمه]قرب الاسناد: امام باقر علیه السّلام فرمود: چون به مسجد درآمدی و مردم در نماز بودند، به آنها سلام مکن و بر پیغمبر سلام بگو و به نمازت رو کن، و چون بر مردمی درآمدی که در گفتگو بودند، بر آنها سلام کن. - . قرب الاسناد: 45 -
**[ترجمه]
«29»
ب، [قرب الإسناد] أَبُو الْبَخْتَرِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام: أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام کَانَ یَکْرَهُ رَدَّ السَّلَامِ وَ الْإِمَامُ یَخْطُبُ(2).
**[ترجمه]قرب الاسناد: امام باقر علیه السّلام فرمود: علی علیه السّلام بد می‌داشت جواب سلام را در حال خطبه خواندن امام (در نماز جمعه) دادن. - . قرب الاسناد: 69 -
**[ترجمه]
«30»
ب، [قرب الإسناد] مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی وَ أَحْمَدُ بْنُ إِسْحَاقَ مَعاً عَنْ سَعْدَانَ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: کُنْتُ فِی الْحَمَّامِ فِی الْبَیْتِ الْأَوْسَطِ فَدَخَلَ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ علیه السلام وَ عَلَیْهِ النُّورَةُ قَالَ فَقَالَ السَّلَامُ عَلَیْکُمْ فَرَدَدْتُ عَلَیْهِ وَ تَأَخَّرْتُ فَدَخَلَ الْبَیْتَ الَّذِی فِیهِ الْحَوْضُ فَاغْتَسَلْتُ وَ خَرَجْتُ(3).
**[ترجمه]قرب الاسناد: سعدان بن مسلم گفت: در اتاق میانی حمام بودم و امام کاظم علیه السّلام در حالی که نوره بر او بود، وارد شد و گفت: السلام علیکم! من جواب دادم و عقب رفتم و آن حضرت بدان اتاق که حوض داشت وارد شد و من غسل کردم و بیرون شدم. - . قرب الاسناد: 177 -
**[ترجمه]
«31»
ل، [الخصال] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ رَفَعَهُ إِلَی الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: ثَلَاثَةٌ لَا یُسَلَّمُونَ الْمَاشِی مَعَ جَنَازَةٍ وَ الْمَاشِی إِلَی الْجُمُعَةِ وَ فِی بَیْتِ حَمَّامٍ(4).
**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السّلام فرمود: بر سه کس سلام نشود: آن که با جنازه رود، آن که به جمعه رود و آن که در حمام است. - . خصال1: 45 -
**[ترجمه]
«32»
ل، [الخصال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ رَفَعَهُ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: نَهَی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنْ یُسَلَّمَ عَلَی أَرْبَعَةٍ عَلَی السَّکْرَانِ فِی سُکْرِهِ وَ عَلَی مَنْ یَعْمَلُ التَّمَاثِیلَ وَ عَلَی مَنْ یَلْعَبُ بِالنَّرْدِ وَ عَلَی مَنْ یَلْعَبُ بِالْأَرْبَعَةَ عَشَرَ وَ أَنَا أَزِیدُکُمُ الْخَامِسَةَ أَنْهَاکُمْ أَنْ تُسَلِّمُوا عَلَی أَصْحَابِ الشِّطْرَنْجِ(5).
**[ترجمه]خصال: رسول خدا صلی الله علیه و آله نهی کرد از سلام بر چهار کس: بر کسی که در حال مستی است؛ بر مجسمه‌ساز؛ بر کسی که با نَرد بازی کند؛ و بر آن که با اربعة عشر بازی کند. و علی علیه السّلام افزود: و بر شطرنج‌باز - . خصال 1: 112 (اربعه عشر بازی کودکان است و گاهی با آن قمار کنند بر صفحه‌ای همچون صفحه روی زمین جدولی نقش می کنند و بر تقاطع خطوط تکه سنگ‌هایی می نهند و بسا که هشت خط باشد و شش سنگ که هر طرفی سه سنگ دارد به نام سه در و سه پر و گاهی 16 خط بکشند با 14 سنگ که در هر طرف هفت ریگ باشد. کلینی درکافی 6: 435 از ابی الحسن علیه السّلام روایت کرده که فرمود: نرد و شطرنج و اربعة عشر به منزلة واحد هستند، وهر چیزی که با آن قمار شود میسر است. -
**[ترجمه]
«33»
ل، [الخصال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ بُنَانِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ
1) 1. قرب الإسناد ص 45.
2) 2. قرب الإسناد ص 69.
3) 3. قرب الإسناد ص 177.
4) 4. الخصال ج 1 ص 45.
5) 5. الخصال ج 1 ص 112، و الأربعة عشر لعبة للصبیان و قد یلعب به المقامرون یخطون علی صفحة کصفحة الأرض خطوطا متقاطعة کالجدول و یصفون علی متقاطع الخطوط حصیات فقد یکون الخطوط فیه ثمان و الحصیات ستا لکل واحد من المقامرین ثلاث حصیات، و یقال له سدر و فارسیته سه در و سه سه‌پر و قد یکون الخطوط فیه ست عشرة و الحصیات أربعة عشر لکل واحد منهما سبع، روی الکلینی فی الکافی ج 6 ص 435 بإسناده عن معمر بن خلّاد عن أبی الحسن علیه السلام قال: النرد و الشطرنج و الأربعة عشر بمنزلة واحدة، و کل ما قومر علیه فهو میسر.
ابْنِ الْمُغِیرَةِ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ: سِتَّةٌ لَا یُسَلَّمُ عَلَیْهِمْ الْیَهُودِیُّ وَ الْمَجُوسِیُّ وَ النَّصْرَانِیُّ وَ الرَّجُلُ عَلَی غَائِطِهِ وَ عَلَی مَوَائِدِ الْخَمْرِ وَ عَلَی الشَّاعِرِ الَّذِی یَقْذِفُ الْمُحْصَنَاتِ وَ عَلَی الْمُتَفَکِّهِینَ بِسَبِّ الْأُمَّهَاتِ(1).
**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السّلام از پدرانش علیهم السّلام نقل فرمود: بر شش کس سلام نشود: یهودی، مجوسی و نصرانی، مردی که بر سر خلاء [مستراح] یا بر سر سفره می خواری است، شاعری که زنان پارسا را به زنا متهم کند، و آنان که به دشنام بر مادران خوش باشند. - . خصال 1: 158 -
**[ترجمه]
«34»
ل، [الخصال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ عَنِ ابْنِ طَرِیفٍ عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: سِتَّةٌ لَا یَنْبَغِی أَنْ یُسَلَّمَ عَلَیْهِمْ- الْیَهُودُ وَ النَّصَارَی وَ أَصْحَابُ النَّرْدِ وَ الشِّطْرَنْجِ وَ أَصْحَابُ الْخَمْرِ وَ الْبَرْبَطِ وَ الطُّنْبُورِ وَ الْمُتَفَکِّهُونَ بِسَبِّ الْأُمَّهَاتِ وَ الشُّعَرَاءُ(2).
سر، [السرائر] من کتاب ابن قولویه عن ابن نباتة: مثله(3).
**[ترجمه]خصال: علی علیه السّلام فرمود: شش کس باشند که سلام بر آنها شایسته نیست: یهود، نصاری، اهل نرد و شطرنج باز، شراب خواران و تار و طنبورزنان، آنان که به دشنام بر مادران خوشند، و شاعران. - . خصال1: 160 -
سرائر: از کتاب ابن قولویه مانند این روایت را آورده است. - . سرائر: 490 -
**[ترجمه]
«35»
ل، [الخصال] مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنْ هَارُونَ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ: لَا تُسَلِّمُوا عَلَی الْیَهُودِ وَ لَا عَلَی النَّصَارَی وَ لَا عَلَی الْمَجُوسِ وَ لَا عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ وَ لَا عَلَی مَوَائِدِ شُرَّابِ الْخَمْرِ وَ لَا عَلَی صَاحِبِ الشِّطْرَنْجِ وَ النَّرْدِ وَ لَا عَلَی الْمُخَنَّثِ وَ لَا عَلَی الشَّاعِرِ الَّذِی یَقْذِفُ الْمُحْصَنَاتِ وَ لَا عَلَی الْمُصَلِّی وَ ذَلِکَ لِأَنَّ الْمُصَلِّیَ لَا یَسْتَطِیعُ أَنْ یَرُدَّ السَّلَامَ لِأَنَّ التَّسْلِیمَ مِنَ الْمُسْلِمِ تَطَوُّعٌ وَ الرَّدَّ عَلَیْهِ فَرِیضَةٌ وَ لَا عَلَی آکِلِ الرِّبَا وَ لَا عَلَی رَجُلٍ جَالِسٍ عَلَی غَائِطٍ وَ لَا عَلَی الَّذِی فِی الْحَمَّامِ وَ لَا عَلَی الْفَاسِقِ الْمُعْلِنِ بِفِسْقِهِ(4).
**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السّلام از پدرش نقل فرمود: بر یهود و نصاری و مجوس و بت‌پرستان و مخنث و برشاعری که زنان پاک دامن را تهمت می زند، و بر آن که در نماز است سلام نکنید، برای اینکه نمی تواند جواب گوید، زیرا سلام ابتدایی مستحب است و جوابش واجب است، و بر رباخوار و متجاهر به فسق سلام نکنید. - . خصال2: 87 -
**[ترجمه]
«36»
ب، [قرب الإسناد] هَارُونُ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: إِذَا قَامَ الرَّجُلُ مِنْ مَجْلِسِهِ فَلْیُوَدِّعْ إِخْوَانَهُ بِالسَّلَامِ فَإِنْ أَفَاضُوا فِی خَیْرٍ کَانَ شَرِیکَهُمْ وَ إِنْ أَفَاضُوا فِی بَاطِلٍ کَانَ عَلَیْهِمْ دُونَهُ(5).
**[ترجمه]قرب الاسناد: پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: چون کسی از مجلس خود بپاخیزد، به سلام با برادرانش وداع کند تا اگر در کار خوبی اندر شوند شریکشان باشد و اگر در بدی و باطلی باشند، بر خودشان باشد نه او. - . قرب الاسناد: 23 -
**[ترجمه]
«37»
ب، [قرب الإسناد] أَبُو الْبَخْتَرِیِّ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام عَنْ أَبِیهِ علیه السلام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: لَا تَبْدَءُوا أَهْلَ الْکِتَابِ بِالسَّلَامِ فَإِنْ سَلَّمُوا عَلَیْکُمْ فَقُولُوا:
عَلَیْکُمْ(1).
**[ترجمه]قرب الاسناد: امام صادق علیه السّلام ازپدرش علیهما السّلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می کند که فرمود: به اهل کتاب سلام نکنید و اگر به شما سلام کردند، بگویید: «علیکم.» - . قرب الاسناد: 62 -
**[ترجمه]
«38»
لی، [الأمالی للصدوق] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّلْتِ عَنْ یُونُسَ عَنِ ابْنِ حُمَیْدٍ عَنِ ابْنِ قَیْسٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: خَمْسٌ لَا أَدَعُهُنَّ حَتَّی الْمَمَاتِ الْأَکْلُ عَلَی الْحَضِیضِ مَعَ الْعَبِیدِ وَ رُکُوبِیَ الْحِمَارَ مُؤْکَفاً وَ حَلْبِیَ الْعَنْزَ بِیَدِی وَ لُبْسُ الصُّوفِ وَ التَّسْلِیمُ عَلَی الصِّبْیَانِ لِتَکُونَ سُنَّةً مِنْ بَعْدِی(2).
**[ترجمه]امالی صدوق: امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: پنج چیز هستند که تا وقت مردن از دست ننهم تا پس از من سنت گردند: هم‌خوری با بنده‌ها بر روی زمین؛ سوار شدن بر الاغ پالان شده؛ دوشیدن بز با دستم؛ پوشیدن پشمینه؛ و سلام بر کودکان. - . امالی صدوق: 44 -
**[ترجمه]
أقول
قد مضی بأسانید کثیرة فی باب مکارم أخلاق النبی صلی الله علیه.
**[ترجمه]این روایت با سندهای بسیار در باب مکارم اخلاق پیغمبر صلی الله علیه و آله آمده است.
**[ترجمه]
«39»
ضه، [روضة الواعظین]: قِیلَ إِذَا سَلَّمَ الرَّجُلُ عَلَی الْمُطِیعِ الْمُتَّقِی کَانَ مَعْنَاهُ اللَّهُ یُکْرِمُکَ وَ یُثْبِتُکَ عَلَی طَاعَتِکَ وَ إِذَا سَلَّمَ عَلَی أَهْلِ الْمَعْصِیَةِ کَانَ مَعْنَاهُ السَّلَامُ مُطَّلِعٌ عَلَیْکَ.
وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: السَّلَامُ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ فَأَفْشُوهُ بَیْنَکُمْ فَإِنَّ الرَّجُلَ الْمُسْلِمَ إِذَا مَرَّ بِالْقَوْمِ فَسَلَّمَ عَلَیْهِمْ فَإِنْ لَمْ یَرُدُّوا عَلَیْهِ یَرُدُّ مَنْ هُوَ خَیْرٌ مِنْهُمْ وَ أَطْیَبُ.
وَ رُوِیَ: أَنَّ الْیَهُودَ أَتَتِ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله فَقَالُوا السَّامُ عَلَیْکَ یَا مُحَمَّدُ وَ السَّامُ بِلُغَتِهِمُ الْمَوْتُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ عَلَیْکُمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَی وَ إِذا جاؤُکَ حَیَّوْکَ بِما لَمْ یُحَیِّکَ بِهِ اللَّهُ الْآیَةَ(3).
**[ترجمه]روضة الواعظین: گفته شده چون کسی بر فرد مطیع وپرهیزکار سلام کند، یعنی خدا تو را گرامی‌دارد و بر طاعت پایدارت کند، و چون بر گنهکار باشد، یعنی خدا بر تو آگاه است.
و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: سلام از نامهای خداست؛ پس آن را میان خود فاش گویید. همانا چون مسلمانی بر مردمی گذرد و بر آنها سلام دهد، اگر جوابش ندهند، کسی که از آنها بهتر و خوب‌تر است جوابش دهد.
و روایت است که یهود آمدند نزد پیغمبر صلی الله علیه و آله و گفتند: سام بر تو! و سام به زبان آنها به معنی مرگ است. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: بر شما باد! و خدای تعالی نازل کرد: «و إذا جاؤک حیوک بما لم یحیک به الله»، {و چون به نزد تو آیند، تو را بدانچه خدا به آن [شیوه] سلام نگفته سلام می‌دهند}تا آخر آیه.
**[ترجمه]
«40»
سن، [المحاسن] عُثْمَانُ بْنُ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: جَمَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بَنِی عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَقَالَ یَا بَنِی عَبْدِ الْمُطَّلِبِ أَفْشُوا السَّلَامَ وَ صِلُوا الْأَرْحَامَ وَ تَهَجَّدُوا وَ النَّاسُ نِیَامٌ وَ أَطْعِمُوا الطَّعَامَ وَ أَطِیبُوا الْکَلَامَ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ بِسَلَامٍ(4).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا فرزندان عبدالمطلب را جمع کرد و فرمود: ای فرزندان عبدالمطلب! سلام را علنی بگویید و صله رحم کنید؛ و نماز بخوانید در حالی که مردم در خوابند؛ و اطعام کنید؛ و خوش گویید تا به سلامت به بهشت روید. - . محاسن: 387 -
**[ترجمه]
«41»
سن، [المحاسن] الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ إِطْعَامَ الطَّعَامِ وَ إِفْشَاءَ السَّلَامِ(5).
**[ترجمه]محاسن: امام باقر علیه السّلام فرمود: همانا خدا اطعام طعام و افشای سلام را دوست دارد. - . محاسن: 388 -
**[ترجمه]
«42»
ضا، [فقه الرضا علیه السلام]: لَا تُسَلِّمْ عَلَی شَارِبِ الْخَمْرِ إِنْ مَرَرْتَ بِهِ وَ إِنْ سَلَّمَ عَلَیْکَ فَلَا تَرُدَّ عَلَیْهِ السَّلَامَ بِالْمَسَاءِ وَ الصَّبَاحِ وَ السَّلَامُ عَلَی اللَّاهِی بِالشِّطْرَنْجِ کُفْرٌ.
**[ترجمه]فقه الرضا: اگر بر شراب خوار گذشتی بر او سلام مکن و اگر بر تو سلام کرد، به «شب بخیر» و «صبح بخیر» جوابش را بده، و سلام بر شطرنج‌باز کفر است.
**[ترجمه]
«43»
سر، [السرائر] فِی جَامِعِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:
السَّلَامُ عَلَی اللَّاهِی بِالشِّطْرَنْجِ مَعْصِیَةٌ وَ کَبِیرَةٌ مُوبِقَةٌ وَ اللَّاهِی بِهَا وَ النَّاظِرُ إِلَیْهَا فِی حَالِ مَا یُلْهَی بِهَا وَ السَّلَامُ عَلَی اللَّاهِی بِهَا فِی حَالَتِهِ تِلْکَ فِی الْإِثْمِ سَوَاءٌ.
**[ترجمه]سرائر: امام صادق علیه السّلام فرمود: سلام بر شطرنج‌باز گناه است و کبیره هلاکت باراست، و شطرنج‌باز و تماشاگر او و سلام بر او در حال بازی، گناه برابر دارند.
**[ترجمه]
أقول
تمامه فی باب القمار.
**[ترجمه]تمام حدیث در باب قمار است .
**[ترجمه]
«44»
شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام مَرَّ بِقَوْمٍ فَسَلَّمَ عَلَیْهِمْ فَقَالُوا وَ عَلَیْکُمُ السَّلَامُ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ وَ مَغْفِرَتُهُ وَ رِضْوَانُهُ فَقَالَ لَهُمْ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام لَا تُجَاوِزُوا بِنَا مَا قَالَتِ الْأَنْبِیَاءُ لِأَبِینَا إِبْرَاهِیمَ علیه السلام إِنَّمَا قَالُوا رَحْمَتُ اللَّهِ وَ بَرَکاتُهُ عَلَیْکُمْ أَهْلَ الْبَیْتِ إِنَّهُ حَمِیدٌ مَجِیدٌ(1).
وَ رَوَی الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ: مِثْلَهُ غَیْرَ أَنَّهُ قَالَ مَا قَالَتِ الْمَلَائِکَةُ لِأَبِینَا(2).
**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام باقر علیه السّلام فرمود: امام علی علیه السّلام به گروهی سلام کرد و آنها در جواب گفتند: «و علیکم السلام و رحمة الله و برکاته و مغفرته و رضوانه.» آن حضرت فرمود: در جواب از گفته انبیا به پدر ما ابراهیم درنگذرید که گفتند: «رَحْمَتُ اللَّهِ وَ بَرَکاتُهُ علیکم أَهْلَ الْبَیْتِ إِنَّهُ حَمِیدٌ مَجِیدٌ.» {رحمت خدا و برکات او بر شما خاندان [رسالت] باد. بی‌گمان، او ستوده‌ای بزرگوار است.}
حسن بن محمد مانند آن را روایت کرده، جز اینکه گفته: «فرشته‌ها به پدر ما گفتند.» - . تفسیر عیاشی2: 154 -
**[ترجمه]
«45»
سر، [السرائر] عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بُکَیْرٍ عَنْ بُرَیْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا سَلَّمَ عَلَیْکَ الْیَهُودِیُّ وَ النَّصْرَانِیُّ وَ الْمُشْرِکُ فَقُلْ عَلَیْکَ(3).
**[ترجمه]سرائر: امام صادق علیه السّلام فرمود: چون یهودی و ترسا و بت‌پرست به تو سلام کردند، بگو: «علیک.» - . سرائر: 475 -
**[ترجمه]
«46»
جع، [جامع الأخبار] قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: الْبَادِی بِالسَّلَامِ أَوْلَی بِاللَّهِ وَ بِرَسُولِهِ.
عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: السَّلَامُ سَبْعُونَ حَسَنَةً تِسْعَةٌ وَ سِتُّونَ لِلْمُبْتَدِی وَ وَاحِدَةٌ لِلرَّادِّ.
قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مِنَ التَّوَاضُعِ أَنْ تُسَلِّمَ عَلَی مَنْ لَقِیتَ.
قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَنْ قَالَ سَلَامٌ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ فَهِیَ عِشْرُونَ حَسَنَةً.
وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِذَا قَامَ أَحَدُکُمْ مِنْ مَجْلِسِهِ فَلْیُوَدِّعْهُمْ بِالسَّلَامِ.
وَ قَالَ علیه السلام: أَفْشُوا السَّلَامَ تَسْلَمُوا.
وَ قَالَ علیه السلام: إِنَّ مِنْ مُوجِبَاتِ الْمَغْفِرَةِ بَذْلَ السَّلَامِ وَ حُسْنَ الْکَلَامِ.
وَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا دَخَلْتَ مَنْزِلَکَ فَقُلْ بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ سَلِّمْ عَلَی أَهْلِکَ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ فِیهِ أَحَدٌ فَقُلْ بِسْمِ اللَّهِ وَ سَلَامٌ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ وَ عَلَی أَهْلِ بَیْتِهِ وَ السَّلَامُ عَلَیْنَا وَ عَلَی عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِینَ فَإِذَا قُلْتَ ذَلِکَ فَرَّ الشَّیْطَانُ مِنْ مَنْزِلِکَ.
وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: یُسَلِّمُ الرَّجُلُ إِذَا دَخَلَ عَلَی أَهْلِهِ وَ إِذَا دَخَلَ یَضْرِبُ بِنَعْلَیْهِ
وَ یَتَنَحْنَحُ یَصْنَعُ ذَلِکَ حَتَّی یُؤْذِنَهُمْ أَنَّهُ قَدْ جَاءَ حَتَّی لَا یَرَی شَیْئاً یَکْرَهُهُ.
وَ قَالَ علیه السلام: السَّلَامُ تَحِیَّةٌ لِمِلَّتِنَا وَ أَمَانٌ لِذِمَّتِنَا.
وَ قَالَ علیه السلام: السَّلَامُ لِلرَّاکِبِ عَلَی الرَّاجِلِ وَ لِلْقَائِمِ عَلَی الْقَاعِدِ.
وَ قَالَ علیه السلام: السَّلَامُ قَبْلَ الْکَلَامِ(1).
**[ترجمه]جامع الاخبار: امام صادق علیه السّلام فرمود: آن که اول سلام کند، به خدا و رسولش اولی است.
و علی علیه السّلام فرمود: سلام هفتاد حسنه دارد که شصت و نه تا از آنِ سلام کننده و یکی از آنِ جوابگو است.
و امام صادق علیه السّلام فرمود: از تواضع است که به هر که بر خوردی سلام کنی.
و فرمود: هر که گفت: «سلام علیکم و رحمة الله»، آن بیست حسنه است.
و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: چون کسی از شما از مجلسی بپا خیزد، بدانها سلام وداع گوید.
و فرمود سلام را فاش کنید تا سالم بمانید.
و فرمود: از اسباب آمرزش سلام گفتن و حُسن کلام است.
و امام صادق علیه السّلام فرمود: چون به منزلت در آیی، بگو: «بسم الله و بالله» و بر خاندانت سلام کن و اگر کسی در آن نیست بگو: «بسم الله و سلام بر رسول خدا صلی الله علیه و آله و خاندانش و سلام بر ما و بندگان خوب خدا.» چون چنین بگویی، شیطان از خانه‌ات بگریزد .
و از آن حضرت است که فرمود: مرد چون به خانواده‌اش وارد شود، سلام کند و در ورود کفشش را به زمین زند و سرفه کند تا ورود خود را به آنها اعلام کند که چیزی را که دوست ندارد در آنها نبیند.
و امام صادق علیه السّلام فرمود: سلام خوش باشی برای ملت ما و امانتی بر گردن ماست.
و فرمود: سلام بر سواره است برای پیاده و بر ایستاده است برای نشسته.
و فرمود: سلام پیش از گفتار است. - . جامع الاخبار: 103 -
**[ترجمه]
«47»
نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: إِنَّ أَبْخَلَ النَّاسِ مَنْ بَخِلَ بِالسَّلَامِ وَ أَجْوَدَ النَّاسِ مَنْ جَادَ بِنَفْسِهِ وَ مَالِهِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ.
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ أَهْلَ خَیْبَرَ یُرِیدُونَ أَنْ یَلْقَوْکُمْ فَلَا تَبْدَءُوهُمْ بِالسَّلَامِ فَقَالُوا یَا رَسُولَ اللَّهِ فَإِنْ سَلَّمُوا عَلَیْنَا فَمَا ذَا نَرُدُّ عَلَیْهِمْ- قَالَ صلی الله علیه و آله تَقُولُونَ وَ عَلَیْکُمْ(2).
**[ترجمه]نوادر راوندی: موسی بن جعفر علیه السّلام از پدرانش علیهم السّلام نقل فرمود: پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: بخیل‌ترین مردم آن است که از سلام دریغ کند، و بخشنده‌ترین مردم آن است که در راه خدا جان و مال نثار کند.
و به همین سند است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: مردم خیبر می‌خواهند شما را دیدار کنند، بدانها سلام نکنید. گفتند: یا رسول الله! اگر به ما سلام گفتند چه جواب گوییم؟ فرمود: بگویید: «و علیکم.» - . نوادر راوندی: 20 و 33 -
**[ترجمه]
«48»
عُدَّةُ الدَّاعِی، عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: أَبْخَلُ النَّاسِ مَنْ بَخِلَ بِالسَّلَامِ.
وَ قَالَ علیه السلام: أَبْخَلُ النَّاسِ رَجُلٌ یَمُرُّ بِمُسْلِمٍ فَلَا یُسَلِّمُ عَلَیْهِ.
**[ترجمه]عده الداعی: از پیغمبر صلی الله علیه و آله نقل می کند که فرمود: بخیل‌ترین مردم آن است که از سلام دریغ کند.
و فرمود: بخیل‌ترین مردم آن است که به مسلمانی بگذرد و بر او سلام نکند.
**[ترجمه]
«49»
کِتَابُ الْإِمَامَةِ وَ التَّبْصِرَةِ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْأَشْعَثِ عَنْ مُوسَی بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الرَّاکِبُ أَحَقُّ بِالسَّلَامِ.
**[ترجمه]امامت و تبصره: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: سواره سزاوارتر است به سلام کردن.
**[ترجمه]
«50»
کِتَابُ الْغَایَاتِ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَ لَا أُخْبِرُکُمْ بِخَیْرِ أَخْلَاقِ أَهْلِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ قَالُوا بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ إِفْشَاءُ السَّلَامِ فِی الْعَالَمِ.
وَ مِنْهُ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ: إِنَّ أَوْلَی النَّاسِ بِاللَّهِ وَ بِرَسُولِهِ مَنْ بَدَأَ بِالسَّلَامِ.
وَ مِنْهُ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: مِنْ أَحْسَنِ الْحَسَنَاتِ عِیَادَةُ الْمَرْضَی وَ مُسَاعَدَةُ الدُّعَاءِ عِنْدَ الْعُطَاسِ إِجَابَةً.
**[ترجمه]کتاب غایات: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: به شما خبر ندهم از بهترین اخلاق اهل دنیا وآخرت؟ گفتند: چرا یا رسول الله! فرمود: فاش کردن سلام در همه جهان.
و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: مقدم‌ترین مردم به خدا و رسولش، آن است که آغاز به سلام کند .
و از علی علیه السّلام است که فرمود: بهترین حسنه عیادت بیمار است و دعا کردن در جواب عطسه.
**[ترجمه]
«51»
الْمَجَازَاتُ النَّبَوِیَّةُ، قَالَ صلی الله علیه و آله: وَ قَدْ أَتَاهُ رَجُلٌ فَقَالَ السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا نَبِیَّ اللَّهِ فَقَالَ وَ عَلَیْکَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ ثُمَّ أَتَاهُ آخَرُ فَقَالَ السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا نَبِیَّ اللَّهِ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ فَقَالَ وَ عَلَیْکَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ ثُمَّ أَتَاهُ آخَرُ فَقَالَ السَّلَامُ عَلَیْکَ
یَا نَبِیَّ اللَّهِ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ فَقَالَ وَ عَلَیْکَ فَقِیلَ لَهُ یَا رَسُولَ اللَّهِ لِمَ لَمْ تَقُلْ لِهَذَا کَمَا قُلْتَ لِلَّذَیْنِ قَبْلَهُ فَقَالَ إِنَّهُ تَشَافَّهَا.
فقوله علیه السلام إنه تشافها استعارة و المراد استفرغ جمیع التحیة فلم یدع منها شیئا یزاد به علی لفظه و یرد علیه جوابا عن قوله و الأولان بقیا من تحیتهما بقیة ردت علیهما أعیدت إلیهما و أصل ذلک مأخوذ من التشاف و هو تتبع بقیة الإناء و الحوض حتی یستنفد جمیع ما فیه و تلک البقیة تسمی الشافة و من أمثال العرب لیس الرأی عن التشاف یقولون لیس یروی العطشان تتبع بقیة الماء حتی یستفرغ جمیع ما فی الإناء(1).
**[ترجمه]المجازات النبویة: پیغمبر صلی الله علیه و آله به مردی که نزدش آمد و گفت: سلام بر تو ای پیغمبر خدا! فرمود: و بر تو باد رحمت خدا! آنگاه دیگری آمد و گفت: سلام بر تو ای پیغمبر خدا و رحمت خدا! و آن حضرت جواب داد: و بر تو باد رحمت و برکات خدا! آنگاه دیگری آمد و گفت:سلام بر تو ای پیغمبر خدا و رحمت و برکات خدا! و آن حضرت جواب داد: و بر تو باد رحمت و برکات خدا! آنگاه دیگری آمد و گفت: سلام بر تو ای پیغمبر خدا و رحمت و برکاتش! و آن حضرت جواب گفت: و بر تو باد! به آن حضرت گفته شد چرا به او جوابی ندادی که به دو تای قبلی دادی؟ فرمود: «إنه تشافها»، یعنی جای افزودن نماند.
توضیح:
«انه تشافها» استعاره است و مراد این است که همه حق تحیت را انجام داد و چیزی باقی نگذاشت که زیاد کند و در جواب همان را رد کرد، اما دو نفر اول از تحیت چیزی کم گذاشتند که در جواب آن را تکرار فرمود. و اصل تشافها مأخوذ از «التشاف» است که به معنی تتبع بقیه ظرف و حوض است تا هر چه در آن است تمام شود و این بقیه «شافة» نامیده می شود و از ضرب المثل‌های عرب این است که «لیس الرأی عن التشاف»، در واقع می گویند آدم تشنه از بقیه آب صرفنظر نمی کند تا هر چه در ظرف است را تمام کند. - . المجازات النبویة: 199 -
**[ترجمه]
باب 98 الإذن فی الدخول و سلام الآذن
الآیات
النور: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُیُوتاً غَیْرَ بُیُوتِکُمْ حَتَّی تَسْتَأْنِسُوا وَ تُسَلِّمُوا عَلی أَهْلِها ذلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ- فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِیها أَحَداً فَلا تَدْخُلُوها حَتَّی یُؤْذَنَ لَکُمْ وَ إِنْ قِیلَ لَکُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْکی لَکُمْ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ- لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ أَنْ تَدْخُلُوا بُیُوتاً غَیْرَ مَسْکُونَةٍ فِیها مَتاعٌ لَکُمْ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَ ما تَکْتُمُونَ(2)
و قال تعالی: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِینَ مَلَکَتْ أَیْمانُکُمْ وَ الَّذِینَ لَمْ یَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْکُمْ ثَلاثَ مَرَّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ وَ حِینَ تَضَعُونَ ثِیابَکُمْ مِنَ الظَّهِیرَةِ وَ مِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ ثَلاثُ عَوْراتٍ لَکُمْ لَیْسَ عَلَیْکُمْ وَ لا عَلَیْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَیْکُمْ بَعْضُکُمْ عَلی بَعْضٍ کَذلِکَ یُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمُ الْآیاتِ وَ اللَّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ(3)
الأحزاب: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلَّا أَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ(4)
<meta info="- یا أیها الذین آمنوا لا تدخلوا بیوتا غیر بیوتکم حتی تستأنسوا و تسلموا علی أهلها ذلکم خیر لکم لعلکم تذکرون* فإن لم تجدوا فیها أحدا فلا تدخلوها حتی یؤذن لکم و إن قیل لکم ارجعوا فارجعوا هو أزکی لکم و الله بما تعملون علیم* لیس علیکم جناح أن تدخلوا بیوتا غیر مسکونة فیها متاع لکم و الله یعلم ما تبدون و ما تکتمون. - . نور/ 26- 28 -
{ای کسانی که ایمان آورده‌اید، به خانه‌هایی که خانه‌های شما نیست داخل مشوید تا اجازه بگیرید و بر اهل آن سلام گویید. این برای شما بهتر است، باشد که پند گیرید. و اگر کسی را در آن نیافتید، پس داخلِ آن مشوید تا به شما اجازه داده شود و اگر به شما گفته شد: «برگردید» برگردید، که آن برای شما سزاوارتر است، و خدا به آنچه انجام می‌دهید داناست. بر شما گناهی نیست که به خانه‌های غیر مسکونی- که در آنها برای شما استفاده‌ای است- داخل شوید، و خدا آنچه را آشکار و آنچه را پنهان می‌دارید می‌داند.}
{ای کسانی که ایمان آورده‌اید، باید غلام و کنیزهای شما و کسانی از شما که به [سن] بلوغ نرسیده‌اند سه بار [در شبانه روز] از شما کسب اجازه کنند: پیش از نماز بامداد، و نیمروز که جامه‌های خود را بیرون می‌آورید، و پس از نماز شامگاهان. [این،] سه هنگام برهنگی شماست، نه بر شما و نه بر آنان گناهی نیست که غیر از این [سه هنگام] گرد یکدیگر بچرخید [و با هم معاشرت نمایید]. خداوند آیات [خود] را این گونه برای شما بیان می‌کند، و خدا دانای سنجیده‌کار است}
{ای کسانی که ایمان آورده‌اید، داخل اتاق‌های پیامبر مشوید، مگر آنکه برای [خوردنِ] طعامی به شما اجازه داده شود.}
**[ترجمه]
روایات
«1»
فس، [تفسیر القمی]: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِینَ مَلَکَتْ أَیْمانُکُمْ إِلَی قَوْلِهِ:
ثَلاثُ عَوْراتٍ لَکُمْ قَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی نَهَی أَنْ یَدْخُلَ أَحَدٌ فِی هَذِهِ الثَّلَاثَةِ الْأَوْقَاتِ عَلَی أَحَدٍ لَا أَبٍ وَ لَا أُخْتٍ وَ لَا أُمٍّ وَ لَا خَادِمٍ إِلَّا بِإِذْنٍ وَ الْأَوْقَاتُ بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ وَ نِصْفِ النَّهَارِ وَ بَعْدَ عِشَاءِ الْآخِرَةِ ثُمَّ أَطْلَقَ بَعْدَ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ الْأَوْقَاتِ فَقَالَ لَیْسَ عَلَیْکُمْ وَ لا عَلَیْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَ یَعْنِی بَعْدَ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ الْأَوْقَاتِ طَوَّافُونَ عَلَیْکُمْ بَعْضُکُمْ عَلی بَعْضٍ(1).
**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم قمی: در تفسیر آیه: «یا أیها الذین آمنوا لیستأذنکم الذین ملکت أیمانکم تا آنجا که می فرماید: ثلاث عورات لکم»، {ای کسانی که ایمان آورده‌اید، باید غلام و کنیزهای شما و کسانی از شما که به [سن] بلوغ نرسیده‌اند سه بار [در شبانه روز] از شما کسب اجازه کنند: پیش از نماز بامداد، و نیمروز که جامه‌های خود را بیرون می‌آورید، و پس از نماز شامگاهان.} گوید: خداوند نهی کرد که کسی در این سه وقت بر کسی وارد شود، نه پدر و نه خواهر و نه مادر و نه خدمتکار، مگر آنکه اجازه گیرد. این سه وقت پس از سپیده‌دم و نیمه روز و پس از نماز عشاء آخر است. پس از این سه وقت روا وجایز کرده و فرموده «لیس علیکم و لا علیهم جناح بعدهن»، {نه بر شما و نه بر آنان گناهی نیست که غیر از این [سه هنگام]}، «طوافون علیکم بعضکم علی بعض» {گرد یکدیگر بچرخید [و با هم معاشرت نمایید].} - . تفسیر علی بن ابراهیم قمی: 460 -
**[ترجمه]
«2»
ل، [الخصال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَمِّهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الِاسْتِئْذَانُ ثَلَاثَةٌ أَوَّلَهُنَّ یَسْمَعُونَ وَ الثَّانِیَةَ یَحْذَرُونَ وَ الثَّالِثَةَ إِنْ شَاءُوا أَذِنُوا وَ إِنْ شَاءُوا لَمْ یَفْعَلُوا فَیَرْجِعُ الْمُسْتَأْذِنُ(2).
**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السّلام فرمود: اجازه گرفتن سه بار است: اول آنکه آن را بشنوند، دوم آماده شوند و در بار سوم اگر خواهند اجازه دهند و اگر نه، اجازه ندهند و اجازه گیرنده باید برگردد. - . خصال1: 45 -
**[ترجمه]
«3»
مع، [معانی الأخبار] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ وَ مُحَسِّنِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَبَانٍ الْأَحْمَرِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ‌قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- لا تَدْخُلُوا بُیُوتاً غَیْرَ بُیُوتِکُمْ حَتَّی تَسْتَأْنِسُوا وَ تُسَلِّمُوا عَلی أَهْلِها قَالَ الِاسْتِینَاسُ وَقْعُ النَّعْلِ وَ التَّسْلِیمُ(3).
**[ترجمه]معانی الاخبار: عبدالرحمن گفت: از امام صادق علیه السّلام پرسیدم از این قول خدا عزوجل: «لا تدخلوا بیوتا غیر بیوتکم حتی تستأنسوا و تسلموا علی أهلها»، {ای کسانی که ایمان آورده‌اید، به خانه‌هایی که خانه‌های شما نیست داخل مشوید تا اجازه بگیرید و بر اهل آن سلام گویید.} فرمود: انس گرفتن، به پا کوفتن و سلام کردن است. - . معانی الاخبار: 163 -
**[ترجمه]
«4»
فس، [تفسیر القمی] عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ: مِثْلَهُ وَ قَالَ عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ فِی قَوْلِهِ فَإِذا دَخَلْتُمْ بُیُوتاً فَسَلِّمُوا عَلی أَنْفُسِکُمْ تَحِیَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبارَکَةً طَیِّبَةً(4)قَالَ هُوَ سَلَامُکَ عَلَی أَهْلِ الْبَیْتِ وَ رَدُّهُمْ عَلَیْکَ فَهُوَ سَلَامُکَ عَلَی نَفْسِکَ ثُمَ‌رَخَّصَ اللَّهُ فَقَالَ- لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ أَنْ تَدْخُلُوا بُیُوتاً غَیْرَ مَسْکُونَةٍ فِیها مَتاعٌ لَکُمْ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام هِیَ الْحَمَّامَاتُ وَ الْخَانَاتُ وَ الْأَرْحِیَةُ تَدْخُلُهَا بِغَیْرِ إِذْنٍ(5).
**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم قمی: مانندش را آورده است. و علی بن ابراهیم در تفسیر آیه: «فإذا دخلتم بیوتا فسلموا علی أنفسکم تحیة من عند الله مبارکة طیبة.» - . نور/ 61 - {پس چون به خانه‌هایی [که گفته شد] درآمدید، به یکدیگر سلام کنید درودی که نزد خدا مبارک و خوش است.} گفته است: آن سلام بر اهل خانه است و جواب آنها به تو که در حکم سلام بر خود است. سپس رخصت داده که فرموده: «لیس علیکم جناح أن تدخلوا بیوتا غیر مسکونة فیها متاع لکم»، {باکی بر شما نیست که در آیید در خانه‌ای که ساکنی ندارد و در آن کالایی دارید.} امام صادق علیه السّلام فرمود: مقصود حمام‌ها و کاروانسراها و آسیاها است که بدون اجازه در آن درآیی. - . تفسیر علی بن ابراهیم قمی: 454 -
**[ترجمه]
«5»
کَنْزُ الْکَرَاجُکِیِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ شَاذَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدٍ الدِّهْقَانِ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَنْصُورٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عِیسَی الْعَلَوِیِّ عَنْ حُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ
عَنْ أَبِی خَالِدٍ عَنْ زَیْدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: دَخَلْتُ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ هُوَ فِی بَعْضِ حُجُرَاتِهِ فَاسْتَأْذَنْتُ عَلَیْهِ فَأَذِنَ لِی فَلَمَّا دَخَلْتُ قَالَ لِی یَا عَلِیُّ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ بَیْتِی بَیْتُکَ فَمَا لَکَ تَسْتَأْذِنُ عَلَیَّ قَالَ فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَحْبَبْتُ أَنْ أَفْعَلَ ذَلِکَ قَالَ یَا عَلِیُّ أَحْبَبْتَ مَا أَحَبَّ اللَّهُ وَ أَخَذْتَ بِأَدَبِ اللَّهِ الْخَبَرَ.
**[ترجمه]کنز کراچکی: امام علی علیه السّلام فرمود: به یکی از خانه‌های پیغمبر صلی الله علیه و آله وارد شدم، اجازه ورود خواستم و اجازه‌ام داد. پس در آمدم و به من فرمود: ای علی! ندانی که خانه من خانه خود تو است، پس چرا از من اجازه می‌خواهی؟ گفتم: یا رسول الله! دوست داشتم چنین کنم. فرمود: ای علی! دوست داشتی آنچه را خدا دوست داشته و آداب خوب خدایی را انجام دادی .
**[ترجمه]
باب 99 نادر فیما قیل فی جواب کیف أصبحت
روایات
«1»
جع، [جامع الأخبار]: قِیلَ لِعَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام کَیْفَ أَصْبَحْتَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ أَصْبَحْتُ مَطْلُوباً بِثَمَانِ خِصَالٍ- اللَّهُ تَعَالَی یَطْلُبُنِی بِالْفَرَائِضِ وَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله بِالسُّنَّةِ وَ الْعِیَالُ بِالْقُوتِ وَ النَّفْسُ بِالشَّهْوَةِ وَ الشَّیْطَانُ بِالْمَعْصِیَةِ وَ الْحَافِظَانِ بِصِدْقِ الْعَمَلِ وَ مَلَکُ الْمَوْتِ بِالرُّوحِ وَ الْقَبْرُ بِالْجَسَدِ فَأَنَا بَیْنَ هَذِهِ الْخِصَالِ مَطْلُوبٌ(1).
دعوات الراوندی،: مثله.
**[ترجمه]جامع الاخبار: به امام زین العابدین علیه السّلام گفتند: چگونه صبح کردی؟ فرمود: صبح کردم با هشت بدهی: خدای تعالی از من واجبات را خواهد؛ پیغمبر سنت خود را؛ عیال خوراک خود را؛ نفس شهوتش را؛ شیطان گناه را؛ دو نگهبانم کردار درست را؛ ملک الموت جانم را؛ و قبر تنم را، و من درمیان این بدهکاری‌ها هستم. - . جامع الاخبار: 105 -
دعوات راوندی مانند این روایت را آورده است.
**[ترجمه]
«2»
جع، [جامع الأخبار]: وَ قِیلَ لِلْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام کَیْفَ أَصْبَحْتَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَقَالَ أَصْبَحْتُ وَ لِی رَبٌّ فَوْقِی وَ النَّارُ أَمَامِی وَ الْمَوْتُ یَطْلُبُنِی وَ الْحِسَابُ مُحْدِقٌ بِی وَ أَنَا مُرْتَهَنٌ بِعَمَلِی لَا أَجِدُ مَا أُحِبُّ وَ لَا أَدْفَعُ مَا أَکْرَهُ وَ الْأُمُورُ بِیَدِ غَیْرِی فَإِنْ شَاءَ عَذَّبَنِی وَ إِنْ شَاءَ عَفَا فَأَیُّ فَقِیرٍ أَفْقَرُ مِنِّی.
قَالَ: قُلْتُ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام کَیْفَ أَصْبَحْتَ فَقَالَ کَیْفَ یُصْبِحُ مَنْ کَانَ لِلَّهِ عَلَیْهِ حَافِظَانِ وَ عَلِمَ أَنَّ خَطَایَاهُ مَکْتُوبَةٌ فِی الدِّیوَانِ إِنْ لَمْ یَرْحَمْهُ رَبُّهُ فَمَرْجِعُهُ إِلَی النِّیرَانِ.
قِیلَ لِفَاطِمَةَ علیه السلام: کَیْفَ أَصْبَحْتِ یَا ابْنَةَ الْمُصْطَفَی قَالَتْ أَصْبَحْتُ عَائِفَةً لِدُنْیَاکُمْ قَالِیَةً لِرِجَالِکُمْ لَفَظْتُهُمْ بَعْدَ أَنْ عَجَمْتُهُمْ فَأَنَا بَیْنَ جَهْدٍ وَ کَرْبٍ بَیْنَمَا فُقِدَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وَ ظُلِمَ الْوَصِیُّ.
1) 1. جامع الأخبار ص 105.
عَنِ الْمِنْهَالِ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام فَقُلْتُ السَّلَامُ عَلَیْکُمْ کَیْفَ أَصْبَحْتُمْ رَحِمَکُمُ اللَّهُ قَالَ أَنْتَ تَزْعُمُ أَنَّکَ لَنَا شِیعَةٌ وَ أَنْتَ لَا تَعْرِفُ صَبَاحَنَا وَ مَسَاءَنَا أَصْبَحْتُ فِی قَوْمِنَا بِمَنْزِلَةِ بَنِی إِسْرَائِیلَ فِی آلِ فِرْعَوْنَ یُذَبِّحُونَ الْأَبْنَاءَ وَ یَسْتَحْیُونَ النِّسَاءَ وَ أَصْبَحَ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ بَعْدَ نَبِیِّهَا صلی الله علیه و آله یُلْعَنُ عَلَی الْمَنَابِرِ وَ یُعْطَی الْفَضْلُ وَ الْأَمْوَالُ عَلَی شَتْمِهِ وَ أَصْبَحَ مَنْ یُحِبُّنَا مَنْقُوصاً بِحَقِّهِ عَلَی حُبِّهِ إِیَّانَا وَ أَصْبَحَتْ قُرَیْشٌ تَفَضَّلُ عَلَی جَمِیعِ الْعَرَبِ بِأَنَّ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله مِنْهُمْ یَطْلُبُونَ بِحَقِّنَا وَ لَا یَعْرِفُونَ لَنَا حَقّاً ادْخُلْ فَهَذَا صَبَاحُنَا وَ مَسَاؤُنَا.
وَ قَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: دَخَلْتُ عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَوْماً فَقُلْتُ لَهُ کَیْفَ أَصْبَحْتَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ آکُلُ رِزْقِی قَالَ جَابِرٌ مَا تَقُولُ فِی دَارِ الدُّنْیَا قَالَ مَا نَقُولُ فِی دَارٍ أَوَّلُهَا غَمٌّ وَ آخِرُهَا الْمَوْتُ قَالَ فَمَنْ أَغْبَطُ النَّاسِ قَالَ جَسَدٌ تَحْتَ التُّرَابِ أَمْنٌ مِنَ الْعِقَابِ وَ یَرْجُو الثَّوَابَ.
وَ قِیلَ لِسَلْمَانَ الْفَارِسِیِّ: کَیْفَ أَصْبَحْتَ قَالَ کَیْفَ یُصْبِحُ مَنْ کَانَ الْمَوْتُ غَایَتَهُ وَ الْقَبْرُ مَنْزِلَهُ وَ الدِّیدَانُ جِوَارَهُ وَ إِنْ لَمْ یُغْفَرْ لَهُ فَالنَّارُ مَسْکَنُهُ.
قِیلَ لِحُذَیْفَةَ بْنِ الْیَمَانِ: کَیْفَ أَصْبَحْتَ قَالَ کَیْفَ یُصْبِحُ مَنْ کَانَ اسْمُهُ عَبْداً وَ یُدْفَنُ غَداً فِی الْقَبْرِ وَحْداً وَ یُحْشَرُ بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ فَرْداً.
عَنِ الْمُسَیَّبِ قَالَ: خَرَجَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَوْماً مِنَ الْبَیْتِ فَاسْتَقْبَلَهُ سَلْمَانُ فَقَالَ علیه السلام لَهُ کَیْفَ أَصْبَحْتَ یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ قَالَ أَصْبَحْتُ فِی غُمُومٍ أَرْبَعَةٍ فَقَالَ لَهُ وَ مَا هُنَّ قَالَ غَمُّ الْعِیَالِ یَطْلُبُونَ الْخُبْزَ وَ الشَّهَوَاتِ وَ الْخَالِقِ یَطْلُبُ الطَّاعَةَ وَ الشَّیْطَانِ یَأْمُرُ بِالْمَعْصِیَةِ وَ مَلَکِ الْمَوْتِ یَطْلُبُ الرُّوحَ فَقَالَ لَهُ أَبْشِرْ یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ فَإِنَّ لَکَ بِکُلِّ خَصْلَةٍ دَرَجَاتٍ وَ إِنِّی کُنْتُ دَخَلْتُ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ذَاتَ یَوْمٍ فَقَالَ کَیْفَ أَصْبَحْتَ یَا عَلِیُّ فَقُلْتُ أَصْبَحْتُ وَ لَیْسَ فِی یَدِی شَیْ‌ءٌ غَیْرُ الْمَاءِ وَ أَنَا مُغْتَمٌّ لِحَالِ فَرْخَیَّ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ علیهما السلام فَقَالَ لِی یَا عَلِیُّ غَمُّ الْعِیَالِ سِتْرٌ مِنَ النَّارِ وَ طَاعَةُ الْخَالِقِ أَمَانٌ مِنَ الْعَذَابِ وَ الصَّبْرُ عَلَی الطَّاعَةِ جِهَادٌ وَ أَفْضَلُ مِنْ عِبَادَةِ سِتِّینَ سَنَةً وَ غَمُّ الْمَوْتِ کَفَّارَةُ الذُّنُوبِ وَ اعْلَمْ یَا عَلِیُّ أَنَّ أَرْزَاقَ الْعِبَادِ عَلَی اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَ غَمَّکَ لَهُمْ لَا یَضُرُّکَ وَ لَا
یَنْفَعُ غَیْرَ أَنَّکَ تُؤْجَرُ عَلَیْهِ وَ إِنَّ أَغَمَّ الْغَمِّ غَمُّ الْعِیَالِ(1).
**[ترجمه]جامع الاخبار: به حسین بن علی علیه السّلام گفتند: چگونه صبح کردی یا ابن رسول الله؟ فرمود: صبح کردم و پروردگاری دارم بالای سر و دوزخی پیش رو و مرگ مرا جوید و حساب در گرد من است و من در گِرُو عمل خود هستم؛ آنچه می‌خواهم نیابم و آنچه را نخواهم نمی توانم جلوگیری کنم؛ کارها به دست دیگری است، اگر بخواهد عذابم کند، وگرنه مرا عفو کند، پس چه کسی از من فقیرتر است؟
گوید: به امیر مؤمنان علیه السّلام گفتم: چگونه صبح کردی؟ فرمود: چگونه صبح کند کسی که از خدا دو نگهبان دارد، و بداند که گناهانش نوشته است در دفتر و اگر پروردگار به او ترحم نکند سر و کارش با دوزخ است؟
به فاطمه علیها السّلام گفتند: چگونه صبح کردی ای دخترمصطفی؟ فرمود: صبح کردم ناخواه دنیای شما و دشمن مردان شما که چون آنان را مزه کردم، به دور افکندم و با نبود پیغمبر و ستم بر وصی او، در رنج و بلایم .
از منهال است که گفت: پس از سلام به امام زین العابدین علیه السّلام پرسیدم: چگونه صبح کردید، رحمت خدا بر شما؟ فرمود: تو پنداری شیعه ما هستی و صبح و شام ما را ندانی؟ صبح کردم در حالی که در مردم ما به مانند بنی اسرائیل هستیم در میان فرعونیان که پسرها را سر ببرند و زنها را زنده دارند؛ صبح کردم در حالی که بهترین مردم پس از پیغمبر که او را بر سر منبرها لعن می کردند و بر دشنام به او مال و مقام می دادند؛ صبح کردم در حالی که هر که ما را دوست دارد، حقش را کم گذارند به دلیل دوستی ما؛ صبح کردم در حالی که قریش بر همه عرب فضل فروختند که محمد از آنها است، حق ما را درخواست دارند و برای خود ما حقی نشناسند، به خانه در آی، این است صبح و شام ما!
از جابر بن عبدالله نقل است که روزی نزد علی علیه السّلام رفتم و گفتم: چگونه صبح کردی یا امیر مؤمنان؟ فرمود: روزی‌ام را می‌خورم. جابر از دنیا پرسید، فرمود: چه گویم درباره خانه‌ای که آغازش غم است و انجامش مرگ؟ گفت: رشک آورترین مردم کیست؟ فرمود: تنی که زیر خاک، آسوده از کیفر و امیدوار به ثواب است.
و از سلمان پرسیدند: چگونه صبح کردی؟ گفت: چه صبحی دارد کسی که پایانش مرگ است و منزلش قبر و همسایه‌اش کوه‌ها و اگر او را نیامرزند مسکنش دوزخ است؟
به حذیفة بن یمان گفتند: چگونه صبح کردی؟ گفت چه صبحی دارد کسی که اسمش بنده است و فردا تنها در گور است و تنها پیش خدا محشور است؟
مسیب گفت: روزی علی علیه السّلام از خانه در آمد و سلمان پیش رفت و آن حضرت به او گفت: چگونه صبح کردی ای بنده خدا؟ گفت: صبح کردم در چهار غم. به او گفت: آنها چه باشند؟ گفت: غم عیال که نان و شهوت خواهند؛ غم آفریدگار که فرمانبری خواهد؛ غم شیطان که گناه خواهد؛ و ملک الموت هم که جان خواهد. پس به او فرمود: مژده گیر ای سلمان که تو را به هر خصلت درجه‌ها باشد. من روزی نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله رفتم و به من فرمود: ای علی! چگونه صبح کردی؟ گفتم: صبح کردم و جز آب ندارم و غم دو جوجه‌ام حسن و حسین را دارم. به من فرمود: ای علی! غم عیال پرده‌ای است در برابر دوزخ، و طاعت آفریدگار امان است از عذاب، و صبر بر طاعت جهاد است و بهتر از عبادت شصت سال، و غم مردن کفاره گناهان است. ای علی! بدان که روزیِ بندگان بر خدای سبحان است، و غم تو بر آنان زیان و سودی ندارد، جز این که بر آن اجر بری، و همانا که غم‌بارترین غم‌ها، غم عیال است. - . جامع الاخبار: 106 - 107 -
**[ترجمه]
«3»
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنْ غِیَاثِ بْنِ مُصْعَبِ بْنِ عَبْدَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ حَاتِمٍ الْأَصَمِّ عَنْ شَقِیقِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْبَلْخِیِّ عَمَّنْ أَخْبَرَهُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالَ: قِیلَ لِعِیسَی بْنِ مَرْیَمَ علیه السلام کَیْفَ أَصْبَحْتَ یَا رُوحَ اللَّهِ قَالَ أَصْبَحْتُ وَ رَبِّی تَبَارَکَ وَ تَعَالَی مِنْ فَوْقِی وَ النَّارُ أَمَامِی وَ الْمَوْتُ فِی طَلَبِی- لَا أَمْلِکُ مَا أَرْجُو وَ لَا أُطِیقُ دَفْعَ مَا أَکْرَهُ فَأَیُّ فَقِیرٍ أَفْقَرُ مِنِّی.
وَ قَالَ: وَ قِیلَ لِلنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله کَیْفَ أَصْبَحْتَ قَالَ بِخَیْرٍ مِنْ رَجُلٍ لَمْ یُصْبِحْ صَائِماً وَ لَمْ یَعُدْ مَرِیضاً وَ لَمْ یَشْهَدْ جَنَازَةً.
قَالَ وَ قَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِیُّ: لَقِیتُ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام ذَاتَ یَوْمٍ صَبَاحاً فَقُلْتُ کَیْفَ أَصْبَحْتَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ بِنِعْمَةِ مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ مِنْ رَجُلٍ لَمْ یَزُرْ أَخاً وَ لَمْ یُدْخِلْ عَلَی مُؤْمِنٍ سُرُوراً قُلْتُ وَ مَا ذَلِکَ السُّرُورُ قَالَ یُفَرِّجُ عَنْهُ کَرْباً أَوْ یَقْضِی عَنْهُ دَیْناً أَوْ یَکْشِفُ عَنْهُ فَاقَةً.
قَالَ جَابِرٌ: وَ لَقِیتُ عَلِیّاً یَوْماً فَقُلْتُ کَیْفَ أَصْبَحْتَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ أَصْبَحْنَا وَ بِنَا مِنْ نِعَمِ اللَّهِ وَ فَضْلِهِ مَا لَا نُحْصِیهِ مَعَ کَثِیرِ مَا نُحْصِیهِ فَمَا نَدْرِی أَیَّ نِعْمَةٍ نَشْکُرُ أَ جَمِیلَ مَا یَنْتَشِرُ أَمْ قَبِیحَ مَا یَسْتُرُ.
وَ قِیلَ لِأَبِی ذَرٍّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ: کَیْفَ أَصْبَحْتَ یَا صَاحِبَ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ أَصْبَحْتُ بَیْنَ نِعْمَتَیْنِ بَیْنَ ذَنْبٍ مَسْتُورٍ وَ ثَنَاءٍ مَنِ اغْتَرَّ بِهِ فَهُوَ الْمَغْرُورُ.
وَ قِیلَ لِرَبِیعِ بْنِ خُثَیْمٍ: کَیْفَ أَصْبَحْتَ یَا أَبَا یَزِیدَ قَالَ أَصْبَحْتُ فِی أَجَلٍ مَنْقُوصٍ وَ عَمَلٍ مَحْفُوظٍ وَ الْمَوْتُ فِی رِقَابِنَا وَ النَّارُ مِنْ وَرَائِنَا ثُمَّ لَا نَدْرِی مَا یُفْعَلُ بِنَا.
وَ قِیلَ لِأُوَیْسِ بْنِ عَامِرٍ الْقَرَنِیِّ: کَیْفَ أَصْبَحْتَ یَا أَبَا عَامِرٍ قَالَ مَا ظَنُّکُمْ بِمَنْ یَرْحَلُ إِلَی الْآخِرَةِ کُلَّ یَوْمٍ مَرْحَلَةً لَا یَدْرِی إِذَا انْقَضَی سَفَرُهُ أَ عَلَی جَنَّةٍ یَرِدُ أَمْ عَلَی نَارٍ.
1) 1. جامع الأخبار ص 106 و 107.
قَالَ وَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الطَّیَّارُ: دَخَلْتُ عَلَی عَمِّی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام صَبَاحاً وَ کَانَ مَرِیضاً فَقُلْتُ کَیْفَ أَصْبَحْتَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ یَا بُنَیَّ کَیْفَ أَصْبَحَ مَنْ یَفْنَی بِبَقَائِهِ وَ یَسْقُمُ بِدَوَائِهِ وَ یُؤْتَی مِنْ مَأْمَنِهِ.
وَ قِیلَ لِعَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام: کَیْفَ أَصْبَحْتَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ أَصْبَحْتُ مَطْلُوباً بِثَمَانٍ اللَّهُ تَعَالَی یَطْلُبُنِی بِالْفَرَائِضِ وَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله بِالسُّنَّةِ وَ الْعِیَالُ بِالْقُوتِ وَ النَّفْسُ بِالشَّهْوَةِ وَ الشَّیْطَانُ بِاتِّبَاعِهِ وَ الْحَافِظَانِ بِصِدْقِ الْعَمَلِ وَ مَلَکُ الْمَوْتِ بِالرُّوحِ وَ الْقَبْرُ بِالْجَسَدِ فَأَنَا بَیْنَ هَذِهِ الْخِصَالِ مَطْلُوبٌ.
وَ قِیلَ لِابْنِهِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام: کَیْفَ أَصْبَحْتَ قَالَ أَصْبَحْنَا غَرْقَی فِی النِّعْمَةِ مَوْقُورِینَ بِالذُّنُوبِ یَتَحَبَّبُ إِلَیْنَا إِلَهُنَا بِالنِّعَمِ وَ نَتَمَقَّتُ إِلَیْهِ بِالْمَعَاصِی وَ نَحْنُ نَفْتَقِرُ إِلَیْهِ وَ هُوَ غَنِیٌّ عَنَّا.
وَ قِیلَ لِبَکْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِیِّ: کَیْفَ أَصْبَحْتَ قَالَ أَصْبَحْتُ قَرِیباً أَجَلِی بَعِیداً أَمَلِی سَیِّئاً عَمَلِی وَ لَوْ کَانَ لِذُنُوبِی رِیحٌ مَا جَالَسْتُمُونِی.
قَالَ: وَ قِیلَ لِرَجُلٍ مِنَ الْمُعَمَّرِینَ کَیْفَ أَصْبَحْتَ قَالَ:
أَصْبَحْتُ لَا رَجُلًا یَغْدُو لِحَاجَتِهِ***وَ لَا قَعِیدَةَ بَیْتٍ تُحْسِنُ الْعَمَلَا
وَ قِیلَ لِأَبِی رَجَاءٍ الْعُطَارِدِیِّ: وَ قَدْ بَلَغَ عِشْرِینَ وَ مِائَةَ سَنَةٍ کَیْفَ أَصْبَحْتَ قَالَ:
أَصْبَحْتُ لَا یَحْمِلُ بَعْضِی بَعْضاً***کَأَنَّمَا کَانَ شَبَابِی قَرْضاً(1).
**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: از عیسی بن مریم علیه السّلام پرسیدند: چگونه صبح کردی ای روح الله؟ گفت: در حالی که پروردگارم تبارک و تعالی بالای سرمن هست، و دوزخ جلویم، و مرگ به دنبالم؛ آنچه را امید دارم در دست ندارم، و جلوی آنچه را که نخواهم، نتوانم گرفت. کدام فقیر از من فقیرتر است؟
گفت: به پیغمبر صلی الله علیه و آله گفته شد: چگونه صبح کردی؟ فرمود: به خوبی مردی که نه روزه دارد، نه بیماری را عیادت کرده و نه تشییع جنازه کرده.
جابر بن عبدالله انصاری گفت: روزی صبح علی علیه السّلام را دیدم و پرسیدم: چگونه صبح کردی ای امیر مؤمنان؟ فرمود: به نعمت و فضلی از خدا، چون کسی که از برادری دیدن نکرده و مؤمنی را شاد نکرده. گفتم: چه شادی؟ فرمود: گرهی از کارش گشاید، قرضش را بپردازد یا نداری او را بر طرف کند.
جابر گفت: روزی به علی علیه السّلام برخوردم و گفتم: چگونه صبح کردی ای امیر مؤمنان؟ فرمود: در حالی که آنقدر نعمت و فضل خدا داریم که نتوانیم بشماریم با هر چه آن را بشماریم، ندانیم کدام را شکر را بگزاریم، زیبایی‌ها که فاش شوند یا زشتی‌ها که نهان مانند.
به ابوذر گفتند: چگونه صبح کردی ای یار رسول خدا؟ گفت: میان دو نعمت: گناهی نهان و ثنایی غرور آفرین.
به ربیع بن خثیم گفته شد: چگونه صبح کردی ای ابو یزید؟ گفت: در عمری کاهنده و کرداری ضبط شده، و مرگ بر گردن ما است و دوزخ پشت سر ما، و ندانیم که با ما چه می‌شود .
به اویس قرنی گفتند: چگونه صبح کردی ای ابو عامر؟ گفت: چه گمان برید به کسی که هر روز یک منزل روانه آخرت است و نداند که چون سفرش به سر آید و به بهشت رود یا دوزخ؟
و گفت از قول عبدالله بن جعفر طیار که روزی نزد عمویم علی بن ابی طالب علیه السّلام رفتم. صبح بود و آن حضرت بیمار. گفتم: چگونه صبح کردی ای امیر مؤمنان؟ گفت: پسر جانم! چگونه است صبح کسی که با ماندن خود فانی می‌شود، و با داروی خود بیمار می گردد، و از راهی که خود را در امان می داند بر او حمله می‌شود؟
و به امام زین العابدین علیه السّلام گفته شد: چگونه صبح کردی ای فرزند رسول خدا؟ فرمود: صبح کردم با هشت بدهکاری: خدای تعالی فرائض را از من می‌خواهد؛ پیغمبر صلی الله علیه و آله سنت را؛ عیال قوت را؛ نفس خواسته‌های خود را؛ شیطان پیروی را؛ دو فرشته نگهبان کردار درست را؛ ملک الموت جان را و قبر تن را؛ من در میان این بدهکاری‌ها هستم.
و به فرزندش محمد بن علی علیه السّلام گفته شد چگونه صبح کردی؟ فرمود: غرق در نعمت و زیر بار گناهان، معبودمان ما را با نعمت‌های خود به دوستی می‌خواند و ما با معاصی او را به دشمنی می خوانیم، و ما به او نیازمندیم و او از ما بی‌نیاز است.
به ابو بکر بن عبدالله مزنی گفته شد: چگونه صبح کردی؟ گفت: نزدیک به مردن، دور از آرزوی خود و با کردار بد، و اگر گناهانم بو داشت، شما با من همنشین نمی‌شدید.
گوید: به یکی از سالخوردگان گفته شد: چگونه صبح کردی؟ گفت:
صبح کردم و مردی نیست که دنبال نیازش برود، یا در خانه نشیند و به کردار خوشی در نگرد
و به جابر عطاردی که 120 سال داشت گفته شد چگونه صبح کردی؟ گفت:
صبح کردم و اعضای تنم با هم یار نباشند، گویا که جوانی‌ام قرضی بود و گذشت - . امالی شیخ طوسی 2: 253 - 254 -
**[ترجمه]
أقول
نقل من خط الشهید رحمه الله قال قطب الدین الکیدری رَوَی مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِیِّ عَنْ عِکْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: کُنَّا مَارِّینَ فِی أَزِقَّةِ الْمَدِینَةِ یَوْماً إِذْ أَقْبَلَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام فَقَالَ السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ فَقَالَ وَ عَلَیْکَ السَّلَامُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ کَیْفَ أَصْبَحْتَ قَالَ أَصْبَحْتُ وَ نَوْمِی خَطَرَاتٌ وَ یَقَظَتِی فَزَعَاتٌ وَ فِکْرَتِی فِی یَوْمِ الْمَمَاتِ الْخَبَرَ.
**[ترجمه]به خط شهید (ره) است که گفت: قطب الدین کیدری آن را گفته است.
از ابن عباس روایت است که روزی در کوچه‌های مدینه (به همراه پیغمبر) در گذر بودیم که علی بن ابی طالب در رسید و گفت: السّلام علیک یا رسول الله و رحمت الله و برکاته! و آن حضرت فرمود: علیک السّلام یا امیرالمؤمنین! چگونه صبح کردی؟ گفت: در حالی که خوابم پریشانی است و بیداری‌ام هراس و فکرم برای مردن... الخ.
**[ترجمه]
«4»
نهج، [نهج البلاغة]: قِیلَ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام کَیْفَ تَجِدُکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ کَیْفَ یَکُونُ حَالُ مَنْ یَفْنَی بِبَقَائِهِ وَ یَسْقَمُ بِصِحَّتِهِ وَ یُؤْتَی مِنْ مَأْمَنِهِ(2).
**[ترجمه]نهج البلاغه: به امیر مؤمنان گفته شد: حال شما چگونه است؟ فرمود: چگونه خواهد بود حال کسی که در بقایای خود ناپایدار و در سلامتی بیمار است، و در آنجا که آسایش دارد مرگ او فرا می‌رسد - . نهج البلاغة: حکمت 115 -
**[ترجمه]
باب 100 المصافحة و المعانقة و التقبیل
روایات
«1»
لی، [الأمالی للصدوق] مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ عَنْ أَبِیهِ عِمْرَانَ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ التَّمِیمِیِّ قَالَ قَالَ الصَّادِقُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ علیه السلام: بَیْنَا إِبْرَاهِیمُ خَلِیلُ الرَّحْمَنِ علیه السلام فِی جَبَلِ بَیْتِ الْمَقْدِسِ یَطْلُبُ مَرْعًی لِغَنَمِهِ إِذْ سَمِعَ صَوْتاً فَإِذَا هُوَ بِرَجُلٍ قَائِمٍ یُصَلِّی طُولُهُ اثْنَا عَشَرَ شِبْراً فَقَالَ لَهُ یَا عَبْدَ اللَّهِ لِمَنْ تُصَلِّی قَالَ لِإِلَهِ السَّمَاءِ فَقَالَ لَهُ إِبْرَاهِیمُ علیه السلام هَلْ بَقِیَ أَحَدٌ مِنْ قَوْمِکَ غَیْرُکَ قَالَ لَا قَالَ فَمِنْ أَیْنَ تَأْکُلُ قَالَ أَجْتَنِی مِنْ هَذَا الشَّجَرِ فِی الصَّیْفِ وَ آکُلُهُ فِی الشِّتَاءِ قَالَ لَهُ فَأَیْنَ مَنْزِلُکَ قَالَ فَأَوْمَأَ بِیَدِهِ إِلَی جَبَلٍ فَقَالَ لَهُ إِبْرَاهِیمُ علیه السلام هَلْ لَکَ أَنْ تَذْهَبَ بِی مَعَکَ فَأَبِیتَ عِنْدَکَ اللَّیْلَةَ فَقَالَ إِنَّ قُدَّامِی مَاءً لَا یُخَاضُ قَالَ کَیْفَ تَصْنَعُ قَالَ أَمْشِی عَلَیْهِ قَالَ فَاذْهَبْ بِی مَعَکَ فَلَعَلَّ اللَّهَ أَنْ یَرْزُقَنِی مَا رَزَقَکَ قَالَ فَأَخَذَ الْعَابِدُ بِیَدِهِ فَمَضَیَا جَمِیعاً حَتَّی انْتَهَیَا إِلَی الْمَاءِ فَمَشَی وَ مَشَی إِبْرَاهِیمُ علیه السلام حَتَّی انْتَهَیَا إِلَی مَنْزِلِهِ فَقَالَ لَهُ إِبْرَاهِیمُ أَیُّ الْأَیَّامِ أَعْظَمُ فَقَالَ لَهُ الْعَابِدُ یَوْمُ الدِّینِ یَوْمَ یُدَانُ النَّاسُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ قَالَ فَهَلْ لَکَ أَنْ تَرْفَعَ یَدَکَ وَ أَرْفَعَ یَدِی فَنَدْعُوَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یُؤْمِنَنَا مِنْ شَرِّ ذَلِکَ الْیَوْمِ فَقَالَ وَ مَا تَصْنَعُ بِدَعْوَتِی فَوَ اللَّهِ إِنَّ لِی لَدَعْوَةً مُنْذُ ثَلَاثِ سِنِینَ مَا أُجِبْتُ فِیهَا بِشَیْ‌ءٍ فَقَالَ لَهُ إِبْرَاهِیمُ علیه السلام أَ وَ لَا أُخْبِرُکَ لِأَیِّ شَیْ‌ءٍ احْتُبِسَتْ دَعْوَتُکَ قَالَ بَلَی قَالَ لَهُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ إِذَا أَحَبَّ عَبْداً احْتَبَسَ دَعْوَتَهُ لِیُنَاجِیَهُ وَ یَسْأَلَهُ وَ یَطْلُبَ إِلَیْهِ وَ إِذَا أَبْغَضَ عَبْداً عَجَّلَ لَهُ دَعْوَتَهُ أَوْ أَلْقَی فِی قَلْبِهِ الْیَأْسَ مِنْهَا ثُمَّ قَالَ لَهُ وَ مَا کَانَتْ دَعْوَتُکَ قَالَ مَرَّ بِی غَنَمٌ وَ مَعَهُ غُلَامٌ لَهُ ذُؤَابَةٌ فَقُلْتُ یَا غُلَامُ لِمَنْ هَذَا الْغَنَمُ فَقَالَ لِإِبْرَاهِیمَ خَلِیلِ الرَّحْمَنِ علیه السلام فَقُلْتُ اللَّهُمَّ إِنْ
کَانَ لَکَ فِی الْأَرْضِ خَلِیلًا فَأَرِنِیهِ فَقَالَ لَهُ إِبْرَاهِیمُ علیه السلام فَقَدِ اسْتَجَابَ اللَّهُ لَکَ أَنَا إِبْرَاهِیمُ خَلِیلُ الرَّحْمَنِ فَعَانَقَهُ فَلَمَّا بَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله جَاءَتِ الْمُصَافَحَةُ(1).
**[ترجمه]امالی صدوق: امام صادق علیه السّلام فرمود: در این میان که ابراهیم خلیل الرحمن در کوه بیت المقدس چراگاهی برای گوسفندانش جستجو می کرد، آوازی شنید. به ناگاه مردی را دید که در نماز ایستاده بود و قامت او دوازده وجب بود. به او گفت: ای بنده خدا! برای که نماز می خوانی؟ گفت: برای خدای آسمان. آن حضرت گفت: از قومت کسی جز تو زنده مانده؟ گفت: نه. پرسید: پس از کجا می خوری؟ گفت: از این درخت در تابستان می‌چینم و در زمستان می‌خورم. به او فرمود: خانه‌ات کجاست؟ و او با دست به کوهی اشاره کرد. آن حضرت به او فرمود: می توانی مرا با خود ببری و شب را با تو به سر برم؟ گفت: جلویم آبی است که غرق می کند. فرمود: خودت چه می کنی؟ گفت: بر روی آن راه می روم. فرمود: مرا با خود ببر، شاید خدا به من هم بدهد آنچه به تو داده است.
گوید: عابد دستش را گرفت و با هم رفتند تا به آن آب رسیدند و هر دو روی آن راه رفتند تا به خانه‌اش رسیدند. ابراهیم به او گفت: چه روزی را بزرگ‌تر می‌دانی؟ گفت: روز جزا که مردم از هم بازخواست می کنند. گفت: می خواهی هر دو دست برداریم و به درگاه خدا دعا کنیم که ما را از شر آن روز در امان دارد؟ گفت: با دعایم چه کنم که سی سال است دعایی به درگاه خدا می کنم و مستجاب نشده. آن حضرت فرمود: به تو خبر ندهم که چرا دعایت مستجاب نشده؟ گفت: چرا. به او فرمود: همانا خدا عزوجل چون بندهای را دوست دارد، دعایش را نگه دارد تا با او مناجات کند و از او بخواهد و از درگاه او بجوید و چون بندهای را بد دارد، زود دعایش را اجابت کند یا دلش را از آن ناامید سازد .
سپس به او فرمود: دعایت چه بوده؟ گفت: به من گله گوسفندی گذشت که با آن پسر بچه‌ای بود با گیسوان. به او گفتم: ای پسر! این گوسفندان از کیست؟ پاسخ داد: از آنِ ابراهیم خلیل الرحمن. گفتم: بار خدایا! اگر در زمین خلیلی داری او را به من بنما. آن حضرت گفت: دعایت اجابت شد؛ من ابراهیم خلیل الرحمن هستم. و او را در آغوش گرفت و چون خدا محمد صلی الله علیه و آله را مبعوث کرد، مصافحه را آورد. - . امالی صدوق: 178 -
**[ترجمه]
«2»
ل، [الخصال] أَبِی عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ عَنِ الْحَذَّاءِ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: إِنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا صَافَحَ الْمُؤْمِنَ تَفَرَّقَا مِنْ غَیْرِ ذَنْبٍ(2).
**[ترجمه]خصال: امام باقر علیه السّلام فرمود: هنگامی که مؤمن با مؤمن مصافحه کند و با هم دست دهند، جدا شوند در حالی که گناهی ندارند. - . خصال1: 13 -
**[ترجمه]
«3»
ل، [الخصال] الْأَرْبَعُمِائَةِ(3)قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: إِذَا لَقِیتُمْ إِخْوَانَکُمْ فَتَصَافَحُوا وَ أَظْهِرُوا لَهُمُ الْبَشَاشَةَ وَ الْبِشْرَ تَفَرَّقُوا وَ مَا عَلَیْکُمْ مِنَ الْأَوْزَارِ قَدْ ذَهَبَ وَ قَالَ علیه السلام صَافِحْ عَدُوَّکَ وَ إِنْ کَرِهَ فَإِنَّهُ مِمَّا أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ عِبَادَهُ یَقُولُ ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِی بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ عَداوَةٌ کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ- وَ ما یُلَقَّاها إِلَّا الَّذِینَ صَبَرُوا وَ ما یُلَقَّاها إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِیمٍ(4).
*[ترجمه]خصال: در اربعمائه آمده: امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود: چون برادر خود را دیدید و با هم دست دادید و خوشرویی کردید، جدا شوید در حالی که هر گناهی دارید رفته است. و فرمود: با دشمن خود هم دست بده، اگرچه بد باشد که خدای عزوجل بدان امر کرده و می فرماید: «ادفع بالتی هی أحسن فإذا الذی بینک و بینه عداوة کأنه ولی حمیم و ما یلقاها إلا الذین صبروا و ما یلقاها إلا ذو حظ عظیم.» - . فصلت/ 34 - {[بدی را] به آنچه خود بهتر است دفع کن آن گاه کسی که میان تو و میان او دشمنی است، گویی دوستی یک‌دل می‌گردد. و این [خصلت] را جز کسانی که شکیبا بوده‌اند نمی‌یابند، و آن را جز صاحب بهره‌ای بزرگ، نخواهد یافت.} - . خصال2: 168 -
**[ترجمه]
«4»
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] الْمُفِیدُ عَنِ ابْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ ابْنِ عَمِیرَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِذَا تَلَاقَیْتُمْ فَتَلَاقَوْا بِالتَّسْلِیمِ وَ التَّصَافُحِ وَ إِذَا تَفَرَّقْتُمْ فَتَفَرَّقُوا بِالاسْتِغْفَارِ(5).
**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: چون به هم برخورد کردید، با سلام و مصافحه باشد و چون جدا شوید، با استغفار. - . امالی شیخ طوسی 1: 219 -
**[ترجمه]
«5»
مع، [معانی الأخبار] ابْنُ عُبْدُوسٍ عَنِ ابْنِ قُتَیْبَةَ عَنْ حَمْدَانَ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ هِشَامِ بْنِ أَحْمَدَ الْیَرْبُوعِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ جَابِرٍ الْأَنْصَارِیِّ قَالَ: نَهَی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَنِ الْمُکَاعَمَةِ وَ الْمُکَامَعَةِ فَالْمُکَاعَمَةُ أَنْ یَلْثِمَ الرَّجُلُ الرَّجُلَ وَ الْمُکَامَعَةُ أَنْ یُضَاجِعَهُ وَ لَا یَکُونُ بَیْنَهُمَا ثَوْبٌ مِنْ غَیْرِ ضَرُورَةٍ(6).
**[ترجمه]معانی الاخبار: جابر انصاری گفت: نهی کرد رسول خدا که دو مرد لب هم را ببوسند یا بدون ضرورت برهنه با هم بخوابند. - . معانی الاخبار: 300 -
**[ترجمه]
«6»
ثو، [ثواب الأعمال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ عَبَّادِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ الدَّیْلَمِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ الصَّیْرَفِیِّ قَالَ: کُنْتُ بِالْکُوفَةِ فَیَأْتِینِی
إِخْوَانٌ کَثِیرَةٌ وَ کَرِهْتُ الشُّهْرَةَ فَتَخَوَّفْتُ أَنْ أَشْتَهِرَ بِدِینِی فَأَمَرْتُ غُلَامِی کُلَّمَا جَاءَنِی رَجُلٌ مِنْهُمْ یَطْلُبُنِی قَالَ لَیْسَ هُوَ هَاهُنَا قَالَ فَحَجَجْتُ تِلْکَ السَّنَةَ فَلَقِیتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَرَأَیْتُ مِنْهُ ثِقْلًا وَ تَغَیُّراً فِیمَا بَیْنِی وَ بَیْنَهُ قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ مَا الَّذِی غَیَّرَنِی عِنْدَکَ قَالَ الَّذِی غَیَّرَکَ لِلْمُؤْمِنِینَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنَّمَا تَخَوَّفْتُ الشُّهْرَةَ وَ قَدْ عَلِمَ اللَّهُ شِدَّةَ حُبِّی لَهُمْ فَقَالَ یَا إِسْحَاقُ لَا تَمَلَّ زِیَارَةَ إِخْوَانِکَ فَإِنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا لَقِیَ أَخَاهُ الْمُؤْمِنَ فَقَالَ لَهُ مَرْحَباً کُتِبَ لَهُ مَرْحَباً إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ فَإِذَا صَافَحَهُ أَنْزَلَ اللَّهُ فِیمَا بَیْنَ إِبْهَامِهِمَا مِائَةَ رَحْمَةٍ تِسْعَةً وَ تِسْعِینَ لِأَشَدِّهِمْ لِصَاحِبِهِ حُبّاً ثُمَّ أَقْبَلَ اللَّهُ عَلَیْهِمَا بِوَجْهِهِ فَکَانَ عَلَی أَشَدِّهِمَا حُبّاً لِصَاحِبِهِ أَشَدَّ إِقْبَالًا فَإِذَا تَعَانَقَا غَمَرَتْهُمَا الرَّحْمَةُ فَإِذَا لَبِثَا لَا یُرِیدَانِ إِلَّا وَجْهَهُ- لَا یُرِیدَانِ غَرَضاً مِنْ غَرَضِ الدُّنْیَا قِیلَ لَهُمَا غُفِرَ لَکُمَا فَاسْتَأْنِفَا فَإِذَا أَقْبَلَا عَلَی الْمُسَاءَلَةِ قَالَتِ الْمَلَائِکَةُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ تَنَحَّوْا عَنْهُمَا فَإِنَّ لَهُمَا سِرّاً وَ قَدْ سَتَرَهُ اللَّهُ عَلَیْهِمَا قَالَ إِسْحَاقُ قُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ لَا یُکْتَبُ عَلَیْنَا لَفْظُنَا فَقَدْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ ما یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ(1)قَالَ فَتَنَفَّسَ ابْنُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الصُّعَدَاءَ قَالَ ثُمَّ بَکَی حَتَّی خُضِبَتْ دُمُوعُهُ لِحْیَتَهُ وَ قَالَ یَا إِسْحَاقُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی إِنَّمَا نَادَی الْمَلَائِکَةَ أَنْ یَغِیبُوا عَنِ الْمُؤْمِنَیْنِ إِذَا الْتَقَیَا إِجْلَالًا لَهُمَا فَإِذَا کَانَتِ الْمَلَائِکَةُ لَا تَکْتُبُ لَفْظَهُمَا وَ لَا تَعْرِفُ کَلَامَهُمَا فَقَدْ یَعْرِفُهُ الْحَافِظُ عَلَیْهِمَا عَالِمُ السِّرِّ وَ أَخْفَی یَا إِسْحَاقُ فَخَفِ اللَّهَ کَأَنَّکَ تَرَاهُ فَإِنْ کُنْتَ لَا تَرَاهُ فَإِنَّهُ یَرَاکَ فَإِنْ کُنْتَ تَرَی أَنَّهُ لَا یَرَاکَ فَقَدْ کَفَرْتَ وَ إِنْ کُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّهُ یَرَاکَ ثُمَّ اسْتَتَرْتَ عَنِ الْمَخْلُوقِینَ بِالْمَعَاصِی وَ بَرَزْتَ لَهُ بِهَا فَقَدْ جَعَلْتَهُ فِی حَدِّ أَهْوَنِ النَّاظِرِینَ إِلَیْکَ(2).
کش، [رجال الکشی] جعفر بن معروف عن أبی الحسن الرازی عن إسماعیل بن مهران عن سلیمان الدیلمی عن إسحاق: مثله(3).
**[ترجمه]ثواب الاعمال: اسحاق بن عمار گفت: در کوفه بودم و برادران بسیاری نزدم می‌آمدند. از شهرت خود به شیعه بودن بیمناک شدم و به غلام خود گفتم: چون دنبالم آمدند، بگو در اینجا نیست. آن سال به حج رفتم و نزد امام صادق علیه السّلام رسیدم و دیدم بر من گرانی دارد و رابطه ما دگرگون است. گفتم: قربانت گردم! چه چیزی مرا نزدت دگرگون کرده است؟ فرمود: آنچه تو را با مؤمنان دگرگون کرده! گفتم: قربانت! خوف از شهرت بوده و خدا داند چه اندازه آنها را دوست دارم. فرمود: ای اسحاق! از دیدار برادرانت خسته نباش، زیرا چون مؤمن به مؤمن برخورد کند و به او مرحبا گوید برایش تا قیامت مرحبا نویسند و چون با او دست دهد، میان دو انگشت بزرگشان صد رحمت فرو ریزد که نود و نه تای آن، برای آن است که بیشتر یار خود را دوست دارد.
سپس خدا بدانها رو کند و بدان که دوستدارتر است بیشتر رو کند، و چون یکدگر را در آغوش گیرند، رحمت هر دو را فرو گیرد و چون بیایند و جز رضای خدا نخواهند و غرض دنیا ندارند، به آنها گفته شود آمرزیده شدید و کار از سر گیرید، و چون به پرسش از هم روی آرند، فرشته‌ها به هم گویند از آنان دور شوید که با هم رازی دارند و خدا بر آنها پوشانده است. اسحاق گفت: گفتم قربانت گردم! سخن ما نوشته نشود با اینکه خدا فرموده: «ما یلفظ من قول إلا لدیه رقیب عتید.» - . ق/ 17 - {[آدمی] هیچ سخنی را به لفظ درنمی‌آورد مگر اینکه مراقبی آماده نزد او [آن را ضبط می‌کند]}
گوید: آن حضرت آهی کشید و سپس گریست تا ریش او از اشک‌هایش تر شده و فرمود: ای اسحاق! خدای تبارک و تعالی همانا به فرشته ندا کرد که برای احترام به آنان، از دو مؤمن هنگام برخوردشان نهان شوند. هنگامی که فرشته‌ها سخن آنان را ننویسند و کلامشان را نفهمند، البته که حافظ آنان دانای هر راز و نهان آن را می فهمد. ای اسحاق! از خدا بترس که گویا او را می بینی و اگر تو او را نبینی، او تو را بیند و اگر عقیده داری تو را نمی بیند، البته کافری، و اگر دانی تو را می بیند و گناهان را از چشم مخلوق نهان داری و در محضر او عیان سازی، او را پست‌ترین ناظران به حساب آوردی. - . ثواب الاعمال: 132 -
کشی مانند این روایت را آورده است. - . رجال کشی: 349 -
**[ترجمه]
«7»
ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَنْتُمْ فِی تَصَافُحِکُمْ فِی مِثْلِ أُجُورِ الْمُجَاهِدِینَ(1).
**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السّلام فرمود: شما در مصافحه با هم مانند ثواب مجاهدان را دارید. - . ثواب الاعمال: 167 -
**[ترجمه]
«8»
ثو، [ثواب الأعمال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ بَکْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَزْدِیِّ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ لَا یَقْدِرُ أَحَدٌ قَدْرَهُ کَذَلِکَ لَا یَقْدِرُ أَحَدٌ قَدْرَ نَبِیِّهِ علیه السلام وَ کَمَا لَا یَقْدِرُ أَحَدٌ قَدْرَ نَبِیِّهِ فَکَذَلِکَ لَا یَقْدِرُ أَحَدٌ قَدْرَ الْمُؤْمِنِ إِنَّهُ لَیَلْقَی أَخَاهُ فَیُصَافِحُهُ فَیَنْظُرُ اللَّهُ لَهُمَا وَ الذُّنُوبُ تَتَحَاتُّ عَنْ وُجُوهِهِمَا حَتَّی یَتَفَرَّقَا کَمَا تَحُتُّ الرِّیحُ الشَّدِیدَةُ الْوَرَقَ عَنِ الشَّجَرِ(2).
**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السّلام فرمود: کسی قدر خدا را نداند و نه قدر پیغمبر او را و نه قدر مؤمن را که همانا با برادر خود برخورد کند و با او دست دهد و خدا بدانها نظر کند و گناهان از سر و روی آنها فرو ریزد تا از هم جدا شوند، چنان چه برگ درخت با باد تند فرو ریزد. - . ثواب الاعمال: 170 -
**[ترجمه]
«9»
کِتَابُ الْمُسَلْسَلَاتِ، لِلشَّیْخِ جَعْفَرِ بْنِ أَحْمَدَ الْقُمِّیِّ حَدَّثَنَا الْحُسَیْنُ بْنُ جَعْفَرٍ قَالَ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی بْنِ عَبْدِ الْکَرِیمِ الطَّرَسُوسِیُّ بِدِمَشْقَ قَالَ قَالَ عُمَرُ بْنُ سَعِیدِ بْنِ یَسَارٍ الْمَنْبَجِیُّ قَالَ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ دِهْقَانَ قَالَ قَالَ خَلَفُ بْنُ تَمِیمٍ قَالَ: دَخَلْنَا عَلَی أَبِی هُرْمُزَ نَعُودُهُ فَقَالَ دَخَلْنَا عَلَی أَنَسِ بْنِ مَالِکٍ نَعُودُهُ فَقَالَ صَافَحْتُ بِکَفِّی هَذِهِ کَفَّ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَمَا مَسِسْتُ خَزّاً وَ لَا حَرِیراً أَلْیَنَ مِنْ کَفِّهِ علیه السلام قَالَ أَبُو هُرْمُزَ قُلْنَا لِأَنَسِ بْنِ مَالِکٍ صَافِحْنَا بِالْکَفِّ الَّتِی صَافَحْتَ بِهَا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَصَافَحَنَا وَ قَالَ السَّلَامُ عَلَیْکُمْ قَالَ خَلَفُ بْنُ تَمِیمٍ قُلْتُ لِأَبِی هُرْمُزَ صَافِحْنَا بِالْکَفِّ الَّتِی صَافَحْتَ بِهَا أَنَسَ بْنَ مَالِکٍ فَصَافَحَنَا وَ قَالَ السَّلَامُ عَلَیْکُمْ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ دِهْقَانَ قُلْنَا لِخَلَفِ بْنِ تَمِیمٍ صَافِحْنَا بِالْکَفِّ الَّتِی صَافَحْتَ بِهَا أَبَا هُرْمُزَ فَصَافَحَنَا وَ قَالَ السَّلَامُ عَلَیْکُمْ قَالَ عُمَرُ بْنُ سَعِیدٍ قُلْنَا لِأَحْمَدَ بْنِ دِهْقَانَ صَافِحْنَا بِالْکَفِّ الَّتِی صَافَحْتَ بِهَا خَلَفَ بْنَ تَمِیمٍ فَصَافَحَنَا وَ قَالَ السَّلَامُ عَلَیْکُمْ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی بْنِ عَبْدِ الْکَرِیمِ قُلْنَا لِعُمَرَ بْنِ سَعِیدٍ صَافِحْنَا بِالْکَفِّ الَّتِی صَافَحْتَ بِهَا أَحْمَدَ بْنَ دِهْقَانَ فَصَافَحَنَا وَ قَالَ السَّلَامُ عَلَیْکُمْ قَالَ الْحُسَیْنُ بْنُ جَعْفَرٍ قُلْنَا لِمُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی صَافِحْنَا بِالْکَفِّ الَّتِی صَافَحْتَ بِهَا عُمَرَ بْنَ سَعِیدٍ فَصَافَحَنَا وَ قَالَ السَّلَامُ عَلَیْکُمْ قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ جَعْفَرُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ
عَلِیٍّ الرَّازِیُّ مُصَنِّفُ هَذَا الْکِتَابِ قُلْنَا لِلْحُسَیْنِ بْنِ جَعْفَرٍ صَافِحْنَا بِالْکَفِّ الَّتِی صَافَحْتَ بِهَا مُحَمَّدَ بْنَ عِیسَی فَصَافَحَنَا وَ قَالَ السَّلَامُ عَلَیْکُمْ.
**[ترجمه]کتاب مسلسلات شیخ جعفر قمی: حسین بن جعفر برای ما حدیث گفت از محمد بن عیسی بن عبدالکریم طرسوسی در دمشق که او گفت: عمر بن سعید بن یسار منبجی گفت: احمد بن دهقان گفت: خلف بن تمیم گفت: برعلی ابی هرمز داخل شدیم که او گفت: بر أنس بن مالک داخل شدیم که او گفت: با این دستم با رسول الله مصافحه کردم و هیچ خزه یا حریری را مس نکرده بودم که نرم‌تر از دست او باشد. ابو هرمز گفت: به انس بن مالک گفتیم: با دستی که با رسول الله مصافحه کردی، با ما مصافحه کن. پس ما مصافحه کردیم و گفت: «السّلام علیکم.» خلف بن تمیم گفت: به ابی هرمز گفتم: با دستی که با انس بن مالک مصافحه کردی با ما مصافحه کن و گفت: «السّلام علیکم.» احمد بن دهقان گفت: ما به خلف بن تمیم گفتیم: با دستی که با ابا هرمز مصافحه کردی، با ما مصافحه کن. و گفت: «السّلام علیکم.» عمر بن سعید گفت: به احمد بن دهقان گفتیم: با دستی که با خلف بن تمیم مصافحه کردی، با ما مصافحه کن و گفت: «السّلام علیکم.» محمد بن عیسی بن عبدالکریم گفت: به عمر بن سعید گفتیم: به دستی که با احمد بن دهقان مصافحه کردی، با ما مصافحه کن. و گفت: «السّلام علیکم.» حسین بن جعفر گفت: به محمد بن عیسی گفتیم: با دستی که با عمر بن سعید مصافحه کردی با ما مصافحه کن. و با او مصافحه کردیم و گفت: «السّلام علیکم.» ابو محمد جعفر بن احمد بن علی الرازی مؤلف این کتاب گفت: به حسین بن جعفر گفتیم: با دستی که با محمد بن عیسی مصافحه کردی با ما مصافحه کن. و با او مصافحه کردیم و او گفت: «السلام علیکم.»
**[ترجمه]
«10»
کِتَابُ الْإِمَامَةِ وَ التَّبْصِرَةِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام عَنْ جَابِرٍ قَالَ: لَقِیتُ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله فَسَلَّمْتُ عَلَیْهِ فَغَمَزَ یَدِی وَ قَالَ غَمْزُ الرَّجُلِ یَدَ أَخِیهِ قُبْلَتُهُ.
**[ترجمه]امامت و تبصره: جابرگفت: به پیغمبر صلی الله علیه و آله برخوردم و سلام کردم، دستم را فشرد و فرمود: فشردن دست برادر، بوسیدن او است.
**[ترجمه]
«11»
کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ یَحْیَی بْنِ زَکَرِیَّا عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ قَالَ: کُنْتُ زَمِیلَ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام وَ کُنْتُ أَبْدَأُ بِالرُّکُوبِ ثُمَّ یَرْکَبُ هُوَ فَإِذَا اسْتَوَیْنَا سَلَّمَ وَ سَاءَلَ مُسَاءَلَةَ رَجُلٍ لَا عَهْدَ لَهُ بِصَاحِبِهِ وَ صَافَحَ قَالَ وَ کَانَ إِذَا نَزَلَ نَزَلَ قَبْلِی فَإِذَا اسْتَوَیْتُ أَنَا وَ هُوَ عَلَی الْأَرْضِ سَلَّمَ وَ سَاءَلَ مُسَاءَلَةَ مَنْ لَا عَهْدَ لَهُ بِصَاحِبِهِ فَقُلْتُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ إِنَّکَ لَتَفْعَلُ شَیْئاً مَا یَفْعَلُهُ مَنْ قِبَلَنَا وَ إِنْ فَعَلَ مَرَّةً فَکَثِیرٌ فَقَالَ أَ مَا عَلِمْتَ مَا فِی الْمُصَافَحَةِ أَنَّ الْمُؤْمِنِینَ یَلْتَقِیَانِ فَیُصَافِحُ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ فَمَا تَزَالُ الذُّنُوبُ تَتَحَاتُّ عَنْهُمَا کَمَا تَتَحَاتُّ الْوَرَقُ عَنِ الشَّجَرِ وَ اللَّهُ یَنْظُرُ إِلَیْهِمَا حَتَّی یَفْتَرِقَا(1).
**[ترجمه]کافی: ابی عبیده گفت: من هم کجاوه امام باقر علیه السّلام بودم و اول سوار می شدم و سپس آن حضرت سوار می شد و چون برابر هم می شدیم سلام می کرد و همچون کسی که از او دور بوده احوالپرسی می کرد و دست می داد.
و گوید: چون پایین می‌آمد، پیش از من بود و چون روی زمین با هم برابر می‌شدیم، باز سلام می کرد و احوالپرسی، همچون کسی که دور بوده. گفتم: ای فرزند رسول الله! کاری می کنی که دیگران قبل از ما نمی کردند و اگر یک بار هم بکنند بسیار است؟ فرمود:آیا نمی دانی چه باشد در مصافحه دو مؤمن؟ چون دو مؤمن به هم برخورند و یکی به دیگری دست دهد، پیوسته گناهان هر دو بریزند، آنچنان که برگ از درخت می ریزد، و خدا به هر دو نظر دارد تا از هم جدا شوند. - . کافی 2: 179 -
**[ترجمه]
بیان
قال الفیروزآبادی الزمیل کأمیر الردیف کالزمل بالکسر و زمله أردفه أو عادله و قال المصافحة الأخذ بالید کالتصافح و یدل علی استحباب إیثار الزمیل للرکوب أولا و الابتداء بالنزول آخرا و کأنه لسهولة الأمر علی الزمیل فی الموضعین فإن الرکوب أولا فی المحمل أسهل لأنه ینحط کثیرا و کذا النزول أخیرا أسهل لذلک.
قوله علیه السلام لا عهد له بصاحبه أی لم یره قبل ذلک قریبا قال فی المصباح عهدته بمکان کذا لقیته و عهدی به قریب أی لقائی و عهدت الشی‌ء ترددت إلیه و أصلحته و حقیقته تجدید العهد به و فی النهایة تحاتت عنه ذنوبه تساقطت و أقول فی المعصوم یکون بدل ذلک رفع الدرجات أو تساقط ذنوب شیعتهم ببرکتهم کَمَا
1) 1. الکافی ج 2 ص 179.
وَرَدَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: إِنَّ اللَّهَ حَمَّلَنِی ذُنُوبَ شِیعَةِ عَلِیٍّ فَغَفَرَهَا لِی.
أو تسقط ترک الأولی و المباحات عنهم و یثبت لهم بدلها الحسنات فیرجع إلی الأول و نظر الله إلیهما کنایة عن شمول رحمته لهما.
**[ترجمه]فیروزآبادی گفت: «زمیل» مثل أمیر یعنی هم ردیف، همانند «زمل» با کسره و «زمله» یعنی او را هم ردیف کرد یا معادل کرد، و گفته «مصافحة» یعنی گرفتن با دست ودلالت دارد بر استحباب اقدام هم کجاوه به پیش سوار شدن در آغاز و پیش فرو شدن در پایان و گویا برای آسان کردن کار است بر دیگری در هر دو جا، چون کجاوه را برای او پایین می کشد.
«قوله لا عهد له بصاحبه» یعنی انگار از قبل او را ندیده. در مصباح گفته: «عهدته بمکان کذا» یعنی با او ملاقات کرد و عهدی به قریب، یعنی دیدار من با او نزدیک بود و «عهدت الشی‌ء» یعنی آن را رد کردم و با او مصالحه کردم و حقیقت آن تجدید عهد به وسیله آن است. و در نهایة آمده «تحاتت عنه ذنوبه» یعنی از بین رفت گناهانش واگر از طرف معصوم باشد، برای او رفع درجه باشد یا ریختن گناهان شیعه آنها به برکت آنان، چنان چه از پیغمبر صلی الله علیه و آله رسیده است که خدا گناهان شیعه علی علیه السّلام را بر من بار کند و برای من بیامرزد، یا ترک اولی و مباحات از معصوم فرو می ریزد و به جای آن حسنه ثبت شود و این به معنی اول برمی‌گردد، و نظر خدا به آنها، کنایه از شمول رحمت او است.
**[ترجمه]
«11»
کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ أَبِی خَالِدٍ الْقَمَّاطِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْمُؤْمِنَیْنِ إِذَا الْتَقَیَا وَ تَصَافَحَا أَدْخَلَ اللَّهُ یَدَهُ بَیْنَ أَیْدِیهِمَا فَصَافَحَ أَشَدَّهُمَا حُبّاً لِصَاحِبِهِ(1).
**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السّلام فرمود: چون دو مؤمن به هم برخورد کنند و با هم دست دهند، خدا دستش را میان دست‌هایشان درآورد و با هر کدام که نسبت به یارش بیشتر محبت دارد، دست دهد. - . کافی 2: 179 -
**[ترجمه]
تبیان
قوله علیه السلام بین أیدیهما کأنه أطلق الجمع علی التثنیة مجازا و ذلک لاستثقالهم اجتماع التثنیتین قال الشیخ الرضی رضی الله عنه ثم لفظ الجمع فیه أی فی إضافة الجزءین إلی متضمنیهما أولی من الإفراد کقوله تعالی فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُکُما(2)و ذلک لکراهتهم فی الإضافة اللفظیة الکثیرة الاستعمال اجتماع تثنیتین مع اتصالهما لفظا و معنی مع عدم اللبس بترک التثنیة فإن أدی إلی اللبس لم یجز إلا التثنیة عند الکوفیین و هو الحق کما سیجی‌ء تقول قلعت عینیهما إذا قلعت من کل واحد عینا و أما قوله تعالی فَاقْطَعُوا أَیْدِیَهُما(3)فإنه أراد إیمانهما بالخبر و الإجماع و فی قراءة ابن مسعود فاقطعوا أیمانهما و إنما اختیر الجمع علی الإفراد لمناسبته التثنیة فی أنه ضم مفرد إلی شی‌ء آخر و لذلک قال بعض الأصولیین إن المثنی جمع انتهی.
فإن قیل الالتباس هنا حاصل قلنا لا التباس لأن العرف شاهد بأن التصافح بید واحدة فظهر خطأ بعض الأفاضل حیث قال هنا یدل الخبر علی استحباب التصافح بالیدین مع أن الأنسب حینئذ یدیه ثم إن المراد بالید هنا الرحمة کما هو الشائع أو هو استعارة تمثیلیة.
**[ترجمه]«دست‌هاشان» یعنی دو دست آنها که جمع را به جای تثنیه آورده است. شیخ رضی رضی الله عنه گفته: لفظ جمع در آن یعنی در إضافة دو جزء به متضمن شان أولی از إفراد است، همانند این فرمایش خدای تعالی: «فقد صغت قلوبکما.» - . تحریم/ 4 - {واقعاً دل‌هایتان انحراف پیدا کرده است.} و آن به دلیل کراهت عرب است در إضافه لفظیه که کثیرة الاستعمال است اجتماع دوتثنیه با با اتصال آن دو از نظر لفظ و معنی، در صورتی که با ترک تثنیة اشتباهی رخ ندهد و اگر اشتباه شود فقط تثنیه در نظر کوفیین جایز است و آن حق است، چنان چه می آید که تو می‌گویی «تقول قلعت عینیهما» هنگامی که از هر کدامشان یک چشم کور کنی، اما قول خدای تعالی «فاقطعوا أیدیهما.» - . مائده/ 42 - {دستشان را به عنوان کیفری از جانب خدا ببُرید.} منظور ایمان آن دو است که در روایت و اجماع و در قراءة ابن مسعود آمده «فاقطعوا أیمانهما» و جمع اختیار شده نسبت به إفراد به دلیل مناسبت آن با تثنیة در آنجا که ضم مفرد به چیز دیگر باشد. به همین دلیل بعضی أصولیین گفتند مثنی جمع است. (پایان نقل قول)
و اگر گفته شود اشتباه شدن در اینجا امکان دارد، ما می گوییم اشتباه نخواهد بود، چرا که عرف شاهد است به این که تصافح با یک دست است، پس خطای بعضی از افاضل ظاهر می شود که گقته خبر بر استحباب مصافحه با دو دست دلالت دارد با این که مناسب‌تر در این هنگام این بود که «یدیه» بیاید. سپس مراد از دست در اینجا رحمت است، چنان چه آن شایع است یا آن استعارة تمثیلیة است
**[ترجمه]
«13»
کا، [الکافی] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ أَیُّوبَ عَنِ السَّمَیْدَعِ عَنْ مَالِکِ بْنِ أَعْیَنَ الْجُهَنِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْمُؤْمِنَیْنِ إِذَا
الْتَقَیَا فَتَصَافَحَا أَدْخَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یَدَهُ بَیْنَ أَیْدِیهِمَا وَ أَقْبَلَ بِوَجْهِهِ عَلَی أَشَدِّهِمَا حُبّاً لِصَاحِبِهِ فَإِذَا أَقْبَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَیْهِمَا تَحَاتَّتْ عَنْهُمَا الذُّنُوبُ کَمَا یَتَحَاتُّ الْوَرَقُ عَنِ الشَّجَرِ(1).
**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السّلام فرمود: چون دو مؤمن به هم برخورد کنند و با هم دست دهند، خدا دستش را میان دست‌هایشان درآورد و با هر کدام که نسبت به یارش بیشتر محبت دارد، دست دهد. و چون خدا بدانها رو کند، گناهانشان به مانند برگ از درخت فرو ریزد. - . کافی 2: 179 -
**[ترجمه]
بیان
الشیخ فی الرجال عد سمیدع الهلالی من أصحاب الصادق علیه السلام و قال فی التقریب السمیدع بفتح أوله و المیم و سکون الیاء و فتح الدال هو ابن راهب بن سوار بن الزهدم الجرمی البصری ثقة فی التاسعة و فی القاموس بفتح السین و المیم و بعدهما یاء مثناة تحتیة(2)
و لا یضم فإنه خطأ السید الشریف السخی و اسم رجل انتهی و إقبال الوجه کنایة عن غایة اللطف و الرحمة قوله علیه السلام فإذا أقبل الله عز و جل علیهما أی إذا کانا متساویین فی شدة الحب أو عبر عن الإقبال بالوجه إلی الأشد کذلک إشعارا بأن الإقبال یکون لهما معا لکن یکون للأشد حبا أکثر کما یدل علیه الخبر الآتی.
**[ترجمه]رو کردن خدا کنایه از لطف و رحمت است و اینکه فرمود: خدا عزوجل به هر دو رو کند، در صورتی است که در دوستی برابر باشند یا این که به هر حال توجه به هر دو است و بدان که بیشتر دوست دارد، بیشتر است، چنان چه خبر آینده بر آن دلالت دارد.
**[ترجمه]
«14»
کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ الْحَذَّاءِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْمُؤْمِنَیْنِ إِذَا الْتَقَیَا فَتَصَافَحَا أَقْبَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَیْهِمَا بِوَجْهِهِ وَ تَسَاقَطَتْ عَنْهُمَا الذُّنُوبُ کَمَا تَتَسَاقَطُ الْوَرَقُ عَنِ الشَّجَرِ(3).
**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السّلام فرمود: چون دو مؤمن به هم برخورد کنند و با هم دست دهند، خدا به آن دو رو کند و گناهانشان به مانند برگ از درخت فرو ریزد. - . کافی 2: 180 -
**[ترجمه]
«15»
کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ سَهْلٍ عَنِ ابْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ الْحَذَّاءِ قَالَ: زَامَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام فِی شِقِّ مَحْمِلٍ مِنَ الْمَدِینَةِ إِلَی مَکَّةَ فَنَزَلَ فِی بَعْضِ الطَّرِیقِ فَلَمَّا قَضَی حَاجَتَهُ عَادَ وَ قَالَ هَاتِ یَدَکَ یَا أَبَا عُبَیْدَةَ فَنَاوَلْتُهُ یَدِی فَغَمَزَهَا حَتَّی وَجَدْتُ الْأَذَی فِی أَصَابِعِی ثُمَّ قَالَ یَا أَبَا عُبَیْدَةَ مَا مِنْ مُسْلِمٍ لَقِیَ أَخَاهُ الْمُسْلِمَ فَصَافَحَهُ وَ شَبَّکَ فِی أَصَابِعِهِ إِلَّا تَنَاثَرَتْ عَنْهُمَا ذُنُوبُهُمَا کَمَا یَتَنَاثَرُ الْوَرَقُ مِنَ الشَّجَرِ فِی الْیَوْمِ الشَّاتِی(4).
**[ترجمه]کافی: ابی عبیده حذا گفت: از مدینه تا مکه هم کجاوه امام باقر علیه السّلام بودم. در میان راه فرو آمد و قضای حاجت کرد. چون برگشت فرمود: دستت را بده ای ابو عبیده! دستم را دادم و چنان آن را فشرد تا انگشتانم به درد آمدند. سپس فرمود: ای ابو عبیده! مسلمانی نباشد که به برادر مسلمانش برخورد کند و دستش را بگیرد و پنجه در انگشتانش فرو کند، جز آنکه گناهان هر دو فروریزد، به مانند فروریختن برگ از درخت در روز زمستانی. - . کافی 2: 180 -
**[ترجمه]
توضیح
کأن المراد بالتشبیک هنا أخذ أصابعه بأصابعه فإنهما حینئذ تشبهان الشبکة لا إدخال الأصابع فی الأصابع کما زعم و الیوم الشاتی الشدید البرد أو هو کنایة عن یوم الریح للزومه لها غالبا و علی التقدیرین الوصف لأن تناثر الورق فی مثله أکثر قال فی المصباح شتا الیوم فهو شات من باب قتل إذا اشتد برده و یدل الخبر علی استحباب الغمز فی المصافحة و لکن ینبغی أن یقید بما إذا لم یصل إلی حد اشتمل علی الإیذاء.
**[ترجمه]مقصود از شبکه کردن انگشتان این است که آنها را با هم بگیرند، نه اینکه در هم کنند که گمان شده. «روز زمستانی» یعنی سرمای سخت یا کنایه از پر باد است که غالباً با آن همراه است و به هر حال مقصود این است که ریزش برگ بیشتر باشد.در مصباح آمده «شتا الیوم فهو شات» از باب قتل هنگامی است که سرما شدید شود و دلالت دارد بر اینکه فشردن در مصافحه مستحب است و باید مقید باشد که به حد آزردن نرسد.
**[ترجمه]
«16»
کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ یَحْیَی الْحَلَبِیِّ عَنْ مَالِکٍ الْجُهَنِیِّ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: یَا مَالِکُ أَنْتُمْ شِیعَتُنَا لَا تَرَی أَنَّکَ تُفْرِطُ فِی أَمْرِنَا إِنَّهُ لَا یُقْدَرُ عَلَی صِفَةِ اللَّهِ فَکَمَا لَا یُقْدَرُ عَلَی صِفَةِ اللَّهِ کَذَلِکَ لَا یُقْدَرُ عَلَی صِفَتِنَا وَ کَمَا لَا یُقْدَرُ عَلَی صِفَتِنَا کَذَلِکَ لَا یُقْدَرُ عَلَی صِفَةِ الْمُؤْمِنِ إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَیَلْقَی الْمُؤْمِنَ فَیُصَافِحُهُ فَلَا یَزَالُ اللَّهُ یَنْظُرُ إِلَیْهِمَا وَ الذُّنُوبُ تَتَحَاتُّ عَنْ وُجُوهِهِمَا کَمَا یَتَحَاتُّ الْوَرَقُ عَنِ الشَّجَرِ حَتَّی یَفْتَرِقَا فَکَیْفَ یُقْدَرُ عَلَی صِفَةِ مَنْ هُوَ کَذَلِکَ(1).
**[ترجمه]کافی: مالک جهنی گفت: امام باقر علیه السّلام به او فرمود: ای مالک! شما شیعه ما باشید و نمی فهمی که درباره ما از حد می‌گذری؟ همانا کسی نتواند خدا را وصف کند و چنان چه نتواند آن را وصف کند، ما را هم نتواند، و چنان چه وصف ما را هم نتواند، وصف مؤمن را هم نتواند، زیرا چون مؤمن به مؤمن برخورد کند و به او دست دهد، خدا پیوسته به آنها نظر دارد و گناهان مانند برگ از درخت از سر و روی آنها بریزند تا از هم جدا شوند. چگونه می تواند وصف کند کسی را که چنین است؟ - . کافی 2: 180 -
**[ترجمه]
بیان
لا تری و فی بعض النسخ أ لا تری علی الاستفهام أنک تفرط علی بناء الإفعال أو التفعیل فعلی الأولی من النسختین و الوجهین ظاهره أنه نهی فی صورة النفی أی لا تظن أنک تفرط و تغلو فی أمرنا بما اعتقدت من کمالنا و فضلنا فإنک کلما بالغت فی وصفنا و تعظیمنا و مدحنا فأنت بعد مقصر أو لا تظن أن إفراطک فی أمرنا أخرجک من التشیع بل هو دلیل علی تشیعک ثم لما کان لقائل أن یقول إن الإفراط فی الأمر مذموم فکیف تمدحه به فأزال ذلک بکلام مستأنف حاصله أنهم کلما وصفوا به من الکمال فهو دون مرتبتهم لأنهم ممن لا یقدر قدرهم کما أن الله سبحانه لن یقدر قدره بل لا یمکنکم معرفة قدر المؤمن من شیعتنا فکیف تقدرون علی معرفة قدرنا.
و علی الاستفهام أیضا یرجع إلی ذلک فإن المعنی أ لست تزعم أنک تبالغ
1) 1. الکافی ج 2 ص 180.
فی أمرنا لا تزعم ذلک فإنه لا یقدر إلی آخر ما مر و علی الوجهین محمول علی ما إذا لم یبلغ حد الغلو و الارتفاع و إذا کان تفرط علی بناء التفعیل فالمعنی لا تظن أنک تقصر فی معرفتنا فإنها فوق طاقتکم و لا تقدرون علی ذلک و إنما کلفتم بقدر عقولکم و لا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها(1)فکما لم تکلفوا کمال معرفة الله فکذا لم تکلفوا کمال معرفتنا و الاستفهام أیضا یرجع إلی ذلک کما عرفت.
**[ترجمه]«لا تری» و در بعض نسخ «ألا تری» آمده بنا براستفهام. «از حد می‌گذری» یعنی هر چقدر هم که بالا بری، ما را نتوانی از حد بگذری، زیرا کسی نتواند به کنه وصف کمال ما رسد و افراط در مدح ما با شیعه بودن مخالفت ندارد، بلکه دلیل بر آن است، چون هر وصف کمالی کمتر است از مقام بلند آنان، زیرا کسی اندازه آنها را نداند، چنان چه اندازه خدا را هم ندانند، بلکه اندازه مؤمن شیعه ما را هم ندانند، تا چه رسد به شناخت ما. و بنا بر استفهام باز برمی گردد به همان معنی؛ یعنی گمان مبر تو در امر ما مبالغه کردی که کسی قادر به آن نیست تا آخر آنچه گفته شد. و بنا بر هر دو وجه، باید به حد غلو نباشد و اگرتفرط بناء بر وزن تفعیل باشد، یعنی گمان مبر تو در در معرفت ما تقصیر کردی که آن فوق طاقت شماست و قادر بر آن نیستید و شما به اندازه عقل‌هایتان تکلیف شدید، «لا یکلف الله نفسا إلا وسعها.» - . بقره: 286 - {خداوند هیچ کس را جز به قدر توانایی‌اش تکلیف نمی‌کند.} و چنان چه مکلف به کمال معرفة الله نشدید، همچنین مکلف به کمال معرفت به ما نشدید و استفهام باز برمی گردد به آن، چنان چه توضیحش آمد.
**[ترجمه]
«17»
کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ قَالَ: زَامَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام فَحَطَطْنَا الرَّحْلَ ثُمَّ مَشَی قَلِیلًا ثُمَّ جَاءَ فَأَخَذَ بِیَدِی فَغَمَزَهَا غَمْزَةً شَدِیدَةً فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ أَ وَ مَا کُنْتُ مَعَکَ فِی الْمَحْمِلِ فَقَالَ أَ وَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا جَالَ جَوْلَةً ثُمَّ أَخَذَ بِیَدِ أَخِیهِ نَظَرَ اللَّهُ إِلَیْهِمَا بِوَجْهِهِ فَلَمْ یَزَلْ مُقْبِلًا عَلَیْهِمَا بِوَجْهِهِ وَ یَقُولُ لِلذُّنُوبِ تَحَاتَّ عَنْهُمَا فَتَتَحَاتُّ یَا أَبَا حَمْزَةَ کَمَا یَتَحَاتُّ الْوَرَقُ عَنِ الشَّجَرِ فَیَفْتَرِقَانِ وَ مَا عَلَیْهِمَا مِنْ ذَنْبٍ(2).
**[ترجمه]کافی: ابی حمزه گفت: یک بار من هم کجاوه امام باقر علیه السّلام شدم و بار فرو نهادیم و آن حضرت کمی راه رفت و باز آمد و دست مرا گرفت و به سختی فشرد. گفتم: قربانت! مگر در کجاوه همراه شما نبودم؟ فرمود: ندانی که چون مؤمن گشتی زند و آنگاه دست برادرش را گیرد، خدا رو به آنها کند و پیوسته با رویش به آنها رو کند و به گناهان فرمان دهد که از آنها فرو ریزند و همانند برگ از درخت بریزند ای ابا حمزه! و از هم جدا شوند در حالی که بر آنها گناهی نباشد. - .[1] کافی 2: 180 -
**[ترجمه]
بیان
فی المصباح الرحل کل شی‌ء یعد للرحیل من وعاء للمتاع و مرکب للبعیر و حلس و رسن و جمعه أرحل و رحال و رحل الشخص مأواه فی الحضر ثم أطلق علی أمتعة المسافر لأنها هناک مأواه و قال جال الفرس فی المیدان یجول جولة و جولانا قطع جانبه و جالوا فی الحرب جولة جال بعضهم علی بعض و جال فی البلاد طاف غیر مستقر فیها انتهی و ظاهره أنه یکفی لاستحباب تجدید المصافحة المشی قلیلا و الافتراق و إن لم یغب أحدهما عن الآخر.
**[ترجمه]در مصباح آمده «رحل» هر چیزی است که برای مسافرت آماده می‌کنند، از ظرف برای خوراکی‌ها و مرکب برای شتر و حلس و رسن و جمع آن «أرحل» و «رحال» است، و رحل شخص مأوای او در وطن است، سپس بر متاع‌های مسافر اطلاق شده، چرا که در آنجا مأوای او می شود. و ظاهر روایت این است که برای استحباب تجدید دست دادن، اندکی راه رفتن و جدا شدن از هم بس است و نیاز ندارد که از دیده هم پنهان شوند.
**[ترجمه]
«18»
کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ حَدِّ الْمُصَافَحَةِ قَالَ دَوْرُ نَخْلَةٍ(3).
**[ترجمه]کافی: هشام بن سالم گفت: اندازه تجدید مصافحه را از امام صادق علیه السّلام پرسیدم. فرمود: چرخیدن بر دور تنه درخت خرما. - . کافی 2: 181 -
**[ترجمه]
بیان
یدل علی أنه یکفی لاستحباب تجدید المصافحة غیبة أحدهما عن صاحبه و لو بنخلة أو شجرة کما سیأتی و یمکن حمل الخبر السابق أیضا علی الغیبة
أو یقال یکفی إما غیبة ما أو تباعد ما.
**[ترجمه]دلالت دارد که غیبت از هم گرچه با درخت خرما یا درخت، برای استحباب دست دادن بس است و می‌شود خبر گذشته را بدان تفسیر کرد یا گفت: یا غیبت و یا کمی دور شدن کافی است.
**[ترجمه]
«19»
کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ عَمْرٍو الْأَفْرَقِ عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: یَنْبَغِی لِلْمُؤْمِنَیْنِ إِذَا تَوَارَی أَحَدُهُمَا عَنْ صَاحِبِهِ بِشَجَرَةٍ ثُمَّ الْتَقَیَا أَنْ یَتَصَافَحَا(1).
**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السّلام فرمود: شایسته است برای مؤمنان که چون از هم نهان شوند - حتی به وسیله درختی - و آنگاه به هم برخورند، مصافحه کنند. - . کافی 2: 181 -
**[ترجمه]
«20»
کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُثَنَّی عَنْ أَبِیهِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ زَیْدٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِذَا لَقِیَ أَحَدُکُمْ أَخَاهُ فَلْیُسَلِّمْ وَ لْیُصَافِحْهُ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَکْرَمَ بِذَلِکَ الْمَلَائِکَةَ فَاصْنَعُوا صُنْعَ الْمَلَائِکَةِ(2).
**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر که به برادر خود برخورد کند، باید به او سلام کند و با او دست دهد، زیرا خدای عز و جل فرشته‌ها را بدان گرامی داشته است؛ شما هم کار فرشته‌ها را بکنید. - . کافی 2: 181 -
**[ترجمه]
إیضاح
أکرم بذلک الملائکة أی إذا لقی بعضهم بعضا یسلمون و یصافحون أو إذا لقوا المؤمنین فعلوا ذلک و الأول أظهر.
**[ترجمه]یعنی فرشته‌ها هم چون به هم برخورد کنند، سلام دهند و مصافحه کنند. یا اینکه چون با مؤمنان ملاقات کنند، چنین می کنند و اولی روشن‌تر است .
**[ترجمه]
«21»
کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ ابْنِ بَقَّاحٍ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِذَا الْتَقَیْتُمْ فَتَلَاقَوْا بِالتَّسْلِیمِ وَ التَّصَافُحِ وَ إِذَا تَفَرَّقْتُمْ فَتَفَرَّقُوا بِالاسْتِغْفَارِ(3).
**[ترجمه]کافی: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: چون به هم برخورد کنید، با سلام و مصافحه باشد و چون جدا شوید، با استغفار باشد. - . کافی 2: 181 -
**[ترجمه]
بیان
قوله بالاستغفار بأن یقول غفر الله لک مثلا.
**[ترجمه]مثلا یعنی بگوید: «خدا تو را بیامرزد.»
**[ترجمه]
«22»
کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ جَدِّهِ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ أَوْ غَیْرِهِ عَنْ رَزِینٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ الْمُسْلِمُونَ إِذَا غَزَوْا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ثُمَّ مَرُّوا بِمَکَانٍ کَثِیرِ الشَّجَرِ ثُمَّ خَرَجُوا إِلَی الْفَضَاءِ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلَی بَعْضٍ فَتَصَافَحُوا(4).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السّلام فرمود: چون مسلمانان به همراه رسول خدا صلی الله علیه و آله به نبرد می رفتند و در راه به جنگلی می گذشتند و از آن به فضای باز می رسیدند و همدیگر را می دیدند، با هم دست می دادند. - . کافی 2: 181 -
**[ترجمه]
بیان
نظر بعضهم إلی بعض أی بالمودة.
**[ترجمه]«همدیگر را می دیدند»، یعنی با مهر و صفا.
**[ترجمه]
«23»
کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ زَیْدِ بْنِ الْجَهْمِ الْهِلَالِیِّ عَنْ مَالِکِ بْنِ أَعْیَنَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِذَا صَافَحَ الرَّجُلُ صَاحِبَهُ فَالَّذِی یَلْزَمُ التَّصَافُحَ أَعْظَمُ أَجْراً مِنَ الَّذِی یَدَعُ أَلَا وَ إِنَّ الذُّنُوبَ لَتَتَحَاتُ
فِیمَا بَیْنَهُمْ حَتَّی لَا یَبْقَی ذَنْبٌ(1).
**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السّلام فرمود: چون کسی با یارش دست دهد، آن که دست نگه دارد ثواب بیشتری دارد از آن که دست خود را بکشد. آگاه باشید که گناهانشان فرو ریزند، تا جایی که گناهی نماند. - . کافی 2: 181 -
**[ترجمه]
بیان
یدل علی استحباب عدم جذب الید حتی یجذب صاحبه و لعله محمول علی ما إذا لم یمتد کثیرا فیملأ.
**[ترجمه]دلالت دارد بر استحباب دست را نکشیدن تا طرف دستش را بکشد و شاید تا آنجا باشد که بسیار طول نکشد که مایه ملال گردد.
**[ترجمه]
«24»
کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ سَهْلٍ عَنْ یَحْیَی بْنِ الْمُبَارَکِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَنَظَرَ إِلَیَّ بِوَجْهٍ قَاطِبٍ فَقُلْتُ مَا الَّذِی غَیَّرَکَ لِی قَالَ الَّذِی غَیَّرَکَ لِإِخْوَانِکَ بَلَغَنِی یَا إِسْحَاقُ أَنَّکَ أَقْعَدْتَ بِبَابِکَ بَوَّاباً یَرُدُّ عَنْکَ فُقَرَاءَ الشِّیعَةِ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنِّی خِفْتُ الشُّهْرَةَ قَالَ أَ فَلَا خِفْتَ الْبَلِیَّةَ أَ وَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ الْمُؤْمِنَیْنِ إِذَا الْتَقَیَا فَتَصَافَحَا
أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الرَّحْمَةَ عَلَیْهِمَا فَکَانَتْ تِسْعَةً وَ تِسْعِینَ لِأَشَدِّهِمَا حُبّاً لِصَاحِبِهِ فَإِذَا تَوَاقَفَا غَمَرَتْهُمَا الرَّحْمَةُ وَ إِذَا قَعَدَا یَتَحَدَّثَانِ قَالَتِ الْحَفَظَةُ بَعْضُهَا لِبَعْضٍ اعْتَزِلُوا بِنَا فَلَعَلَّ لَهُمَا سِرّاً وَ قَدْ سَتَرَ اللَّهُ عَلَیْهِمَا فَقُلْتُ أَ لَیْسَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ- ما یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ فَقَالَ یَا إِسْحَاقُ إِنْ کَانَتِ الْحَفَظَةُ لَا تَسْمَعُ فَإِنَّ عَالِمَ السِّرِّ یَسْمَعُ وَ یَرَی(2).
**[ترجمه]کافی: اسحاق بن عمار گفت: نزد امام صادق علیه السّلام رفتم. با چهره‌ای خشمگین به من نگاه کرد. پرسیدم: چه چیز تو را بر من دگرگون کرده؟ فرمود: آنچه تو را به برادرانت دگرگون کرده. ای اسحاق! به من خبر رسیده که بر در خانه خود دربانان نشاندی تا مستمندان شیعه را از تو برانند. گفتم: قربانت گردم! من از شهرت ترسیدم. فرمود: از بلا نترسیدی؟ ندانستی که چون دو مؤمن به هم بر خورند و با هم دست دهند، خدای عزوجل بر آنها رحمت فرود آرد و نود و نه آن از آنِ کسی باشد که بیشتر یارش را دوست دارد، و چون با هم بایستند رحمت آنها را فرا گیرد، و چون بنشینند تا گفتگو کنند، فرشته‌های حافظ به هم گویند ما را به کناری برید، شاید رازی دارند که خدا بر آنها پوشیده خواهد. گفتم: مگر خدای عزوجل نفرموده: «ما یلفظ من قول إلا لدیه رقیب عتید»، {[آدمی] هیچ سخنی را به لفظ درنمی‌آورد مگر اینکه مراقبی آماده نزد او [آن را ضبط می‌کند]}؟ فرمود: ای اسحاق! اگر نگهبانان نشنوند، البته که دانای هر نهانی بشنود و ببیند. - . کافی 2: 181 -
**[ترجمه]
بیان
فی القاموس قطب یقطب قطبا و قطوبا فهو قاطب و قطوب زوی ما بین عینیه و کلح کقطب قوله علیه السلام فکانت تسعة و تسعین تسعة اسم کان الأنسب تسعون کما فی بعض نسخ الحدیث و فی نسخ الکتاب و تسعین فالواو بمعنی مع و لیس فی بعض الروایات فکانت فیستقیم من غیر تکلف.
و قال تعالی وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ- إِذْ یَتَلَقَّی الْمُتَلَقِّیانِ عَنِ الْیَمِینِ وَ عَنِ الشِّمالِ قَعِیدٌ- ما یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ(3)قال الطبرسی قدس سره حبل الورید هو عرق یتفرق فی البدن أو عرق الحلق أو عرق متعلق بالقلب و المتلقیان الملکان یأخذان منه عمله فیکتبانه کما یکتب المملی علیه و المراد بالقعید الملازم الذی لا یبرح و قیل عن الیمین کاتب الحسنات و عن الشمال کاتب السیئات و قیل الحفظة أربعة ملکان بالنهار
و ملکان باللیل ما یلفظ أی ما یتکلم بکلام فیلفظه أی یرمیه من فیه إلا لدیه حافظ حاضر معه و الرقیب الحافظ و العتید المعد للزوم الأمر یعنی الملک الموکل به إما صاحب الیمین و إما صاحب الشمال یحفظ علمه لا یغیب عنه و الهاء فی لدیه تعود إلی القول أو إلی القائل انتهی(1)قوله فإن عالم السر یعلم(2)
أی یکفی لصدق الآیة اطلاع الرب تعالی و هو الرقیب علی عباده و قد قال سبحانه قبل ذلک وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ.
**[ترجمه]درقاموس آمده: «قطب یقطب قطبا و قطوبا فهو قاطب و قطوب» یعنی مابین دو چشمش زاویه ایجاد شد، و «کلح» همانند قطب است و «تسعة و تسعین»، تسعة اسم «کان» است و بهتر بود «تسعون» بیاید، چنان چه در بعضی از نسخ حدیث آمده ودر نسخه‌های کافی «و تسعین» است. بنابراین «واو» به معنی «مع» است و در بعضی از روایات نیست .
خدای تعالی فرموده: «و نحن أقرب إلیه من حبل الورید- إذ یتلقی المتلقیان عن الیمین و عن الشمال قعید- ما یلفظ من قول إلا لدیه رقیب عتید.» - . ق/ 16- 18 - {و ما از شاهرگ [او] به او نزدیک‌تریم.آن گاه که دو [فرشته] دریافت‌کننده از راست و از چپ، مراقب نشسته‌اند. [آدمی] هیچ سخنی را به لفظ درنمی‌آورد مگر اینکه مراقبی آماده نزد او [آن را ضبط می‌کند].}
طبرسی (قدس سره) گفته: «حبل الورید» رگی است در همه تن یا در خصوص گلو یا وابسته به دل، و «المتلقیان» {دو برخورنده} دو فرشته‌اند که عمل او را تحویل گیرند و بنویسند، چون کسی که دیکته را می گیرد. و «قعید» یعنی ملازمی که جدا نشود، و گفته شده در سمت راست نویسنده حسنات است و در چپ نویسنده گناهان. و گفته شده نگهبانان چهار نفرند؛ دو فرشته در روز و دو تا در شب. «ما یلفظ» یعنی آچه سخن گویند. «فیلفظه» یعنی از دهان بیرون می نهند، «إلا لدیه حافظ» یعنی حاضر است با آنها و «رقیب» یعنی حافظ و «عتید» یعنی آماده انجام کار، یعنی ملک موکل به آن یا سمت راستی یا سمت چپی حفظ می کند علمش را بر او پوشیده نیست و هاء در «لدیه» به «القول» یا به «القائل» برمی گردد. (پایان نقل قول) - . مجمع البیان 9: 144 - این فرمایش که «فإن عالم السر یعلم» یعنی کفایت می کند در صدق آیه اطلاع رب تعالی و او مراقب بر بندگانش است و قبل از آن فرموده: و نحن أقرب إلیه من حبل الورید.
**[ترجمه]
«25»
کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ سَهْلٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ أَیْمَنَ بْنِ مُحْرِزٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا صَافَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله رَجُلًا قَطُّ فَنَزَعَ یَدَهُ حَتَّی یَکُونَ هُوَ الَّذِی یَنْزِعُ یَدَهُ مِنْهُ(3).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السّلام فرمود: هرگز رسول خدا دست نکشید از کسی که با او دست داد تا او دست کشد. - . کافی 2: 182 -
**[ترجمه]
بیان
یدل علی استحباب عدم نزع الید قبل صاحبه کما مر.
**[ترجمه]دلالت دارد بر استحباب دست نکشیدن پیش از یار خود، چنان چه گذشت.
**[ترجمه]
«26»
کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ رِبْعِیٍّ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَا یُوصَفُ وَ کَیْفَ یُوصَفُ وَ قَالَ فِی کِتَابِهِ وَ ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ(4)
فَلَا یُوصَفُ بِقَدْرِهِ إِلَّا کَانَ أَعْظَمَ مِنْ ذَلِکَ وَ إِنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله لَا یُوصَفُ وَ کَیْفَ یُوصَفُ عَبْدٌ احْتَجَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِسَبْعٍ وَ جَعَلَ طَاعَتَهُ فِی الْأَرْضِ کَطَاعَتِهِ فِی السَّمَاءِ فَقَالَ وَ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا(5)وَ مَنْ أَطَاعَ هَذَا فَقَدْ أَطَاعَنِی وَ مَنْ عَصَاهُ فَقَدْ عَصَانِی وَ فَوَّضَ إِلَیْهِ وَ إِنَّا لَا نُوصَفُ وَ کَیْفَ یُوصَفُ قَوْمٌ رَفَعَ اللَّهُ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ هُوَ الشَّکُّ وَ الْمُؤْمِنُ لَا یُوصَفُ وَ إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَیَلْقَی أَخَاهُ فَیُصَافِحُهُ فَلَا یَزَالُ اللَّهُ یَنْظُرُ إِلَیْهِمَا وَ الذُّنُوبُ تَتَحَاتُّ عَنْ وُجُوهِهِمَا کَمَا یَتَحَاتُّ الْوَرَقُ عَنِ الشَّجَرِ(6).
**[ترجمه]کافی: زراره از امام باقر علیه السّلام نقل کرد که می فرمود: همانا خدای عزوجل وصف نشود و چگونه وصف شود با آنکه در قرآنش فرموده است: «و ما قدروا الله حق قدره.» - . حج/ 73 - {قدر خدا را چنان که در خور اوست نشناختند}؟ و خدا به اندازه‌ای در نیاید (به قدری وصف نشود) جز آن که بزرگ‌تر از آن است، و پیغمبر صلی الله علیه و آله هم وصف نشود و چگونه وصف شود بندهای که خدای عزوجل در پس هفت آسمانش در پرده کرده و طاعتش را در زمین واجب کرده، همچون در آسمان و فرموده: «ما آتاکم الرسول فخذوه و ما نهاکم عنه فانتهوا.» - . حشر/ 7 - {و آنچه را فرستاده [او] به شما داد، آن را بگیرید و از آنچه شما را باز داشت، بازایستید.} که هر کس که او را فرمان برد، مرا فرمان برده و هر که او را نافرمانی کند، مرا نافرمانی کرده و کار را به او وانهاد. و ما هم وصف نشویم و چگونه وصف شوند مردمی که خدا پلیدی را - که همان شک است - از آنها برداشته؟ و مؤمن هم وصف نشود و همانا چون مؤمن به برادرش برخورد کند و با او دست دهد، خدا پیوسته به آنها نظر دارد و گناهان آنها از سر و بارشان فروریزند، چنان چه برگ از درخت. - . کافی 2: 182 -
**[ترجمه]
تبیان
وَ ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ أی ما عظموا الله حق تعظیمه أو ما عرفوا الله حق معرفته و ما وصفوا الله حق وصفه کما هو الظاهر من هذا الخبر
فلا یوصف بقدرة کأنه خص القدرة بالذکر لأنها التی یمکن أن تعقل فی الجملة من صفاته سبحانه أو هو علی المثال و یمکن أن یقرأ بالفتح أی بقدر و قد مر هذا الجزء من الخبر فی کتاب التوحید و فیه بقدر و هو أصوب.
قوله علیه السلام احتجب الله بسبع أقول هذه العبارة تحتمل وجوها شتی نذکر بعضها أول ما ذکره بعض العارفین أنه قد ورد فی الحدیث أن لله سبعین ألف حجاب من نور و ظلمة لو کشفها لأحرقت سبحات وجهه ما انتهی إلیه بصره و علی هذا فیحتمل أن یکون معنی قوله علیه السلام احتجب الله بسبع أنه صلی الله علیه و آله قد ارتفع الحجب بینه و بین الله سبحانه حتی بقی من السبعین ألف [ألفا] سبع.
<meta info="{قدر خدا را چنان که در خور اوست نشناختند} یعنی چنان چه باید بزرگش نشمردند یا چنان چه شایسته است او را نشناختند و او را چنان چه سزاست وصف نکردند که از این خبر ظاهر است «فلا یوصف بقدرة» و ذکر خصوص قدرت برای این است که می‌شود تا اندازه‌ای آن را فهمید یا برای نمونه است و می شود که به معنی اندازه باشد و در کتاب توحید گذشت و آن درست‌تر است.
و قول آن حضرت در وصف پیغمبر صلی الله علیه و آله که در پس هفت در پرده است، چند تفسیر دارد که به برخی از آنها اشاره می کنیم:
آنچه یک عارفی گفته: که در حدیث آمده که خدا را هفتاد هزار پرده است از نور و ظلمت که اگر آنها را بردارد جلوه او تا چشم کار کند می سوزاند و بنابراین می‌شود که مقصود این باشد که خدا تنها با هفت پرده با او فاصله دارد و دیگر پرده‌ها برای او بالا رفته است.
**[ترجمه]
أقول
کأنه قرأ الجلالة بالرفع و قدر العائد أی احتجب الله عنه بسبع.
الثانی أن یقرأ بالرفع أیضا و یکون تمهیدا لما بعده أی احتجب الله عن الخلق بسبع سماوات و جعله خلیفته فی عباده و ناط طاعته بطاعته و فوض إلیه أمور خلقه بمنزلة ملک جعل بینه و بین رعیته سبعة حجب و أبواب لم یمکنهم الوصول إلیه بوجه و بعث إلیهم وزیرا و نصب علیهم حاکما و کتب إلیهم کتابا تضمن وجوب طاعته و إن کل من له إلیه حاجة فلیرجع إلیه فإن قوله قولی و أمره أمری و حکمه حکمی فاحتجابه بالسبع کنایة عن عدم ظهور وحیه و أمره و نهیه و تقدیراته إلا من فوق سبع سماوات و إنما یظهر لنا جمیع ذلک ببیانه صلی الله علیه و آله و هذا وجه وجیه خطر ببالی القاصر.
الثالث أن یکون سیاقه کما مر فی الوجه السابق لکن یکون المعنی أنه حجب ذاته عن الخلق بسبع من الحجب النورانیة و هی صفاته الکمالیة التی لا تصل الخلق إلیها أو التنزیهیة التی صارت أسبابا لاحتجابه عن عقول الخلق و أحلامهم و جعله صلی الله علیه و آله معرفا لذاته و صفاته و أوامره و نواهیه لجمیع الخلق و هذا أیضا مما سنح لی.
الرابع أن یقرأ الجلالة بالنصب أی احتجب مع الله عن الخلق فوق سبع سماوات أو سبعة حجب بعد السماوات فکلمه الله و ناجاه هناک و فیه بعد لفظا.
و قال بعضهم لعل المراد أنه لا یمکن أن یوصف عبد اتخذه الله عز و جل حجابا فی سبع سماوات و سبع أرضین وجه إلیه یستفیض منه و وجه إلی الممکنات یفیض علیها أو اتخذه حجابا بسبع صفات الذات لکونه مظهرها و انکشافها له و هی حجب نورانیة لو انکشف وصف منها لأضاء أنوار الهدایة کل ملتبس فصار صلی الله علیه و آله بانکشافها له و هی حجابا نورانیا مثلها أو أزال عنه الحجاب بسبع سماوات و سبع أرضین علی أن تکون الهمزة للسلب فقد ترفع قدره من المجردات الملکوتیة و الملائکة اللاهوتیة و تنزه قلبه من العوائق البشریة و العلائق الناسوتیة و یمکن أن یکون إشارة إلی ما وصل إلیه من حجب المعراج انتهی.
و لا یخفی ما فی الجمیع من الخبط و التشویش لا سیما فی همزة السلب و قد مر معنی التفویض فی بابه قوله علیه السلام و هو الشک أی لا یعتریهم شک فی شی‌ء مما یسألون أو یقولون بل یعلمون جمیع ذلک بعین الیقین و هذه درجة رفیعة تقصر العقول عن إدراکها.
**[ترجمه]گویا این گوینده، لفظ جلاله را با رفع خوانده و «قدر العائد» یعنی الله از او به هفت پرده در حجاب بوده است.
این که خدا پس هفت آسمان است و او را در میان بنده‌ها خلیفه خود ساخته و طاعت خود را به طاعت او وابسته کرده و امور خلق را به او وانهاده، چون شاهی که میان خود و رعیتش هفت پرده کشد که نتوانند به او رسند و وزیری بدانها فرستد و حاکمی گمارد و نامهای بر آرد که طاعت او واجب است و هر که به او نیازی دارد بدان وزیر رجوع کند که گفته‌اش گفته من و امر و حکمش امر و حکم من است. و پرده‌گیری او به هفت کنایه است از اینکه خود پیدا نیست و وحی و امر و نهی و مقدراتش جز از فراز هفت آسمان پیدا نیست و همه آنها به بیان او برای ما روشن شود و این تفسیر خوبی است که به نظر قاصر من رسید.
در حدود تفسیر گذشته است، ولی مقصود این باشد که ذات خود را از خلق خود زیر هفت پرده نورانی نگه دارد که صفات کمال اویند که فهم خلق بدانها نرسد یا اوصاف جلال او که سبب پرده‌گیری او است از عقول خلق و ادراکات آنها و آن حضرت را صلی الله علیه و آله شناسنده ذات و صفات و امر و نهی خود نموده برای همه خلائق و این هم باز به خاطر من آمده است.
این که آن حضرت به همراه خدا از خلق محجوب شده بالای هفت آسمان یا بالای هفت حجاب برتر از آسمان و خدا با او سخن گفته و در آنجا با او راز گفته، و این معنی در عبارت به خوبی نگنجد .
و یکی در شرح عبارت گفته: شاید مقصود این است که نشود بندهای را وصف کرد که خدا عزوجل او را پرده ساخته در هفت آسمان و هفت زمین سویی دارد بدو که فیض از او گیرد و سویی به همه ممکنات که فیض بدانها دهد یا آن است که او را حجاب هفت صفات ذاتی خود کرده است، چون مظهر آنها است و به وجود او منکشف شدند و اینها حجاب‌های نورانی‌اند که هر کدام جلوه کنند، انوار هدایت از آن بتابد و هر شبهه را براندازد و با کشف آن صفت برای آن حضرت حجابی نورانی شد به مانند آن یا این که هفت حجاب، هفت آسمان و هفت زمین را از جلوی رو بر داشته است. و همزه معنی سلب دارد و رتبه او بالاتر است از مجردات ملکوتیه و فرشته‌های لاهوتیه و دلش از همه عوائق بشریه و علایق مادی پاک است و بسا اشاره باشد بدان چه از حجب رسیده در معراج. (پایان نقل قول)
و در همه این گفتار پریشانی روشن است، به ویژه در همزه سلب که دلیلی ندارد، و معنای تفویض در باب خود گذشته و این که شک در ائمه نیست، یعنی آنچه پرسند و گویند همه از روی یقین پاک است و آن درجه‌ای والا است که در عقل نگنجد.
**[ترجمه]
«27»
کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ فُضَیْلِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ: إِذَا الْتَقَی الْمُؤْمِنَانِ فَتَصَافَحَا أَقْبَلَ اللَّهُ بِوَجْهِهِ عَلَیْهِمَا وَ تَتَحَاتُّ الذُّنُوبُ عَنْ وُجُوهِهِمَا حَتَّی یَفْتَرِقَا(1).
**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السّلام می فرمود: چون دو مؤمن به هم برخورند و به هم دست دهند، خدا رو بدانها دارد و گناهان از سر و رویشان بریزند تا از هم جدا شوند. - . کافی 2: 182 -
**[ترجمه]
«28»
کا، [الکافی] عَلِیٌّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: تَصَافَحُوا فَإِنَّهَا تَذْهَبُ بِالسَّخِیمَةِ(2).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السّلام فرمود: با هم مصافحه کنید، زیرا کینه را می‌برد. - . کافی 2: 183 -
**[ترجمه]
بیان
السخیمة الضغینة و الحقد و الموجدة فی النفس.
**[ترجمه]«سخیمة» یعنی «ضغینة» و حقد و کینه که درنفس پدید آید.
**[ترجمه]
«29»
کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ سَهْلٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَقِیَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله حُذَیْفَةَ فَمَدَّ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یَدَهُ فَکَفَّ حُذَیْفَةُ یَدَهُ فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یَا حُذَیْفَةُ بَسَطْتُ یَدِی إِلَیْکَ فَکَفَفْتَ یَدَکَ عَنِّی فَقَالَ حُذَیْفَةُ یَا رَسُولَ اللَّهِ بِیَدِکَ الرَّغْبَةُ وَ لَکِنِّی کُنْتُ جُنُباً فَلَمْ أُحِبَّ أَنْ تَمَسَّ یَدِی یَدَکَ وَ أَنَا جُنُبٌ فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله أَ مَا تَعْلَمُ أَنَّ الْمُسْلِمَیْنِ إِذَا الْتَقَیَا فَتَصَافَحَا تَحَاتَّتْ ذُنُوبُهُمَا کَمَا یَتَحَاتُّ وَرَقُ الشَّجَرِ(3).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السّلام فرمود: پیغمبر صلی الله علیه و آله به حذیفه برخورد و دست به طرفش دراز کرد و او دستش را پس کشید. پیغمبر فرمود: دستم را به سوی تو دراز کردم، چرا دستت را کشیدی؟ حذیفه گفت: به دست شما رغبت هست، ولی من جنب بودم و نخواستم با جنابت دستم به دست شما بخورد. آن حضرت فرمود: ندانی که چون دو مسلمان به هم برخورند و با هم دست دهند، گناهانشان فروریزد، چنان چه برگ از درخت؟ - . کافی 2: 183 -
**[ترجمه]
بیان
بیدک الرغبة کان الباء بمعنی فی أی یرغب جمیع الخلق فی مصافحة یدک الکریمة و قیل الباء للسببیة و الرغبة بمعنی المرغوب أی یحصل بسبب یدک مرغوب الخلائق و هو الجنة و هو تکلف بعید قوله صلی الله علیه و آله أ ما تعلم ظاهره أن الجنابة لا تمنع مصافحة المعصومین علیهم السلام و یمکن أن یکون عذره مقبولا لکن لما علم صلی الله علیه و آله منه عدم اهتمامه فی أمر المصافحة حثه علیها بذلک
وَ یُؤَیِّدُهُ مَا رُوِیَ: أَنَّ أَبَا بَصِیرٍ دَخَلَ جُنُباً عَلَی الصَّادِقِ علیه السلام فَقَالَ هَکَذَا تَدْخُلُ بُیُوتَ الْأَنْبِیَاءِ(1).
**[ترجمه]بعضی گفتند معنی باء در «بیدک الرغبة»، «فی» است، یعنی جمیع خلق در مصافحه با دست کریم تو رغبت دارند. و گفته شده باء برای سببیة است و الرغبة به معنی مرغوب است، یعنی به سبب دست تو مرغوب خلائق که همان بهشت است، فراهم شود. و این بعید است. و ظاهر حدیث این است که جنابت مانع از دست دادن با معصوم نیست، و بسا که عذرش پذیرفته شده، ولی اهتمامی به مصافحه نداشته و او را بدان تشویق کرده، و مؤیدش روایت ابی بصیر است که جنب نزد امام صادق علیه السّلام رفت و به او فرمود با چنین حالی به خانه پیغمبران وارد می‌شوی؟ - . رجال کشی: 152 -
**[ترجمه]
«30»
کا، [الکافی] عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ بَکْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَا یَقْدِرُ أَحَدٌ قَدْرَهُ وَ کَذَلِکَ لَا یَقْدِرُ قَدْرَ نَبِیِّهِ وَ کَذَلِکَ لَا یَقْدِرُ قَدْرَ الْمُؤْمِنِ إِنَّهُ لَیَلْقَی أَخَاهُ فَیُصَافِحُهُ فَیَنْظُرُ اللَّهُ إِلَیْهِمَا وَ الذُّنُوبُ تَتَحَاتُّ عَنْ وُجُوهِهِمَا حَتَّی یَفْتَرِقَا کَمَا تَتَحَاتُّ الرِّیحَ الشَّدِیدَةَ الْوَرَقُ عَنِ الشَّجَرِ(2).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السّلام فرمود: همانا قدر خدا را کسی نشناسد، و همچنین پیغمبرش را و همچنین مؤمن را که با برادرش برخورد کند و بدو دست دهد و خدا بدانها توجه کند و گناهان از سر و رویشان فرو ریزند، همانند باد تند که برگ را از درخت فرو ریزد. - . کافی 2: 183 -
**[ترجمه]
إیضاح
لا یقدر علی بناء الفاعل کیضرب و قدره منصوب و مفعول مطلق للنوع أی حق قدره کما مر فی قوله تعالی ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ قوله علیه السلام کما تتحات الظاهر کما تحت کما فی ثواب الأعمال(3)
فإن التحات لازم إلا أن یتکلف بنصب الریح علی الظرفیة الزمانیة بتقدیر مضاف أی یوم الریح و رفع الورق بالفاعلیة فی القاموس حته فرکه و قشره فانحت و تحات الورق سقطت کانحتت و تحاتت و الشی‌ء حطة.
**[ترجمه]«لا یقدر» به صیغه معلوم مثل یضرب است و «قدره» منصوب و مفعول مطلق نوعی است، یعنی حق قدرش را چنان که در این فرمایش خدای تعالی «ما قدروا الله حق قدره» است و این فرمایش حضرت که «کما تتحات» ظاهر این است که «کما تحت» است، چنان چه درثواب الأعمال آمده است. - .ثواب الاعمال: 22 - «التحات» لازم است، مگر آنکه به نصب «ریح» بنا بر ظرفیه زمانیه باشد و به تقدیر مضاف باشد یعنی «یوم ریح» (روز بادی) و «الورق» رفع باشد بنا بر فاعلیة. در قاموس آمده: «حته فرکه و قشره فانحت و تحات الورق» یعنی افتاد .
**[ترجمه]
«31»
کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ رِفَاعَةَ قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ: مُصَافَحَةُ الْمُؤْمِنِ أَفْضَلُ مِنْ مُصَافَحَةِ الْمَلَائِکَةِ(4).
**[ترجمه]کافی: رفاعه گفت: شنیدم که امام علیه السلام می فرمود: مصافحه مؤمن افضل است از مصافحه ملائکه. - . کافی 2: 183 -
**[ترجمه]
بیان
مصافحة المؤمن کان المعنی مصافحة المؤمنین أفضل من مصافحة الملکین أو مصافحة المؤمن مع المؤمن أفضل من مصافحته مع الملائکة لو تیسرت له و یومئ إلی أن المؤمن الکامل أفضل من الملک.
**[ترجمه]یعنی مصافحه دو فرشته با هم یا مصافحه مؤمن با مؤمن، افضل است از مصافحه مؤمن با فرشته اگر برایش فراهم شود، و اشاره دارد که مؤمن کامل افضل است از فرشته.
**[ترجمه]
«32»
کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْجُعْفِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالا: أَیُّمَا مُؤْمِنٍ خَرَجَ إِلَی أَخِیهِ یَزُورُهُ عَارِفاً بِحَقِّهِ کَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِکُلِّ خُطْوَةٍ حَسَنَةً وَ مُحِیَتْ عَنْهُ سَیِّئَةٌ وَ رُفِعَتْ لَهُ دَرَجَةٌ فَإِذَا طَرَقَ الْبَابَ فُتِحَتْ لَهُ أَبْوَابُ السَّمَاءِ فَإِذَا الْتَقَیَا وَ تَصَافَحَا وَ تَعَانَقَا أَقْبَلَ اللَّهُ عَلَیْهِمَا بِوَجْهِهِ ثُمَّ بَاهَی بِهِمَا الْمَلَائِکَةَ فَیَقُولُ انْظُرُوا إِلَی عَبْدَیَّ تَزَاوَرَا وَ تَحَابَّا فِیَّ حَقٌّ عَلَیَّ أَلَّا أُعَذِّبَهُمَا بِالنَّارِ بَعْدَ ذَا الْمَوْقِفِ فَإِذَا انْصَرَفَ شَیَّعَهُ مَلَائِکَةٌ عَدَدَ نَفَسِهِ وَ خُطَاهُ [وَ] کَلَامِهِ یَحْفَظُونَهُ عَنْ بَلَاءِ الدُّنْیَا وَ بَوَائِقِ الْآخِرَةِ إِلَی مِثْلِ تِلْکَ اللَّیْلَةِ مِنْ قَابِلٍ فَإِنْ مَاتَ فِیمَا بَیْنَهُمَا أُعْفِیَ مِنَ الْحِسَابِ وَ إِنْ کَانَ الْمَزُورُ یَعْرِفُ مِنْ حَقِّ الزَّائِرِ مَا عَرَفَهُ الزَّائِرُ مِنْ حَقِّ الْمَزُورِ کَانَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِهِ(1).
**[ترجمه]کافی: عبدالله بن محمد جعفی از امام باقر و امام صادق علیهما السّلام روایت کرده که فرمودند: هر مؤمنی بدر آید و به سوی برادرش رود که او را دیدن کند با شناخت حق او، خدا به ازای هر گامی حسنه‌ای برایش بنویسد و سیئه‌ای را محو کند و درجه‌ای او را بالا برد. و چون درِ خانه او را زند، درهای آسمان به رویش گشاده شوند. و چون به هم برخورند و دست دهند و هم آغوش شوند، خدا بدانها رو می کند و بدانها بر فرشته‌ها می بالد و می فرماید: بنگرید به دو بنده من که با هم برای رضای من دیدار کردند و دوستی نمودند و بر من است که آنها را به آتش عذاب نکنم بعد از این موقف. و چون از دیدن برگردد، به شمار نفس‌هایی که کشیده و گام‌هایی که زده و سخن‌هایی که گفته، فرشتگانی او را بدرقه کنند و او را از بلاهای دنیا و گرفتاری‌های آخرت نگهداری کنند تا مانند همان شب از سال آینده. و اگر در طول آن سال مرد، از حساب معاف است، و اگر دیدار شده هم به مانند دیدارکننده حق شناس او باشد، به مانند اجر او را دارد. - . کافی 2: 183 -
**[ترجمه]
تبیان
قوله یزوره حال مقدرة و عارفا حال محققة عن فاعل خرج و کأن المراد بعرفان حقه أن یعلم فضله و أن له حق الزیارة و الرعایة و الإکرام فیرجع إلی أنه زاره لذلک و أن الله جعل له حقا علیه لا للأغراض الدنیویة و الظاهر أن محو السیئة لیس من جهة الحبط بل هو تفضل زائد علی الحسنة و قال الجوهری عانقه إذا جعل یدیه علی عنقه و ضمه إلی نفسه و تعانقا و اعتنقا فهو عنیقة انتهی و کأنه لا خلاف بیننا فی استحباب المعانقة إذا لم یکن فیها غرض باطل أو داعی شهوة أو مظنة هیجان ذلک کالمعانقة مع الأمرد و کذا التقبیل.
و استحب المعانقة جماعة من العامة أیضا و أبو حنیفة کرهها و مالک رآها بدعة و أنکر سفیان قول مالک و احتج علیه بمعانقته صلی الله علیه و آله جعفرا حین قدم من الحبشة فقال مالک هو خاص بجعفر فقال سفیان ما یخص جعفرا یعمنا فسکت مالک قال الآبی سکوته یدل علی ظهور حجة سفیان حتی یقوم دلیل علی التخصیص قال القرطبی هذا الخلاف إنما هو فی معانقة الکبیر و أما معانقة
1) 1. الکافی ج 2 ص 183.
الصغیر فلا أعلم خلافا فی جوازها و یدل علی ذلک أن النبی صلی الله علیه و آله عانق الحسن رضی الله عنه انتهی.
و فتح أبواب السماء إما کنایة عن نزول الرحمة علیه أو استجابة دعائه و إقباله تعالی علیهما بوجهه کنایة عن غایة رضاه عنهما أو توجیه رحمته البالغة إلیهما إلی عبدی علی التثنیة عدد نفسه بالتحریک و خطاه بالضم و کلامه أی جمله أو کلماته أو حروفه قال الجوهری الخطوة بالضم ما بین القدمین و جمع القلة خطوات و خطوات و الکثیر خطا و الخطوة بالفتح المرة الواحدة و الجمع خطوات بالتحریک و خطاء مثل رکوة و رکاء انتهی و المراد بعدد جمیع ذلک ذهابا و إیابا أو إیابا فقط و الأول أظهر و کأن ذکر اللیلة لأن العرب تضبط التواریخ باللیالی أو إیماء إلی أن الزیارة الکاملة هی أن یتم عنده إلی اللیل و قیل لأنهم کانوا للتقیة یتزاورون باللیل.
**[ترجمه]گویا مقصود از «حق شناسی» این است که فضل او را داند و بفهمد که حق دیدار و رعایت احترام دارد و برای همین از او دیدار کرده و خدا حقی برای او مقرر داشته نه برای مقاصد دنیوی به دیدار او آمده است. و «محو سیئه» به معنی حبط نیست، بلکه تفضلی است مزید بر حسنه. و جوهری گفته: «عانقه» هنگامی است که دستش را در گردن طرف بنهد و او را به خود بچسباند. (پایان نقل قول) میان ما شیعه خلافی نیست در استحباب معانقه و هم آغوشی که در آن غرض باطلی نباشد یا شهوت و هیجانی نیاورد، چون هم آغوشی با جوان امرد و بچه زیبا و چنین است بوسیدن.
و جمعی از عامه هم معانقه را مستحب دانستند، ابو حنیفه آن را مکروه دانسته، مالک آن را بدعت شمرده و سفیان منکر قول مالک شده و دلیل آورده به معانقه پیغمبر صلی الله علیه و آله با جعفر در برگشت از حبشه، و مالک آن را مخصوص به جعفر نموده و سفیان گفته همین عمل خاص با جعفر شامل ما هم می شود و مالک خاموش شده. و آبی گفته خموشی مالک دلیل است بر درستی دلیل سفیان تا دلیلی بر تخصیص باشد. قرطبی گفته: این اختلاف در معانقه با سالخورده است و اما با خردسال خلافی در جوازش نیست و دلیل آن معانقه پیغمبر صلی الله علیه و آله است با حسن رضی الله عنه (پایان نقل قول)
و «گشودن درهای آسمان» کنایه است از نزول رحمت یا اجابت دعای او. و «رو کردن خدا بدانها» کنایه است از نهایت خشنودی‌اش از آنها یا سرازیر کردن رحمت رسایش بدانها. و «شمارش کلام» یعنی هر جمله یا هر حرف. تا گوید: مقصود از شماره همه اینها در رفتن و برگشتن است یا در برگشتن تنها و اولی روشن‌تر است. و اینکه شب را نام برده، برای شیوه عرب است که تاریخ را به حساب شب گیرند یا اشاره است به اینکه زیارت کامل، ماندن تا شب است و گفته شده گویا برای تقیه شبانه دیدار می کردند.
**[ترجمه]
«33»
کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْمُؤْمِنَیْنِ إِذَا اعْتَنَقَا غَمَرَتْهُمَا الرَّحْمَةُ فَإِذَا الْتَزَمَا لَا یُرِیدَانِ بِذَلِکَ إِلَّا وَجْهَ اللَّهِ وَ لَا یُرِیدَانِ غَرَضاً مِنْ أَغْرَاضِ الدُّنْیَا قِیلَ لَهُمَا مَغْفُوراً لَکُمَا فَاسْتَأْنِفَا فَإِذَا أَقْبَلَا عَلَی الْمُسَاءَلَةِ قَالَتِ الْمَلَائِکَةُ بَعْضُهَا لِبَعْضٍ تَنَحَّوْا عَنْهُمَا فَإِنَّ لَهُمَا سِرّاً وَ قَدْ سَتَرَ اللَّهُ عَلَیْهِمَا قَالَ إِسْحَاقُ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ فَلَا یُکْتَبُ عَلَیْهِمَا لَفْظُهُمَا وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ- ما یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ(1)قَالَ فَتَنَفَّسَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الصُّعَدَاءَ ثُمَّ بَکَی حَتَّی أَخْضَلَتْ دُمُوعُهُ لِحْیَتَهُ وَ قَالَ یَا إِسْحَاقُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی إِنَّمَا أَمَرَ الْمَلَائِکَةَ أَنْ تَعْتَزِلَ مِنَ الْمُؤْمِنَیْنِ إِذَا الْتَقَیَا إِجْلَالًا لَهُمَا وَ إِنَّهُ وَ إِنْ کَانَتِ الْمَلَائِکَةُ لَا تَکْتُبُ لَفْظَهُمَا وَ لَا تَعْرِفُ کَلَامَهُمَا فَإِنَّهُ یَعْرِفُهُ وَ یَحْفَظُهُ عَلَیْهِمَا عَالِمُ السِّرِّ وَ أَخْفَی(2).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السّلام فرمود: چون دو مؤمن هم آغوش شوند، رحمت آنها را فرا گیرد و چون به هم بچسبند و بدان جز رضای خدا نخواهند و غرض دنیوی نداشته باشند، بدانها گفته شود هر دو آمرزیده شدید و کار از سر گیرید. و چون بر مسأله‌ای به هم رو کنند، فرشته‌ها به هم گویند: از آنها دور شوید که رازی با هم دارند و خدایشان پوشیده خواهد.
اسحاق گوید: گفتم: قربانت! لفظ آنها برایشان نوشته نشود با اینکه خدای عزوجل فرموده: «ما یلفظ من قول إلا لدیه رقیب عتید.» - . ق/ 17 - {[آدمی] هیچ سخنی را به لفظ درنمی‌آورد مگر اینکه مراقبی آماده نزد او [آن را ضبط می‌کند]}؟ گوید: آن حضرت آهی کشید. سپس گریست تا اشکش محاسنش را خیس کرد و فرمود: ای اسحاق! همانا خدا تبارک و تعالی فرموده فرشته‌ها برای احترام آنها هنگام برخوردشان از آنان دور شوند، با آنکه گرچه فرشته‌ها لفظ آنها را ننویسند و سخنشان را نشنوند و نفهمند، خدا آن را می فهمد و به حساب آنها حفظ می کند که دانای راز و نهان است. - . کافی 2: 184 -
**[ترجمه]
تبیین
الالتزام فی اللغة الاعتناق و المراد هنا إما إرادته الاعتناق زمانا
طویلا أو المراد بالاعتناق جعل کل منهما یدیه فی عنق الآخر و بالالتزام ضمه إلی نفسه و الالتصاق به کما یسمی المستجار بالملتزم لذلک قوله مغفورا لکما منصوب بمحذوف أی ارجعا أو کونا و قیل هو مفعول به لفعل محذوف بتقدیر اعرفا مغفورا و نائب الفاعل ضمیر مستتر فی المغفور و لکما ظرف لغو متعلق بالمغفور فالفاء فی قوله فاستأنفا للتعقیب أو للتفریع علی اعرفا و مفعوله محذوف أی استأنفا العمل و یمکن أن یقدر حرف النداء قبل مغفورا أو یکون حالا عن فاعل فاستأنفا و یکون الضمیر فی لکما نائبا للفاعل کما هو مذهب البصریین أو النائب للفاعل الضمیر المستتر فی المغفور الراجع إلی مصدر المغفور کما هو مذهب
ابن درستویه و أتباعه أو لکما ظرف مستقر نائب للفاعل کما هو مختار الکوفیین و الفاء للتفریع علی مضمون جملة فإذا التزما إلخ.
و قال السر هو التصورات الباطلة التی یلقیها الشیطان فی قلب المؤمن و هو یتأذی بذلک و لا یضر بآخرته لأنها محض التصور فیشکو ما یلقی من ذلک إلی أخیه انتهی و الصعداء منصوب علی أنه مفعول مطلق للنوع قال الجوهری الصعداء بالمد تنفس ممدود و قال اخضلت الشی‌ء فهو مخضل إذا بللته و قوله و إن کانت یحتمل الوصلیة و الشرطیة عالم السر و أخفی إشارة إلی قوله تعالی وَ إِنْ تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ فَإِنَّهُ یَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفی(1)و المشهور بین المفسرین أن السِّرَّ ما حدث به غیره خافضا به صوته وَ أَخْفی ما یحدث به نفسه و لا یلفظ به و قیل السِّرَّ ما یضمره الإنسان فلم یظهر وَ أَخْفی من ذلک ما وسوس إلیه و لم یضمره و قیل السِّرَّ ما تفکرت فیه وَ أَخْفی ما لم یخطر ببالک و علم الله أن نفسک تحدث به بعد زمان.
**[ترجمه]«التزام» در لغت به معنای هم آغوشی است و در اینجا مقصود از آن، طول دادن است یا چسبیدن به هم، چنان چه «مستجاب» (گوشه‌ای از خانه کعبه که حاج خود را بدان چسباند) را «ملتزم» گفته‌اند.
«مغفورا لکما» منصوب به محذوف است، یعنی برگردید یا باشید. و گفته شده آن مفعول به برای فعل محذوف به تقدیر «اعرفا مغفورا» است و نائب فاعل ضمیر مستتر در «مغفور» است و «لکما» ظرف لغو متعلق به مغفور است. و فاء در عبارت «فاستأنفا» برای تعقیب یا تفریع است بر «اعرفا» و مفعولش محذوف است، یعنی از سر بگیرید عمل را و ممکن است حرف ندا قبل از «مغفورا» در تقدیر باشد یا حال از فاعل «فاستأنفا» باشد و ضمیر در «لکما نائبا» فاعل باشد، چنان چه مذهب بصریین است یا نائب فاعل ضمیر مستتر در «مغفور» باشد که به مصدر مغفور بر می گردد، چنان چه مذهب ابن درستویه و اتباعش است. یا «لکما» ظرف مستقر و نائب فاعل باشد، چنان چه مختار کوفیین است و فاء برای تفریع بر مضمون جمله «فإذا التزما» باشد.
گفته شده «سِر» بیان تصورات نارواست که شیطان به دل اندازد و مؤمن از آن آزار کشد، ولی زیانی برای آخرتش ندارد، چون محض تصور است و مؤمن با برادرش از آن شکوه کند. (پایان نقل قول)
و «الصعداء» منصوب بر مفعول مطلق نوعی بودن است. جوهری گفته: «الصعداء» با مد تنفس کشیده است و گفته: «اخضلت الشی‌ء فهو مخضل» هنگامی است که تر شود و این فرمایش «إن کانت» احتمال دارد وصلیة باشد و شرطیة. عالم سر و اخفی اشاره است به این قول خداوند: «و إن تجهر بالقول فإنه یعلم السر و أخفی.» - . طه/6 - {و اگر سخن به آواز گویی، او نهان و نهان‌تر را می‌داند.} و تفسیر مشهورش این است که «سِر» آنچه آهسته گوید و «اخفی» آنچه به دل گذراند و دم نزند است. و گفته شده «سِر» آنچه در نهاد آدمی است و پیدا نیست و «اخفی» صرف وسوسه گذرا است. و گفته شده «سِر» آنچه در اندیشه آید و «اخفی» آنچه به خاطر نیاید و خدا داند است که بعدها در دلت گذرد.
**[ترجمه]
و أقول
یحتمل أن یکون المراد بالسر ما خطر بباله و لم یظهره و أخفی ما علم أنه کان فی نفسه و لم یعلم هو به کالریاء الخفی الذی صار باعثا لعمله
1) 1. طه: 6.
و هو یظن أن عمله خالص لله و کالصفات الذمیمة التی یری الإنسان أنه طهر نفسه منها و یظهر بعد مجاهدة النفس أنها مملوة منها و کل ذلک ظاهر لمن تتبع عیوب نفسه و الله الموفق.
**[ترجمه]بسا مقصود از «سِر» آنچه به خاطر گذرد و آشکار نکند و «اخفی» آنچه در دل دارد و خود هم نداند باشد، همچون ریای نهان که او را به کار واداشته و گمان برده که خالص برای خداست، و چون صفات بد که آدمی بیند خود را از آنها پاک کرده و پس از کاویدن خود دریابد که از آنها آکنده است، و این برای کسی که عیوب خود را بررسی کند روشن است، و الله الموفق.
**[ترجمه]
«34»
کا، [الکافی] عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ عَنْ عُبَیْسِ بْنِ هِشَامٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَحْمَدَ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ یُونُسَ بْنِ ظَبْیَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ لَکُمْ لَنُوراً تُعْرَفُونَ بِهِ فِی الدُّنْیَا حَتَّی إِنَّ أَحَدَکُمْ إِذَا لَقِیَ أَخَاهُ قَبَّلَهُ فِی مَوْضِعِ النُّورِ مِنْ جَبْهَتِهِ(1).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السّلام فرمود: شما را نوری است که در دنیا بدان شناخته شوید تا آنکه چون یکی از شما به برادرش برخوردکند، جای نور او را ببوسد که پیشانی او است. - . کافی 2: 185 -
**[ترجمه]
بیان
قوله علیه السلام تعرفون علی بناء المجهول کأنه إشارة إلی قوله تعالی سِیماهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ(2)و لا یلزم أن تکون المعرفة عامة بل یعرفهم بذلک الملائکة و الأئمة صلوات الله علیهم کما ورد فی قوله تعالی إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِینَ(3)أن المتوسمین هم الأئمة علیهم السلام و یمکن أن یعرفهم بذلک بعض الکمل من المؤمنین أیضا و إن لم یروا النور ظاهرا و تفرس أمثال هذه الأمور قد یحصل لکثیر من الناس بمجرد رؤیة سیماهم بل لبعض الحیوانات أیضا کما أن الشاة إذا رأت الذئب تستنبط من سیماه العداوة و إن لم ترها أبدا و مثل ذلک کثیر و قوله حتی أن أحدکم یحتمل وجهین الأول أن الله تعالی إنما جعل موضع القبلة المکان الخاص من الجبهة لأنه موضع النور و الثانی أن المؤمن إنما یختار هذا الموضع لکونه موضع النور واقعا و إن لم یر النور و لم یعرفه و یدل علی أن موضع التقبیل فی الجبهة.
**[ترجمه]«بدانها شناخته شوید» گویا اشاره است به قول خدای تعالی: «سیماهم فی وجوههم من أثر السجود.» - . فتح/ 29 - {علامتِ [مشخّصه] آنان اثر سجود در چهره‌هایشان است} و نباید که این شناخت عمومی باشد، بلکه برای فرشته‌ها و ائمه علیهم السّلام است، چنان چه در تفسیر این قول خدا: «إن فی ذلک لآیات للمتوسمین.» - . حجر/ 75 - {به یقین، در این [کیفر] برای هوشیاران عبرت‌هاست.} آمده که آنان امامانند، و بسا که مؤمن کامل با آن شناسایی شود، گرچه نورانی‌اند. و این گونه فراست برای بسیاری از مردم، به مجرد دیدن رخساره‌شان دست می دهد، بلکه برخی جانداران هم از آن بهره دارند، چنان چه گوسفند وقتی گرگ را بیند، از رخساره‌اش دشمنی را می فهمد، گرچه هرگز او را ندیده باشد. و نمونه آن بسیار است. و «حتی أن أحدکم» احتمال دارد دو وجه باشد: اول این که خدای تعالی موضع بوسیدن را مکان خاصی از پیشانی قرار داده، چرا که آن جای نور است و دوم این که مؤمنان را برگزیده، چرا که آن واقعا موضع نور است، اگرچه نوری از آن دیده نشود و دلالت دارد بر این که جای بوسه، همان پیشانی است.
**[ترجمه]
«35»
کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ رِفَاعَةَ بْنِ مُوسَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَا یُقَبَّلُ رَأْسُ أَحَدٍ وَ لَا یَدُهُ إِلَّا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَوْ مَنْ أُرِیدَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله(4).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السّلام فرمود: سر و دست کسی را نبوسند جز رسول خدا صلی الله علیه وآله، یا کسی که مقصود از او رسول خداست. - . کافی 2: 185 -
**[ترجمه]
تبیان
قوله علیه السلام أو من أرید به رسول الله من الأئمة علیهم السلام إجماعا و غیرهم من السادات و العلماء علی الخلاف و إن لم أر فی کلام أصحابنا تصریحا بالحرمة قال بعض المحققین لعل المراد بمن أرید به رسول الله الأئمة المعصومون علیهم السلام کما یستفاد من الحدیث الآتی و یحتمل شمول الحکم العلماء بالله و بأمر الله مع العاملین بعلمهم و الهادین للناس ممن وافق قوله فعله لأن العلماء الحق ورثة الأنبیاء فلا یبعد دخولهم فیمن یراد به رسول الله صلی الله علیه و آله.
قال الشهید قدس الله روحه فی قواعده یجوز تعظیم المؤمن بما جرت به عادة الزمان و إن لم یکن منقولا عن السلف لدلالة العمومات علیه قال تعالی ذلِکَ وَ مَنْ یُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَی الْقُلُوبِ(1)و قال تعالی ذلِکَ وَ مَنْ یُعَظِّمْ حُرُماتِ اللَّهِ فَهُوَ خَیْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ(2)
وَ لِقَوْلِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: لَا تَبَاغَضُوا وَ لَا تَحَاسَدُوا وَ لَا تَدَابَرُوا وَ لَا تَقَاطَعُوا وَ کُونُوا عِبَادَ اللَّهِ إِخْوَاناً.
فعلی هذا یجوز القیام و التعظیم بانحناء و شبهه و ربما وجب إذا أدی ترکه إلی التباغض و التقاطع أو إهانة المؤمن
وَ قَدْ صَحَّ: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَامَ إِلَی فَاطِمَةَ علیها السلام وَ إِلَی جَعْفَرٍ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ لَمَّا قَدِمَ مِنَ الْحَبَشَةِ وَ قَالَ لِلْأَنْصَارِ قُومُوا إِلَی سَیِّدِکُمْ.
وَ نُقِلَ: أَنَّهُ صلی الله علیه و آله قَامَ لِعِکْرِمَةَ بْنِ أَبِی جَهْلٍ لَمَّا قَدِمَ مِنَ الْیَمَنِ فَرَحاً بِقُدُومِهِ.
فَإِنْ قُلْتَ قَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَحَبَّ أَنْ یَتَمَثَّلَ لَهُ النَّاسُ أَوِ الرِّجَالُ قِیَاماً فَلْیَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ.
و نقل أنه صلی الله علیه و آله کان یکره أن یقام له فکان إذا قدم لا یقومون لعلمهم کراهته ذلک فإذا فارقهم قاموا حتی یدخل منزله لما یلزمهم من تعظیمه.
قلت تمثل الرجال قیاما هو ما تصنعه الجبابرة من إلزامهم الناس بالقیام فی حال قعودهم إلی أن ینقضی مجلسهم لا هذا القیام المخصوص القصیر زمانه سلمنا لکن یحمل علی من أراد ذلک تجبرا و علوا علی الناس فیؤاخذ من لا یقوم له بالعقوبة أما من یریده لدفع الإهانة عنه و النقیصة له فلا حرج علیه لأن دفع
الضرر عن النفس واجب و أما کراهیته صلی الله علیه و آله فتواضع لله و تخفیف علی أصحابه و کذا ینبغی للمؤمن أن لا یحب ذلک و أن یؤاخذ نفسه بمحبة ترکه إذا مالت إلیه و لأن الصحابة کانوا یقومون کما فی الحدیث و یبعد عدم علمه صلی الله علیه و آله بهم مع أن فعلهم یدل علی تسویغ ذلک.
و أما المصافحة فثابتة من السنة و کذا تقبیل موضع السجود و تقبیل الید
فَقَدْ وَرَدَ أَیْضاً فِی الْخَبَرِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِذَا تَلَاقَی الرَّجُلَانِ فَتَصَافَحَا تَحَاتَّتْ ذُنُوبُهُمَا وَ کَانَ أَقْرَبَهُمَا إِلَی اللَّهِ سُبْحَانَهُ أَکْثَرُهُمَا بِشْراً لِصَاحِبِهِ.
و فی الکافی للکلینی رحمه الله فی هذه المقامات أخبار کثیرة و أما المعانقة فجائزة أیضا لما ثبت من معانقة النبی صلی الله علیه و آله جعفرا و اختصاصه به غیر معلوم و فی الحدیث أنه قبل بین عینی جعفر علیه السلام مع المعانقة و أما تقبیل المحارم علی الوجه فجائز ما لم یکن لریبة أو تلذذ.
**[ترجمه]«یا کسی که مقصود از او رسول خداست» که ائمه علیهم السّلام باشند و مورد اتفاق است یا غیر آنها از سادات و علما که مورد اختلاف است. و اگرچه در کلام شیعه تصریح به حرمت ندیدم، یک محقق گفته: مقصود همان امامان معصومند، چنان چه از حدیث آینده فهم می شود و بسا که علمای عاملین و هادیان مردم را که گفتار و کردارشان یکی است فرا گیرد، زیرا عالمان درست وارثان پیغمبرانند و عبارت آنها را فراگیرد.
شهید قدس الله روحه در قواعدش گفته: تعظیم مؤمن بدان چه روش مردم زمانه است روا است، گرچه از گذشتگان نقل نشده است، زیرا عمومات بر آن دلالت دارند. خدای تعالی‌فرموده: «ذلک و من یعظم شعائر الله فإنها من تقوی القلوب.» - . حج/ 33 - {این است [فرایض خدا] و هر کس شعایر خدا را بزرگ دارد در حقیقت، آن [حاکی] از پاکی دل‌هاست.}
و فرمود: «ذلک و من یعظم حرمات الله فهو خیر له عند ربه.» - . حج/ 31 - {این است که هر که بزرگ دارد محترمات خدا را بهتر است برایش نزد پروردگارش.}
و برای قول پیغمبر صلی الله علیه و آله که با هم دشمن نباشید، به هم حسد نبرید، به هم پشت نکنید، از هم نبُرید و برادرانه بندگان خدا باشید، بنابراین جایز است که با برخاستن و خم شدن تعظیم کرد و بسا که اگر ترک آن مایه دشمنی و بریدن پیوند گردد یا مایه اهانت مؤمن باشد، واجب شود. و به روایت صحیح آمده که پیغمبر جلوی فاطمه علیها السّلام و برای جعفر که از حبشه آمده بود، برخاسته و به انصار هم فرموده است که جلوی آقای خود برخیزید. و نقل است که آن حضرت، چون عکرمه بن ابی جهل از یمن آمد، برای شادی از آمدنش، برای او نیز بپا خاست.
اگر بگویی که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر که دوست دارد مردم یا مردان جلوی او بایستند، نشیمن او از آتش باشد، و نقل است که بد داشت جلویش بپا شوند و چون می آمد برایش بپا نمی شدند، زیرا می دانستند بدش می‌آید، و چون از آنها جدا می شد به احترام او بر پا می ماندند تا به خانه‌اش درآید.
من می گویم که مقصود از این حدیث، کار جباران است که مردم را وادار می‌کردند به ایستادن و خودشان نشسته بودند تا مجلس پایان گیرد، نه این برپا شدن مخصوص کوتاه برای احترام. و اگر هم بپذیریم مقصود آنجا است که کسی به زور و سرفرازی بر مردم آن را خواهد و کسی که انجام ندهد مؤاخذه و کیفر بیند و آن که برای رفع اهانت و کم شمردن انجام ندهد باکی ندارد، زیرا دفع ضرر از نفس واجب است و بد آمدن پیغمبر صلی الله علیه و آله از این کار، برای تواضع الهی و تخفیف بر اصحابش بوده است. همچنین شایسته است برای مؤمن که آن را دوست نداشته باشد و خود را به آن وادارد که اگر میلی بدین کار دارد، آن را ترک کند، با اینکه صحابه به احترامش قیام می کردند، چنان چه در خود حدیث است و دور است که بگویی آن را نمی دانستند با اینکه کردارشان دلیل جواز آن است.
و اما مصافحه از سنت ثابت است و هم بوسیدن جای سجده در پیشانی و نیز بوسیدن دست، چه که در خبری از رسول خدا صلی الله علیه و آله رسیده است که چون دو کس به هم برخورند و به هم دست دهند، گناهانشان بریزد و نزدیک‌ترشان به خدا آن است که خوشروتر باشد برای یار خود. و در کافی کلینی در این موارد اخبار بسیاری است. و اما در آغوش کشیدن هم جایز است، چون ثابت است که پیغمبر صلی الله علیه و آله جعفر را در آغوش کشید و اختصاص بدو معلوم نیست. و در حدیث است که آن حضرت میان دو چشم جعفر را هم بوسیده و او را در آغوش گرفته است. و بوسیدن روی هر که محرم است جایز است، ولی بی ریبه و لذت‌جویی .
**[ترجمه]
«36»
کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ زَیْدٍ النَّرْسِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَزْیَدٍ صَاحِبِ السَّابِرِیِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَتَنَاوَلْتُ یَدَهُ فَقَبَّلْتُهَا فَقَالَ أَمَا إِنَّهَا لَا تَصْلُحُ إِلَّا لِنَبِیٍّ أَوْ وَصِیِّ نَبِیٍ(1).
**[ترجمه]کافی: علی بن مزید صاحب سابری گفت: نزد امام صادق علیه السّلام رفتم و دستش را گرفتم و بوسیدم. فرمود: اما این کار خوب نیست، مگر برای پیغمبر صلی الله علیه و آله یا وصی پیغمبر. - . کافی 2: 185 -
**[ترجمه]
بیان
یدل علی المنع من تقبیل ید غیر المعصومین علیهم السلام لکن الخبر مع جهالته لیس بصریح فی الحرمة بل ظاهره الکراهة.
**[ترجمه]دلالت دارد بر عدم جواز بوسیدن دست غیر معصومین، ولی راوی مجهول است و صریح در حرمت نیست و ظاهرش کراهت است.
**[ترجمه]
«37»
کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ الْحَجَّالِ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام نَاوِلْنِی یَدَکَ أُقَبِّلْهَا فَأَعْطَانِیهَا فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ رَأْسَکَ فَفَعَلَ فَقَبَّلْتُهُ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ فَرِجْلَاکَ فَقَالَ أَقْسَمْتُ أَقْسَمْتُ أَقْسَمْتُ ثَلَاثاً وَ بَقِیَ شَیْ‌ءٌ وَ بَقِیَ شَیْ‌ءٌ وَ بَقِیَ شَیْ‌ءٌ(2).
**[ترجمه]کافی: یونس بن یعقوب گفت: به امام صادق علیه السّلام گفتم: دستت را بده تا ببوسم، و به من داد. گفتم: قربانت گردم! سرت را! و سرش را پیش آورد و بوسیدم. گفتم: قربانت دو پایت را! تا سه بار فرمود «اقسمت» و تا سه بار فرمود: به جا مانده چیزی. - . کافی 2: 185 -
**[ترجمه]
تبیین
أقسمت أقول یحتمل وجوها الأول أن یکون علی صیغة المتکلم و یکون إخبارا أی حلفت أن لا أعطی رجلی أحدا یقبلها إما لعدم جوازه أو عدم رجحانه أو للتقیة و قوله بقی شی‌ء استفهام علی الإنکار أی هل بقی
احتمال الرخصة و التجویز بعد القسم الثانی أن یکون إنشاء للقسم و مناشدة أی أقسم علیک أن تترک ذلک للوجوه المذکورة و هل بقی بعد مناشدتی إیاک من طلبک التقبیل شی‌ء أو لم یبق بعد تقبیل الید و الرأس شی‌ء تطلبه الثالث ما کان یقوله بعض الأفاضل رحمه الله و هو أن یکون المعنی أقسمت قسمة بینی و بین خلفاء الجور فاخترت الید و الرأس و جعلت الرجل لهم بقی
شی‌ء أی ینبغی أن یبقی لهم شی‌ء لعدم التضرر منهم الرابع ما قال بعضهم أیضا إنه أقسمت بصیغة الخطاب علی الاستفهام للإنکار أی أ أقسمت أن تفعل ذلک فتبالغ فیه و بقی شی‌ء علی الوجه السابق الخامس ما ذکره بعض الأفاضل و هو أن أقسمت علی صیغة الخطاب و ثلاثا من کلام الإمام علیه السلام أی أقسمت قسما لتقبیل الید و آخر لتقبیل الرأس و آخر لتقبیل الرجلین و فعلت اثنین و بقی الثالث و هو تقبیل الرجلین فافعل فإنه یجب علیک السادس ما قیل إن أقسمت بصیغة الخطاب من القسم بالکسر و هو الحظ و النصیب أی أخذت حظک و نصیبک و لیبق شی‌ء مما یجوز أن یقبل للتقیة.
**[ترجمه]«اقسمت» چند تفسیر دارد: اول این که بنا برصیغه متکلم باشد و إخبار باشد، یعنی قسم خوردم که پایم را ندهم کسی ببوسد، یا برای اینکه روا نیست یا مکروه است یا برای تقیه، و این عبارت «بقی شی‌ء» استفهام انکاری است، یعنی آیا احتمال رخصت و تجویز باقی ماند. دوم این که إنشاء قسم و مناشدة باشد یعنی تو را قسم می دهم که این کار نکنی برای همان وجوه گذشته و پس از این قسم، چیزی از طلب بر جا نیست، یا این که پس از بوسیدن دست و سر، چیزی برای بوسیدن نمانده که آن را بخواهی.
سوم این که فاضلی گفته است: یعنی من تقسیم کردم احترام را میان خود و خلفای جور، و دست و سر را برگزیدم و بوسیدن پا را بدانها وانهادم و باید چیزی به آنها داد تا زیان آنها را ندید.
چهارم این که دیگری گفته: «أقسمت» به صیغة خطاب بنا بر استفهام إنکاری باشد، یعنی تو قسم خوردی که پایم را ببوسی و به آن اصرار داری و دیگر چیزی بجا مانده؟ پنجم این که فاضل دیگری گفته: یعنی ای یونس! تو برای بوسیدن دست و سر و پا سه بار قسم خوردی؛ دو تا را انجام دادی و یکی مانده که بوسیدن پاها است، آن را هم انجام بده، چون به حکم قسم بر تو واجب شده است.
ششم: این که گفته شده «إن أقسمت» به صیغة خطاب از قسم با کسره است وآن الحظ و النصیب است، یعنی بخش کردی و بهره خود را بردی و یکی بجا مانده که پابوسی است و روا نیست برای تقیه.
**[ترجمه]
و أقول
لا یخفی ما فی الوجوه الأخیرة من البعد و الرکاکة ثم إنه یحتمل علی بعض الوجوه المتقدمة أن یکون المراد بقوله بقی شی‌ء التعریض بیونس و أمثاله أی بقی شی‌ء آخر سوی هذه التواضعات الرسمیة و التعظیمات الظاهریة و هو السعی فی تصحیح العقائد القلبیة و متابعتنا فی جمیع أعمالنا و أقوالنا و هی أهم من هذا الذی تهتم به لأنه علیه السلام کان یعلم أنه سیضل و یصیر فطحیا و أما قوله رأسک فیحتمل الرفع و النصب و الأخیر أظهر أی ناولنی رأسک و قوله فرجلاک مبتدأ و خبره محذوف أی أرید أن أقبلهما أو ما حالهما أی یجوز لی تقبیلهما.
**[ترجمه]تفسیرهای آخر، دور از باور و زشت است و بسا که به بعضی از تفسیرها این که فرموده «چیزی بجا مانده» به یونس و همگنانش در بی‌اخلاصی و سستی عقیده گوشه زده است، و این که اخلاص مهم‌تر است از این تشریفات رسمی که بدان توجه داری، زیرا می دانست که او به زودی گمراه می‌شود و به فطحیه (پیروان عبدالله برادرش) می‌گرود. و اما این عبارت «رأسک» احتمال دارد رفع و نصب باشد و دومی أظهر است، یعنی سرت را بده. و «فرجلاک» مبتدأ است و خبرش محذوف است، یعنی می خواهم آنها را ببوسم یا آنها چه گونه‌اند، یعنی آیا جایز است آنها را ببوسم؟
**[ترجمه]
«38»
کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَمْرَکِیِّ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَبَّلَ لِلرَّحِمِ ذَا قَرَابَةٍ فَلَیْسَ عَلَیْهِ شَیْ‌ءٌ وَ قُبْلَةُ الْأَخِ عَلَی الْخَدِّ وَ قُبْلَةُ الْإِمَامِ بَیْنَ عَیْنَیْهِ(1).
1) 1. الکافی ج 2: 185.
**[ترجمه]کافی: امام کاظم علیه السّلام فرمود: هر که خویشاوندی را به مهر خویشاوندی ببوسد، بر او گناهی نیست، و بوسه برادر به گونه است و بوسیدن امام در میان دو چشم او. - . کافی 2: 185 -
**[ترجمه]
بیان
من قبل للرحم أی لا للشهوة و الأغراض الباطلة و قبلة الأخ أی النسبی أو الإیمانی و قبلة الإمام الظاهر أنه إضافة إلی المفعول و قیل إلی الفاعل أی قبلة الإمام ذا قرابته بین العینین و کأنه ذهب إلی ذلک لفعل النبی صلی الله علیه و آله ذلک بجعفر رضی الله عنه و لا یخفی ما فیه.
**[ترجمه]«به مهر خویشاوندی» یعنی نه برای شهوت و مقاصد ناروا، و بوسیدن برادر یعنی نسبی یا ایمانی و بوسیدن امام، ظاهر در این است که اضافه به مفعول شده و گفته شده به فاعل است، یعنی امام میان دو چشم خویشانش را می بوسد و گویا آن را از عمل پیغمبر صلی الله علیه و آله با جعفر استفاده کرده و سستی آن روشن است.
**[ترجمه]
«39»
کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی الصَّبَّاحِ مَوْلَی آلِ سَامٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَیْسَ الْقُبْلَةُ عَلَی الْفَمِ إِلَّا لِلزَّوْجَةِ وَ الْوَلَدِ الصَّغِیرِ(1).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السّلام فرمود: نشاید بوسیدن لب، جز در زوجه و خردسال. - . کافی 2: 186 -
**[ترجمه]
بیان
کأن المراد بالزوجة ما یعم ملک الیمین.
**[ترجمه]بسا زوجه کنیز را هم فرا گیرد.
**[ترجمه]
«40»
سن، [المحاسن] ابْنُ مَحْبُوبٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِی الْمِقْدَامِ عَنْ مَالِکِ بْنِ أَعْیَنَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْمُؤْمِنَیْنِ یَلْتَقِیَانِ فَیُصَافِحُ کُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا صَاحِبَهُ فَمَا یَزَالُ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی نَاظِراً إِلَیْهِمَا بِالْمَحَبَّةِ وَ الْمَغْفِرَةِ وَ إِنَّ الذُّنُوبَ لَتَحَاتُّ عَنْ وُجُوهِهِمَا وَ جَوَارِحِهِمَا حَتَّی یَفْتَرِقَا(2).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: دو مؤمن به هم برخورند و با هم دست دهند و پیوسته خدا تبارک و تعالی بدانها توجه دارد به دوستی و آمرزش، و گناهان از روی و اندامشان فرو ریزند تا جدا شوند. - . محاسن: 143 -
**[ترجمه]
«41»
شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ: إِنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا لَقِیَ أَخَاهُ وَ تَصَافَحَا لَمْ تَزَلِ الذُّنُوبُ تَتَحَاتُّ عَنْهُمَا مَا دَامَا مُتَصَافِحَیْنِ کَتَحَاتِّ الْوَرَقِ عَنِ الشَّجَرِ فَإِذَا افْتَرَقَا قَالَ مَلَکَاهُمَا جَزَاکُمَا اللَّهُ خَیْراً عَنْ أَنْفُسِکُمَا فَإِنِ الْتَزَمَ کُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا صَاحِبَهُ نَادَاهُمَا مُنَادٍ طُوبَی لَکُمَا وَ حُسْنُ مَآبٍ وَ طُوبَی شَجَرَةٌ فِی الْجَنَّةِ أَصْلُهَا فِی دَارِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ فَرْعُهَا فِی مَنَازِلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَإِذَا افْتَرَقَا نَادَاهُمَا مَلَکَانِ کَرِیمَانِ أَبْشِرَا یَا وَلِیَّیِ اللَّهِ بِکَرَامَةِ اللَّهِ وَ الْجَنَّةِ مِنْ وَرَائِکُمَا(3).
**[ترجمه]تفسیر عیاشی: ابی بصیرگفت: امام صادق علیه السّلام فرمود: همانا مؤمن به برادرش برخورَد و به هم دست دهند و پیوسته گناهان آنها فرو ریزد تا دست در دست هم دارند، همچون ریزش برگ از درخت، و چون جدا شوند فرشته‌ها به آنها گویند: «خدایتان پاداش خوب دهد» و اگر به هم بچسبند، منادی به آنها ندا کند: «طوبی از آنِ شما با سرانجام نیک»، (و طوبی درختی است در بهشت و بُنِ آن در خانه امیر مؤمنان است و شاخه‌اش در خانه‌های بهشتیان.) چون از هم جدا شوند، دو فرشته کریم بدانها ندا کنند: «مژده باد شما را ای دو دوست خدا به کرامت خدا و بهشت به دنبال شماست.» - . تفسیر عیاشی2: 212 -
**[ترجمه]
«42»
کشف، [کشف الغمة] مِنْ دَلَائِلِ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ مَالِکٍ الْجُهَنِیِّ قَالَ: إِنِّی یَوْماً عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ أَنَا أُحَدِّثُ نَفْسِی بِفَضْلِ الْأَئِمَّةِ مِنْ أَهْلِ الْبَیْتِ إِذَا أَقْبَلَ عَلَیَّ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ یَا مَالِکُ أَنْتُمْ وَ اللَّهِ شِیعَتُنَا حَقّاً- لَا تَرَی أَنَّکَ أَفْرَطْتَ فِی الْقَوْلِ فِی فَضْلِنَا یَا مَالِکُ إِنَّهُ لَیْسَ یُقْدَرُ عَلَی صِفَةِ اللَّهِ وَ کُنْهِ عَظَمَتِهِ- وَ لِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلی
وَ کَذَلِکَ لَا یَقْدِرُ أَحَدٌ أَنْ یَصِفَ حَقَّ الْمُؤْمِنِ وَ یَقُومَ بِهِ کَمَا أَوْجَبَ اللَّهُ لَهُ عَلَی أَخِیهِ الْمُؤْمِنِ یَا مَالِکُ إِنَّ الْمُؤْمِنَیْنِ لَیَلْتَقِیَانِ فَیُصَافِحُ کُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا صَاحِبَهُ فَلَا یَزَالُ اللَّهُ نَاظِراً إِلَیْهِمَا بِالْمَحَبَّةِ وَ الْمَغْفِرَةِ وَ إِنَّ الذُّنُوبَ لَتَتَحَاتُّ عَنْ وُجُوهِهِمَا حَتَّی یَفْتَرِقَا فَمَنْ یَقْدِرُ عَلَی صِفَةِ مَنْ هُوَ هَکَذَا عِنْدَ اللَّهِ(1).
وَ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ هُوَ مُتَخَلٍّ فَقَعَدْتُ فِی جَانِبِ الْبَیْتِ فَقَالَ لِی إِنَّ نَفْسَکَ لَتُحَدِّثُکَ بِشَیْ‌ءٍ وَ تَقُولُ لَکَ إِنَّکَ مُفْرِطٌ فِی حُبِّنَا أَهْلَ الْبَیْتِ وَ لَیْسَ هُوَ کَمَا تَقُولُ إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَیَلْقَی أَخَاهُ فَیُصَافِحُهُ فَیُقْبِلُ اللَّهُ عَلَیْهِمَا بِوَجْهِهِ وَ یَتَحَاتُّ الذُّنُوبُ عَنْهُمَا حَتَّی یَفْتَرِقَا(2).
**[ترجمه]کشف الغمة: از مالک جهنی نقل است که روزی نزد امام صادق علیه السّلام بودم و با خود فضل ائمه اهل بیت را می گفتم که آن حضرت رو به من کرد و فرمود: ای مالک! شما به راستی شیعه ما هستید. مپندار که تو در گفتن فضل ما افراط کردی. ای مالک! همانا کسی نتواند خدا را وصف کند و به کنه عظمتش راه یابد، «وَ لِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلی.» - . نحل / 60 - {و خدا را نمونه‌های والا است.} و همچنان کسی نتواند حق مؤمن را وصف کند و آن را ادا کند، چنان چه خدایش بر برادر مؤمنش واجب کرده. ای مالک! همانا دو مؤمن به هم برخورَند و با هم دست دهند و پیوسته خدا با مهر مغفرت بدانها توجه دارد و گناهانشان از چهره‌هاشان فرو ریزند تا از هم جدا شوند. چه کسی می‌تواند کسی را که چنین مقامی نزد خدا دارد وصف نماید و معرفی کند؟ - . کشف الغمة 2: 404 -
و از ابی حمزه است که بر امام صادق علیه السّلام وارد شدم و ایشان در خلوت بود. من در گوشه اطاق نشستم و به من فرمود: دلت با تو رازی دارد و می گوید: تو در دوستی ما خاندان افراط کردی و چنان نیست. همانا مؤمن به برادرش برخورَد و به او دست دهد و خدا رو به سوی آنها کند و
گناهانشان فرو ریزد تا از هم جدا شوند. - . کشف الغمة 2: 410 -
**[ترجمه]
«43»
نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِذَا قَبَّلَ أَحَدُکُمْ ذَاتَ مَحْرَمٍ قَدْ حَاضَتْ أُخْتَهُ أَوْ عَمَّتَهُ أَوْ خَالَتَهُ فَلْیُقَبِّلْ بَیْنَ عَیْنَیْهَا وَ رَأْسَهَا وَ لْیَکُفَّ عَنْ خَدِّهَا وَ عَنْ فِیهَا(3).
**[ترجمه]نوادر راوندی: امام کاظم از پدرانش علیهم السّلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می کند که فرمود: چون یکی از شما محرمی را ببوسد که حائض است - چون خواهرش یا عمه یا خاله‌اش - میان دو چشم یا سرش را ببوسد، و از گونه و لب او درگذرد. - . نوادر راوندی: 19 -
**[ترجمه]
«44»
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَغَوِیِّ عَنْ دَاوُدَ بْنِ عَمْرٍو الضَّبِّیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَکِ عَنْ یَحْیَی بْنِ أَیُّوبَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَحْرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَزِیدَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ أَبِی أُمَامَةَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: تَحِیَّاتُکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْمُصَافَحَةِ(4).
**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: درود و سلام شما در میانه خودتان با دست دادن است. - . امالی شیخ طوسی 2: 253 -
**[ترجمه]
«45»
کِتَابُ زَیْدٍ النَّرْسِیِّ، قَالَ(5): دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَتَنَاوَلْتُ یَدَهُ فَقَبَّلْتُهَا فَقَالَ أَمَا إِنَّهُ لَا یَصْلُحُ إِلَّا لِنَبِیٍّ أَوْ مَنْ أُرِیدَ بِهِ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله.
**[ترجمه]کتاب زید نرسی: راوی - . شاید راوی علی بن مزید صاحب سابری باشد، چنان چه درشماره 36 گذشت. - گفت: بر امام صادق علیه السّلام وارد شدم، دستش را گرفتم و بوسیدم. فرمود: آگاه باش که دستبوسی خوب نیست، مگر از برای پیغمبر یا کسی که مقصود از او پیغمبر صلی الله علیه و آله باشد.
**[ترجمه]
«46»
عُدَّةُ الدَّاعِی، عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْمُؤْمِنَیْنِ إِذَا الْتَقَیَا وَ تَصَافَحَا أَدْخَلَ اللَّهُ یَدَهُ بَیْنَ أَیْدِیهِمَا فَیُصَافِحُ أَشَدَّهُمَا حُبّاً لِصَاحِبِهِ.
**[ترجمه]عدة الداعی: امام باقر علیه السّلام فرمود: دو مؤمن که به هم برخورَند و دست هم را بگیرند، خدا دستش را میان دست‌های آنها فرو برد و با هر کدام که بیشتر یار خود را دوست بدارد، مصافحه کند.
**[ترجمه]
«47»
أَرْبَعِینُ الشَّهِیدِ، بِإِسْنَادِهِ عَنِ السَّیِّدِ الْمُرْتَضَی رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ عَنِ الشَّیْخِ الْمُفِیدِ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ الشَّیْبَانِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ بُطَّةَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی
عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ عَنْ فَضَالَةَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ بِسْطَامَ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَأَتَی رَجُلٌ فَقَالَ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنِّی رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْجَبَلِ وَ رُبَّمَا لَقِیتُ رَجُلًا مِنْ إِخْوَانِی فَالْتَزَمْتُهُ فَیَعِیبُ عَلَیَّ بَعْضُ النَّاسِ وَ یَقُولُونَ هَذِهِ مِنْ فِعْلِ الْأَعَاجِمِ وَ أَهْلِ الشِّرْکِ- فَقَالَ علیه السلام وَ لِمَ ذَاکَ فَقَدِ الْتَزَمَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله جَعْفَراً وَ قَبَّلَ عَیْنَیْهِ.
**[ترجمه]اربعین شهید: ابن بسطام گفت: نزد امام صادق علیه السّلام بودم که مردی آمد و گفت: قربانت گردم! من مردی از اهل کوهستانم و بسا به یکی از برادران خود برخورد می کنم و به او بچسبم و برخی مردم آن را بر من عیب گیرند و گویند این کار عجم‌ها و بت‌پرست‌هاست. فرمود: چرا چنین است؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله به جعفر رضی الله عنه چسبید و میان دو چشم او را بوسید .
**[ترجمه]
باب 101 الإصلاح بین الناس
الآیات
النساء: مَنْ یَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً یَکُنْ لَهُ نَصِیبٌ مِنْها وَ مَنْ یَشْفَعْ شَفاعَةً سَیِّئَةً یَکُنْ لَهُ کِفْلٌ مِنْها وَ کانَ اللَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ مُقِیتاً(1)
و قال تعالی: لا خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مِنْ نَجْواهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَیْنَ النَّاسِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً(2)
الأنفال: فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَصْلِحُوا ذاتَ بَیْنِکُمْ(3)
الحجرات: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ(4)
<meta info="- من یشفع شفاعة حسنة یکن له نصیب منها و من یشفع شفاعة سیئة یکن له کفل منها و کان الله علی کل شی‌ء مقیتا. - . نساء/ 87 -
{هر کس شفاعتِ پسندیده کند، برای وی از آن نصیبی خواهد بود و هر کس شفاعت ناپسندیده‌ای کند، برای او از آن [نیز] سهمی خواهد بود. و خدا همواره به هر چیزی تواناست.}
{در بسیاری از رازگویی‌های ایشان خیری نیست، مگر کسی که [بدین وسیله] به صدقه یا کار پسندیده یا سازشی میان مردم فرمان دهد. و هر کس برای طلب خشنودی خدا چنین کند، به زودی او را پاداش بزرگی خواهیم داد.}
{پس از خدا پروا دارید و با یکدیگر سازش نمایید.}
{در حقیقت مؤمنان با هم برادرند، پس میان برادرانتان را سازش دهید و از خدا پروا بدارید، امید که مورد رحمت قرار گیرید.}
**[ترجمه]
روایات
«1»
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] بِإِسْنَادِ الْمُجَاشِعِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَا عَمِلَ امْرُؤٌ عَمَلًا بَعْدَ إِقَامَةِ الْفَرَائِضِ خَیْراً مِنْ إِصْلَاحٍ بَیْنَ النَّاسِ یَقُولُ خَیْراً وَ یُنْمِی خَیْراً(5).
**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: امام صادق از پدرانش علیهم السّلام، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می کند که فرمود: پس از برپا داشتن فرائض کاری بهتر از اصلاح و آشتی دادن میان مردم نیست که شخص خوب بگوید و خوب برداشت کند. - . امالی شیخ طوسی 2: 135 -
**[ترجمه]
«2»
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: إِصْلَاحُ ذَاتِ الْبَیْنِ أَفْضَلُ مِنْ عَامَّةِ الصَّلَاةِ وَ الصَّوْمِ(6).
قال الشیخ رحمه الله أقول إن المعنی فی ذلک یکون المراد صلاة التطوع و الصوم.
**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: اصلاح میان مردم بهتر است از همه نماز و روزه ها. - . امالی شیخ طوسی 2: 135 -
شیخ (ره) گفته: مقصود نماز و روزه استحبابی است.
**[ترجمه]
«3»
ثو، [ثواب الأعمال] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَقُولُ: لَأَنْ أُصْلِحَ بَیْنَ اثْنَیْنِ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ أَنْ أَتَصَدَّقَ بِدِینَارَیْنِ(1).
**[ترجمه]ثواب الاعمال: امیر مؤمنان علیه السّلام می فرمود: اگر میان دو کس آشتی دهم، بیشتر دوست دارم از اینکه دو دینار صدقه بدهم. - . ثواب الاعمال: 133 -
**[ترجمه]
«4»
جا، [المجالس للمفید] الْحَسَنُ بْنُ حَمْزَةَ عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عُمَرَ الْأَفْرَقِ وَ حُذَیْفَةَ بْنِ مَنْصُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: صَدَقَةٌ یُحِبُّهَا اللَّهُ إِصْلَاحٌ بَیْنَ النَّاسِ إِذَا تَفَاسَدُوا وَ تَقْرِیبٌ بَیْنَهُمْ إِذَا تَبَاعَدُوا(2).
**[ترجمه]مجالس مفید: امام صادق علیه السّلام می فرمود: صدقه‌ای که خدایش دوست دارد، اصلاح میان مردم است که میانشان به هم خورده و نزدیک کردن آنها است به هم چون از هم دوری گزیدند. - . مجالس مفید: 14 -
**[ترجمه]
«5»
عُدَّةُ الدَّاعِی، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَفْضَلُ الصَّدَقَةِ صَدَقَةُ اللِّسَانِ قِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ مَا صَدَقَةُ اللِّسَانِ قَالَ الشَّفَاعَةُ تَفُکُّ بِهَا الْأَسِیرَ وَ تَحْقُنُ بِهَا الدَّمَ وَ تَجُرُّ بِهَا الْمَعْرُوفَ إِلَی أَخِیکَ وَ تَدْفَعُ بِهَا الْکَرِیهَةَ.
**[ترجمه]عده الداعی: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: بهترین صدقه، صدقه زبان است. گفته شد: یا رسول الله! صدقه زبان چیست؟ فرمود: میانجیگری که بدان اسیری را رها کنی؛ خونی را حفظ کنی و خیری به برادرت برسانی و بدی را از او بگردانی.
**[ترجمه]
«6»
کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ أَبِی طَلْحَةَ عَنْ حَبِیبٍ الْأَحْوَلِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: صَدَقَةٌ یُحِبُّهَا اللَّهُ إِصْلَاحٌ بَیْنَ النَّاسِ إِذَا تَفَاسَدُوا وَ تَقَارُبٌ بَیْنَهُمْ إِذَا تَبَاعَدُوا(3).
کا، [الکافی] بالإسناد المتقدم عن محمد بن سنان عن حذیفة بن منصور عن أبی عبد الله علیه السلام. مثله(4)
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السّلام می فرمود: صدقه‌ای که خدا آن را دوست دارد، اصلاح میان مردم است که میانشان به هم خورده و نزدیک کردن آنها است به هم، چون از هم دوری گزیدند. - . کافی 2: 209 -
کافی: با سند دیگر مانند این روایت را آورده است. - . کافی 2: 209 -
**[ترجمه]
بیان
تقارب أی سعی فی تقاربهم أو أصل تقاربهم.
**[ترجمه]«تقارب» یعنی سعی در نزدیک کردن آنها به هم یا منظور اصل تقارب است .
**[ترجمه]
«7»
کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَأَنْ أُصْلِحَ بَیْنَ اثْنَیْنِ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ أَنْ أَتَصَدَّقَ بِدِینَارَیْنِ(5).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السّلام فرمود: اگر میان دو کس را آشتی دهم بیشتر دوست دارم از اینکه دو دینار صدقه بدهم. - . کافی 2: 209 -
**[ترجمه]
«8»
کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِذَا رَأَیْتَ بَیْنَ اثْنَیْنِ مِنْ شِیعَتِنَا مُنَازَعَةً فَافْتَدِهَا مِنْ
مَالِی(1).
**[ترجمه]کافی: مفضل گفت: امام صادق علیه السّلام فرمود: چون میان دو کس از شیعه ما نزاعی دیدی، از مال من آن را عوض ده. - . کافی 2: 209 -
**[ترجمه]
بیان
فافتدها کأن الافتداء هنا مجاز فإن المال یدفع المنازعة کما أن الدیة تدفع طلب الدم أو کما أن الأسیر ینقذ بالفداء فکذلک کل منهما ینقذ من الآخر بالمال فالإسناد إلی المنازعة علی المجاز فی المصباح فدا من الأسیر یفدیه فدی مقصور و تفتح الفاء و تکسر إذا استنقذه بمال و اسم ذلک المال الفدیة و هو عوض الأسیر و فادیته مفاداة و فداء أطلقته و أخذت فدیته و تفادی القوم اتقی بعضهم ببعض کان کل واحد یجعل صاحبه فداه و فدت المرأة نفسها من زوجها تفدی و أفدت أعطته مالا حتی تخلصت منه بالطلاق.
**[ترجمه]«الافتداء» در اینجا مجاز است. مال نزاع را بر طرف می کند، چنان چه دیه خونخواهی را دفع می کند یا اسیر با عوض آزاد می‌شود و این دو هم به وسیله مال از شرّ هم آزاد می شوند. بنابراین اسناد به منازعة مجازی است. در مصباح آمده: «فدا من الأسیر»، «یفدیه فدی» مقصور است و فاء فتحه دارد و کسره هم می گیرد، یعنی نجات به وسیله مال واسم آن مال فدیة است و آن عوض اسیر است، و «فادیته مفاداة و فداء» یعنی آزادش کردم و فدیه‌اش را گرفتم،
و «تفادی القوم» یعنی قوم از همدیگر پروا کردند، هر کدام از آنها یارش را فدا قرار داد، و «فدت المرأة نفسها من زوجها»، یعنی زن مالی به شوهرداد تا به وسیله طلاق از شر او خلاص شود.
**[ترجمه]
«9»
کا، [الکافی] بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی حَنِیفَةَ سَائِقِ الْحَاجِّ قَالَ: مَرَّ بِنَا الْمُفَضَّلُ وَ أَنَا وَ خَتَنِی نَتَشَاجَرُ فِی مِیرَاثٍ فَوَقَفَ عَلَیْنَا سَاعَةً ثُمَّ قَالَ لَنَا تَعَالَوْا إِلَی الْمَنْزِلِ فَأَتَیْنَاهُ فَأَصْلَحَ بَیْنَنَا بِأَرْبَعِ مِائَةِ دِرْهَمٍ فَدَفَعَهَا إِلَیْنَا مِنْ عِنْدِهِ حَتَّی إِذَا اسْتَوْثَقَ کُلُّ وَاحِدٍ مِنَّا مِنْ صَاحِبِهِ قَالَ أَمَا إِنَّهَا لَیْسَتْ مِنْ مَالِی وَ لَکِنْ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَمَرَنِی إِذَا تَنَازَعَ رَجُلَانِ مِنْ أَصْحَابِنَا فِی شَیْ‌ءٍ أَنْ أُصْلِحَ بَیْنَهُمَا وَ أَفْتَدِیَهُمَا مِنْ مَالِهِ فَهَذَا مِنْ مَالِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام(2).
**[ترجمه]کافی: ابی حنیفه رهبر حاجیان گفت: مفضل به ما گذر کرد. من و دامادم بر سر ارثی ستیزه داشتیم. وی ساعتی بر ما ایستاد
و سپس گفت: بیایید به خانه. نزد او رفتیم و او با چهارصد درهم میان ما آشتی داد و از خودش آن را به ما پرداخت و چون از قطع نزاع ما با هم مطمئن شد، گفت: بدانید که این پول مال خود من نیست، ولی امام صادق علیه السّلام به من فرموده چون دو شیعه با هم نزاع دارند، در چیزی میان آنان آشتی دهم و از مال او عوض دهم و این از مال آن حضرت است. - . کافی 2: 209 -
**[ترجمه]
تبیان
أبو حنیفة اسمه سعید بن بیان و سابق صححه فی الإیضاح و غیره بالباء الموحدة و فی أکثر النسخ بالیاء من السوق و علی التقدیرین إنما لقب بذلک لأنه کان یتأخر عن الحاج ثم یعجل ببقیة الحاج من الکوفة و یوصلهم إلی عرفة فی تسعة أیام أو فی أربعة عشر یوما و ورد لذلک ذمه فی الأخبار لکن وثقه النجاشی
وَ رَوَی فِی الْفَقِیهِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ أَعْیَنَ قَالَ: سَمِعْتُ الْوَلِیدَ بْنَ صَبِیحٍ یَقُولُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ أَبَا حَنِیفَةَ رَأَی هِلَالَ ذِی الْحِجَّةِ بِالْقَادِسِیَّةِ وَ شَهِدَ مَعَنَا عَرَفَةَ فَقَالَ مَا لِهَذَا صَلَاةٌ مَا لِهَذَا صَلَاةٌ(3).
و الختن بالتحریک زوج بنت الرجل و زوج أخته أو کل من کان من قبل المرأة و التشاجر التنازع فوقف علینا ساعة کأن وقوفه کان لاستعلام الأمر
المتنازع فیه و أنه یمکن إصلاحه بالمال أم لا حتی إذا استوثق أی أخذ من کل منا حجة لرفع الدعوی عن الآخر فی القاموس استوثق أخذ منه الوثیقة.
**[ترجمه]نام ابو حنیفه، سعید بن بیان است که پیشتاز حاج یا راننده حاج بوده و در نه روز یا چهارده روز حاجیان کوفه را به عرفه می رسانده و از این رو در اخبار از او بد گفته شده، ولی نجاشی او را ثقه دانسته است .
و در روایت فقیه آمده که ولید بن صبیح به امام صادق علیه السّلام می‌گفت: ابو حنیفه ماه نو ذیحجه را در قادسیه دیده و با ما در عرفه حاضر شده. ایشان فرموده است: نماز ندارد، نماز ندارد! - . فقیه 2: 191 -
«ختن» یعنی شوهر دختر یا شوهر خواهر یا هر کس دیگری که از فامیل‌های زن باشد و «تشاجر» یعنی تنازع. «ساعتی بر ما درنگ کرد» یعنی ایستاد برای آگاهی از اصل ماجرا که آیا با پول حل می شود یا نه. «و چون مطمئن شد»، یعنی از هر کدام از ما اطمینان گرفت که دیگر با هم دعوا نمی کنیم. در قاموس آمده: «استوثق» یعنی گرفتن وثیقة از او.
**[ترجمه]
و أقول
یدل کسابقه علی مدح المفضل و أنه کان أمینه علیه السلام و استحباب بذل المال لرفع التنازع بین المؤمنین و أن أبا حنیفة کان من الشیعة.
**[ترجمه]همچون روایت پیش دلالت دارد به مدح مفضل و بر اینکه امین آن حضرت بوده و بر استحباب بذل مال برای رفع نزاع میان مؤمنان و بر اینکه ابی حنیفه از شیعه است.
**[ترجمه]
«10»
کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْمُصْلِحُ لَیْسَ بِکَاذِبٍ(1).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السّلام فرمود: مصلح دروغگو نیست. - . کافی 2: 209 -
**[ترجمه]
بیان
المصلح لیس بکاذب أی إذا نقل المصلح کلاما من أحد الجانبین إلی الآخر لم یقله و علم رضاه به أو ذکر فعلا لم یفعله للإصلاح لیس من الکذب المحرم بل هو حسن و قیل إنه لا یسمی کذبا اصطلاحا و إن کان کذبا لغة لأن الکذب فی الشرع ما لا یطابق الواقع و یذم قائله و هذا لا یذم قائله شرعا.
**[ترجمه]یعنی چون سخنی از یکی به دیگری رساند که آن را نگفته ولی بدان راضی است یا کاری را نقل کند که آن را نکرده برای آشتی دادن آنان، دروغ حرام نباشد، بلکه خوب است. وگفته شده که آن را کذب و دروغ نخوانند، گرچه خلاف واقع است، زیرا دروغ زشت نزد شارع آن است که گوینده‌اش مذمت شود.
**[ترجمه]
«11»
کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی‌قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ لا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَیْمانِکُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَ تَتَّقُوا وَ تُصْلِحُوا بَیْنَ النَّاسِ(2)قَالَ إِذَا دُعِیتَ لِصُلْحٍ بَیْنَ اثْنَیْنِ فَلَا تَقُلْ عَلَیَّ یَمِینٌ أَلَّا أَفْعَلَ(3).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السّلام در تفسیر قول خدا: «و لا تجعلوا الله عرضة لأیمانکم أن تبروا و تتقوا و تصلحوا بین الناس.» - . بقره: 224 - {و خدا را دستاویز سوگندهای خود قرار مدهید، تا [بدین بهانه] از نیکوکاری و پرهیزکاری و سازش دادن میان مردم [باز ایستید]، و خدا شنوای داناست.} یعنی چون دو نفر را دعوت به صلح و آشتی کردی، مگو اگر نکنم بر من قَسَمی باشد (کاری را که به او وعده می دهد). - . کافی 2: 209 -
**[ترجمه]
تبیین
وَ لا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً قال البیضاوی العرضة فعلة بمعنی المفعول کالقبضة یطلق لما یعرض دون الشی‌ء و للمعرض للأمر و معنی الآیة علی الأول و لا تجعلوا الله حاجزا لما حلفتم علیه من أنواع الخیر فیکون المراد بالأَیمان الأمورَ المحلوفَ علیها
کَقَوْلِهِ علیه السلام لِابْنِ سَمُرَةَ: إِذَا حَلَفْتَ عَلَی یَمِینٍ فَرَأَیْتَ غَیْرَهَا خَیْراً مِنْهَا فَأْتِ الَّذِی هُوَ خَیْرٌ وَ کَفِّرْ عَنْ یَمِینِکَ(4).
و أن مع صلتها عطف بیان لها و اللام صلة عرضة لما فیها من معنی الإعراض و یجوز أن یکون للتعلیل و یتعلق أن بالفعل أو بعرضة أی و لا تجعلوا الله عرضة لأن تبروا لأجل أیمانکم
به و علی الثانی و لا تجعلوه معرضا لأیمانکم فتبتذلوه بکثرة الحلف به و أَنْ تَبَرُّوا علة النهی أی أنهاکم عنه إرادة برکم و تقواکم و إصلاحکم بین الناس فإن الحلاف مجترئ علی الله و المجترئ علی الله لا یکون برا متقیا و لا موثوقا به فی إصلاح ذات البین(1).
و قال الطبرسی رحمه الله فی معناه ثلاثة أقوال أحدها أن معناه و لا تجعلوا الیمین بالله علة مانعة لکم من البر و التقوی من حیث تعتمدونها لتعتلوا بها و تقولوا حلفنا بالله و لم تحلفوا به و الثانی أن عرضة معناه حجة فکأنه قال لا تجعلوا الیمین بالله حجة فی المنع من البر و التقوی فإن کان قد سلف منکم یمین ثم ظهر أن غیرها خیر منها فافعلوا الذی هو خیر و لا تحتجوا بما قد سلف من الیمین و الثالث أن معناه لا تجعلوا الیمین بالله عدة مبتذلة فی کل حق و باطل لأن تبروا فی الحلف بها و تتقوا المأثم فیها
وَ هُوَ الْمَرْوِیُّ عَنْ أَئِمَّتِنَا علیهم السلام نَحْوَ مَا رُوِیَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: لَا تَحْلِفُوا بِاللَّهِ صَادِقِینَ وَ لَا کَاذِبِینَ فَإِنَّهُ یَقُولُ سُبْحَانَهُ وَ لا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَیْمانِکُمْ.
و تقدیره علی الوجه الأول و الثانی لا تجعلوا الله مانعا عن البر و التقوی باعتراضک به حالفا و علی الثالث لا تجعلوا الله مما تحلف به دائما باعتراضک بالحلف به فی کل حق و باطل(2).
و قوله أَنْ تَبَرُّوا قیل فی معناه أقوال الأول لأن تبروا علی معنی الإثبات أی لأن تکونوا بررة أتقیاء فإن من قلت یمینه کان أقرب إلی البر ممن کثرت یمینه و قیل لأن تبروا فی الیمین و الثانی أن المعنی لدفع أن تبروا أو لترک أن تبروا فحذف المضاف و الثالث أن معناه أن لا تبروا فحذف لا و تتقوا أی تتقوا الإثم و المعاصی فی الأیمان وَ تُصْلِحُوا بَیْنَ النَّاسِ أی لا تجعلوا الحلف بالله علة أو حجة فی أن لا تبروا و لا تتقوا و لا تصلحوا بین الناس أو لدفع أن تبروا و تتقوا و تصلحوا و علی الوجه الثالث لا تجعلوا الیمین بالله مبتذلة لأن تبروا و تتقوا و تصلحوا أی لکی تکونوا من البررة و الأتقیاء و المصلحین
بین الناس فإن من کثرت یمینه لا یوثق بحلفه و من قلت یمینه فهو أقرب إلی التقوی و الإصلاح بین الناس(1).
**[ترجمه]«و لا تجعلوا الله عرضة» بیضاوی گفته: «العرضة» یعنی فعلة به معنی مفعول مثل قبضة، اطلاق می شود به چیزی که در معرض دید قرار می گیرد و عرضه می شود و معنی آیه بنا بر اولی یعنی خدا را در آنچه از انواع خیر قسم می خورید دستاویز قرار ندهید. پس مراد از ایمان، اموری است که بر آن قسم می خورند، همانند قول آن حضرت به ابن سمره که فرمود: اگر قسم بر کاری خوردی و دیدی کار دیگری بهتر از آن است، همان را بیاور و برای قَسمت کفاره بده. - . مشکاة المصابیح: 296 -
و «أن» با صله‌اش عطف بیان آن است و لام صلة برای «عرضة» است، چرا که معنی اعراض در آن است و می شود برای تعلیل باشد و «أن» متعلق به فعل است یا به «عرضة» یعنی خدا را دستاویزی قرار ندهید تا به خاطرقسم‌هایتان از آن شانه خالی کنید. و بنا بر دومی معنا این می شود که یعنی او را درمعرض قسم‌هایتان قرار ندهید تا به خاطر زیادی قسم‌هایتان او را خوار و سخیف کنید. «أن تبروا» علت نهی است، یعنی شما را از آن نهی کردم به دلیل این که به خیر برسید و تقوا و اصلاح بین مردم نصیبتان شود و زیاد قسم خورنده بر خدا، جری شده و کسی که بر خدا حیا ندارد، متقی و قابل اطمینان نیست برای اصلاح بین مردم. - . انوار التنزیل: 56 -
و طبرسی (ره) در معنای آیه سه قول را آورده است: اول این که قسم به خدا را علت مانع برای خود در انجام نیکی و تقوا قرار ندهید، از آن جهت که به آن تکیه کنید تا با آن بزرگی بفروشید و بگویید به خدا قسم خوردیم در حالی که به او قسم نخوردید. دوم آنکه معنی عرضة، حجت باشد، گویا گفته قسم را حجت در منع از خیر و تقوا قرار ندهید و اگر قبلاً قسمی خوردید سپس کار دیگری برای شما معلوم شد که بهتر است، آن بهتر را انجام دهید و با قسم قبلی حجت اقامه نکنید. و سوم آنکه معنایش این است که قسم به خدا را یک وعده پستی در هر حق و باطلی قرار ندهید تا با آن در قسم تبری بجویید و از گناه آن فرار کنید. این معنی از ائمه علیهم السّلام نقل شده است. امام صادق علیه السّلام فرمود: به خدا قسم نخورید، چه صادق باشید یا دروغگو، چرا که خداوند فرموده: «و لا تجعلوا الله عرضة لأیمانکم.» آنچه که بنا بر وجه اول و دوم مقدر است، یعنی خدا را مانع از بر و تقوا قرار ندهید با روی گرداندن از آن، در حالی که قسم خورده‌اید و بنا بر وجه سوم، یعنی دائما خدا را دستاویز آنچه قسم خوردید قرار ندهید تا با قسم، از هر حق و باطلی دست بکشید. - . مجمع البیان 2: 321 -
و گفته شده که در معنی عبارت «أن تبروا» چند قول است: اول آنکه «أن تبروا» بر معنی اثبات باشد، یعنی برای این که جزو ابرار و نیکان باشید، چرا که کسی که قسمش کم است، به خیر نزدیک‌تر است از کسی که زیاد قسم می خورد. دوم این که معنی آن برای دفع از تبری و ترک تبری باشد و مضاف حذف شده است. و سوم این که معنای آن «أن لا تبروا» بوده و «لا» حذف شده و «تتقوا» یعنی از گناه و عصیان در قسم‌ها پروا کنید. «و تصلحوا بین الناس» یعنی قسم به خدا را علت یا حجت در خیر نکردن و پروا نکردن و اصلاح نکردن بین مردم قرار ندهید، یا برای دفع از تبری و تقوا باشد و بنا بر وجه سوم، یعنی قسم به خدا را بازیچه نکنید تا جزو ابرار و متقیان و مصلحین شناخته شوید، چرا که کسی که قسمش زیاد است، به حرف او اعتماد نمی توان کرد و کسی که قسمش کم است، به خیر و تقوا و اصلاح بین مردم نزدیک‌تر است. - . مجمع البیان 2: 322 -
**[ترجمه]
«12»
کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ أَوْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ: أَبْلِغْ عَنِّی کَذَا وَ کَذَا فِی أَشْیَاءَ أَمَرَ بِهَا قُلْتُ فَأُبْلِغُهُمْ عَنْکَ وَ أَقُولُ عَنِّی مَا قُلْتَ لِی وَ غَیْرَ الَّذِی قُلْتَ قَالَ نَعَمْ إِنَّ الْمُصْلِحَ لَیْسَ بِکَذَّابٍ إِنَّمَا هُوَ الصُّلْحُ لَیْسَ بِکَذِبٍ(2).
**[ترجمه]کافی: معاویه بن وهب یا معاویه بن عمار گفت: امام صادق علیه السّلام به من فرمود: از قول من چنین و چنان را درباره چند چیز برسان که بدانها امر فرمود. من گفتم: از قول شما اینها را برسانم و از خودم هم آنچه را به من فرمودی و غیر آن را (در تایید آن) بگویم؟ فرمود: بله، زیرا اصلاح‌کننده در آنچه گوید دروغگو نباشد، همانا برای صلح و آشتی است و دروغ نیست. - . کافی 2: 209 -
**[ترجمه]
بیان
ذهب بعض الأصحاب إلی وجوب التوریة فی هذه المقامات لیخرج عن الکذب کأن ینوی بقوله قال کذا رضی بهذا القول و مثل ذلک و هو أحوط.
**[ترجمه]برخی از اصحاب گفته‌اند که در این گونه موارد توریه واجب است تا دروغ نباشد، مانند این که چون گوید: چنین گفته (با این که نگفته) قصد کند که راضی است به این گفته و مانند آن و آن احوط است .
**[ترجمه]
باب 102 التکاتب و آدابه و الافتتاح بالتسمیة فی الکتابة و فی غیرها من الأمور
الآیات
النمل: إِنَّهُ مِنْ سُلَیْمانَ وَ إِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- أَلَّا تَعْلُوا عَلَیَّ وَ أْتُونِی مُسْلِمِینَ(3)
القلم: ن وَ الْقَلَمِ وَ ما یَسْطُرُونَ العلق اقْرَأْ وَ رَبُّکَ الْأَکْرَمُ- الَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ- عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ یَعْلَمْ(4)
<meta info="- إنه من سلیمان و إنه بسم الله الرحمن الرحیم- ألا تعلوا علی و أتونی مسلمین. - . نمل/ 31 -
{که از طرف سلیمان است و [مضمون آن] این است: به نام خداوند رحمتگر مهربان. بر من بزرگی مکنید و مرا از در اطاعت درآیید.}
{نون، سوگند به قلم و آنچه می‌نویسند.}
{بخوان، و پروردگار تو کریم‌ترین [کریمان] است. همان کس که به وسیله قلم آموخت. آنچه را که انسان نمی‌دانست [به تدریج به او] آموخت.}
**[ترجمه]
روایات
«1»
ب، [قرب الإسناد] ابْنُ عِیسَی وَ ابْنُ أَبِی الْخَطَّابِ مَعاً عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: کَانَ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام یُتَرِّبُ الْکِتَابَ(5).
**[ترجمه]قرب الاسناد: بزنطی گفت: امام رضا علیه السّلام به نامه خاک می‌افشاند (برای اینکه مُرکبش زودتر خشک شود). - . قرب الاسناد: 226 -
**[ترجمه]
«2»
ل، [الخصال] مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنْ سَهْلٍ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ النَّوْفَلِیِّ رَفَعَهُ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام: أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام کَتَبَ إِلَی عُمَّالِهِ أَدِقُّوا أَقْلَامَکُمْ وَ قَارِبُوا بَیْنَ سُطُورِکُمْ وَ احْذِفُوا عَنِّی فُضُولَکُمْ وَ اقْصِدُوا قَصْدَ الْمَعَانِی وَ إِیَّاکُمْ وَ الْإِکْثَارَ فَإِنَّ أَمْوَالَ الْمُسْلِمِینَ لَا تَحْتَمِلُ الْإِضْرَارَ(1).
**[ترجمه]خصال: امام صادق از پدرانش علیهم السّلام نقل فرمود: امیر مؤمنان علیه السّلام به کارگزاران خود نوشت: قلم‌های خود را باریک بتراشید (تا خردتر بنویسند) و سطرهای نامه‌تان را به هم نزدیک نمایید، و به من آنچه را که زیادی است ننویسید و همان مقصود را ساده بنویسید و از زیاده نویسی بپرهیزید، زیرا اموال مسلمانان زیان را نپذیرند. - . خصال 1: 149 -
**[ترجمه]
«3»
ل، [الخصال] مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الْبَغْدَادِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَنْبَسَةَ عَنْ دَارِمِ بْنِ قَبِیصَةَ وَ نُعَیْمِ بْنِ صَالِحٍ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: بَاکِرُوا بِالْحَوَائِجِ فَإِنَّهَا مُیَسَّرَةٌ وَ تَرِّبُوا الْکِتَابَ فَإِنَّهُ أَنْجَحُ لِلْحَاجَةِ وَ اطْلُبُوا الْخَیْرَ عِنْدَ حِسَانِ الْوُجُوهِ(2).
**[ترجمه]خصال: امام رضا از پدرانش صلوات الله علیهم، از پیغمبر صلی الله علیه و آله نقل می کند که فرمود: بامداد به دنبال کارهاتان بشتابید که کارگشاست، و بر نامه خاک افشانید که حاجت را بهتر برآورده سازد، و خیر را نزد زیبارویان بجویید - . خصال 2: 31 - .
**[ترجمه]
«4»
ع،(3)
[علل الشرائع] ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام]: فِی خَبَرِ الشَّامِیِّ أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام سُئِلَ لِمَ سُمِّیَ تُبَّعٌ تُبَّعاً فَقَالَ لِأَنَّهُ کَانَ غُلَاماً کَاتِباً وَ کَانَ یَکْتُبُ لِمَلِکٍ کَانَ قَبْلَهُ فَکَانَ إِذَا کَتَبَ کَتَبَ بِسْمِ اللَّهِ الَّذِی خَلَقَ صَیْحاً وَ رِیحاً فَقَالَ الْمَلِکُ اکْتُبْ وَ ابْدَأْ بِاسْمِ مَلِکِ الرَّعْدِ فَقَالَ لَا أَبْدَأُ إِلَّا بِاسْمِ إِلَهِی ثُمَّ أَعْطِفُ عَلَی حَاجَتِکَ فَشَکَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ ذَلِکَ فَأَعْطَاهُ مُلْکَ ذَلِکَ الْمَلِکِ فَتَابَعَهُ النَّاسُ عَلَی ذَلِکَ فَسُمِّیَ تُبَّعاً(4).
**[ترجمه]علل الشرائع و عیون اخبارالرضا: در خبر شامی است که از امیر مؤمنان علیه السّلام پرسش شد: چرا تبع (شاهان قدیم یمن) را تبع نامیدند؟ فرمود: چون غلامی نویسنده بود و برای پادشاهی نامه‌نگاری می کرد که پیش از او بود و نامه را با جمله «بسم الله الذی خلق صیحا و ریحا» آغاز می کرد و پادشاه به او گفت: نامه را به نام «ملک الرعد» آغاز کن. او پاسخ داد: نه، ابداً، جز به نام معبود خودم آغاز نمی کنم و آنگاه به مقصود تو می‌پردازم، و خدا عزوجل از آن غلام قدردانی کرد و شاهی آن پادشاه را به او داد و مردم هم به دنبال او رفتند و تبع نامیده شد. - . علل الشرائع 2: 207 ، عیون اخبارالرضا 1: 246 -
**[ترجمه]
«5»
ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ وَ ابْنُ هِشَامٍ وَ الْمُکَتِّبُ وَ الْوَرَّاقُ وَ الدَّقَّاقُ جَمِیعاً عَنِ الْکُلَیْنِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْعَلَوِیِّ عَنْ مُوسَی بْنِ مُحَمَّدٍ الْمُحَارِبِیِّ عَنْ رَجُلٍ قَالَ: اسْتَنْشَدَ الْمَأْمُونُ الرِّضَا علیه السلام بَعْضَ الْأَشْعَارِ فَلَمَّا أَنْشَدَهُ قَالَ لَهُ الْمَأْمُونُ إِذَا أَمَرْتَ أَنْ تُتَرِّبَ الْکِتَابَ کَیْفَ تَقُولُ قَالَ تَرِّبْ قَالَ فَمِنَ السَّحَا قَالَ سَحِّ قَالَ فَمِنَ الطِّینِ قَالَ طَیِّنْ فَقَالَ الْمَأْمُونُ یَا غُلَامُ تَرِّبْ هَذَا الْکِتَابَ وَ سَحِّهِ وَ طَیِّنْهُ وَ امْضِ بِهِ إِلَی الْفَضْلِ بْنِ سَهْلٍ وَ خُذْ لِأَبِی الْحَسَنِ ثَلَاثَمِائَةِ أَلْفِ دِرْهَمٍ(5).
**[ترجمه]عیون اخبارالرضا: مردی گفت: مامون از امام رضا علیه السّلام درخواست کرد پاره‌ای شعر بخواند و چون برایش خواند، به آن حضرت گفت: چون فرمایی نامه را خاک افشانند، چه گویی؟ فرمود: ترب گویم. پرسید: درباره پاکت کردنش چه گویی؟ فرمود: پاک کن و ببند. گفت: در گل گرفتن آن. فرمود: گلش بگیر (گویا با گل چسبانی نامه را مهر و موم می کردند). پس مامون گفت: ای غلام! این نامه را (که گویا نوشته بود) خاک بزن و ببند و به گل گیر و ببر نزد فضل بن سهل و برای امام رضا سیصد هزار درهم بگیر. - . عیون اخبارالرضا 2: 174 -
**[ترجمه]
أقول
قد أوردنا الخبر بتمامه فی أبواب تاریخه علیه السلام(1).
**[ترجمه]این خبر را به طور کامل در ابواب تاریخ آن حضرت علیه السّلام آورده‌ایم. - . جلد 49 ص 108 از چاپ عربی -
**[ترجمه]
«6»
ف، [تحف العقول] عَنْ دَاوُدَ الصَّرْمِیِّ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الثَّالِثِ علیه السلام قَالَ: أَمَرَنِی علیه السلام بِحَوَائِجَ کَثِیرَةٍ فَقَالَ لِی قُلْ کَیْفَ تَقُولُ فَلَمْ أَحْفَظْ مِثْلَ مَا قَالَ لِی فَمَدَّ الدَّوَاةَ وَ کَتَبَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ اذْکُرْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ وَ الْأَمْرُ بِیَدِ اللَّهِ فَتَبَسَّمْتُ فَقَالَ مَا لَکَ قُلْتُ خَیْرٌ فَقَالَ أَخْبِرْنِی قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ ذَکَرْتُ حَدِیثاً حَدَّثَنِی بِهِ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ جَدِّکَ الرِّضَا إِذَا أَمَرَ بِحَاجَةٍ کَتَبَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ اذْکُرْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَتَبَسَّمْتُ فَقَالَ لِی یَا دَاوُدُ لَوْ قُلْتُ إِنَّ تَارِکَ التَّسْمِیَةِ کَتَارِکِ الصَّلَاةِ لَکُنْتُ صَادِقاً(2).
**[ترجمه]تحف العقول: داود صرمی گفت: امام هادی علیه السّلام مرا برای نیازهای بسیار فرمان داد و به من فرمود: بگو چه طور خواهی؟ گفت: و به یاد نداشتم مانند آن را که به من فرموده بود. پس دوات را جلو کشید و نوشت: «بسم الله الرحمن الرحیم. به یاد آور ان شاء الله و امر به دست خداست.» من لبخند زدم، فرمود: چه شد تو را؟ گفتم: خیر است! فرمود: به من بگو! گفتم: قربانت! به یاد حدیثی افتادم که مردی از یاران ما از جدت امام رضا نقل کرد که چون به حاجتی امر می کرد، می‌نوشت: «بسم الله الرحمن الرحیم. یاد آور ان شاء الله.» و لبخند زدم. پس به من فرمود: ای داود! اگر گویم تارک بسم الله چون تارک نماز است، البته راست گویم. - . تحف العقول: 483 -
**[ترجمه]
«7»
سن، [المحاسن] بَعْضُ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: یُسْتَدَلُّ بِکِتَابِ الرَّجُلِ عَلَی عَقْلِهِ وَ مَوْضِعِ بَصِیرَتِهِ وَ بِرَسُولِهِ عَلَی فَهْمِهِ وَ فِطْنَتِهِ(3).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: نامه هر کسی به پایه خردمندی و اندازه بینایی او دلیل باشد و فرستاده هر کس بر اندازه فهم و زیرکی اش. - . محاسن: 195 -
**[ترجمه]
«8»
کشف، [کشف الغمة] قَالَ الْحَافِظُ عَبْدُ الْعَزِیزِ رُوِیَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الصَّادِقِ علیه السلام: أَنَّهُ قَالَ لِمَوْلَاهُ نَافِدٌ إِذَا کَتَبْتَ رُقْعَةً أَوْ کِتَاباً فِی حَاجَةٍ فَأَرَدْتَ أَنْ تَنْجِحَ حَاجَتُکَ الَّتِی تُرِیدُ فَاکْتُبْ رَأْسَ الرُّقْعَةِ بِقَلَمٍ غَیْرِ مَدِیدٍ-(4)بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَ الصَّابِرِینَ الْمَخْرَجَ مِمَّا یَکْرَهُونَ وَ الرِّزْقَ مِنْ حَیْثُ لَا یَحْتَسِبُونَ جَعَلَنَا اللَّهُ وَ إِیَّاکُمْ مِنَ الَّذِینَ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ قَالَ نَافِدٌ فَکُنْتُ أَفْعَلُ ذَلِکَ فَتُنْجِحُ حَوَائِجِی(5).
**[ترجمه]کشف الغمة: امام صادق علیه السّلام به غلام خود «نافد» فرمود: چون رقعه یا نامهای برای نیازی بنویسی و خواهی بر آورده شود، در سر نامه با خاک به مرکّب بنویس: «بسم الله الرحمن الرحیم. همانا خدا نوید داد به صابران که به در شوند از آنچه بد دارند، و روزی یابند از آنجا که گمان نبرند، خدا ما را و شما را از آنها که نه بیم دارند و نه اندوه قرار دهد.» نافد گفت: من این کار می کردم و نیازهایم برآورده می‌شد. - . کشف الغمة 2: 380 -
**[ترجمه]
«9»
نهج، [نهج البلاغة] قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: رَسُولُکَ تَرْجُمَانُ عَقْلِکَ وَ کِتَابُکَ أَبْلَغُ مَنْ یَنْطِقُ عَنْکَ(6).
**[ترجمه]نهج البلاغه: امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود: فرستاده تو بیانگر میزان عقل تو و نامه تو گویاترین سخنگوی تو است. - . نهج البلاغة: حکمت 301 -
**[ترجمه]
«10»
کِتَابُ الْإِمَامَةِ وَ التَّبْصِرَةِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عُبَیْدٍ الْکِنْدِیِّ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِلَّذِی یُمْلِی عَلَیْهِ فِی بَعْضِ حَوَائِجِهِ ضَعِ الْقَلَمَ عَلَی أُذُنِکَ فَهُوَ أَذْکَی لِلْمُمْلَی.
**[ترجمه]امامت و تبصره: امام صادق از پدرش، از پدرانش علیهم السّلام، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می کند که به کسی که برای نیازی دیکته می گفت، فرمود: قلمت را بر گوشت بنه که برای دیکته گوینده هوش آورتر است .
**[ترجمه]
باب 103 العطاس و التسمیت
روایات
«1»
مکا، [مکارم الأخلاق] عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ سَمِعَ عَطْسَةً فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ وَ صَلَّی عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ لَمْ یَشْتَکِ ضِرْسَهُ وَ لَا عَیْنَهُ أَبَداً ثُمَّ قَالَ وَ إِنْ سَمِعَهَا وَ بَیْنَهَا وَ بَیْنَهُ الْبَحْرُ فَلَا یَدَعُ أَنْ یَقُولَ ذَلِکَ.
عَنْ أَبِی مَرْیَمَ قَالَ: عَطَسَ عَاطِسٌ عِنْدَ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ نِعْمَ الشَّیْ‌ءُ الْعُطَاسُ فِیهِ رَاحَةٌ لِلْبَدَنِ وَ یُذْکَرُ اللَّهُ عَنْهُ وَ یُصَلَّی عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقُلْتُ إِنَّ مُحَدِّثِی الْعِرَاقِ یُحَدِّثُونَ أَنَّهُ لَا یُصَلَّی عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فِی ثَلَاثِ مَوَاضِعَ عِنْدَ الْعُطَاسِ وَ عِنْدَ الذَّبِیحَةِ وَ عِنْدَ الْجِمَاعِ فَقَالَ اللَّهُمَّ إِنْ کَانُوا کَذَبُوا فَلَا تُنِلْهُمْ شَفَاعَةَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله.
عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَالَ إِذَا سَمِعَ عَاطِساً الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی کُلِّ حَالٍ مَا کَانَ مِنْ أَمْرِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ لَمْ یَرَ فِی فَمِهِ سُوءاً.
عَنْهُ علیه السلام قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: مَنْ سَبَقَ الْعَاطِسَ بِالْحَمْدِ عُوفِیَ عَنْ وَجَعِ الضِّرْسِ وَ الْخَاصِرَةِ.
عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: إِذَا عَطَسَ الْإِنْسَانُ فَقَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ قَالَ الْمَلَکَانِ الْمُوَکَّلَانِ بِهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ کَثِیراً لَا شَرِیکَ لَهُ فَإِنْ قَالَهَا الْعَبْدُ قَالَ الْمَلَکَانِ وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ فَإِنْ قَالَهَا الْعَبْدُ قَالا وَ عَلَی آلِ مُحَمَّدٍ فَإِنْ قَالَهَا الْعَبْدُ قَالَ الْمَلَکَانِ رَحِمَکَ اللَّهُ.
قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام فِی خَبَرٍ طَوِیلٍ: إِذَا عَطَسَ أَحَدُکُمْ فَسَمِّتُوهُ فَإِنْ قَالَ یَرْحَمُکُمُ اللَّهُ فَقُولُوا یَغْفِرُ اللَّهُ لَکُمْ وَ یَرْحَمُکُمْ فَإِنَّ اللَّهَ قَالَ- وَ إِذا حُیِّیتُمْ بِتَحِیَّةٍ فَحَیُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها(1).
عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی یَعْفُورٍ قَالَ: حَضَرْتُ مَجْلِسَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَ سَلَامُهُ عَلَیْهِ، وَ کَانَ إِذَا عَطَسَ رَجُلٌ فِی مَجْلِسِهِ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:
1) 1. النساء: 86.
رَحِمَکَ اللَّهُ قَالُوا آمِینَ فَعَطَسَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَخَجِلُوا وَ لَمْ یُحْسِنُوا أَنْ یَرُدُّوا عَلَیْهِ قَالَ فَقُولُوا أَعْلَی اللَّهُ ذِکْرَکَ.
وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی عَنْهُمْ علیهم السلام: إِذَا عَطَسَ الْإِنْسَانُ یَنْبَغِی أَنْ یَضَعَ سَبَّابَتَهُ عَلَی قَصَبَةِ أَنْفِهِ وَ یَقُولَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّاهِرِینَ رَغِمَ أَنْفِی لِلَّهِ رَغْماً دَاخِراً صَاغِراً غَیْرَ مُسْتَنْکِفٍ وَ لَا مُسْتَحْسِرٍ وَ إِذَا عَطَسَ غَیْرُهُ فَلْیُسَمِّتْهُ وَ لْیَقُلْ یَرْحَمُکَ اللَّهُ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَیْنِ أَوْ ثَلَاثاً فَإِذَا زَادَ فَلْیَقُلْ شَفَاکَ اللَّهُ وَ إِذَا أَرَادَ تَسْمِیتَ الْمُؤْمِنِ فَلْیَقُلْ یَرْحَمُکَ اللَّهُ وَ لِلْمَرْأَةِ عَافَاکِ اللَّهُ وَ لِلصَّبِیِّ زَرَعَکَ اللَّهُ وَ لِلْمَرِیضِ شَفَاکَ اللَّهُ وَ لِلذِّمِّیِّ هَدَاکَ اللَّهُ وَ لِلنَّبِیِّ وَ الْإِمَامِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْکَ وَ إِذَا سَمَّتَهُ غَیْرُهُ فَلْیَرُدَّ عَلَیْهِ وَ لْیَقُلْ یَغْفِرُ اللَّهُ لَنَا وَ لَکُمْ.
رَوَی أَبُو بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَثْرَةُ الْعُطَاسِ یَأْمَنُ صَاحِبُهُ مِنْ خَمْسَةِ أَشْیَاءَ أَوَّلُهَا الْجُذَامُ وَ الثَّانِی الرِّیحُ الْخَبِیثَةُ الَّتِی تَنْزِلُ فِی الرَّأْسِ وَ الْوَجْهِ وَ الثَّالِثُ یَأْمَنُ مِنْ نُزُولِ الْمَاءِ فِی الْعَیْنِ وَ الرَّابِعُ یَأْمَنُ مِنْ سُدَّةِ الْخَیَاشِیمِ وَ الْخَامِسُ یَأْمَنُ مِنْ خُرُوجِ الشَّعْرِ فِی الْعَیْنِ قَالَ وَ إِنْ أَحْبَبْتَ أَنْ تُقِلَّ عُطَاسَکَ فَاسْتَعِطْ بِدُهْنِ الْمَرْزَنْجُوشِ قُلْتُ مِقْدَارَ کَمْ قَالَ مِقْدَارَ دَانِقٍ قَالَ فَفَعَلْتُ خَمْسَةَ أَیَّامٍ فَذَهَبَ عَنِّی.
عَنْهُ علیه السلام قَالَ: مَنْ عَطَسَ فِی مَرَضِهِ کَانَ لَهُ أَمَانٌ مِنَ الْمَوْتِ فِی تِلْکَ الْعِلَّةِ وَ قَالَ التَّثَاؤُبُ مِنَ الشَّیْطَانِ وَ الْعُطَاسُ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ.
عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِذَا کَانَ الرَّجُلُ یَتَحَدَّثُ فَعَطَسَ عَاطِسٌ فَهُوَ شَاهِدُ حَقٍّ.
وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: الْعُطَاسُ لِلْمَرِیضِ دَلِیلٌ عَلَی الْعَافِیَةِ وَ رَاحَةُ الْبَدَنِ.
وَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَالَ إِذَا عَطَسَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ عَلَی کُلِّ حَالٍ مَا کَانَ لَمْ یَجِدْ وَجَعَ الْأُذُنَیْنِ وَ الْأَضْرَاسِ.
وَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِذَا عَطَسَ الرَّجُلُ ثَلَاثاً فَسَمِّتْهُ ثُمَّ اتْرُکْهُ بَعْدَ ذَلِکَ.
وَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ أَحَدَکُمْ لَیَدَعُ تَسْمِیتَ أَخِیهِ إِنْ عَطَسَ فَیُطَالِبُهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَیُقْضَی لَهُ عَلَیْهِ(1).
1) 1. مکارم الأخلاق ص 407- 408، مع تقدیم و تأخیر.
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: امام صادق علیه السّلام فرمود: هر کس عطسه را بشنود، پس خدا را سپاس کند و ثنا گوید و صلوات بر محمد و آلش فرستد، هرگز از درد دندان و درد چشم ننالد. سپس فرمود: اگر آن را بشنود و بین او و آن صدا یک دریا فاصله باشد، این ذکر را واننهد.
ابی مریم گفت: کسی نزد امام باقر علیه السّلام عطسه زد و آن حضرت فرمود: چه خوب است عطسه! در آن آسایش تن است و به دنبالش ذکر خدا و صلوات بر پیغمبر است صلی الله علیه وآله. من گفتم: محدثان عراق گویند که در سه جا صلوات بر پیغمبر نباشد: در عطسه و بریدن سر ذبیحه و هنگام جماع. فرمود: بار خدایا! اگر دروغ گویند به شفاعت محمد صلی الله علیه و آله مرسانشان.
امام صادق علیه السّلام فرمود: هر که چون عطسه را شنود بگوید «الحمد لله علی کل حال»، تا کار دنیا و دیگر سرا برپاست و بگوید صلی الله علی محمد و آله، در دهان خود بدی نبیند.
از آن حضرت است که پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: هر که پیش از خود عطسه کننده حمد گوید، از درد دندان و پهلو در امان باشد.
امام صادق علیه السّلام فرمود: چون عطسه کند و گوید: «الحمد لله»، دو فرشته گماشته بر او گویند: «رَبِّ الْعالَمِینَ لا شَرِیکَ لَهُ» و اگر آن را هم خودش گوید، دو فرشته گویند: «و صلوات خدا بر محمد» و اگر آن را هم گوید، آن دو گویند «و علی آل محمد» و اگر آن را هم گوید، دو فرشته گویند «رحمک الله.» و امیر مؤمنان علیه السّلام در خبری طولانی فرمود: چون یکی از شماها عطسه زد، او را خوشامد گویید و اگر گفت «یرحمکم الله»، بگویید: «یغفر الله لکم و یرحمکم» خدا شما را بیامرزد و رحمت کند، زیرا خدا فرموده است: «و إذا حییتم بتحیة فحیوا بأحسن منها أو ردوها.» - . نساء/ 86 - {و چون به شما درود گفته شد، شما به [صورتی] بهتر از آن درود گویید، یا همان را [در پاسخ] برگردانید.}
و عبدالله بن ابی یعفور گفت: در مجلس امام صادق علیه السّلام بودم و چون مردی در آن عطسه می زد، آن حضرت می فرمود: «رحمک الله» و دیگران آمین می‌گفتند. و خود آن حضرت عطسه زد و حاضران شرم کردند و خوب پاسخ ندادند. فرمود: بگویید «أعلی الله ذکرک»، (خدا نامت را بالا برد).
و در روایت دیگری از یکی از آنان علیهم السّلام نقل است که فرمود: چون کسی عطسه زد، سزاست که انگشت سبابه را سر بینی نهد و گوید: «الحمد لله رب العالمین و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین. و بینی‌ام برای خدا بر خاک باد، خوار و زبون نه روگردان و نه افسوس خور.» و چون دیگری عطسه زند، به او گوید: «یرحمک الله» یک بار تا سه بار و اگر از سه بار بیشتر عطسه زند، به او گوید: خدا تو را شفا دهد، و در برابر مرد مؤمن گوید: «یرحمک الله» و در برابر زن گوید: «عافاک الله» و اگر کودک است گوید: «زرعک الله»، (خدا بزرگت کند) و برای بیمار گوید: «شفاک الله» و اگر کافر ذمی باشد، گوید: «هداک الله» و برای پیغمبر و امام گوید: «صلی الله علیک» و در جواب «یرحمکم الله» دیگری گوید: «یغفر الله لنا ولکم.»
و در روایت ابی بصیر است که امام صادق علیه السّلام فرمود: عطسه صاحبش را از پنج چیز در امان دارد که اول آنها خوره است، دوم باد پلیدی که در سر و رو درگیرد، سوم از آب آوردن چشم، چهارم از بند آمدن سوراخ‌های بینی و پنجم از روییدن مو در چشم. فرمود: اگر خواهی کم عطسه کنی، روغن مرزنجوش در بینی کش. پرسیدم: چه اندازه؟ فرمود: یک دانگ، و من پنج روز عمل کردم و کثرت عطسه از من رفت .
و از آن حضرت علیه السّلام است که فرمود: عطسه در بیماری، امان از مرگ است در آن مرض. و فرمود: خمیازه از شیطان است و عطسه از خدا عزوجل.
و امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: چون کسی حدیث کند و یکی عطسه زند، گواه درستی آن است.
و فرمود: عطسه بیمار دلیل بهبودی او و آسایش تن است.
و از امیر مؤمنان علیه السّلام نقل است که فرمود: چون عطسه زند کسی و گوید: «الحمد لله رب العالمین علی کل حال»، درد گوش و دندان نبیند.
و امام باقر علیه السّلام فرمود: چون کسی عطسه زند، تا سه بار او را تحیت گو و از آن پس او را وابگذار.
و از امیر مؤمنان علیه السّلام نقل است که پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: کسی که تحیت برادر عطسه زنش را وانهد، روز قیامت از او بازخواست کند و بر برادر به نفع او حکم صادر شود. - . مکارم الاخلاق: 407- 408 -
**[ترجمه]
«2»
دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ، قَالُوا علیهم السلام: مَنْ قَالَ إِذَا عَطَسَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ عَلَی کُلِّ حَالٍ وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ لَمْ یَشْتَکِ شَیْئاً مِنْ أَضْرَاسِهِ وَ لَا مِنْ أُذُنَیْهِ.
وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: مَنْ عَطَسَ ثُمَّ وَضَعَ یَدَهُ عَلَی قَصَبَةِ أَنْفِهِ ثُمَّ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ کَثِیراً کَمَا هُوَ أَهْلُهُ یَسْتَغْفِرُ اللَّهَ لَهُ طَائِرٌ تَحْتَ الْعَرْشِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ قَالَ إِذَا عَطَسَ فِی الْخَلَاءِ أَحَدُکُمْ فَلْیَحْمَدِ اللَّهَ فِی نَفْسِهِ وَ صَاحِبُ الْعَطْسَةِ یَأْمَنُ الْمَوْتَ سَبْعَةَ أَیَّامٍ- وَ فِی رِوَایَةٍ عَنْ صَاحِبِ الزَّمَانِ علیه السلام صَاحِبُ الْعَطْسَةِ یَأْمَنُ الْمَوْتَ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ.
**[ترجمه]دعوات راوندی: ائمه علیهم السّلام فرمودند: هر که عطسه کند و گوید: «الحمد لله رب العالمین علی کل حال و صلی الله علی محمد و آل محمد»، از درد دندان و گوش ننالد.
و امام صادق علیه السّلام فرمود: هر که عطسه زند و دست بر روی بینی نهد و گوید: «الحمد لله رب العالمین کثیرا کما هو اهله»، پرنده‌ای زیر عرش تا روز قیامت برایش از خدا آمرزش خواهد.
و فرمود: چون کسی از شماها در خلاء عطسه زند، باید خدا را در دل حمد گوید، و آن که عطسه زند تا هفت روز از مرگ در امان است. و در روایتی از صاحب الزمان علیه السّلام است که تا سه روز در امان است.
**[ترجمه]
«3»
کِتَابُ الْإِمَامَةِ وَ التَّبْصِرَةِ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْأَشْعَثِ عَنْ مُوسَی بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الْعَطْسَةُ عِنْدَ الْحَدِیثِ شَاهِدٌ. وَ مِنْهُ بِهَذَا الْإِسْنَادِ: الْعُطَاسُ لِلْمَرِیضِ دَلِیلٌ عَلَی الْعَافِیَةِ وَ رَاحَةُ الْبَدَنِ.
**[ترجمه]امامت و تبصره: امام کاظم از پدرش از پدرانش علیهم السّلام، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می کند که فرمود: عطسه زدن هنگام حدیث کردن، شاهد است (بر همان) .
و به همین سند است که عطسه بیمار، دلیل خوب‌شدن او و آسایش تن است.
**[ترجمه]
«4»
لی، [الأمالی للصدوق] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنْ هَارُونَ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِذَا عَطَسَ الْمَرْءُ الْمُسْلِمُ ثُمَّ سَکَتَ لِعِلَّةٍ تَکُونُ بِهِ قَالَتِ الْمَلَائِکَةُ عَنْهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ فَإِنْ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ قَالَتِ الْمَلَائِکَةُ یَغْفِرُ اللَّهُ لَکَ(1).
**[ترجمه]امالی صدوق: امام صادق از پدرانش علیهم السّلام، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می کند که فرمود: چون مسلمان عطسه زند و به علتی خاموش ماند، فرشته‌ها از طرف او گویند: «الحمد لله رب العالمین»، و اگر خودش آن را گوید، آنها گویند: خدایت بیامرزد. - . امالی صدوق: 181 -
**[ترجمه]
«5»
یج، [الخرائج و الجرائح] رُوِیَ عَنِ السَّیَّارِیِّ عَنْ نَسِیمٍ وَ مَارِیَةَ: أَنَّهُ لَمَّا خَرَجَ صَاحِبُ الزَّمَانِ مِنْ بَطْنِ أُمِّهِ سَقَطَ جَاثِیاً عَلَی رُکْبَتَیْهِ رَافِعاً سَبَّابَتَیْهِ نَحْوَ السَّمَاءِ ثُمَّ عَطَسَ وَ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ عَبْداً دَاخِراً لِلَّهِ غَیْرَ مُسْتَنْکِفٍ وَ لَا مُسْتَکْبِرٍ ثُمَّ قَالَ زَعَمَتِ الظَّلَمَةُ أَنَّ حُجَّةَ اللَّهِ دَاحِضَةٌ وَ لَوْ أُذِنَ لَنَا فِی الْکَلَامِ لَزَالَ الشَّکُ(2).
**[ترجمه]مختار الخرائج: یساری از نسیم و ماریه آورده است که چون صاحب الزمان از شکم مادر درآمد، بر سر دو زانو بود و هر دو انگشت سبابه‌اش به سوی آسمان. سپس عطسه زد و فرمود: «الحمد لله رب العالمین و صلی الله علی محمد و آله، بنده خوار برای خدا نه روگردان و نه بزرگی جو.» سپس فرمود: ستمگران پندارند حجت خدا در هم شکسته و اگر به ما در گفتار اجازه دهند، هر شکی برافتد. - . مختار الخرائج: 216 -
**[ترجمه]
«6»
ب، [قرب الإسناد] هَارُونُ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ کَانَ أَبِی علیه السلام
یَقُولُ: إِذَا عَطَسَ أَحَدُکُمْ وَ هُوَ عَلَی خَلَاءٍ فَلْیَحْمَدِ اللَّهَ فِی نَفْسِهِ(1).
**[ترجمه]قرب الاسناد: امام صادق علیه السّلام فرمود: پدرم می فرمود: چون یکی از شما بر سر خلاء عطسه زند، خدا را در دلش حمد کند. - . قرب الاسناد: 36 -
**[ترجمه]
أقول
قد مضی بعض الأخبار فی باب التسلیم و فی باب جوامع المکارم و فی باب حقوق المؤمن.
**[ترجمه]پاره‌ای اخبار هم در باب تسلیم و در باب کلیات مکارم و در باب حقوق مؤمن گذشت.
**[ترجمه]
«7»
ل، [الخصال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ أَبِی عُیَیْنَةَ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: ثَلَاثَةٌ یُرَدُّ عَلَیْهِمُ الدُّعَاءُ جَمَاعَةً وَ إِنْ کَانُوا وَاحِداً الرَّجُلُ یَعْطِسُ فَیُقَالُ لَهُ یَرْحَمُکُمُ اللَّهُ فَإِنَّ مَعَهُ غَیْرَهُ وَ الرَّجُلُ یُسَلِّمُ عَلَی الرَّجُلِ فَیَقُولُ السَّلَامُ عَلَیْکُمْ وَ الرَّجُلُ یَدْعُو لِلرَّجُلِ فَیَقُولُ عَافَاکُمُ اللَّهُ.
قَالَ الصَّدُوقُ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَیْهِ: یُقَالُ لِلْعَاطِسِ إِذَا کَانَ مُخَالِفاً یَرْحَمُکُمُ اللَّهُ وَ الْمُرَادُ بِهِ الْمَلَکَانِ الْمُوَکَّلَانِ بِهِ فَأَمَّا الْمُؤْمِنُ فَإِنَّهُ یُقَالُ لَهُ یَرْحَمُکَ اللَّهُ إِذَا عَطَسَ(2).
**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السّلام فرمود: به سه تا جواب گروهی دهند، گرچه تنها باشند: به کسی که عطسه زند گویند: «یرحمکم الله»، چون با او دیگری است (فرشته‌های نگهبان)؛ و مردی که سلام کند، گوید: «السّلام علیکم»؛ و کسی که برای دیگری دعا کند، گوید: خدا شما را عافیت دهد.
صدوق (ره) گفته: اگر عطسه زننده مخالف مذهب باشد، به قصد فرشته‌های گماشته بر او به او «یرحمکم الله» گویند، و اگر مؤمن است چون عطسه زند، «یرحمک الله» گویند. - . خصال 1: 62 -
**[ترجمه]
«8»
ل، [الخصال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ وَهْبٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام قَالَ: یُسَمَّتُ الْعَاطِسُ ثَلَاثاً فَمَا فَوْقَهَا فَهُوَ رِیحٌ وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ أَنَّهُ إِنْ زَادَ الْعَاطِسُ عَلَی ثَلَاثٍ قِیلَ لَهُ شَفَاکَ اللَّهُ لِأَنَّ ذَلِکَ مِنْ عِلَّةٍ(3).
**[ترجمه]خصال: علی علیه السّلام فرمود: تا سه عطسه او را به خیر گویند و بیش از آن باد باشد. و در حدیث دیگر است که اگر بیش از آن باشد، «شفاک الله» گویند، چون آن از دردی باشد. - . خصال 1: 62 -
**[ترجمه]
«9»
ل، [الخصال] فِی خَبَرِ الْأَعْمَشِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: الصَّلَاةُ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَاجِبَةٌ فِی کُلِّ الْمَوَاطِنِ وَ عِنْدَ الْعُطَاسِ وَ الرِّیَاحِ وَ غَیْرِ ذَلِکَ(4).
**[ترجمه]خصال: در خبر اعمش از امام صادق علیه السّلام نقل شده که فرمود: صلوات بر پیغمبر واجب است و هر جا و به هنگام عطسه کردن و کشتن ذبیحه و غیر آن. - . خصال : 2: 153 -
**[ترجمه]
«10»
ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام]: فِیمَا کَتَبَ الرِّضَا علیه السلام لِلْمَأْمُونِ وَ الصَّلَاةُ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَاجِبَةٌ فِی کُلِّ مَوْطِنٍ وَ عِنْدَ الْعُطَاسِ وَ الذَّبَائِحِ وَ غَیْرِ ذَلِکَ(5).
**[ترجمه]عیون اخبارالرضا: در نامه امام رضا علیه السّلام به مامون است که: صلوات بر پیغمبر واجب است و هر جا و به هنگام عطسه کردن و کشتن ذبیحه و غیر آن. - . عیون اخبارالرضا 2: 124 -
**[ترجمه]
«11»
ل، [الخصال] الْأَرْبَعُمِائَةِ، قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: إِذَا عَطَسَ أَحَدُکُمْ فَسَمِّتُوهُ قُولُوا یَرْحَمُکُمُ اللَّهُ وَ یَقُولُ هُوَ لَکُمْ یَغْفِرُ اللَّهُ لَکُمْ وَ یَرْحَمُکُمْ قَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ إِذا حُیِّیتُمْ بِتَحِیَّةٍ فَحَیُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها(6).
**[ترجمه]اربعمائة: از امیر مؤمنان علیه السّلام نقل می کند که فرمود: چون یکی از شما عطسه زد، او را تسمیت گویید و بگویید: «یرحمکم الله» و او در جواب شما گوید: «یغفر الله لکم و یرحمکم»، (خدا شما را بیامرزد و رحمت کند). خداوند فرموده است: «و إذا حییتم بتحیة فحیوا بأحسن منها أو ردوها»، {چون تحیتی به شما گفتند، بهتر از آن جواب دهید یا خود آن را برگردانید.} - . خصال 2: 168 -
**[ترجمه]
«12»
ک، [إکمال الدین] مَاجِیلَوَیْهِ وَ الْعَطَّارُ مَعاً عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍ
النَّیْسَابُورِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَی علیه السلام عَنِ السَّیَّارِیِّ عَنْ نَسِیمَ خَادِمِ أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالَتْ: قَالَ لِی صَاحِبُ الزَّمَانِ علیه السلام وَ قَدْ دَخَلْتُ عَلَیْهِ بَعْدَ مَوْلِدِهِ بِلَیْلَةٍ فَعَطَسْتُ عِنْدَهُ فَقَالَ لِی یَرْحَمُکِ اللَّهُ- قَالَتْ نَسِیمُ فَفَرِحْتُ بِذَلِکَ- فَقَالَ لِی علیه السلام أَ لَا أُبَشِّرُکِ فِی الْعُطَاسِ فَقُلْتُ بَلَی قَالَ هُوَ أَمَانٌ مِنَ الْمَوْتِ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ(1).
**[ترجمه]کمال الدین: نسیم خدمتکار ابی محمد (امام عسکری) علیه السّلام گفت: در روز دوم تولد صاحب الزمان نزد او رفتم و عطسه زدم. به من فرمود: «یرحمک الله.» گفت: از آن شاد شدم و به من فرمود: به تو مژده‌ای ندهم درباره عطسه؟ گفتم: چرا. فرمود: عطسه تا سه روز امان است از مرگ. - . کمال الدین 2: 104 -
**[ترجمه]
«13»
ضا، [فقه الرضا علیه السلام]: وَ اعْلَمْ أَنَّ عِلَّةَ الْعُطَاسِ هِیَ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی إِذَا أَنْعَمَ عَلَی عَبْدٍ بِنِعْمَةٍ فَنَسِیَ أَنْ یَشْکُرَ عَلَیْهَا سَلَّطَ عَلَیْهِ رِیحاً تَدُورُ فِی بَدَنِهِ فَتَخْرُجُ مِنْ خَیَاشِیمِهِ فَیَحْمَدُ اللَّهَ عَلَی تِلْکَ الْعَطْسَةِ فَیَجْعَلُ ذَلِکَ الْحَمْدَ شُکْراً لِتِلْکَ النِّعْمَةِ وَ مَا عَطَسَ عَاطِسٌ إِلَّا هُضِمَ لَهُ طَعَامُهُ أَوْ یَتَجَشَّی(2)
إِلَّا مَرُؤَ طَعَامُهُ فَإِذَا عَطَسْتَ فَاجْعَلْ سَبَّابَتَکَ عَلَی قَصَبَةِ أَنْفِکَ ثُمَّ قُلْ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ عَلَی آلِهِ وَ سَلَّمَ رَغِمَ أَنْفِی لِلَّهِ دَاخِراً صَاغِراً غَیْرَ مُسْتَنْکِفٍ وَ لَا مُسْتَکْبِرٍ فَإِنَّهُ مَنْ قَالَ هَذِهِ الْکَلِمَاتِ عِنْدَ عَطْسَتِهِ خَرَجَ مِنْ أَنْفِهِ دَابَّةٌ أَکْبَرُ مِنَ الْبَقِّ وَ أَصْغَرُ مِنَ الذُّبَابِ فَلَا یَزَالُ فِی الْهَوَی إِلَی أَنْ یَصِیرَ تَحْتَ الْعَرْشِ وَ یُسَبِّحُ لِصَاحِبِهَا إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ إِذَا عَطَسَ أَخُوکَ فَسَمِّتْهُ وَ قُلْ یَرْحَمُکَ اللَّهُ وَ إِذَا سَمَّتَکَ أَخُوکَ فَرُدَّ عَلَیْهِ وَ قُلْ یَغْفِرُ اللَّهُ لَنَا وَ لَکَ هَذَا إِذَا عَطَسَ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَیْنِ أَوْ ثَلَاثاً فَإِذَا زَادَ عَلَی ثَلَاثَةٍ فَقُلْ شَفَاکَ اللَّهُ فَإِنَّ ذَلِکَ مِنْ عِلَّةٍ وَ دَاءٍ فِی رَأْسِهِ وَ دِمَاغِهِ وَ مَنْ عَطَسَ وَ لَمْ یُسَمَّتْ سَمَّتَهُ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ فَسَمِّتْ أَخَاکَ إِذَا سَمِعْتَهُ یَحْمَدُ اللَّهَ وَ یُصَلِّی عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَإِنْ لَمْ تَسْتَمِعْ ذَلِکَ مِنْهُ فَلَا تُسَمِّتْهُ وَ إِذَا سَمِعْتَ عَطْسَةً فَاحْمَدِ اللَّهَ وَ إِنْ کُنْتَ فِی صَلَاتِکَ أَوْ کَانَ بَیْنَکَ وَ بَیْنَ الْعَاطِسِ أَرْضٌ أَوْ بَحْرٌ وَ مَنْ سَبَقَ الْعَاطِسَ إِلَی
حَمْدِ اللَّهِ أَمِنَ الصُّدَاعَ وَ إِذَا سَمَّتَّ فَقُلْ یَرْحَمُکَ اللَّهُ وَ لِلْمُنَافِقِ یَرْحَمُکُمُ اللَّهُ تُرِیدُ بِذَلِکَ الْمَلَائِکَةَ الْمُوَکَّلِینَ بِهِ وَ تَقُولُ لِلْمَرْأَةِ عَافَاکِ اللَّهُ وَ لِلْمَرِیضِ شَفَاکَ اللَّهُ وَ لِلْمَغْمُومِ
وَ الْمَهْمُومِ فَرَّحَکَ اللَّهُ وَ لِلْغُلَامِ زَرَعَکَ وَ أَنْشَأَکَ وَ لِلذِّمِّیِّ هَدَاکَ اللَّهُ وَ لِإِمَامِ الْمُسْلِمِینَ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْکَ.
وَ نَرْوِی أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: کَانَ یَقُولُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذَا عَطَسَ رَفَعَ اللَّهُ ذِکْرَکَ وَ قَدْ فَعَلَ وَ کَانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یَقُولُ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام إِذَا عَطَسَ- أَعْلَی اللَّهُ کَعْبَکَ وَ قَدْ فَعَلَ وَ إِنْ عَطَسْتَ وَ أَنْتَ فِی الصَّلَاةِ أَوْ سَمِعْتَ عَطْسَةً فَاحْمَدِ اللَّهَ عَلَی أَیِّ حَالَةٍ تَکُونُ وَ صَلِّ عَلَی النَّبِیِّ وَ عَلَی آلِهِ.
**[ترجمه]فقه الرضا: بدان که سبب عطسه این است که چون خدا تبارک و تعالی نعمتی به بنده دهد و شکرش را فراموش کند، خدا بادی را بر تنش چیره سازد تا در آن بچرخد و از سوراخ‌های بینی او به در آید و خدا را به دنبال آن حمد گوید و خدا آن حمد را شکر آن نعمت سازد. و کسی عطسه نزند جز آنکه خوراکش هضم شود، و آروغ نزند جز آنکه بر او گوارا گردد، و چون عطسه زدی، انگشت سبابه را روی بینی کشیده و بگو: «الحمد لله رب العالمین و صلی الله علی محمد و علی آله و سلّم، بینی من بر خاک برای خدا، خوار و زبون، نه روگردان و نه متکبر»، زیرا هر کس که این کلمات را پس از عطسه بگوید، از بینی او جانوری به در آید بزرگ‌تر از پشه و خردتر از مگس و پیوسته در هوا باشد تا به زیر عرش رسد و تا روز قیامت برای او تسبیح گوید. و چون برادرت عطسه زند، به او بگو: «یرحمک الله» و چون او تو را چنین گوید، در جوابش بگو: «خدا ما را و تو را بیامرزد.» این جواب تا دو و سه بار عطسه است و اگر بر آن فزود، بگو: «خدا تو را شفا دهد»، زیرا آن برای درد است و برای بیماری در سر و مغز او. و هر که عطسه زند و کسی به او تحیت و تسمیت نگوید، هفتاد هزار فرشته به او گویند: پس تسمیت گو به برادرت؟ چون شنیدی که می گوید حمد خدا و صلوات بر پیغمبر صلی الله علیه و آله را و اگر شنوای آن نیست، به او بگو و چون عطسه‌ای شنیدی، خدا را حمد کن، گرچه در نماز باشی یا میان تو و عطسه زن زمین یا دریا فاصله باشد. و هر که پیش از خود عطسه کننده خدا را حمد گوید، از سردرد در امان باشد، و چون تسمیت گویی، بگو: «یرحمک الله» و به قصد فرشته‌های گماشته بر او، به منافق بگو: «یرحمکم الله» و به زن بگو: «عافاک الله» و به بیمار بگو: «خدا شفایت دهد» و به غمگین بگو: «خدا شادت کند»، و به کودک بگو: «خدا بزرگت کند»، و به کافر بگو: «خدا هدایتت کند»، و به امام مسلمین بگو:«صلی الله علیک.»
و روایت داریم که امیر مؤمنان در عطسه رسول خدا صلی الله علیه و آله به آن حضرت می گفت: خدا نامت را بلند بکند، و کرد.
و پیغمبر در عطسه زدن علی علیه السّلام به او می فرمود: خدا مقامت را بلند کند، و کرد.
و اگر در نماز عطسه زنی یا آن را بشنوی، خدا را حمد کن در هر حال باشی و صلوات بر پیغمبر و آلش فرست .
**[ترجمه]
باب 104 أدب الجشاء و التنخم و البصاق
اشاره
باب 104 أدب الجشاء و التنخم و البصاق(1)
**[ترجمه]باب 104 أدب الجشاء و التنخم و البصاق
**[ترجمه]
روایات
«1»
ب، [قرب الإسناد] هَارُونُ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِذَا تَجَشَّأَ أَحَدُکُمْ فَلَا یَرْفَعْ جُشَاءَهُ إِلَی السَّمَاءِ وَ لَا إِذَا بَزَقَ وَ الْجُشَاءُ نِعْمَةٌ مِنَ اللَّهِ جَلَّ وَ عَزَّ فَإِذَا تَجَشَّأَ أَحَدُکُمْ فَلْیَحْمَدِ اللَّهَ(2).
**[ترجمه]قرب الاسناد: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: چون یکی از شما آروغ زند، سر بر آسمان نباشد و همچنین هنگامی که آب دهان بدر کند، و آروغ زدن نعمتی است از خدای عزوجل، پس هر که آروغ زند باید خدا را حمد گوید. - . قرب الاسناد: 32 -
**[ترجمه]
«2»
ل، [الخصال] الْأَرْبَعُمِائَةِ، قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: لَا یَتْفُلُ الْمُؤْمِنُ فِی الْقِبْلَةِ فَإِنْ فَعَلَ ذَلِکَ نَاسِیاً فَلْیَسْتَغْفِرِ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْهُ(3).
**[ترجمه]خصال: اربعمائه: امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود: مؤمن رو به قبله تف نکند و اگر کرد، به خاطر آن از خدای عزوجل آمرزش خواهد. - . خصال2: 157 -
**[ترجمه]
«3»
سن، [المحاسن] النَّوْفَلِیُّ بِإِسْنَادِهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِذَا تَجَشَّأْتُمْ فَلَا تَرْفَعُوا جُشَاءَکُمْ إِلَی السَّمَاءِ(4).
**[ترجمه]محاسن: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: سر به آسمان آروغ نزنید. - . محاسن: 447 -
**[ترجمه]
«4»
سن، [المحاسن] النَّوْفَلِیُّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی ذَرٍّ
قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَطْوَلُکُمْ جُشَاءً فِی الدُّنْیَا أَطْوَلُکُمْ جُوعاً یَوْمَ الْقِیَامَةِ.
وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَمِعَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله رَجُلًا یَتَجَشَّأُ فَقَالَ یَا عَبْدَ اللَّهِ قَصِّرْ مِنْ جُشَائِکَ فَإِنَّ أَطْوَلَ النَّاسِ جُوعاً یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَکْثَرُهُمْ شِبَعاً فِی الدُّنْیَا(1).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام از پدرش، از ابوذر، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می کند که فرمود: هر کدامتان در دنیا آروغ درازتری دارد، در قیامت گرسنگی درازتری دارد.
و در حدیث دیگری آمده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله شنید که مردی آروغ می زند. به او فرمود: ای بنده خدا! از آروغ خود بکاه که گرسنگی درازتر در روز قیامت، برای کسی باشد که در دنیا بیشتر سیر است. - . محاسن: 447 -
**[ترجمه]
«5»
دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ، قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: الْجُشَاءُ نِعْمَةٌ مِنْ نِعَمِ اللَّهِ فَإِذَا تَجَشَّأَ أَحَدُکُمْ فَلْیَحْمَدِ اللَّهَ وَ لَا یَرْتَقِی جُشَاؤُهُ.
**[ترجمه]دعوات راوندی: امام صادق علیه السّلام فرمود: آروغ نعمت خداست؛ چون یکی از شما آروغ زند حمد خدا گوید و سر به بالا نباشد .
**[ترجمه]
باب 105 ما یقال عند شرب الماء
روایات
«1»
مَشَارِقُ الْأَنْوَارِ، لِلْبُرْسِیِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَنَّهُ اسْتَدْعَی یَوْماً مَاءً وَ عِنْدَهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ وَ فَاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ علیهم السلام فَشَرِبَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله ثُمَّ نَاوَلَهُ الْحَسَنَ علیه السلام فَشَرِبَ فَقَالَ لَهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله هَنِیئاً مَرِیئاً یَا أَبَا مُحَمَّدٍ ثُمَّ نَاوَلَهُ الْحُسَیْنَ علیه السلام فَشَرِبَ ثُمَّ قَالَ لَهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله هَنِیئاً مَرْئِیّاً ثُمَّ نَاوَلَهُ الزَّهْرَاءَ علیها السلام فَشَرِبَتْ فَقَالَ لَهَا النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله هَنِیئاً مَرِیئاً یَا أُمَّ الْأَبْرَارِ الطَّاهِرِینَ ثُمَّ نَاوَلَهُ عَلِیّاً علیه السلام قَالَ فَلَمَّا شَرِبَ سَجَدَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فَلَمَّا رَفَعَ رَأْسَهُ فَقَالَ لَهُ بَعْضُ أَزْوَاجِهِ یَا رَسُولَ اللَّهِ شَرِبْتَ ثُمَّ نَاوَلْتَ الْمَاءَ لِلْحَسَنِ علیه السلام: فَلَمَّا شَرِبَ قُلْتَ لَهُ هَنِیئاً مَرِیئاً ثُمَّ نَاوَلْتَهُ الْحُسَیْنَ علیه السلام فَشَرِبَ فَقُلْتَ لَهُ کَذَلِکَ ثُمَّ نَاوَلْتَهُ فَاطِمَةَ فَلَمَّا شَرِبَتْ قُلْتَ لَهَا مَا قُلْتَ لِلْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ ثُمَّ نَاوَلْتَهُ عَلِیّاً فَلَمَّا شَرِبَ سَجَدْتَ فَمَا ذَاکَ فَقَالَ لَهَا إِنِّی لَمَّا شَرِبْتُ الْمَاءَ قَالَ لِی جَبْرَئِیلُ وَ الْمَلَائِکَةُ مَعَهُ هَنِیئاً مَرِیئاً یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ لَمَّا شَرِبَ الْحَسَنُ قَالُوا لَهُ کَذَلِکَ وَ لَمَّا شَرِبَ الْحُسَیْنُ وَ فَاطِمَةُ
1) 1. المحاسن: 447.
قَالَ جَبْرَئِیلُ وَ الْمَلَائِکَةُ هَنِیئاً مَرِیئاً فَقُلْتُ کَمَا قَالُوا وَ لَمَّا شَرِبَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ اللَّهُ لَهُ هَنِیئاً مَرِیئاً یَا وَلِیِّی وَ حُجَّتِی عَلَی خَلْقِی فَسَجَدْتُ لِلَّهِ شُکْراً عَلَی مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیَّ فِی أَهْلِ بَیْتِی.
**[ترجمه]مشارق الانوار برسی: به نقل از ابن عباس می گوید که روزی رسول خدا صلی الله علیه و آله آب خواست. علی و فاطمه و حسن و حسین علیه السّلام نزد او بودند و خودش نوشید. سپس به حسن داد و نوشید و به او فرمود: «هنیئا مریئا» (آسان و گوارا باد!) ای ابو محمد! سپس به حسین داد و نوشید و به او هم چنین فرمود. آنگاه به فاطمه علیها السّلام داد و نوشید و به او هم چنین گفت و به او فرمود: «یا ام الابرار الطاهرین!» (یعنی ای مادر نیکان پاک!) سپس به علی علیه السّلام داد.
راوی گوید: چون آن حضرت نوشید، پیغمبر صلی الله علیه و آله به سجده افتاد و چون سر برداشت، یکی از زنانش به او گفت: یا رسول الله! نوشیدی، سپس به حسن دادی تا نوشید و به او «هنیئا مریئا» فرمودی و آنگاه به حسین و فاطمه دادی و نوشیدند و به آنها همان را گفتی و چون به علی علیه السّلام دادی و نوشید، به سجده رفتی. این برای چه بود؟ به او فرمود: چون آب نوشیدم، جبرئیل و فرشته‌ها با او به من گفتند: «هنیئا مریئا یا رسول الله! و چون حسن نوشید، به او هم چنین گفتند و به حسین و فاطمه علیها السّلام هم چنین گفتند و من هم همان را گفتم. چون امیر مؤمنان علیه السّلام نوشید، خدا به او فرمود: «هنیئا مریئا ای ولی و حجتم بر خلقم! و من برای خدا در برابر نعمتی که به من داد نسبت به خاندانم، سجده شکر کردم .
**[ترجمه]
باب 106 الدعابة و المزاح و الضحک
الآیات
التوبة: فَلْیَضْحَکُوا قَلِیلًا وَ لْیَبْکُوا کَثِیراً جَزاءً بِما کانُوا یَکْسِبُونَ(1)
<meta info="- فلیضحکوا قلیلا و لیبکوا کثیرا جزاء بما کانوا یکسبون. - . برائت/ 83 -
{از این پس کم بخندند، و به جزای آنچه به دست می‌آوردند، بسیار بگریند.}
**[ترجمه]
روایات
«1»
لی، [الأمالی للصدوق] ابْنُ مَسْرُورٍ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ عَنْ عَمِّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: کَثْرَةُ الْمِزَاحِ تَذْهَبُ بِمَاءِ الْوَجْهِ وَ کَثْرَةُ الضَّحِکِ تَمْحُو الْإِیمَانَ وَ کَثْرَةُ الْکَذِبِ تَذْهَبُ بِالْبَهَاءِ(2).
**[ترجمه]امالی صدوق: امام صادق از پدرانش علیهم السّلام، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می کند که فرمود: شوخی بسیار آبرو را برد، خنده بسیار ایمان را برد و دروغ بسیار، ارزش را ببرد. - . امالی صدوق: 163 -
**[ترجمه]
«2»
لی، [الأمالی للصدوق] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنِ الدِّهْقَانِ عَنْ دُرُسْتَ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَا تَمْزَحْ فَیَذْهَبَ نُورُکَ وَ لَا تَکْذِبْ فَیَذْهَبَ بَهَاؤُکَ الْخَبَرَ(3).
**[ترجمه]امالی صدوق: امام صادق علیه السّلام فرمود: شوخی مکن تا نورت رود و دروغ مگو تا ارزشت رود... تا آخرخبر. - . امالی صدوق: 324 -
**[ترجمه]
«3»
ب، [قرب الإسناد] هَارُونُ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ: قَالَ دَاوُدُ لِسُلَیْمَانَ علیه السلام یَا بُنَیَّ إِیَّاکَ وَ کَثْرَةَ الضَّحِکِ فَإِنَّ کَثْرَةَ الضَّحِکِ تَتْرُکُ الْعَبْدَ فَقِیراً یَوْمَ الْقِیَامَةِ(4).
**[ترجمه]قرب الاسناد: امام باقر علیه السّلام فرمود: داود به سلیمان علیه السّلام فرمود: پسر جانم! از بسیارخندیدن بپرهیز که خندیدن بسیار، بنده را روز قیامت نیازمند و مستمند وانهد. - . قرب الاسناد: 46 -
**[ترجمه]
«4»
ل، [الخصال] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ الْبَغْدَادِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُعَلَّی عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: ثَلَاثٌ فِیهِنَّ الْمَقْتُ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ نَوْمٌ مِنْ غَیْرِ سَهَرٍ وَ ضَحِکٌ مِنْ غَیْرِ عَجَبٍ وَ أَکْلٌ عَلَی الشِّبَعِ(5).
**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السّلام فرمود: در سه چیز دشمنی خدا عزوجل است: خواب زیاد که از بیداری نباشد؛ خنده‌ای که از شگفتی نباشد؛ و خوردن در سیری. - . خصال 1: 44 -
**[ترجمه]
«5»
ل، [الخصال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ یَعْلَی عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: لَهْوُ الْمُؤْمِنِ فِی ثَلَاثَةِ أَشْیَاءَ التَّمَتُّعِ بِالنِّسَاءِ وَ مُفَاکَهَةِ الْإِخْوَانِ وَ الصَّلَاةِ بِاللَّیْلِ(1).
**[ترجمه]خصال: امام باقر علیه السّلام فرمود: سرگرمی مؤمن در سه چیز است: تمتع از زنان، خوش و بش با برادران و نماز شب. - 2. خصال 2: 105 -
**[ترجمه]
«6»
مع(2)،[معانی الأخبار] ل، [الخصال]: فِیمَا أَوْصَی بِهِ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إِلَی أَبِی ذَرٍّ عَجَبٌ لِمَنْ أَیْقَنَ بِالنَّارِ لِمَ یَضْحَکُ- وَ قَالَ صلی الله علیه و آله إِیَّاکَ وَ کَثْرَةَ الضَّحِکِ فَإِنَّهُ یُمِیتُ الْقَلْبَ(3).
**[ترجمه]معانی الاخبار و خصال: پیغمبر در سفارش به ابوذر فرمود: شگفتا از کسی که به دوزخ یقین دارد چرا بخندد! و فرمود: بپرهیز از خنده بسیار که دل را بمیراند. - . معانی الاخبار: 334 -
**[ترجمه]
«7»
ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] الْمُفَسِّرُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ الْحُسَیْنِیِّ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: کَمْ مِمَّنْ أَکْثَرَ ضَحِکَهُ لَاعِباً یَکْثُرُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ بُکَاؤُهُ وَ کَمْ مِمَّنْ أَکْثَرَ بُکَاءَهُ عَلَی ذَنْبِهِ خَائِفاً یَکْثُرُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فِی الْجَنَّةِ سُرُورُهُ وَ ضَحِکُهُ(4).
**[ترجمه]عیون اخبارالرضا: ابی محمد از پدرانش علیهم السّلام، از امام صادق علیه السّلام نقل است که فرمود: چه بسیار پر خنده و بازیگر که روز قیامت پر گریه است. و چه بسیار پر گریه بر گناه خود و ترسان که روز قیامت در بهشت بسیارشاد است و خندان است. - . عیون اخبارالرضا 2: 3 -
**[ترجمه]
«8»
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] بِإِسْنَادِ الْمُجَاشِعِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیهم السلام قَالَ: کَانَ ضَحِکُ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله التَّبَسُّمَ فَاجْتَازَ ذَاتَ یَوْمٍ بِفِتْیَةٍ مِنَ الْأَنْصَارِ وَ إِذَا هُمْ یَتَحَدَّثُونَ وَ یَضْحَکُونَ بِمِلْ‌ءِ أَفْوَاهِهِمْ فَقَالَ یَا هَؤُلَاءِ مَنْ غَرَّهُ مِنْکُمْ أَمَلُهُ وَ قَصَرَ بِهِ فِی الْخَیْرِ عَمَلُهُ فَلْیَطَّلِعْ فِی الْقُبُورِ وَ لْیَعْتَبِرْ بِالنُّشُورِ وَ اذْکُرُوا الْمَوْتَ فَإِنَّهُ هَادِمُ اللَّذَّاتِ(5).
**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: از امام صادق، از پدرانش، از امام علی علیهم السّلام نقل است که فرمود: خندیدن پیغمبر صلی الله علیه و آله همان تبسم بود. روزی آن حضرت به جوانان انصار گذر کرد که گفتگو می کردند و با دهان پر خود می‌خندیدند. فرمود: ای شما حاضران! هر که از شماها آرزویش او را فریب داده و در کار خیر کوتاهی کرده، سری به قبرها زند و از زنده شدن در قیامت عبرت گیرد؛ مرگ را یاد کنید که شکننده هر لذت و خوشی است. - . امالی شیخ طوسی 2: 136 -
**[ترجمه]
«9»
سن، [المحاسن] أَبِی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْیَقْطِینِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی هَارُونَ الْعَبْدِیِّ عَنْ سَلْمَانَ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: أَعْجَبَتْنِی ثَلَاثٌ وَ ثَلَاثٌ أَحْزَنَتْنِی فَأَمَّا اللَّوَاتِی أَعْجَبَتْنِی فَطَالِبُ الدُّنْیَا وَ الْمَوْتُ یَطْلُبُهُ وَ غَافِلٌ لَا یُغْفَلُ عَنْهُ وَ ضَاحِکٌ مِلْ‌ءَ فِیهِ وَ جَهَنَّمُ وَرَاءَ ظَهْرِهِ لَمْ یَأْتِهِ ثِقَةٌ بِبَرَاءَتِهِ(6).
**[ترجمه]محاسن: سلمان رضی الله عنه فرمود: سه کس مرا به شگفت آرند و سه تای دیگر به اندوه کشند. اما آنها که به شگفتم آرند: آن کس که جویای دنیا است با اینکه مرگ در دنبال او است؛ آن کس که غفلت ورزد و از او غفلت ندارند؛ و آن که با تمام دهانش بخندد و دوزخ را در پیش دارد و سند بیزاری از آن برایش نیامده. - . محاسن: 4 -
**[ترجمه]
أقول
أوردناه بسندین فی باب أحوال سلمان(7)
و باب الخوف.
**[ترجمه]این روایت را به دو سند در باب احوال سلمان - . بحار الانوار 22: 360 - و در باب خوف آوردیم .
**[ترجمه]
«10»
ف، [تحف العقول] عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالَ: لَا تُمَارِ فَیَذْهَبَ بَهَاؤُکَ وَ لَا تُمَازِحْ فَیُجْتَرَأَ عَلَیْکَ وَ قَالَ علیه السلام مِنَ الْجَهْلِ الضَّحِکُ مِنْ غَیْرِ عَجَبٍ(8).
**[ترجمه]تحف العقول: امام هادی علیه السّلام فرمود: ستیزه مکن تا ارزشت برود، و شوخی مکن تا بر تو گستاخ شوند. و فرمود: خندیدن بیجا و بی‌شگفتی از نادانی است. - . تحف العقول: 486 -
**[ترجمه]
«11»
ص، [قصص الأنبیاء علیهم السلام] الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ إِلَی ابْنِ أُورَمَةَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْجَهْمِ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: کَانَ عِیسَی علیه السلام یَبْکِی وَ یَضْحَکُ وَ کَانَ یَحْیَی علیه السلام یَبْکِی وَ لَا یَضْحَکُ وَ کَانَ الَّذِی یَفْعَلُ عِیسَی أَفْضَلَ.
**[ترجمه]قصص الانبیاء: امام رضا علیه السّلام فرمود: عیسی علیه السّلام هم می‌خندید و هم می‌گریست و حضرت یحیی علیه السّلام می‌گریست و نمی‌خندید و آنچه عیسی علیه السّلام می کرد بهتر بود.
**[ترجمه]
«12»
سن، [المحاسن] بَعْضُ أَصْحَابِنَا عَنْ صَالِحِ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْجُعْفِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُدَاعِبَ فِی الْجَمَاعَةِ بِلَا رَفَثٍ الْمُتَوَحِّدَ بِالْفِکْرَةِ الْمُتَحَلِّیَ بِالصَّبْرِ الْمُسَاهِرَ بِالصَّلَاةِ(1).
**[ترجمه]محاسن: امام باقر علیه السّلام می فرمود: همانا خدا دوست دارد شوخی کننده در میان گروه را که بد نگوید و در فکر یگانگی باشد و شکیبایی پیشه کند و برای نماز خواندن بیدار باشد. - . محاسن: 293 -
**[ترجمه]
«13»
سر، [السرائر] فِی جَامِعِ الْبَزَنْطِیِّ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ أَبِی قُرَّةَ الْکُوفِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا مِنْ مُؤْمِنٍ إِلَّا وَ فِیهِ دُعَابَةٌ قُلْتُ وَ مَا الدُّعَابَةُ قَالَ الْمِزَاحُ(2).
**[ترجمه]سرائر: امام صادق علیه السّلام فرمود: در هر مؤمنی دعابه است. راوی گوید گفتم: دعابه چیست؟ فرمود: شوخی. - . سرائر: 465 -
**[ترجمه]
«14»
سر، [السرائر] مِنْ کِتَابِ أَبِی الْقَاسِمِ بْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ حُمْرَانَ بْنِ أَعْیَنَ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فَقُلْتُ أَوْصِنِی فَقَالَ أُوصِیکَ بِتَقْوَی اللَّهِ وَ إِیَّاکَ وَ الْمِزَاحَ فَإِنَّهُ یُذْهِبُ هَیْبَةَ الرَّجُلِ وَ مَاءَ وَجْهِهِ وَ عَلَیْکَ بِالدُّعَاءِ لِإِخْوَانِکَ بِظَهْرِ الْغَیْبِ فَإِنَّهُ یَهِیلُ الرِّزْقَ یَقُولُهَا ثَلَاثاً(3).
**[ترجمه]سرائر: حمران بن اعین گفت: نزد امام باقر علیه السّلام رفتم و گفتم: به من سفارشی فرما. فرمود: تو را سفارش می کنم به تقوای از خدا، و بپرهیز از شوخی که احترام را ببرد و آبرو را بریزد، و بر تو باد که در پشت سر برادرانت دعایشان کنی، زیرا که روزی را فرو ریزد، و سه بار آن را فرمود. - . سرائر: 490 -
**[ترجمه]
«15»
ختص، [الإختصاص] قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: کَثْرَةُ الْمِزَاحِ تَذْهَبُ بِمَاءِ الْوَجْهِ وَ کَثْرَةُ الضَّحِکِ تَمْحُو الْإِیمَانَ مَحْواً(4).
**[ترجمه]اختصاص: امام صادق علیه السّلام فرمود: بسیار شوخی کردن آبرو را ببرد، و خنده بسیار ایمان را نابود کند، نابود کردنی! - . اختصاص: 230 -
**[ترجمه]
«16»
ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ جَعْفَرٍ الْعَسْکَرِیِّ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ الْهَیْثَمِ عَنْ حُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ: حُسْنُ الْبِشْرِ لِلنَّاسِ نِصْفُ الْعَقْلِ وَ التَّقْدِیرُ نِصْفُ الْمَعِیشَةِ وَ المَرْأَةُ الصَّالِحَةُ أَحَدُ الْکَاسِبَیْنِ(5).
**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: امام صادق از پدرانش علیهم السّلام نقل کرد که فرمود: خوشرویی برابر مردم نیمی از عقل است، و تدبیر و اندازه‌گیری نیمی از زندگی. و زن خوب یک راه درآمد است. - . امالی شیخ طوسی 2: 226 -
**[ترجمه]
«17»
نهج، [نهج البلاغة] قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: مَا مَزَحَ رَجُلٌ مَزْحَةً إِلَّا مَجَّ مِنْ عَقْلِهِ مَجَّةً(6).
وَ قَالَ علیه السلام: فِی وَصِیَّتِهِ لِلْحَسَنِ علیه السلام: إِیَّاکَ أَنْ تَذْکُرَ مِنَ الْکَلَامِ مَا کَانَ مُضْحِکاً
وَ إِنْ حَکَیْتَ ذَلِکَ مِنْ غَیْرِکَ(1).
**[ترجمه]نهج البلاغه: علی علیه السّلام فرمود: کسی شوخی نکند جز آنکه از خردش مقداری کم شود. - . نهج البلاغة:، حکمت 450 -
و در سفارشش به امام حسن فرمود: مبادا سخن خنده‌آور بگویی، اگرچه به نقل از دیگری باشد. - . نهج البلاغة: نامه 31 -
**[ترجمه]
«18»
کِتَابُ الْإِمَامَةِ وَ التَّبْصِرَةِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عُبَیْدٍ الْکِنْدِیِّ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الضَّحِکُ هَلَاکٌ.
**[ترجمه]امامت و تبصره: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خنده هلاکت است .
**[ترجمه]
باب 107 الأبواب التی ینبغی الاختلاف و بعض النوادر
روایات
«1»
ل، [الخصال] الْقَطَّانُ عَنْ أَحْمَدَ الْهَمْدَانِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مَرْوَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنِ ابْنِ طَرِیفٍ عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: کَانَتِ الْحُکَمَاءُ فِیمَا مَضَی مِنَ الدَّهْرِ تَقُولُ یَنْبَغِی أَنْ یَکُونَ الِاخْتِلَافُ إِلَی الْأَبْوَابِ لِعَشَرَةِ أَوْجُهٍ أَوَّلُهَا بَیْتُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لِقَضَاءِ نُسُکِهِ وَ الْقِیَامِ بِحَقِّهِ وَ أَدَاءِ فَرْضِهِ وَ الثَّانِی أَبْوَابُ الْمُلُوکِ الَّذِینَ طَاعَتُهُمْ مُتَّصِلَةٌ بِطَاعَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ حَقُّهُمْ وَاجِبٌ وَ نَفْعُهُمْ عَظِیمٌ وَ ضَرَرُهُمْ شَدِیدٌ وَ الثَّالِثُ أَبْوَابُ الْعُلَمَاءِ الَّذِینَ یُسْتَفَادُ مِنْهُمْ عِلْمُ الدِّینِ وَ الدُّنْیَا وَ الرَّابِعُ أَبْوَابُ أَهْلِ الْجُودِ وَ الْبَذْلِ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمُ الْتِمَاسَ الْحَمْدِ وَ رَجَاءَ الْآخِرَةِ وَ الْخَامِسُ أَبْوَابُ السُّفَهَاءِ الَّذِینَ یُحْتَاجُ إِلَیْهِمْ فِی الْحَوَادِثِ وَ یُفْزَعُ إِلَیْهِمْ فِی الْحَوَائِجِ وَ السَّادِسُ أَبْوَابُ مَنْ یُتَقَرَّبُ إِلَیْهِ مِنَ الْأَشْرَافِ- لِالْتِمَاسِ الْهَیْئَةِ وَ الْمُرُوَّةِ وَ الْحَاجَةِ وَ السَّابِعُ أَبْوَابُ مَنْ یُرْتَجَی عِنْدَهُمُ النَّفْعُ فِی الرَّأْیِ وَ الْمَشُورَةِ وَ تَقْوِیَةِ الْحَزْمِ وَ أَخْذِ الْأُهْبَةِ لِمَا یُحْتَاجُ إِلَیْهِ وَ الثَّامِنُ أَبْوَابُ الْإِخْوَانِ لِمَا یَجِبُ مِنْ مُوَاصَلَتِهِمْ وَ یَلْزَمُ مِنْ حُقُوقِهِمْ التَّاسِعُ أَبْوَابُ الْأَعْدَاءِ الَّتِی تَسْکُنُ بِالْمُدَارَاةِ غَوَائِلُهُمْ وَ یُدْفَعُ بِالْحِیَلِ وَ الرِّفْقِ وَ اللُّطْفِ وَ الزِّیَارَةِ عَدَاوَتُهُمْ
1) 1. نهج البلاغة الرقم 31 من قسم الکتب.
وَ الْعَاشِرُ أَبْوَابُ مَنْ یُنْتَفَعُ بِغِشْیَانِهِمْ وَ یُسْتَفَادُ مِنْهُمْ حُسْنُ الْأَدَبِ وَ یُؤْنَسُ بِمُحَادَثَتِهِمْ(1).
**[ترجمه]خصال: امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود: فرزانگان گذشته روزگار می‌گفتند که رفتن به در خانه‌ها ده وجه دارد:
اول: رفتن به خانه خدا برای انجام حج و پرداخت حق آن و ادای واجب در آن.
دوم: رفتن به در خانه فرمانگزارانی که فرمانبری‌شان پیوسته به فرمانبری از خدای عزوجل است، و حقشان واجب است و سودشان کلان و زیانشان سخت.
سوم: رفتن به در خانه عالمانی که در دانش دین و دنیا از آنها استفاده شود.
چهارم: رفتن به در خانه‌های کسانی که بخشنده‌اند و دارایی خود را برای تحصیل مدح و امید ثواب آخرت می دهند.
پنجم: رفتن به در خانه کم‌خردانی که در برخورد با پیشامدها و پناه بردن برای انجام و برآوردن نیازها، بدانها نیاز باشد
ششم: رفتن به در خانه‌هایی که متعلق به اشراف است به منظور طلب کردن آبرو و مردانگی و حاجت از آنها.
هفتم: رفتن به در خانه‌هایی که از آنها امید کسب رای و مشورت شود و حزم و دوراندیشی به دست آید و آمادگی برای هر چه بدان نیاز است.
هشتم: رفتن به در خانه برادران دینی که پیوند با آنها واجب است و ادای حقوقشان لازم است .
نهم: رفتن به در خانه دشمنانی که با مدارا کردن، شرورتشان آرام شود و با نرمش و لطف و دیداردشمنی‌شان فروکش کند.
دهم: رفتن به در خانه کسانی که از آمیزش با آنها سودی برده شود و از آداب خویشان بهره برند و گفتگو با آنها آرامش بخش است. - . خصال2: 48 -
**[ترجمه]
«2»
نهج، [نهج البلاغة] قَالَ علیه السلام: الشَّفِیعُ جَنَاحُ الطَّالِبِ(2).
وَ قَالَ علیه السلام: فَوْتُ الْحَاجَةِ أَهْوَنُ مِنْ طَلَبِهَا إِلَی غَیْرِ أَهْلِهَا(3).
**[ترجمه]نهج البلاغه: فرمود : شفاعت کننده چونان بال و پر در خواست کننده است. - . نهج البلاغة: حکمت63 و66 -
و فرمود: از دست دادن حاجت، بهتر از درخواست کردن از نا اهل است. - . نهج البلاغة: حکمت63 و66 -
**[ترجمه]
باب 108 ما یجوز من تعظیم الخلق و ما لا یجوز
الآیات
البقرة: وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ(4)
آل عمران: ما کانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُؤْتِیَهُ اللَّهُ الْکِتابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ ثُمَّ یَقُولَ لِلنَّاسِ کُونُوا عِباداً لِی مِنْ دُونِ اللَّهِ(5)
یوسف: وَ رَفَعَ أَبَوَیْهِ عَلَی الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً(6)
النمل: وَجَدْتُها وَ قَوْمَها یَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطانُ أَعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ فَهُمْ لا یَهْتَدُونَ- أَلَّا یَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِی یُخْرِجُ الْخَبْ‌ءَ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ(7)
<meta info="- و إذ قلنا للملائکة اسجدوا لآدم. - . بقره/ 32 -
{و چون فرشتگان را فرمودیم: برای آدم سجده کنید.}
{هیچ بشری را نسزد که خدا به او کتاب و حکم و پیامبری بدهد سپس او به مردم بگوید: به جای خدا، بندگان من باشید.}
{و پدر و مادرش را به تخت برنشانید، و [همه آنان] پیش او به سجده درافتادند.}
{او و قومش را چنین یافتم که به جای خدا برای خورشید سجده می‌کنند، و شیطان اعمالشان را برایشان آراسته و آنان را از راه [راست] بازداشته بود، در نتیجه [به حق] راه نیافته بودند. [آری، شیطان چنین کرده بود] تا برای خدایی که نهان را در آسمان‌ها و زمین بیرون می‌آورد و آنچه را پنهان می‌دارید و آنچه را آشکار می‌نمایید می‌داند، سجده نکنند.}
**[ترجمه]
روایات
«1»
نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ: قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام فِی‌قَوْلِهِ تَعَالَی وَ أَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً مَا سَجَدْتَ بِهِ مِنْ جَوَارِحِکَ لِلَّهِ تَعَالَی فَلَا تَدْعُو مَعَ اللَّهِ أَحَداً(8).
**[ترجمه]نوادر راوندی: امام کاظم از پدرانش علیهم السّلام، از امام علی علیه السّلام در تفسیر«أن المساجد لله فلا تدعوا مع الله أحدا.» - . جن / 18 - {و مساجد ویژه خداست، پس هیچ کس را با خدا مخوانید.} فرمود: با آنچه از اندام خود برای خدا تعالی سجده می‌کنی، مخوان به همراه خدا احدی را. - . نوادر راوندی: 30 -
**[ترجمه]
«2»
نهج، [نهج البلاغة] قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: وَ قَدْ لَقِیَهُ عِنْدَ مَسِیرِهِ إِلَی الشَّامِ دَهَاقِینُ
الْأَنْبَارِ فَتَرَجَّلُوا لَهُ وَ اشْتَدُّوا بَیْنَ یَدَیْهِ مَا هَذَا الَّذِی صَنَعْتُمُوهُ فَقَالُوا خُلُقٌ مِنَّا نُعَظِّمُ بِهِ أُمَرَاءَنَا- فَقَالَ علیه السلام وَ اللَّهِ مَا یَنْتَفِعُ بِهَذَا أُمَرَاؤُکُمْ وَ إِنَّکُمْ لَتَشُقُّونَ بِهِ عَلَی أَنْفُسِکُمْ وَ تَشْقَوْنَ بِهِ فِی آخِرَتِکُمْ وَ مَا أَخْسَرَ الْمَشَقَّةَ وَرَاءَهَا الْعِقَابُ وَ أَرْبَحَ الدَّعَةَ مَعَهَا الْأَمَانُ مِنَ النَّارِ(1).
**[ترجمه]نهج البلاغه: در سر راه صفین، دهقانان شهر انبار تا امام را دیدند پیاده شدند و پیشاپیش آن حضرت دویدند. فرمود: چرا چنین می‌کنید؟ گفتند: عادتی است که با آن پادشاهان خود را احترام می‌کردیم. فرمود: به خدا سوگند که امیران شما از این کار سودی نبردند، و شما در دنیا با آن خود را به زحمت می‌افکنید، و در آخرت دچار رنج و زحمت می‌گردید، و چه زیانبار است رنجی که عذاب در پی آن باشد، و چه سودمند است آسایشی که با آن، امان از آتش جهنم باشد. - . نهج البلاغة: حکمت 37 -
**[ترجمه]
«3»
تَأْوِیلُ الْآیَاتِ الظَّاهِرَةِ، بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْوَهَّابِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الشَّعْرَانِیِّ عَنْ عَبْدِ الْبَاقِی عَنْ عُمَرَ بْنِ سِنَانٍ عَنْ حَاجِبِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ وَکِیعِ بْنِ الْجَرَّاحِ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنِ ابْنِ ظَبْیَانَ عَنْ أَبِی ذَرٍّ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ: رَأَیْتُ سَلْمَانَ وَ بِلَالًا یُقْبِلَانِ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله إِذِ انْکَبَّ سَلْمَانُ عَلَی قَدَمِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یُقَبِّلُهَا فَزَجَرَهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله عَنْ ذَلِکَ ثُمَّ قَالَ لَهُ یَا سَلْمَانُ لَا تَصْنَعْ بِی مَا تَصْنَعُ الْأَعَاجِمُ بِمُلُوکِهَا أَنَا عَبْدٌ مِنْ عَبِیدِ اللَّهِ آکُلُ مِمَّا یَأْکُلُ الْعَبْدُ وَ أَقْعُدُ کَمَا یَقْعُدُ الْعَبْدُ.
**[ترجمه]تاویل الآیات الظاهرة: ابوذر (ره) گفت: سلمان را با بلال دیدم که به حضور پیغمبر صلی الله علیه و آله آمدند. ناگاه سلمان روی پای رسول خدا صلی الله علیه و آله افتاد و آن را می‌بوسید. پس پیغمبر او را از این کار بازداشت و به او فرمود: ای سلمان! با من کاری نکن که عجم‌ها با شاهان خود کنند. من یکی از بندگان خدایم؛ می خورم از آنچه بندهای می خورد و به مانند یک بنده روی زمین می‌نشینم.
**[ترجمه]
«4»
ک، [إکمال الدین] حَدَّثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ أَحْمَدُ بْنُ الْحُسَیْنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مِهْرَانَ الْآبِیُّ الْعَرُوضِیُّ رَحِمَهُ اللَّهُ بِمَرْوَ عَنْ زَیْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْبَغْدَادِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سِنَانٍ الْمَوْصِلِیِّ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: لَمَّا قُبِضَ سَیِّدُنَا أَبُو مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیُّ علیه السلام وَفَدَ مِنْ قُمَّ وَ الْجِبَالِ وُفُودٌ بِالْأَمْوَالِ کَانَتْ تُحْمَلُ عَلَی الرَّسْمِ فَلَمَّا أَنْ وَصَلُوا إِلَی سُرَّمَنْ‌رَأَی قِیلَ لَهُمْ إِنَّهُ قَدْ فُقِدَ فَطَلَبَ جَعْفَرٌ مِنْهُمُ الْمَالَ وَ لَمْ یُعْطُوهُ فَلَمَّا خَرَجُوا مِنَ الْبَلَدِ خَرَجَ عَلَیْهِمْ غُلَامٌ وَ نَادَاهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ وَ قَالَ أَجِیبُوا مَوْلَاکُمْ قَالُوا فَسِرْنَا مَعَهُ حَتَّی دَخَلْنَا دَارَ مَوْلَانَا الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام فَإِذَا وَلَدُهُ الْقَائِمُ عَجَّلَ اللَّهُ فَرَجَهُ قَاعِدٌ عَلَی سَرِیرٍ کَأَنَّهُ فِلْقَةُ الْقَمَرِ عَلَیْهِ ثِیَابٌ خُضْرٌ فَسَلَّمْنَا عَلَیْهِ فَرَدَّ عَلَیْنَا السَّلَامَ فَقَالَ جُمْلَةُ الْمَالِ کَذَا وَ کَذَا دِینَاراً حَمَلَ فُلَانٌ کَذَا وَ فُلَانٌ کَذَا وَ لَمْ یَزَلْ یَصِفُ حَتَّی وَصَفَ الْجَمِیعَ ثُمَّ وَصَفَ ثِیَابَنَا وَ رِحَالَنَا وَ مَا کَانَ مَعَنَا مِنَ الدَّوَابِّ فَخَرَرْنَا
1) 1. نهج البلاغة الرقم 37 من الحکم و أصل القصة طویلة تراها فی ج 75 ص 356 من هذه الطبعة نقلا عن کتاب صفّین لنصر بن مزاحم.
سُجَّداً لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ شُکْراً لِمَا عَرَّفَنَا وَ قَبَّلْنَا الْأَرْضَ بَیْنَ یَدَیْهِ وَ سَأَلْنَاهُ عَمَّا أَرَدْنَا فَأَجَابَ فَحَمَلْنَا إِلَیْهِ الْأَمْوَالَ وَ الْخَبَرُ طَوِیلٌ أَوْرَدْنَاهُ فِی کِتَابِ الْغِیبَةِ(1).
**[ترجمه]کمال الدین: علی بن سنان موصلی از قول پدرش نقل می کند که گفت: چون سید ما امام حسن عسکری علیه السّلام وفات کرد، کاروان‌هایی از قم و کوهستان با اموالی که به شیوه سابق می‌آورندند وارد شدند و چون به «سُر مَن رای» رسیدند، به آنها گفته شد که آن حضرت فوت کرده و جعفر (برادر امام حسن علیه السّلام) مال را از آنها خواست و به او ندادند. چون از شهر بیرون شدند، غلامی به دنبالشان آمد و آنها را به نام‌هاشان خواند و گفت: پذیرا شوید آقای خود را! گفتند: با او رفتیم تا به خانه آقای خود امام حسن بن علی در آمدیم و به ناگاه پسرش امام قائم عجل الله فرجه را دیدیم که بر تختی نشسته بود؛ همچون یک ماه پاره و جامه سبزی بر تن داشت. بر او سلام کردیم. به ما جواب داد و فرمود: همه مال چنین و چنان اشرفی طلاست، فلانی این مقدار آورده و فلانی این مقدار و همه پول را شرح داد. سپس جامه‌ها و توشه‌های ما و هر چه مرکب را که داشتیم شرح داد. ما رو بر خاک نهادیم و خدا عزوجل را به شکرانه معرفت امام سجده کردیم، زمین را برابرش بوسه زدیم و هر چه خواستیم از حضرتش پرسیدیم و به ما جواب داد. پس همه پول‌ها را به آن حضرت تقدیم کردیم و... این خبر طولانی است که در کتاب غیبت آوردیم. - . کمال الدین 2: 154 -
**[ترجمه]
بیان
ظاهره جواز تقبیل الأرض عند الإمام علیه السلام و إن أمکن حمله علی أن التقبیل کان من تتمة سجدة الشکر و قوله بین یدیه متعلقا بسجد و قبلنا معا لکنه بعید و علی أی حال لا یمکن مقایسة غیرهم علیهم السلام بهم فی ذلک.
1) 1. کمال الدین ج 2 ص 154 و قد أورده فی تاریخ الإمام الثانی عشر علیه السلام الباب 18 باب ذکر من رآه صلوات اللّه علیه- تحت الرقم: 34، راجع ج 52 ص 47 من هذه الطبعة.
**[ترجمه]ظاهرش این است که جایز است بوسیدن زمین نزد امام علیه السّلام، اگرچه می‌شود تفسیر کرد که زمین بوسی دنباله همان سجده شکر بوده، ولی بعید است و به هر حال نمی شود آنان را با دیگران در این باره سنجید و برابر شمرد.
**[ترجمه]
القسم الثانی من المجلد السادس عشر کتاب الآداب و السنن و الأوامر و النواهی و الکبائر و المعاصی و الزی و التجمل
اشارة
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ و لا عُدْوانَ إِلَّا عَلَی الظَّالِمِینَ ثم الصلاة و السلام علی أشرف الأنبیاء و المرسلین محمد بن عبد الله خاتم النبیین و عترته الغر المیامین ما دامت السماوات و الأرضین(1).
أما بعد فهذا هو المجلد السادس عشر من مجلدات کتاب بحار الأنوار تألیف الغریق فی بحار رحمة ربه الوفی مولانا محمد باقر بن محمد تقی المجلسی علیهما رضوان الله الملک العلی(2)
و هو یحتوی علی کتاب الآداب و السنن و الأوامر و النواهی و الکبائر و المعاصی.
**[ترجمه]به نام خداوند بخشنده مهربان. سپاس از آن پروردگار جهانیان است و سرانجام از آن پرهیزکاران، و چیرگی نباشد جز بر علیه ستمکاران. پس از آن رحمت و درود بر اشرف پیغمبران و رسولان، محمد بن عبدالله آخرین پیمبران و برخاندان درخشنده و با میمنتش تا آسمان‌ها و زمین برپاست.
اما بعد؛ این است مجلد شانزده از مجلدات کتاب بحار الانوار تألیف غرق شده در دریاهای رحمت پروردگار وفادار خود، مولانا محمد باقر، پسر محمد تقی مجلسی که رضوان خداوند مالک والا و دارا بر آنان باد و آن شامل کتاب آداب و سنن و اوامر و نواهی و کبائر و معاصی است.
**[ترجمه]
أقول
قد مضی کثیر من أخبار هذا الکتاب فی مطاوی أبواب(3)کتاب الإیمان و الکفر و کتاب العشرة أیضا فلا تغفل عن ذلک.
**[ترجمه]بسیاری از اخبار این کتاب در ضمن کتاب ایمان و کفر و کتاب العشرة نیز گذشته و از آن غفلت مکن .
**[ترجمه]
أبواب آداب التطیب و التنظیف و الاکتحال و التدهن
باب 1 جوامع آداب النبی صلی الله علیه و آله و سنته
روایات
«1»
ل، [الخصال] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ وَ صَفْوَانَ مَعاً عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُصْعَبٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام
1) 1. کذا، و الصحیح« ما دامت السماوات و الارضون» و لعلّ منشأه الانس برعایة السجع.
2) 2. قد أشرنا فی مقدّمة القسم الأوّل من الجزء السادس عشر( ج 74- کتاب العشرة) أن المؤلّف العلامة انتقل الی بحار رحمة اللّه قبل أن یخرج هذا المجلد الی البیاض، فاعتنی تلمیذه المرزا عبد اللّه أفندی بجمع المسودات و جعلها فی قسمین و أخرجهما الی البیاض فالخطبة من منشآت قلمه رضوان اللّه علیه صدر بها الکتاب حین أخرجه الی البیاض فلا تغفل.
3) 3. فی المطبوعة فی مطاوی أهل الإیمان و الکفر.
قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: خَمْسٌ لَا أَدَعُهُنَّ حَتَّی الْمَمَاتِ الْأَکْلُ عَلَی الْحَضِیضِ مَعَ الْعَبِیدِ وَ رُکُوبِیَ الْحِمَارَ مُؤْکَفاً وَ حَلْبُ الْعَنْزِ بِیَدَیَّ وَ لُبْسُ الصُّوفِ وَ التَّسْلِیمُ عَلَی الصِّبْیَانِ لِتَکُونَ سُنَّةً مِنْ بَعْدِی(1).
**[ترجمه]خصال: امام صادق از پدرانش علیهم السّلام، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می کند که فرمود: پنج چیزند که تا مرگ ترکشان نکنم تا روشی شوند پس از من: خوردن بر زمین با برده‌ها؛ سوار شدن بر الاغ پالان دار؛ دوشیدن بز به دست خود؛ پوشیدن پشمینه؛ و سلام بر کودکان. - .[1] خصال 1: 130 -
**[ترجمه]
أقول
و فی خبر آخر عن السکونی عنه علیه السلام و خصفی النعل بیدی(2)و قد مضی بأسانید مع الأخبار الأخری فی کتاب الحجة فی باب مکارم أخلاقه صلی الله علیه و آله(3).
**[ترجمه]در خبر دیگر از سکونی از آن حضرت علیه السّلام، «پینه زدن کفش به دستم» - . خصال 1: 130 - نیز در آن آمده است و این حدیث به چند سند با اخبار دیگری در کتاب الحجة در باب کلیات مکارم اخلاق آن حضرت آمده است.
**[ترجمه]
«2»
مکا، [مکارم الأخلاق] عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: إِنِّی لَأَکْرَهُ لِلرَّجُلِ أَنْ یَمُوتَ وَ قَدْ بَقِیَتْ خَلَّةٌ مِنْ خِلَالِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَمْ یَأْتِ بِهَا(4).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: امام صادق علیه السّلام فرمود: همانا من بد دارم که کسی بمیرد و کرداری از کردارهای رسول خدا صلی الله علیه و آله بماند که انجام نداده باشد. - . مکارم الاخلاق: 41 -
**[ترجمه]
باب 2 السنن الحنیفیة
روایات
«1»
ل، [الخصال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْجَهْمِ عَنِ الْکَاظِمِ علیه السلام قَالَ: خَمْسٌ مِنَ السُّنَنِ فِی الرَّأْسِ وَ خَمْسٌ فِی الْجَسَدِ فَأَمَّا الَّتِی فِی الرَّأْسِ فَالْمِسْوَاکُ وَ أَخْذُ الشَّارِبِ وَ فَرْقُ الشَّعْرِ وَ الْمَضْمَضَةُ وَ الِاسْتِنْشَاقُ وَ أَمَّا الَّتِی فِی الْجَسَدِ فَالْخِتَانُ وَ حَلْقُ الْعَانَةِ وَ نَتْفُ الْإِبْطَیْنِ وَ تَقْلِیمُ الْأَظْفَارِ وَ الِاسْتِنْجَاءُ(5).
ضا، [فقه الرضا علیه السلام]: أَمَّا السُّنَنُ الْحَنِیفِیَّةُ الَّتِی قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِنَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله وَ اتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِیمَ حَنِیفاً(6)فَهِیَ عَشَرَةُ سُنَنٍ خَمْسَةٌ فِی الرَّأْسِ وَ خَمْسَةٌ فِی الْجَسَدِ وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ(7).
**[ترجمه]خصال: امام کاظم علیه السّلام فرمود: پنج سنت در سَر باشند و پنج تا در تن. اما آنچه در سر باشند: مسواک زدن، موی سبیل چیدن، فرق موی سر باز کردن، مضمضه و استنشاق است. و اما آنچه در تن باشند: ختنه کردن، چیدن موی عانه، کندن موی زیر دو بغل، چیدن ناخن‌ها و استنجاء (شستن مقعد) است. - . خصال 1: 130 -
اما فقه الرضا به روش‌های حنیفی اشاره کرده که خدا عزوجل به پیغمبرش فرمود: «و اتبع ملة إبراهیم حنیفا.» - . نساء/ 125 - {و از آیین ابراهیم حق‌گرا پیروی نموده است} که آنها ده سنت باشند - پنج سنت در سر و پنج سنت در تن - و مانند همان را آورده است. - . فقه الرضا: 1 -
**[ترجمه]
«2»
ل، [الخصال] ابْنُ بُنْدَارَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ نُوحٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ حَمَّادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْحُلْوَانِیِّ عَنْ بَشِیرِ بْنِ عُمَرَ عَنْ مَالِکِ بْنِ أَنَسٍ
عَنْ سَعِیدِ بْنِ أَبِی سَعِیدٍ الْمَقْبُرِیِّ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: خَمْسٌ مِنَ الْفِطْرَةِ تَقْلِیمُ الْأَظْفَارِ وَ قَصُّ الشَّارِبِ وَ نَتْفُ الْإِبْطِ وَ حَلْقُ الْعَانَةِ وَ الِاخْتِتَانُ(1).
**[ترجمه]خصال: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: پنج چیز از فطرتند: چیدن ناخن، گرفتن سبیل، کندن موی زیر بغل، ستردن موی زهار و ختنه کردن. - . خصال 1: 49 -
**[ترجمه]
«3»
فس، [تفسیر القمی]: أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَی إِبْرَاهِیمَ الْحَنِیفِیَّةَ وَ هِیَ الطَّهَارَةُ وَ هِیَ عَشَرَةُ أَشْیَاءَ خَمْسَةٌ فِی الرَّأْسِ وَ خَمْسَةٌ فِی الْبَدَنِ وَ أَمَّا الَّتِی فِی الرَّأْسِ فَأَخْذُ الشَّارِبِ وَ إِعْفَاءُ اللِّحَی وَ طَمُّ الشَّعْرِ وَ السِّوَاکُ وَ الْخِلَالُ وَ أَمَّا الَّتِی فِی الْبَدَنِ فَحَلْقُ الشَّعْرِ مِنَ الْبَدَنِ وَ الْخِتَانُ وَ قَلْمُ الْأَظْفَارِ وَ الْغُسْلُ مِنَ الْجَنَابَةِ وَ الطَّهُورُ بِالْمَاءِ فَهَذِهِ خَمْسَةٌ فِی الْبَدَنِ وَ هِیَ الْحَنِیفِیَّةُ الطَّاهِرَةُ الَّتِی جَاءَ بِهَا إِبْرَاهِیمُ فَلَمْ تُنْسَخْ وَ لَا تُنْسَخُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ هُوَ قَوْلُهُ وَ اتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِیمَ حَنِیفاً(2).
**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم قمی: خدا حنیفیه را به ابراهیم فرو فرستاد که همان پاکیزگی است و آن ده چیز است؛ پنج چیز در سر و پنج چیز در تن. و آنچه در سر است: گرفتن سبیل، آراستن ریش، فرو خواباندن مو، مسواک زدن و خلال کردن است. و آنچه در تن است: ستردن مو از تن، ختنه، چیدن ناخن‌ها، غسل جنابت و شستشو با آب است که این پنج چیز مربوط به تن، همان شیوه پاکیزگی است که ابراهیم آورد و نسخ نشده و نشود تا روز قیامت و آن است تفسیر گفته خدا که فرموده: «و اتبع ملة إبراهیم حنیفا»، {و از آیین ابراهیم حق‌گرا پیروی نموده است.} - . تفسیر علی بن ابراهیم قمی: 50 -
**[ترجمه]
«4»
شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: مَا أَبْقَتِ الْحَنِیفِیَّةُ شَیْئاً حَتَّی إِنَّ مِنْهَا قَصَّ الشَّارِبِ وَ قَلْمَ الْأَظْفَارِ وَ الْخِتَانَ(3).
**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام باقر علیه السّلام فرمود: حنیفیه چیزی به جا نگذارده تا اینکه چیدن سبیل و گرفتن ناخن و ختنه هم از آن به شمار است. - . تفسیر عیاشی1: 61 - (مغشوش نیست؟)
**[ترجمه]
«5»
شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بَعَثَ خَلِیلَهُ بِالْحَنِیفِیَّةِ وَ أَمَرَهُ بِأَخْذِ الشَّارِبِ وَ قَصِّ الْأَظْفَارِ وَ نَتْفِ الْإِبْطِ وَ حَلْقِ الْعَانَةِ وَ الْخِتَانِ(4).
**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق از پدرانش، از امام علی علیهم السّلام، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می کند که فرمود: همانا خدای عزوجل، خلیلش ابراهیم را به حنیفیه برانگیخت و فرمانش داد به گرفتن سبیل، چیدن ناخن، کندن موی زیر بغل، ستردن موی عانه و ختنه کردن. - . تفسیر عیاشی1: 388 -
**[ترجمه]
«6»
مکا، [مکارم الأخلاق] عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: کَانَ بَیْنَ نُوحٍ وَ إِبْرَاهِیمَ علیهما السلام أَلْفُ سَنَةٍ وَ کَانَتْ شَرِیعَةُ إِبْرَاهِیمَ بِالتَّوْحِیدِ وَ الْإِخْلَاصِ وَ خَلْعِ الْأَنْدَادِ وَ هِیَ الْفِطْرَةُ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا وَ هِیَ الْحَنِیفِیَّةُ وَ أَخَذَ عَلَیْهِ مِیثَاقَهُ وَ أَنْ لَا یَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَ لَا یُشْرِکَ بِهِ شَیْئاً قَالَ وَ أَمَرَهُ بِالصَّلَاةِ وَ الْأَمْرِ وَ النَّهْیِ وَ لَمْ یَحْکُمْ لَهُ أَحْکَامَ فَرْضِ الْمَوَارِیثِ وَ زَادَهُ فِی الْحَنِیفِیَّةِ الْخِتَانَ وَ قَصَّ الشَّارِبِ وَ نَتْفَ الْإِبْطِ وَ تَقْلِیمَ الْأَظْفَارِ وَ حَلْقَ الْعَانَةِ وَ أَمَرَهُ بِبِنَاءِ الْبَیْتِ وَ الْحَجِّ وَ الْمَنَاسِکِ فَهَذِهِ کُلُّهَا شَرِیعَتُهُ علیه السلام.
وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِإِبْرَاهِیمَ تَطَهَّرْ فَأَخَذَ شَارِبَهُ ثُمَّ قَالَ تَطَهَّرْ فَنَتَفَ مِنْ إِبْطِهِ ثُمَّ قَالَ تَطَهَّرْ فَقَلَّمَ أَظْفَارَهُ ثُمَّ قَالَ تَطَهَّرْ فَحَلَقَ
عَانَتَهُ ثُمَّ قَالَ تَطَهَّرْ فَاخْتَتَنَ(1).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: امام صادق علیه السّلام فرمود: میان نوح و ابراهیم هزار سال بود و شریعت ابراهیم، یکتاپرستی و اخلاص و ریشه کنی بت‌ها است، و آن سرشتی است که مردم را بر آن آفریده و آن حنیفیه است، و بر آن پیمان گرفته که جز خدا پرستش نشود، و چیزی را برایش شریک نیاورند. فرمود: و به او امر کرد به نماز و امر و نهی، ولی احکام و مقررات ارث را به او نفرمود و در حنیفیت برایش افزود: ختنه، چیدن سبیل، کندن موی زیر بغل، گرفتن ناخن و ستردن موی عانه. و او را فرمان داد به ساختن خانه کعبه و حج و مناسک، اینها همه شریعت او است علیه السّلام.
و از آن حضرت علیه السّلام است که فرمود: خدای عزوجل به ابراهیم فرمود: پاکیزه شو! پس سبیل خود را زد. باز فرمودش: پاکیزه شو! پس موی زیر بغلش را کند. باز فرمودش: پاکیزه شو! پس ناخن‌هایش را گرفت. باز فرمودش: پاکیزه شو! پس موی زهارش را سترد و بار دیگرش که فرمود، ختنه کرد. - . مکارم الاخلاق: 66 -
**[ترجمه]
«7»
نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام: قِیلَ لِإِبْرَاهِیمَ علیه السلام تَطَهَّرْ فَأَخَذَ شَارِبَهُ ثُمَّ قِیلَ لَهُ تَطَهَّرْ فَنَتَفَ تَحْتَ جَنَاحِهِ ثُمَّ قِیلَ لَهُ تَطَهَّرْ فَحَلَقَ عَانَتَهُ ثُمَّ قِیلَ لَهُ تَطَهَّرْ فَاخْتَتَنَ(2).
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَوَّلُ مَنِ اخْتَتَنَ إِبْرَاهِیمُ علیه السلام اخْتَتَنَ بِالْقَدُومِ عَلَی رَأْسِ ثَمَانِینَ سَنَةً(3).
**[ترجمه]نوادر راوندی: امام کاظم از پدرانش، از امام علی علیهم السّلام نقل می کند که فرمود: خدا عزوجل به ابراهیم فرمود: پاکیزه شو! پس سبیل خود را زد. باز فرمودش: پاکیزه شو! پس موی زیر بغلش را کند. باز فرمودش: پاکیزه شو! پس ناخن‌هایش را گرفت. باز فرمودش: پاکیزه شو! پس موی زهارش را سترد و بار دیگرش که فرمود، ختنه کرد. - . نوادر راوندی: 23 -
و به همان سند از رسول خدا صلی الله علیه و آله آورده که: نخستین کسی که ختنه کرده، ابراهیم علیه السّلام است که با تیشه در سر سال هشتادم عمر خود، خویش را ختنه کرده است. - . نوادر راوندی: 23 -
**[ترجمه]
أبواب آداب الحمام و النورة و السواک و ما یتعلق بها
باب 3 آداب الحمام و فضله و أحکامه و الأدعیة المتعلقة به و التدلک و غسل الرأس بالطین
روایات
«1»
لی، [الأمالی للصدوق] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْحَسَنِ الْقُرَشِیِّ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ جَعْفَرٍ الْبَصْرِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی کَرِهَ لَکُمْ أَیَّتُهَا الْأُمَّةُ أَرْبَعاً وَ عِشْرِینَ خَصْلَةً وَ نَهَاکُمْ عَنْهَا إِلَی أَنْ قَالَ کَرِهَ الْغُسْلَ تَحْتَ السَّمَاءِ بِغَیْرِ مِئْزَرٍ وَ کَرِهَ دُخُولَ الْأَنْهَارِ إِلَّا بِمِئْزَرٍ وَ قَالَ فِی الْأَنْهَارِ عُمَّارٌ وَ سُکَّانٌ مِنَ الْمَلَائِکَةِ وَ کَرِهَ دُخُولَ الْحَمَّامَاتِ إِلَّا بِمِئْزَرٍ(4).
**[ترجمه]امالی صدوق: امام صادق از پدرانش، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل کرد که فرمود: همانا خدای تبارک و تعالی، برای شما ای امت بیست و چهار خصلت را بد داشته و شما را از آنها باز داشته است، تا فرمود: بد داشته غسل کردن بی لنگ زیر آسمان را، و نیز ورود در نهرها را بی‌لنگ. فرمود: در نهرها ساکنانی است از فرشته‌ها، و بد داشته ورود به حمام را جز با لنگ. - . امالی صدوق: 181 -
**[ترجمه]
أقول
تمامه فی باب المناهی(5).
**[ترجمه]تمام این حدیث در باب مناهی آمده است. - . خصال 2: 102 -
**[ترجمه]
«2»
لی، [الأمالی للصدوق] فِی مَنَاهِی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: أَنَّهُ نَهَی أَنْ یُدْخِلَ الرَّجُلُ حَلِیلَتَهُ إِلَی
الْحَمَّامِ وَ قَالَ لَا یَدْخُلَنَّ أَحَدُکُمُ الْحَمَّامَ إِلَّا بِمِئْزَرٍ وَ نَهَی عَنِ السِّوَاکِ فِی الْحَمَّامِ(1).
**[ترجمه]امالی صدوق: در مناهی پیغمبر است که فرمود: نهی کرده از این که مردی حلال خود را به حمام در آورد. و فرمود: البته وارد نشود کسی از شماها به حمام مگر با لنگ، و نهی کرده از مسواک کردن در حمام. - . امالی صدوق: 253 - 254 -
**[ترجمه]
«3»
لی، [الأمالی للصدوق] الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ الصُّوفِیُّ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ الْقَاسِمِ عَنِ الْفَزَارِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الْوَزَّانِ عَنْ یَحْیَی بْنِ سَعِیدٍ الْأَهْوَازِیِّ عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: إِذَا دَخَلْتَ الْحَمَّامَ فَقُلْ فِی الْوَقْتِ الَّذِی تَنْزِعُ ثِیَابَکَ- اللَّهُمَّ انْزِعْ عَنِّی رِبْقَةَ النِّفَاقِ وَ ثَبِّتْنِی عَلَی الْإِیمَانِ فَإِذَا دَخَلْتَ الْبَیْتَ الْأَوَّلَ(2)فَقُلِ- اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنْ شَرِّ نَفْسِی وَ أَسْتَعِیذُ بِکَ مِنْ أَذَاهُ وَ إِذَا دَخَلْتَ الْبَیْتَ الثَّانِیَ فَقُلِ- اللَّهُمَّ أَذْهِبْ عَنِّی الرِّجْسَ النِّجْسَ وَ طَهِّرْ جَسَدِی وَ قَلْبِی وَ خُذْ مِنَ الْمَاءِ الْحَارِّ وَ ضَعْهُ عَلَی هَامَتِکَ وَ صُبَّ مِنْهُ عَلَی رِجْلَیْکَ وَ إِنْ أَمْکَنَ أَنْ تَبْلَعَ مِنْهُ جُرْعَةً فَافْعَلْ(3)فَإِنَّهُ یُنَقِّی الْمَثَانَةَ وَ الْبَثْ فِی الْبَیْتِ الثَّانِی سَاعَةً فَإِذَا دَخَلْتَ الْبَیْتَ الثَّالِثَ فَقُلْ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ النَّارِ وَ نَسْأَلُهُ الْجَنَّةَ تُرَدِّدُهَا إِلَی وَقْتِ خُرُوجِکَ مِنَ الْبَیْتِ الْحَارِّ- وَ إِیَّاکَ وَ شُرْبَ الْمَاءِ الْبَارِدِ وَ الْفُقَّاعِ فِی الْحَمَّامِ فَإِنَّهُ یُفْسِدُ الْمَعِدَةَ وَ لَا تَصُبَّنَّ عَلَیْکَ الْمَاءَ الْبَارِدَ فَإِنَّهُ یُضْعِفُ الْبَدَنَ وَ صُبَ
1) 1. أمالی الصدوق ص 253 و 254.
2) 2. کانوا وضعوا بیوت الحمام طبقا للعناصر و الاخلاط الأربعة علی أربعة فأولها بیت المسلخ، و ینزع فیه الثیاب و هو بارد یابس، و الثانی بیت فیه الماء البارد فهو بارد رطب، و الثالث بیت فیه الماء الحار فهو حار رطب، و الرابع بیت لیس فیه ماء و هو مستحم من تحتها، کانوا یلبثون فیه لاستدرار العرق و نضج الاخلاط الفاسدة و هو حار یابس.
3) 3. کان المعمول فی تلک الحمامات خزانة للماء البارد، و خزانة للماء الحار لکن المستحمین لم یکونوا لیدخلوا خزانة الماء، و انما کانوا یغرفون الماء بالمشربة و یصبون علی رءوسهم، فینفصل الغسالة من أبدانهم جاریة الی بئر هناک معدة لذلک، فالشرب من تلک الخزانة لا بأس به، و أمّا خزانة الحمامات المصنوعة الیوم التی یدخلها المستحمون و یدلکون أبدانهم فیها، مع ما بها من الدرن و الاوساخ، فلا یشرب منها، فانه یورث و باء الأسنان کما فی الخبر.
الْمَاءَ الْبَارِدَ عَلَی قَدَمَیْکَ إِذَا خَرَجْتَ فَإِنَّهُ یَسُلُّ الدَّاءَ مِنْ جَسَدِکَ فَإِذَا لَبِسْتَ ثِیَابَکَ فَقُلِ اللَّهُمَّ أَلْبِسْنِی التَّقْوَی وَ جَنِّبْنِی الرَّدَی فَإِذَا فَعَلْتَ ذَلِکَ أَمِنْتَ مِنْ کُلِّ دَاءٍ(1).
**[ترجمه]امالی صدوق: امام صادق علیه السّلام فرمود: چون به حمام درآیی و جامه از تن می کَنی، بگو: «اللهم انزع عنی ربقة النفاق و ثبتنی علی الایمان.» (بار خدایا! برکن از من وابستگی به نفاق را و پایدار کن مرا بر ایمان.) و چون به خانه اول - . اتاق‌های حمام را در چهار اتاق می ساختند: خانه اول برای کندن لباس که سرد و خشک بود؛ خانه دوم که در آن آب سرد بود که سرد و مرطوب بود؛ خانه سوم که در آن آب گرم بود و آن گرم و مرطوب بود و خانه چهارم که در آن آب نبود و در آن می نشستند برای رفع عرق و از بین رفتن اخلاط فاسده که آن گرم و خشک بود. -
در آمدی بگو: «اللهم انی أعوذ بک من شر نفسی و استعیذ بک من اذاه»، (بار خدایا! به تو پناه برم از شر خودم و به تو پناه گیرم از آزارش.) و چون به خانه دوم رفتی بگو: «اللهم اذهب عنی الرجس النجس و طهر جسدی و قلبی»، (بار خدایا! ببر از من پلیدی و نجس را و پاک کن تن و دلم را.) و از آب گرم بگیر بر فرق سر بریز و بر دو پا و اگر می‌شود جرعه‌ای از آن بنوش - . معمول در آن حمام‌ها این بود که خزینه‌ای برای آب سرد داشتند و خزینه‌ای برای آب گرم، اما حمام کننده‌ها داخل خزینه آب نمی شدند و آن را برای آب خوراکی اختصاص داده بودند و بر سرشان هم از آن می ریختند که آب غساله از بدن‌هاشان جاری می شد و در چاهی که برای این کار آماده شده بود می ریخت و آشامیدن از آن خزینه اشکالی نداشت. اما در حمام‌های امروزی که حمام گیرندگان در آن داخل می شوند و بدن‌هاشان را در آن دلاکی می کنند، نباید از آن آب خورد، چون در آن چرک و کثافت است و مایه ایجاد وبا می شود، چنان چه حدیثش گذشت. - که مثانه را پاک کند، و در خانه دوم یک ساعت بمان و چون به خانه سوم در آمدی بگو: «نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ النَّارِ وَ نَسْأَلُهُ الْجَنَّة» (پناه به خدا از دوزخ و بهشت را از او خواهم) و تا از گرم خانه به در آمدی آن را باز گو. و مبادا در
حمام آب سرد یا نوشابه بنوشی که معده را تباه کند و آب سرد بر خود مریز که تن را ناتوان کند. و چون در آمدی، آب سرد به پاها بریز که درد را از تنت برکشد و چون جامه خود را پوشیدی بگو: «اللَّهُمَّ أَلْبِسْنِی التَّقْوَی وَ جَنِّبْنِی الرَّدَی» (خدایا! به من جامه تقوا بپوشان و از هلاکتم برَهان) و چون چنین کنی، از هر دردی در امانی. - . امالی صدوق: 219 -
**[ترجمه]
«4»
ب، [قرب الإسناد] مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی وَ أَحْمَدُ بْنُ إِسْحَاقَ مَعاً عَنْ سَعْدَانَ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: کُنْتُ فِی الْحَمَّامِ فِی الْبَیْتِ الْأَوْسَطِ فَدَخَلَ مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ علیه السلام وَ عَلَیْهِ النُّورَةُ قَالَ فَقَالَ السَّلَامُ عَلَیْکُمْ فَرَدَدْتُ عَلَیْهِ وَ تَأَخَّرْتُ فَدَخَلَ الْبَیْتَ الَّذِی فِیهِ الْحَوْضُ فَاغْتَسَلْتُ وَ خَرَجْتُ(2).
**[ترجمه]قرب الاسناد: سعدان بن مسلم گفت: من در خانه میانی حمام بودم و امام کاظم علیه السّلام که نوره بر خود داشت، وارد آن شد و گفت: السّلام علیکم،. من هم جواب دادم. پس رفتم و آن حضرت به حوضخانه رفت و من غسل کردم و بیرون شدم. - . قرب الاسناد: 177، من لا یحضره الفقیه 1: 65 ، تهذیب 1: 106 -
**[ترجمه]
«5»
ع، [علل الشرائع] عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ قَالَ: لَاحَانِی زُرَارَةُ بْنُ أَعْیَنَ فِی نَتْفِ الْإِبْطِ وَ حَلْقِهِ فَقُلْتُ نَتْفُهُ أَفْضَلُ مِنْ حَلْقِهِ وَ طَلْیُهُ أَفْضَلُ مِنْهُمَا جَمِیعاً فَأَتَیْنَا بَابَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَطَلَبْنَا الْإِذْنَ عَلَیْهِ فَقِیلَ لَنَا هُوَ فِی الْحَمَّامِ فَذَهَبْنَا إِلَی الْحَمَّامِ فَخَرَجَ علیه السلام عَلَیْنَا وَ قَدْ اطَّلَی إِبْطَهُ فَقُلْتُ لِزُرَارَةَ یَکْفِیکَ قَالَ لَا لَعَلَّهُ إِنَّمَا فَعَلَهُ لِعِلَّةٍ بِهِ فَقَالَ فِیمَا أَتَیْتُمَا فَقُلْتُ لَاحَانِی زُرَارَةُ بْنُ أَعْیَنَ فِی نَتْفِ الْإِبْطِ وَ حَلْقِهِ فَقُلْتُ نَتْفُهُ أَفْضَلُ مِنْ حَلْقِهِ وَ طَلْیُهُ أَفْضَلُ مِنْهُمَا فَقَالَ أَمَا إِنَّکَ أَصَبْتَ السُّنَّةَ(3)وَ أَخْطَأَهَا زُرَارَةُ أَمَا إِنَّ نَتْفَهُ أَفْضَلُ مِنْ حَلْقِهِ وَ طَلْیَهُ أَفْضَلُ مِنْهُمَا ثُمَّ قَالَ لَنَا اطَّلِیَا فَقُلْنَا فَعَلْنَا مُنْذُ ثَلَاثٍ فَقَالَ أَعِیدَا فَإِنَّ الِاطِّلَاءَ طَهُورٌ فَفَعَلْنَا فَقَالَ لِی تَعْلَمُ یَا ابْنَ أَبِی یَعْفُورٍ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ عَلِّمْنِی فَقَالَ إِیَّاکَ وَ الِاضْطِجَاعَ فِی الْحَمَّامِ فَإِنَّهُ یُذِیبُ شَحْمَ الْکُلْیَتَیْنِ وَ إِیَّاکَ وَ الِاسْتِلْقَاءَ عَلَی الْقَفَا فِی الْحَمَّامِ فَإِنَّهُ یُورِثُ الدَّاءَ الدُّبَیْلَةَ-(4)وَ إِیَّاکَ وَ التَّمَشُّطَ فِی الْحَمَّامِ فَإِنَّهُ یُورِثُ وَبَاءَ الشَّعْرِ وَ إِیَّاکَ وَ السِّوَاکَ فِی الْحَمَّامِ فَإِنَّهُ یُورِثُ وَبَاءَ الْأَسْنَانِ وَ إِیَّاکَ أَنْ تَغْسِلَ رَأْسَکَ بِالطِّینِ
فَإِنَّهُ یُسَمِّجُ الْوَجْهَ وَ إِیَّاکَ أَنْ تَدْلُکَ رَأْسَکَ وَ وَجْهَکَ بِمِئْزَرٍ فَإِنَّهُ یَذْهَبُ بِمَاءِ الْوَجْهِ-(1)وَ إِیَّاکَ أَنْ تَدْلُکَ تَحْتَ قَدَمِکَ بِالْخَزَفِ فَإِنَّهُ یُورِثُ الْبَرَصَ وَ إِیَّاکَ أَنْ تَغْتَسِلَ مِنْ غُسَالَةِ الْحَمَّامِ فَفِیهَا تَجْتَمِعُ غُسَالَةُ الْیَهُودِیِّ وَ النَّصْرَانِیِّ وَ الْمَجُوسِیِّ وَ النَّاصِبِ لَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ وَ هُوَ شَرُّهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَمْ یَخْلُقْ خَلْقاً أَنْجَسَ مِنَ الْکَلْبِ وَ إِنَّ النَّاصِبَ لَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ أَنْجَسُ مِنْهُ(2).
قَالَ الصَّدُوقُ رُوِّیتُ فِی خَبَرٍ آخَرَ: أَنَّ هَذَا الطِّینَ هُوَ طِینُ مِصْرَ وَ أَنَّ هَذَا الْخَزَفَ هُوَ خَزَفُ الشَّامِ(3).
**[ترجمه]علل الشرائع: ابن ابی یعفور گفت: زراره بن اعین با من درباره کندن موی زیر بغل یا تراشیدنش درافتاد. من گفتم که کندنش بهتر است از تراشیدنش و نوره کشیدنش از هر دو بهتر است. رفتیم در خانه امام صادق علیه السّلام و اجازه ورود خواستیم .
گفتند در حمام است. رفتیم به حمام و آن حضرت نزد ما آمد و به زیر بغلش نوره مالیده بود. به زراره گفتم: تو را بس است؟ گفت: نه، شاید برای علتی چنین کرده. آن حضرت فرمود: برای چه آمدید؟ گفتم: زراره بن اعین درباره کندن موی زیر بغل یا تراشیدنش با من درافتاد. من گفتم: کندن بهتر است از تراشیدن و نوره کشیدن از هر دو بهتر است. فرمود: همانا تو سنت را درست فهمیدی - . یعنی سنت رسول الله صلی الله علیه و آله که این طور بود که مو را می کند و در آن موقع ماده نوره نبود. - و زراره خطا رفته. آگاه که کندنش بهتر از تراشیدن است و نوره کشیدن از هر دو بهتر است. سپس به ما فرمود: نوره بکشید! گفتیم: سه روز است که این کار کردیم. فرمود: باز هم بکنید که آن پاکیزگی است، و ما انجام دادیم. به من فرمود: ای پسر یعفور، یاد بگیر! گفتم: قربانت، به من بیاموز! فرمود: بپرهیز از خوابیدن در حمام که پیه قلوه‌ها را آب می کند؛ بپرهیز از به پشت خوابیدن در آن که زخم معده یا زخم اثنی عشر پدید آورد؛ بپرهیز از شانه زدن در حمام که ریزش مو آورد؛ بپرهیز از مسواک کردن در حمام که دندان‌ها را بریزد؛ بپرهیز از اینکه سرت را با گل سرشور بشویی که آب رو را ببرد - .[2] یعنی رو را زشت کند و مراد از آب رو، طراوت آن است نه معنی عرفی که وجاهت در نزد مردم باشد. - ؛ بپرهیز از این که سر و رویت را با لنگ خشک کنی که خرمی را ببرد؛ بپرهیز از مالیدن سنگ به کف پا که برص آورد؛ بپرهیز از شستشو با آب ریز (غساله) حمام که آبریز یهود و ترسا و گبر و دشمن ما خانواده در آن گرد آیند و آنها بدترین همه باشند، و خدا تبارک و تعالی نیافریده نجس‌تر از سگ و دشمن ما خانواده از آن هم نجس‌تر است. - . کافی 6: 508 -
صدوق (ره) گفته: در روایت دیگر مقصود از این گل، همان گل سرشور مصر است و آن سنگ پا، همان سنگ پای شام. - . علل الشرائع 1: 276 -
**[ترجمه]
«6»
مع، [معانی الأخبار] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ رَفَعَهُ قَالَ: نَظَرَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِلَی رَجُلٍ قَدْ خَرَجَ مِنَ الْحَمَّامِ مَخْضُوبَ الْیَدَیْنِ فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَ یَسُرُّکَ أَنْ یَکُونَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ یَدَیْکَ هَکَذَا- قَالَ لَا وَ اللَّهِ وَ إِنَّمَا فَعَلْتُ ذَلِکَ لِأَنَّهُ بَلَغَنِی عَنْکُمْ أَنَّهُ مَنْ دَخَلَ الْحَمَّامَ فَلْیُرَ عَلَیْهِ أَثَرُهُ یَعْنِی الْحِنَّاءَ فَقَالَ لَیْسَ حَیْثُ ذَهَبْتَ مَعْنَی ذَلِکَ إِذَا خَرَجَ أَحَدُکُمْ مِنَ الْحَمَّامِ وَ قَدْ سَلِمَ فَلْیُصَلِّ رَکْعَتَیْنِ شُکْراً.
قَالَ سَعْدٌ وَ أَخْبَرَنِی أَحْمَدُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ وَ رَوَاهُ نُوحُ بْنُ شُعَیْبٍ رَفَعَهُ قَالَ: فَلْیَحْمَدِ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَ(4).
**[ترجمه]معانی الاخبار: امام صادق علیه السّلام به مردی نگاه کرد که از حمام به در آمده بود و دست‌هایش خضاب داشت. به او فرمود: شاد می شدی اگر خدا عزوجل دو دستت را چنین (با حنا) آفریده بود؟ گفت: نه به خدا! همانا این کار کردم برای این که از شما به من خبر رسیده که هر که حمام رود، باید نشانه‌اش بر او دیده شود، یعنی حنا بسته باشد. آن حضرت فرمود: چنان نیست که تو فهمیدی. مقصود این است که چون یکی از شما تندرست از حمام به در آید، دو رکعت نماز شکر بخواند.
این روایت را سعد نیز آورده و در پایان آن آمده است که «خدا عزوجل را سپاس گوید.» - . معانی الاخبار: 254 -
**[ترجمه]
«7»
ل، [الخصال] الْأَرْبَعُمِائَةِ، قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: إِذَا قَالَ لَکَ أَخُوکَ وَ قَدْ خَرَجْتَ مِنَ الْحَمَّامِ طَابَ حَمَّامُکَ وَ حَمِیمُکَ فَقُلْ أَنْعَمَ اللَّهُ بَالَکَ وَ قَالَ علیه السلام إِذَا تَعَرَّی الرَّجُلُ نَظَرَ إِلَیْهِ الشَّیْطَانُ فَطَمِعَ فِیهِ فَاسْتَتِرُوا(5).
**[ترجمه]خصال: اربعمائه: امیر مؤمنان علیه السّلام فرموده: چون از حمام درآمدی و برادرت به تو گوید: «طاب حمامک و حمیمک»، (خوش باد حمام وگرمی‌ات!) پس تو بگو: «نهادت را خدا آسوده دارد.» و فرمود: چون کسی لخت شود، شیطان به او نگاه کند و به او طمع ورزد، پس خود را بپوشید. - . خصال 1: 78 -
**[ترجمه]
«8»
ل، [الخصال] عَنِ الْخَلِیلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُعَاذٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ خَشْرَمٍ عَنْ عِیسَی بْنِ یُونُسَ عَنْ أَبِی مَعْمَرٍ عَنْ سَعِیدٍ الْغَنَوِیِّ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ کَانَ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ فَلَا یَدْخُلِ الْحَمَّامَ إِلَّا بِمِئْزَرٍ وَ مَنْ کَانَ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ فَلَا یَدَعْ حَلِیلَتَهُ تَخْرُجُ إِلَی الْحَمَّامِ(6).
1) 1. سمج الوجه سماجة: قبح و صار دسما خبیثا، و المراد بماء الوجه بریقه و لمعانه و طراوته لا معناه الکنائی أعنی الوجاهة عند الناس.
2) 2. و تراه فی الکافی ج 6 ص 508.
3) 3. علل الشرائع ج 1 ص 276.
4) 4. معانی الأخبار ص 254.
5) 5. الخصال ج 2: 169.
6) 6. الخصال ج 1 ص 78 فی حدیث، و انما نهی عن رواح النساء الی الحمامات لان بعضهن. لا یسترن عورتهن فیها و الدخول فی الحمام یستلزم نظر بعض الی بعض، مع ما قیل بوجوب ستر أبدانهن عن نساء أهل الکتاب من الیهود و النصاری، و کان المتداول دخولهن الی الحمام مع المسلمین.
**[ترجمه]خصال: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر که به خدا و روز جزا ایمان دارد، بی لنگ به حمام نرود، و هر که به خدا و روز جزا ایمان دارد، نگذارد حلالش برای حمام بیرون رود. - . خصال2: 169 همانا نهی کرده از دخول در حمام زنانه، چرا که بعضی زنها در آن عورتشان را نمی پوشاندند و دخول در حمام، مستلزم نظر به یکدیگر است، در صورتی که پوشاندن بدن‌هایشان در برابر اهل کتاب از یهودی و مسیحی که متداول بوده آنها با مسلمین به حمام می‌رفتند، واجب است. -
**[ترجمه]
«9»
ب، [قرب الإسناد] ابْنُ عِیسَی عَنِ الْبَزَنْطِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِلرِّضَا علیه السلام إِنَّ أَهْلَ مِصْرَ یَزْعُمُونَ أَنَّ بِلَادَهُمْ مُقَدَّسَةٌ قَالَ وَ کَیْفَ ذَلِکَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُ یُحْشَرُ مِنْ جَبَلِهِمْ(1)
سَبْعُونَ أَلْفاً یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِغَیْرِ حِسَابٍ قَالَ لَا لَعَمْرِی مَا ذَاکَ کَذَلِکَ وَ مَا غَضِبَ اللَّهُ عَلَی بَنِی إِسْرَائِیلَ إِلَّا أَدْخَلَهُمْ مِصْرَ وَ لَا رَضِیَ عَنْهُمْ إِلَّا أَخْرَجَهُمْ مِنْهَا إِلَی غَیْرِهَا وَ لَقَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَا تَغْسِلُوا رُءُوسَکُمْ بِطِینِهَا وَ لَا تَأْکُلُوا فِی فَخَّارِهَا فَإِنَّهُ یُورِثُ الذِّلَّةَ وَ یَذْهَبُ بِالْغَیْرَةِ قُلْنَا لَهُ قَدْ قَالَ ذَلِکَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ نَعَمْ(2).
**[ترجمه]قرب الاسناد: بزنطی گفت: به امام رضا علیه السّلام گفتم: مردم مصر گمان برند که شهرستانشان مقدس است. فرمود: چگونه باشد؟ گفتم پندارند که از کوه آنها هفتاد هزار تن محشور شوند - . در نسخه‌ای «جیلهم» آمده. -
و بی‌حساب به بهشت روند. فرمود: به جان خود قسم که چنان نباشد، و خدا بر بنی اسرائیل خشم نکرد، جز آنکه آنان را به مصر درآورد و از آنها خشنود نشد، جز آنکه از آن به جای دیگری در آوردشان. و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده: سرهاتان را با گِل آن نشویید، و در سفالی پخته آن مخورید که مایه خواری است و بی‌غیرتی. از آن حضرت پرسیدیم: همانا رسول خدا چنین فرموده؟ فرمود: آری. - . قرب الاسناد: 220 -
**[ترجمه]
أقول
قد أوردناه بتمامه فی باب أخبار موسی علیه السلام
وَ سَیَأْتِی فِی بَابِ الطِّیبِ عَنِ الرِّضَا علیه السلام: اسْتَحِمُّوا یَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ.
**[ترجمه]این روایت را به تمامی در باب اخبار موسی علیه السّلام آورده‌ایم. و در باب طیب خواهد آمد. و از امام رضا علیه السّلام است که روز چهارشنبه به حمام روید.
**[ترجمه]
«10»
ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُوسَی بْنِ عُمَرَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: ثَلَاثَةٌ یُسْمِنَّ وَ ثَلَاثَةٌ یَهْزِلْنَ فَأَمَّا الَّتِی یُسْمِنَّ فَإِدْمَانُ الْحَمَّامِ وَ شَمُّ الرَّائِحَةِ الطَّیِّبَةِ وَ لُبْسُ الثِّیَابِ اللَّیِّنَةِ وَ أَمَّا الَّتِی یَهْزِلْنَ فَإِدْمَانُ أَکْلِ الْبَیْضِ وَ السَّمَکِ وَ الطَّلْعِ.
قال الصدوق یعنی بإدمان الحمام أن یدخله یوم و یوم لا فإنه إن دخله کل یوم نقص من لحمه(3).
**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السّلام فرمود: سه چیز فربه کنند و سه چیز لاغر. اما آنها که فربه کنند: دنبال‌گیری حمام، بوییدن بوی خوش و پوشیدن جامه نرم. و آنها که لاغر کنند، دنبال کردن خوراک تخم مرغ و ماهی و مغز درخت خرما است.
صدوق (ره) گفته: مقصود از دنباله‌گیری حمام، این است که یک روز باشد و یک روز نباشد، زیرا اگر هر روز باشد، از گوشت تن بکاهد. - . خصال 1: 74 -
**[ترجمه]
أقول
سیأتی خبر جابر الجعفی عن الباقر علیه السلام فی بیان ما یخص النساء من الأحکام و فی بعض نسخ الخصال و لا یجوز للمرأة أن تدخل الحمام فإن ذلک محرم علیها.
**[ترجمه]در خبر جابر جعفی از امام باقر علیه السّلام، در بیان خصائص زنان در احکام خواهد آمد و هم در پاره‌ای از نسخه خصال است که جایز نیست زن به حمام رود، زیرا بر او حرام شده است.
**[ترجمه]
«11»
فس، [تفسیر القمی] عَنْ أَبِی عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَا تَغْسِلُوا رُءُوسَکُمْ بِطِینِ مِصْرَ وَ لَا تَشْرَبُوا فِی فَخَّارِهَا فَإِنَّهُ یُورِثُ الذِّلَّةَ وَ یَذْهَبُ
بِالْغَیْرَةِ(1).
ص، [قصص الأنبیاء علیهم السلام] بالإسناد إلی الصدوق عن أبیه عن سعد عن ابن أبی الخطاب عن ابن أسباط: مثله(2)
شی، [تفسیر العیاشی] عن ابن أسباط: مثله(3).
**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم قمی: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: سرهاتان را با گِل مصر نشویید و در سفال آن نیاشامید که مایه خواری و بی‌غیرتی است. - . تفسیر علی بن ابراهیم قمی: 608 -
قصص الأنبیاء مانند این روایت را آورده است. - . بحار60 : 209 از همین طبع -
تفسیر عیاشی هم مانند آن را آورده است. - . تفسیر عیاشی 1: 304 -
**[ترجمه]
«12»
ل، [الخصال] عَنْ حَمْزَةَ الْعَلَوِیِّ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیهم السلام قَالَ: سَبْعَةٌ لَا یَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ الرَّاکِعُ وَ السَّاجِدُ وَ فِی الْکَنِیفِ وَ فِی الْحَمَّامِ وَ الْجُنُبُ وَ النُّفَسَاءُ وَ الْحَائِضُ.
قال الصدوق رحمه الله هذا علی الکراهة لا علی النهی و قد جاء الإطلاق للرجل فی قراءة القرآن فی الحمام ما لم یرد به الصوت إذا کان علیه مئزر(4).
**[ترجمه]خصال : علی علیه السّلام فرمود: هفت کس قرآن نخوانند: راکع و ساجد (در نماز)، در بیت الخلاء و در حمام ، جنب، زنی که نفاس دارد، و حائض .
صدوق گفته: این بنا بر کراهت است نه حرمت، و جواز قرائت قرآن برای مرد در حمام وارد است که به آواز نباشد و با لنگ باشد. - . خصال 2: 10 -
**[ترجمه]
«13»
ل، [الخصال] عَنْ سَعِیدِ بْنِ عِلَاقَةَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: الْبَوْلُ فِی الْحَمَّامِ یُورِثُ الْفَقْرَ(5).
**[ترجمه]خصال: علی علیه السّلام فرمود: بول کردن در حمام مایه فقر است. - . خصال 2: 93 -
**[ترجمه]
«14»
ثو، [ثواب الأعمال] عَنِ ابْنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَبِیهِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: مَنْ دَخَلَ الْحَمَّامَ بِمِئْزَرٍ سَتَرَهُ اللَّهُ بِسِتْرِهِ(6).
**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السّلام فرمود: هر که با لنگ به حمام درآید، خدا او را زیر پرده خود دارد. - . ثواب الاعمال: 19 -
**[ترجمه]
«15»
ثو، [ثواب الأعمال] عَنْ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الْقَاسِمِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: مَنْ دَخَلَ الْحَمَّامَ فَغَضَّ طَرْفَهُ عَنِ النَّظَرِ إِلَی عَوْرَةِ أَخِیهِ آمَنَهُ اللَّهُ مِنَ الْحَمِیمِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ(7).
**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السّلام فرمود: هر که به حمام درآید و چشم از عورت برادر خود بپوشد، خدا روز قیامت او را از گرما آسوده دارد. - . ثواب الاعمال: 19 -
**[ترجمه]
«16»
ص، [قصص الأنبیاء علیهم السلام] بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ رَحِمَهُ اللَّهُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ دَاوُدَ
الرَّقِّیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ: مَا أُحِبُّ أَنْ أَغْسِلَ رَأْسِی مِنْ طِینِ مِصْرَ مَخَافَةَ أَنْ تُورِثَنِی تُرْبَتُهَا الذُّلَّ وَ تَذْهَبَ بِغَیْرَتِی(1).
شی، [تفسیر العیاشی] عن داود: مثله(2).
**[ترجمه]قصص الأنبیاء: امام باقر علیه السّلام نقل است که فرمود: دوست ندارم سرم را با گل مصر بشویم، از بیم آنکه برایم خواری آورد و غیرتم را ببرد. - . بحار 60 : 210 از همین طبع -
تفسیر عیاشی: مانند این روایت را آورده است. - . تفسیر عیاشی 1: 305 -
**[ترجمه]
«17»
مل، [کامل الزیارات] أَبُو سُمَیْنَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ نُسَافِرُ فَلَا یَکُونُ مَعَنَا نُخَالَةٌ فَنَتَدَلَّکُ بِالدَّقِیقِ قَالَ لَا بَأْسَ بِذَلِکَ إِنَّمَا یَکُونُ الْفَسَادُ فِیمَا أَضَرَّ بِالْبَدَنِ وَ أَتْلَفَ الْمَالَ فَأَمَّا مَا أَصْلَحَ الْبَدَنَ فَإِنَّهُ لَیْسَ بِفَسَادٍ وَ إِنِّی رُبَّمَا أَمَرْتُ غُلَامِی یَلُتُّ لِیَ النَّقِیَّ بِالزَّیْتِ ثُمَّ أَتَدَلَّکُ بِهِ(3).
**[ترجمه]کامل الزیارات: ابان بن تغلب گفت: به امام صادق علیه السّلام گفتم: قربانت گردم! اگر در سفر با ما نخاله نبود، می توانیم با آرد تن خود را بمالیم؟
فرمود: باکی بدان نباشد. تباهی در به کار بردن چیزی است که به تن زیان رساند و اتلاف مال باشد و آنچه بدن را بهتر کند، تباهی نباشد و من بسا به غلامم فرمان دهم که مغز قلم را با روغن زیت در آمیزد، سپس آن را به تن خود بمالم. - . محاسن 312 -
**[ترجمه]
«18»
ضا، [فقه الرضا علیه السلام]: إِنِ اغْتَسَلْتَ مِنْ مَاءِ الْحَمَّامِ وَ لَمْ یَکُنْ مَعَکَ مَا تَغْرِفُ بِهِ وَ یَدَاکَ قَذِرَتَانِ فَاضْرِبْ یَدَکَ بِالْمَاءِ وَ قُلْ بِسْمِ اللَّهِ وَ هَذَا مِمَّا قَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ وَ إِنِ اجْتَمَعَ مُسْلِمٌ مَعَ ذِمِّیٍّ فِی الْحَمَّامِ اغْتَسَلَ الْمُسْلِمُ مِنَ الْحَوْضِ قَبْلَ الذِّمِّیِّ وَ مَاءُ الْحَمَّامِ سَبِیلُهُ سَبِیلُ الْمَاءِ الْجَارِی إِذَا کَانَتْ لَهُ مَادَّةٌ وَ إِیَّاکَ وَ التَّمَشُّطَ فِی الْحَمَّامِ فَإِنَّهُ یُورِثُ الْوَبَاءَ فِی الشَّعْرِ وَ إِیَّاکَ وَ السِّوَاکَ فِی الْحَمَّامِ فَإِنَّهُ یُورِثُ الْوَبَاءَ فِی الْأَسْنَانِ وَ إِیَّاکَ أَنْ تَدْلُکَ رَأْسَکَ وَ وَجْهَکَ بِمِئْزَرِکَ الَّذِی فِی وَسَطِکَ فَإِنَّهُ یَذْهَبُ بِمَاءِ الْوَجْهِ وَ إِیَّاکَ أَنْ تَغْسِلَ رَأْسَکَ بِالطِّینِ فَإِنَّهُ یُسَمِّجُ الْوَجْهَ وَ إِیَّاکَ أَنْ تَدْلُکَ تَحْتَ قَدَمَیْکَ بِالْخَزَفِ فَإِنَّهُ یُورِثُ الْبَرَصَ وَ إِیَّاکَ أَنْ تَضْطَجِعَ فِی الْحَمَّامِ فَإِنَّهُ یُذِیبُ شَحْمَ الْکُلْیَتَیْنِ وَ إِیَّاکَ وَ الِاسْتِلْقَاءَ فَإِنَّهُ یُورِثُ الدُّبَیْلَةَ وَ لَا بَأْسَ بِقِرَاءَةِ الْقُرْآنِ فِی الْحَمَّامِ مَا لَمْ تُرِدْ بِهِ الصَّوْتَ إِذَا کَانَ عَلَیْکَ مِئْزَرٌ وَ إِیَّاکَ أَنْ تَدْخُلَ الْحَمَّامَ بِغَیْرِ مِئْزَرٍ فَإِنَّهُ مِنَ الْإِیمَانِ وَ غُضَّ بَصَرَکَ عَنْ عَوْرَةِ النَّاسِ وَ اسْتُرْ عَوْرَتَکَ مِنْ أَنْ یُنْظَرَ إِلَیْهِ فَإِنَّهُ أَرْوِی أَنَّ النَّاظِرَ وَ الْمَنْظُورَ إِلَیْهِ مَلْعُونٌ وَ بِاللَّهِ الْعِصْمَةُ(4).
**[ترجمه]فقه الرضا: اگر از آب حمام غسل می کنی و ظرفی نداری که با آن آب برگیری و دست‌هایت چرکین باشند، دست به آب بزن و بگو «بسم الله»، و این از آنهاست که خدا فرموده: «و ما جعل علیکم فی الدین من حرج» - . حج / 78 -
{و مقرر نکرده بر شما در دین هیچ سختی.} و اگر مسلمان با کافر ذمی در حمامند، مسلمان پیش از ذمی در حوض غسل کند، آب حمام اگر منبعی داشته باشد، در حکم آب جاری است. و مبادا در حمام شانه بکشی که ریزش مو بگیری؛ مبادا در آن مسواک کنی که دندانت معیوب شود؛ مبادا سر و رو را با لنگی که به کمر بستی بمالی که آبرو را ببرد؛ مبادا با گِل سرت را بشویی که چهره‌ات را زشت کند؛ مبادا با سفال کف پا را بمالی که برص آرد؛ مبادا در حمام بخوابی که پیه قلوه را آب کند؛ مبادا به پشت در آن بخوابی که زخم درون آورد. و قرآن خواندن در حمام اگر با صدای بلند نباشد اشکالی ندارد، به شرط آنکه لنگ داشته باشی. و بپرهیز از اینکه بی لنگ به حمام درآیی که آن از ایمان است. و دیده از عورت مردم بپوش و عورت خود را بپوش از اینکه به آن نگاه شود که من روایت دارم نگاه کننده و نگاه‌شونده هر دو ملعونند، و بالله العصمه. - . فقه الرضا: 4 -
**[ترجمه]
«19»
سن، [المحاسن] رُوِیَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: ثَلَاثٌ یَهْدِمْنَ الْبَدَنَ وَ رُبَّمَا
قَتَلْنَ أَکْلُ الْقَدِیدِ الْغَابِّ وَ دُخُولُ الْحَمَّامِ عَلَی الْبِطْنَةِ وَ نِکَاحُ الْعَجَائِزِ(1).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: سه چیز تن را ویران سازند و بسا بِکُشند: خوردن گوشت آفتاب خشکیده - . قدید:گوشتی که به آن نمک می زنند و در سایه یا آفتاب خشک کنند. الغاب:گوشت پخته است - و شب مانده؛ با شکم پر به حمام رفتن؛ و نکاح با پیره زنان. - . محاسن: 463 -
**[ترجمه]
«20»
طب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنْ جَعْفَرِ بْنِ عُمَرَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ أَبِی الْحَسَنِ عَنْ حَفْصِ بْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: خَیْرُ مَا تَدَاوَیْتُمْ بِهِ الْحِجَامَةُ وَ السُّعُوطُ وَ الْحَمَّامُ وَ الْحُقْنَةُ.
وَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ علیه السلام: طِبُّ الْعَرَبِ فِی سَبْعَةٍ شَرْطَةِ الْحِجَامَةِ وَ الْحُقْنَةِ وَ الْحَمَّامِ وَ السُّعُوطِ وَ الْقَیْ‌ءِ وَ شَرْبَةِ عَسَلٍ وَ آخِرُ الدَّوَاءِ الْکَیُّ وَ رُبَّمَا یُزَادُ فِیهِ النُّورَةُ.
وَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: طِبُّ الْعَرَبِ فِی خَمْسَةٍ شَرْطَةِ الْحِجَامَةِ وَ الْحُقْنَةِ وَ السُّعُوطِ وَ الْقَیْ‌ءِ وَ الْحَمَّامِ وَ آخِرُ الدَّوَاءِ الْکَیُّ.
وَ عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام: أَنَّهُ خَیْرُ مَا تَدَاوَیْتُمْ بِهِ الْحُقْنَةُ وَ السُّعُوطُ وَ الْحِجَامَةُ وَ الْحَمَّامُ.
وَ رُوِیَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَنْ دَخَلَ الْحَمَّامَ عَلَی الرِّیقِ أَنْقَی الْبَلْغَمَ وَ إِنْ دَخَلْتَهُ بَعْدَ الْأَکْلِ أَنْقَی الْمِرَّةَ-(2)وَ إِنْ أَرَدْتَ أَنْ تَزِیدَ فِی لَحْمِکَ فَادْخُلِ الْحَمَّامَ عَلَی شَبْعَتِکَ وَ إِنْ أَرَدْتَ أَنْ یَنْقُصَ لَحْمُکَ فَادْخُلْهُ عَلَی الرِّیقِ.
**[ترجمه]طب الائمه: امام صادق علیه السّلام فرمود: بهترین داروی شما حجامت است و انفیه کردن، حمام کردن و اماله کردن.
و امام باقر علیه السّلام فرمود: طب عرب در هفت چیز است: حجامت، انفیه کردن، حمام کردن، اماله و قی کردن، و نوشیدن عسل. و فرموده است: آخرین درمان داغ کردن است و بسا نوره کشیدن هم به آن افزوده شده.
و امام صادق علیه السّلام فرمود: طب عرب پنج چیز است: حجامت و اماله و انفیه و قی کردن و حمام کردن، وآخرین درمان داغ کردن است.
و امام باقر علیه السّلام فرمود: بهترین دارو حقنه و انفیه و حجامت و حمام کردن است .
و روایت است از امام صادق علیه السّلام که فرمود: هر که ناشتا حمام کند، بلغم را بهتر پاک کند و اگر پس از خوردن باشد، صفراء را بهتر پاک کند. - . یعنی صفرای غیر طبیعی - و اگر خواهی گوشتت فزاید، در سیری حمام کن و اگر خواهی بکاهد، در ناشتا.
**[ترجمه]
«21»
مکا، [مکارم الأخلاق]: کَانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إِذَا غَسَلَ رَأْسَهُ وَ لِحْیَتَهُ غَسَلَهُمَا بِالسِّدْرِ(3).
وَ مِنْ کِتَابِ مَنْ لَا یَحْضُرُهُ الْفَقِیهُ(4)عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ قَالَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: إِذَا دَخَلْتَ الْحَمَّامَ فَقُلْ فِی الْوَقْتِ الَّذِی تَنْزِعُ ثِیَابَکَ- اللَّهُمَّ انْزِعْ عَنِّی رِبْقَةَ النِّفَاقِ وَ ثَبِّتْنِی عَلَی الْإِیمَانِ وَ إِذَا دَخَلْتَ الْبَیْتَ الْأَوَّلَ فَقُلِ- اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنْ شَرِّ نَفْسِی وَ أَسْتَعِیذُ بِکَ مِنْ أَذَاهُ وَ إِذَا دَخَلْتَ الْبَیْتَ الثَّانِیَ فَقُلِ- اللَّهُمَّ أَذْهِبْ عَنِّی الرِّجْسَ النِّجْسَ وَ طَهِّرْ جَسَدِی وَ قَلْبِی وَ خُذْ مِنَ الْمَاءِ الْحَارِّ وَ ضَعْهُ عَلَی هَامَتِکَ وَ صُبَّ مِنْهُ عَلَی رِجْلَیْکَ وَ إِنْ أَمْکَنَ أَنْ تَبْلَعَ مِنْهُ جُرْعَةً فَافْعَلْ فَإِنَّهُ یُنَقِّی الْمَثَانَةَ وَ الْبَثْ فِی
الْبَیْتِ الثَّانِی سَاعَةً وَ إِذَا دَخَلْتَ الْبَیْتَ الثَّالِثَ فَقُلْ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ النَّارِ وَ نَسْأَلُهُ الْجَنَّةَ وَ تَرَدَّدْهَا إِلَی وَقْتِ خُرُوجِکَ مِنَ الْبَیْتِ الْحَارِّ وَ إِیَّاکَ وَ شُرْبَ الْمَاءِ الْبَارِدِ وَ الْفُقَّاعِ فِی الْحَمَّامِ فَإِنَّهُ یُفْسِدُ الْمَعِدَةَ وَ لَا تَصُبَّنَّ عَلَیْکَ الْمَاءَ الْبَارِدَ فَإِنَّهُ یُضْعِفُ الْبَدَنَ وَ صُبَّ الْمَاءَ الْبَارِدَ عَلَی قَدَمَیْکَ إِذَا خَرَجْتَ فَإِنَّهُ یَسُلُّ الدَّاءَ مِنْ جَسَدِکَ فَإِذَا خَرَجْتَ مِنَ الْحَمَّامِ وَ لَبِسْتَ ثِیَابَکَ فَقُلِ- اللَّهُمَّ أَلْبِسْنِی التَّقْوَی وَ جَنِّبْنِی الرَّدَی فَإِذَا فَعَلْتَ ذَلِکَ أَمِنْتَ مِنْ کُلِّ دَاءٍ وَ لَا بَأْسَ بِقِرَاءَةِ الْقُرْآنِ فِی الْحَمَّامِ مَا لَمْ تُرِدْ بِهِ الصَّوْتَ إِذَا کَانَ عَلَیْکَ مِئْزَرٌ وَ سَأَلَ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام فَقَالَ أَ کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَنْهَی عَنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ فِی الْحَمَّامِ فَقَالَ لَا إِنَّمَا نَهَی أَنْ یَقْرَأَ الرَّجُلُ وَ هُوَ عُرْیَانٌ فَإِذَا کَانَ عَلَیْهِ إِزَارٌ فَلَا بَأْسَ.
وَ قَالَ عَلِیُّ بْنُ یَقْطِینٍ لِلْکَاظِمِ علیه السلام: أَقْرَأُ فِی الْحَمَّامِ وَ أَنْکِحُ قَالَ لَا بَأْسَ.
وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: نِعْمَ الْبَیْتُ الْحَمَّامُ تُذَکَّرُ فِیهِ النَّارُ وَ یَذْهَبُ بِالدَّرَنِ- وَ قَالَ علیه السلام بِئْسَ الْبَیْتُ الْحَمَّامُ یَهْتِکُ السِّتْرَ وَ یَذْهَبُ بِالْحَیَاءِ.
وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: بِئْسَ الْبَیْتُ الْحَمَّامُ یَهْتِکُ السِّتْرَ وَ یُبْدِی الْعَوْرَةَ وَ نِعْمَ الْبَیْتُ الْحَمَّامُ یُذَکِّرُ حَرَّ جَهَنَّمَ وَ مِنَ الْأَدَبِ أَنْ لَا یُدْخِلَ الرَّجُلُ وَلَدَهُ مَعَهُ الْحَمَّامَ فَیَنْظُرَ إِلَی عَوْرَتِهِ.
وَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ کَانَ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ فَلَا یَبْعَثْ بِحَلِیلَتِهِ إِلَی الْحَمَّامِ- وَ قَالَ علیه السلام أَنْهَی نِسَاءَ أُمَّتِی عَنْ دُخُولِ الْحَمَّامِ.
وَ قَالَ الْکَاظِمُ علیه السلام: لَا تَدْخُلِ الْحَمَّامَ عَلَی الرِّیقِ لَا تَدْخُلُوهُ حَتَّی تَطْعَمُوا شَیْئاً.
مِنْ کِتَابِ الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَا تَدْخُلِ الْحَمَّامَ إِلَّا وَ فِی جَوْفِکَ شَیْ‌ءٌ یُطْفِئُ عَنْکَ وَهَجَ الْمَعِدَةِ-(1)وَ هُوَ أَقْوَی لِلْبَدَنِ وَ لَا تَدْخُلْهُ وَ أَنْتَ مُمْتَلِئٌ مِنَ الطَّعَامِ.
وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: لَا بَأْسَ لِلرَّجُلِ أَنْ یَقْرَأَ الْقُرْآنَ فِی الْحَمَّامِ إِذَا کَانَ یُرِیدُ بِهِ
1) 1. الوهج- محرکة- اشتداد الحرارة.
وَجْهَ اللَّهِ وَ لَا یُرِیدُ أَنْ یَنْظُرَ کَیْفَ صَوْتُهُ.
عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقُلْتُ أَ یَتَجَرَّدُ الرَّجُلُ عِنْدَ صَبِّ الْمَاءِ یُرَی عَوْرَتُهُ إِذْ یَصُبُّ عَلَیْهِ الْمَاءَ أَوْ یَرَی هُوَ عَوْرَةَ النَّاسِ قَالَ کَانَ أَبِی علیه السلام یَکْرَهُ ذَلِکَ مِنْ کُلِّ أَحَدٍ.
وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: لَا یَسْتَلْقِیَنَّ أَحَدُکُمْ فِی الْحَمَّامِ فَإِنَّهُ یُذِیبُ شَحْمَ الْکُلْیَتَیْنِ- وَ قَالَ بَعْضُهُمْ خَرَجَ الصَّادِقُ علیه السلام مِنَ الْحَمَّامِ فَتَلَبَّسَ وَ تَعَمَّمَ قَالَ فَمَا تَرَکْتُ الْعِمَامَةَ عِنْدَ خُرُوجِی مِنَ الْحَمَّامِ فِی الشِّتَاءِ وَ الصَّیْفِ.
وَ قَالَ مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ علیه السلام: الْحَمَّامُ یَوْمٌ وَ یَوْمٌ لَا یُکْثِرُ اللَّحْمَ وَ إِدْمَانُهُ کُلَّ یَوْمٍ یُذِیبُ شَحْمَ الْکُلْیَتَیْنِ.
قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُسْلِمٍ: کُنْتُ فِی الْحَمَّامِ فِی الْبَیْتِ الْأَوْسَطِ فَدَخَلَ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ علیه السلام وَ عَلَیْهِ إِزَارٌ فَوْقَ النُّورَةِ فَقَالَ السَّلَامُ عَلَیْکُمْ فَرَدَدْتُ عَلَیْهِ وَ دَخَلْتُ الْبَیْتَ الَّذِی فِیهِ حَوْضٌ فَاغْتَسَلْتُ وَ خَرَجْتُ.
وَ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: مَنْ غَسَلَ رِجْلَیْهِ بَعْدَ خُرُوجِهِ مِنَ الْحَمَّامِ فَلَا بَأْسَ وَ إِنْ لَمْ یَغْسِلْهُمَا فَلَا بَأْسَ وَ خَرَجَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام مِنَ الْحَمَّامِ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ طَابَ اسْتِحْمَامُکَ فَقَالَ یَا لُکَعُ وَ مَا تَصْنَعُ بِالاسْتِ(1)هُنَا قَالَ فَطَابَ حَمَّامُکَ قَالَ إِذَا طَابَ الْحَمَّامُ فَمَا رَاحَةُ الْبَدَنِ قَالَ فَطَابَ حَمِیمُکَ قَالَ وَیْحَکَ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ الْحَمِیمَ الْعَرَقُ قَالَ فَکَیْفَ أَقُولُ قَالَ قُلْ طَابَ مَا طَهُرَ مِنْکَ وَ طَهُرَ مَا طَابَ مِنْکَ.
وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: إِذَا قَالَ لَکَ أَخُوکَ وَ قَدْ خَرَجْتَ مِنَ الْحَمَّامِ طَابَ حَمَّامُکَ فَقُلْ لَهُ أَنْعَمَ اللَّهُ بَالَکَ.
وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الدَّاءُ ثَلَاثَةٌ وَ الدَّوَاءُ ثَلَاثَةٌ فَأَمَّا الدَّاءُ فَالدَّمُ وَ الْمِرَّةُ وَ الْبَلْغَمُ فَدَوَاءُ الدَّمِ الْحِجَامَةُ وَ دَوَاءُ الْبَلْغَمِ الْحَمَّامُ وَ دَوَاءُ الْمِرَّةِ الْمَشِیُّ.
قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: ثَلَاثَةٌ یُسْمِنَّ وَ ثَلَاثَةٌ یَهْزِلْنَ فَأَمَّا الَّتِی یُسْمِنَّ فَإِدْمَانُ الْحَمَّامِ وَ شَمُّ الرَّائِحَةِ الطَّیِّبَةِ وَ لُبْسُ الثِّیَابِ اللَّیِّنَةِ وَ أَمَّا الَّتِی یَهْزِلْنَ فَإِدْمَانُ
1) 1. یعنی حروف الاست( ا س ت) من لفظ الاستحمام.
أَکْلِ الْبَیْضِ وَ السَّمَکِ وَ الطَّلْعِ(1).
یَعْنِی إِدْمَانَ الْحَمَّامِ یَوْمٌ وَ یَوْمٌ لَا فَإِنَّهُ إِنْ دَخَلَ کُلَّ یَوْمٍ نَقَصَ لَحْمُهُ.
عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام قَالَ: مَاءُ الْحَمَّامِ لَا بَأْسَ بِهِ إِذَا کَانَ لَهُ مَادَّةٌ.
عَنْ دَاوُدَ بْنِ سِرْحَانَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَا تَقُولُ فِی مَاءِ الْحَمَّامِ قَالَ هُوَ بِمَنْزِلَةِ الْمَاءِ الْجَارِی.
عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الْحَمَّامُ یَغْتَسِلُ فِیهِ الْجُنُبُ وَ غَیْرُهُ أَغْتَسِلُ مِنْ مَائِهِ قَالَ نَعَمْ لَا بَأْسَ أَنْ یَغْتَسِلَ مِنْهُ الْجُنُبُ وَ لَقَدِ اغْتَسَلْتُ فِیهِ ثُمَّ جِئْتُ فَغَسَلْتُ رِجْلَیَّ وَ مَا غَسَلْتُهُمَا إِلَّا مِمَّا لَزِقَ بِهِمَا مِنَ التُّرَابِ.
عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: رَأَیْتُ الْبَاقِرَ علیه السلام یَخْرُجُ مِنَ الْحَمَّامِ فَیَمْضِی کَمَا هُوَ- لَا یَغْسِلُ رِجْلَهُ حَتَّی یُصَلِّیَ.
وَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: اغْسِلُوا أَرْجُلَکُمْ بَعْدَ خُرُوجِکُمْ مِنَ الْحَمَّامِ فَإِنَّهُ یَذْهَبُ بِالشَّقِیقَةِ(2)وَ إِذَا خَرَجْتَ فَتَعَمَّمْ.
عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی عَنِ الْبَاقِرِ وَ الصَّادِقِ علیهما السلام قَالَ: خَرَجَا مِنَ الْحَمَّامِ مُتَعَمِّمَیْنِ شِتَاءً کَانَ أَوْ صَیْفاً وَ کَانَا یَقُولَانِ هُوَ أَمَانٌ مِنَ الصُّدَاعِ.
وَ رُوِیَ: إِذَا دَخَلَ أَحَدُکُمُ الْحَمَّامَ وَ هَاجَتْ بِهِ الْحَرَارَةُ فَلْیَصُبَّ عَلَیْهِ الْمَاءَ الْبَارِدَ لِیَسْکُنَ بِهِ الْحَرَارَةُ.
وَ مِنْ کِتَابِ طِبِّ الْأَئِمَّةِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: قَلِّمُوا أَظْفَارَکُمْ یَوْمَ الثَّلَاثَاءِ وَ احْتَجِمُوا یَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ وَ أَصِیبُوا مِنَ الْحَمَّامِ حَاجَتَکُمْ یَوْمَ الْخَمِیسِ وَ تَطَیَّبُوا بِأَطْیَبِ طِیبِکُمْ یَوْمَ الْجُمُعَةِ.
مِنْ کِتَابِ الْخِصَالِ(3)
عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: قَلِّمُوا أَظْفَارَکُمْ یَوْمَ الثَّلَاثَاءِ وَ اسْتَحِمُّوا یَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ وَ أَصِیبُوا مِنَ الْحِجَامَةِ حَاجَتَکُمْ یَوْمَ الْخَمِیسِ وَ تَطَیَّبُوا بِأَطْیَبِ طِیبِکُمْ یَوْمَ الْجُمُعَةِ.
وَ مِنْ کِتَابِ اللِّبَاسِ عَنْ سَعْدَانَ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: دَخَلَ عَلَیْنَا أَبُو الْحَسَنِ الْأَوَّلُ
علیه السلام الْحَمَّامَ وَ نَحْنُ فِیهِ فَسَلَّمَ قَالَ فَقُمْتُ أَنَا فَاغْتَسَلْتُ وَ خَرَجْتُ.
عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: دَخَلْتُ أَنَا وَ أَبِی وَ جَدِّی وَ عَمِّی حَمَّامَ الْمَدِینَةِ فَإِذَا رَجُلٌ فِی الْمَسْلَخِ فَقَالَ مِمَّنِ الْقَوْمُ فَقُلْنَا مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ قَالَ مِنْ أَیِّ الْعِرَاقِ فَقُلْنَا مِنْ أَهْلِ الْکُوفَةِ قَالَ مَرْحَباً وَ أَهْلًا یَا أَهْلَ الْکُوفَةِ أَنْتُمُ الشِّعَارُ دُونَ الدِّثَارِ ثُمَّ قَالَ مَا یَمْنَعُکُمْ مِنَ الْإِزَارِ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ عَوْرَةُ الْمُسْلِمِ عَلَی الْمُسْلِمِ حَرَامٌ قَالَ فَبَعَثَ عَمِّی إِلَی کِرْبَاسَةٍ فَشَقَّهَا بِأَرْبَعَةٍ ثُمَّ أَخَذَ کُلُّ وَاحِدٍ مِنَّا وَاحِدَةً فَلَمَّا خَرَجْنَا مِنَ الْحَمَّامِ سَأَلْنَا عَنِ الشَّیْخِ فَإِذَا هُوَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ وَ ابْنُهُ مُحَمَّدٌ الْبَاقِرُ علیه السلام مَعَهُ.
مِنْ کِتَابِ مَنْ لَا یَحْضُرُهُ الْفَقِیهُ(1)قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ کَانَ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ فَلَا یَدْخُلِ الْحَمَّامَ إِلَّا بِمِئْزَرٍ وَ نَهَی صلی الله علیه و آله عَنْ دُخُولِ الْأَنْهَارِ إِلَّا بِمِئْزَرٍ وَ قَالَ إِنَّ لِلْمَاءِ أَهْلًا وَ سُکَّاناً.
عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: إِذَا تَعَرَّی أَحَدُکُمْ نَظَرَ إِلَیْهِ الشَّیْطَانُ فَیَطْمَعُ فِیهِ فَاسْتَتِرُوا.
عَنْهُ علیه السلام قَالَ: نَهَی أَنْ یَدْخُلَ الرَّجُلُ الْحَمَّامَ إِلَّا بِمِئْزَرٍ.
وَ عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ علیهما السلام قَالَ: قِیلَ لَهُ إِنَّ سَعِیدَ بْنَ عَبْدِ الْمَلِکِ یَدْخُلُ بِجَوَارِیهِ الْحَمَّامَ قَالَ وَ مَا بَأْسٌ بِهِ إِذَا کَانَ عَلَیْهِ وَ عَلَیْهِنَّ الْإِزَارُ وَ لَا یَکُونُونَ عُرَاةً کَالْحُمُرِ یَنْظُرُ بَعْضُهُمْ إِلَی سَوْأَةِ بَعْضٍ.
وَ رُوِیَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِنَّمَا کُرِهَ النَّظَرُ إِلَی عَوْرَةِ الْمُسْلِمِ فَأَمَّا النَّظَرُ إِلَی عَوْرَةِ مَنْ لَیْسَ بِمُسْلِمٍ مِثْلُ النَّظَرِ إِلَی عَوْرَةِ الْحِمَارِ.
وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: لَا یَنْظُرُ الرَّجُلُ إِلَی عَوْرَةِ أَخِیهِ فَإِذَا کَانَ مُخَالِفاً لَهُ فَلَا شَیْ‌ءَ عَلَیْهِ فِی الْحَمَّامِ.
وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: الْفَخِذُ لَیْسَ بِعَوْرَةٍ.
وَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَغْتَسِلُ الرَّجُلُ بَارِزاً فَقَالَ إِذَا لَمْ یَرَهُ أَحَدٌ فَلَا بَأْسَ.
مِنْ تَهْذِیبِ الْأَحْکَامِ(2)
عَنْ حُذَیْفَةَ بْنِ مَنْصُورٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام شَیْ‌ءٌ یَقُولُهُ النَّاسُ عَوْرَةُ الْمُؤْمِنِ عَلَی الْمُؤْمِنِ حَرَامٌ فَقَالَ لَیْسَ حَیْثُ یَذْهَبُونَ
إِنَّمَا عَنَی عَوْرَةُ الْمُؤْمِنِ أَنْ یَزِلَّ زَلَّةً أَوْ یَتَکَلَّمَ بِشَیْ‌ءٍ یُعَابُ عَلَیْهِ فَیَحْفَظُ عَلَیْهِ لِیُعَیِّرَهُ بِهِ یَوْماً.
عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ عَوْرَةِ الْمُؤْمِنِ أَ هِیَ حَرَامٌ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ أَعْنِی سُفْلَیْهِ فَقَالَ لَیْسَ حَیْثُ تَذْهَبُ إِنَّمَا هُوَ إِذَاعَةُ سِرِّهِ.
عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی عَوْرَةِ الْمُؤْمِنِ عَلَی الْمُؤْمِنِ حَرَامٌ قَالَ لَیْسَ أَنْ یُکْشَفَ فَتَرَی مِنْهُ شَیْئاً إِنَّمَا هُوَ أَنْ تَزْرِیَ عَلَیْهِ أَوْ تَعِیبَهُ(1).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: پیغمبر صلی الله علیه و آله سر و ریش خود را با سدر شستشو می فرمود. - . مکارم الاخلاق: 34 -
من لا یحضره الفقیه: - . مکارم الاخلاق: 56 ، نقل شده از من لا یحضره الفقیه، باب نماز جمعه - امام صادق علیه السّلام فرمود: چون به حمام درآیی و جامه از تن می کَنی بگو: «اللهم انزع عنی ربقة النفاق و ثبتنی علی الایمان»، (بار خدایا! برکن از من وابستگی به نفاق را و پایدار کن مرا بر ایمان.) و چون به خانه اول در آمدی بگو: «اللهم انی أعوذ بک من شر نفسی و استعیذ بک من اذاه»، (بار خدایا! به تو پناه برم از شر خودم و به تو پناه گیرم از آزارش.) و چون به خانه دوم رفتی بگو: «اللهم اذهب عنی الرجس النجس و طهر جسدی و قلبی»، (بار خدایا! ببر از من پلیدی و نجس را و پاک کن تن و دلم را.) و از آب گرم بگیر بر فرق سر بریز و بر دو پا و اگر می‌شود جرعه‌ای از آن بنوش که مثانه را پاک کند، و در خانه دوم یک ساعت بمان و چون به خانه سوم در آمدی بگو: « نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ النَّارِ وَ نَسْأَلُهُ الْجَنَّةَ» (پناه به خدا از دوزخ و بهشت را از او خواهم.)
و تا از گرم خانه به در آمدی، آن را باز گو. و مبادا در حمام آب سرد یا نوشابه بنوشی که معده را تباه کند، و آب سرد بر خود مریز که تن را ناتوان کند. و چون در آمدی، آب سرد بر پاها بریز که درد را از تنت برکشد و چون جامه خود را پوشیدی بگو: «اللَّهُمَّ أَلْبِسْنِی التَّقْوَی وَ جَنِّبْنِی الرَّدَی» (خدایا! به من جامه تقوا بپوشان و از هلاکتم برَهان.) و چون چنین کنی، از هر دردی در امانی و باکی ندارد خواندن قرآن در حمام، در صورتی که به آواز نباشد و لنگ بر تو باشد.
و محمد بن مسلم از امام باقر علیه السّلام پرسید: امیر مؤمنان از خواندن قرآن در حمام نهی می کرده است؟ فرمود: نه، همانا نهی می کرد از اینکه کسی لخت قرآن بخواند و اگر لنگ دارد باکی ندارد .
و علی بن یقطین به امام کاظم علیه السّلام گفت: در حمام قرآن بخوانم و جماع کنم؟ فرمود: باکی ندارد.
و علی علیه السّلام فرمود: چه خوب جایی است حمام که دوزخ را به یاد می‌آورد و چرک را می برد. و فرمود: چه بد جایی است حمام که پرده را برمی دارد و شرم را می برد.
و امام صادق علیه السّلام فرمود: چه بدجایی است حمام؛ پرده را بدرد و عورت را پدید کند، و چه خوب است حمام که سوزش دوزخ را به یاد آورد. و از ادب است که کسی فرزندش را با خود درون حمام نبرد که به عورتش بنگرد.
و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر که به خدا و روز جزا ایمان دارد، حلال خود را به حمام نفرستد، و فرمود زنان امتم را نهی کنم از رفتن به حمام .
و امام کاظم علیه السّلام فرمود: ناشتا به حمام در نیایید و تا چیزی نخورده‌اید، در آن نروید.
و در محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: به حمام نرو، مگر آنکه در درونت چیزی باشد که حرارت معده را خاموش کند و آن تن را نیرومندتر کند، و با شکم پر هم به حمام مرو.
و از آن حضرت علیه السّلام نقل است که فرمود: باکی ندارد کسی در حمام قرآن بخواند اگر برای خدا باشد، نه این که صوتش را امتحان کند.
و ابن ابی یعفور گفت: از امام صادق علیه السّلام پرسیدم که مرد در ریختن آب بر خود برهنه شود و عورتش نمایان گردد یا اینکه عورت دیگران را بیند؟ فرمود: پدرم از این کار برای هر کس بدش می آمد.
و امام صادق علیه السّلام فرمود: کسی در حمام به پشت نخوابد، زیرا پیه قلوه‌ها را آب کند. و یکی گفت: امام صادق علیه السّلام از حمام به در آمد و جامه پوشید و عمامه بر سر نهاد. پس من هنگام بیرون شدن از حمام، در زمستان و تابستان عمامه را واننهادم.
و امام کاظم علیه السّلام فرمود: حمام کردن یک روز باشد و یک روز نباشد و اگر هر روز باشد، پیه قلوه‌ها را آب کند .
عبدالرحمن بن مسلم گفت: در خانه میانه حمام بودم که امام کاظم علیه السّلام با لنگی روی نوره در آمد و فرمود: السّلام علیکم. من جواب دادم و به حوضخانه رفتم، غسل کردم و بیرون شدم.
و امام رضا علیه السّلام فرمود: هر که پس از بیرون شدن از حمام پاهای خود را بشوید، باکی ندارد و اگر هم نشوید باکی ندارد.
و امام حسن بن علی علیه السّلام از حمام به در آمد و مردی به او گفت: «طاب استحمامک»، (خوش باد حمام گرفتن تو!) و آن حضرت فرمود: ای بی‌شرم! با کلمه «است» - . یعنی حروف الاست (ا س ت) از لفظ استحمام. - در اینجا چه کار داری؟ گفت: «طاب حمامک!» فرمود: اگر حمام خوش بود پس چرا راحت بدن نیست؟ گفت: «طاب حمیمک!» (گرمی‌ات خوش باد!» فرمود: وای بر تو! آیا نمی دانی «حمیم» عرق است» آن مرد پرسید: پس چه بگویم؟ فرمود: بگو خوش باد آنچه از تو پاک شد و پاک باد آنچه از تو خوش باشد!
امام صادق علیه السّلام فرمود: چون برادرت پس از بیرون شدنت از حمام به تو گفت: «طاب حمامک»، به او بگو: «انعم الله بالک.»
و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: درد سه چیز است و درمان سه تا: درد از خون است و صفراء و بلغم، و درمانِ خون حجامت است و درمانِ بلغم حمام و داروی صفراء، راه رفتن.
امام صادق علیه السّلام فرمود: سه چیز فربه کند و سه چیز لاغر. اما آنچه فربه کند: پی در پی حمام رفتن، بوی خوش و پوشیدن جامه‌های نرم. و اما آنچه لاغر کند: مرتب تخم مرغ و ماهی و مغز درخت خرما خوردن. - . نخل -
مقصود از پی در پی حمام رفتن، یک روز در میان است، زیرا هر روز رفتن حمام، گوشت را بکاهد.
و امام باقر علیه السّلام فرمود: آب حمام باکی ندارد اگر منبعی دارد.
و از داود بن سرحان نقل است که گفت: از امام صادق علیه السّلام پرسیدم: چه گویی درباره آب حمام؟ فرمود: به مانند آب جاری است .
و محمد بن مسلم گفت: به امام صادق علیه السّلام گفتم: حمامی است که جنب و دیگران در آن غسل می کنند؛ آیا من از آبش غسل کنم؟ فرمود: آری، باکی ندارد که جنب در آن غسل می کند. من هم در آن غسل کردم و آمدم پاهایم را شستم، و آنها را نشستم جز برای خاکی که به آنها چسبیده بود.
و زراره گفت: دیدم امام باقر علیه السّلام از حمام به در می‌آمد و همچنان گذشت و پاهایش را نَشُست تا نماز خواند.
و امام صادق علیه السّلام فرمود: چون از حمام در آمدید، پاها را بشویید که درد شقیقه - . نصف سر و صورت - را ببرد و چون به در آمدی، عمامه بر سر بگذار.
و محمد بن موسی گفت: امام باقر و صادق علیهما السّلام در زمستان یا تابستان، از حمام با عمامه بیرون می آمدند و می فرمودند: امان از درد سر است.
در روایت است که چون کسی به حمام رفت و حرارتش به جوش آمد، آب سرد به خود بریزد تا حرارت فرو کشد.
و از کتاب «طب الائمه» از امام کاظم علیه السّلام است که فرمود: ناخن‌ها را روز سه‌شنبه بگیرید و روز چهارشنبه حجامت کنید و روز پنجشنبه نیاز خود را از حمام بر آورید و بهترین بوی خوش خود را روز جمعه به کار برید.
و در خصال آمده است: امام کاظم علیه السّلام فرمود: روز سه‌شنبه ناخن بگیرید و چهارشنبه حمام کنید و پنجشنبه حجامت کنید و روز جمعه بهترین بوی خوش را به کار برید. - . خصال 1: 30 -
و از کتاب «لباس» از سعدان بن مسلم نقل است که امام کاظم علیه السّلام در حمامی که ما در آن بودیم، بر ما وارد شد. من سلام کردم، بعد برخاستم و غسل کردم و بیرون شدم.
حنان سدیراز پدرش نقل کرد که گفت: من و پدرم و جدم و عمویم به حمام مدینه رفتیم. مردی در رخت‌کن بود و پرسید: از کجایید؟ گفتیم از اهالی عراق. گفت: از کجای عراق؟ گفتیم از اهالی کوفه. فرمود: مرحبا و اهلاً ای اهل کوفه! شما جامه تن دارید نه روپوش! سپس فرمود: چرا لنگ ندارید؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: عورت مسلمان بر مسلمان حرام است.
گوید: عمویم یک طاقه کرباس خواست و آن را چهار پاره کرد و هر کدام از ما یکی بر گرفت. چون از حمام به در آمدیم از آن آقا پرسش کردیم. گفتند که ایشان علی بن حسین بود که پسرش امام باقر علیهما السّلام به همراه او بود.
من لا یحضره الفقیه: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس به خدا و روز جزا ایمان دارد، بی لنگ به حمام نرود. آن حضرت نهی کرد از ورود بدون لنگ در نهرها و فرمود: آب اهل و ساکنانی دارد. - . من لا یحضره الفقیه 1: 60 -
علی علیه السّلام فرمود: چون یکی از شماها لخت شود، شیطان به او نگاه کند و در او طمع ورزد. پس خود را بپوشید.
و باز از او است که نهی فرمود مرد بدون لنگ به حمام رود.
و از امام باقر، از پدرش، از علی علیهم السّلام نقل است که فرمود: به او گفتند: سعید بن عبدالملک کنیزانش را به حمام می برد. فرمود: اگر همه لنگ دارند باکی ندارد، ولی مانند خران لخت نباشند که به عورت هم نگاه کنند.
و از امام صادق علیه السّلام است که فرمود: همانا بد است نگاه به عورت مسلمان، ولی نظر به عورت نامسلمان چون نگاه به عورت خر است.
و از آن حضرت است که فرمود: کسی به عورت برادرش نگاه نکند و اگر مخالف مذهب او است، در حمام باکی ندارد.
و همچنین فرمود: ران عورت نیست.
و ابی بصیر گفت: از امام صادق علیه السّلام پرسیدم: کسی لخت غسل کند؟ فرمود: اگر کسی او را نبیند باکی ندارد.
در تهذیب الاحکام - . تهذیب الاحکام 1: 106 -
است که حذیفه بن منصور گوید: از امام صادق علیه السّلام پرسیدم: مردی چیزی را گوید و آن اینکه عورت مؤمن بر مؤمن حرام است. فرمود: به آن معنی نیست که گمان برند؛ مقصود از عورت مؤمن، لغزش او است یا سخنی عیب‌آور که بر او حفظ کند تا روزی وی را بدان سرکوفت کند.
و از عبدالله بن سنان نقل است که گفت: از امام صادق علیه السّلام درباره عورت مومن پرسیدم که آیا حرام است؟ فرمود: بله، گفتم: یعنی دنبلان او؟ فرمود: آن طور که تصور کردی نیست، مقصود از آن فاش کردن راز او است.
و در روایت زید شحام فرمود: «عورت مؤمن بر مؤمن حرام است» معنایش این نیست که کشف کند و آن را ببینی. همانا مقصود این است که او را خوار کنی یا نکوهش نمایی (از کار ناشایست او). - . مکارم الاخلاق: 57- 62 -
**[ترجمه]
«22»
مکا، [مکارم الأخلاق] مِنْ کِتَابِ مَنْ لَا یَحْضُرُهُ الْفَقِیهُ(2)عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: لَا یَسْتَلْقِیَنَّ أَحَدُکُمْ فِی الْحَمَّامِ فَإِنَّهُ یُذِیبُ شَحْمَ الْکُلْیَتَیْنِ وَ لَا یَدْلُکَنَّ رِجْلَهُ بِالْخَزَفِ فَإِنَّهُ یُورِثُ الْجُذَامَ.
وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: لَا تَتَدَلَّکْ بِالْخَزَفِ فَإِنَّهُ یُورِثُ الْبَرَصَ وَ لَا تَمْسَحْ وَجْهَکَ بِالْإِزَارِ فَإِنَّهُ یَذْهَبُ بِمَاءِ الْوَجْهِ وَ رُوِیَ أَنَّ ذَلِکَ طِینُ مِصْرَ وَ خَزَفُ الشَّامِ.
وَ قَالَ علیه السلام: إِیَّاکُمْ وَ الْخَزَفَ فَإِنَّهُ یُبْلِی الْجَسَدَ عَلَیْکُمْ بِالْخِرَقِ.
عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: لَا بَأْسَ أَنْ یَتَدَلَّکَ الرَّجُلُ فِی الْحَمَّامِ بِالسَّوِیقِ وَ الدَّقِیقِ وَ النُّخَالَةِ وَ لَا بَأْسَ أَنْ یَتَدَلَّکَ بِالدَّقِیقِ الْمَلْتُوتِ بِالزَّیْتِ وَ لَیْسَ فِیمَا یَنْفَعُ الْبَدَنَ إِسْرَافٌ إِنَّمَا الْإِسْرَافُ فِیمَا أَتْلَفَ الْمَالَ وَ أَضَرَّ بِالْبَدَنِ.
وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: لَا بَأْسَ أَنْ یَمَسَّ الرَّجُلُ الْخَلُوقَ فِی الْحَمَّامِ یَمْسَحُ بِهِ یَدَهُ مِنْ شُقَاقٍ یُدَاوِیهِ وَ لَا یُسْتَحَبُّ إِدْمَانُهُ وَ لَا أَنْ یُرَی أَثَرُهُ عَلَیْهِ.
وَ مِنْ کِتَابِ اللِّبَاسِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام: فِی الرَّجُلِ یَطَّلِی بِالنُّورَةِ فِی الْحَمَّامِ فَیَتَدَلَّکُ بِالزَّیْتِ وَ الدَّقِیقِ قَالَ لَا بَأْسَ.
عَنْ أَبِی السَّفَاتِجِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا: أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ إِنَّا نَکُونُ فِی طَرِیقِ مَکَّةَ فَنُرِیدُ الْإِحْرَامَ فَلَا یَکُونُ مَعَنَا نُخَالَةٌ نَتَدَلَّکُ بِهَا مِنَ النُّورَةِ فَنَتَدَلَّکُ بِالدَّقِیقِ فَیَدْخُلُنِی مِنْ ذَلِکَ مَا اللَّهُ بِهِ أَعْلَمُ قَالَ مَخَافَةَ الْإِسْرَافِ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ لَیْسَ فِیمَا أَصْلَحَ الْبَدَنَ إِسْرَافٌ أَنَا رُبَّمَا أَمَرْتُ بِالنَّقِیِّ فَیُلَتُّ بِالزَّیْتِ
فَأَتَدَلَّکُ بِهِ إِنَّمَا الْإِسْرَافُ فِیمَا أَتْلَفَ الْمَالَ وَ أَضَرَّ بِالْبَدَنِ قُلْتُ فَمَا الْإِقْتَارُ قَالَ أَکْلُ الْخُبْزِ وَ الْمِلْحِ وَ أَنْتَ تَقْدِرُ عَلَی غَیْرِهِ قُلْتُ فَالْقَصْدُ قَالَ الْخُبْزُ وَ اللَّحْمُ وَ اللَّبَنُ وَ الزَّیْتُ وَ السَّمْنُ مَرَّةً ذَا وَ مَرَّةً ذَا.
عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام: فِی الرَّجُلِ یَطَّلِی بِالنُّورَةِ فَیَجْعَلُ الدَّقِیقَ یَلُتُّهُ بِهِ یَتَمَسَّحُ بِهِ بَعْدَ النُّورَةِ لِیَقْطَعَ رِیحَهَا قَالَ لَا بَأْسَ بِهِ(1).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق از کتاب من لا یحضره الفقیه: از علی علیه السّلام نقل است که فرمود: کسی در حمام به پشت نخوابد که پیه قلوه‌هایش آب شوند و با سفال پایش را نمالد که باعث جزام گردد. - . من لا یحضره الفقیه 1 ، باب غسل جمعه -
و امام صادق علیه السّلام فرمود: با سفال مالش نده که برص آورد، و لنگ را به صورت مکش که آب رو ببرد. و در روایت است که مقصود گِل مصر است و سفال شام.
و فرمود: بپرهیزید از سفال که با آن کیسه کنید که جسد را معیوب کند و با پارچه مالش دهید.
و امام رضا علیه السّلام فرمود: باکی ندارد کسی در حمام قاووت و آرد و نخاله به تن بمالد یا آرد خمیر شده با روغن زیت به تن بمالد، و در آنچه به سود تن است اسراف نیست، همانا اسراف در اتلاف مال و اضرار به تن است.
و امام صادق علیه السّلام فرمود: باکی ندارد کسی در حمام برای درمان ترکیدگی دستش، خلوق (یک نوع خوشبو کننده بوده) به خود بمالد و خوب نیست ادامه دهد یا اثرش بر او بماند.
و در کتاب «لباس» از امام کاظم علیه السّلام نقل است که درباره کسی که در حمام نوره کشد و روغن زیت با آرد به خود بمالد فرمود: باکی ندارد .
از ابی السفات از یکی از اصحاب ما آمده است که از امام صادق علیه السّلام پرسید: ما در مکه بودیم و خواستیم احرام ببندیم و با خود نخاله نداشتیم که با آن دلاکی کنیم. پس به جای نوره با آرد دلاکی کردیم و من شک کردم - البته خدا آگاه است - که مبادا اسراف کرده باشیم. فرمود: بله، در آنچه مایه اصلاح بدن باشد اسراف نیست. خود من گاهی امر می کنم برایم روغن زیت بیاورند و با آن دلاکی می کنم. اسراف در جایی است که باعث از بین رفتن مال شود و به بدن ضرر برساند. پرسیدم: اقتار (قناعت زیادی) چیست؟ فرمود نان و نمک خوردن، در حالی که می توانی غیر از آن را تهیه کنی. پرسیدم: میانه روی چیست؟ فرمود: نان و گوشت و روغن و شیر و چربی، گاهی باشد گاهی نباشد.
امام کاظم علیه السّلام درباره مردی که نوره می کشید و آرد را خمیر کرده بود که بعد از نوره بکشد تا بوی نوره برود فرمود: اشکالی ندارد. - . مکارم الاخلاق: 62- 63 -
**[ترجمه]
باب 4 الحلق و جز شعر الرأس و الفرق و تربیته و تنظیف الرأس و الجسد بالماء و دفع الروائح الکریهة و غسل الثوب
روایات
«1»
مکا، [مکارم الأخلاق] مِنْ کِتَابِ مَنْ لَا یَحْضُرُهُ الْفَقِیهُ(2): قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِرَجُلٍ احْلِقْ فَإِنَّهُ یَزِیدُ فِی جَمَالِکَ.
وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: حَلْقُ الرَّأْسِ فِی غَیْرِ حَجٍّ وَ لَا عُمْرَةٍ مُثْلَةٌ لِأَعْدَائِکُمْ وَ جَمَالٌ لَکُمْ وَ مَعْنَی هَذَا فِی قَوْلِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله حِینَ وَصَفَ الْخَوَارِجَ فَقَالَ(3)
إِنَّهُمْ یَمْرُقُونَ مِنَ الدِّینِ کَمَا یَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِیَّةِ وَ عَلَامَتُهُمُ التَّسْبِیدُ(4).
وَ هُوَ الْحَلْقُ وَ تَرْکُ التَّدَهُّنِ.
وَ مِنْ کِتَابِ نَوَادِرِ الْحِکْمَةِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیهم السلام قَالَ: لَا تَحْلِقُوا الصِّبْیَانَ الْقَزَعَ.
وَ مِنْ تَهْذِیبِ الْأَحْکَامِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أُتِیَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله بِصَبِیٍّ یَدْعُو لَهُ وَ لَهُ قَنَازِعُ فَأَبَی أَنْ یَدْعُوَ لَهُ وَ أَمَرَ بِحَلْقِ رَأْسِهِ.
قال النوفلی القزع أن تحلق موضعا و تترک موضعا.
وَ رُوِیَ: أَنَّهُ إِذَا أَرَادَ أَنْ یَحْلِقَ رَأْسَهُ فَلْیَبْدَأْ مِنَ النَّاصِیَةِ إِلَی الْعَظْمَیْنِ وَ لْیَقُلْ بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ عَلَی مِلَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله اللَّهُمَّ أَعْطِنِی بِکُلِّ شَعْرَةٍ نُوراً یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ إِذَا فَرَغَ فَلْیَقُلْ اللَّهُمَّ زَیِّنِّی بِالتَّقْوَی وَ جَنِّبْنِی الرَّدَی.
وَ مِنْ کِتَابِ طِبِّ الْأَئِمَّةِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: التَّنْظِیفُ بِالْمُوسَی فِی کُلِّ سَبْعٍ وَ بِالنُّورَةِ فِی کُلِّ خَمْسَةَ عَشَرَ یَوْماً.
وَ مِنْ کِتَابِ اللِّبَاسِ قَالَ الرِّضَا علیه السلام: ثَلَاثٌ مَنْ عَرَفَهُنَّ لَمْ یَدَعْهُنَّ إِحْفَاءُ الشَّعْرِ وَ نِکَاحُ الْإِمَاءِ وَ تَشْمِیرُ الثَّوْبِ.
عَنْهُ علیه السلام قَالَ: ثَلَاثٌ مِنْ سُنَنِ الْمُرْسَلِینَ التَّعَطُّرُ وَ إِحْفَاءُ الشَّعْرِ وَ کَثْرَةُ الطُّرُوقَةِ.
یَعْنِی الْجِمَاعَ.
عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: قُلْنَا لَهُ إِنَّ النَّاسَ یَزْعُمُونَ أَنَّ کُلَّ حَلْقٍ فِی غَیْرِ مِنًی مُثْلَةٌ فَقَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ کَانَ أَبُو الْحَسَنِ یَعْنِی أَبَاهُ یَرْجِعُ مِنَ الْحَجِّ فَیَأْتِی بَعْضَ ضِیَاعِهِ فَلَا یَدْخُلُ الْمَدِینَةَ حَتَّی یَحْلِقَ رَأْسَهُ(1).
وَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: الشَّعْرُ الْحَسَنُ مِنْ کِسْوَةِ اللَّهِ فَأَکْرِمُوهُ.
وَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: مَنِ اتَّخَذَ شَعْراً فَلْیُحْسِنْ وِلَایَتَهُ أَوْ لِیَجُزَّهُ.
وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: مَنِ اتَّخَذَ شَعْراً فَلَمْ یَفْرُقْهُ فَرَقَهُ اللَّهُ بِمِنْشَارٍ مِنْ نَارٍ وَ کَانَ شَعْرُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَفْرَةً لَمْ یَبْلُغِ الْفَرْقَ.
وَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: أَلْقُوا الشَّعْرَ عَنْکُمْ فَإِنَّهُ یُحَسِّنُ(2).
وَ مِنْ کِتَابِ اللِّبَاسِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ هَارُونَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَفْرُقُ شَعْرَهُ قَالَ لَا وَ کَانَ شَعْرُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذَا طَالَ طَالَ إِلَی شَحْمَةِ أُذُنِهِ.
عَنْ عَمْرِو بْنِ ثَابِتٍ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: إِنَّهُمْ یَرْوُونَ أَنَّ الْفَرْقَ مِنَ السُّنَّةِ قَالَ مَا هُوَ مِنَ السُّنَّةِ قُلْتُ یَزْعُمُونَ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله فَرَقَ قَالَ مَا
فَرَقَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وَ مَا کَانَتِ الْأَنْبِیَاءُ تُمْسِکُ الشَّعْرَ(1).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق از کتاب من لا یحضره الفقیه: رسول خدا صلی الله علیه و آله به مردی فرمود: بتراش که آن به زیبایی تو افزاید. - . من لا یحضره الفقیه 1: 72 -
و امام صادق علیه السّلام فرمود: سر تراشیدن در غیر حج و عمره برای دشمنان شما مثله است و برای شما زیبایی. و توضیح آن در گفته پیغمبر است که خوارج را وصف کرد و فرمود: آنها چون تیر از کمان، از دین خارج شدند و نشانشان سیخ بودن موی آنها است. - . «التشعیث» به این معنا که مو را رها کنند و خیس کنند، نه بتابند و نه شانه زنند و مو چون خار بنماید: یا بتراشند و به جایش مویی روید به مانند خار. -
که آن تراشیدن سر است و ترک روغن مالی.
و در کتاب نوادر الحکمه از امام صادق، از پدرانش تا علی علیهم السّلام نقل است که فرمود: سر کودکان را جابجا نتراشید.
و در تهذیب الاحکام از امام صادق علیه السّلام نقل است که فرمود: کودکی را نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آوردند تا برایش دعا کند و نکرد، چون سرش جابجا تراشیده شده بود و فرمود که همه سرش را بتراشند .
نوفلی گفته: «قزع» این است که جایی را بتراشند و جای دیگر را وانهند.
و روایت است که چون خواهد سر بتراشد، از جلوی سرآغاز کند تا دو استخوان بناگوش، و بگوید «بسم الله و بالله و علی مله رسول الله. بار خدایا! به هر مو به من نوری بده در روز قیامت.» و چون تمام کرد بگوید: «بار خدایا! مرا با تقوا زیور کن و از هلاکت دور دار.» و از کتاب «طب الائمه» است که نظافت با تیغ‌تراش در هر هفته است و با نوره، در هرپانزده روز.
و در کتاب لباس است که امام رضا علیه السّلام فرمود: سه چیز را هر که شناسد از دست ننهد: آراستن مو، جماع کنیزان و برچیدن جامه [دامن لباس را از روی پاها بالا آوردن].
و فرمود: سه چیز از سنت رسولان است: بوی خوش زدن، آراستن مو و بسیار جماع کردن.
و از امام رضا علیه السّلام است که به آن حضرت گفتیم: مردم پندارند هر تراشیدن جز در منی مثله است. فرمود: سبحان الله! امام کاظم علیه السّلام (یعنی پدر ایشان) از حج که برمی گشت، به یکی از مزرعه‌های خود می رفت و به مدینه وارد نمی شد تا سرش را می تراشید. - . مکارم الاخلاق 63- 65 -
و از امام صادق است که پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: موی خوب از پوشش خدا است؛ آن را محترم شمارید.
و باز فرمود: هر که مو گزارد، خوبش کند، وگرنه باید آن را کوتاه کند.
و از آن حضرت است که فرمود: هر که مو نهد و آن را تفرقه نکند، خدا آن را با اره آهنین تفرقه کند. و موی سر رسول خدا صلی الله علیه و آله کوتاه بود و به اندازه فرق باز کردن نبود.
و امام صادق علیه السّلام فرمود: مو را از خود برافکنید که زیبایی آورد. - . در بعضی نسخ «نجس» آمده. -
و از کتاب لباس است که ایوب بن هارون گفت: از امام صادق علیه السّلام پرسیدم که آیا رسول خدا صلی الله علیه و آله موی خود را فرق باز می کرد؟ فرمود: نه، موی آن حضرت وقتی دراز می شد، تا پره گوشش بود.
و عمرو بن ثابت گفت: به امام صادق علیه السّلام گفتم: آنها روایت می کنند که فرق باز کردن مو سنت است. فرمود: آن سنت نیست. گفتم: پندارند که پیغمبر فرق باز می کرده. فرمود: نه، و پیغمبران موی بر نمی‌گرفتند. - . مکارم الاخلاق: 78 -
**[ترجمه]
«2»
کِتَابُ زَیْدٍ النَّرْسِیِّ، عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: إِذَا أَخَذْتَ مِنْ شَعْرِ رَأْسِکَ فَابْدَأْ بِالنَّاصِیَةِ وَ مُقَدَّمِ رَأْسِکَ وَ الصُّدْغَیْنِ إِلَی الْقَفَا فَکَذَلِکَ السُّنَّةُ وَ قُلْ بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ عَلَی مِلَّةِ إِبْرَاهِیمَ وَ سَنَةِ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ حَنِیفاً مُسْلِماً وَ ما أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِینَ اللَّهُمَّ أَعْطِنِی بِکُلِّ شَعْرَةٍ وَ طَاقَةٍ فِی الدُّنْیَا نُوراً یَوْمَ الْقِیَامَةِ اللَّهُمَّ أَبْدِلْنِی مَکَانَهُ شَعْراً لَا یَعْصِیکَ تَجْعَلُهُ زِینَةً لِی وَ وَقَاراً فِی الدُّنْیَا وَ نُوراً سَاطِعاً یَوْمَ الْقِیَامَةِ ثُمَّ تَجْمَعُ شَعْرَکَ وَ تَدْفِنُهُ وَ تَقُولُ اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ إِلَی الْجَنَّةِ وَ لَا تَجْعَلْهُ إِلَی النَّارِ وَ قَدِّسْ عَلَیْهِ وَ لَا تَسْخَطْ عَلَیْهِ وَ طَهِّرْهُ حَتَّی تَجْعَلَهُ کَفَّارَةً وَ ذُنُوباً تَنَاثَرَتْ عَنِّی بِعَدَدِهِ وَ مَا تُبَدِّلُهُ مَکَانَهُ فَاجْعَلْهُ طَیِّباً وَ زِینَةً وَ وَقَاراً وَ نُوراً فِی الْقِیَامَةِ مُنِیراً یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ اللَّهُمَّ زَیِّنِّی بِالتَّقْوَی وَ جَنِّبْنِی وَ جَنِّبْ شَعْرِی وَ بَشَرِیَ الْمَعَاصِیَ وَ جَنِّبْنِی الرَّدَی فَلَا یَمْلِکُ ذَلِکَ أَحَدٌ سِوَاکَ.
**[ترجمه]کتاب زید نرسی: امام کاظم علیه السّلام فرمود: چون موی سر برگیری، از جلو سر آغاز کن و در بناگوش تا به پشت سر که سنت چنین است، و بگو «بسم الله و بالله و علی مله ابراهیم و سنه محمد و آل محمد حنیفا مسلما و ما انا من المشرکین. بار خدایا! به هر تار مو و دسته آن در دنیا به من نوری بده در روز قیامت. بار خدایا! به جای آن به من مویی بده که تو را نافرمانی نکرده و آن را زینت من ساز و وقار در دنیا و نوری درخشان در روز جزا.» آنگاه مویت را جمع کن و خاک کن و بگو: بار خدایا! آن را به سوی بهشت دار نه به سوی دوزخ وآن را مقدس نما و بر آن خشم مگیر و مَرکب سواری دار تا آن را کفاره سازی برای گناهانی که از من فرو ریزند. پس از آن و آنچه به جایش آید، آن را خوب و زیور و وقار ساز و نور در قیامت و درخشان یا ارحم الراحمین. بار خدایا! مرا زیور کن به تقوا و دور دار مویم و تنم را از گناهان و دورم دار از هلاکت که کسی جز تو نتواند.»
**[ترجمه]
«3»
ب، [قرب الإسناد] عَنِ الْیَقْطِینِیِّ عَنِ الْقَدَّاحِ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ: احْتَبَسَ الْوَحْیُ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ فَقِیلَ احْتَبَسَ عَنْکَ الْوَحْیُ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ کَیْفَ لَا یُحْبَسُ عَنِّی الْوَحْیُ وَ أَنْتُمْ لَا تُقَلِّمُونَ أَظْفَارَکُمْ وَ لَا تُنَقُّونَ رَوَائِحَکُمْ(2).
**[ترجمه]قرب الاسناد: امام باقر علیه السّلام فرمود: وحی از پیغمبر قطع شد و گفتند: وحی از تو قطع شده یا رسول الله؟ فرمود: چگونه وحی از من بسته نشود وقتی شما ناخن‌های خود را نگیرید و از بوی خود نپرهیزید؟ - . قرب الاسناد: 18 -
**[ترجمه]
«4»
ب، [قرب الإسناد] عَنْ هَارُونَ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: کَفَی بِالْمَاءِ طِیباً(3).
**[ترجمه]قرب الاسناد: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: بس است آب برای خوشبویی. - . قرب الاسناد: 45 -
**[ترجمه]
«5»
ل، [الخصال] الْأَرْبَعُمِائَةِ، قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: غَسْلُ الرَّأْسِ یَذْهَبُ بِالدَّرَنِ وَ یُنَقِّی الْقَذَی وَ قَالَ علیه السلام غَسْلُ الثِّیَابِ یَذْهَبُ بِالْهَمِّ وَ الْحُزْنِ وَ هُوَ طَهُورٌ لِلصَّلَاةِ وَ قَالَ علیه السلام تَنَظَّفُوا بِالْمَاءِ مِنَ الرِّیحِ الْمُنْتِنِ الَّذِی یُتَأَذَّی بِهِ وَ تَعَهَّدُوا أَنْفُسَکُمْ فَإِنَّ اللَّهَ یُبْغِضُ مِنْ عِبَادِهِ الْقَاذُورَةَ الَّذِی یَتَأَنَّفُ بِهِ مَنْ جَلَسَ إِلَیْهِ وَ قَالَ علیه السلام اتَّخِذُوا الْمَاءَ طِیباً(4).
**[ترجمه]خصال: اربعمائه: امیرالمؤمنین علیه السّلام فرمود: شستن سر چرک را ببرد و آلودگی را پاک کند. و فرمود: شستن جامه هم و غم را ببرد و پاکی است برای نماز. و فرمود: با آب خود را از بوی گندی که آزار کند پاک کنید و به خود برسید، زیرا خدا دشمن دارد از بندگانش افراد کثیفی را که همنشینانشان از آنها ابراز نفرت کنند. و فرمود: آب را به عنوان پاک‌کننده برگیرید. - . خصال 2: 156 و 160 -
**[ترجمه]
أقول
قد أوردنا بعض الأخبار فی باب الطیب.
**[ترجمه]برخی اخبار را در «باب طیب» آوردیم.
**[ترجمه]
«6»
ب، [قرب الإسناد] عَنْ هَارُونَ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ: مَنِ اتَّخَذَ ثَوْباً فَلْیَسْتَنْظِفْهُ وَ مَنِ اتَّخَذَ دَابَّةً فَلْیَسْتَفْرِهْهَا وَ مَنِ اتَّخَذَ امْرَأَةً فَلْیُکْرِمْهَا فَإِنَّمَا امْرَأَةُ أَحَدِکُمْ لُعْبَةٌ فَمَنِ اتَّخَذَهَا فَلَا یُضَیِّعْهَا وَ مَنِ اتَّخَذَ شَعْراً فَلَمْ یَفْرُقْهُ فَرَقَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ بِمِنْشَارٍ مِنَ النَّارِ(1).
**[ترجمه]قرب الاسناد: امام باقر علیه السّلام فرمود: هر که جامه‌ای دارد، باید پاکیزه‌اش دارد و هر که چهارپایی دارد، باید فربه‌اش دارد و هر که زنی دارد، باید گرامی‌اش شمارد که همانا همسر هر کدام از شما، برای سرگرمی و خوشی است؛ هر که آن را دارد، ضایع نکندش. و هر که مو بر سر دارد و جدایش نسازد، خدا روز قیامت با اره آتشین جدایش سازد. - . قرب الاسناد: 47 -
**[ترجمه]
أقول
قد مضی الفرق فی باب السنن الحنیفیة.
**[ترجمه]فرق مو در باب سنن حنیفیه گذشت.
**[ترجمه]
«7»
ثو، [ثواب الأعمال] عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْأَهْوَازِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ إِسْحَاقَ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام اسْتَأْصِلْ شَعْرَکَ تَقِلُّ دَوَابُّهُ وَ دَرَنُهُ وَ وَسَخُهُ وَ تَغْلُظُ رَقَبَتُکَ وَ یَجْلُو بَصَرَکَ(2).
**[ترجمه]ثواب الاعمال: اسحاق گفت: امام صادق علیه السّلام به من فرمود: مویت را از بن بکن تا جانور و شوره و چرکش کم شود و گردنت ستبر شود و چشمت روشن باشد. - . ثواب الاعمال: 22 -
**[ترجمه]
«8»
ضا، [فقه الرضا علیه السلام]: إِیَّاکَ أَنْ تَدَعَ الْفَرْقَ إِنْ کَانَ لَکَ شَعْرٌ فَقَدْ رُوِیَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ أَنَّهُ قَالَ مَنْ لَمْ یَفْرُقْ شَعْرَهُ فَرَقَهُ اللَّهُ بِمِنْشَارٍ مِنَ النَّارِ فِی النَّارِ.
**[ترجمه]فقه الرضا: مبادا فرق باز کردن را از دست بدهی اگر مو بر سر داری که از امام صادق علیه السّلام روایت است که فرمود: هر که مویش را تفرقه نکند، خدا آن را به اره آتشین در دوزخ فرق کند.
**[ترجمه]
«9»
ضا، [فقه الرضا علیه السلام]: وَ إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَأْخُذَ شَعْرَکَ فَابْدَأْ بِالنَّاصِیَةِ فَإِنَّهَا مِنَ السُّنَّةِ وَ قُلْ بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ عَلَی مِلَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ سُنَّتِهِ حَنِیفاً مُسْلِماً وَ ما أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِینَ اللَّهُمَّ أَعْطِنِی بِکُلِّ شَعْرَةٍ نُوراً سَاطِعاً یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَإِذَا فَرَغْتَ فَقُلِ اللَّهُمَّ زَیِّنِّی بِالتُّقَی وَ جَنِّبْنِی الرَّدَی وَ جَنِّبْ شَعْرِی وَ بَشَرِیَ الْمَعَاصِیَ وَ جَمِیعَ مَا تَکْرَهُ مِنِّی فَإِنِّی لَا أَمْلِکُ لِنَفْسِی نَفْعاً وَ لَا ضَرّاً وَ اسْتَقْبِلِ الْقِبْلَةَ وَ ابْتَدِئْ بِالنَّاصِیَةِ وَ احْلِقْ إِلَی الْعَظْمَیْنِ النَّابِتَیْنِ الدَّانِیَیْنِ لِلْأُذُنَیْنِ(3).
**[ترجمه]فقه الرضا: و چون خواهی موی سر برگیری، از جلوی سر آغاز کن که آن سنت است، و بگو«بسم الله و بالله و علی مله رسول الله و سنته حنیفا مسلما و ما انا من المشرکین. خدایا! در برابر هر تار مو، نور درخشانی در روز قیامت به من بده.» و چون تمام کردی بگو: خدایا! زیورم کن به تقوا و دورم کن از هلاکت و دور کن مو و تنم را از گناهان و از هر چه از من بد داری که من برای خود سودی و زیانی ندارم.» و رو به قبله باش و از پیش سر آغاز کن و بتراش تا دو استخوان بناگوش. - . فقه الرضا: 1 -
**[ترجمه]
«10»
سر، [السرائر] مِنْ جَامِعِ الْبَزَنْطِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْأَوَّلِ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ: إِنَّ الشَّعْرَ عَلَی الرَّأْسِ إِذَا طَالَ أَضْعَفَ الْبَصَرَ وَ ذَهَبَ بِضَوْءِ نُورِهِ وَ طَمُّ الشَّعْرِ یُجَلِّی الْبَصَرَ وَ یَزِیدُ فِی ضَوْءِ نُورِهِ(4).
**[ترجمه]سرائر: امام کاظم علیه السّلام می فرمود: چون موی سر دراز شود، چشم ضعیف گردد و دیدش برود، و نابود کردن مو، چشم را روشن کند و دیدش را بیفزاید. - . سرائر: 469 -
**[ترجمه]
«11»
سر، [السرائر] مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام: أَنَّهُ نَهَی عَنِ الْقَنَازِعِ وَ الْقُصَصِ وَ نَقْشِ الْخِضَابِ قَالَ وَ إِنَّمَا هَلَکَتْ نِسَاءُ بَنِی إِسْرَائِیلَ مِنْ قِبَلِ الْقُصَصِ وَ نَقْشِ الْخِضَابِ(1).
**[ترجمه]سرائر: امام صادق از پدرش، از امام علی علیهم السلام نقل می کند که نهی فرمود از قنازع [کاکل گذاشتن] و قصص [زلف جلوی سر] و نقش و نگار با خضاب و فرمود: همانا زنان بنی اسرائیل هلاک شدند برای قصص و نقش خضاب. - .[3] سرائر: 469 -
**[ترجمه]
«12»
سر، [السرائر] مِنْ کِتَابِ أَبِی الْقَاسِمِ بْنِ قُولَوَیْهِ رَوَی جَابِرٌ: أَنَّ حَلْقَ الرَّأْسِ مُثْلَةٌ بِالشَّابِّ وَ وَقَارٌ بِالشَّیْخِ(2).
**[ترجمه]سرائر: جابر گفت: تراشیدن سر برای جوان مثله کردن است و برای پیر وقار. - .[4] سرائر: 490 -
**[ترجمه]
باب 5 غسل الرأس بالخطمی و السدر و غیرهما
روایات
«1»
ثو، [ثواب الأعمال] عَنِ الْعَطَّارِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُوسَی بْنِ عُمَرَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْقَمَّاطِ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: غَسْلُ الرَّأْسِ بِالْخِطْمِیِّ أَمَانٌ مِنَ الصُّدَاعِ وَ بَرَاءَةٌ مِنَ الْفَقْرِ وَ طَهُورٌ لِلرَّأْسِ مِنَ الْحَزَازَةِ(3).
**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السّلام فرمود: شستن سر با خطمی، امان است از سردرد و دوری است از فقر و پاکی سر است از چرک. - .[1] ثواب الاعمال: 19 -
**[ترجمه]
«2»
ثو، [ثواب الأعمال] عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِی أَیُّوبَ الْمَدِینِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ سُفْیَانَ بْنِ السِّمْطِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: غَسْلُ الرَّأْسِ بِالْخِطْمِیِّ یَنْفِی الْفَقْرَ وَ یَزِیدُ فِی الرِّزْقِ وَ قَالَ هُوَ نُشْرَةٌ(4).
**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السّلام فرمود: شستن سر با خطمی، فقر را ببرد و روزی را بیفزاید. و فرمود: نشاط آور است. - .[2] ثواب الاعمال: 19 -
**[ترجمه]
«3»
ثو، [ثواب الأعمال] عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ یُونُسَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: غَسْلُ الرَّأْسِ بِالْخِطْمِیِّ یَجْلِبُ الرِّزْقَ جَلْباً(5).
**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام کاظم علیه السّلام فرمود: شستن سر با خطمی روزی آورد، چه روزی آوردنی! - . ثواب الاعمال: 19 -
**[ترجمه]
«4»
ثو، [ثواب الأعمال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنْ عِیسَی بْنِ
عَبْدِ اللَّهِ الْعَلَوِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله اغْتَمَّ فَأَمَرَهُ جَبْرَئِیلُ علیه السلام أَنْ یَغْسِلَ رَأْسَهُ بِالسِّدْرِ(1).
**[ترجمه]ثواب الاعمال: رسول خدا صلی الله علیه و آله غمگین شد و جبرئیل او را واداشت تا سرش را با سِدر بشوید. - . ثواب الاعمال: 20 -
**[ترجمه]
«5»
مکا، [مکارم الأخلاق]: وَ کَانَ ذَلِکَ سِدْراً مِنْ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَی(2).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: آن سدر از سدر المنتهی بوده. - . مکارم الاخلاق: 66 -
**[ترجمه]
«6»
ثو، [ثواب الأعمال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ زَیْدٍ النَّرْسِیِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَغْسِلُ رَأْسَهُ بِالسِّدْرِ وَ یَقُولُ اغْسِلُوا رُءُوسَکُمْ بِوَرَقِ السِّدْرِ وَ نَقُّوا فَإِنَّهُ قَدَّسَهُ کُلُّ مَلَکٍ مُقَرَّبٍ وَ کُلُّ
نَبِیٍّ مُرْسَلٍ وَ مَنْ غَسَلَ رَأْسَهُ بِوَرَقِ السِّدْرِ صَرَفَ اللَّهُ عَنْهُ وَسْوَسَةَ الشَّیْطَانِ سَبْعِینَ یَوْماً وَ مَنْ صَرَفَ اللَّهُ عَنْهُ وَسْوَسَةَ الشَّیْطَانِ سَبْعِینَ یَوْماً لَمْ یَعْصِ اللَّهَ وَ مَنْ لَمْ یَعْصِ دَخَلَ الْجَنَّةَ(3).
**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السّلام می فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله سرش را با سدر می‌شست و می فرمود: سر خود را با برگ سدر بشویید و پاک کنید که هر فرشته مقرب و همچنین هر پیغمبر مرسل، آن را مقدس شمرده. و هر که سرش را با برگ سدر بشوید، خدا هفتاد روز وسوسه شیطان را از او دور کند، و هر که هفتاد روز چنین باشد، خدا را نافرمانی نکند و هر که نافرمان خدا نباشد، به بهشت رود. - . ثواب الاعمال: 19 -
**[ترجمه]
«7»
طب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنِ ابْنِ الْحَرِیرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْوَلِیدِ بْنِ أَبَانٍ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ یَعْلَی قَالَ حَدَّثَنَا جَابِرٌ الْجُعْفِیُّ قَالَ: شَکَوْتُ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام وَسَخاً کَثِیراً یُوَسِّخُ ثِیَابِی فَقَالَ دُقَّ الْآسَ وَ اسْتَخْرِجْ مَاءَهُ وَ اضْرِبْهُ عَلَی خَلِّ خَمْرٍ أَجْوَدِ مَا تَقْدِرُ عَلَیْهِ ضَرْباً شَدِیداً حَتَّی یُزْبِدَ ثُمَّ اغْسِلْ رَأْسَکَ وَ لِحْیَتَکَ بِهِ بِکُلِّ قُوَّةٍ ثُمَّ ادْهُنْهُ بَعْدَ ذَلِکَ بِدُهْنِ شَیْرَجٍ طَرِیٍّ فَإِنَّهُ یَقْلَعُهُ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَی.
**[ترجمه]طب الائمه: جابر جعفی گفت: به امام باقر علیه السّلام از چرک فراوانی که جامه‌ام را چرکین می کرد شکوه کردم. فرمود: برگ مورد را بکوب و آبش را بگیر و با سرکه بسیار خوب به سختی به هم زن تا کف کند و سر و پشت را با همه نیرو با آن بشور و از آن بعد با شیره تازه روغن مالی کن که چرک را ریشه‌کَن کند به اذن الله تعالی.
**[ترجمه]
«8»
مکا، [مکارم الأخلاق] مِنْ کِتَابِ مَنْ لَا یَحْضُرُهُ الْفَقِیهُ(4)قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: غَسْلُ الرَّأْسِ بِالْخِطْمِیِّ فِی کُلِّ جُمُعَةٍ أَمَانٌ مِنَ الْبَرَصِ وَ الْجُنُونِ.
وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: غَسْلُ الرَّأْسِ بِالْخِطْمِیِّ یَذْهَبُ بِالدَّرَنِ وَ یَنْفِی الْأَقْذَارَ.
وَ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ علیه السلام: غَسْلُ الرَّأْسِ بِالسِّدْرِ یَجْلِبُ الرِّزْقَ جَلْباً.
مِنْ تَهْذِیبِ الْأَحْکَامِ(5): مَنْ أَخَذَ شَارِبَهُ وَ قَلَّمَ أَظْفَارَهُ وَ غَسَلَ رَأْسَهُ بِالْخِطْمِیِّ یَوْمَ الْجُمُعَةِ کَانَ کَمَنْ أَعْتَقَ نَسَمَةً.
وَ مِنْ طِبِّ الْأَئِمَّةِ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام : فِی وَصِیَّتِهِ لِأَصْحَابِهِ غَسْلُ الرَّأْسِ بِالْخِطْمِیِ
یَذْهَبُ بِالدَّرَنِ وَ یُنَقِّی الدَّوَابَّ.
عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِیِّ قَالَ: شَکَوْتُ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام حَزَازاً فِی رَأْسِی- فَقَالَ علیه السلام دُقَّ الْآسَ(1)
وَ اسْتَخْرِجْ مَاءَهُ وَ اضْرِبْهُ بِخَلِّ خَمْرٍ أَجْوَدِ مَا تَقْدِرُ عَلَیْهِ ضَرْباً شَدِیداً حَتَّی یُزْبِدَ ثُمَّ اغْسِلْ بِهِ رَأْسَکَ وَ لِحْیَتَکَ بِکُلِّ قُوَّةٍ لَکَ ثُمَّ ادْهُنْهُ بَعْدَ ذَلِکَ بِدُهْنِ شَیْرَجٍ طَرِیٍّ تَبْرَأْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ(2).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق از کتاب من لا یحضره الفقیه: امام صادق علیه السّلام فرمود: شستن سر با خطمی در هر جمعه، امان از پیسی و دیوانگی است. - . من لا یحضره الفقیه 1: 71 -
و امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود: شوره را ببرد و چرک‌ها را نابود کند.
و امام کاظم علیه السّلام علیه السّلام فرمود: شستن سر با سدر روزی آورد، چه روزی آوردنی!
و در تهذیب الاحکام است که: هر کس که روز جمعه سبیلش بزند و ناخن‌هایش را بگیرد و سرش را با خطمی بشوید، همچون کسی باشد که بندهای را آزاد کند. - . تهذیب 1: 321 -
و در طب الائمه است که امیر مؤمنان در سفارش به یارانش فرمود: شستن سر با خطمی، چرک را ببرد و جانوران را نابود کند.
و جابر جعفی گفت: به امام باقر علیه السّلام از چرک فراوان شکوه کردم. فرمود برگ مورد را بکوب و آبش را بگیر و با سرکه بسیار خوب به سختی به هم زن تا کف کند. بعد سر و ریشت را با همه نیرو با آن بشو و از آن بعد با شیره تازه روغن مالی کن که چرک را ریشه‌کَن کند، إن شاء الله. - . مکارم الاخلاق 66- 67 -
**[ترجمه]
کِتَابُ زَیْدٍ النَّرْسِیِّ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام یَقُولُ: غَسْلُ الرَّأْسِ بِالْخِطْمِیِّ یَوْمَ الْجُمُعَةِ مِنَ السُّنَّةِ یُدِرُّ الرِّزْقَ وَ یَصْرِفُ الْفَقْرَ وَ یُحْسِنُ الشَّعْرَ وَ الْبَشَرَ وَ هُوَ أَمَانٌ مِنَ الصُّدَاعِ.
وَ مِنْهُ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَغْسِلُ رَأْسَهُ بِالسِّدْرِ وَ یَقُولُ مَنْ غَسَلَ رَأْسَهُ بِالسِّدْرِ صَرَفَ اللَّهُ عَنْهُ وَسْوَسَةَ الشَّیْطَانِ وَ مَنْ صُرِفَ عَنْهُ وَسْوَسَةُ الشَّیْطَانِ لَمْ یَعْصِ وَ مَنْ لَمْ یَعْصِ دَخَلَ الْجَنَّةَ.
**[ترجمه]کتاب زید نرسی: گفت شنیدم که امام کاظم علیه السّلام می فرمود: شستن سر با خطمی در روز جمعه از سنت است که روزی را بیفزاید، فقر را ببرد، مو و رو را زیبا کند و امان از سر درد باشد.
و در آن کتاب از امام صادق علیه السّلام نقل است که می فرمود: رسول خدا همیشه سرش را با سدر می‌شست و می فرمود: هر که سر خود را با سدر شوید، خدا وسوسه شیطان را از او بگرداند و هر که بدون وسوسه شیطان باشد، نافرمانی نکند و هر که نافرمانی نکند، به بهشت رود .
**[ترجمه]
باب 6 الاطلاء بالنورة و آدابه و إزالة شعرة الإبط و العانة و غیرها
أقول
قد أوردنا بعض الأخبار فی باب الحمام و فی باب السنن الحنیفیة.
**[ترجمه]برخی اخبار را در «باب حمام و باب سنن حنیفیه» آوردیم.
**[ترجمه]
روایات
«1»
ع، [علل الشرائع] عَنْ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَا یُطَوِّلَنَّ أَحَدُکُمْ شَارِبَهُ وَ لَا عَانَتَهُ وَ لَا شَعْرَ إِبْطِهِ فَإِنَّ الشَّیْطَانَ یَتَّخِذُهَا مَخَابِیَ یَسْتَتِرُ فِیهَا(3).
**[ترجمه]علل الشرائع: امام صادق از پدرانش علیهم السّلام، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می کند که فرمود: دراز نکند کسی از شماها سبیل خود را و نه موی زهار و نه موی زیر بغل را، زیرا شیطان آن را نهانگاه خود سازد و در آن نهان شود. - . علل الشرائع 2: 206 -
**[ترجمه]
«2»
ل، [الخصال] عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنِ الْقَاسِمِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: تَوَقَّوُا الْحِجَامَةَ یَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ وَ النُّورَةَ فَإِنَ
یَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ یَوْمُ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ وَ فِیهِ خُلِقَتْ جَهَنَّمَ(1).
**[ترجمه]خصال: امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود: بپرهیزید از حجامت کردن و نوره کشیدن در روز چهارشنبه که روز نحس مستمر است و در آن دوزخ آفریده شده. - . خصال 2: 28 -
**[ترجمه]
«3»
ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ وَ ابْنِ الْوَلِیدِ مَعاً عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: السُّنَّةُ فِی النُّورَةِ فِی کُلِّ خَمْسَةَ عَشَرَ یَوْماً فَمَنْ أَتَتْ عَلَیْهِ أَحَدٌ وَ عِشْرُونَ یَوْماً وَ لَمْ یَتَنَوَّرْ فَلْیَسْتَدِنْ عَلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لْیَتَنَوَّرْ وَ مَنْ أَتَتْ عَلَیْهِ أَرْبَعُونَ یَوْماً وَ لَمْ یَتَنَوَّرْ فَلَیْسَ بِمُؤْمِنٍ وَ لَا مُسْلِمٍ وَ لَا کَرَامَةً(2).
**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السّلام فرمود: سنت در نوره کشیدن پانزده روز یک بار است، و هر که بی‌نوره بیست و یک روز بر او گذرد، به حساب خدا عزوجل قرض گیرد و باید نوره کشد. و هر که چهل روز بدون نوره بر او گذرد، نه مؤمن باشد و نه مسلمان و نه حرمتی دارد. - . خصال 2: 93 -
**[ترجمه]
«4»
ل، [الخصال] عَنْ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنْ هَارُونَ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ کَانَ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ فَلَا یَتْرُکْ حَلْقَ عَانَتِهِ فَوْقَ الْأَرْبَعِینَ یَوْماً فَإِنْ لَمْ یَجِدْ فَلْیَسْتَقْرِضْ بَعْدَ الْأَرْبَعِینَ وَ لَا یُؤَخِّرْ(3).
**[ترجمه]خصال: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر که به خدا و روز جزا ایمان دارد، ستردن موی عانه را بیش از چهل روز نگذارد و اگر ندارد، پس از چهل روز قرض بگیرد و عقب نیندازد. - . خصال 2: 111 -
**[ترجمه]
«5»
ل، [الخصال] الْأَرْبَعُمِائَةِ، قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: النُّورَةُ نُشْرَةٌ وَ طَهُورٌ لِلْجَسَدِ.
وَ قَالَ علیه السلام: أُحِبُّ لِلْمُؤْمِنِ أَنْ یَطَّلِیَ فِی کُلِّ خَمْسَةَ عَشَرَ یَوْماً مِنَ النُّورَةِ- وَ قَالَ تَوَقَّوُا الْحِجَامَةَ وَ النُّورَةَ یَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ فَإِنَّ یَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ یَوْمُ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ وَ فِیهِ خُلِقَتْ جَهَنَّمُ(4).
**[ترجمه]خصال: اربعمائه: علی علیه السّلام فرمود: نوره نشاط است و پاک‌کننده تن.
و فرمود: دوست دارم مؤمن در هر پانزده روز نوره کشد. و فرمود: از حجامت و نوره در روز چهارشنبه پرهیز کنید که آن روز نحس مستمر است و در آن دوزخ آفریده شده است. - .[1] خصال2: 156 و 170 -
**[ترجمه]
«6»
ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] بِالْأَسَانِیدِ الثَّلَاثَةِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: الْحِنَّاءُ بَعْدَ النُّورَةِ أَمَانٌ مِنَ الْجُذَامِ وَ الْبَرَصِ(5).
صح، [صحیفة الرضا علیه السلام] عنه علیه السلام: مثله(6).
**[ترجمه]عیون اخبارالرضا: امام رضا علیه السّلام از پدرانش علیهم السّلام تا امیر مؤمنان علیه السّلام نقل است که فرمود: حنا پس از نوره کشیدن امان است از خوره و پیسی. - .[2] عیون اخبارالرضا 2: 48 -
صحیفه الرضا: مانند این رواست را آورده است. - .[3] صحیفة الرضا: 27 -
**[ترجمه]
«7»
ثو، [ثواب الأعمال] عَنِ الْعَطَّارِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ النَّهَاوَنْدِیِّ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ إِسْمَاعِیلَ الصُّوفِیِّ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ أَبِی الْعَبَّاسِ عَنْ عُبْدُوسِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ رَفَعَ الْحَدِیثَ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْحِنَّاءُ یَذْهَبُ بِالسَّهَکِ(7)
وَ یَزِیدُ فِی مَاءِ الْوَجْهِ
وَ یُطَیِّبُ النَّکْهَةَ وَ یُحَسِّنُ الْوَلَدَ وَ قَالَ مَنِ اطَّلَی فَتَدَلَّکَ بِالْحِنَّاءِ مِنْ قَرْنِهِ إِلَی قَدَمِهِ نُفِیَ عَنْهُ الْفَقْرُ(1).
**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السّلام فرمود: حنا بوی گند عرق را ببرد - .[4] السهک: بوی گندی است که از عرق ساطع شود. - و آبرو و خرمی آورد، و بویش را خوش سازد و فرزند را زیبا کند. و فرمود: هر که نوره کشد و با حنا خود را از سر تا قدم بمالد، فقر از او برود. - .[5] ثواب الاعمال: 21 -
**[ترجمه]
«8»
ثو، [ثواب الأعمال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَی قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام یَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنِ اطَّلَی وَ اخْتَضَبَ بِالْحِنَّاءِ آمَنَهُ اللَّهُ مِنْ ثَلَاثِ خِصَالٍ الْجُذَامِ وَ الْبَرَصِ وَ الْآکِلَةِ إِلَی طَلْیَةٍ مِثْلِهَا(2).
**[ترجمه]ثواب الأعمال: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر که نوره کشد و حنا بندد، خدا او را از سه خصلت در امان دارد: جزام، پیسی و گوشت ریزی تا وقتی دوباره نوره کشد. - .[6] ثواب الاعمال: 21 -
**[ترجمه]
«9»
ثو، [ثواب الأعمال] عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: النُّورَةُ نُشْرَةٌ وَ طَهُورٌ لِلْجَسَدِ(3).
**[ترجمه]ثواب الأعمال: امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود: نوره نشاط و پاکی تن است. - .[7] ثواب الاعمال: 21 -
**[ترجمه]
«10»
یر، [بصائر الدرجات] عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْأَهْوَازِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ سَالِمٍ مَوْلَی عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ قَالَ: أَرَدْتُ أَنْ أَکْتُبَ إِلَیْهِ أَسْأَلَهُ یَتَنَوَّرُ الرَّجُلُ وَ هُوَ جُنُبٌ قَالَ فَکَتَبَ إِلَیَّ ابْتِدَاءً النُّورَةُ تَزِیدُ الْجُنُبَ نَظَافَةً وَ لَکِنْ لَا یُجَامِعِ الرَّجُلُ مُخْتَضِباً وَ لَا تُجَامَعِ الْمَرْأَةُ مُخْتَضِبَةً(4).
**[ترجمه]بصائر الدرجات: علی بن یقطین گفت: خواستم به امام علیه السلام بنویسم و بپرسم که آیا جنب نوره بکشد؟ و بدون پرسش به من نوشت: نوره پاکیزگی جنب را می افزاید، ولی خضاب گرفته جماع نکند و زن در خضاب هم جماع نکند. - .[8] بصائر الدرجات: 251 -
**[ترجمه]
«11»
سن، [المحاسن] عَنْ مَنْصُورِ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ الْمَکِّیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: ثَلَاثٌ لَا یُؤْکَلْنَ وَ یُسْمِنَّ وَ ثَلَاثٌ یُؤْکَلْنَ وَ یَهْزِلْنَ فَأَمَّا اللَّوَاتِی یُؤْکَلْنَ وَ یَهْزِلْنَ فَالطَّلْعُ وَ الْکُسْبُ وَ الْجَوْزُ وَ أَمَّا اللَّوَاتِی لَا یُؤْکَلْنَ وَ یُسْمِنَّ فَالنُّورَةُ وَ الطِّیبُ وَ لُبْسُ الْکَتَّانِ(5).
سن، [المحاسن] عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مِثْلَهُ وَ فِیهِ اسْتِشْعَارُ الْکَتَّانِ(6).
1) 1. ثواب الأعمال: 21.
2) 2. ثواب الأعمال: 21.
3) 3. ثواب الأعمال: 21.
4) 4. بصائر الدرجات: 251.
5) 5. المحاسن: 450. و الطلع من النخل شی‌ء یخرج کأنّه نعلان مطبقان و الحمل بینهما منضود و الطرف محدد و الکسب بالضم عصارة الدهن و دردیه أو هو عصارة دهن السمسم خاصّة یقال له بالفارسیة کسبه( کنجاره)، و الجوز معروف و فی بعض نسخ الحدیث الجزر.
6) 6. المحاسن: 463.
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: سه چیز است که خورده نمی شوند، ولی فربه کنند و سه چیز است که می خورند، ولی لاغر می کنند. و اما سه چیزی که لاغری آورند: طلع (در دو طرف خوشه خرما برآید)، روغن و گردو است. و آنها که نخورده فربه کنند: نوره، بوی خوش و پوشیدن کتان است. - .[1] محاسن: 450 -
محاسن: به سند دیگر این روایت را آورده و در آن اضافه کرده «زیر پوش کتان.» - . محاسن: 463 -
**[ترجمه]
«12»
سر، [السرائر] مِنْ جَامِعِ الْبَزَنْطِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْأَوَّلِ قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ: شَعْرُ الْجَسَدِ إِذَا طَالَ قَطَعَ مَاءَ الصُّلْبِ وَ أَرْخَی الْمَفَاصِلَ وَ أَوْرَثَ الضَّعْفَ وَ الْکَسَلَ وَ إِنَّ النُّورَةَ تَزِیدُ مَاءَ الصُّلْبِ وَ تُقَوِّی الْبَدَنَ وَ تَزِیدُ فِی شَحْمِ الْکُلْیَتَیْنِ وَ سَمْنِ الْبَدَنِ(1).
**[ترجمه]سرائر: امام کاظم علیه السّلام می فرمود: چون موی تن دراز بماند، منی را ببرد، مفاصل را سست کند و ناتوانی و تنبلی آورد. و نوره منی را می افزاید، تن را نیرو دهد، پیه قلوه‌ها را فزون کند و تن را فربه سازد. - .[3] سرائر: 469 -
**[ترجمه]
«13»
مکا، [مکارم الأخلاق]: کَانَ رَسُولُ اللَّهُ یَطَّلِی فَیَطْلِیهِ مَنْ یَطْلِیهِ حَتَّی إِذَا بَلَغَ مَا تَحْتَ الْإِزَارِ تَوَلَّاهُ بِنَفْسِهِ(2).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: کسی رسول خدا را نوره می کشید تا به زیر لنگ رسید و آنگاه خودش می کشید. - .[4] مکارم الاخلاق: 36 -
**[ترجمه]
«14»
مکا، [مکارم الأخلاق]: سُئِلَ الصَّادِقُ علیه السلام عَنْ إِطَالَةِ الشَّعْرِ قَالَ کَانَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مُقَصِّرِینَ یَعْنِی الطَّمَّ.
وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: أَخْذُ الشَّعْرِ مِنَ الْأَنْفِ یُحْسِنُ الْوَجْهَ.
عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَنْ کَانَ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ فَلَا یَتْرُکْ عَانَتَهُ فَوْقَ أَرْبَعِینَ یَوْماً وَ لَا یَحِلُّ لِامْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ أَنْ تَدَعَ مِنْهَا فَوْقَ عِشْرِینَ یَوْماً.
وَ فِی رِوَایَةٍ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: مَنْ کَانَ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ فَلَا یَتْرُکْ عَانَتَهُ أَکْثَرَ مِنْ أُسْبُوعٍ وَ لَا یَتْرُکِ النُّورَةَ أَکْثَرَ مِنْ شَهْرٍ فَمَنْ تَرَکَ أَکْثَرَ مِنْهُ فَلَا صَلَاةَ لَهُ- وَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله احْلِقُوا شَعْرَ الْبَطْنِ الذِّکْرُ وَ الْأُنْثَی.
عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی قَالَ لِإِبْرَاهِیمَ علیه السلام تَطَهَّرْ فَحَلَقَ عَانَتَهُ وَ کَانَ علیه السلام یَطْلِی إِبْطَیْهِ فِی الْحَمَّامِ- وَ یَقُولُ نَتْفُ الْإِبْطِ یُضْعِفُ الْمَنْکِبَیْنِ وَ یُوهِی وَ یُضْعِفُ الْبَصَرَ- وَ قَالَ حَلْقُهُ أَفْضَلُ مِنْ نَتْفِهِ وَ طَلْیُهُ أَفْضَلُ مِنْ حَلْقِهِ- وَ فِی رِوَایَةِ زُرَارَةَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ نَتْفُهُ أَفْضَلُ مِنْ حَلْقِهِ وَ طَلْیُهُ أَفْضَلُ مِنْهُمَا- وَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام نَتْفُ الْإِبْطِ یَنْفِی الرَّائِحَةَ الْمَکْرُوهَةَ وَ هِیَ طَهُورٌ وَ سُنَّةٌ مِمَّا أَمَرَ بِهِ الطِّیِّبُ أَبُو الْقَاسِمِ عَلَیْهِ وَ عَلَی أَهْلِ بَیْتِهِ السَّلَامُ.
وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَا یُطَوِّلَنَّ أَحَدُکُمْ شَعْرَ إِبْطِهِ فَإِنَّ الشَّیْطَانَ یَتَّخِذُهُ مَخْبَأً یَسْتَتِرُ بِهِ وَ الْجُنُبُ لَا بَأْسَ أَنْ یَطَّلِی لِأَنَّ النُّورَةَ تَزِیدُهُ نَظَافَةً.
عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: کَانَ بَیْنَ نُوحٍ وَ إِبْرَاهِیمَ علیه السلام أَلْفُ سَنَةٍ وَ کَانَ شَرِیعَةُ
إِبْرَاهِیمَ بِالتَّوْحِیدِ وَ الْإِخْلَاصِ وَ خَلْعِ الْأَنْدَادِ وَ هِیَ الْفِطْرَةُ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْها وَ هِیَ الْحَنِیفِیَّةُ وَ أَخَذَ عَلَیْهِ مِیثَاقَهُ وَ أَنْ لَا یَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَ لَا یُشْرِکَ بِهِ شَیْئاً قَالَ وَ أَمَرَهُ بِالصَّلَاةِ وَ الْأَمْرِ وَ النَّهْیِ وَ لَمْ یَحْکُمْ عَلَیْهِ أَحْکَامَ فَرْضِ الْمَوَارِیثِ وَ زَادَهُ فِی الْحَنِیفِیَّةِ الْخِتَانَ وَ قَصَّ الشَّارِبِ وَ نَتْفَ الْإِبْطِ وَ تَقْلِیمَ الْأَظْفَارِ وَ حَلْقَ الْعَانَةِ وَ أَمَرَهُ بِبِنَاءِ الْبَیْتِ وَ الْحَجِّ وَ الْمَنَاسِکِ فَهَذِهِ کُلُّهَا شَرِیعَتُهُ علیه السلام.
وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِإِبْرَاهِیمَ علیه السلام تَطَهَّرْ فَأَخَذَ شَارِبَهُ ثُمَّ قَالَ تَطَهَّرْ فَنَتَفَ مِنْ إِبْطِهِ ثُمَّ قَالَ تَطَهَّرْ فَقَلَّمَ أَظْفَارَهُ ثُمَّ قَالَ تَطَهَّرْ فَحَلَقَ عَانَتَهُ ثُمَّ قَالَ تَطَهَّرْ فَاخْتَتَنَ(1).
مِنْ کِتَابِ مَنْ لَا یَحْضُرُهُ الْفَقِیهُ(2)قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: مَنْ أَرَادَ أَنْ یَتَنَوَّرَ فَلْیَأْخُذْ مِنَ النُّورَةِ وَ یَجْعَلُهُ عَلَی طَرَفِ أَنْفِهِ وَ یَقُولُ اللَّهُمَّ ارْحَمْ سُلَیْمَانَ بْنَ دَاوُدَ کَمَا أَمَرَنَا بِالنُّورَةِ فَإِنَّهُ لَا تُحْرِقُهُ النُّورَةُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
وَ رُوِیَ: أَنَّ مَنْ جَلَسَ وَ هُوَ مُتَنَوِّرٌ خِیفَ عَلَیْهِ الْفَتْقُ.
مِنْ کِتَابِ الْمَحَاسِنِ، عَنِ الْحَکَمِ بْنِ عُتَیْبَةَ قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا جَعْفَرٍ وَ قَدْ أَخَذَ الْحِنَّاءَ وَ جَعَلَهُ عَلَی أَظَافِیرِهِ فَقَالَ یَا حَکَمُ مَا تَقُولُ فِی هَذِهِ فَقُلْتُ مَا عَسَیْتُ أَنْ أَقُولَ فِیهِ وَ أَنْتَ تَفْعَلُهُ وَ إِنَّمَا عِنْدَنَا یَفْعَلُهُ الشَّبَابُ فَقَالَ یَا حَکَمُ إِنَّ الْأَظَافِیرَ إِذَا أَصَابَتْهَا النُّورَةُ غَیَّرَتْهَا حَتَّی تُشْبِهُ أَظَافِیرَ الْمَوْتَی فَلَا بَأْسَ بِتَغْیِیرِهَا.
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنِ اطَّلَی وَ اخْتَضَبَ بِالْحِنَّاءِ آمَنَهُ اللَّهُ مِنْ ثَلَاثِ خِصَالٍ الْجُذَامِ وَ الْبَرَصِ وَ الْآکِلَةِ إِلَی طَلْیَةٍ مِثْلِهَا.
وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: یَنْبَغِی لِلرَّجُلِ أَنْ یَتَوَقَّی النُّورَةَ یَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ فَإِنَّهُ نَحْسٌ مُسْتَمِرٌّ وَ تَجُوزُ النُّورَةُ فِی سَائِرِ الْأَیَّامِ وَ رُوِیَ أَنَّهَا فِی یَوْمِ الْجُمُعَةِ تُورِثُ الْبَرَصَ.
عَنِ الرِّضَا علیه السلام: مَنْ تَنَوَّرَ یَوْمَ الْجُمُعَةِ فَأَصَابَهُ الْبَرَصُ فَلَا یَلُومَنَّ إِلَّا نَفْسَهُ.
وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: الْحِنَّاءُ عَلَی أَثَرِ النُّورَةِ أَمَانٌ مِنَ الْجُذَامِ وَ الْبَرَصِ.
مِنَ الرَّوْضَةِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: خَمْسُ خِصَالٍ یُورِثُ الْبَرَصَ النُّورَةُ یَوْمَ
الْجُمُعَةِ وَ یَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ وَ التَّوَضِّی وَ الِاغْتِسَالُ بِالْمَاءِ الَّذِی یُسَخِّنُهُ الشَّمْسُ وَ الْأَکْلُ عَلَی الْجَنَابَةِ وَ غِشْیَانُ الْمَرْأَةِ فِی حَیْضِهَا وَ الْأَکْلُ عَلَی الشِّبَعِ.
عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: أَلْقُوا الشَّعْرَ عَنْکُمْ فَإِنَّهُ یُحْسِنُ(1).
مِنْ کِتَابِ الْمَحَاسِنِ: وَ رُوِیَ أَنَّ مَنِ اطَّلَی فَتَدَلَّکَ بِالْحِنَّاءِ مِنْ قَرْنِهِ إِلَی قَدَمِهِ نَقَّی اللَّهُ عَنْهُ الْفَقْرَ.
مِنْ کِتَابِ اللِّبَاسِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: أَنَّهُ کَانَ یُطْلَی فِی الْحَمَّامِ فَإِذَا بَلَغَ مَوْضِعَ الْعَانَةِ قَالَ لِلَّذِی یَطْلِی تَنَحَّ ثُمَّ طَلَی هُوَ ذَلِکَ الْمَوْضِعَ.
وَ عَنْهُ علیه السلام: أَنَّهُ کَانَ یَدْخُلُ فَیَطْلِی إِبْطَهُ وَحْدَهُ إِذَا احْتَاجَ إِلَی ذَلِکَ ثُمَّ یَخْرُجُ.
وَ عَنْهُ علیه السلام أَیْضاً: رُبَّمَا طَلَی بَعْضُ مَوَالِیهِ جَسَدَهُ کُلَّهُ.
رَوَی الْأَرْقَطُ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: أَتَیْتُهُ فِی حَاجَةٍ فَأَصَبْتُهُ فِی الْحَمَّامِ یَطَّلِی فَذَکَرْتُ لَهُ حَاجَتِی فَقَالَ أَ لَا تَطَّلِی قُلْتُ إِنَّمَا عَهْدِی بِهِ أَوَّلَ مِنْ أَمْسِ قَالَ اطَّلِ فَإِنَّمَا النُّورَةُ طَهُورٌ.
وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام إِذَا طَلَی تَوَلَّی عَانَتَهُ بِیَدِهِ.
عَنْ لَیْثٍ الْمُرَادِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ الصَّادِقَ علیه السلام عَنِ الْجُنُبِ یَطَّلِی قَالَ لَا بَأْسَ بِهِ.
عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: أَرْبَعٌ مِنْ أَخْلَاقِ الْأَنْبِیَاءِ التَّطَیُّبُ وَ التَّنْظِیفُ بِالْمُوسَی وَ حَلْقُ الْجَسَدِ بِالنُّورَةِ وَ کَثْرَةُ الطَّرُوقَةِ(2).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: از امام صادق علیه السّلام از درازی مو پرسیدند. فرمود: یاران رسول خدا صلی الله علیه و آله آن را کوتاه می داشتند تا حد نابودی.
و از آن حضرت است که ستردن مو از بینی، روی را زیبا کند.
از پیغمبر صلی الله علیه و آله نقل است که هر کس به خدا و روز جزا ایمان دارد، موی عانه را بیش از چهل روز وانگذارد و بر زنی که ایمان به خدا و روز جزا دارد، روا نیست بالاتر از بیست روز آن را وانهد.
و در روایت از امام صادق علیه السّلام است که فرمود: هر که ایمان به خدا و روز جزا دارد، رها نکند موی زهار را بیش از یک هفته و نوره را بیش از یک ماه. هر که بیشتر آن را رها کند، نماز ندارد. و از پیغمبر صلی الله علیه و آله است که بتراشید موی شکم را، چه مرد و چه زن. و از امام صادق علیه السّلام نقل است که فرمود: خدا تبارک و تعالی به ابراهیم علیه السّلام فرمود: پاکیزه باش! و او موی زهارش را تراشید .
و زیر دو بغل را در حمام نوره می‌کشید و می‌فرمود: کندن موی آنها شانه‌ها را ناتوان و سست کند و دیده را کم نور. و فرمود تراشیدنش بهتر از کندن و نوره کشیدن بهتر از هر دو است. و در روایت زراره است که مو کندن بهتر از تراشیدن و نوره بهتر از هر دو است. علی علیه السّلام فرمود: کندن موی زیر بغل بوی بد را نابود سازد و پاکیزگی و سنت است و ابوالقاسم طیب بدان فرمان داد، براو و خاندانش درود باد.
و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: موی زیر بغل شما دراز نشود که شیطان در آن لانه سازد، و باکی ندارد که جنب نوره کشد، زیر پاکیزگی او را فزون سازد.
و از امام صادق علیه السّلام است که میان نوح و ابراهیم هزار سال بود و شریعت ابراهیم یکتاپرستی و اخلاص و ترک بت‌ها بود، و آن سرشتی است که خدا مردم را بدان آفریده و آن حنیفه است که بدان پیمان گرفته، و اینکه جز خدا پرستیده نشود و چیزی شریک او نباشد. فرمود: و فرمان داد به نماز و امر و نهی کرد، و مقررات میراث را بدو حکم نداد، و در حنیفیه ختنه و چیدن شارب و ستردن موی زیر بغل و گرفتن ناخن‌ها و ستردن موی زهار را برایش افزود. و فرمانش داد به ساختن خانه کعبه و حج و مناسک و همه اینها شرع او است.
و از آن حضرت علیه السّلام است که فرمود: خدا عزوجل به ابراهیم علیه السّلام فرمود: پاک باش! و او سبیل خود را گرفت. باز فرمود: پاک باش! و موی زیر بغلش را کَند! و بار دیگربه او فرمود و ناخن‌هایش را گرفت. باز فرمود: پاک باش! و زهارش را تراشید و باز فرمودش پاک باش! و ختنه کرد. - .[1] مکارم الاخلاق: 65 - 66 -
در کتاب من لا یحضره الفقیه - . من لا یحضره الفقیه 1: 67 - است که امام صادق علیه السّلام فرمود: هر که خواهد نوره کشد، از آن برگیرد و به کنار بینی نهد و گوید: »خدایا! رحم کن به سلیمان بن داود که ما را به نوره فرمان داد» تا نوره او را نسوزاند، ان شاء الله.
و روایت است که هر کس که نوره کشیده بنشیند، بیم آن است که فتق گیرد .
از کتاب محاسن است، از حکم بن عتیبه نقل است که گفت: دیدم امام باقر علیه السّلام حنا گرفت و بر ناخن‌هایش نهاد و فرمود: ای حکم! درباره این چه گویی؟ گفتم: چه توانم گفت و شما آن را به کار بستید و همانا نزد ما جوان‌ها این کار کنند. فرمود: ای حکم! نوره ناخن‌ها را به مانند ناخن مرده‌ها کند و اشکالی ندارد که آنها را دگرگون کرد.
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر که نوره کشد و با حنا خضاب بندد، خدا او را از سه چیز در امان دارد: خوره و پیسی و گوشت ریزی تا بار دیگر نوره بکشد.
و علی علیه السّلام فرمود: سزاوار است از نوره کشیدن در روز چهارشنبه پرهیز شود که نحس مستمر است و در روزهای دیگر روا باشد و روایت است که در روز جمعه پیسی آورد.
و از امام رضا علیه السّلام است که: هر که روز جمعه نوره کشد و پیسی به او رسد، جز خود را ملامت نکند.
و امام صادق علیه السّلام فرمود: حنا در پی نوره امان است از خوره و پیسی.
و از کتاب روضه است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: پنج خصلت برص آورند: نوره کشیدن روز جمعه و چهارشنبه؛ وضو و غسل با آبی که به خورشید داغ شده؛ خوردن در حال جنابت؛ جماع با زن در حال حیض؛ و خوردن درحال سیری.
و از امام رضا علیه السّلام نقل است که فرمود: مو را از خود در افکنید که زیبایی آورد. - . در نسخه‌ای «نجس» آمده. -
و از کتاب محاسن روایت است که هر که نوره کشد و از سر تا پا به خود حنا مالد، خدا فقر را از او ببرد .
و از کتاب «لباس» است که امام صادق علیه السّلام را در حمام نوره کشیدند و چون به زهار می رسید، به نوره کش می فرمود دور شو! و خودش آنجا را نوره می‌مالید.
و از آن حضرت علیه السّلام است که می رفت و همان زیر بغل را وقتی نیاز داشت تنها نوره می‌کشید و بیرون می‌آمد.
و از آن حضرت است که بسا یکی از وابستگانش به همه تنش نوره می کشید.
ارقط از آن حضرت روایت آورده که برای کاری نزدش رفتم و او در حمام نوره می کشید. نیازم را گفتم و فرمود: نوره نمی‌کشی؟ گفتم: دیروز کشیدم. فرمود: بکش که پاکیزگی است. و ازآن حضرت علیه السّلام است که علی علیه السّلام چون نوره می‌کشید، عانه را به دست خود می کشید.
از لیث مرادی نقل است که از امام صادق علیه السّلام پرسیدم: آیا جنب نوره کشد؟ فرمود: عیب ندارد.
از امام رضا علیه السّلام نقل است که فرمود: چهار چیز از اخلاق پیغمبران است: خوشبو شدن، نظافت با تیغ دلاکی، ستردن موی تن با نوره و بسیار جماع کردن. - .[1] مکارم الاخلاق: 67- 69 -
**[ترجمه]
«15»
نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَا یُطَوِّلَنَّ أَحَدُکُمْ شَارِبَهُ وَ لَا عَانَتَهُ وَ لَا شَعْرَ جَنَاحِهِ فَإِنَّ الشَّیْطَانَ یَتَّخِذُهَا مَخَابِیَ یَسْتَتِرُ بِهَا وَ مَنْ کَانَ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ فَلَا یَتْرُکْ عَانَتَهُ فَوْقَ أَرْبَعِینَ یَوْماً(3).
**[ترجمه]نوادر راوندی: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: مبادا کسی از شما موی سبیل یا زهار یا زیر بغل خود را بلند کند که لانه شیطان شوند، و هر که به خدا و روز جزا ایمان دارد، موی زهار را بیش از چهل روز واننهد . - . نوادر راوندی: 24 -
**[ترجمه]
باب 7 الاکتحال و آدابه
روایات
«1»
ل، [الخصال] عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْکُحْلُ یُنْبِتُ الشَّعْرَ وَ یُجَفِّفُ الدَّمْعَةَ وَ یُعْذِبُ الرِّیقَ وَ یَجْلُو الْبَصَرَ(1).
ثو، [ثواب الأعمال] عن ابن إدریس عن أبیه عن الأشعری عن سهل عن ابن سنان عن حماد: مثله(2).
**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السّلام فرمود: سرمه مو را می رویاند، اشک را می‌خشکاند، آب دهن را گوارا بگرداند و دیده روشن کند. - .[1] خصال 1: 16 -
ثواب الاعمال: مانند این روایت را آورده است. - .[2] ثواب الاعمال: 22 -
**[ترجمه]
«2»
ل، [الخصال] عَنِ الْعَطَّارِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ حَمْدَانَ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْآدَمِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْلَمَةَ عَنْ زِیَادِ بْنِ بُنْدَارَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَرْبَعٌ یُضِئْنَ الْوَجْهَ النَّظَرُ إِلَی الْوَجْهِ الْحَسَنِ وَ النَّظَرُ إِلَی الْمَاءِ الْجَارِی وَ النَّظَرُ إِلَی الْخُضْرَةِ وَ الْکُحْلُ عِنْدَ النَّوْمِ(3).
**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السّلام فرمود: چهار چیز خرمی آورند: نگاه به روی زیبا، نگاه به آب روان، نگاه به سبزه و سرمه هنگام خوابیدن. - .[3] خصال1: 113 -
**[ترجمه]
«3»
ثو، [ثواب الأعمال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْإِثْمِدُ یَجْلُو الْبَصَرَ وَ یَقْطَعُ الدَّمْعَةَ وَ یُنْبِتُ الشَّعْرَ(4).
**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السّلام فرمود: إثمد (سرمه سنگ) چشم را روشن می کند، اشک چشم را می خشکاند و مو را می رویاند. - .[4] ثواب الاعمال: 22 -
**[ترجمه]
«4»
ثو، [ثواب الأعمال] عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَعْبَدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُقَاتِلٍ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: مَنْ کَانَ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ فَلْیَکْتَحِلْ(5).
**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام رضا علیه السّلام فرمود: هر که به خدا و روز جزا ایمان دارد، باید سرمه کشد. - .[5] ثواب الاعمال: 22 -
**[ترجمه]
«5»
ثو، [ثواب الأعمال] عَنِ الْعَطَّارِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ مُوسَی بْنِ عُمَرَ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْکُحْلُ عِنْدَ النَّوْمِ أَمَانٌ مِنَ الْمَاءِ(6).
دعوات الراوندی مرسلا: مثله.
**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السّلام فرمود: سرمه هنگام خوابیدن، امان است از آب آوردن چشم. - . ثواب الاعمال: 22 -
دعوات راوندی: مانند این روایت را آورده است .
**[ترجمه]
«6»
ضا، [فقه الرضا علیه السلام]: إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَکْتَحِلَ فَخُذِ الْمِیلَ بِیَدِکَ الْیُمْنَی وَ اضْرِبْهُ فِی الْمُکْحُلَةِ وَ قُلْ بِسْمِ اللَّهِ فَإِذَا جَعَلْتَ الْمِیلَ فِی عَیْنَیْکَ فَقُلِ اللَّهُمَّ نَوِّرْ بَصَرِی وَ اجْعَلْهُ فِیهِ نُوراً أَبْصُرُ بِهِ حَقَّکَ وَ اهْدِنِی إِلَی طَرِیقِ الْحَقِّ وَ أَرْشِدْنِی إِلَی سَبِیلِ الرَّشَادِ اللَّهُمَّ نَوِّرْ عَلَیَّ دُنْیَایَ وَ آخِرَتِی(1).
**[ترجمه]فقه الرضا: چون خواهی سرمه کشی، میل را به دست راست گیر و در سرمه‌دان بزن و بگو: «بسم الله» و چون آن را در چشم نهادی بگو: «اللهم نور بصری و اجعله فیه نورا أبصر به حقک و اهدنی إلی طریق الحق و أرشدنی إلی سبیل الرشاد اللهم نور علی دنیای و آخرتی.» (بار خدایا! روشن کن چشمم را و نوری در آن قرار ده که حق تو را ببینم، و ره نمایم به راه حق، و بکشانم به راه درست. خدایا! دنیا و آخرتم را نورانی کن.) - . فقه الرضا: باب آداب -
**[ترجمه]
«7»
طب(2)،[طب الأئمة علیهم السلام] عَنْ جَابِرِ بْنِ أَیُّوبَ الْجُرْجَانِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ الْمُفَضَّلِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَتَی النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله أَعْرَابِیٌّ یُقَالُ لَهُ قُلَیْبٌ وَ کَانَ رَطْبَ الْعَیْنَیْنِ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَرَی عَیْنَیْکَ رَطْبَتَیْنِ یَا قُلَیْبُ قَالَ نَعَمْ یَا رَسُولَ اللَّهِ هُمَا کَمَا تَرَی ضَعِیفَتَانِ قَالَ عَلَیْکَ بِالْإِثْمِدِ فَإِنَّهُ سِرْجِینُ الْعَیْنِ.
**[ترجمه]طب الائمه: امام صادق علیه السّلام فرمود: یک اعرابی به نام «قلیب» نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد و از دو چشمش آب می ریخت. آن حضرت به وی فرمود: چشمانت را پر آب می بینم. گفت: یا رسول الله! آری، چنانند که می بینی و کم نورند. فرمود: بر تو باد به سرمه إثمد که تقویت کننده چشم است. - . طب الائمة: 93 -
**[ترجمه]
«8»
طب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنْ مَنْصُورِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی صَالِحٍ الْأَحْوَلِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی الرِّضَا علیه السلام قَالَ: مَنْ أَصَابَهُ ضَعْفٌ فِی بَصَرِهِ فَلْیَکْتَحِلْ بِسَبْعَةِ مَرَاوِدَ عِنْدَ مَنَامِهِ مِنَ الْإِثْمِدِ.
وَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْکُحْلُ بِاللَّیْلِ یُطَیِّبُ الْفَمَ.
**[ترجمه]طب الائمه: امام رضا علیه السّلام فرمود: هر که به ضعف دید دچار است، در وقت خواب هفت میل إثمد به چشم بکشد.
و از امام صادق است که سرمه در شب، دهان را خوشبو کند.
**[ترجمه]
«9»
طب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنْ جَابِرٍ عَنْ خِدَاشٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ: کَانَ لِلنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله مُکْحُلَةٌ یَکْتَحِلُ مِنْهَا فِی کُلِّ لَیْلَةٍ ثَلَاثَ مَرَاوِدَ فِی کُلِّ عَیْنٍ عِنْدَ مَنَامِهِ.
**[ترجمه]طب الائمه: امام صادق علیه السّلام از پدرش نقل فرمود: پیغمبر صلی الله علیه و آله را سرمه‌دانی بود که هر شب هنگام خواب، سه میل در هر چشم از آن سرمه می کشید.
**[ترجمه]
«10»
طب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْکُحْلُ یَزِیدُ فِی ضَوْءِ الْبَصَرِ وَ یُنْبِتُ الْأَشْفَارَ.
**[ترجمه]طب الائمه: امام صادق علیه السّلام فرمود: سرمه نور چشم را می فزاید و مژگان را می رویاند.
**[ترجمه]
«11»
مکا، [مکارم الأخلاق] عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: عَلَیْکَ بِالْإِثْمِدِ فَإِنَّهُ یَجْلُو الْبَصَرَ وَ یُنْبِتُ الْأَشْفَارَ وَ یُطَیِّبُ النَّکْهَةَ وَ یَزِیدُ فِی الْبَاهِ.
عَنْهُ علیه السلام قَالَ: مَنْ أَصَابَهُ ضَعْفٌ فِی بَصَرِهِ فَلْیَکْتَحِلْ سَبْعَ مَرَاوِدَ عِنْدَ مَنَامِهِ مِنَ الْإِثْمِدِ أَرْبَعَةً فِی الْیُمْنَی وَ ثَلَاثَةً فِی الْیُسْرَی.
وَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: الْکُحْلُ یُنْبِتُ الشَّعْرَ وَ یُجَفِّفُ الدَّمْعَةَ وَ یُعْذِبُ الرِّیقَ وَ یَجْلُو الْبَصَرَ.
عَنْهُ علیه السلام قَالَ: الْکُحْلُ یَزِیدُ فِی الْمُبَاضَعَةِ.
عَنْهُ علیه السلام قَالَ: الْکُحْلُ یُعْذِبُ الْفَمَ.
عَنْهُ علیه السلام قَالَ: الْکُحْلُ بِاللَّیْلِ یُطَیِّبُ الْفَمَ وَ مَنْفَعَتُهُ إِلَی
أَرْبَعِینَ صَبَاحاً.
وَ عَنْهُ علیه السلام: أَنَّهُ کَانَ أَکْثَرُ کُحْلِهِ بِاللَّیْلِ وَ کَانَ یَکْتَحِلُ ثَلَاثَةَ أَفْرَادٍ فِی کُلِّ عَیْنٍ.
وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: الْکُحْلُ عِنْدَ النَّوْمِ أَمَانٌ مِنَ الْمَاءِ الَّذِی یَنْزِلُ فِی الْعَیْنِ.
وَ مِنْ کِتَابِ اللِّبَاسِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَکْتَحِلُ بِالْإِثْمِدِ إِذَا أَرَادَ أَنْ یَأْوِیَ إِلَی فِرَاشِهِ.
عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ جَهْمٍ قَالَ: أَرَانِی أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام مِیلًا مِنْ حَدِیدٍ فَقَالَ کَانَ هَذَا لِأَبِی الْحَسَنِ فَاکْتَحِلْ بِهِ فَاکْتَحَلْتُ.
عَنْ نَادِرٍ الْخَادِمِ عَنْهُ علیه السلام: أَنَّهُ قَالَ لِبَعْضِ مَنْ مَعَهُ اکْتَحِلْ فَعَرَضَ أَنَّهُ لَا یُحِبُّ الزِّینَةَ فِی مَنْزِلِهِ فَقَالَ اتَّقِ اللَّهَ وَ اکْتَحِلْ وَ لَا تَدَعِ الْکُحْلَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَنِ اکْتَحَلَ فَلْیُوتِرْ مَنْ فَعَلَ فَقَدْ أَحْسَنَ وَ مَنْ لَمْ یَفْعَلْ فَلَیْسَ عَلَیْهِ شَیْ‌ءٌ.
عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنِ اکْتَحَلَ فَلْیُوتِرْ وَ مَنْ تَجَمَّرَ فَلْیُوتِرْ وَ مَنِ اسْتَنْجَی فَلْیُوتِرْ وَ مَنِ اسْتَخَارَ اللَّهَ فَلْیُوتِرْ.
وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: عَلَیْکُمْ بِالْکُحْلِ فَإِنَّهُ یُطَیِّبُ الْفَمَ وَ عَلَیْکُمْ بِالسِّوَاکِ فَإِنَّهُ یَجْلُو الْبَصَرَ قَالَ قُلْتُ کَیْفَ هَذَا قَالَ لِأَنَّهُ إِذَا اسْتَاکَ نَزَلَ الْبَلْغَمُ فَجَلَا الْبَصَرَ وَ إِذَا اکْتَحَلَ ذَهَبَ الْبَلْغَمُ فَطَیَّبَ الْفَمَ الدُّعَاءُ عِنْدَ الْکُحْلِ- اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَجْعَلَ النُّورَ فِی بَصَرِی وَ الْبَصِیرَةَ فِی دِینِی وَ الْیَقِینَ فِی قَلْبِی وَ الْإِخْلَاصَ فِی عَمَلِی وَ السَّلَامَةَ فِی نَفْسِی وَ السَّعَةَ فِی رِزْقِی وَ الشُّکْرَ لَکَ أَبَداً مَا أَبْقَیْتَنِی(1).
مِنْ کِتَابِ مَنْ لَا یَحْضُرُهُ الْفَقِیهُ عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام قَالَ: الِاکْتِحَالُ بِالْإِثْمِدِ یُنْبِتُ الْأَشْفَارَ وَ یُحِدُّ الْبَصَرَ وَ یُعِینُ عَلَی طُولِ السُّجُودِ(2).
وَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: أَتَی النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله أَعْرَابِیٌّ یُقَالُ لَهُ قُلَیْبٌ رَطْبَ الْعَیْنَیْنِ فَقَالَ لَهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إِنِّی أَرَی عَیْنَیْکَ رَطْبَتَیْنِ یَا قُلَیْبُ عَلَیْکَ بِالْإِثْمِدِ فَإِنَّهُ
سِرْجِینُ الْعَیْنِ(1).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: امام رضا علیه السّلام فرمود: بر تو باد إثمد که چشم را روشن دارد، مژگان را بر آرد، بو را خوش کند و قدرت جماع را بیفزاید.
و از آن حضرت است که: هر که دچار ضعف دید است، وقت خواب هفت میل سرمه کشد از اثمد؛ چهار تا در چشم راست و سه تا در چپ.
و امام صادق علیه السّلام نقل است که فرمود: سرمه‌کشیدن مو را بر آرد، دیده را خشک کند، آب دهان را خوشگوار سازد و چشم را روشن کند .
و از آن حضرت نقل است که سرمه قوّت جماع را می افزاید.
و باز هم فرموده: دهان را خوشمزه کند.
و از آن حضرت علیه السّلام نقل است که فرمود: سرمه در شب دهان را پاکیزه کند و سودش تا چهل صبح ادامه دارد.
و از آن حضرت علیه السّلام نقل است که فرمود: بیشتر در شب سرمه می کشید، و در هر چشم سه میل
و در کتاب لباس از امام صادق علیه السّلام نقل می کند که فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله چون می خواست زودتر به خواب رود، با اثمد سرمه می کشید.
و حسن بن جهم گفت: ابوالحسن علیه السّلام به من میلی نشان داد و فرمود: این از امام کاظم علیه السّلام است؛ بدان سرمه کش! و من هم کشیدم.
نادرِ خادم از آن حضرت نقل می کند که به یکی از همراهانش فرمود: سرمه بکش! و به کنایه به او فهماند که آرایش را در خانه‌اش دوست ندارد. و فرمود: از خدا بترس و سرمه بکش و آن را کنار مگذار. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر که سرمه کشد به شماره فرد باشد، هر که کند خوب کرده، و هر کس هم نکند، چیزی بر او نباشد.
و از امام صادق، از پدرش، از پدرانش علیهم السّلام نقل است که فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: سرمه کشیدن فرد باشد و بوی خوش زدن هم فرد، و استنجاء هم فرد است.
و فرمود: بر شما باد به سرمه کشیدن که دهان را خوشبو کند، و به مسواک کردن که چشم را روشن کند. راوی گوید: گفتم این چگونه باشد؟ فرمود: چون مسواک بلغم را فرو کشد، دیده روشن شود و با سرمه هم بلغم برود و دهان خوشبو گردد. دعای سرمه کشیدن: «اللهم إنی أسألک بحق محمد و آل محمد أن تصلی علی محمد و آل محمد و أن تجعل نور فی بصری و البصیرة فی دینی و الیقین فی قلبی و الإخلاص فی عملی و السلامة فی نفسی و السعة فی رزقی و الشکر لک أبدا ما أبقیتنی.» (خدایا! به حق محمد و آل محمد از تو می خواهم که رحمت فرستی بر محمد و آل محمد، و نور در چشمم نهی و بینایی در دینم بخشی و یقین در دلم و اخلاص در علم و سلامت در نفسم و فراوانی در رزقم و شکرت را تا مرا زنده داری.) - . مکارم الاخلاق: 48- 50 -
در من لا یحضره الفقیه آمده که امام باقر علیه السّلام فرمود: سرمه با إثمد، مژگان را بر آرد، چشم را تیز کند و به دراز کردن سجده کمک کند. - .[2] در نسخه‌ای «السهر» آمده است. -
و امام صادق علیه السّلام فرمود: مردی به نام قلیب نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد و از دو چشمش آب می ریخت. آن حضرت به وی فرمود: چشمانت را پر آب می بینم! و فرمود: بر تو باد به سرمه إثمد که تقویت کننده چشم است. - . مکارم الاخلاق: 48 -
**[ترجمه]
«12»
مکا، [مکارم الأخلاق] کَانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: یَکْتَحِلُ فِی عَیْنِهِ الْیُمْنَی ثَلَاثاً وَ فِی الْیُسْرَی ثِنْتَیْنِ وَ قَالَ مَنْ شَاءَ اکْتَحَلَ ثَلَاثاً وَ کُلَّ حِینٍ وَ مَنْ فَعَلَ دُونَ ذَلِکَ أَوْ فَوْقَهُ فَلَا حَرَجَ وَ رُبَّمَا اکْتَحَلَ وَ هُوَ صَائِمٌ وَ کَانَتْ لَهُ مُکْحُلَةٌ یَکْتَحِلُ بِهَا بِاللَّیْلِ وَ کَانَ کُحْلُهُ الْإِثْمِدَ(2).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: شیوه پیغمبر این بود که در چشم راست سه میل سرمه می‌کشید و در چپ دو تا. و فرمود: هر که خواهد سه بار سرمه کشد و هر زمانی خواهد بکشد، و هر که کم و بیش کند گناهی ندارد، و بسا روزه بود و سرمه می کشید، و سرمه‌دانی داشت که در شب از آن سرمه می کشید و سرمه او إثمد بود. - . مکارم الاخلاق: 35 -
**[ترجمه]
باب 8 الخضاب للرجال و النساء
روایات
«1»
ل، [الخصال] عَنِ ابْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْخَزَّازِ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَرْبَعٌ مِنْ سُنَنِ الْمُرْسَلِینَ الْعِطْرُ وَ النِّسَاءُ وَ السِّوَاکُ وَ الْحِنَّاءُ(3).
**[ترجمه]خصال: از امام صادق، از پدرانش علیهم السّلام نقل است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: چهار چیز از روش مرسلین باشند: عطر، زنان، مسواک و حنا. - .[1] خصال 1: 115 -
**[ترجمه]
«2»
ثو(4)،[ثواب الأعمال] ل، [الخصال] عَنِ الْعَطَّارِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ النَّهَاوَنْدِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْبَغْدَادِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَکِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَیْدٍ رَفَعَ الْحَدِیثَ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: دِرْهَمٌ فِی الْخِضَابِ أَفْضَلُ مِنْ نَفَقَةِ أَلْفِ دِرْهَمٍ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ فِیهِ أَرْبَعَ عَشْرَةَ خَصْلَةً یَطْرُدُ الرِّیحَ مِنَ الْأُذُنَیْنِ وَ یَجْلُو الْغِشَاوَةَ عَنِ الْبَصَرِ وَ یُلَیِّنُ الْخَیَاشِیمَ وَ یُطَیِّبُ النَّکْهَةَ وَ یَشُدُّ اللِّثَةَ وَ یَذْهَبُ بِالضَّنَی(5)
وَ یُقِلُّ وَسْوَسَةَ الشَّیْطَانِ وَ تَفْرَحُ بِهِ الْمَلَائِکَةُ وَ یَسْتَبْشِرُ بِهِ الْمُؤْمِنَ وَ یَغِیظُ بِهِ الْکَافِرَ وَ هُوَ زِینَةٌ وَ طِیبٌ وَ بَرَاءَةٌ فِی قَبْرِهِ وَ یَسْتَحْیِی مِنْهُ
1) 1. مکارم الأخلاق: 48 و فیه سراج العین و علی ما فی الصلب لعلّ المراد أن الاثمد یفعل بالعین ما یفعله السرجین بالنبات من التقویة و التنمیة، و یحتمل أن یکون مصحفا، و کان فی الأصل« مسرجة» یعنی أن الاثمد سبب تنویر العین و جلائه و لمعانه، فیجعله کالسراج المتلألئ.
2) 2. مکارم الأخلاق: 35.
3) 3. الخصال ج 1 ص 115.
4) 4. ثواب الأعمال: 21.
5) 5. الضنی: الهزال و سوء الحال، و فی ثواب الأعمال الصنان و هو الریح الکریهة.
مُنْکَرٌ وَ نَکِیرٌ(1).
ل، [الخصال]: فِیمَا أَوْصَی بِهِ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام مِثْلُهُ(2).
**[ترجمه]ثواب الاعمال - .[2] ثواب الاعمال: 21 - : رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: یک درهم در راه خضاب بهتر است از هزار درهم در راه خدا و در آن چهارده خصلت است: باد را از گوش‌ها براند، پرده از دید بر دارد، بینی را نرم کند، بو را خوش کند، بن دندان‌ها را محکم کند، لاغری و نزاری - .[3] الضنی: یعنی بدحالی و در نسخه ثواب الاعمال «الصنان» آمده، یعنی بوی بد. - را ببرد، وسوسه شیطان را کم کند، فرشته‌ها را شاد کند، مؤمن را خرم کند، کافر را به خشم آورد، زیور و بوی خوش است، نجات در قبراست و منکر و نکیر از آن شرم کنند. - .[4] خصال 2: 90 -
خصال: در سفارش‌های پیغمبر صلی الله علیه و آله به علی علیه السّلام مانندش را آورده است. - .[5] خصال 2: 90 -
**[ترجمه]
«3»
ل، [الخصال] عَنِ ابْنِ بُنْدَارَ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ أَسْمَعَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ خَازِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ کِنَانَةَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الزُّبَیْرِ بْنِ الْعَوَّامِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: غَیِّرُوا الشَّیْبَ وَ لَا تَتَشَبَّهُوا بِالْیَهُودِ(3).
**[ترجمه]خصال: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: سپیدیِ مو را دگرگون سازید و مانند یهود نباشید. - .[6] خصال 2: 90 -
**[ترجمه]
«4»
ل، [الخصال] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الشَّافِعِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ الْأَشْعَثِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ بْنِ عَلْقَمَةَ عَنْ أَبِی سَلَمَةَ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: غَیِّرُوا الشَّیْبَ وَ لَا تَتَشَبَّهُوا بِالْیَهُودِ وَ النَّصَارَی.
قال الصدوق رضوان الله علیه إنما أوردت هذین الخبرین فی الخضاب أحدهما من الزبیر و الآخر عن أبی هریرة لأن أهل النصب ینکرون علی الشیعة استعمال الخضاب و لا یقدرون علی دفع ما یصح عنهما و فیهما حجة لنا علیهم(4).
**[ترجمه]خصال: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: سپیدیِ مو را دگرگون سازید و مانند یهود ونصارا نباشید.
صدوق (ره) گفته: این دو حدیث را آوردم که یکی از زبیر و دیگری از ابی هریره است. چون اهل سنت خضاب را بر شیعه خرده گیرند و نمی توانند آنچه را که از قول این دو صحابی رسیده منکر شوند و آن دو حجت ماست بر علیه آنها. - .[1] خصال 2: 90 -
**[ترجمه]
«5»
ب، [قرب الإسناد] عَنْ هَارُونَ عَنِ ابْنِ زِیَادٍ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: اخْتَضَبَ الْحُسَیْنُ وَ أَبِی بِالْحِنَّاءِ وَ الْکَتَمِ(5).
**[ترجمه]قرب الاسناد: امام صادق علیه السّلام فرمود: حسین و پدرم با حنا و کتم (گیاهی رنگ دار) خضاب کردند. - .[2] قرب الاسناد: 54 - 55 -
**[ترجمه]
«6»
ب، [قرب الإسناد] عَنْ هَارُونَ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: لَا بَأْسَ بِالْخَلُوقِ فِی الْحَمَّامِ یَمْسَحُ یَدَیْهِ وَ رِجْلَیْهِ مِنَ الشُّقاقِ بِمَنْزِلَةِ الدَّوَاءِ وَ مَا أُحِبُّ إِدْمَانَهُ.
**[ترجمه]قرب الاسناد: امام صادق علیه السّلام فرمود: باکی نیست به استعمال خلوق (ترکیبی از زعفران و غیره که خوشبویند) در حمام که آن را به جای دارو به پای ترکیده بمالند، و دوست ندارم ادامه دهد.
**[ترجمه]
أقول
قد مضی مرفوعة البرقی فی باب الحمام و الأعلی مرجوحیة اختضاب الرجل بالید و الرجل(6).
**[ترجمه]مرفوعه برقی در «باب حمام» گذشت که دلالت داشت بر بدی خضاب دست و پا برای مرد. - .[3] قرب الاسناد: 54 - 55 -
**[ترجمه]
«7»
ثو، [ثواب الأعمال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ ظَرِیفِ بْنِ نَاصِحٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ خَلِیفَةَ عَنِ الْمُثَنَّی الْیَمَانِیِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَحَبُّ خِضَابِکُمْ إِلَی اللَّهِ الْحَالِکُ(7).
**[ترجمه]ثواب الاعمال: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: محبوب‌ترین خضاب شما نزد خدا با سیاهی تند است. - .[4] ثواب الاعمال: 20 -
**[ترجمه]
«8»
ثو، [ثواب الأعمال] عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ عِیسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْعَلَوِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ: بَلَغَ رَسُولَ
اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَّ قَوْماً مِنْ أَصْحَابِهِ صَفَّرُوا لِحَاهُمْ فَقَالَ هَذَا خِضَابُ الْإِسْلَامِ إِنِّی لَأُحِبُّ أَنْ أَرَاهُمْ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام فَمَرَرْتُ عَلَیْهِمْ فَأَخْبَرْتُهُمْ فَأَتَوْهُ فَلَمَّا رَآهُمْ قَالَ هَذَا خِضَابُ الْإِسْلَامِ قَالَ فَلَمَّا سَمِعُوا ذَلِکَ مِنْهُ رَغِبُوا فَأَقْنَوْا قَالَ فَلَمَّا بَلَغَ ذَلِکَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ هَذَا خِضَابُ الْإِیمَانِ إِنِّی لَأُحِبُّ أَنْ أَرَاهُمْ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام فَمَرَرْتُ عَلَیْهِمْ فَأَخْبَرْتُهُمْ فَأَتَوْهُ فَلَمَّا رَآهُمْ قَالَ هَذَا خِضَابُ الْإِیمَانِ فَلَمَّا سَمِعُوا ذَلِکَ مِنْهُ بَقُوا عَلَیْهِ حَتَّی مَاتُوا(1).
**[ترجمه]ثواب الاعمال: به رسول خدا صلی الله علیه و آله خبر رسید که گروهی از یارانش ریش‌های خود را زرد کردند. فرمود: این خضاب اسلام است و من دوست دارم آنها را ببینم! علی علیه السّلام فرمود: من به آنها گذر کردم و خبر دادم و نزد آن حضرت آمدند. چون آنها را دید فرمود: این خضاب اسلام است! و چون آن را شنیدند بدان دل دادند و ریش‌ها را سرخ کردند و چون خبرش به رسول خدا صلی الله علیه و آله رسید فرمود: این خضاب ایمان است و دوست دارم آنها را ببینم! و علی علیه السّلام فرمود: به آنها گذر کردم و خبرشان دادم و نزد آن حضرت آمدند. چون آنها را دید فرمود: این خضاب ایمان است! و چون آن را شنیدند، بدان باقی ماندند تا مردند. - .[1] ثواب الاعمال: 20، -
**[ترجمه]
أقول
أوردنا بعض الأخبار فی باب النورة.
**[ترجمه]برخی اخبار را در باب نوره آوردیم.
**[ترجمه]
«9»
مکا، [مکارم الأخلاق] مِنْ کِتَابِ مَنْ لَا یَحْضُرُهُ الْفَقِیهُ(2)قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: اخْتَضِبُوا بِالْحِنَّاءِ فَإِنَّهُ یُجَلِّی الْبَصَرَ وَ یُنْبِتُ الشَّعْرَ وَ یُطَیِّبُ الرِّیحَ وَ یُسَکِّنُ الزَّوْجَةَ.
وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: الْحِنَّاءُ یَذْهَبُ بِالسَّهَکِ وَ یَزِیدُ فِی مَاءِ الْوَجْهِ وَ یُطَیِّبُ النَّکْهَةَ وَ یُحَسِّنُ الْوَلَدَ.
وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: الْخِضَابُ هَدْیُ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ هُوَ مِنَ السُّنَّةِ.
وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: لَا بَأْسَ بِالْخِضَابِ کُلِّهِ.
وَ عَنْهُ علیه السلام: أَنَّ رَجُلًا دَخَلَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ قَدْ صَفَّرَ لِحْیَتَهُ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَا أَحْسَنَ هَذَا ثُمَّ دَخَلَ عَلَیْهِ بَعْدَ ذَلِکَ وَ قَدْ أفتی [أَقْنَی] بِالْحِنَّاءِ فَتَبَسَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ قَالَ هَذَا أَحْسَنُ مِنْ ذَلِکَ ثُمَّ دَخَلَ عَلَیْهِ بَعْدَ ذَلِکَ وَ قَدْ خَضَبَ بِالسَّوَادِ فَضَحِکَ إِلَیْهِ فَقَالَ هَذَا أَحْسَنُ مِنْ ذَاکَ وَ ذَاکَ [مِنْ ذَلِکَ].
وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِعَلِیٍّ: یَا عَلِیُّ دِرْهَمٌ فِی الْخِضَابِ أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ دِرْهَمٍ فِی غَیْرِهِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ فِیهِ أَرْبَعَ عَشْرَةَ خَصْلَةً یَطْرُدُ الرِّیحَ مِنَ الْأُذُنَیْنِ وَ یَجْلُو الْبَصَرَ وَ یُلَیِّنُ الْخَیَاشِیمَ وَ یُطَیِّبُ النَّکْهَةَ وَ یَشُدُّ اللِّثَةَ وَ یَذْهَبُ بِالضَّنَی وَ یُقِلُّ وَسْوَسَةَ الشَّیْطَانِ وَ تَفْرَحُ الْمَلَائِکَةُ وَ یَسْتَبْشِرُ الْمُؤْمِنُ وَ یَغِیظُ الْکَافِرَ وَ هُوَ زِینَةٌ وَ طِیبٌ وَ یَسْتَحِی مِنْهُ مُنْکَرٌ وَ نَکِیرٌ وَ هُوَ بَرَاءَةٌ لَهُ فِی قَبْرِهِ.
عَنِ الْمُثَنَّی الْیَمَانِیِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَحَبُّ خِضَابِکُمْ إِلَی اللَّهِ الْحَالِکُ.
مِنْ کِتَابِ اللِّبَاسِ عَنْ ذَرْوَانَ الْمَدَائِنِیِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی الْحَسَنِ الثَّانِی فَإِذَا هُوَ قَدِ اخْتَضَبَ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ قَدِ اخْتَضَبْتَ فَقَالَ نَعَمْ إِنَّ فِی الْخِضَابِ لَأَجْراً أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ التَّهْیِئَةَ تَزِیدُ فِی عِفَّةِ النِّسَاءِ أَ یَسُرُّکَ أَنَّکَ دَخَلْتَ عَلَی أَهْلِکَ فَرَأَیْتَهَا عَلَی مِثْلِ مَا تَرَاکَ عَلَیْهِ إِذْ لَمْ تَکُنْ عَلَی تَهْیِئَةٍ قَالَ قُلْتُ لَا قَالَ هُوَ ذَاکَ قَالَ وَ لَقَدْ کَانَ لِسُلَیْمَانَ علیه السلام أَلْفُ امْرَأَةٍ فِی قَصْرٍ ثَلَاثُمِائَةٍ مَهِیرَةٌ وَ سَبْعُمِائَةٍ سُرِّیَّةٌ(1)
وَ کَانَ یُطِیفُ بِهِنَّ فِی کُلِّ یَوْمٍ وَ لَیْلَةٍ.
مِنْ کِتَابِ اللِّبَاسِ لِأَبِی النَّضْرِ الْعَیَّاشِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَنَظَرَ إِلَی الشَّیْبِ فِی لِحْیَتِهِ فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله نُورٌ مَنْ شَابَ شَیْبَةً فِی الْإِسْلَامِ کَانَتْ لَهُ نُوراً یَوْمَ الْقِیَامَةِ قَالَ فَخَضَبَ الرَّجُلُ بِالْحِنَّاءِ ثُمَّ جَاءَ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَلَمَّا رَأَی الْخِضَابَ قَالَ نُورٌ وَ إِسْلَامٌ فَخَضَبَ الرَّجُلُ بِالسَّوَادِ فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله نُورٌ وَ إِسْلَامٌ وَ إِیمَانٌ وَ مَحَبَّةٌ إِلَی نِسَائِکُمْ وَ رَهْبَةٌ فِی قُلُوبِ عَدُوِّکُمْ.
عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْجَهْمِ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام وَ هُوَ مُخَضَّبٌ بِسَوَادٍ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ قَدِ اخْتَضَبْتَ بِالسَّوَادِ قَالَ إِنَّ فِی الْخِضَابِ أَجْراً إِنَّ الْخِضَابَ وَ التَّهْیِئَةَ مِمَّا یَزِیدُ فِی عِفَّةِ النِّسَاءِ وَ لَقَدْ تَرَکَ النِّسَاءُ الْعِفَّةَ لِتَرْکِ أَزْوَاجِهِنَّ التَّهْیِئَةَ لَهُنَّ.
عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ الْحُسَیْنُ علیه السلام یَخْضِبُ رَأْسَهُ بِالْوَسِمَةِ وَ کَانَ یَصْدَعُ رَأْسَهُ وَ عِنْدَنَا لِفَافَةُ رَأْسِهِ الَّتِی کَانَ یَلُفُّ بِهَا رَأْسَهُ.
عَنْهُ علیه السلام قَالَ: الْخِضَابُ بِالسَّوَادِ مَهَابَةٌ لِلْعَدُوِّ وَ أُنْسٌ لِلنِّسَاءِ.
عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: دَخَلَ قَوْمٌ عَلَی عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام فَرَأَوْهُ مُخْتَضِباً بِالسَّوَادِ فَسَأَلُوهُ عَنْ ذَلِکَ فَمَدَّ علیه السلام یَدَهُ إِلَی لِحْیَتِهِ ثُمَّ قَالَ أَمَرَ
1) 1. المهیرة: الحرة الغالیة المهر و السریة- کذریة- الأمة التی تسریتها و أصله تسررت من السرور فأبدلوا من احدی الراءات یاء کما قالوا تقضی من تقضض.
رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَصْحَابَهُ فِی غَزْوَةٍ غَزَاهَا أَنْ یَخْتَضِبُوا بِالسَّوَادِ لِیَقْوَوْا بِهِ عَلَی الْمُشْرِکِینَ.
عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: النِّسَاءُ یُحْبِبْنَ أَنْ یَرَیْنَ الرِّجَالَ فِی مِثْلِ مَا یُحِبُّ الرِّجَالُ أَنْ یری [یَرَوْا] فِیهِ النِّسَاءَ مِنَ الزِّینَةِ.
مِنْ کِتَابِ اللِّبَاسِ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ خِضَابِ الشَّعْرِ فَقَالَ خَضَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ الْحُسَیْنُ وَ أَبُو جَعْفَرٍ بِالْکَتَمِ(1).
عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام مُخْتَضِباً بِالْحِنَّاءِ.
عَنْ أَبِی الصَّبَّاحِ قَالَ: رَأَیْتُ أَثَرَ الْحِنَّاءِ فِی یَدِ أَبِی جَعْفَرٍ ع.
عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ الْمُؤَذِّنِ قَالَ: کَانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ یُصَفِّرُ لِحْیَتَهُ بِالْخِطْمِیِّ وَ الْحِنَّاءِ.
عَنْهُ علیه السلام قَالَ: الْحِنَّاءُ یَکْسِرُ الشَّیْبَ وَ یَزِیدُ فِی مَاءِ الْوَجْهِ.
عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَسَنِ الزَّیَّاتِ قَالَ: کَانَ یَجْلِسُ إِلَیَّ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ فَلَمْ أَزَلْ بِهِ حَتَّی دَخَلَ فِی هَذَا الْأَمْرِ قَالَ وَ کُنْتُ أَصِفُ لَهُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام ثُمَّ إِنَّا خَرَجْنَا إِلَی مَکَّةَ فَلَمَّا قَضَیْنَا النُّسُکَ أَخَذْنَا إِلَی الْمَدِینَةِ فَاسْتَأْذَنَّا عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فَأَذِنَ لَنَا فَدَخَلْنَا عَلَیْهِ فِی بَیْتٍ مُنَجَّدٍ وَ عَلَیْهِ مِلْحَفَةٌ وَرْدِیَّةٌ(2)
وَ قَدِ اخْتَضَبَ وَ اکْتَحَلَ وَ حَفَّ لِحْیَتَهُ فَجَعَلَ صَاحِبِی یَنْظُرُ إِلَیْهِ وَ یَنْظُرُ إِلَی الْبَیْتِ وَ یَعْرِضُ عَلَی قَلْبِهِ فَلَمَّا قُمْنَا قَالَ یَا حَسَنُ إِذَا کَانَ غَداً إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَعُدْ أَنْتَ وَ صَاحِبُکَ إِلَیَّ فَلَمَّا کَانَ مِنَ الْغَدِ قُلْتُ لِصَاحِبِی اذْهَبْ بِنَا إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فَقَالَ اذْهَبْ وَ دَعْنِی قُلْتُ سُبْحَانَ اللَّهِ أَ لَیْسَ قَدْ قَالَ عُدْ أَنْتَ وَ صَاحِبُکَ قَالَ اذْهَبْ أَنْتَ وَ دَعْنِی فَوَ اللَّهِ إِنْ زِلْتُ بِهِ حَتَّی أَمْضَیْتُ بِهِ فَدَخَلْنَا عَلَیْهِ فَإِذَا هُوَ فِی بَیْتٍ لَیْسَ فِیهِ إِلَّا حَصًی فَبَرَزَ وَ عَلَیْهِ قَمِیصٌ غَلِیظٌ وَ هُوَ شَعِثٌ فَمَالَ عَلَیْنَا فَقَالَ دَخَلْتُمْ عَلَیَّ أَمْسِ فِی الْبَیْتِ الَّذِی
1) 1. الکتم: محرکة- من نبات الجبال و رقه کورق الاس یخضب به مدقوقا، و له ثمر کثمر الفلفل و یسود إذا نضج، و قیل الکتم بفتح و سکون اصله فارسی یقال له وسمة و قیل: الکتم نبات یخلط بالوسمة و یختضب به فیزید فی لون الوسمة.
2) 2. المنجد: المزین، و الوردیة ما کان أحمر بلون الورد و حف اللحیة، الاخذ منها و اصلاحها.
رَأَیْتُمْ وَ هُوَ بَیْتُ المَرْأَةِ وَ لَیْسَ هُوَ بَیْتِی وَ کَانَ أَمْسِ یَوْمَهَا فَتَزَیَّنْتُ وَ کَانَ عَلَیَّ أَنْ أَتَزَیَّنَ لَهَا کَمَا تَزَیَّنَتْ لِی وَ هَذَا بَیْتِی فَلَا یَعْرِضْ فِی قَلْبِکَ یَا أَخَا الْبَصْرَةِ فَقَالَ جُعِلْتُ فِدَاکَ قَدْ کَانَ عَرَضَ فَأَمَّا الْآنَ فَقَدْ أَذْهَبَ اللَّهُ بِهِ.
مِنْ کِتَابِ الْمَحَاسِنِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ یُوشَعَ قَالَ: قُلْتُ لِلرِّضَا علیه السلام إِنَّ لِی فَتَاةً قَدِ ارْتَفَعَتْ عِلَّتُهَا قَالَ اخْضِبْ رَأْسَهَا بِالْحِنَّاءِ فَإِنَّ الْحَیْضَ سَیَعُودُ إِلَیْهَا قَالَ فَفَعَلْتُ ذَلِکَ فَعَادَ إِلَیْهَا الْحَیْضُ.
عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: فِی الْخِضَابِ ثَلَاثُ خِصَالٍ مَهْیَبَةٌ فِی الْحَرْبِ وَ مَحَبَّةٌ إِلَی النِّسَاءِ وَ یَزِیدُ فِی الْبَاهِ.
عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْجَهْمِ قَالَ: قُلْتُ لِعَلِیِّ بْنِ مُوسَی علیه السلام خَضَبْتَ قَالَ نَعَمْ بِالْحِنَّاءِ وَ الْکَتَمِ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ فِی ذَلِکَ لَأَجْراً إِنَّهَا تُحِبُّ أَنْ تَرَی مِنْکَ مِثْلَ الَّذِی تُحِبُّ أَنْ تَرَی مِنْهَا یَعْنِی الْمَرْأَةَ فِی التَّهْیِئَةِ وَ لَقَدْ خَرَجْنَ نِسَاءٌ مِنَ الْعَفَافِ إِلَی الْفُجُورِ مَا أَخْرَجَهُنَّ إِلَّا قِلَّةُ تَهْیِئَةِ أَزْوَاجِهِنَّ.
عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی علیه السلام قَالَ أَخْبَرَنِی أَبِی عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام: أَنَّ نِسَاءَ بَنِی إِسْرَائِیلَ خَرَجْنَ مِنَ الْعَفَافِ إِلَی الْفُجُورِ مَا أَخْرَجَهُنَّ إِلَّا قِلَّةُ تَهْیِئَةِ أَزْوَاجِهِنَّ وَ قَالَ إِنَّهَا تَشْتَهِی مِنْکَ مِثْلَ الَّذِی تَشْتَهِی مِنْهَا.
عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: خِضَابُ الرَّأْسِ وَ اللِّحْیَةِ مِنَ السُّنَّةِ.
عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا علیهما السلام قَالَ: لَا یَنْبَغِی لِلْمَرْأَةِ أَنْ تَدَعَ یَدَهَا مِنَ الْخِضَابِ وَ لَوْ تَمْسَحُهَا بِالْحِنَّاءِ مَسْحاً وَ لَوْ کَانَتْ مُسِنَّةً.
عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ: رَخَّصَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِلْمَرْأَةِ أَنْ تَخْضِبَ رَأْسَهَا بِالسَّوَادِ قَالَ وَ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله النِّسَاءَ بِالْخِضَابِ ذَاتَ الْبَعْلِ وَ غَیْرَ ذَاتِ الْبَعْلِ أَمَّا ذَاتُ الْبَعْلِ فَتَزَیَّنُ لِزَوْجِهَا وَ أَمَّا غَیْرُ ذَاتِ الْبَعْلِ فَلَا تُشْبِهُ یَدُهَا یَدَ الرِّجَالِ.
عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: تَخْتَضِبُ النُّفَسَاءُ.
عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام: أَنَّهُ نَهَی عَنِ الْقَنَازِعِ وَ الْقُصَصِ وَ نَقْشِ الْخِضَابِ(1)
جمع القصة بالضم و هی شعر الناصیة تقص حذاء الجبهة، و عبارة اللسان: القصة تتخذها المرأة فی مقدم رأسها تقص ناحیتها عدا جبینها.
.1) 1. مکارم الأخلاق: 87- 92، و القنازع جمع القنزعة و هی الشعر حوالی الرأس. و الخصلة من الشعر تترک علی رأس الصبی، و قیل: هی ما ارتفع من الشعر و طال، و قد یطلق علی الطرة التی تتخذها المرأة علی رأسها مرتفعة من سائر شعراتها. و القصص:
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: از کتاب من لا یحضره الفقیه: - .[2] من لا یحضره الفقیه 1 باب غسل جمعه - رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: به حنا خضاب کنید که چشم را روشن کند، مو برآورد، بو را خوش کند و همسر را آرام کند.
امام صادق علیه السّلام فرمود: حنا بوی عرق را ببرد و آن را خرم کند و بو را خوش کند و فرزند را زیبا سازد.
و علی علیه السّلام فرمود: خضاب روش محمد صلی الله علیه و آله است و از سنت است.
و امام صادق علیه السّلام فرمود: هر گونه خضابی عیب ندارد.
و آن حضرت علیه السّلام فرمود: مردی با ریش زرد کرده خود نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد. به او فرمود: چه زیبا است! و بعد از آن با ریش سرخ حنایی آمد. رسول خدا صلی الله علیه و آله با تبسم فرمود: این بهتر است! و آنگاه با ریش سیاه کرده نزد آن حضرت آمد. ایشان به روی او خندید و فرمود: این از آن دو زیباتر است!
و رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی علیه السّلام فرمود: یک درهم در راه خضاب، بهتر است از هزار درهم در غیر آن که در راه خدا باشد و در آن چهارده خصلت است: باد را از گوش‌ها براند، پرده از دید بر دارد، بینی را نرم کند، بو را خوش کند، لثه ها را محکم کند، لاغری و نزاری را ببرد، وسوسه شیطان را کم کند، فرشته‌ها را شاد کند، مؤمن را خرم کند، کافر را به خشم آورد، زیور و بوی خوش است، منکر و نکیر از آن شرم کنند و نجات در قبراست.
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: محبوب‌ترین خضاب شما نزد من سیاهِ تند است .
در کتاب «لباس» از ذروان مدائنی نقل است که نزد امام رضا علیه السّلام رفتم و خضاب کرده بود. گفتم: قربانت گردم! خضاب کردی؟ فرمود: آری، خضاب ثواب دارد و آمادگی در عفت زنان را بیفزاید. تو را خوش آید که ژولیده نزد همسرت روی و بی‌آمادگی تو را ببیند؟ گفتم: نه. فرمود: این همان است. فرمود: سلیمان علیه السّلام را هزار همسر در کاخ بود؛ سیصد زن عقدی با مهریه بالا و هفتصد کنیز سرور آور که در هر شبانه‌روز به همه می رسید.
کتاب لباس: امام صادق علیه السّلام فرمود: مردی نزد پیغمبر صلی الله علیه و آله آمد و سپیدی در ریش او دید و فرمود: نور است هر که در اسلام مو سپید کند، نور او باشد در روز قیامت! فرمود: آن مرد با حنا خضاب کرد و نزد پیغمبر صلی الله علیه و آله آمد. چون خضابش را دید فرمود: نور و اسلام است! و آن مرد خضاب سیاه بست و پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: نور است و اسلام و ایمان و دوستی همسران شما است و بیم در دل دشمنان شما!
حسن بن جهم گفت: نزد امام کاظم علیه السّلام رفتم و خضاب سیاه بسته بود. گفتم: قربانت گردم! خضاب سیاه بستی؟ فرمود: خضاب ثواب دارد، خضاب و آمادگی، عفت زنان را می افزاید و ترک عفت آنها، برای ترک و آمادگی شوهران است.
امام صادق علیه السّلام فرمود: حسین علیه السّلام سرش را با وسمه خضاب می‌کرد، سرش درد می کرد و سر پیچ او هنوز نزد ما هست.
و از آن حضرت است که خضاب به سیاهی، هیبت در دل دشمن است و آرامش همسران.
امام باقر علیه السّلام فرمود: گروهی نزد علی بن الحسین علیه السّلام درآمدند و دیدند خضاب سیاه بسته و درباره آن پرسیدند. دست به ریش خود کشید و فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله در جنگی فرمان داد یارانش خضاب سیاه بستند تا بر بت‌پرستان چیره شوند.
امام باقر علیه السّلام فرمود: زنان دوست دارند مردان را در آرایشی بینند که مردان خواهند آنان را در آن بینند .
از کتاب لباس : حلبی گوید: از امام
صادق از خضاب مو پرسیدم. فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله و حسین علیه السّلام و امام باقر علیه السّلام با کتم - .[1] کتم: گیاهی است کوهی با برگی چون آس که با کوبیده‌اش خضاب بندند و میوه‌اش چون فلفل است و پخته‌اش سیاه باشد و گفته شده همان وسمه است و گفته شده با آن مخلوط گردد. - خضاب کردند.
معاویه بن عمار گفت: دیدم امام باقر علیه السّلام با حنا خضاب بسته است.
و ابی الصباح گفت: اثر حنا را در دست امام باقر دیدم.
و ابی محمد مؤذن گفت: امام صادق علیه السّلام با خطمی و حنا ریشش را زرد می کرد.
و از آن حضرت است که حنا پیری را بشکند و آب رو را بیفزاید.
و از حسن زیات است که مردی بصری با من می‌نشست و پیوسته برای او تبلیغ کردم تا امامی شد. و امام باقر علیه السّلام را برایش وصف می کردم تا به مکه رفتیم و پس از انجام حج به مدینه رفتیم، از امام باقر علیه السّلام اجازه ورود خواستیم و در اتاقی زیور شده بر آن حضرت وارد شدیم. آن حضرت پتوی سرخ گلی بر دوش داشت و خضاب کرده و سرمه کشیده و ریش را آراسته بود. آن مرد همراه من به او و به اتاق نگاه می کرد و دلش آشوب می شد. چون برخاستیم فرمود: ای حسن! فردا ان شاء الله با یارت برگرد نزد من. و چون فردا شد به یارم گفتم: برویم نزد امام باقر علیه السّلام. گفت: خودت برو و مرا وابگذار. گفتم: سبحان الله! مگر نفرمود با یارت برگرد؟ بازگفت: خودت برو! اصرار کردم تا او را بردم و بر آن حضرت وارد شدیم، در اتاقی که فرشش ریگ بود و خودش آمد، با پیراهنی که درشت و ژولیده بود. به ما رو کرد و فرمود: دیروز نزد من آمدید در آن اتاق که دیدید و آن برای خانمم بود و از من نبود و دیروز حق او بود و من برایش آرایش کردم و بر من لازم بود برایش آرایش کنم، چنانی که او برایم آرایش کرده بود و این است اتاق خودم. پس دلت آشوب نشود ای برادر بصری! گفت: قربانت! آشوب شده بود، ولی اکنون خدا برطرفش کرد .
و در کتاب محاسن نقل می کند که اسماعیل بن یوشع گفت: به امام رضا گفتم: دختری دارم که عادتش رفته است. فرمود: سرش را با حنا خضاب کن که حیض او برگردد. چنین کردم و برگشت.
امام کاظم علیه السّلام فرمود: خضاب را سه اثر باشد: در نبرد هیبت است، دوستی است با زنان و قوت جماع است.
حسن بن جهم گفت: به امام رضا علیه السّلام گفتم: خضاب بستی؟ فرمود: آری، با حنا و کتم. نمی دانی که آن ثواب دارد؟ او هم دوست دارد در تو ببیند آنچه که تو دوست داری در او ببینی، یعنی زن در آمادگی. و اگر زنانی از عفت به در شدند و هرزه شدند، برای آن است که شوهرهاشان کم آماده می شدند.
علی بن موسی از پدرانش علیهم السّلام نقل فرمود که: زنان بنی اسرائیل برای این بی‌عفت شدند که شوهرانشان کم آماده می شدند و زنها دوست دارند از تو مانند آنچه تو از آنها دوست داری.
امام صادق علیه السّلام فرمود: خضاب سر و ریش از سنت است.
محمد بن مسلم از یکی از دو امام علیهما السّلام نقل می کند که فرمودند: نشاید زن را که کف دستش بی‌خضاب باشد، اگرچه اندکی حنا بدان مالد و اگرچه سالخورده باشد.
امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: زن می‌تواند سرش را خضاب سیاه بندد و رسول خدا زنان را فرمان داد که خضاب کنند، شوهردار باشند یا نباشند، شوهردار برای او آرایش کند و بی‌شوهر دستش مانند مردها نباشد. امام صادق علیه السّلام فرمود: زن نفاس شده خضاب بندد.
امام صادق علیه السّلام فرمود: علی علیه السّلام نهی کرد از زدن حوالی موی سر و کاکل گذاشتن در جلوی سر و نیز از نقش و نگار زدن با خضاب.
**[ترجمه]
«10»
مکا، [مکارم الأخلاق] عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: دَخَلْتُ أَنَا وَ أَبِی وَ جَدِّی وَ عَمِّی حَمَّامَ الْمَدِینَةِ فَإِذَا رَجُلٌ فِی الْمَسْلَخِ فَقَالَ مِمَّنِ الْقَوْمُ فَقُلْنَا مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ فَقَالَ مِنْ أَیِّ الْعِرَاقِ قُلْتُ مِنَ الْکُوفَةِ قَالَ مَرْحَباً بِکُمْ وَ أَهْلًا یَا أَهْلَ الْکُوفَةِ أَنْتُمُ الشِّعَارُ دُونَ الدِّثَارِ ثُمَّ قَالَ مَا یَمْنَعُکُمْ مِنَ الْإِزَارِ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ عَوْرَةُ الْمُسْلِمِ عَلَی الْمُسْلِمِ حَرَامٌ قَالَ فَبَعَثَ عَمِّی إِلَی کِرْبَاسَةٍ فَشَقَّهَا بِأَرْبَعَةٍ ثُمَّ أَخَذَ کُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ وَاحِدَةً ثُمَّ دَخَلْنَا فِیهَا فَلَمَّا کُنَّا فِی الْبَیْتِ الْحَارِّ صَمَدَ لِجَدِّی فَقَالَ یَا کَهْلُ مَا یَمْنَعُکَ مِنَ الْخِضَابِ فَقَالَ لَهُ جَدِّی أَدْرَکْتُ مَنْ هُوَ خَیْرٌ مِنْکَ وَ مِنِّی وَ لَا یَخْتَضِبُ قَالَ فَغَضِبَ لِذَلِکَ حَتَّی عَرَفْنَا غَضَبَهُ فِی الْحَمَّامِ(1)
ثُمَّ قَالَ وَ مَنْ ذَلِکَ الَّذِی هُوَ خَیْرٌ مِنِّی وَ مِنْکَ قَالَ أَدْرَکْتُ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام وَ هُوَ لَا یَخْتَضِبُ قَالَ فَنَکَسَ علیه السلام رَأْسَهُ وَ تَصَابَّ عَرَقاً وَ قَالَ صَدَقْتَ وَ بَرِرْتَ ثُمَّ قَالَ یَا کَهْلُ إِنْ تَخْتَضِبْ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَدْ خَضَبَ وَ هُوَ خَیْرٌ مِنْ عَلِیٍّ وَ إِنْ تَتْرُکْ فَلَکَ بِعَلِیٍّ أُسْوَةٌ فَلَمَّا خَرَجْنَا مِنَ الْحَمَّامِ سَأَلْنَا عَنِ الشَّیْخِ فَإِذَا هُوَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ وَ مَعَهُ ابْنُهُ مُحَمَّدٌ علیه السلام.
وَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ هَارُونَ الْعِجْلِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَ خَضَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ لَا وَ لَا عَلِیٌّ وَ لَکِنْ خَضَبَ أَبِی وَ جَدِّی فَإِنْ خَضَبْتَ فَحَسَنٌ وَ إِنْ تَرَکْتَ فَحَسَنٌ.
عَنْ جَرِیرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْخِضَابِ فَقَالَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَخْتَضِبُ وَ هَذَا شَعْرُهُ عِنْدَنَا.
عَنْ حَفْصٍ الْأَعْوَرِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَا تَقُولُ فِی الْخِضَابِ خِضَابِ اللِّحْیَةِ وَ الرَّأْسِ فَقَالَ مِنَ السُّنَّةِ قَالَ قُلْتُ فَأَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام لَمْ یَخْتَضِبْ
1) 1. الزیادة من الکافی ج 6 ص 498.
قَالَ إِنَّمَا مَنَعَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَوْلُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله سَتُخْضَبُ هَذِهِ مِنْ هَذِهِ.
عَنْهُ علیه السلام قَالَ: تُرْکُ الْخِضَابِ بُؤْسٌ(1).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: حنان بن سدیر از قول پدرش نقل می کند که من و پدرم و جدم و عمویم به حمام مدینه رفتیم. در رخت‌کن مردی بود و پرسید از کجایند این مردم؟ گفتیم از مردم عراق. گفت: از کجای عراق؟ گفتیم از کوفه. فرمود: مرحبا و اهلاً به شما ای اهل کوفه که باعث افتخارید! آنگاه فرمود: چرا لنگ ندارید؟ چه که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده: عورت مسلمان بر مسلمان حرام است.
راوی گوید: عمویم فرستاد یک طاقه کرباس آوردند و آن را چهار پاره کرد و هر کدام یک پاره گرفتیم و به حمام رفتیم. چون به گرمخانه رفتیم، به جدم توجه کرد و فرمود: ای پیرمرد! چرا خضاب نداری؟ در پاسخ گفت: بهتر از تو و خودم را دریافتم که خضاب نداشت. و او در خشم شد - .[1] ادامه روایت از کافی 6: 498 است. - . گفت: آن بهتر از من و تو که بود؟ گفت: علی بن ابی طالب را دیدم که خضاب نداشت. راوی گوید: سر به زیر افکند و عرق می ریخت و فرمود: راست گفتی و خوب کردی! و سپس فرمود: ای پیرمرد! اگر خضاب کنی، همانا رسول خدا صلی الله علیه و آله خضاب می کرد و او بهتر از علی علیه السّلام بود. اگر نکنی پیرو علی علیه السّلام باشی. چون از حمام در آمدیم از آن شیخ پرسیدیم، گفتند که او علی بن الحسین بود و پسرش محمد علیهما السّلام هم با او بود.
و از سلیمان بن هارون عجلی نقل است که از امام صادق علیه السلام پرسیدم: آیا رسول خدا صلی الله علیه و آله خضاب کرد؟ فرمود: نه، همچنین علی علیه السّلام، ولی پدرم و جدم خضاب کردند و اگر خضاب کنی خوب است و اگر نکنی هم خوب است.
و از جریر بن محمد نقل است که درباره خضاب از امام باقر علیه السّلام پرسیدم. فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله خضاب می کرد و این موی آن حضرت است نزد ما.
و از حفص اعور نقل است که از امام صادق علیه السّلام پرسیدم: چه گویی درباره خضاب، خضاب سر و ریش؟ فرمود: از سنت است. راوی گوید: گفتم: امیر مؤمنان خضاب نکرد. فرمود: همانا گفته رسول خدا او را بازداشت که به زودی این از این خضاب شود (یعنی ریش از خون سرت).
و از آن حضرت است که: ترک خضاب بدبختی است. - . مکارم الاخلاق: 93- 94 -
**[ترجمه]
«11»
جش، [الفهرست للنجاشی] أَحْمَدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ نُوحٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَارُونَ الْهَاشِمِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْحُسَیْنِ وَ عِیسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الطَّیَالِسِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدٍ الْأَصْفَهَانِیِّ عَنْ شَرِیکٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ حُرَیْثٍ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ الْحُرِّ: أَنَّهُ سَأَلَ الْحُسَیْنَ بْنَ عَلِیٍّ علیه السلام عَنْ خِضَابِهِ فَقَالَ أَمَا إِنَّهُ لَیْسَ کَمَا تَرَوْنَ إِنَّمَا هُوَ حِنَّاءٌ وَ کَتَمٌ(2).
**[ترجمه]رجال نجاشی: عبیدالله بن حر از حسین بن علی علیه السّلام درباره خضابش پرسید. فرمود: چنان نیست که می بینید؛ همانا آن حنا و کتم است. - . رجال نجاشی: 7 -
**[ترجمه]
«12»
نهج، [نهج البلاغة]: سُئِلَ علیه السلام عَنْ قَوْلِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله غَیِّرُوا الشَّیْبَ وَ لَا تَتَشَبَّهُوا بِالْیَهُودِ فَقَالَ إِنَّمَا قَالَ صلی الله علیه و آله ذَلِکَ وَ الدِّینُ قُلٌّ فَأَمَّا الْآنَ وَ قَدِ اتَّسَعَ نِطَاقُهُ وَ ضَرَبَ بِجِرَانِهِ فَامْرُؤٌ وَ مَا اخْتَارَ(3).
**[ترجمه]نهج البلاغه: از امام علیه السّلام پرسیدند: این که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود موها را رنگ کنید و خود را شبیه یهود نسازید یعنی چه؟ فرمود: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم این سخن را در روزگاری فرمود که پیروان اسلام اندک بودند، اما امروز که اسلام گسترش یافته و نظام اسلامی استوار شده، هر کس آنچه را که دوست دارد انجام دهد. - . نهج البلاغة: حکمت 16 -
**[ترجمه]
بیان
قل أی قلیل و النطاق شقة تلبسه المرأة و تشد وسطها ثم ترسل الأعلی علی الأسفل إلی الرکبة و الأسفل ینجر علی الأرض و جران البعیر مقدم عنقه و الساق و النطاق للإسلام کنایة عن کثرة المسلمین و ضربه بجرانه عن ثباته و استقراره أی لیس الیوم سنة مؤکدة.
**[ترجمه]«قل» یعنی کم و «النطاق» یعنی تکه لباسی که زن می پوشد و وسط آن را محکم می کند، سپس بالا را بر پایین می اندازد تا زانو، و پایینی تا روی زمین می آید. و «جران البعیر» یعنی جلوی گردنش و ساق، «نطاق إسلام» کنایة از کثرت مسلمین است و «ضربه بجرانه» یعنی استواری‌اش، یعنی امروز مثل گذشته سنت نیست.
**[ترجمه]
«13»
نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: ثَلَاثٌ یُطْفِینَ نُورَ الْعَبْدِ مَنْ قَطَعَ أَوِدَّاءَ أَبِیهِ وَ غَیَّرَ شَیْبَتَهُ بِسَوَادٍ قَالَ وَ رَفَعَ بَصَرَهُ فِی الْحُجُرَاتِ مِنْ غَیْرِ أَنْ یُؤْذَنَ لَهُ.
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام: أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِالْخِضَابِ ذَاتَ بَعْلٍ وَ غَیْرَ ذَاتِ بَعْلٍ(4).
**[ترجمه]نوادر راوندی: امام کاظم از پدرانش علیهم السّلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می کند که فرمود: سه چیز نور بنده خدا را خاموش کند: کسی که با دوستان پدرش قطع رابطه کند؛ کسی که موی سپیدش را دگرگون سازد؛ و آن که بی‌اجازه درون اتاق‌ها سر کشد.
و علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمان داد به خضاب کردن، چه شوهردار و چه بی‌شوهر. - . نوادر راوندی: 10 -
**[ترجمه]
«14»
نهج، [نهج البلاغة]: قِیلَ لَهُ علیه السلام لَوْ غَیَّرْتَ شَیْبَکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ علیه السلام الْخِضَابُ زِینَةٌ وَ نَحْنُ قَوْمٌ فِی مُصِیبَةٍ.
یُرِیدُ بِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله(5).
**[ترجمه]نهج البلاغه: به آن حضرت گفته شد: چه می‌شد موی خود را رنگ می‌کردی؟ فرمود: رنگ کردن مو آرایش است، ولی ما مردمی مصیبت زده‌ایم.
مقصودش درباره رسول خدا صلی الله علیه و آله بود. - . نهج البلاغه: حکمت 473 -
**[ترجمه]
«15»
کِتَابُ الْغَارَاتِ، لِإِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی شَیْبَةَ عَنْ شَرِیکٍ عَنْ سَدِیرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَکِیمِ بْنِ صمیت قَالَ: رَأَیْتُ عَلِیّاً علیه السلام أَبْیَضَ الرَّأْسِ وَ اللِّحْیَةِ.
وَ عَنْ أَبِی شَیْبَةَ عَنْ وَکِیعٍ عَنْ سَوَادَةَ بْنِ حَنْظَلَةَ قَالَ: رَأَیْتُ عَلِیّاً علیه السلام أَصْفَرَ اللِّحْیَةِ.
**[ترجمه]کتاب الغارات: حکیم بن صمیت گفت: علی علیه السّلام را با سر و ریش سفید دیدم.
سواده بن حنظله گفت: علی علیه السّلام را با ریش حنایی زرد دیدم.
**[ترجمه]
«16»
الْعِلَلُ، لِمُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ: الْعِلَّةُ فِی خِضَابِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله مَرَّةً وَاحِدَةً لِکَیْ یَقْتَدُوا بِهِ ثُمَّ لَمْ یَخْتَضِبْ بَعْدَ ذَلِکَ وَ الْعِلَّةُ فِی تَرْکِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام الْخِضَابَ لِقَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله تُخْضَبُ یَا عَلِیُّ هَذِهِ یَعْنِی لِحْیَتَهُ مِنْ هَذِهِ یَعْنِی مِنْ رَأْسِهِ فَأَحَبَّ علیه السلام أَنْ یَخْضِبَهَا بِالدَّمِ.
**[ترجمه]علل الشرائع: محمد بن علی بن ابراهیم گفت: علت اینکه پیغمبر صلی الله علیه و آله یک بار خضاب کرد، این بود که مردم از او پیروی کنند و از آن پس خضاب نکرد، و علت اینکه امیر مؤمنان خضاب نکرد، قول پیغمبر صلی الله علیه و آله بود که فرمود: ای علی! این (یعنی ریش او) از این (یعنی از سر او) خضاب شود. و دوست داشت آن را با خون خضاب کند .
**[ترجمه]
باب 9 وصل الشعر و القصص فی الرأس
روایات
«1»
مَکَارِمُ الْأَخْلَاقِ، عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ قَالَ: قُلْتُ لَهُ الْمَرْأَةُ تَجْعَلُ فِی رَأْسِهَا الْقَرَامِلَ قَالَ یَصْلُحُ لَهَا الصُّوفُ وَ مَا کَانَ مِنْ شَعْرِ الْمَرْأَةِ نَفْسِهَا وَ کَرِهَ أَنْ تُوصِلَ الْمَرْأَةُ مِنْ شَعْرِ غَیْرِهَا فَإِنْ وَصَلَتْ بِشَعْرِهَا الصُّوفَ أَوْ شَعْرَ نَفْسِهَا فَلَا بَأْسَ بِهِ(1).
عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ النَّاسَ یَرْوُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَعَنَ الْوَاصِلَةَ وَ الْمَوْصُولَةَ قَالَ فَقَالَ نَعَمْ قُلْتُ الَّتِی تَمْشُطُ وَ تَجْعَلُ فِی الشَّعْرِ الْقَرَامِلَ قَالَ فَقَالَ لِی لَیْسَ بِهَذَا بَأْسٌ قُلْتُ فَمَا الْوَاصِلَةُ وَ الْمَوْصُولَةُ قَالَ الْفَاجِرَةُ وَ الْقَوَّادَةُ.
عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَصِّ النَّوَاصِی تُرِیدُ بِهِ الْمَرْأَةُ الزِّینَةَ لِزَوْجِهَا وَ عَنِ الْحَفِ(2)وَ الْقَرَامِلِ وَ الصُّوفِ وَ مَا أَشْبَهَ ذَلِکَ قَالَ لَا بَأْسَ بِذَلِکَ کُلِّهِ.
قَالَ مُحَمَّدٌ قَالَ یُونُسُ یَعْنِی لَا بَأْسَ بِالْقَرَامِلِ إِذَا کَانَتْ مِنْ صُوفٍ وَ أَمَّا الشَّعْرُ فَلَا یُوصَلُ الشَّعْرُ بِالشَّعْرِ لِأَنَّ الشَّعْرَ مَیِّتٌ.
عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَا یَحِلُّ لِامْرَأَةٍ إِذَا هِیَ حَاضَتْ أَنْ تَتَّخِذَ قُصَّةً وَ لَا جُمَّةً(1).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: سلیمان بن خالد گفت: به امام علیه السلام گفتم زن در سر خود پیوندی می‌نهد؟ فرمود: از پشم یا موی خودش بد نیست (و بد داشت که از موی دیگری باشد) و همان پیوند با رشته پشمی یا موی خودش باکی ندارد. - . در اللسان آمده: در حدیث هست که «انه رخص فی القرامل» و آن اضافه‌هایی از مو و پشم و ابریشم است که زن به مویش می بندد. -
عمار ساباطی گفت: به امام صادق علیه السّلام گفتم: مردم از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می کنند که «واصله و موصوله» را لعن کرده است؟ فرمود: آری. گفتم: به این معنی که زنی موی خود را شانه زند و در آن پیوندها نهد؟ به من فرمود: این باکی ندارد. گفتم: پس واصله و موصوله چه باشد؟ فرمود: زن هرزه و جاکش.
و ابی بصیر گفت: از آن حضرت از زلف جلوی سر پرسیدم که زن بدان خود را برای شوهرش آرایش کند، و از اینکه موهای ریز خود - . گفته شده: «حفت المرأة وجهها» حفا و حفافا یعنی زن موی صورتش را با تیغ یا غیره بردارد. - را بسترد و گیسوان خود را با رشته‌های پشمی پیوند کند و چیز هایی شبیه به آن. فرمود: همه اینها اشکالی ندارد.
و یونس گفت: یعنی پیوستن گیسوان با رشته پشمی اشکالی ندارد، اما با مو، نباید مو را با مو پیوند زد، چرا که مو مردار است.
و امام صادق از پدرش، از پدرانش علیهم السّلام، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می کند که فرمود: روا نیست زنی که در حیض است، زلف بنهد یا موی خود را گرد سازد (یعنی آرایش کند که فریبنده باشد.) - . مکارم الاخلاق 94- 95 ، و «الجمة» با ضمه، یعنی اجتماع موی سر. -
**[ترجمه]
باب 10 الشیب و علته و جزه و نتفه
روایات
«1»
ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الطَّیَالِسِیِّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْنٍ عَنْ أَبِی نَجْرَانَ التَّمِیمِیِّ عَنِ ابْنِ حُمَیْدٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: ثَلَاثَةٌ لا یُکَلِّمُهُمُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ لا یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ ...- وَ لا یُزَکِّیهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ النَّاتِفُ شَیْبَهُ وَ النَّاکِحُ نَفْسَهُ وَ الْمَنْکُوحُ فِی دُبُرِهِ(2).
**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السّلام فرمود: سه کس باشند که «لا یکلمهم الله یوم القیامة و لا ینظر إلیهم ... و لا یزکیهم و لهم عذاب ألیم.» - . آل عمران / 77 - {خدا روز قیامت با آنها سخن نکند و تبرئه‌اش نکند و عذاب دردناک دارند.} آن که موی سپیدش را بکَند و آن که با خود جماع کند ، و آن که در پشت او جماع کنند. - . عیون اخبارالرضا 1: 83 ، خصال 1: 52 -
**[ترجمه]
«2»
ن(3)،[عیون أخبار الرضا علیه السلام] ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ الْمَدِینِیِّ عَنْ سُلَیْمَانَ الْجَعْفَرِیِّ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الشَّیْبُ فِی مُقَدَّمِ الرَّأْسِ یُمْنٌ وَ فِی الْعَارِضَیْنِ سَخَاءٌ وَ فِی الذَّوَائِبِ شَجَاعَةٌ وَ فِی الْقَفَا شُؤْمٌ(4).
**[ترجمه]عیون اخبارالرضا و خصال: امام رضا از پدرانش علیهم السّلام، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می کند که فرمود: سپیدی در جلوی سر میمنت است، در گونه‌ها نشانه سخاوت، در گیسوها شجاعت و در پشت سر شوم است. - .[3] خصال 1: 112 -
**[ترجمه]
«3»
ل، [الخصال] الْأَرْبَعُمِائَةِ، قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ: لَا تَنْتِفُوا الشَّیْبَ فَإِنَّهُ نُورُ الْمُسْلِمِ وَ مَنْ شَابَ شَیْبَةً فِی الْإِسْلَامِ کَانَ لَهُ نُوراً یَوْمَ الْقِیَامَةِ(5).
**[ترجمه]خصال: اربعمائه: علی علیه السّلام فرمود: موی سپید را نکَنید که نور مسلمان است و هر که مو در اسلام سپید کند، در قیامت نور او باشد. - .[4] خصال 2: 156 -
**[ترجمه]
«4»
ع، [علل الشرائع] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ الْبَخْتَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ النَّاسُ لَا یَشِیبُونَ فَأَبْصَرَ إِبْرَاهِیمُ علیه السلام شَیْباً فِی لِحْیَتِهِ فَقَالَ یَا رَبِّ مَا هَذَا فَقَالَ هَذَا وَقَارٌ فَقَالَ رَبِّ زِدْنِی
وَقَاراً(1).
**[ترجمه]علل الشرایع: امام صادق علیه السّلام فرمود: مردم مو سپید نمی‌کردند و ابراهیم علیه السّلام بود که تا سپیدی در ریش خود دید گفت: پروردگارا این چیست؟ فرمود: این وقار است و او گفت: پروردگارا، وقار مرا فزون کن! - .[5] علل الشرائع 1: 97 -
**[ترجمه]
«5»
ع، [علل الشرائع] عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَاتِمٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ یَزِیدَ بْنِ هَارُونَ عَنْ عُثْمَانَ الزَّنْجَانِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ الزَّمَانِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ خَالِدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ أَیُّوبَ الْمَخْزُومِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام: أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا الطُّفَیْلِ یُحَدِّثُ أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام یَقُولُ کَانَ الرَّجُلُ یَمُوتُ وَ قَدْ بَلَغَ الْهَرَمَ وَ لَمْ یَشِبْ فَکَانَ الرَّجُلُ یَأْتِی النَّادِیَ فِیهِ الرَّجُلُ وَ بَنُوهُ فَلَا یَعْرِفُ الْأَبَ مِنَ الِابْنِ فَیَقُولُ أَیُّکُمْ أَبُوکُمْ فَلَمَّا کَانَ زَمَانُ إِبْرَاهِیمَ قَالَ اللَّهُمَّ اجْعَلْ لِی شَیْئاً أُعْرَفُ بِهِ قَالَ فَشَابَ وَ ابْیَضَّ رَأْسُهُ وَ لِحْیَتُهُ(2).
**[ترجمه]علل الشرایع: از امام صادق علیه السّلام نقل است که شنید که ابو طفیل می‌گوید که علی علیه السّلام می فرمود: مردم می مردند و به پیری می رسیدند و مو سپید نمی کردند و کسی به اجتماعی می آمد که در آن مردی به همراه پسرش بود و پدر را از پسر نمی‌شناخت و می گفت پدر کدام است. و در زمان ابراهیم بود که گفت: خدایا! برایم نشانی بنه که شناخته شوم. فرمود: پس موی سر و ریش او سپید شد. - .[1] علل الشرائع 1: 98 -
**[ترجمه]
«6»
مکا، [مکارم الأخلاق] مِنْ کِتَابِ اللِّبَاسِ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: الشَّیْبُ فِی مُقَدَّمِ الرَّأْسِ یُمْنٌ وَ فِی الْعَارِضَیْنِ سَخَاءٌ وَ فِی الذَّوَائِبِ شَجَاعَةٌ وَ فِی الْقَفَا شُؤْمٌ.
وَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَی النَّبِیِّ فَنَظَرَ إِلَی الشَّیْبِ فِی لِحْیَتِهِ فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله نُورٌ مَنْ شَابَ شَیْبَةً فِی الْإِسْلَامِ کَانَتْ لَهُ نُوراً یَوْمَ الْقِیَامَةِ.
قَالَ الْبَاقِرُ علیه السلام: أَصْبَحَ إِبْرَاهِیمُ فَرَأَی فِی لِحْیَتِهِ شَعْرَةً بَیْضَاءَ فَقَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی بَلَّغَنِی هَذَا الْمَبْلَغَ وَ لَمْ أَعْصِ اللَّهَ طَرْفَةَ عَیْنٍ.
عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: کَانَ النَّاسُ لَا یَشِیبُونَ فَأَبْصَرَ إِبْرَاهِیمُ علیه السلام شَیْباً فِی لِحْیَتِهِ فَقَالَ یَا رَبِّ مَا هَذَا قَالَ هَذَا وَقَارٌ قَالَ یَا رَبِّ زِدْنِی وَقَاراً.
وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: الشَّیْبُ نُورٌ فَلَا تَنْتِفُوهُ.
عَنْهُ علیه السلام عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام: أَنَّهُ کَانَ لَا یَرَی بَأْساً بِجَزِّ الشَّیْبِ وَ یَکْرَهُ نَتْفَهُ.
مِنْ کِتَابِ الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَا بَأْسَ بِجَزِّ الشَّمَطِ(3)
وَ نَتْفِهِ وَ جَزُّهُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ نَتْفِهِ(4).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: سپیدی در جلوی سر میمنت است، در گونه‌ها نشانه سخاوت، در گیسوها شجاعت و در پشت سر شوم است.
امام صادق علیه السّلام فرمود: مردی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد. پیامبر به سفیدی در ریشش نگاه کرد و فرمود: نور است هر کس در اسلام مو سفید کند، در قیامت برای او نوری شود.
امام باقر علیه السّلام فرمود: ابراهیم علیه السّلام صبح کرد و در ریش خود یک موی سپید دید و گفت: سپاس خدای را که مرا به این سن رساند و خدا را چشم بر هم زدنی نافرمانی نکردم.
و امام صادق علیه السّلام فرمود: مردم مو سپید نمی‌کردند و ابراهیم علیه السّلام بود که تا سپیدی در ریش خود دید، گفت: پروردگارا این چیست؟ فرمود: این وقار است. و او گفت: پروردگارا، وقار مرا فزون کن!
و از پیغمبر صلی الله علیه و آله نقل است که فرمود: موی سپید نور است؛ آن را نکَنید.
و امام صادق علیه السّلام فرمود: علی علیه السّلام در بریدن موی سپید پیری اشکالی نمی دید و کندنش را بد می داشت.
کتاب محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: ستردن و کندن موی خاکستری - . «الشمط» یعنی سفیدی سر که با سیاهی آن آمیخته شده و به مرد «أشمط» و به زن «شمطاء» گویند. - اشکالی ندارد، ولی بریدنش را بیشتر دوست دارم از کندنش. - . مکارم الاخلاق: 75- 76 -
**[ترجمه]
«7»
مَجَالِسُ الشَّیْخِ، عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُبَیْدِ اللَّهِ عَنِ التَّلَّعُکْبَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَمَّامٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدٍ الطَّیَالِسِیِّ عَنْ رُزَیْقٍ الْخُلْقَانِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: مَا رَأَیْتُ شَیْئاً أَسْرَعَ إِلَی شَیْ‌ءٍ مِنَ الشَّیْبِ إِلَی الْمُؤْمِنِ وَ إِنَّهُ وَقَارٌ لِلْمُؤْمِنِ فِی الدُّنْیَا وَ نُورٌ سَاطِعٌ یَوْمَ الْقِیَامَةِ بِهِ وَقَّرَ اللَّهُ تَعَالَی خَلِیلَهُ إِبْرَاهِیمَ علیه السلام فَقَالَ مَا هَذَا یَا رَبِّ قَالَ لَهُ هَذَا وَقَارٌ فَقَالَ یَا رَبِّ زِدْنِی وَقَاراً قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَمِنْ إِجْلَالِ اللَّهِ إِجْلَالُ شَیْبَةِ الْمُؤْمِنِ(1).
**[ترجمه]مجالس: امام صادق علیه السّلام می فرمود: چیزی را ندیدم شتابان‌تر به چیزی از سپیدی مو به سوی مؤمن، و همانا آن وقار مؤمن است در دنیا و نوری درخشان در روز قیامت. خدای تعالی خلیلش ابراهیم را بدان با وقار کرد که گفت: پروردگارا این چیست؟ فرمودش که این وقار است. پس گفت: پروردگارا، به وقارم بیفزا! و فرمود: امام صادق علیه السّلام فرمود: بزرگداشت موی سپید مؤمن از بزرگداشت خدا است. - . امالی شیخ طوسی 2: 310 -
**[ترجمه]
باب 11 اللعب بشعر اللحیة و أکله و فت الطین
روایات
«1»
ع، [علل الشرائع] عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُوسَی بْنِ عُمَرَ عَنْ یَحْیَی بْنِ عُمَرَ عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: لَا تُکْثِرْ وَضْعَ یَدِکَ فِی لِحْیَتِکَ فَإِنَّ ذَلِکَ یَشِینُ الْوَجْهَ(2).
**[ترجمه]علل الشرایع: امام صادق علیه السّلام فرمود: بسیار دست به ریش مگذار که رخسار را زشت کند. - . علل الشرائع 2: 246 -
**[ترجمه]
«2»
ل، [الخصال] فِیمَا أَوْصَی بِهِ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام: یَا عَلِیُّ ثَلَاثَةٌ مِنَ الْوَسْوَاسِ أَکْلُ الطِّینِ وَ تَقْلِیمُ الْأَظْفَارِ بِالْأَسْنَانِ وَ أَکْلُ اللِّحْیَةِ(3).
**[ترجمه]خصال: در سفارش پیغمبر صلی الله علیه و آله به علی علیه السّلام است که فرمود: ای علی! سه چیز از وسواس است: خوردن گِل، چیدن ناخن‌ها با دندان و جویدن ریش. - .[2] خصال 1: 62 -
**[ترجمه]
«3»
ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْیَقْطِینِیِّ عَنِ الدِّهْقَانِ عَنْ دُرُسْتَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْأَوَّلِ قَالَ: أَرْبَعَةٌ مِنَ الْوَسْوَاسِ أَکْلُ الطِّینِ وَ فَتُّ الطِّینِ وَ تَقْلِیمُ الْأَظْفَارِ بِالْأَسْنَانِ وَ أَکْلُ اللِّحْیَةِ(4).
**[ترجمه]خصال: امام کاظم علیه السّلام فرمود: چهارچیز از وسواس است: خوردن گِل و ریز کردن گِل با انگشتان، چیدن ناخن‌ها با دندان و جویدن ریش. - .[3] خصال 1: 105 -
**[ترجمه]
باب 12 نتف شعر الأنف
روایات
«1»
ب، [قرب الإسناد] عَنْ هَارُونَ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: لِیَأْخُذْ أَحَدُکُمْ مِنْ شَارِبِهِ وَ الشَّعْرِ الَّذِی فِی أَنْفِهِ وَ لْیَتَعَاهَدْ نَفْسَهُ فَإِنَّ ذَلِکَ یَزِیدُ فِی جَمَالِهِ(1).
**[ترجمه]قرب الاسناد: پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: هر کدام شما باید سبیل را و موی داخل بینی را بگیرد و به خود برسد که زیبایی‌اش افزون شود. - .[1] قرب الاسناد: 45 -
**[ترجمه]
«2»
مکا، [مکارم الأخلاق] عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: أَخْذُ الشَّعْرِ مِنَ الْأَنْفِ یُحَسِّنُ الْوَجْهَ(2).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: امام صادق علیه السّلام فرمود: ستردن موی بینی رخسار را زیبا کند. - .[2] مکارم الاخلاق: 65 -
**[ترجمه]
باب 13 اللحیة و الشارب
أقول
سیجی‌ء بعض الأخبار فی باب الطیب و قد سبق بعضها فی باب السنن الحنیفیة و سیأتی بعضها فی باب تقلیم الأظفار أیضا.
**[ترجمه]برخی از اخبار در باب طیب خواهد آمد و برخی در باب سنن حنیفیه گذشته و برخی هم در باب ناخن گرفتن می آید.
**[ترجمه]
روایات
«1»
ب، [قرب الإسناد] عَنْ هَارُونَ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: لِیَأْخُذْ أَحَدُکُمْ مِنْ شَارِبِهِ وَ الشَّعْرِ الَّذِی فِی أَنْفِهِ وَ لْیَتَعَاهَدْ نَفْسَهُ فَإِنَّ ذَلِکَ یَزِیدُ فِی جَمَالِهِ(3).
**[ترجمه]قرب الاسناد: امام صادق از پدرانش علیهم السّلام، از پیغمبر صلی الله علیه و آله نقل می کند که فرمود: هر کدام از شما باید سبیل را و موی داخل بینی را بگیرد و به خود برسد که زیبایی‌اش افزون شود. - .[1] قرب الاسناد: 45 -
**[ترجمه]
«2»
ب، [قرب الإسناد] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَخِیهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ أَخْذِ الشَّارِبِ أَ سُنَّةٌ هُوَ قَالَ نَعَمْ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ لَهُ أَنْ یَأْخُذَ مِنْ لِحْیَتِهِ قَالَ أَمَّا مِنْ عَارِضَیْهِ فَلَا بَأْسَ وَ أَمَّا مِنْ مُقَدَّمِهِ فَلَا(4).
**[ترجمه]قرب الاسناد: برادر امام کاظم علیه السلام گفت: از او پرسیدم که گرفتن سبیل سنت است یا نه؟ فرمود: آری، و پرسیدم از گرفتن از ریش، فرمود: از دو گونه باکی ندارد و از جلوی آن نه. - .[2] قرب الاسناد: 164 -
**[ترجمه]
«3»
سر، [السرائر] فِی جَامِعِ الْبَزَنْطِیِّ: مِثْلَهُ(5).
**[ترجمه]سرائر: از جامع بزنطی مانند این روایت را آورده است. - .[3] سرائر: 465 -
**[ترجمه]
«4»
ل، [الخصال] عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: تَقْلِیمُ الْأَظْفَارِ وَ أَخْذُ الشَّارِبِ مِنَ الْجُمُعَةِ إِلَی الْجُمُعَةِ أَمَانٌ مِنَ الْجُذَامِ(1).
**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السّلام فرمود: گرفتن ناخن و زدن سبیل از جمعه تا جمعه امان است از خوره. - .[4] خصال 1: 21 -
**[ترجمه]
«5»
ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ صَالِحِ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ أَبِی کَهْمَشٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَلِّمْنِی دُعَاءً أَسْتَنْزِلُ بِهِ الرِّزْقَ فَقَالَ لِی خُذْ مِنْ شَارِبِکَ وَ أَظْفَارِکَ وَ لْیَکُنْ ذَلِکَ فِی یَوْمِ الْجُمُعَةِ(2).
ثو، [ثواب الأعمال] عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنْ سَعْدٍ: مِثْلَهُ(3).
**[ترجمه]خصال: ابی کهمش گفت: به امام صادق علیه السّلام گفتم: دعایی به من آموز برای گشایش روزی. فرمود: سبیل و ناخن‌هایت را بگیر و این کار باید در روز جمعه باشد. - .[5] خصال 2: 30 -
ثواب الاعمال: مانند این روایت را آورده است. - .[1] ثواب الاعمال: 23 -
**[ترجمه]
«6»
ثو(4)،[ثواب الأعمال] ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْیَقْطِینِیِّ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ الْمَدِینِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: تَقْلِیمُ الْأَظْفَارِ یَوْمَ الْجُمُعَةِ یُؤْمِنُ مِنَ الْجُذَامِ وَ الْبَرَصِ وَ الْعَمَی وَ إِنْ لَمْ تَحْتَجْ فَحُکَّهَا حَکّاً.
وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَنْ قَلَّمَ أَظْفَارَهُ وَ قَصَّ شَارِبَهُ فِی کُلِّ جُمُعَةٍ ثُمَّ قَالَ بِسْمِ اللَّهِ وَ عَلَی سُنَّةِ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ أُعْطِیَ بِکُلِّ قُلَامَةٍ وَ جُزَازَةٍ عِتْقَ رَقَبَةٍ مِنْ وُلْدِ إِسْمَاعِیلَ(5).
**[ترجمه]ثواب الاعمال و خصال: امام صادق علیه السّلام فرمود: گرفتن ناخن در روز جمعه امان می دهد از خوره و پیسی و کوری و اگر نیاز نداری آن را سوهان بزن.
و فرمود: هر که در هر جمعه ناخن‌هایش را بگیرد و سبیلش را بزند و بگوید: «بسم الله و علی سنه محمد و آل محمد»، به هر تکه ناخن و برش مو به او ثواب آزاد کردن یک بنده از فرزندان اسماعیل داده شود. - .[2] ثواب الاعمال: 23 ، خصال2: 30 -
**[ترجمه]
«7»
ل، [الخصال] عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ الرَّازِیِّ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَلَّمَ أَظْفَارَهُ یَوْمَ السَّبْتِ وَ یَوْمَ الْخَمِیسِ وَ أَخَذَ مِنْ شَارِبِهِ عُوفِیَ مِنْ وَجَعِ الْأَضْرَاسِ وَ وَجَعِ الْعَیْنِ(6).
ثو، [ثواب الأعمال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ: مِثْلَهُ(7).
**[ترجمه]خصال: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر که روز شنبه و روز پنجشنبه ناخن‌هایش را بگیرد و سبیل خود را بزند، از درد دندان و درد چشم در عافیت ماند. - .[3] خصال 2: 31 -
ثواب الاعمال: مانند این روایت را آورده است. - .[4] ثواب الاعمال: 22 -
**[ترجمه]
«8»
ع، [علل الشرائع] عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: لَمَّا تَابَ اللَّهُ عَلَی آدَمَ أَتَاهُ جَبْرَئِیلُ فَقَالَ إِنِّی رَسُولُ اللَّهِ إِلَیْکَ وَ هُوَ یُقْرِئُکَ السَّلَامَ وَ یَقُولُ یَا آدَمُ حَیَّاکَ اللَّهُ وَ بَیَّاکَ قَالَ أَمَّا حَیَّاکَ اللَّهُ فَأَعْرِفُهُ فَمَا بَیَّاکَ قَالَ أَضْحَکَکَ قَالَ فَسَجَدَ آدَمُ علیه السلام فَرَفَعَ رَأْسَهُ إِلَی السَّمَاءِ وَ قَالَ یَا رَبِّ زِدْنِی جَمَالًا فَأَصْبَحَ وَ لَهُ لِحْیَةٌ
سَوْدَاءُ کَالْحُمَمِ فَضَرَبَ بِیَدِهِ إِلَیْهَا فَقَالَ یَا رَبِّ مَا هَذِهِ فَقَالَ هَذِهِ اللِّحْیَةُ زَیَّنْتُکَ بِهَا أَنْتَ وَ ذُکُورَ وُلْدِکَ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ(1).
**[ترجمه]علل الشرائع: پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: چون خدا توبه آدم علیه السّلام را پذیرفت، جبرئیل به سوی او آمد و گفت: من فرستاده خدایم در نزد تو. خداوند به تو سلام می رساند و می فرماید: ای آدم! خدا به تو تحیت دارد و بیاک. گفت: تحیت را می‌فهمم، ولی بیاک چیست؟ گفت: یعنی تو را می‌خنداند.
فرمود: آدم به سجده افتاد و سر به آسمان برداشت و گفت: ای پروردگارم! به زیبایی‌ام بیفزا! صبح که شد ریشی سیاه داشت چون ذغال و دست بدان زد و گفت: پروردگارا این چیست؟ فرمود: این ریش است که تو را و فرزندان مذکرتو را تا روز قیامت با آن زینت کردم. - .[5] علل الشرائع 2: 68 -
**[ترجمه]
«9»
ع، [علل الشرائع] عَنْ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَا یُطَوِّلَنَّ أَحَدُکُمْ شَارِبَهُ وَ لَا عَانَتَهُ وَ لَا شَعْرَ إِبْطِهِ فَإِنَّ الشَّیْطَانَ یَتَّخِذُهَا مَخَابِیَ یَسْتَتِرُ بِهَا(2).
**[ترجمه]علل الشرائع: امام صادق ازپدرانش علیهم السّلام، از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می کند که فرمود: کسی از شماها نباید سبیل یا موی زهار و موی زیر بغلش را دراز کند که شیطان در آن لانه سازد و پنهان شود. - .[1] علل الشرائع 2: 206 -
**[ترجمه]
«10»
مع، [معانی الأخبار] عَنِ الْمُکَتِّبِ عَنِ الْأَسَدِیِّ عَنِ النَّخَعِیِّ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ غُرَابٍ قَالَ حَدَّثَنِی خَیْرُ الْجَعَافِرِ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَبِیهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: حُفُّوا الشَّوَارِبَ وَ اعْفُوا اللِّحَی وَ لَا تَتَشَبَّهُوا بِالْمَجُوسِ.
قال الکسائی قوله تعفی(3)
یعنی توفر و تکثر قال أبو عبیدة یقال فیه قد عفا الشعر و غیره إذا کثر یعفو فهو عاف و قد عفوته و أعفیته لغتان إذا فعلت ذلک به قال الله عز و جل حَتَّی عَفَوْا(4)یعنی کثروا و یقال فی غیر هذا الموضع قد عفا الشی‌ء إذا درس و امتحی قال لبید بن ربیعة العامری:
عفت الدیار محلها فمقامها***بمنی تأبد غولها و رجامها
و عفا أیضا إذا أتی الرجل الرجل یطلب حاجة أو رفدا فقد عفاه و هو یعفو و هو عاف و منه الحدیث المرفوع من أحیا أرضا میتة فهی له و ما أصابت العافیة منها فهو له صدقة و العافیة هاهنا کل طالب رزقا من إنسان أو دابة أو طائر أو غیر ذلک و جمع العافی عفاه و قال الأعشی:
تطوف العفاة بأبوابه***کطوف النصاری ببیت الوثن
قال و المعتفی مثل العافی(5).
**[ترجمه]معانی الاخبار: امام صادق از پدرش، از جدش، از پدرش علیهم السّلام، از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می کند که فرمود: سبیل‌ها را بزنید و ریش‌ها را بگذارید و مانند مجوس نباشید.
کسایی گفته: «تعفی» - .[2] آن را در حدیثی گفته که عینش چنین است: «أمر أن تحفی الشوارب و تعفی اللحی.» - که در حدیث است، یعنی فزون کردن و از ابی عبیده هم این معنی را نقل کرده و به آیه «حتی عفوا» - .[3] اعراف: 95 - {تا انبوه شدند} اشاره کرده. «حتی عفوا» یعنی تا فزون شدند و گفته «عفو» به معنی محو هم آمده و به شعر لبید بن ربیعه استشهاد کرده است:
عفت الدیار محلها فمقامها
بمنی تأبد غولها و رجامها
محل زندگی آن نابود گردید، پس جایگزین شدن او در منی عاقبت موجب هلاکت او خواهد شد.
و گفته «عفی» معنی دیگر هم دارد که کسی به درخواست حاجتی یا پذیرایی نزد کسی آید، و به این معنی است حدیثی که به پیغمبر رسانده‌اند: «هر که زمین مرده را احیاء کند، از آنِ او باشد و به هر چه در آن دست یابد بر او صدقه باشد، و عافیت کسی باشد که طلب روزی کند از انسان یا جانداری یا پرنده‌ای یا غیر آن.» و شعر اعشی‌ء را گواه آن آورده:
تطوف العفاة بأبوابه
کطوف النصاری ببیت الوثن
نیازمندان بدرگاه او می‌چرخند، همچون مسیحیان بر گرد بتخانه.
و گفته: «معتفی» مثل «عافی» است. - .[4] معانی الاخبار: 291- 292 -
**[ترجمه]
«11»
ک، [إکمال الدین] عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ الدَّقَّاقِ عَنِ الْکُلَیْنِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مُوسَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْقَاسِمِ الْعِجْلِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی الْمَعْرُوفِ بِبُرْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خُدَاهِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ هِشَامٍ عَنْ عَبْدِ الْکَرِیمِ بْنِ عُمَرَ الْجُعْفِیِّ عَنْ حَبَابَةَ الْوَالِبِیَّةِ قَالَ: رَأَیْتُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فِی شُرْطَةِ الْخَمِیسِ وَ مَعَهُ دِرَّةٌ یَضْرِبُ بِهَا بَیَّاعِی الْجِرِّیِّ وَ الْمَارْمَاهِی وَ الزِّمِّیرِ وَ الطَّافِی وَ یَقُولُ لَهُمْ یَا بَیَّاعِی مُسُوخِ بَنِی إِسْرَائِیلَ وَ جُنْدَ بَنِی مَرْوَانَ فَقَامَ إِلَیْهِ فُرَاتُ بْنُ أَحْنَفَ فَقَالَ لَهُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ مَا جُنْدُ بَنِی مَرْوَانَ فَقَالَ أَقْوَامٌ حَلَقُوا اللِّحَی وَ فَتَلُوا الشَّوَارِبَ(1).
**[ترجمه]کمال الدین: حبابه والبیه گفت: امیر مؤمنان رادر شرطه الخمیس دیدم که تازیانه‌ای با خود داشت که بدان فروشنده‌های جری و مار ماهی و زمیر و ماهیان مرده روی آب را می زد و به آنها می فرمود: ای فروشنده‌های مسخ شده! ای بنی اسرائیل و ای سپاه بنی مروان! فرات بن احنف به سوی آن حضرت برخاست و گفت: یا امیرالمؤمنین! سپاه بنی مروان چیست؟ فرمود: مردمی که ریش‌ها را می تراشیدند و سبیل‌ها را تاب می دادند. - .[1] کمال الدین 2: 218 -
**[ترجمه]
«12»
طب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنْ أَحْمَدَ بْنِ نُصَیْرٍ عَنْ زِیَادِ بْنِ مَرْوَانَ الْقَنْدِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: أَخْذُ الشَّارِبِ مِنَ الْجُمُعَةِ إِلَی الْجُمُعَةِ أَمَانٌ مِنَ الْجُذَامِ(2).
**[ترجمه]طب الائمه: امام صادق علیه السّلام فرمود: امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود: گرفتن شارب از جمعه تا جمعه امان است ازجذام. - .[2] امالی صدوق: 183 -
**[ترجمه]
«13»
سر، [السرائر] عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ عَلِیٍّ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ إِطَالَةِ الشَّعْرِ فَقَالَ کَانَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مُشْعِرِینَ یَعْنِی الطَّمَ(3).
**[ترجمه]سرائر: حلبی از امام صادق علیه السّلام درباره دراز کردن مو پرسید. فرمود: یاران رسول خدا مو را کوتاه می کردند. - .[3] سرائر: 465 -
**[ترجمه]
«14»
مکا، [مکارم الأخلاق] مِنْ کِتَابِ مَنْ لَا یَحْضُرُهُ الْفَقِیهُ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: أَخْذُ الشَّارِبِ مِنَ الْجُمُعَةِ إِلَی الْجُمُعَةِ أَمَانٌ مِنَ الْجُذَامِ.
وَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: لَا یُطَوِّلَنَّ أَحَدُکُمْ شَارِبَهُ فَإِنَّ الشَّیْطَانَ یَتَّخِذُهُ مَخْبَأً یَسْتَتِرُ بِهِ.
وَ قَالَ علیه السلام: مَنْ لَمْ یَأْخُذْ شَارِبَهُ فَلَیْسَ مِنَّا.
وَ قَالَ علیه السلام: أَحْفُوا الشَّوَارِبَ وَ أَعْفُوا اللِّحَی وَ لَا تَتَشَبَّهُوا بِالْیَهُودِ.
وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: إِنَّ الْمَجُوسَ جَزُّوا لِحَاهُمْ وَ وَفَّرُوا شَوَارِبَهُمْ وَ إِنَّا نَحْنُ نَجُزُّ الشَّوَارِبَ وَ نُعْفِی اللِّحَی وَ هِیَ الْفِطْرَةُ وَ إِذَا أَخَذَ الشَّارِبَ یَقُولُ بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ عَلَی مِلَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله.
مِنْ کِتَابِ الْمَحَاسِنِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: حَلْقُ الشَّارِبِ مِنَ السُّنَّةِ.
عَنِ السَّکُونِیِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مِنَ السُّنَّةِ أَنْ یَأْخُذَ الشَّارِبَ حَتَّی یَبْلُغَ الْإِطَارَ. عَنْ عَبْدِ اللَّهِ
بْنِ عُثْمَانَ: أَنَّهُ رَأَی أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَحْفَی شَارِبَهُ حَتَّی أَلْزَقَهُ الْعَسِیبَ(1)
نَظَرَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إِلَی رَجُلٍ طَوِیلِ اللِّحْیَةِ فَقَالَ مَا کَانَ لِهَذَا(2)
لَوْ هَیَّأَ مِنْ لِحْیَتِهِ فَبَلَغَ الرَّجُلَ ذَلِکَ فَهَیَّأَ لِحْیَتَهُ بَیْنَ اللِّحْیَتَیْنِ ثُمَّ دَخَلَ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَلَمَّا رَآهُ قَالَ هَکَذَا فَافْعَلُوا.
عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: رَأَیْتُ الْبَاقِرَ علیه السلام یَأْخُذُ مِنْ لِحْیَتِهِ فَقَالَ دَوِّرْهَا.
وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: تَقْبِضُ بِیَدِکَ عَلَی اللِّحْیَةِ وَ تَجُزُّ مَا فَضَلَ.
مِنْ کِتَابِ الْمَحَاسِنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَخِی عَنِ الرَّجُلِ یَأْخُذُ مِنْ لِحْیَتِهِ قَالَ أَمَّا مِنْ عَارِضَیْهِ فَلَا بَأْسَ وَ أَمَّا مِنْ مُقَدَّمِهَا فَلَا یَأْخُذُ.
عَنْ سَدِیرٍ الصَّیْرَفِیِّ قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَأْخُذُ مِنْ عَارِضَیْهِ وَ یَبْطَحُ لِحْیَتَهُ.
عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا زَادَ مِنَ اللِّحْیَةِ عَنِ الْقَبْضَةِ فَفِی النَّارِ.
وَ عَنْهُ علیه السلام: مِنْ سَعَادَةِ الْمَرْءِ خِفَّةُ لِحْیَتِهِ.
قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: یُعْتَبَرُ عَقْلُ الرَّجُلِ فِی ثَلَاثٍ فِی طُولِ لِحْیَتِهِ وَ فِی نَقْشِ خَاتَمِهِ وَ فِی کُنْیَتِهِ.
عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ مُحَمَّدٍ قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام وَ الْحَجَّامُ یَأْخُذُ مِنْ لِحْیَتِهِ فَقَالَ أَدِرْهَا(3).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: امام صادق علیه السّلام فرمود: گرفتن سبیل از جمعه تا جمعه امان است از خوره.
و پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: کسی سبیل خود را دراز نکند که لانه شیطان شود و در آن پنهان شود.
و فرمود: هر که سبیل خود را نزند از ما نباشد.
و فرمود سبیل‌ها را بزنید و ریش‌ها را وانهید و مانند یهود نباشید.
و فرمود: مجوس ریش‌های خود را ستردند و سبیل‌ها را انبوه کردند و ما سبیل‌ها را می زنیم و ریش را وامی نهیم و این فطرت است. و چون سبیل را بزند، بگوید: «بسم الله و بالله و علی ملة رسول الله.»
و در کتاب محاسن از امام صادق علیه السّلام روایت می کند که فرمود: گرفتن سبیل از سنت است.
و به روایت سکونی از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می کند که فرمود: سبیل را بگیر تا برسد به زمینه آن که لبه لب بالا است .
و عبدالله بن عثمان می گوید: امام صادق علیه السّلام را دید که سبیل را زده تا به بن مو رسیده. - .[1] «العسیب» محل رویش مو است و «الاطار» یعنی لب بالایی که بین محل رویش مو و لب فاصل شده است. -
پیغمبر صلی الله علیه و آله به مردی که ریش بلندی داشت نگاه کرد و فرمود: چه ضرری دارد که این مرد ریش خود را درست کند؟ و این حرف به گوش آن مرد رسید و ریش خود را درست کرد تا به اندازه. آنگاه نزد آن حضرت آمد و چون او را دید فرمود: چنین کنید!
از محمد بن مسلم نقل است که امام باقر علیه السّلام را دیدم که ریش را اصلاح می کرد و فرمود: آن را گرد کن.
و امام صادق علیه السّلام فرمود: با دستت قبضه‌ای از ریش را بگیر و زیادی را بِبُر.
و درکتاب محاسن از علی بن جعفر روایت می کند که از برادرم درباره مردی پرسیدم که از ریش خود برگیرد. فرمود: از دو گونه باکی ندارد و از جلوی آن را نگیرد.
و سدیر صیرفی گفت:دیدم که امام باقر علیه السّلام از دو گونه خود می‌زد و ریش خود را هموار می کرد.
امام صادق علیه السّلام فرمود: آنچه از ریش که بیشتراز یک قبضه است، در آتش است.
و از آن حضرت است که از سعادت مرد، سبکی ریش او است.
و امام صادق علیه السّلام فرمود: عقل مرد در سه چیز سنجیده شود: درازی ریش، نقش خاتم او و کنیه او.
و محمد گفت: امام باقر علیه السّلام را دیدم که سلمانی از ریش او می زد و می‌فرمود: آن را گرد کن! - .[2] مکارم الاخلاق: 74- 75 -
**[ترجمه]
باب 14 تسریح الرأس و اللحیة و آدابه و أنواع الأمشاط
الأخبار
«15»
مکا، [مکارم الأخلاق] عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: لَا تَتَسَرَّحْ فِی الْحَمَّامِ فَإِنَّهُ یُرِقُّ الشَّعْرَ.
عَنْ یَزِیدَ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: الْمَشْطُ یَنْفِی الْفَقْرَ وَ یُذْهِبُ الدَّاءَ.
عَنْهُ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الْمَشْطُ یَذْهَبُ بِالْوَبَاءِ وَ الدُّهْنُ یَذْهَبُ بِالْبُؤْسِ.
وَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِمْرَارُ الْمُشْطِ عَلَی صَدْرِکَ یُذْهِبُ بِالْهَمِّ.
عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَیْمَانَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنِ الْعَاجِ قَالَ لَا بَأْسَ بِهِ وَ إِنَّ لِی مِنْهُ لَمُشْطاً.
عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ الْوَلِیدِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ عِظَامِ الْفِیلِ مَدَاهِنِهَا وَ أَمْشَاطِهَا قَالَ لَا بَأْسَ.
وَ عَنْهُ علیه السلام: أَنَّهُ کَرِهَ أَنْ یُدْهَنَ فِی مُدْهُنَةِ فِضَّةٍ أَوْ مُدْهُنٍ مُفَضَّضٍ وَ الْمُشْطُ کَذَلِکَ.
عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ آنِیَةِ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ فَکَرِهَهُمَا فَقُلْتُ رَوَی بَعْضُ أَصْحَابِنَا أَنَّهُ کَانَ لِأَبِی الْحَسَنِ مِرْآةٌ مُلَبَّسَةٌ فِضَّةً فَقَالَ لَا وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ إِنَّمَا کَانَتْ لَهَا حَلْقَةُ فِضَّةٍ وَ قَالَ إِنَّ الْعَبَّاسَ لَمَّا عُذِرَ(1)
المحاسن 583، الکافی ج 6 ص 267.
جُعِلَ لَهُ عُودٌ مُلَبَّسٌ فِضَّةً نَحْواً مِنْ عَشَرَةِ دَرَاهِمَ فَأَمَرَ بِهِ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام فَکُسِرَ.
عَنْهُ علیه السلام قَالَ: لَا بَأْسَ أَنْ یَشْرَبَ الرَّجُلُ فِی الْقَدَحِ الْمُفَضَّضِ وَ اعْزِلْ فَمَکَ عَنْ مَوْضِعِ الْفِضَّةِ.
وَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام مِنْ کِتَابِ النَّجَاةِ قَالَ: إِذَا أَرَادَ أَحَدُکُمْ الِامْتِشَاطَ فَلْیَأْخُذِ الْمُشْطَ بِیَدِهِ الْیُمْنَی وَ هُوَ جَالِسٌ وَ لْیَضَعْهُ عَلَی أُمِّ رَأْسِهِ ثُمَّ یُسَرِّحُ مُقَدَّمَ رَأْسِهِ وَ یَقُولُ اللَّهُمَّ حَسِّنْ شَعْرِی وَ بَشَرِی وَ طَیِّبْهُمَا وَ اصْرِفْ عَنِّی الْوَبَاءَ ثُمَّ یُسَرِّحُ مُؤَخَّرَ رَأْسِهِ ثُمَّ یَقُولُ اللَّهُمَّ لَا تَرُدَّنِی عَلَی عَقِبِی وَ اصْرِفْ عَنِّی کَیْدَ الشَّیْطَانِ وَ لَا تُمَکِّنْهُ مِنْ قِیَادِی فَیَرُدَّنِی عَلَی عَقِبِی ثُمَّ یُسَرِّحُ عَلَی حَاجِبَیْهِ وَ یَقُولُ اللَّهُمَّ زَیِّنِّی بِزِینَةِ الْهُدَی ثُمَّ یُسَرِّحُ الشَّعْرَ مِنْ فَوْقُ ثُمَّ یَمُرُّ الْمُشْطَ عَلَی صَدْرِهِ وَ یَقُولُ فِی الْحَالَیْنِ مَعاً اللَّهُمَّ سَرِّحْ عَنِّی الْغُمُومَ وَ الْهُمُومَ وَ وَحْشَةَ الصُّدُورِ وَ وَسْوَسَةَ الشَّیْطَانِ ثُمَّ یَشْتَغِلُ بِتَسْرِیحِ الشَّعْرِ وَ یَبْتَدِئُ بِهِ مِنْ أَسْفَلَ وَ یَقْرَأُ إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ(2).
جم، [جمال الأسبوع] مُرْسَلًا: مِثْلَهُ وَ زَادَ فِی آخِرِهِ وَ رُوِیَ یَقْرَأُ وَ الْعَادِیَاتِ أَیْضاً(1).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: امام صادق علیه السّلام فرمود: در حمام شانه نزن که مو را سست کند.
و امام صادق علیه السّلام فرمود: شانه زدن فقر را ببَرد و درد را نابود کند.
و از ایشان نقل است که فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: شانه وبا را ببَرد وروغن سختی را.
و امام صادق علیه السّلام فرمود: کشیدن شانه به سینه اندوه را ببَرد.
و ابن سلیمان گفت: از امام باقر علیه السّلام درباره عاج پرسیدم. فرمود: باکی ندارد و من هم از آن یک شانه دارم.
و قاسم بن ولید گفت: از امام صادق علیه السّلام از استخوان فیل پرسیدم که جا روغنی یا شانه باشد. فرمود: باکی ندارد.
و از آن حضرت نقل است که بد می داشت روغن و عطر در روغن‌دان نقره یا نقره‌کوب باشد یا شانه چنان باشد.
و محمد بن عیسی گفت: از امام باقر علیه السّلام درباره ظرف طلا و نقره پرسیدم و آنها را بد شمرد. گفتم: یکی از یاران ما روایت کرده که ابی الحسن آینه‌ای داشت نقره‌پوش؟ فرمود: نه، به حمد الله همانا یک حلقه نقره داشت. و فرمود: چون عباس (برادر امام رضا علیه السّلام) ختنه شد، - . «عذر» یعنی ختنه شد. عباس برادر امام رضا است، به عیون اخبارالرضا 2: 19 رجوع شود. - یک ساز نقره‌پوش برایش ساختند که نقره‌اش به اندازه ده درهم بود و آن حضرت فرمان داد آن را شکستند. - . محاسن 583 ، کافی 6 : 267 -
و از آن حضرت است که باکی ندارد کسی در کاسه نقره‌کوب بنوشد و دهان را از آنجا که نقره است، بر کنار دارد.
و از امام صادق علیه السّلام در کتاب نجات آمده که چون کسی خواهد شانه زند، آن را به دست راست گیرد و نشسته باشد و آن را بر فرق سر نهد و بگوید: خدایا! مو و پوستم را زیبا کن و پاک کن و وبا را از من بگردان. آنگاه پس سر را شانه کند و گوید: خدایا! مرا به عقب مبر و نیرنگ شیطان را از من بگردان و او را توان مده که مرا به عقب ببرد. سپس شانه را بالای ابروان کشد و گوید: خدایا! مرا به هدایت زیور کن. سپس مو را از بالا شانه زند و شانه به سینه کشد و در هر دو حال گوید: خدایا! از من غم و اندوه و هراس دل و وسوسه شیطان را بزدا. آنگاه به شانه زدن مو پردازد و از پایین آغازکند و «إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ» - . مکارم الاخلاق: 78- 79 - {ما [قرآن را] در شب قدر نازل کردیم} بخواند.
جمال الأسبوع این روایت را بدون سند آورده و به آخرش افزوده «وَ الْعادِیاتِ را هم بخواند.» - . امان الاخطار: 23 -
**[ترجمه]
«16»
مکا، [مکارم الأخلاق] عَنْ یَحْیَی بْنِ حَمَّادٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ یَحْیَی قَالَ: تَلَبَّسَ الرِّضَا علیه السلام یَوْماً لِلرُّکُوبِ إِلَی بَابِ الْمَأْمُونِ وَ کُنْتُ فِی حَرَسِهِ فَدَعَا بِالْمُشْطِ وَ جَعَلَ یَمْشُطُ ثُمَّ قَالَ یَا سُلَیْمَانُ أَخْبَرَنِی أَبِی عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ مَنْ أَمَرَّ الْمُشْطَ عَلَی رَأْسِهِ وَ لِحْیَتِهِ وَ صَدْرِهِ سَبْعَ مَرَّاتٍ لَمْ یُقَارِبْهُ دَاءٌ أَبَداً.
مِنْ طِبِّ الْأَئِمَّةِ رُوِیَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْعَسْکَرِیِّ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: التَّسْرِیحُ بِمُشْطِ الْعَاجِ یُنْبِتُ الشَّعْرَ فِی الرَّأْسِ وَ یَطْرُدُ الدُّودَ مِنَ الدِّمَاغِ وَ یُطْفِئُ الْمِرَارَ وَ یُنَقِّی اللِّثَةَ وَ الْعُمُورَ(2).
عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام قَالَ: لَا تَمْتَشِطْ مِنْ قِیَامٍ فَإِنَّهُ یُورِثُ الضَّعْفَ فِی الْقَلْبِ وَ امْتَشِطْ وَ أَنْتَ جَالِسٌ فَإِنَّهُ یُقَوِّی الْقَلْبَ وَ یَمْخَجُ الْجِلْدَةَ(3).
عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: تَسْرِیحُ الرَّأْسِ یَقْطَعُ الْبَلْغَمَ وَ تَسْرِیحُ الْحَاجِبَیْنِ أَمَانٌ مِنَ الْجُذَامِ وَ تَسْرِیحُ الْعَارِضَیْنِ یَشُدُّ الْأَضْرَاسَ وَ سُئِلَ عَنْ حَلْقِ الرَّأْسِ قَالَ حَسَنٌ.
وَ رُوِیَ أَنَّهُ قَالَ: إِذَا سَرَّحْتَ لِحْیَتَکَ فَاضْرِبْ بِالْمُشْطِ مِنْ تَحْتُ إِلَی فَوْقُ أَرْبَعِینَ مَرَّةً وَ اقْرَأْ إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ وَ مِنْ فَوْقُ إِلَی تَحْتُ سَبْعَ مَرَّاتٍ وَ اقْرَأْ وَ الْعادِیاتِ ضَبْحاً ثُمَّ قُلِ اللَّهُمَّ سَرِّحْ عَنِّی الْهُمُومَ وَ الْغُمُومَ وَ وَحْشَةَ الصُّدُورِ وَ وَسْوَسَةَ الشَّیْطَانِ(4).
وَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: أَنَّهُ نَهَی عَنِ التَّرْجِیلِ مَرَّتَیْنِ فِی یَوْمٍ.
وَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: أَنَّهُ کَانَ یُرَجِّلُ شَعْرَهُ وَ أَکْثَرُ مَا کَانَ یُرَجِّلُهُ بِالْمَاءِ(5).
1) 1. و تراه فی أمان الاخطار: 23.
2) 2. المرار جمع المرة- بالکسر- و هی الصفراء غیر الطبیعیة، و العمور جمع العمر- بالضم- و المراد لحم ما بین الأسنان، و قیل لحم اللثة.
3) 3. یقال: تمخج الماء: حرکه و تمخج الدلو: خضخضها، و قیل: جذب بها و نهزها حتّی تمتلئ، و لعلّ المراد تحریکها و تدلیکها و جذب الدم الی سطحها لتجهز للانبات.
4) 4. مکارم الأخلاق ص 78- 81.
5) 5. مکارم الأخلاق ص 76.
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: سلیمان بن یحیی گفت: روزی امام رضا علیه السّلام جامه پوشید تا نزد مامون رود و من هم در پاسبانانش بودم و شانه خواست؛ شانه زد و به من فرمود: از پدرانم تا رسول خدا صلی الله علیه و آله به من خبر داده‌اند که فرمود: هر که شانه را تا هفت بار بر سر و ریش و سینه خود مرور دهد، دردی بدو نزدیک نشود.
طب الائمه از امام عسکری علیه السّلام روایت می کند که فرمود: شانه زدن با شانه عاج، موی سر را بپروراند، کرم مغز را بمیراند، صفراء را فرو نشاند و لثه و گوشت زائدش را پاک کند. - . المرار جمع المرة با کسره، یعنی صفرای غیر طبیعی، و العمور جمع العمر با ضمه، یعنی گوشتی که بین دندان‌ها است و گفته شده گوشت لثه است. -
و امام کاظم علیه السّلام فرمود: ایستاده شانه مزن که دل را سست کند و نشسته شانه کن که دل را نیرو دهد و پوست را بجنباند. - . یعنی خون را بدان کشد تا آماده رویش مو گردد. -
و امام صادق علیه السّلام فرمود: شانه زدنِ سر، بلغم را قطع کند، و شانه زدن دو ابرو، امان است از خوره و شانه‌زدن ریشِ دو گونه، دندان‌ها را سخت کند. و از تراشیدن سر پرسش شد، فرمود: خوب است.
و روایت است که فرمود: چون ریش را شانه زنی، شانه را چهل بار از زیر به سمت بالا بکش و «إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْر» را بخوان و آن را هفت بار از بالا به زیر بکش و «وَ الْعادِیاتِ ضَبْحاً» را بخوان. سپس بگو: خدایا! از من هر اندوه و غم و هراس دل و وسوسه شیطان را بزدا. - . مکارم الاخلاق: 78- 81 -
و از پیغمبر صلی الله علیه و آله نقل است که نهی کرد از دو بار تر کردن سر در یک روز.
و از آن حضرت صلی الله علیه و آله است که مویش را تر می کرد و بیشتر اوقات (تر کردن) با همان آب بود. - . مکارم الاخلاق: 76 -
**[ترجمه]
«17»
طا(1)،[الأمان] یه، [من لا یحضر الفقیه] رُوِیَ: أَنَّهُ یَقُولُ عِنْدَ تَسْرِیحِ لِحْیَتِهِ- اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَلْبِسْنِی جَمَالًا فِی خَلْقِکَ وَ زِینَةً فِی عِبَادِکَ وَ حَسِّنْ شَعْرِی وَ بَشَرِی وَ لَا تَبْتَلِیَنِّی بِالنِّفَاقِ وَ ارْزُقْنِی الْمَهَابَةَ بَیْنَ بَرِیَّتِکَ وَ الرَّحْمَةَ مِنْ عِبَادِکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ(2).
**[ترجمه]امان الاخطار: - . امان الاخطار: 23 - من لا یحضر الفقیه: روایت است که هنگام شانه زدن ریش خود می گفت: اللهم صل علی محمد و آل محمد. زیبایی در آفرینشت و زیور در بندگانت را به من بپوشان ، و نیکو کن مو و پوستم را و مرا به نفاق گرفتارم مکن ، و هیبت را در میان آفریدگانت و رحمت از بندگانت را به من روزی کن، یا ارحم الراحمین. - . آن را در فقیه نیافتیم. -
**[ترجمه]
«18»
کِتَابُ الْإِمَامَةِ وَ التَّبْصِرَةِ، عَنْ هَارُونَ بْنِ مُوسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: الشَّعْرُ الْحَسَنُ مِنْ کِسْوَةِ اللَّهِ فَأَکْرِمُوهُ.
**[ترجمه]امامت و تبصره: امام صادق از پدرش، از پدرانش علیهم السّلام تا پیغمبر صلی الله علیه و آله روایت می کند که فرمود: موی خوب یک پوشاک خدایی است؛ آن را گرامی دارید .
**[ترجمه]
باب 15 التمشط و آدابه و هو من الباب الأول
روایات
«1»
شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ‌قَوْلِهِ تَعَالَی خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ قَالَ هُوَ الْمَشْطُ عِنْدَ کُلِّ صَلَاةٍ فَرِیضَةٍ وَ نَافِلَةٍ(3).
**[ترجمه]تفسیر عیاشی: ابی بصیر گفت: از امام صادق علیه السّلام درباره این فرمایش خدای تعالی پرسیدم: «خذوا زینتکم عند کل مسجد.» {جامه خود را در هر نمازی برگیرید.} فرمود: شانه زدن در هر نماز واجب و مستحب است. - .[1] تفسیر عیاشی2: 13 -
**[ترجمه]
«2»
شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ عَمَّارٍ النَّوْفَلِیِّ عَنْ أَبِیهِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام یَقُولُ: الْمَشْطُ یَذْهَبُ بِالْوَبَاءِ قَالَ وَ کَانَ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مُشْطٌ فِی الْمَسْجِدِ یَتَمَشَّطُ بِهِ إِذَا فَرَغَ مِنْ صَلَاتِهِ(4).
**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام کاظم علیه السّلام می فرمود: شانه وبا را از بین می برد. فرمود: امام صادق علیه السّلام شانه‌ای در مسجد داشت که چون نمازش تمام می شد، با آن شانه می زد. - .[2] تفسیر عیاشی2: 13 -
**[ترجمه]
«3»
مکا، [مکارم الأخلاق]: کَانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یَتَمَشَّطُ وَ یُرَجِّلُ رَأْسَهُ بِالْمِدْرَی وَ تُرَجِّلُهُ نِسَاؤُهُ وَ تَتَفَقَّدُ نِسَاؤُهُ تَسْرِیحَهُ إِذَا سَرَّحَ رَأْسَهُ وَ لِحْیَتَهُ فَیَأْخُذْنَ الْمُشَاطَةَ فَیُقَالُ إِنَّ الشَّعْرَ الَّذِی فِی أَیْدِی النَّاسِ مِنْ تِلْکَ الْمُشَاطَاتِ فَأَمَّا مَا حَلَقَ فِی حَجَّتِهِ وَ عُمْرَتِهِ فَإِنَّ جَبْرَئِیلَ کَانَ یَنْزِلُ فَیَأْخُذُهُ فَیَعْرُجُ بِهِ إِلَی السَّمَاءِ وَ لَرُبَّمَا سَرَّحَ لِحْیَتَهُ فِی الْیَوْمِ مَرَّتَیْنِ وَ کَانَ صلی الله علیه و آله یَضَعُ الْمُشْطَ تَحْتَ وَسَادَتِهِ إِذَا امْتَشَطَ بِهِ وَ یَقُولُ إِنَّ الْمَشْطَ یَذْهَبُ بِالْوَبَاءِ وَ کَانَ صلی الله علیه و آله یُسَرِّحُ تَحْتَ لِحْیَتِهِ أَرْبَعِینَ مَرَّةً وَ مِنْ فَوْقِهَا سَبْعَ مَرَّاتٍ
وَ یَقُولُ إِنَّهُ یَزِیدُ فِی الذِّهْنِ وَ یَقْطَعُ الْبَلْغَمَ.
وَ فِی رِوَایَةٍ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: مَنْ أَمَرَّ الْمُشْطَ عَلَی رَأْسِهِ وَ لِحْیَتِهِ وَ صَدْرِهِ سَبْعَ مَرَّاتٍ لَمْ یُقَارِبْهُ دَاءٌ أَبَداً(1).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: شیوه پیغمبر صلی الله علیه و آله این بود که شانه می زد و با مدری (قطعه چوبی که پنجه دارد، چیزی شبیه چنگال) سرش را مرتب می کرد، و زنانش موی او را شانه می کردند و زنان او هنگام شانه کردن سر و ریشش، او را می‌پاییدند و اگر مویی که ریزش می کرد، آن را برمی‌داشتند. و گفته شده مویی که در دست مردم است، از همان است. و اما موی سرش را که در حج و عمره تراشید. جبرئیل آمد و آن را برگرفت و به آسمان برد. و بسا در روز دو بار ریشش را شانه می زد و شانه را زیر جانمازش می‌نهاد و می فرمود: همانا شانه وبا را می برد. و شانه را از زیر ریش چهل بار می‌کشید و از روی آن هفت بار، و می فرمود: این کار قوه ذهن را می افزاید و بلغم را می برد .
و در روایت دیگر است که پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: هر که شانه را هفت بار بر سر و ریش و سینه اش بکشد، هرگز دردی به او نرسد. - . مکارم الاخلاق: 34- 35 -
**[ترجمه]
«4»
مکا، [مکارم الأخلاق] قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: فِی‌قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَ خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ قَالَ تَمَشَّطُوا فَإِنَّ الْمَشْطَ یَجْلِبُ الرِّزْقَ وَ یُحَسِّنُ الشَّعْرَ وَ یُنْجِزُ الْحَاجَةَ وَ یَزِیدُ فِی الصُّلْبِ وَ یَقْطَعُ الْبَلْغَمَ.
وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: مَشْطُ الرَّأْسِ یَذْهَبُ بِالْوَبَاءِ وَ مَشْطُ اللِّحْیَةِ یَشُدُّ الْأَضْرَاسَ.
قَالَ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ علیه السلام: إِذَا سَرَّحْتَ لِحْیَتَکَ وَ رَأْسَکَ فَأَمِرَّ الْمُشْطَ عَلَی صَدْرِکَ فَإِنَّهُ یَذْهَبُ بِالْهَمِّ وَ الْوَبَاءِ.
وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: مَنْ سَرَّحَ لِحْیَتَهُ سَبْعِینَ مَرَّةً وَ عَدَّهَا مَرَّةً مَرَّةً لَمْ یَقْرَبْهُ الشَّیْطَانُ أَرْبَعِینَ یَوْماً.
مِنْ رَوْضَةِ الْوَاعِظِینَ: وَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یُسَرِّحُ تَحْتَ لِحْیَتِهِ أَرْبَعِینَ مَرَّةً وَ مِنْ فَوْقِهَا سَبْعَ مَرَّاتٍ وَ یَقُولُ إِنَّهُ یَزِیدُ فِی الذِّهْنِ وَ یَقْطَعُ الْبَلْغَمَ.
وَ فِی رِوَایَةٍ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: مَنْ أَمَرَّ الْمُشْطَ عَلَی رَأْسِهِ وَ لِحْیَتِهِ وَ صَدْرِهِ سَبْعَ مَرَّاتٍ لَمْ یُقَارِبْهُ الدَّاءُ أَبَداً.
وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: مَنِ امْتَشَطَ قَائِماً رَکِبَتْهُ الدَّیْنُ.
عَنِ الْکَاظِمِ علیه السلام قَالَ: تَمَشَّطُوا بِالْعَاجِ فَإِنَّهُ یَذْهَبُ بِالْوَبَاءِ.
وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: الْمَشْطُ یَذْهَبُ بِالْوَبَاءِ وَ هُوَ الْحُمَّی- وَ قَالَ لَا بَأْسَ بِأَمْشَاطِ الْعَاجِ وَ الْمَکَاحِلِ وَ الْمَدَاهِنِ مِنْهُ(2).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: امام صادق علیه السّلام در تفسیر قول خدا عزوجل: «خذوا زینتکم عند کل مسجد.» {جامه خود را در هر نمازی برگیرید.} فرمود: شانه زنید که شانه روزی را می افزاید، مو را زیبا می کند، حاجت را روا می کند، صلب مردان را می‌افزاید و بلغم را می بَرَد.
و امام صادق علیه السّلام فرمود: شانه کردن سر، وبا را می برد، و شانه کردن ریش، دندان‌ها را محکم می کند.
و امام کاظم علیه السّلام فرمود: چون ریش و سرت را شانه زدی، شانه را به سینه بکش که اندوه و وبا را می برد.
و امام صادق علیه السّلام فرمود: هر که ریشش را هفتاد بار شانه زند و هر بار بشمارد، تا چهل روز شیطان به او نزدیک نشود.
و روضه الواعظین: پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: هر که شانه را هفت بار بر سر و ریش و سینه اش بکشد، هرگز دردی به او نرسد.
و فرمود: هر که ایستاده شانه زند، به قرض دچار شود.
و از امام کاظم علیه السّلام روایت است که فرمود: با عاج شانه زنید، زیرا وبا را می برد.
و امام صادق علیه السّلام فرمود: شانه وبا را می برد و آن تب است. و فرمود: شانه با عاج و سرمه‌دان و روغن‌دان با آن اشکالی ندارد. - . مکارم الاخلاق: 77- 78 -
**[ترجمه]
«5»
ل، [الخصال] عَنْ سَعِیدِ بْنِ عِلَاقَةَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: التَّمَشُّطُ مِنْ قِیَامٍ یُورِثُ الْفَقْرَ(3).
**[ترجمه]خصال: امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود: ایستاده شانه زدن فقر می آورد. - .[3] خصال2: 93 -
**[ترجمه]
«6»
ل، [الخصال] عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مَنْصُورِ بْنِ أَحْمَدَ الْقَصَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْعَلَوِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ الْأَنْصَارِیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ
ثَعْلَبَةَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی‌قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ قَالَ الْمَشْطُ یَجْلِبُ الرِّزْقَ وَ یُحَسِّنُ الشَّعْرَ وَ یُنْجِزُ الْحَاجَةَ وَ یَزِیدُ فِی مَاءِ الصُّلْبِ وَ یَقْطَعُ الْبَلْغَمَ وَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یُسَرِّحُ تَحْتَ لِحْیَتِهِ أَرْبَعِینَ مَرَّةً وَ مِنْ فَوْقِهَا سَبْعَ مَرَّاتٍ وَ یَقُولُ إِنَّهُ یَزِیدُ فِی الذِّهْنِ وَ یَقْطَعُ الْبَلْغَمَ(1).
**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السّلام در تفسیر قول خدا عزوجل: «خذوا زینتکم عند کل مسجد.» {جامه خود را در هر نمازی برگیرید.} فرمود: شانه زنید که شانه روزی را می افزاید، مو را زیبا می کند، حاجت را روا می کند، صلب مردان را می‌افزاید و بلغم را می بَرَد. شیوه رسول خدا بود این بود که ریش خود را از زیر، چهل بار شانه می زد و از بالا هفت بار و می فرمود: هوش را می افزاید و بلغم را می بَرد. - . خصال1: 129 -
**[ترجمه]
«7»
ثو، [ثواب الأعمال] عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ نَصْرِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَنْبَسَةَ بْنِ سَعِیدٍ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: تَسْرِیحُ الرَّأْسِ یَذْهَبُ بِالْوَبَاءِ وَ یَجْلِبُ الرِّزْقَ وَ یَزِیدُ فِی الْجِمَاعِ(2).
**[ترجمه]ثواب الاعمال: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: شانه زدنِ سر، وبا را می برد، روزی را می آورد و جماع را می افزاید. - . ثواب الاعمال: 22 -
**[ترجمه]
«8»
ثو، [ثواب الأعمال] عَنِ ابْنِ إِدْرِیسَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ سَهْلٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ الْهَمْدَانِیِّ عَنْ حَسَنِ بْنِ عَطِیَّةَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ سَرَّحَ لِحْیَتَهُ سَبْعِینَ مَرَّةً وَ عَدَّهَا مَرَّةً مَرَّةً لَمْ یَقْرَبْهُ الشَّیْطَانُ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً(3).
**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السّلام فرمود: هر که هفتاد بار ریشش را شانه زند و هر بار بشمارد، تا چهل صباح شیطان به او نزدیک نگردد. - . ثواب الاعمال: 22 -
**[ترجمه]
«9»
طب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنْ تَمِیمِ بْنِ أَحْمَدَ الصَّیْرَفِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْبَرْقِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ وَ الْمُعَلَّی بْنِ خُنَیْسٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: تَسْرِیحُ الْعَارِضَیْنِ یَشُدُّ الْأَضْرَاسَ وَ تَسْرِیحُ اللِّحْیَةِ یَذْهَبُ بِالْوَبَاءِ وَ تَسْرِیحُ الذُّؤَابَتَیْنِ یَذْهَبُ بِبَلَابِلِ الصَّدْرِ وَ تَسْرِیحُ الرَّأْسِ یَقْطَعُ الْبَلْغَمَ(4).
**[ترجمه]طب الائمه: امام صادق علیه السّلام فرمود: شانه زدن گونه‌ها، دندان‌ها را سخت می کند؛ شانه زدن ریش، وبا را می برد؛ شانه زدن گیسوها، وسوسه‌های دل را می‌برد؛ و شانه زدنِ سر، بلغم را می برد. - . طب الائمة: 37 -
**[ترجمه]
«10»
طب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: کَثْرَةُ التَّمَشُّطِ تَذْهَبُ بِالْبَلْغَمِ وَ تَسْرِیحُ الرَّأْسِ یَقْطَعُ الرُّطُوبَةَ وَ یَذْهَبُ بِأَصْلِهِ(5).
**[ترجمه]طب الائمه: امام باقر علیه السّلام فرمود: شانه زدن زیاد، بلغم را بِبرد و شانه بر سر زدن، رطوبت را بِبَرد و ریشه‌کن کُنَد. - .[5] طب الائمة: 37 -
**[ترجمه]
«11»
ضا، [فقه الرضا علیه السلام]: وَ إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَمْشُطَ لِحْیَتَکَ فَخُذِ الْمُشْطَ بِیَدِکَ الْیُمْنَی وَ قُلْ بِسْمِ اللَّهِ وَ ضَعِ الْمُشْطَ عَلَی أُمِّ رَأْسِکَ ثُمَّ تُسَرِّحُ مُقَدَّمَ رَأْسِکَ وَ قُلِ اللَّهُمَّ أَحْسِنْ شَعْرِی وَ بَشَرِی وَ طَیِّبْ عَیْشِی وَ افْرُقْ عَنِّی السُّوءَ ثُمَّ تُسَرِّحُ مُؤَخَّرَ رَأْسِکَ وَ قُلِ اللَّهُمَّ لَا تَرُدَّنِی عَلَی عَقِبِی وَ اصْرِفْ عَنِّی کَیْدَ الشَّیْطَانِ وَ لَا تُمَکِّنْهُ مِنِّی ثُمَ
سَرِّحْ عَلَی حَاجِبَیْکَ وَ قُلِ اللَّهُمَّ زَیِّنِّی بِزِینَةِ أَهْلِ التَّقْوَی ثُمَّ تُسَرِّحُ لِحْیَتَکَ مِنْ فَوْقُ وَ قُلِ اللَّهُمَّ اسْرَحْ عَنِّی الْغُمُومَ وَ الْهُمُومَ وَ وَسْوَسَةَ الصُّدُورِ ثُمَّ أَمِرَّ الْمُشْطَ عَلَی صُدْغَیْکَ ثُمَّ امْسَحْ وَجْهَکَ بِمَاءِ وَرْدٍ- فَأَبِی رَوَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ مَنْ أَرَادَ أَنْ یَذْهَبَ فِی حَاجَةٍ لَهُ وَ مَسَحَ وَجْهَهُ بِمَاءِ وَرْدٍ لَمْ یُرْهَقْ وَ یُقْضَی حَاجَتُهُ وَ لَا یُصِیبُهُ قَتَرٌ وَ لَا ذِلَّةٌ.
**[ترجمه]فقه الرضا: چون خواهی ریشت را شانه زنی، شانه را به دست راست بگیر و بگو: «بسم الله» و آن را بر فرق سرت بنه و جلوی سر را شانه بزن و بگو: «خدایا! موی و پوستم را زیبا کن و زندگی‌ام را خوب کن و بدی را از من دور کن.» سپس سر را شانه بزن و بگو: «خدایا! مرا به عقب برمگردان و نیرنگ شیطان را از من دور گردان و او را بر من توانایی مده.» سپس دو ابرویت را شانه بزن و بگو: «خدایا! مرا به زینت اهل تقوا مزین ساز.» سپس ریش‌هایت را شانه بزن و بگو: «خدایا! از من غم و اندوه و وسوسه دل‌ها را بزدا» و شانه را بکش به زیر دو گوشت. سپس گلاب به رویت بزن که پدرم از امام صادق علیه السّلام روایت کرد که هر کس خواهد به دنبال حاجتی رود و گلاب به رویش زند، هلاک نشود و حاجتش برآورده شود و تنگی و خواری به او نرسد .
**[ترجمه]
باب 16 قص الأظفار
أقول
قد مضی بعض الأخبار فی باب اللحیة و الشارب و باب السنن الحنیفیة و سیجی‌ء فی باب الطیب أیضا.
**[ترجمه]برخی اخبار در «باب ریش و سبیل» و در «باب سنن حنیفیه» گذشت و در «باب طیب» خواهد آمد.
**[ترجمه]
روایات
«1»
ب، [قرب الإسناد] عَنِ الْیَقْطِینِیِّ عَنِ الْقَدَّاحِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ: احْتَبَسَ الْوَحْیُ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ فَقِیلَ احْتَبَسَ عَنْکَ الْوَحْیُ یَا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ کَیْفَ لَا یَحْتَبِسُ عَنِّی الْوَحْیُ وَ أَنْتُمْ لَا تُقَلِّمُونَ أَظْفَارَکُمْ وَ لَا تَنْفُونَ رَوَائِحَکُمْ(1)
فیه:« ألا تنقون رواجبکم» هی ما بین عقد الأصابع.
.**[ترجمه]قرب الاسناد: امام باقر علیه السّلام فرمود: وحی بر پیغمبر صلی الله علیه و آله بند آمد و به او گفته شد: یا رسول الله! وحی به توقطع شد. فرمود: چگونه قطع نشود با این که شما ناخن‌هایتان را نمی گیرید و بوهای خود را برنمی اندازید؟ - .[1] قرب الاسناد: 13 -
**[ترجمه]
«2»
ثو، [ثواب الأعمال] ل، [الخصال] الْأَرْبَعُمِائَةِ، قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: تَقْلِیمُ الْأَظْفَارِ یَمْنَعُ الدَّاءَ الْأَعْظَمَ وَ یُدِرُّ الرِّزْقَ وَ یُورِدُهُ(2).
1) 1. قرب الإسناد ص 13 فی ط و ص 18 فی ط و الحدیث مرویة بهذا السند فی الکافی ج 6 ص 492، و فیه:« و لا تنقون رواجبکم» و هو الصحیح و الرواجب جمع راجبة و رجبة کظلمة و هی مفاصل أصول الأصابع أو بواطن مفاصلها أو هی قصب الأصابع، أو مفاصلها أو ظهور السلامیات- و هی جمع سلامی عظام صغار طول إصبع أو أقل فی الید و الرجل- أو ما بین البراجم من السلامیات أو المفاصل التی تلی الانامل، قاله الفیروزآبادی و قال فی النهایة:
2) 2. ثواب الأعمال ص 22، الخصال ج 2 ص 156 الی قوله یدر الرزق، و هکذا فی الکافی ج 6 ص 490.
**[ترجمه]خصال: از اربعمائه: امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود: گرفتن ناخن‌ها جلوی درد بزرگ‌تر را بگیرد و روزی را بگشاید و بیاورد. - .[2] ثواب الاعمال: 22، خصال2 :156 تا عبارت «یدر الرزق» و کافی6 : 490 -
**[ترجمه]
«3»
ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ الرَّازِیِّ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَلَّمَ أَظْفَارَهُ یَوْمَ الْجُمُعَةِ أَخْرَجَ اللَّهُ مِنْ أَنَامِلِهِ الدَّاءَ وَ أَدْخَلَ فِیهَا الدَّوَاءَ وَ رُوِیَ أَنَّهُ لَا یُصِیبُهُ جُنُونٌ وَ لَا جُذَامٌ وَ لَا بَرَصٌ(1).
**[ترجمه]خصال: امام صادق از پدرش علیهما السّلام نقل فرمود که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر که روز جمعه ناخن‌هایش را بگیرد، خدا از بندهای انگشتش درد را به در آورد و درمان در آنها فرو برد. و روایت است که به او دیوانگی و خوره و پیسی نرسد. - . خصال 2: 30 -
**[ترجمه]
أَقُولُ
قَدْ مَضَی فِی بَابِ الطِّیبِ عَنِ الرِّضَا علیه السلام: قَلِّمُوا أَظْفَارَکُمْ یَوْمَ الثَّلَاثَاءِ.
**[ترجمه]در «باب طیب» از امام رضا علیه السّلام گذشت که ناخن‌هایتان را روز سه‌شنبه بگیرید .
**[ترجمه]
«4»
لی، [الأمالی] للصدوق فِی خَبَرِ مَنَاهِی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: أَنَّهُ نَهَی عَنْ تَقْلِیمِ الْأَظَافِیرِ بِالْأَسْنَانِ(2).
**[ترجمه]امالی صدوق: در خبر مناهی نبی است که آن حضرت صلی الله علیه وآله، گرفتن ناخن‌ها با دندان‌ها را نهی کرده است. - . امالی صدوق: 253 -
**[ترجمه]
«5»
ل، [الخصال]: فِیمَا أَوْصَی بِهِ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام یَا عَلِیُّ ثَلَاثَةٌ مِنَ الْوَسْوَاسِ أَکْلُ الطِّینِ وَ تَقْلِیمُ الْأَظْفَارِ بِالْأَسْنَانِ وَ أَکْلُ اللِّحْیَةِ(3).
**[ترجمه]خصال: در وصیت پیغمبر صلی الله علیه و آله به علی علیه السّلام است که فرمود: یا علی! سه چیزاز وسواس است: خوردن گِل، گرفتن ناخن‌ها به دندان‌ها و جویدن ریش. - . خصال 1: 62 -
**[ترجمه]
«6»
ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْیَقْطِینِیِّ عَنِ الدَّهَّانِ عَنْ دُرُسْتَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْأَوَّلِ علیه السلام قَالَ: أَرْبَعَةٌ مِنَ الْوَسْوَاسِ أَکْلُ الطِّینِ وَ فَتُّ الطِّینِ وَ تَقْلِیمُ الْأَظْفَارِ بِالْأَسْنَانِ وَ أَکْلُ اللِّحْیَةِ(4).
**[ترجمه]خصال: امام کاظم علیه السّلام فرمود: چهار چیز از وسواس است: خوردن گِل، پرز کردن گِل، گرفتن ناخن‌ها به دندان‌ها و جویدن ریش. - . خصال 1: 105 -
**[ترجمه]
«7»
ثو، [ثواب الأعمال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَلَّمَ أَظْفَارَهُ یَوْمَ الْجُمُعَةِ أَخْرَجَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ أَنَامِلِهِ الدَّاءَ وَ أَدْخَلَ فِیهَا الدَّوَاءَ(5).
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: وَ مَنْ قَلَّمَ أَظْفَارَهُ یَوْمَ السَّبْتِ أَوْ یَوْمِ الْخَمِیسِ وَ أَخَذَ مِنْ شَارِبِهِ عُوفِیَ مِنْ وَجَعِ الْأَضْرَاسِ وَ وَجَعِ الْعَیْنِ(6).
**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق از پدرانش علیهم السّلام نقل فرمود که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر که روز جمعه ناخن‌هایش را بگیرد، خدا از بندهای انگشتش درد را به در آورد و درمان را در آنها فرو برد. - . ثواب الاعمال: 22 -
و به همان سند: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر که روز شنبه و پنجشنبه ناخن گیرد و سبیلش را بزند، از درد دندان‌ها و درد چشم عافیت یابد. - . خصال 2: 32 -
**[ترجمه]
«8»
ثو، [ثواب الأعمال] عَنْ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ الْجَامُورَانِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ زَکَرِیَّا عَنْ أَبِیهِ عَنْ یَحْیَی قَالَ:
قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَنْ قَصَّ أَظَافِیرَهُ یَوْمَ الْخَمِیسِ وَ تَرَکَ وَاحِدَةً لِیَوْمِ الْجُمُعَةِ نَفَی اللَّهُ عَنْهُ الْفَقْرَ(1).
ل، [الخصال] عن أبیه عن أحمد بن إدریس عن الأشعری: مثله(2).
**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السّلام فرمود: هر که ناخن‌هایش را روز پنجشنبه بگیرد و یکی را برای روز جمعه نهد، خداوند فقر را از او براندازد. - .[6] ثواب الاعمال: 22 -
خصال مانندش این روایت را آورد است. - .[7] خصال 2: 29 -
**[ترجمه]
«9»
قَالَ الصَّدُوقُ رَحِمَهُ اللَّهُ: قَالَ أَبِی رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ فِی وَصِیَّتِهِ إِلَیَّ قَلِّمْ أَظْفَارَکَ وَ خُذْ مِنْ شَارِبِکَ وَ ابْدَأْ بِخِنْصِرِکَ مِنْ یَدِکَ الْیُسْرَی وَ اخْتِمْ بِخِنْصِرِکَ مِنْ یَدِکَ الْیُمْنَی وَ قُلْ حِینَ تُرِیدُ قَلْمَهَا أَوْ جَزَّ شَارِبِکَ بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ عَلَی مِلَّةِ رَسُولِ اللَّهِ فَإِنَّهُ مَنْ فَعَلَ ذَلِکَ کَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِکُلِّ قُلَامَةٍ وَ جُزَازَةٍ عِتْقَ نَسَمَةٍ وَ لَمْ یَمْرَضْ إِلَّا مَرَضَهُ الَّذِی یَمُوتُ فِیهِ(3).
دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ، رُوِیَ عَنْهُمْ علیهم السلام: قَلِّمْ أَظْفَارَکَ إِلَی قَوْلِهِ یَمُوتُ فِیهِ.
**[ترجمه]صدوق (ره) نقل کرده که پدرش در وصیت به وی گفته که ناخن‌هایت را بگیر، سبیلت را بزن و ناخن گرفتن را از انگشت خرد دست چپ آغاز کن و به انگشت خُرد دست راست ختم کن و هنگام گرفتن ناخن و زدن سبیل بگو: «بسم الله و بالله و علی مله رسول الله» که هر کس چنین کند، خدا به هر تکه ناخن و هر برش مو ثواب آزاد کردن بندهای را به او بدهد و به مرضی جز مرض موت بیمار نشود. - .[1] ثواب الاعمال: 23، کافی 6 :491 -
دعوات راوندی: از «ناخن‌هایت را بگیر» تا پایان را روایت کرده است.
**[ترجمه]
«10»
طب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الْحَسَنِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَنْ أَخَذَ أَظْفَارَهُ کُلَّ خَمِیسٍ لَمْ تَرْمَدْ عَیْنَاهُ وَ مَنْ أَخَذَهَا کُلَّ جُمُعَةٍ خَرَجَ مِنْ تَحْتِ کُلِّ ظُفُرٍ دَاءٌ.
وَ عَنْهُ علیه السلام: أَنَّهُ کَانَ یُقَلِّمُ أَظْفَارَهُ کُلَّ خَمِیسٍ یَبْدَأُ بِالْخِنْصِرِ الْأَیْمَنِ ثُمَّ یَبْدَأُ بِالْأَیْسَرِ وَ قَالَ مَنْ فَعَلَ ذَلِکَ کَانَ کَمَنْ أَخَذَ أَمَاناً مِنَ الرَّمَدِ.
**[ترجمه]طب الائمه: امام صادق علیه السّلام فرمود: هر کس که هر پنجشنبه ناخن‌ها را بگیرد، چشم درد نگیرد و هر کس که هر جمعه ناخن بگیرد، از زیر هر ناخن دردی بیرون شود.
و از آن حضرت است که ناخن‌هایش را هر پنجشنبه می گرفت و از انگشت خرد دست راست آغاز می کرد و سپس به دست چپ می‌پرداخت. و فرمود: هر که چنین کند، از چشم درد امان گرفته است.
**[ترجمه]
«11»
طب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الْبُرْسِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْأَرْمَنِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنِ ابْنِ ظَبْیَانَ عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیهم السلام قَالَ: تَقْلِیمُ الْأَظْفَارِ یَوْمَ الْجُمُعَةِ قَبْلَ الصَّلَاةِ یَمْنَعُ الدَّاءَ الْأَعْظَمَ.
وَ عَنْهُ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: تَقْلِیمُ الْأَظْفَارِ یَوْمَ الْجُمُعَةِ یَمْنَعُ کُلَّ دَاءٍ وَ تَقْلِیمُهُ یَوْمَ الْخَمِیسِ یُدِرُّ الرِّزْقَ دَرّاً.
**[ترجمه]طب الائمة: امام باقر علیه السّلام از پدرش، از جدش، از امیر مؤمنان علیه السّلام روایت می کند که فرمود: گرفتن ناخن‌ها در روز جمعه، دفع هر دردی است و در روز پنجشنبه روزی را می افزاید.
**[ترجمه]
«12»
مکا، [مکارم الأخلاق] مِنْ کِتَابِ اللِّبَاسِ رَوَی سُلَیْمَانُ بْنُ خَالِدٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَقُصُّ مِنْ أَظْفَارِی کُلَّ جُمُعَةٍ فَقَالَ إِنْ طَالَتْ.
وَ عَنْ مُوسَی بْنِ
بَکْرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ علیه السلام إِنَّ أَصْحَابَنَا یَقُولُونَ إِنَّمَا أَخْذُ الشَّارِبِ وَ الْأَظَافِیرِ یَوْمَ الْجُمُعَةِ فَقَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ خُذْهَا إِنْ شِئْتَ فِی یَوْمِ الْجُمُعَةِ وَ إِنْ شِئْتَ فِی سَائِرِ الْأَیَّامِ.
عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: تَقْلِیمُ الْأَظْفَارِ وَ الْأَخْذُ مِنَ الشَّارِبِ وَ غَسْلُ الرَّأْسِ بِالْخِطْمِیِّ یَنْفِی الْفَقْرَ وَ یَزِیدُ فِی الرِّزْقِ.
عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَنْ قَلَّمَ أَظْفَارَهُ یَوْمَ الْجُمُعَةِ أَخْرَجَ اللَّهُ مِنْ أَنَامِلِهِ دَاءً وَ أَدْخَلَ فِیهِ شِفَاءً.
عَنْهُ علیه السلام قَالَ: تَقْلِیمُ الْأَظْفَارِ وَ الْأَخْذُ مِنَ الشَّارِبِ مِنَ الْجُمُعَةِ إِلَی الْجُمُعَةِ أَمَانٌ مِنَ الْجُذَامِ.
وَ عَنْهُ علیه السلام عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَلَّمَ أَظْفَارَهُ یَوْمَ الْجُمُعَةِ لَمْ تَسْعَفْ أَنَامِلُهُ(1).
عَنْهُ أَیْضاً قَالَ: خُذْ مِنْ أَظْفَارِکَ وَ مِنْ شَارِبِکَ کُلَّ جُمُعَةٍ فَإِذَا کَانَتْ قِصَاراً فَحُکَّهَا فَإِنَّهُ لَا یُصِیبُکَ جُذَامٌ وَ لَا بَرَصٌ.
مِنْ کِتَابِ الْمَحَاسِنِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْعَلَاءِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَا ثَوَابُ مَنْ أَخَذَ شَارِبَهُ وَ قَلَّمَ أَظْفَارَهُ فِی کُلِّ جُمُعَةٍ قَالَ لَا یَزَالُ مُطَهَّراً إِلَی الْجُمُعَةِ الْأُخْرَی.
عَنْ أَبِی کَهْمَسٍ عَنْ رَجُلٍ قَالَ: قُلْتُ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَلِّمْنِی شَیْئاً فِی طَلَبِ الرِّزْقِ قَالَ قُلِ اللَّهُمَّ تَوَلَّ أَمْرِی وَ لَا تُوَلِّهِ غَیْرَکَ قَالَ فَأَعْلَمْتُ بِذَلِکَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ أَ لَا أُعَلِّمُکَ فِی الرِّزْقِ مَا هُوَ أَنْفَعُ لَکَ مِنْ ذَلِکَ قَالَ قُلْتُ بَلَی قَالَ خُذْ مِنْ شَارِبِکَ وَ أَظْفَارِکَ فِی کُلِّ جُمُعَةٍ.
عَنْ خَلَفٍ قَالَ: رَآنِی أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام وَ أَنَا أَشْتَکِی عَیْنِی فَقَالَ أَ لَا أَدُلُّکَ عَلَی شَیْ‌ءٍ إِذَا فَعَلْتَهُ لَمْ تَشْتَکِ عَیْنَکَ قُلْتُ بَلَی قَالَ خُذْ مِنْ أَظْفَارِکَ فِی کُلِّ خَمِیسٍ قَالَ فَفَعَلْتُ فَلَمْ أَشْتَکِ عَیْنِی.
عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَلَّمَ أَظْفَارَهُ یَوْمَ السَّبْتِ وَ یَوْمَ الْخَمِیسِ وَ أَخَذَ مِنْ شَارِبِهِ عُوفِیَ مِنْ وَجَعِ الْأَضْرَاسِ وَ وَجَعِ الْعَیْنَیْنِ.
1) 1. یقال تسعفت أظفاره: تشققت و تشعثت.
عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: مَنْ أَخَذَ أَظْفَارَهُ وَ شَارِبَهُ کُلَّ جُمُعَةٍ وَ قَالَ حِینَ یَأْخُذُهُ بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ عَلَی سُنَّةِ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ لَمْ یَسْقُطْ مِنْهُ قُلَامَةٌ وَ لَا جُزَازَةٌ إِلَّا کَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِهَا عِتْقَ رَقَبَةٍ وَ لَمْ یَمْرَضْ إِلَّا الْمَرْضَةَ الَّتِی یَمُوتُ فِیهَا.
عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: قَالَ لِلرِّجَالِ قُصُّوا أَظَافِیرَکُمْ وَ لِلنِّسَاءِ اتْرُکْنَ فَإِنَّهُ أَزْیَنُ لَکُنَّ.
وَ مِنْ طِبِّ الْأَئِمَّةِ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَلَّمَ أَظَافِیرَهُ یَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ فَبَدَأَ بِالْخِنْصِرِ الْأَیْمَنِ وَ خَتَمَ بِالْخِنْصِرِ الْأَیْسَرِ کَانَ لَهُ أَمَاناً مِنَ الرَّمَدِ.
وَ عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام: أَنَّ مَنْ یُقَلِّمُ أَظْفَارَهُ یَوْمَ الْجُمُعَةِ یَبْدَأُ بِخِنْصِرِهِ مِنْ یَدِهِ الْیُسْرَی وَ یَخْتِمُ بِخِنْصِرِهِ مِنْ یَدِهِ الْیُمْنَی.
وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: مَنْ قَصَّ أَظَافِیرَهُ یَوْمَ الْخَمِیسِ وَ تَرَکَ وَاحِداً لِیَوْمِ الْجُمُعَةِ نَفَی اللَّهُ عَنْهُ الْفَقْرَ.
وَ فِی رِوَایَةٍ فِی الْفِرْدَوْسِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَرَادَ أَنْ یَأْمَنَ الْفَقْرَ وَ شَکَاةَ الْعَیْنِ وَ الْبَرَصَ وَ الْجُنُونَ فَلْیُقَلِّمْ أَظْفَارَهُ یَوْمَ الْخَمِیسِ وَ لْیَبْدَأْ بِخِنْصِرِهِ مِنَ الْیَسَارِ.
مِنْ کِتَابِ الْمَحَاسِنِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: احْتَبَسَ الْوَحْیُ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقِیلَ احْتَبَسَ الْوَحْیُ عَنْکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ وَ کَیْفَ لَا یَحْتَبِسُ عَنِّی وَ أَنْتُمْ لَا تُقَلِّمُونَ أَظْفَارَکُمْ وَ لَا تُنَقُّونَ رَائِحَتَکُمْ(1).
وَ قَالَ الْبَاقِرُ علیه السلام: إِنَّمَا قُصَّتِ الْأَظْفَارُ لِأَنَّهَا مَقِیلُ الشَّیْطَانِ وَ مِنْهُ یَکُونُ النِّسْیَانُ.
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لِلرِّجَالِ قُصُّوا أَظَافِیرَکُمْ وَ لِلنِّسَاءِ اتْرُکْنَ مِنْ أَظَافِیرِکُنَّ فَإِنَّهُ أَزْیَنُ لَکُنَّ.
قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: یَدْفِنُ الرَّجُلُ شَعْرَهُ وَ أَظَافِیرَهُ إِذَا أَخَذَ مِنْهَا وَ هِیَ سُنَّةٌ وَ فِی کِتَابِ الْمَحَاسِنِ وَ هِیَ سُنَّةٌ وَاجِبَةٌ.
وَ رُوِیَ: أَنَّ مِنَ السُّنَّةِ دَفْنَ الشَّعْرِ وَ الظُّفُرِ وَ الدَّمِ.
عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الثَّالِثِ علیه السلام: وَ قَدْ سُئِلَ عَنِ الرَّجُلِ یَأْخُذُ شَعْرَهُ وَ أَظْفَارَهُ ثُمَّ یَقُومُ إِلَی الصَّلَاةِ مِنْ غَیْرِ أَنْ یَنْفُضَهُ مِنْ ثَوْبِهِ فَقَالَ لَا بَأْسٌ.
1) 1. قد مران الصحیح لا تنقون رواجبکم.
عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَصَّ أَظْفَارَهُ وَ قَصَّ شَارِبَهُ فِی یَوْمِ الْجُمُعَةِ ثُمَّ قَالَ بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ عَلَی سُنَّةِ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ أُعْطِیَ بِکُلِّ قُلَامَةٍ عِتْقَ رَقَبَةٍ مِنْ وُلْدِ إِسْمَاعِیلَ.
قَالَ کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام إِذَا حَلَقَ رَأْسَهُ بِمِنًی أَمَرَ أَنْ یُدْفَنَ شَعْرُهُ(1).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: سلیمان بن خالد گفت: به امام صادق علیه السّلام گفتم ناخن‌هایم را هر جمعه بگیرم؟ فرمود: اگر دراز باشند.
و از موسی بن بکر نقل است که به امام کاظم علیه السّلام گفتم: یاران ما می‌گویند گرفتن سبیل و ناخن‌ها همان روز جمعه است؟ فرمود: سبحان الله! آنها را بگیر؛ اگر خواهی در جمعه و اگرخواهی در هر روز دیگر.
امام صادق علیه السّلام فرمود: ناخن گرفتن و سبیل زدن و شستن سَر با خطمی، فقر را می برد و روزی می آورد.
و امام صادق از پدرانش علیهم السّلام از قول پیغمبر صلی الله علیه و آله روایت می کند که فرمود: هر که روز جمعه ناخن‌هایش رابگیرد، خدا درد را از انگشتانش می‌برد و در آنها شفا می آورد.
و از آن حضرت علیه السّلام است که فرمود: گرفتن ناخن‌ها و زدن سبیل از جمعه تا جمعه، امان از جزام باشد .
و پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: هر که روز جمعه ناخن‌هایش را بگیرد، انگشتانش ترکیده و ژولیده نشود.
و فرمود: هر جمعه بعضی از سبیلت و ناخن‌هایت را بگیر و اگر کوتاهند، آنها را بخراش که خوره و پیسی به تو نرسد.
و از کتاب محاسن است که حسن بن علا گوید: از امام صادق علیه السّلام پرسیدم: ثواب کسی که هر جمعه از سبیلش بگیرد و ناخن‌هایش را بچیند چه باشد؟ فرمود: پیوسته تا جمعه دیگر پاکیزه باشد.
روایت است از مردی که به عبدالله بن حسن گفت: چیزی برای جلب روزی به من بیاموز. گفت: بگو بار خدایا! تو کار مرا به عهده بگیر و کارم را به دیگری مگذار. این حرف را به امام صادق گزارش کردم. فرمود: سودمندتر از آن برای روزی به تو بیاموزم؟ گفتم: چرا. فرمود: در هر روز جمعه از سبیلت و ناخن‌هایت بگیر.
از خلف نقل است که گوید: امام کاظم علیه السّلام مرا دید که از چشمم شکایت داشتم. فرمود: تو را به چیزی رهنمایی بنمایم که چون عمل کنی از چشم شکایت نکنی؟ گفتم: چرا. پس راهنمایی آن حضرت را به کار بستم و دیگر از درد چشمم شکوه نکردم.
امام صادق علیه السّلام از قول رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می کند که فرمود: هر که روز شنبه و روز پنجشنبه ناخن بگیرد و سبیل بزند، از درد دندان و درد چشم در عافیت بماند.
امام باقر علیه السّلام فرمود: هر که ناخن‌ها و سبیلش را هر جمعه بگیرد و در هنگام گرفتن بگوید: «بسم الله و بالله و علی سنة محمد و آل محمد»، ریزه ناخن و مویش نیفتد جز آنکه خدا بدان ثواب آزاد کردن بندهای را بنویسد، و بیمار نشود جز مرضی که در اثر آن دنیا از دنیا برود.
امام صادق علیه السّلام به مردان فرمود: ناخن‌ها را بگیرید. و به زنان فرمود: آنها را وانهید که برای شما زیباتر است .
و از طب الائمه روایت است که آن حضرت که فرمود: هر که ناخن‌هایش را روز چهارشنبه بگیرد و از انگشت کوچک دست راست آغاز کند و به انگشت کوچک دست چپ پایان دهد، از چشم درد در امان باشد.
و امام باقر علیه السّلام فرمود: هر که روز جمعه ناخن‌ها را بگیرد، از انگشت خرد دست چپ آغاز کند و به انگشت خرد دست راست پایان دهد.
و امام صادق علیه السّلام فرمود: هر که ناخن‌هایش را روز پنجشنبه بگیرد و یکی را برای جمعه وانهد، خدا فقر را از او ببرد.
و در روایت فردوس است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر که خواهد از فقر و درد چشم و پیسی و دیوانگی در امان باشد، باید که ناخن‌هایش را روز پنجشنبه بگیرد و گرفتن آنها را از انگشت خرد دست چپ آغاز کند.
کتاب محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: وحی از پیغمبر صلی الله علیه و آله بند آمد و گفته شد وحی از تو بند آمد یا رسول الله! فرمود: چگونه وحی بند نیاید از من، در حالی که شما ناخن‌ها را نگیرید و بوی خود را پاکیزه نکنید؟
و امام باقر علیه السّلام فرمود: همانا ناخن‌ها را باید گرفت، چون خوابگاه شیطانند و فراموشی آورند. و رسول خدا صلی الله علیه و آله به مردان فرمود: ناخن‌های خود را بگیرید، و به زنان فرمود: آنها را وانهید که برای شما زیباتر است.
و امام صادق علیه السّلام فرمود: چون کسی موی و ناخن خود را بگیرد، آن را زیر خاک نماید و آن سنت باشد.
و در کتاب محاسن است که: «سنت واجب است.»
و روایت است که خاک کردن مو و ناخن و خون از سنت باشد.
و از امام هادی علیه السّلام پرسیدند: مردی مو و ناخن خود را بگیرد و آنها را از جامه خود نتکاند و به نماز ایستد. فرمود: باکی ندارد.
و امام صادق علیه السّلام فرمود: هر که در روز جمعه ناخن‌هایش را بگیرد و سبیلش را بزند، سپس گوید: «بسم الله و بالله و علی سنة محمد و آل محمد»، به ازای هر ریزه ناخن، ثواب آزاد کردن بندهای از فرزندان اسماعیل به او داده شود .
و فرمود: چون امام زین العابدین در منی موی خود را می تراشید، می فرمود آن را در منی زیر خاک کنید. - .[1] مکارم الاخلاق: 70- 73 -
**[ترجمه]
«13»
جع، [جامع الأخبار] قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَلَّمَ أَظْفَارَهُ یَوْمَ السَّبْتِ دُفِعَتْ عَنْهُ(2)
الْآکِلَةُ فِی أَصَابِعِهِ وَ مَنْ قَلَّمَ أَظْفَارَهُ یَوْمَ الْأَحَدِ ذَهَبَتِ الْبَرَکَةُ مِنْهُ وَ مَنْ قَلَّمَ أَظْفَارَهُ یَوْمَ الْإِثْنَیْنِ یَصِیرُ حَافِظاً وَ کَاتِباً وَ قَارِئاً وَ مَنْ قَلَّمَ أَظْفَارَهُ یَوْمَ الثَّلَاثَاءِ یُخَافُ الْهَلَاکُ عَلَیْهِ وَ مَنْ قَلَّمَ أَظْفَارَهُ یَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ یَصِیرُ سَیِّئَ الْخُلُقِ وَ مَنْ قَلَّمَ أَظْفَارَهُ یَوْمَ الْخَمِیسِ یَخْرُجُ مِنْهُ الدَّاءُ وَ یَدْخُلُ فِیهِ الشِّفَاءُ وَ مَنْ قَلَّمَ أَظْفَارَهُ یَوْمَ الْجُمُعَةِ یَزِیدُ فِی عُمُرِهِ وَ مَالِهِ وَ مَنْ قَلَّمَ أَظْفَارَهُ یَبْدَأُ بِالْیُمْنَی بِالسَّبَّابَةِ ثُمَّ بِالْخِنْصِرِ ثُمَّ بِالْإِبْهَامِ ثُمَّ بِالْوُسْطَی ثُمَّ بِالْبِنْصِرِ وَ یَبْدَأُ فِی الْیُسْرَی بِالْبِنْصِرِ ثُمَّ بِالْوُسْطَی ثُمَّ بِالْإِبْهَامِ ثُمَّ بِالْخِنْصِرِ ثُمَّ بِالسَّبَّابَةِ.
قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: تَقْلِیمُ الْأَظْفَارِ یَوْمَ الْجُمُعَةِ یُؤْمِنُ مِنَ الْجُذَامِ وَ الْجُنُونِ وَ الْبَرَصِ وَ الْعَمَی فَإِنْ لَمْ یَحْتَجْ یَحُکُّهَا حَکّاً وَ فِی خَبَرٍ آخَرَ فَإِنْ لَمْ یَحْتَجْ فَأَمَرَّ عَلَیْهِ السِّکِّینَ أَوِ الْمِقْرَاضَ.
وَ رُوِیَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: تَقْلِیمُ الْأَظْفَارِ وَ أَخْذُ الشَّارِبِ مِنَ الْجُمُعَةِ إِلَی الْجُمُعَةِ أَمَانٌ مِنَ الْجُذَامِ.
عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِکٍ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَلَّمَ أَظَافِیرَهُ یَوْمَ الْجُمُعَةِ وَ أَخَذَ مِنْ شَارِبِهِ وَ اسْتَاکَ وَ أَفْرَغَ عَلَی رَأْسِهِ مِنَ الْمَاءِ حِینَ یَرُوحُ إِلَی الْجُمُعَةِ شَیَّعَهُ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ کُلُّهُمْ یَسْتَغْفِرُونَ لَهُ وَ یَشْفَعُونَ لَهُ.
**[ترجمه]جامع الاخبار: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر که روز شنبه ناخن‌هایش را بگیرد، گوشت خوره از انگشت‌هایش دور شود، - .[2] جامع الاخبار: 141 - و هر که روز یکشنبه بگیرد، برکت از او برود، و هر که روز دوشنبه بگیرد، حافظ و نویسنده و خواننده شود، و هر که روز سه‌شنبه بگیرد، بیم هلاک دارد، و هر که روز چهارشنبه بگیرد، بدخو شود، و هر که روز پنجشنبه بگیرد، درد از او برود و درمان در او در آید، و هر که روز جمعه بگیرد، عمر و مالش فزون شوند. و هر که وقتی ناخن می گیرد، از انگشت سبابه دست راست آغاز کند و بعد انگشت خرد و آنگه ابهام و سپس وسطی و سپس انگشتی را که بعد از آن است و در دست چپ از انگشت پیش از خرد آغاز کند، سپس میانه و پس ابهام و پس انگشت خرد و آنگه سبابه.
امام صادق علیه السّلام فرمود: ناخن گرفتن در روز جمعه امان است از خوره و دیوانگی و پیسی و کوری و اگر نیاز ندارد، آن را کمی سوهان زند. در خبر دیگر است که «چاقو یا قیچی را بر آن بکشد.»
و در روایتی از امام صادق علیه السّلام نقل شده که ناخن گرفتن و زدن سبیل از جمعه تا جمعه امان است از خوره.
و از انس بن مالک، از پیغمبر صلی الله علیه و آله روایت شده که هر کس روز جمعه ناخن‌هایش را بگیرد، سبیلش را بزند و مسواک کند و چون به نماز جمعه می‌رود آب به سر خود بریزد، هفتاد هزار فرشته او را بدرقه کنند و برایش آمرزش خواهند و از او شفاعت کنند.
**[ترجمه]
«14»
نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَلَّمَ أَظَافِیرَهُ یَوْمَ الْجُمُعَةِ لَمْ تَشْعَثْ أَنَامِلُهُ.
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَلَّمَ أَظَافِیرَهُ یَوْمَ الْجُمُعَةِ أَخْرَجَ
اللَّهُ تَعَالَی مِنْ أَنَامِلِهِ دَاءً وَ أَدْخَلَ فِیهِ شِفَاءً.
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یَا مَعْشَرَ الرِّجَالِ قُصُّوا أَظَافِیرَکُمْ وَ قَالَ لِلنِّسَاءِ طَوِّلْنَ أَظَافِیرَکُنَّ فَإِنَّهُ أَزْیَنُ لَکُنَ(1).
**[ترجمه]نوادر راوندی: امام کاظم از پدرانش علیم السلام، از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می کند که فرمود: هر که روز جمعه ناخن‌هایش را بگیرد، انگشتانش ژولیده نشوند .
و به همان سند است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر که روز جمعه ناخن‌هایش را بگیرد، خدای تعالی از انگشتانش درد را بِبَرد و در آنها شفا در آورد.
و به این سند از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده که فرمود: ای مردها! ناخن‌هایتان را بگیرید، و به زنان فرمود: ناخن‌هاتان را دراز کنید که برایتان زیباتر است. - .[1] نوادر راوندی: 23 - 24 -
**[ترجمه]
«15»
دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ، قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: تَقْلِیمُ الْأَظْفَارِ یَوْمَ الْجُمُعَةِ یُؤْمِنُ مِنَ الْجُذَامِ وَ الْبَرَصِ وَ الْعَمَی فَإِنْ لَمْ تَحْتَجْ فَحُکَّهَا حَکّاً.
**[ترجمه]دعوات راوندی: امام صادق علیه السّلام فرمود: ناخن گرفتن در روز جمعه امان است از خوره و پیسی و کوری و اگر نیاز نباشد، آنها را تا اندازه‌ای سوهان بزند .
**[ترجمه]
باب 17 دفن الشعر و الظفر و غیرهما من فضول الجسد
روایات
«1»
ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ: أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِدَفْنِ أَرْبَعَةٍ الشَّعْرِ وَ السِّنِّ وَ الظُّفُرِ وَ الدَّمِ(2).
**[ترجمه]خصال: رسول خدا صلی الله علیه و آله به ما فرمان داد به خاک کردن چهار چیز: مو دندان، ناخن و خون. - . خصال 1: 120 -
**[ترجمه]
«2»
ل، [الخصال] عَنِ ابْنِ بُنْدَارَ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ أَسْمَعَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ الْهَرَوِیِّ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْهَرَوِیِّ عَنْ مَالِکِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَائِشَةَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَانَ یَأْمُرُ بِدَفْنِ سَبْعَةِ أَشْیَاءَ مِنَ الْإِنْسَانِ الشَّعْرِ وَ الدَّمِ وَ الظُّفُرِ وَ الْحَیْضِ وَ الْمَشِیمَةِ وَ السِّنِّ وَ الْعَلَقَةِ(3).
**[ترجمه]خصال: عایشه گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمان می داد به خاک کردن هفت چیزی از آدمی: مو، خون، ناخن، اثر حیض، جفت نوزاد، دندان و علقه (که سقط شود.) - . خصال 2: 1 -
**[ترجمه]
«3»
مع، [معانی الأخبار] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْأَصْبَهَانِیِّ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ نَظَرَ إِلَی الْمَقَابِرِ فَقَالَ یَا حَمَّادُ هَذِهِ کِفَاتُ الْأَمْوَاتِ وَ نَظَرَ إِلَی الْبُیُوتِ فَقَالَ هَذِهِ کِفَاتُ الْأَحْیَاءِ ثُمَّ تَلَا أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ کِفاتاً- أَحْیاءً وَ أَمْواتاً(4)وَ رُوِیَ أَنَّهُ دَفْنُ الشَّعْرِ وَ الظُّفُرِ(5).
**[ترجمه]معانی الاخبار: نقل است که امام صادق علیه السّلام به قبرها نگاه کرد و به حماد فرمود: اینها در بر گیرنده مرده‌هایند. و به خانه‌ها نگاه کرد و فرمود: اینها در برگیرنده زنده‌هایند. سپس تلاوت کرد: «أ لم نجعل الأرض کفاتا- أحیاء و أمواتا.» - .[3] مرسلات/ 25 - 26 - {مگر زمین را محلّ اجتماع نگردانیدیم؟ چه برای مردگان چه زندگان.} و روایت است که مقصود از آن، خاک کردن مو و ناخن است. - . معانی الاخبار: 342 -
**[ترجمه]
باب 18 السواک و الحث علیه و فوائده و أنواعه و أحکامه
روایات
«1»
لی، [الأمالی للصدوق] عَنْ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: عَلَیْکُمْ بِالسِّوَاکِ فَإِنَّهَا مَطْهَرَةٌ وَ سُنَّةٌ حَسَنَةٌ(1).
**[ترجمه]امالی صدوق: امام صادق علیه السّلام فرمود: بر شما باد به مسواک که پاک‌کننده و سنت خوبی است. - .[1] امالی صدوق: 216 -
**[ترجمه]
أقول
تمامه فی باب جوامع المکارم(2).
**[ترجمه]کامل این روایت در «باب کلیات مکارم» است. - .[2] بحارالانوار 69 : 37 -
**[ترجمه]
«2»
لی، [الأمالی للصدوق] فِی مَنَاهِی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: مَا زَالَ جَبْرَئِیلُ یُوصِینِی بِالسِّوَاکِ حَتَّی ظَنَنْتُ أَنَّهُ سَیَجْعَلُهُ فَرِیضَةً(3).
**[ترجمه]امالی صدوق: در مناهی پیغمبر صلی الله علیه و آله است که فرمود: جبرئیل پیوسته مرا سفارش کرد به مسواک کردن، تا جایی که گمان بردم آن را واجب خواهد کرد. - .[3] امالی صدوق: 257 -
**[ترجمه]
أقول
قد مضت الأخبار فی باب الحمام فی النهی عن السواک فی الحمام و أنه یورث وباء الأسنان.
**[ترجمه]اخباری در نهی از مسواک کردن در حمام و اینکه سبب ریزش دندان‌هاست، در «باب حمام» گذشت.
**[ترجمه]
«3»
ع، [علل الشرائع] عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَوْ لَا أَنْ أَشُقَّ عَلَی أُمَّتِی لَأَمَرْتُهُمْ بِالسِّوَاکِ مَعَ کُلِّ صَلَاةٍ(4).
سن، [المحاسن] جعفر بن محمد عن ابن القداح عن أبی عبد الله علیه السلام. مثله(5).
**[ترجمه]علل الشرائع: امام باقر علیه السّلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: اگر سخت نبود بر امتم، فرمانشان می دادم به مسواک کردن با هر نمازی. - .[4] علل الشرائع 1: 277 -
محاسن: مانند این روایت را از امام صادق علیه السّلام آورده است. - .[5] محاسن: 561 -
**[ترجمه]
«4»
ع، [علل الشرائع] عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ أَبِی بَکْرِ بْنِ أَبِی سَمَّالٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِذَا قُمْتَ بِاللَّیْلِ فَاسْتَکْ فَإِنَّ الْمَلَکَ یَأْتِیکَ فَیَضَعُ فَاهُ عَلَی فِیکَ فَلَیْسَ مِنْ حَرْفٍ تَتْلُوهُ وَ تَنْطِقُ بِهِ إِلَّا صَعِدَ بِهِ إِلَی السَّمَاءِ فَلْیَکُنْ فُوکَ طَیِّبَ الرِّیحِ(6).
**[ترجمه]علل الشرائع: امام صادق علیه السّلام فرمود: چون شب برخاستی، مسواک بزن که فرشته در برت آید و دهانش را به دهانت گزارد و حرفی نخوانی جز آنکه آن را به آسمان رساند و باید دهانت خوشبو باشد. - .[6] علل الشرائع 1: 277 -
**[ترجمه]
«5»
ع، [علل الشرائع] عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ الرَّازِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَزِیدَ الرَّازِیِّ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَمَّا دَخَلَ النَّاسُ فِی الدِّینِ أَفْوَاجاً أَتَتْهُمُ الْأَزْدُ أَرَقُّهَا قُلُوباً وَ أَعْذَبُهَا أَفْوَاهاً قِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله هَذِهِ أَرَقُّهَا قُلُوباً عَرَفْنَاهُ فَلِمَ صَارَتْ أَعْذَبَهَا أَفْوَاهاً قَالَ لِأَنَّهَا کَانَتْ تَسْتَاکُ قَالَ وَ قَالَ جَعْفَرٌ علیه السلام لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ طَهُورٌ وَ طَهُورُ الْفَمِ السِّوَاکُ(1).
**[ترجمه]علل الشرائع: امام صادق علیه السّلام فرمود که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: چون مردم فوج فوج به دین در آمدند، تیره «ازد» هم آمدند که دل نازک‌ترین آنان بودند و شیرین‌دهان‌ترین همه. گفته شد: یا رسول الله! نازک دلی آنها را دانسته‌ایم، اما چرا شیرین‌دهان‌ترند؟ فرمود: چون مسواک می کنند. گوید که امام صادق علیه السّلام فرمود: هر چیزی را پاک‌کننده‌ای است و پاک‌کننده دهن، مسواک است. - . علل الشرائع 1: 278 -
**[ترجمه]
«6»
ب، [قرب الإسناد] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَخِیهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَسْتَاکُ بِیَدِهِ إِذَا قَامَ فِی الصَّلَاةِ صَلَاةِ اللَّیْلِ وَ هُوَ یَقْدِرُ عَلَی السِّوَاکِ قَالَ إِذَا خَافَ الصُّبْحَ فَلَا بَأْسَ(2).
**[ترجمه]قرب الاسناد: علی بن جعفر از برادرش نقل می کند گفت: درباره کسی که برای نماز شب با دست مسواک کند و به مسواک دسترسی دارد از او (علیه السّلام) پرسیدم. فرمود: چون بیم دارد که صبح شود باکی ندارد. - .[2] قرب الاسناد: 125 -
**[ترجمه]
«7»
ع، [علل الشرائع] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ ابْنِ جَبَلَةَ عَنْ إِسْحَاقَ عَنْ مُسْلِمٍ مَوْلًی لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّهُ تَرَکَ السِّوَاکَ قَبْلَ أَنْ یُقْبَضَ بِسَنَتَیْنِ وَ ذَلِکَ أَنَّ أَسْنَانَهُ ضَعُفَتْ(3).
**[ترجمه]علل الشرائع: اسحاق بن مسلم، بنده امام صادق علیه السّلام گفت: آن حضرت دو سال پیش از مرگش مسواک را رها کرد، چون دندان‌هاش سست شده بودند. - .[3] علل الشرائع 1: 278 -
**[ترجمه]
«8»
ل، [الخصال]: فِیمَا أَوْصَی بِهِ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام یَا عَلِیُّ ثَلَاثٌ یَزِدْنَ فِی الْحِفْظِ وَ یُذْهِبْنَ السُّقْمَ اللُّبَانُ وَ السِّوَاکُ وَ قِرَاءَةُ الْقُرْآنِ(4).
**[ترجمه]خصال: در سفارش‌های پیغمبر صلی الله علیه و آله به علی علیه السّلام آمده که: ای علی! سه چیز به قوه حافظه بیفزایند و بیماری را ببرند: کُندُر، مسواک و خواندن قرآن. - .[4] خصال 1 : 62 -
**[ترجمه]
«9»
ل، [الخصال] عَنِ ابْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَخِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: أَرْبَعٌ مِنْ سُنَنِ الْمُرْسَلِینَ الْعِطْرُ وَ النِّسَاءُ وَ السِّوَاکُ وَ الْحِنَّاءُ(5).
**[ترجمه]خصال: پیغمبر صلی الله علیه و آله
فرمود: چهار چیز از سنت مرسلین باشند: عطر، زنان، مسواک، و حنا. - .[5] خصال 1: 115 -
**[ترجمه]
«10»
ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ رَجُلٍ مِنْ خُزَاعَةَ عَنْ أَسْلَمِیٍّ [سُلَیْمَانَ] عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: تَعَلَّمُوا الْعَرَبِیَّةَ فَإِنَّهَا کَلَامُ اللَّهِ الَّذِی یُکَلِّمُ بِهِ خَلْقَهُ وَ نَظِّفُوا الْمَاضِغَیْنِ وَ بَلِّغُوا بِالْخَوَاتِیمِ(6)
« بلغوا بالخواتیم»: أی اجعلوا الخواتیم فی آخر الأصابع، و لا تجعلوها فی أطرافها، فانه یروی أنّه من عمل قوم لوط، و لذلک أورده الشیخ الحرّ العاملیّ قدّس سرّه فی باب استحباب التبلیغ بالخواتیم آخر الأصابع، و الظاهر أن المراد تبلیغ القراءة إلی آخر السورة او إلی آخر کل قصة و مطلب من مطالب القرآن، بقرینة أن الحدیث من صدره الی ذیله متعلق باحکام القرآن و قراءته: أمر علیه السلام أو لا بتعلیم العربیة لیکون القراءة علی الوجه الصحیح« بِلِسانٍ عَرَبِیٍّ مُبِینٍ»، ثمّ قال:« و نظفوا الماضغین» و الماضغان کالماضغتان:
الحنکان لمضغهما المأکول، بما فیهما من الأسنان الماضغة، و المراد الاستیاک کما مرّ فی غیر حدیث أنّه یستحب السواک لقراءة القرآن و کما قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله:« نظفوا طریق القرآن» قیل: یا رسول اللّه و ما طریق القرآن؟ قال: أفواهکم، قیل: بما ذا؟
قال: بالسواک، رواه فی المحاسن: 558 لکن العبارة مصحفة فی کتب الحدیث فقد طبع فی الوسائل تارة« و نطق به للماضین»( ب 30 من أبواب قراءة القرآن) و تارة« نطقوا به الماضین»( ب 50 من أبواب أحکام الملابس) و فی الخصال:« نطقوا الماضغین» و فی غلط نامج نسخة الکمبانیّ« نطقوا به الماضغین» و الصحیح ما فی الصلب کما أثبتناه، و لو لا ذلک لم یناسب باب السواک.
.**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السّلام فرمود: زبان عربی را بیاموزید که خدا با خلقش بدان سخن گفته، و آرواره‌های خود را پاکیزه کنید (یعنی با مسواک کردن) و برسانید به نهایت. (یعنی انگشتر را به آخر و نهایت انگشت جا دهید یا اینکه سوره قرآن را تا نهایت بخوانید تا پایان قصه و مطلب آن.) - .[6] خصال 1: 124 -
**[ترجمه]
«11»
أَقُولُ، قَدْ مَضَی فِی بَابِ جَوَامِعِ الْمَسَاوِی وَ غَیْرِهِ: أَنَّهُ قِیلَ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ
علیه السلام أَ تَرَی هَذَا الْخَلْقَ کُلَّهُ مِنَ النَّاسِ فَقَالَ أَلْقِ مِنْهُمُ التَّارِکَ لِلسِّوَاکِ إِلَی آخِرِ مَا قَالَ(1).
**[ترجمه]مؤلف:
در «باب کلیات بدی‌ها» وغیر آن گذشت که به امام صادق علیه السّلام گفته شد: به نظر شما همه این خلق آدمند؟ فرمود: ترک کننده مسواک را کنار بزن... تا آخر آنچه فرمود. - . خصال 2: 39 -
**[ترجمه]
«12»
ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ اللُّؤْلُؤِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ یُوسُفَ عَنْ مُعَاذٍ الْجَوْهَرِیِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ جُمَیْعٍ بِإِسْنَادِهِ رَفَعَهُ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: السِّوَاکُ فِیهِ عَشْرُ خِصَالٍ مَطْهَرَةٌ لِلْفَمِ مَرْضَاةٌ لِلرَّبِّ یُضَاعِفُ الْحَسَنَاتِ سَبْعِینَ ضِعْفاً وَ هُوَ مِنَ السُّنَّةِ وَ یَذْهَبُ بِالْحَفْرِ(2)
وَ یُبَیِّضُ