اشارة

سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [۱440].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، ۱۴۰۳ق. [۱۳۶۰].

یادداشت: جلد۱۰۸،۱۰۳،۹۴،۹۱،۹۲،۸۷،۶۷،۶۶،۶۵،۵۲،۲۴(چاپ سوم: ۱۴۰۳ق.=۱۹۸۳م.=[۱۳۶۱]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .۲۴. کتاب‌الامامة. ج.۵۲. تاریخ‌الحجة. ج۶۷،۶۶،۶۵. الایمان و‌ الکفر. ج.۸۷. کتاب‌الصلاة . ج. ۹۲،۹۱ .الذکر و‌ الدعا. ج. ۹۴. کتاب‌السوم. ج.۱۰۳.فهرست‌المصادر. ج.۱۰۸.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن ۱۱ق

رده بندی کنگره: BP۱۳۵/م۳ب۳۱۳۰۰ ی ح

رده بندی دیویی: ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی: ۱۶۸۰۹۴۶

**[ترجمه]

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور : ترجمه بحارالانوار/ مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران: نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، ۱۳۹۲ -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.۱ : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.۲ : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.۳ : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.۴ 978-600-715070-2 : ؛ ج.۵ 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.۶ 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.۷ 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.۸ : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.۱۰ 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.۱۱ 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.۱۲ 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.۱۳ 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.۱۴ 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.۱۵ 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.۱۶:978-600-7150-88-7 ؛ ج.۱۷:978-600-7150-89-4 ؛ ج.۱۸: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.۱۹:978-600-7150-91-7 ؛ ج.۲۰:978-600-7150-92-4 ؛ ج.۲۱: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.۲۲:978-600-7150-94-8 ؛ ج.۲۳:978-600-7150-95-5

مندرجات : ج.۱. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.۲. کتاب توحید.- ج.۳. کتاب عدل و معاد.- ج.۴. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. ۵. تاریخ پیامبران.- ج.۶. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.۷. کتاب امامت.- ج.۸. تاریخ امیرالمومنین.- ج.۹. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.۱۰. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.۱۱. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.۱۲. کتاب آسمان و جهان - ۱.- ج.۱۳. آسمان و جهان - ۲.- ج.۱۴. کتاب ایمان و کفر.- ج.۱۵. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.۱۶. کتاب مواعظ و حکم.- ج.۱۷. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.۱۸. کتاب ادعیه.- ج.۱۹. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.۲۰. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

ناشر دیجیتالی : مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

یادداشت : ج.۲ - ۸ و ۱۰ - ۱۶ (چاپ اول: ۱۳۹۲) (فیپا).

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۱ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، مجری پژوهش

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP۱۳۵/م۳ب۳۰۴۲۱۶۷ ۱۳۹۲

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۳۳۴۸۹۸۵

**[ترجمه]

تتمة کتاب الصلاة

باب 23 القراءة و آدابها و أحکامها

الآیات

النحل: فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطانِ الرَّجِیمِ‌⁽¹⁾

المزمل: وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلًا⁽²⁾

و انما قلنا بقراءته سورة بعد سورة حتّی یأتی علی آخرها، لإطلاق لفظ القرآن و الإطلاق فی کلام الحکیم محکم، و أمّا إمکان ذلک فی تهجد لیلة، أو صلوات یوم و لیلة فلان سورة المزّمّل من أوائل السور النازلة علی النبیّ صلّی اللّه علیه و آله، و قد قیل بأنها ثالث ثلاثة:

نزلت أولا سورة العلق ثمّ القلم ثمّ المزّمّل، و ان کان لا یخلو عن بعد بملاحظة مضمون الآیات الکریمة.

و کیف کان، لازم قوله عزّ و جلّ:« وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلًا» نزول صدر السورة و فیها هذه الآیة الشریفة- فی ظرف کان یمکن قراءة سور القرآن منسقا و منضدا و مرتلا فی تهجد واحد، و لعله لم تکن السور النازلة قبلها تربو علی عدد الأصابع، و سیأتی تأیید ذلک فی الآیة المتممة للعشرین من هذه السورة.

و أمّا الترتیل: فهو معنی لا یتعلق الا بالشی‌ء ذی الاجزاء المختلفة و المراد تنسیق تلک الاجزاء و تنضیدها أحسن نضد و اتساق، و انتظامها سلکا واحدا یقع کل جزء موقعه الخاص به المناسب له من حیث الترتیب، یقال ثغر مرتل: إذا کان مستوی النبات حسن التنضید، کلام رتل: حسن التألیف، ترتل فی الکلام: ترسل و تأنق فی قراءته بتبیین الحروف و أداء الوقوف و حسن تنسیقها، لا یندمج بعضها فی بعض.

و أمّا القرآن الکریم، فلما کان مشتملا علی سور متعدّدة، و کل سورة فی طیها آیات و کل آیة مرکب من جملات، و کل جملة من کلمات، و کل کلمة من حروف، کان ترتیل القرآن بقراءته سورة بعد سورة لا أقل من قراءة سورتین فی رکعة، لیتم معنی التنسیق و التنضید و ترتیل السورة بقراءة آیاتها مرتبة منسقة من دون تقدیم و تأخیر بین آیاتها المتناسقة و بلا زیادة فیها و نقیصة منها، و منه الوقف عند تمام الآیة الشریفة- کما کان یفعله رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لئلا یندمج الآیة فی الآیة و أمّا ترتیل الآیة فبقراءة جملاتها منظمة مترسلة و منه حفظ الوقوف، و ترتیل الجملة بقراءة الکلمات بعضها اثر بعض من دون ریث و سکتة، و منه رعایة الوقف بالحرکة و الوصل بالسکون، و ترتیل الکلمة بترسیل الحروف متسقة و تبیینها من مخارجها منتظمة لا یندمج بعضها فی بعض.

و من الترتیل و حسن الترسل فی القراءة أن یتانق فی اعلاء صوته حین القراءة کما یتأنق الخطیب المصقع یتصوب بصوته تارة و یتصعد به اخری حسب مقتضی المقام، فلو علا بصوته فی کلمة ثمّ خفض صوته بالکلمة بعدها و هکذا بحیث صار مخالفا لطبع القراءة کان خارجا عن الترتیل الواجب علیه بالسنة، و الکلام فی الاسراع بالقراءة و الابطاء فیها کالکلام فی اعلاء الصوت و اخفاضها لأیا بلای.

و یؤید هذا المعنی بل یصرح به قوله تعالی:« وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ لا نُزِّلَ عَلَیْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً کَذلِکَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَکَ وَ رَتَّلْناهُ تَرْتِیلًا» الفرقان: 33، لان المعنی انا أنزلنا القرآن متفرقا بین قطعاتها سورة سورة لنثبت به فؤادک بانزال کل سورة عند الحاجة الیها و لتقرأه علی الناس علی مکث، فیتعلموه و یتأنسوا به.

لکنه مع ذلک لم یکن التفریق بین قطعة و قطعة و بین سورة و سورة، و آیة و آیة کتفرقة الدقل و نثره و نثر الشذر بانقطاع سلکه، بل رتلناه ترتیلا یتسق نظام آیاته و ینتظم نطاق قصصه و عبره، و یتنضد سیاق حکمه و أمثاله، و زواجره و رغائبه، مع ما فی طیها من أحکام المعاملات و العبادات و قد وقع کل موقعه بحسن التألیف و الترصیف.

و قال سبحانه: فَاقْرَؤُا ما تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ‌⁽¹⁾

قال عزّ و جلّ:« إِنَّ رَبَّکَ یَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ أَدْنی مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ( اشارة الی ما نزل فی صدر السورة من أمره صلی الله علیه و آله بقیام اللیل فی هذه الأوقات المعینة ثلاث مرّات متهجدا ثمّ أمره بترتیل القرآن سورة بعد سورة حتّی یأتی علی آخرها فی تمام تهجده) وَ( هکذا یعلم أنّه تقوم) طائِفَةٌ مِنَ الَّذِینَ مَعَکَ( رغبة فی حسن ثواب اللّه من المقام المحمود، و اقتداء و تأسیا بک رجاء للّه و فی الیوم الآخر، لکنه لیس لهم طاقة کطاقتک.

و لا رغبة کرغبتک، و لا هم یحفظون و یتذکرون سور القرآن بتمامها) وَ اللَّهُ یُقَدِّرُ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ( فتارة یقصر اللیل و یطول النهار و تارة بالعکس، فلا یسع الوقت لقراءة القرآن بتمام سورة).

( و علی أی حال و علة) عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ( أی لن تحصوا القرآن بقراءة تمام سورة و ترتیله سورة سورة، خصوصا فی مستقبل أمرکم حیث ینزل علیکم سائر القرآن بسوره السبع الطوال و المثانی و المئین و المفصل) فَتابَ عَلَیْکُمْ( و خفف عنکم حیث کتب علی نفسه الرحمة من تشریع دین سمحة سهلة) فَاقْرَؤُا ما تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ( أی فلا یلزمکم بعدئذ أن ترتلوا القرآن بتمامه سورة بعد سورة، بل اقرءوا ما تیسر لکم من سور القرآن، کل بحسب حاله و فراغه و ذکره حتّی لا یختل علیکم أمر المعاد و المعاش، و النوم و الیقظة.

فالمراد من قوله عزّ و جلّ:« ما تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ»- بقرینة لفظ الیسر و المقابلة بقوله« عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ» هو سورة کاملة یتیسر قراءتها و یکون تذکرها و حفظها و تعلمها و ترتیلها سهلا یسیرا، کل علی حسب حاله، کما صرّح بذلک فی قوله عزّ و جلّ:« وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ» حیث نزل القرآن سورة سورة و جعل لکل سورة نسقا و نضدا فی ترتیب آیاتها، فمن کان ذا ذکر قوی یقدر أن یحفظ أمثال سورة البقرة من السبع الطوال، و من کان علی دون ذلک یحفظ أمثال سورة الحجر من المئین و من کان دون ذلک یحفظ أمثال سورة الرحمن من المفصل، و من کان یغلب علیه النسیان فلا أقل من أنّه یحفظ السور القصار.

و قد کان تنبه لذلک من المتقدمین ابن سیرین حیث قال لرجل: لا تقل سورة خفیفة، و لکن قل سورة میسرة لان اللّه یقول:« وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ» أخرجه ابن المنذر عنه علی ما فی الدّر المنثور ج 6 ص 135.

ثمّ قال عزّ و جلّ: عَلِمَ أَنْ سَیَکُونُ مِنْکُمْ مَرْضی( فیشغله هم الوجع من قراءة القرآن) وَ آخَرُونَ یَضْرِبُونَ فِی الْأَرْضِ( عند أسفارهم) یَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ( فلیس لهم کثیر فراغ) وَ آخَرُونَ یُقاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ( اشارة الی ما سیئول إلیه أمر الإمامة بالقتال مع المشرکین فیخافون أن یفتنهم الذین کفروا) فَاقْرَؤُا ما تَیَسَّرَ مِنْهُ( فی هذه الحالات، فانه لا أقل من قراءة سورة واحدة خفیفة یسیرة کسورة النصر ثلاث آیات، و من رغب عن قراءة القرآن مطلقا فلا صلاة له علی أی حالة کانت.

و لا یذهب علیک أن هذا الحکم کان قبل نزول قوله تعالی فی سورة الحجر:

« وَ لَقَدْ آتَیْناکَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِی وَ الْقُرْآنَ الْعَظِیمَ» الآیة: 87، و بعد ما نزلت الآیة و جعل سورة الفاتحة فی قبال القرآن العظیم کأنّها فی کفة و القرآن العظیم فی کفة، اختارها النبیّ صلّی اللّه علیه و آله بدلا من قراءة قرآن کامل، و جعلها فی أول الرکعة، و قال: لا صلاة الا بفاتحة الکتاب و خیر المصلین علی ما خیرهم اللّه فی آیة المزّمّل بقراءة سورة میسرة بعدها علی حسب حالهم حتی أنّه یمکنهم أن یجتزءوا من قراءة السورة بقراءة الحمد فی حال المرض و السفر، فان الفاتحة أیضا سورة میسرة، و الحمد للّه ربّ العالمین.

و قال تعالی: فَاقْرَؤُا ما تَیَسَّرَ مِنْهُ

<meta info="- فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ، - . النحل/98 - {پس چون قرآن می‌خوانی از شیطانِ مطرود به خدا پناه بر.}

**[ترجمه]

تفسیر

فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ أی أردت قراءته و نقل علیه الإجماع قال فی

مجمع البیان‌⁽¹⁾

معناه:

إذا أردت یا محمد قراءة القرآن فاستعذ بالله من شر الشیطان المرجوم المطرود الملعون و هذا کما یقال إذا أکلت فاغسل یدیک و إذا صلیت فکبر و منه إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ و الاستعاذة استدفاع الأدنی بالأعلی علی وجه الخشوع و التذلل و تأویله استعذ بالله من وسوسة الشیطان عند قراءتک لتسلم فی التلاوة من الزلل و فی التأویل من الخطل و الاستعاذة عند التلاوة مستحبة غیر واجبة بلا خلاف فی الصلاة و خارج الصلاة انتهی.

و فی کیفیة الاستعاذة عند القراء اختلاف کثیر فقال ابن کثیر و عاصم و أبو عمرو أعوذ بالله من الشیطان الرجیم و نافع و ابن عامر و الکسائی کذلک بزیادة إن الله هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ و حمزة نستعیذ بالله من الشیطان الرجیم و أبو حاتم أعوذ بالله السمیع العلیم من الشیطان الرجیم و الأشهر بیننا الأول و الأخیر و فی بعض روایاتنا أستعیذ بالله من الشیطان الرجیم و زاد فی بعضها إن الله هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ و فی بعضها أعوذ بالله السمیع العلیم من الشیطان الرجیم و أعوذ بالله أن یحضرون و فی بعضها أعوذ بالله من الشیطان الرجیم إن الله هُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِیمُ قال الشهید ره فی الذکری فی سنن القراءة فمنها الاستعاذة قبل القراءة فی الرکعة الأولی خاصة من کل صلاة لعموم فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ أی أردت القراءة وَ لِمَا رَوَی أَبُو سَعِیدٍ الْخُدْرِیُّ:⁽²⁾أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله کَانَ یَقُولُ قَبْلَ الْقِرَاءَةِ أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ

الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ. وَ لِرِوَایَةِ الْحَلَبِیِ‌⁽¹⁾عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: وَ صُورَتُهُ مَا رَوَی الْخُدْرِیُّ. وَ رُوِیَ: أَعُوذُ بِالسَّمِیعِ الْعَلِیمِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ وَ رَوَاهُ الْبَزَنْطِیُّ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ⁽²⁾عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام وَ اخْتَارَهُ الْمُفِیدُ فِی الْمُقْنِعَةِ.

وَ رَوَی‌⁽³⁾سَمَاعَةُ: أَسْتَعِیذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ إِنَّ اللَّهَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ.

و قال ابن البراج یقول أعوذ بالله السمیع العلیم من الشیطان الرجیم إن الله هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ و للشیخ أبی علی ابن الشیخ الأعظم أبی جعفر الطوسی قول بوجوب التعوذ للأمر به و هو غریب لأن الأمر هنا للندب بالاتفاق و قد نقل فیه والده فی الخلاف الإجماع وَ قَدْ رَوَی الْکُلَیْنِیُ‌⁽⁴⁾

عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: إِذَا قَرَأْتَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ فَلَا تُبَالِی أَنْ لَا تَسْتَعِیذَ.

ثم قال ره لا تتکرر الاستعاذة عندنا و عند الأکثر و لو نسیها فی الأولی لم یأت بها فی الثانیة انتهی.

**[ترجمه]«فاذا قرأت القرآن»: یعنی وقتی خواستی

قرآن بخوانی. نقل شده است که این تفسیر اجماعی است. طبرسی در مجمع البیان - . مجمع البیان 2: 384 -

در تفسیر آیه، سخنی گفته که معنایش چنین است: ای محمد، وقتی خواستی قرآن بخوانی، از شر شیطان مطرود و ملعون به خدا پناه ببر که شبیه سخنی است که در عرف گفته می­شود: وقتی می­خواهید غذا بخورید دستتان را بشوئید یا وقتی می­خواهید نماز بخوانید تکبیر بگویید، و ساختار آیه «إِذَا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فاغْسِلُواْ وُجُوهَکُمْ»{چون به [عزم] نماز برخیزید، صورت هایتان را بشویید.} شبیه این آیه است. استعاذه یعنی شخصی که رتبه اش پایین­تر از کسی است که رتبه ­اش بالاتر از اوست و متواضعانه و ذلیلانه می­خواهد چیزی را از او دفع کند. تأویل آیه این است که هنگام قرائت، از وسوسه شیطان به خدا پناه ببر تا در تلاوت از لغزش در بیان معنای تأویل قرآن، از اشتباه در امان باشی. معنای تأویلی آن یعنی سخن بیهوده نگوید. استعاذه هنگام تلاوت مستحب است و در نماز و غیر نماز واجب نیست. در این موضوع، خلافی نیست. پایان سخن مجمع البیان. در اینکه چگونه باید استعاذه نمود، قاریان اختلاف زیادی دارند. به نظر ابن کثیر و عاصم و ابوعمر باید گفت «أعوذ بالله من الشیطان الرجیم» که نافع و ابن عامر و کسایی هم چنین نظری دارند، با این اختلاف که به عبارت قبلی «إن الله هو السمیع العلیم» را اضافه می­کنند. به نظر حمزه باید گفت «نستعیذ بالله من الشیطان الرجیم» و به نظر ابوحاتم «أعوذ بالله السمیع العلیم من الشیطان الرجیم».

نظر مشهورتر بین ما، عبارت اولی و آخری است و در برخی روایات ما آمده «أستعیذ بالله من الشیطان الرجیم». در برخی روایات دیگر، به عبارت قبلی این عبارت اضافه شده است «إن الله هو السمیع العلیم» و در برخی روایات دیگر، «أعوذ بالله السمیع العلیم من الشیطان الرجیم و أعوذ بالله أن یحضرون» و در برخی روایات دیگر، «أعوذ بالله من الشیطان الرجیم إن الله هو الفتاح العلیم».

شهید در کتاب الذکری در باب مستحبات قرائت گفته است: یکی از مستحبات قرائت آن است که در رکعت اول هر نماز، قبل از قرائت استعاذه کند چرا که آیه «فإذا قرأت القرآن» عام است و معنای آن این است که هر زمان اراده قرائت کردی. و نیز طبق آنچه ابوسعید خدری روایت - . الذکری: 191 -

کرده است: پیامبر قبل از قرائت می­فرمود: «أعوذ بالله من الشیطان الرجیم». دلیل دیگر حدیثی است که حلبی از امام صادق علیه السلام - .التهذیب 1: 152 -

نقل کرده که همانند روایت خدری است .

در روایت دیگری آمده است: «أعوذ بالسمیع العلیم من الشیطان الرجیم». این روایت را بزنطی از معاویه ابن عمار - .این روایت در کتاب الذکری آمده است ولی در کتب اربعه نیست. - از امام صادق علیه السلام نقل کرده و شیخ در المقنعه نیز همین را انتخاب کرده است.

سماعه - .التهذیب 1: 177 -

روایت کرده است: «أستعیذ بالله من الشیطان الرجیم ان الله هو السمیع العلیم»

ابن براج گفته است چنین می­گوید: «أعوذ بالله السمیع العلیم من الشیطان الرجیم إن الله هوالسمیع العلیم».

شیخ ابو علی فرزند شیخ اعظم ابو جعفر طوسی معتقد است، استعاذه قبل از قرائت واجب است، زیرا به آن امر شده است. این نظر عجیبی است چرا که به اتفاق همه، امر در این آیه

برای استحباب است و حتی خود شیخ طوسی در کتاب الخلاف نقل کرده است که در این زمینه اجماع وجود دارد.

کلینی - . الکافی 3: 313 -

از امام باقر علیه السلام روایت کرده است که وقتی «بسم الله الرحمن الرحیم» گفتی، باکی نیست اگر استعاذه نکنی و سپس گفته است، به نظر ما و بیشتر علما استعاذه تکرار نمی شود. و اگر در رکعت اول فراموش کرد، لازم نیست در رکعت بعدی بگوید، پایان سخن.

**[ترجمه]

و أقول

الظاهر التخییر بین أنواع الاستعاذة الواردة فی النصوص و لو لا الأخبار الکثیرة لتأتی القول بوجوب الاستعاذة فی کل رکعة یقرأ فیها بل فی غیر الصلاة عند کل قراءة⁽⁵⁾لکن الأخبار الکثیرة تدل علی الاستحباب و تدل بظواهرها علی

اختصاصه بالرکعة الأولی و الإجماع المنقول و العمل المستمر مؤید و من مخالفة ولد الشیخ یعلم معنی الإجماع الذی ینقله والده قدس سره‌⁽¹⁾

فافهم ذلک.

وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلًا قال فی الصحاح الترتیل فی القراءة الترسل فیها و التبیین من غیر بغی و فی النهایة التأنی فیها و التمهل و تبیین الحروف و الحرکات تشبیها بالثغر المرتل و هو المشبه بنور الأقحوان.

و فی المغرب الترتیل فی الأذان و غیره أن لا یعجل فی إرسال الحروف بل یتثبت فیها و یبینها تبیینا و یوفیها حقها من الإشباع من غیر إسراع من قولهم ثغر مرتل و رتل مفلج مستوی النسبة حسن التنضید.

و قال المحقق فی المعتبر هو تبیینها من غیر مبالغة قال و ربما کان واجبا إذا أرید به النطق بالحروف بحیث لا یدمج بعضها فی بعض و یمکن حمل الآیة علیه لأن الأمر عند الإطلاق للوجوب و تبعه العلامة فی المنتهی و قال فی النهایة یعنی به بیان الحروف و إظهارها و لا یمد بحیث یشبه الغناء و قال فی الذکری هو حفظ الوقوف و أداء الحروف.

و قال فی مجمع البیان‌⁽²⁾

أی بینه بیانا و اقرأه علی هینتک و قیل معناه ترسل فیه ترسلا و قیل تثبت فیه تثبتا وَ رُوِیَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فِی مَعْنَاهُ أَنَّهُ قَالَ: بَیِّنْهُ بَیَاناً وَ لَا تَهُذَّهُ هَذَّ الشِّعْرِ وَ لَا تَنْثُرْهُ نَثْرَ الرَّمْلِ وَ لَکِنْ أَقْرِعْ بِهِ الْقُلُوبَ الْقَاسِیَةَ

وَ لَا یَکُونَنَّ هَمُّ أَحَدِکُمْ آخِرَ السُّورَةِ.

وَ رَوَی أَبُو بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی هَذَا قَالَ: هُوَ أَنْ تَتَمَکَّثَ فِیهِ وَ تُحَسِّنَ بِهِ صَوْتَکَ، انتهی.

و عد الشهید ره فی النفلیة الترتیل من المستحبات و قال هو تبین الحروف بصفاتها المعتبرة من الهمس و الجهر و الاستعلاء و الإطباق و الغنة و غیرها و الوقف التام و الحسن و عند فراغ النفس مطلقا و فسر الشهید الثانی ره التام بالذی لا یکون للکلام قبله تعلق بما بعده لفظا و لا معنی و الحسن بالذی یکون له تعلق من جهة اللفظ دون المعنی ثم قال و من هنا یعلم أن مراعاة صفات الحروف المذکورة و غیرها لیس علی وجه الوجوب کما یذکره علماء فنه مع إمکان أن یریدوا تأکید الفعل کما اعترفوا فی اصطلاحهم علی الوقف الواجب.

ثم قال و لو حمل الأمر بالترتیل علی الوجوب کان المراد ببیان الحروف إخراجها من مخارجها علی وجه یتمیز بعضها عن بعض بحیث لا یدمج بعضها فی بعض و بحفظ الوقوف مراعاة ما یخل بالمعنی و یفسد الترکیب و یخرج عن أسلوب القرآن الذی هو معجز بغریب أسلوبه و بلاغة ترکیبه انتهی.

فظهر مما ذکرنا أن الذی یظهر من کلام اللغویین هو أن الترتیل الترسل و التأنی و علیه حمل الآیة جماعة من أصحابنا و غیرهم کما عرفت لکن لما روی الخاص و العام عن أمیر المؤمنین علیه السلام و ابن عباس تفسیره بحفظ الوقوف و أداء الحروف و فی بعض الروایات و بیان الحروف تمسک به أصحاب التجوید و فسروه بهذا الوجه و تبعهم الشهید قدس سره و کثیر ممن تأخر عنه و تبعوهم فی تفسیرهم الحدیث حیث فسروه علی قواعدهم و مصطلحاتهم.

و لقد أحسن الوالد قدس سره حیث قال الترتیل الواجب هو أداء الحروف من المخارج و حفظ أحکام الوقوف بأن لا یقف علی الحرکة و لا یصل بالسکون فإنهما غیر جائزین باتفاق القراء و أهل العربیة و الترتیل المستحب هو أداء الحروف بصفاتها المحسنة لها و حفظ الوقوف التی استحبها القراء و بینوها فی تجاویدهم.

و الحاصل أنه إن حملنا الترتیل فی الآیة علی الوجوب کما هو دأبهم فی أوامر

القرآن فلیحمل علی ما اتفقوا علی لزوم رعایته من حفظ حالتی الوصل و الوقف و أداء حقهما من الحرکة و السکون أو الأعم منه و من ترک الوقف فی وسط الکلمة اختیارا و منع الشهید ره من السکوت علی کل کلمة بحیث یخل بالنظم فلو ثبت تحریمه کان أیضا داخلا فیه و لو حمل الأمر علی الندب أو الأعم کان مختصا أو شاملا لرعایة الوقف علی الآیات مطلقا کما ذکره جماعة من أکابر أهل التجوید.

و یشمل أیضا علی المشهور رعایة ما اصطلحوا علیه من الوقف اللازم و التام و الحسن و الکافی و الجائز و المجوز و المرخص و القبیح لکن لم یثبت استحباب رعایة ذلک عندی لأن تلک الوقوف من مصطلحات المتأخرین و لم تکن فی زمان أمیر المؤمنین علیه السلام فلا یمکن حمل کلامه علیه السلام علیه إلا أن یقال غرضه علیه السلام رعایة الوقف علی ما یحسن بحسب المعنی علی ما یفهمه القارئ و لا ینافی هذا حدوث تلک الاصطلاحات بعده.

و یرد علیه أیضا أن هذه الوقوف إنما وضعوها علی حسب ما فهموه من تفاسیر الآیات و قد وردت الأخبار الکثیرة کما سیأتی فی أن معانی القرآن لا یفهمها إلا أهل بیت نزل علیهم القرآن و یشهد له أنا نری کثیرا من الآیات کتبوا فیها نوعا من الوقف بناء علی ما فهموه و وردت الأخبار المستفیضة بخلاف ذلک المعنی کما أنهم کتبوا الوقف اللازم فی قوله سبحانه وَ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّهُ علی آخر الجلالة لزعمهم أن الراسخین فی العلم لا یعلمون تأویل المتشابهات و قد وردت الأخبار المستفیضة فی أن الراسخین هم الأئمة علیهم السلام و هم یعلمون تأویلها مع أن المتأخرین من مفسری العامة و الخاصة رجحوا فی کثیر من الآیات تفاسیر لا توافق ما اصطلحوا علیه فی الوقوف.

و لعل الجمع بین المعنیین لورود الأخبار علی الوجهین و تعمیمه بحیث یشمل الواجب و المستحب من کل منهما حتی أنه یراعی فی الوقف ترک قلة المکث بحیث ینافی التثبت و التأنی و کثرة المکث بحیث ینقطع الکلام و یتبدد النظام فیکره أو یصل إلی حد یخرج عن کونه قارئا فیحرم علی المشهور أولی و أظهر تکثیرا للفائدة

و رعایة لتفاسیر العلماء و اللغویین و أخبار الأئمة علیهم السلام الطاهرین صلوات الله علیهم أجمعین و الله یعلم حقائق کلامه المجید.

فَاقْرَؤُا ما تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ استدل به بعض الأصحاب علی وجوب القراءة فی الصلاة حیث دل الأمر علی الوجوب و أجمعوا علی أنها لا تجب فی غیر الصلاة فتجب فیها و علی هذه الطریقة استدلوا به علی وجوب السورة حیث قالوا الأمر للوجوب و ما تَیَسَّرَ عام فوجب قراءة کل ما تیسر لکن وجوب الزائد علی مقدار الحمد و السورة فی الصلاة منفی بالإجماع فبقی وجوب السورة سالما عن المعارض.

و أجیب بأنه یجوز أن تکون کلمة ما نکرة موصوفة لا موصولة حتی یفید العموم فالمعنی شیئا ما تیسر أی اقرؤا مقدار ما أردتم و أحببتم و لعل ذلک أظهر لکونه المتبادر عرفا کما یقال أعطه ما تیسر و کونه أنسب بسیاق الآیة و غرض التخفیف و الامتثال المقصود بیانه بها و التفریع علی قوله فَتابَ عَلَیْکُمْ و استلزامه التفصی عن مثل هذا التخصیص الذی هو فی غایة البعد.

و أیضا الآیة واقعة فی سیاق آیات صلاة اللیل و الظاهر کون المراد القراءة فی صلاة اللیل أو فی اللیل مطلقا علی الندب و الاستحباب کما سیأتی.

و قیل المراد بالقراءة الصلاة تسمیة للشی‌ء باسم بعض أجزائه و عنی بها صلاة اللیل ثم نسخ بالصلوات الخمس و قیل الأمر فی غیر الصلاة فقیل علی الوجوب نظرا فی المعجزة و وقوفا علی دلائل التوحید و إرسال الرسل و قیل علی الاستحباب فقیل أقله فی الیوم و اللیلة خمسون آیة و قیل مائة و قیل مائتان کذا ذکره فی کنز العرفان و مع تطرق تلک الاحتمالات التی أکثرها أظهر من التخصیص یشکل الاستدلال بعموم الآیات و سیأتی تمام القول فیه و فی قوله تعالی فَاقْرَؤُا ما تَیَسَّرَ مِنْهُ.

**[ترجمه]می توان هر یک از استعاذه هایی را که در این روایات آمده انتخاب کرد و اگر اخبار زیادی که استحباب آن را ثابت می کنند نبود، می­گفتیم استعاذه در هر رکعتی که قرائت دارد و حتی در هر قرائتی در غیر نماز واجب است. ولی اخبار زیادی وجود دارند که استحباب آن را ثابت می­کنند و ظاهر این روایات، مستحب بودن این عمل در رکعت اول است. اجماع منقول و عمل مستمر شیعه مؤید این قول است و از مخالفت فرزند شیخ طوسی با اجماعی که پدرش بر این مطلب نقل کرده، معنای این اجماع معلوم می شود، چرا که او از هر کس دیگری با شیوه و اصطلاحات پدرش آشناتر می باشد .

«و رتل القران ترتیلا»: در الصحاح گفته است: ترتیل به معنی تأنی در قرائت و واضح ساختن حروف بدون زیاده روی می باشد. در کتاب النهایه آمده، آهسته خواندن و درنگ نمودن و آشکار کردن حروف و حرکات. واژه ترتیل از «الثغر المرتّل» (دندان­های مرتب و چیده شده) گرفته شده است که به شکوفه های بابونه تشبیه شده است. در المغرب آمده است، ترتیل در اذان و جاهای دیگر به این معنا است که در خواندن عجله نکند، بلکه تأمل نموده و حروف و حرکات را کاملا واضح و پُر و بدون شتاب ادا کند و از جمله «ثغرٌ مرتَّل و رتلُ مُفلَّج» یعنی دندان­های یکسان و به نیکی در کنار یکدیگر قرار داده شده، گرفته شده است.

به نظر محقق حلی در المعتبر، ترتیل، آشکار ساختن حروف است و نباید در این کار زیاده روی کند تا حروف از هم بپاشد و اگر منظور از ترتیل ادای حروف باشد، شاید واجب باشد تا حروف به یکدیگر نچسبد و می توان آیه را بر این وجوب حمل کرد، چرا که امر در صورتی که مطلق باشد، برای وجوب است. علامه در کتاب المنتهی از وی تبعیت کرده است. در النهایه آمده: ترتیل، بیان حروف و اظهار آنهاست و نباید کشیده شود به گونه­ای که شبیه به غنا گردد. شهید در الذکری گفته است، ترتیل، رعایت وقفها و ادای حروف می­باشد.

در مجمع البیان گفته است: - . مجمع البیان 9: 377 - رتل یعنی روشن بیان کن و با طمأنینه بخوان. و نیز گفته­اند، معنای آن، آهسته و روشن بخوان و نیز تأنی و شتاب نکن.

در تفسیر آیه، در معنای رتل، از امیرالمومنین علیه السلام روایت شده است که فرمود: واژه‌ها و حروف آن را به روشنی بیان کن و مانند شعر سریع نخوان و مانند دانه‌های شن آن را پراکنده مساز، لکن چنان بخوان که دل‌های سنگین را با آن بکوبی و هرگز هدف کسی از شما این نباشد که حتماً به آخر سوره برسد. ابو بصیر در این باره از امام صادق علیه السلام روایت کرده است که حضرت فرمود: ترتیل، یعنی در خواندن قرآن مکث کنی و با آواز خوش بخوانی. پایان سخن شهید - ره - در کتاب النفلیه، ترتیل را از مستحبات قرائت دانسته و گفته است: معنای ترتیل، روشن کردن حروف با همه صفات معتبرشان از جمله همس، جهر، استعلا، اطباق و غنه و غیره و رعایت وقف تام و حسن است، و نیز وقف، وقتی نفس تمام شد مطلقاً.

شهید ثانی - ره - وقف تام و حسن را این گونه تفسیر کرده است که وقف تام این است که کلام از نظر لفظ و معنا به ماقبل خود وابسته نباشد و وقف حسن یعنی از جهت لفظ وابسته باشد اما از نظر معنا

وابسته نباشد. سپس گفته است: از این جا معلوم می شود که رعایت صفات حروفی که ذکر شد یا صفاتی که ذکر نشد، به نحو وجوب نیست، آن گونه که علمای این علم گفته اند؛ هرچند امکان دارد خواسته باشند با اطلاق وجوب بر این کار تأکید کنند، همان طور که در اصطلاحات خودشان در وقف واجب بدان اعتراف کرده اند.

سپس گفته است: اگر امر به ترتیل در آیه بر وجوب حمل شود، منظور از بیان حروف، ادا کردن آن از مخارجشان است به طوری که حروف از یکدیگر تشخیص داده شود، به گونه­ای که حرفی در حرف دیگر داخل نشود و منظور از رعایت وقفها، رعایت هر چیزی است که رعایت نکردن آن معنی را مختل می کند و ترکیب کلام را به هم می ریزد و آن را از اسلوب قرآن - که با اسلوب عجیب و بلاغتی که در ترکیب­هایش دارد، معجزه است - خارج می کند. پایان سخن

از مجموع آنچه بیان کردیم و آنچه که از کلام اهل لغت روشن می­شود، ترتیل عبارت است از ترسل و تأنی یعنی شمرده و با تأنی خواندن و همان طور که دانستی، گروهی از علمای ما و دیگران آیه را بر این نظر حمل کرده اند، ولی طبق آنچه خاص و عام از حضرت امیرالمومنین علیه السلام و ابن عباس نقل کرده اند، تفسیر آیه عبارت است از «رعایت وقفها و ادای حروف» و در برخی روایات، بیان حروف نیز به این دو شرط اضافه شده است. علمای تجوید به این روایت تمسک کرده­اند و بیان حروف را این گونه تفسیر نموده­اند و شهید و بسیاری از علمایی که متأخر از شهید هستند، از آنها تبعیت کرده اند، و تفسیر آنان از این حدیث را پذیرفته­اند، زیرا آنان حدیث را طبق قواعد و اصطلاحات خودشان تفسیر نموده اند .

مرحوم پدرم قدس سرّه در این باره نظر خیلی خوبی دارد، آنجا که گفته است: ترتیل واجب، عبارت از ادا کردن حروف از مخارج و رعایت وقفها است، به این شکل که در حرکت وقف نکند و سکون را وصل ننماید، چرا که هر دوی اینها به اتفاق قاریان و عرب زبانان جایز نیست؛ و ترتیل مستحب، عبارت است از ادای حروف با صفاتی که حروف را زیبا می­سازد و رعایت وقفهایی که قاریان آن را مستحب شمرده و در تجویدشان بیان کرده اند.

و نتیجه این که، اگر امر به ترتیل را در آیه بر وجوب حمل کنیم، همان طور که عادت علماء در اوامر قرآن چنین است که امر را بر وجوب حمل می کنند، در این صورت آیه باید بر مواردی حمل ­شود که در لزوم آن اتفاق نظر دارند. یعنی باید حالت وصل و وقف و ادای حق این دو، از حرکت در وصل و سکون در وقف، رعایت شود مانند حفظ و رعایت حالت وصل و وقف و... و یا آیه بر اعم از این موارد و نیز ترک وقف در وسط کلمه از روی اختیار حمل شود. و شهید - ره - از سکوت بر هر کلمه­ای به طوری که در نظم قرآن خلل ایجاد کند، منع کرده است و اگر حرمت این سکوت ثابت شود، باز داخل در این حکمی که آیه بر آن حمل می شود خواهد بود و اگر امر به ترتیل در آیه حمل بر استحباب و یا اعم از آن شود، مختص یا شامل رعایت وقف در آیات به طور مطلق می شود، همان طور که بزرگانی از علمای تجوید چنین گفته اند.

بنابر قول مشهور در تفسیر آیه و معنای ترتیل، رعایت وقف های لازم، تام، حسن، کافی، جایز، مجوّز، مرخّص و قبیح نیز شامل این آیه می شود، ولی استحباب این موارد برای من ثابت نشده است، چرا که آن وقفها از اصطلاحات متأخرین است و در زمان حضرت امیرالمومنین علیه السلام نبوده است و نمی توان کلام حضرت را بر این موارد حمل کرد، مگر اینکه گفته شود منظور حضرت رعایت وقفهایی است که قاری بر حسب معنی آن را نیک می داند که در این صورت، حدیث با این اصطلاحاتی که بعد از آن حضرت به وجود آمده­اند منافاتی نخواهد داشت.

ایراد دیگری بر نظر مشهور در استحباب این وقفها مطرح شده است و آن این که آنها این وقفها را بر حسب آنچه از تفاسیر آیات می فهمند، وضع کرده اند حال آنکه در روایت بسیاری آمده است - همان طور که ذکر خواهیم کرد - معنی قرآن را فقط اهل بیت می فهمند که قرآن بر آنها نازل شده است. شاهد این مطلب آن است که ما در بسیاری از آیات می بینیم که آنها بر حسب فهم خود نوعی از وقف را ثبت کرده­اند و در روایات مستفیضی خلاف آن معنا آمده است؛ همان طور که آنها در مورد آیه: « وَمَا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ کُلٌّ مِّنْ عِندِ رَبِّنَا وَمَا یَذَّکَّرُ إِلاَّ أُوْلُواْ الألْبَابِ» - . آل عمران / 7 - ،

{ تأویلش را جز خدا و ریشه‌داران در دانش کسی نمی‌داند. [آنان که] می‌گویند: «ما بدان ایمان آوردیم، همه [چه محکم و چه متشابه] از جانب پروردگار ماست»، و جز خردمندان کسی متذکر نمی‌شود.} وقف لازم را بعد از لفظ جلاله الله قرار داده اند، چرا که به نظر آنها، راسخین در علم تأویل متشابهات را نمی دانند حال آنکه در روایات مستفیضی آمده است که راسخین در علم ائمه علیهم السلام می باشند و آنها تأویل متشابهات را می دانند. از طرفی - دلیل دیگر که غیر از ائمه کسی دیگر معانی قرآن را نمی­فهمد اینکه متأخرین از مفسرین عامه و خاصه در بسیاری از آیات تفاسیری را ترجیح داده اند که با مبنای خودشان در وقفی که باید شود سازگار نیست.

شاید بتوان بین دو معنی به خاطر اینکه روایت به هر دو صورت آمده به گونه­ای جمع کرد که شامل وفقهای واجب و مستحب گردد: کوتاهی مکث به گونه­ای باشد که منافی سکون و آهستگی نباشد و زیادی مکث به گونه­­ای باشد که کلام قطع نگردد و نظم به هم نخورد که در این صورت مکروه است، یا اگر به حدی برسد که از حالت قاری بودن خارج شود. نظر مشهور، حرام بودن این عمل است. این نظر سزاوارتر و مفیدتر بوده و با تفاسیر علما و اهل لغت و روایات ائمه طاهرین صلوات الله علیهم أجمعین هماهنگ­تر است. خدا خود حقایق کلام مجیدش را می­داند.

«فاقرؤوا ما تیسر من القرآن»: برخی اصحاب با استدلال به این آیه گفته­اند که قرائت در نماز واجب است چرا که امر بر وجوب دلالت دارد و اجماع دارند که در غیر نماز، قرائت واجب نیست، بنابراین در نماز واجب است. و به این صورت به آیه استدلال کرده و گفته­اند که خواندن سوره واجب است؛ زیرا که امر بر وجوب دلالت دارد، ما تیسّر عام است و هرچقدر که میسر شد، خواندنش واجب است. ولی چون اجماع دارند زیاده از حمد و سوره خواندن در نماز واجب نیست، وجوب قرائت سوره در نماز معارض ندارد.

به این استدلال این گونه جواب داده شده که استدلال در صورتی صحیح است که کلمه «ما » نکره موصوله باشد تا افاده عموم کند در حالی که این جا می تواند نکره موصوفه باشد که در این صورت عام نخواهد بود، چرا که معنا این گونه می شود: «شیئا ما تیسّر»، (هر چه که امکان داشته باشد) یعنی به هر اندازه که می خواهید و دوست دارید قرآن بخوانید، و شاید این برداشت ظاهرتر باشد، چرا که در عرف نیز همین است. چنان که در عرف مثلا گفته می شود: «اعطه ما تیسّر»، (هر چه امکان دارد به او بده) و از طرفی با سیاق آیه و نیز با هدف سهل گرفتن بر مومنان در قرائت کردن قرآن که قرار است با این آیه بیان شود، تناسب بیشتری دارد. بعلاوه توضیحی بر این سخن پروردگار است که فرمود: «فتاب علیکم» و اگر «ما» را نکره موصوفه بگیریم، از چنین تخصیصی که بسیار بعید است راحت می­شویم.

همچنین آیه در ضمن آیات نماز شب آمده و ظاهرش این است که قرائت آن در نماز شب یا مطلقا در شب مستحب است، چنان که خواهد آمد.

گفته شده است: منظور از قرائت، نماز است به اعتبار این که جزء را گفته و کلّ را اراده کرده است و منظور از نماز، نماز شب است که با نمازهای پنجگانه نسخ شده است. و نیز گفته شده است: امر به قرائت قرآن در غیر نماز است، و گفته شده است، با توجه به معجزه بودن قرآن و آگاهی یافتن بر دلائل توحید و ارسال رسل، امر در آیه برای وجوب قرائت قرآن است. باز گفته شده است، خواندن قرآن مستحب است و کمترین مقداری که باید خوانده شود پنجاه آیه است. برخی صد آیه و دویست آیه نیز گفته­اند و این احتمالات در کتاب کنزالعرفان به طور مفصل آمده است. با توجه به همه احتمالاتی که بالاترین میزان آنها از تخصیص ظاهرترند، تمسک به عموم آیه، با اشکال مواجه می­شود و ما البته تمام نظرات مختلف را در این باره، در تفسیر «فاقروا ما تیسرمنه» ذکر خواهیم کرد.

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

تَفْسِیرُ الْإِمَامِ، قَالَ علیه السلام: الَّذِی نَدَبَکَ اللَّهُ إِلَیْهِ وَ أَمَرَکَ بِهِ عِنْدَ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ أَعُوذُ بِاللَّهِ السَّمِیعِ الْعَلِیمِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ فَإِنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ إِنَّ قَوْلَهُ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَمْتَنِعُ بِاللَّهِ السَّمِیعِ لِمَقَالِ الْأَخْیَارِ وَ الْأَشْرَارِ وَ لِکُلٍّ مِنَ الْمَسْمُوعَاتِ

مِنَ الْإِعْلَانِ وَ الْإِسْرَارِ الْعَلِیمِ بِأَفْعَالِ الْفُجَّارِ وَ الْأَبْرَارِ وَ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ مِمَّا کَانَ وَ مَا یَکُونُ وَ مَا لَا یَکُونُ أَنْ لَوْ کَانَ کَیْفَ کَانَ یَکُونُ مِنَ الشَّیْطَانِ هُوَ الْبَعِیدُ مِنْ کُلِّ خَیْرٍ الرَّجِیمُ الْمَرْجُومُ بِاللَّعْنِ الْمَطْرُودُ مِنْ بِقَاعِ الْخَیْرِ وَ الِاسْتِعَاذَةُ هِیَ مِمَّا قَدْ أَمَرَ اللَّهُ بِهِ عِبَادَهُ عِنْدَ قِرَاءَتِهِمُ الْقُرْآنَ فَقَالَ فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ‌⁽¹⁾الْآیَةَ.

**[ترجمه]تفسیر امام حسن عسکری: امام حسن عسکری علیه السلام فرمود: آنچه خداوند هنگام قرائت قرآن تو را بدان خوانده و امر کرده این است: «اعوذ بالله السمیع العلیم من الشیطان الرجیم» از شر شیطان مطرود به خدای دانا و شنوا پناه می­برم، زیرا حضرت امیرمؤمنان علیه السلام فرموده است منظور از «اعوذ بالله» به خدا پناه می برم، «السمیع» شنوای گفتار نیکان و بدان و هر چه که از آشکار و نهان شنیده می شود. «العلیم» به افعال بدکاران و نیکوکاران و هر چیزی که بود، هست و هر نیستی که اگر بود چگونه می­شد. «من الشیطان» شیطان کسی است که از همه خیر با لعن رانده شده است. استعاذه از جمله چیزهایی است که خداوند هنگام قرائت قرآن، بندگان خود را بدان امر کرده است، سپس گفت: - . تفسیر امام حسن عسکری: 6 -

«فاذا قرأت القرآن فاستعذ بالله من الشیطان الرجیم» .

**[ترجمه]

«2»

الْمَجَازَاتُ النَّبَوِیَّةُ، لِلسَّیِّدِ الرَّضِیِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: کُلُّ صَلَاةٍ لَا یُقْرَأُ فِیهَا بِفَاتِحَةِ الْکِتَابِ فَهِیَ خِدَاجٌ وَ رُوِیَ بِلَفْظٍ آخَرَ وَ هُوَ قَوْلُهُ کُلُّ صَلَاةٍ لَا قِرَاءَةَ فِیهَا فَهِیَ خِدَاجٌ.

قال السید رضی الله عنه هذه استعارة عجیبة لأنه صلی الله علیه و آله جعل الصلاة التی لا یقرأ فیها ناقصة بمنزلة الناقة إذا ولدت ولدا ناقص الخلقة أو ناقص المدة و یقال أخدج الرجل صلاته إذا لم یقرأ فیها و هو مخدج و هی مخدجة و قال بعض أهل اللغة یقال خدجت الناقة إذا ألقت ولدها قبل أوان النتاج و إن کان تام الخلقة و أخدجت إذا ألقته ناقص الخلق و إن کان تام الحمل فکأنه صلی الله علیه و آله قال کل صلاة لا یقرأ فیها فهی نقصان‌⁽²⁾.

**[ترجمه]المجازات النبویه: که برای سید رضی است گفته است: پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم فرمود: هر نمازی که در آن فاتحه الکتاب خوانده نشود ناقص است؛ که با لفظ دیگری هم این روایت آمده است و روایت این است: هر نمازی که قرائت نداشته باشد ناقص است.

سید رضی گفته است، این استعاره عجیب است چرا که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نمازی را که در آن فاتحه الکتاب خوانده نشود به شتر ماده­ای تشبیه کرده است که بچه­اش را ناقص الخلقه یا زودتر از موعد زاییده است. «أخدج الرجل صلاته» وقتی گفته می­شود که فرد در نمازش قرائت نکند. برای مذکر مخدج و برای مونث مخدجه به کار رفته است. برخی اهل لغت گفته­اند، «خدجت الناقه» وقتی گفته می شود که شتر ماده بچه­اش را قبل از رسیدن مدت زایش به دنیا بیاورد، هر چند که ناقص نباشد. «أخدجت الناقه» وقتی به کار می رود که بچه اش را ناقص الخلقه به دنیا بیاورد هر چند زمان وضع حمل آن رسیده باشد. مثل اینکه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرموده­اند: هر نمازی که قرائت در آن خوانده نشود ناقص است - . مجازات النبویه : 70 - .

**[ترجمه]

«3»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَکُونُ مُسْتَعْجِلًا یُجْزِیهِ أَنْ یَقْرَأَ فِی الْفَرِیضَةِ بِفَاتِحَةِ الْکِتَابِ وَحْدَهَا قَالَ لَا بَأْسَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: علی ابن جعفر گفته است، از برادرم امام کاظم علیه السلام پرسیدم، اگر کسی که عجله دارد، فقط فاتحه الکتاب را بخواند، نمازش صحیح است؟ حضرت فرمودند: اشکالی ندارد - . قرب الاسناد: 96 - .

**[ترجمه]

تبیین

لا خلاف بین الأصحاب فی وجوب القراءة فی الصلاة و إلیه ذهب أکثر المخالفین و لیست برکن فی الصلاة عند الأکثر حتی أن الشیخ نقل الإجماع علیه و حکی فی المبسوط القول برکنیتها عن بعض الأصحاب و الأول أصح للروایات

الکثیرة المستفیضة الدالة علی عدم إعادة الصلاة بترکها نسیانا و تجب فی الفریضة الثنائیة و فی الأولیین من غیرها الحمد عند علمائنا أجمع علی ما نقله جماعة من الأصحاب و هل یتعین الفاتحة فی النافلة الأقرب ذلک و قال فی التذکرة لا تجب قراءة الفاتحة فیها للأصل و الأصوب اشتراط الفاتحة فیها کسائر واجبات الصلاة إلا ما أخرجه الدلیل.

و لا خلاف بین الأصحاب فی جواز الاقتصار علی الحمد وحدها فی النوافل مطلقا و فی الفرائض عند الضرورة کالخوف و المرض و ضیق الوقت و نقل الاتفاق علی ذلک العلامة فی المنتهی و المحقق فی المعتبر و اختلفوا فی وجوب السورة عند عدم الضرورة فذهب الأکثر إلی الوجوب و الشیخ فی النهایة و ابن الجنید و سلار و المحقق فی المعتبر إلی الاستحباب و مال إلیه فی المنتهی و اختاره جماعة من المتأخرین و الأخبار فی ذلک متعارضة فبعضها یدل علی وجوب السورة الکاملة و أکثر الأخبار المعتبرة تدل علی عدم الوجوب فبعضها یدل علی عدم وجوب السورة أصلا و بعضها علی جواز الاکتفاء ببعض السورة و هی أکثر.

و یظهر من الشیخ فی المبسوط و ابن الجنید المیل إلی هذه الأخبار و القول بوجوب شی‌ء مع الحمد إما سورة کاملة أو بعض سورة قال فی المبسوط قراءة سورة بعد الحمد واجب علی أنه إن قرأ بعض السورة لا نحکم ببطلان الصلاة و قال ابن الجنید و لو قرأ بأم الکتاب و بعض سورة فی الفرائض أجزأ و هذا مما یضعف استدلال أکثر المتأخرین بتلک الأخبار تمسکا بعدم القول بالفصل و بالجملة القول بعدم وجوب السورة الکاملة قوی من حیث الأخبار و الاحتیاط یقتضی عدم ترک السورة إلا عند الاضطرار و إنما عدل الأکثر عن تلک الأخبار إلی الوجوب لأن عدم الوجوب قول المخالفین إلا شاذا منهم و هذا مما یؤکد الاحتیاط.

و هذا الخبر مما استدل به علی الوجوب و أجاب القائلون بالاستحباب بأن دلالته بالمفهوم و لا یعارض المنطوق و یمکن حمله علی الاستحباب بل یمکن أن یستدل به علی الندب إذ الاستعجال أعم من أن یکون لحاجة ضروریة أو غیرها مع أن مفهومه ثبوت البأس عند عدمه و هو أعم من الحرمة.

**[ترجمه]در وجوب قرائت در نماز، بین اصحاب اختلافی نیست و حتی نظر بیشتر مخالفین هم چنین است. به نظر بیشتر علما، قرائت رکن نماز نیست حتی شیخ طوسی بر این مطلب اجماع نقل کرده است. با این حال نظر برخی از اصحاب را در المبسوط آورده که قائلند، قرائت رکن نماز است و نظر اولی - رکن نبودن - قوی­تر است، چرا که روایات زیاد و مستفیضی وجود دارد که اگر قرائت از روی فراموشی ترک شود، اعاده نماز لازم نیست. قرائت سوره حمد، در نمازهای واجب دو رکعتی و دو رکعت اول بقیه نمازهای واجب، به نظر همه علمای ما - البته طبق آنچه برخی از علما نقل کرده اند - واجب است. آیا در نمازهای نافله هم باید در قرائت، سوره فاتحه خوانده شود؟ اگر بگوییم بله به صواب نزدیکتر است. در کتاب التذکره گفته است: خواندن فاتحه در نمازهای نافله به خاطر اصل - عدم وجوب - واجب نیست، نظر صحیح­تر آن است که خواندن سوره حمد در نمازهای نافله هم مثل سایر واجبات نماز، واجب باشد مگر اینکه دلیلی بر عدم وجوب آن در نماز باشد.

اختلافی بین اصحاب نیست که می توان در نمازهای نافله فقط به خواندن سوره حمد اکتفا کرد و در نمازهای واجب در صورتی که ضرورتی در کار باشد، مثل ترس و بیماری و تنگی وقت، می­توان به خواندن سوره حمد اکتفا نمود. علامه در کتاب المنتهی و محقق در کتاب المعتبر، اتفاق علما را بر این مطلب نقل کرده اند. اختلاف در این است که در صورتی که ضرورتی نباشد، آیا قرائت سوره بعد از حمد واجب است؟ نظر بیشتر علما واجب بودن قرائت سوره بعد از حمد است و نظر شیخ مفید در کتاب النهایه و ابن جنید و سلار و محقق در کتاب المعتبر، مستحب بودن قرائت سوره است و - علامه - در کتاب المنتهی به این نظر متمایل شده است و گروهی از متأخرین همین نظر را انتخاب کرده اند. روایات وارده در این باره متعارض است؛ برخی سوره کامل را واجب می دانند؛ بیشتر روایات معتبر، خواندن سوره کامل را واجب نمی دانند. برخی روایات به طور کلی دال بر عدم وجوب سوره - چه کامل چه جزئی - هستند و برخی روایات اکتفا کردن به قسمتی از سوره را جایز می­دانند که این روایات در اکثریت هستند.

از شیخ در کتاب المبسوط و ابن جنید برمی­آید که به این روایات تمایل دارند. وی در المبسوط، نظر به وجوب خواندن چیزی به همراه سوره حمد داده است که این چیز، یا سوره کامل یا بخشی از سوره می­باشد و گفته است: قرائت سوره­ای بعد از سوره حمد واجب است با این که اگر بخشی از سوره را بخواند، به بطلان نمازش حکم نمی­کنیم. ابن جنید گفته است، اگر همراه ام الکتاب - سوره حمد - بخشی از سوره دیگری خوانده شود نماز صحیح است. این نظر از جمله چیزهایی است که استدلال متاخرین به آن، اخبار را با تمسک به قاعده عدم قول به فصل - بین سوره کامل و بخشی از سوره فرقی نیست - تضعیف می کند. به طور کلی باید گفت، واجب نبودن قرائت سوره کامل با این روایت تقویت می­شود، ولی احتیاط این است که فقط در صورت اضطرار سوره کامل خوانده نشود و دلیل این که اکثر علما از این روایات عدول کرده اند و قائل به وجوب سوره هستند این است که واجب نبودن قرائت سوره کامل، نظر مخالفین است هر چند نظراتی شاذ بین آنهاست که خواندن سوره کامل را واجب می­داند و این از جمله چیزهایی است که سبب می­شود قول به احتیاط تقویت شود.

این روایت از جمله چیزهایی است که برای وجوب خواندن سوره کامل به آن استدلال کرده­اند و کسانی که قائل به استحباب خواندن سوره کامل هستند می­گویند، وجوب از مفهوم حدیث استفاده می شود - مفهوم این است اگر عجله نداشته باشد، باید سوره کامل بخواند - و با منطوق تعارض ندارد و می­توان آن را حمل بر استحباب نمود؛ حتی می­توان با این روایت بر استحباب خواندن سوره کامل استدلال کرد، چرا که عجله داشتن اعم از این است که برای نیاز ضروری یا غیر ضروری باشد و از طرفی مفهوم آن این است که اگر عجله نداشته باشد نمی­تواند بخشی از آن را بخواند و این نتوانستن، اعم از حرام بودن است.

**[ترجمه]

«4»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَخِی مُوسَی علیه السلام عَنْ رَجُلٍ قَرَأَ سُورَتَیْنِ فِی رَکْعَةٍ قَالَ إِذَا کَانَتْ نَافِلَةً فَلَا بَأْسَ فَأَمَّا الْفَرِیضَةُ فَلَا یَصْلُحُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: علی ابن جعفر گفته است: از برادرم امام کاظم علیه السلام درباره فردی پرسیدم که دو سوره را در یک رکعت خوانده بود، فرمود: اگر نماز نافله باشد اشکالی ندارد ولی در نماز واجب صحیح نیست. - - قرب الاسناد: 93 -

**[ترجمه]

بیان

ظاهره کراهة القران بین السورتین فی رکعة فی الفریضة و عدمها فی النافلة و أما جواز القران فی النافلة فلا خلاف فیه بین الأصحاب بل ظاهرهم الاتفاق علی عدم الکراهة أیضا و قد دلت علیه أخبار کثیرة عموما و فی خصوص کثیر من النوافل کصلاة الوتر و صلاة أمیر المؤمنین علیه السلام و صلاة فاطمة علیها السلام و صلاة النبی صلی الله علیه و آله و غیرها و الأولی عدم القران فیما لم یرد فیه بالخصوص لإطلاق بعض الأخبار.

و أما القران فی الفریضة فذهب الشیخ فی الاستبصار و ابن إدریس و المحقق و جمهور المتأخرین إلی الکراهة و ذهب الشیخ فی النهایة و الخلاف و المبسوط إلی أنه غیر جائز بل قال فی الأخیرین إنه مفسد و إلیه ذهب المرتضی فی الانتصار و ادعی علیه الإجماع و الأخبار فیها متعارضة و یمکن الجمع بینها بوجهین أحدهما حمل أخبار المنع علی الکراهة و ثانیهما حمل أخبار الجواز علی التقیة و الأول أظهر و الثانی أحوط.

و قال الشهید الثانی ره یتحقق القران بقراءة أزید من سورة و إن لم یکمل الثانیة بل بتکریر السورة الواحدة أو بعضها و مثلها تکرار الحمد و فیه نظر لأنه ینافی تجویزهم العدول قبل تجاوز النصف و کثیر من الروایات تدل علی جواز قراءة أکثر من سورة و علی أی حال فالظاهر کون موضع الخلاف قراءة الزائد علی أنه جزء من القراءة المعتبرة فی الصلاة إذ لا خلاف ظاهرا فی جواز القنوت ببعض الآیات و إجابة المسلم بلفظ القرآن و الإذن للمستأذن بقوله ادْخُلُوها بِسَلامٍ و نحو ذلک.

**[ترجمه]ظاهر حدیث این است که خواندن دو سوره در یک رکعت نماز واجب، مکروه است ولی در نماز نافله اشکالی ندارد که در جواز این کار در نماز نافله، بین اصحاب اختلافی نیست و حتی ظاهر عبارتشان این است که اتفاق بر عدم کراهت آن دارند. روایات متعددی به طور عموم - در باب کلیه نمازهای نافله - و در خصوص برخی نمازهای نافله مثل وتر، نماز امیرالمومنین علیه السلام و نماز فاطمه زهرا و نماز پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به این حکم دلالت دارند. ولی به خاطر اطلاق برخی روایات، بهتر است فقط در خصوص نمازهایی این کار جایز دانسته شود که تصریح شده است، می­توان در آنها دو سوره را در یک رکعت خواند.

اما خواندن دو سوره در یک رکعت، در مورد نمازهای واجب اختلافی است. به نظر شیخ در کتاب الاستبصار و ابن ادریس و محقق و بیشتر متأخرین، این کار مکروه است، ولی شیخ در کتاب النهایه و کتاب الخلاف و المبسوط حکم به عدم جواز این کار کرده است. حتی در دو کتاب اخیر گفته است، این کار نماز را باطل می­کند. نظر سید مرتضی هم در کتاب الانتصار چنین است و بر این مطلب ادعای اجماع کرده است. روایات در این باره متعارض هستند و می­توان بین این روایات به دو صورت جمع کرد: اول، روایاتی که از این کار منع می کنند حمل بر کراهت شوند. دوم، روایاتی که این کار را جایز می دانند حمل بر تقیه شوند. که اولی موافق ظاهر و دومی موافق احتیاط است .

شهید ثانی (ره) گفته است، قرآن با خواندن بیش از یک سوره محقق می­شود حتی اگر سوره دوم کامل نشود؛ بلکه می توان یک سوره یا بخشی از یک سوره را دوباره خواند، مثل تکرار سوره حمد. البته این نظر جای بحث دارد زیرا این نظر منافی با مبنای آنهایی است که عدول از سوره ای به سوره دیگر را قبل از اینکه نصف سوره تمام شود، جایز می­دانند. روایات بسیاری بر جواز قرائت بیش از یک سوره دلالت می کنند و در هر صورت اختلاف در این است که قرائت زاید، جزئی از قرائت معتبر در نماز هست یا نه؟ زیرا که ظاهرا اختلافی در این نکته نیست که می­توان در قنوت قسمتی از آیات قرآن را خواند و جواب سلام کننده را با لفظ قرآن داد و می­توان به کسی که اجازه می خواهد، با لفظ «ادخلوها بسلام آمنین» اجازه داد.

**[ترجمه]

«5»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَقْرَأُ فِی الْفَرِیضَةِ سُورَةَ النَّجْمِ أَ یَرْکَعُ بِهَا أَوْ یَسْجُدُ ثُمَّ یَقُومُ فَیَقْرَأُ بِغَیْرِهَا قَالَ یَسْجُدُ ثُمَّ یَقُومُ فَیَقْرَأُ بِفَاتِحَةِ الْکِتَابِ وَ یَرْکَعُ وَ لَا یَعُودُ یَقْرَأُ فِی الْفَرِیضَةِ

بِسَجْدَةٍ⁽¹⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: علی ابن جعفر گفته است، از امام کاظم علیه السلام پرسیدم: کسی در نماز واجب سوره النجم را می خواند، آیا باید با آن رکوع کند یا سجده کند و سپس بلند شده و سوره دیگری غیر از سوره النجم بخواند؟ فرمود: سجده می­کند، سپس بلند می­شود و سوره حمد را می­خواند و رکوع می­کند، ولی دیگر در نمازهای واجب سوره های سجده دار نخواند. - - قرب الاسناد: 93 چاپ سنگی -

**[ترجمه]

«6»

کِتَابُ الْمَسَائِلِ، لِعَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْهُ علیه السلام: مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّ فِیهِ وَ یَرْکَعُ وَ ذَلِکَ زِیَادَةٌ فِی الْفَرِیضَةِ فَلَا یَعُودَنَّ یَقْرَأُ السَّجْدَةَ فِی الْفَرِیضَةِ⁽²⁾.

**[ترجمه]کتاب المسائل: روایتی دیگر از علی ابن جعفر از امام کاظم علیه السلام شبیه این روایت نقل شده است ولی در این روایت آمده ... و رکوع می کند و آن زیاده­ای در نماز واجب است؛ پس به هیچ وجه نباید در نمازهای واجب سوره سجده دار خوانده شود - [2]. المسائل 10 : 121 - .

**[ترجمه]

بیان

المشهور بین الأصحاب عدم جواز قراءة العزیمة فی الفرائض و نقل جماعة علیه الإجماع و قال ابن الجنید لو قرأ سورة من العزائم فی النافلة سجد و إن کان فی فریضة أومأ فإذا فرغ قرأها و سجد و ظاهره جواز القراءة فی الفریضة و ربما یحمل کلامه

علی أن المراد بالإیماء ترک قراءة السجدة مجازا و هو بعید جدا نعم یمکن حمله علی الناسی و هذه الروایة تدل ظاهرا علی جواز قراءتها فی الفریضة و السجود فی أثنائها و یمکن حملها علی الناسی أو علی التقیة.

ثم الظاهر من کلام القائلین بالتحریم بطلان الصلاة بقراءتها و قال فی المعتبر و التحقیق أنا إن قلنا بوجوب سورة مضافة إلی الحمد و حرمنا الزیادة لزم المنع من قراءة سورة العزیمة و إن أجزنا أحدهما لم یمنع ذلک إذا لم یقرأ موضع السجود و قال فی الذکری لو قرأها سهوا فی الفریضة ففی وجوب الرجوع منها ما لم یتجاوز النصف وجهان و إن تجاوز ففی جواز الرجوع أیضا وجهان و المنع أقرب و إن منعناه أومأ بالسجود ثم لیقضها و یحتمل وجوب الرجوع ما لم یتجاوز السجدة و هو أقرب انتهی ملخصا.

و إذا أتم السورة ناسیا فظاهر الشهید أنه یومئ ثم یقضی و به قطع الشهید الثانی و العلامة خیر بین الإیماء و القضاء و قال ابن إدریس مضی فی صلاته ثم قضی و الأحوط اختیار الأول مع الإعادة أو العمل بهذا الخبر مع الإعادة و لو استمع فی الفریضة قال العلامة فی النهایة أومأ أو سجد بعد الفراغ و الجمع بینهما أحوط و قرب العلامة تحریم الاستماع فی الفریضة کالقراءة و لا یخلو من تأمل.

کل ذلک فی الفریضة فأما فی النافلة فالمشهور جواز قراءتها و وجوب السجود

فی الأثناء ثم یقوم فیتم القراءة و لو کانت السجدة آخر السورة استحب له بعد القیام قراءة الحمد لیرکع عن قراءة لروایة الحلبی‌⁽¹⁾و قال الشیخ یقرأ الحمد و سورة أو آیة معها و لو نسی السجدة حتی رکع سجد إذا ذکر لصحیحة محمد بن مسلم‌⁽²⁾

و لو کان مع إمام و لم یسجد إمامه و لم یتمکن من السجدة أومأ للروایات الکثیرة و الأحوط القضاء بعدها أیضا.

**[ترجمه]نظر مشهور فقهای شیعه این است که خواندن سوره های سجده دار در نمازهای واجب جایز نیست و گروهی اجماع بر این مطلب نقل کرده اند. ابن جنید گفته است: اگر سوره ای از سوره های سجده دار در نمازهای نافله خوانده شود سجده می­کند و اگر در نماز واجب باشد با سر اشاره می­کند و وقتی نماز را تمام کرد آن آیه سجده­دار را می­خواند و سجده می­کند. ظاهر سخن ابن جنید این است که خواندن سوره سجده دار در نماز واجب جایز است. چه بسا کلام ابن جنید بر این حمل شود که مراد او از ایماء، مجازا نخواندن آیه سجده دار باشد که این بسیار بعید است. بله، البته می­توان سخن ابن جنید را بر شخص فراموشکار حمل نمود و ظاهراً این روایت بر جایز بودن خواندن آیات سجده دار در نماز واجب و جایز بودن سجده در اثنای نماز واجب دلالت می­کند. شاید بتوان گفت این روایت در مورد شخص فراموشکار است، یا از روی تقیه گفته شده است.

ظاهر سخن قائلینی که قرائت سوره سجده دار را در نماز حرام می دانند، باطل بودن نماز در صورت قرائت سوره سجده دار است. در کتاب المعتبر گفته است: اگر قائل باشیم خواندن سوره ای دیگر علاوه بر سوره حمد واجب است و اضافه کردن چیزی به نماز را حرام بدانیم، نباید سوره های عزائم را خواند و اگر یکی از آن دو را جایز بدانیم - یعنی قائل به عدم وجوب سوره ای علاوه بر حمد شویم یا اضافه کردن را حرام ندانیم - قرائت سوره عزائم اشکالی ندارد به شرطی که آیه سجده دار خوانده نشود.

در کتاب الذکری گفته است: اگر سوره های عزائم اشتباها در نمازهای واجب خوانده شود، در این که آیا واجب است قبل از اینکه از نصف سوره بگذریم از خواندن آن منصرف شویم؟ دو وجه است، و اگر از نصف گذشته باشد، باز در جواز رجوع دو وجه است. نظر درست­تر این است که جایز نیست منصرف شود، و اگر رجوع را جایر ندانیم، برای سجده اشاره می­کند، سپس باید سجده را قضا کند. احتمال دارد در صورتی که از آیه سجده دار نگذشته باشد رجوع واجب باشد و این قول قویتر است. پایان سخن شهید که به صورت خلاصه ذکر شد.

و اگر اشتباهاً تمام سوره را خواند، ظاهر عبارت شهید این است که اشاره می­کند و بعداً قضا می­کند و شهید ثانی به این نظر قاطعانه حکم کرده است، و علامه وی را بین قضا و اشاره مخیر گذاشته است و ابن ادریس گفته است: نمازش را ادامه می دهد سپس قضا می­کند .

احتیاط این است که نظر اولی را همراه با اعاده سجده بپذیریم - یعنی اشاره کند سپس قضا نماید - و یا به این خبر همراه با اعاده - سجده - عمل کنیم، اگر کسی در هنگام نماز واجب به عزائم گوش کند، علامه در النهایه گفته است: اشاره کند یا بعد از اتمام نماز سجده کند و احتیاط این است که بین آن دو جمع کند. به نظر علامه، گوش دادن به عزائم در نماز واجب مثل قرائت آن حرام است، هر چند که این نظر خالی از اشکال نیست.

همه این اختلاف ها در مورد نمازهای واجب بود، اما در نماز نافله، به نظر مشهور، قرائت عزائم جایز است و در اثنای نماز، سجده واجب است، سپس از سجده بلند شده و قرائت را تمام می کند و اگر آیه سجده، آخرین آیه سوره باشد، طبق روایت حلبی - . الکافی3: 318 -

مستحب است بعد از بلند شدن از سجده، سوره حمد را بخواند تا رکوع بعد از قرائت باشد. شیخ گفته است، سوره حمد را همراه با آیه یا سوره ای دیگر می­خواند و اگر سجده را فراموش کند و رکوع نماید، طبق صحیحه محمد بن مسلم - . التهذیب 1: 219 - هر وقت به یاد آورد باید سجده کند و اگر نماز جماعت می­خواند ولی امام جماعت سجده نکند و ماموم نتواند سجده کند، روایات زیادی هست که باید اشاره کند و همچنین احتیاط این است که بعد از اتمام نماز آن را قضا کند.

**[ترجمه]

«7»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ إِمَامٍ قَرَأَ السَّجْدَةَ فَأَحْدَثَ قَبْلَ أَنْ یَسْجُدَ کَیْفَ یَصْنَعُ قَالَ یُقَدِّمُ غَیْرَهُ فَیَسْجُدُ وَ یَسْجُدُونَ وَ یَنْصَرِفُ فَقَدْ تَمَّتْ صَلَاتُهُمْ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: علی ابن جعفر گوید، از امام کاظم علیه السلام پرسیدم: امام جماعت آیات سجده دار را خوانده است و قبل از اینکه سجده کند وضویش باطل می­شود، حکم این مسئله چیست؟ امام فرمود: کسی دیگر جلو می­رود و او سجده می­کند و دیگران هم سجده می­کنند و کنار می­رود، و نمازشان تمام است. - . قرب الاسناد: 94 -

**[ترجمه]

بیان

روی هذا الخبر فی التهذیب‌⁽⁴⁾

بسند صحیح عن علی بن جعفر و الجواب هکذا قال یقدم غیره فیتشهد و یسجد و ینصرف هو و قد تمت صلاتهم.

و الخبر یحتمل وجوها الأول أن یکون فاعل التشهد و السجود و الانصراف جمیعا الإمام الأول فیکون التشهد محمولا علی الاستحباب للانصراف عن الصلاة و السجود للتلاوة لعدم اشتراط الطهارة فیه.

الثانی أن یکون فاعل الأولین الإمام الثانی بناء علی أن الإمام قد رکع معهم و المراد بقول السائل قبل أن یسجد قبل سجود الصلاة لا سجود التلاوة و لا یخفی بعده.

الثالث أن یکون فاعل التشهد الإمام الثانی أی یتم الصلاة بهم و عبر عنه بالتشهد

لأنه آخر أفعالها و یسجد الإمام الأول للتلاوة و ینصرف.

الرابع أن یکون فاعل الأولین الإمام الثانی و یکون المراد بالتشهد إتمام الصلاة بهم و بالسجود سجود التلاوة أی یتم الصلاة بهم و یسجد للتلاوة بعد الصلاة.

و أما علی ما فی قرب الإسناد فالمعنی یسجد الإمام الثانی بالقوم إما فی أثناء الصلاة کما هو الظاهر أو بعده علی احتمال بعید و ینصرف أی الإمام الأول بعد السجود منفردا أو قبله بناء علی اشتراط الطهارة فیه و هو أظهر من الخبر.

و علی التقادیر یدل علی جواز قراءة العزیمة فی الفریضة و لا یمکن حمله علی النافلة لعدم جواز الجماعة فیها و یکن حمله علی المشهور علی النسیان أو علی التقیة و مع قطع النظر عن الشهرة یمکن حمل أخبار المنع علی الکراهة.

**[ترجمه]این خبر در تهذیب - . التهذیب 1: 220 - هم به سند صحیح از علی ابن جعفر روایت شده است و جواب همین است که امام فرمود: کس دیگری جلو می رود و تشهد می­خواند و سجده می­کند و کنار می­رود و نمازشان تمام است .

در مورد این روایت چند وجه محتمل است: وجه اول اینکه احتمال دارد فاعل تشهد و سجود و انصراف همگی امام اول باشد و در این صورت، تشهد به دلیل منصرف شدن از نماز حمل بر استحباب می­شود و سجده ها، حمل بر سجده تلاوت می­شود، چرا که در این سجده، طهارت شرط نیست.

وجه دوم اینکه، فاعل دوتای اولی - تشهد و سجود - امام جماعت دوم باشد با این مبنا که امام دوم با آنها رکوع کرده است و منظور از قول سائل «قبل أن یسجد - قبل از اینکه سجده کند - قبل از سجده نماز باشد نه سجده تلاوت. که این بعید است.

وجه سوم اینکه، فاعل تشهد امام جماعت دوم باشد یعنی نماز را با آنها تمام کند و از این تمام کردن نماز، به تشهد تعبیر شده است چرا که تشهد آخرین فعل نماز است و امام جماعت اول به دلیل تلاوت آیه سجده دار، سجده می­کند و از ادامه نماز منصرف می­شود.

وجه چهارم اینکه ممکن است فاعل دوتای اولی - تشهد و سجده - امام دوم باشد و منظور از تشهد، تمام کردن نماز با آنها باشد و منظور از سجده، سجده تلاوت باشد یعنی نماز را با آنها تمام کند و بعد از اتمام نماز، سجده تلاوت کند.

اما طبق روایت قرب الاسناد، معنا این است که امام دوم با آنها سجده می­کند خواه در وسط نماز باشد همان طور که ظاهرش این است، یا بعد از نماز باشد که بعید است منظور این باشد. «ینصرف» یعنی امام اول بعد از سجده یا قبل از اینکه سجده کند کنار می­رود، البته در صورتی که طهارت را در آن شرط بدانیم، و از این روایت بر می­آید که این برداشت ظاهرتر است.

در هر حال این روایت دلالت می­کند که قرائت سوره عزائم در نماز واجب جایز است و نمی توان این روایت را حمل بر نماز نافله کرد، زیرا که نمی توان نماز نافله را به جماعت خواند و نیز می­توان طبق نظر مشهور، حمل بر کسی کرد که از روی اشتباه خوانده و یا بر تقیه حمل نمود. و با چشم پوشی از شهرت می­توان اخباری که از خواندن سوره های سجده دار را منع می­کنند، بر کراهت حمل نمود .

**[ترجمه]

«8»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، وَ کِتَابُ الْمَسَائِلِ، بِسَنَدَیْهِمَا عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ أَرَادَ سُورَةً فَقَرَأَ غَیْرَهَا هَلْ یَصْلُحُ لَهُ أَنْ یَقْرَأَ نِصْفَهَا ثُمَّ یَرْجِعُ إِلَی السُّورَةِ الَّتِی أَرَادَ قَالَ نَعَمْ مَا لَمْ یَکُنْ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ-⁽¹⁾وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الْقِرَاءَةِ فِی الْجُمُعَةِ بِمَا یَقْرَأُ قَالَ بِسُورَةِ الْجُمُعَةِ وَ إِذَا جَاءَکَ الْمُنَافِقُونَ وَ إِنْ أَخَذْتَ فِی غَیْرِهَا وَ إِنْ کَانَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَاقْطَعْهَا مِنْ أَوَّلِهَا وَ ارْجِعْ إِلَیْهَا⁽²⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد و کتاب المسائل: علی ابن جعفر گفته است، از برادرم امام کاظم علیه السلام پرسیدم: اگر کسی قصد داشته باشد سوره ای را بخواند ولی سوره دیگری بخواند، صحیح است بعد از اینکه نصف سوره را خواند برگردد و آن سوره ای را که قصد داشته بخواند؟ امام فرمود: بله به شرطی که سوره ای که می­خواند، قل هو الله یا قل ایها الکافرون نباشد - . قرب الاسناد: 95 - .

باز از حضرت سؤال کردم در - نماز- جمعه باید چه سوره ای خوانده شود؟ حضرت فرمود: سوره جمعه و واذا جاءک المنافقون و اگر سوره ای دیگر غیر از این دو سوره می خوانی، حتی اگر قل هو الله باشد، آن را از اولش قطع کن و این سوره ها را بخوان - . قرب الاسناد: 97 - .

**[ترجمه]

بیان

فی کتاب المسائل فی السؤال الأول هکذا هل یصلح له بعد أن یقرأ نصفها أن یرجع.

ثم اعلم أنه یستفاد من الخبر أحکام. الأول جواز العدول عن غیر الجحد و التوحید بعد قراءة نصف السورة إلی غیرها و المشهور بین الأصحاب جواز العدول من سورة إلی أخری فی غیر السورتین ما لم یتجاوز النصف و اعتبر ابن إدریس و الشهید فی الذکری عدم بلوغ النصف و أسنده فی الذکری إلی الأکثر و اعترف جماعة من الأصحاب بأن التحدید بمجاوزة النصف أو

بلوغه غیر موجود فی النصوص و هو کذلک و ما ورد فی هذا الخبر إنما وقع التقیید فی کلام السائل‌⁽¹⁾

و مع اعتباره یوافق أحد القولین وَ سَائِرُ الرِّوَایَاتِ مُطْلَقَةٌ بِجَوَازِ الْعُدُولِ إِلَّا مُوَثَّقَةَ ابْنِ بُکَیْرٍ⁽²⁾

عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی الرَّجُلِ یُرِیدُ أَنْ یَقْرَأَ السُّورَةَ فَیَقْرَأُ غَیْرَهَا فَقَالَ لَهُ أَنْ یَرْجِعَ مَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ أَنْ یَقْرَأَ ثُلُثَیْهَا.

و هذا التفصیل لم یقل به أحد و یمکن حمله علی کراهة العدول بعد الثلثین فلو ثبت إجماع علی عدم جواز العدول بعد النصف کان حجة و الظاهر عدمه فالقول بالجواز مطلقا متجه و الاحتیاط ظاهر.

الثانی عدم جواز العدول عن السورتین إلی غیرهما عدا ما استثنی و المشهور تحریم العدول عنهما مطلقا فی غیر ما سیأتی و نقل المرتضی فی الانتصار إجماع الفرقة علیه و ذهب المحقق فی المعتبر إلی الکراهة و توقف فیه العلامة فی المنتهی و التذکرة و هو فی محله.

الثالث جواز العدول عن التوحید و الجحد أیضا إلی الجمعة و المنافقین فی صلاة الجمعة و استحبابه و هو المشهور بین الأصحاب لکن قیده أکثر الأصحاب بعدم تجاوز النصف فی السورتین و قال فی الشرائع فی أحکام الجمعة و إذا سبق الإمام إلی قراءة سورة فلیعدل إلی الجمعة و المنافقین ما لم یتجاوز نصف السورة إلا فی سورة الجحد و التوحید و هو ظاهر إطلاق ابن الجنید و السید و لعل جواز العدول أقوی.

ثم المشهور جواز العدول عن السورتین کما هو ظاهر هذا الخبر و الروایات التی أوردها الأصحاب فی کتبهم إنما تضمنت جواز العدول عن التوحید فقط و ربما یتمسک فی ذلک بعدم القول بالفصل و فیه إشکال و لذا توقف بعض المتأخرین فی العدول عن الجحد و لا یبعد کون هذا الخبر بانضمام الشهرة بین القدماء و المتأخرین کافیا فی إثباته.

ثم اعتبار عدم تجاوز النصف فی جواز العدول عنهما مصرح به فی کلام الأکثر و کثیر من عبارات الأصحاب مجمل و الأخبار مطلقة

وَ رُبَّمَا یُسْتَنَدُ فِی ذَلِکَ إِلَی مَا رَوَاهُ الشَّیْخُ عَنْ صَبَّاحِ بْنِ صَبِیحٍ‌⁽¹⁾

قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام رَجُلٌ أَرَادَ أَنْ یُصَلِّیَ الْجُمُعَةَ فَقَرَأَ بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ قَالَ یُتِمُّهَا رَکْعَتَیْنِ ثُمَّ یَسْتَأْنِفُ.

بأن الجمع بینها و بین سائر الروایات یقتضی حملها علی بلوغ النصف و سائرها علی عدمه و هذا هو التفصیل الذی صرح به الصدوق و ابن إدریس و لا یخفی ما فیه بل الجمع بالتخییر أقرب کما یشعر به کلام الکلینی ره‌⁽²⁾.

ثم إنه اشترط الشیخ علی و الشهید الثانی قدس الله روحهما فی جواز العدول عن السورتین أن یکون الشروع فیهما نسیانا و لعل التعمیم أظهر کما هو المستفاد من إطلاق أکثر الروایات.

ثم إن المذکور فی کثیر من عبارات الأصحاب فی هذه المسألة ظهر الجمعة و فی کثیر منها إجمال و الظاهر اشتراک الحکم عندهم بین الظهر و الجمعة بلا خلاف فی عدم الفرق بینهما و الأخبار إنما وردت بلفظ الجمعة و الظاهر أنها تطلق علی ظهر یوم الجمعة مجازا و ربما یقال إنها مشترکة بین الجمعة و الظهر اشتراکا معنویا و هو غیر ثابت و العلامة فی التذکرة عمم الحکم فی الظهرین و تبعه الشهید الثانی و لا مستند له و نقل عن الجعفی تعمیم الحکم فی صلاة الجمعة و صبحها و العشاء لیلة الجمعة و دلیله غیر معلوم و لو تعسر الإتیان ببقیة السورة للنسیان أو حصول ضرر بالإتمام فقد صرح الأصحاب بجواز العدول.

الرابع ذکر أکثر الأصحاب وجوب قصد البسملة للسورة المخصوصة فقالوا لو قرأها بعد الحمد من غیر قصد سورة فلا یعیدها و مع العدول یعید البسملة و عللوا

ذلک بأن البسملة صالحة لکل سورة فلا یتعین لإحدی السور إلا بالتعیین فلو قصد بها سورة و عدل إلی غیرها فلا یحسب من المعدول إلیها.

و فیه نظر لأنا لا نسلم أن للنیة مدخلا فی صیرورة البسملة جزء من السورة بل الظاهر أنه إذا أتی بالبسملة فقد أتی بشی‌ء یصلح لأن یکون جزء لکل سورة و لیس لها اختصاص بسورة معینة فإذا أتی ببقیة الأجزاء فقد أتی بجمیع أجزاء السورة المعینة کما إذا کتب بسملة بقصد سورة ثم کتب بعدها غیرها لا یقال إنه لم یکتب هذه السورة بتمامها و لو تم ما ذکروه یلزم أن یحتاج کل کلمة مشترکة بین السورتین إلی القصد مثل الحمد لله و الظاهر أنه لم یقل به أحد.

و یمکن أن یستدل بهذا الخبر علی عدم لزوم نیة البسملة لأنه إذا کان مریدا لسورة أخری فقد قرأ البسملة لها ففی صورة عدم العدول یکون قد اکتفی ببسملة قصد بها أخری و لو قیل لعله عند قراءة السورة قصد البسملة لها قلنا إطلاق الخبر یشمل ما إذا نسی السورة بعد قراءة البسملة للأخری و عدم التفصیل فی الجواب دلیل العموم.

**[ترجمه]در کتاب المسائل، سؤال اولی این گونه است: «آیا صحیح است بعد از اینکه نصف سوره را خوانده باشد برگردد؟»

بدان که از این روایت احکامی استنباط می شود:

اول: در غیر سوره توحید و جحد - ­کافرون­- می توان بعد از اینکه نصف سوره خوانده شد آن را قطع کرد و سوره ای دیگر به جای آن خواند و نظر مشهور بین علما این است که عدول از سوره ای به سوره دیگر در غیر این دو سوره در صورتی جایز است که از نصف نگذشته باشد. ابن ادریس و شهید در کتاب الذکری، نرسیدن به نصف را شرط جواز عدول می دانند و در کتاب الذکری این نظر را به بیشتر علما نسبت داده است. گروهی از علما به این نکته اعتراف کرده اند که در نصوص، شرط گذشتن از نصف یا شرط رسیدن به نصف نیامده است و این روایت هم این شرط را ندارد و آنچه در این روایت آمده، قیدی است که خود سؤال کننده - . بحارالانوار 82 : 346 - آورده است. حتی اگر این شرط لازم باشد، موافق یکی از دو قول است و بقیه روایات در جواز عدول، مطلق هستند مگر روایت موثقه ابو بکیر از عبید ابن زراره که مطلق نیست و از امام صادق علیه السلام سؤال کرده است: فردی قصد داشته سوره ای را بخواند اما - ­از روی اشتباه­- سوره ای دیگر می­خواند، امام فرمود می­تواند در صورتی که دو سوم آن را خوانده باشد برگردد. این تفصیلی است که هیچ کس قائل به آن نیست و ممکن است حمل بر این شود که بعد از خواندن دو سوم سوره، عدول مکروه است و اگر اجماع بر عدم جواز عدول بعد از نصف باشد حجت است که ظاهرا چنین اجماعی وجود ندارد و نظر موجه و قوی این است که عدول مطلقا جایز است، هر چند احتیاط این است که عدول نکند.

دوم: فقط جاهایی می توان از سوره توحید و کافرون عدول کرد که استثنا شده باشد. نظر مشهور این است که عدول از این سوره ها به سوره دیگر مطلقاً حرام است، مگر آنچه که ذکر خواهیم کرد و سید مرتضی در انتصار، اجماع فرقه ­- شیعه­- را بر این مطلب نقل کرده است. نظر محقق در کتاب المعتبر، مکروه بودن عدول است. و علامه در کتاب المنتهی و کتاب التذکره در این باره توقف کرده است - نظری نداده - که بجاست.

سوم: می توان از سوره توحید و کافرون به سوره جمعه و منافقین، در نماز جمعه عدول کرد و این کار مستحب و نظر مشهور بین علماست ولی اکثر علما گفته اند عدول در صورتی جایز است که در دو سوره از نصف نگذشته باشد. علامه حلی در شرایع الاسلام در احکام نماز جمعه گفته است: وقتی امام سوره­ای را در نماز جمعه می­خواند، در صورتی می تواند به سوره جمعه و منافقین عدول کند که از نصف نگذشته باشد مگر در سوره توحید و کافرون که عدول جایز نیست. و این ظاهر اطلاق ابن جنید و سید مرتضی هم می­باشد - آن ها هم چنین نظر ی دارند-. شاید قائل شدن به جواز عدول قوی تر باشد.

نظر مشهور این است که جایز است از این دو سوره هم به سوره جمعه و منافقین عدول کرد همان طور که ظاهر این روایت هم چنین است. اما ظاهر روایاتی که علما در کتاب­هایشان آورده اند این است که فقط می توان از سوره توحید - و نه هم توحید و هم کافرون - عدول کرد. و احتمالا مبنای این نظر این است که نباید میان کافرون و توحید فرقی باشد که این مبنا اشکال دارد و به خاطر این اشکال، برخی متاخرین در جواز عدول از سوره کافرون توقف کرده اند و بعید نیست این روایت با انضمام شهرت بین قدما و متاخرین برای اثبات این مسئله کافی باشد - می­توان عدول کرد -.

در کلام اکثر علما، به شرط عدم تجاوز از نصف در جواز عدول از این دو سوره تصریح شده است و بیشتر عبارات علما در این باره مجمل و روایات هم مطلق هستند. شاید مستند این نظر روایتی باشد که شیخ از صباح ابن صبیح روایت کرده است. - . التهذیب 1: 247 - صباح نقل کرده است: از امام صادق علیه السلام پرسیدم، فردی می­خواهد نماز جمعه بخواند و در آن سوره توحید را می خواند، حکمش چیست؟ امام فرمود: دو رکعت را تمام می­کند سپس از نو نماز می­خواند. - عدول جایز نیست بلکه اگر می خواهد بخواند، باید این نماز را تمام کند بعد نماز دیگری را شروع کند و این سوره را در آن بخواند -. مقتضی جمع بین این روایت و سایر روایات این است این روایت مخصوص جایی است که به نصف سوره رسیده و سایر روایات که عدول را جایز می­دانند این است که به نصف نرسیده است. این همان تفصیلی است که شیخ صدوق و ابن ادریس به آن تصریح کرده اند که اشکال آن روشن است، بلکه جمع کردن این روایتها به وسیله تخییر، نزدیکتر به صواب است - باید بگوییم در این باره مخیر است - همان طورکه به این نظر در کلام مرحوم کلینی اشاره شده است. - . کافی 3: 426 -

شیخ علی و شهید ثانی قدس الله روحهما شرط کرده­اند، عدول از دو سوره در صورتی جایز است که شروع آن از روی فراموشی یا اشتباه باشد. شاید تعمیم دادن آن ظاهرتر باشد، یعنی چه شروع از روی فراموشی باشد چه غیر آن، عدول جایز است همان گونه که از اطلاق اکثر روایات همین نکته برداشت می­شود.

حکمی که در باره این مسئله ذکر شد، در بسیاری از عبارات علما در مورد ظهر جمعه آمده است و در بسیاری از آنها اجمال وجود دارد و ظاهرا به نظر آنها این حکم بین نماز ظهر و جمعه مشترک است و هیچ فرقی بین این دو نیست ولی روایات با لفظ «جمعه» آمده اند و ظاهرا مجازاً بر - نماز - ظهر روز جمعه هم اطلاق می­شود و شاید گفته شود لفظ جمعه مشترک معنوی بین نماز ظهر و جمعه است ولی این اشتراک ثابت نشده است. علامه در کتاب التذکره حکم را تعمیم داده و آن را شامل نماز ظهر و نماز عصر هم دانسته است و شهید ثانی هم از وی تبعیت کرده است، ولی این قول مستند ندارد. از جعفی نقل شده است که وی این حکم را تعمیم داده و شامل نماز جمعه، صبح جمعه و عشای شب جمعه دانسته است و باز دلیل این قول معلوم نیست. اگر اتمام بقیه سوره به خاطر فراموشی یا ورود ضرر امکان نداشته باشد، علما به طور صریح گفته اند عدول جایز است.

چهارم: نظر بیشتر علما این است که وقتی بسم الله گفته می­شود، واجب است سوره خاص قصد شود و اگر بعد از حمد بسم الله بگوید و سوره خاصی را قصد نکند، لازم نیست دوباره بگوید، ولی اگر از این سوره به سوره دیگر عدول کرد لازم است بسم الله بگوید؛ چرا که بسم الله صلاحیت دارد در اول همه سوره ها گفته شود و برای اینکه معین شود منظور کدام است، لازم است تعیین شود. بنابراین اگر با بسم الله سوره ای را قصد کند ولی از آن سوره به سوره ای دیگر عدول کند، بسم الله برای سوره­ای که به آن عدول شده محسوب نخواهد شد.

البته این سخن اشکال دارد چرا که به نظر ما نیت در محسوب شدن بسم الله به عنوان جزئی از سوره خاص دخالتی ندارد، بلکه ظاهر این است که وقتی بسم الله گفته می­شود، صلاحیت دارد جزئی از هر سوره­ای باشد و اختصاص به سوره معینی ندارد و وقتی بقیه اجزای سوره را گفت مثل این است که تمام سوره معین را گفته است. مثال این مورد مثل جایی است که بسم الله را در جایی به قصد سوره ای خاص نوشته باشد ولی به جای آن سوره ای که قصد داشته بنویسد، سوره دیگر را بنویسد و گفته نمی شود که همه این سوره را ننوشته است. اگر حرف قائلین به این نظر کامل باشد، باید هر کلمه ای که در بین دو سوره مشترک است مثل الحمدلله، نیاز به قصد داشته باشد - تا معلوم شود که برای کدام سوره است - که ظاهرا کسی چنین نظری نداده است .

حتی ممکن است با استدلال به این روایت بگوییم، لازم نیست نیت کنیم بسمله برای چه سوره­ای است، چرا که اگر قصد داشته باشد سوره­ای دیگر بخواند بسمله را برای آن گفته است و اگر عدول نکند، به بسمله­ای که از آن سوره دیگر را قصد کرده بود اکتفا می­شود. اگر اشکال شود که شاید او هنگام قرائت، بسمله را به قصد سوره­ای خاص گفته است - پس باید دوباره بسمله بگوید - می گوییم اطلاق خبر شامل موردی نیز می شود که سوره را بعد از قرائت بسمله به قصد سوره­ای دیگر فراموش می­کند و عدم تفصیل در جواب، دلیل عام بودن حکم است.

**[ترجمه]

«9»

الْخِصَالُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: أَعْطُوا کُلَّ سُورَةٍ حَقَّهَا مِنَ الرُّکُوعِ وَ السُّجُودِ⁽¹⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: تَقْرَأُ فِی صَلَاةِ الْجُمُعَةِ فِی الْأُولَی الْحَمْدَ وَ الْجُمُعَةَ وَ فِی الثَّانِیَةِ الْحَمْدَ وَ الْمُنَافِقِینَ‌⁽²⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: إِذَا فَرَغْتُمْ مِنَ الْمُسَبِّحَاتِ الْأَخِیرَةِ فَقُولُوا سُبْحَانَ اللَّهِ الْأَعْلَی وَ إِذَا قَرَأْتُمْ إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِ فَصَلُّوا عَلَیْهِ فِی الصَّلَاةِ کُنْتُمْ أَوْ فِی غَیْرِهَا وَ إِذَا قَرَأْتُمْ وَ التِّینِ فَقُولُوا فِی آخِرِهَا وَ نَحْنُ عَلَی ذَلِکَ مِنَ الشَّاهِدِینَ وَ إِذَا قَرَأْتُمْ قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ فَقُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ حَتَّی تَبْلُغُوا إِلَی قَوْلِهِ مُسْلِمُونَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]خصال: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: حق هر سوره را از رکوع و سجود به جا آورید - . الخصال 2: 164 - .

و نیز فرمود: در نماز جمعه در رکعت اول حمد و سوره جمعه و در رکعت دوم حمد و منافقین می­خوانی - . الحصال 2: 165. و 166 - .

و فرمود: وقتی تسبیحات دو رکعت آخر را تمام کردید، بگویید «سبحان الله الاعلی» [خدای بلند مرتبه از آنچه نسبت به او می دهید منزه است.] و وقتی آیه «إِنَّ اللَّهَ وَ مَلَائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِیمًا - . احزاب/ 56 - »،{خدا و فرشتگانش بر پیامبر درود می‌فرستند. ای کسانی که ایمان آورده‌اید، بر او درود فرستید و به فرمانش بخوبی گردن نهید.} را خواندید، چه در حال نماز باشید و چه در غیر نماز، بر او درود بفرستید. وقتی سوره التین را خواندید در آخرش بگویید«ما بر این از گواهانیم» و وقتی آیه «قُولُواْ آمَنَّا بِاللّهِ وَمَآ أُنزِلَ إِلَیْنَا وَمَا أُنزِلَ إِلَی إِبْرَاهِیمَ وَإِسْمَاعِیلَ وَإِسْحَقَ وَیَعْقُوبَ وَالأسْبَاطِ وَمَا أُوتِیَ مُوسَی وَعِیسَی وَمَا أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِن رَّبِّهِمْ لاَ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِّنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ - . بقره/ 136 - »، {بگویید: «ما به خدا، و به آنچه بر ما نازل شده، و به آنچه بر ابراهیم و اسحاق و یعقوب و اسباط نازل آمده، و به آنچه به موسی و عیسی داده شده، و به آنچه به همه پیامبران از سوی پروردگارشان داده شده، ایمان آورده‌ایم میان هیچ یک از ایشان فرق نمی‌گذاریم و در برابر او تسلیم هستیم».}را خواندید، بگویید: به خدا ایمان آوردیم: تا به این قسمت از آیه برسید «مسلمون».

**[ترجمه]

توضیح

المشهور بین الأصحاب استحباب الجمعة و المنافقین فی ظهری الجمعة و صلاة الجمعة و ظاهر الصدوق وجوبها فی ظهر یوم الجمعة و اختاره أبو الصلاح و نقل فی الشرائع قولا بوجوب السورتین فی الظهرین یوم الجمعة و لا یعلم قائله و ربما یظن أنه وهم من کلام الصدوق ذلک و هو بعید من مثله و ظاهر السید وجوب السورتین فی صلاة الجمعة و لعل الأظهر الاستحباب فی الجمیع و الأحوط عدم الترک و هذا الخبر یدل علی رجحان قراءتهما فی الجمعة و یدل صدور الخبر علی مرجوحیة القران بین السورتین فی رکعة و حمل علی الفریضة کما عرفت.

**[ترجمه]مشهور بین علما این است که خواندن سوره جمعه و منافقین در نماز ظهر جمعه و نماز جمعه مستحب است و ظاهر (نظر) شیخ صدوق، واجب بودن قرائت اینها در ظهر روز جمعه است و ابوالصلاح هم همین نظر را انتخاب کرده است. در کتاب الشرایع نقل شده است، نظری بر وجوب قرائت این دو سوره در نماز ظهر و عصر جمعه وجود دارد ولی قائل آن مشخص نیست. گمان می رود ایشان از کلام شیخ صدوق چنین برداشت نموده باشند و چنین برداشتی از کسی چون او بعید است. ظاهر عبارت سید، وجوب این دو سوره در نماز جمعه است. شاید قول ظاهرتر، مستحب بودن خواندن این دو سوره در تمام نماز هایی باشد که در جمعه خوانده می شود و شاید احتیاط این باشد که قرائت این دو را ترک نکند.

این روایت بر رجحان داشتن خواندن این دو سوره در نماز جمعه دلالت دارد. صدور این روایت بر مرجوحیت - بهتر نبودن - خواندن دو سوره در یک رکعت دلالت دارد و این حکم بر نماز واجب حمل شده است. همان طور که دانستید.

**[ترجمه]

«10»

الْعَیَّاشِیُّ، عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَمَّنْ رَفَعَهُ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ لَقَدْ آتَیْناکَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِی وَ الْقُرْآنَ الْعَظِیمَ قَالَ هِیَ سُورَةُ الْحَمْدِ وَ هِیَ سَبْعُ آیَاتٍ مِنْهَا بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ وَ إِنَّمَا سُمِّیَتِ الْمَثَانِیَ لِأَنَّهَا تُثَنَّی فِی الرَّکْعَتَیْنِ‌⁽¹⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: سَرَقُوا أَکْرَمَ آیَةٍ فِی کِتَابِ اللَّهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‌⁽²⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ کِتَاباً إِلَّا وَ فَاتِحَتُهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ وَ إِنَّمَا کَانَ یُعْرَفُ انْقِضَاءُ السُّورَةِ بِنُزُولِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ ابْتِدَاءً لِلْأُخْرَی‌⁽³⁾.

وَ مِنْهُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ خُرَّزَادَ قَالَ رُوِیَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا أَمَّ الرَّجُلُ الْقَوْمَ جَاءَ شَیْطَانٌ إِلَی الشَّیْطَانِ الَّذِی هُوَ قَرِینُ الْإِمَامِ فَیَقُولُ هَلْ ذَکَرَ اللَّهَ یَعْنِی هَلْ قَرَأَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ فَإِنْ قَالَ نَعَمْ هَرَبَ مِنْهُ وَ إِنْ قَالَ لَا رَکِبَ عُنُقَ الْإِمَامِ وَ دَلَّی رِجْلَیْهِ فِی صَدْرِهِ فَلَمْ یَزَلِ الشَّیْطَانُ إِمَامَ الْقَوْمِ حَتَّی یَفْرُغُوا مِنْ صَلَاتِهِمْ‌⁽⁴⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِی بَکْرٍ الْحَضْرَمِیِّ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِذَا کَانَتْ لَکَ حَاجَةٌ فَاقْرَأِ

الْمَثَانِیَ وَ سُورَةً أُخْرَی وَ صَلِّ رَکْعَتَیْنِ وَ ادْعُ اللَّهَ قُلْتُ أَصْلَحَکَ اللَّهُ وَ مَا الْمَثَانِی قَالَ فَاتِحَةُ الْکِتَابِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ‌⁽¹⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ عِیسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: بَلَغَهُ أَنَّ أُنَاساً یَنْزِعُونَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- فَقَالَ هِیَ آیَةٌ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ أَنْسَاهُمْ إِیَّاهَا الشَّیْطَانُ‌⁽²⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ خَالِدِ بْنِ الْمُخْتَارِ قَالَ سَمِعْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ علیه السلام یَقُولُ: مَا لَهُمْ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ عَمَدُوا إِلَی أَعْظَمِ آیَةٍ فِی کِتَابِ اللَّهِ- فَزَعَمُوا أَنَّهَا بِدْعَةٌ إِذَا أَظْهَرُوهَا وَ هِیَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ-⁽³⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ لَقَدْ آتَیْناکَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِی وَ الْقُرْآنَ الْعَظِیمَ فَقَالَ فَاتِحَةُ الْکِتَابِ یُثَنَّی فِیهَا الْقَوْلُ-⁽⁴⁾قَالَ وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی مَنَّ عَلَیَّ بِفَاتِحَةِ الْکِتَابِ مِنْ کَنْزِ الْجَنَّةِ فِیهَا بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- الْآیَةُ الَّتِی یَقُولُ اللَّهُ تَعَالَی فِیهَا وَ إِذا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلی أَدْبارِهِمْ نُفُوراً وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ دَعْوَی أَهْلِ الْجَنَّةِ حِینَ شَکَرُوا اللَّهَ حُسْنَ الثَّوَابِ مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ قَالَ جَبْرَئِیلُ مَا قَالَهَا مُسْلِمٌ قَطُّ إِلَّا صَدَّقَهُ اللَّهُ وَ أَهْلُ

سَمَاوَاتِهِ إِیَّاکَ نَعْبُدُ إِخْلَاصٌ لِلْعِبَادَةِ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ أَفْضَلُ مَا طَلَبَ بِهِ الْعِبَادُ حَوَائِجَهُمْ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ صِراطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ صِرَاطَ الْأَنْبِیَاءِ وَ هُمُ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ الْیَهُودِ وَ غَیْرِ الضَّالِّینَ النَّصَارَی‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: یونس ابن عبد الرحمن از کسی روایت می کند، آن فرد گفته از امام صادق علیه السلام تفسیر «وَلَقَدْ آتَیْنَاکَ سَبْعًا مِّنَ الْمَثَانِی وَالْقُرْآنَ الْعَظِیمَ»، {و به راستی، به تو سبع المثانی [سوره فاتحه] و قرآن بزرگ را عطا کردیم. }پرسیدم، فرمود: سبع المثانی سوره حمد است که هفت آیه دارد و «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» یکی از آنهاست. این سوره از آن رو المثانی نام گرفته که در دو رکعت تکرار می‌شود. - . تفسیر عیاشی 2 : 250 -

و نیز عیاشی: از ابو حمزه، از حضرت امام محمّد باقر علیه السلام روایت می­کند که ایشان وقتی شنید عده‌ای بسمله را نمی خوانند، فرمود: ارجمندترین آیه کتاب خدا، «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» را دزدیدند . - . تفسیر عیاشی 1 : 19 -

و نیز تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند هیچ کتابی را از آسمان فرو نفرستاد، مگر آن که آغازگر آن «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» بوده است و پایان هر سوره نیز با نزول «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» در آغاز سوره بعدی مشخص شده است. - . تفسیر عیاشی 1 : 19 -

و نیز تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: هر گاه کسی به امامت گروهی ایستد، شیطانی به نزد شیطانی دیگر که نزدیک امام ایستاده می‌آید و می‌پرسد: آیا نام خدا را به زبان آورد؟ (یعنی آیا «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» را خواند؟) اگر بگوید آری، او از امام دور می‌شود و اگر بگوید نه، او بر گردن امام سوار می‌شود و پاهایش را بر سینه اش می‌آویزد و این گونه شیطان پیشاپیش آن گروه به امامت می‌ایستد تا نمازشان را به پایان رسانند. - . تفسیر عیاشی 1 : 20 -

و نیز تفسیر عیاشی: ابوبکر حضرمی نقل کرده است، حضرت امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: هرگاه حاجتی داشتی مثانی و سوره‌ای دیگر را بخوان و دو رکعت نماز بگزار و به سوی خدا دعا کن. عرض کردم: خدایت شایسته دارد، مثانی چیست؟ فرمود: فاتحة الکتاب است: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ، الْحَمْدُ للّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ... - . تفسیر عیاشی 1: 21 -

و نیز تفسیر عیاشی: از عیسی ابن عبد الله، از پدرش، از جدش، از حضرت علی علیه السلام روایت شده است که چون به حضرت گفتند برخی از مردم، «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» را جا می‌اندازند، ایشان فرمود: آن آیه ای است از کتاب خدا که شیطان آن را از یادشان برده است - . تفسیر عیاشی 1 : 21 - .

و نیز تفسیر عیاشی: خالد ابن مختار گفته است، شنیدم امام صادق علیه السلام می­فرمود: آنان را چه شده - خداوند آنان را بکشد - والاترین آیه کتاب خدا را به عمد نمی­خوانند و گمان کرده اند اگر آن را آشکار کنند، بدعت می‌شود. آن آیه «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» است - . تفسیر عیاشی 1 : 21 - .

و نیز عیاشی: امام صادق علیه السلام در تفسیر «وَلَقَدْ آتَیْنَاکَ سَبْعًا مِّنَ الْمَثَانِی وَالْقُرْآنَ الْعَظِیمَ»، {و به راستی به تو سبع المثانی و قرآن بزرگ را عطا کردیم.} - . حجر/ 87 - فرمود: منظور از سبعا من المثانی سوره حمد است که سخن در آن دو تا می­شود - . تفسیر عیاشی 1 : 21 - .

گفته است: حضرت پیامبراکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: - . تفسیر عیاشی 1 : 21 - خدا با نزول فاتحه الکتاب - سوره حمد - که گنجی از بهشت است بر گردن من منت نهاد، چرا که در آن بسم الله الرحمن الرحیم یعنی آیه­ای است که خدا درباره آن می گوید: «وَجَعَلْنَا عَلَی قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَن یَفْقَهُوهُ وَفِی آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِذَا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْاْ عَلَی أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا»، {و بر دلهایشان پوششها می‌نهیم تا آن را نفهمند و در گوشهایشان سنگینی [قرار می‌دهیم] و چون در قرآن پروردگار خود را به یگانگی یاد کنی با نفرت پشت می‌کنند.} «الحمدلله رب العالمین{الرحمن الرحیم}» است که دعای بهشتیان می­باشد، آنگاه که خدا را به خاطر بهترین ثواب شکر می کنند. «مالک یوم الدین» است که جبرئیل گفته است هیچ مسلمانی نیست که این آیه را بخواند مگر اینکه خدا و همه آسمانیان او را تصدیق کنند. «ایاک نعبد» است که اخلاص بندگان می باشد و «ایاک نستعین» است که بهترین چیزی است که می توان با آن از خدا درخواست حوائج کرد. «اهدنا الصراط المستقیم» است که صراط انبیاست و آنها کسانی­اند که خدا بدانها نعمت ارزانی داشته است. «غیر المغضوب علیهم» یهودیان و «غیرالضالین» نصرانی ها هستند.

**[ترجمه]

بیان

هذه الأخبار تدل علی أن البسملة جزء من الفاتحة و بعضها علی أنها جزء من کل سورة و قال فی الذکری بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ آیة من الفاتحة و من کل سورة خلا براءة إجماعا منا ثم قال و ابن الجنید یری أن البسملة فی الفاتحة بعضها و فی

غیرها افتتاح لها⁽¹⁾

و هو متروک انتهی و ما ورد من تجویز ترکها فی السورة إما مبنی علی عدم وجوب السورة الکاملة أو محمول علی التقیة لقول بعض المخالفین بالتفصیل.

**[ترجمه]این اخبار دلالت می کنند که بسمله جزء سوره حمد است و طبق برخی روایات دیگر، بسمله جزئی از همه سوره هاست. در کتاب الذکری گفته است: به اجماع ما «بسم الله الرحمن الرحیم» آیه ای از سوره حمد و همه سوره های دیگر به غیر از سوره توبه می­باشد. سپس گفته است: البته به نظر ابن جنید بسمله جزء سوره حمد است ولی جزء سایر سوره های دیگر نیست و فقط برای شروع گفته می­شود که این نظر وی متروک است. پایان سخن کتاب الذکری.

اما اینکه می توان آیه «بسم الله الرحمن الرحیم» را در بقیه سوره­ها به غیراز حمد نخواند، یا به این دلیل است که خواندن سوره کامل واجب نیست یا روایت حمل بر تقیه می­شود، چرا که بعضی از مخالفین قائل به تفصیل هستند.

**[ترجمه]

«11»

الْعَیَّاشِیُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّهُ کَانَ یَقْرَأُ مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ وَ یَقْرَأُ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ‌⁽²⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقْرَأُ مَا لَا أُحْصِی مَلِکِ یَوْمِ الدِّینِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: محمد ابن علی ابن حلبی نقل کرده است که امام صادق علیه السلام این گونه قرائت می کرد: «مالک یوم الدین» و قرائت می کرد: «إهدنا الصراط المستقیم - . تفسیر عیاشی 2: 22و24 - »

و نیز عیاشی: داود ابن فرقد گفته است، از امام صادق علیه السلام به دفعات بسیار زیادی که قابل شمارش نبود شنیدم این گونه قرائت می کرد: «ملک یوم الدین.» - . تفسیر عیاشی 2: 22و24 -

**[ترجمه]

بیان

قرأ عاصم و الکسائی مالِکِ و الباقون مَلِکِ و قد یؤید الأولی بموافقة قوله تعالی یَوْمَ لا تَمْلِکُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَیْئاً وَ الْأَمْرُ یَوْمَئِذٍ لِلَّهِ‌⁽⁴⁾و الثانیة بوجوه خمسة الأول أنها أدخل فی التعظیم الثانی أنها أنسب بالإضافة إلی یوم الدین کما یقال ملک العصر الثالث أنها أوفق بقوله تعالی لِمَنِ الْمُلْکُ الْیَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ⁽⁵⁾الرابع أنها أشبه بما فی خاتمة الکتاب من وصفه سبحانه بالملکیة بعد الربوبیة فیناسب الافتتاح الاختتام الخامس أنها غنیة عن توجیه وصف المعرفة بما ظاهره التنکیر و إضافة اسم الفاعل إلی الظرف لإجرائه مجری المفعول به توسعا و المراد مالک الأمور کلها فی ذلک الیوم و سوغ وصف المعرفة به إرادة معنی المضی تنزیلا

للمحقق الوقوع منزلة ما وقع أو إرادة الاستمرار الثبوتی و أما قراءة ملک فغنیة عن التوجیه لأنها من قبیل کریم البلد.

و فی أخبارنا وردت القراءتان و إن کان مالک أکثر و هذا مما یرجحه و هذا الخبر ظاهره أنه سمعه علیه السلام یقرأ فی الصلوات الکثیرة و فی غیرها ملک دون مالک و یحتمل أن یکون المراد تکرار الآیة فی الصلاة الواحدة علی وفق الروایة الآتیة فیدل علی جواز تکرار بعض الآیات و عدم کونه من القران المنهی عنه.

**[ترجمه]عاصم و کسائی «مالک» قرائت کرده اند و بقیه قاریان «ملک». قول اول را آیه «یَوْمَ لَا تَمْلِکُ نَفْسٌ لِّنَفْسٍ شَیْئًا وَالْأَمْرُ یَوْمَئِذٍ لِلَّهِ» - . انفطار / 19 - ، {روزی که کسی برای کسی هیچ اختیاری ندارد و در آن روز، فرمان از آنِ خداست.}تایید می کند و قول دوم با پنج دلیل تایید می شود: اول این که در تعظیم و بزرگداشت بلیغ تر است. دوم برای اضافه شدن به یوم الدین مناسبت­تر است همان طور که گفته می­شود ملک العصر.

سوم با آیه «یَوْمَ هُم بَارِزُونَ لَا یَخْفَی عَلَی اللَّهِ مِنْهُمْ شَیْءٌ لِّمَنِ الْمُلْکُ الْیَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ» - . غافر / 16 - ، {آن روز که آنان ظاهر گردند، چیزی از آنها بر خدا پوشیده نمی‌ماند. امروز فرمانروایی از آنِ کیست؟ از آنِ خداوند یکتای قهّار.} موافق­تر است.

چهارم شبیه­تر به آنچه می­باشد که در پایان کتاب، خدای سبحان خودش را بعد از توصیف به ربوبیت به ملکیت توصیف کرده است و از باب مناسبت شروع و پایان ملک خوانده شود بهتر است، چرا که با این کار شروع و پایان با هم همخوانی خواهند داشت.

پنجم: ملک نیاز به این توجیه ندارد که چگونه یک معرفه را وصف می کند و حال آن که ظاهرش نکره است و نیز این توجیه که اسم فاعل به ظرف اضافه شده تا از باب توسّع به منزله اسم مفعول شود و منظور، مالک کل امور در آن روز است و به این خاطر وصف معرفه جایز دانسته شده است تا معنی گذشته به منزله چیزی باشد که قطعا تحقق پیدا خواهد کرد، و یا منظور، استمرار ثبوتی باشد؛ ولی در خواندن ملک، نیاز به این توجیه نیست چرا که از قبیل کریم البلد است.

در روایات ما هر دو قرائت آمده است، هر چند مالک بیشتر است و این از چیزهایی است که مالک را بر ملک ترجیح می دهد، چرا که ظاهر روایت این است که او از حضرت شنیده است که حضرت در نماز بیشتر مالک و در غیر نماز بیشتر ملک می خوانده است. البته طبق روایتی که در ادامه می­آید، احتمالا منظور، تکرار آیه در یک نماز باشد تا بر جواز تکرار بعضی از آیات دلالت کند و این آیه از جمله آیاتی نباشد که از تکرار قرائت آن نهی شده است .

**[ترجمه]

«12»

الْعَیَّاشِیُّ، عَنِ الزُّهْرِیِّ قَالَ: کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیه السلام إِذَا قَرَأَ مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ یُکَرِّرُهَا حَتَّی یَکَادَ أَنْ یَمُوتَ‌⁽¹⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ یَعْنِی أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام‌⁽²⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ لَا الضَّالِّینَ قَالَ هُمُ الْیَهُودُ وَ النَّصَارَی‌⁽³⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ رَجُلٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ رَفَعَهُ: فِی قَوْلِهِ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ غَیْرِ الضَّالِّینَ قَالَ هَکَذَا نَزَلَتْ وَ قَالَ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ فُلَانٌ وَ فُلَانٌ وَ فُلَانٌ وَ النُّصَّابُ وَ الضَّالِّینَ الشُّکَّاکُ الَّذِینَ لَا یَعْرِفُونَ الْإِمَامَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: زهری روایت کرده است، وقتی امام سجاد علیه السلام آیه «مالک یوم الدین» را می خواندند آن قدر تکرار می کردند که تا حد مرگ پیش می رفتند. - . تفسیر عیاشی 1: 23 -

و نیز عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: «إهدنا الصراط المستقیم» یعنی امیر المومنین علیه السلام - . تفسیر عیاشی 1: 24 -

.

و نیز عیاشی: معاویه ابن وهب گفته است، از امام صادق علیه السلام پرسیدم، منظور از سخن خداوند «غیرالمغضوب علیهم و لا الضالین» چه کسانی اند؟ فرمود: آنها یهودیان و نصرانی ها هستند - . تفسیر عیاشی 1: 24 -

و نیز عیاشی: در حدیث مرفوعه ای در باره سخن خداوند «غیرالمغضوب علیهم و غیرالضالین» آمده است که این گونه نازل شده است و گفته است، مغضوب علیهم فلان و فلان و فلان و ناصبی ها هستند و «الضالین» شکاکان یعنی کسانی اند که امام را نمی شناسند. - . تفسیر عیاشی 1: 24 -

**[ترجمه]

بیان

قال البیضاوی و قرئ وَ غَیْرِ الضَّالِّینَ و نسبه فی مجمع البیان إلی علی علیه السلام و إلی أهل البیت علیهم السلام صِرَاطَ مَنْ أَنْعَمْتَ لکن المشهور بین الأصحاب عدم جواز قراءة الشواذ فی الصلاة بل فی غیرها أیضا و لا خلاف فی جواز قراءة أی السبع شاء و اختلفوا فی بقیة العشر و رجح فی الذکری جوازها مدعیا تواترها کالسبع و الأحوط الاقتصار علی السبع.

ثم المشهور بین المفسرین أن المغضوب علیهم هم الیهود لقوله تعالی فیهم

مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَ غَضِبَ عَلَیْهِ‌⁽¹⁾و الضالین هم النصاری لقوله تعالی فیهم قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِیراً⁽²⁾و یظهر من الأخبار أنهما یشملهما و کل من خرج عن الحق بعلم أو بغیر علم و قد مر القول فیه و سیأتی.

**[ترجمه]بیضاوی گفته است «و غیرالضالین» قرائت می شده است و در مجمع البیان به حضرت علی علیه السلام و اهل بیت علیهم السلام نسبت داده که «صراط من انعمت» می خواندند، ولی مشهور بین علما این است که نمی توان قرائت های شاذ را در نماز و همچنین در غیر نماز خواند. در قرائت قراء سبعه - قاریان هفتگانه - اختلافی نیست ولی در بقیه قراء عشر - قاریان دهگانه - اختلاف است که در کتاب الذکری جواز قرائت این ها را هم ترجیح داده است، با این ادعا که اینها هم مثل قرائت های هفتگانه تواتر دارند، ولی احتیاط این است که به قرائت قراء هفتگانه اکتفا شود.

مشهور بین مفسران این است که منظور «غیر المغضوب علیهم» به دلیل سخن خداوند «قُلْ هَلْ أُنَبِّئُکُم بِشَرٍّ مِّن ذَلِکَ مَثُوبَةً عِندَ اللّهِ مَن لَّعَنَهُ اللّهُ وَغَضِبَ عَلَیْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِیرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ أُوْلَ-ئِکَ شَرٌّ مَّکَاناً وَأَضَلُّ عَن سَوَاء السَّبِیلِ»، - . مائده/ 60 - {بگو: «آیا شما را به بدتر از [صاحبانِ] این کیفر در پیشگاه خدا، خبر دهم؟ همانان که خدا لعنتشان کرده و بر آنان خشم گرفته و از آنان بوزینگان و خوکان پدید آورده، و آنان که طاغوت را پرستش کرده‌اند. اینانند که از نظر منزلت، بدتر، و از راه راست گمراه‌ترند.} یهودیان هستند و «الضالین»به دلیل سخن خداوند «قلْ یَا أَهْلَ الْکِتَابِ لاَ تَغْلُواْ فِی دِینِکُمْ غَیْرَ الْحَقِّ وَلاَ تَتَّبِعُواْ أَهْوَاء قَوْمٍ قَدْ ضَلُّواْ مِن قَبْلُ وَأَضَلُّواْ کَثِیرًا وَضَلُّواْ عَن سَوَاء السَّبِیلِ - .مائده/ 77 - »، {بگو: «ای اهل کتاب، در دین خود بناحق گزافه‌گویی نکنید، و از پی هوسهای گروهی که پیش از این گمراه گشتند و بسیاری [از مردم] را گمراه کردند و [خود] از راه راست منحرف شدند، نروید } نصرانی ها هستند. البته آنچه از روایت مشخص می شود، مغضوب علیهم و ضالین می­تواند شامل هر دو گروه و هر کسی که از راه حق با علم یا بی علم خارج شده شود و درباره آن گفته­ایم و خواهیم گفت.

**[ترجمه]

«13»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ افْتَتَحَ الصَّلَاةَ فَقَرَأَ السُّورَةَ وَ لَمْ یَقْرَأْ بِفَاتِحَةِ الْکِتَابِ مَعَهَا أَ یُجْزِیهِ أَنْ یَفْعَلَ ذَلِکَ مُتَعَمِّداً لِعَجَلَةٍ کَانَتْ قَالَ لَا یَتَعَمَّدُ ذَلِکَ فَإِنْ نَسِیَ فَقَرَأَهُ فِی الثَّانِیَةِ أَجْزَأَهُ-⁽³⁾وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَقْرَأُ فِی الْفَرِیضَةِ بِفَاتِحَةِ الْکِتَابِ وَ سُورَةٍ أُخْرَی فِی النَّفَسِ الْوَاحِدِ هَلْ یَصْلُحُ ذَلِکَ أَوْ مَا عَلَیْهِ إِنْ فَعَلَ قَالَ إِنْ

شَاءَ قَرَأَ بِالنَّفَسِ الْوَاحِدِ وَ إِنْ شَاءَ فِی غَیْرِهِ فَلَا بَأْسَ-⁽⁴⁾وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَقْرَأُ فِی صَلَاتِهِ هَلْ یُجْزِیهِ أَنْ لَا یُحَرِّکَ لِسَانَهُ وَ أَنْ یَتَوَهَّمَ تَوَهُّماً قَالَ لَا بَأْسَ-⁽⁵⁾

وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یُصَلِّی أَ لَهُ أَنْ یَقْرَأَ فِی الْفَرِیضَةِ فَیَمُرُّ بِالْآیَةِ فِیهَا التَّخْوِیفُ فَیَبْکِی وَ یُرَدِّدُ الْآیَةَ قَالَ یُرَدِّدُ الْقُرْآنَ مَا شَاءَ وَ إِنْ جَاءَهُ الْبُکَاءُ فَلَا بَأْسَ-⁽⁶⁾

وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَقْرَأُ سُورَةً وَاحِدَةً فِی الرَّکْعَتَیْنِ مِنَ الْفَرِیضَةِ وَ هُوَ یُحْسِنُ غَیْرَهَا فَإِنْ فَعَلَ فَمَا عَلَیْهِ قَالَ إِذَا أَحْسَنَ غَیْرَهَا فَلَا یَفْعَلْ وَ إِنْ لَمْ یُحْسِنْ غَیْرَهَا فَلَا بَأْسَ وَ إِنْ فَعَلَ فَلَا شَیْ‌ءَ عَلَیْهِ وَ لَکِنْ لَا یَعُودُ-⁽⁷⁾

وَ سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ صَلَّی الْعِیدَیْنِ وَحْدَهُ أَوِ الْجُمُعَةَ هَلْ یَجْهَرُ فِیهَا بِالْقِرَاءَةِ قَالَ

لَا یَجْهَرُ إِلَّا الْإِمَامُ قَالَ وَ قَالَ أَخِی یَا عَلِیُّ بِمَا تُصَلِّی فِی لَیْلَةِ الْجُمُعَةِ قُلْتُ بِسُورَةِ الْجُمُعَةِ وَ إِذَا جَاءَکَ الْمُنَافِقُونَ فَقَالَ رَأَیْتُ أَبِی یُصَلِّی فِی لَیْلَةِ الْجُمُعَةِ بِسُورَةِ الْجُمُعَةِ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ فِی الْفَجْرِ بِسُورَةِ الْجُمُعَةِ وَ سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی وَ فِی الْجُمُعَةِ بِسُورَةِ الْجُمُعَةِ وَ إِذَا جَاءَکَ الْمُنَافِقُونَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: علی ابن جعفر گفته، از برادرم امام کاظم علیه السلام پرسیدم، کسی نماز را شروع می­کند و بدون آنکه سوره حمد را بخواند سوره دیگری را می خواند! اگر به خاطر عجله عمداً این کار را بکند نمازش صحیح است؟ فرمود: از روی عمد این کار را نکند و اگر فراموش کند که سوره حمد بخواند، آن را در رکعت دوم بخواند نمازش صحیح است. - . قرب الاسناد : 118 -

و باز پرسیدم، فردی در نماز واجب سوره حمد و سوره دیگری را با یک نفس می­خواند، آیا نمازش صحیح است؟ یا اگر صحیح نباشد چه کار باید بکند؟ فرمود: اشکال ندارد، می تواند این سوره و سوره دیگری را با یک نفس بخواند و اگر خواست، با یک نفس نخواند (و یا اگر خواست، در غیر فریضه چنین کند). - . قرب الاسناد: 123 -

و باز پرسیدم، فردی در نماز قرائت می کند، اگر زبانش را نچرخاند و در ذهن بگذراند آیا نمازش صحیح است. فرمود: اشکالی ندارد. - . قرب الاسناد: 123 -

باز پرسیدم: فردی نماز واجب می­خواند و به آیه خوف می­رسد و گریه می­کند و آیه را تکرار می کند، حکمش چیست؟

حضرت فرمودند: هرچه می خواهد تکرار کند و اگر گریه کند اشکالی ندارد. - . قرب الاسناد: 123 -

باز پرسیدم: فردی در دو رکعت نماز واجب، یک سوره می خواند با اینکه می­تواند سوره دیگری را خوب بخواند، اگر این کار بکند چه تکلیفی دارد؟ فرمود: اگر می­تواند سوره ای دیگر را خوب بخواند، این کار را نکند ولی اگر نمی تواند سوره دیگر را خوب بخواند، اشکالی ندارد یک سوره را در دو رکعت بخواند و نیز با وجود اینکه می تواند سوره ای را خوب بخواند، آن را نخوانده و یک سوره را در دو رکعت خوانده، باز اشکالی در این کار نیست ولی دیگر این کار را تکرار نکند. - . قرب الاسناد : 95 -

باز پرسیدم: فردی نماز عید فطر و قربان را فرادی یا نماز جمعه را می خواند می تواند قرائت را با صدای بلند - جهری - بخواند؟ حضرت فرمود: فقط جایز است امام بلند بخواند.

و علی ابن جعفر گفته است: برادرم امام کاظم علیه السلام به من فرمود: در شب جمعه در قرائت نماز چه سوره­ای می­خوانی؟ گفتم سوره جمعه و اذا جاءک المنافقون. فرمود: پدرم را دیدم که در قرائت نماز شب جمعه سوره جمعه و قل هو الله احد و در قرائت نماز صبح جمعه، سوره جمعه و سبح اسم ربک الاعلی و در قرائت نماز جمعه، سوره جمعه و اذا جاءک المنافقون را قرائت می­کرد.

**[ترجمه]

توضیح

لا خلاف بین الأصحاب فی وجوب القراءة فی الفریضة و وجوب الحمد فی الأولیین و المشهور عدم رکنیتها بل نقل الشیخ علیه الإجماع لکن حکی فی المبسوط عن بعض الأصحاب القول برکنیتها و الجواب عن السؤال الأول محمول علی الذکر بعد الرکوع و یدل علی عدم رکنیة الفاتحة و القراءة فی الثانیة محمولة علی الذکر.

قوله علیه السلام و إن شاء فی غیره أقول فی کتاب المسائل‌⁽²⁾

هکذا و إن شاء أکثر فلا شی‌ء علیه و یدل علی جواز قراءة سورة و أکثر بنفس واحد قال فی الذکری یستحب الوقوف علی مواضعه و أجودها التام ثم الحسن ثم الجائز ثم قال و یجوز الوقف علی ما شاء و الوصل ثم ذکر هذه الروایة ثم قال نعم یکره قراءة التوحید بنفس واحد لما رواه محمد بن یحیی بسنده إلی الصادق علیه السلام انتهی.

قوله أن لا یحرک لسانه قال فی الذکری أقل الجهر أن یسمع من قرب منه إذا کان یسمع و حد الإخفات إسماع نفسه إن کان یسمع و إلا تقدیرا قال فی المعتبر و هو إجماع العلماء ثم قال فإن قلت قد روی علی بن جعفر عن أخیه لا بأس أن لا یحرک

لسانه یتوهم توهما قلت حمله الشیخ علی من کان فی موضع تقیة لمرسلة محمد بن أبی حمزة عنه علیه السلام‌⁽³⁾

یجزیک من القراءة معهم مثل حدیث النفس.

قوله علیه السلام یردد القرآن ما شاء یدل علی جواز تکریر الآیة و إنه لیس

من القران المنهی عنه کما توهم.

قوله علیه السلام إذا أحسن غیرها فلا یفعل یدل علی کراهة قراءة سورة واحدة فی الرکعتین کما ذکره أکثر الأصحاب و استثنی بعضهم سورة التوحید کما مرت الإشارة إلیه فی خبر حماد

وَ قَالَ فِی الذِّکْرَی رُوِیَ فِی التَّهْذِیبِ‌⁽¹⁾عَنْ زُرَارَةَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أُصَلِّی بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَقَالَ نَعَمْ قَدْ صَلَّی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی کِلْتَا الرَّکْعَتَیْنِ بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ لَمْ یُصَلِّ قَبْلَهَا وَ لَا بَعْدَهَا بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ أَتَمَّ مِنْهَا.

قلت تقدم کراهة أن یقرأ بالسورة الواحدة فی الرکعتین فیمکن أن یستثنی من ذلک قل هو الله أحد لهذا الحدیث و لاختصاصها بمزید الشرف أو فعله النبی صلی الله علیه و آله لبیان جوازه انتهی و نحو ذلک قال الشهید الثانی ره فی شرح النفلیة.

ثم اعلم أنه ربما یحمل هذا علی تبعیض السورة فی الرکعتین و لا یخفی بعده و الاشتراط بعدم علم غیرها یأبی عنه و یدل علی عدم استحباب الجهر فی العیدین و ظهر الجمعة للمنفرد و سیأتی القول فیه.

و قال فی الذکری وافق المرتضی الصدوق فی قراءة المنافقین فی صبح الجمعة

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ فِی الْمَبْسُوطِ وَ هُوَ فِی خَبَرِ رِبْعِیٍّ وَ حَرِیزٍ⁽²⁾رَفَعَاهُ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِذَا کَانَتْ لَیْلَةُ الْجُمُعَةِ یُسْتَحَبُّ أَنْ یُقْرَأَ فِی الْعَتَمَةِ سُورَةُ الْجُمُعَةِ وَ إِذَا جَاءَکَ الْمُنَافِقُونَ وَ فِی صَلَاةِ الصُّبْحِ مِثْلُ ذَلِکَ.

و خیر ابن أبی عقیل بین المنافقین و بین الإخلاص و قال الشیخان بل یقرأ فی الثانیة قل هو الله أحد و هو موجود فی روایة الکنانی‌⁽³⁾و أبی بصیر⁽⁴⁾

عن الصادق علیه السلام و طریقه رجال الواقفة لکنه مشهور.

ثم قال و یستحب قراءة الجمعة فی أول المغرب لیلة الجمعة و الأعلی فی الثانیة لروایة أبی بصیر عن الصادق علیه السلام و قال فی المصباح و الاقتصاد یقرأ فی الثانیة التوحید لروایة أبی الصباح و یستحب قراءة الجمعة و الأعلی فی العشاء لیلة الجمعة لروایة

أبی الصباح أیضا و رواه أبو بصیر عنه علیه السلام أیضا و قال ابن أبی عقیل یقرأ فی الثانیة المنافقین و وافق فی الأول علی الجمعة لروایة حریز السالفة و الأول أشهر و أظهر فی الفتوی انتهی.

**[ترجمه]بین علما هیچ اختلافی نیست که قرائت سوره حمد در دو رکعت اول نمازهای واجب، واجب است و نظر مشهور، رکن نبودن قرائت است و حتی شیخ بر این مطلب اجماع نقل کرده است، ولی در المبسوط نظری را آورده که قائل به رکن بودن قرائت است. جواب سؤال اول، بر یاد آوردن بعد از رکوع حمل می شود و بر رکن نبودن فاتحه دلالت دارد و قرائت در رکعت دوم منوط به این است که به یاد بیاورد.

در باره این سخن حضرت «إن شاء فی غیره» می گویم: در کتاب المسائل - . کتاب المسائل - البحار 10: 276 -

این گونه است «و إن شاء أکثر فلا شیء علیه» (اگر می خواهد بیش از حمد و سوره دیگری را با یک نفس بخواند، باز صحیح است) از این روایت می توان برداشت نمود که می توان با یک نفس یک سوره و حتی بیشتر از یک سوره را خواند.

در کتاب الذکری گفته است: وقف کردن در جاهایی که نیاز است مستحب می باشد و - باید به ترتیب اولویت وقف کرد - و بهترین آن وقف تام، سپس وقف حسن، و سپس وقف جایز می­باشد. سپس گفته: می­تواند هر جا خواست وقف کند و هر جا خواست وصل نماید. سپس این روایت را آورده و گفته است بله، قرائت سوره توحید با یک نفس مکروه است و دلیل آن هم روایتی است که محمد ابن یحیی از امام صادق علیه السلام نقل کرده است. پایان سخن الذکری

سخن حضرت «أن لایحرّک لسانه»، در الذکری گفته است: کمترین مقدار جهر این است که صدایش را به کسی که کنار اوست و کر نمی­باشد برساند و حد إخفات این است که خودش اگر کر نباشد صدای خودش بشنود و گرنه این مقدار در تقدیر گرفته می­شود - اگر کر باشد باید به گونه ای بخواند که اگر کر نبود می شنید-. در کتاب المعتبر گفته است: اجماع علما بر این مطلب است و سپس گفته، اگر بگویی - اما - در روایت علی ابن جعفر از برادرش امام کاظم علیه السلام آمده است، اشکالی ندارد زبانش را نچرخاند و در ذهن بگذراند. می گویم شیخ این روایت را بر کسی حمل کرده است که در موضع تقیه است، چرا که در روایت مرسل ابی حمزه از حضرت امام صادق علیه اسلام آمده است که وقتی با آنها - اهل سنت - نماز می خوانی صحیح است قرائتت طوری باشد که گویا با خود حدیث نفس می­کنی (یعنی در دل با خود می­گویی). - . التهذیب 1: 256 -

سخن حضرت «یردّد القرآن ماشاء»: از این قسمت حدیث می توان برداشت نمود که می توان آیه را تکرار کرد و نیز این که تکرار قرآن نهی نشده است، آن گونه که برخی این گونه توهم کرده اند.

سخن حضرت «إذا احسن غیرها فلا یفعل» بر کراهت قرائت یک سوره در دو رکعت دلالت دارد همان گونه که بیشتر علما گفته اند. البته برخی علما از حکم کراهت، قرائت سوره توحید را استثنا کرده اند که به آن در روایت حماد اشاره کردیم. در کتاب الذکری گفته است، در التهذیب - . التهذیب 1: 161 -

آمده که زراره گفته است، از امام باقرعلیه السلام پرسیدم، آیا با سوره قل هو الله احد نماز بخوانم؟ فرمود: بله، چرا که حضرت رسول اکرم صلی الله علیه وآله و سلم در هر دو رکعت قل هو الله احد را قرائت می­کرد و هیچ نمازی قبل و بعد از این نماز خوانده نشده است که کامل تر از آن باشد. می­گویم، پیش از این گفتیم که مکروه است یک سوره در دو رکعت خوانده شود و ممکن است قل هو الله احد از این حکم کراهت استثنا شده باشد به دلیل این روایت و اینکه هیچ سوره ای مثل توحید شریف نیست یا اینکه پیامبر این کار را کرده تا بگوید این کار جایز است. پایان سخن. نظر شهید ثانی(ره) هم در شرح کتاب النفلیه چنین است.

البته به احتمال بسیار بعید این روایت بر جایی حمل می شود که در آن یک سوره را دو قسمت و هر بخشی در رکعت خوانده می شود که بعید بودن آن پیداست. شرط این که به سوره دیگر عالم نباشد نیز علیه این قول است و بر مستحب نبودن جهری خواندن قرائت در نماز عید فطر و قربان و ظهر جمعه در صورتی که فرادی خوانده شود دلالت دارد. که در این باره سخن خواهیم گفت .

در کتاب الذکری گفته است: سید مرتضی با صدوق در قرائت سوره منافقین در نماز صبح روز جمعه هم نظر است و شیخ طوسی درکتاب المبسوط آن را روایت کرده است و آن روایتی است مرفوعه که ربعی و حریز - . التهذیب 1 : 247 -

از امام باقر علیه السلام نقل کرده اند که فرمود: اگر شب جمعه باشد، مستحب است در نماز عشا سوره جمعه و اذا جاءک المنافقون خوانده شود و در نماز صبح جمعه هم چنین کند. به نظر ابن ابی عقیل، می تواند سوره منافقین یا سوره اخلاص را بخواند و به نظر دو شیخ - شیخ صدوق و شیخ طوسی - باید در رکعت دوم قل هو الله احد را بخواند که در روایت کنانی - . التهذیب 1: 246 -

و ابو بصیر - . التهذیب 1: 246 -

از امام صادق علیه السلام این نظر آمده است، هر چند در سند آن واقفیه است - که موجب ضعیف شدن سندش می شود - ولی این روایت مشهور است.

سپس گفته است: مستحب است در رکعت اول نماز مغرب شب جمعه، سوره جمعه و در رکعت دوم سوره اعلی خوانده شود، دلیل آن، روایت ابو بصیر از امام صادق علیه السلام است. در المصباح و الاقتصاد گفته است: بنا به روایت ابو الصباح، سوره توحید در رکعت دوم خوانده می شود و خواندن سوره جمعه و اعلی در نماز عشای شب جمعه مستحب است. دلیل این نظر باز روایت ابو صباح است که ابوبصیر هم آن را از امام صادق علیه السلام روایت کرده است. ابن ابی عقیل گفته است: در رکعت دوم سوره منافقین خوانده می شود و با خواندن سوره جمعه در رکعت اول موافق است، دلیل آن روایت حریز است که ذکر کردیم. نظر اولی مشهورتر و ظاهرتر از جهت فتوی است. پایان سخن

**[ترجمه]

و أقول

الأظهر التخییر بین الجمیع لورود الروایة فی الکل.

**[ترجمه]ظاهرتر این است که در خواندن همه این سوره ها تخییر وجود دارد، چرا که در مورد همه اینها روایت وارد شده است.

**[ترجمه]

«14»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ الْبَزَنْطِیِّ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: یَقْرَأُ فِی لَیْلَةِ الْجُمُعَةِ الْجُمُعَةَ وَ سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی وَ فِی الْغَدَاةِ الْجُمُعَةَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ فِی الْجُمُعَةِ الْجُمُعَةَ وَ الْمُنَافِقِینَ وَ الْقُنُوتُ فِی الرَّکْعَةِ الْأُولَی قَبْلَ الرُّکُوعِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: امام رضا علیه السلام فرمود: در نماز شب جمعه، سوره جمعه و سبح اسم ربک الاعلی و در نماز صبح روز جمعه، سوره جمعه و قل هو الله احد و در نماز جمعه، سوره جمعه و منافقین خوانده می شود و قنوت در نماز جمعه در رکعت اول، قبل از رکوع است. - . قرب الاسناد: 158 -

**[ترجمه]

«15»

الْخِصَالُ، عَنِ الْخَلِیلِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ حَمْدَانَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مَسْعُودٍ عَنْ یَزِیدَ بْنِ ذَرِیعٍ عَنْ سَعِیدِ بْنِ أَبِی عَرُوبَةَ عَنْ قَتَادَةَ عَنِ الْحَسَنِ: أَنَّ سَمُرَةَ بْنَ جُنْدَبٍ وَ عِمْرَانَ بْنَ حُصَیْنٍ تَذَاکَرَا فَحَدَّثَ سَمُرَةُ أَنَّهُ حَفِظَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله سَکْتَتَیْنِ سَکْتَةً إِذَا کَبَّرَ وَ سَکْتَةً إِذَا فَرَغَ مِنْ قِرَاءَتِهِ عِنْدَ رُکُوعِهِ ثُمَّ إِنَّ قَتَادَةَ ذَکَرَ السَّکْتَةَ الْأَخِیرَةَ إِذَا فَرَغَ مِنْ قِرَاءَةِ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ لَا الضَّالِّینَ أَیْ حَفِظَ ذَلِکَ سَمُرَةُ وَ أَنْکَرَهُ عَلَیْهِ عِمْرَانُ بْنُ حُصَیْنٍ قَالَ فَکَتَبَا فِی ذَلِکَ إِلَی أُبَیِّ بْنِ کَعْبٍ وَ کَانَ فِی کِتَابِهِ إِلَیْهِمَا أَوْ فِی رَدِّهِ عَلَیْهِمَا أَنَّ سَمُرَةَ قَدْ حَفِظَ.

قال الصدوق ره إن النبی صلی الله علیه و آله إنما سکت بعد القراءة لئلا یکون التکبیر موصولا بالقراءة و لیکون بین القراءة و التکبیر فصل و هذا یدل علی أنه لم یقل آمین بعد فاتحة الکتاب سرا و لا جهرا لأن المتکلم سرا أو علانیة لا یکون ساکتا و فی ذلک حجة قویة للشیعة علی مخالفیهم فی قولهم آمین بعد الفاتحة و لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ‌⁽²⁾تأیید قال الشهید قدس سره فی الذکری یستحب السکوت إذا فرغ من الحمد و السورة فهما سکتتان

لِرِوَایَةِ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام: أَنَّ رَجُلَیْنِ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله اخْتَلَفَا فِی رَسُولِ اللَّهِ فَکَتَبَا إِلَی أُبَیِّ بْنِ کَعْبٍ کَمْ کَانَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مِنْ سَکْتَةٍ قَالَ کَانَتْ لَهُ سَکْتَتَانِ إِذَا فَرَغَ مِنْ أُمِّ الْقُرْآنِ

وَ إِذَا فَرَغَ مِنَ السُّورَةِ. وَ فِی رِوَایَةِ حَمَّادٍ:⁽¹⁾تَقْدِیرُ السَّکْتَةِ بَعْدَ السُّورَةِ بِنَفَسٍ.

وَ قَالَ ابْنُ الْجُنَیْدِ رَوَی سَمُرَةُ وَ أُبَیُّ بْنُ کَعْبٍ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: أَنَّ السَّکْتَةَ الْأُولَی بَعْدَ تَکْبِیرَةِ الِافْتِتَاحِ وَ الثَّانِیَةَ بَعْدَ الْحَمْدِ.

ثم قال الظاهر استحباب السکوت عقیب الحمد فی الأخیرتین قبل الرکوع و کذا عقیب التسبیح.

**[ترجمه]الخصال: حسن روایت کرده است: سمره ابن جندب و عمران ابن حصین با هم صحبت می­کردند. سمره می­گفت، پیامبر صلی الله علیه و آله دو بار مکث کرد، یک بار وقتی تکبیر گفت و بار دیگر هنگام رکوع بعد از تمام کردن قرائت. قتاده هم گفته است، مکث دومی وقتی بود که قرائت «غیر المغضوب علیهم و لا الضالین» را تمام کرد. به عبارت دیگر سمره را تأیید کرد و گفته عمران ابن حصین را نادرست شمرد. گفته است: پس این مطلب را از ابی ابن کعب پرسیدند و او به آنها نوشت یا جواب داد که سمره درست گفته است.

شیخ صدوق گفته است: پیامبر صلی الله علیه و آله به این دلیل بعد از قرائت سکوت کرد که تکبیر به قرائت وصل نشود و بین قرائت و تکبیره الاحرام فاصله باشد و این دلیل این است که حضرت بعد از سوره حمد در نهان و آشکار آمین نگفته است. زیرا کسی که آهسته یا بلند حرف می زند ساکت نیست. این دلیل محکمی است برای شیعیان در برابر مخالفینشان که آنها قائلند بعد از حمد آمین گفته می­شود، و «لاحول ولا قوه الا بالله» - . الخصال 1: 38 - .

تأیید مطلب: شهید قدس سره در کتاب الذکری گفته است، سکوت بعد از قرائت حمد و سوره مستحب است و این سکوت دو بار است. دلیل این مطلب روایتی از اسحاق ابن عمار از امام صادق علیه السلام و ایشان از پدرشان امام باقر علیه السلام است که فرمود: دو نفر از یاران حضرت رسول صلی الله علیه و آله در اینکه پیامبر کجا مکث کرد اختلاف کردند. به ابی ابن کعب نامه نوشته و پرسیدند، پیامبر چند بار مکث نمود؟ ابی ابن کعب گفت: پیامبر در دو جا مکث کرد؛ اول: وقتی که ام القرآن - سوره حمد - را تمام کرد و دومی وقتی بود که سوره را تمام کرد .

در روایت حماد - . بحارالانوار 84 : 189 -

آمده است که اندازه مکث بعد از سوره به اندازه یک نفس است. ابن جنید گفته است: سمره و ابی ابن کعب روایت کرده­اند، مکث اولی پیامبر صلی الله علیه و آله بعد از تکبیره الاحرام - آغاز نماز - و دومی بعد از حمد بوده است. سپس گفته است: مستحب است بعد از حمد در دو رکعت آخر نماز قبل از رکوع و نیز بعد از تسبیحات مکث نمود.

**[ترجمه]

«16»

الْعِلَلُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفَضْلِ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: صَلَّیْتُ خَلْفَ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فَقَرَأَ بِفَاتِحَةِ الْکِتَابِ وَ آیٍ مِنَ الْبَقَرَةِ وَ جَاءَ أَبِی فَسَأَلَ فَقَالَ یَا بُنَیَّ إِنَّمَا صَنَعَ ذَا لِیُفَقِّهَکُمْ وَ یُعَلِّمَکُمْ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]العلل: سلیمان ابن ابوعبدالله روایت کرده است: پشت سر امام باقرعلیه السلام نماز می خواندم، ایشان سوره حمد و چند آیه از سوره بقره را خواندند. پدرم آمد و علت را پرسیدم. فرمود: پسرم! او عمداً این کار را کرده است تا به شما بفهماند - این کار جایز است - و یادتان دهد. - . علل الشرایع 2 : 28 -

**[ترجمه]

بیان

رُوِیَ فِی التَّهْذِیبِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ الْفَضْلِ قَالَ: صَلَّی بِنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَوْ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام فَقَرَأَ بِفَاتِحَةِ الْکِتَابِ وَ آخِرِ سُورَةِ الْمَائِدَةِ فَلَمَّا سَلَّمَ الْتَفَتَ إِلَیْنَا فَقَالَ أَمَا إِنِّی إِنَّمَا أَرَدْتُ أَنْ أُعَلِّمَکُمْ‌⁽³⁾.

و الظاهر أن هذا الخبر غیره و سلیمان لعله ابن عبد الله بن الحسن و المسئول عبد الله و أبی زید من النساخ و التعلیم فی الخبرین الظاهر أنه تعلیم جواز الاکتفاء ببعض السورة و عدم وجوب تمامها أو عدم وجوب السورة مطلقا کما فهمه الأکثر أو تعلیم التقیة کما فهمه الشیخ فی التهذیب و لا یخفی ما فیه إذ یفهم من کلامه أنه لم یکن المقام مقام تقیة و فعل الصلاة علی وجه التقیة فی غیر مقام التقیة بعید جدا إلا أن یقال هو مبنی علی عدم وجوب تمام السورة و علمهم علیهم السلام أن فی مقام التقیة ینبغی ترک المستحب و الاکتفاء بالبعض و حمله علی نافلة یجوز الاقتداء فیها أو صلاة الآیات فی غایة البعد فالظاهر منه عدم وجوب تمام السورة مطلقا.

**[ترجمه]اسماعیل ابن فضل روایت کرده است: امام صادق علیه السلام یا امام باقر علیه السلام همراه ما نماز می­خواند و سوره حمد و آخر سوره مائده را قرائت کرد. وقتی سلام نماز را گفت روی به ما کرد و فرمود: فقط می­خواستم به شما یاد دهم. - . التهذیب 1: 220 -

به ظاهر این روایت، غیر از روایت قبلی است. شاید سلیمان، عبدالله ابن حسن باشد و کسی که از وی سؤال شده عبدالله باشد و «ابی» را کاتبان اضافه کرده باشند. تعلیم در هر دو خبر ظاهرا تعلیم جواز اکتفاء به بخشی از سوره و عدم وجوب تمام کردن سوره یا به طور مطلق واجب نبودن خواندن سوره است همان طور که بسیاری از علما چنین برداشت نموده اند. یا تعلیم تقیه است که برداشت شیخ همین می باشد و اشکال این برداشت روشن است، چرا که از کلام امام برداشت می شود که در مقام تقیه نبودند و نماز خواندن از روی تقیه در حالی که در مقام تقیه نیست بعید می­باشد، مگر اینکه گفته شود: خواندن تمام سوره واجب نیست - بلکه مستحب می باشد - و امام به آنها یاد داد که در مقام تقیه می توان مستحب را ترک و اکتفا به بخشی از آن نمود - تمام سوره را نخواند بلکه به خواندن قسمتی از آن اکتفا کرد - .

حمل کردن این روایت بر نماز نافله­ای که به جماعت خواندن آن جایز است یا حمل کردن این روایت بر نماز آیات بسیار بعید است. ظاهر این روایت آن است که به طور مطلق واجب نیست تمام سوره خوانده شود.

**[ترجمه]

«17»

الْعِلَلُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مَرَّارٍ عَنْ یُونُسَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَا الْعِلَّةُ الَّتِی مِنْ أَجْلِهَا لَا یَحِلُّ لِلرَّجُلِ أَنْ یُصَلِّیَ وَ عَلَی شَارِبِهِ الْحِنَّاءُ قَالَ لِأَنَّهُ لَا یَتَمَکَّنُ مِنَ الْقِرَاءَةِ وَ الدُّعَاءِ⁽⁴⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَزَنْطِیِّ وَ غَیْرِهِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ مِسْمَعِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: لَا یُصَلِّی الْمُخْتَضِبُ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ وَ لِمَ قَالَ إِنَّهُ مُحَصَّرٌ⁽¹⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ یَقُولُ: اقْرَأْ سُورَةَ الْجُمُعَةِ وَ الْمُنَافِقِینَ فَإِنَّ قِرَاءَتَهُمَا سُنَّةٌ یَوْمَ الْجُمُعَةِ فِی الْغَدَاةِ وَ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ وَ لَا یَنْبَغِی لَکَ أَنْ تَقْرَأَ بِغَیْرِهِمَا فِی صَلَاةِ الظُّهْرِ یَعْنِی یَوْمَ الْجُمُعَةِ إِمَاماً کُنْتَ أَوْ غَیْرَ إِمَامٍ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]العلل: یونس از گروهی از اصحاب ما روایت کرده است که از امام صادق علیه السلام سؤال شد، علتی که به خاطر آن جایز نیست مرد در حال نماز بر سیبلش حنا داشته باشد چیست؟ فرمود: چون نمی تواند قرائت و دعا بکند. - . علل الشرایع 2: 32 -

و نیز العلل: مسمع ابن عبدالملک گفته است، شنیدم که امام صادق علیه السلام می فرمود: نمی توان وقتی - بر سیبل - حنا است نماز خواند، پرسیدم فدایتان شوم، چرا؟ فرمودند: حنا مانع قرائت می شود. - . علل الشرایع 2 : 42 -

و نیز العلل: زراره در روایت بلندی از امام باقرعلیه السلام روایت کرده است که حضرت فرمود: سوره جمعه و منافقین را در روز جمعه در نماز صبح، نماز ظهر و عصر جمعه بخوان چرا که خواندن آنها در ا ین روز سنت است و شایسته تو نیست، چه امام باشی چه مأموم - چه فرادی بخوانی - در نماز ظهر روز جمعه به غیر از این دو سوره بخوانی. - . علل الشرایع 2: 45 -

**[ترجمه]

«18»

التَّوْحِیدُ، وَ الْعُیُونُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ الدَّقَّاقِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الْأَسَدِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ الْبَرْمَکِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ بَکْرِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَبْدِ الْعَزِیزِ بْنِ الْمُهْتَدِی قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا علیه السلام عَنِ التَّوْحِیدِ فَقَالَ کُلُّ مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ آمَنَ بِهَا فَقَدْ عَرَفَ التَّوْحِیدَ قُلْتُ کَیْفَ نَقْرَؤُهَا قَالَ کَمَا یَقْرَأُ النَّاسُ وَ زَادَ فِیهِ کَذَلِکَ اللَّهُ رَبِّی کَذَلِکَ اللَّهُ رَبِّی‌⁽³⁾.

**[ترجمه]التوحید و العیون: عبد العزیز مهتدی گفته است، از امام رضا علیه السلام در مورد - حقیقت - توحید پرسیدم، فرمود: هر کس قل هو الله احد را بخواند و بدان ایمان داشته باشد معنای توحید را فهمیده است. پرسیدم چگونه بخوانیم: فرمود همان طور که مردم می خوانند و در آخرش بگو: کذلک الله ربی کذلک الله ربی(پروردگام این چنین است!). - . التوحید: 284 و العیون: 1 : 134 -

**[ترجمه]

بیان

فی أکثر کتب الحدیث فی هذا الخبر کذلک الله ربی ثلاث مرات‌⁽⁴⁾و عد الشهید فی النفلیة من مستحبات القراءة قول کذلک الله ربی ثلاث مرات خاتمة التوحید و استدل علیه الشهید الثانی فی شرحها بهذه الروایة

وَ بِمَا رَوَاهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ

بْنُ الْحَجَّاجِ‌⁽¹⁾

و الخبر لا ینافی ما أشرنا إلیه من الاعتبار حیث صرّح علیه السلام بمتن الآیة الأولی عند تمامها و أشار الی الآیات الثلاث الأخیرة بقوله« کذلک اللّه ربّنا» ثلاث مرّات آخر السورة، الا أنّه خلاف سنة النبیّ صلّی اللّه علیه و آله.

عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: أَنَّ أَبَاهُ کَانَ إِذَا قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ فَرَغَ مِنْهَا قَالَ کَذَلِکَ اللَّهُ أَوْ کَذَاکَ اللَّهُ رَبِّی.

**[ترجمه]در اکثر کتب حدیثی در این خبر سه مرتبه «کذلک الله ربی» آمده است. شهید در کتاب النفلیه سه مرتبه «کذلک الله ربی» گفتن را در آخر سوره توحید از جمله مستحبات قرائت دانسته است و شهید ثانی در شرح این نظر به همین روایت و روایت دیگری - . التهذیب 1 : 171 -

از عبدالرحمن ابن حجاج از امام صادق علیه السلام استدلال کرده است: حضرت فرموده است: پدرش امام باقر علیه السلام وقتی قل هو الله احد را می­خواند و تمام می­کرد، سه مرتبه می­گفت: کذلک الله یا کذاک الله ربی.

**[ترجمه]

«19»

الْعُیُونُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الشَّاهِ عَنْ أَبِی بَکْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ النَّیْسَابُورِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ الطَّائِیِّ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْخُوزِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْهَرَوِیِّ وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأُشْنَانِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَهْرَوَیْهِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ سُلَیْمَانَ جَمِیعاً عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام: صَلَّی

بِنَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله صَلَاةَ السَّفَرِ فَقَرَأَ فِی الْأُولَی قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ وَ فِی الْأُخْرَی قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ثُمَّ قَالَ قَرَأْتُ لَکُمْ ثُلُثَ الْقُرْآنِ وَ رُبُعَهُ‌⁽²⁾.

صحیفة الرضا، بسنده عنه علیه السلام: مثله‌⁽³⁾.

**[ترجمه]العیون: حضرت علی علیه السلام فرمود: حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم با ما نماز سفر می خواند، در رکعت اولی قل یا ایها الکافرون و در دیگری - رکعت دوم - قل هو الله احد را خواند، سپس فرمود: یک سوم و یک چهارم قرآن را برایتان خواندم. - . عیون الاخبار 2: 37 -

در صحیفه الرضا هم چنین روایتی با چنین سندی آمده است. - . صحیفه الرضا: 20 -

**[ترجمه]

«20»

مَجَالِسُ ابْنِ الشَّیْخِ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنِ ابْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُمَرَ الْعَطَّارِ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی الْحَسَنِ الْعَسْکَرِیِّ علیه السلام یَوْمَ الثَّلَاثَاءِ فَقَالَ لَمْ أَرَکَ أَمْسِ قَالَ کَرِهْتُ الْحَرَکَةَ فِی یَوْمِ الْإِثْنَیْنِ قَالَ یَا عَلِیُّ مَنْ أَحَبَّ أَنْ یَقِیَهُ اللَّهُ شَرَّ یَوْمِ الْإِثْنَیْنِ فَلْیَقْرَأْ فِی أَوَّلِ رَکْعَةٍ مِنْ صَلَاةِ الْغَدَاةِ هَلْ أَتَی عَلَی الْإِنْسَانِ ثُمَّ قَرَأَ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام فَوَقاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذلِکَ الْیَوْمِ وَ لَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَ سُرُوراً⁽⁴⁾.

**[ترجمه]مجالس ابن الشیخ: علی ابن عمر عطار روایت کرده است: روز سه شنبه نزد امام حسن عسکری علیه السلام رفتم. امام فرمود: دیروز شما را ندیدم، گفتم از حرکت - رفت و آمد - در روز دوشنبه کراهت دارم، امام فرمود: ای علی! هر کس می خواهد خدا او را از شر شومی دوشنبه در امان دارد، در رکعت اول نماز صبح سوره هل أتی علی الانسان - سوره دهر - را بخواند، سپس ابوالحسن علیه السلام این آیه را قرائت کرد «فَوَقَاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذَلِکَ الْیَوْمِ وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُورًا - [4]. الانسان/ 11 - »، {خدا ایشان را از شر آن روز نگه داشت و آنان را طراوت و شادمانی بخشید.}

**[ترجمه]

«21»

الْإِحْتِجَاجُ، قَالَ: کَتَبَ مُحَمَّدٌ الْحِمْیَرِیُّ إِلَی الْقَائِمِ علیه السلام رُوِیَ فِی ثَوَابِ الْقُرْآنِ فِی الْفَرَائِضِ وَ غَیْرِهَا أَنَّ الْعَالِمَ علیه السلام قَالَ عَجَباً لِمَنْ لَمْ یَقْرَأْ فِی صَلَاتِهِ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ کَیْفَ تُقْبَلُ صَلَاتُهُ وَ رُوِیَ مَا زَکَتْ صَلَاةُ مَنْ لَمْ یَقْرَأْ فِیهَا قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ رُوِیَ أَنَّ مَنْ قَرَأَ فِی فَرَائِضِهِ الْهُمَزَةَ أُعْطِیَ مِنَ الثَّوَابِ قَدْرَ الدُّنْیَا فَهَلْ یَجُوزُ أَنْ یَقْرَأَ الْهُمَزَةَ وَ یَدَعَ هَذِهِ السُّوَرَ الَّتِی ذَکَرْنَاهَا مَعَ مَا قَدْ رُوِیَ أَنَّهُ لَا تُقْبَلُ صَلَاتُهُ وَ لَا تَزْکُو إِلَّا بِهِمَا التَّوْقِیعُ الثَّوَابُ فِی السُّوَرِ عَلَی مَا قَدْ رُوِیَ وَ إِذَا تَرَکَ سُورَةً مِمَّا فِیهَا الثَّوَابُ وَ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ لِفَضْلِهِمَا أُعْطِیَ ثَوَابَ مَا قَرَأَ وَ ثَوَابَ السُّورَةِ الَّتِی تَرَکَ وَ یَجُوزُ أَنْ یَقْرَأَ هَاتَیْنِ السُّورَتَیْنِ وَ تَکُونُ صَلَاتُهُ تَامَّةً وَ لَکِنْ یَکُونُ قَدْ تَرَکَ الْفَضْلَ‌⁽¹⁾.

فَلَاحُ السَّائِلِ،: رَأَیْتُ فِی کِتَابِ مَشَایِخِ خَوَاصٍّ مِنَ الشِّیعَةِ لِمَوْلَانَا أَبِی الْحَسَنِ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ مَوْلَانَا الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْعَسْکَرِیَّیْنِ مَا هَذَا لَفْظُ السَّائِلِ وَ لَفْظُهُ علیه السلام ثُمَّ ذَکَرَ هَذِهِ الرِّوَایَةَ⁽²⁾.

غیبة الشیخ، عن جماعة عن محمد بن أحمد بن داود القمی عن محمد بن عبد الله الحمیری: مثله‌⁽³⁾

**[ترجمه]الاحتجاج: گفته است: محمد حمیری به حضرت قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف در مورد ثواب خواندن قرآن در نماز و غیر نماز نامه نوشت و گفت، روایت شده است که امام کاظم علیه السلام فرمود: در شگفتم از نمازی که در آن سوره قدر خوانده نمی شود ولی نماز قبول می شود. روایت است نمازی که در آن سوره توحید خوانده نشود کامل نیست. نیز روایت است هر کس در نماز واجب سوره همزه را بخواند، یک دنیا ثواب به او عطا می شود. با توجه به روایاتی که گفتیم، آیا جایز است فقط سوره همزه را بخواند و بقیه سوره هایی را که گفتیم نخواند با اینکه در مورد برخی سوره ها روایت است که نماز بدون آنها قبول نیست و جز با آن دو سوره کامل نمی­شود.

توقیع - جواب - : ثواب سوره ها همان است که در روایت آمده است. وقتی سوره ای که این ثواب را دارد ترک کند و سوره قل هو الله احد یا انا انزلناه فی لیله القدر را بخواند، به خاطر فضل این دو سوره، ثواب سوره خوانده شده و ترک شده به وی داده می شود و جایز است این دو سوره را بخواند و نمازش صحیح است ولی با این کار فضل را ترک کرده است - این کار ترک فضل است -. - . الاحتجاج: 269 -

فلاح السائل: در نامه ای از خواص شیعیان به مولایمان امام علی نقی علیه السلام و مولایمان امام حسن عسکری علیه السلام چیزی دیدم که لفظ سؤال کننده و حضرت این است... سپس این روایت را آورده است.

غیبة الشیخ: همین روایت از عبدالله حمیری آمده است. - . الغیبه : 246 -

**[ترجمه]

بیان

لعله مخیر بین قراءة القدر فی الأولی و التوحید فی الثانیة و بین العکس و هذا الخبر لا یدل علی تعین الثانی کما توهم إذ الواو لا تدل علی الترتیب و الخبر ورد فی الوجهین جمیعا و قال الصدوق ره إنما یستحب قراءة القدر فی الأولی و التوحید فی الثانیة لأن القدر سورة النبی صلی الله علیه و آله و أهل بیته فیجعلهم المصلی وسیلة إلی الله تعالی لأنه بهم وصل إلی معرفته و أما التوحید فالدعاء علی أثرها مستجاب.

**[ترجمه]شاید بتوان گفت بین خواندن سوره قدر در رکعت اولی و سوره توحید در رکعت دومی و برعکس آن تخییر وجود دارد و خبر بر تعیّن دومی دلالت ندارد، چنان که تصور شده است؛ چرا که واو دالّ بر ترتیب نیست و روایت شامل هر دو می­شود. شیخ صدوق گفته است: فقط مستحب است در رکعت اول سوره قدر و در دومی سوره توحید خوانده شود، زیرا قدر سوره پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم و اهل بیتش است و نماز گزار با خواندن این سوره، پیامبر و اهل بیتش را وسیله­ای به سوی خدا قرار می دهد؛ چرا که وی به وسیله اینها به معرفت خدا رسیده است. ارزش سوره توحید آن است که دعا در پی آن مستجاب است.

**[ترجمه]

«22»

الْخِصَالُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ مُعَاذِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَا تَدَعْ أَنْ تَقْرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ قُلْ

یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ فِی سَبْعَةِ مَوَاطِنَ فِی الرَّکْعَتَیْنِ قَبْلَ الْفَجْرِ وَ رَکْعَتَیِ الزَّوَالِ وَ الرَّکْعَتَیْنِ بَعْدَ الْمَغْرِبِ وَ الرَّکْعَتَیْنِ فِی أَوَّلِ صَلَاةِ اللَّیْلِ وَ رَکْعَتَیِ الْإِحْرَامِ وَ رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ إِذَا أَصْبَحْتَ بِهَا وَ رَکْعَتَیِ الطَّوَافِ.

قال الصدوق رضی الله عنه الأمر بقراءة هاتین السورتین فی هذه السبعة المواطن علی الاستحباب لا علی الوجوب‌⁽¹⁾الهدایة، عنه علیه السلام مرسلا: مثله‌⁽²⁾

**[ترجمه]الخصال: معاذ ابن مسلم روایت کرده است که امام صادق علیه السلام فرمود: در هفت جا خواندن قل هوالله احد و قل یا أیها الکافرون را ترک نکن: در دو رکعت قبل از طلوع فجر - نافله نماز صبح -، دو رکعت نافله ظهر، دو رکعت نافله بعد از نماز مغرب، دو رکعت اول نماز شب، دو رکعت نماز احرام، دو رکعت نماز صبح وقتی با فجر صبح کردی و دو رکعت نماز طواف.

شیخ صدوق گفته است: امر به خواندن این دو سوره در این موارد هفتگانه برای استحباب است نه وجوب. - . الخصال 2: 5 -

الهدایه: روایت مرسلی از امام صادق علیه السلام شبیه همین روایت در این کتاب آمده است. - . الهدایه: 38، ط الاسلامیه -

**[ترجمه]

بیان

قال فی الذکری من سنن القراءة اختیار ما تضمنته روایة معاذ بن مسلم و ذکر الروایة ثم قال قال الشیخ و فی روایة أخری أنه یقرأ فی هذا کله بقل هو الله أحد فی الأولی و فی الثانیة بقل یا أیها الکافرون إلا فی الرکعتین قبل الفجر فإنه یبدأ بقل یا أیها الکافرون ثم یقرأ فی الثانیة بقل هو الله أحد⁽³⁾هذا حکایة الشیخ لکلام أبی جعفر الکلینی ره و لم یذکرا سند الروایة انتهی.

و قال الشهید الثانی قدس سره المراد بالإصباح بها أن یفعل بعد انتشار الصبح و ظهوره کثیرا إذ قبله یستحب قراءة طوال المفصل فیها و الظاهر أن حد الإصباح ظهور الحمرة أو ما قاربه بحیث تطلع و لما یفرغ لأن تأخیرها إلی ذلک الوقت مکروه فإذا خاف الوصول إلیه خففها و کذا إذا وصل إلیه بالفعل.

**[ترجمه]شهید در کتاب الذکری گفته است، از جمله مستحبات قرائت، خواندن موارد ذکر شده در روایت معاذ ابن مسلم است و بعد این روایت را ذکر کرده است. سپس گفته است: شیخ - طوسی - گفته است و در روایت دیگری آمده است، در همه این موارد باید در رکعت اول توحید و در رکعت دوم کافرون خوانده شود مگر در دو رکعت قبل از طلوع فجر - یا نماز صبح - که در رکعت اول قل یا أیها الکافرون و در رکعت دوم قل هو الله احد خوانده می شود و سپس در رکعت دوم قل هو الله احد را می خواند. - . الکافی3: 316 و التهذیب 1: 155 - شیخ - طوسی - در اینجا کلام شیخ ابوجعفر کلینی (ره) را نقل کرده است. هر چند هیچ یک سند روایت را ذکر نکرده اند. پایان سخن

شهید ثانی قدس سره گفته است: منظور از عبارت «اذا اصبحت بها»،(با آن صبح کردی) یعنی این سوره ها را بعد از زمانی بخواند که صبح گسترده شده و کاملا مشخص گردیده، چرا که قبل از طلوع فجر مستحب است سوره های طولانی بخواند و ظاهراً حد اصباح، ظهور حمره - قرمز شدن - مشرق یا چیزی نزدیک آن است به گونه­ای که خورشید طلوع کند ولی کاملا طلوع نکرده باشد، چرا که تاخیر انداختن نماز صبح تا این زمان مکروه است. اگر می ترسد که به این زمان برسد، می تواند نماز را سبک کند و نیز زمانی که بالفعل به این زمان رسیده، می تواند نماز را سبک کند .

**[ترجمه]

«23»

الْعُیُونُ، عَنْ تَمِیمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْقُرَشِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ رَجَاءِ بْنِ أَبِی الضَّحَّاکِ قَالَ: کَانَ الرِّضَا علیه السلام فِی طَرِیقِ خُرَاسَانَ قِرَاءَتُهُ فِی جَمِیعِ الْمَفْرُوضَاتِ فِی الْأُولَی الْحَمْدَ وَ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ وَ فِی الثَّانِیَةِ الْحَمْدَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ إِلَّا فِی صَلَاةِ الْغَدَاةِ وَ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ یَوْمَ الْجُمُعَةِ فَإِنَّهُ کَانَ یَقْرَأُ فِیهَا بِالْحَمْدِ وَ سُورَةِ الْجُمُعَةِ وَ الْمُنَافِقِینَ وَ کَانَ یَقْرَأُ فِی صَلَاةِ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ لَیْلَةَ الْجُمُعَةِ فِی الْأُولَی الْحَمْدَ وَ سُورَةَ الْجُمُعَةِ وَ فِی الثَّانِیَةِ الْحَمْدَ وَ سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ

وَ کَانَ یَقْرَأُ فِی صَلَاةِ الْغَدَاةِ یَوْمَ الْإِثْنَیْنِ وَ یَوْمَ الْخَمِیسِ فِی الْأُولَی الْحَمْدَ وَ هَلْ أَتَی عَلَی الْإِنْسَانِ وَ فِی الثَّانِیَةِ الْحَمْدَ وَ هَلْ أَتَاکَ حَدِیثُ الْغَاشِیَةِ وَ کَانَ یَجْهَرُ بِالْقِرَاءَةِ فِی الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ وَ صَلَاةِ اللَّیْلِ وَ الشَّفْعِ وَ الْوَتْرِ وَ الْغَدَاةِ وَ یُخْفِی الْقِرَاءَةَ فِی الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ وَ کَانَ یُسَبِّحُ فِی الْأُخْرَاوَیْنِ یَقُولُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ وَ کَانَ قُنُوتُهُ فِی جَمِیعِ صَلَاتِهِ رَبِّ اغْفِرْ وَ ارْحَمْ وَ تَجَاوَزْ عَمَّا تَعْلَمُ إِنَّکَ أَنْتَ الْأَعَزُّ الْأَجَلُّ الْأَکْرَمُ- وَ کَانَ إِذَا أَقَامَ فِی بَلْدَةٍ عَشَرَةَ أَیَّامٍ صَائِماً لَا یُفْطِرُ فَإِذَا جَنَّ اللَّیْلُ بَدَأَ بِالصَّلَاةِ قَبْلَ الْإِفْطَارِ وَ کَانَ فِی الطَّرِیقِ یُصَلِّی فَرَائِضَهُ رَکْعَتَیْنِ رَکْعَتَیْنِ إِلَّا الْمَغْرِبَ فَإِنَّهُ کَانَ یُصَلِّیهَا ثَلَاثاً وَ لَا یَدَعُ نَافِلَتَهَا وَ لَا یَدَعُ صَلَاةَ اللَّیْلِ وَ الشَّفْعَ وَ الْوَتْرَ وَ رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ فِی سَفَرٍ وَ لَا حَضَرٍ وَ کَانَ لَا یُصَلِّی مِنْ نَوَافِلِ النَّهَارِ فِی السَّفَرِ شَیْئاً وَ کَانَ یَقُولُ بَعْدَ کُلِّ صَلَاةٍ یُقَصِّرُهَا سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ ثَلَاثِینَ مَرَّةً وَ یَقُولُ هَذَا تَمَامُ الصَّلَاةِ وَ مَا رَأَیْتُهُ صَلَّی الضُّحَی فِی سَفَرٍ وَ لَا حَضَرٍ وَ کَانَ لَا یَصُومُ فِی السَّفَرِ شَیْئاً وَ کَانَ علیه السلام یَبْدَأُ فِی دُعَائِهِ بِالصَّلَاةِ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ یُکْثِرُ مِنْ ذَلِکَ فِی الصَّلَاةِ وَ غَیْرِهَا وَ کَانَ یُکْثِرُ بِاللَّیْلِ فِی فِرَاشِهِ مِنْ تِلَاوَةِ الْقُرْآنِ فَإِذَا مَرَّ بِآیَةٍ فِیهَا ذِکْرُ جَنَّةٍ أَوْ نَارٍ بَکَی وَ سَأَلَ اللَّهَ الْجَنَّةَ وَ تَعَوَّذَ بِاللَّهِ مِنَ النَّارِ وَ کَانَ علیه السلام یَجْهَرُ بِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ فِی جَمِیعِ صَلَوَاتِهِ بِاللَّیْلِ وَ النَّهَارِ وَ کَانَ إِذَا قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ قَالَ سِرّاً اللَّهُ أَحَدٌ فَإِذَا فَرَغَ مِنْهَا قَالَ کَذَلِکَ اللَّهُ رَبُّنَا ثَلَاثاً وَ کَانَ إِذَا قَرَأَ قُلْ یا أَیُّهَا الْکافِرُونَ قَالَ فِی نَفْسِهِ سِرّاً یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ فَإِذَا فَرَغَ مِنْهَا قَالَ رَبِّیَ اللَّهُ وَ دِینِیَ الْإِسْلَامُ ثَلَاثاً وَ کَانَ إِذَا قَرَأَ وَ التِّینِ وَ الزَّیْتُونِ قَالَ عِنْدَ الْفَرَاغِ مِنْهَا بَلَی وَ أَنَا عَلَی ذَلِکَ مِنَ الشَّاهِدِینَ وَ کَانَ إِذَا قَرَأَ لَا أُقْسِمُ بِیَوْمِ الْقِیَامَةِ قَالَ عِنْدَ الْفَرَاغِ مِنْهَا سُبْحَانَکَ اللَّهُمَّ بَلَی وَ کَانَ یَقْرَأُ فِی سُورَةِ الْجُمُعَةِ قُلْ ما عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجارَةِ لِلَّذِینَ اتَّقَوْا وَ اللَّهُ خَیْرُ الرَّازِقِینَ وَ کَانَ إِذَا فَرَغَ مِنَ الْفَاتِحَةِ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ فَإِذَا قَرَأَ سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ

الْأَعْلَی قَالَ سِرّاً سُبْحَانَ رَبِّیَ الْأَعْلَی وَ إِذَا قَرَأَ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قَالَ لَبَّیْکَ اللَّهُمَّ لَبَّیْکَ سِرّاً⁽¹⁾.

**[ترجمه]العیون: ابو ضحاک نقل کرده است که امام رضا علیه السلام وقتی در راه خراسان بودند، قرائت تمامی نمازهای واجبشان در رکعت اول حمد و إنا أنزلناه و در رکعت دوم حمد و قل هو الله احد بود، مگر در نمازهای صبح و ظهر و عصر روز جمعه؛ چرا که در اینها سوره جمعه و منافقین می­خواند و در نماز عشای شب جمعه در رکعت اول حمد و جمعه و در رکعت دوم حمد و سبح اسم ربک را می­خواند و در نماز صبح روز دوشنبه و پنج شنبه در رکعت اول حمد و هل أتی علی الانسان و در دومی حمد و هل اتیک حدیث الغاشیه می­خواند و قرائت تمام نمازهای مغرب و عشا و نماز شب و شفع و وتر و صبح را با صدای بلند می­خواند و قرائت نماز ظهر و عصر را آهسته می­خواند. بعد از دو رکعت اول، در رکعات بعدی این گونه سه مرتبه تسبیح می­گفت، سبحان الله و الحمدلله و لا اله الله و الله اکبر و قنوت تمام نمازهایش این گونه بود «رب إغفر و إرحم و تجاوز عماتعلم انک انت الاعز الاجل و الاکرم»، {پروردگارا مرا ببخشای و بر من رحم کن و از آنچه از من می دانی بگذر چرا که تو بلند مرتبه و بزرگوار و با کرامتی.}

اگر در جایی ده روز اقامت می­گزید روزه می­گرفت و وقتی شب می شد، قبل از افطار نماز می­خواند. در راه، نمازهای واجب به جز نماز مغرب را دو رکعتی می­خواند و نافله نمازهای روز را در سفر نمی­خواند. بعد از هر نمازی که شکسته می خواند، سه مرتبه این ذکر را می­گفت، سبحان الله والحمدلله و لا اله الا الله و الله اکبر. وی در سفر و غیر سفر، نماز ضحی (چاشت) نمی­خواند و در سفر روزه نمی­گرفت. وقتی می خواست دعا کند با صلوات بر محمد و آل محمد شروع می­کرد و در نماز و در غیر نماز بسیار صلوات می­فرستاد. شب ها در رختخواب بسیار قرآن می خواند؛ وقتی به آیه بهشت یا جهنم می رسید گریه می­کرد و از خدا بهشت می­خواست و از عذاب جهنم به خدا پناه می­برد. در تمام نماز شب و روز، بسم الله الرحمن الرحیم را با صدای بلند می­گفت. وقتی آیه قل هوالله احد را می­خواند آهسته می­گفت: الله احد و وقتی این سوره را تمام می­کرد، سه مرتبه می­گفت: کذلک الله ربنا و وقتی سوره قل یا ایها الکافرون را می­خواند، آهسته می گفت: أیها الکافرون. و وقتی این سوره را تمام می­کرد، سه مرتبه می­گفت: ربی الله و دینی الاسلام، (پروردگارم خداست و دینم اسلام) و وقتی سوره التین را تمام می­کرد می­گفت: بلی و أنا علی ذلک من الشاهدین، (بله من بر آن گواهی می دهم) .

وقتی سوره لا اقسم بیوم القیامه را می خواند، بعد از پایان سوره می گفت: سبحانک اللّهم بلی، (منزه است خدا و پروردگارم این گونه است).

و در سوره جمعه این آیه را می­خواند «قُلْ مَا عِندَ اللَّهِ خَیْرٌ مِّنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجَارَةِ - للذین اتقوا - وَاللَّهُ خَیْرُ الرَّازِقِینَ »، {بگو: «آنچه نزد خداست از سرگرمی و از داد و ستد بهتر است، - برای اهل تقوا - و خدا بهترین روزی‌دهندگان است».}

وقتی سوره فاتحه الکتاب را تمام می­کرد می­گفت: الحمدلله رب العالمین و وقتی سوره سبح اسم ربک الاعلی را می خواند، آهسته می­گفت: سبحان ربی الاعلی و وقتی آیه یا ایها الذین آمنوا را می خواند، آهسته می­گفت: «لبیک اللهم لبیک». 1

**[ترجمه]

بیان

ذکر الأکثر استحباب قراءة هل أتی فی غداة الإثنین و الخمیس و اقتصروا علیه و زاد الصدوق قراءة الغاشیة فی الثانیة و قال من قرأهما وقاه الله شر الیومین و التسبیح فی الأخراوین لیس فیه و الله أکبر فی أکثر النسخ المصححة القدیمة و إنما رأیناها ملحقة فی بعض النسخ الجدیدة.

و قال فی الذکری من سنن القراءة أنه إذا ختم و الشمس و ضحاها فلیقل صدق الله و صدق رسوله و إذا قرأ آللَّهُ خَیْرٌ أَمَّا یُشْرِکُونَ قال الله خیر الله أکبر و إذا قرأ ثُمَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ قال کذب العادلون بالله و إذا قرأ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَمْ یَتَّخِذْ وَلَداً إلی وَ کَبِّرْهُ تَکْبِیراً قال الله أکبر ثلاثا و روی ذلک‌⁽²⁾

عمار عن الصادق علیه السلام.

ثُمَّ قَالَ وَ رَوَی عَبْدُ اللَّهِ الْمُزَنِیُّ مُرْسَلًا⁽³⁾عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: یَنْبَغِی لِلْعَبْدِ إِذَا صَلَّی أَنْ یُرَتِّلَ قِرَاءَتَهُ وَ إِذَا مَرَّ بِآیَةٍ فِیهَا ذِکْرُ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ سَأَلَ اللَّهَ الْجَنَّةَ وَ تَعَوَّذَ بِاللَّهِ مِنَ النَّارِ وَ إِذَا مَرَّ بِ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قَالَ لَبَّیْکَ رَبَّنَا.

**[ترجمه]اکثر علما گفته اند که مستحب است هل أتی علی الانسان - سوره دهر - در نماز صبح روز دوشنبه ها و پنج شنبه ها خوانده شود و علما به همین اکتفا کرده­اند ولی شیخ صدوق قرائت سوره الغاشیه را به روز پنج­شنبه افزوده و گفته است، هر کس این دو سوره را بخواند خداوند او را از شر این دو روز در امان نگه می­دارد. و الله اکبر در تسبیحات دو رکعت آخر، در اکثر نسخه های تصحیح شده قدیمی نیست و ما آن را در نسخه های جدید دیدیم که اضافه شده است.

در کتاب الذکری گفته است: از جمله مستحبات قرائت این است که وقتی سوره شمس و ضحی را تمام کرد، باید بگوید خدا و رسولش راست می گویند. وقتی آیه «والله خیر أمّا یشرکون» را می­خواند بگوید، خدا بهتر است، خدا بزرگ است. وقتی آیه «الْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِی خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ ثُمَّ الَّذِینَ کَفَرُواْ بِرَبِّهِم یَعْدِلُونَ - .انعام/ 1 - »، {ستایش خدایی را که آسمانها و زمین را آفرید، و تاریکیها و روشنایی را پدید آورد. با این همه، کسانی که کفر ورزیده‌اند، [غیر او را] با پروردگار خود برابر می‌کنند.} را می­خواند بگوید: کسانی که کفر ورزیدند به خدا دروغ بستند و وقتی آیه «وَقُلِ الْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِی لَمْ یَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَم یَکُن لَّهُ شَرِیکٌ فِی الْمُلْکِ وَلَمْ یَکُن لَّهُ وَلِیٌّ مِّنَ الذُّلَّ وَکَبِّرْهُ تَکْبِیرًا - [1]. اسراء/ 111 - »، {و بگو: «ستایش خدایی را که نه فرزندی گرفته و نه در جهانداری شریکی دارد و نه خوار بوده که [نیاز به] دوستی داشته باشد و او را بسیار بزرگ شمار.} بخواند، سه مرتبه بگوید الله اکبر و این سخن را عمار از امام صادق علیه السلام روایت کرده است. - . التهذیب 1 :221 -

سپس گفته است، عبد الله مزنی روایت مرسلی از امام صادق علیه السلام نقل کرده که حضرت فرمود: شایسته بنده است هرگاه نماز می­خواند قرائت آن را شمرده شمرده بخواند. وقتی به آیه­ای می­رسد که در آن بهشت و جهنم ذکر شده است از خدا بهشت بخواهد و از شر آتش جهنم به خدا پناه ببرد و وقتی به آیه «یا أیها الذین آمنوا» می­رسد، بگوید لبیک ربنا. - . التهذیب 1 : 162 -

**[ترجمه]

قلت

هذه الروایة تدل علی جواز التلبیة فی الصلاة وَ مِثْلُهَا رِوَایَةُ أَبِی جَرِیرٍ⁽⁴⁾عَنِ الْکَاظِمِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الرَّجُلَ إِذَا کَانَ فِی الصَّلَاةِ فَدَعَاهُ الْوَالِدُ فَلْیُسَبِّحْ فَإِذَا دَعَتْهُ الْوَالِدَةُ فَلْیَقُلْ لَبَّیْکَ انتهی.

**[ترجمه]این روایات دلالت بر جواز تلبیه - لبیک گفتن - در نماز می­کند و مثل همین روایت را ابوجریر از امام کاظم علیه السلام نقل کرده است که حضرت فرمود: اگر کسی در نماز باشد و پدرش او را صدا زند، تسبیح بگوید؛ وقتی مادرش صدا زد بگوید: لبیک. پایان سخن

**[ترجمه]

«24»

الْعُیُونُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْوَرَّاقِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ وَ أَبِی مُحَمَّدٍ النِّیلِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ شَاهَوَیْهِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الصَّائِغِ عَنْ عَمِّهِ قَالَ: خَرَجْتُ مَعَ الرِّضَا علیه السلام إِلَی

خُرَاسَانَ فَمَا زَادَ فِی الْفَرَائِضِ عَلَی الْحَمْدِ وَ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِی الْأُولَی وَ الْحَمْدِ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فِی الثَّانِیَةِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]العیون: ابوالحسن صائغ از عموی خود نقل کرده است که گفته است، با امام رضا علیه السلام به سمت خراسان حرکت کردم. حضرت در نمازهای واجب در رکعت اول فقط حمد و سوره إنا أنزلناه و در رکعت دوم فقط حمد و قل هو الله احد را می خواند. - . عیون الاخبار 2: 206 -

**[ترجمه]

«25»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ وَ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ مُحَمَّدٍ مَعاً عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ قَالَ: صَلَّیْتُ خَلْفَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الْمَغْرِبَ فَتَعَوَّذَ بِإِجْهَارٍ أَعُوذُ بِاللَّهِ السَّمِیعِ الْعَلِیمِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ وَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ یَحْضُرُونِ ثُمَّ جَهَرَ بِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: حنان ابن سدیر گفته است، پشت سرامام صادق علیه السلام نماز مغرب می­خواندم. حضرت با صدای بلند با این عبارت تعوّذ کرد: «اعوذ بالله السمیع العلیم من الشیطان الرجیم و اعوذ بالله ان یحضرون» سپس بسم الله الرحمن الرحیم را بلند گفتند. - . قرب الاسناد: 58 -

**[ترجمه]

بیان

قال فی الذکری من سنن القراءة الاستعاذة قبلها فی الرکعة الأولی خاصة من کل صلاة و یستحب الإسرار بها و لو فی الجهریة قاله الأکثر و نقل الشیخ فیه الإجماع منا

وَ رَوَی حَنَانُ بْنُ سَدِیرٍ⁽³⁾

قَالَ: صَلَّیْتُ خَلْفَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَتَعَوَّذَ بِإِجْهَارٍ ثُمَّ جَهَرَ بِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ وَ یُحْمَلُ عَلَی الْجَوَازِ.

انتهی

**[ترجمه]شهید در کتاب الذکری گفته است: استعاذه از جمله مستحبات قرائت مخصوصاً در رکعت اول هر نماز است و باید قبل از قرائت گفته شود و مستحب است آهسته بگوید هر چند نمازی باشد که قرائت آن جهری است. بیشتر علما همین نظر را دارند و شیخ، اجماع علمای ما را بر این مطلب نقل کرده است. حنان ابن سدیرگفته است، پشت سر امام صادق علیه السلام نماز می­خواندم. امام با صدای بلند تعوذ کرد. سپس با صدای بلند بسم الله الرحمن الرحیم گفت؛ و این روایت حمل بر جواز این عمل می شود. پایان سخن

**[ترجمه]

و أقول

لم أر مستندا للإسرار و الإجماع لم یثبت و الروایة تدل علی استحباب الجهر خصوصا للإمام لا سیما فی المغرب إذ الظاهر اتحاد الواقعة فی الروایتین و یؤیده عموم ما ورد فی إجهار الإمام فی سائر الأذکار إلا ما أخرجه الدلیل.

نَعَمْ وَرَدَ فِی صَحِیحَةِ صَفْوَانَ‌⁽⁴⁾

قَالَ: صَلَّیْتُ خَلْفَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَیَّاماً فَکَانَ یَقْرَأُ فِی فَاتِحَةِ الْکِتَابِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- فَإِذَا کَانَتْ صَلَاةٌ لَا یُجْهَرُ فِیهَا بِالْقِرَاءَةِ جَهَرَ بِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ وَ أَخْفَی مَا سِوَی ذَلِکَ.

و إنه یدل علی استحباب الإخفات فی الاستعاذة لأن قوله ما سوی ذلک یشملها و یمکن أن یقال لعله علیه السلام لم یتعوذ فی تلک الصلوات و الاستدلال موقوف علی الإتیان بها و هو بعید إذ ترکه علیه السلام الاستعاذة فی صلوات متوالیة بعید لکن دخولها فی ما سوی ذلک غیر معلوم إذ یحتمل أن یکون المراد بما سوی ذلک من القراءة أو من الفاتحة بل هو الظاهر من السیاق و إلا فمعلوم

أنه علیه السلام کان یجهر بالتسبیحات و التشهدات و القنوتات و سائر الأذکار و الاستعاذة لیست بداخلة فی القراءة و لا فی الفاتحة بل هی من مقدماتها و الله یعلم.

**[ترجمه]مستند آهسته گفتن تعوّذ را ندیده ام و اجماع هم ثابت نشده است. روایت بر استحباب جهر مخصوصا در نماز مغرب برای امام دلالت دارد، چرا که ظاهرا قضیه در دو روایت یکی است و از طرفی، عموم آنچه که در مورد بلند خواندن امام در سایر ذکرها وارد شده، به جز مواردی که دلیل آن را خارج کرده باشد، مؤیدی بر این مطلب است.

البته در صحیحه صفوان آمده است که گفته است: مدتی پشت سر امام صادق علیه السلام نماز می­خواندم. ایشان در سوره حمد بسم الله الرحمن الرحیم را می­خواند و اگر نمازی بود که نباید جهری خوانده می شد، بسم الله الرحمن الرحیم را بلند می­گفت و غیر بسم الله را آهسته می­گفت. این روایت بر آهسته گفتن استعاذه دلالت دارد، چرا این قسمت از روایت «ماسوی ذلک»، شامل استعاذه هم می­شود.

ممکن است گفته شود: امام علیه السلام در نمازهایی که باید به صورت اخفاتی خوانده شود استعاذه نمی کرد و استدلال کردن به آهسته گفتن تعوذ، فرع بر این است که تعوذ شود. این برداشت بعید است، چرا که بعید است امام علیه السلام استعاذه را در نمازهای متوالی ترک کرده باشد ولی اینکه استعاذه داخل در قید «ماسوی ذلک» باشد، معلوم نیست به خاطر اینکه احتمال دارد منظور از «ماسوی ذلک» بخشی از قرائت یا فاتحه باشد. که ظاهر عبارت هم چنین است وگرنه معلوم است که حضرت تسبیحات و تشهد و قنوت و سایر اذکار را بلند می­گفت و استعاذه داخل قرائت و فاتحه نیست بلکه از مقدمات فاتحه است و خدا داناتر است .

**[ترجمه]

«26»

التَّوْحِیدُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الرَّقَاشِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ یَزِیدَ الرِّشْکِ عَنْ مُطَرِّفِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَیْنٍ: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله بَعَثَ سَرِیَّةً وَ اسْتَعْمَلَ عَلَیْهَا عَلِیّاً علیه السلام فَلَمَّا رَجَعُوا سَأَلَهُمْ فَقَالُوا کُلُّ خَیْرٍ غَیْرَ أَنَّهُ قَرَأَ بِنَا فِی کُلِّ الصَّلَاةِ بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَقَالَ یَا عَلِیُّ لِمَ فَعَلْتَ هَذَا فَقَالَ لِحُبِّی لِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله مَا أَحْبَبْتَهَا حَتَّی أَحَبَّکَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ‌⁽¹⁾.

مجمع البیان، عن عمران: مثله‌⁽²⁾.

**[ترجمه]توحید: عمران ابن حصین گفته است، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم گروهی را برای جنگ رهسپار ساخت و علی علیه السلام را بر ایشان گماشت. وقتی بازگشتند، رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم از ایشان جویای حال شد. گفتند همه چیز خوب بود جز آن که علی علیه السلام در همه نمازهایی که با هم خواندیم، سوره قل هو الله احد می خواند. حضرت رسول صلی الله علیه و آله از علی پرسیدند، چرا چنین کردی؟ امیرالمؤمنین پاسخ داد: زیرا من این سوره را دوست دارم. حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: تو این سوره را دوست نداشته­ای مگر اینکه خداوند تو را دوست داشته است. - . التوحید: 94 - .

مجمع البیان: روایتی از عمران مثل همین روایت آمده است. - . ثواب الاعمال: 31 -

**[ترجمه]

«27»

ثَوَابُ الْأَعْمَالِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْعَطَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ سَهْلِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَمِّهِ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْعَبْدِیِّ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ وَ آیَةَ الْکُرْسِیِّ فِی کُلِّ رَکْعَةٍ مِنْ تَطَوُّعِهِ فَقَدْ فَتَحَ اللَّهُ لَهُ بِأَعْظَمِ أَعْمَالِ الْآدَمِیِّینَ إِلَّا مَنْ أَشْبَهَهُ أَوْ زَادَ عَلَیْهِ‌⁽³⁾.

دعوات الراوندی، عن أبی الحسن العبدی: مثله فلاح السائل، بإسناده إلی التلعکبری عن آخرین عن الکلینی عن محمد بن الحسن و غیره عن سهل عن محمد بن علی: مثله:⁽⁴⁾

**[ترجمه]ثواب الاعمال: ابوالحسن عبدی گفته است: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس در هر رکعت از نماز مستحبی خود قل هو الله احد و انا انزلناه فی لیلة القدر و آیة الکرسی را بخواند، خداوند راه بهترین اعمال آدمیان را برای او می­گشاید، مگر کسی که مانند او و بیش از او این عمل را انجام دهد.

در دعوات راوندی از ابوالحسن عبدی و در فلاح السائل - . فلاح السائل: 127 و 128 - از محمد ابن علی روایتی شبیه همین روایت آمده است.

**[ترجمه]

أقول

سیأتی فی باب فضائل السور عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الدُّخَانِ فِی فَرَائِضِهِ وَ نَوَافِلِهِ بَعَثَهُ اللَّهُ مِنَ الْآمِنِینَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ أَظَلَّهُ تَحْتَ عَرْشِهِ وَ حَاسَبَهُ حِسَاباً یَسِیراً وَ أَعْطَاهُ کِتَابَهُ بِیَمِینِهِ‌⁽⁵⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: مَنْ أَدْمَنَ فِی فَرَائِضِهِ وَ نَوَافِلِهِ قِرَاءَةَ سُورَةِ ق وَسَّعَ اللَّهُ عَلَیْهِ رِزْقَهُ وَ أَعْطَاهُ کِتَابَهُ بِیَمِینِهِ وَ حَاسَبَهُ حِسَاباً یَسِیراً⁽¹⁾.

وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْمُمْتَحِنَةِ فِی فَرَائِضِهِ وَ نَوَافِلِهِ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ وَ نَوَّرَ لَهُ بَصَرَهُ وَ لَا یُصِیبُهُ فَقْرٌ أَبَداً وَ لَا جُنُونٌ فِی بَدَنِهِ وَ لَا فِی وُلْدِهِ‌⁽²⁾.

وَ عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الصَّفِّ وَ أَدْمَنَ قِرَاءَتَهَا فِی فَرَائِضِهِ وَ نَوَافِلِهِ صَفَّهُ اللَّهُ مَعَ مَلَائِکَتِهِ وَ أَنْبِیَائِهِ الْمُرْسَلِینَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ‌⁽³⁾.

وَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: مِنَ الْوَاجِبِ عَلَی کُلِّ مُؤْمِنٍ إِذَا کَانَ لَنَا شِیعَةً أَنْ یَقْرَأَ فِی لَیْلَةِ الْجُمُعَةِ بِالْجُمُعَةِ وَ سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی وَ فِی صَلَاةِ الظُّهْرِ بِالْجُمُعَةِ وَ الْمُنَافِقِینَ فَإِذَا فَعَلَ ذَلِکَ فَکَأَنَّمَا یَعْمَلُ بِعَمَلِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ کَانَ جَزَاؤُهُ وَ ثَوَابُهُ عَلَی اللَّهِ الْجَنَّةَ⁽⁴⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ التَّغَابُنِ فِی فَرِیضَتِهِ کَانَتْ شَفِیعَةً لَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ شَاهِدَ عَدْلٍ عِنْدَ مَنْ یُجِیزُ شَهَادَتَهَا ثُمَّ لَا یُفَارِقُهَا حَتَّی تُدْخِلَهُ الْجَنَّةَ⁽⁵⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الطَّلَاقِ وَ التَّحْرِیمِ فِی فَرِیضَةٍ أَعَاذَهُ اللَّهُ مِنْ أَنْ یَکُونَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مِمَّنْ یَخَافُ أَوْ یَحْزَنُ وَ عُوفِیَ مِنَ النَّارِ وَ أَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ بِتِلَاوَتِهِ إِیَّاهُمَا وَ مُحَافَظَتِهِ عَلَیْهِمَا لِأَنَّهُمَا لِلنَّبِیِّ ص‌⁽⁶⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ تَبَارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ فِی الْمَکْتُوبَةِ قَبْلَ أَنْ یَنَامَ لَمْ یَزَلْ فِی أَمَانِ اللَّهِ حَتَّی یُصْبِحَ وَ فِی أَمَانِهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ حَتَّی یَدْخُلَ الْجَنَّةَ⁽⁷⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ ن وَ الْقَلَمِ فِی فَرِیضَتِهِ أَوْ نَافِلَتِهِ آمَنَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ أَنْ یُصِیبَهُ فَقْرٌ أَبَداً وَ أَعَاذَهُ إِذَا مَاتَ مِنْ ضَمَّةِ الْقَبْرِ⁽⁸⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: أَکْثِرُوا قِرَاءَةَ الْحَاقَّةِ فَإِنَّ قِرَاءَتَهَا فِی الْفَرَائِضِ وَ النَّوَافِلِ مِنَ الْإِیمَانِ

بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ لِأَنَّهَا إِنَّمَا نَزَلَتْ فِی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ مُعَاوِیَةَ وَ لَمْ یُسْلَبْ قَارِئُهَا دِینَهُ حَتَّی یَلْقَی اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَ‌⁽¹⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: أَیُّ عَبْدٍ قَرَأَ إِنَّا أَرْسَلْنَا نُوحاً مُحْتَسِباً صَابِراً فِی فَرِیضَةٍ أَوْ نَافِلَةٍ أَسْکَنَهُ اللَّهُ تَعَالَی مَسَاکِنَ الْأَبْرَارِ وَ أَعْطَاهُ ثَلَاثَ جِنَانٍ مَعَ جَنَّتِهِ کَرَامَةً مِنَ اللَّهِ وَ زَوَّجَهُ مِائَتَیْ حَوْرَاءَ وَ أَرْبَعَةَ آلَافِ ثَیِّبٍ إِنْ شَاءَ اللَّهُ‌⁽²⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْمُزَّمِّلِ فِی الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ أَوْ فِی آخِرِ اللَّیْلِ کَانَ لَهُ اللَّیْلُ وَ النَّهَارُ شَاهِدَیْنِ مَعَ سُورَةِ الْمُزَّمِّلِ وَ أَحْیَاهُ اللَّهُ حَیَاةً طَیِّبَةً وَ أَمَاتَهُ مِیتَةً طَیِّبَةً⁽³⁾.

وَ عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ فِی الْفَرِیضَةِ سُورَةَ الْمُدَّثِّرِ کَانَ حَقّاً لَهُ عَلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یَجْعَلَهُ مَعَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله فِی دَرَجَتِهِ وَ لَا یُدْرِکُهُ فِی حَیَاةِ الدُّنْیَا شَقَاءٌ أَبَداً⁽⁴⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ هَلْ أَتَی عَلَی الْإِنْسَانِ فِی کُلِّ غَدَاةِ خَمِیسٍ- زَوَّجَهُ اللَّهُ مِنَ الْحُورِ ثَمَانَمِائَةِ عَذْرَاءَ وَ أَرْبَعَةَ آلَافِ ثَیِّبٍ وَ حَوْرَاءَ مِنَ الْحُورِ الْعِینِ وَ کَانَ مَعَ مُحَمَّدٍ ص‌⁽⁵⁾.

وَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ هَاتَیْنِ السُّورَتَیْنِ وَ جَعَلَهُمَا نُصْبَ عَیْنَیْهِ فِی صَلَاةِ الْفَرِیضَةِ وَ النَّافِلَةِ إِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ وَ إِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ لَمْ یَحْجُبْهُ اللَّهُ مِنْ حَاجَةٍ وَ لَمْ یَحْجُزْهُ مِنَ اللَّهِ حَاجِزٌ وَ لَمْ یَزَلْ یَنْظُرُ اللَّهُ إِلَیْهِ حَتَّی یَفْرُغَ مِنَ الْحِسَابِ‌⁽⁶⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ فِی الْفَرِیضَةِ وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ أَعْطَاهُ اللَّهُ الْأَمْنَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مِنَ النَّارِ وَ لَمْ تَرَهُ وَ لَا یَرَاهَا وَ لَا یَمُرُّ عَلَی جِسْرِ جَهَنَّمَ وَ لَا یُحَاسَبُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ⁽⁷⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ وَ السَّمَاءِ ذَاتِ الْبُرُوجِ فِی فَرَائِضِهِ فَإِنَّهَا سُورَةُ النَّبِیِّینَ کَانَ مَحْشَرُهُ وَ مَوْقِفُهُ مَعَ النَّبِیِّینَ وَ الْمُرْسَلِینَ‌⁽⁸⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: مَنْ کَانَتْ قِرَاءَتُهُ فِی فَرَائِضِهِ بِالسَّمَاءِ وَ الطَّارِقِ کَانَتْ لَهُ عِنْدَ اللَّهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ جَاهٌ وَ مَنْزِلَةٌ وَ کَانَ مِنْ رُفَقَاءِ النَّبِیِّینَ وَ أَصْحَابِهِمْ فِی الْجَنَّةِ⁽⁹⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی فِی فَرِیضَةٍ أَوْ نَافِلَةٍ قِیلَ لَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ

ادْخُلْ مِنْ أَیِّ أَبْوَابِ الْجِنَانِ شِئْتَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ‌⁽¹⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: مَنْ أَدْمَنَ قِرَاءَةَ هَلْ أَتَاکَ حَدِیثُ الْغَاشِیَةِ فِی فَرِیضَةٍ أَوْ نَافِلَةٍ غَشَّاهُ اللَّهُ بِرَحْمَتِهِ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ وَ آتَاهُ الْأَمْنَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مِنْ عَذَابِ النَّارِ⁽²⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: اقْرَءُوا سُورَةَ الْفَجْرِ فِی فَرَائِضِکُمْ وَ نَوَافِلِکُمْ فَإِنَّهَا سُورَةُ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ- مَنْ قَرَأَهَا کَانَ مَعَ الْحُسَیْنِ علیه السلام یَوْمَ الْقِیَامَةِ فِی دَرَجَةٍ مِنَ الْجَنَّةِ إِنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ‌⁽³⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: مَنْ کَانَ قِرَاءَتُهُ فِی فَرِیضَتِهِ لَا أُقْسِمُ بِهَذَا الْبَلَدِ کَانَ فِی الدُّنْیَا مَعْرُوفاً أَنَّهُ مِنَ الصَّالِحِینَ وَ کَانَ فِی الْآخِرَةِ مَعْرُوفاً أَنَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ مَکَاناً وَ کَانَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مِنْ رُفَقَاءِ النَّبِیِّینَ وَ الشُّهَدَاءِ وَ الصَّالِحِینَ‌⁽⁴⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ وَ التِّینِ فِی فَرَائِضِهِ وَ نَوَافِلِهِ أُعْطِیَ مِنَ الْجَنَّةِ حَتَّی یَرْضَی إِنْ شَاءَ اللَّهُ‌⁽⁵⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ فِی فَرِیضَةٍ مِنْ فَرَائِضِ اللَّهِ نَادَی مُنَادٍ یَا عَبْدَ اللَّهِ غَفَرَ اللَّهُ لَکَ مَا مَضَی فَاسْتَأْنِفِ الْعَمَلَ‌⁽⁶⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: لَا تَمَلُّوا مِنْ قِرَاءَةِ إِذَا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ فَإِنَّ مَنْ کَانَتْ قِرَاءَتَهُ فِی نَوَافِلِهِ لَمْ یُصِبْهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِزَلْزَلَةٍ أَبَداً وَ لَمْ یَمُتْ بِهَا وَ لَا بِصَاعِقَةٍ وَ لَا بِآفَةٍ مِنْ آفَاتِ الدُّنْیَا فَإِذَا مَاتَ أُمِرَ بِهِ إِلَی الْجَنَّةِ فَیَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَبْدِی أَبَحْتُکَ جَنَّتِی فَاسْکُنْ مِنْهَا حَیْثُ شِئْتَ وَ هَوِیتَ لَا مَمْنُوعاً وَ لَا مَدْفُوعاً⁽⁷⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ أَلْهَاکُمُ التَّکَاثُرُ فِی فَرِیضَةٍ کَتَبَ اللَّهُ لَهُ ثَوَابَ وَ أَجْرَ مِائَةِ شَهِیدٍ وَ مَنْ قَرَأَهَا فِی نَافِلَةٍ کَتَبَ لَهُ ثَوَابَ خَمْسِینَ شَهِیداً وَ صَلَّی مَعَهُ فِی فَرِیضَتِهِ أَرْبَعُونَ صَفّاً مِنَ الْمَلَائِکَةِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ‌⁽⁸⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ وَ الْعَصْرِ فِی نَوَافِلِهِ بَعَثَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مُشْرِقاً وَجْهُهُ

ضَاحِکاً سِنُّهُ قَرِیراً عَیْنُهُ حَتَّی یَدْخُلَ الْجَنَّةَ⁽¹⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ فِی فَرَائِضِهِ نَفَتْ عَنْهُ الْفَقْرَ وَ جَلَبَتْ عَلَیْهِ الرِّزْقَ وَ تَدْفَعُ عَنْهُ مِیتَةَ السَّوْءِ⁽²⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ فِی فَرَائِضِهِ أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ شَهِدَ لَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ کُلُّ سَهْلٍ وَ جَبَلٍ وَ مَدَرٍ بِأَنَّهُ کَانَ مِنَ الْمُصَلِّینَ وَ یُنَادِی لَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مُنَادٍ صَدَقْتُمْ عَلَی عَبْدِی قَبِلْتُ شَهَادَتَکُمْ لَهُ وَ عَلَیْهِ أَدْخِلُوهُ الْجَنَّةَ وَ لَا تُحَاسِبُوهُ فَإِنَّهُ مِمَّنْ أُحِبُّهُ وَ أُحِبُّ عَمَلَهُ‌⁽³⁾.

قال الصدوق ره عند ذکر هذا الخبر من قرأ سورة الفیل فلیقرأ معها لإیلاف فی رکعة فریضة فإنهما جمیعها سورة واحدة و لا یجوز التفرد بواحدة منهما فی رکعة فریضة.

وَ عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ أَ رَأَیْتَ الَّذِی یُکَذِّبُ بِالدِّینِ فِی فَرَائِضِهِ وَ نَوَافِلِهِ کَانَ فِیمَنْ قَبِلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ صَلَاتَهُ وَ صِیَامَهُ وَ لَمْ یُحَاسِبْهُ بِمَا کَانَ مِنْهُ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا⁽⁴⁾.

وَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: مَنْ کَانَ قِرَاءَتُهُ إِنَّا أَعْطَیْنَاکَ الْکَوْثَرَ فِی فَرَائِضِهِ وَ نَوَافِلِهِ سَقَاهُ اللَّهُ مِنَ الْکَوْثَرِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ کَانَ مُحَدَّثُهُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی أَصْلِ طُوبَی‌⁽⁵⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فِی فَرِیضَةٍ مِنَ الْفَرَائِضِ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ وَ لِوَالِدَیْهِ وَ مَا وَلَدَا وَ إِنْ کَانَ شَقِیّاً مُحِیَ مِنْ دِیوَانِ الْأَشْقِیَاءِ وَ أُثْبِتَ فِی دِیوَانِ السُّعَدَاءِ وَ أَحْیَاهُ اللَّهُ سَعِیداً وَ أَمَاتَهُ شَهِیداً وَ بَعَثَهُ شَهِیداً⁽⁶⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ فِی نَافِلَةٍ أَوْ فَرِیضَةٍ نَصَرَهُ اللَّهُ عَلَی جَمِیعِ أَعْدَائِهِ وَ جَاءَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ مَعَهُ کِتَابٌ یَنْطِقُ قَدْ أَخْرَجَهُ اللَّهُ مِنْ جَوْفِ قَبْرِهِ فِیهِ أَمَانٌ مِنْ جِسْرِ جَهَنَّمَ وَ مِنَ النَّارِ وَ مِنْ زَفِیرِ جَهَنَّمَ فَلَا یَمُرُّ عَلَی شَیْ‌ءٍ یَوْمَ الْقِیَامَةِ إِلَّا بَشَّرَهُ وَ أَخْبَرَهُ بِکُلِّ خَیْرٍ حَتَّی یَدْخُلَ الْجَنَّةَ وَ یُفْتَحُ لَهُ فِی الدُّنْیَا مِنْ أَسْبَابِ الْخَیْرِ مَا لَمْ یَتَمَنَّ وَ لَمْ یَخْطُرْ عَلَی

قَلْبِهِ‌⁽¹⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: مَنْ مَضَی بِهِ یَوْمٌ وَاحِدٌ فَصَلَّی فِیهِ خَمْسَ صَلَوَاتٍ وَ لَمْ یَقْرَأْ فِیهَا بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ قِیلَ لَهُ یَا عَبْدَ اللَّهِ لَسْتَ مِنَ الْمُصَلِّینَ‌⁽²⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: مَنْ مَضَتْ لَهُ جُمْعَةٌ وَ لَمْ یَقْرَأْ فِیهَا بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ثُمَّ مَاتَ مَاتَ عَلَی دِینِ أَبِی لَهَبٍ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]در باب فضیلت سوره ها در فضیلت سوره دخان، روایتی از امام باقرعلیه السلام خواهد آمد که فرمود: «هر کس سوره دخان را در نمازهای واجب و مستحب خود بخواند از کسانی خواهد بود که از قهر خدا در امانند و تحت عرش خدا سایه دارند و در آخرت حساب او آسان گرفته می شود و نامه عمل او به دست راستش است.»4

باز امام باقرعلیه السلام فرمود: هر کس در نمازهای واجب و مستحب به خواندن سوره «ق» مداومت داشته باشد، خدا رزقش را وسیع می­کند و نامه اعمالش را به دست راستش می­دهد و در حساب قیامت بر او آسان می گیرد. - . ثواب الاعمال: 104 -

و امام سجاد علیه السلام فرمود: هر کس سوره ممتحنه را در نمازهای واجب و مستحب بخواند، خداوند قلبش را برای ایمان می­آزماید و چشم او را نورانی می­گرداند و هرگز فقیر نمی­شود و خود و فرزندانش دیوانه نمی گردند. - . ثواب الاعمال: 107 -

امام باقر علیه السلام فرمود: هرکس سوره صف را بخواند و در نماز نافله و نماز واجبش بر خواندن آن مداومت کند، خدا او را با ملائکه و انبیاء و مرسلین در یک ردیف قرار می­دهد، ان شاء الله. - [2] . ثواب الاعمال : 107 -

امام صادق علیه السلام فرمود: از جمله چیزهایی که بر هر مومنی که شیعه ماست واجب می­باشد این که در نماز شب جمعه، سوره جمعه و اعلی و در نماز ظهر جمعه، سوره جمعه و منافقین را بخواند و اگر چنین کند، مثل حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله عمل کرده است و ثواب و پاداش وی از سوی خدا بهشت است. - . ثواب الاعمال : 107 -

امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره تغابن را در نماز واجب بخواند، شفیع او در روز قیامت و به منزله شاهد عادلی نزد کسی خواهد بود که شهادت او را می­پذیرد و از او جدا نمی­شود تا او را وارد بهشت کند. - . ثواب الاعمال : 107 -

باز از ایشان روایت است است: هرکس سوره طلاق و تحریم را در نماز واجب بخواند در قیامت محزون و خوفناک نخواهد بود و از آتش جهنم در امان خواهد بود و خداوند به خاطر خواندن و مداومت بر این دو سوره او را وارد بهشت می کند چرا که این دو، سوره پیامبرند. - . ثواب الاعمال: 108 -

یا در جای دیگر می فرمایند: هر کس قبل از اینکه بخوابد سوره ملک را در نماز واجب بخواند، تا صبح در امان خدا و در قیامت تا زمانی که وارد بهشت شود در امان او خواهد بود. - . ثواب الاعمال: 108 -

و نیز فرمود: هر کس سوره نون و القلم را در نماز واجب یا مستحب بخواند خداوند عزوجل او را از شر فقر در امان نگه می­دارد و وقتی بمیرد از فشار قبردر امان او خواهد بود. - . ثواب الاعمال: 108 -

و باز فرمودند: سوره الحاقه را زیاد بخوانید چرا که قرائت آن در نماز واجب و مستحب از ایمان به خدا و رسولش است، چرا که این سوره درباره امیرالمومنین علیه السلام و معاویه نازل شده و قاری آن تا زمانی که با خدا ملاقات کند ایمانش را از دست نمی­دهد. - . ثواب الاعمال: 108 -

و باز فرمود: هر فردی که سوره نوح را دقیق و صابر در نماز واجب و مستحبش بخواند خداوند او را در مساکن نیکان جای می­دهد و از روی کرامت سه بهشت با بهشت خود به او عطا می کند و او را به ازدواج دویست حوری و چهارهزار دختر در می آورد ان شاءا.... - . ثواب الاعمال : 109 -

و باز حضرت فرمود: هر کس سوره مزمل را در رکعت آخر عشا یا در آخر شب بخواند، شب و روز و سوره مزمل شاهد او خواهند بود و خدا او را حیات طیب می­دهد و طیب می­میراند. - . ثواب الاعمال : 109 -

امام باقر علیه السلام فرمود: هر کس در نماز واجب سوره مدثر را بخواند حقش است که خداوند او را با حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم و هم درجه او قرار دهد و هرگز در دنیا بدبختی نبیند. - . ثواب الاعمال : 109 -

امام باقر علیه السلام فرمود: هر کس سوره هل أتی علی الانسان را در هر نماز صبح پنج شنبه بخواند خداوند او را به ازدواج هشتصد حوری زیبا رو و چهل هزار دختر باکره در می آورد که این حوریان از حورالعین هستند و در آخرت با حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم خواهد بود. - . ثواب الاعمال : 110 -

امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس این دو سوره را بخواند و در نماز واجب و مستحب جلوی چشمش قرار دهد - این دو سوره عبارتند از اذا السماء انفطرت و اذا السماء انشقت - . ثواب الاعمال : 110 - -

خداوند تمام حاجات او را برآورده می کند و هیچ چیز او را از خدا باز ندارد و تا حساب او تمام شود، خداوند به او نظر می­کند.

امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس در نماز واجب سوره المطففین را بخواند خدا روز قیامت او را از آتش جهنم در امان دارد و او آتش را و آتش او را نبیند و از پل جهنم عبور نکند و در قیامت محاسبه نشود. - . ثواب الاعمال : 110 -

امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره ذات البروج را در نماز واجبش بخواند، حشر و موقف او با پیامبران است چرا که این سوره، سوره پیامبران است. - . ثواب الاعمال : 110 -

امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس در نماز واجب سوره والسماء و الطارق را بخواند، در قیامت مقام بلندی خواهد داشت و از رفقا و اصحاب پیامبران در بهشت خواهد بود - . ثواب الاعمال: 110 -

امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره «سبح اسم ربک الاعلی» را در نماز واجب یا مستحب بخواند، در قیامت به او گفته می­شود: از هر دری که می خواهی داخل بهشت شو - . ثواب الاعمال : 110 - .

باز از ایشان روایت است که فرمود: هر کس بر خواندن سوره غاشیه در نماز واجب یا مستحب مداومت کند، رحمت خدا در دنیا و آخرت او را فرا می­گیرد و در قیامت از آتش جهنم در امان خواهد بود. - . ثواب الاعمال: 111 -

امام صادق علیه السلام فرمود: سوره فجر را در نمازهای واجب و یا مستحب بخوانید چرا که این سوره، سوره امام حسین علیه السلام است و هر کس این سوره را بخواند، در بهشت هم درجه امام حسین علیه السلام خواهد بود چرا که خدا شکست ناپذیر و داناست. - . ثواب الاعمال : 111 -

امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس در نماز واجبش سوره بلد را بخواند، در دنیا صالح شناخته خواهد شد و در آخرت جایگاه او معروف و از رفقای پیامبران و شهدا و صالحین خواهد بود. - . ثواب الاعمال : 111 -

امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره والتین را در نماز واجبش بخواند خدا آن قدر به وی از بهشت می دهد که راضی شود، ان شاءالله.

امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره انا انزلناه فی لیله القدر را در یکی از نمازهای واجبش بخواند، ندا می آید ای بنده خدا، هر چه گناه داشتی آمرزیده شد، از نو شروع کن. - . ثواب الاعمال: 112 -

امام صادق علیه السلام فرمود: در قرائت سوره زلزال تنبلی نکنید چرا که هر کس آن را در نماز مستحبش بخواند هیچ گاه به زلزله دچار نمی­شود و با زلزله و صاعقه و آفت های دنیوی نمی میرد. - . ثواب الاعمال: 112 -

و وقتی بمیرد به بهشت می رود و خدای عز وجل می فرماید: بنده ام، بهشت را بر تو مباح کردم، هر جا خواستی سکونت گزین و هرچه دلت خواست بخور. از چیزی ممنوع نیستی و از آن بیرون رانده نمی شوی.

امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره تکاثر را در نماز واجبش بخواند خداوند اجر صد شهید و هر کس در نماز مستحب بخواند اجر پنجاه شهید را به او می­دهد و چهل صف از ملائکه با او نماز می خوانند. - . ثواب الاعمال: 113 -

امام صادق علیه السلام: هر کس سوره عصر را در نماز نافله بخواند خداوند در روز قیامت او را نورانی و خندان و با چشمانی روشن بر می­انگیزد تا با این حال او را وارد بهشت کند. - . ثواب الاعمال: 113 -

امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره همزه را در نماز واجب بخواند فقر از او دور می­شود و روزی وی زیاد می­گردد و مرگ بد از وی دفع می­گردد. - . ثواب الاعمال: 113 -

امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس در نماز واجب سوره فیل را بخواند روز قیامت همه زمین نرم، کوه، و تپه ها گواهی می دهند که او نمازگزار بوده است و ندا می آید، حقیقت را گفتید و شهادتتان را چه به سود او بود و چه بر ضد او پذیرفتیم. او را وارد بهشت کنید و از او حساب نکشید چرا که هم او و هم عملش را دوست دارم. - . ثواب الاعمال: 114 -

شیخ صدوق وقتی این روایت را آورده گفته است، هر کس سوره فیل را می خواند باید سوره قریش را هم همراه آن در یک رکعت بخواند چرا که این دو با هم یک سوره هستند و جایز نیست یکی از آنها به تنهایی در یک رکعت از نماز واجب خوانده شود.

امام باقر علیه السلام فرمود: هر کس سوره «أرأیت الذی یکّذب بالدّین» را در نماز واجب و مستحبش بخواند از کسانی است که خدا نماز و روزه او را قبول کرده است و تا هر زمان که بر این کار مدامت می­کند، به آنچه که در زندگی دنیا داشته محاسبه نمی شود. - . ثواب الاعمال: 114 -

امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره کوثر را در نماز واجب و مستحبش بخواند خداوند او را از آب کوثر سیراب می­کند و در پیش حضرت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم، در کنار درخت طوبی هم صحبت او خواهد بود. - . ثواب الاعمال: 114 -

امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره قل یا ایها الکافرون و قل هو الله احد را در یکی از نمازهای

واجبش بخواند خداوند او و پدر و مادرش را می­آمرزد و اگر شقی باشد اسمش از دفتر اشقیا پاک و در دفتر سعدا ثبت می­شود و خدا حیات سراسر از خوشبختی به او می دهد و شهید می میراند و شهید برمی­انگیزد. - . ثواب الاعمال: 114 -

امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره نصر را در نماز واجب یا مستحبش بخواند خدا او را در برابر تمامی دشمنانش یاری می­کند و وقتی قیامت می­آید، همراه او نوشته ای است که سخن می­گوید و خدا آن را از درون قبرش خارج می­کند و این نوشته امان نامه او از پل جهنم، آتش جهنم و ناله جهنم است و هیچ کس بر او نگذرد، مگر اینکه او را بر خیر و نیکی مژده دهد تا اینکه وارد بهشت گردد و در دنیا اسباب خیری بر روی او گشوده می شود که هرگز آن را نخواسته و هرگز به ذهنش نرسیده بود. - . ثواب الاعمال: 115 -

امام صادق علیه السلام فرمود: بر هرکس که یک روز بگذرد و در آن نمازهای پنجگانه را به جا آورد و در این نمازها قل هو الله احد را نخواند، به او گفته می­شود: ای بنده خدا، تو از جمله نمازگزاران نیستی. - . ثواب الاعمال: 115 -

امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس یک هفته بر او بگذرد و در آن هفته سوره قل هو الله احد را نخواند به دین ابی لهب مرده است. - . ثواب الاعمال: 115 -

**[ترجمه]

بیان

جمیع هذه الأخبار مأخوذة من کتاب ثواب الأعمال للصدوق ره و ستأتی بأسانیدها فی کتاب القرآن‌⁽⁴⁾

و أکثرها ضعیفة السند علی المشهور مأخوذة من تفسیر الحسن بن علی بن أبی حمزة و الخبران الأخیران ظاهرهما وجوب قراءة التوحید فی الجملة فی الصلاة و غیرها و لم أر قائلا به و لعله لضعف سندهما عندهم و الأحوط العمل بهما.

**[ترجمه]همه این اخبار از کتاب ثواب الاعمال صدوق (ره) بودند و همگی با سندهایشان در کتاب القرآن - . بحارالانوار 92، ابواب فضایل سوره ها -

خواهد آمد. طبق نظر مشهور، سند اکثرشان ضعیف است. این احادیث از تفسیر حسن ابن علی ابی حمزه نقل شده اند. ظاهر دو روایت آخری، وجوب قرائت سوره توحید در نماز و غیر نماز است. من کسی را ندیدم که این قول را بگوید. شاید به خاطر ضعف سند این دو روایت چنین نظری نداده­اند. احتیاط آن است که به این دو روایت عمل شود.

**[ترجمه]

«28»

الْمَحَاسِنُ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ جَمِیلٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: أَیُّمَا مُؤْمِنٍ حَافَظَ عَلَی صَلَاةِ الْفَرِیضَةِ فَصَلَّاهَا لِوَقْتِهَا فَلَیْسَ هُوَ مِنَ الْغَافِلِینَ فَإِنْ قَرَأَ فِیهَا بِمِائَةِ آیَةٍ فَهُوَ مِنَ الذَّاکِرِینَ‌⁽⁵⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ أَبِی عُثْمَانَ الْعَبْدِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: قِرَاءَةُ الْقُرْآنِ فِی الصَّلَاةِ أَفْضَلُ مِنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ فِی غَیْرِ الصَّلَاةِ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]المحاسن: امام باقرعلیه السلام فرمود: هر مومنی نماز را سر وقت بخواند از غافلین نیست و اگر صد آیه از قرآن در نماز بخواند از ذاکرین می­باشد. - . المحاسن : 51 -

و نیز المحاسن: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: خواندن قرآن در نماز، از خواندن قرآن در غیر نماز بهتر است. - . المحاسن : 122 -

**[ترجمه]

«29»

فِقْهُ الرِّضَا، قَالَ علیه السلام: لَا تَقْرَأْ فِی صَلَاةِ الْفَرِیضَةِ وَ الضُّحَی وَ أَ لَمْ نَشْرَحْ وَ أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ وَ لِإِیلَافِ وَ لَا الْمُعَوِّذَتَیْنِ فَإِنَّهُ قَدْ نُهِیَ عَنْ قِرَاءَتِهِمَا فِی الْفَرَائِضِ لِأَنَّهُ رُوِیَ أَنَّ وَ الضُّحَی وَ أَ لَمْ نَشْرَحْ سُورَةٌ وَاحِدَةٌ وَ کَذَلِکَ أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ وَ لِإِیلَافِ سُورَةٌ وَاحِدَةٌ وَ أَنَّ الْمُعَوِّذَتَیْنِ مِنَ الرُّقْیَةِ لَیْسَتَا مِنَ الْقُرْآنِ أَدْخَلُوهُمَا فِی الْقُرْآنِ وَ قِیلَ إِنَّ جَبْرَئِیلَ عَلَّمَهُمَا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَإِنْ أَرَدْتَ قِرَاءَةَ بَعْضِ هَذِهِ السُّوَرِ الْأَرْبَعِ فَاقْرَأْ وَ الضُّحَی وَ أَ لَمْ

نَشْرَحْ وَ لَمْ تَفْصِلْ بَیْنَهُمَا وَ کَذَلِکَ أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ وَ لِإِیلَافِ وَ أَمَّا الْمُعَوِّذَتَانِ فَلَا تَقْرَأْهُمَا فِی الْفَرَائِضِ وَ لَا بَأْسَ فِی النَّوَافِلِ‌⁽¹⁾.

وَ قَالَ الْعَالِمُ علیه السلام: اقْرَأْ فِی صَلَاةِ الْغَدَاةِ الْمُرْسَلَاتِ وَ إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ وَ مِثْلَهُمَا مِنَ السُّورَةِ فِی الظُّهْرِ إِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ وَ إِذَا زُلْزِلَتْ وَ مِثْلَهُمَا وَ فِی الْعَصْرِ الْعَادِیَاتِ وَ الْقَارِعَةَ وَ مِثْلَهُمَا وَ فِی الْمَغْرِبِ وَ التِّینِ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ مِثْلَهُمَا وَ فِی یَوْمِ الْجُمُعَةِ وَ لَیْلَةِ الْجُمُعَةِ سُورَةَ الْجُمُعَةِ وَ الْمُنَافِقِینَ‌⁽²⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: وَ لَا تَقْرَأْ فِی الْمَکْتُوبَةِ سُورَةً نَاقِصَةً وَ لَا بَأْسَ بِهِ فِی النَّوَافِلِ.

وَ قَالَ الْعَالِمُ علیه السلام: لَا تُجْمَعُ بَیْنَ السُّورَتَیْنِ فِی الْفَرِیضَةِ-⁽³⁾وَ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ یَقْرَأُ فِی الْمَکْتُوبَةِ نِصْفَ السُّورَةِ ثُمَّ یَنْسَی فَیَأْخُذُ فِی الْأُخْرَی حَتَّی یَفْرُغَ مِنْهَا ثُمَّ یَذْکُرُ قَبْلَ أَنْ یَرْکَعَ قَالَ لَا بَأْسَ بِهِ-⁽⁴⁾وَ تَقْرَأُ فِی صَلَوَاتِکَ کُلِّهَا یَوْمَ الْجُمُعَةِ وَ لَیْلَةَ الْجُمُعَةِ سُورَةَ الْجُمُعَةِ وَ الْمُنَافِقِینَ وَ سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی وَ إِنْ نَسِیتَهَا أَوْ فِی وَاحِدَةٍ مِنْهَا فَلَا إِعَادَةَ عَلَیْکَ فَإِنْ ذَکَرْتَهَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْرَأَ نِصْفَ سُورَةٍ فَارْجِعْ إِلَی سُورَةِ الْجُمُعَةِ وَ إِنْ لَمْ تَذْکُرْهَا إِلَّا بَعْدَ مَا قَرَأْتَ نِصْفَ سُورَةٍ فَامْضِ فِی صِلَاتِکَ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]فقه الرضا: امام رضا علیه السلام فرمود: در نماز واجب والضحی، والم نشرح، ألم تر کیف و لإیلاف و ناس و فلق را نخوانید، چرا که از خواندن معوذتین ­- ناس و فلق - در نماز نهی شده است و الضحی و الم نشرح یک سوره و فیل و قریش نیز با هم یک سوره اند. معوذتین برای تعویذ (طلسم و جادو) بوده که آن­ها را بعداً وارد قرآن کردند. گفته شده است: جبرئیل این دو سوره را به پیامبر یاد داده است. بنابراین وقتی خواستی بعضی از این چهار سوره را در نماز بخوانی، الضحی و الم نشرح را بدون فاصله و نیز فیل و قریش را با هم بخوان و خواندن معوذتین در نماز واجب جایز نیست، ولی در نماز مستحب اشکالی ندارد. - . فقه الرضا: 9 -

امام کاظم علیه السلام فرمود: در نماز صبح المرسلات و الشمس و سوره های شبیه این و در نماز ظهر اذا السماء انفطرت و الزلزال و سوره هایی شبیه آنها و در نماز عصر العادیات و القارعه و سوره های شبیه آنها و در مغرب والتین و قل هو الله و سوره هایی شبیه آن و در روز و شب جمعه، سوره منافقین و جمعه بخوان. - . فقه الرضا: 11 -

امام کاظم علیه السلام فرمود: در نماز واجب نمی­توان سوره ناقص خواند، ولی در نافله اشکالی ندارد.

باز فرمود: دو سوره در - یک رکعت - نماز واجب نباید خوانده شود. - . فقه الرضا: 11و 20 -

از امام کاظم علیه السلام سؤال شد، فردی در نماز واجب نصف سوره ای را می­خواند، اما بقیه را فراموش می کند و شروع به خواندن سوره دیگر می­کند. بعد از تمام شدن این سوره، قبل از اینکه به رکوع رود بقیه سوره اول یادش می آید. حضرت فرمود: اشکالی ندارد. - 3 . فقه الرضا: 11و 20 -

در تمام نمازهای روز و شب جمعه، سوره جمعه و منافقین و سبح اسم ربک الاعلی را می­خوانی و اگر خواندن - همه - اینها را فراموش کردی یا فقط در یکی از نمازهایت فراموش کردی بخوانی، نیاز به اعاده نیست، ولی اگر قبل از اینکه نصف سوره را خواندی به یادت آمد، برگرد و سوره جمعه را بخوان و اگر بعد از نصف سوره یادت آمد، نمازت را ادامه بده. - . فقه الرضا : 12 -

**[ترجمه]

بیان

کون السور الأربع اثنتین سیأتی الکلام فیه و أما النهی عن قراءة المعوذتین فی الفریضة فلعله محمول علی التقیة قال فی الذکری أجمع علماؤنا و أکثر العامة علی أن المعوذتین بکسر الواو من القرآن العزیز و أنه یجوز القراءة بهما فی فرض الصلاة و نفلها و عن ابن مسعود أنهما لیستا من القرآن و إنما أنزلتا لتعویذ الحسن و الحسین علیه السلام و خلافه انقرض و استقر الإجماع الآن من الخاصة و العامة علی ذلک انتهی.

قَوْلُهُ علیه السلام فَیَأْخُذُ فِی الْأُخْرَی مُوَافِقٌ لِمَا رَوَاهُ الشَّیْخُ فِی الصَّحِیحِ‌⁽¹⁾

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی الرَّجُلِ یَقْرَأُ فِی الْمَکْتُوبَةِ بِنِصْفِ السُّورَةِ ثُمَّ یَنْسَی فَیَأْخُذُ فِی أُخْرَی حَتَّی یَفْرُغَ مِنْهَا ثُمَّ یَذْکُرُ قَبْلَ أَنْ یَرْکَعَ قَالَ یَرْکَعُ وَ لَا یَضُرُّهُ.

**[ترجمه]این نکته را بعدا توضیح خواهیم داد که آیا چهار سوره، دو سوره هستند یا نه؛ اینکه از خواندن معوذتین در نماز نهی شده است احتمالاً به خاطر تقیه بوده است. شهید در کتاب الذکری گفته است: اجماع علمای ما و اکثر علمای عامه این است که معوذتین - که با کسر واو خوانده می شود - جزء قرآن هستند و می­توان آنها را در نماز واجب و مستحب خواند؛ هر چند از ابن مسعود نقل شده است که گفته است اینها جزء قرآن نیستند و برای در امان نگه داشتن حسن و حسین علیهما السلام نازل شده اند. این نظر ایشان متروک شده و قائل ندارد. اجماع خاصه و عامه در حال حاضر بر این است که این دو سوره، جزء قرآنند. پایان سخن این قسمت از روایت «فیأخذ فی الاخری»، (دیگری را می خواند) با آنچه شیخ طوسی - . التهذیب1: 190 - از امام صادق علیه السلام روایت کرده یکی است. از امام صادق علیه السلام سؤال شد، فردی در نماز واجب نصف سوره را می خواند ولی بقیه آن را فراموش می­کند بنابراین سوره دیگری به جای آن می­خواند. وقتی این سوره را تمام کرد، قبل از اینکه رکوع کند بقیه سوره­ای که فراموش کرده بود به یادش می آید. امام فرمود: رکوع کند و نمازش صحیح است.

**[ترجمه]

أقول

یحتمل الخبر وجهین الأول أنه نسی فابتدأ بسورة أخری و أتمها فیدل علی أنه لا بأس بالعدول عن سورة إلی أخری نسیانا و إن بلغ النصف و الثانی أن یسهو فیقرأ النصف الآخر من سورة أخری فیدل علی عدم وجوب سورة کاملة و لعله أظهر فی الخبر و إن کان هنا حمله علی الأول أوفق بما مر.

قال فی الذکری هذا لا دلالة فیه علی اعتبار النصف إذ مفهوم الاسم لیس فیه حجة نعم یظهر منه علی بعد استحباب قراءة السورة انتهی.

قوله و سبح اسم ربک الأعلی لعل الواو بمعنی أو أی اقرأ فی الثانیة فی بعضها المنافقین و فی بعضها الأعلی کما عرفت و الجزء الأخیر یدل علی اعتبار مجاوزة النصف فی الجملة.

**[ترجمه]خبر را به دو صورت می­توان معنا کرد، اول: فرد یک سوره را فراموش کند و سوره دیگر را شروع کند و تا پایان بخواند و عدول از سوره ای به سوره دیگر از روی فراموشی اشکال نداشته باشد، هر چند به نصف سوره دیگر رسیده باشد.

دوم: فردی از روی اشتباه نیمی از یک سوره و نیمی از سوره دیگر را بخواند که در این صورت روایت دلالت می­کند که خواندن تمام سوره واجب نیست و شاید این معنا صحیح تر باشد، هر چند حمل کردن برمعنای اولی موافق آنچه که قبلا ذکر کردیم است.

در کتاب الذکری گفته است: در این روایت شرط نشده که باید به حد نصف رسید چرا که اسم - لقب در اصطلاح اصولی - مفهوم ندارد هر چند به احتمال بعید بر استحباب قرائت سوره دلالت می کند. پایان سخن

سخن حضرت «و سبح اسم ربک الاعلی»: «واو» در اینجا احتمالا به معنای «أو» ]یا[ باشد یعنی در رکعت دوم در برخی نمازها سوره منافقین و در برخی دیگر سوره اعلی را بخوان و قسمت آخر روایت فی الجمله بر شرط گذشتن از نصف دلالت دارد.

**[ترجمه]

«30»

مِصْبَاحُ الشَّرِیعَةِ، قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ وَ لَمْ یَخْضَعْ لِلَّهِ وَ لَمْ یَرِقَّ قَلْبُهُ وَ لَا یَکْتَسِی حُزْناً وَ وَجَلًا فِی سِرِّهِ فَقَدِ اسْتَهَانَ بِعَظِیمِ شَأْنِ اللَّهِ تَعَالَی وَ خَسِرَ خُسْراناً مُبِیناً فَقَارِئُ الْقُرْآنِ یَحْتَاجُ إِلَی ثَلَاثَةِ أَشْیَاءَ قَلْبٍ خَاشِعٍ وَ بَدَنٍ فَارِغٍ وَ مَوْضِعٍ خَالٍ فَإِذَا خَشَعَ لِلَّهِ قَلْبُهُ فَرَّ مِنْهُ الشَّیْطَانُ الرَّجِیمُ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطانِ الرَّجِیمِ وَ إِذَا تَفَرَّغَ نَفْسُهُ مِنَ الْأَسْبَابِ تَجَرَّدَ قَلْبُهُ لِلْقِرَاءَةِ فَلَا یَعْتَرِضُهُ عَارِضٌ فَیُحْرَمَ بَرَکَةَ نُورِ الْقُرْآنِ وَ فَوَائِدَهُ وَ إِذَا اتَّخَذَ مَجْلِساً خَالِیاً وَ اعْتَزَلَ مِنَ الْخَلْقِ بَعْدَ أَنْ أَتَی بِالْخَصْلَتَیْنِ الْأَوَّلَتَیْنِ اسْتَأْنَسَ رُوحُهُ وَ سِرُّهُ بِاللَّهِ وَ وَجَدَ حَلَاوَةَ مُخَاطَبَاتِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عِبَادَهُ الصَّالِحِینَ وَ عَلِمَ لُطْفَهُ بِهِمْ وَ مَقَامَ اخْتِصَاصِهِ لَهُمْ بِفُنُونِ کَرَامَاتِهِ وَ بَدَائِعِ إِشَارَاتِهِ فَإِذَا شَرِبَ کَأْساً مِنْ هَذَا الْمَشْرُوبِ لَا یَخْتَارُ عَلَی ذَلِکَ الْحَالِ حَالًا وَ لَا عَلَی ذَلِکَ الْوَقْتِ وَقْتاً بَلْ یُؤْثِرُهُ عَلَی کُلِّ طَاعَةٍ وَ عِبَادَةٍ لِأَنَّ فِیهِ الْمُنَاجَاةَ مَعَ الرَّبِّ بِلَا وَاسِطَةٍ

فَانْظُرْ کَیْفَ تَقْرَأُ کِتَابَ رَبِّکَ وَ مَنْشُورَ وَلَایَتِکَ وَ کَیْفَ تُجِیبُ أَوَامِرَهُ وَ نَوَاهِیَهُ وَ کَیْفَ تَمْتَثِلُ حُدُودَهُ فَإِنَّهُ کِتَابٌ عَزِیزٌ لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ فَرَتِّلْهُ تَرْتِیلًا وَ قِفْ عِنْدَ وَعْدِهِ وَ وَعِیدِهِ وَ تَفَکَّرْ فِی أَمْثَالِهِ وَ مَوَاعِظِهِ وَ احْذَرْ أَنْ تَقَعَ مِنْ إِقَامَتِکَ حُرُوفَهُ فِی إِضَاعَةِ حُدُودِهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]مصباح الشریعه: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس قرآن بخواند و برای خدا خاضع نشود و رقت قلب پیدا نکند و در نهان محزون و اندوهگین نشود، عظمت خدای متعال را سبک شمرده و زیان آشکار کرده است. قاری قرآن به سه چیز احتیاج دارد. اول: قلب خاشع، دوم بدن فارغ، سوم، مکانی خلوت. وقتی قلبش خاشع باشد شیطان از او می گریزد. برای همین خداوند فرموده: «فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ»، - [1] . نحل / 98 - {پس چون قرآن می‌خوانی از شیطانِ مطرود به خدا پناه بر.}و وقتی خود را از کارهای دیگر خالی کند - کاری نکند - قلبش آماده قرائت می­شود و مزاحمی نخواهد داشت و لباس برکت و نور قرآن را بر تن می­کند. وقتی در جای خلوت بنشیند و از خلق دوری گزیند، بعد از اینکه دو مورد قبلی را به جای آورد، روح و نفس او با خدا مانوس می­شود و شیرینی خطاب های خدای متعال و لطف او بر بندگان صالح را در می­یابد و جایگاهی که از روی کرامت به آنها می­دهد را درک می کند و زیبایی اشارات خداوند را در می­­یابد. وقتی از این سیراب شد، هیچ حالی را بر چنین حال و وقتی ترجیح نمی دهد بلکه آن را بر هر عبادت و طاعتی ترجیح می دهد، چرا که در این حالت بی واسطه با خدا مناجات می­کند. باید نیک بنگرید که چگونه قرآن و منشور ولایت را می­خوانید و چگونه اوامر او را انجام می­دهید و از نواهی او دوری می­گزینید و حدودش را رعایت می کنید، چرا که «لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِید» - [2] .فصلت/40 و41 -

{به راستی که آن کتابی ارجمند است که از پشت سرش و پیش رویش باطل به سویش نمی­آید وحی[نامه ای] است از حکیمی ستوده [صفات]}. در مثال ها و موعظه هایش تفکر کنید و شمرده شمرده بخوانید و هنگام وعده و وعید او توقف کنید و مراقب باشید که در اقامه درست حروف آن حدود قرآن را ضایع ن­سازید. - . مصباح الشریعه : 14،13 -

**[ترجمه]

«31»

السَّرَائِرُ، نَقْلًا مِنْ کِتَابِ حَرِیزٍ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: لَا تَقْرِنْ بَیْنَ سُورَتَیْنِ فِی الْفَرِیضَةِ فِی رَکْعَةٍ فَإِنَّهُ أَفْضَلُ.

وَ قَالَ قَالَ زُرَارَةُ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: لَا قِرَانَ بَیْنَ سُورَتَیْنِ فِی رَکْعَةٍ وَ لَا قِرَانَ بَیْنَ أُسْبُوعَیْنِ فِی فَرِیضَةٍ وَ لَا نَافِلَةٍ وَ لَا قِرَانَ بَیْنَ الصَّوْمَیْنِ وَ لَا قِرَانَ بَیْنَ صَلَاتَیْنِ وَ لَا قِرَانَ بَیْنَ فَرِیضَةٍ وَ نَافِلَةٍ⁽²⁾.

**[ترجمه]سرائر: امام باقر علیه السلام فرمود: اگر دو سوره را در یک رکعت نخوانید بهتر است.

و نیز فرمود: نباید مواردی که در ذیل می­آید با هم جمع شوند: دو سوره در یک رکعت، دو طواف واجب و مستحب، دو روز روزه - بدون افطار-، دو نماز - بدون اینکه وسط آنها سلام خوانده شود - و نیز فریضه و نافله نباید جمع شوند. - . السرائر : 472 -

**[ترجمه]

«32»

فَلَاحُ السَّائِلِ، رَوَی أَبُو الْمُفَضَّلِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْعُودٍ الْعَیَّاشِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُبْدُوسٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ دَادَنَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفَرَجِ: أَنَّهُ کَتَبَ إِلَی الرَّجُلِ علیه السلام یَسْأَلُهُ عَمَّا یُقْرَأُ فِی الْفَرَائِضِ وَ عَنْ أَفْضَلِ مَا یُقْرَأُ بِهِ فِیهَا فَکَتَبَ علیه السلام إِلَیْهِ أَنَّ أَفْضَلَ مَا یُقْرَأُ فِی الْفَرَائِضِ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ⁽³⁾.

**[ترجمه]فلاح السائل: محمد ابن فرج به حضرت علیه السلام نامه نوشته و از ایشان پرسید: چه چیزی در نماز واجب خوانده می­شود و با فضلیت­ترینش کدام است؟ حضرت جواب داد: بهترین چیزی که در نماز می­توان خواند، إنا أنزلناه فی لیله القدر و قل هو الله احد است. - . فلاح السائل : 163 -

**[ترجمه]

«33»

کِتَابُ الْمَسَائِلِ، لِعَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَمَّنْ تَرَکَ الْقِرَاءَةَ مَا حَالُهُ قَالَ إِنْ کَانَ مُتَعَمِّداً فَلَا صَلَاةَ لَهُ وَ إِنْ کَانَ نَسِیَ فَلَا بَأْسَ‌⁽⁴⁾.

وَ مِنْهُ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَفْتَتِحُ السُّورَةَ فَیَقْرَأُ بَعْضَهَا ثُمَّ یُخْطِئُ فَیَأْخُذُ فِی غَیْرِهَا حَتَّی یَخْتِمَهَا ثُمَّ یَعْلَمُ أَنَّهُ قَدْ أَخْطَأَ هَلْ لَهُ أَنْ یَرْجِعَ فِی الَّذِی فَتَحَ وَ إِنْ کَانَ قَدْ رَکَعَ وَ سَجَدَ قَالَ إِنْ کَانَ لَمْ یَرْکَعْ فَلْیَرْجِعْ إِنْ أَحَبَّ وَ إِنْ رَکَعَ فَلْیَمْضِ-⁽⁵⁾

وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یُخْطِئُ فِی قِرَاءَتِهِ هَلْ لَهُ أَنْ یُنْصِتَ سَاعَةً وَ یَتَذَکَّرَ قَالَ

لَا بَأْسَ⁽¹⁾

وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَقْرَأُ فِی صَلَاتِهِ هَلْ یُجْزِیهِ أَنْ لَا یَخْرُجَ وَ أَنْ یَتَوَهَّمَ تَوَهُّماً قَالَ لَا بَأْسَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کتاب المسائل: علی ابن جعفر گفته است، از برادرم امام کاظم علیه السلام پرسیدم، اگر کسی قرائت را در نماز فراموش کند نمازش چه حکمی دارد؟ فرمود: اگر فراموش کند باطل نیست، ولی اگر از روی عمد ترک کند، نمازش باطل است. - . المسائل – البحار 10: 271 -

و نیز المسائل: باز پرسیدم اگر کسی سوره­ای از قرآن را شروع کند و بخشی از این سوره را بخواند ولی در ادامه از روی اشتباه بخشی از سوره دیگر را بخواند و آن را تمام کند و بفهمد که اشتباه کرده، آیا باید برگردد و همان سوره ای را که شروع کرده بود بخواند، هرچند که رکوع یا سجده کرده باشد؟ فرمود: اگر رکوع نکرده باشد می­تواند برگردد و آنچه را که اول شروع کرده بود بخواند و تمام کند، ولی اگر رکوع کرده باشد نمازش را ادامه بدهد. - . الماسئل – البحار 10: 274 -

و باز پرسیدم: اگر کسی در قرائت اشتباه کند، می تواند لحظه ای سکوت کند تا به یاد بیاورد؟ فرمود: اشکال ندارد - [4] . المسائل- البحار 10: 275 - .

باز پرسیدم، کسی که قرائت می­کند، اگر صدایش را بیرون نیاورد و در ذهنش بگذراند، نمازش چه حکمی دارد؟ فرمود: اشکال ندارد - 5. المسائل-البحار10: 276 - .

**[ترجمه]

«34»

الْهِدَایَةُ، قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: لَا تَقْرِنْ بَیْنَ السُّورَتَیْنِ فِی الْفَرِیضَةِ فَأَمَّا فِی النَّافِلَةِ فَلَا بَأْسَ وَ لَا تَقْرَأْ فِی الْفَرِیضَةِ شَیْئاً مِنَ الْعَزَائِمِ الْأَرْبَعِ وَ هِیَ سَجْدَةُ لُقْمَانَ‌⁽³⁾وَ حم السَّجْدَةُ وَ النَّجْمُ وَ سُورَةُ اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ وَ لَا بَأْسَ أَنْ تَقْرَأَ بِهَا فِی النَّافِلَةِ وَ مُوَسَّعٌ عَلَیْکَ أَیَّ سُورَةِ قَرَأْتَ فِی فَرَائِضِکَ إِلَّا أَرْبَعَ سُوَرٍ وَ هِیَ وَ الضُّحَی وَ أَ لَمْ نَشْرَحْ فِی رَکْعَةٍ لِأَنَّهُمَا جَمِیعاً سُورَةٌ وَاحِدَةٌ وَ لِإِیلَافِ وَ أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ فِی رَکْعَةٍ لِأَنَّهُمَا جَمِیعاً سُورَةٌ وَاحِدَةٌ وَ لَا تَنْفَرِدْ بِوَاحِدَةٍ مِنْ هَذِهِ الْأَرْبَعِ سُوَرٍ فِی رَکْعَةٍ فَرِیضَةٍ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]الهدایه: امام صادق علیه السلام فرمود: دو سوره را در نماز واجب نخوان ولی در نماز نافله اشکال ندارد. در نماز واجب عزائم یعنی سوره های سجده دار را نخوان که عبارتند از سوره لقمان و حم السجده، النجم، سوره علق. خواندن این سوره ها در نماز نافله اشکال ندارد و هر سوره ای را می­توانی در نماز واجب بخوانی مگر چهار سوره که عبارتند از: الضحی، الانشراح در یک رکعت چرا که اینها سر هم یک سوره­اند و نیز سوره قریش و الفیل در یک رکعت، چرا که این دو با هم یک سوره اند و یکی از این سوره های چهارگانه را در یک رکعت نماز واجب نخوان.

**[ترجمه]

«35»

الْخَرَائِجُ، لِلرَّاوَنْدِیِّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ دَاوُدَ الرَّقِّیِّ قَالَ: صَلَّیْتُ صَلَاةَ الْفَجْرِ خَلْفَ الصَّادِقِ علیه السلام فَقَرَأَ فِی الرَّکْعَةِ الْأُولَی الْحَمْدَ وَ وَ الضُّحَی وَ فِی الثَّانِیَةِ الْحَمْدَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ثُمَّ قَنَتَ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]الخرائج: داود رقی گفته است: پشت سر امام صادق علیه السلام نماز می­خواندم، ایشان در نماز صبح در رکعت اولی حمد و الضحی و در دومی حمد و سوره توحید را خواند سپس قنوت کرد - . این روایت در خرائج چاپ شده نیست. - .

**[ترجمه]

أقول

تمامه فی باب معجزاته علیه السلام‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]به طور کامل در باب معجزات حضرت خواهد آمد - . بحارالانوار47: 104 و 105 - .

**[ترجمه]

«36»

الْمُعْتَبَرُ، وَ الْمُنْتَهَی، نَقْلًا مِنْ جَامِعِ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ الْبَزَنْطِیِّ عَنِ الْمُفَضَّلِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: لَا تَجْمَعْ بَیْنَ سُورَتَیْنِ فِی رَکْعَةٍ وَاحِدَةٍ إِلَّا الضُّحَی وَ أَ لَمْ نَشْرَحْ وَ سُورَةَ الْفِیلِ وَ لِإِیلَافِ قُرَیْشٍ‌⁽⁷⁾.

مجمع البیان نقلا من تفسیر العیاشی عن المفضل بن صالح: مثله‌⁽¹⁾

**[ترجمه]المعتبر و المنتهی: امام صادق علیه السلام فرمود: نمی توان دو سوره را در یک رکعت خواند مگر ضحی و انشراح و سوره فیل و قریش - . المعتبر: 178 - .

در مجمع البیان به نقل از تفسیر عیاشی از مفضل ابن صالح روایتی مثل همین روایت آمده است - . مجمع البیان 10: 544 - .

**[ترجمه]

بیان

المشهور بین الأصحاب کون الضحی و أ لم نشرح سورة واحدة و کذا الفیل و لإیلاف و نسبه المحقق إلی روایة الأصحاب و قال الشیخ فی الإستبصار⁽²⁾

هاتان السورتان یعنی الضحی و أ لم نشرح سورة واحدة عند آل محمد علیه و علیهم السلام و ینبغی أن یقرأهما موضعا واحدا و لا یفصل بینهما ب بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ فی الفرائض و قال فی التهذیب‌⁽³⁾

و عندنا أنه لا یجوز قراءة هاتین السورتین إلا فی رکعة و هو مشعر بالاتفاق علیه.

و اختلفوا فی أنه هل یقرأ بینهما البسملة أم لا و الأکثر علی ترک البسملة و لیس فی الروایات دلالة علی کونها سورة واحدة إلا ما مر من فقه الرضا علیه السلام و لعل الصدوق أخذه منه و تبعه غیره و لکن سیأتی بعض الروایات المرسلة الدالة علی ذلک و غایة ما یدل علیه غیرها من الروایات جواز الجمع بینهما فی رکعة و أما عدم جواز الانفراد بإحداهما فلا یظهر عنها و روایة الخرائج تدل علی الجواز.

وَ یَدُلُّ عَلَیْهِ أَیْضاً مَا رَوَاهُ الشَّیْخُ فِی الصَّحِیحِ‌⁽⁴⁾عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ قَالَ: صَلَّی بِنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَرَأَ بِنَا بِالضُّحَی وَ أَ لَمْ نَشْرَحْ.

و حمله الشیخ علی أن المراد أنه قرأهما فی رکعة و لا یخفی بعده

وَ یُؤَیِّدُهُ مَا رَوَاهُ أَیْضاً فِی الصَّحِیحِ‌⁽⁵⁾عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ قَالَ: صَلَّی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَرَأَ فِی الْأُولَی وَ الضُّحَی وَ فِی الثَّانِیَةِ أَ لَمْ نَشْرَحْ.

و حمله الشیخ علی النافلة و تعاضد الخبرین مع اتحاد راویهما یبعد هذا الحمل.

و قال فی المعتبر بعد إیراد روایة البزنطی المتقدمة

وَ مَا رَوَاهُ الشَّیْخُ فِی الصَّحِیحِ عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ‌⁽⁶⁾قَالَ: صَلَّی بِنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الْفَجْرَ فَقَرَأَ الضُّحَی وَ أَ لَمْ نَشْرَحْ فِی رَکْعَةٍ وَاحِدَةٍ.

ما تضمنته الروایتان دال علی الجواز و لیس بصریح فی الوجوب الذی ادعوه.

و هل تعاد البسملة فی الثانیة قال الشیخ فی التبیان لا و قال بعض المتأخرین تعاد لأنها آیة من کل سورة و الوجه أنهما إن کانتا سورتین فلا بد من إعادة البسملة و إن کانتا سورة واحدة کما ذکر علم الهدی و المفید و ابن بابویه فلا إعادة للاتفاق علی أنها لیست آیتین من سورة واحدة و إنما قال الأشبه أنها لا تعاد لأن المستند التمسک بقضیة مسلمة فی المذهب و هی أن البسملة آیة من کل سورة فبتقدیر کونهما سورة واحدة یلزم عدم الإعادة.

و لقائل أن یقول لا نسلم أنهما سورة واحدة بل لم لا تکونان سورتین و إن لزم قراءتهما فی الرکعة الواحدة علی ما ادعوه و یطالب بالدلالة فی کونهما سورة واحدة و لیس فی قراءتهما فی الرکعة الواحدة دلالة علی ذلک و قد تضمنت روایة المفضل تسمیتهما سورتین و نحن فقد بینا أن الجمع بین السورتین فی الفریضة مکروه فیستثنیان فی الکراهة انتهی.

و لا یخفی حسنه و متانته و غرابة اختلاف الروایات الثلاث المنتهیة إلی الشحام فی قضیة واحدة و حکم واحد.

**[ترجمه]نظر مشهور بین علمای شیعه این است که الضحی و الانشراح یک سوره و الفیل و قریش نیز یک سوره اند و محقق این نظر را به روایت علما نسبت داده است. شیخ طوسی هم در الاستبصار - . الاستبصار 1: 154 -

می­گوید: سوره الضحی و الانشراح نزد آل محمد علیه و علیهم السلام یک سوره است و بر این نظر است که باید در نماز واجب یک جا خوانده شوند و بین آنها در نمازهای واجب نباید «بسم الله الرحمن الرحیم» گفته شود. در التهذیب - . التهذیب 1: 154 -

گفته است: به نظر ما خواندن این دو سوره در یک رکعت جایز نیست و این سخن وی حاکی از اجماع بر این مطلب است .

اختلاف در این است که آیا باید بین این دو سوره «بسم الله الرحمن الرحیم» گفته شود یا نه؟ نظر اکثر علما این است که نباید بین اینها بسم الله الرحمن الرحیم گفت و در روایات چیزی نیست که دلالت کند اینها یک سوره اند؛ فقط در روایتی از کتاب فقه الرضا که ذکر کردیم آمده است که این دو یک سوره اند و شاید بعد از اینکه شیخ صدوق این نظر را گفته است بقیه از نظر وی پیروی کرده اند. البته برخی روایات مرسله دیگر هم موید این مطلب است که در ادامه ذکر می کنیم. نهایت چیزی که از آنها می­توان فهمید این است که می توان آنها را در یک رکعت خواند اما اینکه نمی توان فقط یکی از آنها را در نماز خواند، روایتی در این باب نداریم و حتی روایت خرائج بر جواز این کار دلالت می­کند. مؤید این مطلب روایتی صحیح - . التهذیب 1: 154 - است که شیخ از زید شحام روایت کرده که زید گفته است: امام صادق علیه السلام با ما نماز می­خواند و در نماز سوره الضحی و سوره الانشراح را خواند. البته شیخ گفته است، حضرت در یک رکعت این سوره ها را خوانده است. که برداشت شیخ بعید است باز روایت صحیح دیگری است که شیخ - . التهذیب 1: 154 - از زید شحام از امام صادق علیه السلام نقل کرده است که نظر ما را تأیید می­کند. زید گفته است: حضرت با ما نماز می­خواند حضرت در رکعت اولی سوره الضحی و در رکعت دومی سوره الانشراح را خواند. شیخ این روایت را بر نماز نافله حمل کرده است. این برداشت بعید است چرا که راوی یک نفر است و با این برداشت، دو روایت با هم متعارض خواهند بود.

در کتاب المعتبر - بعد از ذکر روایت بزنطی که ذکر کردیم و روایت صحیح زید شحام که شیخ آورده است که زید گفته است: امام صادق علیه السلام با ما نماز صبح می­خواند و الضحی و الانشراح را در یک رکعت خواند - گفته است: آنچه از این دو روایت استفاده می­شود، جایز بودن این کار است و صراحت در وجوبی که ادعا کرده اند ندارد .

آیا در سوره دومی باید «بسم الله الرحمن الرحیم» گفته شود؟ شیخ در التبیان گفته است: لازم نیست، اما یکی از متأخرین گفته است که باید گفته شود، چرا که «بسم الله الرحمن الرحیم» آیه هر سوره ای است. به این دلیل که آنها اگر دو سوره اند باید بسمله اعاده شود و اگر به منزله یک سوره می­باشند همان طور که علم الهدی و مفید و ابن بابویه گفته­اند، لازم نیست دوباره بسم الله گفته شود، چرا که بر این مطلب اتفاق نظر وجود دارد که بسم الله دو آیه یک سوره نیست. ایشان گفته است که اشبه - اصح - آن است که لازم نیست بسمله دوباره گفته شود، چرا که مستند این نظر، قضیه - قاعده - مسلم در مذهب ما است که « بسم الله الرحمن الرحیم آیه هر سوره ای است» و اگر اینها را یک سوره بدانیم، لازمه آن این است که نباید بسم الله تکرار شود.

باید به گوینده این نظر گفت: این نظر قابل قبول نیست چرا که اینها یک سوره نیستند و از اینکه می­توان

آنها را در یک رکعت خواند نمی­توان نتیجه گرفت که یک سوره هستند و در روایت مفصلی آنها دو سوره نامیده شده اند و قبلا گفتیم که جمع کردن دو سوره در نماز واجب مکروه است، ولی این دو از حکم کراهت استثنا شده اند. پایان سخن

حسن و متانت این نظر روشن است و غامض و دشوار بودن اختلاف روایات سه گانه که همگی در یک قضیه و یک حکم به شحام ختم می شوند آشکار است.

**[ترجمه]

«37»

مَجْمَعُ الْبَیَانِ، رَوَی أَصْحَابُنَا: أَنَّ الضُّحَی وَ أَ لَمْ نَشْرَحْ سُورَةٌ وَاحِدَةٌ وَ کَذَا سُورَةُ أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ وَ لِإِیلَافِ قُرَیْشٍ.

قَالَ وَ رَوَی الْعَیَّاشِیُّ عَنْ أَبِی الْعَبَّاسِ عَنْ أَحَدِهِمَا علیه السلام قَالَ: أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ وَ لِإِیلَافِ قُرَیْشٍ سُورَةٌ وَاحِدَةٌ.

قال و روی: أن أبی بن کعب لم یفصل بینهما فی مصحفه‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]مجمع البیان: از علمای ما نقل شده که الضحی و الانشراح یک سوره اند و الفیل و قریش هم یک سوره­اند و گفته است ابو عباس از یکی از آنها - امام صادق یا امام باقر علیه السلام - روایت کرده است که: فیل و قریش یک سوره­اند و گفته است، روایت است: ابی ابن کعب در مصحفش الفیل و قریش را از هم جدا نکرده و یک سوره دانسته است. - . مجمع البیان 10: 544 -

**[ترجمه]

«38»

ثَوَابُ الْأَعْمَالِ،: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْفِیلِ فَلْیَقْرَأْ مَعَهَا لِإِیلَافِ فَإِنَّهُمَا جَمِیعاً سُورَةٌ وَاحِدَةٌ⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: هر کس سوره فیل را می خواند سوره قریش را نیز بخواند چرا که آنها با هم یک سوره­اند. - . ثواب الاعمال : 114 -

**[ترجمه]

«39»

الشَّرَائِعُ، رَوَی أَصْحَابُنَا: أَنَّ الضُّحَی وَ أَ لَمْ نَشْرَحْ سُورَةٌ وَاحِدَةٌ وَ کَذَا الْفِیلُ وَ لِإِیلَافِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]الشرایع: از علمای ما نقل شده است، الضحی و الانشراح یک سوره و فیل و قریش هم یک سوره­اند. - . الشرایع : 14 -

**[ترجمه]

«40»

تَفْسِیرُ الْإِمَامِ، وَ الْعُیُونُ، وَ مَجَالِسُ الصَّدُوقِ، عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیِّ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: إِنَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- آیَةٌ مِنْ فَاتِحَةِ الْکِتَابِ وَ هِیَ سَبْعُ آیَاتٍ تَمَامُهَا بِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیرالامام والعیون و مجالس الصدوق: امام حسن عسکری فرمود: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ»، آیه ای از سوره فاتحة الکتاب است و این سوره هفت آیه دارد و این هفت آیه با «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» کامل می­شود. - . تفسیر الامام: 13، عیون الاخبار 1: 302 -

**[ترجمه]

«41»

ثَوَابُ الْأَعْمَالِ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامٍ أَوْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الرَّحْمَنِ فَقَالَ عِنْدَ کُلٍ فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ لَا بِآلَائِکَ رَبِّ أُکَذِّبُ فَإِنْ قَرَأَهَا لَیْلًا مَاتَ شَهِیداً وَ إِنْ قَرَأَهَا نَهَاراً مَاتَ شَهِیداً⁽²⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ شَجَرَةَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا قَرَأْتُمْ تَبَّتْ یَدَا أَبِی لَهَبٍ فَادْعُوا عَلَی أَبِی لَهَبٍ فَإِنَّهُ کَانَ مِنَ الْمُکَذِّبِینَ الَّذِینَ یُکَذِّبُونَ بِالنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ بِمَا جَاءَ بِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره الرحمن را می­خواند، وقتی به آیه«فبأی آلاء ربکما تکذبان - [4] . الرحمن/ 6 - »، {پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟} می­رسد، بگوید «نعمت های خدا را انکار نمی کنم» و اگر شب یا روز آن را بخواند و بمیرد، شهید مرده است. - . ثواب الاعمال : 105 -

امام صادق علیه السلام فرمود: وقتی سوره «تبت یدا ابی لهب» را می­خوانید ابو لهب را نفرین کنید، چرا که او از کسانی بود که پیامبر و آنچه را که از جانب خدا بر او آمده بود تکذیب می کرد. - . ثواب الاعمال: 115 -

**[ترجمه]

«42»

دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالَ: تَعَوَّذْ بَعْدَ التَّوَجُّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ تَقُولُ أَعُوذُ بِاللَّهِ السَّمِیعِ الْعَلِیمِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ‌⁽⁴⁾.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام عَنْ جَابِرٍ قَالَ: قَالَ لِی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَیْفَ تَقْرَأُ إِذَا قُمْتَ فِی الصَّلَاةِ قَالَ قُلْتُ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ قَالَ قُلْ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ‌⁽⁵⁾.

وَ رُوِّینَا عَنْهُمْ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ أَنَّهُمْ قَالُوا: یُبْتَدَأُ بَعْدَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- فِی کُلِّ رَکْعَةٍ بِفَاتِحَةِ الْکِتَابِ وَ یُقْرَأُ فِی الرَّکْعَتَیْنِ الْأُولَیَیْنِ مِنْ کُلِّ صَلَاةٍ بَعْدَ فَاتِحَةِ

الْکِتَابِ بِسُورَةٍ وَ حَرَّمُوا أَنْ یُقَالَ بَعْدَ قِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْکِتَابِ آمِینَ کَمَا تَقُولُ الْعَامَّةُ⁽¹⁾.

قَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ علیه السلام: إِنَّمَا کَانَتِ النَّصَارَی تَقُولُهَا⁽²⁾.

وَ عَنْهُ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَا تَزَالُ أُمَّتِی بِخَیْرٍ وَ عَلَی شَرِیعَةٍ مِنْ دِینِهَا حَسَنَةً جَمِیلَةً مَا لَمْ یَتَخَطَّوُا الْقِبْلَةَ بِأَقْدَامِهِمْ وَ لَمْ یَنْصَرِفُوا قِیَاماً کَفِعْلِ أَهْلِ الْکِتَابِ وَ لَمْ تَکُنْ لَهُمْ ضَجَّةٌ بِآمِینَ‌⁽³⁾.

وَ رُوِّینَا عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: یُقْرَأُ فِی الظُّهْرِ وَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ مِثْلُ وَ الْمُرْسَلَاتِ وَ إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ وَ فِی الْعَصْرِ وَ الْعَادِیَاتِ وَ الْقَارِعَةُ وَ فِی الْمَغْرِبِ مِثْلُ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ فِی الْفَجْرِ أَطْوَلُ مِنْ ذَلِکَ-⁽⁴⁾

وَ لَیْسَ فِی هَذَا شَیْ‌ءٌ مُوَقَّتٌ وَ قَدْ ذَکَرْنَا مَا یَنْبَغِی مِنَ التَّخْفِیفِ فِی صَلَاةِ الْجَمَاعَةِ وَ أَنْ یُصَلِّیَ بِصَلَاةِ أَضْعَفِهِمْ لِأَنَّ فِیهِمْ ذَا الْحَاجَةِ وَ الْعَلِیلِ وَ الضَّعِیفِ وَ أَنَّ الْفَضْلَ لِمَنْ صَلَّی وَحْدَهُ وَ قَدَرَ عَلَی التَّطْوِیلِ أَنْ یُطَوِّلَ وَ لَا بَأْسَ أَنْ یَقْرَأَ فِی الْفَجْرِ بِطِوَالِ الْمُفَصَّلِ وَ فِی الظُّهْرِ وَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ بِأَوْسَاطِهِ وَ فِی الْعَصْرِ وَ الْمَغْرِبِ بِقِصَارِهِ‌⁽⁵⁾.

وَ رُوِّینَا عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَنْ بَدَأَ بِالْقِرَاءَةِ فِی الصَّلَاةِ بِسُورَةٍ ثُمَّ رَأَی أَنْ یَتْرُکَهَا وَ یَأْخُذَ فِی غَیْرِهَا فَلَهُ ذَلِکَ مَا لَمْ یَأْخُذْ فِی نِصْفِ السُّورَةِ الْأُخْرَی إِلَّا أَنْ یَکُونَ بَدَأَ بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَإِنَّهُ لَا یَقْطَعُهَا وَ کَذَلِکَ سُورَةُ الْجُمُعَةِ أَوْ سُورَةُ الْمُنَافِقِینَ فِی الْجُمُعَةِ لَا یَقْطَعُهُمَا إِلَی غَیْرِهِمَا وَ إِنْ بَدَأَ بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ قَطَعَهَا وَ رَجَعَ إِلَی سُورَةِ الْجُمُعَةِ أَوْ سُورَةِ الْمُنَافِقِینَ فِی صَلَاةِ الْجُمُعَةِ یُجْزِیهِ خَاصَّةً⁽⁶⁾.

وَ رُوِّینَا عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله نَهَی أَنْ یُقْرَأَ فِی صَلَاةٍ فَرِیضَةٍ بِأَقَلَّ مِنْ سُورَةٍ وَ نَهَی عَنْ تَبْعِیضِ السُّوَرِ فِی الْفَرَائِضِ وَ کَذَلِکَ لَا یُقْرَنُ فِیهَا بَیْنَ سُورَتَیْنِ بَعْدَ فَاتِحَةِ الْکِتَابِ وَ رَخَّصَ فِی التَّبْعِیضِ وَ الْقِرَانِ فِی النَّوَافِلِ‌⁽⁷⁾.

وَ رُوِّینَا عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلًا قَالَ بَیِّنْهُ تَبْیِیناً وَ لَا تَنْثُرْهُ نَثْرَ الدَّقَلِ وَ لَا تَهُذَّهُ هَذَّ الشِّعْرِ قِفُوا عِنْدَ عَجَائِبِهِ وَ حَرِّکُوا بِهِ الْقُلُوبَ وَ لَا یَکُنْ هَمُّ أَحَدِکُمْ آخِرَ السُّوَرِ⁽¹⁾.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: الْقِرَاءَةُ فِی الصَّلَاةِ سُنَّةٌ وَ لَیْسَتْ مِنْ فَرَائِضِ الصَّلَاةِ فَمَنْ نَسِیَ الْقِرَاءَةَ لَمْ یَکُنْ عَلَیْهِ إِعَادَةٌ وَ مَنْ تَرَکَهَا مُتَعَمِّداً لَمْ تُجْزِهِ صَلَاتُهُ لِأَنَّهُ لَا یُجْزِی تَعَمُّدُ تَرْکِ السُّنَّةِ-⁽²⁾قَالَ وَ أَدْنَی مَا یَجِبُ فِی الصَّلَاةِ تَکْبِیرَةُ الِافْتِتَاحِ وَ الرُّکُوعُ وَ السُّجُودُ مِنْ غَیْرِ أَنْ یَتَعَمَّدَ تَرْکَ شَیْ‌ءٍ مِمَّا هُوَ عَلَیْهِ مِنْ حُدُودِ الصَّلَاةِ وَ مَنْ تَرَکَ الْقِرَاءَةَ مُتَعَمِّداً أَعَادَ الصَّلَاةَ وَ مَنْ نَسِیَ فَلَا شَیْ‌ءَ عَلَیْهِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]دعائم الاسلام: روایت است امام صادق علیه السلام فرمود: بعد از توجه (توجه به نماز و الله اکبر گفتن) این گونه استعاذه کن: «أعوذ بالله السمیع العلیم من الشیطان الرجیم» - . دعائم الاسلام 1: 157 -

جابر روایت کرده است که پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم به من فرمود: وقتی در نماز می­ایستی چگونه قرائت می­کنی؟ گفتم: الحمدلله رب العالمین، فرمود: بگو: بسم الله الرحمن الرحیم، الحمدلله رب العالمین - . دعائم الاسلام 1: 159 - .

روایت است که معصومین علیهم السلام فرمودند: در هر دو رکعت اول نماز، سوره فاتحه الکتاب با بسم الله الرحمن الرحیم آغاز می­گردد و بعد از حمد، سوره دیگری خوانده می­شود و حرام کردند بعد از پایان سوره فاتحه الکتاب آمین گفته شود، همان گونه که عامه آمین می گویند. - . دعائم الاسلام 1: 159 -

امام صادق علیه السلام فرمود: نصرانی ها آمین می گفتند - . دعائم الاسلام 1 : 160 - .

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: امت من همیشه در سعادت و بر شریعتی نیک و زیبا خواهند بود به شرطی که به سمت قبله راه نرود - حین نماز راه نروند - و مانند اهل کتاب در حالت قیام از خواندن نماز منصرف نشوند و در نماز ضجه و فریادشان آمین نباشد. - . دعائم الاسلام 1 : 160 -

روایت است امام صادق علیه السلام در نماز ظهر و عشا، سوره هایی چون والمرسلات و الشمس و العصر والعادیات و القارعه و در نماز مغرب، سوره توحید و نصر و در نماز صبح سوره های طولانی تر از آن ها را می خواند. - . دعائم الاسلام ج 1، ص 160 -

در این مورد دستوری مشخص نشده است و گفتیم در نماز جماعت بهتر است سوره های کوتاهتری خوانده شود و رعایت حال ضعیف ترین مأموم شود، چرا که در میان جماعت افرادی مضطر و مریض و ضعیف هستند. کسی که فرادی نماز می­خواند، هر چه طولانی تر بخواند بهتر است و می­تواند در نماز صبح سوره های طولانی و در نماز ظهر و عشا سوره های متوسط و در نماز عصر و مغرب سوره های کوتاهتری بخواند. - . دعائم الاسلام 1 : 161 -

امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس یک سوره را شروع کرده باشد، می­تواند تا زمانی که به نصف سوره نرسیده آن را قطع کند و سوره دیگر بخواند، مگر اینکه آن سوره توحید باشد که قطع کردن جایز نیست. قطع کردن سوره جمعه و منافقین در جمعه جایز نیست و فقط در صورتی می­تواند سوره توحید را قطع کند و سوره دیگر بخواند که نماز جمعه باشد و به جای آن سوره جمعه یا منافقین را بخواند - . دعائم الاسلام 1 : 161 - .

امام صادق علیه السلام از پدران خود روایت کرده که حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و السلام نهی کردند از اینکه کمتر از یک سوره در نماز واجب خوانده شود و از بخش بخش کردن سوره ها در نماز های واجب نیز نهی کرده اند و نیز فرموده­­اند در نماز واجب بعد از فاتحه الکتاب دو سوره با هم جمع نمی شود - نباید دو سوره بعد از حمد خوانده شود - و بخش بخش کردن سورها و نیز جمع کردن بین دو سوره در نماز نافله را جایز دانسته است.

روایت است از حضرت امیرالمومنین علیه السلام درباره تفسیر آیه «ورَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلًا - 3 . المزمل: 4 - »،{قرآن را شمرده شمرده بخوان، سؤال شد. حضرت فرمود: واژه‌ها و حروف آن را به روشنی بیان کن و مانند شعر سریع نخوان و بسان خرمای خشک آن را پراکنده مساز، بلکه چنان بخوان که دل‌های سنگین را با آن بکوبی و هرگز هدف کسی از شما این نباشد که حتماً به آخر سوره برسد - . دعائم الاسلام1: 161 - .

امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: قرائت سنت نماز است و از واجبات نماز نیست. بنابراین هر کس قرائت را فراموش کند لازم نیست نماز را دوباره بخواند و هر کس از روی عمد ترک کند نمازش صحیح نیست، چرا که ترک عمدی سنت، نماز را باطل می کند - . دعائم الاسلام 1 : 161 -

و نیز فرمود: کمترین چیزی که در نماز واجب شده است تکبیره الاحرام و رکوع و سجود است بدون آنکه بتوان از روی عمد چیزهایی را که حدود نمازند ترک کرد و هر کس قرائت را از روی عمد نخواند، باید نماز را از نو بخواند و اگر قرائت را فراموش کند نیاز به اعاده نیست. - . دعائم الاسلام 1 : 162 -

**[ترجمه]

توضیح

ما لم یتخطوا القبلة لعل المراد النهی عن المشی فی أثناء الصلاة إلی القبلة ثم الرجوع إلی موضعه و أما آمین فقال الفیروزآبادی هو بالمد و القصر و قد یشدد الممدود و یمال أیضا عن الواحدی فی الوسیط اسم من أسماء الله تعالی أو معناه اللهم استجب أو کذلک مثله فلیکن أو کذلک فافعل و قال الجزری هو اسم مبنی علی الفتح و معناه اللهم استجب و قیل معناه کذلک فلیکن یعنی الدعاء و قال الزمخشری إنه صوت سمی به الفعل الذی هو استجب انتهی.

و المشهور بین الأصحاب تحریمه و بطلان الصلاة به و نقل الشیخان و جماعة إجماع الأصحاب علیه و قال الصدوق رحمه الله لا یجوز أن یقال بعد فاتحة الکتاب آمین لأن ذلک کان یقوله النصاری و نقل عن ابن الجنید أنه جوز التأمین عقیب الحمد و غیرها و مال إلیه المحقق فی المعتبر و بعض المتأخرین و الأول أحوط بل أقوی إذا کان بعد الحمد و قصد استحبابه علی الخصوص و أما فی القنوت و سائر الأحوال فالأحوط ترکه و إن کان فی الحکم بالتحریم و الإبطال إشکال.

و قال فی النهایة فی حدیث ابن مسعود أ هذا کهذ الشعر و نثرا کنثر الدقل

أراد تهذ القرآن هذا فتسرع فیه کما تسرع فی قراءة الشعر و الهذ سرعة القطع و الدقل ردی التمر و یابسه و ما لیس له اسم خاص فیراه لیبسه و رداءته لا یجتمع و یکون هباء منثورا أی کما یتساقط الرطب الیابس من العذق إذا هز انتهی.

**[ترجمه]«ما لم یتخطوا القبله»، شاید منظور از آن راه رفتن به سمت قبله و برگشت به جایگاه خود باشد. اما آمین، فیروزآبادی گفته است با مد و بدون مد خوانده می شود که گاهی در حالت مد تشدید می گیرد. اماله نیز می­شود. واحدی در الوسیط گفته است آمین اسمی از اسماء خداست و معنایش این است: خدایا دعایم را مستجاب کن، یا مثل آن بشود، یا این چنین کن. جرزی گفته است آمین اسم و مبنی بر فتح است و معنایش «مستجاب کن» است. گفته­اند معنایش «این چنین باید بشود» یعنی دعا. زمخشری گفته است آمین صوتی است که نام فعل استجب شده است. پایان سخن

نظر مشهور بین علما این است که گفتن آمین حرام بوده و سبب بطلان نماز می­شود و شیخ طوسی و شیخ مفید و گروهی دیگر از علما، اجماع علما را بر این مطلب آورده­اند. شیخ صدوق گفته است: جایز نیست که بعد از فاتحه الکتاب آمین گفته شود چرا که نصرانی ها چنین می کردند. نقل شده است که ابن جنید گفتن آمین را بعد از حمد یا در جاهای دیگر جایز می­دانسته است. محقق در کتاب المعتبر و برخی از متأخرین به این نظر متمایل شده اند ولی اولی - نگفتن آمین که نظر مشهور است - موافق احتیاط و بلکه قوی­تر است، مخصوصا اگر بعد از حمد و به قصد استحباب صورت بگیرد. اما در قنوت و سایر جاها احتیاطاً باید ترک شود، هر چند در حکم کردن به حرمت گفتن آمین و باطل بودن نماز در صورتی که آمین گفته شود، اشکال وجود دارد.

در النهایه گفته است: در حدیث ابن مسعود آمده است «أهذّاً کهذّ الشعر و نثراً کنثر الدّقل» و این معنی را اراده کرده است «تهذ القرآن هذا» یعنی در خواندن قرآن مثل شعر سرعت گیرد - سریع بخواند - «الهذّ» یعنی سریع خواندن «الدقل» خرمای خشک (خرمایی که خشک و غیر قابل بهره­وری است و اسم خاصی ندارد و آن را می بینی که به خاطر خشکی و نامرغوبیتش یک جا جمع نمی شود و به طور کلی پراکنده می شود) یعنی همان طور که خرمای خشک وقتی شاخه را تکان دهند از شاخه می­افتد و پراکنده می­شود، تند خواندن قرآن هم این گونه کلمات را پراکنده می­کند. پایان سخن

**[ترجمه]

أقول

حمل تلک الفقرتین علی الإسراع و یمکن حمل نثر الدقل فی روایة الکتاب علی کثرة التأنی و الفصل بین الحروف کثیرا فتکون کالدقل المنثور واحد هاهنا و آخر فی موضع آخر فإن التأسیس أولی من التأکید و المراد بالسنة هاهنا ما ظهر وجوبه منها کما مر مرارا.

**[ترجمه]در این نظر هر دو عبارت «نثر الدقل و هذ الشعر» سریع خواندن معنا شده اند و شاید بتوان عبارت «نثر الدقل» را سکوت بیش از اندازه معنا کرد که موجب از هم گسیختگی بین حروف می­شود و بسان خرمای پراکنده است که هر یک در جایی هستند، چرا که تأسیس بهتر از تأکید است و منظور از «السنه» آن است که دلیل وجوب آن از سنت است. همان طور که چندین بار تکرار کردیم.

**[ترجمه]

«43»

کِتَابُ الْعِلَلِ، لِمُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ قَالَ: قَوْلُهُ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَیْ أَمْتَنِعُ وَ أَحْتَرِزُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ وَ مَعْنَی الرَّجِیمِ أَیِ الْمَلَائِکَةُ تَرْجُمُهُ بِالنُّجُومِ وَ الدَّلِیلُ عَلَی ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ لَقَدْ جَعَلْنا فِی السَّماءِ بُرُوجاً وَ زَیَّنَّاها لِلنَّاظِرِینَ وَ حَفِظْناها مِنْ کُلِّ شَیْطانٍ رَجِیمٍ-⁽¹⁾

أَیْ یُرْجَمُ بِالنُّجُومِ.

وَ حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ جَدِّی عَنْ عُمَرَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ یُونُسَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ تَفْسِیرِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ فَقَالَ الْبَاءُ بَهَاءُ اللَّهِ وَ السِّینُ سَنَاءُ اللَّهِ وَ الْمِیمُ مُلْکُ اللَّهِ وَ اللَّهُ إِلَهُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ الرَّحْمَنُ بِجَمِیعِ خَلْقِهِ وَ الرَّحِیمُ بِالْمُؤْمِنِینَ خَاصَّةً وَ قَالَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- أَحَقُّ مَا جُهِرَ بِهِ فِی الصَّلَاةِ لِقَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ إِذا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلی أَدْبارِهِمْ نُفُوراً⁽²⁾.

وَ مِنْهُ قَالَ: تَفْسِیرُ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ یَعْنِی الشُّکْرَ لِلَّهِ وَ هُوَ أَمْرٌ وَ لَفْظُهُ خَبَرٌ وَ الْأَمْرُ مُضْمَرٌ فِیهِ وَ مَعْنَاهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ وَ مَعْنَی رَبِ أَیْ خَالِقِ وَ الْعالَمِینَ کُلُّ مَخْلُوقٍ خَلَقَهُ اللَّهُ الرَّحْمنِ بِجَمِیعِ خَلْقِهِ الرَّحِیمِ بِالْمُؤْمِنِینَ خَاصَّةً مَلِکِ یَوْمِ الدِّینِ یَعْنِی یَوْمَ الْحِسَابِ وَ الدَّلِیلُ عَلَی ذَلِکَ قَوْلُهُ وَ قالُوا

یا وَیْلَنا هذا یَوْمُ الدِّینِ‌⁽¹⁾الْحَقُّ یَوْمَ الْحِسَابِ وَ الْمُجَازَاةِ إِیَّاکَ نَعْبُدُ مُخَاطَبَةٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ مِثْلُ ذَلِکَ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ.

حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ جَدِّی عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِیمُ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام صِراطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ یَعْنِی النُّصَّابَ وَ لَا الضَّالِّینَ یَعْنِی الْیَهُودَ وَ النَّصَارَی وَ وَصَفَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الصِّرَاطَ فَقَالَ أَلْفُ سَنَةٍ صُعُودٌ وَ أَلْفُ سَنَةٍ هُبُوطٌ وَ أَلْفُ سَنَةٍ حُدَالٌ فَأَوَّلُ مَا نَزَلَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِمَکَّةَ بَعْدَ أَنْ نُبِّئَ الْحَمْدُ.

وَ مِنْهُ: قَالَ تَفْسِیرُ إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام نَزَلَ الْقُرْآنُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ إِلَی الْبَیْتِ الْمَعْمُورِ جُمْلَةً ثُمَّ نَزَلَ مِنَ الْبَیْتِ الْمَعْمُورِ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی طُولِ عِشْرِینَ سَنَةً وَ ما أَدْراکَ ما لَیْلَةُ الْقَدْرِ وَ مَعْنَی لَیْلَةِ الْقَدْرِ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی یُقَدِّرُ فِیهَا الْآجَالَ وَ الْأَرْزَاقَ وَ مَا یَکُونُ فِی السَّنَةِ مِنْ مَوْتٍ أَوْ حَیَاةٍ أَوْ جَدْبٍ أَوْ خِصْبٍ أَوْ شِدَّةٍ أَوْ رَخَاءٍ أَوْ خَیْرٍ أَوْ شَرٍّ تَنَزَّلُ الْمَلائِکَةُ عَلَی إِمَامِ الزَّمَانِ مَعَ رُوحِ الْقُدُسِ وَ قَوْلُهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی تَنَزَّلُ الْمَلائِکَةُ وَ الرُّوحُ فِیها بِإِذْنِ رَبِّهِمْ وَ یَدْفَعُونَ مَا کَتَبُوهُ إِلَی الْإِمَامِ وَ یُلْقِی اللَّهُ ذَلِکَ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ثُمَّ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ثُمَّ إِلَی الْأَئِمَّةِ علیهم السلام وَاحِداً بَعْدَ وَاحِدٍ حَتَّی یُلْقُوهُ إِلَی الْإِمَامِ وَ قَوْلُهُ لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله رَأَی فِی نَوْمِهِ کَأَنَّ قُرُوداً تَصْعَدُ مِنْبَرَهُ فَغَمَّهُ ذَلِکَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ وَ ما أَدْراکَ ما لَیْلَةُ الْقَدْرِ لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ تَمْلِکُهَا بَنُو أُمَیَّةَ لَیْسَ فِیهَا لَیْلَةُ الْقَدْرِ وَ قَوْلُهُ مِنْ کُلِّ أَمْرٍ سَلامٌ قَالَ تَحِیَّةُ الْإِمَامِ یُحَیَّی بِهَا إِلَی أَنْ یَطْلُعَ الْفَجْرُ هِیَ حَتَّی مَطْلَعِ الْفَجْرِ یَعْنِی هَذِهِ اللَّیْلَةَ.

وَ مِنْهُ قَالَ: تَفْسِیرُ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ کَانَ سَبَبُ نُزُولِ سُورَةِ الْإِخْلَاصِ أَنَّ الْیَهُودَ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَنْ نِسْبَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَأَنْزَلَ اللَّهُ جَلَّ وَ عَزَّ هُوَ اللَّهُ الْأَحَدُ الْوَاحِدُ

الصَّمَدُ الَّذِی لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ فَمَعْنَی الْأَحَدِ أَیْ أَنَّهُ لَیْسَ بِذِی أَبْعَاضِ جَوَارِحَ مُخْتَلِفَةٍ مُبَعَّضَةٍ وَ لَیْسَ فِیهِ جَوَانِبُ وَ لَا أَطْرَافٌ وَ مَعْنَی الْوَاحِدِ أَنَّهُ نُورٌ وَاحِدٌ بِلَا اخْتِلَافٍ وَ الصَّمَدُ الَّذِی لَا مَدْخَلَ فِیهِ لَمْ یَلِدْ أَیْ لَمْ یُحْدِثْ مِثْلَ حَدَثِ الْإِنْسَانِ وَ لَمْ یُولَدْ أَیْ لَمْ یَتَحَلَّلْ مِنْهُ شَیْ‌ءٌ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ أَیْ لَیْسَ لَهُ کُفْوٌ وَ لَا نَظِیرٌ.

وَ مِنْهُ: قَالَ تَفْسِیرُ قُلْ یا أَیُّهَا الْکافِرُونَ وَ کَانَ سَبَبُ نُزُولِهَا أَنَّ قُرَیْشاً قَالَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله تَعْبُدُ آلِهَتَنَا سَنَةً وَ نَعْبُدُ إِلَهَکَ سَنَةً وَ تَعْبُدُ آلِهَتَنَا شَهْراً وَ نَعْبُدُ إِلَهَکَ شَهْراً فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ قُلْ یا أَیُّهَا الْکافِرُونَ لا أَعْبُدُ ما تَعْبُدُونَ وَ لا أَنْتُمْ عابِدُونَ ما أَعْبُدُ وَ لا أَنا عابِدٌ ما عَبَدْتُّمْ وَ لا أَنْتُمْ عابِدُونَ ما أَعْبُدُ لَکُمْ دِینُکُمْ وَ لِیَ دِینِ فَقَالَ صلی الله علیه و آله رَبِّیَ اللَّهُ وَ دِینِیَ الْإِسْلَامُ ثَلَاثاً.

وَ مِنْهُ قَالَ: أَقَلُّ مَا یَجِبُ فِی الصَّلَاةِ مِنَ الْقُرْآنِ الْحَمْدُ وَ سُورَةٌ ثَلَاثُ آیَاتٍ.

وَ مِنْهُ قَالَ: عِلَّةُ إِسْقَاطِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ مِنْ سُورَةِ بَرَاءَةَ أَنَّ الْبَسْمَلَةَ أَمَانٌ وَ الْبَرَاءَةَ کَانَتْ إِلَی الْمُشْرِکِینَ فَأُسْقِطَ مِنْهَا الْأَمَانُ.

**[ترجمه]کتاب العلل: محمد ابن علی ابن ابرهیم گفته است: امام علیه السلام فرموده: «أعوذ بالله»، از شیطان دوری می کنم و به خدا پناه می برم «الرجیم» یعنی ملائکه او را با ستارگان راندند. دلیل این مطلب آیات وَلَقَدْ جَعَلْنَا فِی السَّمَاء بُرُوجًا وَزَیَّنَّاهَا لِلنَّاظِرِینَ»[1]، {و به یقین، ما در آسمان برجهایی قرار دادیم و آن را برای تماشاگران آراستیم.} «وَحَفِظْنَاهَا مِن کُلِّ شَیْطَانٍ رَّجِیمٍ»2{و آن را از هر شیطان رانده شده‌ای حفظ کردیم.}است.

ابوبصیر از امام صادق علیه السلام تفسیر «بسم الله الرحمن الرحیم» را پرسیدند، فرمود: باء، بهائیت خدا (روشنی خدا) سین ثنا و حمد خدا، میم ملک خدا، الله پروردگار کائنات، الرحمن رحمت واسعه او بر همه موجودات، الرحیم رحمت

[1] . الحجر/ 16 ویژه او بر مومنان است و بسم الله الرحمن الرحیم باید در نماز بلند گفته شود چرا که خدا می فرماید: «وَجَعَلْنَا عَلَی قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَن یَفْقَهُوهُ وَفِی آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِذَا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْاْ عَلَی أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا - .اسراء/ 46 - »،

{و بر دلهایشان پوششها می‌نهیم تا آن را نفهمند و در گوشهایشان سنگینی [قرار می‌دهیم] و چون در قرآن پروردگار خود را به یگانگی یاد کنی، با نفرت پشت می‌کنند.}

و باز العلل: گفته است تفسیر «الحمدالله رب العالمین»یعنی شکر فقط از آن خداست و این آیه هر چند به لفظ خبر است، اما امر در آن مقدر است و معنایش «قل الحمدلله رب العالمین» است و معنی رب یعنی خالق، العالمین هر چیزی که خدا آفریده، الرحمن رحمت واسعه او بر همه موجودات و الرحیم رحمت ویژه او بر مومنان است. «مالک یوم الدین» یعنی روز حساب و دلیل این مطلب «وَقَالُوا یَا وَیْلَنَا هَذَا یَوْمُ الدِّینِ[2]»،{و می‌گویند: «ای وای بر ما! این است روز جزا».} و یا روز حساب و مجازات می باشد. «إیاک نعبد» خطابی است که پیامبر به خدای عز وجل می کند و «إیاک نستعین» و «إهدنا الصراط المستقیم» نیز همین طور است. امام صادق علیه السلام فرمود: الصراط المستقیم امیرالمؤمنین است - یعنی به راه امیر المومنین هدایت کن -.«غیر المغضوب علیهم» یعنی ناصبین، «ولاالضالین» یعنی یهودی­ها و نصرانی­ها. امام صادق علیه السلام صراط را این گونه وصف کرده است: باید هزار سال بالا بروی و هزار سال پائین بیایی و هزار سال در راه هموار راه بروی. اولین سوره ای که در مکه بر پیامبر صلی الله علیه و آله بعد از اینکه به نبوت مبعوث شد، نازل گردید، سوره حمد بود.

و نیز العلل: در تفسیر «إنا انزلناه فی لیله القدر» گفته است، امام صادق علیه السلام فرمود: قرآن یک باره در شب قدر بر بیت المعمور نازل شد سپس به تدریج در طول بیست سال از بیت المعمور بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نازل گردید. «ما ادراک ما لیله القدر»: معنای لیله القدر این است که خدا در این شب أجل­ها و

[2]. الصافات/ 20 روزی را مقدر می کند و هر مرگ یا حیاتی، قحطی یا فراخی، گرفتاری، آسایش، خیر و همگی را در این شب مقدر می گرداند. «تنزل الملائکه» ملائکه همراه روح القدس بر امام زمان (عج) فرود می آیند.

سخن خداوند تبارک و تعالی: «تنزل الملائکه و الروح فیها بإذن ربهم» و هرچه نوشته اند را به امام زمان(عج) می دهند و خدا این نوشته را به حضرت رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم و او به حضرت امیرالمومنین و هر امام به امام بعدی می دهد تا به دست امام زمان برسد. در باره سخن خداوند «لیلة القدر خیر من الف شهر» گفته است، حضرت رسول اکرم(ص) در خواب دید که میمون ها از منبرشان بالا می­روند و این خواب حضرت را اندوهگین ساخت. سپس خدا این سوره را نازل کرد: إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ وَمَا أَدْرَاکَ مَا لَیْلَةُ الْقَدْرِ * لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِّنْ أَلْفِ شَهْرٍ»{ما [قرآن را] در شب قدر نازل کردیم. و از شب قدر، چه آگاهت کردشبِ قدر از هزار ماه ارجمندتر است.} شب قدر از هزار ماه حکومت بنی امیه که در آن شب قدر نیست، بهتر است. «من کل أمر سلام» گفته است به امام تا طلوع صبح سلام و درود فرستاده می شود «حتی مطلع الفجر»: یعنی این شب.

و نیز العلل: گفته است: سبب نزول سوره توحید این است که یهودیان از حضرت رسول نسب خداوند را پرسیدند و خداوند این سوره را نازل کرد که او خدا یکه و تنها و بی نیازی است که زاده نشده و نزاده و کسی هم کفو و هم رتبه او نیست. معنای أحد، او اعضا و جوارح و کنار و اطراف ندارد و معنای واحد این است که او نور واحدی است که اختلافی در آن نیست و بی نیازی است که نفوذی در آن نیست، لم یلد یعنی مثل انسان کاری نکرده است، ولم یولد یعنی چیزی از او زاده نشده، ولم یکن له کفوا احد یعنی او نظیر ندارد.

و نیز العلل: در تفسیر «قل یا ایها الکافرون» گفته است، سبب نزول سوره این است که قریش به پیامبر گفتند، یک سال خدای ما را پرستش کن ما هم یک سال خدای تو را می پرستیم. یک ماه خدای ما را پرستش کن ما هم یک ماه خدای تو را می پرستیم. خدا این سوره را نازل کرد: قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ * لَا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ * وَلَا أَنتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ * وَلَا أَنَا عَابِدٌ مَّا عَبَدتُّمْ * وَلَا أَنتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ لَکُمْ دِینُکُمْ وَلِ لَکُمْ دِینُکُمْ وَلِی دین»،{بگو: «ای کافران آنچه می‌پرستید، نمی‌پرستم* و آنچه می‌پرستم، شما نمی‌پرستید* و نه آنچه پرستیدید من می‌پرستم* و نه آنچه می‌پرستم شما می‌پرستید* دین شما برای خودتان، و دینِ من برای خودم.»} پیامبر فرمودند: پروردگارم خدا و دینم اسلام است. سه مرتبه.

و نیز العلل: گفته است: کمترین چیزی که در نماز باید قرائت شود حمد و سوره ای که سه آیه است.

و نیز العلل: گفته است: علت اینکه سوره توبه بسمله ندارد این است که بسمله امان است و چون این سوره درباره مشرکان می باشد و خدا به آنها امان نداده، بنابراین سوره توبه بسمله ندارد.

**[ترجمه]

توضیح

فی القاموس قوس حدال کغراب تطامنت إحدی سیتیها قوله ثلاث آیات لعل المراد به سوی البسملة فإن أقصر السور الکوثر و مع البسملة أربع آیات.

**[ترجمه]در قاموس آمده، منظور از «قوس حدال»: کلاغی است که یکی از بالهایش برگشته باشد.

منظور از سخن وی «ثلاث آیات»، شاید غیر از بسم الله باشد، چرا که کوتاهترین سوره قرآن، سوره کوثر است که با بسم الله چهار آیه می شود.

**[ترجمه]

«44»

الْمُعْتَبَرُ، نَقْلًا مِنْ جَامِعِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ عَبْدِ الْکَرِیمِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ مُحَمَّدٍ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ أَقُولُ إِذَا فَرَغْتَ مِنْ فَاتِحَةِ الْکِتَابِ آمِینَ قَالَ لَا.

**[ترجمه]المعتبر: محمد حلبی گفته است، از امام صادق علیه السلام پرسیدم: وقتی فاتحه الکتاب را تمام کردم آمین بگویم؟ فرمود: نه

**[ترجمه]

«45»

السَّرَائِرُ، نَقْلًا مِنْ کِتَابِ النَّوَادِرِ لِمُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّمَا یُکْرَهُ أَنْ یُجْمَعَ بَیْنَ السُّورَتَیْنِ فِی الْفَرِیضَةِ فَأَمَّا فِی النَّافِلَةِ فَلَا بَأْسَ‌⁽¹⁾.

وَ مِنْهُ مِنَ الْکِتَابِ الْمَذْکُورِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَرَوِیِّ عَنْ أَبَانٍ

عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَقْرَأُ سُورَتَیْنِ فِی رَکْعَةٍ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ أَ لَیْسَ یُقَالُ أَعْطِ کُلَّ سُورَةٍ حَقَّهَا مِنَ الرُّکُوعِ وَ السُّجُودِ فَقَالَ ذَلِکَ فِی الْفَرِیضَةِ فَأَمَّا فِی النَّافِلَةِ فَلَا بَأْسَ بِهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]سرائر: امام صادق علیه السلام فرمود: فقط در نماز واجب مکروه است دو سوره در - یک رکعت - نماز خوانده شود ولی در نماز نافله اشکالی ندارد. - . السرائر: 478 -

باز از سرائر: عمر ابن یزید گفته است: از امام صادق علیه السلام پرسیدم، می­توانم دو سوره را در یک رکعت بخوانم؟ فرمودند: بله. گفتم مگر گفته نمی­شود حق هر سوره را با رکوع و سجود بجا آورید؟ فرمود: این سخن در مورد نماز واجب است، در نماز مستحب خواندن اینها اشکال ندارد. - . السرائر: 478 -

**[ترجمه]

«46»

الْعِلَلُ، وَ الْعُیُونُ، عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ عُبْدُوسٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُتَیْبَةَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الرِّضَا علیه السلام: فَإِنْ قَالَ فَلِمَ أُمِرُوا بِالْقِرَاءَةِ فِی الصَّلَاةِ قِیلَ لِئَلَّا یَکُونَ الْقُرْآنُ مَهْجُوراً مُضَیَّعاً وَ لِیَکُونَ مَحْفُوظاً مَدْرُوساً فَلَا یَضْمَحِلَّ وَ لَا یُجْهَلَ فَإِنْ قَالَ فَلِمَ بُدِئَ بِالْحَمْدِ فِی کُلِّ قِرَاءَةٍ دُونَ سَائِرِ السُّوَرِ قِیلَ لِأَنَّهُ لَیْسَ شَیْ‌ءٌ مِنَ الْقُرْآنِ وَ الْکَلَامِ جُمِعَ فِیهِ مِنْ جَوَامِعِ الْخَیْرِ وَ الْحِکْمَةِ مَا جُمِعَ فِی سُورَةِ الْحَمْدِ وَ ذَلِکَ أَنَّ قَوْلَهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ إِنَّمَا هُوَ أَدَاءٌ لِمَا أَوْجَبَ اللَّهُ تَعَالَی عَلَی خَلْقِهِ مِنَ الشُّکْرِ وَ شُکْرٌ لِمَا وَفَّقَ عَبْدَهُ لِلْخَیْرِ رَبِّ الْعالَمِینَ تَمْجِیدٌ لَهُ وَ تَحْمِیدٌ وَ إِقْرَارٌ بِأَنَّهُ هُوَ الْخَالِقُ الْمَالِکُ لَا غَیْرُهُ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ اسْتِعْطَافٌ وَ ذِکْرٌ لِآلَائِهِ وَ نَعْمَائِهِ عَلَی جَمِیعِ خَلْقِهِ مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ إِقْرَارٌ بِالْبَعْثِ وَ الْحِسَابِ وَ الْمُجَازَاةِ وَ إِیجَابٌ لَهُ مُلْکَ الْآخِرَةِ کَمَا أَوْجَبَ لَهُ مُلْکَ الدُّنْیَا إِیَّاکَ نَعْبُدُ رَغْبَةٌ وَ تَقَرُّبٌ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِخْلَاصٌ بِالْعَمَلِ لَهُ دُونَ غَیْرِهِ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ اسْتَزَادَةٌ مِنْ تَوْفِیقِهِ وَ عِبَادَتِهِ وَ اسْتِدَامَةٌ لِمَا أَنْعَمَ عَلَیْهِ وَ نَصَرَهُ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ اسْتِرْشَادٌ بِهِ وَ اعْتِصَامٌ بِحَبْلِهِ وَ اسْتِزَادَةٌ فِی الْمَعْرِفَةِ بِرَبِّهِ وَ بِعَظَمَتِهِ وَ بِکِبْرِیَائِهِ صِراطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ تَوْکِیدٌ فِی السُّؤَالِ وَ الرَّغْبَةِ وَ ذِکْرٌ لِمَا قَدْ تَقَدَّمَ مِنْ نِعَمِهِ عَلَی أَوْلِیَائِهِ وَ رَغْبَةٌ فِی مِثْلِ تِلْکَ النِّعَمِ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ اسْتِعَاذَةٌ مِنْ أَنْ یَکُونَ مِنَ الْمُعَانِدِینَ الْکَافِرِینَ الْمُسْتَخِفِّینَ بِهِ وَ بِأَمْرِهِ وَ نَهْیِهِ وَ لَا الضَّالِّینَ اعْتِصَامٌ مِنْ أَنْ یَکُونَ مِنَ الضَّالِّینَ الَّذِینَ ضَلُّوا عَنْ سَبِیلِهِ مِنْ غَیْرِ مَعْرِفَةٍ وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً فَقَدِ اجْتَمَعَ فِیهِ مِنْ جَوَامِعِ الْخَیْرِ وَ الْحِکْمَةِ فِی أَمْرِ الْآخِرَةِ وَ الدُّنْیَا مَا لَا یَجْمَعُهُ شَیْ‌ءٌ مِنَ الْأَشْیَاءِ⁽²⁾.

**[ترجمه]العلل و العیون: فضل ابن شاذان از امام رضا علیه السلام روایت کرده است که اگر گفته شود چرا به قرائت کردن در نماز امر شده است؟ گفته می­شود: برای اینکه قرآن مهجور واقع نشود و ضایع نگردد و محفوظ بماند و مورد تعلیم و تعلم قرار گیرد و نابود نگردد و جهل به آن نباشد.

اگرگفته شود: چرا هر قرائت با سوره حمد و نه دیگر سوره­ها آغاز شده است؟ گفته می­شود: برای اینکه که در هیچ کلام و هیچ سوره قرآن به اندازه سوره حمد، انواع خیر و حکمت یک جا جمع نشده است. چرا که سخن خداوند «الحمدلله»، به جا آوردن شکری است که خداوند بر بندگانش واجب دانسته و شکر بر آنچه که او را بر خیر توفیق داده است. «رب العالمین» یاد کردن عظمت و ستایش خدا و اقرار به اینکه فقط او خالق و مالک است نه کس دیگر. «الرحمن الرحیم» طلب عطوفت کردن و یاد آوردن نعمت های است که او بر تمامی خلائقش داده است. «مالک یوم الدین» اقرار به بعث و حساب و مجازات و اقرار به این است که او همان طور که دنیا را آفریده، قادر است آخرت را هم خلق کند. «ایاک نعبد» بیانگر رغبت و تقرب به خدای عزوجل و اخلاص است که عمل را فقط برای او انجام می­دهد. «ایاک نستعین» طلب افزودن بر توفیقات و عبادات و دوام داشتن نعمت ها و یاری او از سوی خداست. «إهدنا الصراط المستقیم»: با این آیه از خدا راهنمایی می­خواهد و به ریسمان او چنگ می­زند و از او می­خواهد معرفتش را به پروردگار و عظمت و کبریای او زیاد کند. «صراط الذین انعمت علیهم»: با این آیه بر درخواست هایی که قبلا کرده تأکید می­کند و رغبت خود را به داشتن نعمت­هایی که بر اولیا داده اعلام می­کند. «غیر المغضوب علیهم»: استعاذه کردن به خدا تا اینکه از معاندین و کافران و کسانی که خدا و امر و نهی او را سبک می­شمارند، نباشد. «ولاالضالین»: مصون ماندن از اینکه از ضالین یعنی کسانی که از راه خدا گمراه شده اند و می­پندارند که عمل نیک می­کنند، نباشد. در سوره حمد تمام خیر و حکمت در امر دنیا و آخرت جمع شده که در هیچ جا پیدا نمی شود. - . علل الشرایع 1 : 247، عیون الاخبار 2 : 107 -

**[ترجمه]

تبیین

قوله علیه السلام لئلا یکون القرآن مهجورا أی لو لم یجب قراءته فی الصلاة لترکوها لتساهلهم فی المندوبات و لیکون محفوظا لحفظ المعجز و المواعظ و الأخبار و الحقائق و الأحکام التی اشتمل القرآن علیها.

و ذلک أن قوله الْحَمْدُ لِلَّهِ إنما هو أداء أی لما علم الله سبحانه عجز عبیده عن الإتیان بحمده حمد نفسه بدلا عن خلقه أو أنه تعالی علمهم لیشکروه و إلا لم یعرفوا طریق حمده و شکره و قوله و شکر تخصیص بعد التعمیم أی شکر له علی جمیع نعمه لا سیما نعمة التوفیق للعبادة تمجید له و تحمید التمجید ذکر ما یدل علی المجد و العظمة و التحمید ذکر ما یدل علی النعمة و دلالته علیهما ظاهرة و أما الإقرار بالتوحید فلأن العالم ما یعلم به الصانع و هو کل ما سوی الله و جمع لیدل علی جمیع أنواعه فإذا کان الله خالق الجمیع و مدبرهم و مربیهم فیکون هو الواجب و غیره من آثاره و الاستعطاف لأن ذکره تعالی بالرحمانیة و الرحیمیة نوع من طلب الرحمة بل أکمله.

**[ترجمه]سخن حضرت «لئلا یکون القرآن مهجورا» یعنی اگر خواندن قرائت در نماز واجب نمی­شد، به خاطر اینکه مردم در مستحبات سهل انگارند، قرآن نمی­ خواندند؛ و از طرفی، با خواندن قرآن معجرات و مواعظ و اخبار و حقایق و احکامی که قرآن دارد، حفظ می­شود. سخن حضرت«الحمدلله انماّ هو اداء» خداوند می دانسته که بندگان نمی­توانند آنچنان که شایسته اوست او را سپاس گویند، به جای آنها، خودش را حمد گفت؛ یا اینکه به بندگانش یاد داد که چگونه او را شکر کنند و اگر نمی­گفت، آنها نمی­دانستند چگونه او را حمد گویند و شکر کنند. «شکر»، شکر خاص بعد از شکر عام است یعنی به خاطر نعمت ها بخصوص نعمت توفیق عبادت حق، او را شکر گویند. «تمجید و تحمید له»، تمجید ذکر هر چیزی که بر بزرگی و عظمت خدا دلالت دارد و تحمید یعنی ذکر آنچه دلالت بر نعمت دارد و دلالت رب العالمین بر تمجید و تحمید روشن است. اما اقرار به توحید است، چرا که عالَم یعنی آنچه که صانع آن را می­داند، یعنی هر چیزی که غیر خداست و به صیغه جمع آمده تا تمام انواع را در برگیرد. وقتی خدا خالق همه چیز و تدبیرگر و مربی آنهاست، پس او واجب الوجود است و مابقی آثار اوست. «استعطاف» مهربانی خواستن، چرا که گفتن اینکه خدا رحمان و رحیم است، نوعی طلب رحمت بلکه کاملترین آن است.

**[ترجمه]

و أقول

لما أشار الشهیدان رفع الله درجتهما فی النفلیة و شرحها إلی ما احتوی علیه هذا الخبر من الحکم و الفوائد نذکر کلامهما لإیضاحه قالا و یلزمه استحضار التوفیق للشکر عند أول الفاتحة و عند کل شکر لأن التوفیق لقوله الْحَمْدُ لِلَّهِ المشتمل علی غرائب المعانی و جلائل الشکر نعمة من الله تعالی علی القارئ وفقه لها بتعلیمه الشکر له بهذه الصیغة الشریفة و لیستحضر أن جملة الأفراد المحمود علیها و النعم الظاهرة و الباطنة علیه کلها من الله تعالی إما بواسطة أو بغیر واسطة فإن الواسطة فیها کلها رشحة من رشحات جوده و نفحة من نفحات فضله لیناسب کون جملة الحمد لله الجواد و یطابق المعنی المدلول علیه للاعتقاد.

و استحضار التوحید الحقیقی عند قوله رَبِّ الْعالَمِینَ حیث وصفه بکونه ربا و مالکا لجمیع العالمین من الإنس و الجن و الملائکة و غیرهم و استحضار

التمجید و هو النسبة إلی المجد و الکرم و ذکر الآلاء و هی هنا النعماء مطلقا علی جمیع الخلق عند الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ الدالین علی إفاضة النعم الدقیقة و الجلیلة علی القوابل فی الدنیا و الآخرة إذ کل من ینسب إلیه الرحمة فهو مستفیض من لطفه و إنعامه و مرجع الکل إلی ساحل جوده و إکرامه و عند ذلک ینبعث الرجاء و هو أحد المقامین العلیین.

و استحضار الاختصاص لله تعالی بالخلق و الملک عند مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ فإنه و إن کان مالکا لغیره من الأیام و غیرها إلا أنه ربما یظهر علی الجاهل مشارکة غیره بواسطة تغلب ظاهری بخلاف ذلک الیوم فإنه المنفرد فیه بنفوذ الأمر و حقیقة الملک بغیر منازع لمن الملک الیوم لله الواحد القهار.

مع إحضار البعث و الجزاء و الحساب و ملک الآخرة الواقعة فی ذلک الیوم فینبعث لذلک الخوف و هو المقام الثانی و یثبت فی القلب لطروه و عدم المعارض له فیغلب علی الرجاء و هی الحالة اللائقة بالسالکین عند المحققین و فی هذا الترتیب العجیب إشارة إلی برهانه و لیعلم أن هذه الأوصاف الثلاثة جامعة لمراتب الوجود من ابتدائه إلی انتهائه متصلا بالیوم الآخر الذی هو الغایة الدائمة.

فالأول إشارة إلی وصف الإبداع و الإیجاد و هو أول النعم المستحقة للحمد و الوصفان الوسطان إشارة إلی حالة دوامه و ما یشتمل علیه من النعم فی حالة بقائه و الثالث إشارة إلی آخر حالاته و نهایة أمره التی لا آخر لها و حقیق لمن جرت علیه هذه الأوصاف من کونه موجدا منعما بالنعم کلها ظاهرها و باطنها و عاجلها و آجلها علی جمیع العالمین مالکا لأمورهم یوم الدین من ثواب و عقاب أن یکون مختصا بالحمد لا أحد یشارکه فیه علی الحقیقة.

و إذا أحطت بذلک و فزت بفضیلتی الرجاء و الخوف فترق منه إلی استحضار الإخلاص و الرغبة إلی الله وحده عند إِیَّاکَ نَعْبُدُ حیث قد خصصته تعالی بالعبادة التی هی أقصی غایة الخضوع و التذلل و من ثم لم تستعمل إلا فی الخضوع لله تعالی و ارتقیت من مقام البعد عن مقاربة جنابه إلی مقام الفوز بلذیذ خطابه و الاستزادة من

توفیقه و عبادته و استدامة ما أنعم الله علی العباد عند إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ حیث قدمت الوسیلة علی طلب الحاجة لیکون أدعی للإجابة و استعنت به فی جمیع أمورک من غیر التفات إلی فرد منها و لا إلی جمیعها لقصور العبادة و حسور الوهم عن الإحاطة بتفاصیل ما تحتاج إلیه و تفتقر إلی عونه علیه.

و استحضار الاسترشاد به و الاعتصام بحبله و الاستزادة فی المعرفة به سبحانه و الإقرار بعظمته و کبریائه عند اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ و أشار بکون طلب الهدایة متناولا للاسترشاد و الاعتصام و الاستزادة من المعرفة و الإقرار بالنعمة إلی مطلب شریف و

هو أن هدایة الله تعالی متنوعة أنواعا کثیرة تجمعها أربعة أجناس مرتبة أولها إفاضة القوی التی بها یتمکن المرء من الاهتداء إلی مصالحه کالقوة العقلیة و الحواس الباطنة و المشاعر الظاهرة.

و ثانیها نصب الدلائل الفارقة بین الحق و الباطل و الصلاح و الفساد و إلیه أشار تعالی بقوله وَ هَدَیْناهُ النَّجْدَیْنِ‌⁽¹⁾و قال تعالی فَهَدَیْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمی عَلَی الْهُدی‌⁽²⁾و ثالثها الهدایة بإرسال الرسل و إنزال الکتب و إلیه أشار بقوله وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا⁽³⁾و قوله تعالی إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ‌⁽⁴⁾و رابعها أن یکشف عن قلوبهم السرائر و یریهم الأشیاء بالوحی الإلهی أو بالإلهام و المنامات الصادقة و هذا القسم یختص بنیله الأنبیاء و الأولیاء و إلیه أشار تعالی بقوله أُولئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ‌⁽⁵⁾و قوله تعالی وَ الَّذِینَ جاهَدُوا

فِینا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنا⁽¹⁾فالاسترشاد به إشارة إلی الجنس الأول و هو واضح و الاعتصام إلی الثانی فإن أصله الامتناع بالشی‌ء و لا شک أن نصب الأدلة و إقامة السبل الفارقة بین الحق و الباطل و الصلاح و الفساد عصمة لمن تمسک بها من الهلکة و جنة لهم من الضلالة و الاستزادة فی المعرفة إلی الثالث فإن العالم و إن کان دلیلا علی الله تعالی بآثاره الظاهرة و آیاته الباهرة المتظافرة إلا أن الأنبیاء و الرسل علیهم السلام و الکتب المطهرة تهدی للتی هی أقوم للتقوی و تزید فی المعرفة علی الوجه الأتم و یرشد إلی ما لا یفی العقل بدرکه و الإقرار بعظمته و کبریائه إلی المقام الرابع فإن من ارتقی إلی تلک الغایة و وصل إلی شریف تلک المرتبة و انغمس فی أنوار تلک الهیبة و اغترف من بحار الأسرار الإلهیة اعترف بمزید الکبریاء بل اضمحل و فنی فی تلک المرتبة و عرف أن کل شَیْ‌ءٍ هالِکٌ إِلَّا وَجْهَهُ فإذا طلب العارف الهدایة إلی الصراط المستقیم فمطلبه هذه المنزلة لتمکنه مما سبق و الناس فیها علی حسب مراتبهم و الصراط المستقیم المستوی مشترک بین الجمیع و إذا توجه المصلی إلی ذلک الجناب العلی و سأل ذلک المطلب السنی فلیترق إلی استحضار التأکید فی السؤال و الرغبة و التذکر لما تقدم من نعمه علی أولیائه و طلبه مثلها عند قوله صِراطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحِینَ و إنما طلب الهدایة إلی سلوک طریق المذکورین التی هی نعم أخرویة أو کان وسیلة إلیها حذفا لما سواهما من النعم الدنیویة عن درجة الاعتبار و تحقیقا و تفخیما لها من بین سائر الأغیار فإن أصل النعمة الحالة التی یستلذها الإنسان و نعم الله و إن کانت لا تحصی کما قال تعالی وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها⁽²⁾تنحصر فی جنسین دنیوی و أخروی و الأول قسمان موهبی و کسبی و الموهبی

قسمان روحانی کنفخ الروح فیه و إشراقه بالعقل و ما یتبعه من القوی کالفهم و الفکر و النطق و جسمانی کتخلیق البدن و القوی الحالة فیه و الهیئات العارضة له من الصحة و کمال الأعضاء و الکسبی تزکیة النفس و تخلیتها عن الرذائل و تحلیتها بالأخلاق و الملکات الفاضلة و تزیین البدن بالهیئات المطبوعة و الحلی المستحسنة و حصول الجاه و المال و الثانی أن یرضی عنه و یغفر ما سلف منه و یؤویه فی أعلی علیین مع الملائکة المقربین أبد الآبدین.

و المراد من النعمة المطلوبة هنا التی تؤکد الرغبة فیها و سؤال مثلها هو القسم الأخیر و ما یکون وصلة إلی نیله من القسم الأول و ما عدا ذلک یشترک فی نیله المؤمن و الکافر و استحضار الاستدفاع لکونه من المعاندین و الکافرین المستخفین بالأوامر و النواهی عند الباقی من السورة و المعنی طلب سبیل من أفاض علیهم نعمة الهدایة دون الذین غضب علیهم من الکفار و الزائغین من الیهود و النصاری و غیرهم من الضالین.

و لنکتف فی شرح الخبر بما ذکره الفاضلان الشهیدان نور الله ضریحهما و من أراد أبسط من ذلک فلیرجع إلی ما أورده والدی قدس الله روحه فی شرح الفقیه و ما أوردته فی بعض کتبی الفارسیة و سیأتی تفسیر الفاتحة و سائر السور التی تقرأ فی الصلاة و فضلها و سائر الأخبار فی کون البسملة جزء من السور فی کتاب القرآن إن شاء الله الرحمن.

**[ترجمه]شهید اول در کتاب النفلیه و شهید ثانی - که خدا مرتبه آنها را بالا ببرد - در شرح آن، حکمت­ها و نکاتی را از این حدیث استخراج کرده اند که در ادامه می آوریم.

این دو شهید گفته­اند: لازم است اول سوره حمد و هر شکر دیگری، از خدا خواسته شود که توفیق شکرگزاری به وی بدهد. چرا که توفیق بیان «الحمدلله» که خود دارای معانی عجیب و مراتب بالای شکر است، یکی از نعمت های خداوند متعال بر گوینده آن است و خدا را شکر گوید که او را در یاد گرفتن شکر گزاری از او با این لفظ توفیق داده و به یاد داشته باشد، از تمام افرادی که تشکر می­کند در واقع شکر خداست و تمام نعمت های ظاهری و باطنی - چه با واسطه و چه بی واسطه - که دارد همگی از طرف خداست و تمام واسطه هایی هم که در این بین وجود دارد، همگی قطره ای از جود و بخشندگی و پرتوی از فضل و کرامت اوست تا بدین ترتیب، اعتقاد او با جمله الحمدالله الجواد متناسب باشد و معنایی که از آن می فهمد با اعتقادش یکی گردد .

توحید حقیقی را با «رب العالمین» وصف می کند، چرا که خدا را رب و مالک تمامی عالمیان از جن و إنس و ملائکه و... می داند. تمجید از او به معنای نسبت دادن بزرگی و بخشش به اوست. آلاء یعنی مطلق نعمت هایی که به تمام عالمیان داده شده است را با جمله «الرحمن الرحیم» به یاد می­آورد و این دو عبارت، یاد آوری تمام نعمت های لطیف و زیادی است که به شایستگان آن در دنیا و آخرت داده شده است، چرا که هر کس در دایره رحمت خداست از لطف و عطای او بهره مند می گردد و منشأ همگی آنها ساحل جود و کرم خداست و در این صورت است که رجا - امید - که یکی از دو مقام اعلی علیین خداست - برانگیخته می شود. با آیه «مالک یوم الدین» می گوید، خالقیت و مالکیت مختص خداست، هر چند که در دنیا کسی چند صباحی مالک چیزی باشد و جاهل فرض کند که ظاهرا او با خدا شریک است، ولی مالکیت در روز قیامت تنها از آن خداست چرا که امرش در آن روز نافذ است و به فرموده خود خدا، کسی معارض مالکیت او در آن روز نیست. امروز جهان از آن کیست؟ برای خداوند مالک و قهار.

و با این جمله روز بعث و جزا و حساب و ملک آخرت را به یاد می آورد و ترسش برانگیخته می شود و این دومین مقام از مقام اعلی علیین خداست (خوف و رجا). و چون به قلبش وارد می شود، چون معارض ندارد در قلبش ثابت می­شود و بر رجا غلبه می­کند و این همان حالت سالکین است. و با این ترتیب عجیب به این برهان اشاره می­کند. این اوصاف سه گانه تمامی مراتب وجود از ابتدا تا به انتها است و به روز آخری که نوبت سکون است متصل می­گردد. آیه اول به وصف ابلاغ و ایجاد که اولین نعمتی هستند که باید به خاطر آنها خدا را سپاس گفت اشاره می­کند و دو وصف وسطی - الرحمن و الرحیم - به دوام رحمت و تنزیه نعمت هایی که از روی رحمت دائما به مخلوقاتش می­دهد اشاره می­کند و وصف سوم - مالک یوم الدین - به آخرین حالت و غایتی که دیگر پایانی ندارد اشاره می­کند و شایسته است کسی که چنین اوصافی دارد، یعنی تمام نعمت های ظاهری و باطنی را آفریده است، مالک یوم حساب باشد، چه ثواب و چه عقاب و حمد فقط شایسته او باشد و کسی نمی­تواند شریک او باشد و وقتی بر این امر واقف شدیم به فضیلت خوف و رجا نایل می­آییم و به سمت اخلاص و رغبت به خدای متعال با گفتن «ایاک نعبد» می­رویم، چرا که عبادت را فقط مختص او می دانیم که این نهایت خضوع و تذلل است و به این خاطر آیه باید زمانی گفته شود که در برابر خداوند خاضع هستیم و از مقام دوری از او به مقام دستیابی به مناجات لذت بخش او رسیده ایم. و با آیه «ایاک نستعین» از او می­خواهیم بر توفیقات و عبادتمان بیفزاید و نعمت هایش بر بندگانش دوام داشته باشد چرا که وسیله را بر طلب این حاجات پیش فرستاده ام تا بهتر اجابت را در پی داشته باشد و از او در تمامی کارهایمان یاری می­خواهیم و به هیچ فرد دیگری توجه نمی­کنیم چرا که آنها نمی­توانند نیازمان را برآورده کنند و به آن چه که بدان نیازمندیم احاطه ندارند و همه اینها محتاج یاری خدایند.

با «إهدنا الصراط المستقیم »می­خواهیم هدایتمان کند و به حبل الهی چنگ می­زنیم و می­خواهیم بر معرفتمان نسبت به خدای متعال بیافزاید و به عظمت و کبریاییش اقرار می­کنیم. طلب هدایت شامل طلب راهنمایی و چنگ زدن به حبل الهی و طلب افزودن به معرفت اوست. اقرار کردن به نعمت خدا بیانگر نعمتی شریف است و آن اینکه هدایت خدای متعال متنوع می­باشد که همگی در مراتب چهارگانه جمع می­شوند:

اول: داشتن نیرویی که بتواند به مصالح خود آگاه شود مثل نیروی عقل، حواس باطنی و مشاعر ظاهری.

دوم: وجود دلایلی که بتواند با آنها حق و باطل، صلاح و فساد را تشخیص دهد، به این مورد در آیات ذیل اشاره شده: «وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَیْنَاهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَی عَلَی الْهُدَی فَأَخَذَتْهُمْ صَاعِقَةُ الْعَذَابِ الْهُونِ بِمَا کَانُوا یَکْسِبُونَ - . فصلت/ 17 - »، {اما قوم ثمود، هدایتشان کردیم و آنها کوری را از هدایت بیشتر دوست می داشتند تا آنکه به خاطر اعمالی که می کردند صاعقه عذاب خوار کننده آنها را فرو گرفت.}و «وَهَدَیْنَاهُ النَّجْدَیْنِ - . البلد/ 10 - »،

{و هر دو راه [خیر و شرّ] را بدو نمودیم.} سوم: هدایت مردم با فرستادن پیامبران و کتاب، که در آیات ذیل به این مورد اشاره می­کند: «وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَأَوْحَیْنَا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرَاتِ وَإِقَامَ الصَّلَاةِ وَإِیتَاء الزَّکَاةِ وَکَانُوا لَنَا عَابِدِینَ - . انبیا/ 73 - »،

{و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما هدایت می‌کردند، و به ایشان انجام دادن کارهای نیک و برپاداشتن نماز و دادن زکات را وحی کردیم و آنان پرستنده ما بودند.}و «إِنَّ هَ-ذَا الْقُرْآنَ یِهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ وَیُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْرًا کَبِیرًا - . اسراء/ 9 - »،{قطعاً

این قرآن به [آیینی] که خود پایدارتر است راه می‌نماید، و به آن مؤمنانی که کارهای شایسته می‌کنند، مژده می‌دهد که پاداشی بزرگ برایشان خواهد بود.}

چهارم: حجاب ها را از دل هایشان بزداید و با وحی و الهام یا رویاهای صادقه، اشیا را بدانها بنماید که این مخصوص پیامبران و اولیای الهی است و در آیات ذیل بدانها اشاره شده است: «أُوْلَ-ئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ قُل لاَّ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِکْرَی لِلْعَالَمِینَ - . الانعام/ 90 - »،{اینان

کسانی هستند که خدا هدایتشان کرده است پس به هدایت آنان اقتدا کن. بگو: «من، از شما هیچ مزدی بر این [رسالت] نمی‌طلبم. این [قرآن] جز تذکری برای جهانیان نیست».} و «وَالَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا - . عنکبوت/ 69 - »،{و کسانی که در راه ما کوشیده‌اند، به یقین راههای خود را بر آنان می‌نماییم.} طلب هدایت با «اهدنا الصراط المستقیم» اشاره به مورد اول دارد که واضح است و اعتصام به حبل الهی به مورد دومی اشاره دارد، چرا که اصل اعتصام پناه بردن به چیزی است و قطعا نصب ادله و مشخص کردن راههای تمایز حق و باطل و صلاح و فساد برای کسی است که می­خواهد با تمسک به این موارد از هلاکت نجات یابد و سپری برای جلوگیری از گمراهی می­باشد. طلب افزایش معرفت، ناظر به مورد سومی است، چرا که هر چند عالم با آثار ظاهری و نشانه های بسیار روشن خود نشان خداست، ولی انبیا و کتاب های آسمانی مطهر به راهی که اقوم است هدایت می کند و معرفت وی را کامل می کنند و به چیزهایی رهنمون می شوند که عقل درک نمی­کند.

اقرار به عظمت و کبریایی خدای متعال به هدایت نوع چهارم اشاره دارد چرا که هر کس بدان غایت و نهایت رسد و به بهترین نوع هدایت دست یابد و غرق نور الهی گردد و از چشمه اسرار الهی آب بنوشد، به عظمت کبریای او اعتراف می­کند بلکه در آن مرتبه فانی می­شود و به یقین می­داند که هر چیزی از بین رونده است مگر وجه الله.

عارف با مکنتی که در مراحل قبلی به دست آورده از خدا می­خواهد که او را به صراط مستقیم هدایت کند و مرتبه هرکس در آن بر حسب مرتبه ارادتی است که در مراحل قبلی به دست آورده است. صراط مستقیم بین همگان مشترک است، وقتی نمازگزار با توجه به خدای متعال این خواسته متعالی را از او می­خواهد به مقامی می رسد که می­تواند خواسته هایش را تأکید کند و صراط کسانی را از خدا بخواهد که به آنها نعمت داده، اینها کسانی چون صدیقین و شهدا و صالحین می­باشند.

طلب هدایت به این راههای مذکور که تنها نعمت های اخروی یا نعمت هایی هستند که وسیله رسیدن به نعمت­های اخرویند به این معناست که شخص، سایر نعمت­ها یعنی نعم دنیایی را حذف می­کند چرا که نعمت های دنیوی اعتبار ندارند و از طرفی نعمت های اخروی نسبت به سایر نعمت ها، حقیقی تر و بزرگترند، چرا که نعمت واقعی، حالتی است که انسان از آن لذت ببرد؛ هر چند نعمت های الهی قابل شمارش نیستند: وَإِن تَعُدُّواْ نِعْمَتَ اللّهِ لاَ تُحْصُوهَا إِنَّ الإِنسَانَ لَظَلُومٌ کَفَّارٌ - .

ابراهیم: 34 - »،{و اگر نعمت خدا را شماره کنید، نمی‌توانید آن را به شمار درآورید قطعاً انسان ستم‌پیشه ناسپاس است.}نعمت­ها کلا دو نوع هستند: دنیوی و اخروی و خود نعمت های دنیوی نیز دو نوع­: موهبی ]ذاتی[، اکتسابی. نعمت موهبی دو نوع است: روحانی مثل دمیدن روح و درک عقلی و قوای شبیه به اینها مثل فهم و فکر و نطق، و جسمانی مثل خلق بدن و دادن نیرو به آنها و چیزهایی که بر جسم عارض می­شوند مثل صحت، کمال اعضا. نعمت های اکتسابی مثل تزکیه نفس و پاک شدن از رذائل و آراسته شدن به اخلاق و ملکه های نیکو، و آراستن بدن به چیزهای خوشبو و پارچه های قشنگ و کسب مقام و ثروت. دومی

**[ترجمه]

«47»

تَفْسِیرُ الْإِمَامِ، وَ الْعُیُونُ، قَالَ علیه السلام قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: فَاتِحَةُ الْکِتَابِ أَعْطَاهَا اللَّهُ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله وَ أُمَّتَهُ بَدَأَ فِیهَا بِالْحَمْدِ وَ الثَّنَاءِ عَلَیْهِ ثُمَّ ثَنَّی بِالدُّعَاءِ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَقَدْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ قَسَمْتُ الْحَمْدَ بَیْنِی وَ بَیْنَ عَبْدِی فَنِصْفُهَا لِی وَ نِصْفُهَا لِعَبْدِی وَ لِعَبْدِی مَا سَأَلَ إِذَا قَالَ الْعَبْدُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بَدَأَ عَبْدِی بِاسْمِی حَقٌّ عَلَیَّ أَنْ أُتَمِّمَ لَهُ أُمُورَهُ وَ أُبَارِکَ لَهُ فِی أَحْوَالِهِ فَإِذَا قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ حَمِدَ لِی عَبْدِی وَ

عَلِمَ أَنَّ النِّعَمَ الَّتِی لَهُ مِنْ عِنْدِی وَ الْبَلَایَا الَّتِی انْدَفَعَتْ عَنْهُ بِتَطَوُّلِی أُشْهِدُکُمْ أَنِّی أُضَعِّفُ لَهُ نِعَمَ الدُّنْیَا إِلَی نَعِیمِ الْآخِرَةِ وَ أَدْفَعُ عَنْهُ بَلَایَا الْآخِرَةِ کَمَا دَفَعْتُ عَنْهُ بَلَایَا الدُّنْیَا فَإِذَا قَالَ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ شَهِدَ لِی بِأَنِّی الرَّحْمَنُ الرَّحِیمُ أُشْهِدُکُمْ لَأُوَفِّرَنَّ مِنْ رَحْمَتِی حَظَّهُ وَ لَأُجْزِلَنَّ مِنْ عَطَائِی نَصِیبَهُ فَإِذَا قَالَ مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أُشْهِدُکُمْ کَمَا اعْتَرَفَ بِأَنِّی أَنَا الْمَالِکُ لِیَوْمِ الدِّینِ لَأُسَهِّلَنَّ یَوْمَ الْحِسَابِ حِسَابَهُ وَ لَأَتَقَبَّلَنَّ حَسَنَاتِهِ وَ لَأَتَجَاوَزَنَّ عَنْ سَیِّئَاتِهِ فَإِذَا قَالَ الْعَبْدُ إِیَّاکَ نَعْبُدُ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ صَدَقَ عَبْدِی إِیَّایَ یَعْبُدُ لَأُثِیبَنَّهُ عَنْ عِبَادَتِهِ ثَوَاباً یَغْبِطُهُ کُلُّ مَنْ خَالَفَهُ فِی عِبَادَتِهِ لِی فَإِذَا قَالَ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِیَ اسْتَعَانَ وَ إِلَیَّ الْتَجَأَ أُشْهِدُکُمْ لَأُعِینَنَّهُ عَلَی أَمْرِهِ وَ لَأُغِیثَنَّهُ فِی شَدَائِدِهِ وَ لَآخُذَنَّ بِیَدِهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ عِنْدَ نَوَائِبِهِ وَ إِذَا قَالَ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ إِلَی آخِرِهَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ هَذَا لِعَبْدِی وَ لِعَبْدِی مَا سَأَلَ قَدِ اسْتَجَبْتُ لِعَبْدِی وَ أَعْطَیْتُهُ مَا أَمَّلَ وَ آمَنْتُهُ مِمَّا مِنْهُ وَجِلَ قِیلَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ أَخْبِرْنَا عَنْ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ أَ هِیَ مِنْ فَاتِحَةِ الْکِتَابِ قَالَ نَعَمْ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقْرَؤُهَا وَ یَعُدُّهَا آیَةً مِنْهَا وَ یَقُولُ فَاتِحَةُ الْکِتَابِ هِیَ السَّبْعُ الْمَثَانِی فُضِّلَتْ بِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ وَ هِیَ الْآیَةُ السَّابِعَةُ مِنْهَا⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر الامام و العیون: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: خدا سوره فاتحه الکتاب را به پیامبر صلی الله علیه و آله و امتش عطا فرمود که با حمد و ثنای خدا آغاز می شود - الحمدلله رب العالمین ... - و سپس در مرحله دوم با دعا و خواستن از خدا ادامه می­یابد. شنیدم حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم می فرمود: خدا فرموده است سوره حمد را بین خود و بنده ام تقسیم کرده­ام، نصفش برای من و نصف دیگرش برای بنده من است و آنچه بنده­ام در این نیمه می­طلبد، می­دهم. وقتی بنده بگوید: «بسم الله الرحمن الرحیم»،{به نام خداوند رحمتگر مهربان.}خدا می گوید: بنده­ام با نام من آغاز کرد بر من واجب است که امور او را تکمیل کنم و به حال او برکت دهم.

وقتی بگوید:«الحمدلله رب العالمین»،{ستایش خدا را که پروردگار جهانیان.} خدا می گوید: بنده­ام مرا ثنا گفت و دانست که تمام نعمت هایش از آن من است و با فضل و امتنان بلایش را دفع می­کنم؛ شما را شاهد می گیرم علاوه بر نعمت های اخروی، نعمت های دنیوی هم به او عطا کنم و بلای آخرت را از او دفع کنم همان طور که بلای دنیوی را از او دفع کردم.

وقتی بنده بگوید: «الرحمن الرحیم»،{رحمتگر مهربان.} خدا می­گوید او شهادت می­دهد من «الرحمن الرحیم» هستم، شاهد باشید! باید او را مورد رحمت بی کران خود قرار دهم و از عطایم نصیبش را بدهم. وقتی بنده گوید: «مالک یوم الدین»،{مالک [و پادشاه] روز جزا [است].} خدا می­گوید: شاهد باشید همان طور که شهادت داد من مالک روز حسابم، باید در حساب بر او آسان گیرم و حسناتش را قبول کنم و از بدیهایش درگذرم. وقتی بنده بگوید «ایاک نعبد»،{تو را می‌پرستیم تنها و بس.} خدا می گوید: بنده ام به حقیقت گفت که مرا می­پرستد پس باید به عبادت­هایش ثوابی دهم که تمام مخالفان او در عبادت من به او غلطه بخورند. وقتی بنده بگوید«ایاک نستعین»،{به جز تو نجوییم یاری ز کس.}خدا می گوید: بنده­ام از من مدد خواست و به من پناهنده شد، شاهد باشید که در کارهایش یاری­گر و در سختی هایش فریادرس و در دشواریهای قیامت دستگیرش خواهم بود. هنگامی که بگوید: «اهدنا الصراط المستقیم»،{به راه راست ما را راهبر باش.} تا آخر آیه، خدا می گوید دعای بنده­ام مستجاب شد و هر دعای دیگری نیز می­تواند بکند چرا که دعای وی را مستجاب نمودم و هر چیزی که خواست به او دادم و از شر آنچه می ترسید امانش دادم.

از حضرت امیرالمومنین علیه السلام سؤال شد، آیا بسمله جزء سوره حمد است؟ فرمود بله، حضرت رسول صلی الله علیه و آله آن را می خواند و بسمله را جزء این سوره می­شمرد و می­فرمود: فاتحه الکتاب همان سبع المثانی است که به خاطر بسم الله الرحمن الرحیم فضیلت یافته و با بسمله هفت آیه است. - . تفسیرامام حسن عسکری: 27 و 28، عیون الاخبار 1 : 300، امالی صدوق: 105 -

**[ترجمه]

«48»

مَجْمَعُ الْبَیَانِ، عَنْ فُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا قَرَأْتَ الْفَاتِحَةَ وَ قَدْ فَرَغْتَ مِنْ قِرَاءَتِهَا وَ أَنْتَ فِی الصَّلَاةِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ‌⁽²⁾.

وَ مِنْهُ عَنِ الْفُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ قَالَ: أَمَرَنِی أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام أَنْ أَقْرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ

أَحَدٌ فَأَقُولَ إِذَا فَرَغْتُ مِنْهَا کَذَلِکَ اللَّهُ رَبِّی ثَلَاثاً⁽¹⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَیْنِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا قَرَأْتَ قُلْ یا أَیُّهَا الْکافِرُونَ فَقُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ وَ إِذَا قُلْتَ لا أَعْبُدُ ما تَعْبُدُونَ فَقُلْ أَعْبُدُ اللَّهَ وَحْدَهُ وَ إِذَا قُلْتَ لَکُمْ دِینُکُمْ وَ لِیَ دِینِ فَقُلْ رَبِّیَ اللَّهُ وَ دِینِیَ الْإِسْلَامُ‌⁽²⁾.

وَ مِنْهُ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ أَ لَیْسَ ذلِکَ بِقادِرٍ عَلی أَنْ یُحْیِیَ الْمَوْتی قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله سُبْحَانَکَ اللَّهُمَّ وَ بَلَی وَ هُوَ الْمَرْوِیُّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیهما السلام‌⁽³⁾.

**[ترجمه]مجمع البیان: امام صادق علیه السلام فرمود: وقتی سوره حمد را در نماز می­خوانی، در پایان سوره حمد بگو: الحمدلله رب العالمین. - . مجمع البیان 1 : 31 -

و نیز مجمع البیان: فضیل ابن یسار روایت کرده است، امام باقر علیه السلام به من امر کردند که سوره توحید را در نماز بخوانم و در پایانش سه بار بگویم، کذلک لله ربی - . مجمع البیان 10 : 597 - .

و نیز مجمع البیان:

امام صادق فرمود: وقتی «قل ایها الکافرون» را می­خوانی، بعد از این آیه بگو: أیّها الکافرون و وقتی گفتی «لا اعبد ماتعبدون» بگو «أعبد الله وحده»، (تنها خدا را می پرستم.) و وقتی گفتی «لکم دینکم ولی دین» بگو: «ربی الله و دینی الاسلام» - . مجمع البیان 10 : 553 - ،(پروردگارم

خداست و دینم اسلام می باشد.)

و نیز مجمع البیان: براء ابن عازب گوید، وقتی که این آیه «أَلَیْسَ ذَلِکَ بِقَادِرٍ عَلَی أَن یُحْیِیَ الْمَوْتَی - [4]. القیامه/ 40 - »،{آیا

چنین [خدایی] نتواند که مردگان را زنده گرداند؟! } نازل شد، پیامبر فرمود: «سبحانک اللهم و بلی»، (منزه است خدا و بر این کار قادر است.) - . مجمع البیان10 : 402 - و

همین از امام باقر و صادق علیهما السلام روایت شده است

**[ترجمه]

«49»

الذِّکْرَی، نَقْلًا مِنْ کِتَابِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ أَبِی الْعَبَّاسِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی الرَّجُلِ یُرِیدُ أَنْ یَقْرَأَ السُّورَةَ فَیَقْرَأُ فِی أُخْرَی قَالَ یَرْجِعُ إِلَی الَّتِی یُرِیدُ وَ إِنْ بَلَغَ النِّصْفَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]الذکری: ابو العباس از امام صادق علیه السلام پرسید: فردی قصد داشته که سوره­ای را بخواند ولی سوره­ای دیگر به جای آن می­خواند، چه کار کند؟ فرمود قطع می­کند و سوره­ای را که قصد داشته می­خواند حتی اگر به نصف سوره رسیده باشد. - . الذکری : 195 -

**[ترجمه]

«50»

السَّرَائِرُ، نَقْلًا مِنْ نَوَادِرِ الْبَزَنْطِیِّ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا علیهما السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَقْرَأُ السَّجْدَةَ فَیَنْسَاهَا حَتَّی یَرْکَعَ وَ یَسْجُدَ قَالَ یَسْجُدُ إِذَا ذَکَرَ إِذَا کَانَتْ مِنَ الْعَزَائِمِ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]سرائر: محمد ابن مسلم نقل کرده است از امام باقر علیه السلام یا امام صادق عیه السلام پرسیدم: فردی سوره سجده دار را در نماز می­خواند ولی فراموش می­کند سجده کند تا به رکوع و سجده می­رود، حکمش چیست؟ فرمود: اگر از سوره های سجده دار باشد، هر وقت یادش آمد باید سجده کند. - . سرائر : 496 -

**[ترجمه]

بیان

ظاهره جواز قراءة السجدة فی الفریضة و الإتیان بها فیها حیث ذکر و یمکن حمله علی النافلة.

**[ترجمه]ظاهر روایت این است که می توان در نماز واجب سوره های سجده دار خواند و هر گاه به یاد آورد باید سجده کند. شاید بتوان گفت این نماز، نماز نافله بوده است.

**[ترجمه]

«51»

تَفْسِیرُ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی بَکْرٍ الْحَضْرَمِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام إِنَّ ابْنَ مَسْعُودٍ کَانَ یَمْحُو الْمُعَوِّذَتَیْنِ مِنَ الْمُصْحَفِ فَقَالَ کَانَ أَبِی یَقُولُ إِنَّمَا فَعَلَ ذَلِکَ

ابْنُ مَسْعُودٍ بِرَأْیِهِ وَ هُمَا مِنَ الْقُرْآنِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی ابن ابرهیم: ابوبکر حضرمی گفته است، به امام صادق علیه السلام گفتم، ابن مسعود معوذتین را از مصحفش پاک می­کرد - و آن را جزء قرآن نمی­دانست - امام فرمود: پدرم چنین می­گفتند که ابن مسعود خودسرانه این کار کرده، چرا که آنها جزء قرآن هستند. - . تفسیر القمی: 744 -

**[ترجمه]

«52»

طِبُّ الْأَئِمَّةِ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْمُعَوِّذَتَیْنِ أَ هُمَا مِنَ الْقُرْآنِ فَقَالَ علیه السلام هُمَا مِنَ الْقُرْآنِ فَقَالَ الرَّجُلُ إِنَّهُمَا لَیْسَتَا مِنَ الْقُرْآنِ فِی قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَ لَا فِی مُصْحَفِهِ فَقَالَ علیه السلام أَخْطَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ أَوْ قَالَ کَذَبَ ابْنُ مَسْعُودٍ هُمَا مِنَ الْقُرْآنِ فَقَالَ الرَّجُلُ فَأَقْرَأُ بِهِمَا فِی الْمَکْتُوبَةِ فَقَالَ نَعَمْ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]طب الائمه: از امام صادق علیه السلام سؤال شد، آیا معوذتین جزء قرآن هستند؟ فرمود: بله آنها جزء قرآنند. فردی گفت، ابن مسعود آنها را جزء قرآن نمی­دانسته و در مصحف خود نیاورده است. امام فرمود: ابن مسعود اشتباه کرده یا فرمود: دروغ گفته است؛ آنها جزء قرآنند. آن مرد گفت: می­توانم آن­ها را در نماز واجب بخوانم؟ فرمود: بله. - . طب الائمه: 114 -

**[ترجمه]

«53»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ قَالَ: سَمِعْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ وَ سُئِلَ عَمَّا قَدْ یَجُوزُ وَ عَمَّا لَا یَجُوزُ مِنَ النِّیَّةِ مِنَ الْإِضْمَارِ فِی الْیَمِینِ قَالَ إِنَّ النِّیَّاتِ قَدْ تَجُوزُ فِی مَوْضِعٍ وَ لَا تَجُوزُ فِی آخَرَ فَأَمَّا مَا تَجُوزُ فِیهِ فَإِذَا کَانَ مَظْلُوماً فَمَا حَلَفَ بِهِ وَ نَوَی الْیَمِینَ فَعَلَی نِیَّتِهِ فَأَمَّا إِذَا کَانَ ظَالِماً فَالْیَمِینُ عَلَی نِیَّةِ الْمَظْلُومِ ثُمَّ قَالَ لَوْ کَانَتِ النِّیَّاتُ مِنْ أَهْلِ الْفِسْقِ یُؤْخَذُ بِهَا أَهْلُهَا إِذاً لَأُخِذَ کُلُّ مَنْ نَوَی الزِّنَی بِالزِّنَی وَ کُلُّ مَنْ نَوَی السَّرِقَةَ بِالسَّرِقَةِ وَ کُلُّ مَنْ نَوَی الْقَتْلَ بِالْقَتْلِ وَ لَکِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی عَدْلٌ کَرِیمٌ لَیْسَ الْجَوْرُ مِنْ شَأْنِهِ وَ لَکِنَّهُ یُثِیبُ عَلَی نِیَّاتِ الْخَیْرِ أَهْلَهَا وَ إِضْمَارَهُمْ عَلَیْهَا وَ لَا یُؤَاخِذُ أَهْلَ الْفُسُوقِ حَتَّی یَعْمَلُوا وَ ذَلِکَ أَنَّکَ قَدْ تَرَی مِنَ الْمُحَرَّمِ مِنَ الْعَجَمِ مَا لَا یُرَادُ مِنْهُ مَا یُرَادُ مِنَ الْعَالِمِ الْفَصِیحِ وَ کَذَلِکَ الْأَخْرَسُ فِی الْقِرَاءَةِ فِی الصَّلَاةِ وَ التَّشَهُّدِ وَ مَا أَشْبَهَ ذَلِکَ فَهَذَا بِمَنْزِلَةِ الْعَجَمِ الْمُحَرَّمِ لَا یُرَادُ مِنْهُ مَا یُرَادُ مِنَ الْعَالِمِ الْمُتَکَلِّمِ الْفَصِیحِ وَ لَوْ ذَهَبَ الْعَالِمُ الْمُتَکَلِّمُ الْفَصِیحُ حَتَّی یَدَعَ مَا قَدْ عَلِمَ أَنَّهُ یَلْزَمُهُ وَ یَعْمَلُ بِهِ وَ یَنْبَغِی لَهُ أَنْ یَقُومَ بِهِ حَتَّی یَکُونَ ذَلِکَ مِنْهُ بِالنَّبَطِیَّةِ وَ الْفَارِسِیَّةِ لَحِیلَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ ذَلِکَ بِالْأَدَبِ حَتَّی یَعُودَ إِلَی مَا قَدْ عَلِمَهُ وَ عَقَلَهُ قَالَ وَ لَوْ ذَهَبَ مَنْ لَمْ یَکُنْ فِی مِثْلِ حَالِ الْأَعْجَمِیِّ وَ الْأَخْرَسِ فَفَعَلَ فِعَالَ الْأَعْجَمِیِّ وَ الْأَخْرَسِ عَلَی مَا قَدْ وَصَفْنَا إِذاً لَمْ یَکُنْ أَحَدٌ فَاعِلًا لِشَیْ‌ءٍ مِنَ الْخَیْرِ وَ لَا یُعْرَفُ الْجَاهِلُ مِنَ الْعَالِمِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: مسعده ابن صدقه گفته است، شنیدم از امام صادق علیه السلام سؤال شد: پنهان کردن نیت در قسم قاطع چه موقع جایز است و چه موقع جایز نیست؟ امام فرمود: در برخی جاها جایز است و در برخی جاها جائز نیست. در موردی که شخص مظلوم است - و می­بیند اگر بخواهد قسم به آن مورد دعوا بخورد و همان را نیت کند ظالم بر او مسلط می شود و حقش ضایع می شود - می­تواند نیت قسم را پنهان کند و نیت واقع مطلب را نسبت به خودش بکند - ولو نسبت به کسی که او قسم داده، چیز دیگری را اراده کرده است - و جایی که شخص ظالم است و با قسم می خواهد حق طرف مقابل را از بین ببرد، پنهان کردن نیت در قسم جایز نیست به این که خلاف ظاهر قسم بخورد و - باید طبق نیت مظلوم قسم بخورد و خلاف آن را نمی تواند نیت کند. اگر نیت فسق قابل مواخذه بود، باید هر کس هر نیتی کرده باشد به آن مواخذه می شد؛ مثلا اگر کسی نیت زنا کرده باشد به زنا و اگر نیت سرقت کرده باشد به سرقت و اگر نیت قتل کرده باشد به قتل باز خواست می­شود که این در شأن خدای متعال عادل و کریم نیست و ستم از شأن ایشان به دور است. خداوند بر نیت خیر پاداش می دهد هر چند آن را پنهان کرده باشد، ولی بر نیات اهل فسق مواخذه نمی­کند تا اینکه آن کار را انجام دهند.

و به این خاطر است که از کلام فردی که لکنت زبان دارد در برخی مواقع چیزهایی فهمیده می شود که اگر همین را عام و فصیح گوید آن معنا اراده نمی شود و به این دلیل است که با قرائت فردی لال در نماز و تشهد و نظایر آن مثل قرائت عالم فصیح برخورد نمی شود - نیت مهم است - و اگر عالم فصیح بر آن باشد تا آنچه را که یاد گرفته و می­داند باید بدان عمل کند، رها کند تا در این صورت مانند نبطی یا فارسی باشد، در این صورت همین ادب و فصاحت وی، بین او و آن کاری که می­خواهد انجام بدهد مانع می­شود (نمی­گذارد آن را انجام بدهد) تا آن که به مقتضای علم خویش بازگردد و به آن کار عمل کند. فرمود: اگر کسی که حالت اعجمی و گنگ را نداشته باشد و کار چنین افرادی را انجام بدهد، بنا­بر آنچه گفتیم، هیج کس هیچ مقدار از کار خیر را انجام نداده است و در این زمینه عالم و جاهل با یکدیگر فرقی ندارند.

**[ترجمه]

توضیح

قال فی النهایة فیه فأرسل إلی ناقة محرمة المحرمة هی التی لم ترکب و لم تذلل و فی الصحاح جلد محرم لم تتم دباغته و سوط محرم لم یلین بعد و ناقة محرمة أی لم تتم ریاضتها بعد و قال کل من لا یقدر علی الکلام أصلا فهو أعجم و مستعجم و الأعجم الذی لا یفصح و لا یبین کلامه انتهی و یمکن أی یقرأ العجم بالضم و بالتحریک.

ثم إن أول الخبر یدل علی جواز التوریة فی الیمین و إن المدار علی نیة المحق من الخصمین کما ذکره الأصحاب و سیأتی فی بابه ثم ذکر علیه السلام حکم نیة أهل المعاصی و عزمهم علیها إذا لم یأتوا بها و أنه لا یعاقبهم الله علیها و نیة أرباب الطاعات و عزمهم علیها و أنه یثیبهم علیها و إن لم یأتوا بها ثم ذکر علیه السلام نظیرا لاختلاف النیات فی الحکم و جوازها بالنسبة إلی بعض الأشخاص و عدمه بالنسبة إلی بعض و هو أن العجمی أو الأعجم الذی لم یصحح القراءة بعد أو لا یمکنه أداء الحروف من مخارجها یجوز له

أن یأتی بکل ما تیسر منها بخلاف العالم المتکلم الفصیح القادر علی صحیح القراءة أو تصحیحها لا یصح منه ما یصح من الأعجم الذی لم یصحح القراءة و تضیق الوقت عنه أو لا یمکنه التصحیح أصلا کالألکن فالمراد بالمحرم من العجم من لا یقدر علی صحیح القراءة و لم یصححها بعد شبه بالدابة التی لم ترکب و لم تذلل.

و العجم إن قرئ بالضم الحیوانات العجم أو الأعجم الذی لا یفصح الکلام و یمکن أن یراد به الحیوان حقیقة أی لم یکلف الله البهیمة العجماء ما کلف الإنسان العاقل القادر علی التعلم و التکلم و الإفصاح بالکلام و الأول أظهر و أصوب لقوله مثل حال الأعجمی المحرم و إن قرئ بالتحریک فظاهر.

ثم بین ذلک بالأخرس فإنه یجوز منه الإخطار بالبال و یجزیه ذلک و لا یجوز ذلک للقادر علی الکلام و یحتمل أن یکون جمیع ذلک بیانا لعدله و کرمه سبحانه لأنه لا یکلف نَفْساً إِلَّا وُسْعَها بل لا یطلب منها جهدها و وسع علی العباد و رضی منهم ما یسهل علیهم و لم یجعل فی الدین من حرج.

فیستفاد من الخبر أحکام الأول وجوب تعلم القراءة و الأذکار و لا خلاف فیه بین الأصحاب.

الثانی أنه مع ضیق الوقت عن التعلم تجزیه الصلاة کیف ما أمکن و ذکر الأصحاب أنه إن أمکنه القراءة فی المصحف وجب و قد مر أنه لا یبعد جواز القراءة فیه مع القدرة علی الواجب بظهر القلب و الأحوط ترکه و قالوا إن أمکنه الایتمام وجب و لیس ببعید فإن لم یمکنه شی‌ء منهما فإن کان یحسن الفاتحة و لا یحسن السورة فلا خلاف فی جواز الاکتفاء بها و إن کان یحسن بعض الفاتحة فإن کان آیة قرأها و إن کان بعضها ففی قراءته أقوال الأول الوجوب الثانی عدمه و العدول إلی الذکر الثالث وجوب قراءته إن کان قرآنا و هو المشهور و هل یقتصر علی الآیة التی یعلمها من الفاتحة أو یعوض عن الفائت بتکرار قراءتها أو بغیرها من القرآن أو الذکر عند تعذره قولان و الأخیر أشهر ثم إن علم غیرها من القرآن فهل یعوض عن الفائت بقراءة ما یعلم من الفاتحة مکررا بحیث یساویها أم یأتی ببدله من سورة أخری فیه أیضا قولان و هل یراعی فی البدل المساواة فی الآیات أو فی الحروف أو فیهما جمیعا أقوال.

و لو لم یحسن شیئا من الفاتحة فالمشهور أنه یجب علیه أن یقرأ بدلها من غیرها إن علمه و قیل إنه مخیر بینه و بین الذکر و الخلاف فی وجوب المساواة و عدمه و کیفیة المساواة ما مر فلو لم یحسن شیئا من القرآن سبح الله تعالی و هلله و کبره بقدر القراءة أو مطلقا و الخبر مجمل بالنسبة إلی جمیع تلک الأحکام لکن یفهم منه غایة التوسعة فیها و أکثر الأقوال فیها لم یستند إلی نص و ما یمکن فیه الاحتیاط فرعایته أولی.

الثالث عدم جواز الترجمة مع القدرة و لا خلاف فیه بین الأصحاب و وافقنا علیه أکثر العامة خلافا لأبی حنیفة فإنه جوز الترجمة مع القدرة.

الرابع جواز الترجمة مع عدم القدرة کما هو الظاهر من قوله حتی یکون منه بالنبطیة و الفارسیة و حمله علی القراءة الملحونة التی یأتی بها النبطی و العجمی

بعید جدا فیدل بمفهومه علی جواز ذلک لغیر القادر و هذا هو المشهور بین الأصحاب لکن اختلفوا فی أنه هل یأتی بترجمة القرآن أو ترجمة الذکر مع عدم القدرة علیهما و القدرة علی ترجمتهما معا و لعل ترجمة القرآن أولی.

الخامس أن الأخرس تصح صلاته بدون القراءة و الأذکار و یمکن أن یفهم منه الإخطار بالخصوص علی بعض الاحتمالات و المشهور بین الأصحاب فیه أنه یحرک لسانه بها و یعقد بها قلبه و زاد بعض المتأخرین الإشارة بالید

لِمَا رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ بِسَنَدٍ ضَعِیفٍ‌⁽¹⁾عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام قَالَ: تَلْبِیَةُ الْأَخْرَسِ وَ تَشَهُّدُهُ وَ قِرَاءَةُ الْقُرْآنِ فِی الصَّلَاةِ تَحْرِیکُ لِسَانِهِ وَ إِشَارَتُهُ بِإِصْبَعِهِ.

و الشیخ اکتفی بتحریک اللسان و مرادهم بعقد القلب إما إخطار الألفاظ بالبال أو فهم المعانی کما هو ظاهر الذکری و هو فی غایة البعد.

**[ترجمه]در النهایه گفته است «فارسل الیّ ناقه محرمه»: المحرمه: شتری است که سواری نمی دهد و رام نیست ]یا کاملا تربیت نشده[. در صحاح گفته است: پوست محرم پوستی است که کامل نشده. و ناقه محرم یعنی ناقه ای است که رام کردن او به اتمام نرسیده و گفته، هر کس که نتواند اصلا نتواند حرف بزند، عجم و مستعجم است. اعجم کسی است که فصیح نیست و کلامش کاملا روشن نیست. پایان سخن. می توان عجم را با ضمه و با حرکت خواند.

قسمت اول خبر به جواز توریه در قسَم قاطع دعوا دلالت می کند و حکم را بر مدار نیت کسی قرار می دهد که محق است، همان گونه که علما گفته­اند؛ سپس حکم نیت اهل گناه و قصدشان ذکر شده است که تا زمانی که آن کار را انجام نداده­ اند خدا آنها را به خاطر نیت مجازات نمی­کند؛ سپس نیت مطیعان الهی و قصد و نیت آنها را ذکر نموده است که هر چند آن را انجام ندهند بدانها ثواب داده می­شوند؛ سپس مثال هایی برای مختلف شدن حکم بر حسب اختلاف نیت ذکر شده است که برخی کارها برای افرادی جایز و برای برخی افراد جایز نیست. مثلا فردی اعجمی که هنوز نمی­تواند صحیح قرائت کند یا نمی­تواند حروف را از مخارج ادا کند، هر طور که می­تواند ادا کند، قبول است. ولی متکلمی که می­تواند صحیح قرائت کند یا قرائتش را تصحیح کند نمی­تواند مثل عجمی که نمی­تواند خوب قرائت کند یا کسی که وقتش برای یادگیری تنگ است و یا کسی که اصلا امکان تصحیح قرائت را ندارد مثل فرد لال، قرائت کند.

منظور از «محرم من العجم» فردی است که نمی­تواند خوب قرائت کند و هنوز قرائتش را تصحیح نکرده است، مانند ناقه ای که مرکوب و رام نشده است.

العجم اگر با ضمه خوانده شود حیوانات عجم - یعنی شترانی که به خوردن خار از شوره زار خرسندند - است یا عجم کسی است که نمی تواند خوب حرف بزند و ممکن است از عجم حیوان حقیقی اراده شده باشد، یعنی خداوند حیوانات را به آنچه که انسان را بدان مکلف کرده، تکلیف نمی­کند، چرا که انسان عاقل و قادر بر تعلیم و تعلم است ولی حیوانات این گونه نیستند. ولی نظر اولی ظاهرتر و درست­تر است، به خاطر ادامه حدیث که فرموده است «مثل حال الاعجمی المحرم» و اگر با حرکت خوانده شود، این نظر بیشتر تقویت می­شود.

از این حدیث می توان فهمید، فرد لال لازم نیست قرائت را بر زبان جاری سازد بلکه اگر از دل بگذراند کافی است و شاید همه این موارد برای بیان عدل و کرم خداوند باشد، چرا که او از بندگان به قدر وسعشان تکلیف می­خواهد و از آنها می­خواهد که تلاش کنند و به آنها وسعت داده و هر چه که بر ایشان آسان است بدان راضی است و در دین او حرج و مشقتی نیست. از این حدیث احکامی استنباط می شود:

اول : وجوب یاد گیری قرائت و اذکار، این مسئله اختلافی نیست .

دوم : در صورتی که وقت برای یادگیری قرائت تنگ باشد، هر جور می تواند بخواند، نماز صحیح است. علما گفته­اند اگر در این حالت بتواند از روی مصحف قرائت کند واجب است این کار را بکند و قبلا گفتیم بعید نیست جایز باشد فرد قادر بر قرائت واجب که همان از حفظ خواندن است، از روی مصحف بخواند؛ هرچند احتیاط این است که این کار را نکند. علما گفته­اند اگر کسی نمی­تواند صحیح قرائت کند، در صورت امکان واجب است به امام جماعت اقتدا کند که بعید نیست درست باشد و اگر هیچ یک از این دو کار- خواندن از روی مصحف و اقتدا به امام جماعت - ممکن نبود، اگر می تواند سوره حمد را درست بخواند ولی سوره دیگر را نتواند خوب بخواند، هیچ اختلافی نیست که می­تواند به خواندن سوره حمد اکتفا کند. اگر می تواند بخشی از سوره حمد هر چند یک آیه از آن را خوب بخواند باید آن را بخواند و اگر بخشی از یک آیه باشد، در اینکه آیا واجب است بخواند یا نه؟ دو قول است: قول اول واجب بودن این کار است و قول دومی عدم وجوب آن است و عدول کردن از آن به ذکر است. نظر سوم که مشهور است آن است که اگر قرآن باشد واجب است قرائت کند و در این صورت آیا می­تواند به آیه ای که آن را از سوره حمد می­داند اکتفا کند یا باید به جای آیه هایی که از سوره حمد نمی­داند آیه ای از سوره حمد را که می­داند تکرار کند یا به جای آیه ای که نمی­داند از سوره های دیگر بخواند یا اینکه به جای آن ذکر بگوید؟ دو نظر است که نظر اخیر - گفتن ذکر - مشهورتر است. اگر آیه دیگری از قرآن را می داند، آیا باید به جای آنچه که از سوره حمد نمی­داند همان را تکرار کند که مساوی آن باشد یا باید به جای آن، همان اندازه از سوره دیگر که بلد است بخواند؟ در این نیز دو قول است. آیا در سوره هایی که به جای سوره دیگر خوانده می­شود، رعایت مساوات در تعداد آیات یا در تعداد حروف یا در هر دو لازم است یا نه؟ در این موارد نیز اختلاف وجود دارد.

و اگر هیچ آیه از سوره حمد را نمی تواند صحیح بخواند، مشهور این است که واجب است به جای آن از سوره دیگر که می­داند بخواند. گفته شده است او بین این کار و ذکر گفتن مخیر است، ولی اختلاف در وجوب مساوات و عدم آن و کیفیت تساوی است. اگر کسی نمی­تواند هیچ آیه یا سوره ای از قرآن را بخواند، باید تسبیح کند، تهلیل نماید - لا اله الا الله بگوید - یا تکبیر گوید؟ و آیا باید به اندازه قرائت باشد یا هر اندازه بگوید صحیح است؟ روایت نسبت به همه این موارد مجمل است ولی از این حدیث می­توان فهمید، کاملا بر بندگان سهل گرفته شده است. اکثر اقوال مستندی ندارند و در صورت امکان، رعایت احتیاط بهتر است.

سوم: جایز نیست کسی که می تواند اصل سوره را بخواند ترجمه آن را بخواند. بین علما در این مطلب اختلافی نیست و بیشتر عامه به غیر از ابوحنیفه با ما هم نظرند، چرا که ابوحنیفه خواندن ترجمه را حتی در صورت قدرت بر خواندن اصل متن جایز دانسته است.

چهارم: جواز خواندن ترجمه درصورتی که نمی تواند اصل سوره را بخواند از ظاهر حدیث برداشت می شود چرا که در حدیث آمده، تا قرائت او مثل فارسی و نبطی شود. حمل کردن این قسمت بر قرائت دست و پا شکسته­ای که فارسی و نبطی می خوانند بسیار بعید است.

بنابراین مفهوم این حدیث بر جواز این کار بر کسی که قادر نیست متن اصلی را بخواند دلالت دارد. این نظر بین علما مشهور است، ولی اختلاف در این است که در صورتی که فرد نتواند متن اصلی قرآن یا ذکر را بخواند، ولی بتواند ترجمه قرآن و ذکر را بخواند، آیا باید ترجمه قرآن را بخواند یا ترجمه ذکر را؟ شاید خواندن ترجمه قرآن بهتر باشد.

پنجم: نماز فرد لال بدون قرائت و ذکر صحیح است و شاید بتوانیم از این حدیث برداشت کنیم که از دل گذراندن جایز باشد، به ویژه بر پایه برخی احتمالات. مشهور بین علما این است که زبانش را بچرخاند و از قلبش بگذراند. برخی دیگر گفته­اند، علاوه بر اینها با دستش هم اشاره کند. دلیل این مطلب روایت ضیعفی است که کلینی از سکونی - . الکافی 1: 315 -

از امام صادق علیه السلام و ایشان از حضرت علی علیه السلام نقل کرده است که حضرت فرمود: لبیک گفتن شخص لال و تشهد و قرائت وی در نماز، چرخاندن زبان و اشاره با انگشت می­باشد. شیخ چرخاندن زبان را کافی دانسته است. منظور فقها از اینکه می­گویند از دل بگذراند، یا این است که الفاظ را از دل بگذراند یا آن که معنای عبارتها را بفهمد، همان طور که ظاهر الذکری می­باشد که بسیار بعید است منظور این باشد.

**[ترجمه]

«54»

مَجْمَعُ الْبَیَانِ، نَقْلًا عَنِ الشَّیْخِ الطُّوسِیِّ قَالَ رُوِیَ عَنْهُمْ علیهم السلام: جَوَازُ الْقِرَاءَةِ بِمَا اخْتَلَفَتِ الْقُرَّاءُ فِیهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]مجمع البیان: گفته است: از ائمه علیهم السلام جواز قرائت آیه ها و سوره هایی که قاریان در قرائت آن اختلاف دارند، روایت شده است. - . مجمع البیان 1: 13 -

**[ترجمه]

«55»

الْخِصَالُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ عَنْ عِیسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْهَاشِمِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَتَانِی آتٍ مِنَ اللَّهِ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکَ أَنْ تَقْرَأَ الْقُرْآنَ عَلَی حَرْفٍ وَاحِدٍ فَقُلْتُ یَا رَبِّ وَسِّعْ عَلَی أُمَّتِی فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکَ أَنْ تَقْرَأَ الْقُرْآنَ عَلَی سَبْعَةِ أَحْرُفٍ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]الخصال: حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: فرستاده ای از جانب خدا به سوی من آمد و گفت، خدا به تو امر می کند که قرآن را به یک حرف - قرائت - بخوان. گفتم

پروردگارا بر امت من سهل گیر، گفت خدا به تو امر می کند که قرآن را به هفت حرف - هفت نوع قرائت - بخوانی - . الخصال 2: 12 - .

**[ترجمه]

بیان

الخبر ضعیف و مخالف للأخبار الکثیرة کما ستأتی و حملوه علی القراءات السبعة و لا یخفی بعده لحدوثها بعده صلی الله علیه و آله و سنشبع القول فی ذلک فی کتاب القرآن إن شاء الله‌⁽⁴⁾

و لا ریب فی أنه یجوز لنا الآن أن نقرأ موافقا لقراءاتهم المشهورة

کما دلت علیه الأخبار المستفیضة إلی أن یظهر القائم علیه السلام و یظهر لنا القرآن علی حرف واحد و قراءة واحدة رزقنا الله تعالی إدراک ذلک الزمان.

**[ترجمه]این حدیث ضعیف است و مخالف با اخبار زیادی می باشد، همان گونه که خواهد آمد. این روایت را بر قرائت هفتگانه حمل کرده­اند که بعید است، چرا که بعد از رحلت حضرت پیامبر این اختلافات پیش آمد. در باب کتاب قرآن - باب قرائت - به طور کامل در این باره بحث خواهیم کرد - . بحار الانوار 92: 78- 106 - .

شکی نیست که بر ما جایز است موافق قرائت های مشهور قرائت کنیم همانطور که اخبار زیادی که به حد استفاضه می­رسند، خواندن قرآن به قرائت مشهور را تا زمان ظهور حضرت قائم - علیه السلام - جایز می­دانند که با ظهورش، قرآنی را که خود بر حرف واحد و قرائت واحد است بیاورد. خداوند توفیق درک آن زمان را به ما بدهد .

**[ترجمه]

«56»

کتاب المجتنی، للسید ابن طاوس رحمه الله نقلا من کتاب الوسائل إلی المسائل تألیف أحمد بن علی بن أحمد قال: بلغنا أن رجلا کان بینه و بین بعض المتسلطین عداوة شدیدة حتی خافه علی نفسه و أیس معه من حیاته و تحیر فی أمره فرأی ذات لیلة فی منامه کأن قائلا یقول علیک بقراءة سورة أ لم تر کیف فی إحدی رکعتی الفجر و کان یقرؤها کما أمره فکفاه الله شر عدوه فی مدة یسیرة و أقر عینه بهلاک عدوه قال و لم یترک قراءة هذه السورة فی إحدی رکعتی الفجر إلی أن مات بیان هذا المنام لا حجة فیه و لو عمل به أحد فالأحوط قراءتها فی نافلة الفجر لما عرفت.

**[ترجمه]کتاب المجتبی: که برای سید ابن طاووس است که آن هم از کتاب الوسائل إلی المسائل تألیف احمد ابن علی ابن احمد نقل کرده که گفته است: به ما خبر رسید فردی با کسانی که قوی تر از او بودند دشمنی و عداوت داشت و می­ترسید او را بکشند، به طوری که از حیات مأیوس شده و در کارش حیران مانده بود. وی شبی در خواب دید که گویا کسی به او می­گوید سوره فیل را در یکی از رکعات نماز صبح بخوان و او این سوره را همان طور که در خواب دیده بود می­خواند. زمان زیادی طول نکشید که خدا شر دشمن از سر او کم کرد و چشمانش با هلاکت دشمنش روشن شد و تا زمان مرگش این سوره را در یکی از رکعات نماز صبح می­خواند.

توضیح : این قضیه

چون خواب است حجیت ندارد و به همین دلیل اگر کسی می­خواهد به آن عمل کند، احتیاط بر این است که در نافله نماز صبح بخواند.

**[ترجمه]

«57»

مِشْکَاةُ الْأَنْوَارِ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیه السلام قَالَ: لَوْ مَاتَ مَنْ بَیْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ لَمَا اسْتَوْحَشْتُ لَوْ کَانَ الْقُرْآنُ مَعِی وَ إِذَا کَانَ قَرَأَ مِنَ الْقُرْآنِ مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ کَرَّرَهَا وَ کَادَ أَنْ یَمُوتَ مِمَّا دَخَلَ عَلَیْهِ مِنَ الْخَوْفِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]مشکوه الانوار: امام سجاد علیه السلام فرمود: اگر قرآن با من باشد، هیچ ترسی ندارم که هر آنچه مابین مشرق و مغرب است بمیرد. و - روایت است - وقتی حضرت آیه « مالک یوم الدین» را می­خواند آن را تکرار می­کرد و از ترسی که بر او عارض می­شد، نزدیک بود بمیرد - . مشکاة الانوار: 120 - .

**[ترجمه]

«58»

الْبَلَدُ الْأَمِینُ، مِنْ کِتَابِ طَرِیقِ النَّجَاةِ لِابْنِ الْحَدَّادِ الْعَامِلِیِّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الْجَوَادِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْقَدْرِ فِی صَلَاةٍ رُفِعَتْ فِی عِلِّیِّینَ مَقْبُولَةً مُضَاعَفَةً وَ مَنْ قَرَأَهَا ثُمَّ دَعَا رُفِعَ دُعَاؤُهُ إِلَی اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ مُسْتَجَاباً⁽²⁾.

**[ترجمه]البلد الامین: امام جواد علیه السلام فرمود: هر کس سوره قدر را در نماز بخواند نمازش مقبول و با ثواب مضاعف تا اعلی علیین بالا می رود و هر کس آن را بخواند و دعا کند، دعایش مستجاب شده تا لوح محفوظ بالا می­رود - . بحار الانوار 92: 329 - .

**[ترجمه]

«59»

کِتَابُ زَیْدٍ الزَّرَّادِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: أَنَا ضَامِنٌ لِکُلِّ مَنْ کَانَ مِنْ شِیعَتِنَا إِذَا قَرَأَ فِی صَلَاةِ الْغَدَاةِ مِنْ یَوْمِ الْخَمِیسِ هَلْ أَتَی عَلَی الْإِنْسَانِ ثُمَ

مَاتَ مِنْ یَوْمِهِ أَوْ لَیْلَتِهِ أَنْ یَدْخُلَ الْجَنَّةَ آمِناً بِغَیْرِ حِسَابٍ عَلَی مَا فِیهِ مِنْ ذُنُوبٍ وَ عُیُوبٍ وَ لَمْ یَنْشُرِ اللَّهُ لَهُ دِیوَانَ الْحِسَابِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ لَا یُسْأَلُ مَسْأَلَةَ الْقَبْرِ وَ إِنْ عَاشَ کَانَ مَحْفُوظاً مَسْتُوراً مَصْرُوفاً عَنْهُ آفَاتُ الدُّنْیَا کُلُّهَا وَ لَمْ یَتَعَرَّضْ لَهُ شَیْ‌ءٌ مِنْ هَوَامِّ الْأَرْضِ إِلَی الْخَمِیسِ الثَّانِی إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

**[ترجمه]کتاب زید الزراد: گفته است: شنیدم امام صادق علیه السلام می­فرمود: من ضامن هر کسی هستم که از جمله شیعه ماست، اگر در نماز صبح پنج شنبه سوره هل أتی علی الانسان را بخواند و در روز یا شب آن بمیرد، در امان و بدون باز خواست از گناهان و عیوبی که داشته، وارد بهشت گردد و دفتر حساب او روز قیامت باز نشود و از وی سؤال قبر پرسیده نشود و اگر زنده بماند، از شر آفات دنیا محفوظ و مستور بماند و حشرات زمین تا پنج شنبه بعد مزاحم او نشوند، ان شاء الله .

**[ترجمه]

باب 24 الجهر و الإخفات و أحکامهما

الآیات

الإسراء: وَ إِذا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلی أَدْبارِهِمْ نُفُوراً⁽¹⁾

و قال سبحانه: وَ لا تَجْهَرْ بِصَلاتِکَ وَ لا تُخافِتْ بِها وَ ابْتَغِ بَیْنَ ذلِکَ سَبِیلًا⁽²⁾

فالنبی صلی الله علیه و آله بعد ما فرض علیه فی الآیة 78 من هذه السورة- سورة الإسراء- صلاتا المغرب و الفجر، کان یجهر بهما علانیة فی فناء الکعبة الشریفة، یصلی هناک منفردا و أحیانا مع زوجته خدیجة و ابن عمه علی علیهم السلام فاشتد ذلک علی قریش حتّی آذوه بالسب و الشتم و رمی الحصا، و بلغ أمرهم الی أن ألقوا علیه سلی ناقة و أراد بعضهم أن یدمغ رأسه صلی الله علیه و آله بحجر، فکفاه اللّه شره، فلا جرم انتقل الی بیته لیصلی مخافة فنزلت هذه الآیة، و أمره أن یتطلب و یتجسس و یبتغی بین هذین الامرین منهجا، فتذاکر النبیّ صلّی اللّه علیه و آله مع الارقم ابن أبی الارقم المخزومی و اختار داره- و هی فی أصل الصفا علی یسار الصاعد الیه- للصلاة ثمّ لقراءة القرآن و الانذار به، حتی نزل قوله تعالی:« فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکِینَ * إِنَّا کَفَیْناکَ الْمُسْتَهْزِئِینَ» الحجر: 94 و 95.

ینص علی ذلک قوله عزّ و جلّ فی ذیل الآیة« وَ ابْتَغِ بَیْنَ ذلِکَ سَبِیلًا» حیث ان الابتغاء و هو الاجتهاد فی الطلب علی ما صرّح به الراغب لا یناسب الا ما حملنا الآیة علیه، و أمّا لو حملنا الجهر و الاخفات علی جهر القراءة و الاخفات بها من حیث مد الصوت و عدمه، فمع أنه خلاف ظاهر اللفظ حیث لا ذکر فی الآیة من القراءة و الذکر، لا وجه لقوله عزّ و جلّ« وَ ابْتَغِ» أی تطلب و تفحص أمرا بین الامرین، حیث أن قراءة بین القراءتین: الجهر و الاخفات لیس یخفی کیفیتها علی أحد، حتی یؤمر بابتغائه و طلبه مع اجتهاد.

علی أنّه لو کان المراد ذلک، لکان علی النبیّ صلّی اللّه علیه و آله أن یمتثل هذا الامر بقراءة القرآن قراءة متعارفة بین القراءتین، مع أنه صلی الله علیه و آله جهر فی بعض الصلوات و أخفت فی بعضها، و هذا ضد ما أمر به القرآن العزیز و خلاف علیه بکلا شقی المسألة.

فعلی هذا لا وجه لعنوان الآیة الکریمة فی هذا الباب، بل الآیة التی تتکفل لبیان الجهر بالقراءة و الاخفات بها و امتثل أمرها النبیّ صلّی اللّه علیه و آله فأخفت فی بعض الصلوات و جهر ببعضها الآخر علی ما عرف من سنته صلی الله علیه و آله ، هو قوله عزّ و جلّ:« وَ إِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ * وَ اذْکُرْ رَبَّکَ فِی نَفْسِکَ تَضَرُّعاً وَ خِیفَةً وَ دُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ وَ لا تَکُنْ مِنَ الْغافِلِینَ» الأعراف: 204 و 205.

و الآیتان کلتاهما من المتشابهات علی ما عرفت معنی المتشابه فی ج 83 ص 166.

الا أن الآیة الأولی آلت بتأویله صلی الله علیه و آله الی صلاة الجماعة فأوجب علی المأمومین أن ینصتوا لقراءة الامام فی الصلاة، و معلوم أن الانصات لا یکون الا عند الاجهار بالقراءة، ثمّ فی الآیة الثانیة أمره صلی الله علیه و آله أن یذکر ربّه فی نفسه تضرعا و خیفة و دون الجهر من القول الذی یناسب معنی التضرع و الخیفة، بالغدو و الآصال و الغدو علی ما یدلّ علیه قوله عزّ و جلّ« غُدُوُّها شَهْرٌ وَ رَواحُها شَهْرٌ» و قوله تعالی« آتِنا غَداءَنا لَقَدْ لَقِینا مِنْ سَفَرِنا هذا نَصَباً»: الظهر وقت النهار و الاصیل وقت العصر، فآلت أمره الی صلاة الظهر و العصر بتأویل النبیّ صلّی اللّه علیه و آله فصلی صلاتی العصرین بالاخفات بذکره تعالی من أول الصلاة الی خاتمتها حتّی الاذکار و التسبیحات و حدّ الاخفات هذا أن یکون قراءة دون الجهر من القول فی النفس کما هو ظاهر.

فالواجب الجهر بقراءة القرآن فی غیر صلاتی الظهرین و أمّا الاذکار و التسبیحات فهو مخیر بین أن یجهر بها أو یخافت و لعلّ الجهر بها تبعا للجهر بالقراءة أولی، و أمّا صلاتا النهار و الاصیل. فالقراءة و الاذکار کلها سواء، یخافت بها مطلقا، و سیمر علیک فی طی الباب أخبار عن الأئمّة المعصومین علیهم السلام ینص علی ذلک.

<meta info="- وَجَعَلْنَا عَلَی قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَن یَفْقَهُوهُ وَفِی آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِذَا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْاْ عَلَی أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا - . الاسراء/ 46 - ، {و بر دلهایشان پوششها می‌نهیم تا آن را نفهمند و در گوشهایشان سنگینی [قرار می‌دهیم] و چون در قرآن پروردگار خود را به یگانگی یاد کنی با نفرت پشت می‌کنند.}

**[ترجمه]

تفسیر

وَلَّوْا عَلی أَدْبارِهِمْ نُفُوراً قال الطبرسی رحمه الله أی أدبروا عنک

مدبرین نافرین و المعنی بذلک کفار قریش و قیل هم الشیاطین عن ابن عباس و قیل معناه إذا سمعوا بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ-⁽¹⁾ولوا.

وَ لا تَجْهَرْ بِصَلاتِکَ فیه أقوال أحدها أن معناه لا تجهر بإشاعة صلاتک عند من یؤذیک و لا تخافت بها عند من یلتمسها منک قال الطبرسی رحمه الله

روی أن النبی صلی الله علیه و آله: کان إذا صلی جهر فی صلاته حتی یسمع المشرکون فشتموه و آذوه فأمره سبحانه بترک الجهر و کان ذلک بمکة فی أول الأمر.

و روی ذلک عن أبی جعفر و أبی عبد الله علیهما السلام‌⁽²⁾

و قال فی الکشاف کان رسول الله صلی الله علیه و آله یرفع صوته بقراءته فإذا سمعه المشرکون لغوا و سبوا فأمره بأن یخفض من صوته و المعنی و لا تجهر حتی تسمع المشرکین وَ لا تُخافِتْ بِها حتی لا تسمع من خلفک و ابتغ بین الجهر و المخافتة سبیلا وسطا.

و ثانیها لا تجهر بصلاتک کلها و لا تخافت بها کلها وَ ابْتَغِ بَیْنَ ذلِکَ سَبِیلًا أی التبعیض علی ما عین من السنة.

و ثالثها أن المراد بالصلاة الدعاء و هو بعید.

و رابعها أن یکون خطابا لکل واحد من المکلفین أو من باب إیاک أعنی و اسمعی یا جارة أی لا تعلنها إعلانا یوهم الریاء و لا تسترها بحیث یظن بک ترکها و التهاون بها.

و خامسها لا تجهر جهرا یشتغل به من یصلی بقربک و لا تخافت حتی لا تسمع نفسک کما قال أصحابنا إن الجهر أن ترفع صوتک شدیدا و المخافتة ما دون سمعک وَ ابْتَغِ بَیْنَ ذلِکَ سَبِیلًا أی بین الجهر الشدید و المخافتة فلا یجوز الإفراط و لا التفریط و یجب الوسط و العدل لکن قد علم من السنة الشریفة اختیار بعض أفراد هذا الوسط فی بعض الصلوات کالجهر غیر العالی شدیدا للرجل فی الصبح و أولیی

المغرب و العشاء و کالإخفات لا جدا بحیث یلحق بحدیث النفس فی غیرها من الفرائض و ما نسب إلی أبی جعفر علیه السلام و أبی عبد الله علیه السلام لا ینافی فی ذلک.

و سادسها

مَا رَوَاهُ الْعَیَّاشِیُّ عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام: لا تَجْهَرْ بِوَلَایَةِ عَلِیٍّ وَ لَا بِمَا أَکْرَمْتُهُ بِهِ حَتَّی آمُرَکَ بِذَلِکَ وَ لا تُخافِتْ بِها یَعْنِی لَا تَکْتُمْهَا عَلِیّاً وَ أَعْلِمْهُ بِمَا أَکْرَمْتُهُ بِهِ وَ ابْتَغِ بَیْنَ ذلِکَ سَبِیلًا سَلْنِی أَنْ آذَنَ لَکَ أَنْ تَجْهَرَ بِأَمْرِ عَلِیٍّ بِوَلَایَتِهِ فَأَذِنَ لَهُ بِإِظْهَارِهِ یَوْمَ غَدِیرِ خُمٍ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]مرحوم طبرسی رحمة الله علیه گفته است: نفرین کنان پشت به تو کردند که مقصود کفار قریش اند. گفته شده است آنها شیاطین هستند، این را ابن عباس گفته است. گفته شده است معنای آیه این است: وقتی «بسم الله الرحمن الرحیم» خوانده می شود - کفار قریش یا شیاطین - نفرین کنان به تو پشت می­کنند.

«لا تجهر بصلوتک»: در تفسیر این آیه نظرات مختلفی آمده است: اولین نظر، این است که پیش کسی که اگر بفهمد نماز می­خوانی تو را اذیت می­کند، با صدای بلند نماز نخوان و اگر کسی از تو می­خواهد که با صدای بلند نماز بخوانی، نماز را آهسته - به حالت اخفات - نخوان. مرحوم طبرسی گفته است روایت شده است وقتی پیامبر نماز را با حالت جهری می­خواندند، مشرکان می شنیدند و به ایشان دشنام می­دادند و اذیتشان می­کردند. بنابراین خدا به او امر کرد با صدای بلند نماز نخواند. این اتفاق در مکه و اوایل بعثت پیامبر بوده است. این مسئله در روایتی از امام باقر و امام صادق علیهما السلام نقل شده است - .مجمع البیان 6: 446 - .

در کشاف گفته است: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در قرائت نماز صدایشان را بلند می­کرد و وقتی مشرکان می شنیدند، حضرت را مسخره کرده و دشنام می دادند؛ خدا دستور داد صدایش را آهسته کند. بنابراین معنای آیه چنین می­شود: صدایت را طوری بلند نکن که مشرکین بشنوند و آن قدر آهسته نخوان که کسانی که پشت سرت هستند صدایت را نشنوند و بلندی صدایت میان این دو باشد.

نظر دوم: همه نماز هایت را جهری نخوان و همه نمازهایت را اخفاتی نخوان «وابتغ بین ذلک سبیلا» یعنی همان گونه بخوان که در روایت مشخص شده که چه نمازی باید به چه حالتی خوانده شود.

نظر سوم: منظور از صلاه دعاست که چنین نظری بعید است.

چهارم: ممکن است خطاب عام و برای کل مکلفین باشد یا از باب به «در می­گویم تا دیوار بشنود» باشد و معنایش این است که آن قدر علنی و آشکار نخوان که فکر کنند ریا می­کنی و نه آن قدر پوشیده بخوان که گمان شود نماز نمی­خوانی و در آن سستی می­کنی.

پنجم: آنقدر بلند نخوان تا حواس کسانی که نزدیکت هستند پرت شود و آن قدر آهسته نخوان که حتی خودت هم صدایت را نشنوی. همان طور که علمای ما گفته اند که جهر این است که صدایت را شدید بلند کنی و مخافته این است که بلندی صدا به گونه ای باشد که حتی خودت هم نشوی. «وابتغ بین ذلک سبیلا» یعنی بین جهر شدید و مخافت بخوان و افراط و تفریط جایز نیست بلکه صدا باید میان جهر و اخفات باشد. از برخی روایات شریف دانسته شده است که در مورد بعضی از نمازها به صورت جهری البته نه خیلی شدید انتخاب شده است که عبارتند از: نماز صبح و دو رکعت اول نماز مغرب و دو رکعت اول عشا برای مرد. و باقی مانده نماز واجب را باید اخفاتی خواند البته نباید به گونه­ای باشد که شبیه حدیث نفس شود و این منافی آنچه که از امام باقر و امام صادق علیهما السلام روایت شده نیست.

ششم: آنچه عیاشی از امام باقر علیه السلام روایت کرده است: معنای «لاتجهر» این است که ولایت و کرامت حضرت علی علیه السلام را آشکارا و با صدای بلند اعلام نکن تا تو را بدان امر کنم و «لاتخافت بها» یعنی آن را از خود حضرت علی علیه السلام مخفی نکن و او را از آنچه به او کرامت کردم آگاه کن. «وابتغ بین ذلک سبیلا» از من بپرس تا به تو اجازه دهم ولایت علی علیه السلام را آشکار کنی، بنابراین در روز غدیرخم خدا اجازه داد آشکارا و با صدای بلند ولایت حضرت علی(علیه السلام) رااعلام کند - . تفسیر عیاشی 2: 319 - .

**[ترجمه]

أقول

و هذا بطن الآیة و لا ینافی العمل بظاهرها.

ثم اعلم أن المشهور بین الأصحاب وجوب الجهر و الإخفات فی مواضعهما فی الفرائض و أنه تبطل الصلاة بترکهما عالما عامدا و نقل علیه الشیخ فی الخلاف الإجماع و المنقول عن السید المرتضی رضی الله عنه أنهما من وکید السنن و عن ابن الجنید أیضا القول باستحبابهما و لا یخلو من قوة کما ستعرف و لا یخفی أن الآیة علی الوجه الخامس الذی هو أظهر الوجوه یؤید الاستحباب إذ التوسط الذی یظهر منها شامل لحدی الجهر و الإخفات و تخصیص بعضها ببعض خلاف الظاهر.

و أما حدهما فقال فی التذکرة أقل الجهر أن یسمع غیره القریب تحقیقا أو تقدیرا و حد الإخفات أن یسمع نفسه أو بحیث یسمع لو کان سمیعا بإجماع العلماء و قریب منه کلام المنتهی و المحقق فی المعتبر و جماعة من الأصحاب و یرد علیه أن مع إسماع نفسه یسمع القریب أیضا غالبا و ضبط هذا الحد بینهما فی غایة الإشکال إن أمکن ذلک و لذا قال بعض المتأخرین الجهر هو ظهور جوهر الصوت و الإخفات هو إخفاء الصوت و همسه و إن سمع القریب و منهم من أحالهما علی العرف و لعله أظهر.

و الظاهر أنه لا فرق بین الأداء و القضاء فی الوجوب و الاستحباب کما یدل علیه کلام الأصحاب و ذهبوا إلی أن الجاهل فیهما معذور و الجهر إنما یجب علی القول به فی القراءة دون الأذکار و نقل فی المنتهی اتفاق الأصحاب علی استحباب

الإجهار فی صلاة اللیل و الإخفات فی صلاة النهار.

**[ترجمه]این روایت بطن آیه است و با ظاهرش منافاتی ندارد.

نظر مشهور بین علما این است که رعایت جهر و اخفات در آنجایی که باید رعایت شود واجب است و با ترک عمدی و عالمانه آن نماز باطل می­شود و شیخ در کتاب الخلاف بر این مطلب اجماع نقل کرده است. از سید مرتضی که خدا از او راضی باشد منقول است که گفته است این دو از سنت های مؤکد هستند. از ابن جنید هم نقل شده که قائل به استحباب رعایت جهر و اخفات بوده است. نمی توان نظر وی را خالی از قوت دانست همان طور که خواهی دانست. روشن است که آیه بر وجه پنجمی است که ظاهرترین وجوه می­باشد و استحباب رعایت جهر و اخفات را تأیید می­کند چرا که خواندن نماز بین جهر و اخفات هم شامل حد جهر است و هم شامل حد اخفات و اختصاص دادن برخی از قسمت های آیه بر بعض، خلاف ظاهر است. - اینکه گفته شده از آیه برداشت می­شود که برخی نمازها باید جهری خوانده شود و برخی دیگر به حالت اخفاتی، خلاف ظاهر آیه است -.

در التذکره گفته است: به اجماع علما کمترین مقدار جهر این است که اگر کسی کنار آن فرد باشد صدای او را بشنود، حال اگر کسی که کنار او نباشد باید به گونه ای بخواند که اگر فردی آنجا بود، صدایش را می­شنید. حد اخفات این است که خودش - اگر شنوا باشد - صدایش را بشنود. نظر علامه در المنتهی و محقق در المعتبر و گروه دیگر از فقها هم نزدیک به این نظر است. بر این حرف اشکال شده که اگر بخواهد طوری حرف بزند که خودش بشنود، کسی هم که کنار اوست سخن او را خواهد شنید - که در این صورت جهری خوانده شده نه اخفاتی - و اگر باید اینطور بخواند، مرز بین جهر و اخفات مشخص نخواهد شد. به این دلیل برخی متأخرین گفته اند: جهر عبارت است از مشخص شدن جوهر صدا و اخفات مخفی کردن صدا و نجوا کردن، هر چند که کسی که کنار اوست، صدای او را بشنود. برخی فقها تعریف جهر و اخفات را به عرف واگذار نموده اند. شاید این ظاهرتر باشد.

ظاهراً در وجوب و استحباب جهر و اخفات، بین قضا و ادا فرقی نیست همچنان که کلام علما بر این مطلب دلالت می­کند. گفته اند کسی که حکم را نمی داند، معذور است - نماز وی باطل نیست - جهر فقط در قرائت واجب است نه در اذکار. در کتاب المنتهی، اجماع فقها بر استحباب جهری خواندن نمازهایی است که در شب خوانده می­شود و اخفاتی خواندن نماز هایی که در روز خوانده می شود نقل شده است.

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

تَفْسِیرُ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ الصَّبَّاحِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ وَ لا تَجْهَرْ بِصَلاتِکَ وَ لا تُخافِتْ بِها قَالَ الْجَهْرُ بِهَا رَفْعُ الصَّوْتِ وَ التَّخَافُتُ مَا لَمْ تَسْمَعْ نَفْسُکَ بِأُذُنِکَ وَ اقْرَأْ مَا بَیْنَ ذَلِکَ‌⁽¹⁾.

وَ مِنْهُ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: الْإِجْهَارُ رَفْعُ الصَّوْتِ عَالِیاً وَ الْمُخَافَتَةُ مَا لَمْ تَسْمَعْ نَفْسُکَ‌⁽²⁾.

قَالَ وَ رُوِیَ أَیْضاً عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ علیه السلام: فِی هَذِهِ الْآیَةِ قَالَ الْإِجْهَارُ أَنْ تَرْفَعَ صَوْتَکَ یَسْمَعُهُ مَنْ بَعُدَ عَنْکَ وَ الْإِخْفَاتُ أَنْ لَا تُسْمِعَ مَنْ مَعَکَ إِلَّا سِرّاً یَسِیراً⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی ابن ابراهیم: امام صادق علیه السلام در تفسیر«لا تجهر بصلاتک و لا تخافت بها» فرمود: «الجهر بها» یعنی بلند کردن صدا و «التخافت» یعنی طوری بخوانی که خودت هم نشنوی، بین این دو بخوان - . تفسیر القمی: 391 - .

و باز در همین کتاب و با این سند از ایشان روایت است که فرمود: اجهار بلند کردن شدید صداست و مخافت یعنی صدایت طوری باشد که خودت هم نشنوی - . تفسیر القمی: 391 - .

امام باقر علیه السلام در تفسیر این آیه فرمود: اجهار بلند کردن صدا به طوریست که کسی که دور از توست صدایت را بشنود و اخفات یعنی اینکه کسی که با توست صدایت را نشنود مگر خیلی کم و پنهانی - . تفسیر القمی: 391 - .

**[ترجمه]

بیان

یحتمل أن یکون الغرض بیان حد الجهر فی الصلاة مطلقا أو للإمام و هذا وجه قریب لتفسیر الآیة أی ینبغی أن یقرأ فیما یجهر فیه من الصلوات بحیث لا یتجاوز الحد فی العلو و لا یکون بحیث لا یسمعه من قرب منه فیکون إخفاتا أو لا یسمعه المأمومون فیکون مکروها و علیه حمل الصدوق فی الفقیه الآیة حیث قال و اجهر بجمیع القراءة فی المغرب و العشاء الآخرة و الغداة من غیر أن تجهد نفسک أو ترفع صوتک شدیدا و لیکن ذلک وسطا لأن الله عز و جل یقول وَ لا تَجْهَرْ بِصَلاتِکَ الآیة و ستسمع الأخبار فی ذلک.

**[ترجمه]احتمالاً این روایت بیانگر حد جهر در نماز برای همه - چه امام و چه مأموم - است یا اینکه حکم مخصوص امام جماعت باشد که دومی نزدیکتر به تفسیر آیه است. بنابراین امام باید نمازهای واجب را طوری به صورت جهری بخواند که خیلی بلند نباشد و نباید به گونه ای باشد که کسی که نزدیک اوست صدایش را نشنود که در این صورت اخفاتی شده است و مکروه است مأمومین صدای او را نشنوند. شیخ صدوق هم آیه را بر همین نظر حمل کرده است، چرا که گفته است: «قرائت نمازهای مغرب و عشا و صبح را جهری بخوان البته نه به گونه­ای که خودت را در رنج بیندازی یا صدایت را زیاد بالا ببری و باید صدایت متوسط باشد چرا که خدای عزوجل فرموده است: «وَلاَ تَجْهَرْ بِصَلاَتِکَ وَلاَ تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَیْنَ ذَلِکَ سَبِیلاً - . اسراء/ 110 - »،{بگو:

«و نمازت را به آواز بلند مخوان و بسیار آهسته‌اش مکن، و میان این [و آن] راهی [میانه] جوی.}اخبار وارده در این باب را خواهیم آورد.

**[ترجمه]

«2»

الْعَیَّاشِیُّ، عَنِ الْمُفَضَّلِ قَالَ: سَمِعْتُهُ وَ سُئِلَ عَنِ الْإِمَامِ هَلْ عَلَیْهِ أَنْ یُسْمِعَ مَنْ خَلْفَهُ وَ إِنْ کَثُرُوا قَالَ یَقْرَأُ قِرَاءَةً وَسَطاً یَقُولُ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ لا تَجْهَرْ بِصَلاتِکَ وَ لا تُخافِتْ بِها⁽⁴⁾.

و منه عن عبد الله بن سنان عنه علیه السلام: مثله‌⁽⁵⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ وَ لا تَجْهَرْ بِصَلاتِکَ وَ لا تُخافِتْ بِها قَالَ الْمُخَافَتَةُ مَا دُونَ سَمْعِکَ وَ الْجَهْرُ أَنْ تَرْفَعَ صَوْتَکَ شَدِیداً⁽⁶⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ زُرَارَةَ وَ حُمْرَانَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیهما السلام: فِی قَوْلِهِ تَعَالَی وَ لا تَجْهَرْ بِصَلاتِکَ الْآیَةَ قَالَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذَا کَانَ بِمَکَّةَ جَهَرَ بِصَلَاتِهِ فَیَعْلَمُ بِمَکَانِهِ الْمُشْرِکُونَ فَکَانُوا یُؤْذُونَهُ فَأُنْزِلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ عِنْدَ ذَلِکَ‌⁽¹⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ سُلَیْمَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ وَ لا تَجْهَرْ بِصَلاتِکَ الْآیَةَ قَالَ الْجَهْرُ بِهَا رَفْعُ الصَّوْتِ وَ الْمُخَافَتَةُ مَا لَمْ تَسْمَعْ أُذُنَاکَ وَ بَیْنَ ذَلِکَ قَدْرُ مَا تُسْمِعُ أُذُنَیْکَ‌⁽²⁾.

وَ مِنْهُ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَا بُنَیَّ عَلَیْکَ بِالْحَسَنَةِ بَیْنَ السَّیِّئَتَیْنِ تَمْحُوهُمَا قَالَ وَ کَیْفَ ذَلِکَ یَا أَبَتِ قَالَ مِثْلُ قَوْلِ اللَّهِ وَ لا تَجْهَرْ بِصَلاتِکَ سَیِّئَةٌ وَ لا تُخافِتْ بِها سَیِّئَةٌ وَ ابْتَغِ بَیْنَ ذلِکَ سَبِیلًا حَسَنَةٌ الْخَبَرَ⁽³⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی هَذِهِ الْآیَةِ قَالَ نَسَخَتْهَا فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]عیاشی: مفضل گفته است، شنیدم از امام حسن عسکری علیه السلام سؤال شد: آیا امام جماعت باید صدایش به کسانی که پشت سرش هستند (هر چند که زیاد باشند) برساند؟ امام فرمود: متوسط قرائت کند، چرا که خدا می فرماید {و نمازت را به آواز بلند مخوان و بسیار آهسته‌اش مکن، و میان این [و آن] راهی [میانه] جوی - . تفسیر العیاشی 2: 318 - .}

و نیز عیاشی: روایتی دیگری هم از عبدالله ابن سنان شبیه همین روایت از ایشان نقل شده است. - . تفسیر العیاشی 2: 318 -

و نیز عیاشی: امام صادق علیه السلام در تفسیر کلام خداوند «لا تجهر بصلوتک و لا تخافت بها» فرمود: الاخفات یعنی طوری بخوانی که خودت هم نشنوی و الاجهار یعنی صدایت را زیاد بالا ببری - . تفسیر العیاشی 2: 318 - .

و نیز عیاشی: امام باقر و امام صادق علیهم السلام درباره آیه «لا تجهر بصلوتک و لا تخافت بها» فرمودند: وقتی حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله سلم در مکه بود نمازش را بلند می­خواند، بنابراین مشرکان می­دانستند حضرت کجاست و ایشان را اذیت می­کردند، در این هنگام، این آیه نازل شد - . تفسیر العیاشی 2: 319 - .

و نیز عیاشی: امام صادق علیه السلام در تفسیر کلام خداوند «لا تجهر بصلوتک و لا تخافت بها» فرمود: الجهربها یعنی بلند کردن صداست و المخافتة یعنی طوری بخوانی که خودت هم نشنوی و بین این دو

به گونه ای بخوان که خودت هم صدایت را بشنوی - . تفسیر العیاشی 2: 318 - .

و نیز عیاشی: امام باقر علیه السلام به امام صادق علیه السلام فرمود: ای فرزندم، حسنه ای میان دو سیئه انجام بده که آنها را از بین ببرد، امام صادق علیه السلام گفت ای پدر، این چگونه ممکن است؟ فرمود: مثل سخن خداوند: «لاتجهر بها» سیئه است و« و لا تخافت بها» هم سیئه می­باشد و «وابتغ بین ذلک سبیلا» حسنه می­باشد - . تفسیر العیاشی 2: 318 - . ادامه روایت.

و نیز عیاشی: امام صادق علیه السلام در تفسیر این آیه فرمود: این آیه با آیه «فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکِینَ»، - . حجر / 94 - {پس آنچه را بدان مأموری آشکار کن و از مشرکان روی برتاب.} نسخ شده است - . تفسیر العیاشی 2: 252 - .

**[ترجمه]

بیان

لعل المراد نسخ بعض معانیها بالنسبة إلیه ص و الظاهر من الأخبار الواردة فی تفسیر الآیة عدم وجوب الجهر و الإخفات و أن المصلی مخیر بین أقل مراتب الإخفات و أکثر مراتب الجهر فی جمیع الصلوات و حملها علی التبعیض بعید.

**[ترجمه]شاید منظور، نسخ بعضی از معانی آیه نسبت به حضرت رسول صلی الله علیه وآله و سلم باشد و ظاهر اخباری که در تفسیر آیه آمده اند این است که جهر و اخفات واجب نیستند و نمازگزار در اقل مرتبه اخفات و اکثر مرتبه اجهار در تمام نمازها مخیر است و حمل کردن این آیه بر تبعیض بعید است - نمی توان از آیه برداشت کرد که باید نماز ظهر و عصر را به صورت اخفاتی و بقیه نمازها را جهری خواند -.

**[ترجمه]

«3»

الْعَیَّاشِیُّ، عَنْ زَیْدِ بْنِ عَلِیٍّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فَذُکِرَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ فَقَالَ تَدْرِی مَا نَزَلَ فِی بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ فَقُلْتُ لَا فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ کَانَ أَحْسَنَ النَّاسِ صَوْتاً بِالْقُرْآنِ وَ کَانَ یُصَلِّی بِفِنَاءِ الْکَعْبَةِ یَرْفَعُ صَوْتَهُ وَ کَانَ عُتْبَةُ وَ شَیْبَةُ ابْنَا رَبِیعَةَ وَ أَبُو جَهْلٍ وَ جَمَاعَةٌ مِنْهُمْ یَسْتَمِعُونَ قِرَاءَتَهُ قَالَ وَ کَانَ یُکْثِرُ تَرْدَادَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ فَیَرْفَعُ بِهَا صَوْتَهُ فَیَقُولُونَ إِنَ

مُحَمَّداً لَیُرَدِّدُ اسْمَ رَبِّهِ تَرْدَاداً فَیَأْمُرُونَ مَنْ یَقُومُ فَیَسْتَمِعُ عَلَیْهِ وَ یَقُولُونَ إِذَا جَازَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- فَأَعْلِمْنَا حَتَّی نَقُومَ فَنَسْتَمِعَ قِرَاءَتَهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِی ذَلِکَ وَ إِذا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- وَلَّوْا عَلی أَدْبارِهِمْ نُفُوراً⁽¹⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا علیه السلام قَالَ: فِی بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- قَالَ هُوَ الْحَقُّ فَاجْهَرْ بِهِ وَ هِیَ الْآیَةُ الَّتِی قَالَ اللَّهُ وَ إِذا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- وَلَّوْا عَلی أَدْبارِهِمْ نُفُوراً کَانَ الْمُشْرِکُونَ یَتَسَمَّعُونَ إِلَی قِرَاءَةِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَإِذَا قَرَأَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ نَفَرُوا وَ ذَهَبُوا فَإِذَا فَرَغَ مِنْهُ عَادُوا وَ تَسَمَّعُوا⁽²⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذَا صَلَّی بِالنَّاسِ جَهَرَ بِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ فَتَخَلَّفَ مَنْ خَلْفَهُ مِنَ الْمُنَافِقِینَ عَنِ الصُّفُوفِ فَإِذَا جَازَهَا فِی السُّورَةِ عَادُوا إِلَی مَوَاضِعِهِمْ وَ قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ إِنَّهُ لَیُرَدِّدُ اسْمَ رَبِّهِ تَرْدَاداً إِنَّهُ لَیُحِبُّ رَبَّهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَ إِذا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ الْآیَةَ⁽³⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ الثُّمَالِیِّ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام یَا ثُمَالِیُّ إِنَّ الشَّیْطَانَ لَیَأْتِی قَرِینَ الْإِمَامِ فَیَسْأَلُهُ هَلْ ذَکَرَ رَبَّهُ فَإِنْ قَالَ نَعَمْ اکْتَسَعَ فَذَهَبَ وَ إِنْ قَالَ لَا رَکِبَ عَلَی کَتِفَیْهِ وَ کَانَ إِمَامَ الْقَوْمِ حَتَّی یَنْصَرِفُوا قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ وَ مَا مَعْنَی قَوْلِهِ ذَکَرَ رَبَّهُ قَالَ الْجَهْرُ بِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]عیاشی: زید ابن علی گفته است، نزد امام محمد باقر علیه السلام رفتم. امام «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» گفت و سپس فرمود: می‌دانی درباره «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» چه آیه‌ای نازل شده است؟ گفتم: نه. فرمود: رسول الله صلی الله علیه وآله و سلم در قرائت قرآن زیباترین صدا را داشت، حضرت در صحن و حیاط کعبه با صدای بلند نماز می‌خواند و عتبة بن ربیعه و شیبة بن ربیعه و ابوجهل و گروهی دیگر از آنها به صدای قرائت او گوش می‌دادند. نیز گفته است: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آیه «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» را زیاد تکرار می‌کرد و آن را با صدای بلند می‌خواند. آنها می‌گفتند: محمد نام خداوندش را بسیار تکرار می‌کند، او قطعاً پروردگارش را بسیار دوست می‌دارد. لذا به کسانی که ایستاده بودند و صدای پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را می‌شنیدند، می‌گفتند: هرگاه «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» را گفت و تمام شد و آیه‌های دیگر را شروع کرد، ما را خبر کنید تا ما هم بیاییم و صدای او را بشنویم. آن گاه خدا این آیه را نازل کرد «وَإِذَا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ - بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ - وَلَّوْاْ عَلَی أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا»، - 1. اسراء/46 2. تفسیر عیاشی2: 317 3. تفسیر عیاشی 295:2 - {و چون در قرآن پروردگار خود را به یگانگی یاد کنی با نفرت پشت می‌کنند.}

2 و نیز عیاشی: امام صادق یا امام باقر علیهما السلام درباره «بسم الله الرحمن الرحیم» فرمود: این آیه، حق است پس به جهر بخوان. و این همان آیه ای است که خدا در مورد آن فرموده است: «وَإِذَا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْاْ عَلَی أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا». مشرکین به قرائت حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم گوش می­دادند و وقتی حضرت «بسم الله الرحمن الرحیم» را می­گفتند، بر نفرتشان افزوده می­شد و می­رفتند و وقتی حضرت تمام می­کرد بر می­گشتند و دوباره گوش می­دادند .

و نیز عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم وقتی همراه مردم نماز می‌خواند، آیه «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» را با صدای بلند قرائت می‌کرد و منافقان که پشت سر حضرت ایستاده بودند از صف‌های نماز کنار می‌رفتند و وقتی قرائت آیه تمام می‌شد، به جای خود باز می‌گشتند و به همدیگر می‌گفتند: محمد نام پروردگارش را بسیار تکرار می‌کند، حتماً او را بسیار دوست دارد و خدا این آیه را نازل کرد «وَإِذَا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْاْ عَلَی أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا» - . همان - .

و نیز عیاشی: ابو حمزه ثُمالی روایت کرده است: امام محمد باقر علیه السلام به من فرمود: ای ثمالی! شیطان در کنار امام جماعت می‌ایستد و از او می‌پرسد: آیا نام پروردگارش را ذکر کرده است؟ اگر بگوید آری، - فرمود - دُم خود را میان پاهایش گذاشته و فرار می کند و اگر بگوید نگفته، بر دوش امام سوار می‌شود و امام جماعت مردم می‌شود تا این که نماز تمام شود. پرسیدم: فدایتان شوم! معنی ذکر پروردگار چیست؟ فرمود: با صدای بلند «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» را گفتن. - . تفسیر العیاشی 2: 296 -

**[ترجمه]

بیان

الظاهر المراد بقرین الإمام الشیطان الذی وکله به و یحتمل الملک لکنه بعید و قال الفیروزآبادی اکتسع الفحل خطر و ضرب فخذیه بذنبه و الکلب بذنبه استثفر و قال الجزری فلما تکسعوا فیها أی تأخروا عن جوابها و لم یردوه انتهی.

**[ترجمه]ظاهراً منظور از قرین امام شیطانی است که بر او گمارده شده است و احتمالاً ملک باشد، هر چند بعید است. فیروزآبادی گفته است «اکتسع الفحل»: دم را به میان پا گذاشتن و فرار کردن است. سگ دمش را اکتساع کرد یعنی دمش را میان پاهایش گذاشت و فرار کرد. جزری گفته است «تکسّعوا فیها» یعنی در دادن جواب تأخیر کردند. پایان سخن

**[ترجمه]

«4»

الذِّکْرَی، قَالَ ابْنُ أَبِی عَقِیلٍ: تَوَاتَرَتِ الْأَخْبَارُ عَنْهُمْ علیهم السلام أَنْ لَا تَقِیَّةَ فِی الْجَهْرِ بِالْبَسْمَلَةِ.

**[ترجمه]الذکری: ابن ابی عقیل گفته است، تواتر اخبار ائمه علیهم السلام ثابت می­کند که نمی توان به خاطر تقیه بسمله را بلند نگفت.

**[ترجمه]

«5»

الْخِصَالُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْهَیْثَمِ وَ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ وَ الْحُسَیْنِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْوَرَّاقِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی بْنِ زَکَرِیَّا عَنْ بَکْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَبِیبٍ عَنْ تَمِیمِ بْنِ بُهْلُولٍ عَنْ أَبِی مُعَاوِیَةَ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: الْإِجْهَارُ بِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ فِی الصَّلَاةِ وَاجِبٌ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]الخصال: امام صادق علیه السلام فرمود: جهری گفتن بسمله در نماز واجب است - . الخصال 2: 151 - .

**[ترجمه]

«6»

الْعُیُونُ، عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُبْدُوسٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُتَیْبَةَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الرِّضَا علیه السلام: فِیمَا کَتَبَ لِلْمَأْمُونِ قَالَ الْإِجْهَارُ بِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ فِی جَمِیعِ الصَّلَوَاتِ سُنَّةٌ⁽²⁾.

**[ترجمه]العیون: در آنچه که امام رضا علیه السلام به مأمون نوشته بود، امام فرموده است: جهری گفتن بسمله در تمام نمازها سنت - مستحب - است. - . عیون الاخبار 2: 123 -

**[ترجمه]

توضیح

المشهور بین الأصحاب استحباب الجهر بالبسملة فی مواضع الإخفات للإمام و المنفرد فی الأولیین و الأخریین و نقل السید و ابن إدریس عن بعض الأصحاب القول باختصاص ذلک بالإمام دون غیره و هو المنقول عن ابن الجنید و خصه ابن إدریس بالأولیین بل قال بعدم جواز الجهر بها فی الأخیرتین و نقل الإجماع علی جواز الإخفات بها فیهما و أوجب أبو الصلاح الجهر بها فی أولیی الظهر و العصر فی ابتداء الحمد و السورة التی تلیها و أوجب ابن البراج الجهر بها فیما یخافت فیه و أطلق و الظاهر رجحان الجهر فی الجمیع للإمام و المنفرد و الاستحباب أقوی و عدم الترک أحوط لإطلاق الوجوب فی بعض الأخبار.

و أما ترک التقیة فیها فهو خلاف المشهور و الأخبار التی وصلت إلینا لا تدل علی ذلک إلا ما سیأتی بروایة صاحب الدعائم و یشکل تخصیص عمومات التقیة بأمثال ذلک.

**[ترجمه]نظر مشهور بین علما این است که مستحب است در نمازهایی که باید به صورت اخفاتی خوانده شود، امام جماعت «بسم الله الرحمن الرحیم» را بلند بگوید و کسی که فرادی نماز می­خواند، هم در دو رکعت اولی و هم در دو رکعت آخری، مستحب است با صدای بلند «بسم الله الرحمن الرحیم» بگوید. سید طاووس و ابن ادریس نقل کرده اند که برخی علما گفته­اند این حکم فقط مختص امام جماعت است و کسی که فرادی می خواند نیاز نیست «بسم الله الرحمن الرحیم» را بلند بگوید، و گفته اند نظر ابن جنید چنین است. ابن ادریس استحباب این کار را به دو رکعت اولی اختصاص داده و گفته است، جایز نیست در دو رکعت آخری «بسم الله الرحمن الرحیم» بلند گفته شود. حتی بر جواز اخفات بسم الله در دو رکعت آخر اجماع نقل کرده است ولی به نظر ابوصلاح، جهری گفتن بسم الله در دو رکعت اول نماز ظهر و عصر در آغاز حمد و سوره ای که می­خواند واجب است. ابن براج به طور مطلق گفته است، در هر جا که باید قرائت به صورت اخفاتی خوانده شود، باید بسم الله به صورت جهری خوانده شود. ولی ظاهراً به نظر می­آید جهری گفتن بسم الله در تمامی موارد ذکر شده بر امام و کسی که فردای می­خواند رجحان دارد و مستحب بودن آن قوی، و احتیاط، ترک نکردن این کار است چرا که در برخی از روایات به طور مطلق گفته شده که این کار واجب است.

اما اینکه نمی­توان در جهری خواندن بسم ا... تقیه کرده و آن را به صورت اخفاتی گفت خلاف مشهور است و فقط یک روایت در این باره وجود دارد و نمی­توان با این روایت، عموماتی را که بر جواز تقیه دلالت دارند تخصیص زد.

**[ترجمه]

«7»

الْمِصْبَاحُ، لِلشَّیْخِ قَالَ رُوِیَ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیِّ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: عَلَامَاتُ الْمُؤْمِنِ خَمْسٌ صَلَاةُ الْإِحْدَی وَ الْخَمْسِینَ وَ زِیَارَةُ الْأَرْبَعِینَ وَ التَّخَتُّمُ بِالْیَمِینِ وَ تَعْفِیرُ

الْجَبِینِ وَ الْجَهْرُ بِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]المصباح: امام حسن عسکری علیه السلام فرمود: مؤمن پنج علامت دارد: پنجاه و یک رکعت نماز در شبانه روز، زیارت اربعین، انگشتر به دست راست کردن، پیشانی به خاک مالیدن در نماز و جهری گفتن بسم ا... در نماز. - . مصباح المتهجد: 551 -

**[ترجمه]

«8»

فِقْهُ الرِّضَا، قَالَ علیه السلام: أَسْمِعِ الْقِرَاءَةَ وَ التَّسْبِیحَ أُذُنَیْکَ فِیمَا لَا تَجْهَرُ فِیهِ مِنَ الصَّلَوَاتِ بِالْقِرَاءَةِ وَ هِیَ الظُّهْرُ وَ الْعَصْرُ وَ ارْفَعْ فَوْقَ ذَلِکَ فِیمَا تَجْهَرُ فِیهِ بِالْقِرَاءَةِ-⁽²⁾

قَالَ وَ سَأَلْتُ الْعَالِمَ علیه السلام عَنِ الْقُنُوتِ یَوْمَ الْجُمُعَةِ إِذَا صَلَّیْتُ وَحْدِی أَرْبَعاً فَقَالَ نَعَمْ فِی الرَّکْعَةِ الثَّانِیَةِ خَلْفَ الْقِرَاءَةِ فَقُلْتُ أَجْهَرُ فِیهَا بِالْقِرَاءَةِ قَالَ نَعَمْ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]فقه الرضا: امام رضا علیه السلام: در جاهایی که نماز به صورت جهری خوانده نمی­شود یعنی ظهر و عصر، طوری قرائت کن که قرائت و تسبیح خودت را بشنوی و در جاهایی که باید به صورت جهری خوانده شود، صدایت را از این مقدار بلندتر کن. - . فقه الرضا: 7 -

راوی گفته است از امام کاظم علیه السلام پرسیدم، اگر در روز جمعه نماز ظهر را فرادی بخوانم، آیا لازم است قنوت بگیرم؟ حضرت فرمود بله، در رکعت دوم بعد از قرائت. گفتم آیا باید قرائت را به صورت جهری بخوانم؟ حضرت فرمود: بله - . فقه الرضا: 11 -

**[ترجمه]

«9»

الْخِصَالُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: إِذَا صَلَّیْتَ فَأَسْمِعْ نَفْسَکَ الْقِرَاءَةَ وَ التَّکْبِیرَ وَ التَّسْبِیحَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]الخصال: امیر المومنین علیه السلام فرمود: وقتی نماز می­خوانی باید خودت قرائت و تکبیر و تسبیحت را بشنوی.

**[ترجمه]

«10»

الْعَیَّاشِیُّ، عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا علیه السلام قَالَ: لَا یَکْتُبُ الْمَلَکُ إِلَّا مَا أَسْمَعَ نَفْسَهُ وَ قَالَ اللَّهُ وَ اذْکُرْ رَبَّکَ فِی نَفْسِکَ تَضَرُّعاً وَ خِیفَةً⁽⁵⁾قَالَ لَا یَعْلَمُ ثَوَابَ ذَلِکَ الذِّکْرِ فِی نَفْسِ الْعَبْدِ لِعَظَمَتِهِ إِلَّا اللَّهُ‌⁽⁶⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ یَرْفَعُهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: وَ اذْکُرْ رَبَّکَ فِی نَفْسِکَ تَضَرُّعاً یَعْنِی مُسْتَکِیناً وَ خِیفَةً یَعْنِی خَوْفاً مِنْ عَذَابِهِ وَ دُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ یَعْنِی دُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقِرَاءَةِ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ یَعْنِی بِالْغَدَاةِ وَ الْعَشِیِ‌⁽⁷⁾.

**[ترجمه]عیاشی: امام باقر یا امام صادق علیهما السلام فرمود: فرشته - ثبت اعمال - فقط نمازهایی را ثبت می­کند که قرائت آن را خودت بشنوی و خدا فرموده است: «وَاذْکُر رَّبَّکَ فِی نَفْسِکَ تَضَرُّعاً وَخِیفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ وَلاَ تَکُن مِّنَ الْغَافِلِینَ - . اعراف/ 205 - »،{و در دل خویش، پروردگارت را بامدادان و شامگاهان با تضرع و ترس، بی‌صدای بلند، یاد کن و از غافلان مباش.} و گفته است: به خاطر عظمت این ذکر، فقط خدا ثواب آن را می­داند - . تفسیر العیاشی 2: 44 - .

و نیز عیاشی: حضرت رسول صلی الله علیه و آله در باره تفسیر آیه فرمود: «واذکر ربک فی نفسک تضرعاً (فروتنانه) و خفیه (ترسان از عذاب خدا) و دون الجهر من القول (یعنی کمتر از صدایی که قرائت، جهری خوانده می­شود) بالغدو الآصال.» یعنی صبح و شام - .

تفسیر العیاشی 2: 44 - .

**[ترجمه]

بیان

لعل الذکر النفسانی فی الخبرین محمول علی غیر قراءة الصلاة.

**[ترجمه]احتمالاً ذکر نفسانی یا از دل گذارندن ذکر در این دو روایت به قرائت غیر نماز حمل شود.

**[ترجمه]

«11»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ صَلَّی الْعِیدَیْنِ وَحْدَهُ وَ الْجُمُعَةَ هَلْ یَجْهَرُ فِیهِمَا بِالْقِرَاءَةِ قَالَ لَا یَجْهَرُ إِلَّا الْإِمَامُ-⁽¹⁾قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یُصَلِّی الْفَرِیضَةَ مَا یُجْهَرُ فِیهِ بِالْقِرَاءَةِ هَلْ عَلَیْهِ أَنْ یَجْهَرَ قَالَ إِنْ شَاءَ جَهَرَ وَ إِنْ شَاءَ لَمْ یَفْعَلْ‌⁽²⁾

فقال علیه السلام هو مخیر ان شاء جهر و ان شاء لم یجهر.

**[ترجمه]قرب الاسناد: علی ابن جعفر گفته است، از برادر خود امام کاظم علیه السلام پرسیدم: کسی که نماز عید فطر و قربان را فرادی و نماز جمعه را - به جماعت - می­خواند، می تواند جهری قرائت کند؟ حضرت فرمود: فقط امام می تواند جهری بخواند. - . قرب الاسناد: 98 -

و باز پرسیدم: اگر فردی نمازی بخواند که قرائتش باید جهری باشد، آیا باید جهری بخواند؟ حضرت فرمود: می­تواند جهری یا اخفاتی بخواند. - . قرب الاسناد: 94 -

**[ترجمه]

بیان

هذا الخبر صریح فی الاستحباب و حمله الشیخ علی التقیة و قال المحقق فی المعتبر و هو تحکم من الشیخ ره فإن بعض الأصحاب لا یری وجوب الجهر بل یستحبه مؤکدا انتهی و حمله بعضهم علی الجهر العالی و هو بعید.

وَ رَوَی الصَّدُوقُ ره فِی الصَّحِیحِ‌⁽³⁾

عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی رَجُلٍ جَهَرَ فِیمَا لَا یَنْبَغِی الْجَهْرُ فِیهِ أَوْ أَخْفَی فِیمَا لَا یَنْبَغِی الْإِخْفَاتُ فِیهِ فَقَالَ أَیَّ ذَلِکَ فَعَلَ مُتَعَمِّداً فَقَدْ نَقَضَ صَلَاتَهُ وَ عَلَیْهِ الْإِعَادَةُ وَ إِنْ فَعَلَ ذَلِکَ نَاسِیاً أَوْ سَاهِیاً أَوْ لَا یَدْرِی فَلَا شَیْ‌ءَ عَلَیْهِ وَ قَدْ تَمَّتْ صَلَاتُهُ.

و هذا مستند الوجوب و فی بعض النسخ نقص بالمهملة فهو أیضا یؤید الاستحباب و فی بعضها بالمعجمة فیمکن حمله علی تأکد الاستحباب و کذا الأمر بالإعادة و المسألة فی غایة الإشکال و لا یترک الاحتیاط فیها.

**[ترجمه]این خبر صریح در استحباب جهری خواندن قرائت است. شیخ طوسی این روایت را حمل بر تقیه کرده است! محقق در کتاب المعتبر گفته است، این نظر شیخ طوسی از منطق به دور است چرا که برخی علما جهری خواندن را واجب نمی­دانند، بلکه آن را مستحب مؤکد می­دانند. پایان سخن. برخی علما، جهر موجود در این روایت را بر جهر شدید حمل کرده اند که بعید است این نظر درست باشد.

شیخ صدوق (ره) در روایتی صحیح نقل کرده است که زراره از امام باقر علیه السلام پرسید: کسی در جایی که باید جهری بخواند اخفاتی می­خواند و در جایی که باید اخفاتی بخواند جهری می­خواند، حکمش چیست؟ حضرت فرمود: هر کس از روی عمد این کار بکند نمازش باطل است و باید دوباره بخواند، اما اگر فراموش کند یا غفلت نماید یا اصلاً حکمش را نداند، نمازش صحیح است - . الفقیه 1: 227 - .

این روایت مستند وجوب جهر است. البته در برخی نسخه ها «نقص» بدون نقطه آمده که این نیز مؤید مستحب بودن جهری خواندن قرائت است و نیز در برخی نسخه ها «نقض» با نقطه آمده که می توان روایت را بر مستحب مؤکد حمل کرد. همچنین می توان امر به اعاده را به استحباب مؤکد حمل کرد. حکم دادن در این مسئله بسیار مشکل است، احتیاط این است که حالت جهر و اخفات رعایت شود .

**[ترجمه]

«12»

الْعِلَلُ، عَنْ حَمْزَةَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْعَلَوِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَعْبَدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام لِأَیِّ عِلَّةٍ یُجْهَرُ فِی صَلَاةِ الْفَجْرِ وَ صَلَاةِ الْمَغْرِبِ وَ صَلَاةِ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ وَ سَائِرِ الصَّلَوَاتِ مِثْلِ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ لَا یُجْهَرُ فِیهَا فَقَالَ لِأَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله لَمَّا أُسْرِیَ

بِهِ إِلَی السَّمَاءِ کَانَ أَوَّلُ صَلَاةٍ فَرَضَ اللَّهُ عَلَیْهِ صَلَاةَ الظُّهْرِ یَوْمَ الْجُمُعَةِ فَأَضَافَ اللَّهُ إِلَیْهِ الْمَلَائِکَةَ یُصَلُّونَ خَلْفَهُ فَأَمَرَ نَبِیَّهُ صلی الله علیه و آله أَنْ یَجْهَرَ بِالْقِرَاءَةِ لِیَتَبَیَّنَ لَهُمْ فَضْلُهُ ثُمَّ فَرَضَ عَلَیْهِ الْعَصْرَ وَ لَمْ یُضِفْ إِلَیْهِ أَحَداً مِنَ الْمَلَائِکَةِ فَأَمَرَهُ أَنْ یُخْفِیَ الْقِرَاءَةَ لِأَنَّهُ لَمْ یَکُنْ وَرَاءَهُ أَحَدٌ ثُمَّ فَرَضَ عَلَیْهِ الْمَغْرِبَ وَ أَضَافَ إِلَیْهِ الْمَلَائِکَةَ فَأَمَرَهُ بِالْإِجْهَارِ وَ کَذَلِکَ الْعِشَاءُ الْآخِرَةُ فَلَمَّا کَانَ قُرْبُ الْفَجْرِ نَزَلَ فَفَرَضَ اللَّهُ عَلَیْهِ الْفَجْرَ وَ أَمَرَهُ بِالْإِجْهَارِ لِیُبَیِّنَ لِلنَّاسِ فَضْلَهُ کَمَا بَیَّنَ لِلْمَلَائِکَةِ فَلِهَذِهِ الْعِلَّةِ یُجْهَرُ فِیهَا⁽¹⁾.

کتاب العلل، لمحمد بن علی بن إبراهیم بإسناده عن محمد بن حمران عنه علیه السلام: مثله بیان فی علل محمد بن علی بن إبراهیم و فی الفقیه‌⁽²⁾

هکذا لأی علة یجهر فی صلاة الجمعة و صلاة المغرب و صلاة العشاء الآخرة و صلاة الغداة و هو الصواب کما یدل علیه الجواب و لعل المراد بالظهر صلاة الجمعة أو الأعم منه و من الظهر لیکون مطابقا للسؤال.

**[ترجمه]العلل: محمد ابن ابی حمزه گفته است از امام صادق علیه السلام پرسیدم: چرا نماز صبح و مغرب و عشای آخر شب جهری خوانده می­شود ولی سایر نمازها مثل ظهر و عصر جهری خوانده نمی­شوند؟ حضرت فرمود: وقتی حضرت رسول به معراج رفتند، اولین نمازی که بر حضرت واجب شد نماز ظهر جمعه بود، ملائکه هم پشت سر حضرت نماز خواندند. خدای متعال به حضرت رسول الله فرمود: نماز را با صدای بلند بخواند تا فضل و برتری ایشان بر ملائکه روشن گردد، سپس نماز عصر بر حضرت واجب شد و چون ملائکه به حضرت اقتدا نکرده بودند، خدا به ایشان فرمود که نماز را به حالت اخفات بخواند، چرا که کسی پشت سر حضرت نبود. دوباره وقت مغرب ملائکه به حضرت اقتدا کرده بودند و خدا امر کرد با صدای بلند بخواند و همین طور نماز عشاء را. وقتی نزدیک فجر شد، حضرت به زمین برگشتند و نماز صبح بر ایشان واجب شد و خدا امر کرد نماز را جهری بخواند تا فضیلت ایشان چنان که بر ملائکه روشن شد بر مردم هم روشن گردد، به این دلیل نماز صبح جهری خوانده می شود - . علل الشرایع 2: 12 - .

در کتاب العلل روایت دیگری از محمد ابن حمران مثل همین روایت آمده است .

توضیح : در کتاب علی ابن محمد ابن علی ابن ابراهیم و کتاب الفقیه - . الفقیه 2: 202 - سؤال این گونه آمده است: «چرا در نماز جمعه و مغرب و عشا و صبح، قرائت با صدای بلند خوانده می­شود؟» که این سؤال درست است، چرا که جوابی که داده شده، با این سؤال هماهنگ است. احتمالاً منظور از ظهر، یا نماز جمعه، یا هم نماز جمعه و هم نماز ظهر است تا اینکه سؤال مطابق جواب شود.

**[ترجمه]

«13»

الْعِلَلُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ بَشَّارٍ عَنْ مُوسَی: أَنَّهُ سَأَلَ أَخَاهُ عَلِیَّ بْنَ مُحَمَّدٍ علیه السلام فِیمَا سَأَلَ عَنْهُ یَحْیَی بْنُ أَکْثَمَ عَنْ صَلَاةِ الْفَجْرِ لِمَ یُجْهَرُ فِیهَا بِالْقِرَاءَةِ وَ هِیَ مِنْ صَلَوَاتِ النَّهَارِ وَ إِنَّمَا یُجْهَرُ فِی صَلَاةِ اللَّیْلِ قَالَ لِأَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله کَانَ یُغَلِّسُ بِهَا لِقُرْبِهَا مِنَ اللَّیْلِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]العلل: علی ابن جعفر از برادرشان حضرت امام کاظم علیه السلام پرسید: - با اینکه یک قاعده کلی است که نمازهایی که شب خوانده می شود جهری هستند - چرا نماز صبح با اینکه جزء نمازهای روز است جهری می باشد؟ حضرت فرمود: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نماز صبح را بلافاصله بعد از طلوع فجر - و بدون تأخیر - که نزدیک شب است می­خواند - . علل الشرایع 2: 13 - .

**[ترجمه]

«14»

مَجَالِسُ الصَّدُوقِ، وَ الْخِصَالُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الْقَاسِمِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: جَاءَ نَفَرٌ مِنَ الْیَهُودِ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَسَأَلُوهُ عَنْ مَسَائِلَ فَکَانَ فِیمَا سَأَلُوهُ أَنْ قَالُوا لِمَ یُجْهَرُ فِی ثَلَاثِ صَلَوَاتٍ قَالَ لِأَنَّهُ یَتَبَاعَدُ مِنْهُ لَهَبُ النَّارِ مِقْدَارَ

مَا یَبْلُغُهُ صَوْتُهُ وَ یَجُوزُ عَلَی الصِّرَاطِ وَ یُعْطَی السُّرُورَ حَتَّی یَدْخُلَ الْجَنَّةَ⁽¹⁾.

**[ترجمه]مجالس الصدوق و الخصال: امام حسن علیه السلام فرمود: یک نفر یهودی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آمد و مسائلی از حضرت پرسید. یکی از این مسائل این بود: چرا در نمازهای سه گانه، قرائت جهری است؟ حضرت فرمود: چرا که به اندازه جایی که صدای فرد می رسد، زبانه آتش جهنم از وی دور می­شود، از پل صراط - آسان - می­گذرد و تا زمانی که وارد بهشت گردد شادمان خواهد بود - . امالی صدوق: 117 - .

**[ترجمه]

«15»

الْعُیُونُ، عَنْ تَمِیمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْقُرَشِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ رَجَاءِ بْنِ أَبِی الضَّحَّاکِ: أَنَّ الرِّضَا علیه السلام فِی طَرِیقِ خُرَاسَانَ کَانَ یَجْهَرُ بِالْقِرَاءَةِ فِی الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ وَ صَلَاةِ اللَّیْلِ وَ الشَّفْعِ وَ الْوَتْرِ وَ یُخْفِی الْقِرَاءَةَ فِی الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ وَ کَانَ یَجْهَرُ بِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ فِی جَمِیعِ صَلَوَاتِهِ بِاللَّیْلِ وَ النَّهَارِ⁽²⁾.

**[ترجمه]العیون : رجاء ابن ابی ضحاک روایت کرده است: وقتی حضرت رضا علیه السلام به خراسان می­آمد، قرائت نماز مغرب و عشا و نماز شب و وتر را با صدای بلند و قرائت نماز ظهر و عصر را آهسته می­خواند ولی «بسم الله الرحمن الرحیم» را در تمامی نمازهای شب و روز بلند می­گفت - . عیون الاخبار 2: 182 - .

**[ترجمه]

«16»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ قَالَ: صَلَّیْتُ خَلْفَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَتَعَوَّذَ بِإِجْهَارٍ ثُمَّ جَهَرَ بِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: حنان ابن سدیر گفته است، پشت سر امام صادق علیه السلام نماز می­خواندم، حضرت با حال جهری استعاذه کرد و سپس «بسم الله الرحمن الرحیم» را با صدای بلند گفت - . قرب الاسناد: 58 - .

**[ترجمه]

«17»

مَجَالِسُ ابْنِ الشَّیْخِ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی عُمَرَ بْنِ مَهْدِیٍّ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ عَفَّانَ عَنْ أَبِی حَفْصٍ الصَّائِغِ قَالَ: صَلَّیْتُ خَلْفَ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ علیه السلام فَجَهَرَ بِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]مجالس ابن شیخ: ابوحفص صائغ روایت کرده است که پشت سر امام صادق علیه السلام نماز می­خواندم، ایشان «بسم الله الرحمن الرحیم» را با صدای بلند گفتند - . امالی الطوسی 1: 279 - .

**[ترجمه]

«18»

الْعِلَلُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَمِّهِ یَعْقُوبَ بْنِ سَالِمٍ: أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الرَّجُلِ یَقُومُ آخِرَ اللَّیْلِ فَیَرْفَعُ صَوْتَهُ بِالْقُرْآنِ فَقَالَ یَنْبَغِی لِلرَّجُلِ إِذَا صَلَّی بِاللَّیْلِ أَنْ یُسْمِعَ أَهْلَهُ لِکَیْ یَقُومَ قَائِمٌ وَ یَتَحَرَّکَ الْمُتَحَرِّکُ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]العلل: یعقوب ابن سالم گفته است، از امام صادق علیه السلام پرسیدم، فردی آخر شب بر می خیزد و با صدای بلند قرآن می­خواند. حضرت فرمود: بهتر است وقتی فردی در شب نماز می­خواند صدایش را به اهل خانه برساند تا کسی که می­خواهد برخیزد و کسی که می­خواهد تکان بخورد - . علل الشرایع 2: 53 - .

**[ترجمه]

«19»

کَنْزُ الْکَرَاجُکِیِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ رِجَالِهِ مَرْفُوعاً إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ یُقْبِلُ قَوْمٌ عَلَی نَجَائِبَ مِنْ نُورٍ یُنَادُونَ بِأَعْلَی أَصْوَاتِهِمْ الْحَمْدُ لِلَّهِ

الَّذِی صَدَقَنا وَعْدَهُ وَ أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَیْثُ نَشاءُ⁽¹⁾قَالَ فَتَقُولُ الْخَلَائِقُ هَذِهِ زُمْرَةُ الْأَنْبِیَاءِ فَإِذَا النِّدَاءُ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ هَؤُلَاءِ شِیعَةُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ فَهُمْ صَفْوَتِی مِنْ عِبَادِی وَ خِیَرَتِی مِنْ بَرِیَّتِی فَتَقُولُ الْخَلَائِقُ إِلَهَنَا وَ سَیِّدَنَا بِمَا نَالُوا هَذِهِ الدَّرَجَةَ فَإِذَا النِّدَاءُ مِنَ اللَّهِ بِتَخَتُّمِهِمْ فِی الْیَمِینِ وَ صَلَاتِهِمْ إِحْدَی وَ خَمْسِینَ وَ إِطْعَامِهِمُ الْمِسْکِینَ وَ تَعْفِیرِهِمُ الْجَبِینَ وَ جَهْرِهِمْ بِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ.

أعلام الدین، للدیلمی من کتاب الحسین بن سعید عن صفوان بإسناده عن أبی عبد الله علیه السلام: مثله.

**[ترجمه]کنز الکراجکی: امام صادق علیه السلام فرمود: وقتی قیامت شود گروهی با نوری خالص و درخشان می­آیند و با صدای بلند فریاد می­زنند «وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَیْثُ نَشَاء فَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِینَ - . الزمر/ 74 - »،{و گویند: «سپاس خدایی را که وعده‌اش را بر ما راست گردانید و سرزمین [بهشت] را به ما میراث داد، از هر جای آن باغ [پهناور] که بخواهیم جای می‌گزینیم. چه نیک است پاداش عمل‌کنندگان.»}مردم می­گویند این گروه پیامبر­ند؛ ندایی از جانب خدای متعال می­آید: نه اینها شیعیان حضرت علی علیه السلام هستند که برگزیده بهترین بندگانم می­باشند. مردم می­گویند پروردگارا، چگونه به این درجه رسیدند؟ ندا از جانب خدا می­آید: با انگشتر به دست راست کردن و پنجاه و یک رکعت نماز خواندن در شبانه روز و به فقیران غذا دادن و پیشانی به خاک مالیدن و «بسم الله الرحمن الرحیم» را بلند گفتن.

در کتاب اعلام الدین دیلمی هم چنین حدیثی از امام صادق علیه السلام آمده است.

**[ترجمه]

«20»

تَأْوِیلُ الْآیَاتِ الْبَاهِرَةِ، نَقْلًا مِنْ تَفْسِیرِ مُحَمَّدِ بْنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَاهْیَارَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ وَهْبَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ رَجِیمٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلَ جَابِرٌ الْجُعْفِیُّ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ تَفْسِیرِ قَوْلِهِ تَعَالَی وَ إِنَّ مِنْ شِیعَتِهِ لَإِبْراهِیمَ‌⁽²⁾فَقَالَ علیه السلام إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمَّا خَلَقَ إِبْرَاهِیمَ کَشَفَ لَهُ عَنْ بَصَرِهِ فَنَظَرَ فَرَأَی نُوراً إِلَی جَنْبِ الْعَرْشِ فَقَالَ إِلَهِی مَا هَذَا النُّورُ فَقِیلَ لَهُ هَذَا نُورُ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله صَفْوَتِی مِنْ خَلْقِی وَ رَأَی نُوراً إِلَی جَنْبِهِ فَقَالَ إِلَهِی وَ مَا هَذَا النُّورُ فَقِیلَ لَهُ هَذَا نُورُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام نَاصِرِ دِینِی وَ رَأَی إِلَی جَنْبِهِمْ ثَلَاثَةَ أَنْوَارٍ فَقَالَ إِلَهِی وَ مَا هَذِهِ الْأَنْوَارُ فَقِیلَ لَهُ هَذَا نُورُ فَاطِمَةَ فَطَمْتُ مُحِبِّیهَا مِنَ النَّارِ وَ نُورُ وَلَدَیْهَا الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ فَقَالَ إِلَهِی وَ أَرَی تِسْعَةَ أَنْوَارٍ قَدْ حَفُّوا بِهِمْ قِیلَ یَا إِبْرَاهِیمُ هَؤُلَاءِ الْأَئِمَّةُ مِنْ وُلْدِ عَلِیٍّ وَ فَاطِمَةَ فَقَالَ إِلَهِی وَ سَیِّدِی أَرَی أَنْوَاراً قَدْ أَحْدَقُوا بِهِمْ لَا یُحْصِی عَدَدَهُمْ إِلَّا أَنْتَ قِیلَ یَا إِبْرَاهِیمُ هَؤُلَاءِ شِیعَتُهُمْ شِیعَةُ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام فَقَالَ إِبْرَاهِیمُ وَ بِمَ تُعْرَفُ شِیعَتُهُمْ قَالَ بِصَلَاةِ الْإِحْدَی وَ الْخَمْسِینَ وَ الْجَهْرِ بِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ وَ الْقُنُوتِ قَبْلَ الرُّکُوعِ وَ التَّخَتُّمِ فِی الْیَمِینِ فَعِنْدَ ذَلِکَ قَالَ إِبْرَاهِیمُ اللَّهُمَّ اجْعَلْنِی مِنْ شِیعَةِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ- قَالَ فَأَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَی فِی کِتَابِهِ فَقَالَ وَ إِنَّ مِنْ شِیعَتِهِ

لَإِبْراهِیمَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تاویل الایات الباهره: ابوبصیر گفته است، جابر جعفی از امام صادق علیه السلام درباره تفسیر آیه «وَإِنَّ مِن شِیعَتِهِ لَإِبْرَاهِیمَ - . الصافات/ 83 - »،{و

بی‌گمان، ابراهیم از پیروان اوست.} پرسید: حضرت فرمود: وقتی خدای متعال حضرت ابراهیم را خلق کرد، حجاب را از دیدگان او برداشت و او نوری را در کنار عرش دید. از خدا پرسید این نور چیست؟ به او گفته شد: این نور محمد صلی الله علیه و آله و سلم برگزیده خلق من است و نوری دیگر در کنار آن نور - نور پیامبر - دید و دوباره پرسید این نور چیست؟ به او گفته شد: آن هم نور حضرت علی ابن ابی طالب یاریگر دینم است در کنار این دو نور، سه نور دیگر دید و از آنها هم پرسید. به او گفته شد: این نور فاطمه است که محبین آن حضرت، آتش جهنم را نمی بینند و دو نور دیگر نور حسن و حسین فرزندان اویند. حضرت ابراهیم گفت پروردگارا، نُه نور دیگر که گردا گردشان می­بینم چیست؟ گفته شد: ای ابراهیم، آنها ائمه از فرزندان علی و فاطمه­اند.

باز گفت سرورم، نورهای زیادی را می­بینیم که دور آنها حلقه زده­اند که فقط خودت تعداد آنها را می­دانی. گفته شد: ای ابراهیم، آنها شیعیان حضرت علی ابن ابی طالب علیه السلام هستند. حضرت ابراهیم پرسید، آنها با چه ویژگی شناخته می شوند؟ فرمود: با پنجاه و یک رکعت نماز، جهری خواندن «بسم الله الرحمن الرحیم» و قنوت قبل از رکوع و انگشتر به دست راست کردن. در این هنگام حضرت ابراهیم گفت خدایا، مرا از شیعیان حضرت امیرالمؤمنین قرار بده؛ که خدا از این موضوع در آیه: «و إن من شیعته لابراهیم» خبر داده است.

**[ترجمه]

«21»

کِتَابُ الْمُحْتَضَرِ، لِلشَّیْخِ حَسَنِ بْنِ سُلَیْمَانَ مِنْ کِتَابِ السَّیِّدِ حَسَنِ بْنِ کَبْشٍ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ تُقْبِلُ أَقْوَامٌ عَلَی نَجَائِبَ مِنْ نُورٍ یُنَادُونَ بِأَعْلَی أَصْوَاتِهِمْ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی أَنْجَزَنَا وَعْدَهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی أَوْرَثَنَا أَرْضَهُ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَیْثُ شِئْنَا قَالَ فَتَقُولُ الْخَلَائِقُ هَذِهِ زُمْرَةُ الْأَنْبِیَاءِ فَإِذَا النِّدَاءُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ هَؤُلَاءِ شِیعَةُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ وَ هُوَ صَفْوَتِی مِنْ عِبَادِی وَ خِیَرَتِی فَتَقُولُ الْخَلَائِقُ إِلَهَنَا وَ سَیِّدَنَا بِمَا نَالُوا هَذِهِ الدَّرَجَةَ فَإِذَا النِّدَاءُ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ نَالُوهَا بِتَخَتُّمِهِمْ فِی الْیَمِینِ وَ صَلَاتِهِمْ إِحْدَی وَ خَمْسِینَ وَ إِطْعَامِهِمُ الْمِسْکِینَ وَ تَعْفِیرِهِمُ الْجَبِینَ وَ جَهْرِهِمْ فِی الصَّلَاةِ بِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ.

**[ترجمه]کتاب المحتضر: امام صادق علیه السلام فرمود: وقتی قیامت شود گروهی با نوری خالص و درخشان می­آیند و با صدای بلند فریاد می­زنند: سپاس خدایی را که وعده‌اش را بر ما منجز گردانید و بهشت را به ما میراث داد، از هر جای آن باغ پهناور که بخواهیم جای می‌گزینیم. مردم می­گویند این گروه پیامبرند؛ ندا از جانب خدای عزّ و جل می­آید، نه اینها شیعیان حضرت علی علیه السلام هستند که برگزیده بهترین بندگانم می باشند. مردم می گویند: پروردگارا چگونه به این درجه رسیدند؟ در پاسخ ندا می آید: با انگشتر به دست راست کردن و پنجاه و یک رکعت نماز خواندن در شبانه روز و به فقیران غذا دادن و پیشانی به خاک مالیدن و «بسم الله الرحمن الرحیم» را در نماز بلند گفتن.

**[ترجمه]

«22»

دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ، رُوِّینَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ عَنْ عَلِیٍّ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ وَ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهم السلام: أَنَّهُمْ کَانُوا یَجْهَرُونَ بِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ فِیمَا یُجْهَرُ فِیهِ بِالْقِرَاءَةِ مِنَ الصَّلَوَاتِ فِی أَوَّلِ فَاتِحَةِ الْکِتَابِ وَ أَوَّلِ السُّورَةِ فِی کُلِّ رَکْعَةٍ وَ یُخَافِتُونَ بِهَا فِیمَا یُخَافَتُ فِیهِ مِنَ السُّورَتَیْنِ جَمِیعاً⁽²⁾

قَالَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیه السلام اجْتَمَعْنَا وُلْدَ فَاطِمَةَ عَلَی ذَلِکَ-⁽³⁾

وَ قَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ علیهما السلام التَّقِیَّةُ دِینِی وَ دِینُ آبَائِی وَ لَا تَقِیَّةَ فِی ثَلَاثٍ شُرْبِ الْمُسْکِرِ وَ الْمَسْحِ عَلَی الْخُفَّیْنِ وَ تَرْکِ الْجَهْرِ بِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]دعائم الاسلام: روایت است حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم و امام علی و امام حسن و امام حسین تا امام سجاد و امام باقر و امام صادق علیهم السلام، در جایی که قرائت نماز جهری بود، در اول نماز و شروع هر سوره، در هر رکعت «بسم الله الرحمن الرحیم» را جهری می­گفتند و هر جا که هر دو حمد و سوره اخفاتی خوانده می­شد، «بسم الله الرحمن الرحیم» را آهسته می­گفتند - . دعائم الاسلام 1: 160 - .

امام حسن علیه السلام فرمود: ما همه فرزندان فاطمه این طور نماز می­خوانیم - . دعائم الاسلام 1: 160 - .

امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: تقیه روش من و پدرانم است ولی در سه مورد تقیه جایز نیست: خوردن شراب، مسح روی کفش - یا جوراب - ترک جهر در گفتن «بسم الله الرحمن الرحیم» - . دعائم الاسلام 1: 160 - .

**[ترجمه]

بیان

الإخفات بالبسملة فی الإخفاتیة محمول علی التقیة قال فی التذکرة یجب الجهر بالبسملة فی مواضع الجهر و یستحب فی مواضع الإخفات فی أول الحمد و أول السورة عند علمائنا و قال الشافعی یستحب الجهر بها قبل الحمد و قبل السورة فی الجهریة و الإخفاتیة و به قال عمرو بن زبیر و ابن عباس و ابن عمر و أبو هریرة و عطا و طاوس و ابن جبیر و مجاهد و قال الثوری و الأوزاعی و أبو حنیفة و أحمد و أبو عبید لا یجهر بها بحال و قال النخعی الجهر بها بدعة و قال مالک المستحب أن لا یقرأ بها و قال ابن أبی لیلی و الحکم و إسحاق إن جهر فحسن و إن

أخفت فحسن.

**[ترجمه]آهسته گفتن بسمله در نمازهای اخفاتی بر تقیه حمل می­شود. درکتاب التذکره گفته است: به نظر علمای ما آهسته گفتن بسمله در جاهایی که نماز باید بلند خوانده شود واجب است و در جاهایی که نماز باید آهسته خوانده شود، در اول حمد و اول سوره مستحب می­باشد. شافعی گفته است: جهری گفتن بسمله قبل از حمد و سوره هم در نمازهای جهری و هم در نمازهای اخفاتی مستحب است که نظر عمرو، ابن زبیر، ابن عباس، ابن عمر، ابوهریره، عطا ، طاووس، ابن جبیر و مجاهد هم چنین است. ثوری، اوزاعی، ابوحنیفه، احمد و ابوعبید گفته اند: اصلاً نباید بسمله جهری گفته شود. نخعی گفته است: جهری گفتن بسمله بدعت است و مالک گفته است: جهری نخواندن بسمله مستحب می­باشد. ابن لیلی، حکم و اسحاق گفته اند: جهری و اخفاتی خواندن هر دو نیکوست.

**[ترجمه]

«23»

السَّرَائِرُ، نَقْلًا مِنْ کِتَابِ النَّوَادِرِ لِمُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الرَّجُلُ لَا یَرَی أَنَّهُ صَنَعَ شَیْئاً فِی الدُّعَاءِ فِی الْقِرَاءَةِ حَتَّی یَرْفَعَ صَوْتَهُ فَقَالَ لَا بَأْسَ إِنَّ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ علیه السلام کَانَ أَحْسَنَ النَّاسِ صَوْتاً بِالْقُرْآنِ وَ کَانَ یَرْفَعُ صَوْتَهُ حَتَّی یُسْمِعَ أَهْلَ الدَّارِ وَ إِنَّ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام کَانَ أَحْسَنَ صَوْتاً بِالْقُرْآنِ وَ کَانَ إِذَا قَامَ مِنَ اللَّیْلِ وَ قَرَأَ صَوْتَهُ فَیَمُرُّ بِهِ مَارُّ الطَّرِیقِ مِنَ السَّقَّاءِینَ وَ غَیْرِهِمْ فَیَقُومُونَ فَیَسْتَمِعُونَ إِلَی قِرَاءَتِهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]السرائر: معاویه ابن عمار گفته است، به امام صادق علیه السلام گفتم اگر فردی با صدای بلند نماز نخواند نمی تواند قرائت و دعا را درست بخواند، آیا جایز است بلند بخواند؟ حضرت فرمود: اشکالی ندارد چرا که امام سجاد علیه السلام قرآن را بسیار زیبا تلاوت می­کرد و صدایش را بلند می­کرد تا اهل خانه بشنوند. امام باقر علیه السلام هم قرآن را نیکو تلاوت می­کرد. وقتی شب بر می­خاست و قرآن می­خواند، کسانی که از کوچه می­گذشتند می­ایستادند و به قرائت او گوش می­کردند - . السرائر: 476 - .

**[ترجمه]

بیان

یدل علی جواز الجهر فی القراءة و الأذکار مطلقا بل استحبابه و حمل علی الجهریة و نوافل اللیل و یحمل حسن الصوت علی ما إذا لم یصل إلی حد الغناء بأن یکون جوهر الصوت حسنا أو یضم إلیه تحزین صوت لا یظهر فیه الترجیع.

**[ترجمه]از این می توان برداشت کرد که به طور مطلق جهری خواندن قرائت و اذکار جایز، بلکه مستحب است. این روایت بر نمازهای جهری و نافله­های شب حمل شده است. صوت حسن بر صدایی حمل می­شود که به حد غنا نرسد یا خود صدا زیبا باشد یا طوری به آن حزن داخل شود که در گلو نچرخاند (و چه چه نزند).

**[ترجمه]

«24»

الْعَیَّاشِیُّ، عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَجْهَرُ بِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ وَ یَرْفَعُ صَوْتَهُ بِهَا فَإِذَا سَمِعَهَا الْمُشْرِکُونَ وَلَّوْا مُدْبِرِینَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَ إِذا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلی أَدْبارِهِمْ نُفُوراً⁽²⁾.

**[ترجمه]عیاشی: امام باقرعلیه السلام فرمود: حضرت رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم «بسم الله الرحمن الرحیم» را بلند می­گفتند و صدایشان را بالا می­بردند و وقتی مشرکین آن را می­شنیدند روی بر می­گرداندند و به همین خاطر خدا آیه « وَإِذَا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْاْ عَلَی أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا - . اسراء/ 46 - » ،{و چون در قرآن پروردگار خود را به یگانگی یاد کنی با نفرت پشت می‌کنند.} را نازل کرد - . تفسیر عیاشی 1: 20 - .

**[ترجمه]

«25»

تَفْسِیرُ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ، بِأَسَانِیدَ جَمَّةٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- أَحَقُّ مَا جُهِرَ بِهَا وَ هِیَ الْآیَةُ الَّتِی قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ إِذا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلی أَدْبارِهِمْ نُفُوراً⁽³⁾.

وَ مِنْهُ: فِی قَوْلِهِ تَعَالَی وَ إِذا ذَکَرْتَ رَبَّکَ الْآیَةَ قَالَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذَا تَهَجَّدَ بِالْقُرْآنِ تَسَمَّعَ قُرَیْشٌ لِحُسْنِ قِرَاءَتِهِ وَ کَانَ إِذَا قَرَأَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- فَرُّوا عَنْهُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی ابن ابراهیم: امام صادق علیه السلام فرمود: شایسته است که «بسم الله الرحمن الرحیم» با صدای بلند خوانده شود و این همان آیه­ای است که خدا درباره اش فرموده است: «وَإِذَا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْاْ عَلَی أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا - . اسراء/ 46 - »،{و

چون در قرآن پروردگار خود را به یگانگی یاد کنی با نفرت پشت می‌کنند.} - . تفسیر القمی: 25 -

و تفسیر علی ابن ابراهیم: در تفسیر آیه «وَإِذَا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْاْ عَلَی أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا» گفته است: وقتی حضرت رسول شب زنده داری می­کرد و قرآن می­خواند، قریش به خاطر صدای زیبای ایشان می­ایستادند و گوش می­کردند و وقتی «بسم الله الرحمن الرحیم» را می­خواند، از آن فرار می­کردند - . تفسیر القمی: 382 - .

**[ترجمه]

«26»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، بِسَنَدِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَرْأَةِ تَؤُمُّ النِّسَاءَ مَا حَدُّ رَفْعِ صَوْتِهَا بِالْقِرَاءَةِ قَالَ بِقَدْرِ مَا تَسْمَعُ-⁽¹⁾قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ النِّسَاءِ هَلْ عَلَیْهِنَّ جَهْرٌ بِالْقِرَاءَةِ قَالَ لَا إِلَّا أَنْ تَکُونَ امْرَأَةٌ تَؤُمُّ النِّسَاءَ فَتَجْهَرُ بِقَدْرِ مَا تَسْمَعُ قِرَاءَتَهَا-⁽²⁾

قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ هَلْ یَصْلُحُ لَهُ أَنْ یَجْهَرَ بِالتَّشَهُّدِ وَ الْقَوْلِ فِی الرُّکُوعِ وَ السُّجُودِ وَ الْقُنُوتِ قَالَ إِنْ شَاءَ جَهَرَ وَ إِنْ شَاءَ لَمْ یَجْهَرْ⁽³⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: علی ابن جعفر گفته است، از برادرم امام موسی کاظم علیه السلام پرسیدم، وقتی زنی امام جماعت زنان شود چه اندازه می تواند صدایش را بالا ببرد؟ فرمود : به اندازه ای که شنیده شود - . قرب الاسناد: 100 - .

باز پرسیدم: آیا واجب است زنان قرائت را جهری بخوانند؟ فرمود: نه ولی در صورتی که زنان به او اقتدا کرده باشند، صدایش را به اندازه ای بلند کند که شنیده شود - . قرب الاسناد: 100 - .

باز پرسیدم: آیا صحیح است که مرد تشهد و ذکر رکوع و سجده و قنوت را با صدای بلند بخواند؟ فرمود: می­تواند جهری یا اخفاتی بخواند و در این کار مخیر است - . قرب الاسناد: 91 - .

**[ترجمه]

بیان

یدل علی عدم وجوب الجهر علی النساء و نقل علیه الفاضلان و الشهیدان إجماع العلماء لکن لا بد من إسماع نفسها کما دلت علیه الروایة و لو جهرت و لم یسمعها الأجنبی فالظاهر الجواز و لو سمعها الأجنبی فالمشهور بین المتأخرین بطلانها بناء علی أن صوت الأجنبی عورة و هو فی محل المنع و إن کان مشهورا إذ لم یقم علیه دلیل.

ثم الظاهر من کلام الأکثر وجوب الإخفات علیها فی موضعه و ربما أشعر بعض عباراتهم بثبوت التخییر لها مطلقا و قال الفاضل الأردبیلی قدس سره لا دلیل علی وجوب الإخفات علی المرأة فی الإخفاتیة و هو کذلک إلا أن الأحوط موافقة المشهور و یدل الخبر علی جهرها إذا کانت إماما و لعله علی الاستحباب.

**[ترجمه]از این حدیث روشن می شود که بر زنان واجب نیست جهری بخوانند و شهیدین و فاضلین اجماع علما را بر این مطلب آورده­اند. ولی باید به طوری بخواند که خودش صدایش را بشنود همان طور که روایت بر این مطلب دلالت می­کند. اگر مرد اجنبی صدایش را نشنود می­تواند صدایش را بلند کند و اگر مرد اجنبی صدایش را بشنود، به نظر متأخرین نماز وی باطل است با این مبنا که صدای زن برای مرد اجنبی، عورت است. این قول با این که مشهور است طرفداری ندارد، زیرا دلیلی بر آن نیست.

ظاهر کلام بیشتر علما این است: در جایی که نماز باید اخفاتی خوانده شود بر زنان واجب است آهسته بخوانند. چه بسا عبارت برخی علما به این مطلب اشاره دارد که زن به طور مطلق در این کار - جهری و اخفاتی خواندن - مخیر است. فاضل اردبیلی گفته است: دلیلی بر وجوب آهسته خواندن قرائت زن در نمازهای اخفاتیه نیست. هرچند که این سخن درست می باشد، احتیاط این است که به قول مشهور عمل شود. آنچه از حدیت می توان برداشت نمود این است که زن وقتی امام جماعت باشد باید قرائت را جهری بخواند و شاید این روایت بر استحباب جهری خواندن دلالت کند.

**[ترجمه]

«27»

الْعُیُونُ، وَ الْعِلَلُ، عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عُبْدُوسٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُتَیْبَةَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ فِیمَا رَوَاهُ عَنِ الرِّضَا علیه السلام مِنَ الْعِلَلِ قَالَ: فَإِنْ قَالَ لِمَ جَعَلَ الْجَهْرَ فِی بَعْضِ الصَّلَوَاتِ وَ لَمْ یَجْعَلْ فِی بَعْضٍ قِیلَ لِأَنَّ الصَّلَوَاتِ الَّتِی لَا یُجْهَرُ فِیهَا إِنَّمَا هِیَ صَلَوَاتٌ تُصَلَّی فِی أَوْقَاتٍ مُظْلِمَةٍ فَوَجَبَ أَنْ یُجْهَرَ فِیهِمَا لِأَنْ یَمُرَّ الْمَارُّ فَیَعْلَمَ أَنَّ هَاهُنَا جَمَاعَةً فَإِنْ أَرَادَ أَنْ یُصَلِّیَ صَلَّی وَ لِأَنَّهُ إِنْ لَمْ یَرَ جَمَاعَةً تُصَلِّی سَمِعَ وَ عَلِمَ ذَلِکَ مِنْ جِهَةِ السَّمَاعِ وَ الصَّلَاتَانِ اللَّتَانِ لَا یُجْهَرُ فِیهِمَا فَإِنَّهُمَا بِالنَّهَارِ وَ فِی أَوْقَاتٍ مُضِیئَةٍ فَهِیَ تُدْرَکُ مِنْ جِهَةِ الرُّؤْیَةِ فَلَا یَحْتَاجُ فِیهَا إِلَی السَّمَاعِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]العیون و العلل: فضل ابن شاذان گفته است از امام رضا علیه السلام سؤال شد: چرا در برخی نمازها جهر واجب است و در برخی دیگر واجب نیست؟ فرمود: نمازهای جهری نمازهایی هستند که در وقت های تاریک خوانده می­شوند و باید بلند خوانده شوند تا وقتی کسی از آنجا عبور می کند، بداند آن جا گروهی هستند و اگر خواست نماز بخواند با آنها بخواند، چرا که او جماعت را نمی­بیند و فقط صدایشان را می­شنود و از این راه می فهمد که آنجا افرادی هستند. ولی دو نمازی که جهری نیستند نمازهایی می­باشند که در روز خوانده می­شوند و چون هوا روشن است می­توان آنها را با چشم دید و نیازی به رساندن صدا نیست - . عیون الاخبار 2: 109 و علل الشرایع 1: 249 - .

**[ترجمه]

«28»

کِتَابُ الرَّوْضَةِ، وَ فَضَائِلُ ابْنِ شَاذَانَ، بِإِسْنَادِهِمَا إِلَی عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی أَوْفَی عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: لَمَّا خَلَقَ اللَّهُ إِبْرَاهِیمَ الْخَلِیلَ کَشَفَ اللَّهُ عَنْ بَصَرِهِ فَنَظَرَ إِلَی جَانِبِ الْعَرْشِ فَرَأَی أَنْوَارَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ الْأَئِمَّةِ علیهم السلام فَقَالَ إِلَهِی وَ سَیِّدِی أَرَی عِدَّةَ أَنْوَارٍ حَوْلَهُمْ لَا یُحْصِی عِدَّتَهُمْ إِلَّا أَنْتَ قَالَ یَا إِبْرَاهِیمُ هَؤُلَاءِ شِیعَتُهُمْ وَ مُحِبُّوهُمْ قَالَ إِلَهِی وَ بِمَا یُعْرَفُ شِیعَتُهُمْ وَ مُحِبُّوهُمْ قَالَ بِصَلَاةِ الْإِحْدَی وَ الْخَمْسِینَ وَ الْجَهْرِ بِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ وَ الْقُنُوتِ قَبْلَ الرُّکُوعِ وَ سَجْدَةِ الشُّکْرِ وَ التَّخَتُّمِ بِالْیَمِینِ‌⁽¹⁾.

<meta info=". کتاب الروضه و فضایل ابن شاذان: حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: وقتی خدا حضرت ابراهیم خلیل الله را آفرید، حجاب را از دیدگانش برداشت و او به طرف عرش نگاه کرد و نور پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و ائمه علیهم السلام را دید و گفت، اطراف آنها نورهایی را می بینم که فقط تو تعداد آنها را می دانی - و درباره آنها پرسید -

فرمود: آنها شیعیان آنانند، پرسید آنها با چه ویژگی شناخته می شوند؟ فرمود: جهری خواندن «بسم الله الرحمن الرحیم»، قنوت قبل از رکوع ، به جا آوردن سجده شکر، انگشتر به دست راست کردن - . الروضه: 34 و الفضائل: 167 - .

**[ترجمه]

أقول

تمامه فی باب نص الله علی الأئمة علیهم السلام‌⁽²⁾.

**[ترجمه]در باب نص خدا در باره ائمه علیهم السلام کاملا در این باره بحث خواهد شد.

**[ترجمه]

«29»

تَفْسِیرُ فُرَاتِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ، عَنْ یَحْیَی بْنِ زِیَادٍ رَفَعَهُ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ قَالَ: سَأَلْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ علیه السلام إِنِّی أَؤُمُّ قَوْمِی فَأَجْهَرُ بِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ قَالَ نَعَمْ حَقٌّ فَاجْهَرْ بِهَا قَدْ جَهَرَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ثُمَّ قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَانَ مِنْ أَحْسَنِ النَّاسِ صَوْتاً بِالْقُرْآنِ فَإِذَا قَامَ مِنَ اللَّیْلِ یُصَلِّی جَاءَ أَبُو جَهْلٍ وَ الْمُشْرِکُونَ یَسْتَمِعُونَ قِرَاءَتَهُ فَإِذَا قَالَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- وَضَعُوا أَصَابِعَهُمْ فِی آذَانِهِمْ وَ هَرَبُوا فَإِذَا فَرَغَ مِنْ ذَلِکَ جَاءُوا فَاسْتَمَعُوا وَ کَانَ أَبُو جَهْلٍ یَقُولُ إِنَّ ابْنَ أَبِی کَبْشَةَ لَیُرَدِّدُ اسْمَ رَبِّهِ إِنَّهُ لَیُحِبُّهُ فَقَالَ جَعْفَرٌ صَدَقَ وَ إِنْ کَانَ کَذُوباً قَالَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَ إِذا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلی أَدْبارِهِمْ نُفُوراً وَ هُوَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ-⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر فرات ابن ابراهیم: عمرو ابن شمر گفته است، از امام صادق علیه السلام سؤال کردم: آیا می­توانم وقتی که امام جماعت شدم «بسم الله الرحمن الرحیم» را جهری بخوانم؟ فرمود: بله، شایسته است که «بسم الله الرحمن الرحیم» جهری گفته شود، چرا که حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم آن را جهری می­خواند.

سپس فرمود: حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم قرآن را بسیار بلند تلاوت می­کردند و وقتی برای نماز شب بلند می­شد و قرآن می­خواند، ابوجهل و مشرکان می­آمدند تا به قرائتش گوش کنند. وقتی حضرت «بسم الله الرحمن الرحیم» را می­گفت، انگشتان خود را بر گوشهایشان می گذاشتند و از «بسم الله الرحمن الرحیم» فرار می کردند و وقتی آن را تمام می­کرد بر می­گشتند و دوباره گوش می­دادند. ابوجهل می گفت، ابن ابی کبشه - پیامبر- اسم پروردگارش را بسیار تکرار می کند و دوستش دارد. جعفر گفته است: ابوجهل هر چند بسیار دروغ­گوست، ولی این سخن را درست گفته است!

و گفته است: بنابراین خداوند آیه «وَإِذَا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْاْ عَلَی أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا - . اسراء/ 46 - »،{و

چون در قرآن پروردگار خود را به یگانگی یاد کنی با نفرت پشت می‌کنند.} را نازل کرد و این یاد پروردگار، همان «بسم الله الرحمن الرحیم» است. - . تفسیر قمی: 25 -

**[ترجمه]

باب 25 التسبیح و القراءة فی الأخیرتین

اشاره

باب 25 التسبیح و القراءة فی الأخیرتین‌⁽¹⁾

و قوله عزّ و جلّ:« فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ وَ اسْتَغْفِرْهُ» أمر غیر مستقل من المتشابهات بأم الکتاب، و لذلک بعد ما حصل الشرائط الثلاثة فی سنة التسع، و آن لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله أن یمتثل أمر هذه الآیة أوله الی رکعات السنة السبعة الداخلة فی الفرائض، فسبح اللّه عزّ و جلّ فیها و حمده ثمّ استغفره، بدلا عن قراءة الفاتحة وحدها.

و لما کان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یخافت بهذه الرکعات السبعة، لم یشتهر عند العامّة أمر التسبیح بدل القراءة، و لذلک أوجب أحمد و الشافعی من العامّة قراءة الفاتحة فی الأخیرتین و أوجبها مالک فی ثلاث رکعات و جوز التسبیح فی الرابعة فقط، و أبو حنیفة خیر بین الفاتحة و التسبیح، و جوز السکوت أیضا کأنّه توهم أن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله کان یسکت عند القیام للاخیرتین و الظاهر أن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله کان یقرأ بفاتحة الکتاب حتّی جاء سنة تسع فانتقل الی التسبیح و التحمید، و اللازم علینا الاقتداء بسنته الاحدث فالاحدث.

فبحکم الآیة الکریمة یجب علینا وجوبا غیر رکنی أن نسبح اللّه و نحمده ثمّ نستغفره من ذنوبنا فی هاتین الرکعتین، کما أرشدنا بذلک علماء التأویل من أهل بیت العصمة علیهم صلوات اللّه الرحمن، و سیمر علیک فی الباب أحادیث تؤید ذلک بحول اللّه و قوته.

**[ترجمه]باب بیست و پنجم: تسبیح و قرائت در دو رکعت آخر

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

السَّرَائِرُ، نَقْلًا مِنْ کِتَابِ النَّوَادِرِ لِمُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ الرَّجُلُ یَسْهُو عَنِ الْقِرَاءَةِ فِی الرَّکْعَتَیْنِ الْأَوَّلَتَیْنِ فَیَذْکُرُ فِی الرَّکْعَتَیْنِ الْأَخِیرَتَیْنِ أَنَّهُ لَمْ یَقْرَأْ

قَالَ أَتَمَّ الرُّکُوعَ وَ السُّجُودَ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ إِنِّی أَکْرَهُ أَنْ أَجْعَلَ آخِرَ صَلَاتِی أَوَّلَهَا⁽¹⁾.

**[ترجمه]سرائر: معاویه ابن عمار گفته است، از امام صادق علیه السلام پرسیدم: فردی قرائت را در دو رکعت اول فراموش می­کند و در دو رکعت آخر یادش می­آید که آن را نخوانده است - آیا می تواند به جای تسبیح، قرائت کند-؟ امام پرسیدند: آیا رکوع و سجده کرده است؟ گفتم بله. فرمود: من میل ندارم آخر نمازم را اول قرار دهم - . سرائر: 476 - . - باید در دو رکعت اول قرائت می­کرد و در دو کعت بعدی تسبیح می­گفت و اگر برعکس کند، اول نماز، آخر آن و آخر نماز، اول آن شده است. -

**[ترجمه]

بیان

أی لا یقرأ أصلا بل یسبح فإن القراءة للأولیین و التسبیح للأخیرتین أو لا یقرأ الحمد و السورة معا و سیأتی ما یؤید الأخیر.

**[ترجمه]منظور روایت این است که فرد سوره حمد را قرائت نکند بلکه تسبیح بگوید، چرا که قرائت برای دو رکعت اول و تسبیح برای دو رکعت بعدی است یا اینکه منظور این است که حمد و سوره را با هم نخواند. روایاتی خواهد آمد که برداشت اخیر را تأیید می­کند.

**[ترجمه]

«2»

الْإِحْتِجَاجُ،: فِیمَا کَتَبَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْحِمْیَرِیُّ إِلَی الْقَائِمِ علیه السلام سَأَلَهُ عَنِ الرَّکْعَتَیْنِ الْأَخِیرَتَیْنِ قَدْ کَثُرَتْ فِیهِمَا الرِّوَایَاتُ فَبَعْضٌ یَرَی أَنَّ قِرَاءَةَ الْحَمْدِ وَحْدَهَا أَفْضَلُ وَ بَعْضٌ یَرَی أَنَّ التَّسْبِیحَ فِیهِمَا أَفْضَلُ فَالْفَضْلُ لِأَیِّهِمَا لِنَسْتَعْمِلَهُ فَأَجَابَ علیه السلام قَدْ نَسَخَتْ قِرَاءَةُ أُمِّ الْکِتَابِ فِی هَاتَیْنِ الرَّکْعَتَیْنِ التَّسْبِیحَ وَ الَّذِی نَسَخَ التَّسْبِیحَ قَوْلُ الْعَالِمِ علیه السلام کُلُّ صَلَاةٍ لَا قِرَاءَةَ فِیهَا فَهِیَ خِدَاجٌ إِلَّا لِلْعَلِیلِ أَوْ مَنْ یَکْثُرُ عَلَیْهِ السَّهْوُ فَیَتَخَوَّفُ بُطْلَانَ الصَّلَاةِ عَلَیْهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]الاحتجاج: در آنچه که عبدالله حمیری به حضرت قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف نوشته و از ایشان درباره مسائلی پرسیده است آمده که: در مورد دو رکعت آخری روایات زیادی است که بعضی از آنها تنها قرائت سوره حمد را بهتر می­دانند و برخی دیگر تسبیح را، خواندن کدام یک بهتر است؟

حضرت جواب دادند: قرائت ام الکتاب - سوره حمد- خواندن تسبیح را دو رکعت آخری نسخ کرده است. روایتی که خواندن تسبیح را نسخ کرده، سخن عالم، امام هادی علیه السلام است که فرمود: هر نمازی قرائت نداشته باشد خداج - ناقص - است مگر فردی که بیماری داشته باشد یا کسی که در خواندن قرائت زیاد اشتباه می کند که نماز این افراد باطل نیست - . الاحتجاج: 274 - .

**[ترجمه]

«3»

السَّرَائِرُ، نَقْلًا مِنْ کِتَابِ حَرِیزٍ قَالَ وَ هُوَ مِنْ جُلَّةِ الْمَشِیخَةِ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: لَا تَقْرَأْ فِی الرَّکْعَتَیْنِ الْأَخِیرَتَیْنِ مِنَ الْأَرْبَعِ الرَّکَعَاتِ الْمَفْرُوضَاتِ شَیْئاً إِمَاماً کُنْتَ أَوْ غَیْرَ إِمَامٍ قُلْتُ فَمَا أَقُولُ فِیهِمَا قَالَ إِنْ کُنْتَ إِمَاماً فَقُلْ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ تُکَبِّرُ وَ تَرْکَعُ وَ إِنْ کُنْتَ خَلْفَ إِمَامٍ‌⁽³⁾

فَلَا تَقْرَأْ شَیْئاً فِی الْأُولَیَیْنِ وَ أَنْصِتْ لِقِرَاءَتِهِ وَ لَا تَقُولَنَّ شَیْئاً فِی الْأَخِیرَتَیْنِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ إِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ یَعْنِی فِی الْفَرِیضَةِ خَلْفَ الْإِمَامِ فَاسْتَمِعُوا

لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ وَ الْأُخْرَیَانِ تَبَعُ الْأُولَیَیْنِ‌⁽¹⁾.

قَالَ زُرَارَةُ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: کَانَ الَّذِی فَرَضَ اللَّهُ عَلَی الْعِبَادِ مِنَ الصَّلَاةِ عَشْراً فَزَادَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله سَبْعاً وَ فِیهِنَّ السَّهْوُ وَ لَیْسَ فِیهِنَّ قِرَاءَةٌ فَمَنْ شَکَّ فِی الْأُولَیَیْنِ أَعَادَ حَتَّی یَحْفَظَ وَ یَکُونَ عَلَی یَقِینٍ وَ مَنْ شَکَّ فِی الْأُخْرَیَیْنِ عَمِلَ بِالْوَهْمِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]سرائر: زراره گفته است، امام باقرعلیه السلام فرمود: در نماز واجب چهار رکعتی، در دو رکعت آخر سوره حمد را نخوان، چه امام باشی و چه مأموم. پرسیدم پس به جای آن چه چیزی بگویم؟ فرمود: اگر امام باشی سه مرتبه «سبحان الله و الحمدلله ولا اله الا الله» و سپس تکبیر بگو و رکوع کن و اگر ماموم باشی، در دو رکعت اول قرائت نکن و به قرائت امام گوش کن و در دو رکعت بعدی چیزی نگو، چرا که خداوند به مومنان می­گوید «وَإِذَا قُرِیءَ الْقُرْآنُ»، {و چون قرآن خوانده شود.} یعنی در نماز واجب و پشت امام جماعت «فَاسْتَمِعُواْ لَهُ وَأَنصِتُواْ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ - . الاعراف/ 204 - »،{گوش بدان فرا دارید و خاموش مانید، امید که بر شما رحمت آید.} و دو رکعت بعدی هم تابع دو رکعت اولی است - . السرائر: 471و475 - .

زراره گوید: امام باقرعلیه السلام فرمود: خداوند بر بندگان ده رکعت در نماز واجب کرده بود که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم هفت رکعت دیگر بدان افزود که در این هفت رکعت سهو می­آید (اگر سهو در این رکعات باشد نماز را باطل نمی­کند و حکم خود را دارد) و در این هفت رکعت، قرائت نیست. بنابراین هر کس در دو رکعت اولی شک کند - که چند رکعت خوانده - باید از نو بخواند تا یقین کند - تکلیف را - انجام داده است ولی اگر در دو رکعت بعدی شک کند، به ظن خود عمل کند - . السرائر: 472 - .

**[ترجمه]

بیان

روی ابن إدریس هذا الخبر من کتاب حریز فی باب کیفیة الصلاة و زاد فیه بعد لا إله إلا الله و الله أکبر و رواه فی آخر الکتاب فی جملة ما استطرفه من کتاب حریز و لم یذکر فیه التکبیر و النسخ المتعددة التی رأینا متفقة علی ما ذکرنا و یحتمل أن یکون زرارة رواه علی الوجهین و رواهما حریز عنه فی کتابه لکنه بعید جدا و الظاهر زیادة التکبیر من قلمه ره أو من النساخ لأن سائر المحدثین رووا هذه الروایة بدون التکبیر و زاد فی الفقیه‌⁽³⁾

و غیره بعد التسبیحات تکمله تسع تسبیحات و یؤیده أنه نسب فی المعتبر و فی التذکرة القول بتسع تسبیحات إلی حریز و ذکرا هذه الروایة.

**[ترجمه]این روایت را ابن ادریس هم از کتاب حزیر در باب کیفیت نماز نقل کرده است البته بعد از «لا اله الا الله »، «والله اکبر» را بدان افزوده است. البته در آخر کتاب در بخش­هایی که از کتاب حزیر دوباره نقل کرده است «الله اکبر» را نیاورده است. در نسخه هایی که دیدم، همگی مثل ما - بدون الله اکبر - روایت کرده اند و شاید زراره این حدیث را به دو صورت آورده و حزیر از وی روایت کرده است. ولی بعید است اینطور باشد. ظاهراً خود حزیر یا بعضی کاتبین، الله اکبر را بدان افزوده­اند چرا که سایر محدثین این حدیث را بدون «الله اکبر» نقل کرده­اند. شیخ صدوق در کتاب الفقیه - . الفقیه 1: 256 -

و برخی دیگر افزوده­اند: نه تسبیح را کامل گویی. مؤید این مطلب این است که در کتاب التذکره و کتاب المعتبر، گفتن نه تسبیح را به حزیر نسبت داده و این روایت را ذکر کرده اند.

**[ترجمه]

«4»

الْعِلَلُ، عَنْ حَمْزَةَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْعَلَوِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَعْبَدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام لِأَیِّ شَیْ‌ءٍ صَارَ التَّسْبِیحُ فِی الْأَخِیرَتَیْنِ أَفْضَلَ مِنَ الْقِرَاءَةِ قَالَ لِأَنَّهُ لَمَّا کَانَ فِی الْأَخِیرَتَیْنِ ذَکَرَ مَا یَظْهَرُ مِنْ عَظَمَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَدَهِشَ وَ قَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ فَلِذَلِکَ الْعِلَّةِ صَارَ التَّسْبِیحُ أَفْضَلَ مِنَ الْقِرَاءَةِ⁽⁴⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ عُبْدُوسٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُتَیْبَةَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ فِیمَا رَوَاهُ مِنَ الْعِلَلِ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: فَإِنْ قَالَ فَلِمَ جُعِلَ الْقِرَاءَةُ فِی الرَّکْعَتَیْنِ الْأَوَّلَتَیْنِ وَ التَّسْبِیحُ فِی الْأَخِیرَتَیْنِ قِیلَ لِلْفَرْقِ بَیْنَ مَا فَرَضَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ عِنْدِهِ وَ بَیْنَ مَا فَرَضَهُ مِنْ عِنْدِ رَسُولِ اللَّهِ ص‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]العلل: ابوحمزه گفته است، از امام صادق علیه السلام پرسیدم: چرا تسبیح گفتن در دو رکعت آخری بهتر از قرائت سوره حمد است؟ فرمود: چون پیامبردر دو رکعت آخری متوجه عظمت خدا شد و ترس او را فرا گرفت و فرمود: «سبحان الله و الحمد لله و لا اله الا الله و الله اکبر». به این علت، گفتن تسبیح بهتر از قرائت سوره حمد است - . علل الشرایع 2: 12 - .

و نیز العلل: در آنچه که در باب علت احکام، فضل ابن شاذان از امام رضا علیه السلام روایت کرده است، گفته است: اگر پرسیده شود: چرا باید در دو رکعت اول سوره حمد قرائت شود و در دو رکعت بعدی تسبیح گفته شود؟ گفته می شود: به خاطر اینکه بین آنچه خدای عزّ و جل واجب کرده، و بین آنچه خود پیامبر واجب کرده، فرق باشد - . علل الشرایع 1: 249 - .

**[ترجمه]

«5»

الْمُعْتَبَرُ، رَوَی زُرَارَةُ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الْأَخِیرَتَیْنِ مِنَ الظُّهْرِ قَالَ تُسَبِّحُ وَ تَحْمَدُ اللَّهَ وَ تَسْتَغْفِرُ لِذَنْبِکَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]المعتبر: زراره گفته است: از امام صادق علیه السلام پرسیدم، در دو رکعت آخر نماز ظهر چه چیزی باید خواند؟ فرمود: تسبیح می­گویی و خدا را سپاس می­گویی و برای گناهانت آمرزش می­خواهی - . المعتبر: 171 - .

**[ترجمه]

«6»

الْهِدَایَةُ،: سَبِّحْ فِی الْأُخْرَاوَیْنِ إِمَاماً کُنْتَ أَوْ غَیْرَ إِمَامٍ تَقُولُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ- وَ فِی الثَّالِثَةِ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ ثُمَّ تُکَبِّرُ وَ تَرْکَعُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]الهدایه: در دو رکعت آخر چه امام جماعت باشی و چه نباشی، می­گویی: «سبحان الله و الحمدلله و لا اله الا الله» و در بار سوم «والله اکبر» را می­گویی، سپس تکبیر می­گویی و رکوع می کنی - . الهدایه: 31 - .

**[ترجمه]

«7»

الْعُیُونُ، عَنْ تَمِیمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْقُرَشِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ رَجَاءِ بْنِ أَبِی الضَّحَّاکِ: أَنَّهُ صَحِبَ الرِّضَا علیه السلام مِنَ الْمَدِینَةِ إِلَی مَرْوَ فَقَالَ کَانَ یُسَبِّحُ فِی الْأُخْرَاوَیْنِ یَقُولُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ یَرْکَعُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]العیون: ابوضحاک که همراه امام رضا علیه السلام از مدینه تا مرو بود روایت کرده است، ایشان در دو رکعت آخر سه مرتبه می­گفتند: «سبحان الله و الحمدلله و لا اله الا الله» و بعد رکوع می­کردند - . عیون الاخبار 2: 182 - .

**[ترجمه]

بیان

فی بعض النسخ زید فی آخرها و الله أکبر و الموجود فی النسخ القدیمة المصححة کما نقلنا بدون التکبیر و الظاهر أن الزیادة من النساخ تبعا للمشهور.

ثم اعلم أنه لا خلاف بین الأصحاب فی جواز التسبیحات بدل الحمد فی الأخیرتین من الرباعیة و ثالثة المغرب و نقل جماعة علیه الإجماع و الأخبار بذلک مستفیضة بل متواترة و اختلف فی مقدارها فقال الشیخ فی النهایة و الاقتصاد إنها ثلاث مرات سبحان الله و الحمد لله و لا إله إلا الله و الله أکبر فتکون اثنتی عشرة تسبیحة و هو

المنقول عن ظاهر بن أبی عقیل غیر أنه قال یقول سبعا أو خمسا و أدناه ثلاث و نقل عن السید رضی الله عنه أنها عشر تسبیحات بحذف التکبیر فی الأولیین دون الثالثة و هو مختار الشیخ فی المبسوط و الجمل و ابن البراج و سلار و ذهب المفید و الشیخ فی الإستبصار و جماعة إلی وجوب الأربع علی الترتیب المذکور مرة و ذهب ابن بابویه إلی أنها تسعة بحذف التکبیر فی الثلاث و أسنده فی المعتبر و التذکرة و الذکری إلی حریز بن عبد الله السجستانی من قدماء الأصحاب و هو منسوب إلی أبی الصلاح لکن العلامة فی المنتهی نسب إلیه القول بثلاث تسبیحات و قال ابن إدریس یجزی المستعجل أربع و غیره عشر و نقل عن ابن الجنید أنه قال و الذی یقال فی مکان القراءة تحمید و تسبیح و تکبیر یقدم ما شاء.

و قال فی المعتبر بعد إیراد الروایات التی بعضها یدل علی إجزاء مطلق الذکر الوجه جواز الکل و قال فی الذکری ذهب صاحب البشری جمال الدین بن طاوس إلی إجزاء الجمیع فیظهر منهما الاکتفاء بمطلق الذکر و قواه فی الذکری و قال العلامة فی المنتهی الأقرب عدم وجوب الاستغفار و هو مشعر بوجود القول بوجوبه و قال سید المحققین فی المدارک الأولی الجمع بین التسبیحات الأربع و الاستغفار و إن کان الکل مجزیا إن شاء الله.

**[ترجمه]در بعضی نسخه در آخر حدیث «والله اکبر» اضافه شده است ولی آن - الله اکبر - در نسخه های تصحیح شده قدیمی نیست و ظاهراً نویسندگان نسخه ها «والله اکبر» را به خاطر پیروی کردن از نظر مشهور بدان افزوده اند.

بین علما در اینکه می توان در دو رکعت آخر نمازهای چهار رکعتی و رکعت سوم نماز مغرب به جای حمد تسبیح گفت، اختلافی نیست و گروهی از علما بر این مطلب اجماع نقل کرده اند. اخبار وارده در این باره مستفیض بلکه متواترند - که این کار جایز است - ولی در تعداد آن اختلاف است. شیخ در النهایه و الاقتصاد گفته است: در اینجا سه مرتبه «سبحان الله و الحمدلله ولا اله الا الله والله اکبر» گفته می­شود که جمعاً دوازده ذکر می شود. از ظاهر ابن ابی عقیل نقل شده است که چنین نظری را دارد با این فرق که ایشان گفته اند باید هفت یا پنج تسبیح گفته شود و کمترین آن سه مرتبه است. از سید مرتضی نقل شده است که این ذکر باید ده مرتبه گفته شود که در مرتبه سوم «والله اکبر» هم اضافه می­شود و شیخ در کتاب المبسوط و ابن براج و سلار همین نظر را دارند.

شیخ مفید و شیخ طوسی در الاستبصار و گروهی دیگر از علما گفته اند، گفتن این ذکر یک بار به ترتیب ذکر شده در روایت واجب است. به نظر ابن بابویه این ذکر باید نه مرتبه گفته شود و نباید «والله اکبر» در مرتبه سوم گفته شود. این سخن را در کتاب المعتبر و کتاب التذکره و کتاب الذکری به حزیر ابن عبدالله سجستانی - سیستانی - که از علمای قدیمی است نسبت داده اند. این نظر به ابوصلاح منسوب می باشد. ولی علامه در کتاب المنتهی به ابوصلاح نسبت داده است که وی قائل به سه تسبیح بوده است. ابن ادریس گفته است: کسی که عجله دارد، اگر چهار مرتبه تسبیح کند صحیح است ولی کسی که عجله ندارد باید ده مرتبه بگوید. از ابن جنید نقل شده است، آنچه به جای قرائت گفته می شود حمد خدا و تسبیح و تکبیر اوست و هر کدام را که بخواهد، اول بخواند - نیاز به ترتیب نیست -.

علامه در کتاب المعتبر بعد از ذکر روایاتی که برخی از آنها بر این دلالت می­کنند که هر ذکری خوانده شود صحیح است، گفته است: جایز است هر ذکری خوانده شود. در کتاب الذکری گفته است: نقل شده نظر سید ابن طاووس این است که خواندن همگی اینها صحیح است و از این دو نظر می توان نتیجه گرفت که مطلق ذکر کافی است و در الذکری این نظر که مطلق ذکر کافی است، تقویت شده است.

و گفته است: علامه در المنتهی گفته است: اقرب - نظر نزدیکتر به صواب - این است که استغفار واجب نیست و از این گفته وی می توان فهمید که نظری وجود دارد که استغفار را واجب می داند. سید محققین در کتاب المدارک گفته است: بهتر است هم تسبیحات چهارگانه خوانده شود و هم استغفار شود و اگر همگی خوانده شود، إن شاء الله نمازش صحیح خواهد بود.

**[ترجمه]

أقول

و الذی یظهر لی من مجموع الأخبار جواز الاکتفاء بمطلق الذکر ثم الأفضل اختیار التسع لأنه أکثر و أصح أخبارا و هو مختار قدماء المحدثین الآنسین بالأخبار المطلعین علی الأسرار کحریز و الصدوق قدس الله روحهما ثم الأربع مرة

لِمَا رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ وَ الشَّیْخُ‌⁽¹⁾

عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام مَا یُجْزِی مِنَ الْقَوْلِ فِی الرَّکْعَتَیْنِ الْأَخِیرَتَیْنِ قَالَ أَنْ یَقُولَ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ یُکَبِّرُ وَ یَرْکَعُ.

و لا یضر جهالة محمد بن إسماعیل لکونه من مشایخ إجازة کتاب الفضل و لتأیدها بالأخبار الکثیرة الدالة علی إجزاء مطلق الذکر.

و الأفضل ضم الاستغفار إلی أیهما اختار لدلالة بعض الأخبار المعتبرة علیه

فَقَدْ رَوَی الشَّیْخُ فِی الصَّحِیحِ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الرَّکْعَتَیْنِ الْأَخِیرَتَیْنِ مِنَ الظُّهْرِ قَالَ تُسَبِّحُ وَ تَحْمَدُ اللَّهَ وَ تَسْتَغْفِرُ لِذَنْبِکَ وَ إِنْ شِئْتَ فَاتِحَةَ الْکِتَابِ فَإِنَّهَا تَحْمِیدٌ وَ دُعَاءٌ⁽¹⁾.

و قد مر مثله من المعتبر⁽²⁾

بروایة زرارة و یحتمل اتحادهما و الاشتباه فی الراوی و الدعاء الذی ورد فی بعض الروایات یمکن حمله علی الاستغفار.

و أما العشرة فلم أر روایة تدل علیها و ربما یتوهم ذلک من روایة زرارة المتقدمة و لا یخفی وهنه فإنه ظاهر أن التکبیر للرکوع و لعلهم جمعوا بذلک بین روایتی الأربع و التسع و لیکونوا عاملین بهما و إن کانوا من جهة غیر عاملین بشی‌ء منهما و کذا الاثنتی عشرة لم أقف لها علی روایة سوی ما سیأتی فی فقه الرضا علیه السلام و خبر زرارة علی ما نقله ابن إدریس فی موضع و خبر ابن أبی الضحاک و قد عرفت حالهما و الاشتباه فیهما و یمکن الاکتفاء بما سیأتی مع تأیده بالشهرة العظیمة بین الأصحاب لإثبات الاستحباب مع أنه فرد کامل لأفراد مطلق الذکر و موافق للاحتیاط فالعمل به لا یبعد عن الصواب.

وَ اسْتُدِلَّ لِابْنِ الْجُنَیْدِ بِمَا رَوَاهُ الشَّیْخُ فِی الصَّحِیحِ‌⁽³⁾عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا قُمْتَ فِی الرَّکْعَتَیْنِ لَا تَقْرَأْ فِیهِمَا فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ.

و هذا مما یؤید ما اخترنا من إجزاء مطلق الذکر و قال المحقق ره فی المعتبر بعد إیراد هذه الروایة لا تقرأ لیس نهیا بل هی بمعنی

غیر کأنه قال غیر قارئ انتهی و هو ظاهر و الفاء تدل علیه لدخولها علی الجزاء غالبا.

وَ مِمَّا یُؤَیِّدُ التَّوْسِعَةَ مَا رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ فِی الْحَسَنِ‌⁽¹⁾عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فِی جُمْلَةِ حَدِیثٍ قَالَ: فَزَادَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فِی الصَّلَاةِ سَبْعَ رَکَعَاتٍ هِیَ سُنَّةٌ لَیْسَ فِیهِنَّ قِرَاءَةٌ إِنَّمَا هُوَ تَسْبِیحٌ وَ تَهْلِیلٌ وَ تَکْبِیرٌ وَ دُعَاءٌ.

وَ مَا رَوَاهُ الصَّدُوقَ بِسَنَدٍ لَا یَخْلُو مِنْ قُوَّةٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ⁽²⁾عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَدْنَی مَا یُجْزِی مِنَ الْقَوْلِ فِی الرَّکْعَتَیْنِ الْأَخِیرَتَیْنِ ثَلَاثُ تَسْبِیحَاتٍ یَقُولُ سُبْحَانَ اللَّهِ سُبْحَانَ اللَّهِ سُبْحَانَ اللَّهِ.

وَ مَا رَوَاهُ الشَّیْخُ بِسَنَدٍ فِیهِ جَهَالَةٌ⁽³⁾عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنْ شِئْتَ فَاقْرَأْ فَاتِحَةَ الْکِتَابِ وَ إِنْ شِئْتَ فَاذْکُرِ اللَّهَ.

ثم اعلم أنهم اختلفوا فی أفضلیة التسبیح أو القراءة فی الأخیرتین فذهب الصدوق و ابن أبی عقیل و ابن إدریس إلی أفضلیة التسبیح مطلقا و ظاهر الشیخ فی أکثر کتبه المساواة و یظهر من الإستبصار التخییر للمنفرد و أفضلیة القراءة للإمام و نقل عن ابن الجنید أنه قال یستحب للإمام التسبیح إذا تیقن أنه لیس معه مسبوق و إن علم دخول المسبوق أو جوزه قرأ لیکون ابتداء الصلاة للداخل بقراءة یقرأ فیها و المنفرد یجزیه مهما فعل.

و قال العلامة فی المنتهی الأفضل للإمام القراءة و للمأموم التسبیح و قواه فی التذکرة و هذا القول لا یخلو من قوة إذ به یجمع بین أکثر الأخبار و إن کان بعض الأخبار یأبی عنه و ذهب جماعة من محققی المتأخرین إلی ترجیح التسبیح مطلقا و حملوا الأخبار الدالة علی أفضلیة القراءة للإمام أو مطلقا علی التقیة لأن الشافعی و أحمد یوجبان القراءة فی الأخیرتین و مالکا یوجبها فی ثلاث رکعات من

الرباعیة و أبا حنیفة خیر بین الحمد و التسبیح و جوز السکوت و یرد علیه أن التخییر مع أفضلیة القراءة أو التفصیل بین الإمام و المنفرد مما لم یقل به أحد من العامة فلا تقبل الحمل علی التقیة نعم یمکن حمل أخبار التسویة المطلقة علی التقیة لقول أبی حنیفة بها و یمکن ترجیح القراءة بقوله تعالی فَاقْرَؤُا ما تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ و ربما یرجح بما ورد فی فضیلة الفاتحة و بأنه لا خلاف فی کیفیتها و عددها بخلاف التسبیح و بروایة الحمیری مع قوة سندها لأنه یظهر من الشیخ فی الغیبة⁽¹⁾

و التهذیب أنها منقولة بأسانید معتبرة مع ما ورد من قولهم علیهم السلام خذوا بالأحدث.

فإن قیل یرد علیها وجوه من الإشکال الأول أن النسخ بعد زمن الرسول صلی الله علیه و آله لا وجه له‌⁽²⁾الثانی أن الخبر یدل علی عدم صحة صلاة لا فاتحة فیها أصلا لا إذا لم یقرأ بها فی الأخیرتین‌⁽³⁾

الثالث مخالفته لسائر الأخبار الصحیحة و المعتبرة⁽⁴⁾

و الظاهر عندی أن ابن روح قده اتقی فی صدر هذا الفتوی و أفتی بفتوی الجمهور تقیة، ثم استدرک الحق فی ذیله و قال:« الا للعلیل» الخ حتّی یعرف العارف أنّه لا یوجب قراءة الفاتحة، و الا فالعلیل الذی یتمکن من قراءة التسبیحات المعروفة کیف لا یتمکن من قراءة الفاتحة؟ و کیف یکثر السهو من قراءة الفاتحة و لا یکثر من التسبیحات؟ مع أن السهو فی الرکعتین الأخیرتین یمکن تدارکه مطلقا لکونهما سنة فی فریضة یجوز الوهم فیهما.

و قد کان رحمه اللّه یستعمل التقیة شدیدا، کما مرّ شطر من سیرته فی باب أحوال السفراء ج 51 ص 356- 357 نقلا من کتاب الغیبة للشیخ الطوسیّ قدّس سرّه ص 250 251، و لذلک تری أنّه یستدل فی فتواه ذلک بما لا یروی الا من طرق الجمهور، و یحتج بالحدیث علی الوجه الذی یحتجون به علی ما ستعرف.

و یمکن أن یجاب عن الأول بأن المراد بالعالم الرسول صلی الله علیه و آله لأنها مرویة عنه علیه السلام‌⁽¹⁾

کما مر نقلا من المجازات النبویة و إن کان المراد بالعالم غیره فهو رواه عنه صلی الله علیه و آله و النسخ إنما وقع فی زمانه فیکون الأخبار الواردة فی التسبیح لبیان الحکم المنسوخ‌⁽²⁾

و عندی أنّه قدّس سرّه أشار ببطلان هذا النسخ الی بطلان الفتوی و کونه صادرا علی وجه التقیة.

و یحتمل أن یکون المراد بنسخ التسبیح نسخ أفضلیته لئلا یلزم طرح جمیع أخبار التسبیح.

و عن الثانی بأنه علیه السلام علم أن مراد الرسول صلی الله علیه و آله اشتمال کل رکعة منها علی الفاتحة⁽¹⁾

و هذا الاحتجاج ساقط علی مذهبنا حیث ان اطلاق الحدیث لو سلم فقد کان علی اطلاقه الی سنة تسع و بعدها نسخت القراءة بقوله عزّ و جلّ:« فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ وَ اسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ کانَ تَوَّاباً» و علی المستدل بالحدیث أن یأتی بشاهد یشهد أنه صلی الله علیه و آله قال ذلک بعد سنة تسع فی أواخر عمره الشریف، و أنی له بالاثبات؟.

بل النسخ و التقیید مرویّ من طریق أهل السنة أیضا علی ما نقله فی المعتبر ص 171 عن علیّ علیه السلام أنّه قال:« اقرأ فی الأولیین و سبح فی الأخیرتین» و لذلک اختلف فقهاء الجمهور علی ما عرفت.

و الأظهر عندی حمله علی قراءة الإمام إذا علم أن معه مسبوقا أو مطلقا لاحتمال ذلک‌⁽²⁾

و أمّا الأحادیث الواردة فی ذلک، فانما وردت تقیة حیث کان شیعتهم علیهم السلام فی ذاک الظرف مبتلین بالحضور فی جماعاتهم و العمل بفتاواهم ظاهرا، و لذلک أفتی ابن روح فی التوقیع تقیة حیث کان یصل هذا الحکم من الحمیری الی جماعة الشیعة و یعملون به جهارا، و الا لم نجوز حمل الخبر علی التقیة بمعنی اتقاء الشیخ ابن روح قدس اللّه سره أن یظهر المخالفون علی توقیعه ذلک و یعرفوا فتواه علی خلافهم فیؤذوه.

و ذلک لانه یفتی فی المسألة 6 من هذا التوقیع بجواز المتعة و فی المسألة 11 بوضع تربة الحسین علیه السلام مع المیت و فی المسألة 14 و 13 بجواز اتخاذ السبحة للتسبیح و اللوح للسجدة من طین قبره و هو شرک عندهم و فی المسألة 15 بأن الصلاة أمام قبر الامام غیر جائزة بل یصلی خلفه أو یمینه أو یساره و لا یتقدم علیه و فی المسألة 27 یفتی بسقوط آجل المهر بعد الزفاف و هو قول أهل البیت علیهم السلام و فی المسألة 29 یفتی بالمسح علی الرجلین، و هکذا.

لئلا یکون قراءة المسبوق بالرکعتین بغیر فاتحة الکتاب إذا قرأ

فی الأخیرتین التسبیح و یمکن حمله علی المسبوق کذلک فیکون موافقا لقول من قال بتعین القراءة أو أولویتها له کما ستعرف و من هذین الوجهین یعرف الجواب عن الثالث و یمکن حمله علی التقیة أیضا.

و لننبه علی أحکام ضروریة فی ذلک تعم البلوی بها الأول من نسی القراءة فی الأولیین هل تتعین علیه القراءة فی الأخیرتین فالمشهور أن التخییر بحاله و قال الشیخ فی المبسوط بأولویة القراءة حینئذ و ظاهره فی الخلاف تعین القراءة و الأخبار فی ذلک مختلفة و لعل بناء التخییر أقوی و لا یبعد کون القراءة له أفضل

لِمَا رَوَاهُ الشَّیْخُ‌⁽¹⁾

بِسَنَدٍ مُرْسَلٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: قَالَ لِی أَیَّ شَیْ‌ءٍ یَقُولُ هَؤُلَاءِ فِی الرَّجُلِ إِذَا فَاتَتْهُ مَعَ الْإِمَامِ رَکْعَتَانِ قَالَ یَقُولُونَ یَقْرَأُ فِی الرَّکْعَتَیْنِ بِالْحَمْدِ وَ سُورَةٍ فَقَالَ هَذَا یُقَلِّبُ صَلَاتَهُ فَیَجْعَلُ أَوَّلَهَا آخِرَهَا فَقُلْتُ فَکَیْفَ یَصْنَعُ قَالَ یَقْرَأُ بِفَاتِحَةِ الْکِتَابِ فِی کُلِّ رَکْعَةٍ.

الثانی هل یجب الإخفات فی التسبیحات قیل نعم تسویة بین البدل و المبدل کما اختاره الشهید ره و قیل لا و إلیه ذهب ابن إدریس و الأول أحوط و الثانی أقوی و یدل بعض الأخبار ظاهرا علی رجحان الجهر و لم أر به قائلا.

الثالث المشهور أنه لو شک فی عدده بنی علی الأقل تحصیلا للبراءة الیقینیة و هو قوی.

**[ترجمه]آنچه از مجموع روایات روشن می شود این است که جایز است به مطلق ذکر اکتفا نمود. سپس باید گفت، بهتر است نه بار تسبیح گفته شود، چرا که این روایات نسبت به بقیه روایات، هم زیادترند و هم صحیح­تر و - همچنین - قدمایی که با اخبار مأنوس و از اسرار آن آگاه بوده اند مثل حزیر و صدوق همین نظر را انتخاب کرده­اند. سپس - در مرتبه سوم اگر دو نظر قبلی را نپذیرفتیم - یک مرتبه گفتن تسبیحات اربعه. دلیل این مطلب روایتی است که مرحوم کلینی و شیخ طوسی - . الکافی 3: 319 و التهذیب 1: 162 -

از محمد ابن اسماعیل و او از فضل ابن شاذان و او از حزیر و او از امام صادق علیه السلام نقل کرده اند. روایت این است: زراره گفته است از امام صادق علیه السلام پرسیدم: خواندن چه چیز در دو رکعت آخر نماز صحیح - مجزی - است؟ فرمود: «سبحان الله و الحمدلله و لا اله الا الله و الله اکبر» و بعد تکبیر بگو و سپس رکوع کن. اینکه معلوم نیست محمد ابن اسماعیل کیست، اشکال ندارد چرا که وی از مشایخ کتاب فضل ابن شاذان است. از طرفی، اخبار زیادی که بر صحت مطلق ذکر دلالت دارند این روایت را تأیید می­کنند. بهتر آن است که اگر هر یک از موارد ذکر شده - چه تسبیح اربعه و چه مطلق ذکر - را انتخاب می­کنیم، استغفار را هم به آنها اضافه کنیم، چرا که روایت معتبری بر این مطلب دلالت دارد. زیرا شیخ طوسی روایتی صحیح از عبید ابن زراره و او از امام صادق علیه السلام در این باره آورده است. عبید ابن زراره گفته است، از امام صادق علیه السلام پرسیدم، در دو رکعت آخر نماز ظهر چه چیز بخوانم؟ حضرت فرمود: تسبیح بگو و خدا را حمد کن و برای گناهانت آمرزش بخواه و اگر سوره حمد را بخوانی، خود آن هم حمد است هم دعا - . التهذیب 1: 162 - .

از کتاب المعتبر هم، چنین روایتی را با روایت زراره قبلا ذکر کردیم - در حدیثی که شیخ طوسی نقل کرده است، روایت از عبید ابن زراره است نه زراره - و شاید هر دو اینها یک روایت باشند و نام راوی به اشتباه ذکر شده باشد. دعایی که در بعضی روایات آمده است را می توان بر همین استغفار حمل کرد.

اما در باره اینکه تعداد تسبیحات باید ده تا باشد، ندیدم روایتی بر این مطلب دلالت کند. شاید گمان کرده­اند که روایت زراره بر این مطلب دلالت دارد که سست بودن آن روشن است، چرا که ظاهر روایت این است که تکبیر برای رکوع می­باشد و شاید به این دلیل برخی بین این روایت و روایتی که بر چهار و هفت دلالت دارند جمع کرده­اند تا بر هر دو عمل کرده باشند، هرچند که از طرفی هم به هیچ یک عمل نکرده اند. و نیز مستندی برای نظری که قائل است تسبیح باید دوازده مرتبه باشد به غیر از روایتی که در فقه الرضا علیه السلام آمده است ندیدم و آن ذکر خواهد شد. وضع روایت زراره طبق آنچه که ابن ادریس نقل کرده است و همچنین روایت ابوضحاک - این روایت ها دلالت دارند که تسبیح باید ده تا باشد - و اشتباه موجود در آنها را توضیح دادیم. ممکن است به آنچه که ذکر خواهیم کرد اکتفا کنیم - بتوان گفت مطلق ذکر کافی است -، چرا که از سویی شهرت زیادی بین اصحاب دارد و استحباب گفتن تسبیحات اربعه را اثبات می کند و از طرفی این تسبیحات مصداق کامل مطلق ذکر و موافق احتیاط است و عمل به آن دور از صواب نیست.

ابن جنید به روایتی صحیح - . التهذیب 1: 162 -

که شیخ نقل کرده است استدلال نموده است. حلبی از امام صادق علیه السلام روایت نموده است که امام فرمود: وقتی دو رکعت آخر نماز را می خوانی، در آن سوره حمد را نخوان و بگو «الحمدلله و سبحان الله و الله اکبر» و این مؤید نظر ماست که گفتیم مطلق ذکر کافی است. محقق بعد از ذکر این روایت گفته است: «لا تقرأ» نهی نیست بلکه به معنی غیر می باشد مثل اینکه گفته می شود غیر قاری. پایان سخن. ظاهراً نظر محقق درست است و فاء دلیل این مطلب است چون فاء معمولاً بر سر جزا می آید.

روایتی دیگر که بر وسعت داشتن - مکلف می تواند به مطلق ذکر اکتفا کند - دلالت می کند، روایتی حسن - نوعی از خبر واحد که بعد از صحیح در مرتبه دوم اعتبار قرار دارد - است که کلینی نقل کرده است که زراره از امام باقر علیه السلام روایت کرده است که حضرت فرمود: حضرت رسول هفت رکعت بر نماز افزود که سنت هستند و در آن به جای قرائت، تسبیح و تهلیل و تکبیر و دعا خوانده می شود - . الکافی 3: 273 - .

و نیز روایتی شیخ صدوق از ابوبصیر از امام صادق علیه السلام آورده که سندش خالی از قوت نیست و نظر ما را تأیید می­کند که حضرت فرمود: کمترین چیزی که در دو رکعت آخر نماز می­توان خواند و نماز صحیح باشد، سه مرتبه تسبیح است که می گویی: سبحان الله، سبحان الله، سبحان الله - . الفقیه 1: 256 - .

و نیز روایتی که شیخ طوسی آورده از امام صادق علیه السلام نقل کرده است که سندش کاملاً معلوم نیست و نظر ما تأیید می­کند. حضرت فرمود: خواستی فاتحه الکتاب بخوان یا خدا را ذکر کن - . التهذیب 1 : 162 - .

علما در این نکته اختلاف کردند که آیا تسبیح گفتن افضل است یا قرائت - حمد - ؟ نظر شیخ صدوق و ابن عقیل و ابن ادریس این است که تسبیح به طور مطلق افضل از حمد است و ظاهر کلام شیخ طوسی در اکثر کتابهایش این است که فضیلت اینها مساوی است ولی از کتاب الاستبصار معلوم می­شود نظرش این است، کسی که فرادی می­خواند در این کار مخیر است؛ و قرائت کردن برای امام فضیلت دارد و از ابن جنید نقل شده، مستحب است امام تسبیح گوید با این شرط که یقین کند فرد مسبوق - . مسبوق: نزد فقها، کسی را گویند که رکعت اولی از نماز جماعت را با امام جماعت درک نکرده باشد. -

همراه او نیست و اگر بداند که فرد مسبوق همراه اوست یا آن را جایز بداند، سوره حمد را بخواند تا اول نماز فرد مسبوق قرائتی باشد که امام قرائت کرده است، ولی کسی که فرادی می خواند، هر کدام را بخواند صحیح است.

علامه در کتاب المنتهی گفته است: افضل است امام قرائت کند و مأمومین تسبیح گویند و در کتاب التذکره این نظر را تقویت کرده است که نظر ضعیفی نیست، چرا که با آن بین روایات جمع می­شود، هر چند برخی اخبار از این جمع ابا دارند. - نمی توان این گونه بین آنها جمع کرد. - گروهی از محققین متأخر، مطلقاً بر افضلیت تسبیح نظر داده اند و اخباری را که بر افضلیت قرائت دلالت دارد بر قرائت امام یا به طور مطلق بر تقیه حمل کرده­اند، چرا که شافعی و احمد ابن حنبل قرائت را در این دو رکعت واجب می دانند و مالک قرائت را در سه رکعت از نماز چهار رکعتی واجب می داند و ابو حنیفه بین خواندن قرائت و تسبیح مخیر کرده و سکوت را جایز دانسته است.

بر این نظر اشکال شده که تخییری بودن خواندن حمد یا تسبیح با اینکه قرائت افضل است یا در بین امام و کسی که فرادی می خواند فرق است، از جمله چیزهایی است هیچ یک از عامه قائل به آن نیست بنابراین حمل بر تقیه قابل پذیرش نیست. البته می توان اخباری که بر تساوی مطلق - فضیلت تسبیح و قرائت بر امام و مأموم یکی است - دلالت دارند را بر تقیه حمل نمود، چرا که ابو حنیفه چنین نظری دارد و ممکن است به خاطر آیه «فاقرؤا ما تیسر من القرآن» گفت قرائت افضل است. و از طرفی می توان به آنچه که درباره فضیلت سوره حمد آمده تمسک کرد و از طرفی در کیفیت و عدد سوره حمد اختلاف نیست، ولی درباره کیفیت تسبیح و تعداد آن اختلاف زیاد است؛ و نیز روایت حمیری که سندش قوی است چرا که از الغیبة شیخ طوسی و التهذیب بر می آید که این روایت با سند معتبر نقل شده است و از طرفی سخن ائمه این است که روایت متاخر را بگیرید. - از مجموع اینها می توان نتیجه گرفت که خواندن سوره حمد بهتر از تسبیح گفتن است.-

اگر گفته شود به روایت حمیری وجوهی از اشکال وارد شده است - بنابراین نمی توان با تمسک به آن گفت قرائت حمد افضل از تسبیح است - اشکال اول: گفته شده است نسخ بعد از زمان پیامبر صلی الله علیه وآله و سلم وجهی ندارد. (اشکال) دوم: گفته شده است خبر دلالت به این دارد که نمازی که اصلا فاتحه نداشته باشد صحیح نیست نه اینکه فقط در دو رکعت آخری فاتحه خوانده نشود. سوم، گفته شده است که [این روایت] مخالف سایر اخبار صحیح و معتبر است.

ممکن است بتوان به اشکال اولی این گونه جواب داد که منظور از «عالم» حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم باشد - نه امام کاظم علیه السلام - چرا که روایت از ایشان بوده همان گونه که قبلا گذشت و از کتاب المجازات النبویة نقل کرده­اند. اگر منظور از عالم کسی دیگری باشد، او از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت کرده است بنابراین نسخ در زمان ایشان واقع شده است و اخباری که درباره تسبیح وارد شده­اند برای بیان حکم منسوخ آمده اند. و نیز ممکن است منظور از نسخ تسبیح، نسخ افضلیت آن باشد تا لازم نباشد همه اخبار تسبیح کنار گذاشته شود.

جواب اشکال دوم: منظور حضرت رسول این است همه رکعات نماز باید سوره فاتحه داشته باشد. ولی به نظرم می توان آن را بر قرائت امام جماعت حمل کرد، وقتی بداند فردی مسبوق همراه اوست، یا به طور مطلق - چه بداند فرد مسبوق همراه اوست و چه نداند - قرائت کند. چون احتمال آن می­رود که فرد مسبوق همراه او باشد تا قرائت فرد مسبوق بدون حمد نباشد، وقتی در دو رکعت آخر تسبیح خوانده می شود. نیز می­توان روایت را بر فرد مسبوق حمل کرد تا با نظر کسانی که قائلند فقط باید قرائت خواند یا قرائت اولویت دارد هماهنگ بشود، چنان که بعدا خواهی دانست. از این دو وجه، جواب اشکال سوم هم روشن می گردد، البته می توان آن را بر تقیه هم حمل کرد.

باید احکام ضروری را در این مورد که مبتلابه هستند ذکر کنیم.

اول: کسی که قرائت را در دو رکعت اول فراموش کرده باشد، آیا باید در دو رکعت بعدی فقط قرائت کند؟ نظر مشهور که تخییر است در اینجا به حال خودش باقی است ولی شیخ به اولویت قرائت در این صورت فتوا داده است و ظاهر کلام وی در کتاب الخلاف این است که خواندن قرائت واجب است و اخبار وارده در این باره مختلف هستند و شاید در این باره تخییر قوی تر باشد و بعید نیست که قرائت افضل باشد. دلیل این مطلب روایتی است که شیخ آن را با سندی مرسل از امام باقر علیه السلام نقل کرده است. روای گفته است، امام باقر علیه السلام به من فرمود: آنها در این مورد که اگر فردی نتواند به دو رکعت اول امام جماعت برسد - ولی به رکعات بعدی برسد - چه می­گویند؟ راوی جواب داد: می گویند در دو رکعت - بعدی - حمد و سوره می خواند. امام فرمود: این کار نماز را سروته می کند و اول نماز را آخر نماز قرار می دهد! گفتم: پس حکم این مسئله چیست؟ امام فرمود: سوره فاتحه الکتاب را در همه رکعتها می خواند .

دوم: آیا اخفات در تسبیحات واجب است؟ گفته شده است بله، چرا که بدل و مبدل مساوی هستند - همان طور که خواندن قرائت به صورت اخفاتی واجب است، خواندن تسبیحات هم اخفاتاً واجب می­باشد، چرا که به جای قرائت خوانده می­شود - همان طور که این نظر را شهید انتخاب کرده است -. همچنین گفته شده است خیر، که نظر ابن ادریس چنین است. نظر اولی موافق احتیاط است ولی دومی اقوی می باشد. بعضی اخبار به رجحان جهر دلالت دارند و من قائلی برای آن ندیدم .

سوم: مشهور آن است که اگر در تعداد دفعات آن شک شود، بنا بر اقل گذاشته می شود چرا که باید آن قدر بخواند که یقین کند به تکلیف عمل کرده است. و این نظر قوی است.

**[ترجمه]

«8»

فِقْهُ الرِّضَا، قَالَ علیه السلام: وَ اقْرَأْ فِی الرَّکْعَتَیْنِ الْآخِرَتَیْنِ إِنْ شِئْتَ الْحَمْدَ وَحْدَهُ وَ إِنْ شِئْتَ سَبَّحْتَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ‌⁽¹⁾.

وَ قَالَ علیه السلام فِی مَوْضِعٍ آخَرَ: تَقْرَأُ فَاتِحَةَ الْکِتَابِ وَ سُورَةً فِی الرَّکْعَتَیْنِ الْأُولَیَیْنِ وَ فِی الرَّکْعَتَیْنِ الْأُخْرَاوَیْنِ الْحَمْدَ وَحْدَهُ وَ إِلَّا فَسَبِّحْ فِیهِمَا ثَلَاثاً ثَلَاثاً تَقُولُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ تَقُولُهَا فِی کُلِّ رَکْعَةٍ مِنْهُمَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]فقه الرضا: امام رضا علیه السلام فرمود: در دو رکعت آخر اگر خواستی، تنها حمد بخوان یا اگر خواستی سه بار تسبیح بگو - . فقه الرضا: 8 - .

در جای دیگر فرمود: در دو رکعت اول حمد و سوره خوانده می شود و در دو رکعت بعد تنها حمد خوانده می­شود در غیر این صورت - اگر نخواستی تنها حمد بخوانی - سه مرتبه تسبیح بگو که می­گویی: «سبحان الله و الحمدلله و لا اله الا الله و الله اکبر» که این تسبیح را در هر رکعت نماز سه مرتبه می­گویی - . فقه الرضا: 7 - .

**[ترجمه]

«9»

جَمَالُ الْأُسْبُوعِ، بِإِسْنَادِهِ الصَّحِیحِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ یَرْفَعُهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ لَهُ رَجُلٌ جُعِلْتُ فِدَاکَ أَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ مَا وَصَفَ مِنَ الْمَلَائِکَةِ یُسَبِّحُونَ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ لا یَفْتُرُونَ‌⁽³⁾ثُمَّ قَالَ إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً⁽⁴⁾کَیْفَ لَا یَفْتُرُونَ وَ هُمْ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَمَّا خَلَقَ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله أَمَرَ الْمَلَائِکَةَ فَقَالَ انْقُصُوا مِنْ ذِکْرِی بِمِقْدَارِ الصَّلَاةِ عَلَی مُحَمَّدٍ فَقَوْلُ الرَّجُلِ صَلَّی اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ فِی الصَّلَاةِ مِثْلُ قَوْلِهِ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]جمال الاسبوع: فردی از امام صادق علیه السلام پرسید: پدر و مادرم به فدایت، درباره آیه «یُسَبِّحُونَ اللَّیْلَ وَالنَّهَارَ لَا یَفْتُرُونَ - . الانبیاء/ 20 - »،{شبانه

روز، بی‌آنکه سستی ورزند، نیایش می‌کنند.} و این آیه ای که در آن ملائکه وصف شده­اند چه می­باشد؟«إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِیمًا - . الاحزاب/ 56 - »،{خدا

و فرشتگانش بر پیامبر درود می‌فرستند. ای کسانی که ایمان آورده‌اید، بر او درود فرستید و به فرمانش بخوبی گردن نهید.}آگاهم کن! چگونه ملائکه سستی نمی­کنند در حالی که بر پیامبر صلوات می­فرستند؟- چون به پیامبر صلوات می فرستند قاعدتاً از ذکر خدا می­مانند - امام صادق علیه السلام فرمود: وقتی خدا حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم را خلق کرد به ملائکه امر فرمود: به اندازه ای که بر پیامبر صلوات می­فرستید از ذکر من بکاهید و به این ترتیب وقتی کسی در نماز بر محمد صلوات می فرستد، مثل این است که این ذکر را می­گوید: «سبحان الله و الحمدلله و لا اله الا الله و الله اکبر» .

**[ترجمه]

بیان

یدل علی جواز الصلاة فی جمیع أحوال الصلاة و علی أنها تجزی عن التسبیحات‌⁽⁶⁾و أن المطلوب فی الأخیرتین الأربع و إن أمکن المناقشة فی الأخیرین.

**[ترجمه]این روایت دلالت دارد، در تمام احوال نماز جایز است به پیامبر صلوات فرستاد و می­توان در دو رکعت آخری به جای تسبیحات، صلوات فرستاد و نیز آنچه در این دو رکعت مطلوب است - بدان امر شده یا بهتر است خوانده شود -، تسبیحات اربعه - « سبحان الله و الحمدلله و لا اله الا الله و الله اکبر» - می باشد هرچند در دو نکته اخیر - مجزی بودن صلوات به جای تسبیحات و مطلوب بودن تسبیحات اربعه - می توان مناقشه کرد .

**[ترجمه]

باب 26 الرکوع و أحکامه و آدابه و علله

الآیات

البقرة: وَ ارْکَعُوا مَعَ الرَّاکِعِینَ‌⁽¹⁾

آل عمران مخاطبا لمریم علیها السلام: وَ ارْکَعِی مَعَ الرَّاکِعِینَ‌⁽²⁾

الحج: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ارْکَعُوا وَ اسْجُدُوا⁽³⁾

ص: وَ خَرَّ راکِعاً وَ أَنابَ‌⁽⁴⁾

الواقعة: فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظِیمِ‌⁽⁵⁾

المرسلات: وَ إِذا قِیلَ لَهُمُ ارْکَعُوا لا یَرْکَعُونَ وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ‌⁽¹⁾

<meta info="- وَارْکَعُواْ مَعَ الرَّاکِعِینَ - . البقره/ 43 - ،{و با رکوع کنندگان رکوع کنید.}

**[ترجمه]

تفسیر

وَ ارْکَعُوا مَعَ الرَّاکِعِینَ قال الطبرسی رحمه الله‌⁽²⁾

الرکوع الانحناء و الانخفاض فی اللغة⁽³⁾

و لانحنائه حدّ محدود بالطبع و الفطرة، و هو عند ما یصل الکفان الی الرکبتین حتّی یردهما الی خلف و یعتمد علیهما بثقل البدن لیستقر کل عضو موضعه الفطری الطبیعی و یحصل الطمأنینة و الاستقرار طبعا.

و لو لا ذلک لکان تماسک ثقل البدن فی الهواء بتجاذب أوتار الأعصاب قسریا فیکون الرکوع غیر طبیعی کالذی یسجد و لا یمکن جبهته من الأرض و انما یماسها بالارض بتماسک الأعصاب، أو یقوم علی احدی رجلیه و یتکئ علیها بثقله و یجعل الأخری کالشلاء تماس الأرض من دون اعتماد علیها، او یقعد للتشهد و لا یمکن الیتیه من الأرض کالذی بمقعدته دمل لا یقدر علی القعود و الجلوس المتعارف.

فکما أن القیام الطبیعی لا یکون الا بالاعتماد علی الرجلین، و السجدة الطبیعیة لا تکون الا بتقسیم ثقله علی مساجده السبعة کل مسجد بحسب حاله، و الجلوس الطبیعی لا یکون الا بتمکن الالیتین من الأرض لیحصل القرار و الامنة طبعا و فطرة لا قسرا فکذلک الرکوع لا یکون طبیعیا الا بوضع کفیه علی رکبتیه و ردهما الی خلف ثمّ الاعتماد علیهما، و ان التقم عن رکبتیه و هو أصل المفصل بکفیه فهو أوفق بطبیعة الرکوع کما هو ظاهر.

و قد مر شطر من هذا البیان فی بحث السجود ج 84 ص 194- 196، و أن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله قال: ان ابن آدم یسجد علی سبعة أعظم بناء علی انصراف الامر الی الکیفیة الطبیعیة للمأمور به، ان شئت راجعه.

علی أن المسلم من سنة النبیّ صلّی اللّه علیه و آله أنّه کان یضع یدیه علی رکبتیه و یردهما الی خلف، و لما کان هذه سنة فی فریضة، کان الاخذ بها هدی و ترکها ضلالة، و کل ضلالة فی النار، فاذا رکع المصلی و لم یضع یدیه علی رکبتیه من دون عذر، فأیا ما فعل: وضع یدیه علی ظهره!! أو أرسلهما الی الأرض کهیئة الذی یرید أن یأخذ شیئا من الأرض!! أو قبضهما الی صدره کالنساء!! أو جعلهما الی الاذقان فهم مقمحون!! أیا ما فعل، فقد خرج عن السنة الی البدعة و کل بدعة ضلالة و کل ضلالة فی النار.

الرکوع فی الصلاة و قال صاحب العین کل شی‌ء ینکب لوجهه فیمس رکبتیه الأرض أو لا یمس بعد أن یطأطئ رأسه فهو راکع.

قال و إنما خص الرکوع بالذکر و هو من أفعال الصلاة بعد قوله وَ أَقِیمُوا الصَّلاةَ لأحد وجوه أحدها أن الخطاب للیهود و لم یکن فی صلاتهم رکوع‌⁽¹⁾فکان الأحسن ذکر المختص دون المشترک لأنه أبعد من اللبس و ثانیها أنه عبر بالرکوع عن الصلاة لأنه أول ما یشاهد من الأفعال التی یستدل بها علی أن الإنسان یصلی فکأنه کرر ذکر الصلاة تأکیدا و ثالثها أنه حث علی صلاة الجماعة لتقدم ذکر الصلاة فی أول الآیة انتهی.

ارْکَعُوا وَ اسْجُدُوا قیل أی صلوا فإنهما من أعظم أرکانها و افعلوهما فیها

کَمَا رَوَاهُ الشَّیْخُ‌⁽²⁾

فِی الْمُوَثَّقِ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرُّکُوعِ وَ السُّجُودِ هَلْ نَزَلَ فِی الْقُرْآنِ فَقَالَ نَعَمْ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ارْکَعُوا وَ اسْجُدُوا.

الخبر و قیل کان الناس أول ما أسلموا یسجدون بلا رکوع و یرکعون بلا سجود فأمروا أن تکون صلاتهم برکوع و سجود. وَ خَرَّ راکِعاً قال الطبرسی‌⁽³⁾أی صلی لله تعالی و أناب إلیه و قیل سقط ساجدا لله و رجع إلیه و قد یعبر عن السجود بالرکوع قال الحسن إنما قال وَ خَرَّ راکِعاً لأنه لا یصیر ساجدا حتی یرکع

و قال فی قوله تعالی فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظِیمِ‌⁽¹⁾أی فبرئ الله تعالی مما یقولون فی وصفه و نزهه عما لا یلیق بصفاته و قیل معناه قل سبحان ربی العظیم‌⁽²⁾

فقد صح عن النبی صلی الله علیه و آله أنه لما نزلت هذه الآیة قال اجعلوها فی رکوعکم انتهی و روی الصدوق فی الفقیه مرسلا مثله‌⁽³⁾.

وَ إِذا قِیلَ لَهُمُ ارْکَعُوا لا یَرْکَعُونَ قال الطبرسی أی صلوا لا یصلون

قَالَ مُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ فِی ثَقِیفٍ حِینَ أَمَرَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِالصَّلَاةِ فَقَالُوا لَا نَنْحَنِی فَإِنَّ ذَلِکَ مَسَبَّةٌ عَلَیْنَا فَقَالَ علیه السلام لَا خَیْرَ فِی دِینٍ لَیْسَ فِیهِ رُکُوعٌ وَ سُجُودٌ.

و قیل إن المراد بذلک یوم القیامة حین یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ فَلا یَسْتَطِیعُونَ عن ابن عباس انتهی.

ثم اعلم أنه لا خلاف فی وجوب الرکوع فی الصلاة بل هو من ضروریات الدین و لا خلاف بین الأصحاب فی کونه رکنا فی الجملة⁽⁴⁾

عزّ و جلّ« إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ» المائدة: 55، حیث یصرح بأن هذه الزکاة دفعت حین رکوع الصلاة، فالآیة من حیث الدلالة علی کون الرکوع جزءا من الصلاة من أمّهات الکتاب، فیکون رکنا مفروضا تبطل الصلاة بترکها عمدا و سهوا و جهلا.

و ذهب الشیخ فی المبسوط إلی أنه رکن فی الأولیین و فی ثالثة المغرب دون غیرها و سیأتی تحقیقه.

**[ترجمه]«ارکعو مع الراکعین» طبرسی رحمه الله علیه گفته است: - . مجمع البیان 1: 97 - رکوع در لغت به معنای خمیده و افتاده شدن است. ابن درید گفته است: راکع کسی است که بر صورت خود خم می شود و یکی از استعمالات آن، رکوع در نماز است. صاحب العین گفته است: هر چیزی که به صورت خم شود و چه زانوها با زمین برخورد کند چه نکند راکع است ولی باید سرش را دراز کند.

اینکه در این آیه قرآن بعد از امر به نماز، به رکوع اشاره شده در حالی که رکوع یکی از افعال نماز است، وجوهی دارد:

اول: خطاب برای یهود است چرا که در نماز آنها رکوع وجود ندارد، بنابراین لازم نیست چیزهایی که مشترک است گفته شود و اگر آنچه مختص است گفته شود بهتر است چرا که این کار آنها را از اشتباه دور می­کند و دلالت می­کند باید مثل مسلمانان نماز بخوانند - یا دیگر بعید است اشتباه پیش آید -.

دوم: اینکه رکوع اولین حالت و نشانه­ای است که به آن استدلال می شود فردی نماز می خواند و مثل این است که گویا خداوند با ذکر « ارکعوا مع الراکعین» بر امر به نماز - اقیموا الصلاة - بسیار تأکید می کند.

سوم: خواسته به نماز جماعت تشویق کند، چرا که در اول آیه امر به نماز کرده است. پایان سخن

«ارکعوا و اسجدوا» گفته شده است: یعنی نماز بخوانید، چرا که این دو از بهترین ارکان نمازند و در نماز سجود و رکوع کنید، همچنان که شیخ روایتی - . التهذیب 1: 155 -

موثق از سماعه نقل کرده است که گفته است از حضرت امام صادق علیه السلام پرسیدم: آیا رکوع و سجود در قرآن آمده است؟ حضرت فرمود بله، سخن خداوند عزّوجل که فرمود «یا أیها الذین آمنوا ارکعوا و اسجدوا» ادامه روایت.

و نیز گفته شده است: وقتی مردم تازه مسلمان شده بودند بدون سجده، رکوع می­کردند یا بدون رکوع، سجده می نمودند و با آیه به آنها امر شد که در نمازشان هم رکوع کنند هم سجده .

«و خرّ راکعا» مرحوم طبرسی گفته است: - . مجمع البیان 8: 471 -

یعنی برای خدای متعال نماز خواند و به سوی او بازگشت.

و نیز گفته شده است: سجده کنان به سوی خدا بازگشت چرا که گاهی به جای سجده، رکوع هم به کار می­رود. حسن گفته است: به این دلیل گفته است «خر راکعا» - به جای اینکه بگوید سجده کرد - چرا که فرد نمی­تواند ساجد شود مگر اینکه پیش از سجده رکوع کند.

طبرسی - .مجمع البیان 9: 224 -

در تفسیر«فسبح باسم ربک العظیم» گفته است: یعنی خدای متعال را از آنچه درباره­اش گفته می­شود بری کن و او را از صفاتی که شایسته او نیست منزه شمار. گفته شده است: معنای آیه، «سبحان ربی العظیم» است. از حضرت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت صحیحی نقل شده است که وقتی این آیه نازل شد فرمود: این ذکر را در رکوع نمازتان بگویید. شیخ صدوق هم حدیث مرسلی مثل این روایت در کتاب الفقیه نقل کرده است - [3]. الفقیه 1: 207 - .

«واذا قیل لهم ارکعوا لایرکعون» طبرسی گفته است: معنای آیه این است، وقتی گفته می­شود نماز بخوانید نمی­خوانند. مقاتل گفته است: این دو آیه درباره قوم ثقیف نازل شده است. وقتی پیامبر به آنها فرمود نماز بخوانید آنها گفتند ما خم نمی شویم چرا که این برای ما فحش است. حضرت فرمود: دینی که در آن رکوع و سجود نباشد خیری در آن نیست. و طبق نظر دیگر، این آیه درباره قیامت است که وقتی گفته می­شود سجده کنید، آنها نمی­توانند سجده کنند. این نظر از ابن عباس نقل شده است. پایان سخن مجمع البیان

بین علمای شیعه در وجوب رکوع اختلافی نیست بلکه رکوع از جمله ضروری دین است. اختلافی بین علما نیست که رکوع فی الجمله رکن نماز است. شیخ طوسی در کتاب المبسوط گفته است که رکوع فقط در دو رکعت اول و در رکعت سوم نماز مغرب رکن است و در بقیه رکن نیست که این نظر نیز بررسی می شود.

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

الْمَحَاسِنُ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: بَیْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله جَالِسٌ فِی الْمَسْجِدِ إِذْ دَخَلَ رَجُلٌ فَقَامَ یُصَلِّی فَلَمْ یُتِمَّ رُکُوعَهُ

وَ لَا سُجُودَهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله نَقَرَ کَنَقْرِ الْغُرَابِ لَئِنْ مَاتَ هَذَا وَ هَکَذَا صَلَاتُهُ لَیَمُوتَنَّ عَلَی غَیْرِ دَیْنِی‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]المحاسن: امام باقرعلیه السلام فرمود: حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در مسجد نشسته بود. فردی داخل مسجد شد و نماز خواند ولی رکوع و سجده را کامل به جا نیاورد. حضرت فرمود: مثل کلاغ نوک زد. اگر وی بمیرد و نمازش این گونه باشد بر دین من نمرده است - . المحاسن: 79 - .

**[ترجمه]

«2»

أَرْبَعِینُ الشَّهِیدِ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ شَیْخِ الطَّائِفَةِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ الْقُمِّیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ: مِثْلَهُ.

**[ترجمه]اربعین الشهید: در این کتاب هم روایتی مثل همین نقل شده است.

**[ترجمه]

بیان

یدل علی وجوب الطمأنینة بقدر الذکر فی الرکوع و السجود و ادعی علیه الإجماع جماعة و ذهب الشیخ فی الخلاف إلی أنها رکن‌⁽²⁾

و المشهور خلافه و هو الأصح.

**[ترجمه]این روایت بر وجوب طمأنینه - آرامش بدن - به اندازه ذکر در رکوع و سجود دلالت دارد. گروهی از علما بر این مطلب ادعای اجماع کرده­اند. نظر شیخ در کتاب الخلاف این است که طمأنینه رکن نماز است ولی به نظر مشهور رکن نیست که نظر مشهور صحیح­تر است.

**[ترجمه]

«3»

الْعُیُونُ، وَ الْعِلَلُ، عَنِ ابْنِ عُبْدُوسٍ عَنِ ابْنِ قُتَیْبَةَ عَنِ الْفَضْلِ فِیمَا رَوَاهُ مِنَ الْعِلَلِ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: فَإِنْ قَالَ فَلِمَ جُعِلَ التَّسْبِیحُ فِی الرُّکُوعِ وَ السُّجُودِ قِیلَ لِعِلَلٍ مِنْهَا أَنْ یَکُونَ الْعَبْدُ مَعَ خُضُوعِهِ وَ خُشُوعِهِ وَ تَعَبُّدِهِ وَ تَوَرُّعِهِ وَ اسْتِکَانَتِهِ وَ تَذَلُّلِهِ وَ تَوَاضُعِهِ وَ تَقَرُّبِهِ إِلَی رَبِّهِ مُقَدِّساً لَهُ مُمَجِّداً مُسَبِّحاً مُعَظِّماً شَاکِراً لِخَالِقِهِ وَ رَازِقِهِ فَلَا یَذْهَبَ بِهِ الْفِکْرُ وَ الْأَمَانِیُّ إِلَی غَیْرِ اللَّهِ-⁽³⁾فَإِنْ قَالَ فَلِمَ جُعِلَ رَکْعَةً وَ سَجْدَتَیْنِ قِیلَ لِأَنَّ الرُّکُوعَ مِنْ فِعْلِ الْقِیَامِ وَ السُّجُودَ مِنْ فِعْلِ الْقُعُودِ وَ صَلَاةُ الْقَاعِدِ عَلَی النِّصْفِ مِنْ صَلَاةِ الْقَائِمِ فَضُوعِفَ

السُّجُودُ⁽⁴⁾

لِیَسْتَوِیَ بِالرُّکُوعِ فَلَا یَکُونَ بَیْنَهُمَا تَفَاوُتٌ لِأَنَّ الصَّلَاةَ إِنَّمَا هِیَ رُکُوعٌ وَ سُجُودٌ وَ فِی الْعِلَلِ بَعْدَ قَوْلِهِ لِخَالِقِهِ وَ رَازِقِهِ وَ لِیَسْتَعْمِلَ التَّسْبِیحَ وَ التَّحْمِیدَ کَمَا

اسْتَعْمَلَ التَّکْبِیرَ وَ التَّهْلِیلَ وَ لِیَشْغَلَ قَلْبَهُ وَ ذِهْنَهُ بِذِکْرِ اللَّهِ وَ لَمْ یَذْهَبْ بِهِ الْفِکْرُ وَ الْأَمَانِیُّ إِلَی غَیْرِ اللَّهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]العیون و العلل: در آنچه فضل ابن شاذان در باب علت احکام از امام رضا علیه السلام نقل کرده است آمده که اگر گفته شود: چرا تسبیح در رکوع و سجود قرار داده شده است؟ جواب داده می شود: دلایلی دارد که یکی از آنها این است که بنده همراه خضوع و خشوع و تعبد و ورع و زاری و خواری و فروتنی و تقربش به سوی پروردگارش، او را تقدیس و تمجید و تسبیح و تعظیم نماید و سپاسگزار آفریننده و روزی­دهنده خود باشد بنابراین

اندیشه و فکر و آرزوهایش وی را به سوی غیر خدا نکشاند.

و اگر گفته شود: چرا نماز یک رکعت و دو سجده دارد: گفته می­شود: زیرا رکوع از افعال قیام و سجده از افعال نشستن است و کسی که یک رکعت ایستاده نماز بخواند، مساوی دو رکعت نماز نشسته است و سجده دو تا شده تا با رکوع برابر شود و با این کار بین آنها تفاوت نباشد، چرا که نماز فقط رکوع و سجود است - . عیون الاخبار 2: 108 - .

در کتاب «العلل» بعد از عبارت «لخالقه و رازقه»آمده «ولیستعمل التسبیح...» (و تسبیح و تحمید گوید همان طور که تکبیر و تهلیل می گوید تا ذهن و دلش به ذکر خدا مشغول گردد و فکر و آرزوهایش او را به سوی غیر خدا نکشاند. - . علل الشرایع 1: 247و249 - )

**[ترجمه]

«4»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ قَرَأَ فِی رُکُوعِهِ مِنْ سُورَةٍ غَیْرِ السُّورَةِ الَّتِی کَانَ یَقْرَؤُهَا قَالَ إِنْ کَانَ فَرَغَ فَلَا بَأْسَ فِی السُّجُودِ وَ أَمَّا الرُّکُوعُ فَلَا یَصْلُحُ‌⁽²⁾.

کِتَابُ الْمَسَائِلِ، لِعَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْهُ علیه السلام: مِثْلَهُ وَ فِیهِ قَالَ إِنْ نَزَعَ بِآیَةٍ فَلَا بَأْسَ فِی السُّجُودِ-⁽³⁾قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ هَلْ یَصْلُحُ لَهُ أَنْ یَقْرَأَ فِی رُکُوعِهِ أَوْ سُجُودِهِ الشَّیْ‌ءَ یَبْقَی عَلَیْهِ مِنَ السُّورَةِ یَکُونُ یَقْرَؤُهَا قَالَ أَمَّا فِی الرُّکُوعِ فَلَا یَصْلُحُ وَ أَمَّا فِی السُّجُودِ فَلَا بَأْسَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد : علی ابن جعفر گفته است، از برادرم امام کاظم علیه السلام پرسیدم: اگر کسی در رکوعش قسمتی از سوره­ای را بخواند که در قرائت آن را نخوانده است، چه حکمی دارد؟ فرمود: اگر فارغ شده باشد، این کار در سجده صحیح است ولی در رکوع صحیح نیست - . قرب الاسناد:92 - .

کتاب المسائل: روایتی دیگر مثل همین روایت از علی ابن جعفر از امام کاظم علیه السلام آمده است که: اگر آیه­ای از سوره ای را در سجده بخواند اشکال ندارد. - . المسائل- البحار10: 283 -

روایت دیگر باز از علی ابن جعفر که گفته است پرسیدم: آیا فرد می تواند در رکوع یا سجود باقی مانده یا قسمتی از سوره ای که می­خواند را بخواند؟ فرمود: در رکوع صحیح نیست اما در سجده این کار جایز است - . قرب الاسناد: 92 - .

**[ترجمه]

بیان

الفرق بین الرکوع و السجود فی ذلک غیر معهود فی کلام الأصحاب و المشهور کراهة القراءة فیهما مطلقا کما ورد النهی فی سائر الأخبار و یمکن حمل هذا علی النافلة و الروایة الأولی علی ما فی کتاب المسائل یمکن حملها علی استخراج ذکر من القرآن أو تسبیح سوی التسبیح المشهور فیقرؤه بدلا من التسبیح بناء علی إجزاء مطلق الذکر أو مطلق التسبیح أو حمل هذا علی الجواز و أخبار المنع علی الکراهة و لا یبعد حمل أخبار النهی علی التقیة لاشتهارها بین العامة و کون رجالها فی أکثرها رجال العامة و الأحوط الترک فی الفریضة.

قال فی المنتهی لا تستحب القراءة فی الرکوع و السجود وَ هُوَ وِفَاقٌ لِمَا رَوَاهُ عَلِیٌّ علیه السلام: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله نَهَی عَنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ فِی الرُّکُوعِ وَ السُّجُودِ.

رواه الجمهور

و لأنها عبادة فتستفاد کیفیتها من صاحب الشرع علیه السلام و قد ثبت أنه لم یقرأ فیهما فلو کان مستحبا لنقل فعله.

و قال یستحب أن یدعو فی رکوعه لأنه موضع إجابة لکثرة الخضوع فیه.

و قال فی الدروس تکره قراءة القرآن فی الرکوع و السجود و قال فی الذکری کره الشیخ القراءة فی الرکوع و کذا یکره عنده فی السجود و التشهد

وَ قَدْ رَوَی الْعَامَّةُ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: أَنَّهُ قَالَ أَلَا إِنِّی نُهِیتُ أَنْ أَقْرَأَ رَاکِعاً أَوْ سَاجِداً.

و لعله ثبت طریقه عند الشیخ ره و قد روی فی التهذیب قراءة المسبوق مع التقیة فی رکوعه

وَ رُوِیَ عَنْ عَمَّارٍ⁽¹⁾

عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: فِی النَّاسِی حَرْفاً مِنَ الْقُرْآنَ لَا یَقْرَؤُهُ رَاکِعاً بَلْ سَاجِداً.

**[ترجمه]فرقی که در این حدیث در این باره بین سجده و رکوع آمده است در نظر علما نیامده است و مشهور است که خواندن قسمتی از سوره به طور مطلق در هر دو مکروه است. همچنان که از این کار در برخی روایات نهی شده است. البته می­توانیم این روایت را بر نماز نافله حمل کنیم و روایت اولی را بر استخراج ذکرها یا تسبیح - غیر از تسبیح مشهور - از قرآن حمل کنیم و اینها را به جای تسبیح مشهور بخوانیم البته با این مبنا که مطلق ذکر یا مطلق تسبیح کافی است. یا این روایت را بر جواز این کار و اخباری که منع کرده­اند را بر کراهت حمل نماییم. بعید نیست بتوان اخباری را که بر نهی دلالت می­کنند بر تقیه حمل کنیم، چرا که بین عامه این نظر مشهور است که این کار جایز نیست و از طرفی رجال این حدیث اکثراً عامه هستند. البته احتیاط این است که در نماز واجب این کار ترک شود.

در کتاب المنتهی گفته است: قرائت - قرآن - در رکوع و سجود مستحب نیست. این نظر مطابق روایتی است از حضرت علی علیه السلام که فرموده است: حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم از قرائت قرآن در رکوع و سجود نهی کرده است. این روایت را جمهور - اهل سنت - نقل کرده اند و چون نماز عبادت است، باید صاحب شرع کیفیت آن را مشخص کند و ثابت شده که حضرت در رکوع و سجود قرآن قرائت نمی­کردند و اگر مستحب بود، انجام این کار از ایشان نقل می شد.

گفته است: مستحب است در رکوع دعا کند، چون خضوع بنده در این حالت زیاد است، سبب استجابت دعا می شود.

در کتاب الدروس گفته است: قرائت قرآن در رکوع و سجود مکروه است. در کتاب الذکری گفته است: شیخ قرائت قرآن در رکوع را مکروه می­داند همچنان که قرائت قرآن را در سجده و تشهد هم مکروه می­داند. علمای عامه از حضرت امیرالمومنین علیه السلام نقل کرده­اند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: آگاه باشید که من از قرائت قرآن در حالت رکوع و سجود نهی شده­ام. شاید طریق این روایت در نظر شیخ ثابت شده است - این روایت در نظر شیخ صحیح بوده است که چنین فتوایی را مطابق روایتی از علمای عامه می دهد -.

در التهذیب، قرائت فرد مسبوق در رکوع را در روایت سابق از روی تقیه دانسته است.

عمار از امام صادق علیه السلام روایت کرده است: اگر کسی بخشی از قرآن را فراموش کرد، در حالت رکوع قرائت نکند، بلکه در حالت سجده - . التهذیب 1 : 221 - .

**[ترجمه]

«5»

الْعِلَلُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَاتِمٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَنْصَارِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ الْعَلَوِیِّ عَنْ أَبِی حَکِیمٍ الزَّاهِدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قَالَ رَجُلٌ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَا ابْنَ عَمِّ خَیْرِ خَلْقِ اللَّهِ مَا مَعْنَی مَدِّ عُنُقِکَ فِی الرُّکُوعِ قَالَ تَأْوِیلُهُ آمَنْتُ بِوَحْدَانِیَّتِکَ وَ لَوْ ضُرِبَتْ عُنُقِی‌⁽²⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَاتِمٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ حَمْدَانَ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ لِأَیِّ عِلَّةٍ یُقَالُ فِی الرُّکُوعِ سُبْحَانَ رَبِّیَ الْعَظِیمِ وَ بِحَمْدِهِ وَ یُقَالُ فِی السُّجُودِ سُبْحَانَ رَبِّیَ الْأَعْلَی وَ بِحَمْدِهِ- قَالَ یَا هِشَامُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَمَّا أَسْرَی بِالنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ کَانَ مِنْ رَبِّهِ کَقَابِ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنی رُفِعَ لَهُ حِجَابٌ مِنْ حُجُبِهِ فَکَبَّرَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله سَبْعاً حَتَّی رُفِعَ لَهُ سَبْعُ حُجُبٍ فَلَمَّا ذَکَرَ مَا رَأَی مِنْ عَظَمَةِ اللَّهِ ارْتَعَدَتْ فَرَائِصُهُ فَانْبَرَکَ عَلَی رُکْبَتَیْهِ وَ أَخَذَ یَقُولُ سُبْحَانَ رَبِّیَ الْعَظِیمِ وَ بِحَمْدِهِ فَلَمَّا اعْتَدَلَ مِنْ رُکُوعِهِ قَائِماً وَ نَظَرَ إِلَیْهِ فِی مَوْضِعٍ أَعْلَی مِنْ ذَلِکَ الْمَوْضِعِ خَرَّ عَلَی وَجْهِهِ وَ جَعَلَ یَقُولُ سُبْحَانَ رَبِّیَ الْأَعْلَی وَ بِحَمْدِهِ فَلَمَّا قَالَ سَبْعَ مَرَّاتٍ

سَکَنَ ذَلِکَ الرُّعْبُ فَلِذَلِکَ جَرَتْ بِهِ السَّنَّةُ⁽¹⁾.

**[ترجمه]العلل: فردی به حضرت امیرالمومنین علیه السلام گفت: ای پسر عموی بهترین خلق خدا! معنای اینکه در رکوع گردنت را دراز می­کنی چیست؟ حضرت فرمود: تأویلش این است که به وحدانیت تو ایمان آوردم هر چند گردنم در این راه زده شود - . علل الشرایع 2: 10 - .

و نیز العلل: هشام گفته است از امام کاظم علیه السلام پرسیدم، چرا در رکوع «سبحان ربی العظیم و بحمده» و در سجده «سبحان ربی الاعلی و بحمده» گفته می­شود؟ امام فرمود: پیامبر به معراج رفت و فاصله او با خدا به اندازه یک کمان - یا یک ابرو - بود. خدا حجابی از دیدگان او برداشت. پیامبر «الله اکبر» گفت. خدا هفت حجاب دیگر از دیدگان او برداشت. هفت مرتبه «الله اکبر» گفت. وقتی چیزهایی از عظمت خدا دید شانه هایش لرزید و بر زانوهایش نشست و می­گفت: «سبحان ربی العظیم و بحمده». وقتی از این حالت برخاست و بر مکانی دیگر که عظمتش از آن بالاتر بود نظاره کرد بر زمین افتاد و گفت: «سبحان ربی الاعلی و بحمده». وقتی هفت مرتبه این ذکر را گفت ترسش فرو ریخت و آرام شد و به این خاطر در رکوع و سجده این ذکر گفته می شود - . علل الشرایع 2: 10 -

.

**[ترجمه]

«6»

مَجَالِسُ الشَّیْخِ، عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ وَهْبَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ حِبَّانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ الْحَفْصِ عَنْ عَبَّادِ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ خَلَّادٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: اتَّقُوا اللَّهَ وَ أَحْسِنُوا الرُّکُوعَ وَ السُّجُودَ وَ کُونُوا أَطْوَعَ عِبَادِ اللَّهِ فَإِنَّکُمْ لَنْ تَنَالُوا وَلَایَتَنَا إِلَّا بِالْوَرَعِ الْخَبَرَ⁽²⁾.

**[ترجمه]مجالس الشیخ: امام صادق علیه السلام فرمود: تقوای خدا پیشه کنید و رکوع و سجده را نیک به جا آورید و مطیع ترین بندگان خدا باشید، چرا که فقط با ورع به ولایت ما می رسید. - . امالی الطوسی 2: 292 - ادامه

روایت

**[ترجمه]

«7»

کِتَابُ الْغَارَاتِ، لِإِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِیِّ عَنْ یَحْیَی بْنِ صَالِحٍ عَنْ مَالِکِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَبَایَةَ قَالَ: کَتَبَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام إِلَی مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی بَکْرٍ انْظُرْ رُکُوعَکَ وَ سُجُودَکَ فَإِنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله کَانَ أَتَمَّ النَّاسِ صَلَاةً وَ أَحْفَظَهُمْ لَهَا وَ کَانَ إِذَا رَکَعَ قَالَ سُبْحَانَ رَبِّیَ الْعَظِیمِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ وَ إِذَا رَفَعَ صُلْبَهُ قَالَ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ اللَّهُمَّ لَکَ الْحَمْدُ مِلْ‌ءَ سَمَاوَاتِکَ وَ مِلْ‌ءَ أَرْضِکَ وَ مِلْ‌ءَ مَا شِئْتَ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَإِذَا سَجَدَ قَالَ سُبْحَانَ رَبِّیَ الْأَعْلَی وَ بِحَمْدِهِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ.

**[ترجمه]کتاب الغارات: در نامه­ای که حضرت امیرالمومنین علیه السلام به محمد ابن ابی بکر نوشته است آمده است: رکوع و سجودت را رعایت کن، چرا که خود پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم که نمازشان کاملترین نماز بوده و بیشتر از همه بر نماز اهمیت می­داد، رکوع و سجده را بسیار نیک به جای می­آورد و وقتی رکوع می­کرد سه مرتبه می­گفت «سبحان ربی العظیم و بحمده» و وقتی سرش را از رکوع بلند می­کرد می­گفت «سمع الله لمن حمده....»، (خداوند ستایش کسی را که او را ستوده، می­شنود و اجابت می­کند. خداوندا تو را سپاس و ستایش می­گویم به اندازه ظرفیت آسمانها و زمینت و به اندازه ظرفیت هر چه که خواهی.) و وقتی سجده می­کرد سه مرتبه می­گفت «سبحان ربی الاعلی و بحمده».

**[ترجمه]

«8»

عُدَّةُ الدَّاعِی، رَوَی سَعِیدٌ الْقَمَّاطُ عَنِ الْفَضْلِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام جُعِلْتُ فِدَاکَ عَلِّمْنِی دُعَاءً جَامِعاً فَقَالَ لِی احْمَدِ اللَّهَ فَإِنَّهُ لَا یَبْقَی أَحَدٌ یُصَلِّی إِلَّا دَعَا لَکَ یَقُولُ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ.

**[ترجمه]عده الداعی: فضل گفته است به امام صادق علیه السلام گفتم فدایت شوم، دعای جامعی به من بیاموز. فرمود: خدا را ستایش کن، زیرا هیچ نماز گزاری نیست جز اینکه برای تو دعا کند زیرا هر نماز گزاری در نماز می­گوید: «سمع اللّه لمن حمده» یعنی: خدایا بشنو دعای کسی که تو را ستایش می­کند.

**[ترجمه]

«9»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: لَا قِرَاءَةَ فِی رُکُوعٍ وَ لَا سُجُودٍ إِنَّمَا فِیهِمَا الْمِدْحَةُ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ثُمَّ الْمَسْأَلَةُ فَابْتَدِءُوا قَبْلَ الْمَسْأَلَةِ بِالْمِدْحَةِ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ثُمَّ اسْأَلُوا بَعْدُ⁽³⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: امام باقر علیه السلام فرمود: نباید در رکوع و سجده قرائت کرد بلکه باید در آن مدح خدا گفت سپس از خدا حاجت خواست. بنابراین قبل از حاجت خواستن از خدا او را مدح کنید و سپس حاجتتان را از او بخواهید - . قرب الاسناد: 66 - .

**[ترجمه]

بیان

یدل علی استحباب الذکر و الدعاء فی الرکوع کما مر قال فی الذکری یستحب الذکر أمام التسبیح إجماعا و ذکر الدعاء الآتی ثم قال قال ابن الجنید لا بأس بالدعاء فیهما یعنی الرکوع و السجود لأمر الدین و الدنیا من غیر أن یرفع یدیه فی الرکوع عن رکبتیه و لا عن الأرض فی سجوده.

**[ترجمه]این روایت بر استحباب ذکر و دعا در رکوع دلالت دارد همچنان که قبلا هم گذشت. در کتاب الذکری آمده است: به نظر اجماع علما، گفتن ذکر قبل از تسبیح مستحب است و دعایی که ذکر خواهد شد را نقل کرده است. سپس گفته است: ابن جنید گفته است: دعا کردن در هنگام رکوع و سجده برای دنیا و آخرت اشکال ندارد و لازم نیست در رکوع دستش را از زانوهایش و در سجده از زمین بردارد و برای دعا بالا ببرد.

**[ترجمه]

«10»

الْخِصَالُ، عَنْ حَمْزَةَ الْعَلَوِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیهم السلام قَالَ: سَبْعَةٌ لَا یَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ الرَّاکِعُ وَ السَّاجِدُ وَ فِی الْکَنِیفِ وَ فِی الْحَمَّامِ وَ الْجُنُبُ وَ النُّفَسَاءُ وَ الْحَائِضُ‌⁽¹⁾.

الهدایة، مرسلا: مثله‌⁽²⁾.

**[ترجمه]الخصال: امام علی علیه السلام فرمود: هفت جا نباید قرآن خوانده شود: رکوع، سجود، دستشویی، حمام، در حال جنابت و حالت نفاس و حالت حیض - . الخصال 2: 10 - .

در الهدایه هم حدیث مرسلی شبیه این حدیث آمده است - . الهدایه: 40 - .

**[ترجمه]

«11»

الْعُیُونُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ قَالَ: رَأَیْتُ الرِّضَا علیه السلام إِذَا سَجَدَ یُحَرِّکُ ثَلَاثَ أَصَابِعَ مِنْ أَصَابِعِهِ وَاحِدَةً بَعْدَ وَاحِدَةٍ تَحْرِیکاً خَفِیفاً کَأَنَّهُ یَعُدُّ التَّسْبِیحَ ثُمَّ یَرْفَعُ رَأْسَهُ قَالَ وَ رَأَیْتُهُ یَرْکَعُ رُکُوعاً أَخْفَضَ مِنْ رُکُوعِ کُلِّ مَنْ رَأَیْتُهُ رَکَعَ کَانَ إِذَا رَکَعَ جَنَّحَ بِیَدَیْهِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]العیون: از اسماعیل ابن بزیع روایت کرده است که حضرت رضا علیه السلام وقتی سجده می­کرد یکی یکی انگشتانش را آرام حرکت می­داد به طوری که فهمیده می­شد حضرت تسبیح را می­شمارند. سپس سر از سجده بر می داشت. گفته است: دیدم رکوع او فروتن­تر از هر رکوعی که من دیده بودم بود. وقتی رکوع می­نمود دستانشان را مثل بال پرنده باز می کرد .

**[ترجمه]

توضیح

یدل علی جواز عد التسبیحات بالأصابع و لعله علیه السلام فعل ذلک لبیان الجواز إذ الظاهر أنه لا یحتاج إلی ذلک و لا یسهو قال فی الذکری قال ابن الجنید لو عد التسبیح فی رکوعه و سجوده و حفظ علی نفسه صلاته لم أر بذلک بأسا و لو نسی التسبیح إلا أنه لبث راکعا و ساجدا بمقدار تسبیحة واحدة أجزأه و مفهومه أنه لو لم یلبث لم یجزه فیکون إشارة إلی أن الطمأنینة رکن کقول الشیخ و الله أعلم.

**[ترجمه]می توان تسبیحات را با انگشتان شمرد، چرا که وقتی حضرت این کار را می­کرد، منظورش بیان جواز این کار است چرا که ظاهرا به این کار نیاز نداشته و اشتباه نمی­کرد. در کتاب الذکری گفته است: ابن جنید قائل است اگر تسبیح را در رکوع و سجود بشمارد و حساب آن را برای خود نگه دارد اشکالی ندارد و اگر تسبیح را فراموش کند، ولی به اندازه یک تسبیح در رکوع و سجود مکث کند کافی است. مفهوم این سخن این است که اگر به آن مقدار مکث نکند صحیح نیست و این نظر به این معنا اشاره دارد که طمأنینه رکن است مثل نظر شیخ که قائل به رکن بودن آن است. والله اعلم

**[ترجمه]

«12»

الْعِلَلُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْأَشْعَرِیِّ عَنْ یُوسُفَ بْنِ الْحَارِثِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ یَزِیدَ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ مُوسَی بْنِ أَیُّوبَ الْغَافِقِیِّ عَنْ عَمِّهِ إِیَاسِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ الْجُهَنِیِّ أَنَّهُ قَالَ: لَمَّا أُنْزِلَتْ فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظِیمِ قَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله اجْعَلُوهَا فِی رُکُوعِکُمْ فَلَمَّا نَزَلَتْ سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی قَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله اجْعَلُوهَا فِی سُجُودِکُمْ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]العلل: عقبه ابن عامر جهنی گفته است: وقتی آیه «فسبح باسم ربک العظیم» نازل شد، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به ما فرمود: این آیه را در رکوعتان بگویید و وقتی آیه «سبح اسم ربک الاعلی» نازل شد حضرت به ما فرمود: این آیه را در سجودتان بگویید - . علل الشرایع 2: 23 - .

**[ترجمه]

«13»

مَعَانِی الْأَخْبَارِ، عَنْ حَمْزَةَ الْعَلَوِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام: نَهَانِی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ لَا أَقُولُ نَهَاکُمْ عَنِ التَّخَتُّمِ بِالذَّهَبِ وَ عَنْ ثِیَابِ الْقَسِّیِّ وَ عَنْ مَیَاثِرِ الْأُرْجُوَانِ وَ عَنِ الْمَلَاحِفِ الْمُفْدَمَةِ وَ عَنِ الْقِرَاءَةِ وَ أَنَا رَاکِعٌ.

قال الصدوق رحمه الله قال حمزة بن محمد القسی ثیاب یؤتی بها من مصر فیها حریر و أصحاب الحدیث یقولون القسی بکسر القاف و أهل مصر یقولون القسی تنسب إلی بلاد یقال لها القس هکذا ذکره العبید بن سلام و قال قد رأیتها و لم یعرفها الأصمعی انتهی‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: حضرت علی علیه السلام فرمود: رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم مرا نهی کرده - و من نمی­گویم شما را نهی کرده است - از انگشتر طلا به دست کردن، لباس قسی - که ابریشم دارد - پوشیدن و بر مرکب سرخ سوار شدن، قبا و چادر سرخ پوشیدن و در حالت رکوع قرآن خواندن.

شیخ صدوق - رحمه الله - نقل کرده است که حمزه ابن محمد گفته است: القس لباسی است که از مصر می آید و ابریشم دارد . علمای حدیث می­گویند القسی با کسر قاف خوانده می­شود. مصریان می­گویند القسی به لباسی می­گویند که در سرزمینی به نام القس بافته می­شود. نظر عبید ابن سلام هم چنین است و خودش گفته است: این لباس را دیده است ولی اصمعی معنای آن را نمی داند. پایان سخن

**[ترجمه]

أقول

و المفدم هو الثوب المشبع حمرة و قد مر⁽²⁾.

**[ترجمه]المفدم لباس بسیار سرخ است و قبلا این را ذکر کردیم - .بحارالانوار 78: 290 - .

**[ترجمه]

«14»

مَعَانِی الْأَخْبَارِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَارُونَ الزَّنْجَانِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ سَلَّامٍ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنِّی قَدْ نَهَیْتُ عَنِ الْقِرَاءَةِ فِی الرُّکُوعِ وَ السُّجُودِ فَأَمَّا الرُّکُوعُ فَعَظِّمُوا اللَّهَ فِیهِ وَ أَمَّا السُّجُودُ فَأَکْثِرُوا فِیهَا الدُّعَاءَ فَإِنَّهُ قَمَنٌ أَنْ یُسْتَجَابَ لَکُمْ‌⁽³⁾.

قوله قمن کقولک جدیر و حری أن یستجاب لکم‌⁽⁴⁾.

وَ نَهَی صلی الله علیه و آله: أَنْ یُذَبِّحَ الرَّجُلُ فِی الصَّلَاةِ کَمَا یُذَبِّحُ الْحِمَارُ وَ مَعْنَاهُ أَنْ یُطَأْطِئَ الرَّجُلُ رَأْسَهُ فِی الرُّکُوعِ حَتَّی یَکُونَ أَخْفَضَ مِنْ ظَهْرِهِ وَ کَانَ علیه السلام إِذَا رَکَعَ لَمْ یُصَوِّبْ رَأْسَهُ وَ لَمْ یُقْنِعْهُ مَعْنَاهُ أَنَّهُ لَمْ یَرْفَعْهُ حَتَّی یَکُونَ أَعْلَی مِنْ جَسَدِهِ وَ لَکِنْ بَیْنَ ذَلِکَ.

و الإقناع رفع الرأس و إشخاصه قال الله تعالی مُهْطِعِینَ مُقْنِعِی رُؤُسِهِمْ‌⁽⁵⁾

و الذی یستحب من هذا أن یستوی ظهر الرجل و رأسه فی الرکوع لأن رسول الله صلی الله علیه و آله کان إذا رکع لو صب علی ظهره ماء لاستقر

وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: لَا صَلَاةَ لِمَنْ لَمْ یُقِمْ صُلْبَهُ فِی رُکُوعِهِ وَ سُجُودِهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: من نهی شده­ام از قرائت در حالت رکوع و سجده، بنابراین در رکوع خدا را به عظمت یاد کنید و در سجود بسیار دعا کنید، چرا که این حالت، حالتی است که شایسته است دعایتان مستجاب شود - . معانی الاخبار: 278 - .

سخن حضرت « قمن» به معنای شایسته و سزاور است - . معانی الاخبار: 280 -

.

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نهی کرده­اند که فرد در نماز سر خود را مثل خر پایین بیاورد. معنای حدیث این است که فرد سر خود را آن قدر پایین بیاورد که پایین تر از پشتش باشد.

روایت است که پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم در حال رکوع سرش را زیاد بالا نمی­برد. معنای این کلام این است که سرش را آن قدر بالا نمی­برد تا بلندتر از بدنش باشد، بلکه هم ردیف بدنش می­کرد.

الاقناع بلند کردن سر و برجسته نمودن آن است و در آیه ذیل هم به این معنا به کار رفته است«مهْطِعِینَ مُقْنِعِی رُءُوسِهِمْ - . ابراهیم / 44 - »،{شتابان

سر برداشته.}

از این روایت می توان فهمید، مستحب است پشت آدم و سر وی در نماز مساوی هم باشند، چرا که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم زمانی که در رکوع بودند اگر بر پشتش آب گذاشته می­شد آب در یک حالت می­ایستاد، و حضرت امام صادق علیه السلام فرمود: نماز کسی که در حال رکوع و سجده پشت سر خود را صاف و مستقیم نگه ندارد درست نیست.

**[ترجمه]

بیان

قال الفیروزآبادی القمین الخلیق الجدیر کالقمن ککتف و جبل و قال فی النهایة فیه أنه نهی أن یدبح الرجل فی الصلاة هو الذی یطأطئ رأسه فی الرکوع حتی یکون أخفض من ظهره و قیل دبح تدبیحا إذا طأطأ رأسه و دبح ظهره إذا ثناه فارتفع وسطه کأنه سنام قال الأزهری رواه اللیث بالذال المعجمة و هو تصحیف و الصحیح بالمهملة و قال فی المعجمة ذبح الرجل إذا طأطأ رأسه للرکوع و منه الحدیث: أنه نهی عن التذبیح فی الصلاة. هکذا جاء فی روایة و المشهور بالمهملة انتهی.

**[ترجمه]فیروز آبادی گفته است: قمین به معنای خلیق و جدیر است و از نظر وزن، قمن مانند کتف و جبل است.

النهایه می­نویسد: در حدیث آمده: «نهی أن یدبح الرجل فی الصلاة» و منظور حضرت فردی است که سرش را در رکوع به گونه ای فرود آورد که پایین تر از بدنش قرار گیرد و «دبّح تدبّیحا» وقتی گفته می­شود که فرد سرش را پایین بیاورد .

«دبّح ظهره» وقتی گفته می شود که طوری پشتش را خم کند مثل اینکه کوهان دارد. ازهری گفته است لیث آن را ذبح - با نقطه - روایت کرده است و آن خطاست و دبح - بی نقطه - صحیح است و گفته است ذبح الرجل: یعنی: فرو آوردن سر برای رکوع است که حدیث هم چنین است که پیامبر از فرود آوردن سر در رکوع نهی کرده است. در روایت با نقطه - ذبح - آمده است و ولی بدون نقطه - دبح - مشهور است. پایان سخن

**[ترجمه]

أقول

أکثر نسخ الکتاب بالمعجمة. و قال فی النهایة فیه کان إذا رکع لا یصوب رأسه و لا یقنعه صوب رأسه نکسه و صوب یده أی حطها و لا یقنعه أی لا یرفعه حتی یکون أعلی من ظهره و قد أقنعه یقنعه إقناعا.

و قال فی الذکری یکره فی الرکوع خمسة أشیاء التبازخ و هو تسریح الظهر و إخراج الصدر و هو بالزاء و الخاء المعجمتین الثانی التدبیح بالخاء و الحاء و هو أن یقبب الظهر و یطأطئ الرأس روی ذلک فی نهی النبی صلی الله علیه و آله و روی أیضا بالذال المعجمة و الدال أعرف و النهی للکراهة هنا.

**[ترجمه]در اکثر نسخه ها با نقطه - ذبح - آمده است.

در النهایه درباره «لایصوب رأسه و لا یقنعه» گفته است، «صوب رأسه» یعنی پایین انداختن سر و «صوب یده» پایین انداختن دست. «یقنعه» یعنی بالا بردن طوری که از پشتش بالا رود. و گفته می­شود: اقنعه یقنعه و اقناعا

در الذکری گفته است: پنج چیز در رکوع مکروه است: اول «التبازخ» یعنی پشت رها شود و سینه بیرون بیاید که هم «ز» و هم «خ» با نقطه هستند، دوم «التدبیح» هر دو - با نقطه یا بی نقطه بودن خ ، ح - جایز است و به معنای صاف نگه داشتن پشت و پایین انداختن سر است که این در روایت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آمده و از آن نهی شده است. البته «الذال» یعنی با نقطه هم روایت شده است که «الدال» درست است و نهی در این روایت برای کراهت است.

**[ترجمه]

«15»

ثَوَابُ الْأَعْمَالِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْعَطَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ رَبِیعٍ عَنْ سَعِیدِ بْنِ جَنَاحٍ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فِی مَنْزِلِهِ بِالْمَدِینَةِ فَقَالَ مُبْتَدِئاً مَنْ أَتَمَّ رُکُوعَهُ لَمْ تَدْخُلْهُ وَحْشَةٌ فِی قَبْرِهِ‌⁽²⁾.

دعوات الراوندی، عنه علیه السلام: مثله.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: سعید ابن جناح گفته است، منزل امام باقر علیه السلام در مدینه بودم، بی آنکه حرفی بزنم فرمود: هرکس رکوعش کامل باشد خدا هیچ وحشتی را به قبر او داخل نکند - . ثواب الاعمال: 31 - .

در دعوات راوندی هم مثل همین روایت آمده است.

**[ترجمه]

«16»

ثَوَابُ الْأَعْمَالِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْعَطَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِیهِ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: مَنْ قَالَ فِی رُکُوعِهِ وَ سُجُودِهِ وَ قِیَامِهِ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ- کَتَبَ اللَّهُ لَهُ ذَلِکَ بِمِثْلِ الرُّکُوعِ وَ السُّجُودِ وَ الْقِیَامِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام باقر علیه السلام فرمود: هر کس در رکوع و سجود و قیامش این ذکر را بگوید «اللهم صل علی محمد و آل محمد» خداوند این ذکر را مثل رکوع و سجود و قیام حساب می کند - . ثواب الاعمال: 31 - .

**[ترجمه]

توضیح

أی ضاعف ثواب تلک الأعمال بسبب الصلاة و یدل علی استحبابها فی تلک الأحوال و قال فی الدروس تجوز الصلاة علی النبی و آله فی الرکوع و السجود و قال فی الذکری و تجوز الصلاة علی النبی و آله فی الرکوع و السجود بل یستحب.

**[ترجمه]یعنی خداوند ثواب آن اعمال را به سبب نماز زیاد می کند و این حدیث دلیل مستحب بودن این ذکر در آن حالات است. در کتاب الدروس گفته است: جایز است در حال رکوع و سجود بر پیامبر و آلش صلوات فرستاده شود. درکتاب الذکری گفته است: جایز و بلکه مستحب است در حال رکوع و سجود بر پیامبر و آلش صلوات فرستاده شود.

**[ترجمه]

«17»

مِصْبَاحُ الشَّرِیعَةِ، قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: لَا یَرْکَعُ عَبْدٌ لِلَّهِ رُکُوعاً عَلَی الْحَقِیقَةِ إِلَّا زَیَّنَهُ اللَّهُ بِنُورِ بَهَائِهِ وَ أَظَلَّهُ فِی ظِلَالِ کِبْرِیَائِهِ وَ کَسَاهُ کِسْوَةَ أَصْفِیَائِهِ وَ الرُّکُوعُ أَوَّلٌ وَ السُّجُودُ ثانی [ثَانٍ] فَمَنْ أَتَی بِمَعْنَی الْأَوَّلِ صَلَحَ لِلثَّانِی وَ فِی الرُّکُوعِ أَدَبٌ وَ فِی السُّجُودِ قُرْبٌ وَ مَنْ لَا یُحْسِنُ الْأَدَبَ لَا یَصْلُحُ لِلْقُرْبِ فَارْکَعْ رُکُوعَ خَاشِعٍ لِلَّهِ بِقَلْبِهِ مُتَذَلِّلٍ وَجِلٍ دَخَلَ تَحْتَ سُلْطَانِهِ خَافِضٍ لَهُ بِجَوَارِحِهِ خَفْضَ خَائِفٍ حَزِنٍ عَلَی مَا یَفُوتُهُ مِنْ فَائِدَةِ الرَّاکِعِینَ حُکِیَ أَنَّ الرَّبِیعَ بْنَ خُثَیْمٍ کَانَ یَسْهَرُ اللَّیْلَ إِلَی الْفَجْرِ فِی رَکْعَةٍ وَاحِدَةٍ فَإِذَا هُوَ أَصْبَحَ تَزَفَّرَ وَ قَالَ آهِ سَبَقَ الْمُخْلِصُونَ وَ قُطِعَ بِنَا وَ اسْتَوْفِ رُکُوعَکَ بِاسْتِوَاءِ ظَهْرِکَ وَ انْحَطَّ عَنْ هِمَّتِکَ فِی الْقِیَامِ بِخِدْمَتِهِ إِلَّا بِعَوْنِهِ وَ فِرَّ بِالْقَلْبِ مِنْ وَسَاوِسِ الشَّیْطَانِ وَ خَدَائِعِهِ وَ مَکَایِدِهِ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَرْفَعُ عِبَادَهُ بِقَدْرِ تَوَاضُعِهِمْ لَهُ وَ یَهْدِیهِمْ إِلَی أُصُولِ التَّوَاضُعِ وَ الْخُضُوعِ وَ الْخُشُوعِ بِقَدْرِ اطِّلَاعِ عَظَمَتِهِ عَلَی سَرَائِرِهِمْ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]مصباح الشریعه: امام صادق علیه السلام فرمود: هیچ بنده ای رکوع حقیقی برای خدا نکند مگر اینکه خداوند با نور بهایش او را آراسته کند و در سایه کبریائیش سکنی دهد و لباس بزرگانش را بر او بپوشاند. رکوع در مرتبه اول و سجده دوم است. هر کس رکوع را به معنای حقیقی به جا آورد شایسته دومی - سجده - می شود. در رکوع ادب است و سجده قرب به خداست، هر کس ادبش نیکو نباشد شایسته قرب خدا نیست. چونان کسانی که قلباً خاشع اویند و در تحت سلطنت او متذلل و ترسانند و اعضا و جوارح خود را چون راکعانی که از بیم و اندوه از دست دادن بهره رکوع کنندگان حقیقی فرو می آورند، رکوع کن.

روایت شده است که ربیع ابن خیثم در یک رکوع شب را به صبح می­رسانید و چون صبح می­شد نفس عمیقی با اندوه می کشید و می­گفت: آه که مخلصان پیش افتادند و راه بر ما بسته شده است.

و با صاف نگهداشتن پشت خود رکوعت را کامل کن و بدان که تو آن همت نداری تا به خدمت او قیام کنی، مگر با یاری او و از صمیم دل از وسوسه‌ها و حیله‌ها و نیرنگهای شیطان فرار کن که خداوند درجه بندگانش را به هر اندازه که برای او تواضع کنند بالا می‌برد و به هر مقدار که عظمت خداوند بر عمق جانش ریشه دواند، آنان را بر اصول تواضع و خضوع رهبری می فرماید - . مصباح الشریعه: 12 - .

**[ترجمه]

«18»

السَّرَائِرُ، نَقْلًا مِنْ کِتَابِ النَّوَادِرِ لِلْبَزَنْطِیِّ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ حَمْزَةَ

بْنِ حُمْرَانَ وَ الْحَسَنِ بْنِ زِیَادٍ قَالا: دَخَلْنَا عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ عِنْدَهُ قَوْمٌ فَصَلَّی بِهِمُ الْعَصْرَ وَ کُنَّا قَدْ صَلَّیْنَا الْعَصْرَ فَعَدَدْنَا لَهُ فِی کُلِّ رَکْعَةٍ سُبْحَانَ رَبِّیَ الْعَظِیمِ ثَلَاثاً وَ ثَلَاثِینَ مَرَّةً وَ قَالَ أَحَدُهُمَا فِی حَدِیثِهِ وَ بِحَمْدِهِ فِی الرُّکُوعِ وَ السُّجُودِ مَعاً سَوَاءً.

قال ابن إدریس و معنی ذلک و الله أعلم أنه کان یعلم أن القوم کانوا یحبون أن یطول بهم فی الصلاة ففعل لأنه ینبغی للإمام إذا صلی بقوم أن یخفف بهم‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]السرائر: حمزه ابن حمران و حسن ابن زیاد گفته اند: دیدیم امام صادق علیه السلام با گروهی نماز عصر می خواند. شمردیم حضرت در هر رکعت نماز سی و سه مرتبه «سجان الله ربی العظیم» می­گفتند .

یکی از آن دو در حدیثش گفته است، حضرت به عبارت قبلی« و بحمده» را در ذکر رکوع و سجود اضافه می­کرد.

ابن ادریس گفته است: معنای حدیث این است که حضرت می­دانستند کسانی که پشت سر اویند دوست دارند حضرت نماز را طولانی بخواند بنابراین حضرت طولانی خوانده­اند و گرنه امام جماعت بهتر است که نماز جماعت را کوتاه بخواند. - . السرائر: 465 -

**[ترجمه]

بیان

قال فی الذکری ظاهر الشیخ و ابن الجنید و کثیر أن السبع نهایة الکمال فی التسبیح و فی روایة هشام إشارة إلیه لکن روی حمزة بن حمران و الحسن بن زیاد و ذکر هذه الروایة ثم قال و روی أبان بن تغلب‌⁽²⁾

أنه عد علی الصادق علیه السلام فی الرکوع و السجود ستین تسبیحة قال فی المعتبر الوجه استحباب ما لا یحصل معه السأم إلا أن یکون إماما و هو حسن و لو علم من المأمومین حب الإطالة استحب له أیضا التکرار.

**[ترجمه]در کتاب الذکری گفته است: ظاهر - عبارت - شیخ طوسی و ابن جنید و بسیاری از علما این است که هفت مرتبه خواندن، کمال تسبیح است و در روایت هشام به این امر اشاره شده است. اما حمزه ابن حمران و حسن ابن زیاد روایت کرده­اند... سپس این روایت را ذکر کرده و گفته است: ابان ابن تغلب روایت کرده است که خودش شمرده که مجموع ذکر رکوع و سجود امام شصت تا بوده است - . التهذیب 1: 221 - .

در کتاب المعتبر گفته است: گفتن تسبیح تا جایی مستحب است که سبب دل آزردگی نشود مگر اینکه امام باشد - که کوتاه بخواند بهتر است - و این نظر نیکوست و اگر امام بداند مامومین دوست دارند طولانی بخواند، باز اشکال ندارد که تکرار کند.

**[ترجمه]

«19»

السَّرَائِرُ، نَقْلًا مِنْ کِتَابِ النَّوَادِرِ لِمُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَکَمِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَا مِنْ کَلِمَةٍ أَخَفَّ عَلَی اللِّسَانِ وَ لَا أَبْلَغَ مِنْ سُبْحَانَ اللَّهِ قُلْتُ فَیُجْزِی أَنْ أَقُولَ فِی الرُّکُوعِ وَ السُّجُودِ مَکَانَ التَّسْبِیحِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ قَالَ نَعَمْ کُلُّ ذَا ذِکْرُ اللَّهِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]السرائر: هشام روایت کرده است: امام صادق علیه السلام فرمود: هیچ کلمه­ای خفیف­تر بر زبان و بلیغ­تر از «سبحان الله» نیست. گفتم می توانم در رکوع و سجود به جای تسبیح، لا اله الا الله و الحمدلله و الله اکبر بگویم؟ فرمود: بله، چرا که همگی آنها ذکر خدایند - . السرائر: 475 -

.

**[ترجمه]

بیان

یدل علی الاکتفاء بمطلق الذکر فی الرکوع و لا خلاف بین الأصحاب فی وجوب الذکر فیه و اختلفوا فی موضعین.

الأول أنه هل یکفی مطلق الذکر أم یتعین فیه التسبیح و الثانی هو المشهور بل نقل جماعة علیه الإجماع و الأول مذهب الشیخ فی المبسوط و الجمل و کثیر من المتأخرین و هو أقوی لهذا الخبر و غیره من الأخبار الصحیحة و الحسنة.

الثانی القائلون بالتسبیح اختلفوا علی أقوال الأول جواز التسبیح مطلقا ذهب إلیه السید فی الإنتصار الثانی وجوب تسبیحة واحدة کبری و هی سبحان ربی العظیم و بحمده ذهب إلیه الشیخ فی النهایة الثالث التخییر بین واحدة کبری و ثلاث صغریات و هی سبحان الله و هو ظاهر الصدوق و الشیخ فی التهذیب الرابع وجوب ثلاث علی المختار و واحدة علی المضطر و هو منسوب إلی أبی الصلاح الخامس نسب فی التذکرة القول بوجوب ثلاث تسبیحات کبریات إلی بعض علمائنا و علی القول بوجوب التسبیح لعل الأول أقوی و الأخیر أحوط و بالعمل أحری و الأظهر علی التقادیر استحباب و بحمده لخلو کثیر من الروایات عنه و إن اشتملت الصحاح علیه.

**[ترجمه]این حدیث دلالت می کند که مطلق ذکر در رکوع کافی است. وجوب ذکر بین علما اختلافی نیست ولی اختلاف در دو مورد است:

اول: آیا مطلق ذکر کافی است یا باید فقط تسبیح خوانده شود؟ نظر دوم نظر مشهور فقهاست و حتی گروهی از علما بر این مطلب اجماع نقل کرده اند. نظر اول نظر شیخ طوسی در کتاب المبسوط و کتاب الجمل و بسیاری از متاخرین است که به خاطر این روایت و روایات صحیح و حسن دیگر قویتر است .

دوم: کسانی که قائلند باید تسبیح گفته شود بر چند نظرند:

اول: جایز است مطلق تسبیح گفته شود. نظر سید مرتضی در الانتصار همین است .

دوم: گفتن یک تسبیح کبری واجب است و آن عبارت است از «سبحان ربی العظیم و بحمده» که نظر شیخ در کتاب النهایه چنین است.

سوم: بین گفتن یک تسبیح کبری و بین سه مرتبه تسبیح صغری - سبحان الله - تخییر وجود دارد. این نظر صدوق و شیخ طوسی در کتاب التهذیب است.

چهارم: گفتن سه تسبیح در حالت عادی و یک مرتبه در حالت اضطرار واجب است. این نظر به ابوصلاح منسوب است.

پنجم: در کتاب التذکره به برخی علمای ما نسبت داده شده که سه مرتبه تسبیح کبری واجب است.

اگر قائل به وجوب تسبیح شویم، شاید نظر اولی قوی تر باشد و آخری موافق احتیاط و شایسته عمل است .

بهترین این فرض­ها آن است که گفتن «و بحمده» مستحب است، زیرا در اکثر روایات نیامده، هر چند در صحاح آمده است.

**[ترجمه]

«20»

فَلَاحُ السَّائِلِ،: یَقُولُ فِی رُکُوعِهِ مَا رُوِیَ عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام اللَّهُمَّ لَکَ رَکَعْتُ وَ لَکَ خَشَعْتُ وَ بِکَ آمَنْتُ وَ لَکَ أَسْلَمْتُ وَ عَلَیْکَ تَوَکَّلْتُ وَ أَنْتَ رَبِّی خَشَعَ لَکَ سَمْعِی وَ بَصَرِی وَ مُخِّی وَ عَصَبِی وَ عِظَامِی وَ مَا أَقَلَّتْهُ قَدَمَایَ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ‌⁽¹⁾.

وَ رَوَیْنَا بِإِسْنَادِنَا إِلَی أَبِی جَعْفَرِ بْنِ بَابَوَیْهِ فِیمَا رَوَاهُ فِی کِتَابِ زُهْدِ مَوْلَانَا عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبِی الصَّبَّاحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ عَلِیٌّ یَرْکَعُ فَیَسِیلُ عَرَقُهُ حَتَّی یَطَأَ فِی عَرَقِهِ مِنْ طُولِ قِیَامِهِ-⁽²⁾فَإِذَا رَفَعَ الْمُصَلِّی رَأْسَهُ مِنَ الرُّکُوعِ قَالَ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ أَهْلِ الْکِبْرِیَاءِ وَ الْعَظَمَةِ وَ الْجُودِ وَ الْجَبَرُوتِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]فلاح السائل: روایت شده است امام باقر علیه السلام در رکوع می­گفت: «بارالها برای تو رکوع نمودم و برای تو خاضع شدم و به تو ایمان آوردم و تسلیم تو شدم و بر تو توکل کردم و تو پروردگارم هستی. گوش و چشم و مغز و اعصاب استخوان و همه آنچه پاهایم حمل می­کند برای خداست که پروردگار جهانیان است. - . فلاح السائل: 132 -

امام صادق علیه السلام فرمود: امام علی علیه السلام به اندازه ای رکوع را طول می­داد که عرقش جاری می­شد و زیر پایش می­ریخت - . فلاح السائل: 132 - .

وقتی نمازگزار سرش را از رکوع بردارد، بگوید: «خدا حمد کسی که حمدش می کند را می شنود. حمد و سپاس مخصوص خدای جهانیان واهل کبریا و بزرگی و جود و جبروت است - . فلاح السائل: 133 - .»

**[ترجمه]

تبیین

أقول

نسخ الحدیث و الدعاء فی دعاء الرکوع مختلفة ففی الکافی و التهذیب‌⁽⁴⁾فی صحیحة زرارة عن الباقر علیه السلام ثم ارکع و قل اللهم لک رکعت و لک أسلمت

و بک آمنت و علیک توکلت و أنت ربی خشع لک سمعی و بصری و شعری و بشری و لحمی و دمی و مخی و عصبی و عظامی و ما أقلته قدمای غیر مستنکف و لا مستکبر و لا مستحسر سبحان ربی العظیم و بحمده ثلاث مرات فی ترسل.

و فی الفقیه‌⁽¹⁾

اللهم لک رکعت و خشعت و لک أسلمت و بک آمنت و علیک توکلت و أنت ربی خشع لک وجهی و سمعی و بصری و شعری و بشری و لحمی و دمی و مخی و عصبی و عظامی و ما أقلت الأرض منی لله رب العالمین.

و ذکر الشهید ره فی الذکری کما فی الکافی و فی النفلیة نحوا مما فی فلاح السائل.

و قال الشهید الثانی قدس سره و معنی ما أقلته قدمای أی حملتاه و قامتا به و معناه جمیع جسمی و فی الإتیان به بعد قوله خشع لک سمعی و بصری إلخ تعمیم بعد التخصیص و قوله لله رب العالمین یمکن کونه خبر مبتدإ محذوف أی جمیع ذلک لله و إن کان قد ذکر أن بعضه لله فإن بعضه و هو قوله و بک آمنت و علیک توکلت لم یدل لفظه علی کونه له و یمکن کونه بدلا من قوله لک سمعی إلی آخره إبدال الظاهر من المضمر و التفت من الخطاب إلی الغیبة انتهی.

**[ترجمه]حدیث و دعای در آن در نسخه ها با یکدیگر فرق دارند مثلاً در کافی و تهذیب - . الکافی 3: 319 و التهذیب 1: 156 - این

گونه است:

در صحیحه زراره از امام باقر علیه السلام آمده است: سپس رکوع کن و بگو «بارالها برای تو رکوع نمودم و برای تو خاضع شدم و به تو ایمان آوردم و تسلیم تو شدم و بر تو توکل کردم و تو پروردگارم هستی. گوش و چشم و مغز و اعصاب استخوان و همه آنچه پاهایم حمل می­کند، بدون سرکشی و خستگی - برای خداست - سبحان ربی العظیم و بحمده که سه مرتبه شمرده شمرده گفته می­شود. در الفقیه - . الفقیه 1: 205 -

این گونه است: «بارالها برای تو رکوع نمودم و برای تو خاضع شدم و به تو ایمان آوردم و تسلیم تو شدم و بر تو توکل کردم و تو پروردگارم هستی. گوش و چشم و مغز و اعصاب استخوان و آنچه از من روی زمین است، برای خدای متعال پروردگار جهانیان است.»

شهید در کتاب الذکری مثل کافی و در کتاب النفلیه مثل فلاح السائل روایت کرده است.

شهید ثانی قدس سره گفته است: معنای «ما اقلّته قدمای» این است، آنچه پاهایم حمل می­کند و با آن می ایستند و معنای آن یعنی تمام جسمم و این عبارت بعد از کلمه «سمعی...» تا آخر جمله، عام بعد از خاص است.

«لله رب العالمین» ممکن است خبر برای مبتدای محذوف باشد و مبتدای آن «جمیع ذلک» باشد که مخصوص خداست. هر چند که گفته­اند «بعض ذلک لله» مبتدای محذوف این خبر است. لفظ بعضه در مثل «بک آمنت و علیک توکلت» نمی­تواند بر بودن برای او دلالت کند. ممکن است بدل برای لک سمعی... باشد که بدل ظاهر از ضمیر باشد و مخاطب ار خطاب به غیبت التفات کرده است. پایان سخن

**[ترجمه]

و أقول

یحتمل کون ما أقلته مبتدأ و لله خبره و الاستنکاف الأنفة من العبادة و الاستکبار طلب الکبر من غیر استحقاق و الاستحسار بالحاء و السین المهملتین التعب أی لا أجد من الرکوع تعبا و لا کلالا و لا مشقة بل أجد لذة و راحة و أما الدعاء بعد التسبیح کما ذکره فهو مأخوذ من مصباح الشیخ و لم أر به روایة و فی صحیحة زرارة ثم قل سمع الله لمن حمده و أنت منتصب قائم الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ أهل الجبروت و الکبریاء و العظمة لله رب العالمین و فی بعض الکتب بعد قوله و العظمة الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ و فی نهایة الشیخ بعد التسمیع و التحمید أهل الجود و الجبروت و الکبریاء و العظمة و فی النفلیة وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ أهل الکبریاء و الجود و العظمة لله

رب العالمین و قال الشهید الثانی رحمه الله هکذا وجدته بخط المصنف ره بإثبات الألف فی الله آخرا و فی بعض نسخ الرسالة بخط غیره لله بغیر ألف و هو الموافق لروایة زرارة عن الباقر علیه السلام بروایة التهذیب و خط الشیخ أبی جعفر رحمه الله ثم علی ما هنا یمکن کون أهل الکبریاء مبتدأ و الله خبره و یمکن کون أهل صفة ثانیة لله و الله رب العالمین مستأنفا إما مبتدأ و خبر أو خبر مبتدإ محذوف تقدیره ذلک أو هو و نحو ذلک و علی حذف الألف یمکن کون لله رب العالمین تأکیدا لما سبق و یکون الجود و العظمة معطوفین علی الکبریاء مجرورین و کونه خبرا للجود و العظمة معطوفة علیه و کونه خبرا للعظمة فتکون مرفوعة و الجود مجرورا علی ما سبق و فی الذکری اقتصر علی قوله رب العالمین و هو أوضح و اتفق کثیر علی أن صدر الروایة الحمد لله رب العالمین أهل الجبروت و الکبریاء و العظمة خلاف ما ذکر فی الرسالة انتهی.

ثم اعلم أن ظاهر الأصحاب عموم استحباب التسمیع للإمام و المأموم و المنفرد و بهذا التعمیم صرح المحقق و العلامة قدس الله روحهما فی المعتبر و المنتهی و أسنداه إلی علمائنا و هو الظاهر من أکثر الأخبار.

و قال بعض أفاضل المتأخرین و لو قیل باستحباب التحمید خاصة للمأموم کان حسنا لِمَا رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ فِی الصَّحِیحِ‌⁽¹⁾عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قُلْتُ مَا یَقُولُ الرَّجُلُ خَلْفَ الْإِمَامِ إِذَا قَالَ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ قَالَ یَقُولُ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ وَ یَخْفِضُ مِنَ الصَّوْتِ.

انتهی و لا یخفی ضعف دلالته علی التخصیص و لا یتأتی تخصیص الأخبار الکثیرة به.

وَ رَوَی الْعَامَّةُ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: إِذَا قَالَ الْإِمَامُ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ فَقُولُوا اللَّهُمَّ رَبَّنَا لَکَ الْحَمْدُ⁽²⁾.

و قال أبو حنیفة و مالک لا یزید الإمام علی سمع الله لمن حمده و لا المأموم علی ربنا لک الحمد فیمکن حمل الخبر

علی التقیة أیضا.

و قال فی الذکری نقل فی المعتبر عن الخلاف أن الإمام و المأموم یقولان الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ أهل الکبریاء و العظمة ثم قال و هو مذهب علمائنا و أنکر فی المعتبر ربنا و لک الحمد و ذکر أن المروی ما ذکره الشیخ قال فی المبسوط و إن قال ربنا و لک الحمد لم تفسد صلاته و روایتنا لا واو فیها.

و العامة مختلفون فی ثبوتها و سقوطها فمنهم من أسقطها لأنها زیادة لا معنی لها و هو منسوب إلی الشافعی و الأکثر علی ثبوتها فمنهم من زعم أنها واو العطف و المعطوف هنا مقدر و الواو یدل علیه و تقدیره ربنا حمدناک و لک الحمد فیکون ذلک أبلغ فی الحمد و زعم بعضهم أن الواو قد تکون مقحمة فی کلام العرب و هذه منها لورود اللفظین فی الأخبار الصحاح عندهم.

قال ابن أبی عقیل و روی اللهم لک الحمد مل‌ء السماوات و مل‌ء الأرض و مل‌ء ما شئت من شی‌ء بعد⁽¹⁾

و الذی أنکره فی المعتبر تدفعه قضیة الأصل و الخبر حجة علیه و طریقه صحیح و إلیه ذهب صاحب الفاخر و اختاره ابن الجنید و لم یقیده بالمأموم.

و استحب فی الذکر هنا بالله أقوم و أقعد و ذهب ابن أبی عقیل فی ظاهر کلامه و ابن إدریس و صرح به أبو الصلاح و ابن زهرة إلی أنه یقول سمع الله لمن حمده فی حال ارتفاعه و باقی الأذکار بعد انتصابه و هو مردود بالأخبار المصرحة بأن الجمیع بعد انتصابه و هو قول الأکثر انتهی.

**[ترجمه]«ما اقلته» مبتدا و «لله» خبرش است. الاستنکاف امتناع از عبادت است. الاستکبار، خواستن بزرگی بدون اینکه مستحق آن باشی. استحسار که سین و حای آن بدون نقطه است به معنای خستگی و درماندگی است یعنی از رکوع خسته نشوم و سختی و مشقت بر من نیاورد، بلکه آن را با لذت و راحتی به جای آورم. دعای بعد از تسمیع [گفتن سمع الله لمن حمده] را همان گونه که گفته است، از مصباح الشریعه شیخ نقل کرده است و روایت دیگری در این باره نیست و در صحیحه زراره دعا این گونه آمده است: «سپس بگو، سمع الله لمن حمده، و تو بر پای خواسته و قائم هستی و سپاس مخصوص توست که اهل جبروت و کبریا و عظمت و بزرگی برای خداست.» و در برخی نسخه ها بعد از «العظمة»، «الحمد لله رب العالمین» آمده است.

در نهایه شیخ بعد از تسمیع و تحمید آمده است: اهل الجود و الجبروت و اهل الکبریا و العظمة. در النفلیه آمده است: و الحمد لله رب العالمین و اهل الجود و العظمة لله رب العالمین.

شهید ثانی گفته است: این گونه در خط مصنف (ره) آمده است و لفظ جلاله الله در آخر حدیث «الف» دارد. در برخی نسخه های رساله که به خط خود مصنف نیست لفظ جلاله بدون الف - لله - آمده است و آن موافق روایتی از زراره است که از امام باقر علیه السلام نقل کرده است. در التهذیب و به خط شیخ ابوجعفر رحمه الله آمده است، و در این صورت که لفظ جلاله الف داشته باشد، ممکن است اهل الکبریاء مبتدا و الله خبر آن باشد و نیز ممکن است اهل، صفت دوم الله باشد و الله رب العالمین جمله مستأنفه باشد که یا خودش مبتدا و خبر است یا مبتدا برای خبر محذوف می­باشد که تقدیرش ذلک یا هو یا مثل این موارد است و اگر الف را محذوف بدانیم ممکن است لله رب العالمین تاکید جملات سابق باشد و الجود و العظمة معطوف بر الکبریاء، و هر دو مجرور باشند و لله رب العالمین خبر الجود و العظمة باشند که بر آن - الکبریاء - عطف شده اند و یا لله رب العالمین خبر برای العظمة باشد که در این صورت مرفوع خواهد بود و الجود طبق آنچه گفتیم - عطف شدن بر الکبریاء - مجرور خواهد بود.

در الذکری تا رب العالمین آمده و این واضح­تر است. در این نکته بسیاری اتفاق نظر دارند که صدر روایت «الحمد لله رب العالمین اهل الجود و الجبروت و اهل الکبریاء و العظمة» خلاف چیزی است که در رساله ذکر کرده است.

به نظر علما «سمع الله لمن حمده» برای امام و ماموم و نیز در حالت فرادی مستحب است و با این عمومیت، محقق و علامه در کتاب المتعبر و کتاب المنتهی بدان تصریح کرده­اند. این نظر را به علما نسبت داده­اند که ظاهر اکثر روایات هم این نکته را تأیید می­کند.

برخی فاضلین متأخر گفته­اند: اگر گفته شود فقط بر امام مستحب است بهتر است. دلیل این نظر، روایتی حسن است که کلینی - . الکافی 3: 320 -

در کافی نقل کرده است. جمیل ابن دراج گفته است از امام صادق علیه السلام پرسیدم: فرد پشت سر امام جماعت، وقتی او می گوید سمع الله لمن حمده، چه باید بگوید؟ حضرت فرمود: آهسته می­گوید: الحمدلله رب العالمین و صدایش را پایین می­آورد. پایان سخن. ضعف دلالت این بر تخصیص پنهان نیست و نمی توان آن اخبار زیاد را با این روایت تخصیص زد.

عامه از ابوهریره و او از حضرت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت کرده است که فرمود: وقتی امام سمع الله لمن حمده بگوید، شما بگویید: اللهم ربنا لک الحمد - . مشکاة المصابیح: 82 - . ابوحنیفه و مالک گفته اند: امام نباید چیزی بیش از سمع الله لمن حمده و ماموم نباید چیزی بیشتر از ربنا لک الحمد بگوید. البته می توان این خبر را بر تقیه هم حمل کرد.

در کتاب الذکری گفته است: درکتاب المعتبر از کتاب الخلاف نقل شده است که امام و ماموم هر دو می­گویند، «الحمد لله رب العالمین اهل الکبریاء و العظمه» .

سپس گفته است این نظر همه علمای ما است. در کتاب المعتبر، گفتن « ربنّا و لک الحمد» جایز دانسته نشده است و گفته است، روایت همان است که شیخ در کتاب المبسوط گفته است: و اگر بگوید ربنا و لک الحمد نمازش باطل نیست و در روایت ما «واو» نیست.

علمای عامه در اینکه روایت «واو» دارد یا نه اختلاف دارند. به نظر شافعی روایت «واو» ندارد، چرا که اضافه شده است و معنا ندارد. نظر اکثرشان این است که روایت «واو» دارد. در میان این گروه باز اختلاف است، به نظر برخی این «واو» عطف است و معطوف در تقدیر گرفته شده است و تقدیرش این است «ربنا حمدنا لک و لک الحمد» تا بدین وسیله در حمد مبالغه و زیاده­روی شود. به نظر برخی دیگر، در کلام عرب گاهی «واو» مقحمه - بی آنکه نقشی داشته باشد - می­آید که این روایت هم از جمله آنهاست، چرا که در روایت­های صحیح آنان به هر دو صورت آمده است.

ابن ابی عقیل گفته است: روایت این گونه است: «اللهم لک الحمد ملء السموات و ملء الارض و ملء ما شئت من شی ء بعد» و کسی که در کتاب المعتبر این را انکار کرده، در واقع اصل قضیه را انکار نموده است، در حالی که روایت دلیل این نظر است و سند آن صحیح است و صاحب الفاخر و ابن جنید هم این نظر را دارند و به ماموم مقید نکرده­اند .

گفتن ذکر «بالله اقوم و اقعد» در اینجا مستحب است که ظاهر کلام ابن ابی عقیل و ابن ادریس - و ابوالصلاح و ابن زهره نیز به این تصریح کرده اند - آن جا که وی می­گوید: در حال بلند شدن «سمع الله لمن حمده» گفته شود و بقیه اذکار را بعد از بلند شدن بگوید. به دلیل روایات، این نظر رد شده است، چرا که اخبار صراحت دارد که باید همه اذکار را بعد از بلند شدن بگوید و این نظر بیشتر فقهاست. پایان سخن

**[ترجمه]

أقول

إنما عدل المحقق قدس سره و غیره عن ربنا لک الحمد لاشتهاره بین العامة و ذلک مما یحدث الریب فیه و کذا عدلوا عما رواه ابن أبی عقیل لذلک

و لعله اختاره لأنهم رووه عن علی علیه السلام بروایة عبد الله بن أبی رافع أو وصل إلیه خبر آخر.

**[ترجمه]محقق و دیگران به این دلیل از گفتن «ربنا لک الحمد» عدول کرده­اند که این نظر در بین عامه مشهور است و همین دلیل است که در آن شک ایجاد می­کمند و نیز به همین دلیل از نظر ابن ابی عقیل عدول کرده اند. شاید ابن ابی عقیل به این دلیل این نظر را انتخاب کرده است که عامه روایت را از امام علی علیه السلام به روایت عبدالله ابن ابی رافع نقل کرده­اند یا اینکه روایت دیگری به دست او رسیده است.

**[ترجمه]

فائدة

اعلم أن المشهور بین الأصحاب أن استحباب رفع الیدین إنما هو فی حال التکبیر و أنه لیس فی حال الرفع من الرکوع تکبیر و لا رفع ید حتی أن المحقق فی المعتبر قال رفع الیدین بالتکبیر مستحب فی کل رفع و وضع إلا فی الرفع من الرکوع فإنه یقول سمع الله لمن حمده من غیر تکبیر و لا رفع ید و هو مذهب علمائنا.

ثم قال بعد فاصلة و قد روی فی بعض أخبارنا استحباب رفع الیدین عند الرفع من الرکوع أیضا

رَوَی ذَلِکَ مُعَاوِیَةُ بْنُ وَهْبٍ‌⁽¹⁾

قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَرْفَعُ یَدَیْهِ إِذَا رَکَعَ وَ إِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ الرُّکُوعِ وَ إِذَا سَجَدَ وَ إِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ السُّجُودِ وَ إِذَا أَرَادَ السُّجُودَ لِلثَّانِیَةِ.

وَ رَوَی ابْنُ مُسْکَانَ‌⁽²⁾

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: یَرْفَعُ یَدَیْهِ کُلَّمَا أَهْوَی إِلَی الرُّکُوعِ وَ السُّجُودِ وَ کُلَّمَا رَفَعَ رَأْسَهُ مِنْ رُکُوعٍ وَ سُجُودٍ وَ قَالَ هِیَ الْعُبُودِیَّةُ.

و قال فی الذکری بعد نقل الروایتین و ظاهرهما مقارنة الرفع للرفع و عدم تقیید الرفع بالتکبیر فلو ترک التکبیر فظاهرهما استحباب الرفع و الحدیثان أوردهما فی التهذیب و لم ینکر منهما شیئا و هما یتضمنان رفع الیدین عند رفع الرأس من الرکوع و لم أقف علی قائل باستحبابه إلا ابنی بابویه و صاحب الفاخر و نفاه ابن أبی عقیل و الفاضل و هو ظاهر ابن الجنید و الأقرب استحبابه لصحة سند الحدیثین و أصالة الجواز و عموم أن الرفع زینة الصلاة و استکانة من المصلی و حینئذ یبتدئ بالرفع عند ابتداء رفع الرأس و ینتهی بانتهائه و علیه جماعة من العامة انتهی.

**[ترجمه]به نظر مشهور علمای شیعه، بالابردن دست فقط هنگام گفتن تکبیر مستحب است و در حال بلند شدن از رکوع نباید تکبیر گفت و نه دست را بلند کرد. حتی محقق در کتاب المعتبر گفته است: گفتن تکبیر در هر جای نماز که بر می خیزد یا بلند می­شود مستحب است، مگر در حال بلند شدن از رکوع. بنابراین هنگام بلند شدن از رکوع «سمع الله لمن حمده» بدون بلند کردن دست گفته می­شود و این نظر علمای ماست.

سپس بعد از قدری فاصله گفته است: البته در برخی از اخبارمان، بلند کردن دست هنگام رکوع نیز مستحب شمرده شده است. این روایت را معاویه ابن وهب - . التهذیب 1: 155 - روایت کرده است که گفته است: امام صادق علیه السلام را دیدم که هنگامی که رکوع می­کرد و هنگامی که سرش را از رکوع بر می­داشت و هنگامی که سجده می­کرد و وقتی سرش را از سجده بر می­داشت و هنگامی که می­خواست به سجده دوم برود، تکبیر می­گفت. ابن مسکان از امام صادق علیه السلام روایت - . التهذیب 1: 155 -

کرده است که حضرت دستانش را وقتی که می خواست به رکوع یا سجده برود، بلند می­کرد و نیز هر موقع سرش را از رکوع و سجده بر می داشت دستش را بلند می کرد و می فرمود: این همان بندگی خداست.

در کتاب الذکری بعد از نقل این دو روایت گفته است: ظاهر این دو روایت این است که بلند کردن دست باید همزمان با بلند کردن سر باشد و بلند کردن دست مقید به تکبیر گفتن نشده است و اگر هم تکبیر گفته نشود، مستحب است دست بالا برده شود. این دو حدیث در التهذیب هم نقل شده است و چیزی را از این حدیث انکار نکرده در حالی که در این احادیث آمده، هنگام بلند کردن سر از رکوع باید دستها هم بلند شود. کسی جز ابن بابویه و صاحب الفاخر، نظر به استحباب بلند کردن دست هنگام بلند کردن سر نداده است. ابن ابی عقیل و فاضل استحباب این امر را انکارکرده­اند که ظاهر نظر ابن جنید هم چنین است. نظر درست­تر، مستحب بودن این کار است، چرا که سند روایت صحیح است و اصل بر جواز است و عموم - این قاعده که - بالا بردن دست در همه جا، زینت نماز و خضوعی از نمازگزار می باشد، این نظر را تأیید می­کند و در این صورت - که به استحباب این کار قائل شدیم - دستش را هنگام بلند کردن سر بالا می­برد و با پایین آوردن سر، دستش را هم پایین می­آورد. نظر گروهی از علمای عامه هم چنین است. پایان سخن

**[ترجمه]

أقول

میل أکثر العامة إلی استحباب الرفع صار سببا لرفع الاستحباب عند أکثرنا.

و قال فی الذکری یستحب للإمام رفع صوته بالذکر فی الرکوع و الرفع و أما المأموم فیسر و أما المنفرد فمخیر إلا التسمیع فإنه جهر لصحیحة زرارة.

**[ترجمه]چون نظر علمای عامه مستحب بودن این کار است، سبب شده علمای ما به استحباب این کار نظر ندهند.

در کتاب الذکری گفته است: مستحب است امام صدایش را در رکوع بلند کند و دستانش را بالا ببرد ولی بر ماموم در این زمینه سهل گرفته شده است. اما کسی که فرادی می­خواند مخیر است و فقط باید «سمع الله لمن حمده» بگوید و طبق روایت زراره، باید این ذکر را جهری بگوید.

**[ترجمه]

«21»

دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِذَا رَکَعْتَ فَضَعْ کَفَّیْکَ عَلَی رُکْبَتَیْکَ وَ ابْسُطْ ظَهْرَکَ وَ لَا تُقَنِّعْ رَأْسَکَ وَ لَا تُصَوِّبْهُ وَ قَالَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذَا رَکَعَ لَوْ صُبَّ عَلَی ظَهْرِهِ مَاءٌ لَاسْتَقَرَّ وَ قَالَ فَرِّجْ أَصَابِعَکَ عَلَی رُکْبَتَیْکَ فِی الرُّکُوعِ وَ أَبْلِغْ أَطْرَافَ أَصَابِعِکَ عُیُونَ الرُّکْبَتَیْنِ‌⁽¹⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: وَ قُلْ فِی الرُّکُوعِ سُبْحَانَ رَبِّیَ الْعَظِیمِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ‌⁽²⁾.

وَ مِمَّا رُوِّینَاهُ مِمَّا یُقَالُ فِی الرُّکُوعِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام: اللَّهُمَّ لَکَ رَکَعْتُ وَ لَکَ خَشَعْتُ وَ بِکَ آمَنْتُ وَ عَلَیْکَ تَوَکَّلْتُ وَ أَنْتَ رَبِّی خَشَعَ لَکَ سَمْعِی وَ بَصَرِی وَ شَعْرِی وَ بَشَرِی وَ لَحْمِی وَ دَمِی وَ مُخِّی وَ عَصَبِی وَ عِظَامِی وَ مَا أَقَلَّتْ قَدَمَایَ غَیْرَ مُسْتَنْکِفٍ وَ لَا مُسْتَکْبِرٍ وَ لَا مُسْتَحْسِرٍ عَنْ عِبَادَتِکَ وَ الْخُشُوعِ لَکَ وَ التَّذَلُّلِ لِطَاعَتِکَ سُبْحَانَ رَبِّیَ الْعَظِیمِ وَ بِحَمْدِهِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ‌⁽³⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: وَ إِذَا رَفَعْتَ رَأْسَکَ مِنَ الرُّکُوعِ فَقُلْ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ- ثُمَّ تَقُولُ رَبَّنَا لَکَ الْحَمْدُ⁽⁴⁾.

وَ رُوِّینَا عَنْهُ أَیْضاً وَ عَنْ آبَائِهِ الطَّاهِرِینَ علیهم السلام: فِی الْقَوْلِ بَعْدَ الرُّکُوعِ وُجُوهاً کَثِیرَةً مِنْهَا أَنْ تَقُولَ رَبَّنَا لَکَ الْحَمْدُ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ أَهْلِ الْجَبَرُوتِ وَ الْکِبْرِیَاءِ وَ الْعَظَمَةِ وَ الْجَلَالِ وَ الْقُدْرَةِ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِی وَ ارْحَمْنِی وَ اجْبُرْنِی وَ ارْفَعْنِی فَ إِنِّی لِما أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ- فَهَذَا وَ مَا هُوَ فِی مَعْنَاهُ یَقُولُهُ مَنْ صَلَّی لِنَفْسِهِ وَ یُجْزِئُ فِی صَلَاةِ الْجَمَاعَةِ أَنْ یَقُولَ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ یَجْهَرُ بِهَا وَ یَقُولُ فِی نَفْسِهِ رَبَّنَا لَکَ الْحَمْدُ ثُمَّ یُکَبِّرُ وَ یَسْجُدُ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]دعائم الاسلام: امام صادق علیه السلام فرمود: هر وقت رکوع می­کنی کف دستانت را بر زانوهایت بگذار و پشت سرت را صاف نگه دار و سرت نه پایین تر از پشت و نه بالاتر از آن باشد. و فرمود: وقتی حضرت رسول صلی الله علیه و آله رکوع می­کردند، اگر آب را بر پشتشان گذاشته می­شد آب ثابت می­ماند. و فرمود: انگشتانت را بر زانوهایت در حال رکوع باز کن و اطراف انگشتانت را بر کاسه زانو برسان - . دعائم الاسلام 1: 162 - .

از امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود: در رکوع سه مرتبه بگو: «سبحان ربی العظیم و بحمده - . دعائم الاسلام 1: 162 - » .

از جمله آنچه از ما از طریق خودمان از امام صادق علیه السلام در باره ذکر رکوع روایت کرده­­ایم این است که ایشان در حالت رکوع این ذکر را می­گفتند: «بارالها برای تو رکوع نمودم و برای تو خاضع شدم و به تو ایمان آوردم و تسلیم تو شدم و بر تو توکل کردم و تو پروردگارم هستی. گوش و چشم و مو پوست و گوشت و خون و مغز و اعصاب و استخوان و - همه - آنچه با پاهایم حمل می­کنم، بدون امتناع و سرکشی و خستگی از عبادتهایت و با خشوع و تذلل، برای طاعت تو خاشعند. منزه است پروردگار بزرگم، همراه با ستایش او (که این جمله اخیر را سه مرتبه می­گوید».1

امام صادق علیه السلام فرمود: وقتی سرت را از رکوع بلند کردی بگو: «سمع الله لمن حمده» سپس می گویی:«ربنا لک الحمد - . دعائم الاسلام 1: 163 - ».

روایت های متعددی از امام صادق علیه السلام و نیز معصومین روایت کرده­ایم که آنها بعداز رکوع ذکرهای متعددی می گفتند از جمله «بارالها، سپاس مخصوص توست که پروردگار عالمیان و اهل جود و جبروت و عظمت و جلال و قدرتی. پرودگارا گناهانم را بیامرز و بر من رحم نما و ضعفم را - با رحمتت - جبران کن و درجه ام را بالا بر، چرا که من به آنچه که از خیر بر من فرو می­فرستی نیازمندم.» و نیز این ذکر و ذکری که در معنای این ذکر است را کسی می­گوید که فرادی نماز می­خواند.

در نماز جماعت کافی است که «سمع الله لمن حمده» گفته شود که با حالت جهری بگوید و در باطن بگوید «ربنا لک الحمد» و سپس تکبیر ­گفته و بعد سجده کند.

**[ترجمه]

«22»

السَّرَائِرُ، نَقْلًا مِنْ کِتَابِ النَّوَادِرِ لِمُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ