مشخصات کتاب

سرشناسه : نبوی، محمدحسن، ۱۳۳۵-

عنوان و نام پدیدآور : موفقیت در تبلیغ / محمدحسن نبوی.

مشخصات نشر : قم: ذکری، ۱۳۹۲.

مشخصات ظاهری : ۴۴۷ ص.

شابک : ۱۵۰۰۰۰ ریال 978-600-6041-33-9:

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه: ص. [۴۴۵]- ۴۴۷؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : اسلام -- تبلیغات

موضوع : اسلام -- تبلیغات -- احادیث

موضوع : واعظان

رده بندی کنگره : BP۱۱/۶۲/ن۲۳م۸ ۱۳۹۲

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۰۴۵

شماره کتابشناسی ملی : ۳۲۳۱۴۸۸

معرفی

پیشگفتار

پیشگفتار

در سال1370 شورای مدیریت حوزه علمیه قم بر اساس رهنمود مقام معظم رهبری دام عزه العالی اقدام به تأسیس مرکز آموزشهای تخصصی تبلیغ نمود که اینجانب توفیق فعالیت در راه اندازی این رشته را داشتم. پس از یک دهه مسئولین محترم شورای عالی حوزه زمینه خدمت در جایگاه معاونت تبلیغ، راه اندازی طرح هجرت بلند مدت و کوتاه مدت، تأسیس حوزه های علمیه سفیران هدایت و انتشار مجله مبلّغان را فراهم ساختند. با توجه به تجارب به دست آمده در طول این مدت و ارتباط مستقیم با مبلّغان و عرصه تبلیغ، مسائلی که در جهت موفقیت مبلّغان مؤثر تشخیص داده می شد به صورت مقالاتی تدوین و غالباً به صورت سر مقاله در مجله مبلّغان منتشر و در اختیار مبلّغان قرار می گرفت. از آنجا که ارزیابیها گویای استقبال مبلّغان از این نوشته ها بود، به نظر رسید مقالات مذبور به صورت کتابی با نام «موفقیت در تبلیغ» منتشر شود؛ امید آنکه مبلّغان را در جهت سربازی امام زمان (عج) و نشر گسترده معارف دین یار و کمک کار باشد.

محمد حسن نبوی

26/6/1391

مقدمه

معرفی

شناسنامه/ پیشگفتار/ مقدمه

مقدمه

ایران روزی ژاندارم آمریکا در منطقه و هم پیمان اسرائیل بود و منافع سرشار نفت و معادن کشور را در اختیار غرب قرار داده، یکی از بهترین خریداران سلاح برای بیگانگان به حساب می آمد.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران کشور مان به دشمنی آشکار، متین، منطقی و بسیار استوار و مقاوم در برابر چپاولگران تبدیل گشت. ایران به هیچ وجه منابع خود را در اختیار دشمنان قرار نمی داد، رهبران ایران به دور از فشارهای بین المللی کاملاً مستقل و بر اساس منافع ملی خویش کشور را اداره می کردند و در امور سیاسی داخلی و در روابط بین الملل از آنان دستور نمی گرفتند.

بازتاب انقلاب ایران در جهان

پس از پیروزی انقلاب، نگاه های جهانیان از غرب به سوی شرق بازگشت، نقابهای تزویر دریده شد، درنگی برای اندیشه ها پیش آمد، جهانیان بهت زده شاهد تحولاتی عجیب و ناآشنا بودند.

بسیاری از کافران صاعقه ای سخت را احساس می کردند، مؤمنان آذرخشی بزرگ در بیابانی سرد می دیدند و تازه خود را باز می یافتند.

چیزی نگذشت که در ادبیات سیاسی جهان واژه های بسیاری؛ از جمله اسلام، مسلمان و ارزشهای اسلامی جایگاه جدّی یافت.

انقلاب که با پشتوانه تفکرات شیعی تحقق یافته بود، تشیع را در متن تحولات سیاسی جهان اسلام مطرح و این کشور را الگوی رهایی بخش ملّتهای مسلمان نشان داد.

نظامی پا به عرصه معادلات بین المللی نهاد که دیگر تابعی بی هویت و نوکر صفت نبود. برای همه مسلمانان جهان پیام اعتماد و توکّل بر خدا فرستاد و از سلطه بیگانگان پرهیز داد و آزادیخواهان بسیاری را مجذوب خویش ساخت.

برای ملّتهای غیرمسلمان نیز پیام استقلال و ظلم ستیزی و اعتماد بر خویشتن و قابلیتهای ملّی فرستاد و تحولات بسیاری را در کشورهای جهان موجب گشت.

دین خداپرستی و به طور کلّی باورهای همه ادیان در جایگاهی جدید عرصه ظهور یافتند.

مارکسیسم که سالیان دراز به عنوان تنها نظریه رهایی بخش در برابر نظام سرمایه داری غرب شناخته می شد، به دلیل رویارویی با فطرت خداشناسی انسانها، در مقابل اسلام رنگ باخت و تکیه بر باورهای دینی برای مقابله با استثمارگران عرصه جدیدی را در تحولات سیاسی برابر انسانها گشود.

در لهستان مردم با برافراشتن صلیب، انقلاب خویش را پیش بردند. در افغانستان مبارزه با شوروی سوسیالیستی براساس باورهای دینی فضایی نوین یافت.

در لبنان پیروان امام(ره) آمریکائیان، فرانسویان و بالاخره صهیونیستهای لجوج را با عملیات شهادت طلبانه مجبور به فرار کردند. مسلمانان تحت ستم دراراضی اشغالی به انقلاب جدید انتفاضه براساس اعتقادات دینی روی آورده، خواب خوش از صهیونیستها و اربابانشان ربودند.

در الجزایر، مسلمانان به انقلاب دینی روی آورده، پیروزیهای چشمگیری به دست آوردند، لیکن با هزاران نیرنگ روبرو گشتند.

در ترکیه مبارزات دینی شکل گرفت و تا جایی پیش رفت که اکنون مسلمانان بر همه احزاب گوناگون کشور پیشی گرفتند.

در پاکستان احزاب اسلامی جایگاه ویژه ای در معادلات قدرت پیدا کردند. و هسته های حزب الله در همه کشورهای اسلامی به وجود آمده و همواره روبه گسترش نهاد.

دشمنان و تبلیغات

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، شرق و غرب در مبارزه با آن برای دستیابی به منافع مشترک با یکدیگر متحد شدند، هزاران نقشه و نیرنگ طراحی کردند از کودتا، انواع توطئه ها، فعال سازی منافقین و... گرفته تا تحمیل هشت سال جنگ خونین علیه ایران، در کارنامه سیاه این جنایتکاران است، آنان در زمان جنگ بر خلاف بسیاری از معاهدات بین المللی، تقویت بی دریغ دشمن، در ابعاد مختلف از جمله، تجهیز اطلاعاتی و در اختیار نهادن جنگ افزارهای پیشرفته و حمایتهای فراوان مالی در دستور کار قرار دادند.

مزدوران داخل با حمایتهای همه جانبه دشمن حدّ اکثر حضور را برای خود ایجاد کرده، کاملاً هماهنگ با اربابان خود و رسانه های آنان عمل کرده، با سیاستهای مشخص هر زمان موضوعی را در دستور کار قرار دادند. در این راستا حدّاکثر بهره برداری از واخورده های سیاسی انجام می شد.

بلاخره بعد از همه جنایتها به این نتیجه رسیدند که برای نابودی یا حداقل کنترل انقلاب ایران، یکی از بهترین راهها، را جنگ تبلیغاتی و یا به تعبیر گویای رهبر عزیز انقلاب تهاجم فرهنگی است.

به طور کلی امروز، جنگها و رویاروییها، از برخورد فیزیکی که با مقاومت سنگربانان ملتها رو به رو می شود، به جنگ تبلیغاتی تبدیل گشته و کشورهای زورگو می کوشند با تبلیغات خود، برج و باروی مقاومت ملتها را فرو ریزند، از آن بالاتر تلاش می کنند که با القائات خود شرائطی ایجاد کنند که سنگربانان کشورها نه تنها دروازه های شهر را بر روی دشمن گشوده، بلکه از ورود بیگانه به خانه خویش احساس خرسندی کنند. اینان، برای رسیدن به این هدف، در پی ترویج فرهنگ خود و تضعیف فرهنگ ملتها برآمده، سعی دارند مردم را از فرهنگ بومی متنفر ساخته، به شیفتگی در برابر فرهنگ خودشان سوق دهند.

با توجه به جایگاه تبلیغات در دنیای کنونی، کشورهای پیشرفته به دنبال آنند که در آغاز، با شیوه های گوناگون، مخاطب را جذب، سپس پیام خود را القا کنند، زیرا در صورتی که مخاطب جذب نشود، تبلیغ، تحقق نمی یابد. آنان برای جذب مخاطب با جدیت، به تنوع و زیبایی در شیوه های تبلیغی توجه دارند.

آنان، به تولید و گسترش ابزارهای ارتباطی اهتمام ورزیده و با بهره گیری از ماهواره ها و افزایش برد امواج رادیو و تلویزیون، و با بهره گیری از فاکس و تلکس و اینترنت و... و با ایجاد تسهیلات و تنوع در چاپ روزنامه، مجله، کتاب و... کوشش می کنند تا به راحتی اهداف سیاسی، فرهنگی و اقتصادی خود را در جای جای جهان دنبال کنند.

دشمنان برای رسیدن به اهداف خود از هر شیوه و ابزار و محتوای غیر اخلاقی در تبلیغات سو بهره برده، می کوشند تا انسانها را جذب و اهداف تبلیغاتی خود را دنبال کنند.

اگر به سالهای پس از پیروزی انقلاب برگردیم، به راحتی در می یابیم که، حجم تبلیغات دشمنان علیه انقلاب اسلامی، با ابزارهای مختلف و شیوه های گوناگون، به حدی گسترده، متنوع و فریبنده بوده که اگر حقانیت شیعه و نفوذ باورهای دینی نبود، نظام اسلامی هرگز نمی توانست دوام بیاورد.

علت تبلیغات استعمارگران در سالهای آغازین انقلاب، از دست دادن منافع نامشروع آنان در ایران بود؛ لیکن امروز تبلیغات علیه ایران به دلیل آنست که با ایرانی مواجه شده اند که الهام بخش رهائی برای همه مسلمانان جهان گشته است؛ از این رو با تمام توان تبلیغاتی خود می کوشند کشورمان را به گونه ای از گردونه معادلات تحولی جهان خارج سازند که شکست آن برای همه ملتها عبرت آموز باشد.

دشمن در دهه اول انقلاب راه ها و شیوه های گوناگونی را برای مقابله با نظام اسلامی تجربه کرد در این سالیان دریافت که مهم ترین عامل پایداری مردم ایران، باورها و اعتقادات آنان است، از این رو تبلیغات رسانه ها و مزدوران داخلی خود را بیش از هر چیز، بر تضعیف مبانی اعتقادی مردم متمرکز کرده، کوشید با طرح شبهات فلسفی و کلامی و ایجاد پرسش درباره ارزشمندترین ارکان انقلاب اسلامی، مردم را از اسلام دور سازد تا نه در داخل، مقاومتی باقی بماند و نه برای خارج، پیامی وجود داشته باشد.

روحانیون و دفاع

در کوران همه حوادث پس از انقلاب، روحانیان و طلاب به عنوان سربازان ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف، کاملاً و به طور مشخص وظیفه خطیر خود را در دفاع از کیان اسلام و انقلاب اسلامی درک کرده و با وجود فشارها و کاستیها، کارنامه های درخشانی را از خود در تاریخ بر جای نهادند. گرچه پرداختن و مقابله با تهاجم فرهنگی یکی از مهم ترین وظایف نهادها و سازمانهای فرهنگی به ویژه شورای انقلاب فرهنگی است؛ لیکن به نظر می رسد هر گروهی خصوصاً روحانیون با توجه به جایگاه ارزشمند و نافذ خویش باید به این مقوله با شناخت، آمادگی و مهارت بیش تر بپردازند.

برای تحقق تبلیغ موفق، مسائلی مطرح است که از جمله می توان به روش سخنرانی، شیوهای جذب و تهیه مطالب ارزشمند و ارائه آن به مخاطب اشاره کرد؛ لیکن آنچه بیش از همة این موارد می تواند تبلیغ را پایدار سازد، اخلاق و شیوه های سلوک اجتماعی مبلّغ است؛ از این رو در این کتاب سعی شده است از مسائل مختلفی که در حواشی تبلیغ اتفاق می افتد، ولی در تبلیغ از تأثیر جدی برخوردار است، بحث شده، ذهن طلاب و روحانیون را نسبت به آن موارد حساس سازد.

چند نکته:

در عرصه تبلیغ توجه به چند نکته کلیدی ضروری به نظر می رسد:

1- اختیار انسان

ابتدا لازم است به این نکته توجّه شود که به طور کلّی مشیت الهی به این امر تعلّق گرفته که انسانها مختار بوده، در پذیرش راه از بیراهه آزاد باشند و در صورتی که پذیرفتیم انسان موجودی مختار است و خداوند این اختیار را برای او مقرر کرده است، باید بپذیریم که اختیار با بروز تفاوتها از یکدیگر انفکاک ناپذیرند.

قرآن مجید می فرماید:

(وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ لَجَعَلَ النَّاسَ اُمَّةً واحِدَةً وَلا یزالُونَ مُخْتَلِفینَ)؛ )⁽¹⁾( «و اگر پروردگار تو می خواست قطعاً همه مردم را امت واحدی قرار می داد، در حالی که پیوسته در اختلافند.»

پس همواره، هم انسانهای پاک و هم افراد ناصالح در روی کره زمین خواهند بود و هیچ گاه همه به صلاح و پاکی روی نخواهند آورد. ما هم در یکی از این دو طرف معادله خواهیم بود.

2- وظیفه انسانهای صالح

همه مؤمنین وظیفه دارند که در صورت امکان در جهت اصلاح انسانهای گمراه بکوشند و در صورتی که بر خطای خویش پای فشرده، قصد حمله و تهاجم به ارزشهای دینی را داشتند، در مقابل کافران، منافقان و فاسدان با تمام وجود ایستادگی کرده و از جبهه حق دفاع کنند و بدانند که وظیفه دینی الهی ما، مقابله با کافران و عقب راندن آنان با کمک خداوند است.

قرآن مجید می فرماید:

(وَ لولا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَ بِیعٌ وَ مَساجِدُ یذْکَرُ فیهَا اسْمُ اللَّهِ کَثیراً وَلَینْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ ینْصُرُهُ اِنَّ اللَّهَ لَقَوِی عَزیزٌ)؛ )⁽¹⁾( «اگر خدا بعضی از مردم را با بعض دیگر دفع نمی کرد، کلیساها و کنیسه ها و مساجدی که نام خدا در آنها بسیار برده می شود، سخت ویران می شد و قطعاً خدا به کسی که [دین] او را یاری می کند کمک خواهد کرد، چرا که خداوند سخت نیرومند و شکست ناپذیر است.»

از این آیه فهمیده می شود که خداوند انسانهای فاسد را به وسیله صالحین دفع می کند و اگر خود اراده کند، همه ناپاکان نابود می شوند؛ لیکن بنا بر آن است که این مبارزه وجود داشته، در این درگیریها، انسانها مورد آزمون قرار گیرند و مؤمنان از کافران و منافقان باز شناخته شوند. و اگر این دفاع نیرومند الهی به وسیله مؤمنان نبود، همه کلیساها، صومعه ها و مساجد که محل نام و یاد خداست نابود می گشت. همچنین پس از تحقّق مبارزه پاکان با پلیدان، نصرت الهی برای مؤمنان حتمی است.

ما نباید در گوشه ای پناه گرفته و به ذکر و نیایش بپردازیم و جنگ را به خدا و پیامبر و امام زمان(ع) واگذاریم؛ همان گونه که قوم موسی(ع) چنین گفتند:

(قالُوا یا مُوسی اِنَّا لَنْ نَدْخُلَها اَبَداً ما دامُو فیها فَاذْهَبْ اَنْتَ وَ رَبُّکَ فَقاتِلا إِنَّا ههُنا قاعِدُونَ)؛ )⁽¹⁾( «گفتند: ای موسی! تا زمانی که آنان در آن [شهر]اند، ما هرگز در آن وارد نمی شویم، تو و پروردگارت بروید و بجنگید که ما اینجا می نشینیم.»

3- مبلّغان و حراست فراگیر

همه آیات امر به معروف و نهی از منکر، همچنین توصیه به حق و صبر در سوره عصر، وظیفه ما را نسبت به خطاکاران روشن ساخته، حق نداریم این تکلیف سنگین الهی را نادیده بگیریم.

امر به معروف و نهی از منکر در قرآن مجید گاهی از ویژگیهای هر مؤمن به حساب آمده و گاهی این کتاب الهی گروهی را برای این وظیفه حساس در نظر گرفته است.

قرآن مجید می فرماید:

(وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ اَوْلِیاءُ بَعْضٍ یأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ ینْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ)؛ )⁽¹⁾( «مردان و زنان با ایمان دوستان همدیگرند که امر به معروف و نهی از منکر می کنند.»

این آیه نشان دهنده وظیفه عمومی مؤمنین است. امّا در جای دیگر، قرآن می فرماید:

(وَلْتَکُنْ مِنْکُمْ اُمَّةٌ یدْعُونَ اِلَی الْخَیرِ وَ یأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ ینْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ)؛ )⁽²⁾( «و باید از میان شما گروهی مردم را به نیکی دعوت کنند و به کار شایسته وادارند و از زشتیها باز دارند.»

این آیه ناظر به کار سازمانی گروهی برای امر به معروف و نهی از منکر است. ما از این آیات این گونه استنباط می کنیم که امر به معروف و نهی از منکر از سویی وظیفه تک تک مؤمنین است و از سوی دیگر عده ای شاخص به عنوان یک گروه موظف جهت اقامه این فریضه الهی باید به پا خیزند که اگر این گروه بخواهد تشکیل شود و در ساختار اجتماعی جایگاه مناسب خود را بیابد، قبل از هر کس نگاه ها به علماء دین دوخته می شود.

پس ما هم به عنوان مؤمن و هم به عنوان عالم دینی باید عمل به این فریضه الهی را در سر لوحه فعالیتهای خود قرار دهیم.

از سوی دیگر لازم است هم امر به معروف و نهی از منکر را به عموم مردم توصیه کنیم و هم در کلیه مساجد سراسر کشور دسته ای از انسانهای متدین، فرهنگی و ایثارگر را جهت احیاء این فریضه بزرگ الهی متشکل ساخته، ضمن ارائه راهنماییهای لازم، آنان را در این جهت فعال سازیم.

تاریخچه

انسان موجودی انتخاب گر است و می تواند از روی اندیشه، هواهای نفسانی، و میل و علاقه یا لجاجت و ده ها دلیل دیگر، هر چیز و یا راهی را که مایل است انتخاب کند. انتخاب گری انسان موجب شده که در سطح کلان دسته بندیها و گروه های بزرگی از پویندگان راه های مختلف پدید آید و هر شخص یا گروهی سعی کند از قدرت انتخاب بشر بهره برده، بر او تأثیر گذاشته، وی را با خود هم سو سازد. این تأثیر گذاری بر دیگران در محدوده دین و یا الحاد محصور نمی شود؛ بلکه در خورد ترین انتخابهای بشر نیز سرایت می یابد، تا آنجا که شرکتهای تجاری تا کسبه کوچه و بازار هم از کالای خود تمجید می کنند تا بر مشتریان تأثیر گذاشته، آنان را به کالای خود جذب نمایند. همین سعی در جهت تأثیر گذاری بر دیگران را می توان تبلیغ نامید.

با توجه به انتخاب گری انسان که از او موجودی ویژه در عالم آفرینش ساخته، خداوند در سطح کلان راه خاصی را برای سعادت وی پیشنهاد نموده است که همان دین اسلام است.

برای تبیین این راه و نشان دادن الگوی عملی تحقق دستورات الهی، پیامبران مبعوث گردیده اند و وظیفه پیامبران رساندن و تبلیغ پیامهای الهی به انسانها بوده است.

در مقابل، شیاطین صف کشیده و سعی در سوء استفاده از این قدرت انتخاب داشته، همواره کوشیده اند با جذب انسانها به بیراهه و القائات اغواگرانه، بر طیف گمراهان بیافزایند.

نتیجه آنکه آغاز تبلیغ به دوران پس از آفرینش حضرت آدم(ع) باز می گردد و در طول تاریخ بشر تا کنون در ابعاد مختلف از سطح کلان تا خرد ترین تصمیم گیریهای بشر جریان داشته است.

اکنون تبلیغات شاخه ها و رشته های بسیار گوناگونی یافته، بخشی به ادیان مربوط می شود و بخش دیگری به مسائل و اهداف سیاسی باز می گردد و مقدار زیادی از تبلیغات، به مسائل اقتصادی، بازاریابی و فروش اجناس و کالاهای مختلف مربوط است.

فصل اول: مفهوم شناسی تبلیغ

تعریف تبلیغ

مقدمه

فصل اول: مفهوم شناسی تبلیغ

تعریف تبلیغ

مقدمه

برای پرداختن به هر موضوع، تعریف دقیق آن می تواند در جهت متمرکز ساختن مباحث و پرهیز از پراکنده گی و طرح مسائل حاشیه ای، موثر بوده و در موارد بسیاری برای مخاطب روشنگر محدوده مباحث باشد.

برای تعریف صحیح تبلیغ شایسته است از زوایای ذیل به موضوع توجه شود.

معنای لغوی

فصل اول: مفهوم شناسی تبلیغ

تعریف تبلیغ

معنای لغوی

در کتب لغوی عرب، تبلیغ به معنای رساندن آمده است. لسان العرب این گونه بیان می کند:

بلغ: بَلغَ الشی ءُ یبْلُغُ بُلُوغاً و بَلاغاً: وصَلَ؛ بَلَغَ یعنی رسید.

و الإِبلاغُ: الإِیصالُ، و کذلک التبْلِیغ )⁽¹⁾( ؛ ابلاغ و همچنین تبلیغ به معنای رساندن است.

در کتاب قاموس المحیط آمده است:

«الابلاغ و التبلیغ و هما الایصال»؛ ابلاغ و تبلیغ هر دو به معنای رساندن است.

در زبان فارسی هم این واژه به معنای رساندن استعمال شده و تغییر مفهومی نداشته است. از باب نمونه در فرهنگ معین آمده است:

تبلیغ به معنای رساندن پیام یا خبر و یا مطلبی به مردم آمده است.

معنای مصطلح

فصل اول: مفهوم شناسی تبلیغ

تعریف تبلیغ

معنای مصطلح

امروزه تبلیغ به معنای طرح و انتقال پیام به منظور تحت تأثیر قرار دادن مخاطب می باشد؛ اعم از پیام دینی، سیاسی، تجاری و یا غیر آن.

تعریف تبلیغ از نگاه دین

فصل اول: مفهوم شناسی تبلیغ

تعریف تبلیغ

تعریف تبلیغ از نگاه دین

برای دریافت تعریف دقیق و صحیح تبلیغ از نگاه دین، بیان چند مطلب ضروری است.

1- پیامبران الهی به زبان قومشان سخن می گفتند تا در پیام رسانی و اتمام حجت بر مردم کاستی وجود نداشته باشد. قرآن مجید می فرماید:

(وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ بِلِسانِ قَوْمِهِ لِیبَیّنَ لَهُمْ)؛ )⁽¹⁾( «هیچ پیامبری را جز به زبان مردم عصرش نفرستادیم، بدین خاطر که حقایق را برای آنها بیان کند.»

2- جایگاه پیامبران، روشنگری، ایجاد بصیرت و بیان واضح مباحث دینی بود:

(قَدْ جاءَکُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّکُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ عَمِی فَعَلَیها وَ ما أَنَا عَلَیکُمْ بِحَفیظٍ)؛ )⁽¹⁾( «از جانب پروردگارتان آنچه مایه بینش است برای شما آمده است، پس هر کسی بینش پیدا کند به سود خودش می باشد و هر کسی کور باشد، به ضرر خود عمل کرده و من نگهبان شما نیستم.»

3- پیامبر در مورد پذیرش و ایمان یا عدم پذیرش مردم مسؤلیتی ندارد و تنها وظیفه او ابلاغ دستورات و معارف دینی به مردم است:

(ما عَلَی الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ وَ اللَّهُ یعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَ ما تَکْتُمُونَ)؛ )⁽²⁾( «بر عهده پیامبر جز رساندن [پیام خدا] نیست. و خدا آنچه را آشکار می کنید و آنچه را پنهان می دارید، می داند.»

4- هیچ کس برای پذیرش دین توسط پیامبران مجبور نگشته اند، بلکه وظیفه انبیاء و رسولان الهی تنها بیان معارف با برهان و حکمت می باشد:

(وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ لَآمَنَ مَنْ فِی الْأَرْضِ کُلُّهُمْ جَمیعاً أَفَأَنْتَ تُکْرِهُ النَّاسَ حَتَّی یکُونُوا مُؤْمِنینَ)؛ )⁽¹⁾( «و اگر پروردگار تو می خواست، قطعاً کسانی که در زمین اند همه آنها یکسره [به اجبار] ایمان می آوردند. حال آیا تو مردم را مجبور می کنی که مؤمن شوند؟»

(فَذَکِّرْ إِنَّمَا أَنتَ مُذَکِّرٌ لَّسْتَ عَلَیهِم بِمُصَیطِر)؛ )⁽²⁾( «پس تذکر ده، که تو فقط تذکر دهنده ای، تو بر آنان مسلط نیستی [که به قبول ایمان مجبورشان کنی].»

5- یکی از وظائف مهم پیامبران موعظه و مناظره زیبا است:

(ادْعُ إِلی سَبیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتی هِی أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبیلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدینَ)؛ )⁽³⁾( «مردم را با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت فراخوان و با آنان به نکوترین شیوه مجادله کن. بی تردید پروردگار تو به حال کسی که از راه او منحرف شده داناتر است و هدایت یافتگان را نیز بهتر می شناسد.»

6- فرستادگان الهی به صرف رساندن پیام به مردم اکتفا نمی کردند؛ بلکه همواره مردم را بشارت داده و انذار کرده و آنان را از نافرمانی خداوند بیم می دادند. نذیر بودن پیامبر(ص) و ترساندن مردم از سرپیچی نسبت به دستورات خداوند، از حقایقی است که در جای جای قرآن مورد تا کید قرار گرفته است که مواردی ذکر می شود:

(وَ ما نُرْسِلُ الْمُرْسَلینَ إِلاَّ مُبَشِّرینَ وَ مُنْذِرینَ فَمَنْ آمَنَ وَ أَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَیهِمْ وَ لا هُمْ یحْزَنُونَ)؛ )⁽¹⁾( «و پیامبران را جز مژده دهنده و بیم رسان نمی فرستیم، پس کسانی که ایمان بیاورند و [مفاسد خود را] اصلاح کنند، نه بیمی بر آنان است و نه اندوهگین می شوند.»

(أَوَلَمْ یتَفَکَّرُوا ما بِصاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ نَذیرٌ مُبینٌ)؛ «آیا فکر نکردند که یارشان [پیامبر] جنونی ندارد؟ او جز هشدار دهنده ای آشکار نیست.»

(قُلْ یا أَیهَا النَّاسُ إِنَّما أَنَا لَکُمْ نَذیرٌ مُبینٌ)؛ )⁽¹⁾( «بگو: ای مردم! من برای شما فقط هشدار دهنده ای آشکارم.»

انذار کردن تنها مربوط به عذابهای اخروی نبوده، در موارد بسیاری نسبت به عقوبتهای دنیوی نیز بیم داده شده است که نمونه هایی ذکر می شود:

(قُلْ مَن ینَجِّیکمُ مِّن ظُلُمَاتِ الْبرَِّ وَ الْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضرَّعًا وَ خُفْیةً لَئنِ ْ أَنجِئنَا مِنْ هَذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ الشَّاکِرِینَ قُلِ اللَّهُ ینَجِّیکُم مِّنهْا وَ مِن کلُ ِّ کَرْبٍ ثُمَّ أَنتُمْ تُشرْکُونَ قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلیَ أَن یبْعَثَ عَلَیکُمْ عَذَابًا مِّن فَوْقِکُمْ أَوْ مِن تحَتِ أَرْجُلِکُمْ أَوْ یلْبِسَکُمْ شِیعًا وَ یذِیقَ بَعْضَکمُ بَأْسَ بَعْضٍ انظُرْ کَیفَ نُصرَّفُ الاَیاتِ لَعَلَّهُمْ یفْقَهُونَ)؛ )⁽²⁾( «بگو: چه کسی شما را از تاریکیهایِ خشکی و دریا نجات می دهد؟ در حالی که او را [برای نجات خود] از روی فروتنی و زاری و مخفیانه به کمک می طلبید [و می گویید] که: اگر ما را از این [تنگناها و مهلکه ها] نجات دهد، بی تردید از سپاس گزاران خواهیم بود. بگو: خدا شما را از آن [سختیها] و از هر اندوهی نجات می دهد، باز شما به او شرک می ورزید [و به ناسپاسی می گرایید.] بگو: او تواناست که از بالای سرتان یا از زیر پاهایتان عذابی بر شما برانگیزد، یا شما را گروه گروه و حزب حزب به جان هم اندازد، [تا وضعتان به اختلافات سنگین و کینه های سخت بینجامد،] و مزه تلخ جنگ و خون ریزی را به هر گروه شما به وسیله گروه دیگر بچشاند. با تأمل بنگر چگونه آیات خود را به صورتهای گوناگون بیان می کنیم تا بفهمند.»

7- از ویژگیهای بسیار مهم پیامبران الهی، بیان کامل دستورات خداوند و پرهیز از افزودن چیزی به دین از جانب خود بدون اذن الهی است:

(قُلْ ما کُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ وَ ما أَدْری ما یفْعَلُ بی وَ لا بِکُمْ إِنْ أَتَّبِعُ إِلاَّ ما یوحی إِلَیّ وَ ما أَنَا إِلاَّ نَذیرٌ مُبینٌ)؛ )⁽¹⁾( «بگو: از میان فرستادگان خدا فرستاده ای نوظهور نیستم [که گفتار و کردارم مخالف گفتار و کردار آنان باشد؛ بلکه به من هم چون آنان وحی می شود] و نمی دانم با من و شما [در دنیا و آخرت] چه خواهد شد، من فقط از آنچه به من وحی شده پیروی می کنم، و جز بیم دهنده ای آشکار نیستم.»

(قُلْ لا أَقُولُ لَکُمْ عِنْدی خَزائِنُ اللَّهِ وَ لا أَعْلَمُ الْغَیبَ وَ لا أَقُولُ لَکُمْ إِنِّی مَلَکٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلاَّ ما یوحی إِلَیَّ قُلْ هَلْ یسْتَوِی الْأَعْمی وَ الْبَصیرُ أَفَلا تَتَفَکَّرُونَ)؛ )⁽²⁾( «بگو: به شما نمی گویم که خزاین خدا نزد من است، و نه غیب می دانم و نه به شما می گویم که فرشته ام. جز از آنچه به من وحی می شود پیروی نمی کنم. بگو: آیا کور و بینا یکسانند؟ پس آیا نمی اندیشید؟»

8- پیامبران و اولیاء الهی(ع) همه معصوم بوده اند، بدین معنا که کلیه دستورات الهی را عمل و از همه آنچه نهی می کردند پرهیز می نمودند، از سوی دیگر به پیروان خویش دستور می دادند که با عمل خویش مردم را به دین حق دعوت کنید. امام صادق(ع) می فرماید:

«کُونُوا دُعَاةَ النَّاسِ بِأَعْمَالِکُمْ وَ لَا تَکُونُوا دُعَاةً بِأَلْسِنَتِکُم؛ )⁽¹⁾( مردم را با اعمال خود به حق بخوانید، نه با زبانتان.»

9- همان گونه که پیامبران، تنها آنچه را خداوند به آنان وحی فرستاده بیان می کنند، مبلّغان دینی نیز موظف هستند فقط آنچه را از قرآن و روایات می فهمند بدون کوچک ترین تحریف برای مردم بیان کنند.

امام صادق(ع) از پیامبر(ص) نقل نموده اند که فرمودند:

«الْفُقَهَاءُ أُمَنَاءُ الرُّسُلِ مَا لَمْ یدْخُلُوا فِی الدُّنْیا قِیلَ یا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا دُخُولُهُمْ فِی الدُّنْیا قَالَ اتِّبَاعُ السُّلْطَانِ فَإِذَا فَعَلُوا ذَلِکَ فَاحْذَرُوهُمْ عَلَی دِینِکُم؛ )⁽²⁾( فقهاء امینهای پیامبران(ع) هستند تا زمانی که در دنیا وارد نشوند. پرسیدند ای پیامبر! ورود آنان به دنیا چگونه است؟ آن حضرت فرمودند: متابعت کردن از پادشاه. پس اگر چنین عمل کردند، از آنان بر دینتان حذر کنید.»

نتیجه آنکه جایگاه فقیهان دینی امانت داری پیامبران است که نباید در این امانت خیانت شود، بلکه بایست بدون هیچ گونه کاستی به مردم ارائه گردد.

منشأ بسیاری از انحرافات در ادیان، دخالت دادن افکار و سلائق شخصی در معارف دینی است، از این رو در آیات قرآن از علماء یهود به دلیل تحریف در دین مذمت شده و در روایات ما نیز از تفسیر به رأی در قرآن به شدت مذمت گردیده و عقوبت عذاب الهی برای چنین افرادی بیان شده است.

علوم و مهارتهای مورد نیاز مبلّغ

فصل اول: مفهوم شناسی تبلیغ

تعریف تبلیغ

علوم و مهارتهای مورد نیاز مبلّغ

کسی که بخواهد به نشر دین پرداخته، امانت دار پیامبران باشد، باید ابتدا امانت را دریافت نماید و بعد به نشر آن بپردازد. لازمه شناخت درست دین و دریافت امانت آن است که علوم مورد نیاز را کسب کند؛ از این رو فهرست وار علوم مورد نیاز مبلّغ را بیان می کنیم:

مبلغ علاوه بر آگاهیهای فوق نیازمند مطالعه و تحقیق مستمر و مداوم می باشد تا همواره بر علوم او افزوده شود.

تعریف تبلیغ دینی

فصل اول: مفهوم شناسی تبلیغ

تعریف تبلیغ

تعریف تبلیغ دینی

پس از بیان مطالب فوق، حال می توانیم به تعریف تبلیغ دینی بپردازیم. بدیهی است که باید تعریف با توجه به مباحث مطروحه جامع و مانع باشد. به نظر می رسد که تعریف ذیل از جامعیت و مانعیت بایسته برخوردار است.

«تلاش برای هدایت و رشد انسانها و تبیین روشن گفتاری، رفتاری معارف ناب و زلال دینی با براهین متقن موعظه نیکو، بشارت وانذار مردم زیباترین مناظره، و با پرهیز از اجبار دیگران بر پذیرش.»

جایگاه تبلیغ و مبلّغ دینی

مقدمه

فصل اول: مفهوم شناسی تبلیغ

جایگاه تبلیغ و مبلّغ دینی

مقدمه

آدمی موجودی ممتاز با ویژگیهایی خاص در گردونه هستی است و می تواند از حیوان پست تر و یا از ملک برتر گردد. در حقیقت بعد انسانی و معنوی او مهم ترین جایگاه او به شمار می رود.

همه پیامبران الهی برای حرکت انسان به سوی جایگاه ارزشمند معنوی او می کوشیدند، و در طول تاریخ اولیاء الهی با عشق در این راه گام می نهادند، عالمان و مبلّغان خدا جوی نیز در مسیر انبیاء و رسولان گام نهاده و این حرکت را از بهترین راه های تقرب به سوی خدا می دانستند.

تکلیف بودن تبلیغ

فصل اول: مفهوم شناسی تبلیغ

جایگاه تبلیغ و مبلّغ دینی

تکلیف بودن تبلیغ

امروز عالمان و مبلّغان دین از سویی باید دین را به خوبی بشناسند و از سوی دیگر، در ترویج آن بکوشند.

برخی بر این باورند که باید عالم باشند و استفاده از علم و دانش آنان، وظیفه مردم است و هیچ تکلیفی برای نشر معارف ندارند؛ اما در روایات، حرکت و تلاش جهت بیان و تبیین دین برای مردم مورد تأکید واقع شده است.

امیرالمؤمنین علی(ع) می فرماید:

«مَا أَخَذَ اللَّهُ مِیثَاقاً مِنْ أَهْلِ الْجَهْلِ بِطَلَبِ تِبْیانِ الْعِلْمِ حَتَّی أَخَذَ مِیثَاقاً مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ بِبَیانِ الْعِلْمِ لِلْجُهَّالِ لِأَنَّ الْعِلْمَ قَبْلَ الْجَهْلِ؛ )⁽¹⁾( خداوند قبل از آنکه از نادانان در دریافت علم عهد [و پیمان] گیرد، از اهل علم در بیان علم برای نادانها پیمان گرفت؛ زیرا علم قبل از نادانی است.»

از این روایت به خوبی معلوم می شود که ابتدا عالمان موظف اند علم خود را بیان کنند و بعد از آن، نادانها مکلّف به یادگیری هستند.

لازم به ذکر است که دانستن معارف و احکام الهی وتبیین آن برای دیگران، منحصر به روحانیون نیست؛ بلکه هر کس مطالبی از دین بداند و افرادی نسبت به آن آگاهی نداشته باشند، باید آگاهیهای خود را به آنان بیاموزد. بدیهی است روحانیون به دلیل علم و تخصص بیش تر، تکلیف گسترده تری دارند.

پیامبر اسلام(ص) می فرماید:

«أَرْبَعٌ یلْزَمْنَ کُلَّ ذِی حِجًی وَ عَقْلٍ مِنْ أُمَّتِی قِیلَ یا رَسُولَ اللَّهِ مَا هُنَّ قَالَ اسْتِمَاعُ الْعِلْمِ وَ حِفْظُهُ وَ نَشْرُهُ عِنْدَ أَهْلِهِ وَ الْعَمَلُ بِهِ؛ )⁽¹⁾( چهار چیز همواره با هر دانای عاقلی از امت من همراه است. سؤال شد: ای رسول خدا! آن چهار چیز کدام است؟ حضرت فرمودند: شنیدن علم، حفظ نمودن آن، بیان آن برای اهلش و عمل به آن.»

جایگاه هدایت کافران

فصل اول: مفهوم شناسی تبلیغ

جایگاه تبلیغ و مبلّغ دینی

جایگاه هدایت کافران

از بین همه فعالیتهای تبلیغی، هدایت افراد گمراه و کافر به دین مبین اسلام از اهمیت بیش تری برخودار می باشد. امیرالمؤمنین علی(ع) فرمودند:

«إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ(ص) قَالَ لِی یوْمَ الْخَیبَرِ لَأَنْ یهْدِی اللَّهُ بِکَ رَجُلًا وَاحِداً خَیرٌ لَکَ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَیهِ الشَّمْسُ؛ )⁽¹⁾( همانا پیامبر(ص) در روز خیبر به من فرمودند: اگر خداوند یک نفر را به وسیله تو هدایت کند، برایت بهتر از هر چیزی است که خورشید بر آن می تابد.»

امام هادی(ع) از پدران بزرگوارش(ع) و آنان از علی(ع) نقل می کنند که حضرت فرمودند:

«لَمَّا کَلَّمَ اللَّهُ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ(ع) قَالَ مُوسَی إِلَهِی مَا جَزَاءُ مَنْ دَعَا نَفْساً کَافِرَةً إِلَی الْإِسْلَامِ قَالَ یا مُوسَی آذَنُ لَهُ فِی الشَّفَاعَةِ یوْمَ الْقِیامَةِ لِمَنْ یرِیدُ؛ )⁽¹⁾( هنگامی که خداوند با حضرت موسی بن عمران(ع) سخن گفت، آن حضرت پرسید: خداوندا! پاداش کسی که فرد کافری را به اسلام دعوت کند چیست؟ پاسخ آمد: ای موسی! در قیامت به او اجازه می دهم که شفاعت هر کس را خواست انجام دهد.»

تحصیل برای هدایت

فصل اول: مفهوم شناسی تبلیغ

جایگاه تبلیغ و مبلّغ دینی

تحصیل برای هدایت

از روایات قبل به خوبی فهمیده می شود که تبلیغ برای هدایت انسانها به اسلام و راه حق، از جایگاه بسیار ارزشمندی برخوردار است؛ از این رو بسیار شایسته است که طلاب و روحانیون،خود را با علوم و دانشهایی همراه سازند که بتوانند چنین امر خطیر و ارزشمندی را به عهده گیرند. پرداختن به تحصیل این علوم نیز از اجر و پاداش ویژه ای برخوردار است.

علی(ع) از پیامبر(ص) نقل می کنند که فرمودند:

«مَنْ خَرَجَ یطْلُبُ بَاباً مِنْ عِلْمٍ لِیرُدَّ بِهِ بَاطِلاً إِلَی حَقٍّ أَوْ ضَلَالَةً إِلَی هُدًی کَانَ عَمَلُهُ ذَلِکَ کَعِبَادَةِ مُتَعَبِّدٍ أَرْبَعِینَ عَاماً؛ )⁽¹⁾( کسی که در پی یافتن دری از علم بیرون رود به هدف آنکه باطلی را به سوی حق کشاند، یا گمراهی را به هدایت وارد کند، این عمل مانند چهل سال عبادت عابد می باشد.»

چه زیباست که مبلّغان با این نیات به تحصیل علم بپردازند و هدفمند تلاش کنند که هم نتیجه بخش تر است و هم هر بابی از آن، اجری بسیار؛ به اندازه عبادت چهل سال دارد.

تقویت فرهنگی شیعیان

فصل اول: مفهوم شناسی تبلیغ

جایگاه تبلیغ و مبلّغ دینی

تقویت فرهنگی شیعیان

پس از پیامبر(ص)، عده ای در مقابل اهل بیت عصمت و طهارت ایستاده و در انحراف و گمراهی مردم کوشیدند؛ تا آنجا که در زمان یزید، توهین و صبّ به امیرالمؤمنین علی(ع) در سخنرانیهای آنان به صورت رویه ای مستمرّ در آمد. این حرکت همواره در طول تاریخ ادامه یافته و معاندان، برای گمراه کردن شیعیان و دور کردن آنان از اهل بیت(ع) تلاش بی وقفه داشته اند.

ائمه اطهار(ع) به یاران و دوستدارانشان تقویت علمی و فرهنگی شیعیان را سفارش می نمودند، و امروز این تکلیف بر دوش علماء شیعه می باشد.

امام موسی بن جعفر(ع) می فرماید:

«مَنْ أَعَانَ مُحِبّاً لَنَا عَلَی عَدُوٍّ لَنَا فَقَوَّاهُ وَ شَجَّعَهُ حَتَّی یخْرِجَ الْحَقَّ الدَّالَّ عَلَی فَضْلِنَا بِأَحْسَنِ صُورَتِهِ وَ یخْرِجَ الْبَاطِلَ الَّذِی یرُومُ بِهِ أَعْدَاؤُنَا و دَفْعَ حَقِّنَا فِی أَقْبَحِ صُورَةٍ حَتَّی ینَبِّهَ الْغَافِلِینَ وَ یسْتَبْصِرَ الْمُتَعَلِّمُونَ وَ یزْدَادَ فِی بَصَائِرِهِمُ الْعَالِمُونَ بَعَثَهُ اللَّهُ تَعَالَی یوْمَ الْقِیامَةِ فِی أَعْلَی مَنَازِلِ الْجِنَانِ وَ یقُولُ یا عَبْدِی الْکَاسِرَ لِأَعْدَائِی النَّاصِرَ لِأَوْلِیائِی الْمُصَرِّحَ بِتَفْضِیلِ مُحَمَّدٍ خَیرِ أَنْبِیائِی وَ بِتَشْرِیفِ عَلِیٍّ أَفْضَلِ أَوْلِیائِی وَ ینَاوِی مَنْ نَاوَاهُمَا وَ یسَمَّی بِأَسْمَائِهِمَا وَ أَسْمَاءِ خُلَفَائِهِمَا وَ یلَقَّبُ بِأَلْقَابِهِمْ فَیقُولُ ذَلِکَ وَ یبَلِّغُ اللَّهُ جَمِیعَ أَهْلِ الْعَرَصَاتِ فَلَا یبْقَی کَافِرٌ وَ لَا جَبَّارٌ وَ لَا شَیطَانٌ إِلَّا صَلَّی عَلَی هَذَا الْکَاسِرِ لِأَعْدَاءِ مُحَمَّدٍ(ص) وَ لَعَنَ الَّذِینَ کَانُوا ینَاصِبُونَهُ فِی الدُّنْیا مِنَ النَّوَاصِبِ لِمُحَمَّدٍ وَ عَلِی صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیهِمَا؛ )⁽¹⁾( کسی که به دوست ما در مقابل دشمن کمک کند و او را تقویت کرده و تحریک کند تا حقی را که دلالت بر فضیلت ما دارد به بهترین شکل معلوم کند و باطلی را معلوم سازد که دشمنان ما آن را می خواهند، و حق ما را در بدترین شکل نفی می کنند، تا اینکه غافلان را آگاه سازد و علم آموزان بینا شوند و بر بینش عالمان افزوده گردد، در روز قیامت، خداوند او را در والاترین منازل بهشت بر می انگیزد و می فرماید: ای بنده من که شکننده دشمنانم و یاور دوستانم بوده، به فضیلت محمد(ص) که برترین پیامبرانم است و شرافت علی(ع) که با فضیلت ترین دوستانم می باشد تصریح کردی! [بنده ای که]دشمنی می کند با کسی که با آنان دشمنی کند و به نام آنها و نام جانشینان آنها نامیده می شود و به لقبهای آنان لقب می گیرد. پس این جمله را خداوند می گوید و به همه اهل عرصات می رساند، پس هیچ کافر و ظالم و شیطانی باقی نمی ماند، مگر آنکه به این فرد شکننده دشمنان محمد(ص) درود می فرستد و کسانی که به پیامبر در دنیا دشنام می دادند - از دشنام دهندگان به پیامبر و علی(ع) - لعن می کند.»

در روایت دیگری از امام حسن مجتبی(ع) نقل شده است که به مردی که برایشان هدیه ای آورده بود فرمودند:

«أَیُّمَا أَحَبُّ إِلَیکَ أَنْ أَرُدَّ عَلَیکَ بَدَلَهَا عِشْرِینَ ضِعْفاً عِشْرِینَ أَلْفَ دِرْهَمٍ أَوْ أَفْتَحَ لَکَ بَاباً مِنَ الْعِلْمِ تَقْهَرُ فُلَانَ النَّاصِبِی فِی قَرْیتِکَ تُنْقِذُ بِهِ ضُعَفَاءَ أَهْلِ قَرْیتِکَ إِنْ أَحْسَنْتَ الِاخْتِیارَ جَمَعْتُ لَکَ الْأَمْرَینِ وَ إِنْ أَسَأْتَ الِاخْتِیارَ خَیَّرْتُکَ لِتَأْخُذَ أَیَّهُمَا شِئْتَ فَقَالَ یا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَثَوَابِی فِی قَهْرِی ذَلِکَ النَّاصِبَ وَ اسْتِنْقَاذِی لِأُولَئِکَ الضُّعَفَاءِ مِنْ یدِهِ قَدْرُهُ عِشْرُونَ أَلْفَ دِرْهَمٍ قَالَ بَلْ أَکْثَرُ مِنَ الدُّنْیا عِشْرِینَ أَلْفَ أَلْفِ مَرَّةٍ فَقَالَ یا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَکَیفَ أَخْتَارُ الْأَدْوَنَ بَلْ أَخْتَارُ الْأَفْضَلَ الْکَلِمَةَ الَّتِی أَقْهَرُ بِهَا عَدُوَّ اللَّهِ وَ أَذُودُهُ عَنْ أَوْلِیاءِ اللَّهِ فَقَالَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِی(ع) قَدْ أَحْسَنْتَ الِاخْتِیارَ وَ عَلَّمَهُ الْکَلِمَةَ وَ أَعْطَاهُ عِشْرِینَ أَلْفَ دِرْهَمٍ فَذَهَبَ فَأَفْحَمَ الرَّجُلَ فَاتَّصَلَ خَبَرُهُ بِهِ فَقَالَ لَهُ إِذْ حَضَرَهُ یا عَبْدَ اللَّهِ مَا رَبِحَ أَحَدٌ مِثْلَ رِبْحِکَ وَ لَا اکْتَسَبَ أَحَدٌ مِنَ الْأَوِدَّاءِ مَا اکْتَسَبْتَ اکْتَسَبْتَ مَوَدَّةَ اللَّهِ أَوَّلًا وَ مَوَدَّةَ مُحَمَّدٍ(ص) وَ عَلِیٍّ ثَانِیاً وَ مَوَدَّةَ الطَّیّبِینَ مِنْ آلِهِمَا ثَالِثاً وَ مَوَدَّةَ مَلَائِکَةِ اللَّهِ رَابِعاً وَ مَوَدَّةَ إِخْوَانِکَ الْمُؤْمِنِینَ خَامِساً فَاکْتَسَبْتَ بِعَدَدِ کُلِّ مُؤْمِنٍ وَ کَافِرٍ مَا هُوَ أَفْضَلُ مِنَ الدُّنْیا أَلْفَ مَرَّةٍ فَهَنِیئاً لَکَ هَنِیئاً؛ )⁽¹⁾( آیا به جای هدیه، بیست برابر آن که بیست هزار درهم است بدهم و یا بابی از علم به سویت بگشایم که فلان ناصبی در روستایتان را شکست دهی و ضعیفان شیعه محل خود را نجات بخشی، کدام یک را بیش تر دوست داری؟ اگر خوب انتخاب کردی، هر دو را به تو می دهم؛ اما اگر بد انتخاب کردی تو را بین این دو مخیر می کنم که هر کدام را خواستی انتخاب کنی. پاسخ داد: ای پسر رسول خدا! پاداش من در شکست ناصبی و نجات ضعفاء شیعه از دست او، آیا به اندازه بیست هزار درهم می ارزد؟ حضرت فرمود: بلکه بیش تر از دنیا [به اندازه]بیست میلیون مرتبه. گفت: ای فرزند رسول خدا(ص)! پس چگونه آنکه کم ارزش تر است را انتخاب کنم؟ بلکه آنکه با فضیلت تر است را انتخاب می کنم که با او دشمن خدا را مغلوب کنم و از دوستان خدا دفاع کنم.

امام حسن بن علی(ع) فرمودند: درست انتخاب کردی و به او آن برهان را آموختند و بیست هزار درهم به او بخشیدند. او رفت و آن مرد را با دلیل مجاب کرد، سپس خبر این قضایا به حضرت(ع) رسید، در مرتبه بعد هنگامی که آن مرد به ملاقات ایشان آمد فرمودند:

ای بنده خدا! هیچ کس مانند تو سود نکرد و هیچ کس از دوستان مانند تو درآمد نداشت. تو در مرتبه اول، دوستی خدا و در مرحله دوم، دوستی پیامبر(ص) و علی(ع) و در مرتبه سوم، دوستی اهل بیت پاکشان را و در مرتبه چهارم، دوستی ملائکه خداوند را و در مرتبه پنجم، دوستی مؤمنین را به دست آوردی، پس از آن به اندازه هر مؤمن و کافر چیزی کسب کردی که آن چیز از دنیا هزار مرتبه ارزشمندتر است؛ پس گوارایت باد، گوارا.»

در اینجا روایت بسیار زیبای دیگری نقل شده است.

امام حسن عسکری(ع) نقل می کنند: «مردی، شخصی را نزد امام زین العابدین(ع) آورد که گمان می کرد او قاتل پدرش می باشد. آن مرد به قتل اعتراف کرد و قصاص بر او واجب گشت. از او خواست که وی را ببخشد، تا خداوند ثواب زیاد به او عطا کند و گویا خود ولی دم نیز از قصاص خوشش نمی آمد.

امام(ع) به شاکی - که ولی دم بود - و توان قصاص داشت، فرمودند: اگر تو در این مرد فضیلتی سراغ داری، جنایت او را ببخش و از گناه او در گذر. او گفت: ای پسر رسول خدا(ص)! او بر من حقی دارد، لیکن به حدّی نمی رسد که کشتن پدرم را ببخشم. حضرت فرمودند: پس چه تصمیم داری؟ او گفت: اراده کرده ام قصاص کنم، پس اگر خواست به خاطر حق او حاضرم در مورد دیه خون پدرم با او مصالحه کنم و از او می گذرم.

علی بن الحسین(ع) فرمودند: حق او بر تو چیست؟

او پاسخ داد که: او به من توحید و نبوت محمّد رسول خدا(ص) و امامت علی و ائمه(ع) را تلقین کرد. امام علی بن الحسین(ع) فرمودند: خون پدرت به اندازه این تلقین نیست، بلکه به خداوند سوگند! این ارزش خون همه اهل زمین را دارد؛ از اولین تا آخرین، غیر از انبیاء و ائمه(ع) که فقط اگر این بزرگواران کشته شوند، چیزی ارزش دیه خون آنان را ندارد. او پاسخ داد: آری.

امام علی بن الحسین(ع) به قاتل فرمودند: آیا ثواب تلقین شهادات به این فرد را برای من قرار می دهی تا دیه تو را بپردازم و از مرگ نجات یابی؟ گفت: ای پسر رسول خدا(ص)! من به این نیازمندم و تو از آن بی نیاز. هر آینه گناهان من بزرگ است و گناه من نسبت به این مقتول بین من و اوست، نه بین من و این ولی دم.

حضرت فرمودند: پس تسلیم مرگ شدن را بیش از گذشتن از این تلقین دوست داری؟ گفت: آری، ای پسر رسول خدا(ص).

حضرت به ولی مقتول فرمودند: ای بنده خدا! بین گناه این فرد نسبت به تو و نعمتی که به تو داده، سنجشی انجام ده. پدرت را کشت و او را از لذت دنیا محروم ساخت و تو را از بهره مندی از پدر در دنیا محروم کرد. بدان اگر صبر کردی و تسلیم مصیبت شدی، رفیق پدرت در بهشت خواهی بود. او به تو ایمان آموخت، پس بهشت همیشگی را برای تو واجب ساخت و از عذاب دائم الهی نجات بخشید، پس احسان او به تو به مراتب بیش از جنایت او بر تو است.

از این رو یا او را می بخشی و من هم به خاطر احسانی که به تو کرده است، حدیثی از فضیلت رسول خدا برای شما دو نفرنقل می کنم که برای تو بهتر از دنیا و هر آنچه در اوست می باشد و یا اینکه از عفو خودداری می کنی تا اینکه دیه را به تو ببخشم تا با او مصالحه کنی و حدیث را فقط برای او می گویم. پس آنچه از دست می دهی از این جهت بهتر از دنیا و آنچه در اوست می باشد، اگر با آن روایت عبرت گیری.

جوان گفت: ای پسر رسول خدا! از او گذشتم؛ بدون دیه و هر چیز دیگر؛ فقط به خاطر خدا و آنچه شما در مورد او خواستید، پس ای فرزند رسول خدا، حدیث را برایمان بیان فرما...». )⁽¹⁾( .

از این روایات، جایگاه آموزش دین به مردم معلوم می گردد. روحانی و طلبه بودن در موقعیت تبلیغ، ارشاد و هدایت انسانها، دارای جایگاه بسیار ارزشمندی است، اگر مبلّغ قدر و منزلت آن را بداند.

آموزش معارف دین

فصل اول: مفهوم شناسی تبلیغ

جایگاه تبلیغ و مبلّغ دینی

آموزش معارف دین

تاکنون درباره هدایت کافران و منافقان و نجات شیعیان از دست شبهه افکنان و دشمنان اهل بیت عصمت و طهارت(ع) روایات بسیار ارزشمندی بیان گردید. اکنون درباره بیان معارف و مسائل دینی برای شیعیان مطالبی را مطرح خواهیم کرد:

در روایاتی از ضعفاء شیعه با عنوان ایتام آل محمد ذکر گردیده که خود قابل تأمل و توجه است. اگر انسان به یتیمی رسیدگی کند، برای خود سعادت می داند و همین گونه نیز هست، و رسیدگی به یتیمان اهل بیت حتما از سویی تکلیف و از سوی دیگر سعادت بسیار والایی خواهد بود.

«أَبِی مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِی(ع) قَالَ قَالَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِی(ع) فَضْلُ کَافِلِ یتِیمِ آلِ مُحَمَّدٍ الْمُنْقَطِعِ عَنْ مَوَالِیهِ النَّاشِبِ فِی رُتْبَةِ الْجَهْلِ یخْرِجُهُ مِنْ جَهْلِهِ وَ یوضِحُ لَهُ مَا اشْتَبَهَ عَلَیهِ عَلَی فَضْلِ کَافِلِ یتِیمٍ یطْعِمُهُ وَ یسْقِیهِ کَفَضْلِ الشَّمْسِ عَلَی السُّهَا؛ )⁽¹⁾( امام حسن عسکری(ع) از امام حسن مجتبی(ع) نقل می کنند که فرمودند: کسی که یتیم آل محمد را تحت کفالت خود گیرد و کسی را که از امامان خویش بریده و در جهل خود گرفتار آمده از نادانی خارج ساخته و شبهات او را برطرف سازد، فضیلت او نسبت به کسی که کفالت یتیمی را به عهده گرفته و او را غذا و آب می دهد، مانند فضیلت خورشید است بر ستاره سُها (ستاره ای که بسیار کم نور است.) نیاز مردم کره زمین به خورشید نسبت به نیازشان به ستاره سُها قابل قیاس نیست.»

در روایت دیگری نیز امام حسن عسکری(ع) از امام موسی بن جعفر(ع) نقل می کنند که:

«فَقِیهٌ وَاحِدٌ ینْقِذُ یتِیماً مِنْ أَیتَامِنَا الْمُنْقَطِعِینَ عَنَّا وَ عَنْ مُشَاهَدَتِنَا بِتَعْلِیمِ مَا هُوَ مُحْتَاجٌ إِلَیهِ أَشَدُّ عَلَی إِبْلِیسَ مِنْ أَلْفِ عَابِدٍ لِأَنَّ الْعَابِدَ هَمُّهُ ذَاتُ نَفْسِهِ فَقَطْ وَ هَذَا هَمُّهُ مَعَ ذَاتِ نَفْسِهِ ذَاتُ عِبَادِ اللَّهِ وَ إِمَائِهِ لِینْقِذَهُمْ مِنْ یدِ إِبْلِیسَ وَ مَرَدَتِهِ فَذَلِکَ هُوَ أَفْضَلُ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ أَلْفِ أَلْفِ عَابِدٍ وَ أَلْفِ أَلْفِ عَابِدَةٍ؛ )⁽¹⁾( یک فقیه که یتیمی از ایتام ما را نجات دهد؛ یتیمی که از ما بریده و از زیارت ما برای فراگیری آنچه که بدان احتیاج دارد محروم گشته، بر شیطان سخت تر است از هزار عابد؛ برای اینکه همه همّت عابد، نجات خود اوست؛ اما این فرد عالم همتش برای نجات خود و بندگان و کنیزان خداست برای اینکه آنان را از دست شیطان و لشکریانش نجات بخشد. پس این عالم نزد خداوند از یک میلیون مرد عابد و یک میلیون زن عابده با فضیلت تر است.»

فصل دوم: تبلیغ در عصر غیبت

دانشمندان برتر در نگاه معصوم(ص)

برترین ها نزد خداوند

فصل دوم: تبلیغ در عصر غیبت

دانشمندان برتر در نگاه معصوم(ص)

برترین ها نزد خداوند

نشر و ترویج دین در هر زمان ارزشمند است، لیکن در زمان غیبت و هجوم همه جانبه دشمنان دین تبلیغ از جایگاه ویژه ای برخوردار می شود؛ از این رو به روایت ارزشمندی در این زمینه می پردازیم.

عن ابی محمد(ع) قال: قال علی ابن محمد(ع):

«لَوْ لَا مَنْ یَبْقَی بَعْدَ غَیْبَةِ قَائِمِکُمْ(ع) مِنَ الْعُلَمَاءِ الدَّاعِینَ إِلَیْهِ وَ الدَّالِّینَ عَلَیْهِ وَ الذَّابِّینَ عَنْ دِینِهِ بِحُجَجِ اللَّهِ وَ الْمُنْقِذِینَ لِضُعَفَاءِ عِبَادِ اللَّهِ مِنْ شِبَاکِ إِبْلِیسَ وَ مَرَدَتِهِ وَ مِنْ فِخَاخِ النَّوَاصِبِ لَمَا بَقِیَ أَحَدٌ إِلَّا ارْتَدَّ عَنْ دِینِ اللَّهِ وَ لَکِنَّهُمُ الَّذِینَ یُمْسِکُونَ أَزِمَّةَ قُلُوبِ ضُعَفَاءِ الشِّیعَةِ کَمَا یُمْسِکُ صَاحِبُ السَّفِینَةِ سُکَّانَهَا أُولَئِکَ هُمُ الْأَفْضَلُونَ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلّ؛ )⁽¹⁾(

امام حسن عسکری از امام علی النقی(ع) نقل می کند که:

بعد از غیبت قائم ما اگر کسانی از علماء باقی نمانند که مردم را به سوی آن حضرت بخوانند و به ایشان راهنمایی کنند و از دین او با دلائل الهی دفاع کنند و ضعفاء بندگان خدا را از دامهای شیطان و فاسقان و کمین گاه های دشمنان اهل بیت نجات دهند، هیچ کس نمی ماند مگر آن که از دین خدا باز می گشت. لیکن اینان هستند که سررشته قلوب ضعفاء شیعه را با جدیت نگاه می دارند؛ همان گونه که ناخدای کشتی سکان آن را در چنگ می گیرد. تنها اینان نزد خداوند برترین اند.»

مبلغین دین که نشر معارف اسلامی، گسترش دین و تربیت انسانهای پارسا و عامل به دستورات اسلامی، مهم ترین وجهه همت و عمیق ترین آرمان درونی آنان است، گه گاه در خلوت باخدای خویش به این می اندیشند که در فضای غبار گرفته و نفاق آلود زمان که عده ای تنها به دنیا می اندیشند و عده ای هم برای رسیدن به دنیای خویش معارف دینی را مورد تجاوز قرار می دهند و شبهه پراکنی در دستور کار دشمن قرار گرفته، چه باید کرد که از بین واجبها به اوجب پرداخته و از میان هزاران مهم بر اهم تاکید کرده باشند تا رضای الهی جلب، مردم رستگار و مبلّغ در انجام مسئولیت خویش موفق و نگاه رضایت آمیز ولی عصر امام زمان(ع) در مسیر پرتلاطم زندگی همراه او باشد.

روایتی که بیان شد می تواند در این عرصه راهنمایی باشد تا مبلّغ در شناخت مسیر اصلی خود در زمان غیبت موفق شود و به مقام ارزشمند «با فضیلت ترین دانشمند» در پیشگاه الهی نائل گردد.

هدایت انسانها در گرو فعالیت دانشمندان

فصل دوم: تبلیغ در عصر غیبت

دانشمندان برتر در نگاه معصوم(ص)

هدایت انسانها در گرو فعالیت دانشمندان

امام(ع) در این روایت نجات و هدایت انسانها از گمراهی را در گرو فعالیت دانشمندانی معرفی می کند که دارای خصائص ذیل اند:

1- مردم را به سوی امام زمان(ع) می خوانند؛ مسئله ای که با گذر زمان آرام آرام در لابلای بحثهای اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و جناحی رنگ باخته و مورد غفلت قرار می گیرد.

اگر ما مردم را به سوی آن حضرت بخوانیم و آنان را منتظر تربیت کنیم، شاخصی ایجاد کرده ایم که هر کسی رفتار، گفتار، عملکرد و افکار خود را براساس آن شاخص تنظیم می کند.

کسی که با حال انتظار زندگی کند، به گونه ای خود را می سازد که هرگاه او ظهور کند به راحتی از همه تمایلاتش دست شسته، آماده و بدون تعلل برای سربازی و جانفشانی سر از پای نمی شناسد و سبک بال به سوی آن حضرت پرکشیده، ندایش را لبیک می گوید.

مردمی با این خصائص، هیچ گاه در دام تزویر، خدعه، حرام خواری، ظلم و ستم، کلاهبرداری، شهوت رانی و هوس پرستی نمی افتند و در یک کلام غلام حلقه به گوش شیطان نمی شوند. انتظار با این ویژگی، سازنده و بهترین اعمال امت پیامبر(ص) قلمداد می شود.

پیامبر اکرم(ص) فرمودند:

«اَفْضَلُ اَعْمَالِ اُمَّتیِ اِنْتِظَارُ الْفَرَجِ؛ )⁽¹⁾(

برترین اعمال امت من انتظار فرج است.»

2- در صورتی که افرادی آن حضرت را نشناسند، این وظیفه عالمان برتر است که مردم را به آن حضرت راهنمایی کنند.

ظهور منجی و مصلح جهانی از مسائل پذیرفته شده در همه ادیان است. در اسلام نیز ظهور منجی به نام مهدی فرزند حسن از حقایق غیر قابل انکار است و در منابع بسیاری از اهل سنت این مطلب با صراحت بیان شده است و اگر شبهه ای در بین مذاهب اسلامی وجود داشته باشد در مصداق آن است.

ما شیعیان بر این باوریم که آن حضرت زنده و حجت خدا بر روی زمین است، لیکن مذاهب دیگر اسلامی در انتظار به دنیا آمدن و قیام آن حضرت به سر می برند.

تبیین همین امور و بحث پیرامون شخصیت آن بزرگوار، طول عمر آن حضرت، نظارت ایشان بر اعمال و کردار شیعیان و تأثیر وجودی حجت خدا در گردونه هستی و... همه دلالت کردن مردم به سوی آن بزرگوار می باشد.

3- دفاع از دین: دفاع از دین آن حضرت، در زمان غیبت، از حساس ترین رسالتهای عالمان برتر است. آنان با دلائل الهی از دین خدا دفاع می کنند.

اگر کسی بخواهد به دلائل الهی دست یابد و بدان وسیله از دین خدا دفاع کند باید در مکتب ثقلین به آموزش بنشیند.

ای کاش همه پیروان اسلام به جای آن که به دنبال ابداع دلیل در دفاع از دین باشند، به قرآنی که حتما در دفاع از خود کمبودی ندارد تمسک جسته، قبل از هر چیز از دلائل قرآن و اهل بیت در دفاع از خود باخبر می شدند و به توانایی اسلام در اثبات حقانیت خویش ایمان می آوردند و از خود قرآن و اهل بیت شیوه دفاع از دین و دلائل گوناگون آن را می آموختند و این راه عالمان برتر در زمان غیبت است.

مگر پیامبر(ص) در آخرین لحظات عمر خود برای نجات از گمراهی و ضلالت، تمسک به ثقلین را توصیه نفرمود؟

چرا برای شناخت راه و شیوه هدایت خود و دیگران از قرآن و اهل بیت مدد نجوییم؟

4- حفظ شیعیان از مفاسد: عالمانی با فضیلت ترند که در زمان غیبت برای دور ساختن شیعیان از دامهای شیطان، کافران، منافقان و فاسقان تلاش می کنند و با تمام وجود از انحراف و آلودگی آنان جلوگیری می کنند.

از آنجا که عالمان دلسوز براساس آیات قرآن و روایات، فساد را از صلاح و مفاسد را از مصالح می شناسند، در مقابل صفوف شیطان، کافران، منافقان و فاسقان می ایستند و پرتگاه های ضلالت و گمراهی را به مردم نشان می دهند تا در دامهای فریب شیطان گرفتار نیایند.

5- مقابله با دشمنان اهل بیت: از جمله وظائف عالمان با فضیلت، ایستادگی در مقابل شیطنتهای دشمنان اهل بیت می باشد.

امروزه آنان که سرسختانه با شیعه به مخالفت برخاسته اند، سعی دارند در جهت منافع قدرتهای جهانی به تضعیف تشیع بپردازد و در آموزشهای آنان یکی از مهم ترین آموزه هایی که بر آن اصرار دارد مخالفت با شیعه است. آنها که عقایدی خطرناک و مطرود در دیدگاه کلیه مذاهب اهل سنت دارند با سرعت در مناطق مختلف جهان و بیش از همه در ایران نفوذ کرده وتمام همت آنان جداسازی اهل سنت از شیعیان است که از سویی با گذر زمان تحت تأثیر معارف حقه تشیع واقع نشوند و از سوی دیگر زمینه رویارویی اهل سنت با شیعیان فراهم گردد.

اگر زمانی اهل سنت همراه با شیعیان در حسینیه ها به عزاداری برای شهادت سالار شهیدان جمع می شدند و در موارد بسیاری به زیارت امام رضا(ع) مشرف می شدند، با فعالیتهای وهابیت این نقاط همنشینی دو مذهب مورد هجوم واقع شده و سعی می شود روز به روز آنان را نسبت به یکدیگر حساس تر کنند.

در این گیر و دار عالمان متعهد، هرگز شیعیان محروم را در مقابل دشمنان بی رحم و بی منطق اهل بیت(ع) رها نکرده، در هدایت قلبهای آنان، عالمانه، مدبرانه و مجدانه می کوشند که اگر چنین نکنند همه از دین خدا باز می گردند.

فصل سوم: پاداش اخروی تبلیغ

زیباترین حرکت انسانی

روایات معصومین(ع)

فصل سوم: پاداش اخروی تبلیغ

زیباترین حرکت انسانی

روایات معصومین(ع)

زیباترین حرکت انسانی در فرهنگ اسلام، راهنمایی و آموزش معارف دین به مردم می باشد. اگر آدمی کمی دقت کند، این امر خود بسیار لذت بخش بوده، آرامش توصیف ناپذیری برای اهل توجه دارد؛ اما اجر و پاداش اخروی این فعالیت انسان ساز از لسان روایات شنیدنی است.

امام موسی بن جعفر(ع) از پدرانشان(ع) و آن بزرگواران از پیامبر(ص) نقل می کنند که فرمودند:

«مَنْ یشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً أَوْ أَمَرَ بِمَعْرُوفٍ أَوْ نَهَی عَنْ مُنْکَرٍ أَوْ دَلَّ عَلَی خَیرٍ أَوْ أَشَارَ بِهِ فَهُوَ شَرِیکٌ وَ مَنْ أَمَرَ بِسُوءٍ أَوْ دَلَّ عَلَیهِ أَوْ أَشَارَ بِهِ فَهُوَ شَرِیکٌ؛ )⁽¹⁾( کسی که در امر نیکی کمک کند یا امر به معروف یا نهی از منکر کند و یا بر خیری مردم را راهنمایی و یا بدان اشاره نماید، پس او در آن شریک است و کسی که به بدی راهنمایی و یا اشاره کند، در آن شریک خواهد بود.»

مبلغ گرامی! آنچه را که از خیر و نیکی به مردم می آموزید و آنان انجام می دهند، شما در آن شریک هستید.

«عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(ع) قَالَ إِنَّ الرَّجُلَ لَیتَکَلَّمُ بِالْکَلِمَةِ فَیکْتُبُ اللَّهُ بِهَا إِیمَاناً فِی قَلْبِ آخَرَ فَیغْفِرُ لَهُمَا جَمِیعاً؛ )⁽¹⁾( امام صادق(ع) می فرماید: هر آینه مردی سخنی بیان می کند و خداوند بدینوسیله ایمان در قلب دیگری قرار می دهد، پس خداوند هر دوی آنان را می آمرزد.»

امام صادق(ع) از پیامبر اکرم(ص) نقل می کند که فرمودند:

«یجِیءُ الرَّجُلُ یوْمَ الْقِیامَةِ وَ لَهُ مِنَ الْحَسَنَاتِ کَالسَّحَابِ الرُّکَامِ أَوْ کَالْجِبَالِ الرَّوَاسِی فَیقُولُ یا رَبِّ أَنَّی لِی هَذَا وَ لَمْ أَعْمَلْهَا فَیقُولُ هَذَا عِلْمُکَ الَّذِی عَلَّمْتَهُ النَّاسَ یعْمَلُ بِهِ مَنْ بَعْدَک؛ )⁽²⁾( مردی در روز قیامت می آید که برای او حسنات [بسیاری است]مانند ابر متراکم و کوههای برافراشته، پس می گوید: خدایا این حسنات از کجاست، در حالی که من آنها را انجام نداده ام؟ پس پاسخ می دهد: این علم توست که به مردم آموختی و آنان بعد از تو بدان عمل کردند.»

و در روایت دیگری از پیامبر(ص) نقل شده که فرمودند:

«أَلَا أُحَدِّثُکُمْ عَنْ أَقْوَامٍ لَیسُوا بِأَنْبِیاءَ وَ لَا شُهَدَاءَ یغْبِطُهُمْ یوْمَ الْقِیامَةِ الْأَنْبِیاءُ وَ الشُّهَدَاءُ بِمَنَازِلِهِمْ مِنَ اللَّهِ عَلَی مَنَابِرَ مِنْ نُورٍ فَقِیلَ مَنْ هُمْ یا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ هُمُ الَّذِینَ یحَبِّبُونَ عِبَادَ اللَّهِ إِلَی اللَّهِ وَ یحَبِّبُونَ عِبَادَ اللَّهِ إِلَیَّ قَالَ یأْمُرُونَهُمْ بِمَا یحِبُّ اللَّهُ وَ ینْهَوْنَهُمْ عَمَّا یکْرَهُ اللَّهُ فَإِذَا أَطَاعُوهُمْ أَحَبَّهُمُ اللَّهُ؛ )⁽¹⁾( آیا خبر ندهم به شما از گروه هایی که از انبیاء و شهداء نیستند، ولی در قیامت، انبیا و شهداء آرزوی جایگاه آنان را دارند، به جهت جایگاه آنها نزد خداوند که بر منبرهایی از نور هستند. سؤال شد: ای رسول خدا! اینان کیانند؟

پیامبر فرمودند: اینان بندگان خدا را نزد خداوند مورد علاقه قرار می دهند و بندگان خدا را نزد من دوست داشتنی قرار می دهند. سپس فرمودند: مردم را به آنچه خدا دوست می دارد امر می کنند و آنها را از آنچه خداوند ناپسند می داند نهی می کنند. پس هنگامی که مردم اطاعت کردند خداوند آنها را دوست می دارد.»

انشاء الله همگی جایگاه حساس روحانی و عالم دین بودن را شناخته و با تمام وجود و علاقه در جهت نشر معارف دینی و نجات بندگان خدا از ضلالت، و دستگیری از ایتام آل محمد(ص) و داشتن آخرتی آباد و سعادتمند که مورد علاقه انبیاء و شهداء است موفق باشیم. با تلاش، پیگیری و دلسوزی برای هدایت انسانها و خستگی ناپذیری و کوشش، می توان به چنین مقصدی نایل شد.

سخنران و مبلّغ باید قبل از هر چیز به دنبال جذب مردم به خدا باشد، نه آنکه فکر جذب مردم به خود را در سر بپروراند که این تضییع همه زحمات و تلاشها است.

فصل چهارم: اهداف تبلیغ

اهداف تبلیغ

مقدمه

فصل چهارم: اهداف تبلیغ

اهداف تبلیغ

مقدمه

از آنجا که وظیفه علماء دین پیگیری اهداف انبیاء عظام(ع) می باشد، بهتر است اهداف کلان بعثت انبیاء الهی(ع) شناخته شده و همه فعالیتهای مبلّغان در جهت تحقق آن اهداف شکل گیرد.

برخی از اهداف پیامبران به عنوان شاخصهای اصلی مطرح بوده و مسائل بسیاری به صورت تابعی می باشد که این نوع مباحث به صورت تفکیک شده باید در فعالیتهای تبلیغی مورد توجه باشد و الّا مبلّغ دچار مشکل پردازش به مباحث فرعی و گاهی غیر اصولی گردیده و مردم را نیز به خطا می اندازد. از باب نمونه می توان به بحث خداپرستی اشاره کرد. امر مهم و حساس خدا پرستی بنیادی ترین مسئله تبلیغی است که اگر فردی در خداپرستی تردید دارد، بیان احکام و اخلاقیات اسلام و... کاری بیهوده به نظر می رسد؛ از این رو شناخت اهداف اصلی، کلان و بنیادن دین از ضروریات در عرصه تبلیغ می باشد.

برای شناخت اهداف کلان انبیاء بهترین منبع قرآن مجید می باشد که ما با استناد به آیات قرآن مواردی را بیان می کنیم.

خدا پرستی

فصل چهارم: اهداف تبلیغ

اهداف تبلیغ

خدا پرستی

از مهم ترین اهداف انبیاء گسترش خداپرستی در بین جوامع مختلف بوده است. قرآن مجید می فرماید:

(وَ لَقَدْ بَعَثْنا فی کُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ)؛ )⁽¹⁾( «و همانا در هر امتی پیامبری فرستادیم که [اعلام کند که] خدا را بپرستید و از [پرستش] طاغوت بپرهیزید.»

در جای دیگر می فرماید:

(وَ مَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِکَ مِن رَّسُولٍ إِلَّا نُوحِی إِلَیهِ أَنَّهُ لَا إِلَاهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ)؛ )⁽²⁾( «پیش از تو هیچ رسولی نفرستادیم مگر آنکه به او وحی کردیم که غیر از من خدایی نیست، پس مرا بپرستید.»

اگر در قرآن بخواهیم اهم فعالیت انبیاء(ع) به ویژه پیامبر اسلام(ص) را بررسی کنیم، می بینیم بخش عمده ای از زحمات این بزرگواران در راستای تحقق خداپرستی و گسترش آن بوده است.

فراگیری عدالت

فصل چهارم: اهداف تبلیغ

اهداف تبلیغ

فراگیری عدالت

اجرای عدالت و جلوگیری از ظلم در ساحتهای اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی، از اهداف بزرگ ارسال رسل و بعثت پیام آوران الهی بوده است. ظلم و بیداد انسانها را به جای عبودیت خداوند به کرنش در مقابل ستمگران واداشته و از بزرگ ترین نعمت اِلهی که آزادی است، محروم می سازد.

قرآن مجید می فرماید:

(لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَیناتِ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْکِتابَ وَ الْمیزانَ لِیقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَ أَنْزَلْنَا الْحَدیدَ فیهِ بَأْسٌ شَدیدٌ وَ مَنافِعُ لِلنَّاسِ وَ لیعْلَمَ اللَّهُ مَنْ ینْصُرُهُ وَ رُسُلَهُ بِالْغَیبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِی عَزیزٌ)؛ )⁽¹⁾( «ما پیامبرانمان را با دلیلهای روشن فرستادیم و با آنها کتاب و میزان را نیز نازل کردیم تا مردم به عدالت عمل کنند. و آهن را که در آن نیرویی سخت و منافعی برای مردم است فروفرستادیم، تا خدا بداند چه کسی در غیاب، او و پیامبرانش را یاری می کند. زیرا خدا توانا و پیروزمند است.»

یکی از مهم ترین تفاوتها بین مبلغین اسلام و مسیحیت آن است که کلیسا در موارد بسیاری نه تنها ظلم ستیز نبوده، بلکه تاریخ گواه آنست که توجیه گر ظلم ستمگران و پیشقراول استثمار قدرتهای بزرگ جهانی بوده است؛ اما روحانیون شیعه در طول تاریخ به ویژه در زمان ما همواره به حکومتی عادل می اندیشیده و تلاشهای خستگی ناپذیری داشته است، تا آنجا که در این راه شهدای فراوانی را تقدیم عدالت گستری دین نموده اند.

گاهی گفته می شود که بهتر است روحانیون برای جذب مردم به دین در مسائل سیاسی دخالت نکند تا قداست آنان پایدار مانده و محبوبیت عمومی یابند، البته با چنین رویه ای این افراد در جذب انسانهای مرفه بی درد موفق می شوند، اما مؤمنان خدا جویی که برای حفظ دین خدا از جان ومال و هستی خویش به راحتی می گذرند را، از دست می دهند.

اینان همان مدل روحانیت مسیحیت را پیشنهاد می دهند، این نوع روحانیت باید بخشی از مفاهیم و معارف قرآنی را رها کرده، به روشی روی آورند که در نهایت همان اسلام آمریکایی ترویج شود این رویه نه تنها در اسلام مقبولیت ندارد، بلکه در هیچ یک از ادیان آسمانی نیز پذیرفته نیست. آری اگر ادیانی با این رویه دیده می شود، ادیان تحریف شده ای است که هواهای نفسانی و امیال شیطانی آدمیان در آن دخالت نموده است.

نتیجه آنکه روحانیون شیعه و مبلغین موظف هستند برای گسترش عدالت در ابعاد مختلف، از محل تبلیغ گرفته تا کل جهان با تمام توانمندیها بکوشند؛ زیرا این امر از مهم ترین اهداف انبیاء می باشد.

تعلیم کتاب و حکمت

فصل چهارم: اهداف تبلیغ

اهداف تبلیغ

تعلیم کتاب و حکمت

یکی دیگر از اهداف پیامبران، رشد عقلی انسانها و افزایش درک، دانش و تعلیم کتاب و حکمت به آنان بوده است.

قرآن مجید می فرماید:

(هُوَ الَّذی بَعَثَ فِی الْأُمِّیینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یتْلُوا عَلَیهِمْ آیاتِهِ وَ یزَکِّیهِمْ وَ یعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کانُوا مِنْ قَبْلُ لَفی ضَلالٍ مُبینٍ)؛ )⁽¹⁾( «او خدایی است که در میان مردم بی سواد پیامبری از خود آنان مبعوث داشت تا آیاتش را بر آنها بخواند و (از اخلاقیات زشت) منزه سازد و کتاب و حکمت شان بیاموزد. اگر چه پیش از آن در گمراهی آشکار بودند.»

در این آیه کریمه در می یابیم که پیامبر(ص) در جامعه ای مبعوث به رسالت می شود که از شاخصه های مهم شناختی آن، بیسوادی و کاستی علمی آنها است و پیامبر اسلام(ص) موظف به رشد علمی و آگاهی آنها و تعلیم کتاب و حکمت است.

جایگاه تعقل و اندیشه در قرآن مجید به حدی است که اگر کسی آشنایی اندکی با این کتاب آسمانی داشته باشد، درمی یابد تا چه اندازه مخاطبان خود را به تعقل و تفکر ترغیب نموده است.

تنها کتاب آسمانی مصون مانده از تحریف، در موارد بسیاری پس از اقامه برهان و بیان استدلالهای محکم، با جملات «اَفَلَا تَعْقِلُونَ» و« اَفَلَا تَتَفَکِّروُنَ» افراد را به تعقل و تفکر فرا می خواند.

در مواردی هم این کتاب آسمانی علت انحراف انسانها و عدم پذیرش حق توسط معاندین را نیاندیشیدن و عدم تعقل بیان می کند.

در کریمه ای می فرماید:

(وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ کَثیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا یفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْینٌ لا یبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا یسْمَعُونَ بِها أُولئِکَ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِکَ هُمُ الْغافِلُونَ)؛ )⁽¹⁾( «بسیاری از جن و انس را برای جهنم بیافریدیم. کسانی که دلهایی دارند ولی با آن نمی فهمند و چشمهایی که با آن نمی بینند و گوشهایی که با آن نمی شنوند. اینان همانند چارپایانند، بلکه گمراه تر از آنها، اینان همان غافلانند.»

در جای دیگر قرآن کریم کسانی را که تعقل نمی کنند، بدترین جنبندگان معرفی و می فرماید:

(إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُکْمُ الَّذینَ لا یعْقِلُونَ)؛ )⁽¹⁾( «بدترین جانوران نزد خدا کسانی هستند که، کر و لال و اصلا تعقل نمی کنند.»

در این آیه باید به نکته ای توجه داشت و آن اینکه قرآن نمی فرماید بدترین انسانها؛ بلکه می فرماید بدترین جنبنده، انسانهای بی تعقل اند. این تعبیر نشان دهنده سقوط انسان در حد پائین تر از همه حیوانات است.

در آیاتی هم پس از شمردن نعمتها می فرماید:

(إِنَّ فی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یعْقِلُونَ)؛ )⁽²⁾( «در این نعمتها نشانه هایی برای اندیشه ورزان است.»

از مجموع این آیات اهمیت جایگاه عقل در منظومه معارف اسلامی به خوبی معلوم می گردد؛ از این رو مبلّغان دین لازم است بیش از هر چیز به فعال سازی عقل و اندیشه مخاطبان رو آورند و از بیان مسائل ضعیف حدسی، بیان خواب، اوهام و سخنانی از این دست در حوزه مباحث عقلی که امروز برای انسانهای فهیم و دانشمند سخنان بی منطق و استدلال تلقی می گردد، به شدت پرهیز کنند.

رشد فضائل اخلاقی

فصل چهارم: اهداف تبلیغ

اهداف تبلیغ

رشد فضائل اخلاقی

یکی از اهداف اساسی پیامبران جهت هدایت انسانها، رشد سجایای اخلاقی و دور ساختن جامعه از مفاسد بوده است. با مروری بر تاریخ پیامبران(ع) در قرآن، آیات بسیاری به چشم می خورد که پیامبران الهی(ع) در برابر رذائل اخلاقی و مفاسد اجتماعی ایستادگی نموده و با تمام توان در جهت اصلاح جامعه می کوشیدند.

پیامبر اسلام(ص) نیز در این عرصه با جدیت تلاش کرده و قرآن مجید پاکسازی انسانها از آلودگی را از اهداف بعثت پیامبر(ص) بر شمرده، می فرماید:

(هُوَ الَّذی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کانُوا مِنْ قَبْلُ لَفی ضَلالٍ مُبینٍ)؛ )⁽¹⁾( «او خدایی است که در میان مردم بی سواد پیامبری از خود آنان مبعوث داشت تا آیاتش را بر آنها بخواند و (از اخلاقیات زشت) منزه سازد و کتاب و حکمت شان بیاموزد. اگر چه پیش از آن در گمراهی آشکار بودند.»

اهمیت نشر ارزشهای اخلاقی در جامعه تا حدی است که پیامبر گرامی اسلام(ص) می فرماید:

«عَلَیْکُمْ بِمَکَارِمِ الْأَخْلَاقِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ بَعَثَنِی بِهَا؛ )⁽¹⁾( بر شما باد به مکارم اخلاق که خداوند عزّوجلّ مرا به مکارم اخلاق مبعوث کرد.»

مبلّغان دینی هم از باب «إِنَّ الْعُلَمَاءَ وَرَثَةُ الْأَنْبِیَاءِ» )⁽²⁾( وظیفه دارند ابتدا بر گسترش خداپرستی همت گمارده و سپس تزکیه انسانها از رذائل اخلاقی و احیاء اخلاق حسنه را به عنوان وظیفه اصلی خویش قلمداد کنند.

برای دست یابی به این هدف، قبل از هر اقدامی، شناخت عالمانه فضای تبلیغ مطرح است. مبلغ نباید صرفا به خواندن نماز جماعت و سخنرانی اکتفا کند و از آنچه در محل تبلیغ او می گذرد غافل بماند.

امام صادق(ع) می فرماید:

«... الْعَالِمُ بِزَمَانِهِ لَا تَهْجُمُ عَلَیْهِ اللَّوَابِسُ؛ )⁽¹⁾( کسی که به زمان خویش آگاه باشد، امور مشتبه بر او هجوم نمی آورد.»

مبلغ در محل تبلیغ نسبت به فرهنگ دینی مردم مسئول است؛ او باید از رویدادهای اطراف خویش اطلاع کافی داشته، برنامه های تبلیغی خود را در جهت تصحیح ناهنجاریهای اجتماعی طراحی کرده، مجدانه پیگیری کند.

برای آنکه مبلّغ بتواند برنامه های تبلیغی خود را در جهت تزکیه و اصلاح مفاسد اخلاقی متمرکز کند، ابتدا لازم است اطلاعات مورد نیاز در حیطه های ذیل گردآوری شود، سپس برنامه های تبلیغی طراحی گردد.

مبلغ لازم است در هر بخش از موارد فوق به دور از تجسسهای بی جا، مفاسد پیدای اخلاقی را شناخته و در کنار آن، ملکات اخلاقی جامعه را نیز در هر یک از موضوعات فوق مورد بررسی قرار دهد و آن گاه برای تصحیح و تأمین کاستیهای هر بخش، به برنامه ریزی روی آورد.

فصل پنجم: اخلاق و خود سازی در تبلیغ

اخلاق تبلیغ

مقدمه

فصل پنجم: اخلاق و خود سازی در تبلیغ

اخلاق تبلیغ

مقدمه

با توجه به اهداف متعالی انبیاء الهی و اهمیت و اجر و پاداش عظیم اخروی تبلیغ دین لازم است مبلّغان با جدیت به حسن انجام و موفقیت در تبلیغ بیاندیشند و با بهترین شیوه ممکن این رسالت خطیر را بر عهده گیرند؛ چون هدف در تبلیغ، همان اهداف پیامبران خداوند بوده و در یک کلمه هدایت انسانهاست و اگر این اهداف با شیوه صحیح دنبال نشود، نتیجه مطلوب به دنبال نخواهد آمد؛ از اینرو لازم است به طور جد به موفقیت بیش تر فکر و راه های مناسب را یافته و با حساسیت دنبال کرد.

در این کتاب سعی می شود عوامل موفقیت مبلّغان مورد توجه و بحث قرار گرفته و زمینه رشد فعالیت مبلّغان فراهم گردد، که از مهم ترین عوامل، اخلاق مبلّغان و رعایت اخلاق تبلیغی است.

ضرورت پرداختن به اخلاق تبلیغ

فصل پنجم: اخلاق و خود سازی در تبلیغ

اخلاق تبلیغ

ضرورت پرداختن به اخلاق تبلیغ

گرچه علم و عمل از محورهای اساسی در موفقیت مبلّغ می باشد؛ اما باید توجّه داشت که عوامل بسیار دیگری در دستیابی مبلّغ به اهداف تبلیغی او مؤثرند.

از جمله عوامل مؤثر در موفقیت مبلّغ، رعایت مسائل اخلاقی است. کسانی که به اخلاق فردی، اجتماعی و عبادی متخلّق باشند، در تبلیغ دین موفق تر بوده و به راحتی می توانند مردم را به دین و ارزشهای دینی جلب و به تصحیح فکر و کردار آنان بپردازند.

اهتمام به مباحث اخلاقی اسلام در همه ابعاد، از سویی رمز موفقیت مبلّغ و از سوی دیگر آموزش عملی معارف دینی به مردم است.

اگر مبلّغ مسائل اخلاقی را رعایت نکند، ضمن اینکه در فعالیت تبلیغی نا موفق می شود، مردم را از روحانیت دور نموده، در نتیجه ارتباط عده ای را با منبع دریافت اطلاعات دینی قطع می کند و از آن مشکل تر آنکه گاهی موجب بدبینی به دین و آئین می شود که خود بسیار قابل تأمل است.

تعریف اخلاق

فصل پنجم: اخلاق و خود سازی در تبلیغ

اخلاق تبلیغ

تعریف اخلاق

اخلاق جمع «خلق» و «خلق»، به معنای خوی است. خلق و خوی، به صفاتی اطلاق می شود که در وجود آدمی نهادینه شده باشد؛ به گونه ای که انسان به کارهایی مناسب با آن به طور طبیعی می پردازد؛ زیبا باشد یا زشت.

در لسان روایات نیز اخلاق به معنای خوی، اعم از خوی زشت و یا زیبا استعمال شده است.از اینرو در موارد بسیاری اخلاق با قید ذکر شده است؛ مانند مکارم اخلاق و یا محاسن الاخلاق که برای اخلاقیات نیکو به کار رفته و مساوی الاخلاق یا خلق السیّئ برای خوی بد و زشت استعمال شده است.

در روایتی از پیامبر اسلام(ص) نقل شده است که در وصیتی به امیرالمؤمنین(ع) مواردی را توصیه و در پایان فرمودند:

«عَلَیکَ بِمَحَاسِنِ الْأَخْلَاقِ فَارْکَبْهَا وَ مَسَاوِی الْأَخْلَاقِ فَاجْتَنِبْهَا فَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَلَا تَلُومَنَّ إِلَّا نَفْسَکَ؛ )⁽¹⁾( بر تو باد به اخلاقیات نیکو که آن را به کارگیری و از اخلاقیات زشت پرهیز کنی و اگر چنین نکردی، جز خودت را ملامت نکن.»

در این روایت ملاحظه شد که پیامبر(ص) واژه اخلاق را در خلق خوب و بد، هردو، به کار برده است.

مطلب دیگری که از این روایت به خوبی فهمیده می شود و قابل تأمل جدی است، آن است که برخی بر این باور خطا هستند که اخلاقیات در وجود انسانها به طور فطری قرار داده شده و اگر کسی بد رفتار و دارای اخلاقیات ناپسند باشد نمی تواند خود را از این خلق و خوی برهاند، در حالی که اگر چنین بود، دستور پیامبر تکلیف ما لایطاق بود و امر به آن قبیح؛ اما از این روایت به روشنی دریافت می شود که انسان می تواند اخلاقیات خوب یا بد را کسب کند و خود را به شکل شایسته و یا ناشایست تربیت کند.

اخلاق تبلیغ

فصل پنجم: اخلاق و خود سازی در تبلیغ

اخلاق تبلیغ

اخلاق تبلیغ

هنگامی که از اخلاق تبلیغ بحث می شود، مقصود همان اخلاقی است که در فصل گذشته تعریف شد؛ که البته با کاربرد آن در تبلیغ لحاظ می شود، در نتیجه می توان اخلاق تبلیغ را این گونه تعریف کرد:

«خلقیات، خویها و اخلاقیاتی زیبا و یا زشت که در مبلّغ نهادینه گشته و می تواند در عرصه تبلیغ کاربرد مثبت و یا منفی داشته باشد. این اخلاقیات قابل تغییر بوده و افراد می توانند خود را از زشتیها رهانده و به نیکو ییها مزین سازند.»

با توجه به تعریفی که از اخلاق تبلیغ مطرح شد، پرداختن به همه مباحث اخلاقی در اینجا مورد توجه؛ نیست بلکه در این نوشته سعی بر آن است تنها مواردی از مباحث اخلاقی که در موفقیت مبلّغان تأثیر شگرف دارد بیان شود.

دوران سازندگی اخلاقی

فصل پنجم: اخلاق و خود سازی در تبلیغ

اخلاق تبلیغ

دوران سازندگی اخلاقی

نوجوانی

اخلاق در ابعاد مختلف از جمله اخلاق تبلیغ باید از سنین کم و حد اکثر باید از نوجوانی مورد توجه قرار گیرد. اگر پدران و مادران می توانستند از زمان بارداری، شیر خوارگی و کودکی این امر را مورد توجه قرار دهند، کار بسیار شایسته ای بود؛ همان گونه که مادران برخی از عالمان پارسا به این مسئله توجه ویژه داشته اند. لیکن اگر خانواده ای از زمان بارداری، شیر خوارگی و کودکی به این مسئله توجه جدی نداشته اند، لازم است طلاب از زمان زندگی در حجره کار سازندگی و تربیت اخلاقی خود را برای عرصه تبلیغ آغاز و با جدیت دنبال کنند.

حجره

تمرین و ممارست ملکات اخلاقی باید از حجره شروع و در مراحل مختلف تحصیل و تبلیغ به طور جدی مورد توجه مبلّغ باشد. اخلاقیاتی مانند ایثار و گذشت، تواضع و فروتنی، پاکی و صداقت، پرهیز از حسد، خود را مانند دیگران دانستن و از انتظارات بیجا و طلبکاری احترام از مردم پرهیز کردن، به مردم " انا بشر مثلکم " گفتن و...، باید از نوجوانی و جوانی با جدیت دنبال شود تا مبلّغ برای عرصه تبلیغ آماده گردد.

طلبه ای که نمی تواند در درون حجره با هم حجره ای خود ارتباط منطقی داشته باشد و یا در هنگام مباحثه نمی تواند غرور خود را مهار کند و در جایی که مطلبی را از هم مباحثه ای یاد گرفته نمی تواند به توانمندی دوست خویش اذعان کند، در دنیای تبلیغ نمی تواند مبلّغ توانمند و مؤثری را که در مردم نافذ بوده، توان هدایت انسانها را دارد تحمل کند.

طلبه ای که خود را نساخته، با ورود به میدان تبلیغ، اگر شهرتی هم حاصل شود بسیار خطرناک و مضر می شود.

عرصه تبلیغ

در کوران حوادث تبلیغ، برخی روز به روز و به طور مداوم رشد کرده و دائما روح خویش را تربیت می کنند. آنان همزمان با طرح مباحث دینی برای مردم و قبل از آن، جان خویش را با آن معارف می پرورند. تبلیغ برای این افراد فضای رشد و ارتقاء و تربیت است.

گروهی هم حرفه ای شده، نیاز مردم را برآورده و خود در شعله های سوزان نیاز به معنویت، لحظه به لحظه نحیف تر و روح لرزان آنان، در تند باد هوسهای شهرت و دنیا گرایی به خاکستر تبدیل می شود.

یکی از بزرگان می فرمود: من هرگز چیزی را که عمل نمی کنم برای مردم نمی گویم. اگر همه مبلغین چنین تعهدی داشته باشند، می توانند از فضای تبلیغ بهترین فرصت را برای رشد ایجاد کنند.

نتیجه آنکه اهتمام به اخلاق تبلیغ از کودکی و نوجوانی ارزشمند و در مراحل مختلف دنیای تحصیل و تبلیغ باید مورد توجه باشد، از این رو می توان گفت: دوران سازندگی اخلاقی انسان، تمام لحطات زندگی آدمی است؛ اگر غفلت و غرور مانع نگردد.

اخلاق مبلغ

مقدمه

فصل پنجم: اخلاق و خود سازی در تبلیغ

اخلاق مبلغ

مقدمه

مسائل اخلاقی که مبلّغ لازم است بدان متخلق باشد، به اخلاق فردی، اجتماعی، سیاسی و خانوادگی تقسیم می گردد؛ اما قبل از آن لازم است به خود شناسی توجه کنیم و سپس به اخلاقیات فرد بپردازیم.

شناخت خود

فصل پنجم: اخلاق و خود سازی در تبلیغ

اخلاق مبلغ

شناخت خود

قبل از پرداختن به اخلاقیات فردی لازم است به بحث خود شناسی بپردازیم؛ زیرا برای تربیت بایسته خود، ابتداء شناخت جایگاه فعلی و نقاط قوت و ضعف خود ضروریست.

اغلب انسانها در شناخت خود دچار مشکل می شوند. این افراد اگر در شناخت تواناییها به کم بینی مبتلا شوند، بخشی از استعدادهای خود را تلف می کنند و اگر دچار خود بزرگ بینی شوند، با غرور بیجا به دردسرهای بزرگ مبتلی شده و مردم را به سختی و مکافات گرفتار می کنند. مبلّغ برای آنکه هم خود رشد کند و هم در عرصه تبلیغ و ارشاد انسانها موفق باشد، باید با دقت و حساسیت، به دور از مزاحمت هواهای نفسانی، خود را بشناسد و پس از خود شناسی، برنامه ارتقاء معنوی خویش را در عرصه تبلیغ طراحی کند.

ما از بحث درباره استعدادهای مختلف خود داری نموده، صرفا به توانمندیهای مؤثر در عرصه تبلیغ می پردازیم.

توانمندیهای علمی

فصل پنجم: اخلاق و خود سازی در تبلیغ

اخلاق مبلغ

توانمندیهای علمی

مخاطبان نیازمندیهایی به لحاظ دینی دارند که تأمین آن را از مبلّغ انتظار دارند؛ از اینرو مبلّغ لازم است ابتدا به درستی حدود دانش خود را بشناسد و سعی کند نسبت به آنچه نمی داند به هیچ وجه پاسخ گو نباشد و با شجاعت از واژه نجات دهندة «نمی دانم» استفاده کند؛ اما با سرعت تلاش کند از منابع دینی پرسشهای عمومی مردم را دریافت و برای مخاطبان بیان کند, این حرکت، هم موجب رشد علمی او شده و هم نیازهایی که دارای فراوانی است تأمین می گردد.

برخی از اطلاعاتی که مردم سؤال می کنند، در حیطه تخصص مبلّغ نیست. در این موارد، حتما از ورود به آن پرهیز گردیده و نباید با اظهار نظر های بی حساب اعتماد مردم به روحانی مخدوش شود.

بعضی از افراد هم اطلاعات خوبی دارند؛ اما هر گاه به آنان پیشنهاد سخنرانی می شود، به شدت دچار اضطراب شده و از سخنرانی با توجیه های مختلف پرهیز می کنند. این افراد باید روحیه توکل به خداوند را در وجود خود تقویت کند تا هر جا زمینه نصرت دین بود، از خود ضعف نشان نداده و با قدرت وارد عمل شوند.

قدرت مهارت تبلیغی

فصل پنجم: اخلاق و خود سازی در تبلیغ

اخلاق مبلغ

قدرت مهارت تبلیغی

در عرصه تبلیغ شایسته است مبلّغ ابتدا سعی کند استعدادهای تبلیغی خود را بشناسد. استعدادهای تبلیغی می تواند در زمینه سخنوری، کلاسداری، ذکر مصیبت، تبلیغ با ارتباطات جذاب فردی و... باشد. افرادی که در همه این زمینه ها توانمندی داشته و سر آمد باشند بسیار نادر و کم یافت می شود.

پس از شناسایی استعدادها باید در تقویت آنها کوشید و در زمینه هایی که احساس می شود توانمندی وجود ندارد، بهتر است به حد اقل اکتفا کرده و از پرداختن ناشیانه به گونه ای انزجار آور پرهیز کرد؛ مانند آنکه فردی از صدای جذاب برخوردار نبوده و با صدای ناهنجار خود مستمعین را فراری دهد. این افراد می توانند بدون صوت ذکر مصیبت کنند و به ثواب این عمل ارزشمند دست یابند؛ همان گونه که برخی از مبلغین مشهور و موفق از این شیوه استفاده می کنند.

جایگاه معنوی

فصل پنجم: اخلاق و خود سازی در تبلیغ

اخلاق مبلغ

جایگاه معنوی

از جمله مسائلی که برخی را دچار اوهام می سازد، عدم شناخت دقیق جایگاه و حدود رشد معنوی است. بعضی از افراد همین که توفیق نماز شب و یا مقداری ذکر یافتند و یکی دو نفر هم به آنان التماس دعا گفتند، سریعا دچار غرور و عجب گردیده، خود را در جهان آفرینش بی بدیل احساس می کنند، این افراد باید به سرعت تعدیل روحی خود را در دستور کار قرار داده، با طرح مشکل خویش نزد افراد متخلق، سعی در نجات خود داشته باشند.

از پیامبر گرامی اسلام(ص) روایت شده که فرمودند:

«لَوْ لَمْ تُذْنِبُوا لَخَشِیتُ عَلَیکُمْ مَا هُوَ أَکْبَرُ مِنْ ذَلِکَ الْعُجْب؛ )⁽¹⁾( اگر گناه نکنید، می ترسم شما به چیزی بزرگ تر از گناه کردن مبتلی شوید و آن عجب است.»

گفتار اول: اخلاق فردی مبلغ

مقدمه

فصل پنجم: اخلاق و خود سازی در تبلیغ

گفتار اول: اخلاق فردی مبلغ

مقدمه

مقصود از اخلاق فردی، اخلاقیات و صفاتی است که به صورت ملکه در رفتارهای فردی مبلّغ در آمده و به صورت بخشی از شخصیت او به حساب می آید.

اخلاقیات فردی مبلّغ به چند دسته: اخلاقیات معنوی و عرفانی، تبلیغ علمی، و بهداشتی تقسیم و در هر بخش مطالبی ذیل سر فصلهای مربوط مطرح خواهد شد.

الف): عرفانی و معنوی

فصل پنجم: اخلاق و خود سازی در تبلیغ

گفتار اول: اخلاق فردی مبلغ

الف): عرفانی و معنوی

از آنجا که مبلّغ به دنبال رشد معنوی جامعه است، در حیطه انجام وظائف تبلیغی، مباحث و شرائطی پیش می آید که با رعایت آنها زمینه برای رشد او فراهم می شود و در صورت بی توجهی خود دچار مشکل شده، به سقوط و انحطاط مبتلی می گردد. ما در این بخش به امّهات این موارد اشاره می کنیم.

ارتباط عبادی با خداوند

هدایت انسانها از بزرگترین ارزشهای اسلامی است که اگر کسی اهمیت آن را به خوبی بشناسد، دستیابی به این مهم را از جذاب ترین و زیباترین آرزوهای خود به حساب خواهد آورد؛ از این رو برای رسیدن به چنین فیض بزرگی، انسان باید از همه آنچه در این مسیر می تواند به او کمک کند یاری بجوید. جهت دستیابی به این هدف بزرگ، رعایت مسائلی مؤثر و گاهی ضروری است.

مبلغ باید بداند هدایت گر حقیقی خداوند است و انسانها تنها می توانند ابزار هدایت باشند که خود توفیق بسیار ارزشمندی است.

قرآن مجید خطاب به شخص پیامبر(ص) می فرماید:

(إِنَّکَ لا تَهْدی مَنْ أَحْبَبْتَ وَ لکِنَّ اللَّهَ یهْدی مَنْ یشاءُ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدینَ)؛ )⁽¹⁾( تو هر کس را که بخواهی هدایت نمی کنی. خداست که هر که را بخواهد هدایت می کند و او هدایت یافتگان را بهتر می شناسد.»

برای آنکه توفیق یابیم وسیله هدایت انسانها شویم؛ کمک خواسته، بر او توکل می کنیم. برای استعانت از خداوند می توان از طرق ذیل استفاده کرد.

کمک با خواندن نماز

بعضی از سخنرانان موفق، قبل از سخنرانی نماز خوانده و پس از نماز، برای انجام صحیح وظیفه الهی خویش به گونه ای که تأثیر گذار باشد، از خداوند کمک می خواهند.

قرآن مجید می فرماید:

(یا أَیهَا الَّذینَ آمَنُوا اسْتَعینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرینَ)؛ )⁽¹⁾( «ای کسانی که ایمان آورده اید، از شکیبایی و نماز مدد جویید که خدا با شکیبایان است.»

در ذیل این آیه، روایتی نقل شده است که راه گشا بوده، اهمیت کمک خواستن از نماز را نشان می دهد.

ابی بصیر از امام صادق(ع) نقل می کند که فرمودند:

«کَانَ عَلِی(ع) إِذَا هَالَهُ شَی ءٌ فَزِعَ إِلَی الصَّلَاةِ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآیةَ وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاة؛ )⁽²⁾( هرگاه برای علی(ع) شرایط نگران کننده های پیش می آمد، آن حضرت از نماز کمک می خواست، سپس آیه «استعینوا بالصبر و الصلواة» را تلاوت می کرد.»

نتیجه آنکه انشاء الله قبل از سخنرانی دو رکعت نماز خوانده و از خداوند متعال برای موفقیت و تأثیر تبلیغ در مخاطبان کمک بخواهیم و از او مدد جوییم که آنچه مورد رضایت اوست، برای مردم بیان کنیم.

فکر معنوی در هنگام مطالعه

شایسته است سخنران هنگام مطالعه، قبل از سخنرانی به معنویت خویش فکر کند، استغفار کند و در هنگام ایراد سخن، خود را در محضر خداوند ببیند. اگر در سخنرانی خیلی موفق بود، مغرور نگشته و از شرّ نفس خود به خداوند پناه برد و اگر خود را ناموفق دید، در حین سخنرانی لحظه ای تفکر کرده و در دل از خداوند کمک بخواهد. همین امر موجب می شود تا او خود را در محضر خداوند احساس کند.

توسل به معصومین(ع)

یکی دیگر از راه هایی که می توان از خداوند کمک خواست، توسل به معصومین(ع) برای شفاعت به درگاه خداوند جهت موفقیت در انجام وظیفه تبلیغی است. برای توسل به شکلهای مختلف می توان اقدام کرد، مانند آنکه قبل از سخنرانی سوره ای برای معصومین(ع) خوانده شود و یا آنکه پس از خطبه، صلواتی از مخاطبان در خواست شده و ثواب آن به یکی از معصومین(ع) هدیه گردد.

اخلاص

یکی از ویژگیهای درونی مبلغ، اخلاص در کل فرایند تبلیغ می باشد. اخلاص، تبلیغ را نور می بخشد، نفوذ می دهد، اعماق جان مخاطبان را به اصلاح می کشاند، روح گوینده و شنونده را سیقل می دهد و بالاخره رضای الهی را موجب می گردد.

اخلاص، از اخلاقیات فردی عبادی مبلّغ است که در عرصه تبلیغ بسیار اثر گذار بوده، موجب سعادت مبلّغ در دنیا و آخرت و هدایت انسانها می گردد.

میزان اخلاص انسان مؤمن، به مقدار توجه او به خداوند در انجام اعمال بستگی دارد؛ هر چه بتواند از انجام عمل برای غیر خدا دور شده و تنها به رضای الهی در کردار خویش توجه داشه باشد، به درجات بالاتر خلوص دست یافته است.

اخلاص در لغت

اخلاص در کتاب معتبر مقاییس این گونه معنا شده است: «تنقیة الشی ء و تهذیبه؛ پاک کردن و منزّه کردن چیزی را گویند.»

امام صادق(ع) در حدیث جنود عقل و جهل می فرمایند: «اَلْإِخْلَاصُ وَ ضِدُّهُ الشَّوْب؛ )⁽¹⁾( ضد اخلاص شوب است.»

شوب در کتب العین، لسان العرب، و مجمع البحرین به معنای مخلوط بودن است.

پس اخلاص به معنای پاکی و منزه بودن و عدم مخلوط شدن با چیز دیگری است.

مجمع البحرین می نویسد:

«مَعْنَی الأِخْلاصِ هِی الْقُرْبَةُ الَّذی یذْکِرُها اَصْحابُنا فی نِیّاتِهِمْ وَ هُوَ ایقاعُ الطَّاعَةِ خالِصاً لِلَّهِ؛ معنای اخلاص همان قربتی است که اصحاب ما در نیتهای [عبادت ] خود می گویند، و آن، انجام عبادت فقط برای خداوند است.»

لسان العرب می گوید:

«اَلأِخْلاصُ فِی الطَّاعَةِ تَرْکُ الرِّیا؛ اخلاص در عبادت، پرهیز از ریا است.»

به خوبی معلوم است که دو مورد آخر که از لسان العرب و مجمع البحرین ذکر گردید، دو نمونه شاخص از مصادیق اخلاص می باشد.

اخلاص، نتیجه تعقّل

آدمی اگر عمیق بنگرد و به حاکمیت مطلق الهی باور یابد، از ژرفای جان به خوبی درک می کند که هیچ موجودی در مقابل قدرت الهی کم ترین نیرویی نداشته و اراده، توان و قلبهای همه انسانها به دست اوست و هر چه او بخواهد تحقق می یابد و اگر تمام عالمیان خلاف اراده او بر کاری تصمیم بگیرند، تحقق نخواهد یافت.

اما افراد سطحی نگر، خدا را فراموش کرده، هر لحظه به دنبال فردی و جذب علاقه انسانی و یا پول و امکانات، در برابر موجودی ناچیز، خود را به خفّت و خواری می افکنند که این خود نوعی کفر و بی توجهی به قدرت لایزال الهی است. خلاصه آنکه توجّه به غیر خدا از کم خردی و ضعف تعقّل آدمی است.

عن ابی عبداللّه(ع) قال: «لَیسَ بَینَ الْإِیمَانِ وَ الْکُفْرِ إِلَّا قِلَّةُ الْعَقْلِ قِیلَ وَ کَیفَ ذَاکَ یا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ إِنَّ الْعَبْدَ یرْفَعُ رَغْبَتَهُ إِلَی مَخْلُوقٍ فَلَوْ أَخْلَصَ نِیتَهُ لِلَّهِ لَأَتَاهُ الَّذِی یرِیدُ فِی أَسْرَعَ مِنْ ذَلِکَ؛ )⁽¹⁾( فاصله ای بین ایمان و کفر به جز کم عقلی نیست. گفته شد: این امر چگونه است ای فرزند رسول خدا؟ حضرت فرمودند: بنده ای توجه خود را به مخلوق معطوف می دارد، پس اگر نیت خود را برای خدا خالص می ساخت، خداوند آنچه را که اراده می کرد با سرعت بیش تری به او می داد.»

اگر انسان برای حل مشکل و یا رفع نیازی به مخلوقی تمسّک می جوید و به خداوند که همه قدرتها در اختیار اوست توجه نمی کند، از کم عقلی اوست.

ثمره اخلاص

مبلّغ که منادی توحید و هدایتگر انسانها به سوی خداوند است، خود بیش از دیگران باید در اعماق جان خویش خدا را باور داشته و هرگز کم توجهی به غیر خداوند نداشته و دنیاجویی در نیت، اعمال و رفتارش راه نیابد. هدایتگرانی که با تبلیغ خویش جوامع را متحوّل ساخته اند، علاوه بر تسلط بر علوم و اصطلاحات، از طریق اخلاص به جوشش حکمت در قلب خویش رسیده، زبان آنان از چشمه ساران حکمت قلبشان حکایت می کرد.

«عَنِ الرِّضَا(ع) عَنْ آبَائِهِ(ع) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(ص) مَا أَخْلَصَ عَبْدٌ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً إِلَّا جَرَتْ ینَابِیعُ الْحِکْمَةِ مِنْ قَلْبِهِ عَلَی لِسَانِهِ؛ )⁽¹⁾( حضرت رضا(ع) از پدرانشان(ع) و آنان از پیامبر(ص) نقل کردند که: هیچ بنده ای چهل روز خود را برای خداوند عزوجلّ خالص نساخت، مگر آنکه چشمه ساران حکمت از قلب او بر زبانش جاری گشت.»

همنشینی با عالمان مخلص

همه مردم، طلّاب و علماء اگر بخواهند راه نجات بپیمایند، باید از همنشینی با عالمان سوء و دنیامدار و طمع ورز بپرهیزند؛ زیرا این افراد در دوستان خویش همانند ویروسی خطرناک نفوذ بیماری زا داشته و هیچ کس به جز انسانهای بسیار پارسا از خطر آنان در امان نخواهند بود.

مبلّغ مخلص، منطقه ای را احیاء و عالمی دنیا دوست، برای دنیای خویش دین خود و مردم را به حراج می گذارد. مبلّغ مخلص، در پاداش اعمال پاک مردم شریک است و دنیامداران، با وزر ترویج دنیاگرایی دست به گریبان خواهند بود.

«قَالَ النَّبِی(ص) لَا تَجْلِسُوا عِنْدَ کُلِّ دَاعٍ مُدَّعٍ یدْعُوکُمْ مِنَ الْیقِینِ إِلَی الشَّکِّ وَ مِنَ الْإِخْلَاصِ إِلَی الرِّیاءِ وَ مِنَ التَّوَاضُعِ إِلَی الْکِبْرِ وَ مِنَ النَّصِیحَةِ إِلَی الْعَدَاوَةِ وَ مِنَ الزُّهْدِ إِلَی الرَّغْبَةِ وَ تَقَرَّبُوا إِلَی عَالِمٍ یدْعُوکُمْ مِنَ الْکِبْرِ إِلَی التَّوَاضُعِ وَ مِنَ الرِّیاءِ إِلَی الْإِخْلَاصِ وَ مِنَ الشَّکِّ إِلَی الْیقِینِ وَ مِنَ الرَّغْبَةِ إِلَی الزُّهْدِ وَ مِنَ الْعَدَاوَةِ إِلَی النَّصِیحَةِ وَ لَا یصْلُحُ لِمَوْعِظَةِ الْخَلْقِ إِلَّا مَنْ خَافَ هَذِهِ الآْفَاتِ بِصِدْقِهِ وَ أَشْرَفَ عَلَی عُیوبِ الْکَلَامِ وَ عَرَفَ الصَّحِیحَ مِنَ السَّقِیمِ وَ عِلَلَ الْخَوَاطِرِ وَ فِتَنَ النَّفْسِ وَ الْهَوَی؛ )⁽¹⁾( پیامبر(ص) فرمود: با هر مبلّغ مدعی مجالست نداشته باشید؛ [کسی که ] شما را از یقین به شک می خواند و از اخلاص به ریا و از تواضع به کبر و از نصیحت به دشمنی و از بی رغبتی نسبت به دنیا شما را به دوستی دنیا فرا می خواند. بلکه خود را به عالمی نزدیک کنید که شما را از تکبّر به تواضع و از ریاء به اخلاص و از شک به یقین و از دنیاطلبی به بی میلی به دنیا و از دشمنی به نصیحت دعوت می کند. و برای موعظه مردم صلاحیت ندارد مگر کسی که از این آفتها به راستی بترسد و بر عیوب سخن آگاه باشد و صحیح را از باطل تشخیص دهد و بیماریهایی که به قلب نفوذ می کند و فتنه های نفس و هواها را بشناسد.»

اخلاص و فلسفه آفرینش

اگر انسانها برای پرستش آفریده شده اند - که براساس آیات قرآن این چنین است - هر چه آدمی درجات خلوص در پرستش را افزایش دهد، به همان غرض نزدیک تر شده و در سیر الی الله موفق تر بوده است؛ پس عملِ بهتر که دارای خلوص بیش تر است، باید بیش از هر چیز مد نظر باشد.

قرآن مجید می فرماید:

(الَّذی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیاةَ لِیبْلُوَکُمْ أَیکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَ هُوَ الْعَزیزُ الْغَفُورُ)؛ )⁽¹⁾( «خدایی که مرگ و زندگی را بیافرید، تا بیازمایدتان که کدام یک از شما به عمل نیکوتر است و اوست پیروزمند و آمرزنده.»

خداوند متعال در این آیه به وضوح فلسفه آفرینش زندگی و مرگ را آزمایش انسانها در عمل نیکوتر معرفی می فرماید.

در روایتی امام صادق(ع) درباره آیه (لِیبْلُوَکُمْ أَیکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً) فرمودند:

«لَیسَ یعْنِی أَکْثَرَ عَمَلًا وَ لَکِنْ أَصْوَبَکُمْ عَمَلًا وَ إِنَّمَا الْإِصَابَةُ خَشْیةُ اللَّهِ وَ النِّیةُ الصَّادِقَةُ وَ الْحَسَنَةُ ثُمَّ قَالَ الْإِبْقَاءُ عَلَی الْعَمَلِ حَتَّی یخْلُصَ أَشَدُّ مِنَ الْعَمَلِ؛ )⁽¹⁾( این به معنای عمل بیش تر نیست؛ بلکه درباره عمل بهتر است و عمل بهتر در خدا ترسی و نیّت صادقانه و نیک است. سپس فرمودند: باقی ماندن بر عمل تا رسیدن به اخلاص مشکل تر از خود عمل است.»

نشانه خلوص

مخلص به جایی می رسد که بدون هیچ شائبه و ناخالصی تنها به خدا توجه داشته و برای اطاعت او کار می کند و در این راستا هیچ توجهی به تعریف و تمجید مردم ندارد؛ زیرا می داند اگر رضای الهی نباشد، همه ستایشها و احترامات ظاهری دنیوی برای او کوچک ترین تأثیری نخواهد داشت واگر خداوند از او راضی باشد، بی توجهی مردم برای او ضرر نخواهد داشت.

در ادامة روایت قبل، امام(ع) می فرماید:

«وَ الْعَمَلُ الْخَالِصُ الَّذِی لَا تُرِیدُ أَنْ یحْمَدَکَ عَلَیهِ أَحَدٌ إِلَّا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ؛ )⁽¹⁾( و عمل خالص آن است که اراده نکرده باشی کسی غیر از خداوند تو را تحسین کند.»

قلب مؤمن و اخلاص

انسان با ایمان، درونی با صفا و پاک داشته و آن را از عمل برای غیر خدا منزه می دارد.

رسول خدا(ص) در مسجد خیف برای مسلمانان سخنرانی کرده، فرمودند:

«نَضَّرَ اللَّهُ عَبْداً سَمِعَ مَقَالَتِی فَوَعَاهَا وَ حَفِظَهَا وَ بَلَّغَهَا مَنْ لَمْ یسْمَعْهَا فَرُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ غَیرُ فَقِیهٍ وَ رُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ إِلَی مَنْ هُوَ أَفْقَهُ مِنْهُ ثَلَاثٌ لَا یغِلُّ عَلَیهِنَّ قَلْبُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِخْلَاصُ الْعَمَلِ لِلَّهِ وَ النَّصِیحَةُ لِأَئِمَّةِ الْمُسْلِمِینَ وَ اللُّزُومُ لِجَمَاعَتِهِمْ؛ )⁽²⁾( خداوند شادمان سازد بنده ای را که گفتار مرا بشنود و در دل جای دهد و آن را حفظ نموده، به کسی که نشنیده برساند. چه بسا غیر دانایی که حامل دانائی است و چه بسیارند نادانی که حامل دانایی به دانا تر از خود می باشد.

سه چیز است که دل مرد مسلمان به آن خیانت نمی کند:

1- عمل مخلصانه برای خدا؛

2- خیر اندیشی برای پیشوایان و رهبران مسلمین؛

3- همراهی با اجتماعات مسلمانان.»

پیامبر(ص) در ابتدای خطبه، برای کسی که مطلب ایشان را رعایت کرده، حفظ کند و به دیگران برساند دعا می کنند و سپس می فرمایند: «رب حامل فقه الی من هو افقه منه؛ چه بسیارند کسانی که مطلبی را به دانا تر از خود یاد می دهند.» دقت در صدر و ذیل روایت حکایت از آن دارد که هم مطلب بسیار مهم است و هم کسانی که این مطالب به آنها می رسد ممکن است دانا تر از کسانی باشند که آن را حفظ و به آنان رسانده اند. و احتمال دارد که این بیانات برای آیندگان ضرورت بیش تری داشته باشد؛ زیرا خیر خواهی برای پیشوایان در علی(ع) بیش تر می تواند مورد نظر باشد. همچنین مصداق تامّ ملازمت با جماعت مسلمین، همراهی با شیعیان و نیروهای حزب اللهی است.

اخلاص، ودیعه الهی

دستیابی به ویژگی بسیار ارزشمند اخلاص کار ساده ای نیست و خود سازی، مراقبت و تلاش فراوان برای نجات از دسائس شیطان و کنترل مجدانه هواهای نفسانی را می طلبد. اگر کسی کوشش نمود و از خداوند استعانت طلبید، مورد عنایت و محبّت خداوند قرار گرفته، به این گوهر ارزشمند دست خواهد یافت.

حذیفه می گوید: از پیامبر(ص) در مورد اخلاص سؤال کردم. ایشان فرمودند: من از جبرئیل پرسیدم و جبرئیل گفت: من از خداوند سؤال کردم و خداوند فرمود:

«الْإِخْلَاصُ سِرٌّ مِنْ سِرِّی أُودِعُهُ فِی قَلْبِ مَنْ أَحْبَبْتُهُ؛ )⁽¹⁾( اخلاص یکی از اسرار من است. در قلب کسی که او را دوست دارم به ودیعت می نهم.»

برکات اخلاص

اگر کسی بتواند برای مدتی اخلاص را پیشه کند، برکاتی بر او نازل خواهد شد که بسیاری از گرفتاریهای انسانهای معمولی در او کنترل و به خود شناسی واقعی با مدد الهی دست خواهد یافت.

از امام باقر(ع) نقل شده است که فرمودند:

«مَا أَخْلَصَ الْعَبْدُ الْإِیمَانَ بِاللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَرْبَعِینَ یوْماً إِلَّا زَهَّدَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی الدُّنْیا وَ بَصَّرَهُ دَاءَهَا وَ دَوَاءَهَا فَأَثْبَتَ الْحِکْمَةَ فِی قَلْبِهِ وَ أَنْطَقَ بِهَا لِسَانَهُ؛ )⁽¹⁾( هیچ بنده مؤمنی چهل روز ایمانش به خداوند را خالص نکرد مگر اینکه خداوند او را به دنیا بی رغبت ساخته، دردها و دوایش را به او نشان خواهد داد، سپس حکمت را در قلبش جای داده و زبانش را بدان گویا می سازد.»

از این روایت فهمیده می شود که فرد با اخلاص به چند ویژگی دست می یابد.

خداوند او را از بردگی زخارف دنیایی و دنیا گرایی نجات می دهد که بزرگ ترین علت ابتلا به گناهان است.

همه این ویژه گیها برای هر مؤمنی مورد نیاز است؛ لیکن برای مبلّغ خصوصاً ویژگی آخر بسیار مورد نیاز بوده، سعادت و نجات وی در گرو آن است.

همنشینی با عالم مخلص

در مباحث گذشته بیان گردید که همنشینی با عالم دنیا طلب بسیار خطرناک بوده و موجب انحراف انسانها می گردد و روایتی که از مجالست با این افراد نهی نموده بود بیان گردید. اکنون روایتی که به همنشینی با عالمان مخلص سفارش کرده مطرح می شود.

از پیامبر گرامی اسلام(ص) نقل شده که فرمودند:

(لَا تَجْلِسُوا إِلَّا عِنْدَ کُلِّ عَالِمٍ یدْعُوکُمْ مِنْ خَمْسٍ إِلَی خَمْسٍ مِنَ الشَّکِّ إِلَی الْیقِینِ وَ مِنَ الرِّیاءِ إِلَی الْإِخْلَاصِ وَ مِنَ الرَّغْبَةِ إِلَی الرَّهْبَةِ وَ مِنَ الْکِبْرِ إِلَی التَّوَاضُعِ وَ مِنَ الْغِشِّ إِلَی النَّصِیحَة؛ )⁽¹⁾( همنشینی نکنید مگر با عالمی که شما را از پنج حالت دور و به پنج صفت فرا می خواند: از شک به یقین و از ریاء به اخلاص و از دنیادوستی به خداترسی و از کبر به تواضع و از دشمنی به خیر خواهی.»

اخلاص، شرط تبلیغ

کسی که می خواهد مردم را به خدا دعوت کند و از شرک و ریا به توحید و اخلاص فرا خواند، لازم است قبل از هرچیز به درون خویش بیدار باش دهد. در غیر این صورت موجب گمراهی مردم گشته، آنان در تطبیق گفتار و کردار گوینده حیران و برخی به انحراف کشیده می شوند. چنین افرادی نباید به خود اجازه موعظه مردم را بدهند.

امام صادق(ع) می فرماید:

«أَحْسَنُ الْمَوَاعِظِ مَا لَا یجَاوِزُ الْقَوْلُ حَدَّ الصِّدْقِ وَ الْفِعْلُ حَدَّ الْإِخْلَاصِ فَإِنَّ مَثَلَ الْوَاعِظِ وَ الْمَوْعُوظِ کَالْیقْظَانِ وَ الرَّاقِدِ فَمَنِ اسْتَیقَظَ عَنْ رَقْدَتِهِ وَ غَفْلَتِهِ وَ مُخَالَفَتِهِ وَ مَعَاصِیهِ صَلَحَ أَنْ یوقِظَ غَیرَهُ مِنْ ذَلِکَ الرُّقَادِ وَ أَمَّا السَّائِرُ فِی مَفَاوِزِ الِاعْتِدَاءِ وَ الْخَائِضُ فِی مَرَاتِعِ الْغَی وَ تَرْکِ الْحَیاءِ بِاسْتِحْبَابِ السُّمْعَةِ وَ الرِّیاءِ وَ الشُّهْرَةِ وَ التَّصَنُّعِ فِی الْخَلْقِ الْمُتَزَیی بِزِی الصَّالِحِینَ الْمُظْهِرُ بِکَلَامِهِ عُمَارَةَ بَاطِنِهِ وَ هُوَ فِی الْحَقِیقَةِ خَالٍ عَنْهَا قَدْ غَمَرَتْهَا وَحْشَةُ حُبِّ الْمَحْمَدَةِ وَ غَشِیتْهَا ظُلْمَةُ الطَّمَعِ فَمَا أَفْتَنَهُ بِهَوَاهُ وَ أَضَلَّ النَّاسَ بِمَقَالِهِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَبِئْسَ الْمَوْلی وَ لَبِئْسَ الْعَشِیرُ وَ أَمَّا مَنْ عَصَمَهُ اللَّهُ بِنُورِ التَّأْییدِ وَ حُسْنِ التَّوْفِیقِ وَ طَهَّرَ قَلْبَهُ مِنَ الدَّنَسِ فَلَا یفَارِقُ الْمَعْرِفَةَ وَ الْتُّقَی فَیسْتَمِعُ الْکَلَامَ مِنَ الْأَصْلِ وَ یتْرُکُ قَائِلَهُ کَیفَ مَا کَانَ قَالَتِ الْحُکَمَاءُ خُذِ الْحِکْمَةَ وَ لَوْ مِنْ أَفْوَاهِ الْمَجَانِین؛ )⁽¹⁾( بهترین مواعظ آن است که سخن از راستگویی تجاوز نکند و در عمل حد اخلاص را پشت سر نگذارد، همانا مثال موعظه کننده و موعظه شونده همانند بیدار و خواب است. پس کسی که از خواب و غفلت و مخالفت و معصیت خود بیدار شود، صلاحیت دارد که دیگری را از خواب بیدار کند؛ اما کسی که خود در مهلکه ستم حرکت می کند و در چراگاه گمراهی می چرد و کسی که بی حیاء، سمعه و ریا و شهرت و صالح جلوه دادن خویش در مردم را دوست دارد و کسی که خود را به قیافه صالحین در می آورد؛ ظاهر کلامش نشانگر پاکی باطن اوست؛ ولی او از آبادی باطن بی بهره است. همانا تنهایی علاقه به تمجید و تعریف باطن او را احاطه کرده است، تاریکی طمع او را پوشانده است، چقدر فریب هوای نفس خویش خورده و مردم را با گفته های خود گمراه می سازد. خداوند می فرماید: چه بد دوست و همراهی است.

اما کسی که خداوند او را به نور تأیید و توفیق نیکو حفظ کرده و قلب او را از کثافات پاک گردانده باشد، از معرفت و تقوی دور نمی شود؛ پس سخن را از اصل می شنود و گوینده را هر طور باشد رها می کند. حکماء گفته اند: حکمت را گرچه از دهان دیوانه گان باشد، یاد گیر.»

کنکاش در نیت

از مباحث گذشته دانستیم که اخلاص، یک دستی، یک رنگی و مخلوط نداشتن است، و اخلاص در مسائل معنوی توجّه ناب به خداوند داشتن و برای رضای او عمل کردن است.

توجّه به رضای الهی و عمل برای جلب خشنودی حق، در هر کاری پسندیده و زمینه ساز عروج عمل می گردد و گاهی یک عمل مباح بدون قصد قربت کاری نیکو است، لیکن تنها با تفاوت نیت و برای رضای خدا عمل کردن، همان کار را از فرش به عرش می برد و زمانی در اعمال عبادی فقط به دلیل نبودن این نیت، کار ارزشمندی از عرش به فرش سقوط کرده و در برخی از موارد موجب وزر و عذاب الهی می گردد.

پیامبر(ص) می فرماید:

«إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّیاتِ وَ إِنَّمَا لِکُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَی فَمَنْ کَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَی اللَّهِ وَ رَسُولِهِ فَهِجْرَتُهُ إِلَی اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ مَنْ کَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَی أَمْرِ دُنْیا یصِیبُهَا أَوِ امْرَأَةٍ ینْکِحُهَا فَهِجْرَتُهُ إِلَی مَا هَاجَرَ إِلَیهِ؛ )⁽¹⁾( اعمال تنها در گرو نیتها است و برای هر کس آنچه نیت کرده باقی می ماند؛ پس کسی که به سوی خدا و رسولش هجرت کرده باشد، هجرت او به سوی خدا و رسول او به حساب می آید و کسی که به سوی امر دنیایی هجرت کرده، به همان می رسد و کسی که برای ازدواج با زنی هجرت کرده، هجرت به سوی همان محسوب می گردد. (نه هجرت به سوی خدا و رسول).»

مؤمن زیرک همواره به نیت خود در اعمال توجّه دارد و با نیت خالص از کارهای خویش بیش ترین بهره را می برد و دنیا و آخرت خویش را آباد می سازد. و افرادی که به غیر خدا توجه دارند، با زحمات زیاد همچنان عمر خویش را بر باد داده و از رشد معنوی بی نصیب هستند.

نمود اخلاص در تبلیغ

همان گونه که بیان شد، اخلاص یک امر درونی است و تنها خدا می داند که نیت انسانها چیست و برای چه تلاش می کنند. در بین عالمان انسانهایی یافت می شوند که نه تنها درون خویش را آلوده کرده اند، بلکه این عدم خلوص در رفتارهای بیرونی آنان نیز نفوذ کرده، بی پروا این رذیله اخلاقی را نشان می دهند. گاهی برای ریاست، زمانی برای پول، در مواردی برای جلب توجّه مردم و... می کوشند که به خوبی عدم اخلاص آنان برای مردم روشن می گردد. مردم هم آرام و خاموش بدون اینکه سخنی بگویند رفتار مبلّغ را با گفتارش به تحلیل می گذارند.

پیامبر(ص) فرمودند:

«عُلَمَاءُ هَذِهِ الْأُمَّةِ رَجُلَانِ رَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ عِلْماً فَطَلَبَ بِهِ وَجْهَ اللَّهِ وَ الدَّارَ الآْخِرَةَ وَ بَذَلَهُ لِلنَّاسِ وَ لَمْ یأْخُذْ عَلَیهِ طَمَعاً وَ لَمْ یشْتَرِ بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً فَذَلِکَ یسْتَغْفِرُ لَهُ مَنْ فِی الْبُحُورِ وَ دَوَابُّ الْبَحْرِ وَ الْبَرِّ وَ الطَّیرُ فِی جَوِّ السَّمَاءِ وَ یقْدَمُ عَلَی اللَّهِ سَیداً شَرِیفاً وَ رَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ عِلْماً فَبَخِلَ بِهِ عَلَی عِبَادِ اللَّهِ وَ أَخَذَ عَلَیهِ طَمَعاً وَ اشْتَرَی بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً فَذَلِکَ یلْجَمُ یوْمَ الْقِیامَةِ بِلِجَامٍ مِنْ نَارٍ وَ ینَادِی مَلَکٌ مِنَ الْمَلَائِکَةِ عَلَی رُءُوسِ الْأَشْهَادِ هَذَا فُلَانُ بْنُ فُلَانٍ آتَاهُ اللَّهُ عِلْماً فِی دَارِ الدُّنْیا فَبَخِلَ بِهِ عَلَی عِبَادِهِ حَتَّی یفْرُغَ مِنَ الْحِسَابِ؛ )⁽¹⁾( علماء این امت دو دسته اند: یکی مردی که علمی را می یابد، پس برای رضای خداوند و قیامت آن را فرا می گیرد و آن علم را برای مردم بیان می کند و از روی طمع چیزی برای آن دریافت نمی کند و آن را به ثمن ناچیزی نمی فروشد، این همان کسی است که موجودات دریاها و جنبندگان دریا و خشکی و پرنده در آسمان برای او استغفار می کنند و بر خداوند وارد می شود در حالی که آقای شریف است.»

و دیگری کسی که خداوند به او علم می دهد، پس در بیان آن برای بندگان خداوند بخل می ورزد و برای بیان آن طمع داشته، به بهای ناچیزی آن را می فروشد، پس این فرد را در روز قیامت به افسار آتشین لجام می زنند و یکی از ملائکه در مقابل مردم صدا می زند: این فلان کس و فرزند فلانی است، خدا در دنیا به او علمی داد و او در بیان آن برای بندگان خدا بخل ورزید. [او این ندا را می گوید] تا حساب وی تمام شود.»

گاهی اتفاق می افتد که فردی به روحانی می گوید: مسئله ای، روایتی و تفسیر آیه ای برای ما بگویید. ممکن است مبلّغ بگوید اگر برای او بگویم سخنرانی شب را مطرح کردهام، از این رو از بیان علم می پرهیزد که این هم یکی از مصادیق بخل ورزیدن است. چه کسی می تواند تضمین کند که شما تا شب زنده باشید و آن مطلب را بگویید.

زمانی اتفاق می افتد که بر روی منبر مطلب مناسبی به حافظه سخنران خطور می کند و گاهی این مطلب رزق یکی از شنوندگان است که بهتر است مبلّغ از بیان آن پرهیز نکند.

نتیجه آنکه: اخلاص برای هر فرد با ایمان خصوصاً مبلغین از مهم ترین صفات در عرصه تبلیغ است؛ و مبلّغ باید برای تحصیل آن به طور جد اهتمام ورزد.

حال با توجه به روایاتی که در موضوع اخلاص بیان شد، اخلاص در تبلیغ به عنوان یک عمل بسیار ارزشمند عبادی از جایگاه ویژه ای برخوردار است؛ پس بهتر است مبلّغ ابتدا با خود فکر کند چرا می خواهد تبلیغ کند؟ برای چه مطالعه می کند؟ وبا چه انگیزه ای روی منبر می رود و سخنرانی می کند؟ اگر لحظاتی قبل از هر فعالیت نسبت به این مطلب فکر کند و سپس سعی نماید نیت خود را برای خدا خالص گرداند، ان شاء اللّه از مصادیق (اَلَّذین جاهَدُوا فِینا)؛ )⁽¹⁾( «کسانی که در راه ما جهاد و کوشش می کنند.» قرار می گیرد و با عنایت الهی که به دنبال آن می آید، خداوند متعال راه صحیح را به او می نماید که: (لَنَهْدِینَّهُمْ سُبُلَنا)؛ )⁽²⁾( «آنها را به راه های خود هدایت می کنیم.»

اگر قصد و انگیزه از تبلیغ، یاری خداوند باشد، او هم مبلّغ را یاری خواهد کرد، و اگر نیت یاری خدا نباشد، مبلّغ وقت خود را تلف کرده است.

تکلیف گرایی

مبلغ به پیروی از انبیاء الهی می کوشد مردم را به پرستش خداوند خوانده و به رعایت دستورات الهی که نام آن در اصطلاحات دینی تکلیف است سوق دهد.

مهم تر و اساسی تر از این عمل آنست که مبلّغ عمل به تکلیف را قبل از دیگران نصب العین خود قرار دهد. عمل به تکلیف در کلیه امور؛ اعم از تحصیل، تبلیغ و عمل به دستورات دینی. در بین امور مختلف مربوط به مبلّغ، عمل به تکلیف و اهتمام به آن در عرصه تبلیغ از جایگاه خاصی برخوردار است.

در اسلام مردم تکالیفی نسبت به عالم دارند، عالم هم نسبت به آنان تکالیفی دارد که باید به آن عمل کند و از جمله تکالیف عالمان نسبت به مردم، آموزش دین به آنان است.

در مورد تکالیف عالمان دین و مبلغین مطالب بسیاری در این کتاب ذکر می شود؛ لیکن در این بخش به یک موضوع کلی می پردازیم.

آموزش دین به مردم

یکی از وظایف مبلّغان، آموزش معارف دینی به مردم است؛ زیرا از سویی در همه مراحل تحصیل و طلبگی کلیه وجوهات و هزینه هایی که برای رشد آنان مصرف شده، برای آن بوده که زمانی از دین خدا دفاع و آموزه های دینی را به درستی دریافت و بدان عمل و به مردم بیاموزند.

از سوی دیگر هر عالمی وظیفه نجات انسانهای غیر عالم و رشد آنان را - بخواهد یا نخواهد - بر دوش می کشد.

نتیجه آنکه مبلّغ حق ندارد در آموزش دینی مردم کوتاهی کند.

امام باقر(ع) می فرماید:

«إِنَّ الَّذِی یعَلِّمُ الْعِلْمَ مِنْکُمْ لَهُ أَجْرٌ مِثْلُ أَجْرِ الْمُتَعَلِّمِ وَ لَهُ الْفَضْلُ عَلَیهِ فَتَعَلَّمُوا الْعِلْمَ مِنْ حَمَلَةِ الْعِلْمِ وَ عَلِّمُوهُ إِخْوَانَکُمْ کَمَا عَلَّمَکُمُوهُ الْعُلَمَاءُ؛ )⁽¹⁾( هر کس از شما علم آموزش دهد، پاداشی همانند علم آموز دارد و او بر آموزنده فضیلت دارد، پس از دانشمندان علم بیاموزید و همان گونه که عالمان به شما آموزش دادند، شما هم به برادرانتان آموزش دهید.»

هر عالم و مبلّغ وظیفه دارد به مردم از علوم دینی که ارزشمند ترین علوم است آموزش دهد؛ بدون هیچ چشم داشت و منّت گذاری و این عمل را تکلیف تلقی کرده و کوتاهی در انجام آن را موجب استحقاق عقوبت تلقی کند.

ب:) تبلیغ عملی

فصل پنجم: اخلاق و خود سازی در تبلیغ

گفتار اول: اخلاق فردی مبلغ

ب:) تبلیغ عملی

از جمله اموری که در تبلیغ دارای آثاری شگرف و عمیق می باشد و از جهت رشد و ارتقاء معنوی مبلّغ دارای تأثیر بسیار است، تبلیغ عملی است.

مبلّغان دینی باید در عمل زیبایی دین را به مردم نشان دهند و با منش و کردار خود، آداب دین را به مردم بیاموزند. امام علی(ع) می فرماید:

«مَنْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلنَّاسِ إِمَاماً فَعَلَیْهِ أَنْ یَبْدَأَ بِتَعْلِیمِ نَفْسِهِ قَبْلَ تَعْلِیمِ غَیْرِهِ وَ لْیَکُنْ تَأْدِیبُهُ بِسِیرَتِهِ قَبْلَ تَأْدِیبِهِ بِلِسَانِهِ وَ مُعَلِّمُ نَفْسِهِ وَ مُؤَدِّبُهَا أَحَقُّ بِالْإِجْلَالِ مِنْ مُعَلِّمِ النَّاسِ وَ مُؤَدِّبِهِ؛ )⁽¹⁾( هر کس خود را در سمت پیشوایی مردم منصوب کند، می باید پیش از آموزش دیگران، از تعلیم خود آغاز کند، و باید پیش از تادیب با زبان، با منش و عمل خود ادب آموزد، و آن کس که خود را علم و ادب می آموزد، از آن که به مردم علم و ادب می آموزد، به تکریم و بزرگداشت سزاوارتر است.»

باید توجّه داشت که حرفهایی برای مردم بیان شود که خود اهل عمل به آن باشیم، به عنوان مثال اگر می خواهیم به مردم بگویید که اهل دنیا نباشید، امّا خودمان را اصلاح نکرده ایم و حتّی منظورمان از تبلیغ کردن، کسب درآمد باشد، این موعظه برای شنوندگان بسیار کم اثر و برای خود ما مضرّ خواهد بود. در بعضی روایات آمده که جهنّمیها از بوی تعفّن عالِم بی عمل اذیت می شوند.

آیت الله مشکینی(ره) می فرمود: سعی می کنم چیزی را که اهل عمل به آن نیستم، نگویم.

اکثر کسانی که روی مردم تأثیر معنوی گذاشته اند، دارای این دو ویژگی هستند: اخلاص و اهل عمل بودن.

علوم مختلف و عمل

علوم گوناگون به لحاظ ارتباط با رفتار آدمی از متغیرهای بسیاری برخوردارند که در اینجا به برخی اشاره می شود:

مباحث عملی دینی

معارف دین از جهت انعکاس آن در عمل به دو دسته کلی تقسیم می شوند.

برخی از گزاره های دینی در حوزه باورها تکلیف ساز است، از آن جهت که پس از اقناع عقل و اندیشه، انسانهای عادی آن را پذیرفته و بدان معتقد می شوند و پذیرش و ایمان به آن بر همگان لازم و ضروری است؛ لیکن از آنجا که این حیطه درونی است، اصل وجود ایمان و عمیق یا سطحی بودن آن برای مردم ملموس نبوده و کسی از آن مطلع نمی شود.

اما برخی از مباحث دینی مانند احکام و اخلاق به ویژه اخلاق اجتماعی اسلام مربوط به رفتار بوده و عمل یا عدم پایبندی افراد به این مباحث، در عمل به راحتی نشان داده شده و برای مخاطبان قابل ارزیابی است.

مردم قبل و بعد از سخنرانی مبلّغان دینی خاموش و آرام اما دقیق، رفتار مبلّغ را ورانداز نموده و زیرکانه مورد مداقّه قرار می دهند؛ اگر رفتار مبلّغ را با گفتارش همگون احساس کردند، با عمق جان سخنرانی و مواعظ را دنبال می کنند؛ اما اگر کردار مبلّغ را خلاف دین احساس کردند، به سخنان گوینده با ریشخند می نگرند، از این رو عمل به علم و عامل بودن مبلّغ از اهمّیت بسیار زیادی برخوردار است.

علم و عمل در روایات

در این زمینه آیات و روایاتی به ما رسیده که به دو دسته کلّی قابل تقسیم اند: گروهی از آیات و روایات مربوط به علم بدون عمل است و دسته دیگر مربوط به تبلیغ و دعوت به نیکی و عمل بر خلاف آن می باشد. از آنجا که مبلّغان، خود اهل علم هم هستند، ما این دو دسته آیات و روایات را همراه یکدیگر نقل می کنیم.

علم مفید

علوم مختلف از جمله علوم دینی که رهنمودهای عملی برای انسان دارد، در صورتی برای عالم ارزشمند و مفید خواهد بود که بدان عمل شود.

امیرالمؤمنین علی(ع) می فرماید:

«اَنْفَعُ الْعِلْمِ ما عُمِلَ بِهِ؛ )⁽¹⁾( نافع ترین دانایی آن است که به کار بسته شود.»

عالم حقیقی

در روایات بسیاری، عالم و دانشمند مورد احترام قرار گرفته و به ارج نهادن او سفارش گردیده است. عالم در لغت، فرد دانا وآگاه به مطالب یک موضوع و یا گزاره های یک رشته علمی است، لیکن در لسان روایات به فردی عالم گفته می شود که اهل عمل به علم خود نیز باشد.

اگر فردی عامل به علم خویش بود، نگاه به چهره او عبادت می شود و مداد او از خون شهیدان با فضیلت تر می گردد.

امیرالمؤمنین علی(ع) می فرماید:

«اَلْعالِمُ مَنْ شَهِدَتْ بِصِحَّةِ أقْوالِهِ أفعالُهُ؛ )⁽¹⁾( عالم کسی است که رفتار او راستی گفتارش را تصدیق کند.»

عمل و ماندگاری علم

در بسیاری از موارد، به ویژه در علومی که باید در وجود عالم نهادینه شود؛ مانند علوم مربوط به عبادات، اخلاقیات و مهارتها، عمل موجب ماندگاری علم می شود؛ زیرا از سویی عمل کردن ذهن و فکر انسان را بیش تر با آن گزاره علمی در گیر ساخته، موجب ماندگاری می شود و از سوی دیگر به دلیل جایگاه معنوی این علوم و عنایات الهی، عمل زمینه توفیق الهی و مانایی علم را فراهم می سازد و با ترک عمل به آن، هم زمینه ماندگاری از بین مرود و هم بی توفیقی گریبانگیر آدمی گشته، علم از فکر او رخت بر می بندد.

امیرالمؤمنین علی(ع) می فرماید:

«اَلْعِلْمُ یهْتِفُ بِالْعَمَلِ فَإنْ اَجابَهُ وَ اِلاَّ ارْتَحَلَ عَنْهُ؛ )⁽¹⁾( علم عمل را فرا می خواند، اگر پاسخ گفت می ماند وگرنه کوچ می کند.»

عالمان حرفه ای

برخی به موعظه و دعوت کردن مردم به کار خیر و نیک عادت می کنند. مشکلی که این افراد را تهدید می کند، غفلت از خویشتن و عدم توجّه و دقّت در اعمال و رفتار خویش است.

پیامبر اسلام(ص) می فرماید:

«یا ابْنَ مَسْعُودٍ لَا تَکُونَنَّ مِمَّنْ یهْدِی النَّاسَ إِلَی الْخَیرِ وَ یأْمُرُهُمْ بِالْخَیرِ وَ هُوَ غَافِلٌ عَنْهُ یقُولُ اللَّهُ تَعَالَی أَ تَأْمُرُونَ النّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ؛ )⁽²⁾( ای پسر مسعود! [مواظب باش] از کسانی نباشی که مردم را به خیر هدایت می کنند و آنان را به نیکی دستور می دهند، در حالی که خود از آن خیر غافل هستند. خداوند تبارک و تعالی می فرماید: آیا مردم را به نیکی امر و خودتان را فراموش می کنید.»

از این رو بهتر است مبلّغان هنگام سخن گفتن به نفس خویش توجّه کامل داشته و از خود غافل نشوند. زمانی که آیه یا روایتی را بیان می کنند و مردم را مورد خطاب خویش قرار می دهند، در عمق جان، اوّل نفس خود را مخاطب و آن را موعظه کنند. این روش موجب رشد معنوی مبلّغ گشته، روز به روز سیر الی اللّه در وجودش تداوم می یابد.

شخصی نزد امام صادق(ع) این آیه را تلاوت کرد:

«أَ تَأْمُرُونَ النّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ؛ )⁽¹⁾( آیا مردم را به نیکی امر می کنید و خودتان را فراموش می کنید؟»

راوی می گوید: «فَوَضَعَ یدَهُ عَلَی حَلْقِهِ قَالَ کَالذَّابِحِ نَفْسَهُ؛ )⁽²⁾( حضرت دست بر گلوی خویش نهاده و فرمود: همانند کسی است که خود را بکشد.»

از پیامبر(ص) نقل شده که فرمودند:

«مَثَلُ مَنْ یعَلِّمُ النَّاسَ الْخَیرَ وَ لَا یعْمَلُ بِهِ کَالسِّرَاجِ یحْرِقُ نَفْسَهُ وَ یضِیءُ غَیرَهُ؛ )⁽³⁾( کسی که به مردم نیکی بیاموزد و خود عمل نکند، مانند چراغی است که خود را می سوزاند و دیگران را روشن می سازد.»

و از امام صادق(ع) نقل شده است که فرمود:

«الدَّاعِی بِلَا عَمَلٍ کَالرَّامِی بِلَا وَتَرٍ؛ )⁽¹⁾( عالم بی عمل همانند تیرانداز بدون وَتر می باشد.»

برای تیر انداختن، در گذشته از کمان استفاده می کرده اند و به زه که به صورت کش تیر را پرتاب می کرده، وتر می گویند.

ریشه یابی علم بدون عمل

بی عملی عالمان می تواند به تناسب هر علمی علل ویژه ای داشته باشد و نیاز به بحث و کنکاش فراوان دارد، لیکن بد نیست به صورت گذرا علت کاستی عملی برخی عالمان دین را در لسان روایات بررسی کنیم.

امیرالمؤمنین علی(ع) می فرماید:

«أَظْهَرُ النَّاسِ نِفَاقاً مَنْ أَمَرَ بِالطَّاعَةِ وَ لَمْ یعْمَلْ بِهَا؛ )⁽²⁾( در بین مردم آشکارترین منافق کسی است که امر به اطاعت می کند و بدان عمل نمی نماید.»

علی(ع) می فرماید:

«أحْمَقُ النّاسِ مَنْ أَنْکَرَ عَلی غَیرِهِ رَذیلَةً وَ هُوَ مُقیمٌ عَلَیها؛ )⁽¹⁾( نادان ترین مردم کسی است که کار زشتی را بر دیگران بد شمارد، در حالی که خود اهل آن عمل ناپسند است.»

همچنین آن حضرت می فرماید:

«کَفی بِالْمَرْءِ جَهْلاً أَنْ ینْکِرَ عَلَی النّاسِ ما یأْتی مِثْلَهُ؛ )⁽²⁾( در نادانی آدمی همین بس که کاری را برای مردم بد شمارد و خود همان را مرتکب شود.»

پی آمدهای علم بی عمل

اگر مردم عالم دینی را از عمل به آنچه می گوید دور دیدند، آثار زیانباری به دنبال خواهد داشت که در اینجا به مواردی اشاره می شود:

اگر مبلّغ اهل عمل نباشد، خداوند نفوذ کلام او را از بین می برد و نمی تواند مردم را به سوی حق هدایت کرده، از زشتیها باز دارد. این امر گاهی به دلیل بی روح بودن کلام فرد بی عمل است و گاهی به جهت شناخت مردم از عالم بی عمل. هنگامی که مردم عالمی را دنیا دوست و مادّی احساس کردند، اگر از دوری دنیا سخن بگوید، همه در دل، او را مسخره می کنند. و به طور کلّی سخن او فاقد تأثیر می گردد و این امر به معنای هدر دادن عمر تحصیلی و تبلیغی مبلّغ می باشد.

امام صادق(ع) می فرماید:

«إِنَّ الْعَالِمَ إِذَا لَمْ یعْمَلْ بِعِلْمِهِ زَلَّتْ مَوْعِظَتُهُ عَنِ الْقُلُوبِ کَمَا یزِلُّ الْمَطَرُ عَنِ الصَّفَا؛ )⁽¹⁾( همانا اگر عالم به علم خود عمل نکند، مواعظ او از قلبها می گذرد [و در آن نفوذ نمی کند]؛ همان گونه که آب باران از سنگ غیرقابل نفوذ عبور می کند.

گاهی رفتار نامطلوب مبلّغ یا عالم دین موجب عدم اهتمام به فراگیری علم دین در بین مردم گشته، آنان را از این فریضه الهی دور می سازد.

امیر المؤمنین علی(ع) می فرماید:

«اِنَّمَا زَهَّدَ النّاسَ فی طَلَبِ الْعِلْمِ کَثْرَةُ مایرَوْنَ مِنْ قِلَّةِ مَنْ عَمِلَ بِما عَلِمَ؛ )⁽¹⁾( همانا مردم را از جستجوی علم باز می دارد، آنکه فراوان شاهد کمبود عالم با عمل هستند.»

زمانی که مرگ فرا می رسد و پرده ها کنار می رود، آدمیان همانند برق، گذشته و کارهای نیک یا بد خود را مرور می کنند. عالم بی عمل تازه چشم می گشاید و بیش از جاهلان پشیمان می شود؛ زیرا اگر آنان عمل نکردند، بی اطلاع بودند؛ امّا آنکه می دانسته و عمل نکرده، بیش از همه از بی عملی خویش پشیمان می شود.

حضرت علی(ع) می فرماید:

«اَشَدُّ النّاسِ نَدَما عِنْدَ الْمَوْتِ الْعُلَماءُ غَیرالعامِلینَ؛ )⁽¹⁾( هنگام مرگ عالمان بی عمل از همه مردم سخت تر پشیمان می شوند.»

دانشمندان بی عمل در قیامت عذابهای ویژه ای دارند که جدّا تأمل برانگیز بوده و باید از این حالت به خدای بزرگ پناه برد.

الف. علم بی عمل، دلیلی علیه عالم:

امام صادق(ع) می فرماید:

«مَنْ لَمْ ینْسَلِخْ مِنْ هَوَاجِسِهِ وَ لَمْ یتَخَلَّصْ مِنْ آفَاتِ نَفْسِهِ وَ شَهَوَاتِهَا وَ لَمْ یهْزِمِ الشَّیطَانَ وَ لَمْ یدْخُلْ فِی کَنَفِ اللَّهِ وَ أَمَانِ عِصْمَتِهِ لَا یصْلُحُ لِلْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْی عَنِ الْمُنْکَرِ لِأَنَّهُ إِذَا لَمْ یکُنْ بِهَذِهِ الصِّفَةِ فَکُلَّ مَا أَظْهَرَ یکُونُ حُجَّةً عَلَیهِ وَ لَا ینْتَفِعُ النَّاسُ بِهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی أَ تَأْمُرُونَ النّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ وَ یقَالُ لَهُ یا خَائِنُ أَتُطَالِبُ خَلْقِی بِمَا خُنْتَ بِهِ نَفْسَکَ وَ أَرْخَیتَ عَنْهُ عِنَانَکَ؛ )⁽²⁾( کسی که از خیالات درونی جدا نشده و از آفتهای نفس خود و شهوات آن آزاد نگشته و شیطان را شکست نداده و در حفظ الهی و امان نگهداری خداوند داخل نگشته، صلاحیت امر به معروف و نهی از منکر ندارد؛ زیرا اگر دارای این ویژگیها نبود، هرچه به مردم بگوید دلیلی علیه خود او خواهد بود و مردم از او بهره نخواهند برد. خداوند تعالی می فرماید: آیا مردم را به نیکی امر می کنید و خود را فراموش می نمایید. و به او خطاب می شود که ای خائن! آیا از مردم چیزی را طلب می کنی که به وسیله آن به نفس خود خیانت کردی و لجام خود را از آن گسیختی.»

ب. قیچیهای آتشین:

از پیامبر اسلام(ص) نقل گردیده که:

«لَیلَةً أُسْرِی بِی إِلَی السَّمَاءِ رَأَیتُ جَمَاعَةً تُقْرَضُ شِفَاهُهُمْ بِمَقَارِیضَ مِنَ النَّارِ کُلَّمَا قُرِضَتْ وَفَتْ فَقُلْتُ یا جَبْرَئِیلُ مَنْ هَوءُلَاءِ قَالَ هَوءُلَاءِ خُطَبَاءُ أُمَّتِکَ یقُولُونَ مَا لَا یفْعَلُونَ وَ یأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ ینْسَوْنَ أَنْفُسَهُمْ؛ )⁽¹⁾( شبی که مرا به معراج بردند، گروهی را دیدم که لبهای آنان با قیچیهای آتشین بریده می شد. هرچه بریده می شد باز هم به جای آن لب می رویید. به جبرئیل گفتم: اینان کیانند؟ پاسخ داد: اینها خطباء امت تو هستند که می گویند آنچه را عمل نمی کنند و مردم را به نیکی امر می کنند و خود را فراموش می کنند.»

ج. بوی بد و آزار دهنده:

سلیم بن قیس هلالی می گوید: از امام علی(ع) شنیدم که می گفت:

«وَ الْعُلَمَاءُ عَالِمَانِ عَالِمٌ یعْمَلُ بِعِلْمِهِ فَهُوَ نَاجٍ وَ عَالِمٌ تَارِکٌ لِعِلْمِهِ فَهُوَ هَالِکٌ إِنَّ أَهْلَ النَّارِ لَیتَأَذَّوْنَ بِنَتْنِ رِیحِ الْعَالِمِ التَّارِکِ لِعِلْمِهِ وَ إِنَّ أَشَدَّ أَهْلِ النَّارِ نَدَامَةً وَ حَسْرَةً رَجُلٌ دَعَا عَبْداً إِلَی اللَّهِ فَاسْتَجَابَ لَهُ وَ أَطَاعَ اللَّهَ فَأَدْخَلَهُ الْجَنَّةَ وَ عَصَی اللَّهَ الدَّاعِی فَأَدْخَلَهُ النَّارَ بِتَرْکِ عِلْمِهِ وَ اتِّبَاعِهِ هَوَاهُ؛ )⁽¹⁾( دانشمندان دو نوع اند: یکی عالمی که به علم خود عمل می کند، او نجات یافته است. دیگری عالمی که به علمش عمل نمی کند، او هلاک شده است. همانا اهل آتش از بوی بد عالم بی عمل آزار می بینند و در بین اهل آتش از همه حسرت زده و پشیمان تر کسی است که بنده ای را به خدا می خواند و او می پذیرد و خدا را اطاعت می کند و سپس خداوند او را به بهشت وارد می کند و مبلّغ معصیت کرده، خداوند او را به آتش جهنّم وارد می کند، به دلیل عمل نکردن به علم و متابعت هوای نفس اش.»

چه باید کرد؟

از آنجا که در آیات قرآن کریم و روایات اهل بیت عصمت و طهارت(ع) به شدّت از علم بی عمل مذمّت گشته و آدمی را به عذاب دردناک آخرت وعده داده اند، لازم است، چند مطلب رعایت شود:

همه باید تصمیم جدّی داشته باشیم که هرگز از کنار آیات و روایات و مطالبی که برای مردم بیان می کنیم، سهل انگارانه نگذریم؛ بلکه بیش از هر کس اهتمام به عمل داشته باشیم. هنگامی که آیه و یا روایتی را برای سخنرانی می نویسیم، مانند مغازه دارانی که به فروش می اندیشند نباشیم؛ بلکه ابتدا خود مصرف کنیم و با عمل، لذّت اطاعت را درک کنیم.

پیامبر(ص) فرمودند:

«أَوْحَی اللّه تَعالی إِلی بَعْضِ أَنْبِیاءِ بَنی إِسْرائیل عِظْ نَفْسَکَ فَإِنِ اتَّعَظْتَ فَعِظِ النّاسَ وَ إِلاّ فَاسْتَحْی مِنّی؛ )⁽¹⁾( خداوند بزرگ به بعضی از انبیاء بنی اسرائیل وحی کرد که نفس خود را موعظه کن. اگر موعظه پذیرفتی، مردم را موعظه کن وگرنه از من حیا کن.»

از مهم ترین حالات خداپسندانه مبلّغان، آن است که اعمال و کردارشان مردم را به حق و پرهیز از گناه دعوت کند. اگر مبلّغ اهل عمل بود، مردم نه تنها به او بلکه به عالمان دینی گرایش یافته و زمینه هدایت آنان فراهم می گردد. اساسی تر از همه آنکه، زمینه توجّه بیش تر به اهل بیت عصمت و طهارت و سعادت دنیا و آخرت مردم فراهم می گردد. گاهی رفتار ناپسند ما موجب دوری مردم از دین و ائمه اطهار(ع) می شود که خود گناهی بزرگ است.

امام صادق(ع) به مفضّل فرمودند:

«أَی مُفَضَّلُ قُلْ لِشِیعَتِنَا کُونُوا دُعَاةً إِلَینَا بِالْکَفِّ عَنْ مَحَارِمِ اللَّهِ وَ اجْتِنَابِ مَعَاصِیهِ وَ اتِّبَاعِ رِضْوَانِهِ فَإِنَّهُمْ إِذَا کَانُوا کَذَلِکَ کَانَ النَّاسُ إِلَینَا مُسَارِعِینَ؛ )⁽¹⁾( ای مفضّل! به شیعیان ما بگو، مردم را به وسیله پرهیز از محرّمات الهی و خودداری از نافرمانی خداوند و دنبال کردن خشنودی خداوند بسوی ما بخوانید. پس اگر شیعیان چنین بودند، مردم به سوی ما شتاب می گیرند.»

اگر عمل شیعیان تا این حد مؤثر باشد، رفتار عالمان شیعه به مراتب تأثیرگذارتر خواهد بود.

اگر مبلّغ نتواند اهل عمل باشد، چه نیکو است که حداقل آنچه را که عمل نمی کند به مردم نگوید.

امیرالمؤمنین علی(ع) می فرماید:

«کَانَ لِی فِیمَا مَضَی أَخٌ فِی اللَّهِ وَ کَانَ یعْظِمُهُ فِی عَینِی صِغَرُ الدُّنْیا فِی عَینِهِ إِلَی أَنْ قَالَ وَ کَانَ یفْعَلُ مَا یقُولُ وَ لَا یقُولُ مَا لَا یفْعَلُ إِلَی أَنْ قَالَ فَعَلَیکُمْ بِهَذِهِ الْأَخْلَاقِ فَالْزَمُوهَا وَ تَنَافَسُوا فِیهَا؛ )⁽¹⁾( در گذشته برادر دینی داشتم. او در چشم من بزرگ بود از آنجا که دنیا در چشم اش کوچک بود. تا اینکه فرمودند: او همواره آنچه می گفت عمل می کرد و آنچه عمل نمی کرد نمی گفت. تا آنجا که فرمودند: بر شما باد به این اخلاق، پس آن را رعایت کرده، همه همت خود را برای آن به کار برید.»

ج:) علمی

فصل پنجم: اخلاق و خود سازی در تبلیغ

گفتار اول: اخلاق فردی مبلغ

ج:) علمی

از آنجا که مبلّغ عالم دینی است باید در جهت حفظ، نگهداری و گسترش علم خود بکوشد. اگر در قرآن و روایات بر طلب علم و دانش تأکید و سفارش شده است، قبل از دیگران، عالمان دینی باید به این امر مهم بپردازند.

زندگی با علم

خداوند به مبلغین لطف نموده، در فضای روحانیت فرصت بسیار مناسبی برای علم آموزی آنان فراهم ساخته است، آن هم علم دین که اشرف علوم است، حال خیلی به جاست که عالمان دینی به طور مستمر و همیشگی سعی در رشد علمی خود داشته باشند.

عالمان پرهیزگار دائما و تا آخر عمر به دانش آموزی و افزایش علم خود توجه داشته، با جدیت به این امر می پرداخته اند و به طور کلی یکی از بهترین زیباییهای زندگی آنان علم آموزی بوده است.

امام صادق(ع) از پدران بزرگوارشان(ع) و آنان از پیامبر(ص) نقل می نمایند که آن حضرت فرمودند:

«لَا خَیرَ فِی الْعَیشِ إِلَّا لِرَجُلَینِ عَالِمٍ مُطَاعٍ أَوْ مُسْتَمِعٍ وَاعٍ؛ )⁽¹⁾( در زندگی خیری نیست مگر برای عالمی که از او اطاعت شود و یا کسی که شنوای نگهدارنده باشد.»

در روایت دیگری امام صادق(ع) می فرماید:

«اغْدُ عَالِماً أَوْ مُتَعَلِّماً أَوْ أَحِبَّ أَهْلَ الْعِلْمِ وَ لَا تَکُنْ رَابِعاً فَتَهْلِکَ بِبُغْضِهِم؛ )⁽²⁾( صبح کن در حالی که یا عالم و یا علم آموز و یا آنکه دوست دار اهل علم باشی و از گروه چهارم نباش که؛ دشمنی اهل علم هلاک می شوی.»

از این روایات فهمیده می شود که انسان باید همیشه خود را با جریان نورانی علم همراه سازد.

اهتمام به علم بیش از مال

بسیاری از مردم تأمین مال و طلب روزی را بیش از هر فعالیت دیگری مهم می دانند و ارزش علم آموزی را در حاشیه زندگی تلقی می کنند، در حالی که پرداختن به کسب مال لازم هست؛ اما طلب علم از آن مهم تر و ضروری تر است.

در روایتی از امیرالمؤمین(ع) نقل شده که آن حضرت می فرمودند:

«أَیهَا النَّاسُ اعْلَمُوا أَنَّ کَمَالَ الدِّینِ طَلَبُ الْعِلْمِ وَ الْعَمَلُ بِهِ أَلَا وَ إِنَّ طَلَبَ الْعِلْمِ أَوْجَبُ عَلَیکُمْ مِنْ طَلَبِ الْمَالِ إِنَّ الْمَالَ مَقْسُومٌ مَضْمُونٌ لَکُمْ قَدْ قَسَمَهُ عَادِلٌ بَینَکُمْ وَ ضَمِنَهُ وَ سَیفِی لَکُمْ وَ الْعِلْمُ مَخْزُونٌ عِنْدَ أَهْلِهِ وَ قَدْ أُمِرْتُمْ بِطَلَبِهِ مِنْ أَهْلِهِ فَاطْلُبُوهُ؛ )⁽¹⁾( ای مردم بدانید کمال دین به طلب علم و عمل به آن علم است. بدانید طلب علم از طلب مال برای شما واجب تر است، مال قسمت شده و برای شما ضمانت شده است و عادلی این قسمت را انجام داده و ضمانت کرده که حتما نسبت به شما وفا خواهد کرد؛ ولی علم نزد اهل آن ذخیره شده است و شما مامورید که از اهلش دریافت کنید.»

علم برای رضای الهی

اگر علم آموزی و تعلیم دادن و عمل به علم برای خدا انجام شود، در ملکوت آسمانها اهل چنین علمی بزرگ شمرده می شود.

امام صادق(ع) می فرماید:

«مَنْ تَعَلَّمَ الْعِلْمَ وَ عَمِلَ بِهِ وَ عَلَّمَ لِلَّهِ دُعِی فِی مَلَکُوتِ السَّمَاوَاتِ عَظِیماً فَقِیلَ تَعَلَّمَ لِلَّهِ وَ عَمِلَ لِلَّهِ وَ عَلَّمَ لِلَّهِ؛ )⁽¹⁾( کسی که علم بیاموزد و بدان عمل کند و برای خدا به دیگران بیاموزد، در ملکوت آسمانها بزرگ شمرده شده و گفته می شود که برای خدا آموخت و برای خدا عمل کرد و برای خدا به دیگران آموزش داد.»

برای آنکه اهل عمل به این روایات باشیم چند پیشنهاد ارائه می شود.

یکی از بزرگان سخن می گفت: عمر و زمانی که مستمعین در اختیار من می گذارند مسئولیت آور است و من برای آنکه عمر مخاطبان را تلف نکنم بدون مطالعه حتما منبر نمی روم.

یکی دیگر از مبلغین موفق می گفت: برای هر سخنرانی حد اقل دو ساعت مطالعه و در موارد زیادی چهار ساعت مطالعه می کنم و عهد کرده ام که هر گز بدون مطالعه سخنرانی نکنم.

گفتار بدون علم

سخن گفتن برای هر کس در هر موقعیتی شرائط خاص خود را داشته، اگر از حدود خویش خارج شود، آسیب ساز است. غالب این آسیبها به مشکلات مادی و امور دنیوی برمی گردد؛ اما برای عالم دین این حساسیت بسیار شدید تر و گاهی موجب مشکلات فکری اعتقادی برای مردم می گردد. از جمله آسیبها، سخن بدون علم از جانب افرادی است که به عنوان عالم دینی مورد اعتماد مردم اند؛ زیرا مردم سخن آنان را سخن شخصی تلقی نمی کنند: بلکه سخن دین قلمداد می نمایند.

گاهی از عالم دین و مبلّغ مطلبی را سؤال می کنند و انتظار آنان شنیدن دستور دین است، نه سخن شخصی مبلّغ. از این رو مبلّغ باید به عنوان امین دینی مردم بدون هیچ کاستی یا افزودن مطلبی، دقیقا آنچه از دین و معارف دینی دریافت کرده است به مردم منتقل کند.

قرآن مجید می فرماید:

(وَ لا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُکُمُ الْکَذِبَ هذا حَلالٌ وَ هذا حَرامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ إِنَّ الَّذینَ یفْتَرُونَ عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ لا یفْلِحُونَ)؛ )⁽¹⁾( «و شما نباید از پیش خود به دروغ چیزی را حلال و چیزی را حرام گویید و به خدا نسبت دهید تا بر خدا دروغ بندید. آنان که بر خدا دروغ بندند، هرگز روی رستگاری نخواهند دید.»

و درجای دیگر قرآن مجید در توصیف شیطان می فرماید:

(إِنَّما یأْمُرُکُمْ بِالسُّوءِ وَ الْفَحْشاءِ وَ أَنْ تَقُولُوا عَلَی اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ)؛ )⁽²⁾( شما را فقط به بدی و زشتی فرمان می دهد، و اینکه جاهلانه اموری را [به عنوان حلال و حرام] به خدا نسبت دهید.»

اگر مطلبی سؤال شد و نمی دانید با شجاعت بگوئید نمی دانم.

د:) بهداشتی

فصل پنجم: اخلاق و خود سازی در تبلیغ

گفتار اول: اخلاق فردی مبلغ

د:) بهداشتی

از مسائل مهم اخلاق فردی مبلّغ که در موفقیت وی تأثیر بسزایی دارد، رعایت مسائل بهداشتی است. بکارگیری امور بهداشتی از سویی برای حفظ سلامت فردی لازم و از سوی دیگر جهت جذب مخاطبان و هدایت آنان از اهمیت ویژه ای برخوردار است. به دنبال این نوشتار مواردی از نمودهای مسائل بهداشتی ذکر می گردد.

نظافت

دین مبین اسلام بر امر نظافت و پاکیزگی در موارد بسیاری تأکید نموده است. اگر مروری بر ابواب فقهی طهارات و نجاسات داشته باشیم، به خوبی اهتمام دین اسلام را بر نظافت وپاکیزگی در می یابیم. علاوه بر احکام فراوانی که در فقه و دستورات دینی وجود دارد، روایات بسیاری بر کلیت نظافت توصیه و بدان سفارش نموده است.

اکنون چند روایت از پیامبر بزرگوار اسلام(ص) نقل می شود:

«تنظّفوا بکلّ ما استطعتم فإنّ اللَّه تعالی بنی الإسلام علی النّظافة و لن یدخل الجنّة إلّا کلّ نظیف؛ )⁽¹⁾( با هر چه می توانید پاکیزه باشید؛ زیرا خداوند اسلام را بر نظافت بنا نهاده است و غیر از پاکیزگان وارد بهشت نمی شود.»

«إنّ اللَّه تعالی طیب یحبّ الطّیب، نظیف یحبّ النّظافة، کریم یحبّ الکرم، جواد یحبّ الجود؛ فنظّفوا أفنیتکم و لا تشبّهوا بالیهود؛ )⁽²⁾( خداوند متعال پاک است و پاک و پاکیزه را دوست دارد و نظیف است و نظافت را دوست دارد، خداوند کریم است و کرم را دوست دارد وبخشنده است و بخشنده را دوست دارد؛ پس درب خانه های خود را تمیز کنید و مانند یهود نباشید.»

آراستگی و تمیزی

زیبایی برای هر کسی به طور طبیعی دارای جاذبه است. اگر انسان آراسته ای دیده شود، دوست داشتنی است. اگر خانه، ماشین، مزرعه، محل کار و یا هر موجود دارای چشم اندازی از این قبیل آراسته باشد، برای هر بیننده ای دارای جاذبه است. این قاعده در مورد مبلّغان هم جریان دارد و اگر مبلّغ لباس و سر و صورتی آراسته داشته، از وضعیت مناسبی برخوردار باشد، حتما در جذب مخاطبان موفق بوده و بهتر می تواند در هدایت آنها به نحو مؤثر عمل کند.

زیبایی و زیباسازی

برخی بر این پندار باطل اند که زیبایی و توجّه به نظافت و امور مرتبط با آن، نوعی دلبستگی به دنیا و نشان از فریب خوردگی در برابر زخارف دنیوی است. از این رو برای بی اعتنا نشان دادن خود به دنیا، ریاکارانه پلشتی و زشتی و نکبت و کثافت را بر زیبایی و مرتب بودن ترجیح می دهند. و افرادی هم با کمال تأسف از عمق جان این خیال واهی را باور می کنند و آن را به عنوان یک ارزش دینی می پذیرند؛ در حالی که در هیچ جایی از معارف دینی چنین توصیه هایی دیده نشده است؛ بلکه بر عکس امیر المؤمنین(ع) می فرماید:

«التَّجَمُّلُ مِنْ أَخْلَاقِ الْمُؤْمِنِینَ؛ )⁽¹⁾( زیبا سازی از اخلاق مؤمنین است.»

امام صادق(ع) نیز می فرماید:

«اِنَّ اللَّهَ تعالی یحِبُّ الجَمالَ وَ التَّجَمُّلَ وَ یکْرَهُ البُؤسَ والتّباؤُّسَ فَاِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجلَّ اِذا اَنْعَمَ عَلی عَبْدٍ نِعْمَةً اَحَبَّ اَنْ یری عَلَیهِ اَثَرَها قیلَ وَ کَیفَ ذالِکَ قالَ ینَظِّفُ ثَوْبَهُ و یطَیبُ ریحَهُ وَ یحْسُنُ دارَهُ وَ یکْنُسُ اَفْنِیتَهُ حَتَّی اِنَّ السِّراجَ قَبْلَ مغیبِ الشَّمْسِ ینْفِی الْفَقْر وَ یزیدُ فِی الرِّزقِ؛ )⁽¹⁾( خداوند تعالی زیبایی و زیباسازی را دوست دارد و تنگدستی و فقیر نشان دادن خویش را زشت می شمارد. همانا خداوند عزوجلّ دوست دارد هنگامی که به بنده ای نعمتی عطا فرمود، اثر آن نعمت را بر او ببیند. سؤال شد چگونه؟

حضرت فرمودند: لباس نظیف بپوشد، بوی خوش استعمال کند، خانه اش را نیکو سازد، فضای مقابل خانه را جاروب کند [و مواردی که نعمتهای خداوند را نشان می دهد انجام دهد؛] حتی روشن کردن چراغ قبل از غروب خورشید، که فقر را برطرف و بر روزی می افزاید.»

زیبا سازی و عزت نفس

گاهی عدم زیبایی ظاهر و لباس نا مناسب موجب هتک آبرو و مخدوش گشتن عزت نفس مسلمان می گردد و هیچ مؤمنی حق ندارد آبروی خود را بریزد.

امیرالمؤمنین علی(ع) به کمیل فرمودند:

«اِنَّ اَحَبَّ مَاامْتَثَلَهُ الْعِبادُ اِلَی اللَّه بَعْدَ الاِْقْرارِ بِهِ وَ بِاَوْلِیائِهِ اَلتَّجَمُّلُ والتّعَفُّفُ وَالاِصْطِبارُ یا کُمَیلُ لابَأسَ بِاَنْ لایعْلَمَ سِرُّکَ یاکُمَیلُ لاتُرِینَّ النَّاسَ افْتِقارَکَ وَاضْطِرارَکَ وَاصْطَبِرْ عَلَیهِ احْتِساباً بِعِزٍّ؛ )⁽¹⁾( دوست داشتنی ترین اطاعت بندگان نسبت به خداوند بعد از اقرار به توحید و اقرار به حقانیت اولیاءاش، زیبا نمودن خود و پرهیز از گناه و به صبر واداشتن خود می باشد. ای کمیل! مانعی ندارد که سرّ تو معلوم نشود. ای کمیل! هرگز فقر و مشکلات خود را به مردم نشان نده و بر آن صبر کن، به خاطر اینکه [این صبر] از عزّت به حساب می آید.»

از آنجا که رفتار و گفتار مبلّغ آموزنده و نشانگر معارف اسلامی برای افراد بسیاری به حساب می آید، شایسته است که رفتار و کردارش حکایت از عزّت نفس او داشته باشد. به تعبیر قرآن، آنچنان زندگی کند تا آنان که از زندگی او بی خبرند احساس کنند فردی بی نیاز بوده و هرگز به مال مردم چشم ندوخته است. )⁽²⁾(

برای دستیابی به این ارزش قرآنی، لازم است ظاهر انسان به گونه ای باشد که فردی بی نیاز به نظر آید.

هر مسلمانی موظّف است آبروی خویش را حفظ کند، گرچه فقیر باشد؛ و کسانی که نعمتهای خدادادی را برای فقیر جلوه دادن خود بپوشانند، بر خلاف روایات و سیره معصومین(ع) عمل کرده اند.

گاهی مبلّغ در مسائل شخصی عزت نفس دارد، لیکن برای امور خیر یا برای ساخت مسجد و به ویژه ساخت خانه عالم، خود را دچار ذلّت می کند؛ در حالی که عزّت روحانی و مبلّغ بسیار با اهمّیت بوده، نباید جایگاه تبلیغی خویش را برای این موضوعات تضعیف کند.

رعایت احترام آبرومندان

کسانی که سعی دارند آبروی خود را حفظ کنند؛ از سویی خداوند آنان را کمک می کند و از سوی دیگر سفارش گردیده فقرایی که داری عزّت نفس بوده، با آراستن ظاهر، آبروی خویش را حفظ می کنند، در صورتی که با مشکل روبرو شدند باید در نوع و نحوه کمک رسانی به آنان رعایت شخصیت آنها بشود.

از امام صادق(ع) در ضمن حدیثی نقل گردیده که فرمودند:

«تعطی صدقةُ الانعامِ لِذَوِی التَّجَمُّلِ مِنَ الْفُقَراءِ لاَِنَّها اَرْفَعُ مِنْ صدقاتِ الاَموالِ وَ اِنْ کانَ جمیعُها صدَقَةً وَ زَکاةً وَلکِن اَهْل التَّجَمُّل یسْتَحْیونَ اَنْ یأْخُذُوا صَدَقاتِ الاَمْوالِ؛ )⁽¹⁾( صدقه "گوشت" حیوانات را به فقراء اهل تجمّل بدهید، برای اینکه این صدقه از صدقه پول محترمانه تر است، گرچه همه صدقه و زکات به حساب می آید؛ امّا افراد اهل تجمّل (وآبرومند) از گرفتن صدقه مالی خجالت می کشند.»

لباس

لباس تمیز و نظافت در پوشش، تشریفات نیست؛ بلکه ادب و ارزش دینی است و در روایات بسیاری بر آن تأکید شده است.

برخی از مبلّغان هنگامی که در محل تبلیغ هستند، به دلیل اینکه روستائیان توجه چندانی به نظافت لباس ندارند، به جای اینکه مردم را به نظافت تشویق کنند، خود همرنگ مردم شده و نسبت به نظافت لباس بی اعتنا می شوند؛ در حالی که نظافت لباس در پیشبرد اهداف تبلیغی مبلّغ و تأثیر بیان او نقش بسزایی دارد.

امام صادق(ع) از پدر بزرگوارشان نقل می کنند:

«مَنِ اتَّخَذَ ثَوْباً فَلْیسْتَنْظِفْهُ؛ )⁽¹⁾( کسی که لباسی را برگزید، باید آن را پاکیزه سازد.»

در روایات اسلامی به پاکیزگی لباس اهمّیت فراوانی داده شده است، تا آنجا که کثیف بودن لباس را موجب قطع تسبیح آن معرفی کرده اند.

پیامبر اسلام(ص) به عایشه می فرمایند:

«اِغْسِلی هذَینِ الثَّوْبَینِ اَما عَلِمْتِ اَنَّ الثَّوْبَ یسَبِّحُ فَاِذا اتَّسَخَ اِنْقطَعَ تَسْبیحُهُ؛ )⁽¹⁾( این دو لباس را بشوی، آیا نمی دانی که لباس تسبیح می گوید و هنگامی که کثیف می شود، تسبیح او قطع می گردد.»

در برخی از روایات، برای شستن لباس آثار ظاهری و معنوی بر شمرده اند.

امیر المؤمنین علی(ع) می فرماید:

«غَسْلُ الثِّیابِ یذْهَبُ بِالْهَمِّ وَالْحُزْنِ وَ هُوَ طَهُورٌ لِلصَّلواةِ؛ )⁽²⁾( شستن لباس غم و اندوه را برطرف و موجب پاکی برای نماز می شود.»

لازم به یادآوری است که نظافت و اهتمام به پاکیزگی لباس، به معنای زیاده روی و تبدیل شدن به انسان عروسکین نیست؛ به گونه ای که احساس شود فرد، خودپسند و اهل تفاخر و بی درد است.

بوی خوش

از مسائل دیگری که رعایت آن توسط مبلغین در جذب افراد مؤثر است، استعمال بوی خوش و پرهیز از بوی بد می باشد. گاهی بوی تعفّن عرق "هنگام مصافحه با مردم" به طور جدّی آزار دهنده است.

امیرالمؤمنین علی(ع) می فرماید:

«تَنَظَّفُوا بِالْماءِ مِنَ الرّیحِ المُنْتِنِ الَّذی یتَأَذَّی بِهِ وَ تَعَهَّدُوا اَنْفُسَکُمْ فَاِنَّ اللَّهَ یبْغِضُ مِنْ عِبادِهِ القاذورَةَ الَّذی یتَأَنَّفُ بِهِ مَنْ جَلَسَ اِلَیهِ؛ )⁽¹⁾( با آب، خود را از بوی متعفّن آزار دهنده تمیز کنید و خویشتن را به آن ملزم نمایید؛ چون خداوند از بین بندگانش فرد کثیفی را که مردم از همنشینی با او بیزارند، دشمن می دارد.»

مبلغین برای جذب افراد و هدایت انسانها لازم است خود را به بوی خوش بیارایند.

از امام هشتم علی بن موسی الرضا(ع) نقل شده است که فرمودند:

«اَلطّیبُ مِنْ اَخْلاقِ الاَْنْبِیاءِ؛ )⁽¹⁾( بوی خوش از اخلاق پیامبران است.»

مسواک زدن

یکی از مسائل آزار دهنده در ارتباطات اجتماعی، بوی بد دهان است. گاهی هنگام هم صحبت شدن با افراد، بوی بد دهانشان دیگران را آزار می دهد.

برخی از افراد عادت دارند که هنگام سخن گفتن، آرام تکلم کنند؛ از این رو دهان خود را به مخاطب خیلی نزدیک می کنند، این حالت بسیار ناپسند بوده و موجب انتقال بسیاری از بیماریها می شود و اگر بوی دهان هم بد باشد، بسیار مشمئز کننده و رنج آور می گردد.

مبلغ در ارتباطات اجتماعی ضروری است از نزدیک کردن دهان خود به مخاطب، پرهیز کند و از سوی دیگر با مسواک و یا حداقل خلال، از تعفن دهان خود جلوگیری نماید.

امام صادق(ع) فرمودند:

«مِنْ اَخْلاقِ الاَنْبِیاءِ(ع) السِّواک؛ )⁽¹⁾( مسواک زدن از اخلاق انبیاء(ع) است.»

پیامبر گرامی اسلام(ص) می فرماید:

«تَخَلَّلُوا فَإِنَّهُ مِنَ النَّظَافَةِ وَ النَّظَافَةُ مِنَ الْإِیمَانِ وَ الْإِیمَانُ مَعَ صَاحِبِهِ فِی الْجَنَّةِ؛ )⁽²⁾( دندانهای خود را خلال کنید؛ زیرا خلال دندانها یکی از نمودهای نظافت و نظافت از ایمان است و ایمان با دارنده آن در بهشت است.»

امام صادق(ع) از پیامبر(ص) نقل فرمودند:

«تَخَلَّلُوا فَإِنَّهُ ینَقِّی الْفَمَ وَ مَصْلَحَةٌ لِلِّثَة؛ )⁽³⁾( دندانها را خلال کنید؛ زیرا این عمل دهان را پاکیزه و موجب اصلاح لثه است.»

پرهیز از زیاده خوردن

یکی از اخلاقیات ناپسند، شکم بارگی است. امروزه زیاده خواری و تنوع در خوراک یکی از بلایای اجتماعی گشته است؛ به گونه ای که عده ای با فقر و تهی دستی هم سعی می کنند این روش غلط را دنبال کنند. کسانی که تمام همت خود را بر بیش تر خوردن نهاده اند، آفات بسیاری را برای خود تدارک می بینند. این آفات در مبلغین از قبح بیش تری برخوردار است که در اینجا به مواردی اشاره می کنیم.

پرخوری نمایشی زشت از روحانیت در میهمانیهای عمومی در اذهان ایجاد می کند.

در روایات بسیاری از پرخوری مذمت گردیده که در این بخش نمونه ای ذکر می شود.

امام باقر(ع) می فرماید:

«ما من شیئ ابغض الی الله عزوجل من بطن مملوء؛ )⁽¹⁾( در نزد خداوند هیچ چیز بدتر از شکم پر نیست.»

پیامبر(ص) شام پنجشنبه ای در مسجد قبا افطار کرده و فرمودند: آیا نوشیدنی نیست ؟ اوس بن خوله انصاری قدح بزرگی از دوغ آمیخته با عسل برایش آورد، آن حضرت به دهان نزدیک نمود تا بیاشامد اما ظرف را دور کرده سپس فرمود:

«شَرَابَانِ یکْتَفَی بِأَحَدِهِمَا عَنْ صَاحِبِهِ- لَا أَشْرَبُهُ وَ لَا أُحَرِّمُهُ وَ لَکِنِّی أَتَوَاضَعُ لِلَّهِ فَإِنَّ مَنْ تَوَاضَعَ لِلَّهِ رَفَعَهُ اللَّهُ وَ مَنْ تَکَبَّرَ خَفَضَهُ اللَّهُ وَ مَنِ اقْتَصَدَ فِی مَعِیشَتِهِ رَزَقَهُ اللَّهُ وَ مَنْ أَکْثَرَ ذِکْرَ اللَّهِ أَحَبَّهُ اللَّهُ؛ )⁽²⁾( دو نوشیدنی است که می توان به یکی اکتفاء کرد؛ از این رو من نمی نوشم اما آن را هم حرام نمی کنم، ولی برای خدا تواضع می کنم که هر که برای خدا تواضع کند، خدا او را بالا می برد، و هر که تکبر کند خداوند او را پایین می آورد، و هر که در زندگیش میانه رو باشد، خداوند به او روزی می دهد، و هر کس زیاد به یاد خدا باشد، خداوند او را دوست خواهد داشت.»

گفتار دوم: وظائف و اخلاق اجتماعی

مقدمه

فصل پنجم: اخلاق و خود سازی در تبلیغ

گفتار دوم: وظائف و اخلاق اجتماعی

مقدمه

بعد از بحث اخلاق فردی، به اخلاق اجتماعی می پردازیم. اخلاق اجتماعی جایگاه ویژه ای در موفقیت مبلّغان دارد و اگر مبلّغ در ارتباطات اجتماعی از اخلاقیات ناب اسلامی استفاده کند، به راحتی می تواند مردم را جذب و در جهت هدایت آنان تأثیر گذار باشد.

الف: اخلاق ارتباطی

فصل پنجم: اخلاق و خود سازی در تبلیغ

گفتار دوم: وظائف و اخلاق اجتماعی

الف: اخلاق ارتباطی

در ابتدا و پیش از بحث ارتباطات اجتماعی، نکاتی را بیان می کنیم.

مبلّغ دین به دنبال هدایت و رشد عقلی انسانها و اثبات حق و آن هم از طریق حق است؛ یعنی حتی از شیوه های باطل، خطا و نیرنگ نمی تواند در جهت اثبات حق حرکت کند؛ از این رو باید شیوه های صحیح و مشروع ارتباط را از خود دین دریافت و سپس در آن جهت اقدام کرد.

سعه صدر

یکی از اخلاقیاتی که در ارتباطات اجتماعی از جایگاه ویژه ای برخوردار است، سعه صدر می باشد اکر بخواهیم در یک جمله کوتاه سعه صدر را تعریف کنیم، باید بگوییم ظرفیت روحی بالایی که در تحولات، شادیها، غمها و نگرانیها موجب واکنش معتدل و آرام می شود.

هنگامی که حضرت موسی(ع) مأمور به تبلیغ رسالات الهی می شود، اولین درخواست او از خداوند، شرح صدر است تا بتواند این مأموریت حساس را به درستی انجام دهد.

حضرت موسی(ع) عرض می کند:

(رَبِّ اشْرَحْ لی صَدْری وَ یَسِّرْ لی أَمْری وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانی یَفْقَهُوا قَوْلی)؛ )⁽¹⁾( «پروردگارا، شرح صدرم عطا فرما و کار مرا برایم آسان گردان و عقده را از زبانم بگشا، تا مردم سخنم را نیکو بفهمند.»

کسانی که دارای شرح صدر باشند با شکستها، ملامت دیگران و یا انتقاد دوستان کلافه نمی شوند و دچار اضطراب، نومیدی و یأس نمی گردند.

مبلغین در موارد بسیاری مدیر روحی فکری مردم گردیده و به طور جدّ، عموم افراد، ریاست معنوی آنان را در منطقه و جامعه می پذیرند.

برای ریاست و انجام مسؤلیت اداره انسانها، شرح صدر به صورت ابزاری دائمی مورد نیاز است.

امیر المؤمنین علی(ع) می فرماید:

«آلَةُ الرِّئَاسَةِ سَعَةُ الصَّدْرِ؛ )⁽¹⁾( ابزار ریاست، سعه صدر است.»

شرح صدر و تبلیغ

در عرصه تبلیغ، سعه صدر از جایگاه و اهمیت ویژه ای برخوردار است تا جایی که می توان این خصیصه بسیار ارزشمند را از بزرگ ترین عوامل موفقیت مبلغین معرفی کرد. سعه صدر در کلیه فعالیتهای تبلیغی دارای آثار و برکات فراوان است که اکنون در صدد بیان تمام جزئیات این موضوع نبوده، تنها به بخشهایی اشاره می شود.

سعه صدر و معاندین

دشمنان دین و معاندین اسلام، یا به هیچ دینی معتقد نیستند و یا طرفداران ادیان و مذاهب انحرافی می باشند. در رویارویی با انحرافات و یا تبلیغات سوء آنان گرچه لازم است از طرق قانونی توطئه آنها کنترل شود و از نشر اعتقادات انحرافی آنان جلوگیری گردد؛ اما در مقام بحث و مناظره و ارتباطات اجتماعی، توجه به سعه صدر و تلاش بر هدایت افراد غیر مغرض آنان از اولویتهای تبلیغی است و هر گونه تندی در بحث و ارتباطات اجتماعی، از واکنش منفی در بین مردم و طرفداران آنها برخوردار بوده، نه تنها به هدایت آنان و روشن بینی مردم منجر نمی شود، بلکه به مظلوم نمایی و طرفداری عاطفی مردم از آنها خواهد انجامید.

سعه صدر و مخالفین

در اغلب اماکن تبلیغی، محلات، روستاها و شهرها، افرادی یافت می شوند که به هر دلیل موجّه و یا غیر منطقی، نسبت به روحانیون بی علاقه و یا دارای ذهنیتهای منفی هستند، این افراد با شایعه سازی، بدگویی و گاهی استهزاء عملی سعی در تخریب شخصیت و چهره علمی، اخلاقی و معنوی روحانی دارند و در کوچه و بازار و خیابان، به مسخره کردن روحانی می پردازند و در مواردی به صورت بحث و مناظرة با مبلّغان، اهداف خود را دنبال می کنند. بهترین و موفقیت آمیزترین روش برخورد با این افراد که در سیره معصومین(ع) هم مصادیق آن به وفور دیده می شود، تحمل و سعه صدر است. در برخورد با این افراد، اگر مناظره کردند، بهترین روش جدال احسن و اگر استهزاء نمودند، زیباترین و مشروع ترین روش، سکوت است.

سعه صدر و موافقین

اگر مبلّغ نسبت به افراد مسجدی دارای سعه صدر باشد، انتقادات، پیشنهادات و گاهی تندیهای آنان را با بزرگواری تحمل کند، دلسوزانه و مشفقانه برای رشد و ارتقاء معنوی آنان بکوشد و پدرانه در حد توان برای رفع مشکلات آنان اقدام کند، این روحیه به انسجام مردم و اهل مسجد کمک کرده و همگان را در جهت پیشبرد اهداف تبلیغی و گسترش معارف دین و ترویج عمل به دستورات دینی هماهنگ می سازد.

زمینه روحی سعه صدر

در اینکه چگونه می توان سعه صدر داشت و از کنار مشکلات و ناملایمات و سختیها با بردباری و صبورانه عبور کرده و کلافه نشد، جای بحث گسترده ای است؛ ولی به نظر می رسد یکی از مهم ترین عوامل مؤثر گذشت از علقه های دنیوی است. اگر کسی برای سرای آخرت آماده باشد، بسیاری از مسائل ظاهری دنیا در نظر او رنگ باخته، اهمیت خود را از دست می دهد.

از رسول خدا(ص) در باره چیستی شرح صدر سؤال شد، پیامبر(ص) فرمودند:

«نُورٌ یقْذِفُهُ اللَّهُ فِی قَلْبِ الْمُؤْمِنِ فَیشْرَحُ صَدْرَهُ وَ ینْفَسِحُ قَالُوا فَهَلْ لِذَلِکَ أَمَارَةٌ یعْرَفُ بِهَا فَقَالَ نَعَمْ وَ الْإِنَابَةُ إِلَی دَارِ الْخُلُودِ وَ التَّجَافِی عَنَْ دَارِ الْغُرُورِ وَ الِاسْتِعْدَادُ لِلْمَوْتِ قَبْلَ نُزُولِهِ؛ )⁽¹⁾( نوریست که خداوند در دل مؤمن می افکند، پس سینه اش گشاده می گردد. عرض کردند: آیا علامتی دارد تا به آن شناخته شود؟ آن حضرت فرمودند: آری، با توبه آماده باز گشت به خانه همیشگی است، و در خانه فریب نا آرام است (و به آن دل نبسته است) و برای مرگ قبل از نزول آن آماده است.»

فروتنی و تواضع

تواضع از ویژگیهای بسیار ارزشمندی است که دارای اجر و پاداش اخروی و آثار وپیامدهای دنیوی می باشد. این خصیصه اخلاقی برای هر مسلمان نیکو است؛اما در عالمان و مبلّغان دینی از جایگاه برجسته ای برخوردار است. در این بخش به بحث تواضع از چند منظر توجه شده و با اشاره ای به هر بخش، تحقیق را به مبلّغان بزرگوار وا می گذاریم.

جایگاه تواضع

در باره اهمیت و جایگاه تواضع روایات بسیاری نقل شده است. از باب نمونه، یکی از آنها را که بسیار گویاست ذکر می کنیم.

امام صادق(ع) می فرمایند:

«التَّوَاضُعُ أَصْلُ کُلِّ خَیرٍ نَفِیسٍ وَ مَرْتَبَةٍ رَفِیعَةٍ وَ لَوْ کَانَ لِلتَّوَاضُعِ لُغَةٌ یفْهَمُهَا الْخَلْقُ لَنَطَقَ عَنْ حَقَائِقِ مَا فِی مَخْفِیاتِ الْعَوَاقِبِ وَ التَّوَاضُعُ مَا یکُونُ فِی اللَّهِ وَ لِلَّهِ وَ مَا سِوَاهُ مَکْرٌ وَ مَنْ تَوَاضَعَ لِلَّهِ شَرَّفَهُ اللَّهُ عَلَی کَثِیرٍ مِنْ عِبَادِهِ وَ لِأَهْلِ التَّوَاضُعِ سِیمَاءُ یعْرِفُهَا أَهْلُ السَّمَاءِ مِنَ الْمَلَائِکَةِ وَ أَهْلُ الْأَرْضِ مِنَ الْعَارِفِینَ قَالَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ وَ عَلَی الْأَعْرافِ رِجالٌ یعْرِفُونَ کُلًّا بِسِیماهُمْ وَ أَصْلُ التَّوَاضُعِ مِنْ جَلَالِ اللَّهِ وَ هَیبَتِهِ وَ عَظَمَتِهِ وَ لَیسَ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عِبَادَةٌ یقْبَلُهَا وَ یرْضَاهَا إِلَّا وَ بَابُهَا التَّوَاضُعُ وَ لَا یعْرِفُ مَا فِی مَعْنَی حَقِیقَةِ التَّوَاضُعِ إِلَّا الْمُقَرَّبُونَ [مِنْ عِبَادِهِ] الْمُسْتَقِلِّینَ بِوَحْدَانِیتِهِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ عِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِینَ یمْشُونَ عَلَی الْأَرْضِ هَوْناً وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً وَ قَدْ أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَعَزَّ خَلْقِهِ وَ سَیدَ بَرِیتِهِ مُحَمَّداً(ص) بِالتَّوَاضُعِ فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَ وَ اخْفِضْ جَناحَکَ لِمَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ التَّوَاضُعُ مَزْرَعَةُ الْخُشُوعِ وَ الْخُضُوعِ وَ الْخَشْیةِ وَ الْحَیاءِ وَ إِنَّهُنَّ لَا یأْتِینَ إِلَّا مِنْهَا وَ فِیهَا وَ لَا یسْلَمُ الشَّرَفُ التَّامُّ الْحَقِیقِی إِلَّا لِلْمُتَوَاضِعِ فِی ذَاتِ اللَّهِ تَعَالَی؛ )⁽¹⁾( تواضع بنیاد هر خیر ارزشمند و درجه بلندیست، و اگر تواضع زبانی می داشت که مردم می فهمیدند هر آینه به ما و اسرار نهان خبر می داد. از حقایق پوشیده تواضع آنست که در راه خدا و برای خدا باشد، و غیر از آن فریب است و کسی که برای خدا تواضع کند، خداوند متعال او را عزت و بزرگی بر بسیاری از بندگان خدا بخشد و برای اهل تواضع سیمایی است که ملائکه آسمان و اهل معرفت از اهل زمین، آنان را می شناسند. خداوند متعال می فرماید: در مقامات بلند مردانی هستند که همگان را از سیمایشان می شناسند. اصل تواضع در برابر جلال و هیبت و عظمت خداست، و خداوند عبادتی نمی پذیرد و از آن خشنود نمی شود مگر آنکه از مسیر تواضع گذشته باشد. و غیر از مقرّبان درگاه الهی، آنچه در حقیقت تواضع است نمی فهمند و وابسته به خدای یگانه. خدای عزّوجّل فرموده " و بندگان خدای رحمان آنانند که به آرامی روی زمین راه می روند، و چون با مردم نادان رو برو شوند، سلام می گویند. " و خدای عزّوجّل به عزیزترین خلقش و سید آفریدگانش فرموده «و بالهای رحمتت را برای مؤمنین پیروت بگستران.» و تواضع، مزرعه خضوع و خشوع و ترس و شرم است، و آنها جز از آن مزرعه و در آن به وجود نیایند، و شرف کامل حقیقی درست نباشد جز برای متواضع در راه خدا.»

تواضع، وظیفة هر مسلمان

مردی بر امام باقر(ع) وارد شد و نوشته ای در دست داشت. آن حضرت فرمودند:

این نوشتة مردی است که برای مناظره آمده و سؤال می کند که دینی که عمل در آن قبول می شود کدام است.

آن مرد گفت: خداوند شما را رحمت کند، همین را می خواهم.امام باقر(ع) فرمودند:

«شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً(ص) عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ تُقِرَّ بِمَا جَاءَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ الْوَلَایةُ لَنَا أَهْلََ الْبَیتِ وَ الْبَرَاءَةُ مِنْ عَدُوِّنَا وَ التَّسْلِیمُ لِأَمْرِنَا وَ الْوَرَعُ وَ التَّوَاضُعُ وَ انْتِظَارُ قَائِمِنَا فَإِنَّ لَنَا دَوْلَةً إِذَا شَاءَ اللَّهُ جَاءَ بِهَا؛ )⁽¹⁾( شهادت به اینکه خدایی جز خدای یگانه نیست و اینکه محمد بنده و رسول او است و اقرار کنی به حقانیت آنچه از طرف خداوند نازل شده ولایت ما اهل بیت و بیزاری از دشمن ما و تسلیم به امر ما و ورع و تواضع و انتظار قائم ما؛ زیرا برای ما دولتی است که هر زمان خداوند بخواهد آن را بیاورد.»

در این روایت، سؤال از دینی است که عمل به آن قبول و بدون آن مقبول نیست. امام(ع) در بین اعتقادیات مهمی که مطرح می کنند و از بین اخلاقیات فراوانی که در اسلام آمده، تواضع را به عنوان عنصر اخلاقی ذکر می فرمایند.

تواضع، بخشی از علم

ابی بصیر می گوید: از امام صادق(ع) شنیدم که می فرمود: امیرالمؤمنین علی(ع) زیاد این مطلب را بیان می کردند:

«یا طَالِبَ الْعِلْمِ إِنَّ الْعِلْمَ ذُو فَضَائِلَ کَثِیرَةٍ فَرَأْسُهُ التَّوَاضُعُ وَ عَینُهُ الْبَرَاءَةُ مِنَ الْحَسَدِ وَ أُذُنُهُ الْفَهْمُ وَ لِسَانُهُ الصِّدْقُ وَ حِفْظُهُ الْفَحْصُ وَ قَلْبُهُ حُسْنُ النِّیةِ وَ عَقْلُهُ مَعْرِفَةُ الْأَشْیاءِ وَ الْأُمُورِ وَ یدُهُ الرَّحْمَةُ وَ رِجْلُهُ زِیارَةُ الْعُلَمَاءِ وَ هِمَّتُهُ السَّلَامَةُ وَ حِکْمَتُهُ الْوَرَعُ وَ مُسْتَقَرُّهُ النَّجَاةُ وَ قَائِدُهُ الْعَافِیةُ وَ مَرْکَبُهُ الْوَفَاءُ وَ سِلَاحُهُ لِینُ الْکَلِمَةِ وَ سَیفُهُ الرِّضَا وَ قَوْسُهُ الْمُدَارَاةُ وَ جَیشُهُ مُحَاوَرَةُ الْعُلَمَاءِ وَ مَالُهُ الْأَدَبُ وَ ذَخِیرَتُهُ اجْتِنَابُ الذُّنُوبِ وَ زَادُهُ الْمَعْرُوفُ وَ مَاؤُهُ الْمُوَادَعَةُ وَ دَلِیلُهُ الْهُدَی- وَ رَفِیقُهُ مَحَبَّةُ الْأَخْیار؛ )⁽¹⁾( ای جویندگان علم! دانش دارای فضائل بسیاری است، سر آن تواضع وچشمش دوری از حسد و گوشش فهم است و زبانش راستی، و نگهداری آن به بررسی است و قلبش حسن نیت، و عقلش معرفت اشیاء و امور، دست او محبت و پایش دیدار دانشمندان، همتش سلامت و حکمتش ورع، قرارگاهش نجات است و راهبرش عافیت و مرکبش وفاء و سلاحش کلام نرم و شمشیرش رضا و کمانش مدارا و لشکریانش گفتگوی با علماء و سرانجامش ادب و ذخیره اش دوری از گناهان، توشه اش نیکی و آبش سازگاری و رهنمایش هدایت و رفیقش دوستی با نیکان است.»

تواضع و عقل

عقل از بزرگ ترین نعمتهای الهی است که انسانها گاهی در جهت کمال واعتلاء آن می کوشند و برخی هم با اعمال نادرست خود موجب کاهش و تضعیف نور آن می شوند.

اگر کسی به درستی و با اعمال شایسته خود عقلش را به کمال رسانده باشد، نعمت تواضع را دریافت می کند.

امام صادق(ع) می فرماید:

«کمَالُ الْعَقْلِ فِی ثَلَاثٍ التَّوَاضُعِ لِلَّهِ وَ حُسْنِ الْیقِینِ وَ الصَّمْتِ إِلَّا مِنْ خَیرٍ؛ )⁽¹⁾( کمال عقل در سه چیز است: 1- تواضع برای خدا 2- یقین نیکو 3- سکوت مگر در امور خیر.»

در روایت دیگری امام موسی بن جعفر(ع) به هشام بن حکم می فرماید:

«لِکُلِّ شَی ءٍ دَلِیلٌ وَ دَلِیلُ الْعَاقِلِ التَّفَکُّرُ وَ دَلِیلُ التَّفَکُّرِ الصَّمْتُ وَ لِکُلِّ شَی ءٍ مَطِیةٌ وَ مَطِیةُ الْعَاقِلِ التَّوَاضُعُ وَ کَفَی بِکَ جَهْلًا أَنْ تَرْکَبَ مَا نُهِیتَ عَنْهُ؛ )⁽²⁾( برای هر چیزی راهنمایی است و راهنمای عاقل فکر کردن است و راهنمای فکر کردن سکوت است، و برای هر چیز دوستی است و دوست پشتیبان عاقل تواضع است، و برای نادانی تو همین بس که مرتکب شوی آنچه را که از آن نهی شده ای.»

پرهیز از مبلّغان متکبر

در روایات بسیاری از همنشینی با عالمان سخن به میان آمده، افراد را بدان ترغیب کرده اند؛ اما اگر عالم یا مبلّغی به جای تواضع به تکبر روی آورد، باید از همنشینی با او دوری جست.

پیامبر گرامی اسلام ضمن روایتی می فرماید:

«لَا تَجْلِسُوا عِنْدَ کُلِّ دَاعٍ مُدَّعٍ یدْعُوکُمْ... وَ مِنَ التَّوَاضُعِ إِلَی الْکِبْرِ؛ )⁽¹⁾( با هر مدعی دعوت کننده ای ننشینید که شما را... از تواضع و فروتنی به کبر دعوت می کند.»

در مقابل، آن بزرگوار فرمودند:

«وَ تَقَرَّبُوا إِلَی عَالِمٍ یدْعُوکُمْ مِنَ الْکِبْرِ إِلَی التَّوَاضُعِ؛ )⁽²⁾( و با عالمی دوستی گزینید که شما را از کبر به تواضع می خواند.»

نشانه های تواضع

تواضع در عرصه تبلیغ نمودهای فراوانی دارد؛ از نگاه کردن به مردم، حرکت در کوچه و بازار، ارتباط با اقشار مختلف اجتماعی تبلور داشته تا هنگام سخنرانی و شیوه های سخن گفتن. اما اکنون به موارد مهمی از لسان قرآن و روایات می پردازیم که در رفتارهای مبلّغان می تواند مؤثر باشد.

راه رفتن

یکی از رفتارهای فردی که غالبا نشانگر روحیات آدمی است، چگونگی راه رفتن است. تواضع و یا تکبر که از صفات روحی است در شیوه راه رفتن انسانها بروز و ظهور بیش تری می یابد؛ از این رو روحانی که رفتار و کردار او می تواند تأثیر اخلاقی و تربیتی داشته باشد، لازم است ریشه های خود خواهی را در درون خویش یافته و سعی وافر داشته باشد که این ریشه های خبیثه را بخشکاند.

کسی که تواضع ندارد، با غرور راه می رود، از دیگران سلام می طلبد، با تبختر وارد مجالس می شود و بالاترین جایگاه را در مجالس برای خود می پسندد.

قرآن مجید می فرماید:

(وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولاً)؛ )⁽¹⁾( «با خودپسندی بر زمین راه مرو، که زمین را نخواهی شکافت و به بلندی کوه ها نخواهی رسید.»

امام صادق(ع) از پیامبر(ص) نقل می کنند:

«مَنْ مَشَی عَلَی الْأَرْضِ اخْتِیالًا لَعَنَتْهُ الْأَرْضُ وَ مَنْ تَحْتَهَا وَ مَنْ فَوْقَهَا؛ )⁽²⁾( کسی که از روی غرور بر روی زمین حرکت کند، زمین و آنچه زیر و روی آن است او را لعنت می کند.»

در روایت دیگری امیرالمؤمنین علی(ع) می فرمایند:

«مَنِ اخْتَالَ فِی وِلَایَتِهِ أَبَانَ عَنْ حَمَاقَتِهِ؛ )⁽³⁾( کسی که در مدیریت خود تکبر کند، حماقت خود را نشان داده است.»

حضور در مجالس

یکی از مواردی که مردم در باره آن با حساسیت به داوری می نشینند، ورود مبلّغ به مجالس و برخورد با مردم و انتخاب محل نشستن است. اگر روحانی به جای تعمّد در نشستن بالای مسجد، برای خداوند تواضع داشته و هر جای مجلس مکان نشستن بود بنشیند و خود را برای انتخاب صدر مجلس به درد سر نیاندازد، حتما در تبلیغ دین موفق تر بوده، در جلب رضای الهی و ارتقاء معنوی خویش مؤثر تر عمل خواهد کرد.

امام صادق(ع) می فرماید:

«التَّوَاضُعُ أَنْ تَرْضَی مِنَ الْمَجْلِسِ بِدُونِ شَرَفِکَ وَ أَنْ تُسَلِّمَ عَلَی مَنْ لَاقَیتَ- وَ أَنْ تَتْرُکَ الْمِرَاءَ وَ إِنْ کُنْتَ مُحِقّاً- وَ رَأْسُ الْخَیرِ التَّوَاضُعُ؛ )⁽¹⁾( تواضع آنست که در مجلس پائین تر از مقام خود بنشینی، و به هر که رسیدی سلام کنی، و در گفتار اصرار بیش از حد بر سخن خود را وانهی؛ گرچه بر حق باشی، و اصل خوبی تواضع است.»

غذا خوردن با پائین دستان

برخی، از غذا خوردن با مردم تهیدست و یا افرادی که دارای مشاغل و عناوین بالای اجتماعی نیستند پرهیز می کنند. این رویه به طور خاص برای مبلّغان دین خطا بوده، نشانگر تکبر می باشد.

پیامبر(ص) می فرمایند:

«الْأَکْلُ مَعَ الخُدَّامِ مِنَ التَّوَاضُعِ فَمَنْ أَکَلَ مَعَهُمْ اشْتَاقَتْ إِلَیهِ الْجَنَّةُ؛ )⁽¹⁾( غذا خوردن با خادمان از تواضع است، پس کسی که با آنان هم غذا شود بهشت به او مشتاق می شود.»

نوشیدن دم خورده مؤمنین

یکی دیگر از نشانه های تواضع، آشامیدن دم خورده مؤمنین و جلو گیری از اسراف است. پیامبر گرامی اسلام(ص) فرمودند:

«مِنَ التَّوَاضُعِ أَنْ یشْرَبَ الرَّجُلُ مِنْ سُؤْرِ أَخِیهِ الْمُؤْمِنِ؛ )⁽²⁾( نوشیدن دم خورده برادر دینی، یکی از نشانه های تواضع است.»

رفتار پسندیده با دیگران

اگر افراد بتوانند خود را به جای دیگران قرار داده و آنچه را برای خود دوست ندارند برای دیگران نیز دوست نداشته باشند، به خوبی می توانند رفتاری متواضعانه داشته باشند.

امام رضا(ع) می فرمایند:

«التَّوَاضُعُ أَنْ تُعْطِی النَّاسَ مَا تُحِبُّ أَنْ تُعْطَاهُ؛ )⁽¹⁾( تواضع آنست که آنچه را دوست داری دیگران به تو عطا کنند، به مردم عطا کنی (با آنها به گونه ای رفتار کنی که می خواهی با تو رفتار کنند).»

تو اضع، نه کرنش

برخی به خیال تواضع، در حد بسیار زیادی کرنش می کنند. مبلّغ باید به مردم بیاموزد که کرنش فقط در مقابل خداوند سزاوار است و برای غیر خداوند نباید خضوع کرد. ائمه معصومین(ع) ضمن اینکه در حد اعلای تواضع بودند، هیچ گاه خود را به ذلت نمی انداختند. جمله مشهور اباعبدالله الحسین(ع) که در مقابل یزید ندای عزت بخش جهانی خود را سر داد که "هیهات منا الذله"، یکی از شواهد روشن این مطلب است.

امام مجتبی(ع) هیبت خاصی در نگاه مردم داشت؛ تا آنجا که فردی به آن حضرت عرض کرد: در شما عظمت و بزرگی است. امام(ع) فرمودند:

«بَلْ فِیَّ عِزَّةٌ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی وَ لِلَّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ؛ )⁽¹⁾( در من عزت است. خداوند متعال می فرماید: عزت مخصوص خداوند و رسولش و مؤمنین است.»

واصل بن عطا می گوید: امام حسن دارای سیمای پیامبران و هیبت پادشاهان بود.

محبت

یکی از ویژگیهای بسیار برجسته و مهمی که از اخلاقیات اجتماعی بوده و می تواند رمز موفقیت مبلّغ باشد، محبّت و علاقه به مردم است.

اگر مبلّغ به همه انسانها از عمق جان علاقه مند باشد، رفتار او بر این اساس شکل گرفته، می تواند زمینه جذب و اصلاح انسانها را فراهم سازد.

تلاش برای اصلاح انسانها بدون جذب و ایجاد انس و علاقه، کاری کم اثر و گاهی بی ثمر خواهد بود.

پیامبر(ص) در نخستین گام، افراد را جذب و پس از آن به القاء پیام مبادرت می ورزید.

قرآن مجید درباره علّت توانمندی پیامبر(ص) در جذب انسانها می فرماید:

(فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ)؛ )⁽¹⁾( «به سبب رحمت الهی است که تو نسبت به آنان خوشخو و مهربان هستی و اگر تندخو و سخت دل بودی، از گرد تو پراکنده می شدند.»

قرآن مجید با صراحت علّت گرد آمدن مردم را در کنار پیامبر(ص) لین بودن و نرمخویی حضرت قلمداد کرده است.

در جای دیگر قرآن مجید پیامبر(ص) را این چنین توصیف می فرماید:

(وَ ما أَرْسَلْناکَ إِلاَّ رَحْمَةً لِلْعالَمِینَ)؛ )⁽²⁾( «ما تو را جز رحمت برای جهانیان نفرستادیم.»

پیامبر(ص) حتی برای کافران رحمت است، تا آنان را از تاریکیهای ضلالت نجات بخشیده و هدایت نماید. این رحمت هنگامی که به مؤمنین می رسد، جایگاه ویژه ای می یابد.

قرآن مجید نیز در این باره می فرماید:

(لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیهِ ما عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیکُمْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُوفٌ رَحِیمٌ)؛ )⁽¹⁾( «همانا فرستاده ای از خود شما برایتان آمد که رنج و ناراحتی شما برایش گران، بر (هدایت) شما حریص و نسبت به مؤمنان دلسوز و مهربان است.»

پیامبر(ص) آن چنان نسبت به مردم محبّت دارد که قرآن در ترسیم ویژگی اخلاقی آن بزرگوار می فرماید، رنج و مشقّت مردم او را آزار می دهد، نسبت به گمراهی و انحراف مردم بی تفاوت نیست و برای هدایت آنان با حرص می کوشد و نسبت به مؤمنان دلسوز و مهربان است.

مبلّغ اگر از سویی با تمام توان بکوشد و از سوی دیگر برای همه مردم رحمت باشد، می تواند در جهت هدایت انسانها توفیق یابد.

اهمیت محبّت به مؤمنین

مهر و عطوفت مؤمنان نسبت به یکدیگر تکلیف دینی است؛ اما مبلّغ که خود احیاگر فضیلتهای دینی است از سویی لازم است به این تکلیف الهی عمل کند و از سوی دیگر برای موفّق شدن در تبلیغ معارف اسلامی نیز باید مهر و عطوفت داشته باشد.

«عَنْ أَبِی الْمَأْمُونِ الْحَارِثِی قَالَ قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ(ع) مَا حَقُّ الْمُؤْمِنِ عَلَی الْمُؤْمِنِ قَالَ إِنَّ مِنْ حَقِّ الْمُؤْمِنِ عَلَی الْمُؤْمِنِ الْمَوَدَّةَ لَهُ فِی صَدْرِهِ وَ الْمُوَاسَاةَ لَهُ فِی مَالِهِ وَ الْخَلَفَ لَهُ فِی أَهْلِهِ وَ النُّصْرَةَ لَهُ عَلَی مَنْ ظَلَمَهُ وَ إِنْ کَانَ نَافِلَةٌ فِی الْمُسْلِمِینَ وَ کَانَ غَائِباً أَخَذَ لَهُ بِنَصِیبِهِ وَ إِذَا مَاتَ الزِّیارَةَ لَهُ إِلَی قَبْرِهِ وَ أَنْ لَا یظْلِمَهُ وَ أَنْ لَا یغُشَّهُ وَ أَنْ لَا یخُونَهُ وَ أَنْ لَا یخْذُلَهُ وَ أَنْ لَا یکْذِبَهُ وَ أَنْ لَا یقُولَ لَهُ أُفٍّ وَ إِذَا قَالَ لَهُ أُفٍّ فَلَیسَ بَینَهُمَا وَلَایةٌ وَ إِذَا قَالَ لَهُ أَنْتَ عَدُوِّی فَقَدْ کَفَرَ أَحَدُهُمَا وَ إِذَا اتَّهَمَهُ انْمَاثَ الْإِیمَانُ فِی قَلْبِهِ کَمَا ینْمَاثُ الْمِلْحُ فِی الْمَاءِ؛ )⁽¹⁾( أبی مأمون حارثی می گوید: به امام صادق(ع) عرض کردم حق مؤمن بر مؤمن چیست؟ حضرت فرمودند: بعضی از حقوق مؤمن بر مؤمن آن است که:

در این روایت عجیب که حقوق مؤمنین بر یکدیگر مطرح شده، قبل از همه حقوق، حق دوستی قلبی بیان گردیده است.

محبّت مؤمنین نسبت به یکدیگر تا آنجا اهمّیت دارد که امام سجاد(ع) می فرماید:

«نَظَرُ الْمُؤْمِنِ فِی وَجْهِ أَخِیهِ الْمُؤْمِنِ لِلْمَوَدَّةِ وَ الْمَحَبَّةِ لَهُ عِبَادَةٌ؛ )⁽¹⁾( نگاه مؤمن در چهره برادر مؤمن اش از روی دوستی و مهربانی به او عبادت است.»

مبلّغ همانطور که با نگاه مهرآمیز خویش بر مردم، پاداش می برد، آنان را نیز با رفتار دوستانه خود به دین و مسجد جذب می کند که خود اجر و پاداش فراوان دارد.

دوستی در غربت

گاهی مبلّغان و یا خانواده آنان به دلیل آنکه در مناطق تبلیغی غریب هستند، احساس دلتنگی می کنند، در حالی که گاهی دوستی، بیش از خویشاوندی، افراد را به یکدیگر نزدیک می کند.

اگر مبلّغ راه انس و دوستی با مردم را در پیش گرفت و همسر او با برگزاری جلسات قرآن و دعا، با زنان منطقه تبلیغی ارتباط برقرار کرد، غربت، ویژگیهای خود را از دست داده محل تبلیغ، محل انس می گردد.

امام مجتبی(ع) می فرماید:

«الْقَرِیبُ مَنْ قَرَّبَتْهُ الْمَوَدَّةُ وَ إِنْ بَعُدَ نَسَبُهُ وَ الْبَعِیدُ مَنْ بَعَّدَتْهُ الْمَوَدَّةُ وَ إِنْ قَرُبَ نَسَبُه؛ )⁽¹⁾( خویش نزدیک، آن است که مودّت و دوستی او را نزدیک کرده باشد، گرچه نسبت او دور باشد و بیگانة دور، کسی است که [عدم] دوستی او را دور کرده باشد، گرچه نسبت خویشاوندی او نزدیک باشد.»

راه های ایجاد محبّت

با توجّه به اهمّیت دوستی در عرصه تبلیغ و جایگاه مهم این امر در زمینه سازی جهت تبلیغ معارف دین، ابتدا باید گفت کلیه اخلاقیات اسلامی زمینه ساز دوستی و مودّت است که بخشهایی از آنها در مباحث پیشین مطرح گردید؛ لیکن در این بخش روایاتی را بیان می کنیم که تأثیر زیادی در ایجاد محبّت داشته و به راحتی قابل انجام است.

خوشرویی

یکی از اموری که در لسان روایات بر آن تأکید شده، خوشرویی است.

از امام صادق(ع) نقل شده که فرمودند:

«ثَلَاثٌ مَنْ أَتَی اللَّهَ بِوَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ أَوْجَبَ اللَّهُ لَهُ الْجَنَّةَ الْإِنْفَاقُ مِنْ إِقْتَارٍ وَ الْبِشْرُ لِجَمِیعِ الْعَالَمِ وَ الْإِنْصَافُ مِنْ نَفْسِهِ؛ )⁽¹⁾( سه چیز است که اگر کسی یکی از آنها را نزد خداوند برد، او بهشت را برایش واجب گرداند. انفاق در حال تنگدستی، خوشرویی نسبت به همه مردم جهان و درباره خود انصاف داشتن.»

چه زیباست که مبلّغ نسبت به همه مردم خواه اهل مسجد و یا اهل فسق باشند، با روی باز برخورد کند که خود می تواند در جذب انسانها به دین بسیار مؤثر باشد.

همچنین از امام محمد باقر(ع) نقل شده که فرمودند:

«أَتَی رَسُولَ اللَّهِ(ص) رَجُلٌ فَقَالَ یا رَسُولَ اللَّهِ أَوْصِنِی فَکَانَ فِیمَا أَوْصَاهُ أَنْ قَالَ الْقَ أَخَاکَ بِوَجْهٍ مُنْبَسِطٍ؛ )⁽¹⁾( مردی خدمت پیامبر(ص) آمد و گفت: یا رسول اللَّه! به من توصیه ای بفرما. حضرت در ضمن سفارشاتش به او فرمودند: برادرت را با چهره باز ملاقات کن.»

در روایت دیگری پیامبر(ص) می فرماید:

«یا بَنِی عَبْدِ الْمُطَّلِبِ إِنَّکُمْ لَنْ تَسَعُوا النَّاسَ بِأَمْوَالِکُمْ فَالْقَوْهُمْ بِطَلَاقَةِ الْوَجْهِ وَ حُسْنِ الْبِشْرِ؛ )⁽²⁾( ای فرزندان عبدالمطلب! شما نمی توانید همه مردم را با مال خود گشایش بخشید، پس با روی باز و چهره خوش با آنان برخورد کنید.»

مردم در گرفتاریها به مبلّغان مراجعه می کنند. اگر چه آنان نمی توانند همه مشکلات مردم را حل کنند، لیکن با برخورد خوش و چهره باز می توانند از دردهای آنان بکاهند.

یکی از اصحاب امام صادق(ع) از ایشان پرسید: حدّ خوش اخلاقی چیست؟ حضرت فرمودند:

«تُلِینُ جَنَاحَکَ وَ تُطِیبُ کَلَامَکَ وَ تَلْقَی أَخَاکَ بِبِشْرٍ حَسَنٍ؛ )⁽¹⁾( نرم خویی پیشه کن، سخن خود را زیباگردان و برادر خود را با رویی خوش ملاقات کن.»

ثمره خوشرویی

برخورد شاد، خندان و با چهره ای باز، آثار بسیار زیادی دارد که سه روایت در این زمینه بیان می شود.

امام باقر(ع) می فرماید:

«صَنِیعُ الْمَعْرُوفِ وَ حُسْنُ الْبِشْرِ یکْسِبَانِ الْمَحَبَّةَ وَ یقَرِّبَانِ مِنَ اللَّهِ وَ یدْخِلَانِ الْجَنَّةَ؛ )⁽²⁾( کار خوب و روی خوش موجب کسب محبّت و قرب به خداوند و ورود به بهشت می شوند.»

امیرالمؤمنین(ع) می فرماید:

«اَلْبَشاشَةُ مُخُّ الْمَوَدَّةِ؛ )⁽¹⁾( خوش برخوردی (و انس با مردم) رمز اصلی دوستی و محبّت است.»

حال که خوش کرداری و خوشرویی تا این حد مؤثر است که در دنیا، دوستی و محبّت را به ارمغان می آورد و آدمی را به خدا نزدیک و به بهشت وارد می کند، سزاوار است این اخلاق ارزشمند را پیشه خود کنیم.

در روایت دیگری پیامبر(ص) می فرماید:

«حُسْنُ البِشْرِ یذْهَبُ بِالسَّخیمَةِ؛ )⁽²⁾( خوشرویی کینه را برطرف می سازد.»

چه بسیار دیده شده که فردی نسبت به دوست خود کدورت داشته و تا وقتی که از او دور بوده کینه او را در دل می پرورانده است؛ امّا با یک برخورد صمیمی شاد و با محبّت، همه دشمنیها از بین رفته است.

دشمنان اسلام از روحانیون چهره ای خشن، تند، غیر منعطف و خشک در اذهان مردم ساخته اند. مبلّغ می تواند با برخورد صمیمی و با چهره باز و خندان خود همه تبلیغات دشمن را خنثی ساخته، مردم را به مسجد، پایگاه نشر معارف دین جذب کند.

چهره آدمی می تواند عبوس، دارای اخم و چین و چروک فراوان باشد. لبها هیچگاه بر خنده باز نگردد، چشمها خشن و بی رحم باشد، از گونه ها کینه ببارد و همین انسان می تواند با عادت به لبخند، چهره خویش را شاد و جذّاب نگه دارد.

عضلات صورت انسان با ترکیبی که غالباً دارد شکل می گیرد، از اینرو افراد بد اخلاق هنگامی که می خندند، در چروکهای صورت خود، گویی اندوهی بزرگ را پنهان می کنند، بر عکس کسانی که صورت خود را عادت به خوشرویی داده باشند، گاهی در حال گریه هم انگار می خندند.

سلام

یکی دیگر از مسائلی که موجب ارتباط مهرآمیز بین مبلّغ و مردم می گردد، سلام کردن است. در حاشیه منبر هم ارتباط دوستانه و سلام به مؤمنین از جایگاه حساسی برخوردار است، همچنین سلام کردن در مسیر راه به کسبه، جوانهای سرکوچه، بچه ها، سلام و احوالپرسی با اقشار مختلف خیلی کار ساز است.

در آیات و روایات بسیاری بحث سلام و تحیت گفتن به برداران دینی سفارش شده است.

پیامبر اسلام(ص) می فرماید:

«خَیرُکُمْ مَنْ أَطْعَمَ الطَّعَامَ وَ أَفْشَی السَّلَامَ وَ صَلَّی وَ النَّاسُ نِیامٌ؛ )⁽¹⁾( بهترین شما کسی است که به دیگران طعام می دهد، بلند سلام می کند و در حالی که مردم خفته اند نماز می خواند.»

در اینجا تنها به سلام کردن سفارش نشده، بلکه بلند سلام کردن مورد عنایت است؛ نه سلام آهسته و آرام.

برخی از افراد یا سلام نمی کنند و یا اینکه هنگام سلام کردن از روی تکبّر زیر لب سلام می کنند. بلند سلام کردن، این اخلاق زشت را کنترل می کند.

در روایت دیگری از امام باقر(ع) نقل شده است که:

«أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ(ص) أَمَرَهُمْ بِسَبْعٍ عِیادَةِ الْمَرْضَی وَ اتِّبَاعِ الْجَنَائِزِ وَ إِبْرَارِ الْقَسَمِ وَ تَسْمِیتِ الْعَاطِسِ وَ نَصْرِ الْمَظْلُومِ وَ إِفْشَاءِ السَّلَامِ وَ إِجَابَةِ الدَّاعِی؛ )⁽²⁾( پیامبر(ص) مردم را به هفت چیز دستور داد: عیادت بیماران، تشییع جنازه، وفای به قسم، دعا به کسی که عطسه می کند، یاری مظلوم، بلند سلام کردن و دعوت دیگران را پذیرفتن.»

امام صادق(ع) می فرماید:

«مِنَ التَّواضُعِ اَنْ تُسَلِّمَ عَلی مَنْ لَقیتَ؛ )⁽¹⁾( سلام کردن بر هر کس که برخورد کردی، نشانه تواضع است.»

در روایت دیگری از پیامبر اسلام(ص) نقل شده است که حضرت فرمودند:

«أَبْخَلُ النَّاسِ مَنْ بَخِلَ بِالسَّلَامِ؛ )⁽²⁾( بخیل ترین مردم کسی است که در سلام کردن بخل ورزد.»

ابتدای به سلام از طرف مبلّغان دین از تأثیر بسیار زیادی برخوردار است. مردم، مبلّغ متواضع را، از کسی که انتظار سلام از مردم دارد به خوبی تشخیص می دهند.

این جانب در عرصه تبلیغ و بررسی علل موفقیت مبلّغان، مطالبی را به اقتضاء فعالیتهای خود دریافته ام که از مهم ترین آنها برخورد محبّت آمیز مبلّغ و ابتدا کردن به سلام است.

از امیرالمؤمنین علی(ع) نقل شده است که:

«لِلسَّلَامُ سَبْعُونَ حَسَنَةً تِسْعَةٌ وَ سِتُّونَ لِلْمُبْتَدِی وَ وَاحِدَةٌ لِلرَّادِّ؛ )⁽¹⁾( برای سلام کردن هفتاد حسنه است که شصت و نه حسنه آن برای کسی است که ابتداء به سلام می کند و یک حسنه برای کسی که پاسخ می گوید.»

و در روایت دیگری حضرت امیرمؤمنان(ع) می فرمایند:

«إِنَّ مِنْ مُوجِبَاتِ الْمَغْفِرَةِ بَذْلَ السَّلَامِ وَ حُسْنَ الْکَلَامِ؛ )⁽²⁾( همانا از چیزهایی که موجب مغفرت می گردد، بخشش سلام و نیکویی سخن است.»

جلب رضایت مردم

تلاش برای جلب رضایت مردم، علاوه بر آنکه به لحاظ سیاسی دارای اهمیت می باشد، از نظر دینی هم مسئله ای قابل تأمل و شایسته دقت است.

برخی بر این باورند که رضایت مردم را به هیچ وجه نمی توان به دست آورد؛ از این رو پرداختن به این مقوله را بی نتیجه و عبث می پندارند.

حکومتهای به ظاهر آزاد دنیا با پذیرش لزوم تحصیل رضایت مردم، سعی می کنند حکومت و قدرت خویش را برگرفته از علاقه و تمایل مردم نشان دهند و با نظریه پردازیها و تصویب قوانین بسیار، این کلیدی ترین نشانه دموکراسی را از نظر شکلی پاس دارند. زمامداران در این نظامها می کوشند تا صورت مسئله را به گونه ای طرح کنند که به عامه مردم بقبولانند حکومت در چهارچوب رضایت آنان شکل گرفته است. و در موارد بسیاری از فریب و نیرنگ برای رسیدن به خوشنودی مردم بهره می جویند تا آنان را وادار سازند که ناخودآگاه در مسیر اهداف و مطامع ایشان قرار گیرند.

اما در حکومت علوی، خدمت به عامه مردم و جلب رضایت آنان، مسئله ای اساسی است. برای ورود به این بحث، لازم است ابتدا مقدمه ای بیان شود.

در هر یک از حکومتها و بیش از همه در حکومت اسلامی - از جمله در نظام جمهوری اسلامی ایران - و در چهارچوب جابجایی معادلات قدرت، همه گروهها و احزاب سیاسی باید توجه داشته باشند که وقتی قدرت در دست آنان نیست درباره مخالفان خود چگونه داوری می کنند و چه شعارهایی سر می دهند. آنها باید مواظب باشند هنگامی که خودشان به قدرت رسیدند خطاهای پیشینیان را مرتکب نشوند؛ زیرا در غیر این صورت همان داوریها در مورد آنان انجام خواهد شد.

امیر المؤمنین علی(ع) در این زمینه می فرماید:

«ثُمَّ اعْلَمْ یَا مَالِکُ أَنِّی وَجَّهْتُکَ إِلَی بِلَادٍ قَدْ جَرَتْ عَلَیْهَا دُوَلٌ قَبْلَکَ مِنْ عَدْلٍ وَ جَوْرٍ وَ أَنَّ النَّاسَ یَنْظُرُونَ مِنْ أُمُورِکَ فِی مِثْلِ مَا کُنْتَ تَنْظُرُ فِیهِ مِنْ أُمُورِ الْوُلَاةِ قَبْلَکَ وَ یَقُولُونَ فِیکَ مَا کُنْتَ تَقُولُ فِیهِم؛ )⁽¹⁾( بدان ای مالک، من تو را به سوی سرزمینی اعزام می کنم که قبل از تو دولتهایی عادل یا ستمگر بر آن حکمرانی کرده اند و مردم در رفتار و عملکرد تو همان گونه می نگرند که تو در عملکرد حاکمان پیشین نگریسته ای و همان را در باره تو خواهند گفت که خود در حق پیشینیان گفته ای.»

از سخن آن حضرت چند نکته را می توان استفاده کرد:

1- مدیران برای تثبیت جایگاه مردمی خود غالبا زبان به نکوهش حاکمان قبل می گشایند و نقاط ضعف آنان را در ابعاد مختلف مورد تحلیل قرار می دهند؛ گاه حتی اشاره ای به خدمات ایشان نمی کنند و یا علل و عواملی را که زمینه ساز بروز اشکالات بوده است، نادیده می انگارند تا بتوانند خود را قهرمان نجات بخش مردم جلوه دهند. اما اینان باید آگاه باشند که هر گونه راجع به دیگران قضاوت کنند، مردم نیز درباره آنها همان گونه داوری خواهند کرد.

2- حاکمان باید تلاش کنند تا عملکرد نیکویی از خود بر جای بگذارند؛ زیرا سرانجام از آنها به عنوان حاکم عادل یا حاکم ستمگر یاد خواهد شد.

3- اگر ضعفها و خطاها و بی عدالتیهای حاکمان قبل در نظر زمامداران رنج آور است، سعی کنند زمانی که به حکومت می رسند، آن رفتارهای ناپسند را نداشته باشند.

چه خوب است که در فراز و نشیب تغییر مسئولیتها و ریاستها، در باره عملکرد گروه مقابل از در انصاف و عدل سخن بگوییم و عیوب یکدیگر را چند برابر جلوه ندهیم. از سوی دیگر اگر گروه مقابل را به بی اعتنایی نسبت به خواسته مردم متهم می کنیم، بکوشیم هنگامی که بر اریکه قدرت نشستیم نسبت به مردم و خواسته های بر حق آنان بی اعتنا نباشیم.

علاقه مردم به حاکمان

مدیران و کارگزاران جامعه در صورتی موفق خواهند بود که از پشتوانه محبت مردم برخوردار باشند، نه اینکه مردم حکومت را بار گرانی بر دوش خویش احساس کنند. امیر المؤمنین(ع) می فرماید:

«وَ إِنَّ أَفْضَلَ قُرَّةِ عَیْنِ الْوُلَاةِ اسْتِقَامَةُ الْعَدْلِ فِی الْبِلَادِ وَ ظُهُورُ مَوَدَّةِ الرَّعِیَّةِ و إِنَّهُ لَا تَظْهَرُ مَوَدَّتُهُمْ إِلَّا بِسَلَامَةِ صُدُورِهِمْ وَ لَا تَصِحُّ نَصِیحَتُهُمْ إِلَّا بِحِیطَتِهِمْ؛ )⁽¹⁾( بهترین چشم روشنی برای حاکمان برپایی عدالت در شهرها و ابراز علاقه مردم به آنان است و این محبت ابراز نمی شود مگر در صورتی که دلهای مردم آرام باشد. نصیحت و خیرخواهی مردم نیز باقی نخواهد ماند مگر آنکه به حفظ حکمرانان و حضور در گرد آنان علاقه مند باشند.»

از این جمله های نورانی چنین می فهمیم که:

1- رضایت مردم از بهترین و ارزشمندترین نمود موفقیت مدیران است که باید در کسب آن کوشید و نسبت به آن اهتمام ورزید.

2- رضایت مردم از والیان، ارتباط نزدیک با اجرای عدالت در شهرها و بلاد دارد.

3- اگر مردم در دل والیان را دوست داشته باشند، محبت خود را به آنان ابراز می کنند.

4- شهروندان در صورتی خیرخواه و نصیحت گوی والیان خواهند بود که:

الف) از روی محبت گرداگرد مدیران و حاکمان باشند.

ب) دولت و حکومت را باری سنگین بر دوش خود احساس نکنند.

ج) هرلحظه منتظر شکست والیان خود نباشند.

رضایت مردم و تصمیم گیری

در زمامداری بر اساس دستورات امیر المؤمنین(ع) لازم است هنگام تصمیم گیری و انتخاب راه برتر از میان راه های مختلف، یکی از ملاک ها، اطمینان از رضایت یا عدم رضایت مردم باشد.

حضرت علی(ع) در این باره می فرماید:

«وَ لْیَکُنْ أَحَبُّ الْأُمُورِ إِلَیْکَ أَوْسَطَهَا فِی الْحَقِّ وَ أَعَمَّهَا فِی الْعَدْلِ وَ أَجْمَعَهَا لِلرَّعِیَّةِ فَإِنَّ سَخَطَ الْعَامَّةِ یُجْحِفُ بِرِضَا الْخَاصَّةِ وَ إِنَّ سَخَطَ الْخَاصَّةِ یُغْتَفَرُ مَعَ رِضَا الْعَامَّةِ؛ )⁽¹⁾( باید دوست داشتنی ترین کارها نزد تو کاری باشد که بهترین از جهت حق و عمومی ترین از نظر عدالت است و بیش ترین رضایت مردمی را به دنبال بیاورد؛ زیرا نارضایتی عمومی رضایت خواص را از بین می برد و نارضایتی خواص با رضایت عمومی مردم جبران می شود.»

در اینجا یک ملاک ارزشمند در تصمیم گیری مدیران و حاکمان فراروی آنان قرار می گیرد که هنگامی که از بین راه های مختلفی که فراروی آنان برای حل مشکلی و یا انجام کاری قرار می گیرد راهی را انتخاب کنند و از بین بدیلهای مختلف در هنگام تصمیم گیری بدیلی را برگزینند که بیش از همه موجب رضایت عمومی است؛ گرچه عده ای از خواص ناراحت شوند.

مبلغ و جلب رضای مردم

از آنجا که ماهیت تبلیغ یک فعالیت اجتماعی است و مبلّغ به دنبال تأثیر گذاری بر آحاد جامعه خویش است، سلوک اجتماعی او از جایگاه حساس و دقیقی برخوردار می باشد.

مبلّغ برای آنکه مردم را ابتدا جذب کرده، سپس به تأثیرگذاری بر آنها بپردازد، لازم است به لحاظ سلوک و رفتار اجتماعی از توانمندی بالایی برخوردار باشد.

فراوان دیده می شود که مبلّغ تنها به دلیل رفتار زیبا و پسندیده اجتماعی در بین مردم نفوذ کرده و آنان را به راه قرآن و اهل بیت عصمت و طهارت(ع) هدایت نموده است، تا آنجا که مبلّغان موفق گاهی تا چند نسل بعد مخاطبان خویش را متأثر از رفتار و منش اجتماعی خود ساخته اند؛ پدران از آموزه ها و رفتارهای پندآموز آنان برای فرزندان و نسلهای بعد حکایت کرده و آنان را تحت تأثیر قرار می دهند.

در مقابل، افرادی هم یافت می شوند که به لحاظ تبلیغ گفتاری و سخنوری، چیره دست و پر توان اند؛ لیکن به دلیل ناتوانی در سلوک اجتماعی، آموزه های خویش را بی تأثیر می سازند.

در تبلیغ، ارشاد و هدایت مردم نیز توجه به میل و علاقه آنان از ارزش بالایی برخوردار است. روحانی در صورتی موفق خواهد بود که از پشتوانه محبت مردم برخوردار باشد، نه اینکه مردم حضور او را بارگرانی بر دوش خویش احساس کنند.

کلمه «اوسط» در این قسمت از سخن آن حضرت به معنای «بهترین» و ارزشمندترین» است؛ هرچند برخی از مترجمان نهج البلاغه، آن را «میانه روی» یا «میانه ترین» معنا کرده اند.

بیان شد که از دیدگاه امیر المؤمنین علی(ع) یکی از بهترین نمودهای موفقیت حاکمان، عدالت گستری و جلب رضایت مردم است. همچنین از بیانات آن حضرت به این موضوع اشاره شد که باید بهترین کارها در نزد زمامداران فعالیتهایی باشد که به عدالت نزدیک تر و بیش ترین رضایت عامه را به دنبال داشته باشد؛ لیکن مباحثی در این زمینه مطرح است که اکنون مورد بحث قرار می گیرد.

رضایت خدا یا مردم

رضامندی مردم از حاکمان، یکی از مهم ترین مسائلی است که در اسلام مورد توجه و عنایت قرار گرفته؛ لیکن حدودی هم برای آن مطرح شده که قابل دقت و عنایت است.

امروزه در نظریه پردازیهای سیاسی چند نظریه در فلسفه سیاسی مطرح است که ما آنها را به دو دسته کلی تقسیم می کنیم. دسته اول نظریه هایی که دلیل مشروعیت نظام را رضایت مردم قلمداد می کنند و دسته دوم کسانی که ملاک مشروعیت حکومت را اهتمام حکومت به اجرای شاخصهای ارزشی، قلمداد می کنند؛ شاخصهایی مانند عدالت گستری، ترویج ارزشهای اخلاقی و...

این مباحث جای بررسیهای خاص خود را دارد که به اهل فن و بحثهای کارشناسانه آن وا می نهیم، لیکن در مورد نظریه های دسته اول که ملاک مشروعیت حکومت را رضایت مردم می داند؛ در فضای سیاسی ایران مطالبی مطرح است که از دو زاویه قابل بررسی و دقت است.

اول: انگیزه ها، چرایی و فلسفه طرح نظریه ها و اهداف خیرخواهانه یا خیانت آمیز طراحان و ترویج کنندگان این مباحث که این بحث جای بسی دقت و بررسیهای عمیق دارد؛ لیکن ما در این مجال کم، به این زاویه از مطلب نمی پردازیم.

دوم: بحث از دیدگاه ها در زمینه رعایت رضامندی مردم در فضای سیاسی ایران است. که پس از اشاره ای به این مباحث، از قرآن و مولای متقیان، جهت یافتن راه از بیراهه در این عرصه مدد می جوییم.

1- برخی تحصیل رضایت مردم را برای حاکمان اصلی خدشه ناپذیر معرفی کرده و عدم رضایت مردم را دلیل عدم شروعیت حکومت حاکمان قلمداد می کنند. اینان در فضای سیاسی امروز کشور تا حدی پیش می روند که جان کلام آنان این است که اگر رضایت مردم در ترویج کفر و فسق هم بود، باید به صورت اصلی و بنیادین مورد توجه قرار گیرد. و حاکمان در حقیقت با آراء مردم به حکومت می رسند و باید خواست مردم و رضایت محض آنان را دنبال کنند.

2- عده ای هم در مقابل براین باورند که رضایت خدا باید تحصیل شود و در صورتی که مردم نسبت به قوانین الهی تمایل نشان ندادند باید با زور و اجبار آنان را به سوی باورهای دینی سوق داد و رفتارهای مشروع را در بین آنان ترویج کرد.

3- نظریه های دیگری نیز در این موضوع مطرح است که می توان چکیده آنرا این گونه بیان کرد که رضایت و خواست مردم باید در سه عرصه مورد بررسی قرار گیرد.

الف:) حوزه اعتقادات و باورها

غالبا در طول تاریخ به دلایل گوناگون موانعی در مسیر آشنایی مردم با باورهای دینی ایجاد می گشته و زمینه انحراف و انحطاط انسانها فراهم می شده است. در این عرصه پیامبران(ع) و اولیاء خداوند و مصلحان به میدان آمده تلاش می کردند موانع را برطرف، نیرنگها و تزویرها را کنار زنند، تا مردم خود حق را دریابند. در این صورت آنان حق را که با عمق جان و فطرت خویش در ارتباطی تنگاتنگ می بینند بدون تأمل می پذیرند. امروز نیز باید مؤمنین با موانع و تبلیغات دروغین ستیز کنند تا حق برای مردم روشن گردد.

در عرصه پذیرش اعتقادات، پس از رفع موانع، به هیچ وجه به جز رضایت مردم راهی وجود ندارد. زیرا ایجاد باور بدون رضایت و خواست درونی امکان پذیر نیست. قرآن مجید در این باره می فرماید: (لا إِکْراهَ فِی الدِّینِ قَدْ تَبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ) )⁽¹⁾( .

ابتدا باید راه رشد و انحطاط برای مردم از هم جدا شود و پس از تبیین و روشنگری، مردم در پذیرش حق کاملاً آزادند و هیچگونه اجباری کارساز نبوده و نباید باشد.

ب:) حوزه امور فردی

در این عرصه نیز انسانها در مقابل خداوند مسئول اعمال خویش اند و کسی حق ندارد در امور شخصیه آنان تجسس کند. در مسائل فردی و خصوصی مردم کسی حق تجسس و گمانه زنی هم ندارد.

قرآن مجید می فرماید:

(یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لا تَجَسَّسُوا وَ لا یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً)؛ )⁽¹⁾( «ای کسانی که ایمان آورده اید، از بسیاری از گمانها بپرهیزید؛ زیرا بعضی از گمانها گناه است و تجسّس نکنید و هیچ یک از شما غیبت دیگری را نکند.»

قرآن مجید پس از دستور به اجتناب از بسیاری از گمانها، مؤمنین را از تجسّس و غیبت کردن بر حذر داشته است و این خود قرینه است بر این که مقصود از ظن، گمان درباره مؤمنین است؛ نه گمان بد.

ج: حوزه مسائل اجتماعی

در مسائل اجتماعی اگر مردم بخواهند احکام و معارف دینی در کلیه شئون فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی آنان اجرا شود و به این امر رأی دهند، زمینه تحقق و اجرای آن دستورات فراهم می گردد؛ لیکن اگر مردم به اجرای دین علاقه نداشته باشند، دستورات دین، حق بودن خود را از دست نمی دهد و مشروعیت آن خدشه ای نمی یابد؛ لیکن به دلیل عدم همراهی مردم امکان تحقق آن وجود ندارد. و از همین جهت عده ای از بزرگان آراء مردم را موجب قدرت و مقبولیت می دانند نه مشروعیت.

اگر علی(ع) 25 سال خانه نشین شود و مردم گرد او را نگیرند، همه دستورات آن حضرت لازم الاتباع و مشروع است، لیکن تحقق حکومت آن حضرت با عدم اقبال مردم امکان پذیر نیست.

پس آنچه مورد بحث و مناقشه است حوزه مسائل اجتماعی است.

رضایت مردم بعد از رضای الهی

مناقشات بسیاری امروزه در مورد مسائل اجتماعی و روابط حاکمان و مردم مطرح است که در مباحث سیاسی با عنوان حقوق اساسی مورد بررسی قرار می گیرد.

در این مباحث غالبا نظریه های غربی مورد توجه می باشد و کمتر به فرهنگ دینی و بومی توجه می شود، در حالی که شایسته تر آن بود که به جای مددخواهی از بیگانگان، به قرآن و سنت تمسک می کردیم تا راه را از چاه باز شناسیم.

در مبحث رضایت مردم نیز که از مباحث عمده در مسائل سیاسی است، می توان با استمداد از ثقلین میزان و ملاک اساسی را شناخت که آیا تحصیل رضایت مردم به عنوان اصیل ترین مسئله در ادبیات سیاسی اسلام مطرح است و یا اینکه حدودی باید رعایت شود.

برای دریافت محدوده اهتمام به رضایت مردم، در منابع دینی مطالب فراوانی وجود دارد که تأمین رضایت مردم در صورتی ارزشمند است که از طریق مخالفت با دستورات دینی نباشد. اکنون به چند مورد اشاره می شود.

1- در واژه اسلام و مسلم مفهوم تسلیم نهفته است، البته تسلیم در برابر خداوند و دستورات او؛ نه تسلیم در برابر دشمنان و معاندین و شیاطین و این امر تحقق خارجی نمی یابد مگر با اطاعت از دستورات دین. یک مسلمان در صورتی که رضایت مردم را در بی اعتنایی به اوامر الهی احساس کرد، هرگز به آن نمی اندیشید.

2- قرآن مجید می فرماید:

(وَ ما کانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَی اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ مَنْ یَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبیناً)؛ )⁽¹⁾( «هرگاه خدا و رسول خدا فرمانی را صادر کنند، هیچ مرد و زن مؤمنی حق ندارد خود را در امور شخصی خویش، مختار بداند و کسی که خدا و رسولش را نافرمانی کند حتما به گمراهی آشکار مبتلا شده است.»

از این آیه چنین استنباط می شود:

الف) مؤمنین در مقابل دستورات خدا و رسولش حق عمل بر خلاف آن را ندارند، گرچه در امور شخصی آنان باشد چه رسد در مسائل اجتماعی.

ب) اگر خداوند و رسولش در موضوعی حکمی را صادر نکردند، انسانها براساس تجارب و تحقیقات خویش می توانند راهی را برگزینند و اینجا میدان اختیار مسلمانان در استفاده از علوم و فنون بشری است. لیکن در موردی که دین فرمانی را صادر کرده، از آنجا که اطاعت از آن دستورات ضامن سعادت بشر است، فردی که ایمان به خدا، قرآن و پیامبر(ص) داشته باشد، راهی غیر از راه دین را برنمی گزیند.

حال اگر این اطاعت موجب سرخوردگی و بی رغبتی از جانب مردم باشد، در کانون فکری، رفتاری یک مسلمان هیچ تأثیری نخواهد داشت.

3- امیرالمؤمنین علی(ع) با صراحت کامل در هنگام تعارض رضایت الهی و امیال مردم چنین می فرماید:

«وَلَا تُسْخِطِ اللهَ بِرِضَی اَحَدٍ مِنْ خَلْقِهِ فَاِنَّ فِی اللهِ خَلَفاً مِنْ غَیْرِهِ وَ لَیْسَ مِنَ اللهِ خَلَفٌ فِی غَیْرِهِ؛ )⁽¹⁾( خدا را در راضی نگهداشتن مردم به خشم نیاور؛ زیرا خشنودی خدا جایگزین هر چیزی بوده؛ اما هیچ چیز جایگزین خشنودی خدا نمی شود.»

4- در جای دیگر امیرمؤمنان(ع) سرآغاز تمام فتنه ها را پیروی از هواهای نفسانی و مخالفت با کتاب الله بیان می دارد و می فرماید:

(إِنَّمَا بَدْءُ وُقُوعِ الْفِتَنِ أَهْوَاءٌ تُتَّبَعُ وَ أَحْکَامٌ تُبْتَدَعُ یُخَالَفُ فِیهَا کِتَابُ اللَّهِ وَ یَتَوَلَّی عَلَیْهَا رِجَالٌ رِجَالًا عَلَی غَیْرِ دِینِ اللَّهِ)؛ )⁽²⁾( «همانا آغاز پدید آمدن فتنه ها، هواپرستی و بدعت گزاری است. نوآوری هایی که قرآن با آن مخالف است و گروهی از این طریق بر خلاف دین خدا بر گروهی دیگر حاکم می شوند.»

کسانی که برای جلب آراء زنان، جوانان و افراد بی دین و فاسد و ولگرد و.... هر گونه مطلبی را بر خلاف دستورات دینی مطرح می کنند، حجاب را به سخریه می گیرند، قصاص را رد می کنند، از لجام گسیختگی و لجنزار غرب برای خود بهترین الگو می سازند و هر نوشته فاقد ارزشی را بر چشمان ناپاک خود می نهند و براساس آن احکام الهی را محک می زنند، فتنه ای بزرگ بنیان گذاری می کنند که آغاز انحراف نسلها خواهد بود.

اگر افرادی منحرف باشند و از کفر دفاع کنند، بهتر از آن است که ملاکهای کفر و فسق را رنگ دینی بخشند و بدعت گذاری آغاز شود.

نتیجه آن که رضایت مردم در طول رضایت الهی است؛ یعنی ما وظیفه داریم ابتدا رضایت الهی را مدنظر قرار دهیم و پس از آن، برای جلب رضایت مردم تلاش کنیم. مردم سالاری بدون قید دینی آن، بازیچه قرار دادن مردم و دین خداست.

ب:) رفتار اجتماعی

فصل پنجم: اخلاق و خود سازی در تبلیغ

گفتار دوم: وظائف و اخلاق اجتماعی

ب:) رفتار اجتماعی

در فصل مباحث اجتماعی مطالبی باید مورد توجه قرار گیرد که در سرفصلهای پیشین نمی گنجد؛ از این رو در این بخش تحت عنوان امور عمومی مورد بررسی قرار می گیرد.

مسکن

مبلّغ از هنگام ورود به محل تبلیغ باید بسیار دقیق و حساب شده عمل کند؛ زیرا گاهی با یک عمل یا حرکت ممکن است زمینه فعالیت تبلیغی خود را تخریب ساخته و از همان ابتدا، راه شکست و عدم موفقیت را بپیماید. اوّلین گام در این مسیر، محل استقرار یا اسکان می باشد.

مبلّغ با توجّه به وضعیت و زمان تبلیغ یا موقعیت محل از جهت اسکان غالباً در یکی از سه حالت ذیل قرار می گیرد:

الف. اسکان در خانه های مردم؛

ب. اسکان در خانه استیجاری؛

ج. اسکان در خانه عالم.

اکنون درباره هر یک مطالبی را بیان می کنیم:

اسکان در خانه های مردم

غالباً در مناسبتهای تبلیغی، روحانیون پس از ورود به روستا در خانه یکی از اهالی متدین محل اسکان می یابند که در مدّت 10 روز تا گاهی دو ماه میهمان آن منزل خواهند بود.

قبل از هر چیز باید توجّه داشت که میزبانی یک روستایی یا هر فرد دیگر در محلّ تبلیغ، وظیفه سازمانی صاحب خانه نیست؛ بلکه غالباً این افراد انسانهای با گذشت، متدین و علاقه مند به روحانی هستند که او را به خانه خود دعوت نموده و در مدت اقامت، از وی پذیرایی می کنند؛ از این رو روحانی باید از سویی از صاحب خانه و اهالی تشکّر کرده و از سوی دیگر مواظب باشد که این علاقه مندی به دین و روحانیت کاهش نیابد. در موضوع مورد بحث لازم است نکاتی از طرف روحانی رعایت شود که ذیلاً بیان می شود:

مبلّغ بایستی مواظب باشد که در خانه افراد مسئله دار اسکان نیابد؛ اعمّ از آنکه قبل از انقلاب مخالف انقلاب بوده یا پس از انقلاب اهل سوء استفاده و رانت خواری بوده و یا آنکه در بین مردم به عنوان فردی خلافکار شناخته شده باشند؛ مانند رباخواری، پارتی بازی، ظلم و ستم به دیگران، خان و خان زاده و..

همنشینی اهل علم با این افراد خطای فاحش بوده، مردم را از اطراف روحانی پراکنده می سازد.

البته تذکر این نکته لازم است که روحانی نباید خطاکاران قبل و یا بعد از انقلاب را طرد کند، بلکه باید با جذب آنان به مسجد، سعی در اصلاح آنان داشته باشد؛ لیکن این به معنای همنشینی و سکونت در خانه آنان نیست که همنشینی با این افراد قطعاً زمینه تبلیغ و موفقیت افراد را از بین خواهد برد.

قال الجواد(ع):

«کَفی بِالْمَرْءِ خِیانَةً اَنْ یکُونَ اَمیناً لِلْخَوْنَةِ؛ )⁽¹⁾( در خیانت کار بودن همین بس که شخصی امین خائنان باشد.»

امام صادق(ع) می فرماید:

«لاینْبَغی لِلْمُسْلِمِ اَنْ یواخِی الْفاجِرَ وَلاَ الاَحْمَقَ وَلاَ الْکَذّابَ؛ )⁽²⁾( بر مؤمن سزاوار نیست که با گنه کار، نادان و دروغگو دوستی داشته باشد.»

و در جای دیگر امام صادق(ع) از امیرالمؤمنین(ع) نقل می کنند که:

«مَنْ کانَ یوْمِنُ بِاللَّهِ وَالْیوْمِ الاْخِرِ فَلا یقومُ مَکانَ رَیبَةٍ؛ )⁽³⁾( کسی که ایمان به خدا و روز قیامت دارد، در مکان شبهه انگیز نمی ایستد.»

اگر معصومین(ع) تا این حدّ به مسلمانان و مؤمنین سفارش به پرهیز از دوستی با گناه کاران و حضور در مکانهای شبهه انگیز می کنند، روحانی نیز باید نسبت به این مسئله حساس تر باشد؛ زیرا از سویی باید عامل به این روایات باشد و از سوی دیگر مردم اگر به روحانی اعتماد معنوی نداشته باشند، به هیچ وجه نمی تواند هدایتگر آنان باشد.

از آنجا که معمولاً صاحب منزل برای فعالیتهای روزانه از خانه خارج می شود، بهتر است روحانی حتی الامکان همزمان با میزبان از خانه خارج و به مسجد، کتابخانه، مدرسه و یا محل تجمع مردم برود، تا اهل منزل به دلیل حضور روحانی دچار مشکل نشوند.

بهتر است برای نشستن جایی انتخاب شود که صاحب منزل مشخص می کند و سعی شود مقابل درهایی که به محل حضور زنان باز می شود، نباشد.

هنگامی که روحانی مهمان مردم است، چند مسئله باید رعایت شود:

الف. از خوابیدن با زیرپوش به شدّت خودداری شود؛ زیرا هم در برابر مردان اهل منزل از وزانت برخوردار نیست و هم گاهی زنان برای امور خانه داری به آن اطاق رفت و آمد دارند که قبح این عمل نمایان تر می شود.

ب. حتماً از خوابیدن بدون روانداز خودداری شود.

ج. از خوابیدن در مواقع نامناسب پرهیز شود.

د. از پرخوابی که حکایت از تنبلی داشته باشد پرهیز شود.

بهتر است مبلّغ همیشه نظیف بوده و محل زندگی موقت خود را تمیز و نظیف نگه دارد و از آشفته کردن و پراکنده نمودن اشیاء شخصی پرهیز کند.

شایسته است که مبلّغ دینی به هنگام نیاز به استحمام، در شرایطی که محذوری برای اهل خانه نباشد، به حمام رود و پس از آن، از پراکنده کردن لباسهای کثیف خودداری نموده، آنها را در جایی نگهداری کرده و شخصاً بشوید و از تحویل آن به اهل منزل برای شستن جدّاً پرهیز کند.

مبلّغ میهمانی است که غالباً میزبان او صرفاً برای جلب رضای الهی از وی پذیرایی می کند. بسیاری از میزبانان از اقشار متوسط و گاهی به لحاظ اقتصادی از افراد آسیب پذیر به حساب می آیند؛ از این رو بهتر است مبلّغ دینی در مورد غذا خوردن، مسائل ذیل را مدّ نظر داشته باشد:

الف. هیچگاه تصریحاً یا به کنایه تهیه غذایی را بر میزبان تحمیل نسازد؛

ب. اهل خانه را به تهیه غذایی کاملاً ساده در حد غذای عادّی خودشان ترغیب نماید؛

ج. هنگامی که سفره گشوده شد، بی مهابا به یمین و یسار حمله ور نگردد و حقوق دیگران را سر سفره رعایت کند؛

د. از آنجا که برخی از میزبانها ابتدا کل غذا را برای میهمان آورده و پس از پذیرایی، همسر و فرزندانشان غذا می خورند، بهتر است مبلّغ به این امر توجّه داشته و رعایت حال اهل خانه را داشته باشد.

خانه استیجاری

مبلّغانی که تصمیم بر فعالیت طولانی در محلّی دارند، خانه ای را اجاره می کنند، و مدّتی در آن زندگی می کنند.

صاحب منزل معمولاً از مستأجر روحانی انتظار خاصّی دارد که به برخی از آنها اشاره می شود:

الف. اگر خانه نوساز و تمیز است، از سوراخ کردن و میخ کوبیدن به در و دیوار پرهیز شود؛

ب. از خط کشیدن کودکان به در و دیوار جلوگیری شود؛

ج. در مصرف آب دقّت گردیده و از آب ریختن در مکانهایی که موجب ضرر به موجر می شود، پرهیز گردد؛

د. اگر قفل، لامپ، شیشه ها و یا وسائل منزل آسیب دید، حتماً ترمیم و یا جایگزین شود؛

هـ. هنگام تخلیه خانه حتماً کل منزل و آشپزخانه تمیز و زباله ها به بیرون از منزل منتقل شود.

خانه عالم

در برخی از روستاها و یا کنار مساجد شهرکها و شهرها اخیراً سنت حسنه ای وجود دارد و آن ساخت خانه عالم است. برخی از این خانه ها به پیشنهاد خود مبلغین و حمایت مردم بنا شده است.

مهم ترین مسئله ای که در ساخت، تعمیر و یا توسعه این خانه ها باید توسط مبلّغ رعایت شود آن است که مردم احساس نکنند روحانی برای مسئله شخصی خود دنبال ساخت خانه عالم است؛ از این رو پیشنهاد می شود اصل بحث خانه عالم حتی الامکان توسط شورای محل یا هیئت امناء مسجد و یا خیرین مطرح و دنبال شود و در صورتی که مبلّغ ناچار از طرح آن گردید، باید بگوید: اگر این خانه ساخته شود، عالمی که به محل شما می آید دچار مشکل نیست، من برای همیشه که اینجا نیستم؛ از این رو می خواهم بنای خیری را بنیانگذاری کنم.

اگر مردم احساس پی گیری منافع شخصی از جانب مبلّغ کردند، رها کردن ساخت خانه عالم از جانب روحانی، زیبنده تر از دنبال کردن آن است.

نگهداری خانه عالم

مبلّغ باید بداند که اگر خانه ای شخصی داشت حتماً همزمان با استفاده از آن نیاز به مخارجی احساس می گردید که هر فرد دلسوزی آن مخارج را به عهده می گرفت. خانه عالم توسط مردم متدین و فقیر روستایی تهیه شده است؛ از این رو سزاوار است که روحانی همان گونه که از آن استفاده می کند، به تناسب برای مخارج ضروری آن اقدام و مردم را به مشکل نیاندازد.

از سوی دیگر همان گونه که ما به مردم سفارش می کنیم که ساخت خانه عالم از باقیات الصالحات است، بدانیم که خرج کردن و بهینه سازی خانه عالم توسط روحانی هم عمل خیر بوده و موجب جزای اخروی خواهد بود.

در نگهداری از خانه عالم، همه مواردی که در خانه استیجاری بیان شد، به طریق اولی باید رعایت گردد، تا انسان متعهّد نسبت به بیت المال و یا حقوق مردم مدیون نشود.

پس از تخلیه خانه لازم است کلیه خسارتهای وارده جبران شود. و چه زیباست که روحانی مبلَغی را به فرد مورد اعتماد مردم جهت کمک به خانه عالم و یا ترمیم آن تحویل دهد.

دوری از مواضع تهمت

َهر فرد مسلمانی باید از افراد، اماکن و موقعیتهایی که زمینه ساز اتهام است پرهیز کند؛ اما مبلّغ با توجه به جایگاه و اهمیت اعتماد مردم لازم است بیش از دیگران نسبت به این امر اهتمام ورزد. گاهی تردد با افراد مسئله دار و یا رفتن در میهمانیهای خاص و یا مراوده با ثروتمندان بی درد که مورد نفرت مردم هستند موجب می شود تا مؤمنین از روحانی فاصله گرفته و او را مورد اتهام قرار دهند.

امیر المؤمنین علی(ع) می فرمایند:

«مَنْ وَقَفَ بِنَفْسِهِ مَوْقِفَ التُّهَمَةِ فَلَا یلُومَنَّ مَنْ أَسَاءَ بِهِ الظَّنَّ؛ )⁽¹⁾( کسی که خود را در جایگاه تهمت قرار داد، کسی را که به او بد گمان شد، ملامت نکند.»

نظم

منظم بودن در شئون مختلف اجتماعی به افزایش بهره وری در عمر کمک نموده، فوائد بسیاری بر آن مترتب است. با توجه به ارتباطات وسیع مبلغین با مردم؛ اعم از حضور در مسجد، برگزاری نماز جماعت، شرکت در مجالس مذهبی، ایراد سخنرانی، جاری کردن صیغه عقد و... ، غالب فعالیتهای مبلغین با تعداد زیادی از مردم ارتباط داشته و بی نظمی مبلّغ بر تضییع عمر عده ای تأثیر گذار است. رعایت نظم از سویی یک وظیفه شرعی انسانی واز سوی دیگر موجب محبوبیت روحانی در دل مردم و زمینه ساز فعالیتهای موفق فرهنگی می شود .

در نهج البلاغه آمده است:

«قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ(ع) فِی وَصِیتِهِ عِنْدَ وَفَاتِهِ لِلْحَسَنِ وَ الْحُسَینِ(ع) أُوصِیکُمَا وَ جَمِیعَ وُلْدِی وَ أَهْلِی وَ مَنْ بَلَغَهُ کِتَابِی بِتَقْوَی اللَّهِ وَ نَظْمِ أَمْرِکُمْ؛ )⁽¹⁾( امیرالمؤمنین(ع) به هنگام وفات دروصیت خود به امام حسن(ع) و امام حسین(ع) فرمودند: شما و همه فرزندان و خانواده ام و هرکس نوشته من به دست او رسید را وصیت می کنم به تقوای الهی و نظم در کارها.»

معمولا در وصایای معصومین(ع) مهم ترین مسائل مورد نیاز جامعه و مورد توجه آن بزرگواران مطرح می شود و که در وصیت امیرالمؤمنین، بعد از تقوای الهی نظم بیان شده است.

عمل به وعده

با توجه به مسائلی که در باب نظم گفته شد، بخشی از وعده های مبلغین مربوط به همان موارد است که اهتمام به آن بسیار شایسته می باشد.

هشام بن سالم می گوید از امام صادق(ع) شنیدم که آن حضرت می فرمود:

«عِدَةُ الْمُؤْمِنِ أَخَاهُ نَذْرٌ لَا کَفَّارَةَ لَهُ فَمَنْ أَخْلَفَ فَبِخُلْفِ اللَّهِ بَدَأَ وَ لِمَقْتِهِ تَعَرَّضَ وَ ذَلِکَ قَوْلُهُ یا أَیّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ؛ )⁽¹⁾( وعده مؤمن نذری است که کفاره ندارد، پس هر کس خلف وعده کند، به مخالفت وعده با خدا پرداخته و خود را در معرض غضب او قرار داده است و این مصداق گفتار خدای تعالی است که: «ای کسانی که ایمان آورده اید، چرا می گویید آنچه را عمل نمی کنید؟ خیلی مورد غضب الهی است اینکه بگویید آنچه را انجام نمی دهید»

امام صادق(ع) نیز از پیامبر(ص) نقل می کنند که آن حضرت فرمودند:

«مَنْ کَانَ یؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْیوْمِ الْآخِرِ فَلْیفِ إِذَا وَعَد؛ )⁽¹⁾( هر کس ایمان به خدا و روز قیامت دارد، اگر وعده کرد باید به آن وفا کند.»

شوخی و مزاح

عده ای خیلی جدی و در همه امور بسیار خشک و غیر قابل تحمل اند. گروهی هم بسیار شوخ طبع و هر مسئله جدی را هم به شوخی گرفته، هیچ امری را مهم تلقی نمی کنند. هیچ کدام از این دو شیوه رفتاری در روایات معصومین مورد پذیرش واقع نشده است.

در برخی از روایات به شوخی سفارش می شود که ذیلا بیان می کنیم:

راوی در مقام سؤال به ابالحسن(ع) می گوید فدایت شوم، مردی در بین قومی است، بین آنها سخنانی گفته شده، مزاح می کنند و می خندند. حضرت فرمودند:

«لَا بَأْسَ مَا لَمْ یکُنْ؛ اشکالی ندارد تا زمانی که نباشد.»

«فَظَنَنْتُ أَنَّهُ عَنَی الْفُحْشَ؛ خیال کردم مقصود ایشان آن است که فحش نباشد.»

«ثُمَّ قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ(ص) کَانَ یأْتِیهِ الْأَعْرَابِی فَیهْدِی لَهُ الْهَدِیةَ ثُمَّ یقُولُ مَکَانَهُ أَعْطِنَا ثَمَنَ هَدِیتِنَا فَیضْحَکُ رَسُولُ اللَّهِ(ص) وَ کَانَ إِذَا اغْتَمَّ یقُولُ مَا فَعَلَ الْأَعْرَابِی لَیتَهُ أَتَانَا؛ )⁽¹⁾( سپس فرمود: عرب بیابانی نزد رسول خدا(ص) می آمد و چیزی به عنوان هدیه تقدیم او می کرد و همان جا می گفت: بهای هدیه ما را بده، و رسول خدا(ص) می خندید، و چون غمگین می شد، می فرمود: آن عرب بیابانی چه کرد؟ کاش نزد ما می آمد.»

از امام صادق(ع) نقل شده که فرمودند:

«مَا مِنْ مُؤْمِنٍ إِلَّا وَ فِیهِ دُعَابَةٌ قُلْتُ وَ مَا الدُّعَابَةُ قَالَ الْمِزَاحُ؛ هیچ مؤمنی نیست مگر اینکه در او دعابه هست.»

راوی سؤال می کند: دعابه چیست؟ حضرت فرمودند: شوخی کردن است.

امام صادق(ع) به یونس الشیبانی می فرمایند: شوخی کردن بعضی از شما با برخی دیگر چگونه است؟

راوی می گوید کم است.

حضرت می فرمایند:

«فَلَا تَفْعَلُوا فَإِنَّ الْمُدَاعَبَةَ مِنْ حُسْنِ الْخُلُقِ وَ إِنَّکَ لَتُدْخِلُ بِهَا السُّرُورَ عَلَی أَخِیکَ وَ لَقَدْ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ(ص) یدَاعِبُ الرَّجُلَ یرِیدُ أَنْ یسُرَّهُ؛ )⁽¹⁾( این گونه عمل نکنید، هر آینه شوخی از اخلاق خوب است، تو با شوخی برادرت را شاد می کنی و پیامبر(ص) با مردم شوخی می کرد و مقصود ایشان شاد کردن آنان بود.»

در عده ای از روایات هم مذمت شوخی آمده، لیکن با کمی دقت به این نتیجه می رسیم که آنچه مورد مذمت قرار گرفته شوخی زیاد است نه صرف شوخی کردن. اکنون دو نمونه از آن روایات را بیان می کنیم.

از امام صادق(ع) یا امام باقر(ع) نقل شده:

«کَثْرَةُ الْمِزَاحِ تَذْهَبُ بِمَاءِ الْوَجْهِ وَ کَثْرَةُ الضَّحِکِ تَمُجُّ الْإِیمَانَ مَجّاً؛ )⁽¹⁾( شوخی زیاد آبرو را می برد و خنده زیاد ایمان را دور می سازد.»

از امام صادق(ع) نقل شده است:

«إِیاکُمْ وَ الْمِزَاحَ فَإِنَّهُ یذْهَبُ بِمَاءِ الْوَجْهِ وَ مَهَابَةِ الرِّجَالِ؛ )⁽²⁾( از شوخی بپرهیزید که آبرو و وزانت مرد را می برد.»

نتیجه آنکه شایسته است مبلّغ در حد معتدل اهل شوخی و مزاح بوده و از برخوردهای رسمی و خشک با مردم بپرهیزد؛ اما در شوخی کردن چند مسئله باید رعایت شود:

حرمت بزرگان

از موارد دیگری که باید در ارتباطات اجتماعی مورد توجه باشد، رعایت شخصیت افراد ذی نفوذ اجتماعی و مورد قبول مردم است. معمولا این افراد یا از سطح تحصیلات مناسب برخوردارند و یا آنکه از نظر سنی عمری را سپری کرده اند و در هر صورت مقبولیت اجتماعی یافته اند. احترام به این افراد گاهی احترام به عده ای از مردم تلقی می شود. روحانی نباید در محل تبلیغ مانند ملوک رفتار کند که عزیزان و افراد محترم را مورد اهانت قرار داده و ذلیل سازند.

قرآن مجید می فرماید:

(إِنَّ الْمُلُوکَ إِذا دَخَلُوا قَرْیةً أَفْسَدُوها وَ جَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِها أَذِلَّةً وَ کَذلِکَ یفْعَلُونَ)؛ )⁽¹⁾( «پادشاهان چون به قریه ای وارد شوند آن را تباه سازند و عزیزانش را ذلیل می کنند. آری چنین کنند.»

امام صادق(ع) می فرماید:

«عَظِّمُوا کِبَارَکُمْ وَ صِلُوا أَرْحَامَکُمْ وَ لَیسَ تَصِلُونَهُمْ بِشَی ءٍ أَفْضَلَ مِنْ کَفِّ الْأَذَی عَنْهُمْ؛ )⁽²⁾( بزرگانتان را با عظمت شمارید و صله رحم کنید و با خویشان به چیزی بهتر از خودداری از اذیت آنان ارتباط برقرار نمی کنید.»

وظائف سیاسی

امروزه همگان در حوزه های علمیه پذیرفته اند که مسائل سیاسی، بخش عمده ای از معارف دینی است؛ از این رو مبلغین نمی توانند تبلیغ معارف دینی داشته و به عرصه مسائل سیاسی وارد نشوند. تبلیغ مسائل سیاسی اسلام توسط مبلّغان دین نباید مانند سیاسیون باشد، بلکه از روحانیون انتظار است که مسائل سیاسی اسلام را تنها از منظر منابع دینی بیان کنند و در مورد رخدادهای سیاسی روز هم با ملاک ثقلین مردم را راهنمائی کنند. در اینجا به بعضی از مسائل عمده و مهم سیاسی که باید مورد توجه مبلّغان باشد می پردازیم.

الف. دریافت موقعیّت دشمن

پس از قرنها مدلی از اداره حکومت با نگرش دینی پای به عرصه وجود نهاد و در مقابل کلیه مکتبهای غربی و شرقی، شیوه اداره حکومتی خود را معرفی کرد. غربیها خود را تولید کننده تئوریهای حکومتی می دانستند؛ اعم از حکومتهای لیبرالیستی و یا حکومتهای سویالیستی و... و همواره کشورهای شرقی را مصرف کننده معرفی می کردند و تا حدی واقعیتها هم گواه این مطلب بود. آنها از اینکه شیوه ای از اداره حکومت توسط یکی از کشورهای عقب نگه داشته شده شرقی ارائه شود، بسیار ناخرسند شدند. غربیها که زمانی این کشور را یکی از جزائر آرام و رام خویش می دانستند و هر چه دستور می دادند، بدون کوچک ترین اراده ای در اختیارشان بود، امروز حکومتی را ارئه می کند که حاکمیت جهانی آنان را به خطر انداخته، الگویی بسیار جذاب برای کشورهای اسلامی شده و آرام آرام همه نسلهای پویای آنان را به خود جذب می کند.

مسئله مهم دیگری که برای غرب بسیار نگران کننده است، به استقلال و عدم وابستگی اندیشیدن کشورهایی است که قبلا همه ذخائر و منابع خود را بدون کوچک ترین مشکلی در اختیار آنان قرار می دادند و امروز یاد گرفته اند که به مبادله عادلانه منابع روی آورند.

برای مهار چنین بحرانی بهترین راه نشان دادن عدم موفقیت دین در اداره کشور است؛ از این رو با تمام توان به تبلیغ ناکارامدی نظام پرداخته، از همه ابزار ها یا ارتباطی برای دستیابی به این مقصود بهره می برند.

از این رو مبلّغان بزرگوار در جایگاه دفاع از دین به ویژه دفاع از توان عملکرد اجتماعی سیاسی دین لازم است در مقابل تبلیغات بی منطق این کشورها ایستاده، کاملاً واقع گرایانه دست آوردهای نظام سیاسی اسلام را تبیین، تا بتوانند توطئه جهانی کفر را خنثی کنند. برای انجام این وظیفه دینی، پرداختن به مسائل ذیل ضروری است.

ب. معرفی جایگاه اسلام قبل و بعد از انقلاب

نشان دادن جایگاه مسلمانان قبل و بعد از انقلاب از وظائف مهم مبلّغان دین می باشد.

اسلام قبل از پیروزی انقلاب در معادلات اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی و به ویژه در معادلات سیاسی جهان کاملاً منزوی، و در حاشیه زندگی مردم تلّقی می گردید.

کشورهای اسلامی به دو گروه وابسته به بلوکهای غرب و شرق دسته بندی شده بودند، سردمداران کشورها با اشاره این دو قدرت عزل و نصب می شدند، منابع سرشار خدادادی کشورهای اسلامی به تاراج می رفت، مسلمانان به عنوان نیروهای کار ارزان قیمت در اختیار منافع سرمایه داران و قدرتهای بزرگ به کار گرفته می شدند.

در سراسر جهان اگر حرکتی برای بیداری مردم انجام می شد، در حقیقت نجات از زنجیری با زنجیر بلوک دیگر بود، همه قدرتها به منافع خود می اندیشیدند و در معاملات سیاسی به راحتی ملتها و کشورها را معامله می کردند.

امام(ره) با تکیه بر مفاهیم قرآن و معارف اهل بیت عصمت و طهارت(ع) به پا خواست و انقلابی بزرگ را در معادلات سیاسی جهان مطرح نمود؛ انقلابی که نام آن در ادبیات سیاسی آن زمان کاملاً ناشناخته بود. این انقلاب از خمیر مایه فرهنگی مقبول در تفکّرات اعتقادی مردم سرچشمه می گرفت. با حرکت امام، نگاه دقیق و عمیق به این زمینه های فرهنگی رخ داد و مردم با بصیرت خاصّی باورهای خود را با عرصه سیاست پیوند داده، به اعتقادات خود عمق بیش تری بخشیدند. این حرکت با باورهای امامت، ولایت، شهادت طلبی و ظلم ستیزی در هم آمیخت و با استواری مثال زدنی به پیش رفت.

ج. بیان جنایات دشمن

یکی دیگر از وظائف مبلغین، بیان جنایات فراوان کفر، الحاد و نفاق در برابر اسلام و مسلمانان است. دشمنان انقلاب، حرکتهای وسیعی برای نابودی حکومت اسلامی تدارک دیده و هر روز بر تنوّع و حجم آنها افزودند که ذیلاً به مواردی اشاره می شود:

با توجه به تجربه کودتای 28 مرداد و موفقیت دشمن در آن زمان، چندین نوع کودتا برای نابودی انقلاب تدارک دیده شد که از جمله آنها می توان از کودتای نوژه نام برد که با هوشیاری امام(ره) و یارانش با شکست مواجه شد.

ترورهای فراوان و از جمله نابود کردن شخصیتهای نظام در دستور کار دشمنان قرار گرفت. گروهی در حزب جمهوری اسلامی و ساختمان نخست وزیری به خاک و خون کشیده شدند و تعداد زیادی از فرزندان انقلاب در هر کوی و برزن و درون خانه های خود به شهادت می رسیدند.

آمریکا به بهانه نجات گروگانهای خود رسماً به ایران حمله کرد و وارد کشور گردید تا در صحرای طبس در دام الهی افتاده و زمینگیر شد.

جنگی سخت و ویرانگر علیه ایران تدارک دیده شد و تا 8 سال توسط خون آشامی بی منطق، مستبد، قدرت طلب، دارای آرزوهای بزرگ و دیوانه سلطه بر کشورهای دیگر، ادامه یافت.

بلوک شرق و غرب برای نابودی نظام نوپای اسلامی هماهنگ گشته و دشمن را مورد حمایت همه جانبه قرار دادند که اکنون به مواردی از این حمایتها اشاره می شود:

در زمان جنگ، کمکهای تسلیحاتی غرب و شرق بر خلاف همه هنجارهای پذیرفته شده بین المللی با حمایتهای بی دریغ آمریکا به سوی عراق سرازیر شد. به عنوان نمونه می توان از هواپیماهای پیشرفته سوپراتاندارد نام برد که از سوی فرانسه به دولت عراق داده شد و هواپیماهای میگ 27 را بیان کرد که از سوی شوروی به عراق تحویل گردید.

آمریکا، کشورهای منطقه و منافقین داخلی، اطلاعات مورد نیاز عراق را در اختیار آنان قرار می دادند.

کشورهای خلیج در حد بسیار گسترده ای هزینه های جنگ را به عهده گرفته بودند؛ به گونه ای که مردم عراق در زمان جنگ از جهت مالی و اقتصادی هرگز در تنگنا قرار نگرفتند؛ و پس از جنگ بود که عراق با قطع کمکها، مشکلات فراوان اقتصادی را تجربه کرد.

حمایتهای بسیار گسترده سیاسی در همه جوامع بین المللی از عراق به گونه ای انجام شد که برای آشنایان با مسائل سیاسی، خیلی واضح و روشن بود.

آمریکا رسماً به تأسیسات نفتی ایران در زمان جنگ حمله و راه های مواصلاتی ایران به فاو را بمباران کرد.

جنگ روانی تبلیغاتی بسیار حجیم علیه نظام اسلامی در سراسر جهان به منظور مخدوش ساختن چهره نظام اسلامی در افکار جهانیان انجام گردید.

ماهواره ها و شبکه های رادیویی و تلویزیونی بسیاری راه اندازی شد، سایتهای فراوان اینترنتی فعّال گشتند، مزدوران داخلی، مطبوعات را عرصه تاخت و تاز علیه بنیانهای فکری - اعتقادی مردم قرار دادند، ترویج بی بند و باری و ناهنجاریهای اخلاقی در دستور کار قرار گرفت، هر حرکت ضدّ دینی و ضدّ نظام بزرگنمایی شد، و تحریک مردم علیه نظام و شخصیتهای آن به طور جدّی دنبال گشت.

د) بیان برکات انقلاب

امام(ره) با تمام توان به میدان آمد و مؤمنان را بسیج نمود و با انسجامی ستودنی در مقابل همه این توطئه ها ایستاد و همگی را خنثی کرد، و با حول و قوه الهی بر همه مشکلات غلبه نمود؛ اما این تنها یک روی سکّه بود؛ زیرا از سوی دیگر به زیر ساختهای علمی و اقتصادی به گونه ای پرداخت که آثار و برکات فراوانی به دنبال داشت. در اینجا ثمرات این حرکت را در دو بخش داخلی و بین المللی مطرح می کنیم.

کشور ما از جهت علمی عقب نِگه داشته شده بود؛ به نحوی که دانشگاههای ایران در سطح جهان حداکثر مصرف کننده به حساب می آمدند و تنها کسانی که در دانشگاههای خارجی تحصیل کرده بودند، فرهیخته قلمداد می شدند. ضعیف ترین نظریه های غربی با آب و تاب در محافل دانشگاهی مطرح می گردید و بهترین مثالها برای تفهیم مطلب از رفتارهای غربیان انتخاب می شد و نمونه های منفی از مثالها و رفتارهای مردم ایران بیان می گشت، و خودباختگی در بسیاری از اساتید دانشگاهی کاملاً ملموس بود.

اما امروز دانشگاههای ایران به لحاظ علمی نسبت به کشورهای منطقه و حتی برخی از کشورهای اروپایی از جایگاه ممتازی برخوردارند.

نوآوریهای علمی به حدی شتاب گرفته که برای همگان قابل توجّه است. ساخت ماهواره و پرتابگر ماهواره، ساخت انواع و اقسام موشکهای پیشرفته، راه اندازی چرخه سوخت هسته ای، کشت و تکثیر سلولهای بنیادین، موفقیتهای ارزشمند فرزندان اسلام در المپیادهای علمی، اختراعات، و تدوین مقالات فراوان علمی که در سطح جهانی از جایگاه بسیار ارزشمندی برخوردار است و... همه اینها بخشی از جهش علمی ایرانیان است و از همه این موارد مهم تر، دستیابی به اعتماد به خدا و نیروی لایزال الهی است که در سایه تفکّرات اسلامی به دست آمده است.

ایران قبل از انقلاب در بخش صنعت تنها به مونتاژ؛ آن هم به صورت خیلی محدود رو آورده بود؛ دوچرخه از چین وارد می کرد، در تولید ابتدایی ترین ماشین آلات صنعتی عاجز بود، در تأمین مسائل رفاهی مردم مانند: آب، برق، تلفن، بهداشت و... برای بخشهای زیادی از روستاها ناتوان بود و... .

اما امروز به لحاظ صنعتی پیشرفتهای بسیاری صورت گرفته است؛ شرکتها و کارخانه جات تولیدی فراوانی راه اندازی شده، شبکه های آب، برق و تلفن به دورترین نقاط کشور رسیده است، شبکه های فاضلاب و گاز شهری امروزه با سرعت شهرهای بزرگ را پوشش داده و گسترش آن با قبل از انقلاب قابل مقایسه نیست.

کشاورزی که در زمان شاه رو به نابودی می رفت، امروز در بخشهایی جشن خودکفایی برگزار می کند.

در امور نظامی از جهت مدیریت در بخشهای پیچیده، صنایع نظامی کشور کاملاً وابسته بود و مستشاران خارجی حاکمان بخشهای پیچیده صنایع نظامی بودند.

بد نیست به این نکته اشاره شود که ایران در ابتدای جنگ، حتی در ساخت گلوله آر پی جی هم ناتوان بود و از راههایی سعی می کرد آنها را از دیگر کشورها با قیمتهای گزاف خریداری کند.