مشخصات کتاب

جلسه هفتم

رفع اصطکاک میان اراده ها و جلوگیری از ایجاد چالش در میان افراد از طریق بهبود روابط انسانی؛ مدل مطلوب تأمین نیاز های تفریحی

12 تیر ماه 1395

نشست تبیین مدیریت شهری از نگاه الگوی پیشرفت اسلامی

پیشگفتار

عنوان جلسه هفتم و تدوین گران: رفع اصطلاح میان اراده ها و جلوگیری از ایجاد چالش در میان افراد از طریق بهبود روابط انسانی؛ مدل مطلوب تأمین نیازهای تفریحی / ابوالفضل آرپان پور - سجاد حسن زاده

ارائه دهنده ی جلسه: حجت الاسلام و المسلمین علی کشوری

تاریخ جلسه: 1395/04/12

مکان جلسه: تهران - مدرسه علمیه مروری

حاضرین در جلسه: جمعی از طلاب حوزه علمیه مروری و پژوهشگران اولین نقشه راه تولید الگوی پیشرفت اسلامی

مشخصات اثر: 22 صفحه رنگی (21×29.7 س.م)

تاریخ انتشار: 1395 مرداد ماه

اجمالی از جلسه: طی مباحث جلسات گذشته مشخص شد که فلسفه مدیریت شهری ارتقا امر تربیت می باشد. همچنین متناسب با این فلسفه تعریف جدیدی از مدیریت شهری ارائه گردید و بیان شد که مدیریت شهر باید به محوریت محله (محله به معنای محل تأمین نیازهای خانوار) باشد.

در جلسه گذشته به تبیین جایگاه نیاز پرداخته و بیان داشتیم که شاهراه هدایت و ضلالت افراد مدل تأمین نیازهای آنها می باشد. به عبارت بهتر می توان نیازهای انسان ها را به گونه ای تأمین کرد که موجب خدایستنی آنها شود یا اینکه موجب دور شدن آنها از خدا گردد. به عنوان مثال انسان ها نیاز جنسی و عاطفی دارند و اسلام برای تأمین این نیاز راهی به نام ازدواج را پیشنهاد داده است. اما ازدواج چگونه موجب فلاح و رستگاری انسان ها می شود؟ وقتی افراد در محیط خانواده قرار می گیرند برای حفظ و صیانت از این نهاد مقدس باید شک خود را کنترل کنند و به تعبیر قرآن کریم وَمَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ؛ و در هدایت انسان ها نباید فقط به بیان معارف و فعالیت های نظری اکتفا نموده بلکه مدل تأمین نیازها امری با اهمیت و اثرگذار در زندگی فرد است؛ چرا که سبک زندگی افراد ذیل نظامات اجتماعی شکل می گیرد.

با توجه به اینکه مدیریت شهری باید تأمین هر نیازهای خانوار در محله را در دستور کار خود قرار دهد، ابتدا باید هر نیازهای خانوار را در راستای هدایت و ارتقا توحید بازتعریف کنیم تا مدیریت شهری موظف به فراهم کردن این نیازها در محله گردد. هر نیازهای افراد چهار طبقه دارد: 1. تفریحی 2. تفصیلی 3. شغلی 4. روزمره در این جلسه به بازتعریف نیازهای تفریحی خواهیم پرداخت. از منظر اولین نقشه راه تولید الگوی پیشرفت اسلامی نیازهای تفریحی در صدر هر نیازهای خانوار قرار دارند؛ چرا که موجب انگیزش و حرکت و تحرک انسان می شوند و اگر انسان تحرک و انگیزه نداشته باشد قادر به انجام هیچ کاری نخواهد بود.

اما تفریح انسان ها چگونه تأمین می شود؟ آیا شهریازی و پارک موجب تفریح می گردند؟ از منظر نقشه راه نباید تفریح را به صورت حداقلی تعریف کنیم، بلکه تفریح باید به صورت حداکثری بازتعریف شود. برای بازتعریف حداکثری تفریح باید توجه کنیم که برای ایجاد فرح در انسان ها حتماً باید به دوپره توجه کنیم. نخستین برهه، هفت سال اول زندگی انسان ها است. اگر می خواهیم انسان ها تفریح داشته باشند نباید در هفت سال اول زندگی آنها جلوی بازی کردنشان را بگیریم؛ شاید منع شدید ما از بازی زیاد و شلوغ کاری دلیلی داشته باشد ولی چون کودک عقل و قوه تمیزی ندارد در صورت منع شدن فکر می کند که شما او مخالفت می کنید و این منع شدید برای او عقده های روانی و روحی ایجاد می کند و در نتیجه فرد در آینده خودشال نخواهد بود، همچنین افق کوچکی خواهد داشت. نکته دیگری که باید به آن توجه کنیم هفت سال دوم زندگی است؛ از منظر اسلام تفریح زمانی حاصل می شود که انسان ها ارتباطات انسانی را فرا گرفته باشند و در عمل اجرا کنند. به عبارت بهتر اگر انسان ها قادر به برقراری ارتباط انسان با هم نوع خود نباشند او را به چالش خواهند کشید و در نتیجه طرف مقابل خودشال نخواهد بود؛ افرادی که دائماً با یکدیگر چالش دارند روی خودشالی را نخواهند دید. کاری که باید انجام دهیم بهبود روابط انسانی در هفت سال دوم زندگی است؛ اما از چه طریقی؟ مهم ترین گزاره ای که باید در این هفت سال برای کودک جا بیندازیم، مرجعیت علمی اهل بیت علیهم السلام است. اگر فرد اهل بیت علیهم السلام را مرجع علمی خود بداند به توصیه های ایشان عمل خواهد نمود و در نتیجه روابط انسانی بسیار خوبی خواهد داشت و طرف مقابل را به چالش نخواهد کشید و در نتیجه هر دو خودشال خواهند شد.

رفع اصطلاح میان اراده ها و جلوگیری از ایجاد چالش در میان افراد از طریق بهبود روابط انسانی؛ مدل مطلوب تأمین نیازهای تفریحی

تدوین گران: ابوالفضل آرپان پور - سجاد حسن زاده

تاریخ انتشار: مرداد ماه 1395

ویراست اول

فهرست اجمالی مطالب

پرسش و پاسخ... 18

پیوست شماره 1. 28

تصویر

1. مدیریتِ محله محور (تأمین نیازهای خانوار در محله)؛ تعریف مطلوب مدیریت شهری از نگاه الگوی پیشرفت اسلامی بر مبنای فلسفه مدیریت شهری

1/1. لزوم دستیابی به فلسفه مدیریت شهری به منظور دستیابی به تعریف مطلوب مدیریت شهری

اعوذ بالله من الشیطان الرجیم بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله رب العالمین و صلی الله علی سیدنا و نبینا ابی القاسم محمد صلی الله علیه و آله و سلم و علی اهل بیته الطیبین الطاهرین لا سیما بقیه الله فی الأرضین ارواحنا لتراب مقدمه الفداء و عجّل الله تعالی فرجه الشریف.

امروز جلسه هفتم از اولین دوره تبیین «مفهوم مدیریت شهری با نگاه الگوی اسلامی - ایرانی پیشرفت» است. در شش جلسه گذشته ما چند مطلب را بررسی کردیم؛ مطلب اول عبارت از این بود که راجع به فلسفه مدیریت شهری با نگاه الگوی اسلامی -ایرانی پیشرفت بحث نمودیم. عرض کردیم که اهمیت فلسفه مدیریت شهری از نظر فکر اسلامی به این بر می گردد که اگر بتوانیم به یک فلسفه روشنی دست پیدا کنیم در آینده خواهیم توانست تعریف مدیریت شهری را نیز تغییر دهیم.

بگذریم از اینکه مع الأسف واقعاً وقتی گفت وگوهای شوراهای شهر در سراسر کشور را به آن مقدار که ما مرتبط هستیم - که کم هم ارتباط نداریم - می شنویم اصلاً احساس نمی شود که نگاه غایی به مسأله مدیریت شهری وجود داشته باشد. اعضای شوراهای شهر و شهرداری ها بیشتر راجع به امورِ روزمره بحث می کنند. حال اینکه به نظر بنده اگر فلسفه روشنی از مدیریت شهری داشته باشیم به تعریف روشنی از مدیریت شهری خواهیم رسید و بعد نیز برای امور روزمره راه حل های جدیدی پیدا خواهیم کرد. مثلاً اگر یکی از مسائل ما در داخل شهر مسأله ی سفرهای درون شهری است به راه حل های جدیدی دست پیدا خواهیم کرد. یا مثلاً اگر یکی از مسائل شهرداری ها مسأله بودجه و هزینه هاست، براساس تعریف جدید می توانیم راه کارهای مالیِ جدیدی برای اداره شهر پیدا کنیم.

1/2. ارتقا امر تربیت؛ فلسفه مدیریت شهری از نگاه الگوی پیشرفت اسلامی

اشاره

در مباحث گذشته با توجه به اهمیت فلسفه مدیریت شهری، از منظر مفاهیم الگوی اسلامی - ایرانی پیشرفت به یک گزاره رسیدیم؛ آن گزاره عبارت از این بود که فلسفه مدیریت شهری ارتقا امر تربیت است. در واقع همانطور که در جلسه گذشته عرض کردم مسأله تربیت باید محور تصمیمات در اداره شهر باشد؛ چون اگر مدیریت شهری تربیت را محور تصمیمات خود قرار ندهد در عمل باعث به چالش کشیده شدن فضای حاکم بر تربیت خواهد شد. عرض کردم که مدیریت شهری در حکم فضای حاکم بر نهاد خانواده است و در نتیجه نمی توانید بگویید لزومی ندارد به خانواده توجه کند، چون خانواده از مدیریت شهری تأثیر می پذیرید. ما در نهایت یا باید بگوییم خانواده به نفع مدیریت شهری تغییر تعریف بدهد و یا باید بگوییم مدیریت شهری نسبت به خانواده تغییر تعریف بدهد.

1/2/1. اثرگذاری مدیریت شهری به عنوان یک عامل بیرونی بر نهاد خانواده به عنوان نهاد اصلی تربیت؛ ارتباط بین مدیریت شهری و امر تربیت

در این جلسه نمی خواهم بحث های گذشته را تکرار کنم، اما خواستم دوباره متذکر شوم که؛ مهره ی تبیین کننده ی ارتباط بین مدیریت شهری و نهاد خانواده عبارت از بحث فضای حاکم بر نهاد خانواده است. بله؛ اگر نهاد خانواده از فضای حاکم بر خود - که فضای حاکم بر نهاد خانواده را به عوامل بیرونی مؤثر بر نهاد خانواده تعریف کردیم، عوامل بیرونی اما مؤثر بر نهاد خانواده - تأثیری نمی پذیرفت ارتباطی هم بین بحث مدیریت شهری و مسأله خانواده به عنوان نهاد متکفل تربیت وجود نداشت؛ اما ما در مباحث خود اشاره کرده و اثبات نمودیم که فضای حاکم بر نهاد خانواده بر کیفیت این نهاد بنیادین تأثیر بسیاری دارد. بنابراین اگر ما نهاد خانواده را می خواهیم که می خواهیم حتماً باید به سمت بازتعریفِ مدیریت شهری - به عنوان یکی از اساسی ترین فضاهایی که راجع به نهاد خانواده وجود دارد - حرکت کنیم.

1/3. مدیریت شهر به محوریت محلات (محله به معنای محل تأمین نیازهای خانوار)؛ تعریف مطلوب مدیریت شهری مبتنی بر فلسفه ارائه شده

بعد از اینکه این مباحث به اتمام رسید ما به تعریف جدیدی هم براساس این فلسفه روشن رسیدیم؛ بیان شد که مدیریت شهری حتماً باید به شکل محله ای باشد، شهر اسلامی عبارت از نظامی از محله هاست. محله را نیز به محل تأمین نیازهای خانوار تعریف کردیم؛ نیازهای خانوار باید در همان محله ای تأمین شود که در آن زندگی می کند. بنابراین با توجه به این تعریفی که از محله ارائه دادیم، مدیریت شهری، مدیریت محله ای است. ما به جای اینکه شهر را بوسیله ی مناطق تعریف کرده و بعد هر منطقه را واحدِ اصلی اداره قرار دهیم، بیان کردیم که واحدهای اداره ی شهر محله ها هستند. همچنین باید محله را از حالت قراردادی - که در حال حاضر هست - خارج کنیم؛ چرا که ممکن است در حال حاضر اصطلاحاً به یک منطقه ی جغرافیایی اطلاق محله صورت بگیرد، اما ما نباید به لفظ محله قانع باشیم؛ بلکه باید سعی کنیم آن واحدِ مدیریتیِ محله را با تعریف اسلامی به محل تأمین نیازهای خانوار تبدیل کنیم. اگر چنین کاری کردیم فضای حاکم بر خانواده بهبود پیدا می کند. پس مدیریت شهری را هم در جلسات گذشته بحث کردیم.

2. مدل تأمین نیاز؛ شاهراه هدایت یا ضلالت انسان ها و لزوم بازتعریف هرم نیازهای خانوار و مدل تأمین این نیازهای در جهت ارتقای توحید

2/1. مدل تأمین نیازهای خانوار؛ شاه کلید ارتقا ایمان افراد و مؤمن ترکردن آنها

اشاره

وقتی ما در مباحث خود به این نقطه رسیدیم که محل تأمین نیازهای خانوار باید در محل زندگی خانواده ها باشد سؤالی پیش آمد مبنی بر اینکه حالا دقیقاً نیازهای خانوار چیست؟ بحث به این نکته رسید. در جلسه گذشته عرض کردم قبل از اینکه ما وارد تعریف تفصیلی هرم نیازهای خانوار شویم - که مدیریت شهری در آینده باید این نیازها را تأمین کند – باید یک نکته مهم را راجع به نسبت بین نیاز و مسلمان و مؤمن بودن و توحید تذکر دهیم؛ عرض کردم که چگونگی تأمین نیاز در واقع چگونگی ارتقا ایمان را توضیح می دهد؛ به عبارت بهتر دو نگاه نسبت به زندگی و اینکه انسان به چه

شکلی ایمان خود را تقویت کند وجود دارد. یک نگاه - خواسته یا ناخواسته - فکر می کند اگر تبیینِ خوبی راجع به نگاه اسلامی اتفاق بیفتد و اسلام در مناسبت ها، کتاب ها و دوره های آموزش خوب تبیین شود، فرد مسلمان تر خواهد گردید؛ یعنی اصطلاحاً برخی ارتقا مسلمانی و ایمان را در فرد از طریق مکانیزم های نظری دنبال نموده و فکر می کند که همه چیز اطلاعات است، آنها سعی می کنند اطلاعات دینی را به افراد انتقال دهند. این یک نگاه است که در حال حاضر در جامعه ی ما وجود دارد. عرض کردم بلای مهم نگاه های فلسفی همین است که همه چیز را در وعاء ذهن دنبال می کنند. نگاه دیگر برای ارتقا اسلام و ارتقا ایمان در فرد این است که اگر شما به فرد گفتید مدل تأمین نیاز خود را متحول کند، از طریق تأمین نیاز با یک روش خاص، ایمان او نیز ارتقا پیدا می کند.

2/1/1. رفع نیازهای عاطفی و جنسی انسان ها از طریق نهاد خانواده؛ نمونه ای از اثرگذاری مدل تأمین نیازها در ارتقا ایمان افراد

مثال معروف این موضوع مسأله ازدواج است؛ بالآخره انسان ها، هم نیازهای عاطفی دارند، هم نیازهای جنسی دارند و هم نیازمند نیازهای درون نهاد خانواده - که به نظر ما نیازهای مربوط به رشد هستند - می باشند، همه انسان ها این نوع نیازها را داشته و احساس می کنند. اسلام از همین نقطه وارده شده و چهارچوبی را برای تأمین نیازها تعریف می کند که اگر انسان در آن مسیر حرکت نموده و نیازهای خود را تأمین کند - که ما اسم آن را نهاد خانواده می گذاریم - نه تنها نیازهای او تأمین می شود بلکه در نهایت آن فرد رشد کرده و ایمانش نیز ارتقا پیدا خواهد کرد.

2/1/1/1. کنترل شحّ افراد در خانواده و در نتیجه رسیدن آنها به فلاح و رستگاری؛ عامل ارتقا ایمان افراد در صورت رفع نیازهای جنسی و عاطفی با مدل ازدواج

همانطور که بنده در جلسات گذشته عرض کردم، توصیه قرآن این است که اختلافات بین زن و شوهر بوسیله کنترل شُح مدیریت شود. چرا؟ خداوند در مورد اختلافات بین زن و شوهر بحث می کند و می فرماید: «وَ إِنِ اِمْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً»⁽¹⁾

و اگر زنی از ناسازگاری شوهرش یا روی گردانی اش [از حقوق همسرداری] بترسد، بر آن دو گناهی نیست که با یکدیگر به طور شایسته و پسندیده آشتی کنند، [گرچه به چشم پوشی بخشی از حقوقشان باشد.] و [در حقیقت] صلح و آشتی بهتر است و بخل، نزد نفوس [آدمیان] حاضر است [به این خاطر هر یک از دو زوج در عفو و گذشت و سازش و ادای حقوق بخل می ورزند].. و اگر [شما شوهران] نیکی کنید و [از سرکشی و ناسازگاری نسبت به زنان] بپرهیزید [از ثواب و پاداش حق بهره مند می شوید]؛ یقیناً خدا همواره به آنچه انجام می دهید، آگاه است.

آیه راجع به نشوزِ⁽²⁾بین زن و شوهر بحث نموده و [در مقام حلِ] اختلاف عمیقی که بین زن و شوهر پیش آمده صحبت می کند. آیه در مقام علاج این بحث می فرماید:«أُحْضِرَتِ اَلْأَنْفُسُ اَلشُّحَّ» یعنی صلح را بپذیرید، به دلیل اینکه شح در انسان ها حاضر است. یا در آیه دیگری می فرماید:«وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِکَ هُمُ اَلْمُفْلِحُونَ»؛⁽³⁾

و [برای] کسانی [از انصار است] که پیش از مهاجران در سرای هجرت و ایمان [یعنی مدینه] جای گرفتند، [و] کسانی را که به سوی آنان هجرت کرده اند دوست دارند و در سینه های خود نیاز و چشم داشتی به آنچه به مهاجران داده شده است نمی یابند، و آنان را بر خود ترجیح می دهند، گرچه خودشان را نیاز شدیدی [به مال و متاع] باشد و کسانی را که از بخل و حرصشان بازداشته اند، اینان همان رستگارانند.

نتیجه کنترل شح، فلاح انسان خواهد شد؛ یعنی نتیجه آن ارتقای معنوی انسان خواهد شد. وقتی راجع به نهاد خانواده بحث می کند، می فرماید محور مدیریت نهاد خانواده کنترل شح است. زن و شوهرها باید مواظب بوده و این پدیده را بدانند که «أُحْضِرَتِ اَلْأَنْفُسُ اَلشُّحَّ»؛ شحّ در انفس و انسان ها حاضر است. حالا که

این ویژگی در همه ی انسان ها اعم از زن و مرد حاضر است پس «اَلصُّلْحُ خَیْرٌ».⁽¹⁾

انتقال از متن

پس ببینید آیه راجع به نهاد خانواده و چگونگی مدیریت مشکلات درون نهاد خانواده صحبت می کند؛ اما در نهایت فلاح و رستگاری هم ایجاد می شود.

این موضوع تنها مربوط به نهاد خانواده نیست، می توانیم مدل تأمین همه نیازهایی که یک انسان و یک خانواده دارند را طوری تعریف کنیم که در نهایت ارتقا ایمان نیز ایجاد کند. راجع به همه ی ابعاد نیازها این مسأله مطرح است؛ مثلاً نیاز شغلی هم یک نوع نیاز است، پس باید تأمین نیاز شغلی را در طریق ارتقا هدایت بدانیم.

2/2. اثرگذاری بیشتر مکانیزم های غیر بیانی و هدایت افراد و شکل گیری سبک زندگی اسلامی ذیل نظامات اجتماعی؛ دلیل اثرگذاری مدل تأمین نیاز بر هدایت انسان ها

اشاره

ما بحث کردیم که غرض اصلی، هدایتِ جامعه است منتهی هدایت امری نظری نیست؛ بلکه همانطور که ما بحث کردیم مکانیزم های غیر نظری هدایت سهم بسیار بالایی در ارتقا هدایت دارند و بخش قابل توجهی از مکانیزم های هدایت، مدل تأمین نیازهاست. این نکته ای بود که بنده در جلسه گذشته خدمت شما عرض کردم. بنابراین وقتی نسبت به نیاز بحث می کنیم این آیه قرآن را مورد استناد قرار می دهیم که می فرماید: «یا أَیُّهَا اَلنّاسُ أَنْتُمُ اَلْفُقَراءُ إِلَی اَللّهِ»؛⁽²⁾

ای مردم شما (همگی) نیازمند به خدائید؛ تنها خداوند است که بی نیاز و شایسته هرگونه حمد و ستایش است!

آیه راجع به فقر و نیاز جامعه صحبت نموده و بلافاصله بیان می کند که «أَنْتُمُ اَلْفُقَراءُ إِلَی اَللّهِ»؛ این فقر شما الی الله است و باید مسیرِ تنظیم آن شما را به خدا برساند. فکر نکنید که اگر مسیر رفع فقر و رفع نیاز خود را الی الله تنظیم نکردید، فقر شما برطرف خواهد شد.⁽³⁾

انتقال از متن

بنده مَخلص کلام را این می دانم که وقتی ما به نیاز به عنوان یک متغیر اصلی نگاه می کنیم، رفع نیازها را با برخی از مدل ها نمی پذیریم. ببینید؛ دعوا بر سر این نیست که مدیریت شهری با نگاه الگوی اسلامی - ایرانی پیشرفت می خواهد نیازها را کم یا زیاد کند، خیر؛ اتفاقاً می خواهیم همه نیازهای بشر را تأمین کنیم، اما بر سر چگونگی تأمین آن حرف داریم؛ اگر شما چگونگی تأمین نیازها را الهی و با نگاه الگوی اسلامی - ایرانی پیشرفت تعریف کنید در واقع هم نیازها را تأمین کرده اید و هم ایمان و یقینِ افراد را ارتقا بخشیده اید. اما اگر نیازها را با مدل های سکولار تأمین نمایید در واقع به اسم تأمین نیاز انسانیتِ انسان ها را به چالش کشیده اید. در اینصورت انسان ها دیگر احساس خوبی به زندگی کردن هم ندارند و ظاهراً درآمد دارند – البته اگر درآمد داشته باشند - اما حال خوب و سکینه ندارند و به قول رکیک امروزی رضایت مندی آنها خیلی پایین است؛ درست است که شغل مهم است اما در توسعه بحث می گویند شغلِ تنها کفایت نمی کند و باید رضایت مندیِ از شغل نیز ایجاد شود.⁽⁴⁾

به طور اساسی رضایت شغلی عبارت است از حد احساسات و نگرش های مثبت که افراد نسبت به شغل خود دارند. وقتی یک شخص بیان می دارد که دارای رضایت شغلی بالایی است. این بدان مفهوم است که او واقعاً شغلش را دوست دارد، به آن عشق می ورزد احساس خوبی درباره کارش دارد و برای شغلش ارزش زیادی قائل است. نتایج تحقیقات نشان می دهد که کارکنان با رضایت شغلی بالاتر از نظر فیزیک بدنی و توان ذهنی در وضعیت خوبی به سر می برند یا رضایت شغلی, مجموعه ای از احساسات و باورهایی است که افراد در مورد مشاغل کنونی خود دارند.

جورج.م. جنیفر و جونز. ر. گرس؛ درک و هدایت رفتار سازمانی, 1999, ص 74

چرا این اتفاقات می افتد؟ با اینکه جریان

توسعه گرا در روزهای مختلفی از ایامِ سال مراسمات مختلفی را برای رضایت شغلی برگزار می کند؛ اما شخص واقعاً در محیط کارِ خود بهم ریخته است. با این وجود جریان توسعه گرا به یه یکباره به کمک رسانه مراسمی را برگزار نموده و سعی می کند او را قهرمان جلوه دهد تا بوسیله این تبلیغات مقداری ارتقا رضایت مندی در او اتفاق بیفتد. پس مدل تأمین نیازها می تواند به شکلی باشد که حتی آرامش و سکینه انسان ها را به چالش بکشد، این موضوع از منظر فکر اسلامی خیلی مهم است.

2/2/1. تغییر سبک زندگی افراد در صورت اجیرشدن و استخدام شدن آنها برای تأمین نیاز شغلی؛ نمونه ای از تأثیرگذاری نظامات اجتماعی بر زندگی افراد

فکر اسلامی بیان می کند: بیش از اینکه مباحث نظری و تبلیغی - به معنای انتقال اطلاعات - در مسلمان بودن و مؤمن بودنِ یک نفر تأثیر داشته باشد، سبک زندگیِ او در این امر تأثیر دارد و سبک زندگی را نیز نظاماتِ اجتماعی تعریف می کنند نه خود فرد؛ روال هایی که برای فرد تعریف می شوند سبک زندگی او را تغییر می دهند. به عنوان مثال سازمانی اطلاعیه استخدامی زده و می گوید می خواهم 10 ده هزار نفر را استخدام کنم؛ اما در شرایط استخدام به فرد می گوید به تو دو میلیون حقوق می دهم و این فرد نیز به خاطر دو میلیون حقوق استخدام می شود و متعهد می گردد که از هشت صبح تا چهار بعد از ظهر کار کند. همین که یک نفر پذیرفت از هشت صبح تا چهار بعد از ظهر کار کند، یعنی تمامِ زندگیِ روزانه ی خود را تحت الشعاع آن کار قرار داده است، ارتباط او با همسر و فرزندان تحت الشعاع قرار می گیرد و در یک کلام سبک زندگی او به محوریت نظمی که در حوزه شغلی برای او ایجاد شده تغییر می کند.⁽¹⁾

انتقال از متن

2/3. لزوم بازتعریف هرم نیازهای خانوار و مدل تأمین این نیازها در مسیر ارتقا توحید

اگر شما نیاز و نحوه تأمین خانوار را مسیر ارتقا توحید دانستید؛ حتماً هرم نیازهای خانواده بازتعریف می شود، یعنی انسان باید در مسیر توحید سیرورت پیدا کرده و حرکت کند؛ در اینصورت این انسان تأمین نیازهای خود را به عنوان شاهراه های حرکت قرار می دهد و به جای اینکه ازدواج سفید⁽²⁾انجام دهد - که اسم ازدواج هم در اینجا تحقیر شده است - ازدواج دائم اسلامی می کند. چرا؟ به دلیل اینکه فقط مسأله ی تأمین نیاز نیست؛ شما می توانید با مدلِ اسلامی تأمین نیاز کنید، هم سکینه دارید و هم می توانید نسلی داشته باشید که بعداً به او افتخار کنید؛ می دانید که انسان ها به این شکل هستند که اولادشان مایع چشم روشنی آنهاست، خدای متعال آدم ها را به این شکل خلق کرده است.⁽³⁾

و خدا برای شما همسرانی از جنس خودتان قرار داد و از همسرانتان، فرزندان و نوادگانی پدید آورد و از نعمت های پاکیزه و دلپذیر به شما روزی داد، [با این همه لطف و رحمت] آیا به باطل ایمان می آورند و نعمت های خدا را ناسپاسی می کنند؟!

هیج چیزی در فرح انسان مانند اولاد صالح تأثیر ندارد و هیچ لذتی در دنیا به این شکل نیست. لذا در تعابیر روایی ما از اولادِ خوب به باقیات و صالحات تعبیر کرده اند.⁽⁴⁾

امام صادق (علیه السلام) فرمودند: شش چیز است که بعد از وفات مؤمن به او ملحق می شود: 1. فرزندی که برای او طلب استغفار می کند 2. قرآنی که بعد از او بماند 3. درختی که آن را کاشته باشد 4. صدقه جاریه 5. چاهی که حفر کرده است 6. سنّتی نیکی که مردم از آن استفاده کنند.

قَالَ النَّبِیُّ (صلی الله علیه وآله) إِذَا مَاتَ الْإِنْسَانُ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلَّا مِنْ ثَلَاثٍ عِلْمٍ یُنْتَفَعُ بِهِ أَوْ صَدَقَةٍ تَجْرِی لَهُ أَوْ وَلَدٍ صَالِحٍ یَدْعُو لَه

پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) فرمودند: زمانی که انسان می میرد عمل او قطع می شود مگر از سه ناحیه: علمی که از آن نفع برده می شود، صدقه که برای او داده می شود و فرزند نیکویی که برای او دعا می کند.

مجلسی، محمد باقر؛ بحار الأنوار، بیروت، انتشارات دار الإحیاء التراث العربی، 1403 ق، ج 285،

ص: 23308

البته منظور از صدقه در روایت، مطلق کار خیر است.

آدم از

این دنیا می رود اما عمل صالح او در این دنیا به دلیل اولاد صالح از بین نمی رود؛ اولاد صالح بعد از مرگ هم انسان را خوشحال می کند. در روایتی امام معصوم سه چیز را باقیات و صالحات معرفی می کند؛ سه چیز بعد از مرگ فرح ایجاد می کند.⁽¹⁾

انتقال از متن

جالب است که در یکی از فقرات این روایت بیان می کند یکی از این سه چیز درختی است که کاشته می شود و دیگران از آن استفاده می کنند. حدود دو دهه این روایت ذهن بنده را درگیر کرده بود که چرا امام درخت را در کنار ورق و علمی که یک عالم به جای می گذارد - تعبیر روایت یک ورق است؛ یعنی یک نفر یک ورقه ی علم مفید به جای می گذارد و فردی آن را خوانده و نگاهش تغییر می کند - گذاشته اند؟ این روایت شریف درخت، ورقه ی علم و اولاد صالح را به عنوان باقیات صالحات معرفی می کند. اولاد صالح برای ما قابل درک بود. ورق علمی نیز قابل درک است؛ مثلاً الآن در ماه رمضان تلویزیون کیلپ های چند دقیقه ای را از برخی علمای محترمی که از میان ما رفته اند پخش می کند. این علما در دنیا نیستد اما حرفی که از آنها نقل می شود، باقیات و صالحات است. مثلاً امام خمینی عظیم الشان جمعه ی آخر ماه رمضان را یادگار جهانی خود قرار دادند.⁽²⁾

بسم الله الرحمن الرحیم

من در طی سالیان دراز، خطر اسرائیل غاصب را گوشزد مسلمین نمودم که اکنون این روزها به حملات وحشیانه خود به برادران و خواهران فلسطینی شدت بخشیده است و بویژه در جنوب لبنان به قصد نابودی مبارزان فلسطینی پیاپی خانه و کاشانه ایشان را بمباران می کند. من از عموم مسلمانان جهان و دولت های اسلامی می خواهم که برای کوتاه کردن دست این غاصب و پشتیبانان آن به هم بپیوندند و جمیع مسلمانان جهان را دعوت می کنم آخرین جمعه ماه مبارک رمضان را که از ایام قدر است و می تواند تعیین کننده ی سرنوشت مردم فلسطین نیز باشد به عنوان روز قدس انتخاب و طی مراسمی همبستگی بین المللی مسلمانان را در حمایت از حقوق قانونی مردم مسلمان اعلام نمایند. از خداوند متعال پیروزی مسلمانان را بر اهل کفر خواستارم.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

روح الله الموسوی الخمینی

صحیفه امام، ج 9،

ص:267

خب از امام! یک جمله به جا مانده و امام یک ساختارِ عبادتی طراحی کردند؛ حدود سی سال است که از دنیا رفته اند این عبادت بزرگِ ایشان منتقل می شود. یکی از یادگارهای بزرگ امام روز قدس است. البته بنده تعجب می کنم که برخی حاضر هستند به یک نفر یادگار امام بگویند اما حاضر نیستد یادگارهایی که امام در گسترش اسلام به جای گذاشته را بحث کنند. البته بنده همیشه عرض کرده ام که احترامِ خانواده ی نسبی امام واجب است؛ چون پیامبر (صلی الله علیه وآله) فرمود: «اکرموا اولادی» اولاد مرا اکرام کنید، «الصالحین لله و الطالحون لی» (مستدرک الوسائل، ج 12، ص 376) ما باید به این روایت عمل نموده و صالحین اولاد پیامبر (صلی الله علیه وآله) را به خاطر خداوند و طالحین از سادات را هم به خاطر خود پیامبر (صلی الله علیه وآله) احترام کنیم. ما به خاطر خود امام، طالحین از اولاد ایشان را احترام می کنیم و در این کار هم هیچ شکی نداریم. نباید به اولاد امام خمینیِ عظیم الشان ملکوتی - که آیه خدا در دوره غیبیبیت و در بین فقها بودند - بی احترامی کنیم، اتفاقاً معنای حرف بنده احترام به فرزندان امام! است. اما [چرا یادگارهای دیگر امام] را بحث نمی کنیم. به عنوان مثال روز جهانی قدس یکی از یادگارهای بزرگ امام خمینی) است، اینکه امام راجع به استکبار ستیزی و نفی سبیل نظام سازی و بحث کردند نیز یادگار امام است. حال سؤال این است که چرا مؤسسه نشر و تنظیم آثار امام خمینی! از این یادگارهای امام! مواظبت نمی کند؟ به نظر بنده مثلاً وقتی مرحوم آیت الله نمر) به شهادت رسید، مؤسسه نشر و تنظیم آثار امام خمینی! باید اعلام می کرد که یادگارهای امام! در حال به چالش کشیده شدن هستند. وقتی با آن حالت مظلومانه حسینیه حضرت علامه زکزاکی را تخریب کردند، مؤسسه نشر و تنظیم آثار امام خمینی! باید اعتراض می کرد که چه اتفاقی در سیاست خارجی افتاده است که یادگارهای امام! در حال به چالش کشیده شدن هستند! این مسأله مهمی است. نکته بحث بنده راجع به باقیات و صالحات صحبت بود و می خواستم بگویم که این موارد جز باقیات و صالحات امام! هستند.

انتقال از متن

خب این موارد قابل درک است. اولاد صالح هم که باقیات و صالحات

است و قابل درک می باشد. اخیراً با پدیده ی محیط زیستی که به وجود آمده است معلوم می شود که سِرّ آن توصیه ی پیامبر (صلی الله علیه وآله) هم به چه دلیل بود. در حال حاضر همه دستگاه های ما می خواهند تلاش کنند تا مسأله محیط زیست را حل کنند و هرچه هم تلاش می کنند با یک سازمان حل نمی شود. حفظِ محیط زیست باید در درون سبک زندگی تعریف شود و لذا در آن روایت شریف کاشت درخت را در کنار علم و کنار اولاد صالح به عنوان باقیات و صالحات معرفی می کند. اگر ما آمدیم نگاه انسان ها را به شکلی تعریف کردیم که نگاهِ آنها به حفظ محیط زیست باقیات و صالحات بود در اینصورت همه به این مسأله ورود پیدا می کنند و مسأله حل می شود. البته اینطور نیست که این موضوع فقط در ایران حل نشده باشد - دوستان مستندات آن را منتشر خواهند کرد – بلکه هشتاد درصد محیط زیست کشور آمریکا تخریب شده است.⁽¹⁾

مطابق با آمار مؤسسه منابع جهانی بیش از 80 درصد از جنگل های طبیعی روی زمین در حال حاضر نابود شده است.

وبسایت نشنال ژئوگرافیک http://www.nationalgeographic.com/eye/deforestation/effect.html

نمی توانی آدم ها را به شکلی تربیت کرد که همه ی آنها ضد محیط زیست عمل کنند و بعد همه تخریب هایی که انجام می دهند را به یک دستگاه داد که مدیریت کند، امکان این کار به لحاظ عقلی وجود ندارد. لذا در روایت شریف مسأله ی حفظ محیط زیست را به معنای حفظ محیط طبیعت می داند و مظهر حفظ طبیعت نیز حفظ درخت است. این موارد دارای بحث های فنی ای است و بنده در حوزه کشاورزی اشاره ای کردم.⁽²⁾

انتقال از متن

3. کوچک نکردن هدف زندگیایجاد نکردن عقده های روحی و روانی برای افراد از طریق عدم سخت گیری در هفت سال اول زندگی، بهبود روابط انسانیِ فرد در هفت سال دوم زندگی؛ تعریف تفریح در راستای ارتقا توحید انسان ها

3/1. تفریح؛ رأس هرم نیازهای خانوار به دلیل ایجاد شوق و انگیزه ی حرکت در افراد توسط تفریح

بنابراین مدل تأمین نیازها از طریق سبک زندگی موضوع بحث ما می باشد. در حقیقت هر م های چهارگانه، طریق ارتقا توحید هستند که مثال فرح آن را بیان کرده و وارد بابِ باقیات و صالحات شدیم، فرح و خوشحالی نباید حداقلی معنا شود. به نظر ما صدر هرم نیازهای خانوار نیازهای تفریحی است. چرا؟ به دلیل اینکه اگر قرار است انسان ها برای تأمین همه نیازهای خود حرکت کنند، به انگیزه و سکینه نیاز دارند. اگر شما هرمِ نیازهای تفریحی را اصل قرار ندهید، انگیزه ی انسان ها برای تحرک در جامعه به چالش کشیده خواهد شد و در این حالت درست است که سر کار می آید اما بهره وریِ او بسیار پایین خواهد بود و انسان های آن مجموعه با یکدیگر به خوبی تبادل ندارند. چرا تبادل ندارند؟ زیرا سر حال نبوده و دچار مشکلاتِ جدی هستند. در اینصورت مجبور خواهید بود این مشکل را با تئوری هایِ بهره وری حل کنید و از مهم ترین تئوری های بهره وری این است که کارفرما کارگرها را جمع می کند و مثلاً به آنها می گوید: اگر ما 10 درصد سود به دست بیاوریم 2 درصد آن را بین شما تقسیم می کنم؛ یعنی این کارفرما برای ایجاد بهره وری، کارگران خود را تحریک مادی می کند. اما ظرفیت تحریک مادی پایین است و تا همان حدی که تحریک می کنید

در افراد تحرّک ایجاد می شود و اگر قصد داشته باشید سطح بالاتری از تحرّک را در محیط کار ایجاد کنید باید ایجادِ تحریک بیشتری انجام دهید و گاهی اوقات نیز سود سرمایه دار با سود کارگران تعارض می کند و لذا تحریک مادی نیز متوقف می شود. بنابراین اگر ما نیازهای تفریحی را در سطح نیازهای خانوار جدی نگرفتیم، همه بخش های جامعه به دلیل به چالش کشیده شدن انسان به چالش کشیده خواهند شد. نیازهای تفریحی باید انگیزه را در انسان ها ارتقا دهند. پس تفریح از نظر اسلام یعنی عاملی که انگیزه را در انسان ارتقا می دهد و شوق هم پایه حرکت در همه بخش هاست. حالا باید ببینیم که بر اساس این تعریف، تفریح را در یک محله چگونه تعریف می کنیم؟ باید تفریح را از معنای حداقلی خود خارج کنیم؛ شهرداری خیال می کند اگر یک پارک بسازد کار تمام است؛ اما نباید تفریح را حداقلی تعریف کنیم، تفریح باید حداکثری باشد؛ اصلاً تفریح به معنای عامل ایجاد شوق و انگیزه است.⁽¹⁾

انتقال از متن

3/2. عدم ممانعت از بازی کردن کودک در هفت سال اول زندگی برای جلوگیری از عقده های کور در کودکان؛ اولین کار برای ایجاد فرح مطلوب در افراد

اشاره

حالا چه کاری انجام دهیم تا انسان ها فرح پیدا کرده و سرحالِ باشند؟ اولین توصیه ی اسلام این است که به فرزند اجازه دهید تا در هفت سالِ اول بازی کند؛ نباید بازی کردنِ فرزندان را در هفت سال اول متوقف کرد. اولین متغیّرِ تفریح، رفتار پدر و مادر با فرزندان در هفت سال اول است نه وسایل بازی؛ تفاوتی ندارد وسایل بازی وجود داشته باشد یا نباشد، بلکه نکته مهم این است که پدر و مادر به هیچ بهانه ای فرزند خود را از بازی کردن منع نکنند. در این زمینه دو روایتِ « الْوَلَدُ سَیِّدٌ سَبْعَ سِنِینَ»⁽²⁾

پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) فرمودند: فرزند هفت سال سرور و آقا است و هفت سال فرمان بردار است و هفت سال وزیر است.

مجلسی، محمد باقر؛ بحار الأنوار، بیروت، انتشارات دار الإحیاء التراث العربی،: 1403 ق، ج 101، ص 95

و «الولد یلْعَبُ سَبْعَ سَنین» وجود دارد و باید این دو را با یکدیگر جمع کنید؛ روایتی که می فرماید سَیّدٌ سَبعَ سِنینَ با روایتی که می فرماید یلْعَبُ سَبْعَ سَنین را - البته در روایت آمده است که «الغُلامُ یلْعَبُ سَبْعَ سِنینَ»⁽³⁾

امام صادق (علیه السلام) می فرماید: فرزند هفت سال بازی کند، هفت سال کتاب بخواند و هفت سال حلال و حرام یاد بگیرد.

حرّعاملی، محمدبن حسن؛ وسائل الشیعة، قم، انتشارات الاحیاء التراث، ج 21، ص 475

تکیه ی بیشتر بر روی فرزندانِ ذکور و پسران است - جمع کنید. اگر آقایی فرزندتان را در هفت سال اول به رسمیت شناختید، دیگر دچار عقده های کوری که تا آخر حیات با او همراه است نمی گردد. می دانید که به لحاظ روان شناسی چه چیزی عامل عقده می شود؟ میل شدیدِ منع شده، موجب عقده می گردد.⁽⁴⁾

عقده حقارت شناخت تحلیلی و راه درمان آن، ترجمه و بازپردازی به فارسی از پروین منوچهریان، انتشارات گوتنبرگ مقابل دانشگاه، 1362

انسان ها میل دارند و این میل در حدّی است که قرآن می فرماید: شحّ دارند؛ شحّ به معنای میلِ تمام نشدنی است، یعنی به همه چیز میل دارند. حالا انسانی تازه متولد شده و از طرفی میل شدیدی برای ارتباط با تمام محیط اطراف خود دارد و این میلِ شدید جزء فطرت اوست. از طرف دیگر یکی از چیزهایی که میل را کنترل می کند عقل و تشخیصِ درونی است که در هفت سال اول، عقل و قوه ی تمییز در او وجود ندارد. لذا میل شدیدی وجود دارد بدون اینکه قوه ی کنترلِ درونی وجود داشته باشد. از این رو وقتی پدر و مادر با بازیِ بچه ی خود مقابله می کنند، به دلیل اینکه در فرزندِ قدرت تجزیه و تحلیل وجود ندارد، فکر می کند در مقابل او مقاومت صورت گرفته است. اگر این امر دائمی شود در درون فرزند حالتی به وجود می آید که