مشخصات کتاب

جلسه هشتم

راه اندازی الگو های تولید خانوادگی به محوریت صله رحم؛ مدل مطلوب تأمین نیاز های شغلی و رفع تعارض منافع کارگر و کارفرما در این مدل

13 تیر ماه 1395

نشست تبیین مدیریت شهری از نگاه الگوی پیشرفت اسلامی

پیشگفتار

عنوان جلسه هشتم و تدوین گران: راه اندازی الگوهای تولید خانوادگی به محوریت صله رحم؛ مدل مطلوب تأمین های شغلی و رفع تعارض منافع کارگر و کارفرما در این مدل/ابوالفضل آرپان پور - سجاد حسن زاده

ارائه دهنده ی جلسه: حجت الاسلام و المسلمین علی کشوری

تاریخ جلسه: 1395/04/13

مکان جلسه: تهران - مدرسه علمیه مروری

حاضرین در جلسه: جمعی از طلاب حوزه علمیه مروری و پژوهشگران اولین نقشه راه تولید الگوی پیشرفت اسلامی

مشخصات اثر: 27 صفحه رنگی (21.9*29.7 س.م)

تاریخ انتشار: مرداد ماه 1395

اجتماعی از جلسه: در جلسات گذشته بحث به این نقطه رسید که مدیریت شهری مطلوب باید هم نیازهای خانوار را در محله تأمین کند تا اعضای خانواده بیشتر کنار یکدیگر باشند. اما سوالی که پیش می آید این است که هم نیازهای خانوار چیست و با چه مدلی باید این نیازها را تأمین کنیم؟ این بحثی است که در دو جلسه گذشته به آن پرداخته ایم.

همانطور که بیان شد ما باید مدل تأمین نیازهای خانوار را به گونه ای انتخاب کنیم که موجب ارتقا توحید در افراد شود. بنابراین با توجه به این مسأله به بازتعریف هم نیازهای خانوار پرداختیم. اولین نیاز و صدر هم نیازهای خانوار، نیازهای تفریحی است. تفریح به این معناست که باید عوامل کسالت افراد را به صورت حداکثری برطرف کنیم تا آنها خوشحال باشند. برای این منظور باید دو دوره از زندگی افراد را جدی بگیریم. دوره ی اول هفت سال نخستین زندگی است؛ در این هفت سال نباید جلوی بازی کردن کودکان را بگیریم؛ چرا که موجب ایجاد عقده های روحی و روانی می شود. دوره ی دوم، هفت سال دوم زندگی است. وظیفه اصلی در این دوره، بهبود روابط انسانی افراد بر محوریت ایات و روایات است. اگر افراد روابط انسانی خوبی داشته باشند یکدیگر را به چالش نمی کنند و در نتیجه خوشحال خواهند بود.

دومین نیاز از هم نیازهای چهارگانه خانوار، نیازهای شغلی است. پیش از تبیین مدل اشتغال مطلوب باید گفت که مدل اشتغال فعلی دو اشکال دارد و به همین دلیل باید آن را تغییر دهیم. اشکال اول محوریت تحریک مادی و حرص در سازماندهی افراد و تأمین اشتغال است. در مدل های اشتغال موجود به انجام مختلف حرص انسان ها را تحریک می کنند؛ به عنوان مثال اضافه کاری، فیش های حقوقی و تئوری های تیم وری نمونه ای از این تحریک های مادی هستند. این مدل ها حرص را تحریک می کنند و باید توجه داشته باشیم که حرص، یکی از سه پایه کفر است. اشکال دوم مدل های فعلی تأمین شغل، تعارض منافع کارگر و کارفرماست که از اشکال اول متولد می شود. با توجه به اینکه محور در بنگاه های تولیدی فعلی تحریک مادی و تحریک حرص افراد است، کارفرماها و سرمایه داران تا یک حد و مرزی منافع کارگر خود را حفظ می کنند اما اگر حفظ منافع آنها موجب کم شدن سود اقتصادی کارفرما شود، منافع کارگران را به چالش می کنند. همچنین کارگران همواره با خود فکر می کنند که چرا من باید کار کنم و سود آن را دیگر ببرد. خلاصه در مدل های اشتغال فعلی اصطکاک اراده ها پیش می آید و وقتی اصطکاک اراده ها پیش آمد جامعه اسالمی توان خود را از دست می دهد.

راهکار حل این مشکلات استفاده از مدل های تولید خانوادگی است؛ در این مدل افراد کارگروه تولیدی اعضای یک فامیل هستند و با توجه به اینکه در فامیل رفق و محبت حاکم است، تعارض منافع پیش نمی آید و افراد به حق یکدیگر تجاوز نمی کنند، و حتی اگر تعارض پیش بیاید از درون حل می شود نه با سندیکاهای کارگری.

راه اندازی الگوهای تولید خانوادگی به محوریت صله رحم: مدل مطلوب تأمین نیازهای شغلی و رفع تعارض منافع کارگر و کارفرما در این مدل

تدوین گران: ابوالفضل آرپان پور - سجاد حسن زاده

ویراست اول

فهرست اجمالی مطالب

پرسش و پاسخ... 21

پیوست شماره 1. 26

تصویر

1. لزوم بازتعریف هرم نیازهای خانوار به دلیل جهت دهی نیازهای افراد به زندگی آنها و ارتقا توحید یا شرک در افراد

1/1. حفظ فضای حاکم بر نهاد های متکفل تربیت (نهاد خانواده)؛ وظیفه مدیریت شهری

اعوذ بالله من الشیطان الرجیم بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله رب العالمین و صلی الله علی سیدنا و نبینا ابی القاسم محمد صلی الله علیه و آله و سلم و علی اهل بیته الطیبین الطاهرین لا سیما بقیه الله فی الأرضین ارواحنا لتراب مقدمه الفداء و عجّل الله تعالی فرجه الشریف.

بحث ما به تبیین هرم نیازهای خانوار رسید و گفتیم که تأمین هرم نیازهای خانوار یکی از سرفصل های مهم برای اداره شهر است. در سرفصل های قبلی عرض کردیم که وظیفه مدیریت شهری حفظِ فضای حاکم بر نهادهای متکفل تربیت است.

1/2. نحوه تأمین نیازهای خانوار؛ مهم ترین عامل حفظ فضای حاکم بر نهاد متکفل تربیت توسط مدیریت شهری

اگر وظیفه مدیریت شهری را - بنا بر استدلال هایی که در جلسه گذشته عرض کردم - حفظ فضای حاکم بر نهاد خانواده دانستیم، مهمترین عاملی که به این کار کمک می کند نحوه ی تأمین نیازهای خانوار است. مدیریت شهری می تواند نیازهای خانوار را به شکلی تأمین کند که خانواده برای تأمین نیازهای خود مجبور شود بیشترین وقت را صرف کند. در اینصورت مقدار وقتی که انسان ها صرف تأمین نیازها می کنند باعث می شود که روابط خانوادگی آنها به صورت هسته ای و حداقلی شود.

1/3. تأمین هرم نیازهای خانوار در محله به منظور فراهم کردن زمان بیشتر برای اعضای خانواده برای در کنار هم بودن؛ مدل مطلوب مدیریت شهری

بنابر مباحثی که در جلسه گذشته عرض کردیم مدیریت شهری باید هرم نیازهای خانوار را در محله تأمین کند تا این نیازها به سرعت و آسانی تأمین شود و افراد مابقی وقت خود را در نهاد خانواده بگذرانند؛ چون نهاد خانواده، نهاد متکفل تربیت و نهاد اصلی مدیریت کننده تربیت است. اگر نهاد خانواده برای تربیت وقت نگذارد، مسأله ی تربیت را نمی توان در جای دیگر پیگیری کرد. پس وقتی می گوییم افراد "وقت" داشته باشند و به خانه خود بروند، به دلیل اهمیت مسأله تربیت است.

همانطور که بیان شد همه مسائلی که در جامعه وجود دارند از چگونگی تربیت تأثیر می گیرند. به اصطلاح فنیِ «نقشه راه الگوی اسلامی – ایرانی پیشرفت»، تربیت زیرساخت همه جهت سازهاست و بدون توجه به مسأله تربیت همه جهت سازها به چالش کشیده خواهند شد. بنابراین مدیریت شهری باید به مدیریت محله ای تبدیل شود. فرق مدیریت محله ای شهری با مدیریت متمرکز شهری در چیست؟ در این است که مدیریت محله ای شهری با مدل تأمین نیازهای خانوار - که در خود گنجانده است - وقت بیشتری را برای افراد به جهت در کنار هم بودن مهیا می کند.

1/4. لزوم بازتعریف هرم نیازهای خانوار و مدل تأمین آنها به دلیل تفکر دائمی افراد به نیازها و موضوعات غیر قابل اتکاشان و در نتیجه تغییر جهت و سبک زندگی آنها در اثر تفکر بر روی نیازها

اشاره

وقتی بحث به این نقطه رسید، سرفصل جدیدی باز شد که در واقع زاییده و تولدیافته از سر فصل قبلی است. بحث سرفصل قبلی چه بود؟ بیان می کرد مدیریت محله ای باید هرم نیازهای خانوار را تأمین کند. حال به صورت طبیعی نخبه و مدیر ما سؤال می کند که هرم نیازهای خانوار چیست؟ پس ما باید بحث را به این نقطه هدایت کنیم تا درک روشنی از هرم نیازهای خانوار ارائه کنیم. بنده در دو جلسه گذشته بر روی نکته بسیار مهمی تأکید کردم که در واقع این نکته ی بسیار مهم مقدمه بازتعریف هرم نیازهای خانوار است. آن نکته بسیار مهم و فنی این است که مدل تنظیم نیازها در واقع یک مدلِ دو منظوره است؛ هم نیازها را تأمین می کند و هم به دلیل اینکه ماهیتِ نیاز به شکلی است که انسان بسیار به آن وابسته است، فکر انسانِ را نیز به خود مشغول می کند. مثلاً همه انسان ها در طول شبانه روز به نیازهای شغلی خود فکر می کنند، به نیازهای تفریحی، نیازهای تحصیلی و نیازهای روزمره خود نیز فکر می کنند.

اساساً بنابر مباحثی که ما در مبانی نظری الگوی پیشرفت اسلامی مطرح کرده ایم، نیازها غیرقابل حذف از شخصیت انسان ها هستند و هر امری غیرقابل حذف از شخصیت بود باعث می شود که انسان به آن بحث فکر کنند؛ یعنی موضوعات غیرقابل حدف از شخصیت سرچشمه تفکر هستند. پس وقتی راجع به مدل تنظیم نیازها صحبت می کنیم در واقع فکر انسان ها را هم تحت تأثیر قرار می دهیم. یعنی اینطور نیست که فقط نیازهای روزمره تأمین می شوند، بلکه به دلیل اینکه نیازهای روزمره غیرقابل حذف از شخصیت هستند، وِعاء فکرِ افراد را درگیر می کنند و اگر انسان بر روی موضوعی فکر کند؛ به صورت تدریجی مسیر زندگی او به طبع آن فکر تغییر خواهد کرد؛ در واقع مدل تنظیم نیازها جهت زندگی انسان ها را نیز مشخص می کند. به بیان دیگر مدل تنظیم نیازها به انسان ها کمک می کند تا سبک زندگی خود را تغییر دهند و کمک می کند که اعتقادات آنها نسبت به مسأله ای تضعیف یا تقویت شود. درست است که نیاز او تأمین می شود اما از پایگاه تأمین نیاز بر روی تفکر او نیز تأثیر گذاشته می شود. بنابراین از منظر الگوی اسلامی – ایرانی پیشرفت یک بحث بسیار مهم وجود دارد مبنی بر اینکه مدل تنظیم نیازها باید به چه شکلی باشد.

1/4/1. محدود شدن فکر انسان ها به خوراک پوشاک و مسکن در زمان فعلی به دلیل پیچیدگی تأمین این نیازها در مدرنیته نمونه ای از اثرگذاری مدل تأمین نیازها در سبک زندگی افراد

اگر مدل تنظیم نیازها را غلط انتخاب کردیم، به دلیل اینکه مدل تنظیم نیازها بر روی حوزه فکر انسان ها تأثیر می گذارد، آرمان ها و غایات زندگی آنها تأثیر جدی قرار می گیرد. مثلاٌ در مدل تنظیم نیاز فعلی، انسان ها فکر می کنند که هدف زندگی همین خوراک و پوشاک و مسکن است. چرا؟ به دلیل اینکه مدرنیته به قدری این نیازها را پیچیده تأمین می کند که انسان ها وقت نمی کنند به مسأله دیگری فکر کنند. ممکن است شغل انتخاب کنند اما به دلیل اینکه عدالت در مدل تنظیم اقتصادی فعلی اصل وجود ندارد، حتی وقتی درآمد هم کسب می کند همچنان ذهن او مشغول است و به عنوان مثال به فیش های حقوقی فکرده و همیشه از خود سؤال می کند که چرا باید برخی در

جامعه 56 میلیون حقوق بگیرند اما من باید یک میلیون حقوق بگیرم؟ اگر مدل تنظیم نیازها درست نباشد دائماً برای انسان ها مشغولیت درست می کند.

1/4/2. احساس خسارت انسان ها نسبت به آموزش های دوران تحصیل خودشان در مدرسه و احساس اتلاف وقت؛ نمونه ه ای دیگر از مشغول شدن ذهن انسان ها به وسیله مدل تأمین نیاز

در بقیه نیازها هم به همین شکل است؛ مثلاً وقتی مدل تأمین نیازهای تحصیلی درست تنظیم نشود انسان ها آموزش های لازم را ندیده و آموزش های غیر ضروری را یاد خواهند گرفت و لذا بسیاری از دانش آموزان از خود سؤال می کنند آموزش هایی که ما در مدرسه خوانده ایم چه فایده ای برای ما داشته است؟ این مدل حتی نمی تواند با دانش آموز تفاهم کند که برای چه باید این درس ها را بخواند؟ لذا معمولاً اینطور است که انسان ها نسبت به دوران تحصیلی ای که داشته اند احساس خسارت کرده و فکر می کنند که زندگیشان به هدر رفته است؛ زیرا می توانستند مطالب مهمتری را یاد بگیرند و ذهن خود را مشغول چیزهای مهم تری کنند. خیلی مهم است که افراد چه دیدی نسبت به تنظیم نیازهای خود دارند.

1/4/3 لزوم تأمین نیازهای انسان ها در راستای ارتقاء توحید به دلیل آیه فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفًا (روی کردن به خدا در تمام ابعاد زندگی)

با توجه به این مسأله که مدل تنظیم نیازها می تواند انسان را به توحید و خداپرستی برساند خداوند می فرماید: اعوذ بالله من الشیطان الرجیم «فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفاً». ⁽¹⁾

پس [با توجه به بی پایه بودن شرک] حق گرایانه و بدون انحراف با همه وجودت به سوی این دین [توحیدی] روی آور، [پای بند و استوار بر] سرشت خدا که مردم را بر آن سرشته است باش برای آفرینش خدا هیچگونه تغییر و تبدیلی نیست؛ این است دین درست و استوار؛ ولی بیشتر مردم معرفت و دانش [به این حقیقت اصیل] ندارند.

خداوند فرمود: «فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ» و نفرمود بخشی از زندگی خود را برای دین اقامه کنید، بلکه فرمود: «فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ» یعنی رو به خدا کنید. وقتی انسان وجهِ خود را به سمت خدا برد یعنی در همه بخش های زندگی به سمت او حرکت کرده است. این اقامه ی وجه و اینکه انسان رو به خدا کند شامل همه ابعاد زندگی او می شود و به این شکل نیست که مثلاً شما در محیطِ قلبیِ خود به خدا توجه داشته باشید اما بعد در مسائل اقتصادی به دین عمل نکرده و به سمت خدا اقامه ی وجه نکنید. در فرقه ی بعد آیه می فرماید: «فِطْرَتَ اَللّهِ اَلَّتِی فَطَرَ اَلنّاسَ عَلَیْها»؛ خداوند متعال انسان ها را به این شکل خلق کرده است؛ یعنی وقتی راحت هستند که در همه ابعاد به خدا توجه کنند. اگر شما در یک بُعد توجه کردید و در یک بعد دیگر توجه نکردید، بُعدی که خداپرستی در آن اقامه نشده بُعد دیگر را به چالش خواهد کشید. لذا در ادبیات دینی گفته می شود که معمولاً انسان ها به شرکِ خفی دچار هستند. شرک خفی یعنی انسان قصد توحید دارد؛ اما نمی تواند همه ابعاد وجود خود را براساس توحید بازتعریف کند. به نظر ما ریشه ی اصلی تحقق شرک خفی مدل معاش و زندگی افراد است؛ انسان ها مجبور می شوند در مدل زندگی دیگران را رَبّ خود بدانند و به همین دلیل این حالات در انسان ایجاد می شود.

2. عدم ایجاد چالش روحی در افراد در هفت سال اول زندگی و جلوگیری از اصطکاک انسان ها با بهبود روابط انسانی در هفت سال دوم زندگی؛ تعریف حداکثری مفهوم تفریح

2/1. نیازهای تفریح؛ رأس هرم نیازهای خانوار

حالا بنده با توجه به این معنا اولین بخش از نیازهای انسان را بازتعریف کردم و بنابراین از طریق تأمین نیازها و از طریقی که می خواهید فقر خود را برطرف کنید، الی الله حرکت می کنید: «یا أَیُّهَا اَلنّاسُ أَنْتُمُ اَلْفُقَراءُ إِلَی اَللّهِ»،⁽²⁾

ای مردم شما (همگی) نیازمند به خدائید؛ تنها خداوند است که بی نیاز و شایسته هر گونه حمد و ستایش است!

به سوی خدا حرکت می کنید. در جلسه گذشته عرض کردم اولین جایی

که باید بازتعریف گردد تا فقر انسان "الی الله" تعریف شود و با مدل تأمین نیاز خود به سمت خدا حرکت کند، نیازهای تفریحی است.

نکته مهمی که دیروز عرض کردم این است که اگر فرح یا خوشحالی یا با انگیزه و سرحال بودن - همه این موارد کلمات مترادف و نزدیک به هم هستند - در انسانی به وجود نیامد، تحرک انسان در جامعه به همراه کسالت خواهد بود؛ وقتی در کسی حالت فرح نباشد بر همه زندگی او کسالت حاکم می شود. لذا فرمود: «ایاک و الکسل فإنه یضر بالدین و الدنیا»؛⁽¹⁾

امام باقر (علیه السلام) می فرمایند: تنبلی به دین و دنیا زیان می زند.

مجلسی، محمد باقر؛ بحار الأنوار، بیروت، انتشارات دار الإحیاء التراث العربی، 1403 ق، ج 75، ص 180

اگر انسان دچار کسالت شده و فرح نداشته باشد دین و دنیای او ضربه می خورد. بنابراین وقتی راجع به هرم نیازهای خانوار صحبت می کنیم، در صدر این هرم حتماً نیازهای تفریحی مطرح می شود.

2/2. تفریح یعنی از بین بردن حداکثری عوامل کسالت انسان ها

اشاره

تفریح یعنی عاملی که کسالت انسان را از بین می برد. این معنایی که بنده عرض کردم یک بحث جدی است؛ اگر شما قدرت بر طرف کردن کسالت را در جامعه نداشته باشید حتی - به اصطلاح رکیک - بهره وری محیط های شغلی هم پایین خواهد آمد. مسأله رفع کسالت که از طریق تفریح و ایجاد فرح انجام می گیرد، صدر نیازهای خانوار است. در یک خانواده ی خوب تفریح اصل است. منتهی ما بیان کردیم که تفریح آن چیزی نیست که در حال حاضر درک می شود؛ یعنی به اصطلاح تفریح های موجود در بر طرف کردن مسأله کسالت اثر حداقلی دارند. لذا باید تفریح و نحوه ی تأمین آن را به شکلی تنظیم کنیم که کسالت انسان ها به شکل حداکثری برطرف شود.

2/2/1. ازدواج و ارتباط با همسر؛ یکی از عوامل اصلی از بین بردن عوامل کسالت

بنده روز گذشته مثال زده و بیان کردم که مثلاً خانواده اصل در سکینه، آرامش و رفع کسالت است؛ ارتباط با همسر - ارتباط عاطفی، ارتباط جنسی و ارتباط اخلاقی - اصل در رفع کسالت و ایجاد سکینه است. اما در تمدن مدرنیته سن ازدواج را به 30 سال می رسانند⁽²⁾

ایالات متحده: مردان 29، زنان 27

انگلستان: مردان32، زنان 30

فرانسه: مردان 31، زنان 30

ایتالیا: مردان 33، زنان 30

اسپانیا: مردان33، زنان 31

سوئد: مردان 35، زنان 33

سوئیس: مردان 31، زنان 29

فنلاند: مردان 32، زنان 30

آلمان: مردان 33، زنان 30

منبع: وبسایت کمیسیون اقتصادی ملل متحد برای اروپا به آدرس:

http://w3.unece.org/PXWeb2015/pxweb/en/STAT/STAT__30-GE__02-Families_households/052_en_GEFHAge1stMarige_r.px/table/tableViewLayout1/?rxid=e248c592-2c41-41b0-9962-3a4da2f420eb

و مثلاً یک پارک آبی هم درست می کنند و می گویند شما به پارک یا شهربازی بروید و تفریح کنید؛ یعنی به صورت بنیادین عاملِ رفع کسالت که خانواده است را به چالش می کشند و به صورت حداقلی یک پارک تعریف می کنند و می گویند: این مکان تفریحگاه محله است، این یعنی شما انسان را نشناخته اید؛زیرا

وقتی همین انسان از پارک یا محیط دوستان بیرون رفت - البته اگر بتواند در محیطِ دوستان لبخند بزند، زیرا از درون به چالش کشیده شده است و حتی در محیط دوستان نیز انسان مطلوبی تلقی نمی شود - دوباره در خلوت هنوز غمِ درونِ سینه وجود دارد. پس نباید عوامل رفع کسالت را روبنایی تعریف کنیم. لذا مدیریت تفریح در اسلام یا مدیریت ایجاد فرح در انسان ها به این سمت می رود که تفریح و رفع کسالت را عمیق معنا کند.

2/3. جلوگیری از ایجاد عقده و چالش روحی در فرد از طریق عدم جلوگیری از بازی کردن او در هفت سال اول زندگی؛ اولین ابزار رفع عوامل کسالت در افراد

اولین دوره ای که در رفع کسالت انسان ها تأثیر گذاشته و فرح ایجاد می کند دوران شکل گیری شخصیت آنهاست. رفتار پدر و مادر در هفت سال اولِ تربیتِ فرزند می تواند تا آخر عمر کسالت را به صورت بنیادین از فرزندان دور کند. البته پدر و مادر می توانند طوری با فرزند خود در هفت سال اول رفتار کنند که او دائماً دچار عقده و چالش های روحی شود. وقتی انسانی دچار عقده روحی بود، عقده ی روحی او به راحتی بر طرف نخواهد شد و یک عمر با انسان خواهد بود. لذا انسان یک عمر به خاطر دوران کودکی و تأثیراتی که این دوران بر شخصیت او داشته است کسالت پیدا می کند. اهل بیت (علیهم السلام) حکیمانه فرموده اند که «الوَلَدُ سَیّدٌ سَبعَ سِنینَ»⁽¹⁾

پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) فرمودند: فرزند هفت سال سرور و آقا است، هفت سال فرمان بردار است و هفت سال وزیر است.

مجلسی، محمد باقر؛ بحار الأنوار، بیروت، انتشارات دار الإحیاء التراث العربی، 1403 ق، ج 101، ص 95

، «الولد یلْعَبُ سَبْعَ سَنین».⁽²⁾

امام صادق (علیه السلام) می فرماید: فرزند هفت سال بازی کند، هفت سال قرآن و هفت سال حلال و حرام یاد بگیرد.

حرّعاملی، محمدبن حسن؛ وسائل الشیعة، قم، انتشارات الاحیاء التراث، ج 21، ص 475

اگر پدر و مادر بازی فرزند خود را در هفت سال اول به رسمیت بشناسند این کار باعث می شود که شخصیت فرزند به صورت متعادل پایه گذاری شود. نباید فرزند را از بازی منع کرد؛ اگر بررسی کنید، تعداد قابل توجهی از انسان هایی که نخبه بوده یا به آرمان های بزرگ فکر می کرده اند در دوران کودکی یک دوره ی پر از هیجان و بدون مانع را سپری نموده اند.⁽³⁾

انتقال از متن

2/4. رفع اصطکاک بین اراده های انسان ها از طریق بهبود روابط انسانی آنها در هفت سال دوم زندگی؛ دومین و مهم ترین عامل رفع عوامل کسالت در انسان ها

اشاره

در جلسه گذشته بیان شد مهمترین عاملی که در جامعه کسالت ایجاد می کند اصطکاکِ بین اراده ها است. وقتی اراده ها بر مبنای آداب و ادب با همدیگر برخورد نکردند ارتباط آنها با یکدیگر باعث ایذاء و اذیت طرفین ارتباط می شود؛ اگر ادب نباشد، اراده ها همدیگر را به چالش خواهند کشید. برخی حتی نمی توانند دو کلمه حرف بزنند و وقتی دو کلمه سخن می گویند طرفِ مقابل آنها ناراحت و اذیت می شود و به چالش کشیده می شود. اسلام به ما فرموده است که در برخورد اول، اولین کلمه ای را که به کار می برید کلمه ی سلام باشد؛⁽⁴⁾

امام صادق (علیه السلام) از پیامبر (صلی الله علیه وآله) نقل فرمودند که: قبل از کلام سلام بگویید. پس هر کسی قبل از سلام صحبت کرد به او پاسخ ندهید.

کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تهران، انتشارات دار الکتب الإسلامیة، 1407 ق، ج 2، ص: 644، ح 2

یعنی به طرف مقابل بگویید من سلامت شما را می خواهم، با شما در صلح هستم. بعد همچنین فرمودند که با حالت افشاء سلام بگویید⁽⁵⁾

امام باقر (علیه السلام) می فرمایند: خداوند سلام کردن به شکل آشکارا را دوست دارد.

کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تهران، انتشارات دار الکتب الإسلامیة، 1407 ق، ج 2، ص: 645

و

سر سنگین سلام نکنید، بلکه با افشاء و بلند بگویید: "سلام علیکم و رحمه الله و برکاته، بسیار خوشبختم که شما را ملاقات کردم، چون دیشب بنده نماز شب خواندم توفیق پیدا کردم امروز شما را دوباره زیارت کنم." به قول رکیک امروزی با این کار انرژی مثبت به طرف مقابل می دهید.⁽¹⁾

انتقال از متن

پس اگر اصطکاک بین اراده ها را مدیریت نکردیم، انسان ها در ارتباطاتِ خود به دنبال استثمار و ظلم به همدیگر خواهند بود و این، بزرگ ترین منشأ کسالت است. پس هفت سال دوم که هفت سال آداب و ادب می باشد زیرساخت تفریح در اسلام است. به دلیل اینکه وقتی شما فرزند خود را با آداب و ادب بار آورید [او افراد جامعه را به چالش نخواهد کشید.]

2/4/1. مرجعیت علمی اهل بیت علیهم السلام؛ مهم ترین آموزه هفت سال دوم زندگی برای بهبود روابط انسانی

بیان شد مهمترین ادبی که انسان باید در هفت سال دوم یاد بگیرد مرجعیت علمی قرآن و اهل بیت (علیهم السلام) است؛ یعنی نباید ادب را حداقلی معنا کرد و گفت ادب یعنی این است که یک نفر فقط سلام کند، بله ادب در کلام و ادب در ظاهرِ ارتباطات بسیار مهم است؛ اما اصل قضیه این است که مرجعیتِ علمیِ اهل بیت (علیهم السلام) در انسان ها جا بیفتد. پدر و مادر باید با امکاناتی که در اختیار دارند مرجعیت علمی قرآن و اهل بیت (علیهم السلام) را در طول هفت سال دومِ فرزند برای او جا بیندازند. مهمترین امکانِ پدر و مادر دو چیز است؛ رفقِ پدر و مادر و وقت آنها. بعضی از مفاهیم را با یک بار گفتن نمی توان جا انداخت و نیاز به ذکر دارند و باید دائماً و در بازه های مختلف و با عسلِ محبت بیان شوند. پدر و مادر دو ابزارِ بسیار قدرتمند در دست دارند که در اختیار هیچ کس دیگری نیست؛ یکی محبتی که به فرزندِ خود دارند و می توانند بوسیله این محبت تا باطن فرزند تصرف کنند و اَعمال و آداب را به او انتقال دهند.

2/4/2. انتقال مسأله توکل بر خدا و معرفی خداوند به کودک به عنوان بهترین احتساب و پشتیبان فرد؛ یکی از آداب هفت سال دوم زندگی و جلوگیری از عدم تعادل فرزندان با انتقال این گزاره به آنها

فرض کنید پدر و مادری به فرزند خود یاد که داد «مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اَللّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ»؛⁽²⁾

و او را از جایی که گمان نمی برد روزی می دهد و کسی که بر خدا توکل کند، خدا برایش کافی است، [و] خدا فرمان و خواسته اش را [به هر کس که بخواهد] می رساند؛ یقیناً برای هر چیزی اندازه ای قرار داده است.

با توجه به اینکه انسان ها دچار نیاز هستند، مدام فکر می کنند که ما با چه چیزی حَسَب پیدا کنیم و چه چیزی ما را احتساب می کند؟ این حالت درونیِ انسان هاست و به دنبال تکیه گاهی می گردند، حالتِ احتساب حالتی است که انسان ها به دنبال آن می باشند. احتساب به صورت ساده یعنی اینکه آدم بر روی کسی حساب می کند؛ آدم ها همیشه به دنبال یک نفر می باشند که بر روی او حساب کنند.⁽³⁾

انتقال از متن

مثلاً پدر به فرزند خود می گوید: فرزندم خداوند متعال فرموده حالت احتساب را با خود خدا حل کن؛ آن کسی که همیشه می توانی بر روی او حساب کنی یک نفر است. اگر پدر این موضوع را در فرزند خود جا انداخت - به دلیل اینکه یک روز از خانواده جدا می شود و خودش باید مشکلات را حل کند - توکل در او جا می افتد و بعدها برای حل نیازهای خود به سمت الی الله رفته و هرگز به جای دیگر نمی رود. قبلاً بیان شد از جمله عواملی که باعث می شود انسان « أَنْتُمُ اَلْفُقَراءُ إِلَی اَللّهِ»⁽⁴⁾

ای مردم شما (همگی) نیازمند به خدائید؛ تنها خداوند است که بی نیاز و شایسته هرگونه حمد و ستایش است!

را درک کرده و به سمت خدا برود، همین درک از محیط های احتساب است. با اینکه ممکن است لفظ آن را تازه شنیده باشید اما این معنا در درون همه ی آدم ها وجود دارد؛ آدم ها در نهان خود محیط های

احتسابی برای خود تعریف می کنند و این کار منشأ نگرانی های جدی خواهد شد؛ زیرا بر روی کسی حساب می کنند که واقعاً نمی شود بر روی او حساب کرد. حال شما این تعلیمِ حیاتی احتساب را در نظر بگیرید؛ در اینصورت وقتی آیات خمس را خواندیم، خواهیم فهمید که احتساب اصل است.⁽¹⁾

/ آیه 41 سوره انفال

و بدانید هر چیزی را که [از راه جهاد یا کسب یا هر طریق مشروعی] به عنوان غنیمت و فایده به دست آوردید [کم باشد یا زیاد] یک پنجم آن برای خدا و رسول خدا (علیه السلام) و خویشان پیامبر و یتیمان و مسکینان و در راه ماندگان است، اگر به خدا و آنچه بر بنده اش روز جدا کننده حق از باطل، روز رویارویی دو گروه [مؤمن و کافر در جنگ بدر] نازل کردیم، ایمان آورده اید [پس آن را به عنوان حقّی واجب به خدا و رسول و دیگر نامبردگان بپردازید؛] و خدا بر هرکاری تواناست.

اصلاً در بسیاری از عبادات احتساب اصل است؛ اما به دلیل اینکه احتساب درک نمی شود آن احکام هم درک نمی گردد. حالا فرض کنید پدری این موضوع را در فرزند خود جا می اندازد که پسرم بر روی کسی حساب کن که ارزشِ حساب کردن داشته باشد؛ آیه شریف می فرماید: «مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اَللّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ»؛ این خیلی معنای بزرگی است که انسان بفهمد چه کسی او را حساب کرده و کفایت می کند و باید بر روی چه کسی حساب کند.

حالا فرض کنید در فرزندی این معنا در دوره دوم زندگی جا افتاد، در اینصورت چه اتفاقی رخ می دهد؟ اتفاقی که می افتد این است که این فرزند در مقامِ مشکلات بهم نمی ریزد. می دانید منشأ اصلیِ اصطکاکات، عدم تعادل طرفین است. بنده تقسیمِ علوم و طبقه بندی علوم را به روانشناسی، جامعه شناسی و این طبقه بندی های فعلی را قبول ندارم و قبلاً دلیل این امر را عرض کرده ام؛ لکن ما در مورد تحرّک روانِ انسان ها معنایی داریم که این آیه زیرساختِ تحلیل معانی روانشناسی است. قرآن آیات مربوط به احتساب و حسب را بحث کرده است، خداوند متعال با باطن و نهان آدم ها و مخلوقات صحبت می کند. آدم ها در درون خود بحران دارند، زیرا فقیر هستند. فقیر به همین شکل است و مدام در درون خود فکر می کند که فقر من به چه شکلی برطرف خواهد شد؟ اگر شما مفهوم احتساب و مفهوم اینکه باید بر روی چه کسی حساب کنید را در فرزند خود جابیندازید، دیگر شخصیت او به دلیل این اعتماد و احتسابی که وجود دارد، نامتعادل نخواهد شد. قرآن می فرماید فَهُوَ حَسْبُهُ؛ اگر انسان به این شکل نباشند بقیه را به چالش خواهد کشید.

شما در برخوردهای روزانه دیده اید که مهمترین مشکل انسان ها این است که با یک فرد نامتعادل روبرو هستند. او غیر فنی ورود می کند و غیر فنی خارج می شود. این مسأله خصوصاً در مسئولیت های جبهه توحید بسیار آزار دهنده است. شخص به این دلیل اینکه آرام نیست و سکینه ندارد نمی تواند ایستادگی کند و لذا در جنگ و جهاد کار خیلی سخت تر می شود. به همین دلیل قرآن می فرماید: «هُوَ اَلَّذِی أَنْزَلَ اَلسَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ اَلْمُؤْمِنِینَ»⁽²⁾

اوست که آرامش را در دل های مؤمنان نازل کرد، تا ایمانی بر ایمانشان بیفزاید و سپاهیان آسمان و زمین فقط در سیطره مالکیّت و فرمانروایی خداست و خدا همواره دانا و حکیم است.

اولین چیزی که خداوند متعال به مؤمنین می دهد سکینه است. مؤمن در درون خود استقامت دارد و به همین دلیل است که می تواند در بیرون ایستادگی کند؛ اما انسانی که در درون به چالش کشیده شده است منشأ اصطکاک می شود و اصطکاک نیز منشأ کسالت خواهد بود. وقتی راجع به تفریح صحبت می کنیم، نباید تفریح را در این خلاصه کنیم که لطیفه ای گفته شود یا مثلاً با لبخندی مسأله را مدیریت کنید، خیر؛ تفکر اسلامی

بیان می کند که مدیریتِ اصطکاک بین اراده ها در جامعه ریشه ی فرحِ افراد جامعه است. این حرفِ فنی ای است که بنده عرض می کنم. ببینید ما راجع به تأمین تفریح صحبت می کنیم و تفریح در صدر نیازهای اصلی خانوار قرار دارد؛ اما ما تفریح را دو قسمت کرده ایم؛ یک قسمت از تفریح به برطرف کردن عوامل ایجادکننده ی کسالت باز می گردد. مدیریت تفریح باید قدرت این را داشته باشد که عواملِ ایجاد کسالت را از بین ببرد. از مهمترین عوامل ایجاد کسالت، رفتار انسان و اصطکاک در روابط انسانی است و این موضوع هم بوسیله تمرکز بر روی هفت سال دوم اتفاق می افتد.⁽¹⁾

مناسک و احکام خدا و پیامبر (صلی الله علیه وآله) دارای سه میوه است، هدایت فرد دارای سه میوه است؛ اولین اثر هدایت فرد این است که فرد سعادت اخروی را بدست می آورد که خیلی مسأله مهمی است، انسان از عاقبت خود ایمن می شود. از مواردی که به انسان آرامش و سکینه می دهد این است که انسان عاقبت خوبی را در پیش روی خود ببیند. نگرانی های از آینده انسان ها را به چالش می کشاند و لذا هدایت، انسان را مدیریت می کند و انسان را راجع به آینده توجیه می کند که در آینده چه اتفاقی خواهد افتاد. دومین میوه هدایت برای فرد غیر از سعادت اخروی، آرامش است که دلیل آن را عرض کردم؛ علت اینکه فرد آرامش پیدا می کند آن است که هدایت تأمین کننده ی عاقبت می باشد و عاقبت مهمترین عامل ایجاد سکینه است. این موارد باید را قبلاً عرض کرده ام. فقهای عظام شیعه این موارد را در گذشته بسیار مورد بحث قرار داده اند. آن چیزی که در نقشه راه جدید می باشد این است که ما اثر هدایت و احکام را در اداره جامعه بحث کرده ایم. حالا بنده در این جلسات به اندازه حسن الإستماع آثار تربیت در تفریح که یک مسأله اجتماعی است را می شکافم. اگر ان شاءالله خداوند متعال توفیق دهد تا دوره های تفصیلی تری تشکیل شود و خداوند متعال به ما سعه صدر بدهد تا برای دینِ او وقت داشته باشیم - چون تمدن مدرنیته وقت ما را اشتغال کرده است - بعدها می توان بحث ها را عمیق تر مطرح کرد.

انتقال از متن

2/4/3. اثر گذاری بسیاری از احکام دینی در ایجاد فرح به دلیل بهبود روابط انسانی توسط این احکام

به نظر بنده بسیار یا همه احکام در رفع کسالت و فرح اثر دارند. به این دلیل که روابط انسانی را بهینه می کنند. مسلمان کسی است که مسلمان یا فرد دیگری را به چالش نمی کشد. وقتی انسان ها همدیگر را اذیت نکنند زندگی بسیار خوبی خواهند داشت. اما این کار با توصیه بدست نمی آید بلکه با سرمایه گذاری بر روی دوران تربیت بدست خواهد آمد. خصوصاً اگر در هفت سال دوم توانستید ادب را در فرزند خود جا بیندازید، این فرزند هم مایه مسرت برای خود، هم برای پدرو مادر، هم برای محیط اطراف و هم برای همسر خود خواهد بود. شما مشاهده کرده اید که گاهی مردم می گویند فلانی را نمی شود با یک مَن عسل خورد. این موضوعِ خیلی تلخ است. شما باید بدانید دلیل این موضوع چیست. بنابراین مدل تنظیم نیازها خیلی مهم است. در این جلسه ما ارتباط بین فرح و بحث تربیت را بحث نموده و مدل جدیدی را برای تفریح پیشنهاد داده و معنای دیگری را مطرح کردیم. البته معانی سطحی موجود را هم کسی نفی نمی کند. حالا اگر جلسه ای تشکیل شد بنده راجع به مطایبه - که جزئی از حکمت محسوب می شود - صحبت خواهم کرد. اینکه اثر حکمت در فرح چیست را عرض خواهم کرد، خودِ مطایبه چیست را بعدها بحث خواهم کرد. این مسأله اول بود. تا این قسمت بحث های جلسه قبل از بازخوانی کردیم.

3. سازماندهی افراد بر مبنای تحریک حرص و تحریک مادی، ایجاد تعارض بین منافع کارگر و کارفرما؛ دو اشکال عمده مدل های فعلی تأمین هرم نیازهای شغلی

3/1. محوریت حرص (یکی از پایه های کفر) و تحریک مادی در مدل های اشتغال فعلی؛ اشکال اول مدل فعلی تأمین هرم نیاز های شغلی

اشاره

بحث جدید ما این است که شغل چیست؟ دومین نیازی که در هرم نیازهای خانوار مطرح است مسأله نیازهای شغلی می باشد. اولاً چرا انسان ها به شغل احتیاج دارند؟ به دلیل اینکه مسأله معاشِ آنها مطرح است. وظیفه اشتغال در شرایط فعلی تأمین معاش است. این معنایی می باشد که در حال