مشخصات کتاب

1/6/170

نقد و بررسی لایحه بودجه 1404

اصول فقهی بودجه ریزی مبتنی بر احیای اقتصاد مردم پایه

با استناد به 340 آیه و روایت

محور های جلسه:

شورای راهبردی

الگوی پیشرفت اسلامی

10 مهر 1403

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

وَکَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّیُّونَ کَثِیرٌ فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَمَا ضَعُفُوا وَمَا اسْتَکَانُوا وَاللَّهُ یُحِبُّ الصَّابِرِینَ

سوره مبارکه آل عمران، آیه 146

وچه بسیار از پیامبرانی که مردان الهیِ فراوانی به همراه آنان جنگیدند، پس در مقابل آنچه در را خدا به آنان رسید سستی نکردند و ناتوان نشدند و سر تسلیم و ذلت فرود نیاوردند؛ وخدا شکیبایان را دوست دارد.

شناسنامه:

متن پیش رو (ویرایش اول) صد و هفتادمین مکتوب از نوع ششم محصولات مرتبط با نقشه الگوی پیشرفت اسلامی (پیاده فوری) است. محتوای این محصول، متن پیاده شده سخنان حجت الاسلام و المسلمین علی کشوری (دبیر شورای راهبردی الگوی پیشرفت اسلامی) در نشست تخصصی «نقد و بررسی لایحه بودجه 1404» می باشد که در تاریخ پنجشنبه 10 آبان ماه 1403 در اداره کل سازمان تبلیغات استان قم برگزار گردیده است. شایان ذکر است این متن، مستند به 340 آیه و روایت و زیرمجموعه مباحث "فقه المکاسب" است. ضمنا بحث حاضر حاوی یک جدول تصمیم (مشتمل بر 13 تصمیم) می باشد.

تصویر

فهرست مطالب:

1/1. مقدمه اول: خلاصه محورهای پنج گانه مطرح در جلسه. 1

1/2. مقدمه دوم: بحثی در مورد مصارف و منابع درآمدیِ لایحه بودجه سال 1404 : 4

1/2/1. مَبلغ 118 میلیون و 966 هزار میلیارد ریال (نزدیک 119 میلیون میلیارد ریال!) (معادل 130 میلیارد دلار !)؛ مصارف و منابع لایحه بودجه 1404. 4

1/2/2. منابع تأمین بودجه سال 1404: 5

1/2/2/1. منابع نفتی (حدود 35 درصد از منابع: حدود 210 همت)؛ اولین منبع از منابع تأمین بودجه سال 1404. 5

1/2/2/2. درآمدهای مالیاتی (حدود 40 درصد بیشتر از سال گذشته: حدود 170 همت)؛ دومین منبع از منابع تأمین بودجه سال 1404. 6

1/2/2/3. استقراض از صندوق ذخیره ارزی (حدود 540 همت)؛ سومین منبع از منابع تأمین بودجه سال 1404. 7

1/2/2/4. فروش اوراق دولتی (حدود 700 همت)؛ چهارمین منبع از منابع تأمین بودجه سال 1404. 8

1/2/2/5. واگذاری شرکت های دولتی (135 همت) ؛ پنجمین منبع از منابع تأمین بودجه سال 1404. 8

1/2/2/6. درآمدهای گمرکی؛ ششمین منبع از منابع تأمین بودجه سال 1404. 8

1/3. مقدمه سوم: «مفاهیم تأمین مالی در اسلام» (سرفصل ششم فقه المکاسب)؛ مبنای اظهارنظر در مورد لایحه بودجه 1404 در این جلسه 9

2/1. آشنایی با نظام اصطلاحات شارع در مورد بودجه ریزی و توزیع بیت المال؛ اولین گام برای اصلاح نظام بودجه ریزی کشور 11

2/1/1. اصطلاح « بیت المال» ؛ یکی از اصطلاحات شارع در مورد بودجه ریزی و توزیع بیت المال. 11

2/1/2. اصطلاح « اموال الناس» ؛ یکی دیگر از اصطلاحات شارع در مورد بودجه ریزی و توزیع بیت المال. 12

2/1/3. اصطلاح «حقّ الامام» ؛ یکی دیگر از اصطلاحات شارع در مورد بودجه ریزی و توزیع بیت المال. 12

2/1/4. اصطلاح «زکات» ؛ یکی دیگر از اصطلاحات شارع در مورد بودجه ریزی و توزیع بیت المال. 14

2/1/5. اصطلاح «خُمس» و «غنیمت» ؛ دو نمونه دیگر از اصطلاحات شارع در مورد بودجه ریزی و توزیع بیت المال. 14

2/1/6. اصطلاح «طَسق» ؛ یکی دیگر از اصطلاحات شارع در مورد بودجه ریزی و توزیع بیت المال. 15

2/1/7. اصطلاح «قباله»، «خراج» و «مُقاسمه» ؛ سه نمونه دیگر از اصطلاحات شارع در مورد بودجه ریزی و توزیع بیت المال 16

2/1/8. اصطلاح «انفال» و «فیء» ؛ یکی دیگر از اصطلاحات شارع در مورد بودجه ریزی و توزیع بیت المال. 17

2/1/9. اصطلاح «قرض الحسنه» و «دیات» ؛ دو نمونه دیگر از اصطلاحات شارع در مورد بودجه ریزی و توزیع بیت المال 20

3/1. چهار نمونه از مفاهیم پایه بودجه ریزی و توزیع بیت المال در اسلام: 26

3/1/1. مفهوم «تأمین مالی غیرمتمرکز» ؛ اولین و مهم ترین مفهوم از مفاهیم پایه بودجه ریزی و توزیع بیت المال در اسلام 26

3/1/2. مفهوم «بودجه ریزی در دوره های حسابداری و مالی کوتاه مدت (نه یکساله)» ؛ دومین مفهوم مهم از مفاهیم پایه بودجه ریزی و توزیع بیت المال در اسلام 27

3/1/3. مفهوم «بودجه ریزی بالسَّویّه» ؛ سومین مفهوم مهم از مفاهیم پایه بودجه ریزی و توزیع بیت المال در اسلام 28

3/1/4. مفهوم «هزینه کردهای بودجه» ؛ چهارمین مفهوم مهم از مفاهیم پایه بودجه ریزی و توزیع بیت المال در اسلام 30

3/1/4/1. بودجه ریزی برای تألیف قلوب(یکی از حوزه های مصرفیِ زکات)؛ یکی از هزینه کردهای بودجه در اسلام 30

3/1/4/2. بودجه ریزی و جدول هزینه کرد خاص برای ایتام و مساکین؛ یکی دیگر از هزینه کردهای بودجه در اسلام 31

3/2. مستندات چهار نمونه از مفاهیم پایه بودجه ریزی و توزیع بیت المال در اسلام: 34

3/2/1. مستندات مفهوم «بودجه ریزی در دوره های حسابداری و مالی کوتاه مدت (زیر یکسال)» (لزوم عدم حبس بیت المال) 34

3/2/2. مستندات مفهوم «بودجه ریزی بالسّویّه». 36

3/2/2/1. آیه هفتم از سوره حشر: «کَیْ لَا یَکُونَ دُولَةً بَیْنَ الْأَغْنِیَاءِ مِنْکُمْ»؛ یکی از مستندات مفهومِ «بودجه ریزی بالسّویّه». 36

3/2/2/1/1. عدم توانایی جمع کردن بین دو مفهومِ «قدرت ایجاد تولید و ثروت» و «تقسیم بالسویه بیت المال» (منحصر دانستنِ قدرت ایجاد تولید در دست کارآفرینان و سرمایه داران!)؛ علت اصلیِ واگذاری عمده بیت المال به سرمایه داران (کارآفرینان) توسط کارشناسان توسعه گرای کشور! 37

3/2/2/1/2. جمع کردن بین دو مفهومِ «قدرت ایجاد تولید و ثروت» و «توزیع بالسویه بیت المال» در «اقتصاد مردم پایه»؛ راهکار جریان کارشناسیِ الگوی پیشرفت اسلامی برای توزیع بالسّویّه بیت المال در کشور 38

3/2/2/2. روایات محض الاسلام؛ یکی دیگر از مستندات مفهوم «بودجه ریزی بالسّویّه». 40

3/2/2/3. روایتی از کتاب شریف کافی: «أَعْطَیْتُ کَمَا کَانَ رَسُولُ اللَّه یُعْطِی بِالسَّوِیَّة». 43

3/2/3. مستندات مفهوم «تأمین مالی غیرمتمرکز». 46

3/2/3/1. غیرمتمرکز بودنِ تأمین مالی در اسلام (چه در بخش تأمین منابع، چه در بخش هزینه کردها)؛ نتیجه بررسی اصطلاحات مرتبط با تأمین مالی در آیات و روایات (مانند: اصطلاح حق الامام، زکات، خُمس، غنیمت، طَسق و...) 46

3/2/3/1/1. آیه 60 از سوره مبارکه توبه: «إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَ الْمَسَاکِینِ وَ الْعَامِلِینَ عَلَیْهَا وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقَابِ وَ الْغَارِمِینَ وَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ» ؛ یکی از مستندات غیرمتمرکز بودن تأمین مالی در اسلام 47

3/3. خاتمه سرفصل دوم: بررسی علت عدم کفایت منابع مالی اسلام در دوران مدرن! 50

3/3/1. عدم درک اهمیت "زکات" به اندازه "صلات" «فَرَضَ الزَّکَاةَ کَمَا فَرَضَ الصَّلَاةَ»؛ یکی از علل (بی اهمیتی به "زکات" و در نتیجه:) عدم کفایت منابع مالی اسلام (خصوصاً زکات) در دوران مدرن. 51

3/3/2. بی توجهی به پرداخت زکات به صورت علنی و آشکارا (تاثیرگذار بر ترویج و تبلیغ حکم زکات) «...أَعْطَاهَا عَلَانِیَةً» ؛ یکی دیگر از علل عدم کفایت منابع مالی اسلام در دوران مدرن. 52

3/3/3. عدم پرداخت زکات توسط اغنیاء «أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ فَرَضَ فِی أَمْوَالِ الْأَغْنِیَاءِ لِلْفُقَرَاءِ مَا یَکْتَفُونَ بِهِ الْفُقَرَاءُ وَ لَوْ عَلِمَ أَنَّ الَّذِی فَرَضَ لَهُمْ لَایَکْفِیهِمْ لَزَادَهُمْ وَ إِنَّمَا یُؤْتَی الْفُقَرَاءُ فِیمَا أُتُوا مِنْ مَنْعِ مَنْ مَنَعَهُمْ حُقُوقَهُمْ لَا مِنَ الْفَرِیضَة»؛ یکی دیگر از علل عدم کفایت منابع مالی اسلام در دوران مدرن. 53

3/3/4. تعطیلیِ خُمسِ معدن (به علت مردمی نکردنِ معادن) و تنزّلِ «خُمس» به «ارباح مکاسب» ؛ یکی دیگر از علل عدم کفایت منابع مالی اسلام در دوران مدرن. 54

3/3/5. بلاموضوع شدنِ «زکات نقدین»! (بخاطر جایگزین شدنِ «پول اعتباری» به جای «نقدین(پولطلا و پول نقره)») ؛ یکی دیگر از علل عدم کفایت منابع مالی اسلام در دوران مدرن. 57

4/1. عدم ردیف بودجه ای مشخص و کافی برای «فقرا» ؛ یکی از اشکالات لایحه بودجه 1404. 62

4/2. عدم ردیف بودجه ای مشخص برای «ایتام» ؛ یکی دیگر از اشکالات لایحه بودجه 1404. 62

4/3. عدم ردیف بودجه ای مشخص برای «تألیف قلوب» ؛ یکی دیگر از اشکالات لایحه بودجه 1404. 63

4/4. طولانی مدت بودن دوره مالی؛ یکی دیگر از اشکالات لایحه بودجه 1404. 64

4/5. واگذاری عمده بودجه در اختیار بخش خصوصی و دولتی! ؛ یکی دیگر از اشکالات لایحه بودجه 1404. 65

4/5/1. بی توجهی به وصف طیّبات (خصوصاً در بخش تولید غذا) در شرکت های خصوصی و دولتی؛ اشکال اولِ واگذاریِ عمده بودجه در اختیار بخش خصوصی و دولتی. 65

4/5/2. ابتناءِ مشاغل خصوصی و دولتی بر "اصل استخدام (اجیرشدن)" (و در نتیجه: گسترش فقر و محرومیت و بی عدالتی در جامعه)؛ اشکال دومِ واگذاریِ عمده بودجه در اختیار بخش خصوصی و دولتی. 69

4/5/3. بی توجهی به فاصله مناسب محل کار و محل سکونت (در نتیجه: افزایش حمل و نقل)؛ اشکال سومِ واگذاریِ عمده بودجه در اختیار بخش خصوصی و دولتی. 70

4/5/3/1. افزایش مصرف سوخت، افزایش آلودگی صوتی، و افزایش آلودگی محیط زیست؛ سه اشکال حداقلیِ افزایش حمل و نقل (بی توجهی به فاصله مناسب محل کار و محل سکونت) 70

4/5/3/1/1. حرکت به سمت "کاهش حمل ونقل" و احیاء "اقتصاد مردم پایه" (نه افزایش قیمت بنزین)؛ راهکار حل معضل افزایش حمل ونقل 71

4/5/4. ایجاد اختلال در وقت افراد؛ اشکال چهارمِ واگذاریِ عمده بودجه در اختیار بخش خصوصی و دولتی. 72

4/3/4/1. اِشغال عمده وقت افراد برای شغل (در نتیجه: کمبود وقت برای انجام وظایف دیگر؛ مانند: مدیریت روابط جنسی، تربیت فرزند، صله رحم، رسیدگی به همسایگان و...) و در نتیجه: ایجاد نزاع و اصطکاک در روابط اجتماعی و افزایش هزینه های اجتماعی؛ یکی از نتایج ایجاد اختلال در وقت افراد توسط بخش خصوصی و دولتی. 72

4/3/4/2. کاهش بهره وریِ فرد؛ یکی دیگر از نتایج اِشغال عمده وقت افراد توسط بخش خصوصی و دولتی. 74

4/5/5. نیاز به تأمین مالی های بزرگ (در نتیجه: نیاز به خلق پول و بالتَبَع: تورّم و بالتَبَع: فاصله طبقاتی)؛ اشکال پنجمِ واگذاریِ عمده بودجه در اختیار بخش خصوصی و دولتی. 74

4/5/6. تخریب محیط زیست؛ اشکال ششمِ واگذاریِ عمده بودجه در اختیار بخش خصوصی و دولتی. 75

5/1. پیشنهاد اول: بودجه ریزی ترمیمی (برای احیاء زیرساخت های مرتبط با اقتصاد مردم پایه): 79

5/1/1. اختصاص بودجه برای تجارت عمومی؛ اولین مصداق از بودجه ریزی ترمیمی. 79

5/1/2. اختصاص بودجه برای آماده سازی زمین های رایگان برای واگذاری به مردم؛ دومین مصداق از بودجه ریزی ترمیمی. 80

5/1/3. اختصاص بودجه برای تقسیمات شهری کوچک مقیاس؛ سومین مصداق از بودجه ریزی ترمیمی. 81

5/1/4. اختصاص بودجه برای ساخت خانه های پیشرفته حیات دار؛ چهارمین مصداق از بودجه ریزی ترمیمی. 81

5/1/5. اختصاص بودجه برای تأمین زیرساخت های مرتبط با مشاغل برتر؛ پنجمین مصداق از بودجه ریزی ترمیمی. 82

5/1/6. اختصاص بودجه برای تولید غیرمتمرکز غذا و کالا؛ ششمین مصداق از بودجه ریزی ترمیمی. 83

5/1/7. اختصاص بودجه برای پیشگیری ساختاری از بیماری؛ هفتمین مصداق از بودجه ریزی ترمیمی. 83

5/1/8. اختصاص بودجه برای تعمیم پدافند غیرعامل به همه ابعاد ساختار حیات بشر؛ هشتمین مصداق از بودجه ریزی ترمیمی 83

5/1/9. اختصاص بودجه برای کاهش دوره تحصیل؛ نهمین مصداق از بودجه ریزی ترمیمی. 84

5/1/10. اختصاص بودجه برای کاهش تولید زباله (نه بازیافت زباله)؛ دهمین مصداق از بودجه ریزی ترمیمی. 85

5/1/11. اختصاص بودجه برای کاهش حمل و نقل؛ یازدهمین مصداق از بودجه ریزی ترمیمی. 86

5/1/12. اصلاحِ "جهت بودجه ریزی" به سمت "احیاء اقتصاد مردم پایه" ؛ فائده و هدفِ بودجه ریزی ترمیمی. 86

5/2. پیشنهاد دوم: بودجه ریزی مطلوب: تأمین منابع لازم برای ایجاد سکونتگاه های اسوه و نمونه (ساخت محلات اسلامی امید) توسط دولت 87

6/1. ارتقاء موضوع شناسی و فهم فقهی از روش احیاء منابع مالی اسلام (مانند: زکات نقدین، زکات انعام ثلاثه، زکات غلات، خُمس معدن و...) در عصر حاضر؛ راهکار بنیادین برای تحول در نظام بودجه ریزی کشور 90

6/1/1. مردمی کردن معادن؛ یکی از الزامات احیاء منبع درآمدیِ خُمس (و در نتیجه: تحول در نظام بودجه ریزی کشور). 91

6/1/2. لزوم بررسی الزامات تبدیل واحد پولی کشور از پول اعتباری به پولطلا(نقدین) (نه فقط توصیف و اثبات ناکارآمدی پول اعتباری)؛ یکی از الزامات احیاء منبع درآمدیِ زکات نقدین (و در نتیجه: تحول در نظام بودجه ریزی کشور). 92

6/2. تحوّل در علم اصول فقه؛ لازمه ارتقاء موضوع شناسی و فهم فقهی از روش احیاء منابع مالی اسلام در عصر حاضر. 94

6/2/1. لزوم بررسی این سوال: «آیا فقاهت فقط منحصر در کشف مُعذّر و مُنجّز و ابلاغ حکم است؟ یا احیاء و تحقّق حکم هم جزو فقاهت است؟» ؛ یکی از سوالات مهم در راستای تحوّل در علم اصول فقه. 95

جمع بندی بحث.. 96

پیوست ها: 97

پیوست شماره 1: اصطلاح «بیت المال» در روایات.. 98

پیوست شماره 2: اصطلاح «اموال الناس» در آیات و روایات.. 109

پیوست شماره 3: اصطلاح «حق الامام» در روایات.. 113

پیوست شماره 4: اصطلاح «زکات» در آیات و روایات.. 118

پیوست شماره 5: اصطلاح «خُمس» در آیات و روایات.. 128

پیوست شماره 6: اصطلاح «غنیمت» در روایات.. 134

پیوست شماره 7: اصطلاح «طَسق» در روایات.. 136

پیوست شماره 8: اصطلاح و مصادیق «انفال» و «فیء» در روایات.. 138

پیوست شماره 9: اصطلاح «قرض الحسنه» در آیات و روایات.. 146

پیوست شماره 10: اصطلاح «دیات» در روایات.. 156

پیوست شماره 11: توصیه به هزینه کرد خاص برای ایتام و مساکین در آیات و روایات.. 159

پیوست شماره 12: تأکید بر «بودجه ریزی در دوره های کوتاه مدت (زیر یکسال)» در روایات.. 168

پیوست شماره 13: روایت محض الاسلام. 174

پیوست شماره 14: مفهوم بودجه ریزی بالسّویّه در روایات.. 191

پیوست شماره 15: خُمس معدن در روایات.. 211

پیوست شماره 16: مذمّت مشاغل استخدامی در روایات.. 214

پیوست شماره 17: سفارش به نزدیکی محل کار به محل سکونت در روایات.. 222

پیوست شماره 18: مشاغل برتر (کشاورزی، باغداری، دامداری، خیاطی و تجارت) در روایات.. 225

پیوست شماره 19: اجمالی از منابع تأمین مالی در اسلام. 239

نظام اصطلاحات.. 249

بِسمِ اللهِ الرَّحمَنِ الرَّحِیمِ

أعُوذُ بِالله مِنَ الشَّیطَانِ الرَّجِیمِ

الحَمدُ لِلّهِ رَبِّ العَالَمینَ وَ الصَّلَاةُ وَ السَّلامُ عَلَی سَیِّدِنَا وَ نَبِیِّنَا وَ شَفِیعِنَا فِی یَومِ الجَزاءِ اَبِی القَاسِمِ مُحَمَّدٍ وَ عَلَی اَهلِ بَیتِهِ الطَّیِّبِینَ الطَّاهِرِینَ سِیَّمَا بَقِیَّةِ اللَّهِ فِی الاَرَضِینَ اَرواحُنا لآمَالِهِ الفِداءُ وَ عَجَّلَ اللَّهُ تَعَالَی فَرَجَهُ الشَّرِیفُ و اللَّعنُ الدّائِمُ عَلَی اَعدَائِه اَعدَاءِ اللَّه مِنَ الآن اِلَی قِیامِ یَومِ الدِّینِ.

خیر مقدم عرض می کنم خدمت حضرات آقایان علما و فضلایی که زحمت کشیدند و در جلسه امروز شرکت فرمودند. همانطور که به اطلاع شما رسیده؛ قرار است که ان شاءالله امروز اندکی در مورد "نقد و بررسی لایحه بودجه 1404" با شما گفتگو کنیم و نتیجه بررسی های خود در حوزه علمیه درباره این موضوع مهم را محضر شما گزارش بدهیم.

1. مقدمه:

1/1. مقدمه اول: خلاصه محورهای پنج گانه مطرح در جلسه

اشاره

برای اینکه معایب لایحه بودجه 1404 و پیشنهاداتی که ما برای اصلاح آن داریم برای شما واضح بشود، در مجموع 5 محور بحثی مرتبط با این مسئله را محضر شما طرح می کنم. این پنج محور و پنج پرسشی که خدمت شما عرض خواهم کرد، یک مقداری از اشکالات ما به این لایحه بسیار معیوب را واضح می کند و البته ان شاءالله کمک می کند که این لایحه اصلاح هم بشود؛ بفضل الهی.

1/1/1. سرفصل اول: نظام اصطلاحات مرتبط با بودجه ریزی در آیات و روایات کدام است؟

محور اول این گفتگو راجع به "نظام اصطلاحات بودجه ریزی در آیات و روایات" است. اندکی توضیح خواهیم داد که کدامیک از اصطلاحات شارع، دلالت بر مسئله "توزیع بیت المال" و "بودجه ریزی" دارد. اهمیتِ این محور در این است که: در واقع مواد "استنباط و تفقّه در حوزه توزیع بیت المال" را یک مقداری واضح می کند و نشان می دهد که ما با استناد به کدام دسته از آیات و روایات داریم [در مورد بودجه ریزی] اظهارنظر می کنیم؛ چون در روزگار ما رسم بر این است که اظهارنظرها در مورد مسائل مختلف (از جمله در مورد توزیع بیت المال) دارای پایگاه فقهی و دینی ضعیفی است! و بیشتر بر اساس عُرف کارشناسی که عقلا در دنیا دنبال می کنند راجع به مسئله بودجه اظهار نظر می شود. این روزها هم وقتی ما گفتگوهای کشور در مورد بودجه سال 1404 را می شنویم، تقریبا همه معیارهای ارزیابی، همین "معیارهای عقلایی" است و کمتر کسی بنا دارد که براساس "پیش فرض های وحی راجع به توزیع بیت المال" بحث و گفتگو انجام بدهد. بنابراین این بحث از این جهت اهمیت پیدا می کند که ما هم یک دور برای سازمان برنامه و بودجه، هم برای کارشناسان محترم جبهه تمدنی و جبهه انقلاب، این نظام اصطلاحات را متذکر بشویم تا این که یادآوری در این حوزه اتفاق بیفتد. این سرفصل اول است که به آن خواهم پرداخت.

1/1/2. سرفصل دوم: مفاهیم پایه بودجه ریزی و توزیع بیت المال در اسلام کدام است؟

سرفصل دوم بحث عبارت از این است که بخشی از "مفاهیم پایه بودجه ریزی" و "مبانی نظری بودجه ریزی" را که در واقع خلاصه شده و چکیده همان "نظام اصطلاحات" است را محضر شما مطرح می کنم. توضیح خواهم داد که چه مفاهیمی در توزیع بیت المال اصل است و در واقع نقد ما هم به لایحه بودجه 1404 و به مُباحثات کمیسیون تلفیق، بر اساس همین مفاهیم است. اینکه ما عرض می کنیم منتقد لایحه بودجه 1404 هستیم؛ پایگاه [و مبنای] انتقادمان، همین مجموعه مفاهیمی است که بخشی از آن را در محضر مشا عرض خواهم کرد.

1/1/3. سرفصل سوم: تطبیق مفاهیم پایه بودجه ریزی اسلام بر لایحه بودجه 1404

در سرفصل سوم تطبیق مبانی نظریِ بودجه[ریزی] و مفاهیم پایه بودجه ریزی را بر بحث بودجه ریزیِ فعلی، محضرتان عرض خواهم کرد. یعنی ان شاءالله نشان خواهم داد که در کجای بودجه ریزیِ فعلی، "مبانی نظریِ توزیع بیت المالِ اسلام"، دارد نقض می شود. در واقع یک بحث "موضوع شناسانه" و یک بحث تطبیقیِ فقهی است. این بحث سوم، در واقع مغزِ ارائه ما در این جلسه و نتیجه اصلی آن نگاه فقهی ما با تطبیق بر نظام بودجه ریزی کشور است.

1/1/4. سرفصل چهارم: پیشنهاد پیوست بودجه ریزیِ جدید الگوی پیشرفت اسلامی به لایحه بودجه 1404 چیست؟

در سرفصل چهارم هم "پیوست بودجه ریزی جدید" را توضیح خواهیم داد. به نظر من در سال 1404 با توجه به ظرفیت کارشناسی کشور، امکان این وجود ندارد که کل لایحه بودجه بازنگری شود؛ چون یکی از لوازم تحول های بنیادین، آمادگی دلها و ذهن هاست؛ و چون این آمادگی فکری در سازمان برنامه بودجه وجود ندارد و نمایندگان محترم مجلس هم درک عمیقی از "نظام بودجه ریزی مبتنی بر پیشرفت اسلامی" ندارند؛ اگر موفق بشویم در حدّ الحاق پیوست می توانیم بودجه سال 1404 را اصلاح کنیم. و اگر این پیوست بودجه ریزی تبیین شود، اجرا شود و ثمرات آن مشخص شود؛ زمینه این را آماده خواهد کرد که در سال های آینده بتوانیم یک نظام بودجه ریزی جدیدی

را مبتنی بر آیات و روایات عملیاتی کنیم.

1/1/5. سرفصل پنجم: فرآیند تحول در الگوی بودجه ریزی کشور و تحول بنیادین در جداول درآمدی و جداول هزینه ای بودجه چیست؟

آخرین سرفصل (که شاید نگاه آن به آینده است)؛ عبارت است از اینکه: تبیین فرآیند تحول در بودجه ریزی با تاکید بر تحول در جداول درآمدی و هزینه ایِ بودجه. یعنی: بحث خواهیم کرد که اگر خواستیم یک نظام بودجه ریزی جدیدی را به کشور پیشنهاد کنیم، آن نظام بودجه ریزی جدید از

حیث جداول درآمدی و هزینه ای، چه تفاوتی با نظام بودجه ریزی فعلی دارد؟ ان شاءالله به فضل الهی این پنج سرفصل را محضر شما مطرح و راجع به آن گفتگو خواهیم کرد.

1/2. مقدمه دوم: بحثی در مورد مصارف و منابع درآمدیِ لایحه بودجه سال 1404 :

1/2/1. مَبلغ 118 میلیون و 966 هزار میلیارد ریال (نزدیک 119 میلیون میلیارد ریال!) (معادل 130 میلیارد دلار !)؛ مصارف و منابع لایحه بودجه 1404

قبل از اینکه من این سرفصل ها را توضیح بدهم، دو نکته کوچک مقدماتی را عرض می کنم:

نکته اول اینکه: لایحه بودجه 1404 از حیث مَصارف و منابع، 118 میلیون و 966 هزار میلیارد ریال است؛⁽¹⁾

خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) 1 آبان 1403

https://www.isna.ir/news/1403080100204

خبرگزاری قوه قضاییه

https://www.mizanonline.ir/fa/news/4799834/متن-لایحه-بودجه-1404-منتشر-شد

به نظر من وقتی پای این حجم از منابع مالی در میان است، حوزه علمیه نباید ساکت باشد. یکی از مصادیق مهمی که حوزه علمیه باید اظهار ظر کند تا مملکت به سمت محرومیت زدایی و عدالت حرکت کند، همین نحوه توزیع بیت المال است.

1/2/2. منابع تأمین بودجه سال 1404:

1/2/2/1. منابع نفتی (حدود 35 درصد از منابع: حدود 210 همت)؛ اولین منبع از منابع تأمین بودجه سال 1404

خب؛ این حدود 130 میلیارد دلار که الان در مجلس شورای اسلامی راجع به آن صحبت می شود (و تقریبا حوزه علمیه غائب بزرگ این گفتگوهاست!!)، از منابع مختلفی تأمین می شود.

یکی از منابعی که آقایان پیش بینی کرده اند که بتوانند [به وسیله آن] این بودجه را تأمین کنند، "منابع نفتی" است. ظاهرا در لایه بودجه امسال، پیش بینی شده است که حدود 35 درصد (حدود 210 همّت)⁽¹⁾

بورسینس (Bourseiness)

https://www.bourseiness.com/67574/what-is-hemmat

بخش اول لایحه بودجه 1404، ص 69 سازمان برنامه و بودجه کشور، ریاست جمهوری، آبان 1403

خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران

https://img9.irna.ir/d/r2/2024/10/22/0/171461304.pdf

https://www.ekhtebar.ir/wp-content/uploads/2024/10/140308010953496483125147.pdf

بخش اول لایحه بودجه 1404، ص71 سازمان برنامه و بودجه کشور، ریاست جمهوری، آبان 1403

خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران

https://img9.irna.ir/d/r2/2024/10/22/0/171461304.pdf

https://www.ekhtebar.ir/wp-content/uploads/2024/10/140308010953496483125147.pdf

1/2/2/2. درآمدهای مالیاتی (حدود 40 درصد بیشتر از سال گذشته: حدود 170 همت)؛ دومین منبع از منابع تأمین بودجه سال 1404

در لایحه بوجه امسال، حدود 170 همت "درآمد مالیاتی" پیش بینی شده است. که حدود 40 درصد نسبت به درآمد مالیاتی سال گذشته رشد دارد.⁽¹⁾

بخش اول لایحه بودجه 1404، ص68 سازمان برنامه و بودجه کشور، ریاست جمهوری، آبان 1403

خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران

https://img9.irna.ir/d/r2/2024/10/22/0/171461304.pdf

https://www.ekhtebar.ir/wp-content/uploads/2024/10/140308010953496483125147.pdf

نظر بعضی از کارشناسان این است که رشد اقتصادی و تولید ثروت اینقدر نیست که ما بتوانیم 170 همت مالیات را دریافت کنیم.

البته یک نکته شاید مثبتی (حالا من الان اظهار نظر قطعی نمی کنم) در این مسئله وجود دارد که بخش عمده ای از این 170 همت را قرار است از معادن (یعنی از شرکت هایی که در حوزه معدن فعال هستند) دریافت کنند. یک بحثی در مورد این شرکت هایی که در حوزه معدن فعال هستند وجود دارد که [عبارت است از اینکه] این ها حتی "حقوق حاکمیتی" را هم پرداخت نمی کنند!⁽²⁾

مجتمع سنگ آهن سنگان خواف با یک میلیارد تن ذخیره یکی از 10 معدن بزرگ سنگ آهن در جهان و تامین کننده خوراک اولیه برای تولید 17.5 میلیون تن کنسانتره، 15 میلیون تن گندله و پنج میلیون تن سنگ آهن در ایران است.

مجموعه کانسارهای سنگان با 30 درصد ذخایر سنگ آهن کشور در گستره ای به طول 22 کیلومتر و عرض 10 کیلومتر در 300 کیلومتری جنوب شرقی مشهد، 40 کیلومتری جنوب شرقی شهر خواف و 18 کیلومتری شمال شرقی سنگان در جنوب شرقی خراسان رضوی و نزدیک مرز افغانستان قرار دارد.

بارزترین ویژگی های این معادن سنگ آهن امکان فعالیت های معدنکاری در طول 12 ماه سال، وجود ماده معدنی در سطح زمین، کاهش هزینه های استخراج و معدنکاری و وجود عناصر نادر خاکی است.

خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران، 28 بهمن 1400

https://www.irna.ir/news/84653200

مسئله معدن در ایران به کام "بخش خصوصی و سرمایه دارها" است! حالا این شاید یک نکته مثبتی باشد که حاکمیت ما به این نتیجه برسد که درآمد خود از بخش معدن را افزایش بدهد. اگرچه نظر قطعی ما این است که اساساً ما باید معادن را در کشور ملی اعلام کنیم و درآمدش را در اختیار مردم قرار بدهیم. حالا راجع به این مطلب ان شاءالله [در جلسات دیگر] بحث خواهم کرد.

1/2/2/3. استقراض از صندوق ذخیره ارزی (حدود 540 همت)؛ سومین منبع از منابع تأمین بودجه سال 1404

نکته [و منبع درآمدیِ] دیگری که در بودجه امسال وجود دارد این است که: حدود 540 همت قرار است "استقراض از صندوق ذخیره ارزی" اتفاق بیفتد! ⁽¹⁾

بخش اول لایحه بودجه 1404، ص72 سازمان برنامه و بودجه کشور، ریاست جمهوری، آبان 1403

خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران

https://img9.irna.ir/d/r2/2024/10/22/0/171461304.pdf

https://www.ekhtebar.ir/wp-content/uploads/2024/10/140308010953496483125147.pdf

تقریباً (بلکه تحقیقاً) این اولین باری است که دولت در اول سالِ مالی، به دنبال استقراض از صندوق ذخیره ارزی رفته است! و در واقع می خواهد کار خود را با قرض از صندوق ذخیره ارزی شروع کند. در سال های گذشته معمولاً با اذن رهبری در میانه سال بخشی از منابع مالی صندوق ذخیره ارزی، خرج هزینه های جاری می شد؛ ولی این دفعه از اول سال این کار شروع شده است!

1/2/2/4. فروش اوراق دولتی (حدود 700 همت)؛ چهارمین منبع از منابع تأمین بودجه سال 1404

نکته دیگر این است که حدود 700 همت از این بودجه قرار است از "فروش اوراق دولتی" اتفاق بیفتد.⁽¹⁾

مطالعه بیشتر: بخش اول لایحه بودجه 1404، ص72 سازمان برنامه و بودجه کشور، ریاست جمهوری، آبان 1403

منبع: خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران

https://img9.irna.ir/d/r2/2024/10/22/0/171461304.pdf

https://www.ekhtebar.ir/wp-content/uploads/2024/10/140308010953496483125147.pdf

1/2/2/5. واگذاری شرکت های دولتی (135 همت) ؛ پنجمین منبع از منابع تأمین بودجه سال 1404

و همچنین قرار است 135 همت [از منابع بودجه] از "واگذاری شرکت های دولتی" (یعنی از محل اجرای خصوصی سازی و این نوع از روش ها) اتفاق بیفتد.⁽²⁾

مطالعه بیشتر: بخش اول لایحه بودجه 1404، ص72 سازمان برنامه و بودجه کشور، ریاست جمهوری، آبان 1403

منبع: خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران

https://img9.irna.ir/d/r2/2024/10/22/0/171461304.pdf

https://www.ekhtebar.ir/wp-content/uploads/2024/10/140308010953496483125147.pdf

1/2/2/6. درآمدهای گمرکی؛ ششمین منبع از منابع تأمین بودجه سال 1404

البته یک مقدار کمی هم قرار است از درآمدهای گمرکی تامین بشود.

بنابراین وضعیت منابع بودجه در کشور ما به این شکلی است که عرض کردم؛ شما الان دارید مشاهده می کنید که وقتی ما داریم راجع به بودجه ریزی در لایحه 1404 بحث می کنیم، بسیاری از اشکالات فقهی و اشکالات [مرتبط با] قانون اساسی به این منابع وارد است؛ ولی حالا چون [عمده] آقایان دارند در این حوزه صحبت می کنند، من الان دیگر این نقدها را نمی خواهم مطرح کنم و فقط می خواهم نقدهای خودمان به این لایحه را بیان کنم.

ولی به هر حال به همه این منابع، اشکالاتی وارد است؛ شاید مهمترین اشکالش هم این باشد که این لایحه قطعاً در سال آینده "تورّم" ایجاد خواهد کرد. پیشنهاد می کنم شما لایحه بودجه 1404 را به تفکیک این منابع درآمدی حتما مطالعه کنید؛ اتفاقات بدی ذیل این منابع درآمدی در حال وقوع است! و ما نمی توانیم اظهارنظر کارشناسی در این حوزه را نداشته باشیم. پس این یک نقطه مقدماتی است.

1/3. مقدمه سوم: «مفاهیم تأمین مالی در اسلام» (سرفصل ششم فقه المکاسب)؛ مبنای اظهارنظر در مورد لایحه بودجه 1404 در این جلسه

نکته دیگر این است که: ما راجع به لایحه بودجه 1404 نمی خواهیم طبق "عرف کارشناسی موجود" اظهارنظر کنیم؛ [بلکه] مفاهیم پایه ما (که در ذیل سرفصل اول و دوم در مورد آن ها اظهارنظر خواهیم کرد) در واقع جزئی از بحث های "فقه المکاسب" خودمان است که در حوزه علمیه [در مورد آن ها] گفته ایم و نوشته ایم. ⁽¹⁾

منبع: کانال الگوی پیشرفت اسلامی در پیامرسان ایتا

https://eitaa.com/olgou4/982

سرفصل های فقه المکاسب با تبویب جدید در مقایسه با مفاهیم اقتصاد کلان به شرح زیر است:

محور اول: روش تحقیق فقهی در مقایسه با روش تحقیق های پوزیتویستی در حوزه اقتصاد چه مزیت هائی دارد؟ + معرفی اصل اشراف در تحقیق و توصیف

محور دوم: بررسی مفاهیم پایه و مبانی نظری حوزه اقتصاد در قالب پنج پرسش ( بررسی مفهوم سود، مفهوم کنز، اقتصاد و رذائل اخلاقی، اقتصاد و عبادت، اقتصاد و برکت و...)

محور سوم: طبقه بندی صحیح از مشاغل کدام است؟ و معیارهای اصلی طبقه بندی مشاغل چیست؟ (معرفی مشاغل مطلوب + معرفی مشاغل ممحوق)

محور چهارم: معرفی تفصیلی ویژگی های الگوی تولید از منظر انبیاء + تبیین ارتباط الگوی تولید و اصل عدالت، ارتباط الگوی تولید و حفظ محیط زیست، ارتباط الگوی تولید و سلامت، ارتباط الگوی تولید و کاهش مصرف انرژی و...

محور پنجم: معرفی تفصیلی ویژگی های پنج گانه سازه بازار در اسلام + رایگان بودن بازار، دادگاه و تعزیر در بازار، مسجد بازار، منابع مالی ساخت بازار و جانمایی صحیح محل ساخت بازار

محور ششم: معرفی ارکان سه گانه تبادل و معامله میان بایع و مشتری ( 1- معامله و تبادل در قالب عقود مبادله + تبیین حق خیار و عظیمه اقاله، 2- تسعیر اختیاری میان بایع و مشتری و 3- استفاده از پول دارای مالیت در معامله میان بایع و مشتری)

محور هفتم: تبیین اصل مترقی عدم تقویت کافر در تجارت شهری و تجارت بین الملل + تبیین معانی 5 گانه کفر در قرآن

محور هشتم: تبیین روش های تأمین مالی از منظر انبیاء (انفاق، انفال، وقف، زکات، خراج، دیات، قرض الحسنه و خمس + تبیین آثار نکبت بار تأمین مالی ربوی و قمار محور)

محور نهم: تبیین موضوعات غیر اقتصادی بسیار مؤثر بر اقتصاد (تزکیه و اقتصاد، امامت و اقتصاد، نفی سبیل و اقتصاد، نظم و اقتصاد، عبرت های اقتصادی و... )

معاونت فقه المکاسب مدرسه هدایت - شنبه 13 خرداد 1402

منبع: کانال الگوی پیشرفت اسلامی در پیامرسان ایتا

https://eitaa.com/olgou4/5329

دریافت متن کامل دوره پژوهشی فقه المکاسب (648 صفحه):

https://eitaa.com/olgou4/3282

دریافت نمودار کل دوره اول فقه المکاسب:

https://eitaa.com/olgou4/3285

فقه المکاسب"، در مورد "بودجه" اظهارنظر کنیم. همانطور که دوستان علاقه مند به "فقه نظام" استحضار دارند، سرفصل ششم بحث فقه المکاسب، "بحث تأمین مالی از نظر اسلام" است. در واقع بودجه ریزی هم یک نوع تأمین مالی است؛ بنابراین ما بر اساس "مفاهیم تأمین مالی مطرح در آیات و روایات" وارد بحث خواهیم شد. این دو بحث مقدماتی بود. حالا من به سرعت وارد بررسی محورهای جلسه خواهم شد.

2. سرفصل اول: نظام اصطلاحات مرتبط با بودجه ریزی در آیات و روایات کدام است؟ (تعریف)

2/1. آشنایی با نظام اصطلاحات شارع در مورد بودجه ریزی و توزیع بیت المال؛ اولین گام برای اصلاح نظام بودجه ریزی کشور

اشاره

اولین سرفصلی که ما در این جلسه بحث خواهیم کرد و مبتنی بر این سرفصل، لایحه بودجه 1404 را نقد خواهیم کرد،⁽¹⁾این است باید همه ما در جمهوری اسلامی با "نظام اصطلاحات مرتبط با بودجه ریزی در آیات و روایات" آشنا بشویم. نمی شود بگوییم که ما یک جمهوری اسلامی داریم؛ ولی توزیع بیت المال در جمهوری اسلامی با مبانی غربی اتفاق می افتد! لذا گام اول برای آغاز اصلاح نظام بودجه ریزی و نظام توزیع بیت المال در کشور این است که: نظام اصطلاحات شارع در این حوزه را مرور کنیم.

شاید هر کدام از این اصطلاحاتی که من بیان خواهم کرد، ده ها آیه و روایت داشته باشد؛ لذا به صورت خیلی خلاصه [برخی از] نظام اصطلاحات شارع که به یک نوعی با تأمین مالی در اسلام (یا به اصطلاح امروزی ها: با اصطلاح بودجه ریزی) مرتبط است را مروری می کنم.

2/1/1. اصطلاح « بیت المال» ؛ یکی از اصطلاحات شارع در مورد بودجه ریزی و توزیع بیت المال

اصطلاح "بیت المال" در مجموعه ای از روایات راجع به آن بحث شده است.⁽²⁾

از امام صادق(علیه السلام) در مورد تقسیم بیت المال سوال شد؟ امام (علیه السلام) فرمود: اهل اسلام فرزندان اسلامند، و من در بخشش آنان را برابر با یک دیگر در نظر می گیرم؛ و فضایل ایشان امری است میان آنان و خدایشان. من به آنان همچون فرزندان یک مرد نگاه می کنم که در میراث فضل و صلاح هیچ یک به حساب نمی آید، و فرزندی که بالاتر است بیش از آنکه پایین تر است سهم نمی برد. آنگاه فرمود: روش رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نیز از آغاز همین گونه بود...

تهذیب الأحکام، ج 6، ص 146

وسائل الشیعة، ج 15، ص 106 / الوافی، ج 10، ص 204

جهت مشاهده اصطلاح «بیت المال» در روایات بیشتر؛ به پیوست شماره 1 مراجعه بفرمایید.

2/1/2. اصطلاح « اموال الناس» ؛ یکی دیگر از اصطلاحات شارع در مورد بودجه ریزی و توزیع بیت المال

اصطلاح "اموال الناس"⁽¹⁾

و اموالتان را میان خودتان به ناروا مخورید، و [به عنوان رشوه قسمتی از] آن را به قضات مدهید تا بخشی از اموال مردم را به گناه بخورید، در حالی که خودتان [هم خوب] می دانید.

سوره مبارکه بقرة، آیه 188

جهت مشاهده اصطلاح «اموال الناس» در آیات و روایات بیشتر؛ به پیوست شماره 2 مراجعه بفرمایید.

2/1/3. اصطلاح «حقّ الامام» ؛ یکی دیگر از اصطلاحات شارع در مورد بودجه ریزی و توزیع بیت المال

اصطلاح "حق الامام"⁽²⁾

جابر جعفری گوید: از حضرت باقر علیه السلام پرسیدم: معنی «ثُمَّ أَوْرَثْنَا... (یعنی: سپس این کتاب را به آن بندگان خود که [آنان را] برگزیده بودیم، به میراث دادیم؛ پس برخی از آنان بر خود ستمکارند و برخی از ایشان میانه رو، و برخی از آنان در کارهای نیک به فرمان خدا پیشگامند؛ و این خود توفیق بزرگ است) چیست؟ فرمود: ستمکار به خود از فرزندان پیغمبر آن کسی است که حقّ امام را نشناسد، و میانه رو آن شخصی است که حق امام را شناخته و به آن معتقد گردیده باشد، و شتابنده به نیکی ها به اذن خدا امام است و (جمله پایانی آیه شریفه) جَنَّاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَها یعنی باغهای خرّم و جاودانی بهشت پاداش پیش تازندگان، و میانه روان است.

معانی الأخبار، ص 104 / اعتقادات الإمامیه (للصدوق)، ص 112

الکافی، ج 1، ص 214 (فیه لَا یَعْرِفُ الْإِمَامَ بدل لَا یَعْرِفُ حَقَّ الْإِمَامِ)

سند کافی: الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَبْدِ الْمُؤْمِنِ عَنْ سَالِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ

الخرائج و الجرائح، ج 1، ص 281 / دعائم الإسلام، ج 1، ص 21 / کشف الغمة، ج 2، ص 144

بحار الأنوار، ج 46، ص 185 و ج 23، ص 214

جهت مشاهده اصطلاح «حق الامام» در آیات و روایات بیشتر؛ به پیوست شماره 2 مراجعه بفرمایید.

اگر کسی آیات و روایات را مطالعه کند، متوجه می شود که بیت المال مسلمین دو بخش دارد: یک بخش "اموال الناس" است (که ما عمدتاً به این بخش، "بیت المال" می گوییم). و دیگری، اموالی که در اختیار امام معصوم [یعنی: حق الامام] است.

این اصطلاح "حق الامام" از آن جهت مهم است که الان بخش مهمی از اموال دنیا به تعبیر امام خمینی راحل عظیم الشأن (رحمه الله) در اختیار "سرمایه دارهای زالو صفت"⁽¹⁾

صحیفه نور، ج 21، ص 276

در واقع کمک می کند به اینکه اموال (به شرطی که عرض خواهم کرد) بالسویه توزیع بشوند.

2/1/4. اصطلاح «زکات» ؛ یکی دیگر از اصطلاحات شارع در مورد بودجه ریزی و توزیع بیت المال

اصطلاح "زکات"⁽¹⁾

و نماز را به پا دارید و زکات را پرداخت کنید؛ و هر گونه نیکی که برای خویش از پیش فرستید، آن را نزد خدا باز خواهید یافت؛ آری، خدا به آنچه می کنید بیناست.

سوره مبارکه بقرة ، آیه 110

جهت مشاهده اصطلاح «زکات» در آیات و روایات بیشتر؛ به پیوست شماره 4 مراجعه بفرمایید.

2/1/5. اصطلاح «خُمس» و «غنیمت» ؛ دو نمونه دیگر از اصطلاحات شارع در مورد بودجه ریزی و توزیع بیت المال

[از دیگر اصطلاحات]، اصطلاح "خُمس"⁽²⁾

... تقسیم خمس: بنابر قول مشهور، خمس به شش سهم تقسیم می شود. سه سهم (سهم خدا، سهم رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله و سهم ذی القربیٰ) از آنِ رسول گرامی اسلام صلّی اللّٰه علیه و آله و پس از ایشان از آنِ امام علیه السّلام است و سه سهم دیگر، از آنِ سادات یتیم، فقیر و درمانده در سفر.

فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، ج 3، ص 495 و 500

جهت مطالعه بیشتر در مورد اصطلاح «خُمس» در آیات و روایات؛ به پیوست شماره 5 مراجعه بفرمایید.

از امام صادق (علیه السلام) در مورد غنائم پرسیدم، فرمود: یک پنجم آن برای خدا و یک پنجم برای رسول گرفته می شود و هر چه باقی می ماند بین کسانی که جنگیده اند و عهده دار آن بوده اند تقسیم می شود.

الکافی، ج 5، ص 45

جهت مطالعه بیشتر در مورد اصطلاح «غنیمت» در روایات؛ به پیوست شماره 6 مراجعه بفرمایید.

2/1/6. اصطلاح «طَسق» ؛ یکی دیگر از اصطلاحات شارع در مورد بودجه ریزی و توزیع بیت المال

اصطلاح [بعدی، اصطلاح] "طَسق"⁽¹⁾

الطَّسْقُ و الطُّسُوقُ. الطَّسْقُ کفلس: الوظیفة من خراج الأرض المقررة علیها، فارسی معرب.

طسق و طسوق: آنچه از مالیات مقررشده از زمین گرفته می شود.

النهایه (ابن اثیر)، ج 3، ص 124 / مجمع البحرین، ج 5، ص 207

الطَّسْق: ما یُوضَع من الوَظِیفة علی الجُرْبانِ (المزارع) من الخَراج المقرَّر علی الأَرض، فارسی معرب. ...و فی التهذیب: الطَّسْق شِبْه الخَرَاج له مقدار معلوم، و لیس بعربیّ خالص. و الطَّسْقُ: مِکیال معروف.

طسق: آنچه بر مزارع از مالیات مقرر بر زمین وضع می شود ...شبیه خراج (مالیات) است که مقدار مشخصی دارد ... یک مکیال مشخصی است.

لسان العرب، ج 10، ص 225

طَسْق: اجرت بهره وری از زمین. این عنوان در روایات و به تبع در کلمات فقها در ارتباط با زمینهای موات به کار رفته است. تفاوت آن با خراج( خراج) آن است که: خراج مالیات بر زمین هایی است که به عموم مسلمانان تعلق دارد؛ در حالی که طسق اجرت زمین های موات یا رها شده است که به امام علیه السّلام یا مالک زمین پرداخت می شود. از عنوان یاد شده در باب جهاد سخن گفته اند. زمین هایی که مسلمانان با غلبه و پیروزی بر کفار بر آنها استیلا یافته اند، در صورتی که هنگام پیروزی، موات باشند از انفال به شمار رفته و از آنِ امام علیه السّلام می باشند و کسی بدون اذن وی نمی تواند در این گونه زمینها تصرف کند و در صورت تصرف بدون اذن باید طسق (اجرت) آن را به امام علیه السلام بپردازد.

فرهنگ فقه فارسی(موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامی)، ج 5، ص 185 (نقلاً عن جواهر الکلام، ج21، ص169 و 170)

عبارت مرحوم صاحب جواهر: «و علی کل حال فلو تصرف فیها (الاراضی الموات) أحد من غیر إذنه (الامام) کان غاصبا و علیه أی المتصرف طسقها و أجرتها للإمام علیه السلام بلا خلاف و لا إشکال.»

در هر حال، اگر کسی بدون اجازه او (امام) آن (اراضی موات) را تصرف کند، غاصب است و بر متصرف است که طسق و اجرت آن را به امام علیه السلام بپردازد. بدون اختلاف و اشکال.

جواهرالکلام، ج21، ص169 و 170

جهت مشاهده اصطلاح «طسق» در روایات؛ به پیوست شماره 7 مراجعه بفرمایید.

2/1/7. اصطلاح «قباله»، «خراج» و «مُقاسمه» ؛ سه نمونه دیگر از اصطلاحات شارع در مورد بودجه ریزی و توزیع بیت المال

اصطلاح "قباله"⁽¹⁾

امام صادق (علیه السلام): قباله یعنی اینکه یک زمین خرابی را از اهلش قبول کنی به مدت 20 سال یا کمتر یا بیشتر؛ پس آن را آباد کنی و خراج آن را بپردازد.

الکافی، ج 5، ص 268 / وسائل الشیعة، ج 19، ص 47

عَنْهُ (الحُسَیْنُ بْنُ سَعِید) عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ خَالِدِ بْنِ جَرِیرٍ عَنْ أَبِی الرَّبِیعِ الشَّامِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سُئِلَ عَنْ أَرْضٍ یُرِیدُ رَجُلٌ أَنْ یَتَقَبَّلَهَا فَأَیُّ وُجُوهِ الْقَبَالَةِ أُحِلَّ قَالَ یَتَقَبَّلُ الْأَرْضَ مِنْ أَرْبَابِهَا بِشَیْ ءٍ مَعْلُومٍ إِلَی سِنِینَ مُسَمَّاةٍ فَیَعْمُرُ وَ یُؤَدِّی الْخَرَاجَ.

بن جریر برادر اسحاق بن جریر گوید: از امام صادق علیه السّلام سؤال کردند مردی زمینی را با صاحبانش برای کشت قرارداد (قباله) می بندد بفرمائید کدام نوع قرارداد آن حلال تر است؟ فرمود: آنکه آن را از صاحبانش به چیزی معیّن تا سالهائی معلوم نام ببرد، و در آن عمران و آبادی کند، و خراج دولت را بپردازد.

تهذیب الأحکام، ج 7، ص 201 / من لا یحضره الفقیه، ج 3، ص 247(با اندکی تفاوت)

الوافی، ج 18، ص 1031 / وسائل الشیعة، ج 19، ص 60 / هدایة الأمة، ج 6، ص 282

سمّی العهد المکتوب: قُبَالَة.

به قرارداد مکتوب، قباله گویند.

مفردات الفاظ القرآن، ص 653

القَبَالَة- مص، قباله، سند تعهّد و یا الزامی از کار یا بدهی و جزء آن.

فرهنگ ابجدی عربی فارسی، ج 1، ص 681

حکم خراج: خراج در زمان حضور و مبسوط الید بودن معصوم علیه السّلام یا نایب خاصّ وی، باید به او پرداخت گردد و در شرایط تقیّه و حاکمیت طاغوت؛ اعمّ از عصر حضور و غیبت، پرداخت آن به حاکم جائر، جایز و موجب برائت ذمّه پرداخت کننده است؛ هرچند بر جائر حرام است در آن تصرف کند. در فرض عدم تقیّه، آن را به فقیه جامع الشّرایط در عصر غیبت می پردازد. از بعضی، در عصر غیبت اختصاص جواز دفع آن به حاکم جائر نقل شده است. از برخی نیز در فرض عدم تسلّط حاکم جائر، حلال بودن خراج بر شیعیان نقل شده است. خریدن اموال خراجی از حاکم جائر و نیز دیگر معاملات و معاوضات با آن، همچنین قبول آن به عنوان هبه و جایزه برای شیعیان جایز است.

مقدار خراج: خراج مقدار معیّنی ندارد و اندازه آن بستگی به نظر ولیّ امر مسلمانان دارد که به اقتضای مصلحت تعیین می کند.

مصرف خراج: خراج از منابع بیت المال به شمار می رود؛ از این رو، مصرف آن نیازهای عمومی مسلمانان، اعم از فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی است، مانند حراست از مرزها، حقوق کارگزاران دولت، ساختن مدرسه، بیمارستان، پل و مانند آنها.

فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، ج 3، ص 440

امیرالمومنین (علیه السلام) در نامه اش به حذیفة بن یمان در مدائن: به تو فرمان می دهم که خراج زمین ها را بر پایه حقّ و انصاف، گِردآوری کنی و از آنچه برایت فرستادم، تجاوز نکنی و چیزی را فرو مگذاری و بدعتی تازه بر پا مداری. آن گاه، آن را به برابری و دادگری، میان کسانی که سزاوار آن اند، قسمت کن.

إرشاد القلوب إلی الصواب (للدیلمی)، ج 2، ص 321

بحار الأنوار، ج 28، ص 88 / مستدرک الوسائل، ج 11، ص 92

الخراج ما یضرب علی الأرض کالأجرة لها و فی معناه المقاسمة غیر أن المقاسمة یکون جزءا من حاصل الزرع و الخراج مقدار من النقد یضرب علیها و قد یسمی کلاهما بالقبالة.

خراج: آنچه بر زمین قرار داده می شود مانند اُجرت. و در معنای خراج، مُقاسمه است؛ غیر از اینکه: مقاسمه جزئی از حاصل زراعت است، ولی خراج مقداری از پولی است که بر آن نهاده می شود. و گاهی اوقات هر دوی "خراج" و "مقاسمه"، "قباله" نامیده می شوند.

الوافی، ج 18، ص 984

2/1/8. اصطلاح «انفال» و «فیء» ؛ یکی دیگر از اصطلاحات شارع در مورد بودجه ریزی و توزیع بیت المال

خودِ اصطلاح "أنفال"،⁽¹⁾

به نام خداوند رحمتگر مهربان * از تو درباره انفال [یعنی غنایم جنگی و هر گونه مالی که مالک معینی ندارد] می پرسند، [که مالک آنها کیست و چگونه باید تقسیم شود؟] بگو: [مالکیّتِ حقیقیِ] انفال ویژه خدا وپیامبر است، پس اگر مؤمن هستید [نسبت به انفال] از خدا پروا کنید و [اختلاف و نزاع] بین خود را [درباره آن] اصلاح نمایید، و از خدا و پیامبرش اطاعت کنید. (ترجمه انصاریان)

آیه اول سوره أنفَال

«وَ مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلیَ رَسُولِهِ مِنهْمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَیْهِ مِنْ خَیْلٍ وَ لَا رِکاَبٍ وَ لَکِنَّ اللَّهَ یُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلیَ مَن یَشَاءُ وَ اللَّهُ عَلیَ کُلّ شیَ ءٍ قَدِیرٌ * مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلیَ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَی فَللهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیَ وَ الْیَتَامَی وَ الْمَسَاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ کیَ لَا یَکُونَ دُولَةَ بَینْ الْأَغْنِیَاءِ مِنکُمْ وَ مَا ءَاتَئکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ مَا نهَاکُمْ عَنْهُ فَانتَهُواْ وَ اتَّقُواْ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقَابِ»

اموال و زمین هایی را که خدا به عنوان غنیمت به پیامبرش بازگرداند، شما برای به دست آوردنش اسب و شتری نتازاندید [و در نتیجه به زحمت نیفتادید]، ولی خدا پیامبرانش را بر هر که بخواهد مسلط و چیره می کند، و خدا بر هر کاری تواناست. * آنچه خدا از [اموال و زمین های] اهل آن آبادی ها به پیامبرانش بازگرداند اختصاص به خدا و پیامبر و اهل بیت پیامبر و یتیمان و مستمندان و در راه ماندگان دارد، تا میان ثرومندان شما دست به دست نگردد. و [از اموال و احکام و معارف دینی] آنچه را پیامبر به شما عطا کرد بگیرید و از آنچه شما را نهی کرد، باز ایستید و از خدا پروا کنید زیرا خدا سخت کیفر است.

سوره مبارکه حشر، آیه 6 و 7

کلام مرحوم شیخ طوسی(رحمه الله) در مورد معنای فیء:

الفیء مشتق من فاء یفیء إذا رجع، و المراد به فی الشرع فیما قال الله تعالی «مٰا أَفٰاءَ اَللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ» الآیة ما حصل و رجع علیه من غیر قتال و لا إیجاف بخیل و لا رکاب فما هذا حکمه کان لرسوله خاصة، و هو لمن قام مقامه من الأئمة علیهم السلام لیس لغیرهم فی ذلک نصیب.

فیء [در لغت] برگرفته شده از «فاءَ یفیء» در لغت به معنای بازگشتن است. و مراد از آن در شرع، طبق آیه هفت سوره حشر «وَ ما افاءَ اللَّهُ عَلی رَسُولِهِ...؛ اموالی است که بدون جنگ و درگیری از کفّار به غنیمت گرفته می شود. فیء از مختصات رسول خدا (صلی الله علیه و آله وسلّم) و کسی است که بعد از او از ائمه اطهار (علیهم السّلام) می باشد و برای دیگران حقّی نیست. و باید با اجازه این بزرگواران مصرف شود.

المبسوط

فی فقه الامامیه(شیخ طوسی)، ج 2، ص 64

که در جنگ به دست می آید)، ارث بدون وارث و مسئله معدن) زیر مجموعه اصطلاح "أنفال" محسوب می شود.⁽¹⁾

«القول فی الأنفال: و هی ما یستحقه الامام علیه السلام علی جهة الخصوص لمنصب إمامته کما کان النبی صلّی اللّٰه علیه و آله لرئاسته الإلهیة، و هی أمور: منها- کل ما لم یوجف علیها بخیل و رکاب أرضا کانت أو غیرها انجلی عنها أهلها أو سلّموها للمسلمین طوعا. و منها- الأرض الموات التی لا ینتفع بها إلا بتعمیرها و إصلاحها لاستیجامها أو لانقطاع الماء عنها أو لاستیلائه علیها أو لغیر ذلک، سواء لم یجر علیها ملک لأحد کالمفاوز أو جری و لکن قد باد و لم یعرف الآن. و یلحق بها القری التی قد جلا أهلها فخربت کبابل و الکوفة و نحوهما، فهی من الأنفال بأرضها و آثارها کالأحجار و نحوها، و الموات الواقعة فی الأرض المفتوحة عنوة غیرها علی الأقوی، نعم ما علم أنها کانت معمورة حال الفتح فعرض لها الموتان بعد ذلک ففی کونها من الأنفال أو باقیة علی ملک المسلمین کالمعمورة فعلا تردد و إشکال لا یخلو ثانیهما من رجحان. و منها- أسیاف البحار و شطوط الأنهار، بل کل أرض لا رب لها علی إشکال فی إطلاقه و إن لا یخلو من قرب و إن لم تکن مواتا بل کانت قابلة للانتفاع بها من غیر کلفة کالجزائر التی تخرج فی دجلة و الفرات و نحوهما. و منها- رءوس الجبال و ما یکون بها من النبات و الأشجار و الأحجار و نحوها، و بطون الأودیة، و الآجام، و هی الأراضی الملتفة بالقصب و الأشجار من غیر فرق فی هذه الثلاثة بین ما کان فی أرض الإمام علیه السلام أو المفتوحة عنوة أو غیرهما، نعم ما کان ملکا لشخص ثم صار أجمة مثلا فهو باق علی ما کان. و منها- ما کان للملوک من قطائع و صفایا. و منها- صفو الغنیمة کفرس جواد، و ثوب مرتفع، و سیف قاطع و درع فاخر، و نحو ذلک. و منها- الغنائم التی لیست بإذن الإمام علیه السلام. و منها- إرث من لا وارث له. و منها- المعادن التی لم تکن لمالک خاص تبعا للأرض أو بالإحیاء. مسألة: الظاهر إباحة جمیع الأنفال للشیعة فی زمن الغیبة علی وجه یجری علیها حکم الملک من غیر فرق بین الغنی منهم و الفقیر إلا فی إرث من لا وارث له، فإن الأحوط لو لم یکن الأقوی اعتبار الفقر فیه، بل الأحوط تقسیمه علی فقراء بلده، و الأقوی إیصاله إلی الحاکم الشرعی. کما أن الأقوی حصول الملک لغیر الشیعی أیضا بحیازة ما فی الأنفال من العشب و الحشیش و الحطب و غیرها، بل و حصول الملک لهم أیضا للموات بسبب الاحیاء کالشیعی.»

«گفتاری در مورد انفال: انفال چیزهایی است که امام (علیهم السّلام) به خصوص به خاطر منصب امامتش، مستحق آن می باشد همانطور که بدلیل ریاست الهی (و امامتی) که پیغمبر (صلّی اللّه علیه و آله و سلّم) داشت، انفال متعلّق به او بود. و انفال چند چیز است: از آن جمله است- هر چیزی که با اسبان و سواران بر آن تاخته نشده است (و از طریق جنگ با کفّار بدست مسلمانان نیفتاده است) زمین باشد یا غیر زمین، اهالی آن از آن کوچ کرده باشند و یا آن را با میل و رغبت به مسلمانان تسلیم نموده باشند. و از آن جمله است- «زمین مواتی» که مورد استفاده نیست مگر این که آباد و اصلاح شود یا برای آن که نیزار است یا برای اینکه آب از آن قطع شده است یا برای اینکه آب آن را فرا گرفته و یا برای غیر اینها، چه ملک دیگری واقع نشده باشد مانند صحراهای بی آب و علف سوزان، یا ملک کسی بوده و لیکن مالک آن از بین رفته و الآن شناخته نشود. و قریه ها و شهرهایی که اهل آنها کوچ کرده سس خراب شده است مانند بابل و کوفه و مانند اینها به زمین موات ملحق می شود، پس این شهرها زمین و آثار آن مانند سنگها و مثل آنها از انفال می باشد، و زمین مواتی که در زمین مفتوح عنوة (با جنگ و غلبه فتح شده) واقع شده بنابر اقوی مانند غیر آن (جزء انفال) است. ولی اگر معلوم باشد که در حال فتح مسلمین، آباد بوده و بعد از آن حالت موات بر آن عارض شده است پس در این که از انفال است یا بر ملک مسلمین باقی می باشد مانند زمینی که فعلا آباد است تردید و اشکال است که دومی آنها خالی از رجحان نیست. و از آن جمله است- کناره های دریاها و نهرها، بلکه هر زمینی که صاحب نداشته باشد- البته اطلاق آن اشکال دارد- اگر چه خالی از قرب نمی باشد، و اگر چه موات نباشد بلکه بدون زحمت و تکلّف قابل استفاده باشد، مانند جزائری که در دجله و فرات و مانند آنها بیرون می آید. و از آن جمله است- سر کوهها و آنچه که از گیاه و درختها و سنگها و مانند آنها در آنها می باشد، و عرصه وادی ها و «آجام» و آن زمینهایی است که به نی و درختان پوشانده شده است. و در این سه، بین آن که در زمین امام (علیهم السّلام) باشد یا در مفتوح عنوة یا در غیر اینها باشد فرقی نمی کند؛ البته آنچه که ملک شخصی باشد سپس مثلا نیزار شود بر آنچه که بوده است باقی می ماند (و ملک صاحبش می باشد). و از آن جمله است- آنچه از مختصات شاهان بوده است از اموال غیر منقول و منقول. و از آن جمله است- غنیمت ممتاز، مانند اسب سواری نجیب و لباس گران قیمت و شمشیر برنده، و زره فاخر، و مانند اینها. و از آن جمله است- غنیمت هایی که (جنگ در آن) با اذن امام (علیهم السّلام) نباشد. و از آن جمله است- ارث کسی که وارثی نداشته باشد. و از آن جمله است- معدن هایی که به تبع زمین یا بواسطه احیای آن، ملک مالک خاصّی نباشد.

مسأله: ظاهر آن است که همه انفال در زمان غیبت (حضرت مهدی سلام اللّه علیه) برای عموم شیعه مباح می باشد، بصورتی که حکم ملک بر آن جریان دارد بدون آن که بین غنی و فقیر شیعه فرقی باشد، مگر در مورد ارث کسی که وارثی ندارد. زیرا احتیاط- اگر اقوی نباشد- آن است که فقیر بودن در آن معتبر است، بلکه احتیاط آن است که بین فقرای شهر میّت تقسیم شود، و اقوی آن است که باید به حاکم شرع رسانده شود، کما این که اقوی آن است که اگر غیر شیعه آنچه را که در انفال است از گیاه و علف و هیزم و غیر اینها حیازت کند، مالک آن می شود، بلکه اگر زمین موات را هم احیاء کنند مانند شیعه ملکیت برایشان حاصل می شود.»

تحریر الوسیلة (امام خمینی ره)، ج 1، ص 368

جهت مطالعه بیشتر در مورد اصطلاح «انفال» و «فیء» و مصادیق آن ها در روایات؛ به پیوست شماره 8 مراجعه بفرمایید.

2/1/9. اصطلاح «قرض الحسنه» و «دیات» ؛ دو نمونه دیگر از اصطلاحات شارع در مورد بودجه ریزی و توزیع بیت المال

اصطلاح "قرض الحسنه"⁽¹⁾

کیست آنکه به خدا وام نیکو دهد، تا آن را برایش چندین برابر بیفزاید؟ و خداست که [روزی را] تنگ می گیرد و وسعت می دهد و [همه شما برای دریافت پاداش] به سوی او بازگردانده می شوید.

سوره مبارکه بقره، آیه 245

جهت مطالعه بیشتر در مورد اصطلاح «قرض الحسنه» در آیات و روایات؛ به پیوست شماره 9 مراجعه بفرمایید.

دیات جمع دیه، عبارت است از اموالی معیّن در شرع که به سبب آسیب زدن به انسانی آزاد- اعم از آسیب بر جان و یا بر کمتر از جان [مانند: اعضا و منافع]- بر ذمّه جانی واجب می شود. به خسارت پرداختی که مقدار آن در شرع تعیین نشده، ارش و حکومت گویند. واژه دیه، گاه به معنای عام، که ارش را نیز در بر می گیرد، به کار می رود. اصل در مشروعیت آن، قرآن و اجماع و سنت قطعیه است.

جواهرالکلام، ج43، ص 2

و أما مقادیر الدیات، فمقدار دیه العمد مائه بعیر من مسان الإبل أو مأتا بقره أو مأتا حله کل حله ثوبان من برود الیمن أو ألف دینار أو ألف شاه أو عشره آلاف درهم بلا خلاف أجده فی شی ء من السته المزبوره، کما عن بعض الاعتراف به، بل عن الغنیه الإجماع علیه أیضا و علی التخییر بینها.

امّا مقدار دیه، مقدار دیه قتل عمد، صد شتر، یا دویست گاو، یا دویست حُلّه(هر حُلّه دو لباس از بُرد یمانی باشد)، یا هزار دینار، یا هزار گوسفند، یا ده هزار درهم. هیچ اختلافی در این شش نیافته ام، بلکه در مورد آن و مخیَّربودن بین آنها اجماع وجود دارد.

جواهرالکلام، ج 43، ص 4

جهت مطالعه بیشتر در مورد اصطلاح «دیات» در روایات؛ به پیوست شماره 10 مراجعه بفرمایید.

اصطلاحات دیگری هم [در ادبیات شارع در مورد بودجه ریزی و توزیع بیت المال] وجود دارد که باید بحث شود.⁽³⁾

بنابراین، عرض بنده این است که: اگر کسی می خواهد راجع به بودجه اظهارنظر کند و اظهارنظرِ او "حجیّت" داشته باشد، به نظر ما باید لااقل با این اصطلاحات آشنا باشد.

کسانی که فقط "اقتصاد کلان"⁽¹⁾

Some of the key questions addressed by macroeconomics include: What causes unemployment? What causes inflation? What creates or stimulates economic growth? Macroeconomics attempts to measure how well an economy is performing, understand what forces drive it, and project how performance can improve.

Macroeconomics in its modern form is often defined as starting with John Maynard Keynes and his theories about market behavior and governmental policies in the 1930s; several schools of thought have developed since.

In contrast to macroeconomics, microeconomics is more focused on the influences on and choices made by individual actors in the economy (people, companies, industries, etc.).

اقتصاد کلان شاخه ای از علم اقتصاد است که به مطالعه نحوه رفتار یک اقتصاد کلی - بازارها، مشاغل، مصرف کنندگان و دولت ها می پردازد. اقتصاد کلان پدیده های کل اقتصاد مانند: تورم، سطح قیمت ها، نرخ رشد اقتصادی، درآمد ملی، تولید ناخالص داخلی (GDP) و تغییرات در بیکاری را بررسی می کند. دو حوزه اصلی تحقیقات اقتصاد کلان عبارتند از رشد اقتصادی بلند مدت و چرخه های تجاری کوتاه مدت.

برخی از سوالات کلیدی که اقتصاد کلان به آنها پرداخته عبارتند از: چه چیزی باعث بیکاری می شود؟ چه چیزی باعث تورم می شود؟ چه چیزی باعث ایجاد یا تحریک رشد اقتصادی می شود؟ اقتصاد کلان تلاش می کند تا میزان عملکرد یک اقتصاد را اندازه گیری کند، بفهمد چه نیروهایی آن را هدایت می کنند، و پیش بینی می کند که چگونه عملکرد می تواند بهبود یابد.

اقتصاد کلان در شکل مدرن آن اغلب به عنوان شروع با جان مینارد کینز و نظریه های او در مورد رفتار بازار و سیاست های دولتی در دهه 1930 تعریف می شود. چندین مکتب فکری از آن زمان توسعه یافته است.

بر خلاف اقتصاد کلان، اقتصاد خرد بیشتر بر تأثیرات و انتخاب های انجام شده توسط بازیگران فردی در اقتصاد (مردم، شرکت ها، صنایع و غیره) متمرکز است.

منبع: دانشنامه مالی Investopedia

investopedia.com/terms/m/macroeconomics.asp

دفتر تحلیل اقتصادی ایالات متحده (BEA)

bea.gov/data/all

دفتر ملی تحقیقات اقتصادی آمریکا (NBER) "توسعه ها و انقباضات چرخه تجاری ایالات متحده."

nber.org/research/data/us-business-cycle-expansions-and-contractions

شورای حکام فدرال رزرو آمریکا "ابزارهای خط مشی"

federalreserve.gov/monetarypolicy/policytools.htm

federalreserve.gov/monetarypolicy/expiredtools.htm

Macroeconomics is a rather broad field, but two specific research areas represent this discipline. The first area is the factors that determine long-term economic growth, or increases in the national income. The other involves the causes and consequences of short-term fluctuations in national income and employment, also known as the business cycle.

شاخص های کلان اقتصادی: شاخص های کلان اقتصادی اندازه گیری هایی هستند که توسط اقتصاددانان برای درک و ارزیابی سلامت کلی یک اقتصاد استفاده می شود. آنها به اقتصاددانان کمک می کنند تا ببینند که یک اقتصاد چگونه در بلندمدت در حال رشد یا انقباض است و همچنین عملکرد آن در کوتاه مدت چگونه است.

منبع: دانشنامه مالی Investopedia

investopedia.com/terms/m/macroeconomics.asp

دفتر تحلیل اقتصادی ایالات متحده (BEA )

bea.gov/data/all

دفتر ملی تحقیقات اقتصادی آمریکا (NBER) "توسعه ها و انقباضات چرخه تجاری ایالات متحده."

nber.org/research/data/us-business-cycle-expansions-and-contractions

شورای حکام فدرال رزرو آمریکا "ابزارهای خط مشی"

federalreserve.gov/monetarypolicy/policytools.htm

غلطی برای توزیع بیت المال پیش بینی می کنند. توصیه من به کسانی که فقط "اقتصاد کلان" و "اقتصاد آدام اسمیتی(Adam Smith)"⁽¹⁾

Adam Smith (baptized June 5, 1723, Kirkcaldy, Fife, Scotland—died July 17, 1790, Edinburgh) was a Scottish social philosopher and political economist, instrumental in the rise of classical liberalism. Adam Smith is a towering figure in the history of economic thought. Known primarily for a single work—An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations (1776), the first comprehensive system of political economy—he is more properly regarded as a social philosopher whose economic writings constitute only the capstone to an overarching

آدام اسمیت (متولد 5 ژوئن 1723، کرکالدی، فیف، اسکاتلند - درگذشته 17 ژوئیه 1790، ادینبورگ) فیلسوف اجتماعی و اقتصاد سیاسی اسکاتلندی بود که در ظهور لیبرالیسم کلاسیک نقش داشت. آدام اسمیت یک شخصیت برجسته در تاریخ اندیشه اقتصادی است. او عمدتاً به خاطر یک اثر منفرد شناخته می شود - تحقیقی در مورد ماهیت و علل ثروت ملل (1776)، اولین سیستم جامع اقتصاد سیاسی - به طور صحیح تر به عنوان یک فیلسوف اجتماعی در نظر گرفته می شود که نوشته های اقتصادی او تنها سنگ بنای یک کلیت را تشکیل می دهد.

منبع: دانشنامه رسمی بریتانیکا

https://www.britannica.com/search?query=Adam%20Smith%27s%20Economics

Classical economics, English school of economic thought that originated during the late 18th century with Adam Smith and that reached maturity in the works of David Ricardo and John Stuart Mill. The theories of the classical school, which dominated economic thinking in Great Britain until about 1870, focused on economic growth and economic freedom, stressing laissez-faire ideas and free competition.

Many of the fundamental concepts and principles of classical economics were set forth in Smith’s An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations (1776). Strongly opposed to the mercantilist theory and policy that had prevailed in Britain since the 16th century, Smith argued that free competition and free trade, neither hampered nor coddled by government, would best promote a nation’s economic growth. As he saw it, the entire community benefits most when each of its members follows his or her own self-interest. In a free-enterprise system, individuals make a profit by producing goods that other people are willing to buy. By the same token, individuals spend money for goods that they want or need most. Smith demonstrated how the apparent chaos of competitive buying and selling is transmuted into an orderly system of economic cooperation that can meet individuals’ needs and increase their wealth. He also observed that this cooperative system occurs through the process of individual choice as opposed to central direction.

اقتصاد کلاسیک، مکتب فکری اقتصادی انگلیسی که در اواخر قرن 18 با آدام اسمیت آغاز شد و در آثار دیوید ریکاردو و جان استوارت میل به بلوغ رسید. نظریات مکتب کلاسیک که تا حدود سال 1870 بر تفکر اقتصادی در بریتانیای کبیر مسلط بود، بر رشد اقتصادی و آزادی اقتصادی متمرکز بود و بر ایده های لاسه فر و رقابت آزاد تأکید داشت. بسیاری از مفاهیم و اصول اساسی اقتصاد کلاسیک در کتاب اسمیت، تحقیقی در باب ماهیت و علل ثروت ملل (1776) بیان شد. اسمیت که به شدت با نظریه و سیاست مرکانتیلیستی که از قرن شانزدهم در بریتانیا حاکم بود، مخالف بود، استدلال کرد که رقابت آزاد و تجارت آزاد، نه با مانع و نه تحت فشار دولت، به بهترین وجه باعث رشد اقتصادی یک کشور می شود. همانطور که او دید، کل جامعه زمانی بیشترین سود را می برد که هر یک از اعضای آن از منافع شخصی خود پیروی کنند. در سیستم شرکت آزاد، افراد با تولید کالاهایی که افراد دیگر مایل به خرید آن هستند، سود کسب می کنند. به همین ترتیب، افراد برای کالاهایی که بیشتر می خواهند یا نیاز دارند پول خرج می کنند. اسمیت نشان داد که چگونه آشفتگی ظاهری خرید و فروش رقابتی به یک سیستم منظم همکاری اقتصادی تبدیل می شود که می تواند نیازهای افراد را برآورده کند و ثروت آنها را افزایش دهد. او همچنین مشاهده کرد که این سیستم تعاونی از طریق فرآیند انتخاب فردی بر خلاف جهت مرکزی رخ می دهد.

منبع: دانشنامه رسمی بریتانیکا

https://www.britannica.com/money/classical-economics

While the term "macroeconomics" is not all that old (going back to the 1940s), many of macroeconomics's core concepts have been the study focus for much longer. Topics like unemployment, prices, growth, and trade have concerned economists since the beginning of the discipline in the 1700s. Elements of earlier work from Adam Smith and John Stuart Mill addressed issues that would now be recognized as the domain of macroeconomics.

Before the popularization of Keynes' theories, economists did not generally differentiate between micro- and macroeconomics. The same microeconomic laws of supply and demand that operate in individual goods markets were understood to interact between individual markets to bring the economy into a general equilibrium, as described by Leon Walras.

در حالی که اصطلاح "اقتصاد کلان" چندان قدیمی نیست (به دهه 1940 بازمی گردد)، بسیاری از مفاهیم اصلی اقتصاد کلان برای مدت طولانی تری مورد توجه مطالعه قرار گرفته اند. موضوعاتی مانند بیکاری، قیمت ها، رشد و تجارت از زمان آغاز این رشته در دهه 1700، اقتصاددانان را نگران کرده است. اقتصاددانانی مانند آدام اسمیت و جان استوارت میل به این مفاهیم پرداخته بودند که اکنون به عنوان حوزه اقتصاد کلان شناخته می شوند. قبل از رایج شدن نظریه های کینز، اقتصاددانان (مانند لئون والراس) به طور کلی بین اقتصاد خرد و کلان تفاوت قائل نمی شدند. همان قوانین اقتصاد خرد عرضه و تقاضا که در بازارهای کالاهای تک عمل می کنند، برای وارد کردن اقتصاد به تعادل عمومی و تعامل بین بازارهای فردی شناخته شد.

منبع: دانشنامه مالی Investopedia

investopedia.com/terms/m/macroeconomics.asp

دفتر تحلیل اقتصادی ایالات متحده ( (BEA

bea.gov/data/all

دفتر ملی تحقیقات اقتصادی آمریکا (NBER) "توسعه ها و انقباضات چرخه تجاری ایالات متحده."

nber.org/research/data/us-business-cycle-expansions-and-contractions

شورای حکام فدرال رزرو آمریکا "ابزارهای خط مشی"

federalreserve.gov/monetarypolicy/policytools.htm

ما وقتی می خواهیم در مورد مسائل مختلف اظهارنظر کنیم، گاهی اوقات توفیق بررسی دیدگاه های انبیاء را در آن حوزه نداریم؛ بنابراین حتماً دچار اشتباه خواهیم شد.

به نظر بنده معمولاً اظهارنظرهای دوستان ما (حتی بعضی از دوستان انقلابی ما!) در این حوزه اظهارنظرهای فنی نیست. علت اینکه ما می گوییم این اظهارنظرها فنی نیست⁽¹⁾این است که عدم آشنایی با دیدگاه انبیاء در حوزه های مختلف، یک نوع فقر دانشی است. فرقی نمی کند که شما در حوزه طب، دیدگاه انبیاء را مسلط نباشید یا در حوزه اقتصاد یا در حوزه نفی سبیل و در روابط خارجی. راه نجات مردم ما، رجوع حداکثری به دیدگاه انبیاء است. لذا من از مؤمنینِ اقتصادخوانده⁽²⁾خواهش می کنم که حتماً برای خودشان چند واحد تدریس اصطلاحات مربوط به بودجه ریزی و توزیع بیت المال [در آیات و روایات] را در حوزه مطالعاتی خود بپذیرند تا ان شاءالله بتوانیم بودجه را

به نفع فقرا و محرومین جابه جا کنیم.

این هم یک سرفصل که من فقط خواستم [در آن به اصطلاحات شارع در مورد بودجه ریزی] اشاره کنم. وقتی ان شاءالله گزارش فقهی این جلسه منتشر شد، شاید لااقل حدود صد صفحه آیات و روایات به صورت خام وجود دارد که وقتی شما به آن منابع رجوع می کنید، یک مجموعه کثیری از

"اصطلاحات مرتبط با بودجه ریزی" را خواهید یافت که ان شاءالله ما این ها را در بحث های تفصیلی در اختیار همه قرار خواهیم داد.

3. سرفصل دوم: مفاهیم پایه بودجه ریزی و توزیع بیت المال در اسلام کدام است؟ (تعریف)

اشاره

سوال دوم جلسه این است که: از این مجموعه نظام اصطلاحات، چه مفاهیمی برای بودجه ریزی به دست می آید؟ این خیلی بحث مهمی است؛ لذا ما باید "اصطلاحات فقهی مرتبط با توزیع بیت المال" را بررسی کنیم تا ان شاءالله بتوانیم یک سری "اصول و مفاهیم پایه برای بودجه ریزی" را به دست بیاوریم.

من در این جلسه، سعی می کنم چهار مفهوم از "مفاهیم مرتبط با توزیع بیت المال" را یک مقدار بیشتر در محضرتان بحث کنم. ولی [مباحثِ] این سرفصل دوم، خیلی بیشتر از این چهار مسئله است؛ ولی من این چهار مسئله را (هم به لحاظ وقت جلسه و هم به لحاظ تطبیق بر بودجه)، دارای اهمیت ویژه ای دیدم. بنابراین به نظر من اگر کسی این چهار مفهوم را متوجه نشود، نمی تواند ادعا کند که بیت المال را درست توزیع می کند، یا تأمین مالی را در جامعه درست مدیریت می کند. از علائم اولیه یک حکومت اسلامی، توزیع عادلانه بیت المال است؛ لذا این مفاهیم خیلی کمک می کند به اینکه ما بیت المال را باعدالت توزیع کنیم.

3/1. چهار نمونه از مفاهیم پایه بودجه ریزی و توزیع بیت المال در اسلام:

3/1/1. مفهوم «تأمین مالی غیرمتمرکز» ؛ اولین و مهم ترین مفهوم از مفاهیم پایه بودجه ریزی و توزیع بیت المال در اسلام

این چهار مفهوم [پایه] به ترتیب اهمیت عبارت است از اینکه: اولاً اسلام معتقد به "تأمین مالی غیرمتمرکز" است⁽¹⁾و ما نباید تصور کنیم که "تأمین مالی از نظر آیات و روایات" این است که یک "خزانه واحد" داشته باشیم و سپس منابعِ آن خزانه واحد را شروع کنیم به توزیع کردن. این "مدل

مدیریت متمرکز منابع"، یک "الگوی مدرن" است! و ما هم در "تأمین منابع"، و هم در "هزینه کردها" اساساً باید "مدیریت غیرمتمرکز" را بپذیریم.

من خلاصه عرض کنم: ما در تأمین مالی اسلام، پانزده روش تأمین مالی داریم. هر کدام از این روش های تأمین مالی مربوط به یک حوزه خاصی هستند و ما نمی توانیم از همه منابع برای درآمدزایی استفاده کنیم، یا نمی توانیم هر منبعی را در هر جایی خرج کنیم.

درحالی که شما در نظام بودجه ریزی فعلی می بینید که اولاً منابع درآمدی، محدود به موارد خاصی است، و [ثانیاً] توزیع منابع هم از یک پایگاه واحد اتفاق می افتد.

این مطلب را در ادامه بحث بیشتر شرح خواهم داد.

3/1/2. مفهوم «بودجه ریزی در دوره های حسابداری و مالی کوتاه مدت (نه یکساله)» ؛ دومین مفهوم مهم از مفاهیم پایه بودجه ریزی و توزیع بیت المال در اسلام

دومین اصلی که در روایات است، بحث "بودجه ریزی در دوره های حسابداری و مالی کوتاه مدت" است. بعضی از روایاتی که در ادامه می خوانم دلالت بر این دارند که ما باید "دوره مالی" را کمتر از یکسال بنویسیم. این هم یک بحثی است که در بعضی از روایات ذکر شده است؛ یعنی وقتی ما "سنّت مدیریت بیت المال توسط پیغمبر یا امیرالمؤمنین (علیهم السلام)" را بررسی می کنیم، می بینیم حضرات معصومین (علیهم السلام) بودجه را سالیانه نمی نوشتند؛⁽¹⁾

[بلکه] دوره های مالی را کوتاه تر می دیدند. این هم یک اصل است. بنابراین آرام آرام نقدهای ما به این لایحه بودجه، در حال واضح شدن است.

نفْس اینکه شما می گویید بودجه را باید سالیانه نوشت، یعنی "دوره تخصیص بودجه" را دارید در یک سال می بینید؛ این یک چالش هایی ایجاد می کند که توضیح خواهم داد.

3/1/3. مفهوم «بودجه ریزی بالسَّویّه» ؛ سومین مفهوم مهم از مفاهیم پایه بودجه ریزی و توزیع بیت المال در اسلام

نکته سومی که در آیات و روایات خیلی به آن تکیه شده - که استنادات آن را در ادامه بحث خواهم خواند- "بودجه ریزی بالسویه" است.⁽¹⁾این بحث بودجه ریزی بالسویه در مقابل "توزیع بیت المال به نفع سرمایه دارها" است. واقعیت مسئله این است که الان عمده این بودجه در اختیار صاحبان شرکت های خصوصی و دولتی (که جزو طبقه سرمایه دار هستند) قرار می گیرد!

مسئولین سازمان برنامه وبودجه حتی برای آن بخش اندکی از بودجه (مانند: یارانه ها و بودجه مربوط به جوانی جمعیت) که مستقیم در اختیار مردم قرار می گیرد، دارند چالش ایجاد می کنند!⁽²⁾

بخش های مهمی از این قانون [ جوانی جمعیت] به دلیل تخصیص نیافتن بودجه طی سال های اخیر اجرایی و عملیاتی نشده است و دولت در بودجه 1404 نیز بودجه ای برای این منظور پیش بینی نکرده است، تا جایی که حتی شنیده شد مبلغ در نظر گرفته شده از مبلغ سال اول قانون کمتر است؛ این مسئله نشان می دهد که توجه چندانی به موضوع جوانی جمعیت نمی شود.

پیشنهادهایی در کمیسیون فرهنگی به تصویب رسیده است تا در کمیسیون تلفیق مطرح شود و بخشی از نیازها تأمین شود، اما رسیدن به این هدف مستلزم آن است که سازمان برنامه و بودجه نسبت به موضوع ادراک کامل و درستی داشته باشد و از آن حمایت کند تا پیشنهادهای مطرح شده به سرانجام برسد.

مثال دیگر افزایش سه برابری یارانه خانواده های دهک های پایین جامعه است که پدر و مادر دارای بیش از سه فرزند باشند و هیچ کدام کارمند نباشند که لازم است در قانون هدفمندی یارانه ها به آن توجه کرد، اما به این مورد نیز پرداخته نشده است؛ در هر صورت اگر بخواهیم قانون به درستی اجرا شود باید در بودجه برای آن اعتبار در نظر گرفت. اجرای دقیق این قوانین کمک بسیاری به اقتصاد دهک های پایین جامعه، همچنین اجرای قانون جوانی جمعیت خواهد کرد، اما باز هم همچون سال های گذشته توجهی به این مسئله در بودجه نشده است، بر این اساس پیشنهاد دادیم که حداقل ضریب سه در کالابرگ خانواده های دارای سه فرزند که هیچ یک از والدین حقوق بگیر نیستند و تعداد آن ها در جامعه کم است در نظر گرفته شود. بودجه این موضوع [مربوط به تسهیلات] همراه با بودجه فرزندآوری به صورت کلی نوشته شده است و این مشکلی است که سال جاری هم با آن درگیر بودیم؛ در هر صورت اگر دقیق مشخص نکنند که چه مبلغی برای این موضوع در نظر دارند، دچار مشکل می شویم که انتظار می رود به آن توجه شود.

منبع: ایمنا خبرگزاری شهری ایران، 23 آبان 1403

https://www.imna.ir/news/810094

متأسفانه رئیس محترم سازمان برنامه بودجه، به بودجه ای که برای بحث طرح جوانی جمعیت است، اعتراض رسمی کردند!⁽¹⁾

منبع: پایگاه خبری تحلیلی انتخاب، 08 آبان 1403

https://www.entekhab.ir/fa/news/828992

در بعضی از اظهارنظرهای دیگر هم، بعضی از کارشناسان آمدند و به بودجه یارانه ها انتقاد کردند!⁽²⁾

در نتیجه تبصره «13» لایحه بودجه، توجه کافی به مسائل موجود کشور، مانند بحران تغذیه، وسعت فقر و محدودیت های پوشش نهاد های حمایتی، سطح پایین کارایی نظام یارانه ها و افزایش بازماندگی و ترک تحصیل ندارد.

طبق اعلام مرکز پژوهش ها، نرخ فقر درصدی از جمعیت کشور را نشان می دهد که در مقایسه با خط فقر درآمدی، فقیر به حساب می آیند. نرخ فقر در ایران از ابتدای دهه 90 تا سال 1396 روند ثابتی داشته اما از سال 1396 تا 1398 حدود ده درصد افزایش یافته و از سطح 20 درصد به 30 درصد رسیده است.

همچنین از سال 1398 به بعد، نرخ فقر نوسان بسیار اندکی داشته و همواره در حدود سطح 30 درصد باقی ماند و به تعادل رسید. هرچند به لحاظ ماهیت نرخ فقر موجود در کشور تا اندازه زیادی معلول شرایط نامطلوب اقتصادی است اما با این حال نباید از درجه پایین اثرگذاری نظام حمایتی در فقرزدایی غافل شد.

در نتیجه می توان گفت در کنار رشد های پایین اقتصادی، تورم های بالا و کاهش درآمد سرانه، سیاست های حمایت از تغذیه و یارانه نقدی نیز نتوانسته در بهبود مصرف کالری کارآمد باشد و از این رو نیازمند چاره جویی و اصلاح است.

ثابت بودن یارانه های نقدی در مقابل تورم های بالا باعث می شود که قدرت اثرگذاری آن به مرور کاهش یابد. یارانه نقدی یک خانوار سه نفره در سه دهک پایین درآمدی در سال 1402 حدود 32 درصد از خط فقر شدید را پوشش می داد اما این رقم به علت تورم در سال 1403 به حدود 24 درصد رسیده است.

همچنین برای خانوار سه نفره در دهک های چهار به بالا، یارانه نقدی در سال گذشته حدود 24 درصد و در سال جاری حدود 18 درصد خط فقر شدید را پوشش داد. ناگفته مشخص است که این نسبت برای سال آینده با ثبات در پرداخت یارانه به شیوه فعلی و با مبالغ کنونی کاهش بیشتری داشته و اثرگذاری یارانه های نقدی کمتر خواهد شد.

علاوه بر یارانه های نقدی و غیرنقدی، نهاد های حمایتی اعتباراتی را از مصارف هدفمندی یارانه ها و ردیف های بودجه دریافت می کنند. اگرچه این نهاد ها به منظور حمایت از فقرا ایجاد شده و در تلاش برای کاهش فقر هستند و در سال های اخیر تعداد خانوار های تحت پوشش خود را افزایش داده اند اما با توجه به افزایش میزان فقرا، تنها حدود 47 درصد از خانوار های فقیر را توانسته تا تحت پوشش قرار دهند. این امر نه تنها محدودیت های بودجه ای نهاد های حمایتی را نشان می دهد، بلکه نشان از گستردگی فقر و درجه پایین کارآمدی سیاست های حمایتی دارد.

منبع: پایگاه خبری اقتصاد معاصر 15 آبان 1403

https://eghtesademoaser.ir/fa/news/7103

یعنی مبنای بودجه ریزی فعلی، نه تنها بودجه ریزی بالسویه نیست؛ بلکه همان اندکی از بودجه هم که قرار است مستقیم به مردم پرداخت شود، با اظهارنظرهای شبه علمی همیشه زیر سوال می رود و نقد می شود!! این هم یک بحث است که به آن خواهم پرداخت.

3/1/4. مفهوم «هزینه کردهای بودجه» ؛ چهارمین مفهوم مهم از مفاهیم پایه بودجه ریزی و توزیع بیت المال در اسلام

اشاره

بحث دیگری که اینجا وجود دارد، بحث حوزه "هزینه کردها" است. آیا هزینه کردهایی که در بودجه فعلی وجود دارد، درست است؟ بعضی از جداول هزینه کرد که در آیات و روایات است، اساساً در نظام بودجه ریزی فعلی حذف شده است!

3/1/4/1. بودجه ریزی برای تألیف قلوب(یکی از حوزه های مصرفیِ زکات)؛ یکی از هزینه کردهای بودجه در اسلام

مثل: "بودجه ریزی برای تألیف قلوب" که بخشی از حوزه مصرفی "صدقات" و "زکات" محسوب می شود. ⁽¹⁾

صدقات(زکات)، تنها به فقیران و بینوایان و متصدیان گردآوری و پخش آن و کسانی که دلشان به دست آورده می شود و در راه آزادی بردگان و وامداران و در راه خدا و به در راه مانده، اختصاص دارد. [این] به عنوان فریضه از جانب خداست و خدا، دانای حکیم است.»

سوره مبارکه توبه، آیه 60

مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ سَعِیدٍ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الزَّکَاةِ لِمَنْ یَصْلُحُ أَنْ یَأْخُذَهَا؟ قَالَ: هِیَ تَحِلُّ لِلَّذِینَ وَصَفَ اللَّهُ تَعَالَی فِی کِتَابِهِ: «لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِینِ وَ الْعامِلِینَ عَلَیْها وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقابِ وَ الْغارِمِینَ وَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ فَرِیضَةً مِنَ اللَّه.»

سماعه می گوید: از امام سوال کردم: برای چه کسی صلاحیت دارد که زکات دریافت کند؟ فرمود: برای کسانی که خداوند در کتابش توصیف فرموده است: «فقیران و مساکین و متصدیان گردآوری و پخش آن و کسانی که دلشان به دست آورده می شود و در راه آزادی بردگان و وامداران و در راه خدا و به در راه مانده، اختصاص دارد. [این] به عنوان فریضه از جانب خداست.»

تهذیب الأحکام، ج 4، ص 48 / تفسیر العیاشی، ج 2، ص 90 (مرفوعاً عن سماعه)

الوافی، ج 10، ص 168 / بحار الأنوار، ج 93، ص 56 / وسائل الشیعة، ج 9، ص 239 / مستدرک الوسائل، ج 7، ص 101

3/1/4/2. بودجه ریزی و جدول هزینه کرد خاص برای ایتام و مساکین؛ یکی دیگر از هزینه کردهای بودجه در اسلام

یا مثلاً در آیات و روایات ما [تاکید شده است که] "بودجه ریزی و جدول هزینه کرد خاص برای ایتام و مساکین" باید وجود داشته باشد⁽¹⁾

نیکوکاری آن نیست که روی خود را به سوی مشرق و [یا] مغرب بگردانید، بلکه نیکی آن است که کسی به خدا و روز بازپسین و فرشتگان و کتاب [آسمانی] و پیامبران ایمان آوَرَد، و مال [خود] را با وجودِ دوست داشتنش، به خویشاوندان و یتیمان و مساکین و در راه ماندگان و گدایان و در [راهِ آزاد کردن] بندگان بدهد، و نماز را برپای دارد، و زکات را بدهد، و آنان که چون عهد بندند، به عهد خود وفادارانند؛ و در سختی و زیان، و به هنگام جنگ شکیبایانند؛ آنانند کسانی که راست گفته اند، و آنان همان پرهیزگارانند.

سوره مبارکه بقره، آیه 177

یَسْئَلُونَکَ ما ذا یُنْفِقُونَ قُلْ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَیْرٍ فَلِلْوالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبینَ وَ الْیَتامی وَ الْمَساکینِ وَ ابْنِ السَّبیلِ وَ ما تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلیمٌ

از تو می پرسند: «چه چیزی انفاق کنند [و به چه کسی بدهند]؟» بگو: «هر مالی انفاق کنید، به پدر و مادر و نزدیکان و یتیمان و مسکینان و به در راه مانده تعلّق دارد، و هر گونه نیکی کنید البتّه خدا به آن داناست.»

سوره مبارکه بقره ، آیه 215

جهت مطالعه بیشتردر مورد «توصیه به هزینه کرد خاص برای ایتام و مساکین در آیات و روایات»؛ به پیوست شماره 11 مراجعه بفرمایید.

از آیات و روایات این طور برمی آید که ما باید برای بعضی از افراد خصوصاً آن هایی که فقر و مسکنت پیشرفته ای دارند، مستقیماً با خود پول، محرومیت زدایی کنیم. نباید بودجه ریزی را به شکلی انجام بدهیم که بخش تولید رشد پیدا کند و بعد اینها را مثلاً استخدام نظام سرمایه داری کنیم [و سپس به واسطه کارگری برای نظام سرمایه داری، پول را با واسطه و به عنوان حقوق و مزد به آنها بپردازیم]. استنادات اینها را من می خوانم.

مثلاً وقتی مسئله زکات را بررسی می کنیم، [می بینیم که] موضوع زکات، "پرداخت مستقیم پول به فقرا" است. علت آن هم روشن است؛ علتش این است که شما باید به سرعت "فقرزدایی" و "محرومیت زدایی" انجام بدهید و اساساً شاید نتوان بسیاری از افراد جامعه را از لحاظ فکری، اقتصادی و توان مالی (حتی در میان مدت) توانمند کرد؛ بنابراین باید بین "حمایت مالی مستقیم" یا "توسعه فقر"، یک اقدام را انتخاب کنید. لذا طبق عقلانیت انبیاء، در مورد این نوع از افراد ضعیف که ذیل کلمه "مسکین" (کسی که فقر شدید دارد)⁽¹⁾

ابوبصیر نقل کرده است که به امام صادق علیه السلام از قول خداوند عزوجل، که «صدقات برای فقراء و مساکین است»، گفتم؛ فرمود: فقیر کسی است که از مردم درخواست نمی کند و مسکین کسی است که وضع وی سخت تر از فقیر است و بائس از آن ها سخت تر.

الکافی، ج 3، ص 501 / تهذیب الأحکام، ج 4، ص 104

وسائل الشیعة، ج 9، ص 309

بنابراین، [همان طور که اشاره شد، در بودجه ریزی فعلی] این نوع از هزینه کردها مانند "هزینه کرد برای تألیف قلوب" حذف شده است، و یا "هزینه ویژه برای محرومیت زدایی مستقیم" خیلی کم وجود دارد.

[البته] همان طور که اشاره کردم [این نوع از هزینه کردها] نافی این نیست که ما باید برای "رونق اقتصادی" هم بودجه ریزی کنیم. الان در همه کشورهای توسعه یافته هم که اصطلاحاً "رونق تولید" اتفاق افتاده، نتوانسته اند این بخش محروم جامعه را از طریق رونق تولید توانمند کنند! و در حد یارانه های مختصری دارند از آن ها حمایت می کنند. [ولی این شیوه محرومیت زدایی،] نظر اسلام نیست! نظر اسلام این است که اگر کسی خودش می تواند به لحاظ فکری و جسمی رفع فقر کند، باید به این فرد کمک کرد. و اگر نمی تواند، باید "حمایت مالی مستقیم" اتفاق بیفتد.

حالا اینکه در هر شهری چند درصد از اینها وجود دارند، این را باید [جداگانه] بحث کنیم. منابع این محرومیت زدایی همان طور که عرض کردم از "زکات" است. و تأمین منابع هم خیلی از ناحیه "منابع بودجه های دولتی" نیست که به آن خواهم پرداخت.

پس من در مبانی نظری و مفاهیم پایه، می خواهم راجع به این چهار مفهوم بحث کنم.

3/2. مستندات چهار نمونه از مفاهیم پایه بودجه ریزی و توزیع بیت المال در اسلام:

3/2/1. مستندات مفهوم «بودجه ریزی در دوره های حسابداری و مالی کوتاه مدت (زیر یکسال)» (لزوم عدم حبس بیت المال)

اولین بحثی که ما داریم این است که نباید "حبس بیت المال" (حتی در حد سالیانه) اتفاق بیفتد. در کتاب الغارات جلد یک، شخصیتی به اسم "مُجَمَّع تَیّمی" روایتی را از سیره مالی امیرالمؤمنین (علیه السلام) نقل می کند؛ این روایت معاضداتی هم دارد. متن عبارت کتاب الغارات به نقل از این آقای "مُجَمَّع تَیّمی" این است: «أَنَّ عَلِیّاً (علیه السلام) کَانَ یَنْضَحُ بَیْتَ الْمَالِ ثُمَّ یَتَنَفَّلُ فِیهِ وَ یَقُولُ: اِشْهَدْ لِی یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَنِّی لَمْ أَحْبِسْ فِیکَ الْمَالَ عَلَی الْمُسْلِمِینَ».⁽¹⁾

الغارات، ج 1، ص 33

وسائل الشیعة، ج 15، ص 109 / بحار الأنوار، ج 34، ص 348

امیرالمومنین (علیه السلام) هر روز جمعه زمین بیت المال را می روفت و سپس بر آن آب می افشاند و در آن دو رکعت نماز می گزاشت و می گفت: «روز قیامت برای من گواهی خواهید داد».

الغارات، ج 1، ص 31

شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید، ج 2، ص 199

وسائل الشیعة، ج 15، ص 108 / بحار الأنوار، ج 88، ص 383 / مستدرک الوسائل ، ج 6، ص 118

جهت مشاهده روایات بیشتر در مورد تأکید بر «بودجه ریزی در دوره های کوتاه مدت (زیر یکسال)» در روایات؛ به پیوست شماره 12 مراجعه بفرمایید.

مسلمین را حبس نکنند! و بعد هم به آن محل بیت المال می گفتند که: در روز قیامت شهادت بده که من مالی از مسلمین را در تو حبس نکردم!

من الان نمی خواهم بگویم که نظام بودجه ریزی ما "هفتگی" بشود؛ شاید الان تمام کسانی که "اقتصاد کلان" خوانده اند، یک استبعاد فکری شدیدی برای آنها اتفاق بیفتد!⁽¹⁾

حجت الاسلام کشوری: حالا یک مقدار حوصله کنید [تا بحث تکمیل شود]

یکی از حاضرین: اینطور که نمی شود! شما فقط متکلم وحده هستید؛ این مباحث شما تازه اول کلام است.

حجت الاسلام کشوری: ما معمولا حدود دو ساعت متکلم وحده هستیم؛ بعد از آن وارد بحث و گفتگو [و پرسش و پاسخ] می شویم.

را یک نوع اخباری گری می دانم. باید دقت کنیم؛ من الان از این روایت، دارم یک سوال را استخراج می کنم و می گویم: «دوره زمانی مطلوب برای بودجه ریزی چقدر باید باشد؟ و به چه دلیل؟» اجازه بدهید که در "پیش فرض های بودجه ریزی" دقت کنیم؛ اینکه ما در دوره تمدن مدرنیته یک مشهوراتی داریم و هیچ کس به آنها ان قلت [و اشکال] نمی کند؛ این محل بحث اولیه ما است.⁽²⁾

اجازه بدهید که در پیش فرض های بودجه ریزی دقت کنیم؛ اینکه ما در دوره تمدن مدرنیته یک مشهوراتی داریم و هیچ کس به آنها ان قلت [و اشکال] نمی کند؛ این محل بحث اولیه ما است. [این که پیش فرض های دوران مدرنیته را بدون دلیل بپذیریم،] در حوزه های مختلف، دارای مصادیق است. من قبلاً هم [در مورد این موضوع] بحث کرده ام؛ مثلاً اینکه الان آقایان میگویند: «علوم به سه دسته علوم پایه، علوم تجربی و علوم انسانی تقسیم می شود»؛ باید در اینها اشکال کنیم: چه کسی حرف این را گفته است؟ [ آیا جناب فرانسیس] بیکن این حرف را گفته است؟ آیا طرفداران بیکن این حرف را گفته اند؟ این ها که فاقد عقل کامل هستند!

ما باید در مشهورات عصر خودمان دقت کنیم. از جمله چیزهایی که باید در عصر خودمان در مورد آن دقت کنیم، همین بحث "زمان مطلوب بودجه ریزی" است. کاش ما آن قدر فهم عمیق پیدا می کردیم و متوجه می شدیم که این بحث توزیع هفتگی بیت المال که امیرالمؤمنین (علیه السلام) مربوط به 1400 سال پیش نیست و سعی کنیم به آن سمت حرکت کنیم که حالا من در این اصل خیلی بحث دارم و راجع به آن صحبت خواهم کرد؛ فقط خواستم اشاره کنم.

به هرحال، شما اگر می خواهید به شریعت عمل کنید، یک سوال شریعت در حوزه بودجه ریزی این است که: «دوره بودجه ریزی مطلوب باید چقدر باشد؟» این را باید بحث کنیم. حتی فکر کنم این بحث ها در کشورهای اروپایی هم منسوخ شده است! مثلاً ما یک دوره چشم انداز در برنامه ریزی داریم، یک دوره برنامه ریزی میان مدت چهار ساله داریم؛ در بعضی از کشورهای دنیا پنج ساله است؛ سوال من این است: برنامه ریزی میان مدت (چه چهار ساله باشد چه پنج ساله) به چه دلیل؟ مطالعه که کردم دیدم اصلاً بعضی از کشورهای دنیا برنامه ریزی میان مدت ندارند، [بلکه] همین بودجه سالیانه را می بندند؛ حالا راجع به خود بودجه سالیانه هم باید بحث کنیم. این یک سوال است. من آدمی نیستم که پیش فرض های تمدن مدرنیته را به اسم طلبگی امضا کنم! این اتفاقاً اول بحث است. هذا اول البحث.

3/2/2. مستندات مفهوم «بودجه ریزی بالسّویّه»

3/2/2/1. آیه هفتم از سوره حشر: «کَیْ لَا یَکُونَ دُولَةً بَیْنَ الْأَغْنِیَاءِ مِنْکُمْ»؛ یکی از مستندات مفهومِ «بودجه ریزی بالسّویّه»

اشاره

یک اصل دیگری که در روایات وجود دارد این است که روایات تأکید دارند که اموال بین همه مردم دست به دست شود. [یعنی] اموال فقط بین اغنیاء دست به دست نشود. آیه هفت از سوره حشر می فرماید: «کَیْ لَا یَکُونَ دُولَةً بَیْنَ الْأَغْنِیَاءِ مِنْکُمْ».⁽¹⁾

آنچه خدا از [داراییِ] ساکنان آن قریه ها عاید پیامبرش گردانید، از آنِ خدا و از آنِ پیامبر [او] و متعلّق به خویشاوندان نزدیک [وی] و یتیمان و بینوایان و درراه ماندگان است، تا میان توانگران شما دست به دست نگردد. و آنچه را فرستاده [او] به شما داد، آن را بگیرید و از آنچه شما را باز داشت، بازایستید و از خدا پروا بدارید که خدا سخت کیفر است.

سوره مبارکه حشر، آیه 7

یا مثلاً در بعضی از روایات دیدم که وقتی امام صادق (علیه السلام) وضعیت ظَلَمه(ظالمان) بر آل محمد (علیهم السلام) را توضیح می دهند؛ یکی از استدلال های حضرت بر اینکه بر ما ظلم شده این است که می فرماید: «یَکُونَ دُولَةً بَیْنَ الْأَغْنِیَاءِ مِنْکُمْ»؛⁽¹⁾

وَ آوَی الطُّرَدَاءَ اللُّعَنَاءَ وَ جَعَلَ الْأَمْوَالَ دُولَةً بَیْنَ الْأَغْنِیَاءِ ...

عبد الواحد بن محمّد بن عبدوس نیشابوریّ- رضی اللَّه عنه- در ماه شعبان 352 از علیّ بن محمّد بن قتیبه از فضل بن شاذان برایم حدیث کرد که مأمون از علیّ بن موسی علیهما السّلام درخواست کرد که بطور اجمال و خلاصه اسلام خالص و یک دست را برای او بنویسد؛ امام علیه السّلام در پاسخ او نوشت: «اسلام محض ... بیزاری از کسانی که در حقّ آل محمّد علیهم السّلام ظلم کردند واجب است؛ و (خصوصا رؤسا که) آنان را خانه نشین نمودند، از بلاد و زادگاه خود بیرون راندند، یا قصد آن را داشتند، و ستم و ناروائی را بر آنان سنّت نهادند، و سنّت پیغمبر- صلّی اللَّه علیه و آله- را زیر و رو کرده و تغییر دادند. و همچنین بیزاری از پیمان شکنان که اصحاب جمل باشند و قاسطین که معاویه و اتباع اویند، و مارقین که خوارج نهروانند، از اینانند که هتک حجاب رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله کردند و بیعت با امامشان را شکستند و آن زنگ را سوار شتر کرده و ببصره آوردند، و با امیر مؤمنان- علیه السّلام- بقتال پرداختند، و شیعیان با تقوی را- که رحمت خدا بر ایشان باد- کشتند. و بیزاری جستن از آن کس که صحابه نیکوکار و اخیار را نفی بلد کرد و آنان را به غربت فرستاد، و آنها را که رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله طرد کرده بود به مرکز اسلام آورد، و ملعونان را پناه داد، و اموال مسلمین را در میان توانگران پخش کرد و فقرا را محروم ساخت و بضعفا چیزی از حقّشان نپرداخت مگر اندکی ...

عیون أخبار الرضا علیه السلام، ج 2، ص 121 و 126

الفصول المهمة(تکملة الوسائل)، ج 1، ص 445 / بحار الأنوار، ج 10، ص 352 و 358 و ج 65، ص 261

مکاتیب الأئمة علیهم السلام، ج 5، ص 77 و 85

بنابراین ما باید حتماً "ایده توزیع بالسویه بیت المال" را پیگیری کنیم. شاید لااقل ده جلسه بحث لازم است که ما توضیح بدهیم: «چرا باید بیت المال بالسویه تقسیم شود؟»

3/2/2/1/1. عدم توانایی جمع کردن بین دو مفهومِ «قدرت ایجاد تولید و ثروت» و «تقسیم یالسویة بیت المال» (منحصر دانستنِ قدرت ایجاد تولید در دست کار آفرینان و سرمایه داران!)؛ علت اصلیِ واگذاری عمده بیت المال به سرمایه داران (کار آفرینان) توسط کارشناسان توسعه گرای کشور

در طرف مقابل، [کارشناسان توسعه] لااقل صد جلسه بحث می کنند! و می گویند: «بیت المال را به سرمایه داران بدهید؛ چون فقط آن ها قدرت تولید دارند». استدلال آن ها برای اینکه بیت المال

نباید بالسویه توزیع بشود این است: می گویند: «فقط کارآفرین ها می توانند تولید کنند؛ بنابراین بیت المال را به دست آن ها بدهید.»

3/2/2/1/2. جمع کردن بین دو مفهومِ «قدرت ایجاد تولید و ثروت» و «توزیع بالسویه بیت المال» در «اقتصاد مردم پایه»؛ راهکار جریان کارشناسیِ الگوی پیشرفت اسلامی برای توزیع بالسویه بیت المال در کشور

[ولی] ما بحمدالله به لحاظ فنی و کارشناسی چنین قدرتی داریم که بین "تولید در کشور" و "توزیع بالسویه بیت المال" جمع کنیم؛ یعنی این طور نیست که لازمه تولید، اختصاص بیت المال به سرمایه دارها باشد. می توانیم هم ثروت تولید کنیم و هم بیت المال را بالسویه توزیع کنیم. حالا در ادامه اشاره خواهیم کرد که راهکار [جمع بیت تولید ثروت و توزیع بالسویه] "احیای اقتصاد مردم پایه" است.

علت اینکه بعضی از اساتید دانشگاه نمی توانند بین این دو مفهوم (توزیع بالسویه و تولید ثروت) جمع کنند این است که می گویند: بیشترِ توزیع ثروت باید در اختیار اغنیاء قرار بگیرد تا ثروت ایجاد شود. اساساً در ذهنشان یک قضیه پارادوکسیکال(Paradoxical)⁽¹⁾هست که می گویند: «چطور می شود بیت المال را بالسویه توزیع کرد و ثروت ایجاد کرد؟!» لذا می گویند: «نمی شود»!

دلیل این که این مسئله در ذهنشان بُن بست ایجاد کرده، این است که آن ها روش تولید ثروت را فقط در بخش خصوصی و بخش دولتی می دانند. [در حالی که] اگر آن ها هم مثل ما در "فقه المکاسب" بتوانند "اقتصاد مردم پایه" را تصور کنند،⁽²⁾

گزارش اول: «الگوی مردم پایه مشاغل برتر»؛ که در آن به شش سوال مهم در حوزه اقتصاد پرداخته شده است: سوال اول: خطر یکسان انگاری مفاهیم اسلامی با مفاهیم غربی در کشور! سوال دوم: دلایل طرح ایده SMEها (توصیه اصلی سند توسعه پایدار 2030 برای رفع فقر) چیست؟ سوال سوم: اشکالات مدل SME (بنگاه های کوچک و متوسط) چیست؟ سوال چهارم: اقتصاد مردمی چه ویژگی هایی دارد؟ (تفاوت های اقتصاد مردمی با اقتصاد بخش خصوصی و دولتی) سوال پنجم: اقدامات لازم برای مردمی کردن اقتصاد چیست؟ (تبیین اجمالی 40 اقدام مرتبط) سوال ششم: معرفی شش شاخص و نماگر جدید برای تولید آمار و ارزیابی اقتصاد مردمی.

دریافت متن کامل:

https://eitaa.com/olgou4/6363

گزارش دوم: «برنامه معیشتی الگوی پیشرفت اسلامی»؛ در این گزارش به دو سوال عمده پرداخته شده است: سوال اول: چرا اقتصاد بخش خصوصی و بخش دولتی، الگوی مطلوب اقتصاد نیست؟ سوال دوم: زیرساخت ها و اقدامات اولیه برای بازسازی الگوی مردم پایه اقتصاد کدام است؟

دریافت متن کامل:

https://eitaa.com/olgou4/7038

[بنابراین از جمله مستنداتی که دلالت بر توزیع بالسویه بیت المال دارد]، آیه هفت سوره حشر است که موضوع آن بحث "فی ء" است: «مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَیٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَیٰ فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِی الْقُرْبَیٰ وَالْیَتَامَیٰ وَالْمَسَاکِینِ وَابْنِ السَّبِیلِ کَیْ لَا یَکُونَ دُولَةً بَیْنَ الْأَغْنِیَاءِ مِنْکُمْ وَمَا آتَاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ ۖ إِنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقَابِ».⁽¹⁾

آنچه خدا از [داراییِ] ساکنان آن قریه ها عاید پیامبرش گردانید، از آنِ خدا و از آنِ پیامبر [او] و متعلّق به خویشاوندان نزدیک [وی] و یتیمان و بینوایان و درراه ماندگان است، تا میان توانگران شما دست به دست نگردد. و آنچه را فرستاده [او] به شما داد، آن را بگیرید و از آنچه شما را باز داشت، بازایستید و از خدا پروا بدارید که خدا سخت کیفر است.

سوره مبارکه حشر، آیه 7

جامعه اسلامی قرار می گیرند)⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام): «فیء و انفال آن زمین هایی هستند که بدون خونریزی بدست آمده، یا خودشان مصالحه کرده اند و با دستان خودشان آن را بخشیده اند و همچنین زمین خراب یا درون دره ها همه اینها جزو فیء هستند و برای خدا و رسولش است، و هر چه برای خداوند باشد برای رسولش است هرطور بخواهد قرارش می دهد و بعد از رسول برای امام است...»

تهذیب الاحکام،ج4، ص134 / تفسیر العیاشی، ج 2، ص 47

قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ بْنِ جَعْفَرٍ النُّعْمَانِیُّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ فِی کِتَابِهِ فِی تَفْسِیرِ الْقُرْآنِ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدٍ ابْنُ عُقْدَةَ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ یُوسُفَ بْنِ یَعْقُوبَ الْجُعْفِیُّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ الصَّادِقَ علیه السلام یَقُولُ: ... الْفَیْ ءُ یُقْسَمُ قِسْمَیْنِ: فَمِنْهُ مَا هُوَ خَاصٌّ لِلْإِمَامِ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی سُورَةِ الْحَشْرِ: «ما أَفاءَ اللَّهُ عَلی رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُری فَلِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ» وَ هِیَ الْبِلَادُ الَّتِی لَا یُوجِفُ عَلَیْهِ الْمُسْلِمُونَ بِخَیْلٍ وَ لَا رِکَابٍ.

امام صادق (علیه السلام): ... یک قسم از دو قسمِ فیء که مخصوص امام است ... آن سرزمین هایی است که بدون جنگ و خونریزی به دست مسلمین افتاده است.

بحار الأنوار، ج 90، ص 46

سپس در انتهای آیه می فرماید: «وَ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدیدُ الْعِقاب».

3/2/2/2. روایات محض الاسلام؛ یکی دیگر از مستندات مفهوم «بودجه ریزی بالسّویّه»

علاوه بر این آیه، ما یک روایاتی داریم تحت عنوان "روایات محض الاسلام" که حتماً مطالعه فرموده اید. روایات محض الاسلام را امام رضا (علیه السلام) برای مأمون بیان فرموده اند. عمده سند آن هم در عیون اخبارالرضا ذکر شده است.⁽²⁾

عبد الواحد بن محمّد بن عبدوس نیشابوریّ- رضی اللَّه عنه- در ماه شعبان 352 از علیّ بن محمّد بن قتیبه از فضل بن شاذان برایم حدیث کرد که مأمون از علیّ بن موسی علیهما السّلام درخواست کرد که بطور اجمال و خلاصه اسلام خالص و یک دست را برای او بنویسد؛ امام علیه السّلام در پاسخ او نوشت: «اسلام محض، شهادت به یکتائی معبود است که خدائی جز او نیست، نظیر ندارد، معبودی است واحد و یگانه، مثل و مانند ندارد، بی نیاز و ابدی است، آغاز ندارد و قائم بذات خود است، شنوا و بینا و صاحب قدرت است، ازلی و سرمدی است، عالم و آگاهی است که هیچ چیز بر او پوشیده نیست، توانایی است که عجز در او راه ندارد، بی نیاز و غنیّ بالذّاتی است که احتیاج و نیاز را بر او راهی نیست، عادلی است که ستم از او سر نمیزند، و او آفریننده همه چیز است، و همتا و نظیر و مانند و مثل و شبیه ندارد، همکار و شریک و انباز ندارد، و اوست مقصود و مطلوب در عبادت و دعاء و سؤال و رجاء و خوف. و آنکه محمّد بنده و فرستاده و رسول او است، و امین و برگزیده و منتخب او است از میان خلقش، و سیّد و سالار پیمبران و فرستادگان از جانب حقّ، و ختم کننده انبیاء الهی و بهترین خلق عالم است، و پیامبری پس از او نخواهد بود، و احکامش تغییر و تبدیل پذیر نیست، شریعتش عوض نخواهد شد، و اینکه آنچه محمّد بن عبد اللَّه آورده است جملگی حقّ آشکار است، و تصدیق به او ... و بیزاری از کسانی که در حقّ آل محمّد علیهم السّلام ظلم کردند واجب است؛ و (خصوصا رؤسا که) آنان را خانه نشین نمودند، از بلاد و زادگاه خود بیرون راندند، یا قصد آن را داشتند، و ستم و ناروائی را بر آنان سنّت نهادند، و سنّت پیغمبر- صلّی اللَّه علیه و آله- را زیر و رو کرده و تغییر دادند. و همچنین بیزاری از پیمان شکنان که اصحاب جمل باشند و قاسطین که معاویه و اتباع اویند، و مارقین که خوارج نهروانند، از اینانند که هتک حجاب رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله کردند و بیعت با امامشان را شکستند و آن زنگ را سوار شتر کرده و ببصره آوردند، و با امیر مؤمنان- علیه السّلام- بقتال پرداختند، و شیعیان با تقوی را- که رحمت خدا بر ایشان باد- کشتند. و بیزاری جستن از آن کس که صحابه نیکوکار و اخیار را نفی بلد کرد و آنان را به غربت فرستاد، و آنها را که رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله طرد کرده بود به مرکز اسلام آورد، و ملعونان را پناه داد، و اموال مسلمین را در میان توانگران پخش کرد و فقرا را محروم ساخت و بضعفا چیزی از حقّشان نپرداخت مگر اندکی، و بیخردان را از عمّال و کارگزاران مملکت اسلامی قرار داد- مانند معاویه و عمرو بن عاص که هر دو مورد لعن رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله بودند-، و واجب است بیزاری جستن از دوستان ایشان که با امیر مؤمنان بمحاربه برخاستند، انصار و مهاجرین را کشتند، و اهل فضل و صلاح را از پیشینیان بقتل رسانیدند...

عیون أخبار الرضا علیه السلام، ج 2، ص 121 و 126

الفصول المهمة فی أصول الأئمة (تکملة الوسائل)، ج 1، ص 445 / بحار الأنوار، ج 10، ص 352 و 358 و ج 65، ص 261

مکاتیب الأئمة علیهم السلام، ج 5، ص 77 و 85

جهت مشاهده متن کامل روایت محض الاسلام به پیوست شماره 13 مراجعه بفرمایید.

از امام همام ابی الحسن علی بن موسی الرضا علیه السّلام در تفصیل این معانی (حکمت و پند و غیره) روایت شده است: «پاسخ امام رضا علیه السّلام به مأمون در کلیات شریعت آنگاه که مأمون گردآوری آنها را از امام علیه السّلام خواستار شد»: روایت شده است که مأمون، فضل بن سهل، ذو الریاستین [صاحب دو مقام صدارت و فرمانده سپاه] را به جانب امام رضا علیه السّلام فرستاد و به امام علیه السّلام گفت: من دوست دارم که کلیاتی از حلال و حرام و واجبات و سنت ها را برایم گردآوری؛ چرا که تو حجت خدا بر آفریدگانش و منبع دانشی. امام رضا علیه السّلام دوات و کاغذی خواست و به فضل فرمود: بنویس: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ، شهادت به اینکه خدایی جز خداوند نیست ما را بس باشد، یگانه و بی نیاز است، همسر و فرزندی نگرفته است، پاینده، بسیار شنوا، بینا، نیرومند، برجا، پایا، نور است، دانایی است که نادانی در او نباشد، توانایی است که ناتوانی در او نباشد، بی نیازی است که نیازمندی در او نباشد، دادگری است که بیدادگری در او نباشد ...

تحف العقول، ص 415

بحار الأنوار، ج 10، ص 360

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْهَیْثَمِ الْعِجْلِیُّ وَ أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْقَطَّانُ وَ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ السِّنَانِیُّ وَ الْحُسَیْنُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ هِشَامٍ الْمُکَتِّبُ وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّائِغُ وَ عَلِیُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْوَرَّاقُ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ قَالُوا حَدَّثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ أَحْمَدُ بْنُ یَحْیَی بْنِ زَکَرِیَّا الْقَطَّانُ قَالَ حَدَّثَنَا بَکْرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَبِیبٍ قَالَ حَدَّثَنَا تَمِیمُ بْنُ بُهْلُولٍ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِیَةَ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالَ: هَذِهِ شَرَائِعُ الدِّینِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ یَتَمَسَّکَ بِهَا وَ أَرَادَ اللَّهُ هُدَاه إِسْبَاغُ الْوُضُوءِ کَمَا أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی کِتَابِهِ النَّاطِقِ غَسْلُ الْوَجْهِ وَ الْیَدَیْنِ إِلَی الْمِرْفَقَیْنِ و ...

الخصال، ج 2، ص 603 (باب خصال من شرایع الدین)

بحار الأنوار، ج 10، ص 222

آن روایات که حضرت اسلام را توضیح می دهند، یکی از مواردی را که [ملاک] اجرای اسلام و یا عدم اجرای اسلام در یک جامعه قرار می دهند، [این است:] «جَعَلَ الْأَمْوَالَ دُولَةً بَیْنَ الْأَغْنِیَاءِ» می فرماید: اگر اموال را به نحوی توزیع کردید که فقط در اختیار "سرمایه داران" قرار گرفت، شما از اسلام فاصله گرفته اید و خلاف اسلام عمل کرده اید!

پس غیر از آیه هفت سوره حشر، شما باید روایات محض الاسلام را هم ببینید.

3/2/2/3. روایتی از کتاب شریف کافی: «أَعْطَیْتُ کَمَا کَانَ رَسُولُ اللَّه یُعْطِی بِالسَّوِیَّة»

روایت دیگری در کتاب کافی جلد هشت ذکر شده است که باز همین معنا را تأکید می کند که جناب سلیم بن قیس هلالی (که مُعرّف حضور همه شما هست)⁽¹⁾

نعمانی در کتاب الغیبه: بین جمیع شیعه از عالمان و راویان حدیث از ائمه (علیهم السلام) هیچ اختلافی در کتاب سلیم بن قیس هلالی وجود ندارد. اصل و کتابِ سلیم بن قیس هلالی از بزرگ ترین و قدیمی ترین اصولی است که اهل علم و حاملان حدیث اهلبیت(علیهم السلام) روایت کرده اند؛ چون تمام آنچه این اصل بر آن مشتمل است از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و امیرالمومنین (علیه السلام) و سلمان و مقداد و اوبذر و هم مسلکان ایشان که رسول خدا و امیرالمومنین را دیده اند می باشد. و این کتاب از اصولی است که به آن رجوع و تکیه می شود.

الغیبة( للنعمانی، 360 ه)، ص 101

مرحوم شیخ طوسی (رحمه الله) در کتاب رجال خود او را از اصحاب چهار امام (علیهم السلام) ذکر کرده است:

أسماء من روی عن أمیر المؤمنین علیه السلام:سلیم بن قیس الهلالی. ... أصحاب أبی محمد الحسن بن علی علیهما السلام: سلیم بن قیس الهلالی. ... أصحاب أبی عبد الله الحسین بن علی علیهما السلام: سلیم بن قیس الهلالی. أصحاب أبی محمد علی بن الحسین علیهما السلام: سلیم بن قیس الهلالی، ثم العامری الکوفی، صاحب أمیر المؤمنین علیه السلام.

طوسی، محمد بن حسن، الرجال، ج1، ص66 و 94 و 101 و 114

من الأولیاء، من أصحاب أمیر المؤمنین علیه السلام.

رجال البرقی، ص 4

نقل می کند که امیرالمؤمنین (علیه السلام) یک خطبه نسبتا طولانی ای را خواندند؛ در بخشی از آن خطبه این طور می فرمایند: «رَدَدْتُ مَا قُسِمَ مِنْ أَرْضِ خَیْبَرَ»؛ یعنی: من [بعد از رسیدن به خلافت،] یک اصلاحاتی انجام دادم. چون خلفای سابق، توزیع ارض خیبر (که جزء انفال و فی ء بود) را به هم زدند! لذا وقتی حضرت سرکار می آیند [و به خلافت ظاهری می رسند]، می فرمایند: من این را اصلاح کردم. بعد می فرمایند: «وَ مَحَوْتُ دَوَاوِینَ الْعَطَایَا» [یعنی] یک سری دفاتر هم در بیت المال مسلمین بود که مخصوص ثبت هدیه به اغنیا بود، آن ها را هم محو کردم. بعد می فرماید: «وَ أَعْطَیْتُ کَمَا کَانَ رَسُولُ اللَّهِ یُعْطِی بِالسَّوِیَّةِ» ذیل کلمه «یُعْطِی بِالسَّوِیَّة»، الگوی توزیع رسول الله (صلی الله علیه و آله) را

توضیح می دهند و می فرماید: الگوی توزیع من، الگوی توزیع رسول الله (صلی الله علیه و آله) بود. سپس استدلال می کنند: «وَ لَمْ أَجْعَلْهَا دُولَةً بَیْنَ الْأَغْنِیَاءِ»؛ [یعنی:] مَنِ امیرالمؤمنین، اموال را تنها در اختیار اغنیاء قرار نمی دهم.⁽¹⁾

سلیم بن قیس می گوید: از امیر المؤمنین علیه السّلام شنیدم که برایم حدیث نقل می کرد و می فرمود: ... بخدا قسم، از حاکمان قبل از من کارهای بزرگی سرزده که در آنها عمدا با پیامبر صلی اللَّه علیه و آله مخالفت کرده اند. اگر مردم را بر ترک آنها و برگرداندن آنها از موقعیت کنونی به صورتی که در زمان پیامبر (صلی اللَّه علیه و آله) اجرا می شد وادار کنم لشکر من از اطرافم پراکنده می شوند، بطوری که در لشکرگاهم جز خود و عدّه کمی از شیعیانم که فضیلت و امامت مرا از روی کتاب خدا و سنّت پیامبرش- نه از راه دیگری- معتقدند کسی باقی نمی ماند!! چگونه می بینید اگر در باره مقام ابراهیم علیه السّلام دستور دهم و آن را به مکانی که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله در آن قرار داد برگردانم، و فدک را به وارثان فاطمه علیها السّلام بازگردانم، و صاع و مدّ پیامبر صلی اللَّه علیه و آله را به صورتی که بود برگردانم، و زمینهایی که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله تعیین کرده بود به اهلش بدهم، و خانه جعفر بن ابی طالب را به وارثان او برگردانم و آن را از مسجد جدا کرده خراب نمایم، و قضاوتهایی را که حاکمان قبل از من به ظلم قضاوت کرده اند برگردانم، و آنچه از زمین خیبر قسمت شده بازگردانم، و دیوان عطایا را از بین ببرم و همان گونه که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله عطا می فرمود عطا کنم و اموال را ثروت بین اغنیا قرار ندهم...

الکافی، ج 8، ص 59 / کتاب سلیم بن قیس الهلالی، ج 2، ص 718

بحار الأنوار، ج 34، ص 173 / الوافی، ج 26، ص 56

جهت مطالعه روایات بیشتر در مورد «بودجه ریزی بالسّویّه»؛ به پیوست شماره 14 مراجعه بفرمایید.

کنند»؛ درحالی که [در تفکر انبیاء] خلاف این قضیه حاکم است؛ انبیاء "تولید ثروت" را به گونه ای بحث کرده اند که با "اعطای بالسویه بیت المال" جمع می شود.

پس این هم یک اصل [در توزیع بیت المال] است که باید به آن توجه کرد.

3/2/3. مستندات مفهوم «تأمین مالی غیرمتمرکز»

3/2/3/1. غیر متمرکز بودن تأمین مالی در اسلام (چه در بخش تأمین منابع، چه در بخش هزینه کردها)؛ نتیجه بررسی اصطلاحات مرتبط با تأمین مالی در آیات و روایات (مانند: اصطلاح حق الامام، زکات، خُمس، غنیمت، طَسق و...)

اشاره

اصل و اصطلاح بعدی که ما در مسئله توزیع بیت المال از آن استفاده کردیم، بحث "تأمین مالی غیرمتمرکز" است. وقتی این اصطلاحات را بررسی می کنیم، [می بینیم] محل مصرف هر بخشی از بیت المال [به صورت مجزا و غیرمتمرکز] معلوم شده است.

مثلاً: وقتی شما اصطلاح "حق الامام" را [در روایات] بررسی می کنید، حضرت می فرمایند: اختیار اموالی که حق الامام هستند، در دست خود امام است و خود ایشان می تواند توزیع کند⁽¹⁾

از ابو بصیر روایت شده است که گفت: به امام صادق علیه السّلام معروض داشتم: آیا بر امام نیز زکات واجب است و چگونه و به چه کسی می پردازد؟ آن حضرت علیه السّلام فرمود: ای ابا محمّد، آیا ندانسته ای که دنیا از آن امام است، آن را در هر کجا بخواهد قرار میدهد، و به هر که بخواهد می بخشد. و این کار از جانب خدای عزّ و جلّ برای او تجویز شده است. امام هرگز شبی را روز نمیکند در حالی که حقّی از حقوق خدای عزّ و جلّ را در گردن داشته باشد که در باره آن از او سؤال کند.

الکافی، ج 1، ص 409 / من لا یحضره الفقیه، ج 2، ص 39

الوافی، ج 10، ص 289

ر.ک؛ پیوست شماره 3

را باید خود امام توزیع کند. پس از این روایات استفاده می شود که ما در حوزه توزیع بیت المال، دو تصمیم گیر داریم.

یا مثلاً وقتی شما در مورد "زکات" بحث می کنید، محل مصرف آن معلوم است و هیچ کدام از فقها اجازه نمی دهند که زکات در جایی غیر از موارد مصرفِ آن (مانند: فقرا و مساکین و مسائل مرتبط به آن) توزیع شود. یا مثلاً وقتی راجع به "خُمس" و "غنیمت" صحبت می کنید، باز محل مصرف آن معلوم است. یا مثلاً وقتی شما روایات طَسق را بررسی می کنید، [باز هم مشخص است که] درآمد حاصل از اراضی باید در کجا خرج شود و به چه کسانی داده شود.

بنابراین [با توجه به مثال هایی که ذکر کردیم،] می بینید که [در اسلام] نه در تأمین منابع، "تمرکز" وجود دارد و نه در مخارج. یعنی تأمین مالی در اسلام یک پدیده متمرکز نیست. باید جدول درآمدها و جدول هزینه کردها را دقیقاً طبق آیات و روایات بیاوریم تا "اصل توزیع غیرمتمرکز بیت المال" در ذهن متولد [و مشخص] شود.

3/2/3/1/1. آیه 60 از سوره مبارکه توبه: «إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاکِینِ وَالْعَامِلِینَ عَلَیْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِی الرِّقَابِ وَالْغَارِمِینَ وَفِی سَبِیلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِیلِ»؛ یکی از مستندات غیر متمرکز بودن تأمین مالی در اسلام

حالا یک مورد [از مستنداتِ توزیع غیرمتمرکز بودن منابع مالی در اسلام] را خدمت شما می خوانم: آیه 60 از سوره توبه می فرماید: «إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَ الْمَسَاکِینِ وَ الْعَامِلِینَ عَلَیْهَا وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقَابِ وَ الْغَارِمِینَ وَفِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ»؛ این آیه، هشت مورد از [مصادیقِ] مصرف صدقات (که عمدتاً زکات مراد است) را معلوم می کند.⁽¹⁾بنابراین ما نمی توانیم به صورت ذوقی [و سلیقه ای] از یک جایی کسب درآمد کنیم و در یک جایی خرج کنیم! این کار در جامعه چالش ایجاد می کند. پس هم "محل تأمین منابع" و هم "محل مصرف منابع" [طبق آیات و روایات] باید مشخص باشد.

یکی از اشکالاتی که ما به بودجه ریزی فعلی داریم، همین "اختلاط در محل تأمین منابع" و "اختلاط در هزینه کردها" است. خودِ آقای کارشناس می نشیند و ردیف بودجه ها را جابه جا می کند!! الان دیگر آنقدر دست کارشناس باز است که حتی می گوید: «ردیف بودجه مربوط به جوانی جمعیت را حذف کنید و بدهید به کارمندها»! کارشناس های موجودِ ما فکر می کنند که می شود بنابر ضرورت و مصلحت هر کاری انجام داد!⁽²⁾

حجت الاسلام کشوری: نه؛ حالا من دارم یک مقدار نرم صحبت می کنم.

من می گویم (یعنی: تأمین مالی غیرمتمرکز و هزینه کرد غیرمتمرکز) از روایات قابل استفاده است. پس این یک مسئله.

از این آیه 60 سوره توبه، یک نکته چهارمی هم معلوم می شود؛ مثلا می فرماید که: یکی از محل های هزینه کرد صدقات، پدیده "تألیف قلوب" است. آیا شما در نظام بودجه ریزی فعلی چنین محل هزینه کردی را می بینید؟! ممکن است یک نفر در ذهن ها استبعاد ایجاد کند و بگوید: «این یعنی چه که ما پول بدهیم که قلب آدم ها به حاکمیت اسلام و به دین نزدیک بشود؟! [بلکه] باید تمام پول را به مسئله "تولید" اختصاص داد.» درحالی که اگر این شخص در آیات و روایات مطالعه و درایه کند، متوجه می شود که هزینه کرد برای پدیده "مولفة قلوبهم"، جلوی "هزینه های ناشی از نزاع های اجتماعی" را می گیرد. یعنی در واقع یک "بودجه امنیتی" محسوب می شود؛ منتها نه "امنیت از پایگاه [تولید و] ایجاد سلاح"؛ بلکه "امنیت از پایگاه حل اختلاف در جامعه". پس این هم یک بحثی است.

بسیاری از جداول بودجه ای در حوزه هزینه کرد را وقتی آدم نگاه می کند، می بیند که برای جاهای ضروری (مثل همین پدیده "مولفة قلوبهم»") اساساً هیچ پیش بینی ای نشده است! پس این هم یک اشکال است.

بنابراین از مجموعه آیات و روایاتی که در اینجا اجمالاً عرض کردم، بنده فعلاً از چهار اصل در نقد بودجه ریزیِ فعلی استفاده خواهم کرد: 1) اصل زمان دوره مالی و زمان بودجه ریزی، 2) اصل بودجه ریزی بالسویه، 3) اصل بودجه ریزی غیرمتمرکز و هزینه کرد غیرمتمرکز، 4) اصل حذف موارد غیرضروری در حوزه هزینه کردها و در حوزه منابع.

من این چهار مفهوم را اصل قرار می دهم و وارد نقد می شوم. چون اگر معیارهای نقد، "عقلایی" باشد، می شود همین حرف هایی که الان [کارشناسان] در مورد بودجه دارند می گویند. مثلاً می گویند: ما بودجه را از "حیث تورّم زابودن" بررسی می کنیم، یا از "حیث تاثیرش بر ضریب جینی" بررسی

می کنیم، یا از "حیث تاثیرش بر تحقق رشد 8 درصدیِ حوزه اقتصاد" بررسی می کنیم. همه کارشناسان از "حیث های اقتصاد کلان" دارند [بودجه 1404 را] بررسی می کنند.

اما ما اصرار داریم نقدمان را از یک "پایگاه فقهیِ مشخص" انجام بدهیم. مراد ما هم در این جلسه از "مفاهیم مشخص برای نقد بودجه"، فعلاً همین چهار مفهوم است که عرض کردیم و به آنها خواهیم پرداخت.

3/3. خاتمه سرفصل دوم: بررسی علت عدم کفایت منابع مالی اسلام در دوران مدرن!

اشاره

یک نکته آخری را هم عرض کنم که خیلی نکته مهمی است؛ من زیاد شنیده ام که بعضی از آقایان استبعاد می کنند و می گویند: «منابع تأمین هزینه [و منابع در] اسلام، در دوره مدرن جوابگوی نیازهای ما نیست!» و مشخصا بحث "زکات" را همیشه زیر سوال می برند و می گویند: «اگر الان ما بخواهیم بخش منابعِ محرومیت زدایی را بر روی "زکات" ببریم، اساساً پولی جمع نخواهد شد!» حتی دیگر این [اشکال و شبهه] به بعضی از آقایان علما هم رسیده است؛ [تا حدّی که] برخی از آنها می گویند: «بله؛ این(زکات) برای آن دوره [پیامبر و امامان (علیهم السلام)] بوده است!»

این یک شبهه عمومی است. لذا در این روایتی که [پاسخ به این شبهه] می خوانم، حضرت با این تفکر غلط، مقابله می کند.

در ابتدا سند این روایت را بازخوانی کنیم؛ سند این روایت بسیار سند خوبی است. من دیشب که داشتم سند را نگاه می کردم، دیدم که خیلی قابل دفاع است. «محمد بن یحیی عطار» ثقه امامی است،⁽¹⁾

محمد بن یحیی، ابوجعفر قمی، استاد اصحاب ما در زمان خود بود. شخصیتی مورد توجه و اعتماد، صاحب امتیاز و کثیرالحدیث بود.

رجال النجاشی، ص250

عبدالله ابن سنان هم از امام صادق (علیه السلام) نقل می کند که ایشان فرموده اند: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَرَضَ الزَّکَاةَ کَمَا فَرَضَ الصَّلَاةَ وَ لَوْ أَنَّ رَجُلًا حَمَلَ الزَّکَاةَ فَأَعْطَاهَا عَلَانِیَةً لَمْ یَکُنْ عَلَیْهِ فِی

ذَلِکَ عَیْبٌ وَ ذَلِکَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ فَرَضَ فِی أَمْوَالِ الْأَغْنِیَاءِ لِلْفُقَرَاءِ مَا یَکْتَفُونَ بِهِ الْفُقَرَاءُ وَ لَوْ عَلِمَ أَنَّ الَّذِی فَرَضَ لَهُمْ لَایَکْفِیهِمْ لَزَادَهُمْ وَ إِنَّمَا یُؤْتَی الْفُقَرَاءُ فِیمَا أُتُوا مِنْ مَنْعِ مَنْ مَنَعَهُمْ حُقُوقَهُمْ لَا مِنَ الْفَرِیضَةِ.»⁽¹⁾

امام صادق (علیه السّلام): خداوند عزّوجلّ زکات را مانند نماز واجب فرموده است، و از این رو اگر کسی زکات را حمل کند و آشکارا پرداخت نماید، عیب نیست، و این بدان جهت است که خدای عزّوجلّ مقدار تأمین نیازمندی های فقرا را در اموال اغنیا واجب نموده است. و اگر می دانست که آن مقدار مفروض و معیّن ایشان را کفایت نمی کند، هر آینه زکات را برای ایشان می افزود، و هر گونه تنگدستی و صعوبت معیشتی که متوجّه فقرا شود، از جهت خودداری اغنیا از پرداخت حقوق ایشان است، نه از جهت مقدار زکات و نارسائی آن.

الکافی، ج 3، ص 498/ من لا یحضره الفقیه، ج 2، ص 3 / علل الشرائع، ج 2، ص 368

سند علل: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الصَّفَّارُ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّه

الوافی، ج 10، ص 47 / وسائل الشیعة، ج 9، ص 10 / بحار الأنوار، ج 93، ص 18

3/3/1. عدم درک اهمیت "زکات" به اندازه "صلات" «فَرَضَ الزَّکَاةَ کَمَا فَرَضَ الصَّلَاةَ»؛ یکی از علل (بی اهمیتی به "زکات" و در نتیجه:) عدم کفایت منابع مالی اسلام (خصوصاً زکات) در دوران مدرن

این روایت را با شرح آن توضیح می دهم: چرا الان بودجه زکات کفایت نمی کند؟ حضرت به ترتیب علت ها را بیان می کنند؛ اولاً: [چون] شما "صلاة" را بدون "زکات" ترویج می دهید [در حالی که] «فَرَضَ الزَّکَاةَ کَمَا فَرَضَ الصَّلَاةَ».⁽²⁾

امام صادق (علیه السّلام): خداوند عزّوجلّ زکات را مانند نماز واجب فرموده است ...

همان

عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: لَا یَقْبَلُ اللَّهُ الصَّلَاةَ مِمَّنْ مَنَعَ الزَّکَاة.

امیرالمومنین (علیه السلام): خداوند نماز را از کسی که زکات را نمی پرازد قبول نمی کند.

دعائم الإسلام، ج 1، ص 247

مستدرک الوسائل، ج 7، ص 8 / بحار الأنوار، ج 93، ص 29

عَنْ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه وآله) أَنَّهُ قَالَ: لَا تَتِمُّ صَلَاةٌ إِلَّا بِزَکَاةٍ وَ لَا تُقْبَلُ صَدَقَةٌ مِنْ غُلُولٍ وَ لَا صَلَاةَ لِمَنْ لَا زَکَاةَ لَهُ .

رسول خدا (صلی الله علیه و آله): هیچ نمازی تمام نیست مگر با زکات ... و نمازی [قبول] نیست از کسی که زکات پرداخت نمی کند.

همان

قَالَ الصادق علیه السلام: لَا دِینَ لِمَنْ لَا عَهْدَ لَهُ وَ لَا إِیمَانَ لِمَنْ لَا أَمَانَةَ لَهُ وَ لَا صَلَاةَ لِمَنْ لَا زَکَاةَ لَهُ وَ لَا زَکَاةَ لِمَنْ لَا وَرَعَ لَه.

مشکاة الأنوار، ص 46 / بحار الأنوار، ج 81، ص 252

عَنِ النَّبِیِّ (صلی الله علیه وآله) أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ فَرَضَ عَلَیْکُمُ الزَّکَاةَ کَمَا فَرَضَ الصَّلَاةَ زَکُّوا أَمْوَالَکُمْ تُقْبَلْ صَلَاتُکُم.

ریول خدا (صلی الله علیه و آله): همانا خداوند زکات را بر شما واجب کرده همانطور که نماز را واجب نموده است؛ پس زکات اموالتان را بدهید تا نمازتان قبول گردد.

عوالی اللئالی، ج 3، ص 113 / مستدرک الوسائل، ج 7، ص 12

3/3/2. بی توجهی به پرداخت زکات به صورت علنی و آشکارا (تأثیر گذار بر ترویج و تبلیغ حکم زکات) «... أَعطَاهَا عَلَانِیَةً»؛ یکی دیگر از علل عدم کفایت منابع مالی اسلام در دوران مدرن

سپس حضرت می فرماید: «وَ لَوْ أَنَّ رَجُلًا حَمَلَ الزَّکَاةَ فَأَعْطَاهَا عَلَانِیَةً لَمْ یَکُنْ عَلَیْهِ فِی ذَلِکَ عَیْبٌ»؛ موقع پرداخت زکات بهتر است که آن را علنی پخش کنید تا یک تبلیغی برای زکات اتفاق بیفتد. ظاهراً یک عده ای رفته اند به حضرت گفته اند که: «آقا! این کار خلاف اخلاص است؛ لذا بگذارید ما زکات را مخفیانه توزیع کنیم.» حضرت فرمودند: علانیه و آشکارا توزیع کردنِ زکات، "عیب" محسوب نمی شود. در یک روایت دیگری من خواندم که اتفاقاً این کار "فضل" است.⁽¹⁾

اسحاق بن عمّار از امام صادق علیه السلام نقل کرده است راجع به قول خداوند عزوجل«وچنانچه در خفاء آن را به فقراء بپردازید پس برای شما بهتر است» پس فرمود: آن غیر از زکات است، زکاتِ آشکار، غیر سرّی می باشد.

تهذیب الأحکام،ج 4، ص 104/الکافی، ج 3، ص 502

الوافی، ج 10، ص 165/ وسائل الشیعة،ج 9، ص 309

اساساً یک قاعده ای در روایات وجود دارد در مورد اینکه در کجا ما یک کار خوب را به شکل آشکارا و تبلیغاتی انجام بدهیم؟ و در کجا کاری را به شکل مخفی انجام بدهیم؟ حضرت می فرماید: «اگر آن کار "واجب" است، باید علنی انجام بدهی. مثلاً: "نماز" بهتر است که به صورت "جماعت" خوانده شود؛ چون "نماز جماعت" علنی تر از "نماز در خانه" است. ⁽²⁾

ابوبصیر نقل کرده است که به امام صادق علیه السلام از قول خداوند عزوجل، که «صدقات برای فقراء و مساکین است»، گفتم؛ فرمود: فقیر کسی است که از مردم درخواست نمی کند و مسکین کسی است که وضع وی سخت تر از فقیر است و بائس از آن ها سخت تر. پس هر آنچه خداوند واجب نموده بر تو، پس آشکار کردن آن افضل از مخفی نمودن آن می باشد و هر آنچه مستحب است مخفی داشتن آن افضل از آشکار کردن آن است و اگر شخصی زکات مالش را بر دوش خود حمل نماید و آن را آشکارا تقسیم نماید چنین کاری خوب و زیبا می باشد.

الکافی، ج 3، ص 501

حضرت در این روایت هم همان قاعده را دارند اِعمال می کنند و می فرمایند: «زکات باید علنی توزیع شود.» وقتی علنی توزیع بشود، چه اتفاقی می افتد؟ یک مقدار تبلیغ برای اجرای حکم زکات اتفاق می افتد.

3/3/3. عدم پرداخت زکات توسط اغنیاء «أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَرَضَ فِی أَمْوَالِ الْأَغْنِیَاءِ لِلْفُقَرَاءِ مَا یَکْفُونَ بِهِ الْفُقَرَاءَ، وَ لَوْ عَلِمَ أَنَّ الَّذِی فَرَضَ لَهُمْ لِیَکْفِیَهُمْ لَزَادَهُمْ، وَ إِنَّمَا یُؤْتَی الْفُقَرَاءُ فِیمَا أَنَوْا مِنْ مَنْعِهِمْ حُقُوقَهُمْ، لَا مِنَ الْفَرِیضَةِ.» یکی دیگر از علل عدم کفایت منابع مالی اسلام در دوران مدرن

در ادامه روایت، حضرت شبهه اقتصاددان ها و طلبه ها را دارند جواب می دهند و می فرمایند: «خدای متعال در اموال اغنیاء به اندازه اکتفاء، زکات را فرض(واجب) کرده است.» یعنی به همان اندازه ای که قرار است اغنیاء زکات بپردازند، کفایت می کند؛⁽¹⁾

امیرالمومنین (علیه السلام): خدای بزرگ، در اموال توانگران مقداری معیّن کرده است که زندگی فقراء را اداره کند؛ پس اگر فقیری نابسامان ماند، یا به سختی افتاد، یا پوشاک درستی نداشت (یا سرپناهی نیافت، یا همسری نگرفت ...) سبب آن خودداری ثروتمند از دادن حقّ اوست. و خداوند حساب ثروتمندان را در روز قیامت از این بابت می رسد، و به سبب آن با عذابی دردناک عذابشان می کند.

دعائم الإسلام، ج 1، ص 245

مستدرک الوسائل، ج 7، ص 8 / بحار الأنوار، ج 93، ص 28

السَّیِّدُ الرَّضِیُّ فِی نَهْجِ الْبَلَاغَةِ، عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ فَرَضَ فِی أَمْوَالِ الْأَغْنِیَاءِ أَقْوَاتَ الْفُقَرَاءِ فَمَا جَاعَ فَقِیرٌ إِلَّا بِمَا مُتِّعَ بِهِ غَنِیٌّ وَ اللَّهُ تَعَالَی جَدُّهُ سَائِلُهُمْ عَنْ ذَلِک.

امیرالمومنین (علیه السلام): خداوند سبحان، روزی فقیران را در اموال ثروتمندان قرار داده است، پس هیچ فقیری گرسنه نمی ماند مگر اینکه ثروتمندی حق او را نداده باشد. و خداوند متعال، در این باره آنان را مؤاخذه خواهد کرد.

نهج البلاغة (للصبحی صالح)، ص 533(حکمت 328 / غرر الحکم، ص 234

وسائل الشیعة، ج 9، ص 29 / مستدرک الوسائل، ج 7، ص 9

فِقْهُ الرِّضَا علیه السلام: اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فَرَضَ عَلَی الْأَغْنِیَاءِ الزَّکَاةَ بِقَدَرٍ مَقْدُورٍ وَ حِسَابٍ مَحْسُوبٍ فَجَعَلَ عَدَدَ الْأَغْنِیَاءِ مِائَةً وَ خَمْسَةً وَ تِسْعِینَ وَ الْفُقَرَاءِ خَمْسَةً وَ قَسَمَ الزَّکَاةَ عَلَی هَذَا الْحِسَابِ فَجَعَلَ عَلَی کُلِّ مِائَتَیْنِ خَمْسَةً حَقّاً لِلضُّعَفَاءِ وَ تَحْصِیناً لِأَمْوَالِهِمْ لَا عُذْرَ لِصَاحِبِ الْمَالِ فِی تَرْکِ إِخْرَاجِهِ وَ قَدْ قَرَنَهَا اللَّهُ بِالصَّلَاة.

الفقه المنسوب إلی الإمام الرضا علیه السلام، ص 195

بحار الأنوار، ج 93، ص 35 / مستدرک الوسائل، ج 7، ص

9

کفایت نمی کند؟» می فرماید: «به علت منع از پرداخت زکات؛ نه به علت اصل حکمِ زکات «لَا مِنَ الْفَرِیضَة».» پس برای این مشکل باید چه کاری انجام داد؟ [پاسخ این است که] باید به سمت اجرای حکم برویم. هرچه حکم را اجرایی تر کنیم، منابع بیشتر تأمین خواهد شد.

این هم یک نکته مهمی بود که باید به آن توجه شود.

3/3/4. تعطیلی خُمس معادن (به له ت مردمی نکردن معادن) و تنزّل «خُمس» به «ارباح مکاسب»؛ یکی دیگر از علل عدم کفایت منابع مالی اسلام در دوران مدرن

البته من الان فقط در موردِ «اِنّما الصدقات...» [که عمدتاً منظور زکات است] بحث را تطبیق کردم؛ ولی می خواهم بگویم که در مورد همه منابع مالی اینطور است.

مثلاً الان ما "خُمس" را تعطیل کرده ایم! چطور تعطیل کرده ایم؟ [به این صورت که] عمده خُمس در اسلام، به "خُمس معدن" برمی گردد.⁽¹⁾

«حلبی» می گویداز امام صادق علیه السلام پرسیدم در گنج چه مقدار باید پرداخت شود؟ حضرت فرمود: خمس. پرسیدم در معادن چه مقدار باید پرداخت شود؟ حضرت فرمود: خمس از سُرب و روی و آهن و هر آنچه که از معادن است، پرسیدم چه مقدار در آنها است؟ حضرت فرمود: مقداری که از این معادن گرفته می شود به همان اندازه ای است که از نظر ارزش و قیمت از معدن طلا و نقره گرفته می شود.

الکافی، ج 1، ص 546/ تهذیب الأحکام، ج 4، ص 121

المعدن؛ و المرجع فیه العرف. و منه الذهب و الفضة و الرصاص و الحدید و الصفر و الزئبق و أنواع الأحجار الکریمة و القیر و النفط و الکبریت و السبخ و الکحل و الزرنیخ و الملح و الفحم الحجری، بل و الجص و المغرة و طین الغسل و الأرمنی علی الأحوط، و ما شک أنه منه لایجب فیه الخمس من هذه الجهة.

ملاک تشخیص معدن با عرف است. برخی از مصادیق معدن: طلا و نقره و سُرب و آهن و زنبق و انواع سنگ های باارزش و قیر و نفت و گوگرد و سُرمه و زرنیخ و نمک و زغال سنگ؛ بلکه گچ و گل سر شور و گل ارمنی بنابراحتیاط. و آنچه در آن شک شود که آیا معدن هست یا نه، خمس در آن واجب نیست.

تحریر الوسیلة(امام خمینی(رحمه الله))، ج 1، ص 353

جهت مطالعه بیشتر روایات در مورد «خُمس معدن»؛ به پیوست شماره 15 مراجعه بفرمایید.

درآمدی که مردم از معادن پیدا می کنند، خمس بگیریم. [ولی] الان خُمس فقط اختصاص به "ارباح مکاسب"⁽¹⁾

الروضة البهیة،ج2، ص66 / العروة الوثقی، ج4، ص282

پنجم [از مصادیق وجوب خمس]: آنچه که از مخارج سال خود و عایله اش (اضافه بیاید) از صنعت ها و زراعت ها و منافع تجارت ها، بلکه و سایر کسب ها ولو اینکه از راه حیازت مباحات یا استفاده بردن از نماءها و یا زاد و ولد کردن (در حیوانات) یا بالا رفتن قیمت ها یا غیر این ها به دست آید از چیزهایی که در مسمّای کسب کردن داخل است - اضافه بیاید.

تحریر الوسیلة(امام خمینی(رحمه الله))، ج1، ص374 (کتاب الخمس، القول فیما یجب فیه الخمس)

در این قسم، خمس بعد از کم کردن غرامت ها و مخارجی که در به دست آوردن نماء و سود به مصرف رسیده، می باشد و فقط به آنچه که از مؤونه (مخارج) سال اضافه آمده، تعلّق می گیرد، که ابتدای سال در مورد کسی که کار او کسب و به دست آوردن منافع تدریجی و مثلًا روز به روز است هنگام شروع در کسب و در مورد کسی که کاسب نیست، وقت پیدا شدن سود و فایده است؛ پس ابتدای سال کشاورز، وقت پیدا شدن فایده زراعت و رسیدن آن به دستش می باشد که همان وقتی است که غلّه را پاک می کند. و کسی که دارای درخت های میوه است، ابتدای سالش وقت چیدن میوه و برداشت آن ها است، البته اگر زراعت و میوه ها را قبل از آن بفروشد ابتدای سالش وقتی است که پول جنس را بگیرد یا آنکه به مانند موجود باشد یعنی طوری باشد که تا مطالبه کند به دستش برسد.

تحریر الوسیلة(امام خمینی (رحمه الله))، ج1، ص375 (کتاب الخمس، القول فیما یجب فیه الخمس)

مقصود از مؤونه، چیزی است که برای خود و عایله واجب النفقه و غیر ایشان خرج می کند. و از مؤونه محسوب می شود آنچه در زیارت ها و صدقه ها و جایزه ها و هدیه ها و میهمانی ها و گشایش امورش خرج می کند و حقوقی که با نذر و کفّاره و مانند آن بر او لازم می شود و آنچه را بدان نیاز دارد از قبیل چهارپا و کنیز و بنده و خانه و فرش و اثاث و کتاب، بلکه آنچه را که به آن نیاز دارد برای ازدواج فرزندان و ختنه آن ها و برای مرگ عایله اش و غیر این ها از چیزهایی که جزء احتیاجات عرفی او حساب می شود. البته در آنچه که ذکر شد لازم است که اکتفا نماید به آنچه که مناسب حال او است، نه آنچه که سفاهت و اسراف به حساب می آید، پس اگر بیشتر از مقدار مناسب حالش مصرف کند، (مقدار زاید) جزء مؤونه حساب نمی شود، بلکه احتیاط (واجب) آن است که در مصارف حد وسط آنچه را مناسب مثل خودش هست رعایت کند نه صرف مخارجی که لایق حال او نباشد و از مثل او متعارف نباشد، بلکه لزوم رعایت آن خالی از قوت نیست، ولی توسعه مخارج که از مثل او متعارف است، از مؤونه می باشد.

تحریر الوسیلة(امام خمینی (رحمه الله))، ج1، ص375

سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الْأَشْعَرِیِّ قَالَ: کَتَبَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ الثَّانِی علیه السلام أَخْبِرْنِی عَنِ الْخُمُسِ أَ عَلَی جَمِیعِ مَا یَسْتَفِیدُ الرَّجُلُ مِنْ قَلِیلٍ وَ کَثِیرٍ مِنْ جَمِیعِ الضُّرُوبِ وَ عَلَی الصُّنَّاعِ وَ کَیْفَ ذَلِکَ؟ فَکَتَبَ بِخَطِّهِ: الْخُمُسُ بَعْدَ الْمَئُونَةِ.

محمّد بن حسن اشعری می گوید: یکی از دوستان ما در نامه ای به ابو جعفر دوم (امام جواد(علیه السلام) نوشت: بفرمایید آیا بر هر مبلغ کم و زیادی که هر کس به دست می آورد، از همه گونه معاملات، و بر همه صنعتگران خمس واجب است، و چگونه باید داده شود؟ امام به خطّ خود نوشت: «خمس پس از اخراج موونه (هزینه سال) است».

تهذیب الأحکام، ج 4، ص 123

الإستبصار، ج 2، ص 55 (بَابُ وُجُوبِ الْخُمُسِ فِیمَا یَسْتَفِیدُهُ الْإِنْسَانُ حَالًا بَعْدَ حَال)

عوالی اللئالی، ج 3، ص 126 (لکن فیه الضِّیَاع بدل الصُّنَّاع)

وسائل الشیعة، ج 9، ص 500 (بَابُ وُجُوبِ الْخُمُسِ فِیمَا یَفْضُلُ عَنْ مَئُونَةِ السَّنَةِ لَهُ وَ لِعِیَالِهِ مِنْ أَرْبَاحِ التِّجَارَاتِ وَ الصِّنَاعَاتِ وَ الزِّرَاعَاتِ وَ نَحْوِهَا)

الوافی، ج 10، ص 321

عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام عَنِ الْخُمُسِ فَقَالَ فِی کُلِّ مَا أَفَادَ النَّاسُ مِنْ قَلِیلٍ أَوْ کَثِیرٍ.

سماعه گوید: از امام کاظم (علیه السلام) در مورد خمس سوال کردم؛ فرمود: در هر فائده ای که انسان به دست می آ ورد چه کم و چه زیاد .

الکافی، ج 1، ص 545

وسائل الشیعة، ج 9، ص 503 / الوافی، ج 10، ص 309

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی بْنِ یَزِیدَ قَالَ: کَتَبْتُ جُعِلْتُ لَکَ الْفِدَاءَ تُعَلِّمُنِی مَا الْفَائِدَةُ وَ مَا حَدُّهَا رَأْیَکَ أَبْقَاکَ اللَّهُ تَعَالَی أَنْ تَمُنَّ عَلَیَّ بِبَیَانِ ذَلِکَ لِکَیْلَا أَکُونَ مُقِیماً عَلَی حَرَامٍ لَا صَلَاةَ لِی وَ لَا صَوْمَ فَکَتَبَ: الْفَائِدَةُ مِمَّا یُفِیدُ إِلَیْکَ فِی تِجَارَةٍ مِنْ رِبْحِهَا وَ حَرْثٍ بَعْدَ الْغَرَامِ أَوْ جَائِزَةٍ.

از امام سوال کردم: فدایت گردم! نظر خود را به من تعلیم بدهید که فائده و حدّ آن چیست؟ تا مبادا به حرام بیفتم و نه نمازی از من قبول گردد و نه روزه ای! پس برای من نوشتند: فائده آن سودی که از تجارت یا کشاورزی و جائزه و ... به تو می رسد بعد از مخارج.

الکافی، ج 1، ص 545

وسائل الشیعة، ج 9، ص 503 / الوافی، ج 10، ص 309

سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ قَالَ حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ شُجَاعٍ النَّیْسَابُورِیُّ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا الْحَسَنِ الثَّالِثَ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ أَصَابَ مِنْ ضَیْعَتِهِ مِنَ الْحِنْطَةِ مِائَةَ کُرٍّ مَا یُزَکَّی فَأُخِذَ مِنْهُ الْعُشْرُ عَشَرَةُ أَکْرَارٍ وَ ذَهَبَ مِنْهُ بِسَبَبِ عِمَارَةِ الضَّیْعَةِ ثَلَاثُونَ کُرّاً وَ بَقِیَ فِی یَدِهِ سِتُّونَ کُرّاً مَا الَّذِی یَجِبُ لَکَ مِنْ ذَلِکَ وَ هَلْ یَجِبُ لِأَصْحَابِهِ مِنْ ذَلِکَ عَلَیْهِ شَیْ ءٌ؟ فَوَقَّعَ علیه السلام لِی: مِنْهُ الْخُمُسُ مِمَّا یَفْضُلُ مِنْ مَئُونَتِهِ.

تهذیب الأحکام، ج 4، ص 16 / الإستبصار، ج 2، ص 17

وسائل الشیعة، ج 9، ص 500 و 187 / الوافی، ج 10، ص 322

عَلِیُّ بْنُ مَهْزِیَارَ قَالَ قَالَ لِی أَبُو عَلِیِّ بْنُ رَاشِدٍ قُلْتُ لَهُ: أَمَرْتَنِی بِالْقِیَامِ بِأَمْرِکَ وَ أَخْذِ حَقِّکَ فَأَعْلَمْتُ مَوَالِیَکَ ذَلِکَ فَقَالَ لِی بَعْضُهُمْ وَ أَیُّ شَیْ ءٍ حَقُّهُ فَلَمْ أَدْرِ مَا أُجِیبُهُ فَقَالَ یَجِبُ عَلَیْهِمُ الْخُمُسُ فَقُلْتُ فَفِی أَیِّ شَیْ ءٍ فَقَالَ فِی أَمْتِعَتِهِمْ وَ ضِیَاعِهِمْ قَالَ وَ التَّاجِرُ عَلَیْهِ وَ الصَّانِعُ بِیَدِهِ فَقَالَ ذَلِکَ إِذَا أَمْکَنَهُمْ بَعْدَ مَئُونَتِهِمْ.

تهذیب الأحکام، ج 4، ص 123 / الإستبصار، ج 2، ص 55

الوافی، ج 10، ص 322 / وسائل الشیعة، ج 9، ص 500

3/3/5. بلاموضوع شدنِ «زکات تقدین»! (بخاطر جایگزین شدن «پول اعتباری» به جای «نقدین (پول طلا و پول نقره)»)؛ یکی دیگر از علل عدم کفایت منابع مالی اسلام در دوران مدرن

یا مثلاً در خود مسئله زکات؛ عمده زکات [در روایات] اختصاص به "زکات نقدین" دارد.⁽¹⁾

علی بن یقطین می گوید: از امام کاظم (علیه السلام) سوال کردم در مورد مالی (درهم و دیناری) که به کار برده نشده و تبدیل به چیزی نشده است. امام فرمود: زکات در هر سال بر آن لازم است؛ مگر آنکه ذوب شود (از حالت سکه بودن خارج شود).

الکافی، ج 3، ص 518 / تهذیب الأحکام، ج 4، ص 7 / الإستبصار، ج 2، ص 7

عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیه حَمَّادُ بْنُ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ عَنْ أَبِی إِبْرَاهِیمَ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ: إِنَّهُ یَجْتَمِعُ عِنْدِی الشَّیْ ءُ فَیَبْقَی نَحْواً مِنْ سَنَةٍ أَ نُزَکِّیهِ؟ قَالَ: لَا؛ کُلُّ مَا لَمْ یَحُلْ عَلَیْهِ عِنْدَکَ الْحَوْلُ فَلَیْسَ عَلَیْهِ فِیهِ زَکَاةٌ وَ کُلُّ مَا لَمْ یَکُنْ رِکَازاً فَلَیْسَ عَلَیْکَ فِیهِ شَیْ ءٌ. قَالَ قُلْتُ: وَ مَا الرِّکَازُ؟ قَالَ: الصَّامِتُ الْمَنْقُوشُ. ثُمَّ قَالَ: إِذَا أَرَدْتَ ذَلِکَ فَاسْبِکْهُ فَإِنَّهُ لَیْسَ فِی سَبَائِکِ الذَّهَبِ وَ نِقَارِ الْفِضَّةِ شَیْ ءٌ مِنَ الزَّکَاةِ.

علی بن یقطین نقل می کند که به امام کاظم (علیه السلام) گفتم: مقداری شیء (طلا و نقره) حدود یک سال در نزد من جمع شده آیا زکات آن را بدهم؟ حضرت فرمود: نه؛ هر چیزی که یک سال بر آن نگذشته باشد، زکاتی بر آن نیست. و هر چیز مادامی که "رکاز" نباشد پس چیزی بر و واجب نیست. گفتم: "رکاز" چیست؟ فرمود: سکه صامت منقوش (به سکه معامله). سپس فرمود: هرگاه خواستی که زکات بر تو واجب نشود، پس سکه های خود را ذوب کن؛ چرا که در طلا و نقره ذوب شده زکاتی نیست.

الکافی، ج 3، ص 518 / تهذیب الأحکام، ج 4، ص 8

سند تهذیب: مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی الْعُبَیْدِیِّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ عَنْ أَبِی إِبْرَاهِیمَ

الإستبصار، ج 2، ص 6

سند استبصار: أَخْبَرَنِی الْحُسَیْنُ بْنُ عُبَیْدِ اللَّهِ وَ أَبُو الْحُسَیْنِ بْنُ أَبِی جِیدٍ جَمِیعاً عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْعَطَّارِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی الْعُبَیْدِیِّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ عَنْ أَبِی إِبْرَاهِیم

مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَدِیدٍ عَنْ جَمِیلٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا أَنَّهُ قَالَ: لَیْسَ فِی التِّبْرِ [1] زَکَاةٌ؛ إِنَّمَا هِیَ عَلَی الدَّنَانِیرِ وَ الدَّرَاهِمِ.

امام (علیه السلام) فرمود: بر قطعه های طلا و نقره (بدون ضرب) زکاتی نیست؛ همانا زکات فقط بر درهم و دینار (طلا و نقره مسکوک) است.

الکافی، ج 3، ص 519 / الإستبصار، ج 2، ص 7 / تهذیب الأحکام، ج 4، ص 7

سندهای استبصار و تهذیب: سند اول: محمدبن یعقوب مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَدِیدٍ عَنْ جَمِیلٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا

سند دوم: عَلِیُّ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ حَکِیمٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ أَبِی عَبْدِاللَّهِ وَ أَبِی الْحَسَنِ

وَ رَوَی زُرَارَةُ وَ بُکَیْرٌ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: لَیْسَ فِی الْجَوْهَرِ [2] وَ أَشْبَاهِهِ زَکَاةٌ وَ إِنْ کَثُرَ وَ لَیْسَ فِی نُقَرِ [3] الْفِضَّةِ زَکَاةٌ.

امام باقر (علیه السلام): در گوهر (جواهر) و اشباه آن زکاتی نیست اگرچه زیاد باشد، و همچنین در نقره ای(فضّه) که به صورت سکه در نیامده هم زکاتی نیست.

من لا یحضره الفقیه، ج 2،

ص: 16

[1] معنای "تِبر" در لغت:

(النُّقْرَةُ): القِطْعَةُ الْمُذَابَةُ مِن الفِضَّةِ وَ قَبْلَ الذَّوْبِ هِیَ تِبْر.

"نقره": قطعه ذوب شده از نقره (فضّه) را گویند، و قبل از ذوب شدن به آن "تِبر" گویند.

المصباح المنیر(الفیّومی)، ج 2، ص 621

[2] معنای "جوهر" در لغت:

الجَوْهَرُ واحد جَوَاهِر الأرض. قال فی القاموس: و هو کل حجر یستخرج منه شی ء ینتفع به.

جوهر مفرد جواهر است... و آن هر سنگی که از آن چیزی استخراج می شود که بوسیله آن نفع برده شود.

مجمع البحرین(طریحی)، ج 3، ص 254

[3] معنای "نُقَر" در لغت:

"النُّقْرَةُ: القطعة المذابة من الذهب و الفضة یعنی السبیکة. و فِی حَدِیثِ الزَّکَاةِ" لَیْسَ فِی النَّقْرِ زَکَاةٌ" یرید به ما لیس بمضروب من الذهب و الفضة.

نُقره: قطعه ای ذوب شده از طلا و نقره یعنی سبیکه. و در حدیث زکات ذکر شده: "در نَقر زکاتی نیست" که مرادش آن طلا و نقره ای است که به صورت سکه نیست.

مجمع البحرین (طریحی)، ج 3، ص 501

مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ: فِی کُلِّ مِائَتَیْ دِرْهَمٍ خَمْسَةُ دَرَاهِمَ مِنَ الْفِضَّةِ وَ إِنْ نَقَصَ فَلَیْسَ عَلَیْکَ زَکَاةٌ وَ مِنَ الذَّهَبِ مِنْ کُلِّ عِشْرِینَ دِینَاراً نِصْفُ دِینَارٍ وَ إِنْ نَقَصَ فَلَیْسَ عَلَیْکَ شَیْ ءٌ.

سماعه از امام صادق(علیه السلام)

نقل کرده است که: در هر دویست درهم(نقره)، 5 درهم زکات واجب می شود و اگر کمتر شود، زکاتی ندارد. و در طلا از هر بیست دینار، نصف دینار زکات است و اگر کمتر باشد، پس بر تو چیزی نیست.

الکافی، ج 3، ص 515/تهذیب الأحکام، ج 4، ص 12

الوافی، ج 10، ص 66

مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ بَشَّارٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام فِی کَمْ وَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه وآله) الزَّکَاةَ فَقَالَ فِی کُلِّ مِائَتَیْ دِرْهَمٍ خَمْسَةَ دَرَاهِمَ فَإِنْ نَقَصَتْ فَلَا زَکَاةَ...

حسین بن بشار نقل کرده است که از امام ابوالحسن(علیه السلام) سوال کردم رسول الله(صلی الله علیه وآله) چه مقدار بابت زکات وضع فرمود؟ پس فرمود: در هر دویست درهم، پنج درهم و اگر کمتر باشد زکاتی در آن نیست

الکافی، ج 3، ص 516 / الوافی، ج 10، ص 67

ولی الان شما "پول اعتباری"⁽²⁾

پول اعتباری: پولی که ذاتاً قابل استفاده نیست و فقط به این دلیل که از آن به عنوان پول استفاده می شود ارزش دار شده است.

کتاب اقتصاد کلان (منکیو)، ویرایش هفتم، ص578

فقهای اهل تسنن چون خیلی قواعد را رعایت نمی کنند، راحت حکم داده اند و گفته اند: «چون نقدین پول رایجِ آن روز بوده است، [لذا] زکات [در آن زمان] بر روی نقدین رفته [و واجب شده است. ولی الان چون پول رایج، اسکناس است، زکات بر اسکناس واجب می شود!]»⁽¹⁾

در مورد زکات پول های کنونی، جمهور فقهای مذاهب چهارگانه اهل سنّت قائل به وجوب زکات هستند، زیرا به نظر این ها اسکناس جای طلا و نقره را در معامله گرفته است. بنا به نظر شافعیه معامله با پول های کاغذی از قبیل حواله علیه بانک است. به قیمت آن حواله شخص، مالک قیمت این ورق می شود که دینی است بر عهده بانک و بانک مدیون است و هر زمان که مدیون به این اوصاف باشد، زکات دین فوراً و حالاً واجب است. فقهای حنفیه می گویند: پول های کاغذی از قبیل دین قوی است به جز این که می شود آن را فوراً به نقره تبدیل کرد، پس زکات آن فوراً واجب است. فقهای مالکیه می گویند: پول های کاغذی گرچه سند دین است امّا از آنجا که می شود آن را فوراً به نقره تبدیل کرد و در جای طلا در معامله نشسته است، پس زکات در آن با احراز شرایط واجب است. بر اساس نظر این ها، اسکناس این قابلیت را دارد که بدون مشکلی با نقره معاوضه گردد. از این رو، معقول نیست که در نزد مردم اسکناس باشد و این امکان بر ایشان هست که به اندازه نصاب با نقره معاوضه کنند و از آن اخراج زکات نکنند.

در نتیجه: فقهای مذاهب ثلاثه حنفی، مالکی و شافعی بر وجوب زکات اسکناس و اوراق بهادار و پول های تحریری اجماع دارند و تنها حنبلی ها در این مسئله مخالف هستند. این ها می گویند زکات اسکناس واجب نیست مگر آنکه با طلا و نقره معاوضه گردد و شروط زکات در این طلا و نقره باشد.

الفقه علی المذاهب الاربعة، عبدالرحمن جزیری، ج 1، ص590

حجت الاسلام کشوری، پول اعتباری و طرح جایگزین، ص 23

https://eitaa.com/olgou4/3258

ولی من تا الان فقیهی از فقهای فَحل شیعه را ندیده ام که چنین مسئله ای را مطرح کرده باشد. عمده فقهای شیعه گفته اند: زکات بر روی نقدین [واجب] است ؛ [نه بر پول رایج و اسکناس].⁽¹⁾

تحریر الوسیلة،الخمینی، السید روح الله، ج 2، ص 614

مسألة 226: لایجری حکم الصرف علی الأوراق النقدیة کالدینار العراقی و النوط الهندی و التومان الإیرانی و الدولار و الباون و نحوها من الأوراق المستعملة فی هذه الأزمنة استعمال النقدین فیصح بیع بعضها ببعض و إن لم یتحقق التقابض قبل الافتراق کما أنه لا زکاة فیها.

منهاج الصالحین، الخوئی السید أبوالقاسم،ج 2 ، ص 56

لذا ما باید اساساً "مسئله زکات نقدین" را احیاء کنیم.

پس حرف حضرت درست است [که فرمود مشکل از اصل منابع مالی اسلام نیست؛ بلکه مشکل از عدم پرداخت و... است]؛ شما "خُمس معدن" را که تعطیل کرده اید! "نقدین" را هم که تعطیل کرده اید! در مقام تبلیغ هم که صلات و زکات را در کنار همدیگر ترویج نمی کنید! پرداخت زکات را هم که مخفیانه انجام می دهید! در حالی که حضرت می فرماید: زکات را

[آشکارا پرداخت کنید و] به صندوق زکات روستا ندهید؛ بلکه خودتان ببرید توزیع کنید و به مردم هم بگویید که: « دارم زکات امسالم را توزیع می کنم!»

پس وقتی شما همه این ها را تعطیل می کنید، [در نتیجه] منابع درآمدی اسلام تعطیل می شود! بعد مجبور می شوید از مدل های بودجه ریزی فعلی استفاده کنید.

لذا می خواستم بگویم که این روایت، اختصاصی به بحث زکات ندارد؛ من فقط به عنوان نمونه این روایت را خواندم. ما الان در همه منابع درآمدزایی اسلام، چنین مشکلی را داریم و اساساً [این منابع] تعطیل هستند و اصلاً کسی بر روی این ها برنامه ریزی نمی کند! لذا ما باید به آن توجه کنیم.

از این سوال دوم هم عبور کنیم. غرض از سرفصل دوم این بود که من می خواستم یک گزارش مختصر از ارجاعاتِ مفاهیم پایه [در مورد بودجه ریزی در آیات و روایات] را خدمت شما ارائه کنم و بگویم چرا ما داریم بر اساس این مفاهیم بحث می کنیم.

4. سرفصل سوم: تطبیق مفاهیم پایه بودجه ریزی اسلام بر لایحه بودجه 1404 (تصویر)

اشاره

برویم به سراغ سرفصل اصلی بحث: حالا با این مفاهیم، لایحه بودجه 1404 (و البته همه لوایح بودجه) را بحث کنیم. من [این سرفصل را] خیلی خلاصه بیان می کنم؛ چون تطبیق بودجه ریزی فعلی با مبانی نظری و مفاهیم پایه توزیع بیت المال[در اسلام]، دارای سرفصل های فراوانی است؛ من خیلی خلاصه عرض می کنم تا از محضر شما هم [در قسمت پرسش و پاسخ] استفاده کنیم.

4/1. عدم ردیف بودجه ای مشخص و کافی برای «فقرا» ؛ یکی از اشکالات لایحه بودجه 1404

اولین نکته در مورد لایحه بودجه 1404 این است که: "بودجه ریزی برای فقرا"، ردیف مشخص (در آن حدّی که لازم است) ندارد.

[در ابتدای جلسه] عرض کردیم که استدلال کارشناسان مبنی بر اینکه «[ابتدا] باید کشور ثروتمند بشود، تا [بعداً] فقرزدایی اتفاق بیفتد»؛ استدلال علیلی است! چرا؟ چون شما از یک بخشی از جامعه (حتی اگر کشور ثروتمند هم شود) نخواهید توانست فقرزدایی کنید! شاهد اصلیِ من هم [بر این مدّعی]، کشورهای اروپایی و کشورهای توسعه یافته هستند.

اساساً [در هر جامعه ای] یک عده [از مردم،] عقلانیت یا توان جسمی لازم برای رفع فقرِ خودشان را ندارند؛ بنابراین شما باید به صورت مستقیم از آنها فقرزدایی کنید، و یا اینکه بپذیرید که آن ها در بلای فقر خود باقی بمانند!

4/2. عدم ردیف بودجه ای مشخص برای «ایتام» ؛ یکی دیگر از اشکالات لایحه بودجه 1404

"بودجه ریزی برای ایتام" هم همینطور است [و در بودجه 1404 ردیف بودجه ای مشخص ندارد؛ در حالی که] یتیم، ردیف بودجه خاص لازم دارد. حالا در مورد اینکه «محل تأمین درآمد آن، منابع

دولتی باشد و یا اینکه از منابع دیگر تأمین بشود؟»؛ بعداً بحث خواهیم کرد. الان فعلاً داریم از حیث هزینه کرد بحث می کنیم.

4/3. عدم ردیف بودجه ای مشخص برای «تألیف قلوب» ؛ یکی دیگر از اشکالات لایحه بودجه 1404

ما [در لایحه بودجه 1404] "بودجه ریزی برای تألیف قلوب" نداریم. بخاطر همین همیشه جمهوری اسلامی دچار نزاع های اجتماعی سنگین می شود. باید یک برای این موضوع فکری کرد. البته در روایات دقیقاً معلوم کرده اند که «مُولَّفة قلوبهم» شامل چه کسانی می شود. [روایات می فرمایند:] «مولفة قلوبهم» شامل کسانی که دین اسلام را قبول ندارند نمی شود؛ بلکه حضرت می فرماید: مسلمانانِ ضعیف الایمان، موضوع این ردیف بودجه هستند.⁽¹⁾

زراره گوید: از امام باقر (علیه السلام) درباره ی این کلام خدای عزّوجلّ: «و المُؤلَّفةِ قُلُوبُهُمْ»، پرسیدم. فرمود: «آنان قومی هستند که خدای عزّوجلّ را یگانه پنداشتند و از مشرکان جدا شدند و گواهی داده اند که خدایی جز الله نیست و اینکه محمّد (صلی الله علیه و آله) رسول خداست و آنان در برخی از آنچه محمّد (صلی الله علیه و آله) آورده است شک دارند. پس خدای عزّوجلّ به پیامبرش (صلی الله علیه و آله) دستور داده است که آنان را به وسیله ی مال و صله جذب کند تا اسلامشان نیکو شود و بر دینشان که به آن گرویده اند و به آن اقرار کرده اند، باقی بمانند و همانا رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در روز [جنگ] حنین، دل رؤسای عرب از قبیله ی قریش و سایر قبایل مُضرّ را به دست آورد و از جمله ی آنان ابوسفیان بن حرب، عُیینه بن حصن فَزاری، و مانند آن ها از مردم بودند...»

الکافی، ج 2، ص 411

وَ ذَکَرَ عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ فِی کِتَابِ التَّفْسِیرِ تَفْصِیلَ هَذِهِ الثَّمَانِیَةِ الْأَصْنَافِ فَقَالَ فَسَّرَهُمُ الْعَالِمُ علیه السلام فَقَالَ: …الْمُؤَلَّفَةُ قُلُوبُهُمْ قَالَ هُمْ قَوْمٌ وَحَّدُوا اللَّهَ وَ خَلَعُوا عِبَادَةَ مَنْ دُونَ اللَّهِ وَ لَمْ تَدْخُلِ الْمَعْرِفَةُ قُلُوبَهُمْ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه وآله) فَکَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه وآله) یَتَأَلَّفُهُمْ وَ یُعَلِّمُهُمْ وَ یُعَرِّفُهُمْ کَیْمَا یَعْرِفُوا فَجَعَلَ لَهُمْ نَصِیباً فِی الصَّدَقَاتِ لِکَیْ یَعْرِفُوا وَ یَرْغَبُوا…

امام صادق (علیه السلام) فرمود: وَ الْمؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ؛ آنان عبارت هستند از: قومی که خدا را یگانه پنداشتند امّا معرفت در دل آنان جای نگرفته است که محمّد (صلی الله علیه و آله) رسول خداست، پس رسول خدا (صلی الله علیه و آله) آنان را جذب می کرد و به آنان می آموخت تا حق را بشناسند، پس خدا بهره ای از صدقات را برای آنان قرار داده است تا به اسلام تشویق شوند.

تهذیب الأحکام، ج 4، ص 50

الوافی، ج 10، ص 166/ وسائل الشیعة، ج 9، ص 212

وَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ أَنَّهُ قَالَ: فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ «وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ» قَالَ قَوْمٌ یُتَأَلَّفُونَ عَلَی الْإِسْلَامِ مِنْ رُؤَسَاءِ القَبَائِلِ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه وآله) یُعْطِیهِمْ لِیَتَأَلَّفَهُمْ وَ یَکُونُ ذَلِکَ فِی کُلِّ زَمَانٍ إِذَا احْتَاجَ إِلَی ذَلِکَ الْإِمَامُ فَعَلَهُ.

امام باقر (علیه السلام): وَ المُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ؛ آنان گروهی از رؤسای قبایل هستند که به سوی اسلام جذب می شوند و رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به آن ها زکات می داد تا آنان را به سوی اسلام جذب کند و آن کار در هر زمانی که نیاز به انجام آن باشد، توسط امام (علیه السلام) صورت می گیرد.

دعائم الإسلام، ج 1، ص 260

بحار الأنوار، ج 93، ص 71/ مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج 7، ص 104

4/4. طولانی مدت بودن دوره مالی؛ یکی دیگر از اشکالات لایحه بودجه 1404

به لحاظ دوره مالی، نظام بودجه ریزی فعلی زیر سوال است. من هنوز هرچه دقت می کنم متوجه نمی شوم که چرا باید نظام بودجه ریزیِ ما سالیانه باشد! البته یک اتفاقی از پارسال افتاد، امسال هم تکرار شد: بودجه را شش ماهه بستند؛ لایه بودجه 1404 یک ساله نیست؛ بلکه دو قسمتی است.⁽¹⁾

منبع: سازمان برنامه و بودجه، 5 شهریور 1403

https://mporg.ir/home/wid/70155595-27a8-49ab-81fa-457d28ac8fd4/id/1957c0b2-30a6-4cbc-9197-33f643610e7c/بخشنامه-بودجه-سال-1404---پیوست-ها

اما نه به دلیل اینکه آقایان به ضعف مدل قبلی پی برده اند؛ بلکه [بخاطر اینکه] می گویند: «منابع درآمدی ما پایدار نیست، لذا نمی توانیم سالیانه پیش بینی داشته باشیم» یعنی: به خاطر اضطرار، رفته اند به سمت اینکه دوره مالی را کوتاه ببندند.

حالا من بر روی همین [بستن دوره مالی برای مدتِ] شش ماه هم بحث و اشکال دارم؛ یکی از اشکالاتی که به دوره بودجه ریزی طولانی مدت وارد است، همین "نقض شفافیت" است. اگر شما بتوانید دوره حسابداری را کوتاه تر کنید، می توانید شفافیت بیشتری ایجاد کنید.

به هر حال الان نمی خواهم اظهارنظر فنی کنم؛ بلکه فقط می خواهم بگویم که شما که دارید به اسلامی شدن همه امور فکر می کنید، به این هم فکر کنید که دوره مالیِ بودجه ریزی «چقدر؟» و «به چه دلیل؟» مطلوب است. نروید به این سمت [که بودجه ریزی را بدون دلیل متقن به مدت طولان ببندید.] این یک کلیتی [در مورد دوره مالی بودجه ریزی.]

4/5. واگذاری عمده بودجه در اختیار بخش خصوصی و دولتی! ؛ یکی دیگر از اشکالات لایحه بودجه 1404

اشاره

یک نکته دومی در مورد بودجه ریزی فعلی وجود دارد که بحث خیلی مهمی است و خواهش می کنم دقت کنید! در بودجه ریزی فعلی، عمده بودجه، در اختیار "بخش خصوصی" و "بخش دولتی" قرار می گیرد! یعنی شما وقتی "ردیف هزینه کردها" و همچنین "ردیف منابع" را نگاه می کنید، می بینید که محور، "شرکت های بزرگ دولتی و شرکت های بزرگ خصوصی" هستند!

حالا یک سوال به وجود می آید که: اگر ما عمده بودجه را به جای این که به مردم بدهیم و خودِ مردم را وارد "زیست بوم اقتصاد مردم پایه" کنیم؛ اگر به بخش خصوصی و به بخش دولتی بدهیم؛ چه اتفاقی می افتد؟

4/5/1. بی توجهی به وصف طیّبات (خصوصاً در بخش تولید غذا) در شرکت های خصوصی و دولتی؛ اشکال اولِ واگذاریِ عمده بودجه در اختیار بخش خصوصی و دولتی

قبلا در بحث های اقتصادی عرض کرده ایم که: "شش اصل مکاسب اسلام" نقض می شود. بنده به صورت اختصار برای شما بیان می کنم؛ اولاً: شرکت های دولتی و شرکت های خصوصی، بی توجه به "وصف طیّبات" هستند. یعنی خروجیِ شرکت های خصوصی و شرکت های دولتی، تولید کالای طیّب (خصوصاً در بخش غذا) نیست. یعنی الان وقتی شما مجموعه شرکت ها و صنایع تولیدی کشور در حوزه غذا را که بررسی می کنید، متوجه می شوید که این غذاها از وصف طیّب فاصله گرفته اند.

حالا اینکه طیّبات چیست؟ خودش یک بحثی است که باید به آن بپردازیم. بنده فعلاً جمع بندی [و خلاصه] بحث های خودمان در نقشه الگوی پیشرفت را ارائه می کنم؛ ما معتقدیم که "اقلام برترِ" همه حوزه های خوراکی، در رأس طیبات قرار دارند.

یعنی شما برای فهم "مفهوم طیّبات از نظر شارع"، اولاً باید همه حوزه های خوراکی را تصور کنید؛ [مثلاً] حوزه حبوبات، میوه ها، گوشت ها، سبزیجات و... را باید تصورکنید.

سپس توجه داشته باشید که در هر حوزه ای [از خوراکی ها] یک سری "اقلام برتر" وجود دارد. مثلاً ما نباید همه نوع گوشتی را تولید کنیم؛ مثلاً الان مرسوم است که می گویند: «گوشت شترمرغ خوب است؛ پس برویم آن را تولید کنیم.» [اما اشکالی که به گوشت شتر مرغ وارد است این است که:] به لحاظ طبی، گوشت شترمرغ، خیلی گرمیِ بالایی دارد (به اصطلاح آقایانِ اطباء: دارای گرمیِ درجه 4 است)؛ لذا ما نمی توانیم بگوییم که این گوشت، گوشت مطلوبی است.

و یا مثلاً ما نباید "گوشت مرغ" را به نحو انبوه تولید کنیم؛⁽¹⁾

در کنار عُمر حرفی از گوشت ها به میان آمد، پس عُمر گفت: همانا بهترین گوشت گوشت مرغ است. پس امیرالمومنین(علیه السلام) فرمود: «نه اینطور نیست؛ مرغ، خوک پرندگان است و بهترین گوشت گوشت جوجه ای است که به پرواز در آمده یا نزدیک است که پرواز کند.»

الکافی، ج 6، ص 312 / المحاسن، ج 2، ص 475

وسائل الشیعة، ج 25، ص 46 / الوافی، ج 19، ص 292 / بحار الأنوار، ج 62، ص 6

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: الإِوَزُّ جاموسُ الطَّیرِ، وَ الدَّجاجُ خِنزیرُ الطَّیرِ، وَ الدُّرّاجُ حَبَشُ الطَّیرِ، و أینَ أنتَ عَن فَرخَینِ ناهِضَینِ رَبَّتهُما امرَأَةٌ مِن رَبیعَةَ بِفَضلِ قوتِها؟

امام علی علیه السلام: غاز، گاومیشِ پرندگان است و مرغ، خوک پرندگان است و کَبکَنجیر، بوقلمون پرندگان است. چرا تو از دو جوجه نوپایی که زنی از ربیعه آنها را با زیادیِ غذای خویش پرورانده است،[1] استفاده نمی کنی؟

الکافی، ج 6، ص 312

کلام علامه مجلسی (رحمه الله) در بیان این روایت: ...و إنما شبه الدجاج بالخنزیر لأکله العذرة...

…و همانا امام (علیه السلام) مرغ را به خوک تشبیه فرموده، بخاطر این که مرغ از نجاسات می خورد...

مرآة العقول، ج 22، ص 133

الْفَضْلُ بْنُ الْحَسَنِ الطَّبْرِسِیُّ فِی مَجْمَعِ الْبَیَانِ قَالَ رُوِیَ أَنَّ النَّبِیَّ (صلی الله علیه وآله) کَانَ یَأْکُلُ الدَّجَاجَ وَ الْفَالُوذَ وَ کَانَ یُعْجِبُهُ الْحَلْوَاءُ وَ الْعَسَلُ.

در مجمع البیان: که پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله مرغ می خورد و فالوده و از حلواء و عسل خوشش می آمد.

وسائل الشیعة، ج 25، ص 47

اکثر روایات دلالت بر کراهت گوشت مرغ می کند، و من کسی را ندیده ام که متعرض این مطلب شود غیر از شهید اول(رحمه الله) که روایت متقدم را ذکر کرده است. و ممکن است روایاتی که خوردن گوشت مرغ را مذمت کرده اند را حمل کنیم بر جایی که مرغ جلّال (نجاست خوار) یا نزدیک به نجاست خواری باشد و استبراء نشده باشد (یعنی: او را از خوردن نجاسات پاک نکرده باشند)؛ پس در صورت استبراء در سه روز، حرام بودن و یا مکروه بودن گوشت مرغ از بین می رود. کما اینکه دمیری از نافع عن ابن عمر روایت کرده که: پیامبر(صلی الله علیه وآله) هرگاه می خواستند مرغ میل کنند، امر می کردند که مرغ را مدتی ببندند (و از خوردن نجاسات دور کنند)، سپس بعد از آن، آن را می خوردند.

بحار الأنوار، ج 62، ص 6

به نقل از سهل بن زیاد از یکی از هم مسلکانش (به گمان محمد بن اسماعیل) یکی از ما نزد امام رضا علیه السلام از گوشت یاد کرد و گفت هیچ گوشتی خوش تر از گوشت بز نیست. پس امام رضا علیه السلام به او نگریست و فرمود: اگر خداوند گوشتی خوشتر از گوشت میش آفریده بود همان را فدیه اسماعیل علیه السلام می ساخت.

کافی، ج 1، ص 310

الوافی، ج 19، ص 289/ وسائل الشیعة، ج 25، ص 43

عن النبی صلی الله علیه و آله: لَحْمُ الْبَقَرِ دَاءٌ وَ لَبَنُهَا دَوَاءٌ وَ لَحْمُ الْغَنَمِ دَوَاءٌ وَ لَبَنُهَا دَاءٌ.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: گوشت گاو درد است و شیرش درمان اما گوشت گوسفند درمان است و شیرش درد.

طب النبی صلی الله علیه و آله و سلم، ص 27

بحار الأنوار، ج 59، ص 296

إِبْرَاهِیمُ بْنُ حِزَامٍ الْحَرِیرِیُّ قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِی نَصْرٍ عَنْ تَغْلِبَةَ عَنْ عَبْدِ الرَّحِیمِ بْنِ عَبْدِ الْمَجِیدِ الْقَصِیرِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: مَنْ أَصَابَهُ ضَعْفٌ فِی قَلْبِهِ أَوْ بَدَنِهِ فَلْیَأْکُلْ لَحْمَ الضَّأْنِ بِاللَّبَنِ فَإِنَّهُ یُخْرِجُ مِنْ أَوْصَالِهِ کُلَّ دَاءٍ وَ غَائِلَةٍ وَ یُقَوِّی جِسْمَهُ وَ یَشُدُّ لِثَتَه امام صادق (علیه السلام): هر کس به ضعفی در قلب یا بدن خویش گرفتار آمد گوشت گوسفند همراه با شیر بخورد؛ چرا که این خوراک هر درد و عارضه ای را از اندام وی بیرون می برد تن او را تقویت می کند و لثه های او را نیز استحکام میدهد.

طب الأئمة علیهم السلام، ص 64

بحار الأنوار، ج 63، ص101

پس وقتی می گویید: تولید غذا راه می اندازیم؛ من اشکال [بی توجهی به وصفِ] طیبات [در تولید غذا در شرکت های خصوصی و دولتی را] دارم. یعنی می گویم مثلاً در حوزه گوشت، اقلام برتر تولید نمی شود. شرکت های دولتی و خصوصی، اصلاً این کار را انجام نمی دهند. در مورد سایر حوزه های خوراکی هم همین طور است.

البته وضعیت تولید غذا در کشور واقعاً اسفناک است! یکی از مواردی که دیگر اصلاً نمی شود آن را تحمل کرد، این است که مردم کاملاً دارند "غذای کهنه" می خورند! تمام کنسروها، مصداق غذای کهنه هستند. حتی اخیراً من دیدم کنسرو کله پاچه هم در بازار هست! کنسرو آبگوشت هم در بازار هست! و حتماً اینها به لحاظ طبی، فاصله گرفتن از غذای تازه است.⁽¹⁾

امام هادی (علیه السلام): گوشت نمک سود خشک شده، بد گوشتی است؛ زیرا در معده از هم باز میشود هر بیماری ای را بر می انگیزد هیچ سودی در بر ندارد و تنها، زیان می رساند.

الکافی، ج 6، ص 314

الوافی،

ج 19، ص 296/ وسائل الشیعة، ج 25، ص 55

قال (احمد بن محمد بن خالد): وَ رُوِیَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: ثَلَاثٌ یَهْدِمْنَ الْبَدَنَ وَ رُبَّمَا قَتَلْنَ أَکْلُ الْقَدِیدِ الْغَابِّ وَ دُخُولُ الْحَمَّامِ عَلَی الْبِطْنَةِ وَ نِکَاحُ الْعَجَائِزِ وَ زَادَ فِیهِ أَبُو إِسْحَاقَ النَّهَاوَنْدِیُّ وَ غِشْیَانُ النِّسَاءِ عَلَی الِامْتِلَاءِ.

امام صادق علیه السلام فرمود: سه چیز بدن را فرسوده میکند و شاید هم فرد را بکشد!: خوردن گوشت خشکیده فاسد، حمام رفتن با شکم پر، و همبستری با پیرزنان

المحاسن، ج 2، ص 463/ کافی، ج 12، ص 436/ من لا یحضره الفقیه، ج 1، ص 126

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام شَیْئَانِ صَالِحَانِ لَمْ یَدْخُلَا جَوْفَ وَاحِدٍ قَطُّ فَاسِداً إِلَّا أَصْلَحَاهُ وَ شَیْئَانِ فَاسِدَانِ لَمْ یَدْخُلَا جَوْفاً قَطُّ صَالِحاً إِلَّا أَفْسَدَاهُ فَالصَّالِحَانِ الرُّمَّانُ وَ الْمَاءُ الْفَاتِرُ وَ الْفَاسِدَانِ الْجُبُنُّ وَ الْقَدِیدُ.

امام صادق (علیه السلام): دو چیز مناسب اند که به هیچ درون نادرستی در نیایند مگر این که آن را به درستی آورند و دو چیز نامناسب اند که به هیچ درون سالمی در نیایند مگر این که آن را نادرست و ناسالم کنند. آن دو چیز مناسب عبارت اند از انار و آب فاتر و آن دو چیز نامناسب نیز عبارت اند از: پنیر و گوشت خشک شده.

الکافی، ج 6، ص 314

وسائل الشیعة، ج 25، ص 55

پس این یک اشکال.

4/5/2. ابتناءِ مشاغل خصوصی و دولتی بر "اصل استخدام (اجیرشدن)" (و در نتیجه: گسترش فقر و محرومیت و بی عدالتی در جامعه)؛ اشکال دومِ واگذاریِ عمده بودجه در اختیار بخش خصوصی و دولتی

اشکال دوم: اگر ما بودجه را به شرکت های دولتی و شرکت های خصوصی بدهیم، آن ها "مبتنی بر اصل استخدام" شروع به راه اندازیِ تولید کشور می کنند. و بنا بر تصریح امام صادق (علیه السلام)، گسترش اصل استخدام، منجر به "ایجاد فقر در جامعه" می شود. ایشان می فرماید: درآمد "مشاغل مستقل" بیشتر است؛ پس بالتَبَع عادلانه تر است. روایتی که می فرماید: «مَنْ آجَرَ نَفْسَهُ فَقَدْ حَظَرَ عَلَی نَفْسِهِ الرِّزْقَ»؛⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام: کسی که خود را اجیر [دیگری] کند، مانع روزی خود شده است. و در روایتی دیگر: و چگونه مانع رزق و روزی او نگردد در حالیکه آنچه از آن بدست می آورد برای کسی است که او را اجیر خود کرده است؟!

الکافی، ج 5، ص 90

من لا یحضره الفقیه، ج 3، ص 174 (عَن عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْجُعْفِیُّ عَنْ أَبِی جَعْفَر)

الوافی، ج 17، ص 147 / وسائل الشیعة، ج 17، ص 238 و ج 19، ص 103

الفصول المهمة (تکملة الوسائل)، ج 2، ص 298 / هدایة الأمة، ج6، ص 298

جهت مطالعه بیشتر؛ به پیوست شماره 16 (مذمت مشاغل استخدامی در روایات) مراجعه بفرمایید.

یعنی: اگر کسی خودش را اجیر کرد (یا به اصطلاح امروزی ها: خودش را در استخدام یک شرکت (حالا شرکت دولتی، یا شرکت خصوصی) قرارداد، رزق بر او محظور و کم می شود. سپس حضرت در ادامه می فرمایند: «عمده سود را صاحب کار (یا به اصطلاح امروزی ها: کارآفرین و سرمایه دار) می برد.»

بنابراین اختصاص بودجه به بخش دولتی و بخش خصوصی یعنی: "گسترش اصل استخدام" ! و گسترش استخدام یعنی: افزایش محرومیت.

پس ما به این دلیل می گوییم بودجه فعلی، ضد عدالت است.

4/5/3. بی توجهی به فاصله مناسب محل کار و محل سکونت (در نتیجه: افزایش حمل و نقل)؛ اشکال سومِ واگذاریِ عمده بودجه در اختیار بخش خصوصی و دولتی

اشاره

سومین اشکالی که [بخش خصوصی و دولتی] ایجاد می کنند [این است که:] شرکت های خصوصی و شرکت های دولتی، بی توجه به "فاصله مناسب محل کار و محل سکونت"⁽¹⁾

امام زین العابدین علیه السلام: «از نیک بختی و سعادت مرد، این است که محلّ تجارتش در شهرش باشد و رفیقانش صالح باشند و فرزندانی داشته باشد که از آنان یاری بگیرد.»

الکافی، ج 5، ص 258 / من لا یحضره الفقیه، ج 3، ص 164 / الخصال، ج 1، ص 159

سند خصال: حَدَّثَنَا أَبِی رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ السَّعْدَآبَادِیُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْبَرْقِیِّ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ یَرْفَعُهُ إِلَی عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ...

الوافی، ج 17، ص421 / وسائل الشیعة، ج 17، ص 243 / جامع احادیث الشیعه، ج23، ص 300

جهت مطالعه روایات بیشتر

در مورد «سفارش به نزدیکی محل کار به محل سکونت»؛ به پیوست شماره 17 مراجعه بفرمایید.

4/5/3/1. افزایش مصرف سوخت، افزایش آلودگی صوتی، و افزایش آلودگی محیط زیست؛ سه اشکال حداقلیِ افزایش حمل و نقل (بی توجهی به فاصله مناسب محل کار و محل سکونت)

اشاره

خب؛ [اگر اینطور باشد] چه اتفاقی می افتد؟ وقتی شما فاصله محل کار و محل سکونت را زیاد کردید، "افزایش مسافرت و حمل ونقل" رقم می خورد. و افزایش حمل و نقل و مسافرت لااقل سه اشکال اصلی دارد: 1) افزایش مصرف سوخت 2) افزایش آلودگی صوتی 3) افزایش آلودگی محیط زیست.

4/5/3/1/1. حرکت به سمت "کاهش حمل و نقل" و احیاء "اقتصاد مردم پایه" (نه افزایش قیمت بنزین)؛ راهکار حمل معضل افزایش حمل و نقل

بنابراین اختصاص بودجه به شرکت های دولتی و شرکت های خصوصی، باعث افزایش حمل ونقل کشور می شود. بعد شما می آیید می گویید: «چون حمل ونقل و مصرف سوخت افزایش پیدا کرده است، پس بیاییم در لایحه بودجه سال 1404 قیمت بنزین را گران کنیم»!

خب؛ راه اصلی این است که شما به سمت "کاهش حمل ونقل" بروید.⁽¹⁾

طبق برخی از آمارها میزان مصرف بنزین در کشور به صورت میانگین 120 میلیون لیتر در روز است. در کنار این موضوع مسئولین اعلام کرده اند: روزانه 250 میلیون لیتر فرآورده نفتی در ایران مصرف می شود. همچنین اعلام شده است که: از سال 1400 تا 1402 به صورت میانگین 10 درصد به مصرف سوخت کشور افزوده شده است. با توجه به افزایش سالانه 2 میلیون خودرو به ناوگان حمل و نقل کشور، برخی از مسئولین و کارشناسان درباره میزان مصرف سوخت در کشور و افزایش چالش های مانند آلودگی هوا، افزایش تصادفات و آلودگی صوتی و... اظهار نگرانی می کنند و برای حل این مشکل، راه حل های متفاوتی ارائه می کنند:

دسته اول راه حل ها: بر سر مسئله مدیریت تولید و مصرف سوخت متمرکز است و ایده های متفاوتی از جمله: افزایش قیمت سوخت (بدترین پیشنهاد)، مدیریت غیر قیمتی قاچاق سوخت، تولید ماشین های برقی، توسعه حمل و نقل عمومی، ساخت پالایشگاههای جدید، تولید ماشین های کم مصرف، مدیریت استفاده از کولر خودرو در فصل گرم، تنوع بخشی به منابع انرژی و... را شامل می شود. بعد از بررسی مجموعه ای از این راه حل ها، به این نتیجه رسیده ایم؛ که بسیاری از کارشناسان به تحلیل عوامل افزایش حمل و نقل و سفر -به عنوان علت اصلی افزایش مصرف سوخت- نمی پردازند و آن را امری طبیعی تصور کرده اند! (افزایش حداکثری سفر و حمل نقل، علاوه بر افزایش مصرف سوخت به پدیده نامبارک سیّالیت جمعیت ختم شده است)

دسته دوم راه حل ها: بر مسئله راهبردی برنامه ریزی برای کاهش حمل و نقل تمرکز دارد و راه حل های کوتاه مدت و میان مدتی را برای معقول نمودن میزان سفر و حمل و نقل تئوریزه می کند. برنامه ریزی برای کاهش زنجیره تولید تا مصرف (از طریق احیای مشاغل برتر و ساخت گسترده بازارهای موقت) و برنامه ریزی برای ایجاد تقسیمات شهری کوچک مقیاس و تقویت ماهیت محلات (با اولویت تأمین نیازهای چهارگانه در محلات)؛ دو راهبرد مهم برای کاهش سفر و حمل و نقل و بالتبع کاهش عوارض ناشی از افزایش سفر و حمل و نقل است. مجدداً تاکید می کنم: عوارض ناشی از افزایش سفر، اختصاصی به مسئله افزایش مصرف سوخت ندارد و عوارضی در حوزه سلامت ( آلودگی هوا و آلودگی صوتی)، در حوزه افزایش هزینه های اداره کشور، در حوزه تضعیف خانواده و مدیریت وقت افراد، در حوزه پدافند غیرعامل (وابستگی همه امور به حمل و نقل، یک پدیده ضد امنیت محسوب می شود)، در حوزه جهت دهی به تحقیقات کشور و در حوزه کاهش تَعَرُّف و سیالیت جمعیت را شامل می شود. (سفر روزانه 7 نوع عارضه دارد)

نکته نهایی: برنامه ریزی بنیادین برای کاهش میزان حمل و نقل بین شهری و درون شهری از طریق تأمین غیرمتمرکز نیازهای انسان، مسئله ای مغفول یا کمرنگ در گفتگوهای کارشناسی کشور است.

حجت الاسلام علی کشوری (دبیر شورای راهبردی الگوی پیشرفت اسلامی) - تبیین برخی از فواید الگوی جدید حمل و نقل - سه شنبه - اول رمضان المبارک 1445 - 22 اسفند 1402 – قم

منبع: کانال الگوی پیشرفت اسلامی در پیامرسان ایتا

https://eitaa.com/olgou4/6282

4/5/4. ایجاد اختلال در وقت افراد؛ اشکال چهارمِ واگذاریِ عمده بودجه در اختیار بخش خصوصی و دولتی

4/5/4/1. اشغال عمده وقت افراد برای شکل (در نتیجه: کمبود وقت برای انجام وظایف دیگر؛ مانند: مدیریت روابط جنسی، تربیت فرزند، صله رحم، رسیدگی به همسایگان و...). و در نتیجه: ایجاد نزاع و اصطلاحات در روابط اجتماعی و افزایش هزینه های اجتماعی؛ یکی از نتایج ایجاد اختلال در وقت افراد توسط بخش خصوصی و دولتی

اشکال چهارم: "ایجاد اختلال در وقت افراد". می دانید ایجاد اختلال در وقت افراد، یک پدیده هزینه زا است. چطور؟ دقت بفرمایید!

وقتی شرکت های دولتی و شرکت های خصوصی را با بودجه فربه می کنیم؛ آن ها افراد را استخدام می کنند. و طبق قانون کار، این ها حدود 8 ساعت باید سر کار باشند.⁽¹⁾

تبصره 1 - کارفرما با توافق کارگران، نماینده یا نمایندگان قانونی آنان می تواند ساعات کار را در بعضی از روزهای هفته کمتر از میزان مقرر و در دیگر روزها اضافه بر این میزان تعیین کند به شرط آن که مجموع ساعات کار هر هفته از 44 ساعت تجاوز نکند.

تبصره 2 - در کارهای کشاورزی کارفرما می تواند با توافق کارگران نماینده یا نمایندگان قانونی آنان ساعات کار در شبانه روز با توجه به کار، عرف و فصول مختلف تنظیم نماید.

منبع: مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی

https://rc.majlis.ir/fa/law/show/99612

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: سزاوار است که انسان عاقل (اگر عاقل باشد!)، اوقاتش چهار بخش باشد: در وقتی، با خداوند مناجات کند؛ در وقتی، به حسابرسی خویش بپردازد؛ وقتی را نزد دانشمندانی برود که او را با دین، آشنا می سازند و برایش خیرخواهی می کنند؛ و وقتی را به خوشی های دنیایی ای که حلال و زیبایند، اختصاص دهد.»

روضة الواعظین(للفتال نیشابوری)، ج 1، ص 4 / بحار الأنوار، ج 1، ص 131

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:إِنَّ فِی حِکْمَةِ آلِ دَاوُدَ: یَنْبَغِی لِلْمُسْلِمِ الْعَاقِلِ أَنْ لَا یُرَی ظَاعِناً إِلَّا فِی ثَلَاثٍ مَرَمَّةٍ لِمَعَاشٍ أَوْ تَزَوُّدٍ لِمَعَادٍ أَوْ لَذَّةٍ فِی غَیْرِ ذَاتِ مُحَرَّمٍ. ویَنبَغی لِلمُسلِمِ العاقِلِ أن یَکونَ لَهُ ساعَةٌ یُفضی بِها إلی عَمَلِهِ فیما بَینَهُ و بَینَ اللّهِ عز و جل، و ساعَةٌ یُلاقی إخوانَهُ الَّذینَ یُفاوِضُهُم و یفُاوِضونَهُ فی أمرِ آخِرَتِهِ، و ساعَةٌ یُخلّی بَینَ نَفسهِ و لَذّاتِها فی غَیرِ مُحرَّمٍ، فَإِنَّها عَونٌ عَلی تِلکَ السّاعَتَینِ.

امام صادق علیه السلام: در حکمت آل داود، چنین آمده است: سزاوار است برای مسلمان عاقل که از منزلش خارج نشود مگر در سه چیز: اصلاح امر معاش، یا برگیری توشه برای معاد، یا لذتی در حلال. و سزاوار است برای مسلمان عاقل که زمانی را به اعمال میان خود و خداوند، اختصاص دهد، و زمانی را به دیدار برادران و گفتگوی درباره امور آخرت، اختصاص دهد، و زمانی را با خوشی های حلال سپری کند که این زمان، کمک به آن دو وقت دیگر خواهد بود.

الکافی، ج 5، ص 87

وسائل الشیعة، ج 17، ص 63 / الوافی، ج 17، ص 81

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:«إِنَّ فِی حِکْمَةِ آلِ دَاوُدَ: یَنْبَغِی لِلْمُسْلِمِ الْعَاقِلِ أَنْ لَا یُرَی ظَاعِناً إِلَّا فِی ثَلَاثٍ مَرَمَّةٍ لِمَعَاشٍ أَوْ تَزَوُّدٍ لِمَعَادٍ أَوْ لَذَّةٍ فِی غَیْرِ ذَاتِ مُحَرَّمٍ. ویَنبَغی لِلمُسلِمِ العاقِلِ أن یَکونَ لَهُ ساعَةٌ یُفضی بِها إلی عَمَلِهِ فیما بَینَهُ و بَینَ اللّهِ عز و جل، و ساعَةٌ یُلاقی إخوانَهُ الَّذینَ یُفاوِضُهُم و یفُاوِضونَهُ فی أمرِ آخِرَتِهِ، و ساعَةٌ یُخلّی بَینَ نَفسهِ و لَذّاتِها فی غَیرِ مُحرَّمٍ، فَإِنَّها عَونٌ عَلی تِلکَ السّاعَتَینِ.»

امام صادق علیه السلام: «در حکمت آل داود، چنین آمده است: سزاوار است برای مسلمان عاقل که از منزلش خارج نشود مگر در سه چیز: اصلاح امر معاش، یا برگیری توشه برای معاد، یا لذتی در حلال. و سزاوار است برای مسلمان عاقل که زمانی را به اعمال میان خود و خداوند، اختصاص دهد، و زمانی را به دیدار برادران و گفتگوی درباره امور آخرت، اختصاص دهد، و زمانی را با خوشی های حلال سپری کند که این زمان، کمک به آن دو وقت دیگر خواهد بود.»

الکافی، ج 5، ص 87

وسائل الشیعة، ج 17، ص 63 / الوافی، ج 17، ص 81

قَالَ علیّ (علیه السلام): «لِلْمُؤْمِنِ ثَلَاثُ سَاعَاتٍ: فَسَاعَةٌ یُنَاجِی فِیهَا رَبَّه، وَ سَاعَةٌ یَرُمُّ [فِیهَا مَعَایِشَهُ] مَعَاشَهُ، وَ سَاعَةٌ یُخَلِّی [فِیهَا] بَیْنَ نَفْسِهِ وَ بَیْنَ لَذَّتِهَا فِیمَا یَحِلُّ وَ یَجْمُلُ. وَ لَیْسَ لِلْعَاقِلِ أَنْ یَکُونَ شَاخِصاً إِلَّا فِی ثَلَاثٍ مَرَمَّةٍ لِمَعَاشٍ أَوْ خُطْوَةٍ فِی مَعَادٍ أَوْ لَذَّةٍ فِی غَیْرِ مُحَرَّم.»

امام علی علیه السلام: « مؤمن را سه وقت است: وقتی که در آن، با پروردگارش مناجات می کند؛ و وقتی که گذران زندگی اش را سامان می دهد؛ و وقتی که از آن چه حلال و زیبا است، برای خود لذّت برمی گیرد. و خردمند را سزاوار نیست که جز در پی سه چیز باشد: سامان دادن معیشت، گام نهادن برای روز قیامت، یا لذّت برگرفتن از آن چه حرام نیست.»

نهج البلاغة، ص 545، (حکمت 390 )/ بحار الأنوار، ج 91، ص 94

وقتی عمده وقت، به " کار(شغل)" اختصاص پیدا کرد، زمان مناسب برای انجامِ "وظیفه مدیریت روابط جنسی"، "مدیریت تربیت فرزند"، "مدیریت صله رحم"، "مدیریت رسیدگی به همسایگان" و ...؛ همه از دست می رود!

4/5/4/2. کاهش بهره وریِ فرد؛ یکی دیگر از نتایج اِشغال عمده وقت افراد توسط بخش خصوصی و دولتی

و فردی که اختلال در زمان زندگی اش ایجاد شده است، به این سمت می رود که تمام روابط انسانی اش را با اخلال روبرو کند! جامعه ای هم که روابط انسانی در آن با اختلال روبرو شده باشد، به سمت "نزاع" و "دعوا" و "اصطکاک" حرکت خواهد کرد و [در نتیجه] "هزینه های جامعه" ارتقا پیدا می کند.

پس با این سیر استدلال، ما نباید [لااقل عمده] بودجه را به بخش خصوصی و بخش دولتی بدهیم.

[اشکال دیگر هم این است که:] بهره وریِ فرد هم پایین می آید.

4/5/5. نیاز به تأمین مالی های بزرگ (در نتیجه: نیاز به خلق پول و بالتَبَع: تورّم و بالتَبَع: فاصله طبقاتی)؛ اشکال پنجمِ واگذاریِ عمده بودجه در اختیار بخش خصوصی و دولتی

پنجمین اشکالی که به تقویت شرکت های خصوصی و شرکت های دولتی از طریق لایحه بودجه وجود دارد، این است که: شرکت های بزرگ خصوصی و شرکت های بزرگ دولتی، نیاز به "تأمین مالی های بزرگ" دارند. و اگر ما تأمین مالی بزرگ را بپذیریم، حتماً باید "خلق پول" و عوارض آن را بپذیریم.⁽¹⁾

عموم مردم اغلب تصویری تحریف شده از خلق پول دارند که آن را با «مطبوعات چاپ» مرتبط می کنند. ... بانک های مرکزی و آن جعل کنندگان وجه اشتراک دارند. آنها پول را ex nihilo (از هیچ) خلق می کنند. موریس آلیس، برنده جایزه نوبل در علوم اقتصادی نیز معتقد است که تفاوتی بین پول ایجاد شده توسط بانک های مرکزی و جعل کنندگان (مجازات قانونی) وجود ندارد. از هیچ ساخته شده و به همان نتایج منجر می شود. تنها تفاوت این است که کسانی که از آن سود می برند متفاوت هستند.

منبع: CentralCharts

نمودارهای مرکزی

https://www.centralcharts.com/en/gm/1-learn/9-economics/35-central-bank/624-definition-money-creation

بانک ها نه تنها واسطه گر پول، بلکه خالق پول نیز هستند. توانایی بانک در خلق اعتبار ناشی از ویژگی منحصر به فرد آن در انتشار بدهی هایی (سپرده ها) است که به عنوان ابزار مبادله و پول مورد قبول آحاد اقتصادی است.

منبع: فصلنامه برنامه ریزی و بودجه (موسسه عالی آموزش و پژوهش مدیریت و برنامه ریزی ریاست جمهوری)

چکیده مقاله خلق پول بانکی و سازوکار انتقال تکانه ها

https://jpbud.ir/article-1-2217-fa.html

دریافت متن کامل مقاله:

https://jpbud.ir/article-1-2217-fa.pdf