مشخصات کتاب

سرشناسه:بیستونی، محمد، 1337 -

عنوان قراردادی:تفسیر نمونه .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)= A new narration of Holy Qur'an for young youth/ به اهتمام محمد بیستونی؛ با نظارت مکارم شیرازی.

مشخصات نشر:تهران: بیان جوان، 1385 -

مشخصات ظاهری:30 ج.؛ 14×5/10 س م.

تفسیرجوان (برگرفته از تفسیرنمونه) A new narration of =

Holy Quran for young youth// به اهتمام محمدبیستونی؛ بانظارت مکارم شیرازی.

تهران: بیان جوان، 1385- 30 ج.؛14×5/10 س م.

شابک دوره ای : ISBN 964-8399-71-9

(ج. 2) : ISBN 964-8399-19-0 فاپا.

ج.2-4،6-8،10،12-11،14،19،21،24-26(چاپ اول:1385).

ج. 1 - 30 (چاپ دوم: 1392) (فیپا).

کتابنامه. تفسیر نمونه. تفاسیر شیعه قرن 14

مکارم شیرازی،ناصر،1305 -. تفسیر نمونه. برگزیده

1385 73ت95ب/98BP 179/297

کتابخانه ملی ایران 35848-83م

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:ج. 2-4، 6-8، 12،10- 11، 14، 19، 21، 24 - 26 (چاپ اول: 1385).

یادداشت:ج.1 - 30 (چاپ دوم: 1391) (فیپا).

یادداشت:کتابنامه.

عنوان دیگر:تفسیر نمونه.

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

شناسه افزوده:مکارم شیرازی، ناصر، 1305 - . تفسیر نمونه. برگزیده

رده بندی کنگره:BP98/ب 95ت 73 1385

رده بندی دیویی:297/179

شماره کتابشناسی ملی:م 83-35848

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

جدید

با نظارت: حضرت آیة اللّه مکارم شیرازی

تفسیر جوان

(برگرفته از تفسیر نمونه )

YOUTH INTERPRETATION OF QURAN

جلد 2

(جزء دوم قرآن)

Volum 2

دکترمحمدبیستونی

سرشناسه:بیستونی، محمد، 1337 -

عنوان قراردادی:تفسیر نمونه .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)= A new narration of Holy Qur'an for young youth/ به اهتمام محمد بیستونی؛ با نظارت مکارم شیرازی.

مشخصات نشر:تهران: بیان جوان، 1385 -

مشخصات ظاهری:30 ج.؛ 14×5/10 س م.

تفسیرجوان (برگرفته از تفسیرنمونه) A new narration of =

Holy Quran for young youth// به اهتمام محمدبیستونی؛ بانظارت مکارم شیرازی.

تهران: بیان جوان، 1385- 30 ج.؛14×5/10 س م.

شابک دوره ای : ISBN 964-8399-71-9

(ج. 2) : ISBN 964-8399-19-0 فاپا.

ج.2-4،6-8،10،12-11،14،19،21،24-26(چاپ اول:1385).

ج. 1 - 30 (چاپ دوم: 1392) (فیپا).

کتابنامه. تفسیر نمونه. تفاسیر شیعه قرن 14

مکارم شیرازی،ناصر،1305 -. تفسیر نمونه. برگزیده

1385 73ت95ب/98BP 179/297

کتابخانه ملی ایران 35848-83م

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:ج. 2-4، 6-8، 12،10- 11، 14، 19، 21، 24 - 26 (چاپ اول: 1385).

یادداشت:ج.1 - 30 (چاپ دوم: 1391) (فیپا).

یادداشت:کتابنامه.

عنوان دیگر:تفسیر نمونه.

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

شناسه افزوده:مکارم شیرازی، ناصر، 1305 - . تفسیر نمونه. برگزیده

رده بندی کنگره:BP98/ب 95ت 73 1385

رده بندی دیویی:297/179

شماره کتابشناسی ملی:م 83-35848

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

عنوان: تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)

مؤلف: دکتر محمد بیستونی ویراستاری وتایپ وصفحه آرایی: سهیلاشاکری،فاطمه سرزهی

گروه تحقیق: صفورا بیستونی، زهرا بیستونی، آسیه بیستونی

امور فنی و رایانه: محمد علی بیستونی شمارگان: 3000 نسخه

نوبت و تاریخ چاپ: دوم ، سال 1392 شابک دوره ای: ISBN 964 - 8399 - 71 - 9

ناشر: انتشارات بیان جوان شا بک: (ج. 2):ISBN 964 - 8399 - 19 - 0

هرگونه نسخه برداری و چاپ از این کتاب، با اخذ مجوز کتبی از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بلامانع است.

نشانی: تهران - خیابان پاسداران - بین گلستان هشتم و نهم - روبروی پمپ بنزین - شماره 451 - طبقه اول - واحد 4

تلفکس: 22589626 E_mail :info@tafsirejavan.com

اَلاِْهْداءِ

اِلی سَیِّدِنا وَ نَبِیِّنا مُحَمَّدٍ

رَسُولِ اللّهِ وَ خاتَمِ النَّبِیّینَ وَ اِلی مَوْلانا

وَ مَوْلَی الْمُوَحِّدینَ عَلِیٍّ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ وَ اِلی بِضْعَةِ

الْمُصْطَفی وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَیِّدَةِ نِساءِ الْعالَمینَ وَ اِلی سَیِّدَیْ

شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَیْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ اِلَی الاَْئِمَّةِ التِّسْعَةِ

الْمَعْصُومینَ الْمُکَرَّمینَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ لاسِیَّما بَقِیَّةِ اللّهِ فِی الاَْرَضینَ وَ وارِثِ عُلُومِ

الاَْنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلینَ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِالظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِِحْیاءِ الْفَرائِضِ وَ مَعالِمِ الدّینِ ،

الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالی فَرَجَهُ الشَّریفَ فَیا مُعِزَّ

الاَْوْلِیاءَوَیامُذِلَ الاَْعْداءِاَیُّهَاالسَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَیْنَ الاَْرْضِ وَالسَّماءِقَدْمَسَّنا

وَ اَهْلَنَا الضُّرَّ فی غَیْبَتِکَ وَ فِراقِکَ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ

مُزْجاةٍ مِنْ وِلائِکَ وَ مَحَبَّتِکَ فَاَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ مِنْ مَنِّکَ وَ

فَضْلِکَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْکَ

اِنّا نَریکَ مِنَ الْمُحْسِنینَ

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی»

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی» در

مورد کتاب «تفسیر جوان» (منبع مطالعاتی و

تحقیقاتی اصلی «روش انس با قرآن»)

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

قرآن مجید بالاترین سند افتخار ما مسلمانان است و تاکسی با قرآن آشنا نشود ، پی به عظمت آن نخواهد برد و هر قدر آشنایی ما با ا ین کتاب بزرگ آسمانی افزون گردد ، به درجه اهمیت و عظمت آن بهتر پی می بریم ، مخصوصا برای حل مشکلات مسلمین در دنیای امروز ، بهترین راه گشا قرآن است .

به همین دلیل شایسته است نسل جوان برومند ما روز به روز با این کتاب آسمانی آشناتر گردد ، نه فقط به «خواندن» و «قرائت» و «حفظ» آن ، بلکه به «محتوا و معنای

قرآن» ، به یقین قرآن مجید می تواند صفا و روشنی ویژه ای به تمام زندگی آنان بدهد و از آنان افرادی باایمان ، شایسته ، قوی ، شجاع و طرفدار حق بسازد .

از آنجا که تفسیر نمونه بحمداللّه در میان تمام قشرها نفوذ یافته و تحولی در محیط ما ایجاد کرده است ، جناب آقای «دکتر محمد بیستونی» که فردی باذوق و علاقمند به مسائل اسلامی و مسائل جوانان است . ابتکاری به خرج داده و تفسیر نمونه را به صورت فشرده و خلاصه با «سبکی تازه» که به آسانی قابل استفاده برای همه جوانان باشد ، درآورده و به گونه ای که هم اکنون ملاحظه می کنید ، در اختیار آنان گذارده است . خداوند این خدمت را از ایشان قبول کند و به همه جوانان عزیز توفیق استفاده از آن را مرحمت فرماید .

ناصر مکارم شیرازی

28/8/79

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیم

توفیق نصیب گردید از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بازدید داشته باشم و مواجه شدم با یک باغستان گسترده پرگل و متنوع که به طور یقین از معجزات قرآن است که این ابتکارات و روش های نو و جالب را به ذهن یک نفر که باید مورد عنایت ویژه قرار گرفته باشد القاء نماید تا بتواند در سطح گسترده کودکان و جوانان و نوجوانان و غیرهم را با قرآن مجید مأنوس به طوری که مفاهیم بلند و باارزش قرآن در وجود آنها نقش بسته و روش آنها را الهی و

قرآنی نماید و آن برادر بزرگوار جناب آقای دکتر محمد بیستونی است که این توفیق نصیب ایشان گردیده و ذخیره عظیم و باقیات الصالحات جاری برای آخرت ایشان هست. به امید این که همه اقدامات با خلوص قرین و مورد توجه ویژه حضرت بقیت اللّه الاعظم ارواحنافداه باشد.

مرتضی مقتدایی

به تاریخ یوم شنبه پنجم ماه مبارک رمضان المبارک 1427

ویژگی ها و مزایای کتاب " تفسیر جوان"

1 - درج قول برتر و حذف اقوال متعدد در بیان تفسیر آیات.

2 - حفظ اصالت مطالب و مفاهیم ارائه شده در اصل تفسیر .

3 - خلاصه نمودن جملات طولانی در قالب عبارات کوتاه تر و ساده تر .

4 - اِعراب گذاری آیات و روایات به منظور سهولت حفظ کردن آنها .

5 - استفاده از سه خط تحریری برای آیات ، ترجمه و تفسیر ، به منظور مطالعه روان آنها.

6 - درج ترجمه روان و تفسیر هر آیه به صورت مستقل، به جز در آیاتی که با هم ارتباط تنگاتنگ دارند.

7 - تیترگذاری و تدوین مطالب کتاب به سبک کتاب های آموزشی به منظور تدریس آسان در جلسات تفسیر قرآن .

8 - انتشار در قطع کوچک به منظور استفاده از اوقات فراغت روزانه و سهولت قرار گرفتن در جیب.

9 - قیمت ارزان کتاب به منظور خرید همگان خصوصا جوانان عزیز و اُنس بیشتر جامعه با قرآن کریم .

محمد بیستونی

تهران - تابستان 1387

142 سَیَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النّاسِ ما وَلّیهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتی کانُوا عَلَیْها قُلْ لِلّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ یَهْدی مَنْ یَشاءُ اِلی صِراطٍ مُسْتَقیمٍ

به زودی سبک مغزان ازمردم می گویند: چه چیز آن ها ( مسلمانان ) را از قبله ای که بر آن بودند ، بازگردانید ؟ بگو : مشرق و مغرب ، از آنِ خدا است ، هرکس را بخواهد ، به راه راست هدایت می کند .

ماجرای تغییر قبله

« سُفَهاء » جمع « سَفیه » در اصل به معنی کسی است که بدنش سبک باشد و به آسانی جابه جا شود، این کلمه تدریجا به معنی سبک مغز به کار رفته ، خواه این سبک مغزی در امور دینی باشد یا دنیوی .

این آیه و چند آیه بعد ، به یکی از تحوّلات مهمّ تاریخ اسلام که موجی عظیم در میان مردم به وجود آورده ، اشاره می کند ، توضیح این که ؛ پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله مدّت سیزده سال پس از بعثت ، در مکه و چند ماه بعد از هجرت ، در مدینه ، به امر خدا به سوی

« بَیْتُ الْمُقَدَّس » نماز می خواند ، ولی بعد از آن ، قبله تغییریافت و مسلمانان مأمور شدند به سوی « کعبه » نماز گزارند.

در این که مدّت عبادت مسلمانان به سوی بیت المقدس در مدینه ، چند ماه بود ، مفسّران اختلاف نظر دارند ، از هفت ماه تا هفده ماه ذکر کرده اند، ولی هرچه بود، دراین مدّت مورد سرزنش یهود قرار داشتند ، چراکه بیت المقدّس در اصل قبله یهود بود ، آن ها به مسلمانان می گفتند : اینان از خود استقلال ندارند و به سوی قبله ما نماز می خوانند و این دلیل آن است که ما برحقّ هستیم .

این گفتگوها برای پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و مسلمانان ناگوار بود ، آن ها از یک سو مطیع فرمان خدا بودند و از سوی دیگر طعنه های یهود از آن ها قطع نمی شد ، برای همین جهت پیامبر صلی الله علیه و آله شب ها به اطراف آسمان می نگریست ، گویا در انتظار وحی الهی بود .

مدّتی ازاین انتظار گذشت تا این که فرمان تغییر قبله صادر شد و در حالی که پیامبر صلی الله علیه و آله دو رکعت نماز ظهر را در مسجد « بنی سالم » به سوی بیت المقدس خوانده بود ، جبرئیل

مأمور شد بازوی پیامبر صلی الله علیه و آله رابگیرد و روی اورا به سوی کعبه بگرداند .⁽¹⁾

یهود از این ماجرا سخت ناراحت شدند و طبق شیوه دیرینه خود به بهانه جویی و ایرادگیری پرداختند ، آن ها قبلاً می گفتند : ما بهتر از مسلمانان هستیم ، چراکه آن ها از نظر قبله استقلال ندارند و پیرو ما هستند، اما همین که دستور تغییر قبله از ناحیه خدا صادر شد ، زبان به اعتراض گشودند و گفتند : چرا این ها از قبله پیامبران پیشین امروز اعراض نمودند ؟ اگر قبله اوّل صحیح بود ، این تغییر چه معنی دارد ؟ و اگر دوّمی صحیح است ، چرا سیزده سال و چند ماه به سوی بیت المقدّس نماز خواندید ؟

خداوند به پیامبرش دستور می دهد : « به آن ها بگو : شرق و غرب عالم از آنِ خدا است ، هرکس را بخواهد ، به راه راست هدایت می کند » ( قُلْ لِلّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ یَهْدی مَنْ یَشاءُ اِلیصِراطٍ مُسْتَقیمٍ ) . .

این یک دلیل روشن و قاطع در برابر بهانه جویان بود که بیت المقدّس و کعبه و همه جا ملک خدا است ، اصلاً خدا خانه و مکانی ندارد ، مهمّ آن است که تسلیم فرمان او باشید ، هرجا خدا دستور دهد به آن سو نماز بخوانند ، مقدّس و محترم است و هیچ مکانی بدون عنایت او ، دارای شرافت ذاتی نمی باشد .

و تغییر قبله در حقیقت مراحل مختلف آزمایش و تکامل است و هریک مصداقی است از هدایت الهی، او است که انسان ها را به صراط مستقیم رهنمون می شود .

143 وَ کَذلِکَ جَعَلْناکُمْ اُمَّةً وَسَطا لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النّاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهیدا وَ ماجَعَلْنَاالْقِبْلَةَ الَّتی کُنْتَ عَلَیْها اِلاّ لِنَعْلَمَ مَنْ یَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ یَنْقَلِبُ عَلی عَقِبَیْهِ وَ اِنْ کانَتْ لَکَبیرَةً اِلاّ عَلَی الَّذینَ هَدَی اللّهُ وَ ما کانَ اللّهُ لِیُضیعَ ایمانَکُمْ اِنَّ اللّهَ بِالنّاسِ لَرَؤوُفٌ رَحیمٌ

همان گونه ( که قبله شما ، یک قبله میانه است ، ) شما را نیز امّت میانه ای قرار دادیم ( در حدّ اعتدال که میان افراط و تفریط هستید ) تا گواه بر مردم باشید و پیامبر هم گواه بر شما و ما آن

قبله ای را که قبلاً بر آن بودی ، تنها برای این قرار دادیم که افرادی که از پیامبر پیروی می کنند، ازآن ها که به جاهلیّت بازمی گردند ، مشخّص شوند ، اگرچه این جز بر کسانی که خداوند آن ها را هدایت کرده ، دشوار بود ( این را نیز بدانید که نمازهای شما دربرابر قبله سابق صحیح بوده ) وخدا هرگز ایمان ( نماز ) شمارا ضایع نمی گرداند، زیرا خداوند نسبت به مردم، رحیم و مهربان است .

امّت وسط

چرا قبله مسلمانان، قبله میانه است؟ زیرامسیحیان تقریبا به سمت مشرق می ایستادند ، به خاطر این که بیشتر ملل مسیحی در کشورهای عربی زندگی می کردند و برای ایستادن به سوی محل تولّد عیسی که در بیت المقدّس بود ، ناچار بودند به سمت مشرق بایستند و به این ترتیب جهت مشرق ، قبله آنان محسوب می شد ولی یهود که بیشتر در شامات و بابل و مانند آن ، به سر می بردند ، رو به سوی بیت المقدّس که برای آنان تقریبا در سمت غرب بود ، می ایستادند و به این ترتیب نقطه غرب ، قبله آنان بود .

اما « کعبه » که نسبت به مسلمانان آن روز ( مسلمانان مدینه ) در سمت جنوب و میان مشرق و مغرب قرار داشت، یک خط میانه محسوب می شد.

در حقیقت تمام این مطالب را می توان از جمله « وَ کَذلِکَ » استفاده کرد .

به هر حال قرآن گویا می خواهد رابطه ای میان همه برنامه های اسلامی ذکر کند و آن این که ؛ نه تنها قبله مسلمانان ، یک قبله میانه است ، که تمام برنامه هایشان ، این ویژگی را دارا است .

سپس اضافه می کند : « هدف این بود که شما گواه بر مردم باشیدو پیامبرهم گواه برشما باشد » ( لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النّاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهیدا ) .

تعبیر به « گواه بودن » امّت اسلامی بر مردم جهان و همچنین « گواه بودن » پیامبر صلی الله علیه و آله نسبت به مسلمانان ، ممکن است اشاره به اسوه و الگو بودن ، بوده باشد ، چراکه گواهان و شاهدان را همیشه از میان افراد نمونه انتخاب می کنند .

یعنی شما با داشتن این عقاید و تعلیمات ، امّتی نمونه هستید ، همان طور که پیامبر در

میان شما یک فرد نمونه است .

شما با عمل و برنامه خود گواهی می دهید که یک انسان می تواند هم مرد دین باشد و هم مرد دنیا ، در عین اجتماعی بودن، جنبه های معنوی و روحانی خود را کاملاً حفظ کند ، شما با این عقاید و برنامه ها، گواهیمی دهیدکه دین و علم، دنیا و آخرت،نه تنهاتضادّی باهم ندارند، بلکه یکی در خدمت دیگری است .

اسرار تغییر قبله

تغییر قبله از « بیت المقدّس » به « خانه کعبه » ، برای همه سؤال انگیز بود ، آن ها که گمان می کردند هر حکمی باید ثابت باشد ، می گفتند : اگر می بایست ما به سوی کعبه نماز بخوانیم ، چرا از همان روز اوّل نگفتند ؟ و اگر بیت المقدّس مقدّم بود که قبله انبیاء پیشین محسوب می شد ، چرا تغییر یافت ؟

دشمنان نیز میدان وسیعی برای سمّ پاشی یافتند ، شاید می گفتند : او در آغاز متوجّه قبله پیامبران گذشته شد ، امّا پس از پیروزی هایش ، نژادپرستی بر او غلبه نمود و آن را به قبله

قوم خود تبدیل کرد ، یا می گفتند : او برای جلب توجّه یهود و مسیحیان ، نخست بیت المقدّس را پذیرفت ، هنگامی که مؤثّر نیفتاد ، آن را تبدیل به کعبه کرد .

بدیهی است این وسوسه ها ، آن هم در جامعه ای که هنوز نور علم و ایمان زوایای را روشن نساخته بود و رسوبات دوران شرک و بت پرستی هنوز در آن وجود داشت، چه نگرانی و اضطرابی ایجاد می کند .

لذا قرآن صریحا در آیه فوق می گوید : این یک آزمایش بزرگ برای مشخّص شدن موضع مؤمنان و مشرکان بود .

بعید نیست یکی از علل مهمّ تغییر قبله ، مسأله زیر باشد ؛

از آن جاکه خانه کعبه در آن زمان کانون بت های مشرکان بود، دستور داده شد ؛ مسلمانان موقّتا به سوی بیت المقدّس نماز بخوانند و به این ترتیب صفوف خود را از مشرکان جدا کنند .

اما هنگامی که به مدینه هجرت کردند و تشکیل حکومت و ملّتی دادند و صفوف آن ها از دیگران کاملاً مشخّص شد ، دیگر ادامه این وضع ضرورت نداشت ،

در این هنگام به سوی کعبه ، قدیمی ترین مرکز توحید و پرسابقه ترین کانون انبیاء بازگشتند .

بدیهی است هم نمازخواندن به سوی بیت المقدّس برای آن هاکه خانه کعبه راسرمایه معنوی نژاد خود می دانستند ، مشکل بود و هم بازگشت به سوی کعبه بعد از بیت المقدّس ، بعد از عادت کردن به قبله نخست .

مسلمانان به این وسیله در بوته آزمایش قرار گرفتند ، تا آن چه از آثار شرک در وجودشان است ، در این کوره داغ بسوزد و پیوندهای خود را از گذشته شرک آلودشان ببرند و روح تسلیم مطلق در برابر فرمان حق در وجودشان پیدا گردد .

اصولاً همان گونه که گفتیم : خدا مکان و محلّی ندارد ، قبله ، رمزی است برای وحدت صفوف و احیای خاطره های توحیدی و تغییر آن ، هیچ چیز را دگرگون نخواهد کرد، مهمّ تسلیم بودن در برابر فرمان او و شکستن بت های تعصّب و لجاجت و خود خواهی است .

امّت اسلامی ، یک امّت معتدل و میانه رو است

کلمه « وَسَط » در لغت هم به معنی حدّ متوسّط در میان دو چیز آمده و هم به معنی جالب و زیبا و عالی و شریف و این هردو ظاهرا به یک حقیقت بازمی گردد، زیرا معمولاً شرافت و زیبایی در آن است که چیزی از افراط و تفریط دور باشد و در حدّ اعتدال قرار گیرد.

چه تعبیر جالبی در این جا قرآن درباره امّت اسلامی کرده است ، آن ها را یک امّت میانه و معتدل نامیده است . معتدل از نظر عقیده که نه راه غلوّ را می پیمایند و نه راه تقصیر و شرک ، نه طرفدار جبرند و نه تفویض ، نه درباره صفات خدا معتقد به تشبیهند و نه تعطیل .

معتدل از نظر ارزش های معنوی و مادّی ، نه به کلّی در جهان مادّه فرومی روند که معنویّت به فراموشی سپرده شود و نه آن چنان در عالم معنی فرومی روند که از جهان مادّه به کلّی بی خبر گردند ، نه همچون گروه عظیمی از یهود جز گرایش مادّی چیزی را نشناسند و نه همچون راهبان مسیحی به کلّی ترک دنیا گویند .

جمود دارند که علوم دیگران را پذیرا نشوند و نه آن گونه معتدل از نظر علم و دانش ، نه

آن چنان بر دانسته های خود خودباخته اند که به دنبال هر صدایی برخیزند .

معتدل از نظر روابط اجتماعی ، نه اطراف خود حصاری می کشند که از جهانیان به کلّی جدا شوند و نه اصالت و استقلال خود را از دست می دهند که همچون غرب زدگان و شرق زدگان در این ملّت و آن امّت ذوب شوند . معتدل از نظر شیوه های اخلاقی ، از نظر عبادت ، از نظر تفکّر و خلاصه معتدل در تمام جهات زندگی و حیات .

یک مسلمان واقعی هرگز نمی تواند انسان یک بعدی باشد ، بلکه انسانی است دارای ابعاد مختلف ، متفکّر ، باایمان ، دادگر ، مجاهد ، مبارز ، شجاع ، مهربان ، فعّال ، آگاه و باگذشت.

تعبیر به حدّ وسط ، تعبیری است که از یک سو مسأله شاهد و گواه بودن امت اسلامی را مشخّص می سازد ، زیرا کسانی که در خطّ میانه قرار دارند، می توانند تمام خطوط انحرافی در چپ و راست را ببینند .

و از سوی دیگر تعبیری است که دلیل مطلب نیز در آن نهفته است و می گوید : اگر شما

گواهان خلق جهان هستید ، به دلیل همین اعتدال و امّت وسط بودنتان است .⁽¹⁾

اگر آن چه را در معنی لغت « وَسَط » در بالا گفتیم ، در ملّتی جمع باشد ، بدون شکّ طلایه داران حقّ هستند و شاهدان حقیقت ، چراکه برنامه های آن ها، میزان و معیاری است برای بازشناسی حقّ از باطل .

جمله « لِنَعْلَمَ » ( تا بدانیم ) و مانند آن که در قرآن کرارا در مورد خداوند به کار رفته است ، به این معنی نیست که خداوند چیزی را نمی دانسته و سپس از آن آگاه شده است ، بلکه مراد، همان تحقّق و عینیّت پیدا کردن این واقعیّت ها است .

144 قَدْ نَری تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّماءِ فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضیها فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ حَیْثُ ما کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ وَ اِنَّ الَّذینَ اوُتُوا .

الْکِتابَ لَیَعْلَمُونَ اَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ مَا اللّهُ بِغافِلٍ عَمّا یَعْمَلُونَ

نگاه های انتظارآمیز تو را به سوی آسمان ( برای تعیین قبله نهایی ) می بینیم، اکنون تو را به سوی قبله ای که ازآن خشنود باشی، بازمی گردانیم، روی خود را به جانب مسجدالحرام کن و هرجا باشید ، روی خود را به جانب آن بگردانید و کسانی که کتاب آسمانی به آن ها داده شده ، به خوبی می دانند این فرمان حقّی است که از ناحیه پروردگارشان صادر شده ( و در کتاب های خود خوانده اند که پیغمبر اسلام به سوی دو قبله نماز می خواند ) و خداوند از اعمال آن ها ( در مخفی داشتن آیات ) غافل نیست .

همه جا رو به سوی کعبه کنید

می دانیم این تغییر قبله طبق روایات در حال نماز ظهر بود و در یک لحظه حسّاس و چشم گیر انجام گرفت ، پیک وحی خداوند بازوان پیامبر صلی الله علیه و آله را گرفته و از بیت المقدّس به سوی کعبه برگردانید و فورا مسلمانان صفوف خود را تغییر دادند ، حتّی در روایتی

می خوانیم که ؛ زن ها جای خود را به مردان و مردان ، جای خود را به زنان دادند ( باید توجّه داشت که بیت المقدّس تقریبا در سمت شمال بود، در حالی که کعبه درست در سمت جنوب قرار داشت ) .

جالب این که تغییر قبله، یکی از نشانه های پیامبرگرامی اسلام صلی الله علیه و آله در کتب پیشین ذکر شده بود ، چه این که آن ها خوانده بودند که او به سوی دو قبله نماز می خواند (یُصَلّی اِلَی الْقِبْلَتَیْنِ) .

لذا در آیه فوق بعد از این فرمان اضافه می کند : « کسانی که کتاب آسمانی به آن ها داده شده است ، می دانند این فرمان حقّی است از ناحیه پروردگارشان » ( وَ اِنَّ الَّذینَ اوُتُوا الْکِتابَ لَیَعْلَمُونَ اَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ ) .

به علاوه همین امر که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله تحت تأثیر عادات محیط خود قرار نگرفت و کعبه را که مرکز بت ها و مورد علاقه عموم عرب بود ، در آغاز کنار گذاشت و قبله یک

اقلیّت محدود را به رسمیّت شناخت ، خود دلیلی بر صدق دعوت او و الهی بودن برنامه هایش به شمار می رفت .

و در پایان اضافه می کند: «خداونداز اعمال آن هاغافل نیست» (وَ مَا اللّهُ بِغافِلٍ عَمّا یَعْمَلُونَ) .

یعنی آن ها به جای این که این تغییر قبله را به عنوان یک نشانه صدق او که در کتب پیشین آمده ، معرفی کنند ، کتمان کرده و به عکس روی آن جنجال به راه انداختند، خدا هم از اعمالشان آگاه است و هماز نیّاتشان .

معنی « شَطْر »

موضوع دیگری که در این جا قابل دقّت می باشد ، این است که ؛ در آیه فوق به جای کلمه « کعبه »، « شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ » ذکر شده است .

این تعبیر ممکن است به خاطر آن باشد که برای آن ها که در نقاط دور از مکّه نماز می خوانند ، محاذات با خانه کعبه بسیار دشوار و غیرممکن است ، لذا به جای خانه کعبه ،

« مَسْجِدُ الْحَرامِ » که محل وسیع تری است ، ذکر شده و مخصوصا کلمه « شَطْر » که به معنی سمت و جانب است،انتخاب گردیده،تاانجام این دستوراسلامی، برای همگان درهرجاباشند، مُیَسَّر گردد ، به علاوه تکلیف صفّ های طولانی نماز جماعت که در بسیاری اوقات از طول کعبه بیشتر است ، روشن شود .

کاملاً بدیهی است که محاذات دقیق با خانه کعبه و حتّی با مسجدالحرام ، گرچه برای کسانی که از دور نماز می خوانند ، کار بسیار مشکلی است ، ولی ایستادن به سمت آن، برای همه آسان است .

کعبه ، مرکز یک دایره بزرگ

اگر کسی از بیرون کره زمین به صفوف نمازگزاران مسلمان که رو به سوی کعبه نماز می خوانند ، بنگرد ، دوایر متعددی را می بیند که یکی در درون دیگری قرار گرفته تا به کانون اصلی که نقطه کعبه است، می رسد و وحدت و مرکزیّت آن رامشخّص می سازد .

بی شکّ این قبله از برنامه ای که مثلاً مسیحیان دارندکه همگی در هرجا باشند ، به سمت مشرق نماز می خوانند ، الهام بخش تر است . جالب این که توجّه خاصّ مسلمانان به تعیین سمت کعبه، سبب شدکه علم هیأت و جغرافیا درآغاز اسلام درمیان مسلمانان به سرعت رشد کند، زیرا که محاسبه سمت قبله در نقاط مختلف روی زمین بدون آشنایی با این علوم امکان نداشت .

145 وَ لاَِنْ اَتَیْتَ الَّذینَ اوُتُواالْکِتابَ بِکُلِّ ایَةٍ ماتَبِعُوا قِبْلَتَکَ وَ ما اَنْتَ بِتابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَ ما بَعْضُهُمْ بِتابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَ لاَِنِ اتَّبَعْتَ اَهْواءَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ اِنَّکَ اِذا لَمِنَ الظّالِمینَ

سوگند که اگر هرگونه آیه ( و نشانه و دلیلی ) برای ( این گروه ) از اهل کتاب بیاوری ، از قبله تو پیروی نخواهند کرد و تو نیز هیچ گاه از قبله آنان پیروی نخواهی نمود ( آن ها نباید تصوّر کنند که بار دیگر تغییر قبله امکان پذیر است ) و هیچ یک از آن هاپیروی از قبله دیگری نمی کنند و اگر تو پس از این آگاهی ،متابعت هوس های آن ها کنی، مسلّما از ستمگران خواهی بود .

افراد متعصّب و نادان ، به هیچ قیمت راضی نمی شوند

در تفسیر آیه قبل خواندیم که اهل کتاب می دانستند تغییر قبله از بیت المقدّس به سوی کعبه، نه تنها ایرادی بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نیست ، بلکه از جمله نشانه های حقّانیّت او است ، زیرا در کتاب های خود خوانده بودند که پیامبر موعود به سوی دو قبله نماز می خواند ، ولی تعصّب ها نگذاشت آن ها حقّ را بپذیرند .

اصولاً انسان تا زمانی که تصمیم گیری قبلی روی مسائل نکرده باشد،مایل به تفاهم است و می توان بادلیل و منطق یاارائه معجزات، عقیدهاورا تغییرداد و حقیقتی را برای او اثبات نمود.

اما هنگامی که موضع خود را قبلاً به طور قطع مشخّص کرده ، مخصوصا در مورد افراد متعصّب و نادان ، چنین کسانی را به هیچ قیمت نمی توان تغییر داد .

در قرآن نظیر این گونه خطاب ها که به صورت قضایای شرطیه است ، نسبت به پیامبر مکرّر دیده می شود و هدف آن در واقع سه چیز است ؛

نخست این که همگان بدانند در قوانین الهی هیچ گونه تبعیض و تفاوتی میان مردم نیست و حتّی پیامبران نیز مشمول این قوانین هستند ، بنابراین اگر به فرض محال ، پیامبر صلی الله علیه و آله هم انحرافی از حقّ پیدا کند ، مشمول کیفر پروردگار خواهد شد ، هرچند چنین فرضی در مورد پیامبران با آن ایمان و علم سرشار و مقام تقوا و پرهیزکاری امکان پذیر نیست ( و به اصطلاح قضیه شرطیّه دلالت بر وجود شرط نمی کند ) .

دیگر این که سایر مردم حساب خود را کاملاً برسند و بدانند جایی که پیامبر چنین است ، آن ها چگونه باید مراقب مسؤولیّت های خویش باشند و هرگز نباید تسلیم تمایلات انحرافی دشمنان و جار و جنجال های آن ها شوند .

سوّم این که روشن شود پیامبر نیز از خود اختیار هیچ گونه تغییر و دگرگونی در احکام خدا را ندارد و به اصطلاح چنان نیست که بشود با او به کنار آیند و سازش نمایند ، بلکه او نیز بنده ای است سر بر فرمان پروردگار .

146 اَلَّذینَ اتَیْناهُمُ الْکِتابَ یَعْرِفُونَهُ کَمایَعْرِفُونَ اَبْناءَهُمْ وَ اِنَّ فَریقامِنْهُمْ لَیَکْتُمُونَ الْحَقَّ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ

کسانی که کتب آسمانی به آن ها داده ایم ، او ( پیامبر ) راهمچون فرزند خود می شناسند ( اگرچه ) جمعی از آنان حقّ را آگاهانه کتمان می کنند .

اهل کتاب به خوبی پیامبر صلی الله علیه و آله را می شناسند

این آیه پرده از حقیقت جالبی برمی دارد و آن این که ؛ بیان صفات جسمی و روحی و ویژگی های پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در کتب پیشین ، به قدری زنده و روشن بوده است که ترسیم کاملی از او در اذهان کسانی که با آن کتب ، سروکار داشته اند ، می نمود .

آیا کسی می تواند احتمال دهد که در آن کتب هیچ نامی از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و نشانی از وی نبوده ، ولی پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله با این صراحت در مقابل چشم آن ها بگوید که تمام صفات من در کتب شما موجود است ، آیا اگر چنین بود ، همه دانشمندان اهل کتاب به

مبارزه شدید و صریح بر ضدّ او برنمی خاستند و به او نمی گفتند : این تو و این کتاب های ما، در کجای آن نام و صفات تو ثبت است ؟ و آیا ممکن بود حتّی یک نفر از علمای آنان در برابر پیامبراسلام صلی الله علیه و آله تسلیم شود ؟

پس این گونه آیات ، خود دلیل بر صدق و حقّانیّت خودش می باشد ، چنان که از « عبداللّه بن سلام » که از علمای یهود بود و سپس اسلام را پذیرفت ، نقل شده که می گفت : « اَنَا اَعْلَمُ بِهِ مِنّی بِابْنی : من پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را بهتر از فرزندم می شناسم » .⁽¹⁾

147 اَلْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ فَلا تَکُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرینَ

این (فرمان تغییر قبله) حکم حقّی از طرف پروردگار تو است، بنابراین هرگز از تردیدکنندگان در آن مباش . .

و با این جمله پیامبر را دلداری می دهد و تأکید می کند در برابر سمّپاشی های دشمنان ذرّه ای تردید ، چه در مسأله تغییر قبله و چه در غیر آن ، به خود راه ندهد ، هرچند دشمنان تمام نیروهای خود را در این راه بسیج کنند .

مخاطب در این سخن، گرچه شخص پیامبر صلی الله علیه و آله است، ولی همان گونه که در آیات گذشته نیز گفتیم ، در واقع هدف همه مردم می باشند وگرنه مسلّم است پیامبری که از طریق شهود با وحی سر و کار دارد ، هیچ گاه شکّ و تردیدی به خود راه نمی دهد ، چراکه وحی برای او ، جنبه حسّ و عین الیقین دارد .

148 وَ لِکُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلّیها فَاسْتَبِقُوا الْخَیْراتِ اَیْنَ ماتَکُونُوا یَأْتِ بِکُمُ اللّهُ جَمیعا اِنَّ اللّهَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍقَدیرٌ

هر طایفه ای قبله ای دارد که خداوند آن را تعیین کرده است( بنابراین زیاد درباره قبله گفتگونکنید و به جای آن، ) درنیکی هاو اعمال خیربریکدیگر سبقت جویید و هرجاباشید،

خداوند شما را ( برای پاداش و کیفر در برابر اعمال نیک و بد درروز رستاخیز ) حاضر می کند ، زیرا او بر هر کاری ، توانا است .

هر امتّی قبله ای دارد

در طول تاریخ انبیاء، قبله های مختلفی بوده و تغییرآن، چیز عجیبی نیست، قبله، همانند اصول دین نیست که تغییرناپذیرباشد و یا همچون امور تکوینی که تخلّف در آن، میسّر نشود، بنابراین زیاد درباره قبله گفتگو نکنید و به جای آن ، « در اعمال خیر و نیکی ها بر یکدیگر سبقت جویید » ( فَاسْتَبِقُوا الْخَیْراتِ ) .

در عوض این که تمام وقت خود را صرف گفتگو در این مسأله فرعی کنید ، به سراغ خوبی ها و پاکی ها بروید که میدان وسیع و گسترده ای دارد و در آن از یکدیگر پیشی گیرید ، زیرا معیار ارزش وجودی شما ، عمل پاک و نیک شما است .

سپس به عنوان یک هشدار به خرده گیران و تشویق نیکوکاران می فرماید : « هرجا باشید ،

خداوند همه شما را حاضر خواهد کرد » ( اَیْنَ ما تَکُونُوا یَأْتِ بِکُمُ اللّهُ جَمیعا ) .

در آن دادگاه بزرگ رستاخیز که صحنه نهایی پاداش و کیفر است .

چنین نیست که عدّه ای مشغول انجام بهترین کارها باشند و گروهی دیگر جز سمّ پاشی و تخریب و اخلال کار دیگری نکنند و باهم یکسان باشند و حساب و کتاب و جزایی در کار نباشد ، مسلم بدانید چنان روزی در پیش است و به همه حساب ها رسیدگی می شود .

آن روز که یاران مهدی "عَجَّلَ اللّه ُ تَعالی فَرَجَهُ الشَّریف" جمع می شوند

در روایات متعددی که از ائمه اهل بیت علیهم السلام به ما رسیده است ، جمله « اَیْنَ ما تَکُونُوا یَأْتِ بِکُمُ اللّهُ جَمیعا » به اصحاب مهدی "عَجَّلَ اللّه" تفسیر شده است .

از جمله در کتاب « روضه کافی » از امام باقر نقل شده است که بعد از ذکر این جمله ، فرمود : « یَعْنی اَصْحابَ الْقائِمِ ، الثَّلاثَمِائَةٍ وَ الْبِضْعَةَ عَشَرَ رَجُلاً هُمْ وَ اللّهِ الاُْمَّةُ الْمَعْدُودَةُ قالَ یَجْتَمِعُونَ وَاللّهِ فی ساعَةٍ واحِدَةٍ قَزَعٌ کَقَزَعِ الْخَریفِ: منظور، اصحاب امام قائم که

سیصد و سیزده نفرند، به خدا سوگند منظوراز « امّة معدودة » آن ها هستند ، به خدا سوگند در یک ساعت همگی جمع می شوند ، همچون پاره های ابر پاییزی که بر اثر تندباد ، جمع و متراکم می گردد » .⁽¹⁾

از امام علیّ بن موسی الرّضا نیز نقل شده : « وَ ذلِکَ وَ اللّهِ اِنْ لَوْ قامَ قائِمُنا یَجْمَعُ اللّهُ اِلَیْهِ جَمیعَ شیعَتِنا مِنْ جَمیعِ الْبُلْدانِ : به خدا سوگند هنگامی که مهدی قیام کند ، تمام پیروان ما را از تمام شهرها گرد او جمع می کند » .⁽²⁾

بدون شک این تفسیر از مفاهیم « بُطُون » آیه است ، چراکه می دانیم طبق روایات ، آیات قرآن گاه معانی متعدّدی دارد که یک معنی ظاهر و همگانی عمومی است و دیگری معنی درونی و به اصطلاح بطن آیه است که جز پیامبر صلی الله علیه و آله و امامان علیهم السلام و کسانی که خدا بخواهد ، از آن آگاه نیستند . .

به تعبیر دیگر ؛ در حقیقت این روایات اشاره به آن است که خدایی که قدرت دارد ذات پراکنده خاک انسان ها را در قیامت از نقاط مختلف جهان ، جمع آوری کند ، به آسانی می تواند یاران مهدی را در یک روز و یک ساعت برای افروختن نخستین جرقه های انقلاب به منظور تأسیس حکومت عدل الهی و پایان دادن به ظلم و ستم جمع نماید .

149 وَ مِنْ حَیْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ اِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ وَ مَااللّهُ بِغافِلٍ عَمّا تَعْمَلُونَ

از هرجا ( و از هر شهر و نقطه ای ) خارج شدی ( به هنگام نماز )روی خود را به جانب مسجدالحرام کن ، این دستور حقّی است از طرف پروردگار تو و خداوند از کردار شما غافل نیست .

این تأکیدات پی درپی که در آیه بعد نیز تعقیب خواهد شد ، همگی حاکی از این حقیقت است که مسأله تغییر قبله و نسخ حکم سابق ، برای گروهی از تازه مسلمانان نیز گران و

سنگین بوده ، همان گونه که برای دشمنان لجوج، دستاویزی برای سمّ پاشی .

در این جا و به طور کلّی در همه تحوّلات و انقلاب های تکاملی چیزی که می تواند به گفتگوها پایان دهد و تردیدها و شک ها را بزداید ، همان قاطعیّت و صراحت و تأکیدهای متوالی و کوبنده است ، هرگاه رهبر جمعیّت در این مواقع حساس با لحن قاطع و برنده و غیرقابل تغییر ، موضع خود را مشخّص کند ، دوستان را مصمّم تر و دشمنان را برای همیشه مأیوس خواهد ساخت و این نکته کرارا در قرآن به وضوح دیده می شود .

به علاوه این تکرار و تأکیدها درحقیقت تکرار محض نیست، بلکه دستورات تازه ای نیز هم همراه دارد ، از جمله این که در آیات گذشته تکلیف مسلمانان در ارتباط با مسأله قبله نسبت به شهری که در آن زندگی می کردند ، مشخّص شده بود ، اما در این آیه و آیه بعد ، حکم نمازگزاران را به هنگام مسافرت در هر نقطه و هر دیار، روشن می سازد .

150 وَ مِنْ حَیْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ حَیْثُ ما کُنْتُمْ فَوَلُّوا

وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ لِئَلاّ یَکُونَ لِلنّاسِ عَلَیْکُمْ حُجَّةٌ اِلاَّ الَّذینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنی وَ لاُِتِمَّ نِعْمَتیعَلَیْکُمْ وَلَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ

و از هرجا خارج شدی، روی خود را به جانب مسجدالحرام کن و هرجا بودید ، روی خود را به سوی آن کنید تا مردم جز ظالمان ( که دست از لجاجت برنمی دارند ، ) دلیلی بر ضدّ شما نداشته باشند ( زیرا از نشانه های پیامبر که در کتب آسمانی پیشین آمده ، این است که او به سوی دو قبله نماز می خواند ) ازآن ها نترسید ( و تنها ) از من بترسید ( این تغییر قبله ، به خاطر آن بود که ) نعمت خود را بر شما تمام کنم تا هدایت شوید .

تنها از خدا بترس

در این آیه به سه نکته مهمّ اشاره می کند ؛

1 - کوتاه شدن زبان مخالفان ؛ می گوید : « این تغییر قبله ، به خاطر آن صورت گرفت که مردم حجّتی بر ضدّ شما نداشته باشند » ( لِئَلاّ یَکُونَ لِلنّاسِ عَلَیْکُمْ حُجَّةٌ ) .

هرگاه این تغییر قبله صورت نمی گرفت ، از یک سو زبان یهود به روی مسلمانان باز می شد و می گفتند : ما در کتب خود خوانده ایم که نشانه پیامبر موعود ، این است که به سوی دو قبله نماز می خواند و این نشانه در محمّد صلی الله علیه و آله نیست و از سوی دیگر مشرکان ایراد می کردند که او مدّعی است برای احیاء آیین ابراهیم آمده ، پس چرا خانه کعبه را که پایه گذارش ، ابراهیم است ، فراموش نموده ، اما حکم تغییر قبله موقّت به قبله دائمی ، زبان هردو گروه را بست .

ولی از آن جا که همیشه افراد بهانه جو و ستمگری هستند که در برابر هیچ منطقی تسلیم نمی شوند ، استثنایی برای این موضوع قائل شده ، می گوید : « مگر کسانی از آن ها که ستم کرده اند » ( اِلاَّ الَّذینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ ) .

که این افراد ، به هیچ صراطی مستقیم نیستند ، اگر به سوی بیت المقدّس نماز بخوانید ، می گویند : این قبله یهود است و شما دنباله رو دیگران هستید و اگر به سوی کعبه بازگردید ،

می گویند: شماثبات و بقایی ندارید، بقیه آیین شما نیزبه زودی دستخوش دگرگونی خواهد شد.

این بهانه جویان به حقّ شایسته نام ستمگر و ظالم می باشند ،چراکه هم بر خود ستم می کنند و هم برمردم که سدّ راه هدایتآن ها می شوند.

2 - از آن جاکه نامیدن این گروه لجوج را با نام « ستمگر » ، ممکن بود در بعضی تولید وحشت کند، می گوید: «از آن ها هرگز نترسید و تنها ازمن بترسید» ( فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنی ) .

این یکی ازاصول کلّی و اساسی تربیت اسلامی است که از هیچ چیزی و هیچ کسی جز خدا نباید ترس داشت، تنها ترس از خدا( یا صحیح تر، ترس از نافرمانی او ) شعار هرمسلمان باایماناست که اگر این اصل بر روح و جان آن ها پرتوافکن شود، هرگزشکست نخواهند خورد .

اما مسلمان نماهایی که به عکس دستور بالا ، گاه از شرق می ترسند و گاه از قدرت غرب، گاه از منافقین داخلی و گاه از دشمنان خارجی، خلاصه از همه چیز و همه کس جز خدا وحشت دارند، آن ها همیشه زبون و حقیر و شکست خورده اند .

3 - تکمیل نعمت خداوند به عنوان آخرین هدف برای تغییر قبله ذکر شده ، می فرماید : این به خاطر آن بود که شما را تکامل بخشم و از قید تعصّب برهانم و « نعمت خود را بر شما تمام کنم تا هدایت شوید » ( وَ لاُِتِمَّ نِعْمَتی عَلَیْکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ ) .

درحقیقت تغییر قبله ، یک نوع تربیت و تکامل نعمت برای مسلمانان بود تا با انضباط اسلامی آشنا شوند و از تقلید و تعصّب برهند ، زیرا همان گونه که گفتیم ، خداوند در آغاز برای جدا کردن صفوف مسلمانان از بت پرستان که در برابر کعبه که آن روز بتخانه بزرگی بود ، سجده می کردند ، دستور داد به سوی بیت المقدّس نماز بخوانند ، تا موضع آنان در

برابر مشرکان مشخص گردد ، اما بعد از هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله همزمان با تشکیل حکومت اسلامی ، دستور توجّه به سوی کعبه صادر شد و مسلمانان متوجّه قدیمی ترین خانه توحید شدند و به این ترتیب یک مرحله از تکامل جامعه اسلامی تحقّق یافت .

151 کَمااَرْسَلْنا فیکُمْ رَسُولاً مِنْکُمْ یَتْلُوا عَلَیْکُمْ ایاتِنا وَیُزَکّیکُمْ وَ یُعَلِّمُکُمُ الْکِتابَ

وَ الْحِکْمَةَ وَ یُعَلِّمُکُمْ مالَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ

همان گونه ( که با تغییر قبله نعمت خود را بر شما کامل کردیم ، )رسولی در میان شما از نوع خودتان فرستادیم تا آیات مارابر شما بخواند و شمارا تزکیه کند و کتاب و حکمت بیاموزد و آن چه نمی دانستید ، به شما یاد دهد .

برنامه های چهارگانه رسول اللّه

البته نعمت وجود پیامبری از نژاد عرب برای آغاز کار بود ، اما سرانجام مسأله نژاد و وطن ( جغرافیایی ) از برنامه ها حذف شد و دستور اصلی و جاودانه اسلام که « جهان » ، را وطن و « انسانیّت » ، را نژاد معرفی می کند ، اعلام گردید .

بعد از ذکر این نعمت ، به چهار نعمت دیگر که از برکت این پیامبر ، عاید مسلمین شد ، اشاره می کند ؛

1 - «آیات مارابر شما می خواند»(یَتْلُوا عَلَیْکُمْ ایاتِنا) .

« یَتْلُوا » از ماده « تِلاوَت » به معنی پی درپی درآوردن است ، لذا هنگامی که عباراتی پی درپی (و روی نظام صحیح) خوانده شود، ازآن تعبیر به تِلاوَت می کنند، یعنی پیامبر صلی الله علیه و آله ، سخنان خدا را روی نظام صحیح و مناسبی پی درپی بر شما می خواند تا قلوبتان را آماده پذیرش معانی آن کند ، بنابراین تلاوت منظم و حساب شده پیامبر صلی الله علیه و آله برای ایجاد آمادگی برای تعلیم و تربیت است که در جمله های بعد به آن اشاره می شود .

2 - « او شما را پرورش می دهد » ( وَ یُزَکّیکُمْ ) .

« تَزْکِیَة » در اصل ( چنان که « راغب » در « مفردات » گوید ، ) به معنی افزودن و نموّ دادن است ، یعنی او با کمک گرفتن از آیات خدا بر کمالات معنوی و مادّی شما می افزاید و روحتان را نموّ می دهد ، گل های فضیلت را بر شاخسار وجودتان آشکار می سازد و انواع صفات زشت را که در عصر جاهلیّت ، جامعه شما را فراگرفته بود ، می زداید .

3 - « و کتاب و حکمت به شما می آموزد » ( وَ یُعَلِّمُکُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ ) .

گرچه « تعلیم » به طور طبیعی مقدّم بر « تربیت » است ، همان گونه که سابقا هم اشاره کردیم ، قرآن مجید برای اثبات این حقیقت که هدف نهایی ، « تربیت » است ، غالبا آن را مقدم بر تعلیم آورده است ؛

فرق میان « کتاب » و « حکمت » ، ممکن است از این نظر باشد که کتاب ، اشاره به آیات قرآن و وحی الهی است که به صورت اعجاز برپیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده، ولی حکمت، سخنان و تعلیمات پیامبر صلی الله علیه و آله است که "سُنَّت" نام دارد .

و نیز ممکن است « کتاب » اشاره به اصل دستورات باشد و « حکمت » ، اشاره به اسرار ، فلسفه ها ، علل و نتایج آن باشد .

4 - « و آن چه را نمی دانستید، به شما تعلیم می دهد » ( وَ یُعَلِّمُکُمْ ما لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ ) .

گرچه این موضوع در جمله قبل که تعلیم کتاب و حکمت است ، وجود داشته ، ولی قرآن مخصوصا آن را تفکیک می کند تا به آن ها بفهماند اگر پیامبران نبودند ، بسیاری از علوم

برای همیشه از شما مخفی بود ، آن ها تنها رهبر اخلاقی و اجتماعی نبودند ، بلکه پیشوای علمی نیز بودند که بدون رهبری آن ها علوم انسانی نضج نمی گرفت.

152 فَاذْکُرُونی اَذْکُرْکُمْ وَ اشْکُرُوا لی وَ لا تَکْفُرُونِ

پس به یاد من باشید تا به یاد شماباشم و شکر مرا گویید وکفران (در برابر نعمت ها) نکنید .

بدیهی است جمله « مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم » ، اشاره به یک معنی عاطفی میان خدا و بندگان نیست ، آن گونه که در میان انسان ها است که به هم می گویند : به یاد ما باشید ، تا به یاد شماباشیم .

بلکه اشاره به یک اصل تربیتی و تکوینی است ، یعنی به یاد من باشید ، به یاد ذات پاکی که سرچشمه تمام خوبی ها و نیکی ها است و به این وسیله روح و جان خود را پاک و روشن سازید و آماده پذیرش رحمت پروردگار ، توجّه شما به این ذات پاک شما را در فعالیّت ها مخلص تر، مصمّم تر، نیرومندتر و متّحدتر می سازد .

همان گونه که منظور از « شکرگزاری و عدم کفران » ، تنها یک مسأله تشریفاتی و گفتن با زبان نیست ، بلکه منظور آن است که هرنعمتی را درست به جای خود مصرف کنید ودر راه همان هدفی که برای آن آفریده شده، به کار گیرید، تا مایه فزونی رحمت و نجات خدا گردد .

ذکر خدا چیست ؟

مسلّم است منظور از ذکر خدا ، تنها یادآوری به زبان نیست ، که زبان ترجمان قلب است ، هدف این است با تمام قلب و جان به ذات پاک خدا توجّه داشته باشید ، همان توجّهی که انسان را از گناه بازمی دارد و به اطاعت فرمان او دعوت می کند .

به همین دلیل در احادیث متعدّدی از پیشوایان اسلام نقل شده است که منظور از ذکر خدا ، "یادآوری عملی" است ، در حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله می خوانیم که به علیّ وصیّت فرمود و از جمله وصایایش این بود :

« سه کار است که این امّت توانایی انجام آن را ( به طور کامل ) ندارند ؛ مواسات و برابری با برادر دینی

در مال و ادای حق مردم با قضاوت عادلانه نسبت به خود و دیگران و خدا را در هرحال یادکردن که منظور ، سُبْحانَ اللّهِ وَ الْحَمْدُ لِلّهِ وَ لا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ وَ اللّهُ اَکْبَر نیست ، بلکه منظور ، این است ؛ هنگامی که کار حرامی در مقابل او قرار می گیرد ، از خدا بترسد و آن را ترک گوید » .⁽¹⁾

ولی به هرحال چه جالب است که خداوند با آن عظمت ، ذکر بندگان را در کنار ذکر خود قرار می دهد ، بندگان در آن عالم محدود و کوچکشان و خداوند بزرگ در آن عالم نامحدود و بی انتها با آن همه رحمت ها و برکات .

153 یا اَیُّهَا الَّذینَ امَنُوا اسْتَعینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلوةِ اِنَ اللّهَ مَعَ الصّابِرینَ

ای افراد باایمان، از صبر (و استقامت) و نماز (دربرابر حوادث سخت زندگی) کمک بگیرید ( زیرا) خداوند با صابران است . .

صبر و انواع آن

به عکس آن چه بعضی تصوّر می کنند ، « صبر » هرگز به معنی تحمل بدبختی ها و تن دادن به ذلّت و تسلیم در برابر عوامل شکست نیست ، بلکه صبر و شکیبایی به معنی پایداری و استقامت در برابر هر مشکل و هر حادثه است .

لذا بسیاری از علمای اخلاق برای « صبر » سه شاخه ذکر کرده اند ؛

صبر بر اطاعت ( مقاومت در برابر مشکلاتی که در راه اطاعت وجود دارد ) .

صبر بر معصیت ( ایستادگی در برابر انگیزه های گناه و شهوات سرکش و طغیان گر ) .

و صبر بر مصیبت ( پایداری در برابر حوادث ناگوار و عدم خودباختگی و شکست روحی و ترک جزع و فزع ) .

کمتر موضوعی را در قرآن می توان یافت که مانند « صبر » تکرار و مورد تأکید قرار گرفته باشد، در قرآن مجید در حدود هفتاد مورد از « صبر » ، سخن به میان آمده که بیش از ده مورد

از آن به شخص پیامبر صلی الله علیه و آله اختصاص دارد .

تاریخ مردان بزرگ گواهی می دهد که یکی ازعوامل مهمّ یا مهم ترین عامل پیروزی آنان ، استقامت و شکیبایی بوده است ، افرادی که از این صفت بی بهره اند ، در گرفتاری ها بسیار زود از پا درمی آیند و می توان گفت : نقشی را که این عامل در پیشرفت افراد و جامعه ها ایفاء می کند ، نه فراهم بودن امکانات دارد و نه استعداد و هوش و مانند آن .

به همین دلیل در قرآن مجید روی این موضوع با مؤکّدترین بیان تکیه شده، از جمله در آیه 10 سوره زمر می گوید: « اِنَّما یُوَفَّی الصّابِرُونَ اَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسابٍ : صابران پاداش خود را بی حساب می گیرند » .

و در مورد دیگر بعد از ذکر « صبر در برابر حوادث » می خوانیم : « اِنَّ ذلِکَ مِنْ عَزْمِ الاُْمُورِ:

این کار از محکم ترین کارها است » ( 17 / لقمان ) .

اصولاً ویژگی استقامت و پای مردی ، این است که فضایل دیگر بدون آن ارج و بهایی

نخواهد داشت که پشتوانه همه آن ها صبر است و لذا در « نهج البلاغه » در « کلمات قصار » آمده : « وَ عَلَیْکُمْ بِالصَّبْرِ، فَاِنَّ الصَّبْرَ مِنَ الاْیمانِ کَالرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ وَ لا خَیْرَ فی جَسَدٍ لا رَأْسِ مَعَهُ وَ لا فی ایمانٍ لا صَبْرَ مَعَهُ : بر شما باد به صبر و استقامت که صبر در برابر ایمان ، همچون سر است در مقابل تن ، تن بی سر فایده ای ندارد ، همچنین ایمان بدون صبر ، ناپایدار و بی نتیجه است » .⁽¹⁾

در روایات اسلامی ، عالی ترین صبر را آن دانسته اند که به هنگام فراهم آمدن وسایل عصیان و گناه ، انسان مقاومت کند و از لذت گناه چشم بپوشد .

موضوع دیگری که در آیه بالا به عنوان یک تکیه گاه مهمّ در کنار صبر ، معرفی شده ، « صَلوة » ( نماز ) است ، لذا در احادیث اسلامی آمده : « کانَ عَلِیُّ اِذا اَهالَهُ اَمْرٌ فَزِعٌ قامَ اِلَی الصَّلوةِ ثُمَّ تَلی هذِهِ الاْیَةَ " وَ اسْتَعینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلوةِ ..." : هنگامی که علیّ با مشکلی .

روبه رو می شد ، به نماز برمی خاست و پس از نماز به دنبال حلّ مشکل می رفت و این آیه را تلاوت می فرمود ؛ " وَ اسْتَعینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلوةِ ..." » .⁽¹⁾

از این موضوع هرگز نباید تعجّب کرد ، زیرا هنگامی که انسان در برابر حوادث سخت و مشکلات طاقت فرسا قرار می گیرد و نیروی خود را برای مقابله با آن ها ناچیز می بیند ، نیاز به تکیه گاهی دارد که از هر جهت نامحدود و بی انتها باشد ، نماز او را با چنین مبدئی مربوط می سازد و با اتّکاء بر او می تواند با روحی مطمئنّ و آرام، امواج سهمگین مشکلات را درهم بشکند .

بنابراین آیه فوق در حقیقت به دو اصل توصیه می کند ؛ یکی اتّکاء به خداوند ، که نماز مظهر آن است و دیگری مسأله خودیاری و اتّکاء به نفس که به عنوان صبر از آن یاد شده است. .

154 وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ یُقْتَلُ فی سَبیلِ اللّهِ اَمْواتٌ بَلْ اَحْیاءٌوَ لکِنْ لا تَشْعُرُونَ

و به آن ها که در راه خدا کشته می شوند ، مرده مگویید ،بلکه آن ها زندگانند ، ولی شما نمی فهمید .

اصولاً در هرنهضتی ، گروهی راحت طلب و ترسو خود را کنار می کشند و علاوه بر این که خودشان کاری انجام نمی دهند ، سعی در دلسرد کردن دیگران دارند ، همین که حادثه ناگواری رخ می دهد ، اظهار تأسّف می کنند و آن را دلیل بر بینتیجه بودن آن قیاممی پندارند، غافل از این که هیچ هدف مقدّس و گران بهایی بدون دادن قربانی یا قربانی ها به دست نیامده و این یکی از سنن این جهان است .

قرآن کریم کرارا از این دسته سخن به میان آورده و آن ها را سخت سرزنش می کند .

گروهی از این قماش مردم در آغاز اسلام بودند که هرگاه کسی از مسلمانان در میدان جهاد به افتخار شهادت نایل می آمد، می گفتند : فلانی مرد و با اظهار تأسّف از مردنش ،

دیگران را مضطرب می ساختند .

خداوند در پاسخ این گفته های مسموم ، پرده از روی یک حقیقت بزرگ برمی دارد و باصراحت می گوید : شما حقّ ندارید کسانی را که در راه خدا جان می دهند ، مرده بخوانید ، آن ها زنده اند ، زنده جاویدان و از روزی های معنوی در پیشگاه خدا بهره می گیرند ، با یکدیگر سخن می گویند و از سرنوشت پربار خود کاملاً خشنودند ، اما شما که در چهاردیواری محدود عالم مادّه ، محبوس و زندانی هستید، این حقایق را نمی توانید درک کنید .

چگونگی حیات جاودانی شهیدان

در این که حیات و زندگی شهیدان چگونه است ؟ در میان مفسّران گفتگو است ، بدون شکّ ظاهر آیه این است که آن ها دارای یک نوع حیات برزخی و روحانی هستند ، چراکه جسمشان از هم متلاشی شده و به گفته امام صادق آن حیات با بدنی است مثالی ( بدن مجرّد از ماده معمولی و همگون این بدن ) که تفسیر آن در آیه 100 سوره مؤمنون ( وَ مِنْ

وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ اِلی یَوْمِ یُبْعَثُونَ ) خواهد آمد .⁽¹⁾

شرح بیشتر درباره مسأله حیات جاویدان شهیدان و پاداش مهمّ و مقام والای کشتگان راه خدا را در جلد سوم تفسیرنمونه ، صفحه 194 ( ذیل آیه 169آل عمران ) مطالعه فرمایید .

155 وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْ ءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الاَْمْوالِ وَ الاَْنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ وَ بَشِّرِ الصّابِرینَ

قطعا همه شمارابا چیزی از ترس، گرسنگی، زیان مالی وجانی و کمبود میوه ها، آزمایش می کنیم و بشارت ده به استقامت کنندگان .

چرا خدا مردم را آزمایش می کند ؟

در زمینه مسأله آزمایش الهی ، بحث فراوان است ، نخستین سؤالی که به ذهن می رسد ، این است که ؛ مگر آزمایش برای این نیست که اشخاص یا چیزهای مبهم و ناشناخته را

بشناسیم و از میزان جهل و نادانی خود بکاهیم ؟ اگر چنین است ، خداوندی که علمش به همه چیز احاطه دارد و از اسرار درون و برون همه کس و همه چیز آگاه است و غیب آسمان و زمین را با علم بی پایانش می داند ، چرا امتحان می کند ؟ مگر چیزی بر او مخفی است که با امتحان آشکار شود ؟

پاسخ این سؤال مهمّ را در این جا باید جستجو کرد که مفهوم آزمایش و امتحان در مورد خداوند با آزمایش های ما بسیار متفاوت است .

آزمایش های ما همان است که در بالا گفته شد ، یعنی برای شناخت بیشتر و رفع ابهام و جهل است، امّا آزمایش الهی در واقع همان « پرورش و تربیت » است .

توضیح این که ؛ در قرآن متجاوز از بیست مورد امتحان به خدا نسبت داده شده است ، این یک قانون کلّی و سنّت دایمی پروردگار است که برای شکوفا کردن استعدادهای نهفته ( و از قوّه به فعل رساندن آن ها ) و در نتیجه پرورش دادن بندگان ، آنان را می آزماید ، یعنی

همان گونه که فولاد را برای استحکام بیشتر در کوره می گدازند تا به اصطلاح آبدیده شود ، آدمی را نیز در کوره حوادث سخت پرورش می دهد تا مقاوم گردد .

درواقع امتحان خدا به کار باغبانی پرتجربه شبیه است که دانه های مستعدّ را در سرزمین های آماده می پاشد ، این دانه ها با استفاده از مواهب طبیعی شروع به نموّ و رشد می کنند ، تدریجا با مشکلات می جنگند و با حوادث پیکار می نمایند ، در برابر طوفان های سخت و سرمای کشنده و گرمای سوزان ، ایستادگی به خرج می دهند تا شاخه گلی زیبا یا درختی تنومند و پرثمر بار آید که بتواند به زندگی و حیات خود در برابر حوادث سخت ادامه دهد .

سربازان رانیز برای این که ازنظر جنگی نیرومند و قوی شوند، به مانورها و جنگ های مصنوعی می برند و در برابر انواع مشکلات تشنگی ، گرسنگی ، گرما و سرما ، حوادث دشوار، موانع سخت، قرارمی دهند تا ورزیده و آبدیده شوند و این است رمز آزمایش های الهی .

قرآن مجید درآیه 154 سوره آل عمران به این حقیقت تصریحکرده است و می گوید : « وَ لِیَبْتَلِیَ اللّهُ ما فی صُدُورِکُمْ وَ لِیُمَحِّصَ ما فی قُلُوبِکُمْ وَاللّهُ عَلیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ:خداوند آن چه را شما در سینه دارید، می آزماید تا دل های شما کاملاً خالص گردد و او به همه اسرار درون شما آگاه است » .

امیرمؤمنان علی تعریف بسیار پرمعنی در زمینه فلسفه امتحانات الهی دارد، می فرماید: «وَ اِنْ کانَ سُبْحانَهُ اَعْلَمُ بِهِمْ مِنْ اَنْفُسِهِمْ وَ لکِنْ لِتَظْهَرَ الاَْفْعالُ الَّتی بِها یَسْتَحِقُّ الثَّوابَ وَ الْعِقابَ : گرچه خداوند به روحیّات بندگانش از خودشان آگاه تر است ، ولی آن ها را امتحان می کند تا کارهای خوب و بد که معیار پاداش و کیفر است ، از آن ها ظاهر گردد » .⁽¹⁾

یعنی صفات درونی انسان به تنهایی نمی تواند معیاری برای ثواب و عقاب گردد ، مگر آن زمانی که در لابلای اعمال انسان خودنمایی کند ، خداوند بندگان را می آزماید تا آن چه در .

درون دارند ، در عمل آشکار کنند ، استعدادها را از قوّه به فعل برسانند و مستحقّ پاداش و کیفر او گردند .

اگر آزمایش الهی نبود ، این استعدادها شکوفا نمی شد و درخت وجود انسان ، میوه های اعمال بر شاخسارش نمایان نمی گشت و این است فلسفه آزمایش الهی در منطق اسلام .

آزمایش خدا همگانی است

اشاره

از آن جا که نظام حیات در جهان هستی، نظام تکامل و پرورش است و تمامی موجودات زنده مسیر تکامل را می پیمایند ، حتّی درختان استعدادهای نهفته خود را با میوه بروز می دهند ، همه مردم از انبیاء گرفته تا دیگران ، طبق این قانون عمومی می بایست آزمایش شوند و استعدادات خود را شکوفا سازند .

اگرچه امتحانات الهی متفاوت است ، بعضی مشکل ، بعضی آسان و قهرا نتایج آن ها نیز باهم فرق دارد ، اما به هر حال آزمایش برای همه هست ، قرآن مجید به امتحان عمومی

انسان ها اشاره کرده ، می فرماید : « اَحَسِبَ النّاسُ اَنْ یُتْرَکُوا اَنْ یَقُولُوا امَنّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ : آیا مردم گمان می کنند بدون امتحان رها می شوند، نه هرگز ، بلکه همگی باید امتحان دهند » ( 1 / عنکبوت ) .

قرآن نمونه هایی از امتحانات پیامبران رانیز بازگو کرده است ، آن جا که می فرماید : « وَ اِذِ ابْتَلی اِبْراهیمَ رَبُّهُ : خداوند ابراهیم را امتحان کرد » ( 124 / بقره ) .

در جای دیگر آمده است: «فَلَمّا رَاآهُ مُسْتَقِرّا عِنْدَهُ قالَ هذا مِنْ فَضْلِ رَبّی لِیَبْلُوَنی ءَاَشْکُرُ اَمْ اَکْفُرُ: هنگامی که یکی از پیروان سلیمان تخت بلقیس را در کمتر از یک چشم به هم زدن از راه دور برای او حاضر کرد، سلیمان گفت: این لطف خدا است، برای این که مرا امتحان کند، آیا شکرگزاری می کنم یا کفران »؟ (40 /نمل)

طُرُق آزمایش

در آیه فوق نمونه هایی از اموری که انسان با آن ها امتحان می شود ، بیان شده ، از قبیل ؛ ترس ، گرسنگی ، زیان های مالی و مرگ ... ، ولی وسایل آزمایش خداوند منحصر به این ها

نیست ، بلکه امور دیگری نیز در قرآن به عنوان وسیله امتحان ، آمده است ، مانند فرزندان ، پیامبران و دستورات خداوند، حتّی بعضی از خواب ها، ممکن است از وسایل آزمایش باشد، «شرور و خیرها نیز از آزمایش های الهی محسوب می شوند» (وَ نَبْلُوکُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَیْرِ) (35 / انبیاء) .

بنابراین مواردی که در آیه شمرده شده ، جنبه انحصاری ندارد ، هرچند ازنمونه های روشن و زنده آزمایش های الهی است .

و می دانیم که مردم در برابر آزمایش های خداوند ، به دو گروه تقسیم می شوند ؛ گروهی از عهده امتحانات برآمده و گروهی مردود می شوند .

مثلاً مسأله « ترس » که پیش می آید ، گروهی خود را می بازند و به خاطر این که کوچک ترین ضرری به آن ها نرسد ، شانه از زیر بار مسؤولیّت خالی می کنند ، در جنگ ها فرار می کنند ، یا راه سازش کاری پیش می گیرند و با عذرتراشی هایی چون ؛ « نَخْشی اَنْ تُصیبَنا دائِرَةٌ : ما می ترسیم ضرری به ما متوجّه شود » ، از تکلیف الهی سرباز می زنند ( 5 / مائده ) .

و گروهی دیگردربرابرعوامل ترس، باایمان و توکل بیشتری خودرا برای هرگونه فداکاری مهیّامی کنند، چنان که درقرآن آمده:«اَلَّذینَ قالَ لَهُمُ النّاسُ اِنَ النّاسَ قَدْجَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْ ایمانا وَ قالُوا حَسْبُنَا اللّهُ وَ نِعْمَ الْوَکیلُ: وقتی که به مردم باایمان می گفتند : اوضاع خطرناک است و دشمنان شما مجهّزند ، شما عقب نشینی کنید ، بر ایمان و توکل آن ها افزوده می شد » ( 173 / آل عمران ) .

دربرابر سایر مشکلات و عوامل امتحان که در آیه آمده است، همچون گرسنگی و زیان های مالی و جانی نیز همه مردم یکسان نیستند . نمونه هایی از این امتحانات در متن قرآن آمده است و در آیات مناسب به آن اشاره خواهیم کرد .

رمز پیروزی در امتحان

در این جا سؤال دیگری پیش می آید و آن این که ؛ حال که همه انسان ها در یک امتحان گسترده الهی شرکت دارند ، راه موفّقیّت در این آزمایش ها چیست ؟

پاسخ این سؤال را قسمت آخر آیه مورد بحث و آیات دیگر قرآن می دهد ؛

1 - نخستین و مهم ترین گام برای پیروزی ، همان است که در جمله کوتاه و پرمعنی « وَ بَشِّرِ الصّابِرینَ » در آیه فوق آمده است ، این جمله باصراحت می گوید : رمز پیروزی در این راه ، صبر و پایداری است و به همین دلیل بشارت پیروزی را تنها به صابران و افراد بااستقامت می دهد .

2 - توجّه به گذرا بودن حوادث این جهان و سختی ها و مشکلاتش و این که این جهان ، گذرگاهی بیش نیست ، عامل دیگری برای پیروزی محسوب می شود که در جمله « اِنّا لِلّهِ وَ اِنّا اِلَیْهِ راجِعُونَ » ( ما از آنِ خدا هستیم و به سوی خدا بازمی گردیم ) آمده است.

اصولاً این جمله که از آن به عنوان « کَلِمَه اِسْتِرْجاع » یاد می شود، عصاره ای از عالی ترین درس های توحید و انقطاع اِلَی اللّه و تکیه بر ذات پاک او در همه چیز و در هر زمان است و اگر می بینیم بزرگان اسلام به هنگام بروز مصائب سخت ، این جمله را با الهام گرفتن از قرآن مجید تکرار می کردند ، برای این بوده که شدّت مصیبت آن ها را تکان ندهد و در

پرتو ایمان به مالکیّت خداوند و بازگشت همه موجودات به سوی او ، این حوادث را در خود هضم کنند .

امیر مؤمنان علی در تفسیر این جمله می فرماید : « اِنَّ قَوْلَنا اِنّا لِلّهِ اِقْرارٌ عَلی اَنْفُسِنا بِالْمِلْکِ وَ قَوْلُنا وَ اِنّا اِلَیْهِ راجِعُونَ اِقْرارٌ عَلی اَنْفُسِنا بِالْهَلْکِ : این که ما می گوییم " اِنّا لِلّهِ" ، اعتراف به این حقیقت است که ما مملوک اوییم و این که می گوییم " وَ اِنّا اِلَیْهِ راجِعُونَ " ، اقرار به این است که ما از این جهان خواهیم رفت و جایگاه ما ، جای دگر است » .⁽¹⁾

3 - استمداداز نیروی ایمان و الطاف الهی ، عامل مهمّ دیگری است ، کسانی هستند که هر وقت دستخوش حوادث می گردند ، اعتدال خود را از دست داده ، گرفتار اضطراب می شوند ، امّا دوستان خدا ، چون برنامه و هدف روشنی دارند ، بدون حیرت و سرگردانی ، .

مطمئنّ و آرام به راه خود ادامه می دهند ، خدا نیز روشن بینی بیشتری به آن ها می دهد که در انتخاب راه صحیح دچار اشتباه نشوند، چنان که قرآن می گوید: « وَ الَّذینَ جاهَدُوا فینا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنا: کسانی که در راه ما به جهادبرخیزند، ما آن هارا به راه های خود هدایت می کنیم » ( 69 / عنکبوت ) .

4 - توجّه به تاریخ پیشینیان و بررسی موضع آنان در برابر آزمایش های الهی ، برای آماده ساختن روح انسان نسبت به امتحانات پروردگار ، بسیار مؤثّر است .

5 - توجّه به این حقیقت که همه این حوادث ، در پیشگاه خداوند رخ می دهد و او از همه چیز آگاه است ، عامل دیگری برای پایداری است .

کسانی که در یک مسابقه مشکل و طاقت فرسا شرکت دارند ، همین که احساس می کنند جمعی از دوستانشان در اطراف میدان مسابقه آن هارا می بینند ، تحمّل مشکلات برای آن ها آسان می شود و با شوق و عشق بیشتری به نبرد باحوادث برمی خیزند. جایی که وجود چند نفر تماشاچی ، چنین اثری در روح انسان بگذارد ، توجّه به این حقیقت که خداوند مجاهدت های ما را در

صحنه های آزمایش می بیند ، چه عشق و شوری به ادامه این جهاد در ما ایجاد خواهد کرد .

قرآن می گوید : به هنگامی که نوح تحت شدیدترین فشارها از سوی قومش ، مأمور به ساختن کشتی شد ، خداوند به او دستور داد : « وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِاَعْیُنِنا : در برابر ما اقدام به ساختن کشتی کن » ( 37 / هود ) .

جمله « بِاَعْیُنِنا » ( در برابر دیدگان علم ما ) چنان قوّت قلبی به نوح بخشید که فشار و استهزای دشمنان ، کمترین خللی در اراده نیرومند او ایجاد نکرد .

از سالار شهیدان و مجاهدان راه خدا ، امام حسین همین معنی نقل شده که در صحنه کربلا به هنگامی که بعضی از عزیزانش با فجیع ترین وجهی شربت شهادت نوشیدند ، فرمود : « هَوْنٌ عَلَیَّ ما نَزَلَ بی اِنَّهُ بِعَیْنِ اللّهِ : همین که می دانم این امور در برابر دیدگان علم پروردگار انجام می گیرد ، تحمّل آن بر من آسان است » .⁽¹⁾.

آزمایش به وسیله نعمت و بلا

امتحانات الهی همیشه به وسیله حوادث سخت و ناگوار نیست ، بلکه گاه خدا بندگانش را با وفور نعمت و کامیابی ها آزمایش می کند ، چنان که می گوید : « وَ نَبْلُوکُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَیْرِ فِتْنَةً : ما شما را به وسیله بدی ها و خوبی ها امتحان می کنیم » ( 35 / انبیاء ).

و در جای دیگراز قول سلیمان می خوانیم: «هذا مِنْ فَضْلِ رَبّی لِیَبْلُوَنی ءَاَشْکُرُ اَمْ اَکْفُرُ : این از فضل پروردگار من است، او می خواهد مرا آزمایش کند که من در برابر این نعمت شکرگزاری یا کفران می کنم » ؟ ( 40 / نمل )

توجه به چند نکته دیگر نیز در این جا ضروری است ؛

یکی این که لازم نیست همه مردم با همه وسایل آزمایش شوند ، بلکه ممکن است امتحان هر گروهی به چیزی باشد ، چراکه تناسب با روحیه ها و وضع فردی و اجتماعی مردم در این جا شرط است .

دیگر این که ممکن است یک انسان ازعهده پاره ای از امتحانات به خوبی برآید ، در حالی که در برابر امتحانات دیگر سخت رفوزه شود .

و نیز ممکن است امتحان فردی، وسیله امتحان دیگری باشد، مثلاً خداوند کسی را با مصیبت فرزند دلبندش ، مورد آزمایش قرار می دهد ، این آزمایش پای دیگران را هم به میدان امتحان می کشد که آیا آن ها در مقام همدردی برمی آیند و در تخفیف آلام شخص مصیبت زده می کوشند یا نه ؟

آخرین نکته این که ؛ همان گونه که اشاره کردیم ، امتحانات الهی ، جنبه عمومی و همگانی دارد و حتّی پیامبران نیز از آن مستثنی نیستند ، بلکه آزمایش آن ها با توجّه به سنگینی مسؤولیّتشان به درجات ، سخت تر از آزمایش دیگران است .

در میان پیروان مکتب انبیاء نیز نمونه های درخشانی از صبر و پایداری در صحنه امتحان دیده می شود که هرکدام الگو و اسوه ای می تواند باشد .

زن مسلمان بادیه نشینی بود به نام « اُمّ عقیل » که دو میهمان بر او وارد شد ، فرزندش همراه شتران در بادیه بود ، در همان لحظه به او خبر دادند که شتر خشمگین فرزندش را در چاه انداخته و بدرود حیات گفته ، زن باایمان به کسی که خبر مرگ فرزند را برای او آورده بود ، گفت : از مرکب پیاده شو و به پذیرایی از میهمان ها کمک کن ، گوسفندی حاضر داشت ، به او داد تا آن را ذبح کند و سرانجام غذا آماده شد و به نزد میهمانان گذاشت ، آن ها می خوردند و از صبر و استقامت این زن در شگفت بودند ، یکی از حاضران می گوید : هنگامی که از غذا خوردن فارغ شدیم ، زن باایمان نزد ما آمد و گفت : آیا در میان شما کسی هست که از قرآن به خوبی آگاه باشد ، یکی از حاضران گفت : بلی من آگاهم ، گفت : آیاتی از قرآن بخوان تا در برابر مرگ فرزند مایه تسلّی خاطر من گردد ، او می گوید : من هم این آیات را برای او خواندم : « وَ بَشِّرِ الصّابِرینَ الَّذینَ اِذا اَصابَتْهُمْ مُصیبَةٌ قالُوا اِنّا لِلّهِ وَ اِنّا اِلَیْهِ راجِعُونَ اوُلئِکَ عَلَیْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ وَ اوُلئِکَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ » .

زن خداحافظی کرد ، سپس رو به قبله ایستاد و چند رکعت نماز گزارد ، سپس عرض کرد : « اَللّهُمَّ اِنّی فَعَلْتُ ما اَمَرْتَنی ، فَانْجِزْ لی ما وَعَدْتَنی : خداوندا ، من آن چه را تو دستور داده بودی، انجام دادم و رشته شکیبایی را رها نساختم ، تو هم آن چه را از رحمت و صلوات به من وعده داده ای ، بر من ارزانی دار » .

سپس افزود : « اگر بنا بود در این جهان کسی برای کسی بماند ، ... » ، یکی از حاضران می گوید : من فکر کردم می خواهد بگوید فرزندم برای من باقی می ماند، اما دیدم چنین ادامه داد:

« پیامبر اسلام ، محمّد صلی الله علیه و آله برای امتش باقی می ماند » .⁽¹⁾

156 اَلَّذینَ اِذا اَصابَتْهُمْ مُصیبَةٌ قالُوا اِنّا لِلّهِ وَ اِنّا اِلَیْهِ راجِعُونَ

آن هاکه هرگاه مصیبتی به آن هارسد،می گویند: ماازآنِ خداهستیم وبه سوی اوبازمی گردیم. .

این آیه صابران را معرّفی کرده ، می گوید : « آن ها کسانی هستند که هرگاه مصیبتی به آن ها رسد ، می گویند : ما از آنِ خدا هستیم و به سوی او بازمی گردیم » ( اَلَّذینَ اِذا اَصابَتْهُمْ مُصیبَةٌ قالُوا اِنّا لِلّهِ وَ اِنّا اِلَیْهِ راجِعُونَ ) .

توجّه به این واقعیّت که همه از او هستیم ، این درس را به ما می دهد که از زوال نعمت ها، هرگز ناراحت نشویم ، چراکه همه این مواهب ، بلکه خود ما ، تعلّق به او داریم ، یک روز می بخشد و روز دیگر مصلحت می بیند و از ما بازمی گیرد و هردو، صلاح ما است .

و توجّه به این واقعیّت که ما همه به سوی او بازمی گردیم ، به ما اعلام می کند که این جا سرای جاویدان نیست ، زوال نعمت ها و کمبود مواهب و یا کثرت و وفور آن ها ، همه زودگذر است و همه این ها وسیله ای است برای پیمودن مراحل تکامل ، توجّه به این دو اصل اساسی، اثر عمیقی در ایجاد روح استقامت و صبر دارد .

بدیهی است منظور ازگفتن جمله « اِنّا لِلّهِ وَ اِنّا اِلَیْهِ راجِعُونَ » ، تنها ذکر زبانی آن نیست ،

بلکه توجّه به حقیقت و روح آن است که یک دنیا توحید و ایمان در عمق آن نهفته است .

157 اوُلئِکَ عَلَیْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ وَ اوُلئِکَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ

این ها همان ها هستند که الطاف و رحمت خداوند شامل حالشان شده و آن ها هستند هدایت یافتگان .

و در این آیه ، الطاف بزرگ الهی را برای صابران و سخت کوشان که از عهده این امتحانات بزرگ برآمده اند ، بازگو می کند و می گوید : « این ها کسانی هستند که لطف و رحمت خدا و درود الهی بر آن ها است » ( اوُلئِکَ عَلَیْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ ) .

این الطاف و رحمت ها، آن هارا نیرو می بخشد که در این راه پرخوف و خطر ، گرفتار اشتباه و انحراف نشوند ، لذا در پایان آیه می فرماید : « و آن ها هستند هدایت یافتگان » ( وَ اوُلئِکَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ ) .

و به این ترتیب فشرده ای از مسأله بزرگ امتحان و هدف نهایی و چهره های مختلف و

عوامل پیروزی و همچنین نتایج آن را در این چند جمله کوتاه روشن می سازد .

158 اِنَ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ اَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَیْهِ اَنْ یَطَّوَّفَ بِهِما وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَیْرا فَاِنَّ اللّهَ شاکِرٌ عَلیمٌ

صفا و مروه از شعائر و نشانه های خدا است ، بنابراین کسانی که حج خانه خدا و یا عمره انجام می دهند ، مانعی ندارد برآن دو طواف کنند ( و سعی صفا و مروه انجام دهند ، هرگز اعمال بی رویّه مشرکان که بت هایی بر این دو کوه نصب کرده بودند ، ازموقعیّت این دو مقدّس نمی کاهد ) و کسانی که فرمان خدا را در انجام کارهای نیک اطاعت کنند ، خداوند در برابر عمل آن ها شکرگزار و از افعال آن ها آگاه است .

اعمال جاهلان ، نباید مانع کار مثبت گردد

« شَعائِر » جمع « شَعیرة » به معنی علامت است و « شَعائِرِ اللّهِ » علامت هایی است که انسان را به یاد خدا می اندازد و خاطره ای از خاطرات مقدّس را در نظرها تجدید می کند .

« اِعْتَمَرَ » از ماده « عُمْرَة » در اصل به معنی قسمت های اضافی است که به ساختمان ملحق می کنند و باعث تکامل آن می شود ، اما در اصطلاح شرع ، به اعمال مخصوصی گفته می شود که بر مراسم حج افزوده می شود ( و گاهی نیز به طور جداگانه تحت نام "عُمْرَه مُفْرَدَه" انجام می گیرد ) البته عمره از جهات زیادی با حجّ شباهت دارد و تفاوت آن نیز کم نیست .

این آیه با توجّه به شرایط خاصّ روانی که در شأن نزول گفته شد ، نخست به مسلمانان خبر می دهد که « صفا و مروه از شعائر و نشانه های خدا است » ( اِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللّهِ ) .

و ازاین مقدّمه چنین نتیجه گیری می کند: «کسی که حجّ خانه خدا یا عمره را به جاآورد، گناهی براو نیست که به این دو طواف کند» ( فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ اَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَیْهِ اَنْ یَطَّوَّفَ بِهِما ) .

هرگز نباید اعمال بی رویّه مشرکان که این شعائر الهی را با بت ها آلوده کرده بودند ، از اهمیّت این دو مکان مقدّس بکاهد .

صفا و مروه

« صفا » و « مروه » نام دو کوه کوچک در مکّه است که امروز بر اثر توسعه مسجد الحرام ، در ضلع شرقی مسجد در سمتی که حجر الاسود و مقام حضرت ابراهیم قرار دارد ، می باشد.

این دو کوه کوچک به فاصله تقریبا 420 متر در برابر یکدیگر قرار دارند و اکنون این فاصله به صورت سالن عظیم سرپوشیده ای درآمده که حجّاج در زیر سقف آن به سعی می پردازند ، ارتفاع کوه صفا ، پانزده متر و مروه ، هشت متر است .

دو لفظ « صفا » و « مروه » ، گرچه فعلاً نام این دو کوه است ( و به اصطلاح عَلَم می باشد ) اما در لغت ، صفا به معنی سنگ محکم و صافی است که با خاک و شن آمیخته نباشد و مَرْوَة به معنی سنگ محکم و خشن است .

منظور از " لا جُناحَ " چیست ؟

ازنظر فقه اسلام، سعی میان دو کوه صفا و مروه واجب است، خواه در اعمال حجّ باشد یا عمره ، در صورتی که ظاهر از لفظ « لا جُناحَ » آن است که سعی بین صفا و مروه بی مانع

است ، امّا دلالت بر وجوب ندارد .

پاسخ این سؤال را از روایاتی که در شأن نزول بیان شد ، به روشنی درمی یابیم ، چه این که مسلمانان گمان می کردند که با آن سابقه ای که این دو کوه داشته و زمانی جایگاه بت « اِساف و نائِلَة » بوده و کفّار در سعی خود آن ها را مسح می کردند ، دیگر سزاوار نیست که مسلمانان میان آن دو سعی کنند .

این آیه به آن ها می فرماید : باکی نیست که شما سعی کنید ، چون این دو کوه از شعائر خدا است و به عبارت روشن تر ، تعبیر به « لا جُناحَ »، برای برطرف کردن آن کراهت به کار برده شده است .

علاوه بر این در قرآن کریم ، دستورات واجب دیگری با این تعبیر و مانند آن بیان شده است ، مثلاً درباره نماز مسافر می خوانیم : « وَ اِذا ضَرَبْتُمْ فِی الاَْرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ اَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلوةِ : اگر مسافر بودید ، مانعی ندارد که نماز را شکسته به جا آورید » ( 101 / نساء ) .

با این که می دانیم نماز قصر بر مسافر واجب است نه این که فقط بی مانع باشد ، به طور کلی کلمه « لا جُناحَ » در مواردی گفته می شود که سابقه ذهنی شنونده نسبت به آن چیز آمیخته با احساس نگرانی و منفی است .

امام باقر نیز در حدیثی که در کتاب « مَنْ لا یَحْضُرُ » از آن حضرت نقل شده ، به همین روش اشاره می فرماید .

تَطَوُّع چیست ؟

« تَطَوَّعَ » در لغت به معنی قبول طاعت و پذیرفتن دستور است و در عرف فقها ، معمولاً به اعمال مستحب گفته می شود، روی همین جهت غالب مفسران این جمله را اشاره به حجّ و عمره و یا طواف مستحبّی و یا هر نوع عمل نیک مستحب دانسته اند ، یعنی هرکس عمل نیکی انجام دهد و فرمان خدا را در مورد آن امتثال کند، خداوند از کار او آگاه و در برابر آن پاداش لازم خواهد داد .

ولی احتمال می رود که این جمله تکمیل و تأکید جمله های قبل باشد و منظور از

« تَطَوَّعَ » پذیرفتن طاعت در آن جا که بر انسان مشکل است ، می باشد .

بنابراین معنی جمله چنین می شود ؛ کسانی که سعی صفا و مروه را با تمام زحمتی که دارد ، انجام دهند و بر خلاف میل باطنی که از اعمال اعراب جاهلیّت سرچشمه می گیرد ، حجّ خود را با آن تکمیل نمایند ، خداوند پاداش لازم را به آن ها خواهد داد .

شکرگزاری خداوند

تعبیر به « شاکِر » در مورد پروردگار ، تعبیر لطیفی است که از نهایت احترام خداوند به اعمال نیک انسان ها حکایت می کند ، جایی که او در برابر اعمال بندگان شکرگزار باشد ، تکلیف آن ها در برابر یکدیگر و در برابر خداوند معلوم است .

159 اِنَّ الَّذینَ یَکْتُمُونَ ما اَنْزَلْنا مِنَ الْبَیِّناتِ وَ الْهُدی مِنْ بَعْدِ ما بَیَّنّاهُ لِلنّاسِ فِی الْکِتابِ اوُلئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللّهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللاّعِنُونَ

کسانی که دلایل روشن و وسیله هدایتی را که نازل کرده ایم،بعد از آن که در کتاب برای

مردم بیان ساختیم ، کتمان می کنند ، خدا آن ها را لعنت می کند و همه لعن کنندگان نیز آن ها را لعن می نمایند .

کتمان حقّ ممنوع است

اشاره

گرچه روی سخن در این آیه طبق شأن نزول ، به علمای یهود است ، ولی این معنی هرگز مفهوم آیه را که یک حکم کلّی و عمومی درباره کتمان کنندگان حقّ بیان می کند، محدود نخواهد کرد.

از این آیه به خوبی برمی آید که هم خدا و هم تمامی بندگان خدا و فرشتگان او از این کار بیزارند و به تعبیر دیگر « کتمان حقّ » عملی است که خشم همه طرفداران حقّ را برمی انگیزد، چه خیانتی از این بالاتر که دانشمندان، آیات خدا را که امانت های او است، به خاطر منافع شخصی خویش کتمان کنند و مردم را به گمراهی بکشانند .

جمله « مِنْ بَعْدِ ما بَیَّنّاهُ لِلنّاسِ فِی الْکِتابِ » اشاره به این است که این گونه افراد در واقع

زحمات پیامبران و فداکاری مردان خدا را در نشر آیات پروردگار با این عمل خود بر باد می دهند و این گناهی است بزرگ و غیر قابل اغماض .

ضمنا باید توجه داشت کلمه « یَلْعَنُ » که به خاطر تأکید ، دو مرتبه در آیه ذکر شده ، « فعل مضارع » است و چنان که می دانیم فعل مضارع معنی استمرار را دارد ، بنابراین معنی آیه چنین می شود ؛ لعن و نفرین خدا و تمام لعن کنندگان برای همیشه و به طور دایم متوجّه کسانی است که حقایق را کتمان می کنند و این شدیدترین مجازاتیاست که ممکن است برای انسانی تعیین گردد.

« بَیِّنات » و « هُدی » ، معنی وسیعی دارد که همه وسایل هدایت و دلایل روشن که مایه آگاهی و بیداری و نجات مردم است ، دربرمی گیرد .

کتمان حقّ مسلّما منحصر به کتمان آیات خدا و نشانه های نبوّت نیست ، بلکه اخفای هر چیزی که مردم را می تواند به واقعیتی برساند ، در مفهوم وسیع این کلمه درج است .

حتّی گاه سکوت درجایی که باید سخن گفت و افشاگری کرد، مصداق کتمان حقّ می شود و این در موردی است که مردم نیاز شدیدی به درک واقعیّتی دارند و دانشمندان آگاه می توانند با بیان حقیقت ، این نیاز مبرم را برطرف سازند .

به تعبیر دیگر افشاکردن حقایق درمسائل مورد ابتلای مردم ، مشروط به سؤال نیست .

این نکته نیز قابل توجّه است که گاه سرگرم ساختن خلق خدا به مسائل جزئی و فرعی که سبب شود مسائل اصلی و حیاتی را فراموش کنند ، نیز نوعی کتمان حقّ است و اگر فرضا تعبیر « کتمان حقّ » شامل آن نشود ، بدون شک ملاک و فلسفه تحریم کتمان حقّ در آن وجود دارد .

کتمان حقّ در احادیث اسلامی

در احادیث اسلامی نیز شدیدترین حملات متوجّه دانشمندان کتمان کننده حقایق شده ، از جمله پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می فرماید : « مَنْ سُأِلَ عَنْ عِلْمٍ یَعْلَمُهُ فَکَتَمَ لُجِمَ یَوْمَ الْقِیامَةِ

بِلِجامٍ مِنْ نارٍ : هرگاه از دانشمندی چیزی را که می داند ، سؤال کنند و او کتمان نماید ، روز قیامت افساری از آتش بر دهان او می زنند » .⁽¹⁾

مجدّدا تکرارمی کنیم که گاه همان حالت نیاز و ابتلای مردم به یک مسأله، جانشین سؤال آن ها می شود و افشاگری واجب است .

در حدیث دیگری می خوانیم که از امیر مؤمنان علیّ پرسیدند : « مَنْ شَرُّ خَلْقِ اللّهِ بَعْدَ اِبْلیسَ وَ فِرْعَوْنَ...: بدترین خلق خدابعدازابلیس و فرعون...کیست »؟ امام در پاسخ فرمود: «اَلْعُلَماءُ اِذا فَسَدُوا، هُمُ الْمُظْهِرُونَ لِلاَْباطیلِ، الْکاتِمُونَ لِلْحَقایِقِ وَ فیهِمْ قالَ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ ؛ " اوُلئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللّهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللاّعِنُونَ ... " : آن ها دانشمندان فاسدند که باطل را اظهار و حقّ را کتمان می کنند و همان ها هستند که خداوند بزرگ درباره آن ها فرموده؛ " لعن خداو لعن همه لعنت کنندگان برآن ها خواهدبود" » .⁽²⁾.

لعن چیست ؟

اشاره

« لعن » در اصل به معنی طرد و دور ساختنی است که آمیخته با خشم و غضب باشد، بنابراین لعن از ناحیه خداوند یعنی دور ساختن کسی را از رحمت خویش و از تمام مواهب و برکاتی که از ناحیه او به بندگان می رسد .

واژه « اَللاّعِنُونَ » ( لعن کنندگان ) معنی وسیعی دارد که نه تنها فرشتگان و مؤمنان را شامل می شود ، بلکه علاوه بر آن ، هر موجودی که با زبان حال یا قال سخنی می گوید ، او هم در این مفهوم وسیع داخل است ، به خصوص این که در پاره ای از روایات می خوانیم که ( مثلاً )؛ « دعای خیر و استغفار همه موجودات زمین و آسمان حتی ماهیان دریا شامل حال طالبان علم و دانش است » ( وَ اِنَّهُ یَسْتَغْفِرُ لِطالِبِ الْعِلْمِ مَنْ فِی السَّماءِ وَ مَنْ فِی الاَْرْضِ حَتَّی الْحُوتُ فِی الْبَحْرِ ) .⁽¹⁾

جایی که آن ها برای دانش طلبان استغفار کنند ، برای کتمان کنندگان دانش لعن خواهند کرد .

160 اِلاَّ الَّذینَ تابُوا وَ اَصْلَحُوا وَ بَیَّنُوا فَاوُلئِکَ اَتُوبُ عَلَیْهِمْ وَ اَنَا التَّوّابُ الرَّحیمُ

مگر آن ها که توبه و بازگشت کردند و ( اعمال بد خود را بااعمال نیک ) اصلاح نمودند و آن چه را کتمان کرده بودند ،آشکار ساختند که من توبه آن ها را می پذیرم که من توّاب و رحیم هستم .

جمله «اَنَا التَّوّابُ الرَّحیمُ» مخصوصا با توجّه به این که بعد از جمله «فَاوُلئِکَ اَتُوبُ عَلَیْهِمْ» قرار گرفته ، دلالت بر نهایت محبّت و کمال مهربانی پروردگار نسبت به توبه کاران می کند ، می گوید : اگر آن ها بازگردند، من هم بازمی گردم، آن ها بازگشت به اطاعت و بندگی کنند و حقّ را افشاء نمایند ، من نیز بازگشت به رحمت می کنم و مواهبی راکه قطع کرده بودم،

مجدّدا به آن ها می بخشم.

جالب این که نمی گوید : شما توبه کنید تا توبه شما را پذیرا شوم ، می گوید : « شما باز گردید ، من نیز باز می گردم » و فرق میان این دو تعبیر روشن است .

توضیح این که ؛ تعبیر « اَنَا » که ضمیر متکلّم وحده است ، در مواردی به کار می رود که گوینده در مقام بیان رابطه مستقیم خود با شنونده می باشد ، مخصوصا اگر شخص بزرگی بگوید: من خودم این کار را برای شما می کنم، بسیار فرق دارد تا بگوید: ما چنین خواهیم کرد ، لطف و محبّتی که در تعبیر اول نهفته است ، بر هیچ کس پوشیده نیست .

کلمه « تَوّاب » نیز صیغه مبالغه است و به معنی کسی است که بسیاربازگشت کننده می باشد ، این تعبیر آن چنان روح امید در انسان می دمد که پرده های یأس و نومیدی را از آسمان جان او به کلّی کنار می زند ، به خصوص این که با کلمه « رَحیم » که اشاره به رحمت

ویژه پروردگار است ، همراه شده .

161 اِنَّ الَّذینَ کَفَرُوا وَ ماتُوا وَ هُمْ کُفّارٌ اوُلئِکَ عَلَیْهِمْ لَعْنَةُ اللّهِ وَ الْمَلائِکَةِ وَ النّاسِ اَجْمَعینَ

کسانی که کافر شدند و در حال کفر از دنیا رفتند ، لعنت خداوند و فرشتگان و همه مردم بر آن ها خواهد بود .

162 خالِدینَ فیها لایُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ یُنْظَرُونَ

همیشه در آن (لعن و دوری از رحمت پروردگار) باقی می مانند، نه عذابآنان تخفیف داد

می شودو نه مهلتی خواهندداشت.

آن ها که کافر می میرند

آیات متعدّدی از قرآن ، این نکته را روشن می سازد که هرکس در حال کفر و دشمنی با حقّ از دنیا برود ، هیچ گونه راه نجاتی برای او نیست و باید هم چنین باشد ، زیرا با توجّه به

این که سعادت وبدبختی جهان دیگر، نتیجه مستقیم اندوخته هایی است که از این جهان با خود می بریم ، این حقیقت آشکار می شود ، زیرا کسی که بال و پر خود را با آتش کفر و دشمنی با حقّ سوخته ، مسلّما در آن جهان قدرت پرواز ندارد و سقوطش در « درکات دوزخ » حتمی است و چون عالم دیگر جای تحصیل وسیله نیست ، برای همیشه در چنین وضعی خواهد ماند .

این موضوع درست به آن می ماند که انسان بر اثر شهوت رانی ها و هوس بازی ها از روی علم و عمد ، چشم های خود را از دست بدهد و تا پایان عمر مجبور شود نابینا بماند .

بدیهی است این سرنوشت مخصوص کافرانی است که از روی علم و عمد راه کفر و دشمنی با حق را بپیمایند ( توضیح بیشتر درباره مسأله خلود رادر جلد 9 « تفسیر نمونه » ، صفحه 239 ذیل آیه 107 و 108 سوره هود مطالعه فرمایید ) .

مگر لعن خدا کافی نیست ؟

در آیه فوق علاوه بر لعن خداوند ، لعن همه لعن کنندگان ، نیز نثار افرادی شده بود که حقّ را کتمان می کنند ، در این جا این سؤال پیش می آید که؛ مگر لعن خدا به تنهایی کافی نیست؟

پاسخ این سؤال روشن است ، زیرا این در واقع یک نوع تأکید و ابراز تنفر و بیزاری همه جهانیان از افرادی است که مرتکب چنین گناه بزرگی می شوند .

و اگر گفته شود : چرا « ناس » ( مردم ) به طور عموم گفته شده ، در حالی که لااقل افرادی که شریک این جرمند، به این مجرمین لعن نمی کنند؟

می گوییم : حتی آن ها نیز از نفس این عمل متنفرند ، به همین دلیل اگر کسی حقّ را در مورد خودشان کتمان کند ، مسلّما ناراحت می شوند و بر او لعن و نفرین می فرستند ، منتها آن جا که پای منافع خودشان در میان است ، استثنائا چشم می پوشند .

163 وَ اِلهُکُمْ اِلهٌ واحِدٌ لا اِلهَ اِلاّ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحیمُ

خدای شما خداوند یگانه ای است که غیر از او معبودی نیست ، ( زیرا ) او است بخشنده و مهربان ( و دارای رحمت عامّ و خاصّ ) .

آری کسی که از یک سو رحمت عامّش ، همگان را فراگرفته و از دیگر سو برای مؤمنان رحمت ویژه ای قرارداده، آری او شایسته عبودیّت است، نه آن هاکه سر تا پا نیازند و محتاج.

164 اِنَّ فی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الاَْرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّیْلِ وَالنَّهارِ وَ الْفُلْکِ الَّتی تَجْری فِیالْبَحْرِ بِمایَنْفَعُ النّاسَ وَ ما اَنْزَلَ اللّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَاَحْیا بِهِ الاَْرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَ بَثَّ فیها مِنْ کُلِّ دابَّةٍ وَ تَصْریفِ الرِّیاحِ وَ السَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَیْنَ السَّماءِ وَ الاَْرْضِ لاَیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ

در آفرینش آسمان ها و زمین و آمد و شد شب و روز وکشتی هایی که در دریا به سود مردم در حرکتند و آبی که خداوند از آسمان نازل کرده و با آن زمین را پس از مرگ

زنده نموده و انواع جنبندگان را در آن گسترده و ( همچنین )در تغییر مسیر بادها و ابرهایی که در میان زمین و آسمان معلّقند ، نشانه هایی است ( از ذات پاک خدا و یگانگی او )برای مردمی که عقل دارند و می اندیشند .

جلوه های ذات پاک خدا در پهنه هستی

کلمه « فُلْک » به معنی کشتی است و مفرد و جمع آن یکی است .

مقدّمتا باید به این نکته توجّه داشت که همه جا « نظم و انسجام » دلیل بر وجود علم و دانش است و همه جا « هماهنگی » دلیل بر وحدت و یگانگی است .

روی این اصل ، ما به هنگام برخورد به مظاهر نظم در جهان هستی از یک سو و هماهنگی و وحدت عمل این دستگاه های منظم از سوی دیگر ، متوجّه مبدأ علم و قدرت یگانه و یکتایی می شویم ، که این همه آوازه ها از اوست .

مثلاً هنگامی که هریک از پرده های هفت گانه چشم را با ساختمان ویژه و ظریفش

بررسی می کنیم ، می دانیم که طبیعت بی شعور و کور و کر محال است بتواند مبدأ چنین اثر بدیعی باشد ، سپس هنگامی که همکاری و هماهنگی این پرده های هفت گانه را با یکدیگر و هماهنگی مجموع چشم را با کلّ بدن انسان و هماهنگی یک انسان را با سایر انسان ها و هماهنگی کلّ جامعه انسانیّت را با مجموعه نظام هستی در نظر می گیریم ، می دانیم که همه این ها از یک جا سرچشمه گرفته است و همه از آثار قدرت یک ذات پاک است .

آیا یک شعر زیبا و نغز و پرمحتوا ما را به ذوق و قریحه سرشار شاعر هدایت نمی کند ؟

و آیا هماهنگی کامل قطعه های شعر موجود در یک دیوان با یکدیگر ، دلیل بر این نیست که همه از قریحه یک شاعر توانا تراوش کرده ؟

با درنظر گرفتن این مقدّمه فشرده و کوتاه به تفسیر آیه بازمی گردیم ؛

در این آیه به شش بخش از آثار نظم در جهان هستی که هرکدام آیت و نشانه ای از آن مبدأ بزرگ است ، اشاره شده ؛

✓ 1 - « در آفرینش آسمان و زمین ... » ( اِنَّ فی خَلْقِ السَّمواتِ وَ الاَْرْضِ... ) .

آری آفرینش این آسمان پرشکوه و این همه کرات عالم بالا یعنی میلیون ها میلیون آفتاب درخشان و هزاران هزار ستارگان ثابت و سیّار که در یک شب تاریک و پرستاره با چشمک زدن های پرمعنی خود با ما سخن می گویند و یا در پشت تلسکوپ های عظیم خود را به ما نشان می دهند ، با آن نظام دقیق و عجیب خود که سراسر آن ها را همچون حلقه های یک رشته زنجیر به هم پیوسته است و همچنین آفرینش زمین با انواع مظاهر حیات و زندگی که در چهره های بسیار متنوّع و در لباس صدها هزار نوع گیاه و حیوان جلوه گر شده ، همه نشانه های ذات پاک او و آیینه های درخشان قدرت و علم و یگانگی او هستند .

✓ 2 - « و نیز در آمد و شد شب و روز ... » ( وَ اخْتِلافِ اللَّیْلِ وَ النَّهارِ... ) .

آری این دگرگونی لیل و نهار و این آمد و رفت روشنایی و تاریکی با آن نظم خاصّ و تدریجیش که دائما از یکی کاسته و بر دیگری افزوده می شود و به کمک آن فصول چهارگانه

به وجود می آید و درختان و گیاهان و موجودات زنده ، مراحل تکاملی خود را در پرتو این تغییرات تدریجی، گام به گام طیّ می کنند، این ها نشانه دیگری از ذات و صفات متعالی او هستند.

✓ 3 - « و کشتی هایی که در دریاها به سود مردم به حرکت درمی آیند ... » ( وَ الْفُلْکِ الَّتی تَجْری فِی الْبَحْرِ بِما یَنْفَعُ النّاسَ ...).

آری انسان به وسیله کشتی های بزرگ و کوچک ، صحنه اقیانوس ها را می نوردد و به این وسیله به نقاط مختلف زمین ، برای انجام مقاصد خود سفر می کند ، این حرکت مخصوصا با کشتی های بادبانی ، معلول چند نظام است ؛

نخست بادهای منظّمی که در سطح اقیانوس ها می وزد ، اعمّ از وزش های سراسری که به طور مداوم از قطب شمال و جنوب در حرکتند و به نام « آلیزه » و « کنترالیزه » معروفند ، یا وزش های منطقه ای که تحت برنامه های معیّنی حرکت می کنند و به کشتی ها امکان می دهند از این نیروی فراوان و رایگان طبیعی بهره گیرند و به سوی مقصد پیش روند

( همچنین خاصیّت طبیعی چوب با فشار مخصوصی که از ناحیه آب به اجسام وارد می شود و آن ها را بر سطح آب شناور می سازد و همچنین خاصیّت تغییرناپذیر دو قطب مغناطیسی زمین که عقربه های قطب نماها را تنظیم می کند و یا نظام ستارگان آسمان که راه مقصد را به انسان نشان می دهند ، آری تا همه این نظام ها دست به دست هم ندهند ، استفاده از کشتی ها با آن فواید سرشارشان امکان پذیرنیست و درنتیجه این ها نیز آیتی است برای ذات پاک او) .

عجیب این که امروز نه تنها با پیدایش کشتی های موتوری ، از عظمت این معنی کاسته نشده، بلکه به مراتب برعظمت آن افزوده است ، چراکه هنوز مهمّ ترین وسیله نقلیه بشر ، کشتی های غول پیکری هستند که گاهی به اندازه یک شهر وسعت دارند و در آن میدان ها و مراکز تفریح و زمین بازی و حتی بازار وجود دارد و یا بر عرشه آن ، فرودگاه عظیمی است

برای نشستن و برخاستن هواپیماهای زیاد .

✓ 4 - « و آبی که خداوند از آسمان فرو فرستاده و به وسیله آن ، زمین های مرده را زنده

کرده و انواع جنبندگان را در آن گسترده است ... » ( وَ ما اَنْزَلَ اللّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَاَحْیا بِهِ الاَْرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَ بَثَّ فیها مِنْ کُلِّ دابَّةٍ ... ) .

آری دانه های حیات بخش باران وقطرات پرطراوت و بابرکت این آب تصفیه شده طبیعی به هرجا می ریزد ، زندگی و حیات می پاشد و حرکت و برکت و آبادی و نعمت ، همراه خود می آورد ، این آب که با نظام خاصّی ریزش می کند و آن همه موجودات و جنبندگانی که از این مایع بی جان ، جان می گیرند ، همه پیام آور قدرت و عظمت او هستند .

✓ 5 - « و حرکت دادن و وزش منظّم بادها ... » ( وَ تَصْریفِ الرِّیاحِ... ) .

که نه تنها بر دریاها می وزند و کشتی ها را حرکت می دهند ، بلکه سطح خشکی ها ، کوه ها و درّه ها و جلگه ها را جولانگاه خود قرار داده اند ، گاهی گرده های نر را بر قسمت های ماده گیاهان می افشانند و بذرهای گوناگون را می گسترانند .

و زمانی با حرکت دادن امواج اقیانوس ها ، آن ها را به طور مداوم به هم می آمیزند تا

محیط آماده ای برای زیست موجودات زنده دریا فراهم گردد .

و گاه با انتقال دادن گرمای مناطق گرمسیر به مناطق سردسیر و انتقال سرمای مناطق سردسیر به مناطق گرمسیر ، کمک به تعدیل هوای کره زمین می کنند .

و زمانی با جابه جا کردن هوای مسموم و فاقد اکسیژن شهرها به بیابان ها و جنگل ها، وسایل تصفیه و تهویه را برای بشر فراهم می سازند .

آری وزش بادها با این همه فواید و برکات، نشانه دیگری از حکمت و لطف بی پایان او است.

✓ 6 - « و ابرهایی که در میان زمین و آسمان معلّقند ... » ( وَ السَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَیْنَ السَّماءِ وَ الاَْرْضِ ... ) .

این ابرهای متراکم که بالای سر ما در گردشند و میلیاردها تن آب را بر خلاف قانون جاذبه در میان زمین و آسمان ، معلّق نگاه داشته و آن ها را از هر نقطه به نقطه دیگر می برند ، بی آن که کمترین خطری ایجاد کنند ، خود نشانه ای از عظمت اویند .

به علاوه اگر آبیاری و « منصب آبدهی » آن ها نبود ، در سرتاسر خشکی های روی زمین ، نه قطره آبی برای نوشیدن وجود داشت و نه چشمه و جویباری برای روییدن گیاه ، همه جا ویرانه بود و کویر و بر همه جا خاک مرده پاشیده می شد ، این نیز جلوه دیگری از علم و قدرت او است .

آری همه این ها « نشانه ها و علامات ذات پاک او هستند ، امّابرای مردمی که عقل و هوش دارند و میاندیشند » ( لاَیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ) .

نه برای بی خبران سبک مغز و چشم داران بی بصیرت و گوش داران کر .

165 وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَتَّخِدُ مِنْ دُونِ اللّهِ اَنْدادا یُحِبُّونَهُمْ کَحُبِّ اللّهِ وَ الَّذینَ امَنُوا اَشَدُّ حُبّا لِلّهِ وَ لَوْ یَرَی الَّذینَ ظَلَمُوا اِذْ یَرَوْنَ الْعَذابَ اَنَّ الْقُوَّةَ لِلّهِ جَمیعا وَ اَنَّ اللّهَ شَدیدُ الْعَذابِ

بعضی از مردم معبودهایی غیراز خداوند ، برای خودانتخاب می کنند و آن ها را همچون

خدا دوست می دارند ،اما آن ها که ایمان دارند ، عشقشان به خدا ( از مشرکان نسبت به معبودهاشان ) شدیدتر است و آن ها که ستم کردند ( ومعبودی غیر خدا برگزیدند ، ) هنگامی که عذاب خدا رامشاهده کنند، خواهند دانست که تمام قدرت به دست خدا است و او دارای مجازات شدید است ( نه معبودهای خیالی که از آن ها می هراسند ) .

« اَنْداد » جمع « نِدّ » به معنی مِثْل است .

اساسا عشق حقیقی همیشه متوجّه نوعی از کمال است ، انسان هرگز عاشق عدم و کمبودها نمی شود ، بلکه همواره دنبال هستی و کمال می گردد و به همین دلیل آن کس که هستی و کمالش از همه برتر است، ازهمه کس به عشق ورزیدن سزاوارتر می باشد .

آیه فوق می گوید : عشق و علاقه افراد باایمان نسبت به خدا ، از عشق و علاقه بت پرستان به معبودهای پنداریشان ، ریشه دارتر و عمیق تر و شدیدتر است .

چرا چنین نباشد ، آیا کسی که واقعیّتی را دریافته و به آن عشق می ورزد ، با کسی که

گرفتار خرافه و تخیّل است ، می تواند یکسان باشد ؟ عشق مؤمنان از عقل و علم و معرفت سرچشمه می گیرد ، اما عشق کافران از جهل و خرافه و خیال .

و باز به همین دلیل عشق نخست به هیچ وجه متزلزل نمی گردد ، ولی عشق مشرکان ثبات و دوامی ندارد .

166 اِذْ تَبَرَّأَ الَّذینَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذینَ اتَّبَعُوا وَ رَاَوُا الْعَذابَ وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الاَْسْبابُ

در آن هنگام رهبران ( و معبودهای انسانی و شیطانی ) از پیروان خود بیزاری می جویند و کیفر خدا را مشاهده می کنند ودستشان از همه جا کوتاه می شود .

بدیهی است منظور از معبودها ، در این جا بت های سنگی و چوبی نیستند ، بلکه انسان های جبّار و خودکامه و شیاطینی هستند که این مشرکان ، خود را دربست در اختیارشان گذاردند و تسلیم بی قید و شرط در مقابل آن ها شدند .

167 وَ قالَ الَّذینَ اتَّبَعُوا لَوْ اَنَّ لَنا کَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ کَماتَبَرَّؤُا مِنّا کَذلِکَ یُریهِمُ اللّهُ

اَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَیْهِمْ وَ ما هُمْ بِخارِجینَ مِنَ النّارِ

و (در این موقع) پیروان می گویند : کاش بار دیگر ما به دنیابرمی گشتیم تا از این پیشوایان گمراه بیزاری جوییم، آن چنان که آن ها ( امروز ) از ما بیزاری جستند ، ( آری ) این چنین خداوند اعمال آن هارا به صورت حسرت زایی به آن ها نشان می دهد و هرگز از آتش ( دوزخ ) خارج نخواهند شد .

آری آن ها جز این که حسرت بخورند ، چه می توانند انجام دهند ، حسرت بر اموالی که فراهم کردند و بهره آن را دیگران بردند ، حسرت بر امکانات فوق العاده ای که برای رستگاری و نجات در اختیار داشتند و از دست دادند ، حسرت بر عبادت معبودانی بی عرضه و بی ارزش به جای عبادت خداوند قادر متعال .

اما حسرتی بیهوده ، چراکه نه موقع عمل است و نه جای جبران ، بلکه تنها هنگام مجازات است و دیدن نتیجه اعمال .

168 یا اَیُّهَاالنّاسُ کُلُوا مِمّا فِی الاَْرْضِ حَلالاً طَیِّبا وَ لاتَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیْطانِ اِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبینٌ

ای مردم از آن چه در زمین است ، حلال و پاکیزه بخوریدو از گام های شیطان پیروی نکنید ، چه این که او دشمن آشکار شما است .

شأن نزول :

اشاره

از « ابن عبّاس » نقل شده که ؛ بعضی از طوایف عرب همانند « ثَقیف » و « خُزاعَة » و غیر آن ها ، قسمتی از انواع زراعت و حیوانات را بدون دلیل بر خود حرام کرده بودند ( حتی تحریم آن را به خدا نسبت می دادند ) آیات فوق نازل شد و آن ها را از این عمل ناروا بازداشت .

گام های شیطان

« خُطُوات » جمع « خُطْوَة » به معنی گام و قدم است و « خُطُواتِ الشَّیْطانِ » ، گام هایی است که شیطان برای وصول به هدف خود و اغواء مردم برمی دارد .

جمله « لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیْطانِ » در پنج مورد از قرآن مجید به چشم می خورد که دو مورد آن در مورد استفاده از غذاها و روزی های الهی است و در واقع به انسان ها هشدار می دهد که این نعمت های حلال را در غیر مورد مصرف نکنند و این نعمت های الهی را وسیله ای برای اطاعت و بندگی قرار دهند ، نه طغیان و فساد در ارض .

جمله « اِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبینٌ » که متجاوز از ده بار در قرآن مجید به دنبال نام شیطان آمده است ، برای این است که تمام نیروهای انسان را برای مبارزه با این دشمن بزرگ و آشکار بسیج کند.

اصل حلّیّت

این آیه دلیل بر این است که اصل اوّلی در همه غذاهایی که روی زمین وجود دارد ، حلّیّت است و غذاهای حرام، جنبه استثنایی دارد ، بنابراین حرام بودن چیزی ، دلیل می خواهد نه حلال بودن آن .

و از آن جا که قوانین تشریعی باید با قوانین تکوینی هماهنگ باشد ، طبع آفرینش نیز این چنین اقتضا می کند ، به عبارت روشن تر آن چه خدا آفریده، حتما فایده ای داشته و برای استفاده بندگان بوده ، بنابراین معنی ندارد که اصل اوّلی تحریم باشد ، نتیجه این که هرغذایی که ممنوعیت آن با دلیل صحیح ثابت نشده ، مادام که منشأ فساد و زیان و ضرری برای فرد و اجتماع نباشد ، طبق آیه شریفه فوق ، حلال است .

انحرافات تدریجی

جمله « خُطُواتِ الشَّیْطانِ » ( گام های شیطان ) گویا اشاره به یک مسأله دقیق تربیتی دارد و آن این که ؛ انحراف ها و تبه کاری ها ، غالبا به تدریج در انسان نفوذ می کند، نه به صورت دفعی و فوری، مثلاً برای آلوده شدن یک جوان به موادّ مخدّر و قمار و شراب ، معمولاً مراحلی وجود دارد ؛ نخست به صورت تماشاچی در یکی از این جلسات شرکت می کند و انجام این کار را ساده می شمرد .

گام دوّم ، شرکت تفریحی در قمار ( بدون برد و باخت ) و یااستفاده از موادمخدّر به عنوان رفع خستگی و یا درمان بیماری و مانند آن است .

گام سوم ، استفاده از این موادّ به صورت کم و به قصد این که در مدّت کوتاهی از آن صرف نظر کند .

سرانجام گام ها یکی پس از دیگری برداشته می شود و شخص به صورت یک قمارباز حرفه ای خطرناک و یا یک معتاد سخت و بی نوا درمی آید .

وسوسه های شیطان معمولاً به همین صورت است ، انسان را قدم به قدم و تدریجا در پشت سر خود به سوی پرتگاه می کشاند ، این موضوع منحصر به شیطان اصلی نیست ، تمام دستگاه های شیطانی و آلوده برای پیاده کردن نقشه های شوم خود از همین روش « خُطُوات » ( گام به گام ) استفاده می کنند ، لذا قرآن می گوید : از همان گام اول باید به هوش بود و با شیطان همراه نشد .

این نکته نیز قابل توجّه است که در احادیث اسلامی کارهای خرافی و بی منطق به

عنوان « خُطُواتِ الشَّیْطان » معرفی شده است .

مثلاً در حدیثی می خوانیم : مردی قسم یاد کرده بود که فرزندش را ( برای خداوند ) ذبح کند، امام صادق فرمود : « ذلِکَ مِنْ خُطُواتِ الشَّیْطان : این از گام های شیطان است » .⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام باقر می خوانیم : « کُلُّ یَمینٍ بِغَیْرِ اللّهِ فَهُوَ مِنْ خُطُواتِ الشَّیْطان : هر سوگندی به غیر نام خدا باشد ، از گام های شیطان است » .⁽²⁾

باز در حدیثی از امام صادق چنین می خوانیم که : « هرکس سوگند به ترک چیزی خورد که انجام آن بهتر است ، اعتناء به سوگند نکند و آن کار خیر را به جا آورد، کفّاره هم ندارد و این از خطوات شیطان است » .⁽³⁾.

چگونگی وسوسه شیطان

در این جا سؤالی مطرح است و آن این که ؛ آیه می گوید : « شیطان به شما امر می کند که به سوی بدی ها و فحشاء بروید » مسلّما مراد از « امر » همان وسوسه های شیطان است ، در حالی که ما به هنگام انجام بدی ها هیچ گونه احساس امر و تحریک از بیرون وجودمان نمی کنیم و کوشش شیطان برای گمراه ساختن خود هرگز قابل لمس نیست .

پاسخ این است که ؛ همان طور که از واژه « وَسْوَسَة » هم استفاده می شود ، تأثیر شیطان در وجود انسان ، یک نوع تأثیر خفیّ و ناآگاه است که در بعضی از آیات از آن تعبیر به « ایحاء » شده است .

در آیه 121 سوره انعام می خوانیم : « وَ اِنَّ الشَّیاطینَ لَیُوحُونَ اِلی اَوْلِیائِهِمْ : شیاطین به دوستان خود و کسانی که آماده پذیرش دستورات آن ها هستند ، وحی می کنند » ، همان طوری که می دانیم « وحی » در اصل همان صدای مخفیّ و مرموز و احیانا تأثیرهای ناآگاهانه است .

منتهی انسان به خوبی می تواند « اِلْهامات اِلهی » را از « وسوسه های شیطانی » تشخیص دهد، زیرا علامت روشنی برای تشخیص آن وجود دارد و آن این که ؛ اِلْهامات اِلهی چون با فطرت پاک انسان و ساختمان جسم و روح او آشنا است ، هنگامی که در قلب پیدا می شود ، یک حالت انبساط و نشاط به او دست می دهد .

در حالی که وسوسه های شیطان چون هماهنگ با فطرت و ساختمان او نیست، به هنگام ایجاد در قلبش ، احساس تاریکی ، ناراحتی و سنگینی در خود می کند و اگر تمایلات او طوری تحریک گردد که در هنگام انجام گناه ، این احساس برای او پیدا نشود ، بعد از انجام عمل برای او دست می دهد ، این است فرق بین اِلْهامات شیطانی و اِلْهامات اِلهی .

169 اِنَّما یَأْمُرُکُمْ بِالسُّوءِ وَ الْفَحْشاءِ وَ اَنْ تَقُولُوا عَلَی اللّهِ ما لا تَعْلَمُونَ

او شما را فقط به بدی ها و انحرافات فرمان می دهد ( و نیزدستور می دهد ) آن چه را که نمی دانید ، به خدا نسبت دهید .

« فَحْشاء » از ماده « فُحْش » به معنی هر کاری است که از حدّ اعتدال خارج گردد و صورت « فاحِش » به خود بگیرد ، بنابراین شامل تمامی مُنْکَرات و قبایح واضح و آشکار می گردد ، امّا این که می بینیم این لفظ امروز در مورد اعمال منافی عفت یا در مورد گناهانی که حد شرعی دارد، به کارمی رود، در واقع از قبیل استعمال لفظ «کلّی» دربعضی از مصادیق آن است .

جمله « تَقُولُوا عَلَی اللّهِ ما لا تَعْلَمُونَ » اشاره به آن است که این گونه کارها حدّاقلّ قول بدون علم است ، آن هم در برابر خداوند بزرگ و این کاری است که با هیچ منطق و عقل و خردی سازگار نمی باشد .

اصولاً اگر مردم مقیّد باشند که هر سخنی را می گویند ، متکی به یک مدرک قطعی بوده باشد ، بسیاری از نابسامانی ها و بدبختی ها از جامعه بشری برچیده می شود .

در واقع تمام خرافات در ادیان و مذاهب الهی ، از همین رهگذر به وسیله افراد بی منطق نفوذ کرده است و قسمت مهمّی از انحرافات عقیدتی و عملی به خاطر عدم رعایت همین

اصل اساسی است و لذا این کار در برابر بدی ها و زشتی ها یک عنوان مستقل از خطوات شیطانی را در آیه فوق به خود اختصاص می دهد .

بنابراین برنامه های شیطانی در این سه امر خلاصه می شود ؛ « بدی ها » ، « زشتی ها » و « گفتن سخنان ناروا و بی مدرک در برابر ذات پاک پروردگار » .

170 وَ اِذا قیلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما اَنْزَلَ اللّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مااَلْفَیْنا عَلَیْهِ اباءَنا اَوَ لَوْ کانَ اباؤُهُمْ لایَعْقِلُونَ شَیْئا وَ لا یَهْتَدُونَ

و هنگامی که به آن ها گفته شود: ازآن چه خدا نازل کرده است، پیروی کنید،می گویند: بلکه ما از آن چه پدران خود را بر آن یافتیم ، پیروی می نماییم ، آیا نه این است که پدران آن ها چیزی نمی فهمیدند و هدایت نیافتند ؟

تقلید کورکورانه از نیاکان

« اَلْفَیْنا » به معنی یافتیم و برخورد کردیم ، می باشد. یعنی اگر نیاکان و اجداد آن ها،

دانشمندان صاحب نظر و افراد هدایت یافته ای بودند ، جای این بود که از آن ها تبعیّت شود ، امّا با این که می دانند آن ها مردمی نادان و بیسواد و موهوم پرست بودند، پیروی آن ها چه معنی دارد ؟ آیا مصداق تقلید جاهل از جاهل نیست ؟

مسأله قومیّت و تعصّب های قومی ، مخصوصا آن جاکه به نیاکان مربوط می شود ، از روز نخست در میان مشرکان عموما و در میان غیر آن ها غالبا وجود داشته است و تا امروز همچنان ادامه دارد .

ولی خداپرست باایمان این منطق را ردّ می کند و قرآن مجید در موارد بسیاری پیروی و تعصب کورکورانه از نیاکان را شدیدا مذمّت کرده است و این منطق را که انسان چشم و گوش بسته از پدران خود پیروی کند ، کاملاً مردود می شناسد .

اصولاً پیروی از پیشینیان ، اگر به این صورت باشد که انسان عقل و فکر خود را دربست در اختیار آن ها بگذارد ، این کار نتیجه ای جز عقب گرد و ارتجاع نخواهد داشت ، چراکه

معمولاً نسل های بعد ، از نسل های پیشین باتجربه تر و آگاه ترند .

ولی متأسّفانه این طرز فکر جاهلی هنوز در میان بسیاری از افراد و ملّت ها حکومت می کند که نیاکان خود را همچون « بت » می پرستیدند ، یک مشت آداب و سنن خرافی را به عنوان این که « آثار پیشینیان » است، بدون چون و چرا می پذیرند و لفّافه های فریبنده ای همچون حفظ ملیّت و اسناد تاریخی یک ملّت بر آن می پوشانند .

این طرز فکر یکی از عوامل بسیار مؤثّر انتقال خرافات ، از نسلی به نسل دیگر است .

البته هیچ مانعی ندارد که نسل های آینده آداب و سنن گذشتگان را مورد تحلیل و بررسی قرار دهند ، آن چه با عقل و منطق سازگار است ، با نهایت احترام حفظ کنند و آن چه خرافه و موهوم و بی اساس است ، دور بریزند ، چه کاری از این بهتر ؟ و این گونه نقّادی در آداب و سنن پیشین، شایسته نام حفظ اصالت ملّی و تاریخی است ، اما تسلیم همه جانبه و کورکورانه در برابر آن ها ، چیزی جز خرافه پرستی و ارتجاع و حماقت نیست .

قابل توجّه این که درباره نیاکان آن ها در آیه فوق می خوانیم : « آن ها نه چیزی می فهمیدند و نه هدایت یافته بودند » ، یعنی از دو کس می توان پیروی کرد : کسی که خود دارای علم و عقل و دانشی باشد و کسی که اگر خودش دانشمند نیست ، هدایت دانشمندی را پذیرفته است .

اما پیشینیان آن ها ، نه خود مردی آگاه بودند و نه رهبر و هدایت کننده ای آگاه داشتند و می دانیم تقلیدی که خلق را بر باد می دهد ، همین " تقلید نادان از نادان " است که « ای دو صد لعنت بر این تقلید باد » .

171 وَ مَثَلُ الَّذینَ کَفَرُوا کَمَثَلِ الَّذی یَنْعِقُ بِما لا یَسْمَعُ اِلاّدُعاءً وَ نِداءً صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لا یَعْقِلُونَ

مثال ( تو ) در دعوت کافران ، مثال کسی است که ( گوسفندان و حیوانات را برای نجات از چنگال خطر ) صدا می زند ، ولی آن ها چیزی جز سر و صدا نمی شنوند ( و حقیقت و مفهوم گفتار او را درک نمی کنند ) این کافران ( در حقیقت ) کر و لال و نابینا هستند و لذا چیزی نمی فهمند .

«یَنْعِقُ» ازماده «نَعَقَ» در اصل به معنی صدای کلاغ است ، در حالی که فریاد نکشد .⁽¹⁾

ولی بعدا این معنی توسعه یافته و به صداهایی که در برابر حیوانات می دهند ، گفته شده، بدیهی است آن ها از مفهوم کلمات و جمله ها باخبر نمی شوند و اگر گاهی عکس العمل هایی نشان می دهند ، بیشتر به خاطر تُن صدا و طرز ادای کلمات است .

آری آن ها به گوسفندان و حیواناتی می مانند که از فریادهای چوپان خیرخواه و دلسوز ، چیزی جز سر و صدایی که فقط تحریک آنی در آن ها دارد ، نمی فهمند .

172 یا اَیُّهَا الَّذینَ امَنُوا کُلُوا مِنْ طَیِّباتِ ما رَزَقْناکُمْ وَاشْکُرُوا لِلّهِ اِنْ کُنْتُمْ اِیّاهُ تَعْبُدُونَ

ای افراد باایمان ، از نعمت های پاکیزه ای که به شما روزی داده ایم ، بخورید و شکر .

خدا را به جا آورید ، اگر او راپرستش می کنید .

طیّبات و خبائث

مقایسه این آیه با آیه « یا اَیُّهَا النّاسُ کُلُوا مِمّا فِی الاَْرْضِ » ( 168 همین سوره ) و ملاحظه تفاوت های این دو باهم ، دو نکته لطیف را به ما می فهماند ؛

در این جا می گوید : « مِنْ طَیِّباتِ ما رَزَقْناکُمْ » ( از غذاهای پاکی که به شما روزی دادیم ... ) در حالی که در آن جا می گفت : « مِمّا فِی الاَْرْضِ » ( از آن چه در زمین است ) این تفاوت گویا اشاره به این است که نعمت های پاکیزه در اصل برای افراد باایمان آفریده شده و افراد بی ایمان به برکت آن ها روزی می خورند ، همانند آبی که باغبان برای گل ها در جوی ها جاری می سازد ، ولی خارها و علف هرزه ها نیز از آن بهره می گیرند .

دیگر این که به مردم عادی می گوید: بخوریدو پیروی گام های شیطان نکنید ، ولی به مؤمنان در آیه مورد بحث می گوید : بخوریدو شکرخدا را به جا آورید، یعنی تنها به عدم

سوءاستفاده ازاین نعمت ها قناعت نمی کند، بلکه حسن استفاده را نیز شرط می شمرد .

در حقیقت از مردم عادی تنها انتظار می رود که گناه نکنند ، ولی از افراد باایمان انتظار دارد که این نعمت ها را در بهترین راه مصرف کنند .

ضمنا ممکن است تکرار سفارش در مورد استفاده از غذاهای پاک که در آیات متعدد عنوان شده ، برای بعضی سؤال انگیز باشد ، اما اگر کمی به تاریخ زمان جاهلیّت و آداب و رسوم خرافی آن ها توجه کنیم و بدانیم که آن ها چگونه بدون دلیل نعمت های حلال را بر خود ممنوع می ساختند و این عادت به طوری در آن ها نفوذ کرده بود که همچون وحی آسمانی تلقّی می شد و گاه آن را صریحا به خدا نسبت می دادند ، نکته این تأکید روشن می شود ، قرآن می خواهد این افکار خرافی را از این طریق به کلّی از مغز آن ها بیرون کند .

به علاوه تکیه روی عنوان « طَیِّب » همگان را متوجّه این دستور اسلامی می کند که از غذاهای ناپاک ، از گوشت هایی همچون گوشت مردار و درندگان و حشرات و از مسکرات

که به شدّت در میان مردم آن زمان رواج داشت ، بپرهیزند .

در جلد ششم « تفسیر نمونه » ، صفحه 149 به بعد ، در زمینه استفاده مؤمنان از روزی های پاک و زینت های معقول ( ذیل 32 / اعراف ) بحث مشروحی مطرح شده است.

173 اِنَّما حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزیرِ وَ مااُهِلَّ بِهِ لِغَیْرِ اللّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَلااِثْمَ عَلَیْهِ اِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحیمٌ

خداوند تنها ( گوشت ) مردار و خون و گوشت خوک وآن چه نام غیر خدا به هنگام ذبح برآن گفته شود، حرام کرده است، (ولی) آن کس که مجبور شود، ( در موقع ضرورت برای حفظ جان خود از آن بخورد ) در صورتی که ستمگر ومتجاوز نباشد ، گناهی بر او نیست ، خداوند بخشنده و مهربان است .

« باغٍ » و « عادٍ » در اصل باغی و عادی بوده ، "باغی" از مادّه « بَغْی » به معنی طلب کردن است و در این جا منظور طلب کردن لذّت است و "عادی" به معنی متجاوز

می باشد، یعنی متجاوز از حدّ ضرورت.

و به این ترتیب سه قسمت از گوشت های حرام به اضافه خون که بیش از همه مورد ابتلای مردم آن محیط بوده است ، در این جا ذکر می کند که بعضی پلیدی ظاهری دارند و بر کسی مخفی نیست ، مانند ؛ مردار، خون و گوشت خوک وبعضی پلیدی معنوی دارند ، مانند ؛ قربانی هایی که برای بت ها می کردند .

و از آن جا که گاه ضرورت هایی پیش می آید که انسان برای حفظ جان خویش مجبور به استفاده از بعضی از غذاهای حرام می شود ، قرآن در ذیل آیه آن را استثناء کرده و می گوید : ولی کسی که مجبور شود ( برای نجات جان خویش از مرگ ) از آن ها بخورد ، گناهی بر او نیست ، به شرط این که ستمگر و متجاوز نباشد ( فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَلا اِثْمَ عَلَیْهِ ) .

به این ترتیب برای این که اضطرار ، بهانه و دستاویزی برای زیاده روی در خوردن غذاهای حرام نشود ، با دو کلمه « غَیْرَ باغٍ» وَ « لا عادٍ » گوش زد می کند که این اجازه تنها

برای کسانی است که خواهان لذّت از خوردن این محرّمات نباشند و از مقدار لازم که برای نجات از مرگ ضروری است ، تجاوز نکنند .

در حدیثی از امام صادق می خوانیم که در تفسیر آیه فوق فرمود :« منظور از "باغی" ، کسی است که به دنبال صید ( از روی تفریح نه از روی نیاز )می رود و منظور از "عادی" ، سارق است ، آن ها حق ندارند گوشت میته بخورند و برای آن ها حرام است و نماز را نیز نمی توانند شکسته بخوانند » . ⁽¹⁾

فلسفه تحریم گوشت های حرام

بدون شکّ غذاهایی که در آیه فوق تحریم شده ، همچون سایر محرّمات الهی ، فلسفه خاصّی دارد و باتوجّه کامل به وضع جسم و جان انسان با تمام ویژگی هایش تشریع شده است ، در روایات اسلامی نیز زیان های هریک مشروحا آمده و پیشرفت های علمی بشر ،

پرده از روی آن برداشته است .

مثلاً در کتاب « کافی » پیرامون گوشت مردار از حضرت امام صادق چنین می خوانیم : « اَمَّا الْمَیْتَةُ فَاِنَّهُ لَمْ یَنَلْ مِنْها اَحَدٌ اِلاّ ضَعُفَ بَدَنُهُ وَ ذَهَبَتْ قُوَّتُهُ وَ انْقَطَعَ نَسْلَهُ وَ لا یَمُوتُ اکِلُ الْمَیْتَةِ اِلاّ فُجْأَةً » ، امام بعد از ذکر مقدّمه ای در مورد این که تمام این احکام به خاطر مصالح بشر است ، می فرماید : « اما مردار را هیچ کس از آن نمی خورد ، مگر این که بدنش ضعیف و رنجور می شود ، نیروی او را می کاهد و نسل او را قطع می کند و آن کس که به این کار ادامه دهد ، با سکته و مرگ ناگهانی از دنیا می رود » .⁽¹⁾

این مفاسد ممکن است به خاطر آن باشد که دستگاه گوارش نمی تواند از مردار ، خون سالم و زنده بسازد ، به علاوه مردار کانونی است از انواع میکروب ها ، اسلام علاوه بر .

این که خوردن گوشت مردار را تحریم کرده ، آن را نجس هم دانسته ، تا مسلمانان کاملاً از آن دوری کنند .

دوّمین چیزی که در آیه تحریم شده ، "خون" است ( وَ الدَّمَ ) ، خون خواری هم زیان جسمی دارد و هم اثر سوء اخلاقی ، چراکه خون از یک سو مادّه کاملاً آماده ای است برای پرورش انواع میکروب ها .

تمام میکروب هایی که وارد بدن انسان می شوند ، به خون حمله می کنند و آن را مرکز فعالیت خویش قرار می دهند ، به همین دلیل گلبول های سفید که پاسداران و سربازان کشور تن انسانند ، همواره در منطقه خون پاسداری می کنند تا میکروب ها به این سنگر حسّاس که با تمام مناطق بدن ارتباط نزدیک دارد ، راه پیدا نکنند .

مخصوصا هنگامی که خون از جریان می افتد و به اصطلاح می میرد ، گلبول های سفید از بین می روند و به همین دلیل میکروب ها که میدان را خالی از حریف می بینند ، به سرعت

زاد و ولد کرده ، گسترش می یابند ، بنابراین اگر گفته شود : خون به هنگامی که از جریان می افتد ، آلوده ترین اجزای بدن انسان و حیوان است ، گزاف گفته نشده .

از سوی دیگر امروز در علم غذاشناسی ثابت شده که غذاها از طریق تأثیر در غده ها و ایجاد هورمون ها در روحیّات و اخلاق انسان اثر می گذارند ، از قدیم نیز تأثیر خون خواری در قساوت و سنگ دلی به تجربه رسیده و حتّی ضرب المثل شده است و لذا در حدیثی می خوانیم: « آن ها که خون می خورند، آن چنان سنگ دل می شوند که حتی ممکن است دست به قتل پدر و مادر و فرزند خود بزنند » .⁽¹⁾

سوّمین چیزی که در آیه تحریم شده، خوردن گوشت "خوک" است ( وَ لَحْمَ الْخِنْزیرِ ) .

خوک حتّی نزد اروپاییان که بیشتر گوشت آن را می خورند ، سمبل بی غیرتی است و .

حیوانی است کثیف ، خوک در امور جنسی فوق العاده بی تفاوت و لاابالی است و علاوه بر تأثیر غذا بر روحیّات که از نظر علم ثابت است ، تأثیر این غذا در خصوص لاابالی گری در مسائل جنسی مشهود است .

در شریعت حضرت موسی ، حرمت گوشت خوک نیز اعلام شده است و در اناجیل ، گناهکاران به خوک تشبیه شده اند و در ضمن داستان ها ، مظهر شیطان ، خوک معرفی شده است .

جای تعجّب است که بعضی با چشم خود می بینند از یک سو خوراک خوک ، نوعا از کثافات و گاهی از فضولات خودش است و ازسوی دیگر برای همه روشن شده که گوشت این حیوان پلید، دارای دو نوع انگل خطرناک به نام « کرم تریشین » و یک نوع « کرم کدو» است ، باز هم در استفاده از گوشت آن اصرار می ورزند .

بعضی می گویند : با وسایل امروز ، می توان تمام این انگل ها را کشت و گوشت خوک را

از آن ها پاک نمود ، ولی به فرض که با وسایل بهداشتی باپختن گوشت خوک درحرارت زیاد، انگل های مزبور به کلی از میان بروند ، باز زیان گوشت خوک ، قابل انکار نیست ، زیرا طبق اصل مسلّمی که اشاره شد، گوشت هر حیوانی ، حاوی صفات آن حیوان است و از طریق غدّه ها و تراوش آن ها ( هورمون ها ) در اخلاق کسانی که از آن تغذیه می کنند ، اثر می گذارد و به این ترتیب خوردن گوشت خوک ، می تواند صفت بی بند و باری جنسی و بی اعتنایی به مسائل ناموسی را که از خصایص بارز نر این حیوان است ، به خورنده آن منتقل کند .

و شاید یکی از علل بی بند و باری شدید جنسی که در کشورهای غربی حکومت می کند، همان تغذیه از گوشت این حیوان آلوده باشد .

چهارمین چیزی که تحریم شده ، گوشت هایی است که نام "غیر خدا "، هنگام ذبح بر آن برده شود ( وَ ما اُهِلَّ بِهِ لِغَیْرِ اللّهِ ).

ازجمله گوشت هایی که در این آیه از خوردن آن ها نهی شده ، گوشت حیواناتی است که مثل زمان جاهلیّت به نام غیر خدا ( بت ها ) ذبح شود .

آیا بردن نام خدا یا غیر خدا هنگام ذبح ، از نظر بهداشتی در گوشت حیوان اثرمی گذارد؟

در پاسخ باید گفت : نباید فراموش کرد که لازم نیست نام خدا و غیر خدا در ماهیّت گوشت از نظر بهداشتی اثری بگذارد ، زیرا محرّمات در اسلام روی جهات مختلفی است ، گاهی تحریم چیزی به خاطر بهداشت و حفظ جسم است و گاهی به خاطر تهذیب روح و زمانی به خاطر حفظ نظام اجتماع و تحریم گوشت هایی که به نام بت ها ذبح می شود ، در حقیقت جنبه معنوی و اخلاقی و تربیتی دارد ، آن ها انسان را از خدا دور می کند و اثر روانی و تربیتی نامطلوبی دارد ، چرا که از سنّت های شرک و بت پرستی است و تجدیدکننده خاطره آن ها .

174 اِنَّ الَّذینَ یَکْتُمُونَ ما اَنْزَلَ اللّهُ مِنَ الْکِتابِ وَ یَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنا قَلیلاً اوُلئِکَ ما

یَأْکُلُونَ فی بُطُونِهِمْ اِلاَّ النّارَوَ لا یُکَلِّمُهُمُ اللّهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ لا یُزَکّیهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ اَلیمٌ

کسانی که کتمان می کنند آن چه راخداازکتاب نازل کرده وآنرا به بهای کمی می فروشند، آن ها جز آتش چیزی نمی خورند( و هدایا و اموالی که از این رهگذر به دست می آورند ، در حقیقت آتش سوزانی است ) و خداوند روزقیامت با آن ها سخن نمی گوید و آن ها را پاکیزه نمی کند و برای آن ها عذاب دردناکی است .

باز هم نکوهش از کتمان حقّ

تمام کسانی که احکام خدا و حقایق مورد نیاز مردم را از آن ها کتمان کنند و به خاطر کسب مقام و یا به دست آوردن ثروتی ، مرتکب این خیانت بزرگ شوند ، باید بدانند که حقیقت گران بهایی رابه بهای ناچیزی فروخته اند ، زیرا حقّ پوشی ، اگر با تمام دنیا مبادله شود ، باز مرتکب شونده آن ، ضرر و زیان کرده است .

این آیه ضمنا مسأله تجسّم اعمال را در آخرت ، بار دیگر روشن می سازد و نشان می دهد اموال حرامی که از این طریق به دست می آید ، در واقع آتشی است که در دل آن ها وارد می شود که در روز رستاخیز به شکل واقعی خود مجسم خواهد شد .

از آیه مورد بحث استفاده می شود که یکی از بزرگ ترین مواهب الهی در جهان دیگر ، این است که خدا با مردم باایمان از طریق لطف سخن می گوید ، یعنی همان مقامی را که پیامبران الهی در این جهان داشتند و از لذّت گفتگو با پروردگار بهره مند می شدند ، مؤمنان نیز در آن جهان به آن مفتخر می شوند ، چه لذّتی از این بالاتر ؟

به علاوه خدا نظر لطف به آن ها می کند و با آب عفو و رحمتش آن هارا می شوید و پاک و پاکیزه می کند، چه نعمتی از این بالاتر ؟

بدیهی است سخن گفتن خداوند با بندگان ، مفهومش این نیست که خدا زبان دارد و جسم است ، بلکه او با قدرت بی پایانش امواج صوتی را در فضا می آفریند ، به گونه ای که

قابل درک و شنیدن باشد ( همان گونه که در وادی طور با موسی سخن گفت ) و یا از طریق الهام و با زبان دل، با بندگان خاصّش سخن می گوید .

175 اوُلئِکَ الَّذینَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدی وَ الْعَذابَ بِالْمَغْفِرَةِ فَما اَصْبَرَهُمْ عَلَی النّارِ

این ها همان هاهستندکه گمراهی را باهدایت و عذاب را باآمرزش مبادله کرده اند، راستی چه قدر در برابر عذاب خداوند بی اعتناء و خونسردند .

و به این ترتیب از دو سو گرفتار زیان و خسران شده اند ؛ از یک سو رها کردن هدایت و آمرزش خدا و جایگزین ساختن عذاب دردناک الهی به جای آن و این معامله ای است که هیچ انسان عاقلی به سراغ آن نمی رود .

176 ذلِکَ بِاَنَّ اللّهَ نَزَّلَ الْکِتابَ بِالْحَقِّ وَ اِنَّ الَّذینَ اخْتَلَفُوا فِی الْکِتابِ لَفی شِقاقٍ بَعیدٍ

این ها به خاطرآن است که خداوند کتاب(آسمانی)را به حقّ(و توأم بانشانه ها و دلایل روشن)

نازل کرده و آن هاکه درآن اختلاف می کنند (و باکتمان وتحریف، اختلاف به وجود آورند،) در شکاف ( و پراکندگی ) عمیقی قرار دارند .

کلمه « شِقاق » در اصل به معنی شکاف و جدایی است ، این تعبیر شاید اشاره به این باشد که ایمان و تقوا و افشاء کردن حقّ، رمز وحدت و اتّحاد در جامعه انسانی است ، اما خیانت و کتمان حقایق ، موجب پراکندگی و جدایی و شکاف است ، نه شکاف سطحی که آن را بتوان نادیده گرفت ، بلکه جدایی و شکاف عمیق .

با این حال گروهی به خاطر حفظ منافع کثیف خویش ، دست به توجیه و تحریف می زنند و در کتاب آسمانی ، اختلاف ها به وجود می آورند تا به اصطلاح آب را گل آلود کنند و از آن ماهی گیرند .

177 لَیْسَ الْبِرَّ اَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنْ امَنَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الاْخِرِ وَ الْمَلائِکَةِ وَ الْکِتابِ وَ النَّبِیّینَ وَ اتَی الْمالَ عَلی حُبِّهِ

ذَوِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکینَ وَ ابْنَ السَّبیلِ وَ السّائِلینَ وَ فِیالرِّقابِ وَ اَقامَ الصَّلوةَ وَ اتَی الزَّکوةَ وَ الْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ اِذا عاهَدُوا وَ الصّابِرینَ فِی الْبَأْساءِ وَالضَّرّاءِ وَ حینَالْبَأْسِ اوُلئِکَ الَّذینَ صَدَقُواوَاوُلئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ

نیکی ( تنها ) این نیست ( که به هنگام نماز ) صورت خود را به سوی مشرق و مغرب کنید ( و تمام گفتگوی شما از مسأله قبله وتغییر قبله باشد و همه وقت خود را مصروف آن سازید ) بلکه نیکی ( و نیکوکار ) کسانی هستند که به خدا و روز رستاخیز وفرشتگان و کتاب آسمانی و پیامبران ایمان آورده اند و مال( خود ) را با علاقه ای که به آن دارند ، به خویشاوندان و یتیمان و مسکینان و واماندگان در راه و سائلان و بردگان انفاق می کنند ، نماز را برپا می دارند و زکات را می پردازند و به عهد خود به هنگامی که عهد بستند وفا می کنند ، در برابر محرومیّت ها و بیماری ها و در میدان جنگ، استقامت به خرج می دهند ، این ها کسانی هستند که راست می گویند( و گفتار و رفتار و اعتقادشان هماهنگ است ) و این ها هستند پرهیزکاران .

ریشه و اساس همه نیکی ها

« بِرّ » در اصل به معنی توسعه است ، سپس در معنی نیکی ها و خوبی ها و احسان ، به کار رفته است ، زیرا این کارها در وجود انسان محدود نمی شود و گسترش می یابد و به دیگران می رسد و آن ها نیز بهره مند می شوند .

و « بَرّ » جنبه وصفی دارد و به معنی شخص نیکوکار است ، در اصل به معنی بیابان و مکان وسیع می باشد و از آن جا که نیکوکاران روحی وسیع و گسترده دارند ، این واژه بر آن ها اطلاق می شود .

« بَأْساء » از ماده « بُؤْس » به معنی فقر و « ضَرّاء » به معنی درد و بیماری و « حینَ الْبَأْس » به معنی هنگام جنگ است .⁽¹⁾

در حقیقت این نخستین پایه همه نیکی ها و خوبی ها است ؛ ایمان به مبدأ و معاد و برنامه های الهی و پیامبران که مأمور ابلاغ و اجرای این برنامه ها بودند و فرشتگانی که واسطه ابلاغ این دعوت محسوب می شدند، ایمان به اصولی که تمام وجود انسان را روشن می کند و انگیزه نیرومندی برای حرکت به سوی برنامه های سازنده و اعمال صالح است .

جالب این که نمی گوید : « نیکوکار » کسانی هستند که ... بلکه می گوید « نیکی » کسانی هستند که ... .

این به خاطر آن است که در ادبیات عرب و همچنین بعضی زبان های دیگر ، هنگامی که می خواهند آخرین درجه تأکید را در چیزی بیان کنند ، آن را به صورت مصدری می آورند ، نه به صورت وصف ، مثلاً گفته می شود : علیّ ، عدل جهان انسانیّت است ، یعنی آن چنان عدالت پیشه است که گویی تمام وجودش در آن حلّ شده و سر تا پای او در عدالت غرق گشته است ، به گونه ای که هرگاه به او نگاه کنی ، چیزی جز عدالت نمی بینی و همچنین

در نقطه مقابل آن می گوییم : بنی امیّة ذلّت اسلام بودند ، گویی تمام وجودشان تبدیل به خواری شده بود .

بنابراین از این تعبیر ، ایمان محکم و نیرومندی در سطح بالا استفاده می شود .

پس از ایمان ، به مسأله انفاق و ایثار وبخشش های مالی اشاره می کند و می گوید: « مال خود را با تمام علاقه ای که به آن دارند ، به خویشاوندان و یتیمان و مستمندان و واماندگان در راه و سائلان و بردگان می دهند » ( وَ اتَی الْمالَ عَلی حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکینَ وَ ابْنَ السَّبیلِ وَ السّائِلینَ وَ فِی الرِّقابِ ) .

بدون شکّ گذشتن از مال و ثروت برای همه کس کار آسانی نیست ، مخصوصا هنگامی که به مرحله ایثار برسد ، چراکه حبّ آن تقریبا در همه دل ها است و تعبیر « عَلی حُبِّهِ » نیز اشاره به همین حقیقت است که آن ها در برابر این خواسته دل، برای رضای خدا مقاومت می کنند .

جالب این که در این جا شش گروه از نیازمندان ذکر شده اند ؛ در درجه اوّل بستگان و

خویشاوندان آبرومند و در درجه بعد یتیمان و مستمندان ، سپس آن هایی که نیازشان کاملاً موقّتی است ، مانند واماندگان در راه ، بعد سائلان ، اشاره به این که نیازمندان همه اهل سؤال نیستند ، گاهی چنان خویشتن دارند که ظاهر آن ها همچون اغنیاء است ، در حالی که در باطن سخت محتاجند ، چنان که قرآن در جای دیگر می گوید : « یَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ اَغْنِیاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ : افراد ناآگاه آن ها را به خاطر شدّت خویشتن داری اغنیاء تصور می کنند » ( 273 / بقره ) و سرانجام به بردگان اشاره می کند که نیاز به آزادی و استقلال دارند ، هرچند ظاهرا نیاز مادّی آن ها به وسیله مالکشان تأمین گردد .

سوّمین اصل از اصول نیکی ها را ، برپاداشتن نماز می شمرد و می گوید : « آن ها نماز را برپا می دارند » ( وَ اَقامَ الصَّلوةَ ) .

نمازی که اگر با شرایط و حدودش و با اخلاص و خضوع، انجام گیرد، انسان را از هر گناه بازمی دارد و به هر خیر و سعادتی تشویق می کند .

چهارمین برنامه آن ها را اداء زکات و حقوق واجب مالی ذکر کرده ، می گوید : « آن ها زکات را می پردازند » ( وَ اتَی الزَّکوةَ ) .

بسیارند افرادی که در پاره ای از موارد حاضرند به مستمندان کمک کنند ، اما در اداء حقوق واجب ، سهل انگار می باشند و به عکس گروهی غیر از ادای حقوق واجب ، به هیچ گونه کمک دیگری تن در نمی دهند ، حتّی حاضر نیستند یک دینار به نیازمندترین افراد بدهند ، آیه فوق با ذکر « انفاق مستحبّ و ایثارگری » از یک سو و « ادای حقوق واجب » از سوی دیگر ، این هر دو گروه را از صف نیکوکاران واقعی خارج می سازد و نیکوکار را کسی می داند که در هر دو میدان ، انجام وظیفه کند .

و جالب این که درمورد انفاق های مستحبّ، کلمه « عَلی حُبِّهِ » ( با این که ثروت محبوب آن ها است ) را ذکر می کند ، ولی در مورد زکات واجب ، نه ، چراکه ادای حقوق واجب مالی ، یک وظیفه الهی و اجتماعی است و اصولاً نیازمندان طبق منطق اسلام در اموال ثروتمندان

به نسبت معینی شریکند ، پرداختن مال شریک ، نیازی به این تعبیر ندارد .

پنجمین ویژگی آن ها را وفای به عهد می شمرد و می گوید : « کسانی هستندکه به عهد خویش به هنگامی که پیمان می بندند ، وفا می کنند » ( وَ الْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ اِذا عاهَدُوا ) .

چراکه سرمایه زندگی اجتماعی ، اعتماد مقابل افراد جامعه است و از جمله گناهانی که رشته اطمینان و اعتماد را پاره می کند و زیربنای روابط اجتماعی را سست می نماید ، ترک وفای به عهد است ، به همین دلیل در روایات اسلامی چنین می خوانیم که مسلمانان موظّفند سه برنامه را در مورد همه انجام دهند ، خواه طرف مقابل ، مسلمان باشد یا کافر ، نیکوکارباشد یا بدکار و آن سه عبارتنداز؛وفای به عهد، ادای امانت و احترام به پدر و مادر.⁽¹⁾

و بالاخره ششمین و آخرین برنامه این گروه نیکوکار را چنین شرح می دهد : « کسانی .

هستند که در هنگام محرومیت و فقر و به هنگام بیماری و درد و همچنین در موقع جنگ در برابر دشمن ، صبر و استقامت به خرج می دهند و در برابر این حوادث زانو نمی زنند »

(وَ الصّابِرینَ فِی الْبَأْساءِ وَ الضَّرّاءِ وَ حینَ الْبَأْسِ) .

و در پایان آیه به عنوان جمع بندی و تأکید بر شش صفت عالی گذشته می گوید: « این ها کسانی هستند که راست می گویند و این ها پرهیزکارانند » ( اوُلئِکَ الَّذینَ صَدَقُوا وَ اوُلئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ ).

راستگویی آن ها از این جا روشن می شود که اعمال و رفتارشان از هر نظر با اعتقاد و ایمانشان هماهنگ است و تقوا و پرهیزکاریشان از این جا معلوم می شود که آن ها هم وظیفه خود را در برابر « اَللّه » و هم در برابر نیازمندان و محرومان و کلّ جامعه انسانی و هم در برابر خویشتن خویش انجام می دهند .

جالب این که 6 صفت برجسته فوق ، هم شامل اصول اعتقادی و اخلاقی و

هم برنامه های عملی است .

در زمینه اصول اعتقادی تمام پایه های اصلی ذکر شده و از میان برنامه های عملی به انفاق و نماز و زکات که سمبلی از رابطه خلق با خالق و خلق با خلق است ، اشاره گردیده و از میان برنامه های اخلاقی ، تکیه بر وفای به عهد و استقامت و پایداری شده که ریشه همه صفات عالی اخلاقی را تشکیل می دهد .

178 یااَیُّهَا الَّذینَ امَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِصاصُ فِی الْقَتْلَی الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُبِالْعَبْدِ وَ الاُْنْثی بِالاُْنْثی فَمَنْ عُفِیَ لَهُ مِنْ اَخیهِ شَیْ ءٌ فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَ اَداءٌ اِلَیْهِ بِاِحْسانٍ ذلِکَ تَخْفیفٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ رَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدی بَعْدَ ذلِکَ فَلَهُ عَذابٌ اَلیمٌ

ای افرادی که ایمان آورده اید، حکم قصاص در موردکشتگان بر شما نوشته شده است، آزاد در برابر آزاد و برده در برابر برده و زن در برابر زن ، پس اگر کسی از ناحیه برادر ( دینی ) خود مورد عفو قرار گیرد ( و حکم قصاص او تبدیل به خون بها گردد ، ) باید از راه

پسندیده پیروی کند ( و در طرزپرداخت دیه ، حال پرداخت کننده را در نظر بگیرد ) و قاتل نیز به نیکی دیه را به ولیّ مقتول بپردازد (و در آن مسامحه نکند)این تخفیف و رحمتی است ازناحیه پروردگار شما و کسی که بعد از آن تجاوز کند، عذاب دردناکی خواهد داشت.

« قِصاص » از ماده « قَصّ » به معنی جستجو و پی گیری از آثار چیزی است و هر امری که پشت سر هم آید ، عرب آن را « قِصَّة » می گوید و از آن جا که « قِصاص » قتلی است که پشت سر قتل دیگری قرار می گیرد ، این واژه در مورد آن به کار رفته است .

قرآن گاهی از دستورات لازم الاجرا با جمله « کُتِبَ عَلَیْکُمْ : بر شما نوشته شده » تعبیر می کند ، از جمله در آیه فوق و همچنین آیات آینده که در مورد وصیّت و روزه سخن می گوید ، همین تعبیر دیده می شود و به هر حال این تعبیر ، اهمیّت و تأکید مطلب را روشن می کند ، زیرا همیشه مسائلی را می نویسند که

از هر نظر قطعیّت پیدا کرده و جدّی است .

این دستور عادلانه « قصاص » و « عفو » که یک مجموعه کاملاً انسانی و منطقی را تشکیل می دهد ، از یک سو روش فاسد عصر جاهلیّت را که هیچ گونه برابری در قصاص قائل نبودند و همچون دژخیمان عصر فضا گاه در برابر یک نفر ، صدها نفر را به خاک و خون می کشیدند ، محکوم می کند .

و از سوی دیگر راه عفو را به روی مردم نمی بندد ، در عین حال احترام خون را نیز کاهش نمی دهد و قاتلان را جسور نمی سازد و از سوی سوم می گوید : بعد از برنامه عفو و گرفتن خون بها ، هیچ یک از طرفین حق تعدّی ندارند ، بر خلاف اقوام جاهلی که اولیای مقتول، گاهی بعد از عفو و حتی گرفتن خون بها، قاتل را می کشتند .

179 وَ لَکُمْ فِی الْقِصاصِ حَیوةٌ یا اوُلِی الاَْلْبابِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ

و برای شما در قصاص، حیات و زندگی است، ای صاحبان خرد، تا شما تقوا پیشه کنید.

قصاص ، مایه حیات شما است

اشاره

این آیه که از ده کلمه ترکیب شده و در نهایت فصاحت و بلاغت است ، آن چنان جالب است که به صورت یک شعار اسلامی در اذهان همگان نقش بسته و به خوبی نشان می دهد که قصاص اسلامی به هیچ وجه جنبه انتقام جویی ندارد ، بلکه دریچه ای است به سوی حیات و زندگی انسان ها .

از یک سو ضامن حیات جامعه است ، زیرا اگر حکم قصاص به هیچ وجه وجود نداشت و افراد سنگ دل احساس امنیّت می کردند ، جان مردم بی گناه به خطر می افتاد ، همان گونه که در کشورهایی که حکم قصاص به کلی لغو شده ، آمار قتل و جنایت به سرعت بالارفته است.

و از سوی دیگر مایه حیات قاتل است ، چراکه او را از فکر آدم کشی تا حدّ زیادی باز می دارد و کنترل می کند .

و ازسوی سوّم به خاطر لزوم تساوی و برابری، جلوی قتل های پی درپی را می گیرد و به

سنّت های جاهلی که گاه یک قتل مایه چند قتل و آن نیز به نوبه خود ، مایه قتل های بیشتری می شد ، پایان می دهد و از این راه نیز مایه حیات جامعه است .

و با توجّه به این که حکم قصاص مشروط به عدم عفو است ، نیز دریچه دیگری به حیات و زندگی گشوده می شود .

جمله « لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ » که هشداری است برای پرهیز از هرگونه تعدی و تجاوز ، این حکم حکیمانه اسلامی را تکمیل می کند .

آیا قصاص بر خلاف عقل و عواطف انسانی است ؟

گروهی که بدون تأمّل ، بعضی از مسائل جزیی اسلام را مورد انتقاد قرار داده اند ، به خصوص درباره مسأله قصاص ، سر و صدا راه انداخته ، می گویند :

1 - جنایتی که قاتل مرتکب شده ، بیش از این نیست که انسانی را از بین برده است ، ولی شما به هنگام قصاص همین عمل را تکرار می کنید .

2 - قصاص جز انتقام جویی و قساوت نیست ، این صفت ناپسند را باید با تربیت صحیح از میان مردم برداشت ، در حالی که طرفداران قصاص، هر روز به این صفت ناپسند انتقام جویی روح تازه ای می دمند .

3 - آدم کشی گناهی نیست که از اشخاص عادی یا سالم سرزند ، حتما قاتل از نظر روانی مبتلا به بیماری است و باید معالجه شود و قصاص دوای چنین بیمارانی نمی تواند باشد .

4 - مسائلی که مربوط به نظام اجتماعی است ، باید دوش به دوش اجتماع رشد کند ، بنابراین قانونی که در هزار و چهار صد سال پیش از این پیاده می شده ، نباید در اجتماع امروز عملی شود .

5 - آیا بهتر نیست به جای قصاص ، قاتلان را زندانی کنیم و با کار اجباری از وجود آن ها به نفع اجتماع ، استفاده نماییم با این عمل هم اجتماع ، از شرّ آنان محفوظ می ماند و هم از وجود آن ها حتّی المقدور استفاده می شود .

این ها خلاصه اعتراضاتی است که پیرامون مسأله قصاص مطرح می شود .

پاسخ

دقت در آیات قصاص در قرآن مجید ، جواب این اشکالات را روشن می سازد ( وَ لَکُمْ فِی الْقِصاصِ حَیوةٌ یا اوُلِی الاَْلْبابِ ) .

زیرا از بین بردن افراد مزاحم و خطرناک ، گاه بهترین وسیله برای رشد و تکامل اجتماع است و چون در این گونه موارد مسأله قصاص ، ضامن حیات و ادامه بقاء می باشد ، شاید از این رو قصاص به عنوان غریزه در نهاد انسان گذارده شده است .

نظام طبّ ، کشاورزی ، دامداری ، همه و همه روی این اصل عقلی ( حذف موجود خطرناک و مزاحم ) بناشده ، زیرا می بینیم به خاطر حفظ بدن ، عضو فاسد را حذف می کنند و یا به خاطر نموّ گیاه ، شاخه های مضرّ و مزاحم را می برند ، کسانی که کشتن قاتل را فقدان فرد دیگری می دانند ، تنها دید انفرادی دارند ، اگر صلاح اجتماع را در نظر بگیرند و بدانند

اجرای قصاص چه نقشی در حفاظت و تربیت سایر افراد دارد ، در گفتار خود تجدیدنظر می کنند ، از بین بردن این افراد خون ریز در اجتماع ، همانند قطع کردن و از بین بردن عضو و شاخه مزاحم و مضرّ است که به حکم عقل باید آن را قطع کرد و ناگفته پیدا است که تاکنون هیچ کس به قطع شاخه ها و عضوهای فاسد و مضرّ اعتراض نکرده است، این در مورد ایراد اوّل.

در مورد ایراد دوّم ، باید توجه داشت که اصولاً تشریع قصاص هیچ گونه ارتباطی با مسأله انتقام جویی ندارد ، زیرا انتقام به معنی فرونشاندن آتش غضب ، به خاطر یک مسأله شخصی است ، در حالی که قصاص به منظور پیشگیری از تکرار ظلم و ستم بر اجتماع است و هدف آن عدالت خواهی و حمایت از سایر افراد بی گناه می باشد .

در مورد ایراد سوّم که قاتل حتما مبتلا به بیماری روانی است و از اشخاص عادی ممکن نیست چنین جنایتی سر بزند ، باید گفت : در بعضی موارد ، این سخن صحیح است و اسلام هم در چنین صورت هایی برای قاتل دیوانه یا مثل آن ، حکم قصاص نیاورده است،

اما نمی توان مریض بودن قاتل را به عنوان یک قانون و راه عذر عرضه داشت ، زیرا فسادی که این طرح به بار می آورد و جرأتی که به جنایت کاران اجتماع می دهد ، برای هیچ کس قابل تردید نیست و اگر استدلال در مورد قاتل صحیح باشد ، در مورد متجاوزان و کسانی که به حقوق دیگران تعدّی می کنند ، نیز باید صحیح باشد ، زیرا آدمی که دارای سلامت کامل عقل است ، هرگز به دیگران تجاوز نمی کند و به این ترتیب تمام قوانین جزایی را باید از میان برداشت و همه متعدّیان و متجاوزان را به جای زندان و مجازات ، به بیمارستان های روانی روانه کرد .

اما این که رشد اجتماع ، قانون قصاص را نمی پذیرد و قصاص تنها در اجتماعات قدیم نقش داشته ، اما الآن قصاص را حکمی خلاف وجدان می دانند که باید حذف شود ، پاسخ آن یک جمله است و آن این که ؛

ادّعای مزبور در برابر توسعه وحشتناک جنایات در دنیای امروز و آمار کشتارهای

میدان های نبرد و غیر آن ، ادّعای بی ارزشی است و به خیال بافی شبیه تر است و به فرض که چنین دنیایی به وجود آمد ، اسلام هم قانون عفو را در کنار قصاص گذارده و هرگز قصاص را راه منحصر معرّفی نکرده است ، مسلّما در چنان محیطی ، خود مردم ترجیح خواهند داد که قاتل را عفو کنند، اما در دنیای کنونی که جنایاتش تحت لفّافه های گوناگون ، قطعا از گذشته بیشتر و وحشیانه تر است ، حذف این قانون جز این که دامنه جنایات را گسترش دهد، اثری ندارد .

و در مورد ایراد پنجم ، باید توجّه داشت که هدف از قصاص همان طور که قرآن تصریح می کند ، حفظ حیات عمومی اجتماع و پیشگیری از تکرار قتل و جنایات است ، مسلّما زندان نمی تواند اثر قابل توجّهی داشته باشد ( آن هم زندان های کنونی که وضع آن از بسیاری از منزل های جنایت کاران بهتر است ) و به همین دلیل در کشورهایی که حکم اعدام لغوشده، در مدّت کوتاهی آمار قتل و جنایت فزونی گرفته ، به خصوص اگر حکم زندانی افراد طبق معمول در معرض بخشودگی باشد که در این صورت ، جنایت کاران با فکری آسوده تر و

خیالی راحت تر ، دست به جنایت می زنند .

آیا خون مرد رنگین تر از خون زن است ؟

ممکن است بعضی ایراد کنند که در آیات قصاص دستور داده شده که نباید « مرد » به خاطر « زن » مورد قصاص قرار گیرد ، مگر خون مرد از خون زن رنگین تراست ؟ چرا مرد جنایت کار به خاطر کشتن زن و ریختن خون ناحقّ از انسان هایی که بیش از نصف جمعیّت روی زمین را تشکیل می دهند، قصاص نشود ؟ در پاسخ باید گفت : مفهوم آیه این نیست که مرد نباید در برابر زن قصاص شود ، بلکه همان طور که در فقه اسلام مشروحا بیان شده ، اولیای زن مقتول می توانند مرد جنایت کار را به قصاص برسانند ، به شرط آن که نصف مبلغ دیه را بپردازند .

به عبارت دیگر ؛ منظور از عدم قصاص مرد در برابر قتل زن ، قصاص بدون قید و شرط است ولی با پرداختن نصف دیه ، کشتن او جایز است .

و لازم به توضیح نیست که پرداخت مبلغ مزبور برای اجرای قصاص ، نه به خاطر این

است که زن از مرتبه انسانیّت دورتراست و یا خون او کمرنگ تر از خون مرد است ، این توهّمی است کاملاً بی جا و غیرمنطقی که شاید لفظ و تعبیر « خون بها » ریشه این توهّم شده است ، پرداخت نصف دیه ، تنها به خاطر جبران خسارتی است که از قصاص گرفتن از مرد ، متوجّه خانواده او می شود .

توضیح این که ؛ مردان غالبا در خانواده عضو مؤثر اقتصادی هستند و مخارج خانواده را متحمّل می شوند و با فعالیّت های اقتصادی خود ، چرخ زندگی خانواده را به گردش درمی آورند ، بنابراین تفاوت میان از بین رفتن « مرد » و « زن » از نظر اقتصادی و جنبه های مالی از کسی پوشیده نیست که اگر این تفاوت مراعات نشود ، خسارت بی دلیلی به بازماندگان مرد مقتول و فرزندان بی گناه او وارد می شود ، لذا اسلام با قانون پرداخت نصف مبلغ در مورد قصاص مرد ، رعایت حقوق همه افراد را کرده و از این خَلاَء اقتصادی و ضربه نابخشودنی که به یک خانواده می خورد ، جلوگیری نموده است ، اسلام هرگز اجازه

نمی دهد که به بهانه لفظ « تساوی » ، حقوق افراد دیگری مانند فرزندان شخصی که مورد قصاص قرار گرفته ، پایمال گردد .

البتّه ممکن است زنانی برای خانواده خود ، نان آورتر از مردان باشند ، ولی می دانیم احکام و قوانین بر محور افراد ، دور نمی زند ، بلکه کلّ مردان را با کلّ زنان باید سنجید .

180 کُتِبَ عَلَیْکُمْ اِذا حَضَرَ اَحَدَکُمُ الْمَوْتُ اِنْ تَرَکَ خَیْرا نِ الْوَصِیَّةُ لِلْوالِدیْنِ وَ الاَْقْرَبینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقّا عَلَی الْمُتَّقینَ

بر شما نوشته شده هنگامی که یکی از شما را مرگ فرارسد ،اگر چیز خوبی از خود به جای گذارده، وصیّت برای پدر ومادر و نزدیکان به طور شایسته کند ، این حقّی است برای پرهیزکاران .

وصیّت های شایسته

اشاره

در این جا به جای کلمه « مال » ، کلمه « خَیْر » گفته شده ، فرموده : اگر « چیز خوبی » از خود