مشخصات کتاب

سرشناسه:بیستونی، محمد، 1337 -

عنوان قراردادی:تفسیر نمونه .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)= A new narration of Holy Qur'an for young youth/ به اهتمام محمد بیستونی؛ با نظارت مکارم شیرازی.

مشخصات نشر:تهران: بیان جوان، 1385 -

مشخصات ظاهری:30 ج.؛ 14×5/10 س م.

تفسیرجوان (برگرفته از تفسیرنمونه) A new narration of =

Holy Quran for young youth// به اهتمام محمدبیستونی؛ بانظارت مکارم شیرازی.

تهران: بیان جوان، 1385- 30 ج.؛14×5/10 س م.

شابک دوره ای : ISBN 964-8399-71-9

(ج. 2) : ISBN 964-8399-19-0 فاپا.

ج.2-4،6-8،10،12-11،14،19،21،24-26(چاپ اول:1385).

ج. 1 - 30 (چاپ دوم: 1392) (فیپا).

کتابنامه. تفسیر نمونه. تفاسیر شیعه قرن 14

مکارم شیرازی،ناصر،1305 -. تفسیر نمونه. برگزیده

1385 73ت95ب/98BP 179/297

کتابخانه ملی ایران 35848-83م

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:ج. 2-4، 6-8، 12،10- 11، 14، 19، 21، 24 - 26 (چاپ اول: 1385).

یادداشت:ج.1 - 30 (چاپ دوم: 1391) (فیپا).

یادداشت:کتابنامه.

عنوان دیگر:تفسیر نمونه.

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

شناسه افزوده:مکارم شیرازی، ناصر، 1305 - . تفسیر نمونه. برگزیده

رده بندی کنگره:BP98/ب 95ت 73 1385

رده بندی دیویی:297/179

شماره کتابشناسی ملی:م 83-35848

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

عنوان: تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)

مؤلف: دکتر محمد بیستونی ویراستاری و تایپ و صفحه آرایی: سهیلا شاکری، فاطمه سرزهی

گروه تحقیق: صفورا بیستونی، زهرا بیستونی، آسیه بیستونی

امور فنی و رایانه: محمد علی بیستونی شمارگان: 3000 نسخه

نوبت و تاریخ چاپ: دوم ، سال 1392 شابک دوره ای: ISBN 964 - 8399 - 71 - 9

ناشر: انتشارات بیان جوان شا بک: (ج. 2):ISBN 964 - 8399 - 19 - 0

هرگونه نسخه برداری و چاپ از این کتاب، با اخذ مجوز کتبی از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بلامانع است.

نشانی: تهران - خیابان پاسداران - بین گلستان هشتم و نهم - روبروی پمپ بنزین - شماره 451 - طبقه اول - واحد 4

تلفکس: 22589626 E_mail :info@tafsirejavan.com

جدید

با نظارت: حضرت آیة اللّه مکارم شیرازی

تفسیر جوان

(برگرفته از تفسیر نمونه )

YOUTH INTERPRETATION OF QURAN

جلد 7

(جزء هفتم قرآن)

Volum 7

دکترمحمدبیستونی

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

اَلاِهْداءِ

اِلی سَیِّدِنا وَ نَبِیِّنا مُحَمَّدٍ

رَسُولِ اللّهِ وَ خاتَمِ النَّبِیّینَ وَ اِلی مَوْلانا

وَ مَوْلَی الْمُوَحِّدینَ عَلِیٍّ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ وَ اِلی بِضْعَةِ

الْمُصْطَفی وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَیِّدَةِ نِساءِ الْعالَمینَ وَ اِلی سَیِّدَیْ

شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَیْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ اِلَی الاَئِمَّةِ التِّسْعَةِ

الْمَعْصُومینَ الْمُکَرَّمینَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ لاسِیَّما بَقِیَّةِ اللّهِ فِی الاَرَضینَ وَ وارِثِ عُلُومِ

الاَنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلینَ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِالظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِحْیاءِ الْفَرائِضِ وَ مَعالِمِ الدّینِ ،

الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالی فَرَجَهُ الشَّریفَ فَیا مُعِزَّ

الاَوْلِیاءَوَیامُذِلَ الاَعْداءِاَیُّهَاالسَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَیْنَ الاَرْضِ وَالسَّماءِقَدْمَسَّنا

وَ اَهْلَنَا الضُّرَّ فی غَیْبَتِکَ وَ فِراقِکَ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ

مِنْ وِلائِکَ وَ مَحَبَّتِکَ فَاَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ مِنْ مَنِّکَ وَ

فَضْلِکَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْکَ

اِنّا نَریکَ مِنَ الْمُحْسِنینَ

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی»

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی» در

مورد کتاب «تفسیر جوان» (منبع مطالعاتی و

تحقیقاتی اصلی «روش انس با قرآن»)

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

قرآن مجیدبالاترین سند افتخار مامسلمانان است و تاکسی با قرآن آشنا نشود ، پی به عظمت آن نخواهد برد و هر قدر آشنایی ما با ا ین کتاب بزرگ آسمانی افزون گردد ، به درجه اهمیت و عظمت آن بهتر پی می بریم ، مخصوصاً برای حل مشکلات مسلمین در دنیای امروز ، بهترین راه گشا قرآن است .

به همین دلیل شایسته است نسل جوان برومندما روزبه روز با این کتاب آسمانی آشناتر گردد ، نه فقط به «خواندن» و «قرائت» و «حفظ» آن ، بلکه به «محتوا و معنای

قرآن» ، به یقین قرآن مجید می تواند صفا و روشنی ویژه ای به تمام زندگی آنان بدهد و از آنان افرادی باایمان ، شایسته ، قوی ، شجاع و طرفدار حق بسازد .

از آنجا که تفسیر نمونه بحمداللّه در میان تمام قشرها نفوذ یافته و تحولی در محیط ما ایجاد کرده است ، جناب آقای «دکتر محمد بیستونی» که فردی باذوق و علاقمند به مسائل اسلامی و مسائل جوانان است . ابتکاری به خرج داده و تفسیر نمونه را به صورت فشرده و خلاصه با «سبکی تازه» که به آسانی قابل استفاده برای همه جوانان باشد ، درآورده و به گونه ای که هم اکنون ملاحظه می کنید ، در اختیار آنان گذارده است . خداوند این خدمت را از ایشان قبول کند و به همه جوانان عزیز توفیق استفاده از آن را مرحمت فرماید .

ناصر مکارم شیرازی

28/8/79

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیم

توفیق نصیب گردید از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بازدید داشته باشم و مواجه شدم با یک باغستان گسترده پرگل و متنوع که به طور یقین از معجزات قرآن است که این ابتکارات و روش های نو و جالب را به ذهن یک نفر که باید مورد عنایت ویژه قرار گرفته باشد القاء نماید تا بتواند در سطح گسترده کودکان و جوانان و نوجوانان و غیرهم را با قرآن مجید مأنوس به طوری که مفاهیم بلند و باارزش قرآن در وجود آنها نقش بسته و روش آنها را الهی و

قرآنی نماید و آن برادر بزرگوار جناب آقای دکتر محمد بیستونی است که این توفیق نصیب ایشان گردیده و ذخیره عظیم و باقیات الصالحات جاری برای آخرت ایشان هست. به امید این که همه اقدامات با خلوص قرین و مورد توجه ویژه حضرت بقیت اللّه الاعظم ارواحنافداه باشد.

مرتضی مقتدایی

به تاریخ یوم شنبه پنجم ماه مبارک رمضان المبارک 1427

ویژگی ها و مزایای کتاب " تفسیر جوان"

1 - درج قول برتر و حذف اقوال متعدد در بیان تفسیر آیات.

2 - حفظ اصالت مطالب و مفاهیم ارائه شده در اصل تفسیر .

3 - خلاصه نمودن جملات طولانی در قالب عبارات کوتاه تر و ساده تر .

4 - اِعراب گذاری آیات و روایات به منظور سهولت حفظ کردن آنها .

5 - استفاده از سه خط تحریری برای آیات ، ترجمه و تفسیر ، به منظور مطالعه روان آنها.

6 - درج ترجمه روان و تفسیر هر آیه به صورت مستقل، به جز در آیاتی که با هم ارتباط تنگاتنگ دارند.

7 - تیترگذاری و تدوین مطالب کتاب به سبک کتاب های آموزشی به منظور تدریس آسان در جلسات تفسیر قرآن .

8 - انتشار در قطع کوچک به منظور استفاده از اوقات فراغت روزانه و سهولت قرار گرفتن در جیب.

9 - قیمت ارزان کتاب به منظور خرید همگان خصوصا جوانان عزیز و اُنس بیشتر جامعه با قرآن کریم .

محمد بیستونی

تهران - تابستان 1387

82 لَتَجِدَنَّ اَشَدَّ النّاسِ عَدَوةً لِلَّذینَ ءَ امَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذینَ اَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ اَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذینَ ءَامَنُوا الَّذینَ قالُوآا اِنّا نَصری ذلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسینَ وَ رُهْبانا وَ اَنَّهُمْ لا یَسْتَکْبِرُونَ

به طورمسلم یهودومشرکان را دشمن ترین مردم نسبت به مؤمنان خواهی یافت ، ولی آن ها را که می گویند مسیحی هستیم نزدیک ترین دوستان به مؤمنان می یابی،این به خاطر آن است که در میان آن ها افرادی دانشمند و تارک دنیا هستند و آن ها ( دربرابر حق ) تکبّر نمی ورزند .

کینه توزی یهود و نرمش نصاری

تاریخ اسلام به خوبی گواه این حقیقت است ، زیرا در بسیاری از صحنه های نبردهای ضداسلامی ، یهود به طور مستقیم یا غیر مستقیم دخالت داشتند و از هرگونه کارشکنی و دشمنی خودداری نمی کردند ، افراد بسیار کمی از آن ها به اسلام گرویدند ، در حالی که در غزوات اسلامی ، کمتر مسلمانان را مواجه با مسیحیان می بینیم و نیز افراد زیادی از آن ها را مشاهده می کنیم که به صفوف مسلمین پیوستند .سپس قرآن دلیل این تفاوت روحیه و خط مشی اجتماعی را طی چند جمله بیان کرده ، می گوید : « مسیحیان معاصر پیامبر صلی الله علیه و آله

امتیازاتی داشتند که در یهود نبود. نخست این که : درمیان آن ها جمعی دانشمند بودند که به اندازه دانشمندان دنیاپرست یهود در کتمان حقیقت کوشش نداشتند « ذلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسینَ ».⁽¹⁾و نیز در میان آن ها جمعی تارک دنیا بودند که درست در نقطه مقابل حریصان یهود گام برمی داشتند ، هرچند گرفتار انحرافاتی بودند ولی باز در سطحی بالاتر از یهود قرار داشتند « وَ رُهْبانا ». بسیاری از آن ها در برابر پذیرش حق خاضع بودند و تکبّری از خود نشان نمی دادند ، در حالی که اکثریت یهود به خاطر این که خود را نژاد برتر می دانستند ، از قبول آئین اسلام که از نژاد یهود برنخاسته بود سرباز می زدند « وَ اَنَّهُمْ لا یَسْتَکْبِرُونَ».

83 وَ اِذا سَمِعُوا ماآ اُنْزِلَ اِلَی الرَّسُولِ تَریآ اَعْیُنَهُمْ تَفیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّا عَرَفُوا مِنَ الحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّناآ ءَامَنّا فَاکْتُبْنا مَعَ الشّهِدینَ .

و هر زمان آیاتی راکه بر پیامبر نازل شده بشنوند چشم های آن ها را می بینی که (از شوق)

اشک می ریزد به خاطر حقیقتی را که دریافته اند ، آن ها می گویند : پروردگارا ایمان آوردیم ، ما را با گواهان ( و شاهدان حق ) بنویس .

84 وَ مالَنالانُؤْمِنُ بِاللّهِ وَما جاءَنا مِنَ الْحَقِّ وَ نَطْمَعُ اَنْ یُدْخِلَنا رَبُّنا مَعَ الْقَوْمِ الصّلِحینَ

چرا ما ایمان به خدا و آن چه از حق به ما رسیده نیاوردیم در حالی که آرزو داریم ما را در زمره جمعیت صالحان قرار دهد؟

این مقایسه بیشتر درباره یهود و مسیحیان معاصر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله است ، زیرا یهود با این که دارای کتاب آسمانی بودند ، به خاطر دلبستگی بیش از اندازه به مادّیات ، درصف مشرکانی قرارگرفته بودند که از نظر مذهبی با آن ها هیچ وجه اشتراکی نداشتند ، درحالی که در ابتدا ، یهودیان مبشّران اسلام محسوب می شدند و انحرافاتی همانند تثلیث و غُلُوّ مسیحیت را نداشتند، اما دنیاپرستی شدید آن هارا به کلی از حق بیگانه کرد ، درحالی که مسیحیان آن عصر چنین نبودند.

ولی تاریخ گذشته و معاصر به ما می گوید: مسیحیان قرون بعد درباره اسلام و مسلمین، مرتکب

جنایاتی شدند که دست کمی از یهود نداشت. جنگ های طولانی و خونین صلیبی در گذشته و تحریکات فراوانی که امروز از ناحیه استعمار کشورهای مسیحی بر ضد اسلام و مسلمین می شود چیزی نیست که بر کسی پنهان باشد ، بنابراین نباید آیات فوق را به عنوان یک قانون کلی درباره همه مسیحیان دانست جمله های « اِذا سَمِعُوا ما اُنْزِلَ اِلَی الرَّسُولِ... » و ما بعد آن ، گواه بر این است که این آیات درباره جمعی از مسیحیان معاصر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده است .

85 فَأَثبَهُمُ اللّهُ بِماقالُواجَنّتٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الاَنْهرُ خلِدینَ فیها وَ ذلِکَ جَزَآ ءُ الْمُحْسِنینَ

خداوند آن ها را به خاطر این سخن باغ هایی از بهشت پاداش داد که از زیر درختان آن نهرها جاری است، جاودانه در آن خواهند ماند واین جزای نیکوکاران است .

86 وَ الَّذینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِایتِناآ اُولآئِکَ اَصْحبُ الْجَحیمِ

و کسانی که کافر شدند و آیات ما را تکذیب کردند آن ها اهل دوزخند .

«اَثبَهُم» ازماده«ثَواب»گرفته شده است که دراصل به معنی «بازگشت نمودن»و«نیکی کردن»و «سودی به کسی رسانیدن» است.دردو آیه فوق به سرنوشت این دو طایفه وپاداش و کیفر آن ها اشاره شده است .

87 یأَیُّهَاالَّذینَ ءَامَنُوالاتُحَرِّمُواطَیِّبتِ مآاَحَلَ اللّهُ لَکُمْ وَلاتَعْتَدُوآا اِنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدینَ

ای کسانی که ایمان آورده اید چیزهای پاکیزه را که خداوند برای شما حلال کرده بر خود حرام نکنید و از حدّ تجاوز ننمایید ، زیرا خداوند متجاوزان را دوست نمی دارد .

از حدّ تجاوز نکنید

در این آیه اشاره به تحریم قسمتی از مواهب الهی به وسیله بعضی از مسلمین شده و آن ها را از تکرار این کار نهی می کند. ذکر این حکم ممکن است اشاره به این باشد که اگر در آیات گذشته مدح و تمجیدی از جمعی از دانشمندان و رهبانان مسیحی شد به خاطر انعطاف و تسلیم آن ها در برابر حق بود ، نه به خاطر برنامه ترک دنیا و تحریم طیبات ⁽¹⁾و مسلمانان نمی توانند در این قسمت از آن ها اقتباس کنند با بیان این حکم ، اسلام صریحا بیگانگی خود را از مسأله رهبانیّت و ترک دنیا آن چنان که مسیحیان و مرتاضان دارند اعلام داشته است ، شرح بیشتر درباره این موضوع را در ذیل آیه 27 سوره حدید (وَ رَهْبانِیَّةً ابْتَدَعُوها) مطالعه خواهید فرمود .

سپس برای تأکید این موضوع می گوید : از حد مرزها فراتر نروید ، زیرا خداوند تجاوزکنندگان را دوست ندارد : ( وَ لا تَعْتَدُوآا اِنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدینَ ).

88 وَ کُلُوا مِمّا رَزَقَکُمُ اللّهُ حَللاً طَیِّبا وَ اتَّقُواْ اللّهَ الَّذی اَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ

و از نعمت های حلال و پاکیزه ای که خداوند به شما روزی داده بخورید و از (مخالفت) خداوندی که به او ایمان دارید بپرهیزید .

یعنی ایمان شما به خدا ایجاب می کند که همه دستورات او را محترم بشمرید ، هم بهره گرفتن و هم رعایت اعتدال و تقوی در بهره گیری از مواهب الهی .در تفسیر این جمله احتمال دیگری نیز هست ، که منظور از امر به تقوا این است که تحریم مباحات و طیّبات با درجه عالی و کامل تقوا متناسب نیست ، تقوا ایجاب می کند که انسان از حدّ اعتدال در هیچ طرف خارج نشود .

89 لا یُؤاخِذُکُمُ اللّهُ بِاللَّغْوِ فی اَیْمنِکُمْ وَ لکِنْ یُؤاخِذُکُمْ بِما عَقَّدْتُّمُ الاَیْمنَ فَکَفّرَتُهُ أِطْعامُ عَشَرَةِ مَسکینَ مِنْ أَوْسَطِ ما تُطْعِمُونَ أَهْلیکُمْ أَوْکِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْریرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَّمْ یَجِدْ فَصِیامُ ثَلثَةِ أَیّامٍ ذلِکَ کَفّرَةُ أَیْمنِکُمْ أِذَا حَلَفْتُمْ

وَاحْفَظُوآا اَیْمنَکُمْ کَذلِکَ یُبَیِّنُ اللّهُ لَکُمْ ءَایتِهِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ

خداوندشمارابه خاطرسوگندهای بیهوده (و خالی از اراده) مواخذه نمی کندولی دربرابر سوگندهایی که ( از روی اراده ) محکم کرده اید مواخذه می کند، کفاره این گونه قسم ها اطعام ده نفر مستمند ، از غذاهای معمولی است که به خانواده خود می دهید ، یا لباس پوشانیدن بر آن ده نفر و یا آزاد کردن یک برده و کسی که هیچ کدام از این ها را نیابد سه روز روزه می گیرد ، این کفاره سوگندهای شماست به هنگامی که سوگند یاد می کنید ( و مخالفت می نمایید ) و سوگندهای خود را حفظ کنیدونشکنید، این چنین خداوندآیات خودرابرای شمابیان می کندتاشکر اورا به جا آورید .

سوگند و کفّاره سوگند

کلمه « عَقَّد » در اصل به معنی جمع کردن اطراف یک چیز محکم است و به همین جهت گره زدن دوسر طناب را « عَقَد » می گویند و گاهی به همین مناسبت در امور معنوی نیز به کار می رود و هرگونه پیمان محکمی را عقد نیز می گویند ، در آیه فوق منظور از عَقَد اَیْمان ( بستن سوگندها ) همان تصمیم جدّی بر کاری است که بر طبق سوگند انجام می گیرد .

دراین آیه درباره سوگندهایی که درزمینه تحریم حلال و غیرآن خورده می شود،به طورکلی

بحث کرده و قسم ها را به دو قسمت تقسیم می کند :

نخست می گوید : « خداوند شما را در برابر قسم های لغو مؤاخذه و مجازات نمی کند : لا یُؤاخِذُکُمُ اللّهُ بِاللَّغْوِ فی اَیْمنِکُمْ ». منظور از « سوگند لغو » چنان که مفسران و فقهاء گفته اند ، سوگندهایی است که دارای هدف مشخص نیست و از روی اراده و تصمیم سر نمی زند ، بلکه بدون توجه به عنوان تکیه سخن واللّه و باللّه یا این که لا واللّه و بلی واللّه می گویند و یا در حال شدّت هیجان یا غضب بدون اراده و تصمیم گفته می شود. بعضی گفته اند اگر انسان به چیزی یقین داشته باشد و بر اساس آن سوگند یاد کند سپس معلوم شود که اشتباه کرده است ، آن نیز جزء قسم لغو است ، مثل این که کسی بر اثر سعایت افراد سخن چنین یقین به انحراف همسر خود پیدا کند و سوگند به طلاق او یاد نماید ، بعدا معلوم شود دروغ بوده

است ، این سوگند اعتبار ندارد . این را نیز می دانیم که علاوه بر لزوم قصد و اراده و تصمیم در سوگندهای جدی لازم است که محتوای قسم نیز کار نامشروع و یا مکروهی نباشد ، بنابراین اگر انسان در حال اختیار از روی اراده و تصمیم سوگند یاد کند که عمل حرام یا مکروهی را انجام دهد آن قسم نیز بی ارزش است و وفای به آن لازم نیست ، احتمال دارد که

مفهوم لغو در آیه فوق مفهوم وسیعی باشد و حتی این گونه قسم را نیز شامل شود .

قسم دوم از سوگندها ، سوگندهایی است که از روی اراده و تصمیم و به طور جدّی یاد می شود ، درباره این نوع قسم ها ، قرآن در آیه فوق چنین می گوید : « خداوند شما را در برابر چنین سوگندهایی که گره آن را محکم کرده اید مؤاخذه می کند و شما را موظف به عمل کردن به آن می سازد : وَ لکِنْ یُؤاخِذُکُمْ بِما عَقَّدْتُّمُ الاَیْمنَ». البتّه جدّی بودن سوگند به تنهایی برای صحّت آن کافی نیست بلکه همان طورکه دربالا اشاره شد باید محتوای سوگند لااقل یک امر مباح بوده باشد و باید دانست که سوگند جز به نام خدا معتبر نیست. بنابراین اگر کسی به نام خدا سوگند یاد کند که عمل نیک یا لااقل عمل مباح رجحان داری را انجام دهد به خاطر رجحانی که دارد ، واجب است به سوگند خود عمل کند و اگر آن را شکست کفّاره دارد .

و کفّاره قسم همان است که در ذیل آیه مورد بحث بیان شده :

کفّاره چنین سوگندی یکی از سه چیز است :

نخست اطعام ده نفر مسکین ( فَکَفّرَتُهُ أِطْعامُ عَشَرَةِ مَسکینَ ) منتها برای این که بعضی از اطلاق این حکم چنین استفاده نکنند که می توان از هر نوع غذای پست و کم ارزشی برای

کفاره استفاده کرد ، تصریح می کند که این غذا باید لااقل یک غذای حد وسط بوده باشد که معمولاً در خانواده خود از آن تغذیه می کنید ( مِنْ أَوْسَطِ ما تُطْعِمُونَ أَهْلیکُمْ ) .

البته ظاهر این تعبیر ، حد متوسط از نظر کیفیّت است ولی ممکن است هم اشاره به کیفیّت و هم مقدار و کمیّت بوده باشد ، چنان که در روایتی از امام صادق (علیه السلام) حد وسط در کیفیّت و در روایتی از امام باقر (علیه السلام) حد وسط در کمیّت نقل شده که مفهوم آن ها بازگشت به حد وسط در هر دو قسمت می کند .⁽¹⁾ناگفته پیدا است که مسأله حد وسط در دو قسمت به اختلاف شهرها و آبادی ها و زمان ها متفاوت خواهد بود. این احتمال نیز در تفسیر آیه داده شده است که (أَوْسَطِ) به معنی خوب و عالی است ، زیرا یکی از معانی (أَوْسَطِ) عالی است ، چنان که در آیه 28 سوره قلم می خوانیم : « قالَ اَوْسَطُهُمْ اَلَمْ اَقُلْ لَکُمْ لَوْلا تُسَبِّحُونَ : بهترین آن ها چنین گفت : آیا به شما نگفتم چرا تسبیح خدا نمی گویید » . .

دوم - پوشاندن لباس بر ده نفر نیازمند ( أَوْکِسْوَتُهُمْ ) .

البتّه در ظاهر آیه این است که لباسی بوده باشد که به طور معمول تن را بپوشاند و لذا در بعضی از روایات می خوانیم که امام صادق (علیه السلام) فرمود منظور از « کِسْوَة » در آیه فوق دو قطعه لباس است (پیراهن و شلوار) و اگر در بعضی از روایات مانند روایتی که از امام باقر (علیه السلام) نقل شده می خوانیم که به یک جامه نیز می توان قناعت کرد ، شاید به خاطر آن باشد که پیراهن های بلند عربی به تنهایی می تواند همه بدن را بپوشاند ، البته در مورد زنان تنها یک پیراهن هرچند بلندباشد کافی نیست بلکه روسری برای پوشاندن سر و گردن نیز لازم است ، زیرا حداقل لباس مورد نیاز یک زن کمتر از این نیست و با این حال بعید نیست که لباسی که به عنوان کفاره داده می شود بر حسب فصول ⁽¹⁾و مکان ها و زمان ها تفاوت پیدا کند .

در این که آیا از نظر کیفیّت حداقل کافی است و یا در این جا نیز باید حد وسط مراعات .

شود در میان مفسران دو نظر وجود دارد : نخست این که به مقتضای اطلاق آیه هرگونه لباس کافی است و دیگر این که با توجه به قیدی که در اطعام بود در این جا نیز باید رعایت حد وسط گردد ، ولی البتّه احتمال اول باطلاق آیه سازگارتر است .

سوم - آزاد کردن یک برده : ( أَوْ تَحْریرُ رَقَبَة ).

در این که آیا برده ای که آزاد می شود باید ایمان و اسلام داشته باشد یا آزاد کردن هرگونه برده کافی است در میان فقهاء گفتگو است و توضیح آن را باید در کتب فقهی خواند ، اگرچه ظاهر آیه مطلق است .

و این خود می رساند که اسلام برای آزاد ساختن بردگان از وسایل گوناگون استفاده کرده است و در عصر و زمانی همچون زمان ما که ظاهرا برده ای وجود ندارد ، باید یکی از دو کفّاره دیگر را انتخاب نمود .

شک نیست که این سه موضوع از نظر قیمت بسیار متفاوت است و شاید این تفاوت به خاطر آن است که هرکس آزاد باشد و بتواند به اندازه توانایی خود یکی را انتخاب کند .

اما ممکن است کسانی باشند که قدرت بر هیچ یک از این ها نداشته باشند و لذا بعد از

بیان این دستور می فرماید : « آن هایی که دسترسی به هیچ یک ندارند باید سه روز روزه بگیرند : فَمَنْ لَّمْ یَجِدْ فَصیامُ ثَلثَةِ أَیّامٍ » .

بنابراین گرفتن سه روز روزه منحصرا مربوط به کسانی است که قدرت بر انجام یکی از سه موضوع فوق را نداشته باشند .

سپس برای تأکید می گوید : « کفّاره سوگندهای شما این است که گفته شد : ذلِکَ کَفّرَةُ أَیْمنِکُمْ أِذَا حَلَفْتُمْ » .ولی برای این که کسی تصور نکند با دادن کفّاره ، شکستن سوگندهای صحیح حرام نیست می گوید : « سوگندهای خود را حفظ کنید : وَاحْفَظُواْ اَیْمنَکُمْ » .

و به تعبیر دیگر عمل به سوگند وجوب تکلیفی دارد و شکستن آن حرام است ، اما پس از شکستن باید کفّاره داد .

90 یأَیُّهَا الَّذینَ ءَامَنُوا أِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَیْسِرُ وَ الاَنْصابُ وَ الاَزْلمُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیْطنِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ

ای کسانی که ایمان آورده اید شراب و قمار و بت ها و ازلام ( که یک نوع بخت آزمایی

بوده ) پلیدند و از عمل شیطانند از آن ها دوری کنید تا رستگار شوید .

91 اِنَّما یُریدُ الشَّیْطنُ اَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَدوَةَ وَ الْبَغْضاءَ فِی الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ وَ یَصُدَّکُمْ عَنْ ذِکْرِاللّهِ وَ عَنِ الصَّلوةِ فَهَلْ اَنْتُمْ مُنْتَهُونَ

شیطان می خواهد درمیان شما به وسیله شراب و قمار عداوت ایجاد کند و شما را از ذکر خدا و از نماز بازدارد آیا (با این همه زیان و فساد و با این نهی اکید) خودداری خواهید کرد؟

حکم قطعی درباره شراب و مراحل تدریجی آن

همان طور که در جلد سوم این تفسیر صفحه 396 ذیل آیه 43 سوره نساء اشاره شد ، شراب خواری و میگساری در زمان جاهلیّت و قبل از ظهور اسلام فوق العاده رواج داشت و به صورت یک بلای عمومی درآمده بود ، تا آن جا که بعضی از مورّخان می گویند عشق عرب جاهلی در سه چیز خلاصه می شد: شعر و شراب و جنگ و نیز از روایات استفاده می شود که حتی بعد از تحریم شراب مسأله ممنوعیت آن برای بعضی از مسلمانان فوق العاده سنگین و مشکل بود، تا آن جا که می گفتند : « ما حُرِّمَ عَلَیْنا شَیْی ءٌ اَشَدُّ مِنَ الْخَمْرِ :

هیچ حکمی بر ما سنگین تر از تحریم شراب نبود » .

روشن است که اگر اسلام می خواست بدون رعایت اصول روانی و اجتماعی با این بلای بزرگ عمومی به مبارزه برخیزد ممکن نبود و لذا از روش تحریم تدریجی و آماده ساختن افکار و اذهان برای ریشه کن کردن میگساری که به صورت یک عادت ثانوی در رگ و پوست آن ها نفوذ کرده بود ، استفاده کرد ، به این ترتیب که نخست در بعضی از سوره های مکی اشاراتی به زشتی این کار نمود ، « وَ مِنْ ثَمَراتِ النَّخیلِ وَ الاَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَکَرا وَ رِزْقا حَسَنا : از میوه های درخت نخل و انگور ، مسکرات و روزی های پاکیزه فراهم می کنید » .

در این جا « سَکَر » یعنی مُسْکِر و شرابی را که از انگور و خرما می گرفتند ، درست در مقابل رزق حسن قرار داده است و آن را یک نوشیدنی ناپاک و آلوده شمرده است .

ولی عادت زشت شراب خواری از آن ریشه دارتر بود ، که با این اشاره ها ریشه کن شود ، به علاوه شراب بخشی از درآمدهای اقتصادی آن ها را نیز تأمین می کرد لذا هنگامی که مسلمانان به مدینه منتقل شدند و نخستین حکومت اسلامی تشکیل شد ، دومین دستور در

زمینه منع شراب خواری به صورت قاطع تری نازل گشت ، تا افکار را برای تحریم نهایی آماده تر سازد ، در این موقع بود که آیه 219 / بقره نازل گردید « یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ قُلْ فیْهِماآ اِثْمٌ کَبیرٌ وَ مَنافِعُ لِلنّاسِ وَ اِثْمُهُماآ اَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما » در این آیه ضمن اشاره به منافع اقتصادی مشروبات الکلی برای بعضی از جوامع همانند جامعه جاهلیّت ، اهمیت خطرات و زیان های بزرگ آن را که به درجات از منافع اقتصادی آن بیشتر است یادآور می شود .

به دنبال آن در آیه 43 / نساء « یاآ اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلَوةَ وَ اَنْتُمْ سَکاری حَتّی تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ » به مسلمانان صریحا دستور داده شد که در حال مستی هرگز نماز نخوانند تا بدانند با خدای خود چه می گویند .

البته مفهوم این آیه آن نبود که در غیر حال نماز ، نوشیدن شراب مجاز بود ، بلکه برنامه همان برنامه تحریم تدریجی و مرحله به مرحله بود و به عبارت دیگر این آیه نسبت به غیر حال نماز سکوت داشت و صریحا چیزی نمی گفت .

آشنایی مسلمانان به احکام اسلام و آمادگی فکری آن ها برای ریشه کن ساختن این

مفسده بزرگ اجتماعی که در اعماق وجود آن ها نفوذ کرده بود ، سبب شد که دستور نهایی با صراحت کامل و بیان قاطع که حتی بهانه جویان نیز نتوانند به آن ایراد گیرند نازل گردید ، که همین آیه مورد بحث بوده باشد. جالب توجه این که در این آیه با تعبیرات گوناگون ممنوعیّت این کار مورد تأکید قرار گرفته است :

✓ 1 - آیه با خطاب « یأآَیُّهَا الَّذینَ ءَامَنُواْ » شروع شده اشاره به این که مخالفت با این حکم با روح ایمان سازگار نیست .

✓ 2 - بعد از آن کلمه « أِنَّمَا » که برای حصر و تأکید است به کار رفته .

✓ 3 - شراب و قمار هم ردیف « اَنْصاب » ⁽¹⁾( بت هایی که شکل مخصوصی نداشتند و تنها قطعه سنگی بودند ) ذکر شده است و نشان می دهد ، خطر شراب و قمار به قدری زیاد است که در ردیف بت پرستی قرارگرفته ، به همین دلیل در روایتی از پیامبر صلی الله علیه و آله می خوانیم ت.

« شارِبُ الْخَمْرِ کَعابِدِ الْوَثَنِ : شراب خوار همانند بت پرست است » .⁽¹⁾

✓ 4 - شراب و قمار و هم چنین بت پرستی و اَزْلام ( یک نوع بخت آزمایی )⁽²⁾همگی به عنوان رجس و پلیدی شمرده شده اند « أِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَیْسِرُ وَ الاَنْصابُ وَ الاَزْلَمُ رِجْسٌ » .

✓ 5 - تمام این اعمال جزء اعمال شیطانی قلمداد شده است « مِنْ عَمَلِ الشَّیْطنِ » .

✓ 6 - سرانجام فرمان قاطع برای اجتناب از آن ها صادرکرده و می فرماید « فَاجْتَنِبُوهُ » .

ضمنا باید توجه داشت که اجتناب مفهومی رساتر از نهی دارد ، زیرا معنی اجتناب فاصله گرفتن و دوری کردن و نزدیک نشدن است که به مراتب از جمله «ننوشید» رساتر می باشد . .

✓ 7 - در پایان این آیه می گوید : « این دستور به خاطر آن است که شما رستگار شوید : لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ » یعنی بدون آن رستگاری ممکن نیست .

✓ 8 - در آیه بعد به پاره ای از زیان های آشکار شراب و قمار پرداخته نخست می گوید : شیطان می خواهد از طریق شراب و قمار درمیان شما تخم عداوت و دشمنی بپاشد و از نماز و ذکر خدا باز دارد : « اِنَّما یُریدُ الشَّیْطنُ اَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَدوَةَ وَ الْبَغْضاآءَ فِی الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ وَ یَصُدُّکُمْ عَنْ ذِکْرِاللّه وَ عَنْ الصَّلوةِ » .

✓ 9 - در پایان این آیه به عنوان یک استفهام تقریری ، می گوید : « آیا شما خودداری خواهید کرد ؟ : فَهَلْ اَنْتُمْ مُنْتَهُونَ ». یعنی پس از این همه تأکید باز جای بهانه جویی یا شک و تردید در مورد ترک این دو گناه باقی مانده است ؟

92 وَ أَطیعُوا اللّهَ وَ أَطیعُوا الرَّسُولَ وَ احْذَرُوا فَاِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَاعْلَمُوآا اَنَّما عَلی رَسُولِنَا الْبَلغُ الْمُبینُ

و اطاعت خدا و اطاعت پیامبر کنید و ( از مخالفت فرمان او ) بترسید و اگر روی

برگردانید ( و مخالفت نمایید مستحق مجازات خواهید بود ) و بدانید بر پیامبر ما جز ابلاغ آشکار چیز دیگری نیست ( و این وظیفه را در برابر شما انجام داده است ) .

در آیه فوق به عنوان تأکید این حکم نخست به مسلمانان دستور می دهد که خدا و پیامبرش را اطاعت کنند و از مخالفت او بپرهیزند « وَ أَطیعُوا اللّهَ وَ أَطیعُوا الرَّسُولَ وَ احْذَرُواْ ».

و سپس مخالفان راتهدید می کند که اگر از اطاعت فرمان پروردگار سرباز زنند ، مستحق کیفر و مجازات خواهند بود و پیامبراکرم صلی الله علیه و آله وظیفه ای جز ابلاغ آشکار ندارد « فَاِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَاعْلَمُوآا اَنَّما عَلی رَسُولِنَا الْبَلغُ الْمُبینُ » .

93 لَیْسَ عَلَی الَّذینَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصّلِحتِ جُناحٌ فیما طَعِمُوآا ا اِذَا مَااتَّقَوا وَءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصّلِحتِ ثُمَّ اتَّقَوا وَ ءَامَنُوا ثُمَّ اتَّقَوا وَ

اَحْسَنُوا وَاللّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنینَ

برکسانی که ایمان آورده اند و عمل صالح انجام داده اند گناهی در آن چه خورده اند ⁽¹⁾

نیست ( و نسبت به نوشیدن شراب قبل از نزول حکم تحریم مجازات نمی شوند ) مشروط بر این که تقوا پیشه کنند و ایمان آورند و عمل صالح انجام دهند ، سپس تقوا پیشه کنند و ایمان آورند ، سپس تقوا پیشه کنند و نیکی نمایند و خداوند نیکوکاران را دوست می دارد.

درباره تکرار این سه جمله میان مفسران قدیم و جدید گفتگو بسیار است ، ولی شاید بهترین سخن در این زمینه این است که گفته شود :

منظور از « تَقْوا » که نخستین بار ذکر شده همان احساس مسؤولیت درونی است که انسان .

را به سوی تحقیق و بررسی درباره دین و نگاه کردن در معجزه پیامبر صلی الله علیه و آله و جستجو درباره حق می کند و نتیجه آن ایمان و عمل صالح است و به تعبیر دیگر تا مرحله ای از تقوا در وجود انسان نبوده باشد به فکر تحقیق و جستجوی حقّ نمی افتد و بنابراین نخستین بار که در آیه فوق سخن از تقوا به میان آمده اشاره به این مرحله از تقوا است و این منافات با آغاز آیه که می گوید « لَیْسَ عَلَی الَّذینَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصّلِحتِ ...» ندارد ، زیرا ایمان در آغاز آیه ممکن است به معنی تسلیم ظاهری بوده باشد ولی ایمانی که بعد از تقوا به وجود آید ایمان واقعی است .

و دومین بار که سخن از تقوا به میان آمده اشاره به تقوایی است که در درون انسان نفوذ می کند و اثر آن عمیق تر می گردد و نتیجه آن ایمان مستقر و ثابتی است که عمل صالح جزء آن است ، لذا در جمله دوم پس از ذکر ایمان سخنی از عمل صالح به میان نیامده تنها می فرماید : « ثُمَّ اتَّقَواْ وَ ءَامَنُواْ ...» یعنی این ایمان به قدری نافذ و ثابت است که نیازی به

ذکر عمل صالح درتعقیب آن نیست. و درمرحله سوم که گفتگو از تقوا می کند منظور تقوایی است که به مرحله عالی خود رسیده به طوری که علاوه بر دعوت به انجام وظایف حتمی ، دعوت به احسان یعنی کارهای نیک می کند حتی کارهایی که از واجبات نیست .

خلاصه این که هریک از این سه تقوا اشاره به مرحله ای از احساس مسؤولیت و پرهیزگاری است ، « مرحله ابتدایی » ، « مرحله متوسط » و « مرحله نهایی » و هر یک قرینه ای در خود آیه دارد که به اتّکای آن می توان مقصود را دریافت . برخلاف احتمالاتی که بعضی از مفسرین در تفاوت این سه تقوا و سه ایمان داده اند که فاقد قرینه و شاهد است .

94 یأَیُّهَا الَّذینَ ءَامَنُواْ لَیَبْلُوَنَّکُمُ اللّهُ بِشَیْ ءٍ مِنَ الصَّیْدِ تَنالُهُ اَیْدیکُمْ وَ رِماحُکُمْ لِیَعْلَمَ اللّهُ مَنْ یَخافُهُ بِالْغَیْبِ فَمَنِ اعْتَدی بَعْدَ ذلِکَ فَلَهُ عَذابٌ اَلیمٌ

ای کسانی که ایمان آورده اید خداوند شما را به مقداری شکار که ( به نزدیکی شما می آیند و ) دست ها و نیزه های شما به آن ها می رسد ، می آزماید ، تا معلوم شود چه

کسی از خدا به وسیله ایمان به غیب می ترسد و هرکس بعد از آن تجاوز کند مجازات دردناکی خواهد داشت .

از تعبیر آیه چنین استفاده می شود که می خواسته به عنوان یک پیش بینی مردم را از جریانی که در پیش داشتند آگاه سازد و نیز معلوم می شود که وجود این همه شکار در دسترس مردم آن جا یک امر بی سابقه بوده است و این یک نوع آزمایش الهی برای مسلمانان محسوب می شده ، مخصوصا با توجه به نیازی که آن ها به تهیه غذا از گوشت حیوانات داشته اند و با توجه به این که این حیوانات به شکل وسوسه انگیزی در اطراف خیمه ها و در گرداگرد آن ها رفت و آمد داشته اند ، تحمّل محرومیّت از چنین غذای آماده آن هم در آن عصر و زمان و برای آن مردم می توانست یک آزمایش بزرگ بوده باشد .

سپس به عنوان تأکید می فرماید : این جریان برای آن بوده است که افرادی که از خدا با ایمان به غیب می ترسند ، از دیگران شناخته شوند ( لِیَعْلَمَ اللّهُ مَنْ یَخافُهُ بِالْغَیْبِ ) .

همان طور که در جلد 1 « تفسیر نمونه » ، صفحه 356 ذیل آیه 143/ بقره گفته شده است منظور از تعبیر به « لِنَعْلَمَ » ( تا بدانیم ) یا « لِیَعْلَمَ » ( تا خدا بداند ) و امثال آن ، این نیست که خداوند چیزی را نمی دانسته و می خواهد به وسیله آزمایش و امتحان و عمل و تحقّق خارجی بپوشانیم ، زیرا نیّت های درونی و آمادگی های اشخاص به تنهایی کافی برای تکامل و پاداش و کیفر نیست ، بلکه باید به صورت افعال خارجی پیاده شوند تا این آثار را داشته باشد ، ( برای توضیح بیشتر به ذیل همان آیه مراجعه فرمایید ) .

95 یأَآیُّهَاالَّذینَ ءَامَنُواْ لا تَقْتُلُوا الصَّیْدَ وَ اَنْتُمْ حُرُمٌ وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْکُمْ مُتَعَمِّدا فَجَزاآءٌ مِثْلُ ما قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ یَحْکُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْکُمْ هَدْیا بلِغَ الْکَعْبَةِ اَوْ کَفّارَةٌ طَعامُ مَسکینَ اَوْ عَدْلُ ذلِکَ صِیاما لِیَذُوقَ وَ بالَ أَمْرِهِ عَفَا اللّهُ عَمّا سَلَفَ وَ مَنْ عادَ فَیَنْتَقِمُ اللّهُ مِنْهُ وَ اللّهُ عَزیزٌ ذُوانْتِقامٍ

ای کسانی که ایمان آورده اید شکار را در حال احرام به قتل نرسانید و هرکس از شما عمدا آن را به قتل برساند باید کفّاره ای معادل آن از چهارپایان بدهد ، کفّاره ای که

دونفر از شما معادل بودن آن را تصدیق کنند و به صورت قربانی به ( حریم )کعبه برسد ، یا ( به جای قربانی ) اطعام مستمندان کند یا معادل آن روزه بگیرد تا کیفر کار خود را بچشد، خداوند ازآن چه درگذشته واقع شده عفوکرده است و هرکس تکرار کند خداوند از او انتقام می گیرد و خداوند توانا و صاحب انتقام است .

96 اُحِلَّ لَکُمْ صَیْدُ الْبَحْرِ وَ طَعامُهُ مَتعا لَکُمْ وَ لِلسَّیّارَةِ وَ حُرِّمَ عَلَیْکُمْ صَیْدُ الْبَرِّ ما دُمْتُمْ حُرُما وَ اتَّقُوا اللّهَ الَّذیآ أِلَیْهِ تُحْشَرُونَ

صید دریا و طعام آن برای شما حلال است تا شما و مسافران از آن بهره مند شوید ، ولی مادام که محرم هستید صید صحرا برای شما حرام است و از ( نافرمانی ) خدایی که به سوی او محشور می شوید بترسید .

« وَبال » چنان که راغب در « مفردات » گوید در اصل از « وَبَل » و « وابِل » به معنی باران سنگین گرفته شده و سپس به کار مشکل و شاقّ و سنگین نیز اطلاق شده است و از آن جا که مجازات و کیفر نیز دارای شدت و سنگینی است به آن « وَبال » می گویند .

آیا تحریم صید ( که به قرینه آیه بعد از شکار صحرایی است ) تمام انواع حیوانات صحرایی راشامل می شوداعمّ از حلال گوشت و حرام گوشت یا اختصاص به حلال گوشت دارد ؟

در میان مفسّران و فقها در این زمینه اتفاق نظر نیست ، ولی مشهور درمیان فقهاء و مفسّرین امامیّه عمومیّت حکم است و روایاتی که از طریق اهل بیت علیهم السلام وارد شده است

این مطلب را تأیید می کند و اما فقهای اهل تسنن بعضی مانند « ابوحنیفه » با ما در این زمینه موافقند ، ولی بعضی دیگر مانند « شافعی » آن را مخصوص حیوانات حلال گوشت دانسته اند ، اما در هر حال حیوانات اهلی را شامل نمی شود . قابل توجه این که در روایات ما نه تنها صید کردن در حال احرام تحریم شده ، بلکه حتی کمک کردن و اشاره کردن و نشان دادن صید در حال احرام تحریم گردیده است .

ممکن است بعضی تصور کنند که صید و شکار شامل حیوانات حرام گوشت نمی شود ، درحالی که چنین نیست ، زیرا شکار حیوانات به منظورهای مختلف انجام می گردد ، گاهی به منظور استفاده از گوشت و گاهی پوست و گاهی برای رفع مزاحمت آن ها انجام می گردد .

سپس به کفّاره صید در حال احرام اشاره کرده ، می گوید : « کسی که عمدا صیدی را به قتل برساند ، باید کفاره ای همانند آن از چهارپایان بدهد » ( یعنی آن را قربانی کرده و گوشت آن را به مستمندان بدهد ) « وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْکُمْ مُتَعَمِّدا فَجَزاءٌ مِثْلُ ما قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ » .

در این جا منظور از « مِثْل » آیا همانندی در شکل و اندازه حیوان است ، به این معنی که مثلاً اگر کسی حیوان وحشی بزرگی را همانند شتر مرغ صید کند ، باید کفاره آن را شتر انتخاب نماید و یا اگر آهو صید کند ، برای کفّاره گوسفند که تقریبا به اندازه آن است ، قربانی نماید و یا این که منظور از « مِثْل » همانندی در قیمت است ؟

مشهور و معروف میان فقهاء و مفسّران ، همان معنی اول است و ظاهر آیه نیز با آن سازگارتر می باشد ، چه این که با توجّه به تعمیم حکم نسبت به حیوانات حلال گوشت و حرام گوشت بسیاری از این حیوانات ، قیمت ثابت و مشخصی ندارند که بتوان همانند آن را از حیوانات اهلی انتخاب کرد .

و در هر حال این در صورتی است که همانندی از نظر شکل و اندازه برای آن پیدا بشود

و در غیر این صورت چاره ای جز این نیست که به نوعی تعیین قیمت برای آن شکار نموده و همانند آن را از نظر قیمت از حیوانات اهلی حلال گوشت انتخاب کنند .

و از آن جا که ممکن است مسأله همانندی برای بعضی مورد شک و تردید واقع شود ، قرآن در این زمینه دستور داده است که باید این موضوع زیر نظر دو نفر از افراد مطلع و عادل انجام پذیرد ( یَحْکُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْکُمْ ) .

و درباره این که این کفّاره در کجا باید ذبح شود ، دستور می دهد که به صورت قربانی و « هدی » اهداء به کعبه شود و به سرزمین کعبه برسد ( هَدْیا بلِغَ الْکَعْبَةِ ) .

ضمنا باید توجه داشت که مشهور میان فقهای ما این است که باید کفّاره « صید حال احرام عمره » در « مکّة » ذبح شود و « صید حال احرام حج » در « منی و قربانگاه » و این با آیه فوق منافات ندارد ، زیرا همان طور که گفتیم آیه در مورد احرام عمره نازل شده است .

سپس اضافه می کند لازم نیست حتما کفّاره به صورت قربانی باشد، بلکه دوچیز دیگر نیز هریک می توانند جانشین آن شوند ، نخست این که معادل پول آن را در راه اطعام مساکین

مصرف کند ( اَوْ کَفّارَةٌ طَعامُ مَسکینَ ). و یا معادل آن روزه بگیرد ( اَوْ عَدْلُ ذلِکَ صِیاما ) .

گرچه در آیه سخنی از تعداد مساکین که باید اطعام شوند و تعداد روزهای روزه به میان نیامده است ، ولی قرار گرفتن این ها در کنار یکدیگر از یک سو و تصریح به لزوم موازنه میان روزه از سوی دیگر ، نشان می دهد که منظور آن نیست که هرچند نفر مسکین را می خواهد اطعام کند ، بلکه منظور آن است به مقدار قیمت قربانی بوده باشد و اما این که معادله میان روزه و اطعام مسکین چگونه برقرار می شود از بعضی از روایات استفاده می شود که در مقابل هریک « مُدّ » طعام ( یعنی تقریبا معادل 750 گرم گندم و مانند آن ) یک روز روزه بگیرد و از پاره ای دیگر از روایات استفاده می شود در مقابل هر دو « مُدّ » یک روز روزه بگیرد و این در حقیقت به خاطر آن است که در ماه مبارک رمضان اشخاصی که قادر بر روزه نیستند به جای هر روز یک یا دو مد طعام به مستمندان می دهند ( توضیح بیشتر درباره این موضوع را در کتب فقهی مطالعه فرمایید ) .

درباره این که آیا شخصی که مرتکب صید در حال احرام شده مخیر درمیان این سه چیز است یا باید ترتیب را در آن رعایت کند ، نخست قربانی نماید و اگر نتوانست ، اطعام مسکین و اگر آن هم میسر نشد روزه بگیرد ، در میان مفسران و فقهاء گفتگو است ، اما ظاهر آیه تخییر است .

این کفارات به خاطر آن است که کیفر کار خلاف خود را ببینند ( لِیَذُوقَ وَ بالَ أَمْرِهِ ) .

اما از آنجایی که هیچ حکمی معمولاً شامل گذشته نمی شود ، تصریح می کند که خدا از تخلفاتی که در این زمینه در گذشته انجام داده اید ، عفو فرموده است ( عَفَا اللّهُ عَمّا سَلَفَ ) .

و هرگاه کسی به این اخطارهای مکرر و حکم کفّاره اعتنا نکند و باز هم مرتکب صید در حال احرام شود ، خداوند از چنین کسی انتقام خواهد گرفت و خداوند توانا است و به موقع انتقام می گیرد ( وَ مَنْ عادَ فَیَنْتَقِمُ اللّهُ مِنْهُ وَ اللّهُ عَزیزٌ ذُوانْتِقامٍ ).

در میان مفسران گفتگو است که آیا کفاره صید با تکرار آن تکرار می شود یا نه ؟

ظاهر آیه این است که در صورت تکرار تنها تهدید به انتقام الهی شده و اگر کفّاره نیز تکرار می شد می بایست تنها به ذکر انتقام الهی قناعت نشود و تکرار کفّاره نیز تصریح گردد ، در روایاتی که از طریق اهل بیت علیهم السلام به ما رسیده این موضوع آمده است .

در این که منظور از طعام چیست ؟ بعضی از مفسران احتمال داده اند که مراد ماهیانی است که بدون صید می میرند و بر روی آب می مانند ، در حالی که می دانیم این سخن درست نیست ، زیرا ماهی مرده خوردنش حرام است ، اگرچه در بعضی از روایات اهل تسنن تصریح به حلیّت آن شده است .

آن چه بیشتر از ظاهر آیه استفاده می شود این است که منظور از طعام همان خوراکی است که از ماهیان صید شده ترتیب داده شود ، زیرا آیه می خواهد دو چیز را مجاز کند نخست صید کردن و دیگر غذای صید شده خوردن .

ضمناً از مفهوم این تعبیر فتوای معروفی که در میان فقهای ما وجود دارد ، نیز اجمالاً

استفاده می شود که در مورد حیوانات صحرایی نه تنها اقدام به صید کردن حرام است بلکه خوردن گوشت حیوانات صید شده نیز مجاز نیست .

سپس به فلسفه این حکم اشاره کرده می گوید : « این به خاطر این است که شما و مسافران بتوانید بهره ببرید : مَتعا لَکُمْ وَ لِلسَّیّارَةِ » .

یعنی به خاطر این که درحال احرام برای تغذیه به زحمت نیفتید و بتوانید از یک نوع صید بهره مند شوید ، این اجازه در مورد صید دریا به شما داده شده است. و از آن جا که معمولاً مسافران اگر بخواهند ماهی صید شده را با خود ببرند آن را با نمک آمیخته و به صورت « ماهی شور » در می آورند ، بعضی از مفسران جمله فوق را به این گونه تفسیر کرده اند که افراد « مُقیم » می توانند از ماهی تازه و « مسافران » از ماهی شور استفاده کنند .

اشتباه نشود این که در آیه فوق می خوانیم صید دریا برای شما حلال شده مفهومش یک حکم کلی و عمومی درباره صیدهای دریا نیست ، آن چنان که بعضی پنداشته اند ، زیرا آیه

نمی خواهد اصل حکم صیدهای دریا را بیان کند ، بلکه هدف آیه این است که به محرم اجازه دهد صیدهای دریا که قبل از احرام برای او حلال بوده در حال احرام از آن استفاده کند و به تعبیر دیگر آیه اصل تشریع قانون را بیان نمی کند ، بلکه ناظر به خصوصیات قانونی است که قبلاً تشریع شده است و به اصطلاح در مقام بیان از نظر عمومیّت حکم نیست ، بلکه فقط احکام محرم را بیان می کند .

ولی بار دیگر به عنوان تأکید به حکم سابق بازگشته ، می گوید : « مادام که در حال احرام هستید صیدهای صحرایی بر شما حرام است : وَ حُرِّمَ عَلَیْکُمْ صَیْدُ الْبَرِّ ما دُمْتُمْ حُرُما » .

و در پایان آیه برای تأکید تمام احکامی که ذکر شد می فرماید : « از خداوندی که در قیامت در پیشگاه او محشور خواهید شد بپرهیزید » و با فرمان او مخالفت ننمایید ( وَ اتَّقُوا اللّهَ الَّذی أِلَیْهِ تُحْشَرُونَ ) .

97 جَعَلَ اللّهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرامَ قَیما لِلنّاسِ وَ الشَّهْرَ الْحَرامَ وَ الْهَدْیَ وَالْقَلائِدَ ذلِکَ لِتَعْلَمُوآاْ اَنَّ اللّهَ یَعْلَمُ ما فیِ السَّمواتِ وَ ما فِی الاَرْضِ وَ

اَنَ اللّهَ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عَلیمٌ

خداوند ، کعبه ، بیت الحرام ، را وسیله ای برای سامان بخشیدن به کار مردم قرار داده و هم چنین ماه حرام و قربانی های بی نشان و قربانی های نشاندار ، این گونه احکام ( حساب شده و دقیق ) به خاطر آن است که بدانید خداوند آن چه در آسمان ها و آن چه در زمین است می داند و خداوند به هر چیزی دانا است .

این خانه مقدس رمز وحدت مردم و مرکزی برای اجتماع دل ها و کنگره عظیم برای استحکام پیوندهای گوناگون می باشد و در پرتو این خانه مقدس و مرکزیت و معنویت آن که از ریشه های عمیق تاریخی مایه می گیرد می توانند بسیاری از نابسامانی های خود را سامان بخشند و کاخ سعادت خود را بر پایه آن استوار سازند و لذا در سوره 97 / آل عمران ، خانه کعبه را نخستین خانه ای که به سود مردم ساخته شده معرفی می نمایند .

حقیقت این است که با توجه به وسعت معنی « قَیما لِلنّاسِ » مسلمانان می توانند در پناه این خانه و دستور سازنده حج ، همه کار خود را سامان بخشند .

و از آن جاکه این مراسم باید در محیطی امن وامان از جنگ و کشمکش و نزاع صورت گیرد اشاره به اثر ماه های حرام ( ماه هایی که جنگ مطلقا در آن ممنوع است ) در این موضوع کرده می فرماید : ( وَ الشَّهْرَ الْحَرامَ ) .⁽¹⁾

و نیز نظر به این که وجود قربانی های بی نشان ( هَدْی ) و قربانی های نشاندار ( قَلائِد ) که تغذیه مردم را در ایّامی که اشتغال به مراسم حج و عمره دارند تأمین کرده و فکر آن ها را از این جهت آسوده می کند ، تأثیری در تکمیل این برنامه دارد به آن ها نیز اشاره کرده ، می گوید : ( وَ الْهَدْیَ وَ الْقَلائِدَ ) .

و از آن جا که مجموع این برنامه ها و قوانین و مقررات حساب شده درباره صید و هم چنین حرم مکه و ماه حرام و غیر این ها حکایت از عمق تدبیر و وسعت علم چنین .

قانون گزاری می کند ، در پایان آیه چنین می گوید : « خداوند این برنامه های منظّم را به خاطر این قرار داد تا بدانید علم او به اندازه ای وسیع است که آن چه در آسمان ها و زمین است می داند و از همه چیز ، مخصوصا نیازمندی های روحی و جسمی بندگانش ، با خبر است : ذلِکَ لِتَعْلَمُوآاْ اَنَّ اللّهَ یَعْلَمُ ما فیِ السَّمواتِ وَ ما فِی الاَرْضِ وَ اَنَّ اللّهَ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عَلیمٌ » .

اهمیّت کعبه

کعبه که در این آیات و آیات گذشته دوبار ذکر شده در اصل از ماده « کَعْب » به معنی برآمدگی پشت پا است ، سپس به هر نوع بلندی و برآمدگی اطلاق شده و اگر به « مُکَعَّب » نیز مکعّب گفته می شود به خاطر آن است که از چهار طرف دارای برآمدگی است و این که به زنانی که تازه سینه آن ها برجستگی پیدا کرده کاعِب ( جمع آن کَواعِب ) گفته می شود نیز

به همین جهت است .

به هر حال این کلمه « کعبه » هم اشاره به بلندی ظاهری خانه خدا است و هم رمزی از عظمت و بلندی مقام آن می باشد .

کعبه تاریخچه بسیار طولانی و پرحادثه ای دارد و در هر حال تمام این حوادث از عظمت و اهمیّت آن سرچشمه می گیرد .

اهمیّت کعبه به اندازه ای است که ویران کردن آن در روایات اسلامی در ردیف قتل پیامبر و امام قرار گرفته، نگاه کردن به آن ، عبادت و طواف گرد آن از بهترین اعمال است . حتی در روایتی از امام باقر (علیه السلام)می خوانیم که فرمود : « لا یَنْبَغی لاَِحَدٍ اَنْ یَرْفَعَ بِنائَهُ فَوْقَ الْکَعْبَةِ : شایسته نیست کسی خانه خود را برتر از کعبه بسازد » .⁽¹⁾

ولی باید توجه داشت که اهمیّت و احترام کعبه هرگز به خاطر ساختمان آن نیست ، زیرا به گفته امیر مؤمنان علی (علیه السلام) در نهج البلاغه در خطبه قاصعه : « خداوند خانه خود را در یکی از سرزمین های خشک و سوزان و میان کوه های خشن قرار داده است و دستور داده از مصالح بسیار ساده ای آن را .

بنا کنند ، از سنگ های عادی و معمولی » ⁽¹⁾ولی از آن جا که خانه کعبه قدیمی ترین و پرسابقه ترین مرکز توحید و پرستش خدا است و نقطه تمرکزی برای توجه ملت ها و اقوام مختلف است ، این همه اهمیّت در پیشگاه خدا یافته است .

98 اِعْلَمُوآا اَنَّ اللّهَ شَدیدُ الْعِقابِ وَ اَنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحیمٌ

بدانید خدا دارای مجازات شدید و ( در عین حال )آمرزنده و مهربان است .

این که می بینیم درآیه فوق،« شَدیدُ الْعِقاب » بر « غَفُورٌ رَحیم » مقدم داشته شده شاید اشاره به این است که مجازات خداوند را با تمام شدّتی که دارد می توان با آب توبه شست و مشمول مغفرت و رحمت خدا گشت .

99 ما عَلَی الرَّسُولِ اِلاَّ الْبَلغُ وَ اللّهُ یَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَ ما تَکْتُمُونَ .

پیامبر وظیفه ای جز ابلاغ رسالت ( و دستورهای الهی )ندارد ( و مسئول اعمال شما نیست ) و خدا می داند چه چیزها را آشکار و چه چیزها را پنهان می دارید .

100 قُلْ لاّ یَسْتَوِی الْخَبیثُ وَ الطَّیِّبُ وَ لَوْ اَعْجَبَکَ کَثْرَةُ الْخَبیثِ فَاتَّقُواْ اللّهَ یاُوْلِی الاَلْببِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ

بگو ( هیچگاه ) « ناپاک » و « پاک » مساوی نیستند اگرچه کثرت ناپاکی ها تو را به شگفتی بیندازد ، از ( مخالفت ) خدا بپرهیزید ای صاحبان خرد ، تا رستگار شوید .

اکثریت دلیل « پاکی » نیست

خَبیث و طَیِّب در آیه فوق به معنی هرگونه موجود ناپاک و پاک است اعم از غذاهای پاک و ناپاک ، افکار پاک و ناپاک است .

اما این که در آیه ظاهرا توضیح واضحی بیان شده از این نظر است که ممکن است ، کسی خیال کند عوارضی از قبیل فزونی طرفداران پلیدی و به اصطلاح « اکثریت » باعث آن شود که چیز ناپاک در ردیف پاک قرار گیرد ، چنان که ملاحظه کرده اید ، گاهی بعضی از

مردم تحت تأثیر انبوه جمعیّت و تمایلات اکثریت قرار گرفته و تصوّر می کنند ، اگر اکثریت به هرمطلبی تمایل پیداکرد ، این نشانه قطعی و بدون چون و چرای درستی آن مطلب است ، در حالی که چنین نیست و مواردی که اکثریت اجتماعات گرفتار اشتباهات روشن شده اند بسیار زیاد است ، در واقع آن چه برای شناسایی خوب از بد ( « طَیِّب » از « خَبیث » ) لازم

است اکثریت کَیْفِیّ است نه اکثریت کَمِّیّ ، یعنی افکار قوی تر و والاتر و عالی تر و اندیشه های تواناتر و پاک تر لازم است نه کثرت نفرات طرفدار .

این مسأله شاید با مذاق بعضی از مردم امروز سازگار نباشد که بر اثر تلقینات و تبلیغاتی کوشش شده ، همیشه تمایلات اکثریت را به عنوان یک مقیاس سنجش نیک از بد به خورد آن ها بدهند ، تا آن جا که باور کرده اند ، « حقّ » یعنی چیزی که اکثریت بپسندد و خوب چیزی است که اکثریت به آن مایل باشد درحالی که چنین نیست و بسیاری از گرفتاری های مردم دنیا بر اثر همین طرز تفکر است .

آری اگر اکثریت از رهبری صحیح و تعلیمات درستی بهره مند گردد و به اصطلاح یک

اکثریت به تمام معنی رشید شود ، آن گاه ممکن است تمایلات او مقیاسی برای سنجش خوب و بد باشد ، نه اکثریت های رهبری نشده و غیر رشید .

در هر حال قرآن در آیه مورد بحث ، اشاره ای به این واقعیّت کرده و می فرماید : هرگز بدان و ناپاکان شما را به شگفتی در نیاورد و در موارد دیگر بیش از ده بار فرموده : « وَ لکِنَّ اَکْثَرَ النّاسِ لا یَعْلَمُونَ : کار اکثر مردم از روی علم و دانش نیست » .

ضمنا باید توجه داشت که اگر در آیه کلمه « خَبیث » بر «طَیِّب» مُقَدّم داشته شده است به خاطر آن است که در آیه مورد بحث روی سخن با کسانی است که فزونی خبیث را دلیل بر اهمیّت آن می گیرند و باید به آن ها پاسخ گفته شود ، اکثریت و اقلیت نیست ، بلکه در همه جا و همه وقت « پاکی » بهتر از « ناپاکی » است و صاحبان عقل و اندیشه هیچ گاه فریب کثرت را نمی خورند ، همواره از پلیدی دوری می کنند ، اگرچه تمام افراد محیطشان آلوده باشند و به سراغ پاکی ها می روند اگرچه تمام افراد محیط با آن مخالفت ورزند .

101 یاَیُّهَاالَّذینَ ءَامَنُواْ لا تَسْئَلُواْ عَنْ اَشْیاآءَ اِنْ تُبْدَلَکُمْ تَسُؤْکُمْ وَ اِنْ تَسْئَلُواْ عَنْها

حینَ یُنَزَّلُ الْقُرْءَانُ تُبْدَلَکُمْ عَفَا اللّهُ عَنْها وَ اللّهُ غَفُورٌ حَلیمٌ

ای کسانی که ایمان آورده اید از مسایلی سؤال نکنید که اگر برای شما آشکار گردد شما را ناراحت می کند و اگر به هنگام نزول قرآن از آن ها سؤال کنید برای شما آشکار می شود ، خداوند آن ها را بخشیده ( واز آن صرف نظر کرده ) است و خداوند آمرزنده و حلیم است .

سؤالات بیجا

شک نیست که سؤال کردن کلید فهم حقایق است و به همین دلیل کسانی که کمتر می پرسند کمتر می دانند و در آیات و روایات اسلامی نیز به مسلمانان دستور اکید داده شده است که هرچه را نمی دانند بپرسند ، ولی از آن جا که هر قانونی معمولاً استثنایی دارد ، این اصل اساسی تعلیم و تربیت نیز استثنایی دارد و آن این که گاهی پاره ای از مسایل

پنهان بودنش برای حفظ نظام اجتماع و تأمین مصالح افراد بهتر است در این گونه موارد جستجوها و پرسش های پی در پی ، برای پرده برداشتن ، از روی واقعیّت ، نه تنها

فضیلتی نیست بلکه مذموم و ناپسند نیز می باشد ، مثلاً غالب پزشکان صلاح این می دانند که بیماری های سخت و وحشتناک را از شخص بیمار مکتوم دارند ، زیرا تجربه نشان داده ، بیشتر مردم اگر از عمق بیماری خود آگاه شوند گرفتار وحشتی می گردند که اگر کشنده نباشد لااقل بهبودی را به تأخیرمی اندازد .

در این گونه موارد بیمار هرگز نباید در برابر طبیب دلسوز خود به سؤال و اصرار بپردازد . زیرا اصرارهای مکرر او گاهی چنان میدان را بر طبیب تنگ می کند که برای آسودگی خود و رسیدگی به سایر بیماران جز این نمی بیند که حقیقت را برای این « بیمارلجوج » آشکار سازد اگرچه او از این رهگذر زیان هایی ببیند .

هم چنین مردم در همکاری های خود نیاز به خوش بینی دارند و برای حفظ این سرمایه بزرگ صلاح این است که از تمام جزئیات حال یکدیگر باخبر نباشند ، زیرا بالاخره هرکس نقطه ضعفی دارد و فاش شدن تمام نقطه های ضعف ، همکاری های افراد را مواجه با اشکال می کند ، مثلاً ممکن است یک فرد باشخصیت و مؤثر تصادفا در یک خانواده پست و پایین

متولّد شده باشد ، اکنون اگر سابقه او فاش شود ، ممکن است آثار وجودی او در جامعه متزلزل گردد در این گونه موارد به هیچ وجه نباید افراد ، اصراری داشته باشند و به جستجو برخیزند .

و یا این که بسیاری از نقشه ها و طرح های مبارزات اجتماعی باید تا هنگام عمل مکتوم باشد و اصرار در افشای آن ها ضربه ای بر موفقیّت و پیروزی اجتماع است .

این ها و امثال آن مواردی است که سؤال کردن درآن صحیح نیست و رهبران تا در فشار زیاد قرارنگیرند، نباید آن ها را پاسخ گویند .

قرآن در آیه فوق به این موضوع اشاره کرده ، صریحا می گوید : « ای کسانی که ایمان آورده اید از اموری که افشای آن ها باعث ناراحتی و دردسر شما می شود پرسش نکنید :یآاَیُّهَاالَّذینَ ءَامَنُواْ لا تَسْئَلُواْ عَنْ اَشْیاآءَ اِنْ تُبْدَلَکُمْ تَسُؤْکُمْ » .

ولی از آن جا که سؤالات پی درپی از ناحیه افراد و پاسخ نگفتن به آن ها ممکن است موجب شک و تردید برای دیگران گردد و مفاسد بیشتری به بار آورد اضافه می کند : « اگر در این گونه موارد زیاد اصرار کنید به وسیله آیات قرآن بر شما افشاء می شود » و به زحمت

خواهید افتاد ( وَ اِنْ تَسْئَلُواْ عَنْها حینَ یُنَزَّلُ الْقُرْءَانُ تُبْدَلَکُمْ ) .

و این که افشاکردن این ها را به زمان نزول قرآن اختصاص می دهد به خاطر آن است که سؤالات مربوط به مسایلی بوده که می بایست از طریق وحی روشن گردد .

سپس اضافه می کند : « تصور نکنید اگر خداوند از بیان پاره ای از مسایل سکوت کرده است از آن غفلت داشته بلکه می خواسته است شمارا در توسعه قرار دهد و آن هارا بخشوده است و خداوند بخشنده حلیم است » ( عَفَا اللّهُ عَنْها وَ اللّهُ غَفُورٌ حَلیمٌ ) .

در حدیثی از علی (علیه السلام) می خوانیم : « اِنَّ اللّهَ افْتَرَضَ عَلَیْکُمْ فَرائِضَ فَلا تُضَیِّعُوها وَ حَدَّلَکُمْ حُدُودا فَلا تَعْتَدُوها وَ نَهی عَنْ اَشْیاءَ فَلا تَنْتَهِکُوها وَسَکَتَ لَکُمْ عَنْ اَشْیاءَ وَلَمْ یَدَعْها نِسْیاناً فَلا تَتَکَلَّفُوها : خداوند واجباتی برای شما قرارداده آن ها را ضایع مکنید و حدود و مرزهایی تعیین کرده از آن ها تجاوز ننمایید و از اموری نهی کرده در برابر آن ها پرده دری نکنید و از اموری ساکت شده و صلاح در کتمان آن دیده و هیچ گاه این کتمان از روی نسیان نبوده ، در برابر این گونه امور ،

اصراری در افشاء نداشته باشید » .⁽¹⁾

ممکن است گفته شود اگر افشای این امور برخلاف مصلحت مردم است چرا با اصرار افشاء می شود ؟

دلیل آن همان است که در بالا اشاره کردیم که گاهی اگر رهبر در مقابل سؤالات پی درپی و مصرّانه سکوت کند ، مفاسد دیگری به بار می آورد ، سوءظن هایی برمی انگیزد و باعث مشوب شدن اذهان مردم می شود، همان طور که اگر طبیب دربرابر سؤالات پی درپی مریض ، سکوت اختیار کند گاهی ممکن است بیمار را ، در اصل تشخیص بیماری به وسیله طبیب ، به تردید اندازد و تصور کند که اصولاً بیماری او ناشناخته مانده و دستورات او را به کار نبندد ، در این جا طبیب چاره ای جز افشای بیماری ندارد ، اگرچه بیمار از این رهگذر .

دردسرهایی پیدا کند .

102 قَدْ سَاَلَها قَوْمٌ مِنْ قَبْلِکُمْ ثُمَّ اَصْبَحُوا بِهَا کفِرِینَ

جمعی از پیشینیان از آن ها سؤال کردند و سپس به مخالفت با آن برخاستند ( ممکن است شما هم چنان سرنوشتی پیدا کنید ) .

در این که این اشاره کلی درباره اقوام پیشین مربوط به کدام یک از آن ها است میان مفسران بحث است .

ولی ممکن است مراد ، جمعیّت بنی اسرائیل بوده باشد که چون مأمور به ذبح گاوی برای تحقیق درباره جنایتی شدند ( که شرح آن در جلد 1 ، تفسیر نمونه ، صفحه 209 گذشت ) موسی را سؤال پیچ کرده و از جزئیات گاو که هرگز دستور خاصی در مورد آن نداشتند پی در پی پرسش کردند ، به همین جهت کار را بر خود آن چنان سخت کردند که به دست آوردن چنان گاوی آن قدر مشکل و پرهزینه شدکه نزدیک بود از آن صرف نظر کنند .

در معنی جمله « اَصْبَحُوا بِهَا کفِرِینَ » دو احتمال وجود دارد نخست این که مراد از

« کُفْر » عصیان و مخالفت بوده باشد همان طور که در بالا اشاره کردیم و دیگر این که کفر به معنی معروف آن بوده باشد ، زیرا گاهی شنیدن پاسخ های ناراحت کننده که بر ذهن شنونده سنگین آید ، سبب می شود که به انکار اصل موضوع و صلاحیّت گوینده بپاخیزد مثل این که گاهی شنیدن یک پاسخ ناراحت کننده از ناحیه طبیب ، سبب می شود که بیمار عکس العمل از خود نشان دهد و صلاحیّت او را انکار کند و این تشخیص را فی المثل ناشی از پیری و خرفت شدن پزشک معرفی کند .

در پایان این بحث لازم می دانیم تأکید کنیم که آیه های فوق به هیچ وجه راه سؤالات منطقی و آموزنده و سازنده را به روی مردم نمی بندد ، بلکه منحصرا مربوط به سؤالات نابجا و جستجو از اموری است که نه تنها مورد نیاز نیست بلکه مکتوم ماندن آن بهتر و حتی گاهی لازم است ، زیرا قرآن در آیات خود صریحا دستور می دهد که مردم آن چه را

نمی دانند از اهل اطلاع بپرسند « فَاسْئَلُوا اَهْلَ الذِّکْرِ اِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ » .⁽¹⁾

103 ما جَعَلَ اللّهُ مِنْ بَحیرَةٍ وَلا سائِبَةٍ وَ لا وَصیلَةٍ وَ لا حامٍ وَ لکِنَّ الَّذینَ کَفَرُواْ یَفْتَرُونَ عَلَی اللّهِ الْکَذِبَ وَ اَکْثَرُهُمْ لا یَعْقِلُونَ

خداوند هیچ گونه « بَحیرَة » و « سائِبَة » و « وَصیلَة » و « حام » قرار نداده است ( اشاره به چهارنوع از حیوانات اهلی که در زمان جاهلیّت استفاده از آن ها را ممنوع می دانستند و این بدعت در اسلام ممنوع شد) ولی کسانی که کافرشدند برخدا دروغ می بندند و بیشتر آن ها نمی فهمند.

« بَحیرَةٍ » به حیوانی می گفتند که پنج بار زائیده بود و پنجمین آن ها ماده و به روایتی نر بود ، گوش چنین حیوانی را شکاف وسیعی می دادند و آن را به حال خود آزاد می گذاشتند و ازکشتن آن صرف نظرمی کردند. .

« بَحیرَةٍ » از ماده « بَحْر » به معنی وسعت و گسترش است و این که عرب دریا را بَحْر می گوید به خاطر وسعت آن است و این که بَحیرَة رابه این نام می نامیدند به خاطر شکاف وسیعی بود که در گوش آن ایجاد می کردند .

« سائِبَةٍ » شتری بوده که دوازده و به روایتی ده بچه می آورد ، آن را آزاد می ساختند و حتی کسی سوار بر آن نمی شد و به هر چراگاهی وارد می شد آزاد بود و از هر آبگاه و چشمه ای آب می نوشید کسی حقّ مزاحمت آن را نداشت ، تنها گاهی از شیر آن می دوشیدند و به مهمان می دادند ( از ماده سَیْب به معنی جریان آب و آزادی در راه رفتن است ) .

« وَصیلَةٍ » به گوسفندی می گفتند که هفت بار فرزند می آورد و به روایتی به گوسفندی می گفتند : که دو قلو می زائید ( از ماده وصل به معنی بهم پیوستگی است ) کشتن چنان

گوسفندی را نیز حرام می دانستند .

« حام » که اسم فاعل از ماده « حِمایَت » می باشد و به معنی حمایت کننده است به حیوان نری می گفتند که از وجود آن برای تلقیح حیوانات ماده استفاده می شد ، هنگامی که

ده بار از آن برای تلقیح استفاده می کردند و هر بار فرزندی از نطفه آن به وجود می آمد ، می گفتند : این حیوان پشت خود را حمایت کرده یعنی کسی حق سوار شدن بر آن را ندارد ( یکی از معانی « حَمی » ، نگاهداری و جلوگیری و ممنوعیت است ) .

در این آیه ، اشاره به چهار « بدعت » نابجا شده که درمیان عرب جاهلی معمول بود ، آن ها بر پاره ای از حیوانات به جهتی از جهات علامت و نامی گذارده و خوردن گوشت آن را ممنوع می ساختند و یا حتی خوردن شیر و چیدن پشم و سوار شدن بر پشت آن ها را مجاز نمی شمردند ، گاهی این حیوانات را آزاد می گذاشتند که هر راهی می خواهند بروند و کسی

متعرّض آن ها نمی شد یعنی عملاً حیوان را بلااستفاده و بیهوده رها می ساختند .

در معنی عناوین چهارگانه مندرج در آیه در میان مفسّران و در احادیث احتمالات مختلفی دیده می شود اما قدر مشترک همه آن ها ، آن است که منظور حیواناتی بوده که در واقع خدمات فراوان و مکرری به صاحبان خود از طریق « اِنْتاج » می کردند و آن ها هم در مقابل یک نوع احترام و آزادی برای حیوانات قائل می شدند .

درست است که در تمام این موارد ، جلوه هایی از روح شکرگزاری و قدردانی حتی در برابر خدمت حیوانات به چشم می خورد و از این نظر عمل آن ها قابل تقدیس بوده ، ولی از آن جا که اجرای چنین احترامی در مورد این حیوانات علاوه بر این که با عدم درک آن ها مفهومی پیدا نمی کرد ، یک نوع اتلاف مال و از بین بردن نعمت های الهی و معطّل ساختن آن ها محسوب می شد و از همه گذشته این حیوانات به خاطر این احترام ، گرفتار زجرها و شکنجه های جانکاهی می شدند ، زیرا عملاً کمتر کسی حاضر می شد غذای درستی به آن ها بدهد و از آن ها مراقبت و نگاهداری کند و با توجه به این که این حیوانات معمولاً دارای سن زیادی بودند ، به حالت دردناکی در میان انبوهی از محرومیت ها به سر می بردند تا بمیرند ، روی این جهات اسلام از این کار جدا جلوگیری کرده است .

از همه گذشته از پاره ای از روایات و تفاسیر استفاده می شود که آن ها همه یا قسمتی از این برنامه را به خاطر « بت ها » انجام می دادند و در واقع آن ها را نذر بت می کردند در این صورت مبارزه اسلام با این کار شکل مبارزه با بت پرستی نیز به خود می گیرد .

و عجیب این است که طبق پاره ای از روایات هنگامی که بعضی از این حیوانات به مرگ طبیعی می مردند ، گاهی از گوشت آن ( گویا به عنوان تبرک و تیمن ) استفاده می کردند که این خود یک نوع عمل زشت دیگر بود .⁽¹⁾

104 وَ اِذا قیلَ لَهُمْ تَعالَوا اِلی ماآ اَنَزَلَ اللّهُ وَ اِلَی الرَّسُولِ قالُواْ حَسْبُنا ما وَجَدْنا عَلَیْهِ ءاباآءَناآ اَوَ لَوْ کانَ ءاباآؤُهُمْ لا یَعْلَمُونَ شَیْئا وَ لا یَهْتَدُونَ

و هنگامی که به آن ها گفته شود ، به سوی آن چه خدا نازل کرده و به سوی پیامبر بیایید می گویند آن چه را از پدران خود یافته ایم ما را بس است ، آیا نه چنین است که پدران آن ها چیزی نمی دانستند و هدایت نیافته بودند ؟

در حقیقت ، خلاف کاری ها و بت پرستی های آن ها از یک نوع بت پرستی دیگر به نام .

تسلیم بدون قید و شرط در برابر آداب و رسوم خرافی نیاکان سرچشمه می گرفت ، گویا آن ها تنها عنوان « نیاکان » و « پدران » را برای ، صحت و درستی عقیده و عادات و رسوم خود کافی می پنداشتند .

قرآن صریحا به آن ها پاسخ می گوید : که « مگر نه این است که پدران آن ها دانشی نداشتند و هدایت نیافته بودند: اَوَ لَوْ کانَ ءَاباآؤُهُمْ لا یَعْلَمُونَ شَیْئا وَ لا یَهْتَدُونَ » .

یعنی اگر نیاکانی که شما در عقیده و اعمالتان به آن ها متکی هستید ، دانشمندان و هدایت یافتگانی بودند ، اقتباس و پیروی شما از آنان از قبیل تقلید « جاهل » از « عالم » بود ، اما با این که خودتان می دانید آن ها چیزی بیشتر از شما نمی دانستند و شاید عقب تر هم بودند، با این حال کار شما مصداق روشن تقلید « جاهل » از « جاهل » است که درمیزان عقل و خرد بسیارناپسند می باشد ؟

از این که در جمله بالا قرآن روی کلمه « اَکْثَر » تکیه کرده چنین برمی آید در آن محیط جهل و تاریکی نیز ، اقلیتی هرچند ضعیف ، فهمیده وجود داشتند که به این گونه اعمال به

چشم حقارت و تنفّر نگاه می کردند .

بتی به نام نیاکان

از موضوعاتی که در زمان جاهلیّت به شدّت رایج بود و به همین دلیل در آیات مختلفی از قرآن منعکس است مسأله افتخار به نیاکان و احترام بی قید و شرط و تا سر حد پرستش ، در برابر آنان و افکار و عادات و رسوم آن ها بود ، این موضوع اختصاصی به عصر جاهلیّت نداشت ، امروز هم در میان بسیاری از ملّت ها وجود دارد و شاید یکی از عوامل اصلی اشاعه و انتقال خرافات از نسلی به نسل دیگر محسوب می شود ، گویا « مرگ » یک نوع مصونیّت و قداست برای گذشتگان ایجاد می کند و آن ها را در هاله ای از احترام و تقوا فرومی برد .

شک نیست که روح قدردانی و رعایت اصول انسانی ایجاب می کند که پدران و اجداد و نیاکان محترم شمرده شوند ، اما نه به این معنی که آن ها را معصوم از خطا و اشتباه بدانیم و

از نقد و بررسی افکار و آداب آن ها خودداری کنیم و از خرافات آن ها کورکورانه تبعیّت نماییم.

زیرا این عمل در واقع یک نوع بت پرستی و منطق جاهلی است ، بلکه باید در عین

احترام به حقوق و افکار و سنت های مفیدشان ، سنن غلط آن ها را به شدت درهم شکست ، به خصوص این که نسل های آینده بر اثر گذشت زمان و پیشرفت علم و دانش و تجربیّات بیشتر معمولاً از نسل های پیشین داناتر و باهوش ترند و هیچ عقل و خردی اجازه تقلید « کورکورانه » از گذشتگان را نمی دهد .

عجب این است که بعضی از دانشمندان و حتی اساتید دانشگاه را می بینیم که از این نقطه ضعف بر کنار نمانده و گاهی با کمال شگفتی به خرافات مضحکی همچون پریدن از روی آتش در روزهای آخر سال تن در می دهند و میل دارند آتش پرستی نیاکان را به نوعی زنده کنند و در حقیقت منطقی جز منطق اعراب زمان جاهلیّت ندارند .

آثار نعمت های الهی را آشکار کنید

در تفسیر « المیزان » از تفسیر « دُرُّالْمَنْثُور » از جمعی از دانشمندان عامه نقل شده : که شخصی به نام « اَبُوالاَحْوَص » می گوید خدمت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله رسیدم درحالی که لباس کهنه و مندرسی بر تن داشتم پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : مال و ثروتی داری ، گفتم : آری فرمود :

چه نوع مال ؟

گفتم : همه گونه مال در اختیار دارم ، شتر ، گوسفند ، اسب و مانند این ها پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : هنگامی که خدا به تو چیزی داد باید آثار آن را در تو ببیند ( نه این که ثروت خود را کنار بگذاری و همانند مسکینان زندگی کنی ) .

سپس فرمود : آیا بچه شترهای تو گوش دریده متولد می شوند یا با گوش های سالم ، گفتم : مسلما با گوش سالم ، مگر ممکن است شتر ، نوزاد گوش دریده بیاورد ؟ فرمود : پس

لابد خودت تیغ به دست گرفته گوش های یک عده از آن ها را شکاف می دهی و می گویی این « بَحْر » است و گوش های بعضی دیگر را پاره کرده و می گویی این « صَرْم » است ؟ گفتم : آری چنین کار را می کنم ، فرمود : هرگز چنین کاری مکن هرچه خدا به تو داده است برای

تو حلال است ، سپس تلاوت فرمود : «ما جَعَلَ اللّهُ مِنْ بَحیرَةٍ وَلا سائِبَةٍ وَلاوَصیلَةٍ وَ لاحامٍ» .⁽¹⁾

از این روایت استفاده می شود که آن ها قسمتی از اموال خود را معطّل و بی مصرف نگاه می داشتند ، ولی به جای آن صرفه جوئی کرده ، لباس های کهنه و مندرس در تن می پوشیدند و این یک تضادّ بی دلیل بود.

105 یاَیُّهَاالَّذینَ ءَامَنُواْ عَلَیْکُمْ اَنْفُسَکُمْ لا یَضُرُّکُمْ مَنْ ضَلَّ اِذَا اهْتَدَ یْتُمْ اِلَی اللّهِ مَرْجِعُکُمْ جَمیعا فَیُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

ای کسانی که ایمان آورده اید مراقب خود باشید ، هنگامی که شما هدایت یافتید گمراهی کسانی که گمراه شده اند به شما زیانی نمی رساند ، بازگشت همه شما به سوی خدا است و شما را از آن چه عمل می کردید آگاه می سازد . .

هر کس مسئول کار خویش است

در پیرامون این آیه سر و صدای زیادی به راه انداخته اند و بعضی چنین پنداشته اند که میان این آیه و دستور « امر به معروف » و « نهی از منکر » که از دستورات قاطع و مسلم اسلامی است یک نوع تضادّ وجود دارد ، زیرا این آیه می گوید شما مراقب حال خویشتن باشید،انحراف دیگران اثری در وضع شمانمی گذارد .

اتفاقا از روایات چنین برمی آید که این نوع سوءتفاهم و اشتباه حتی در عصر نزول آیه برای بعضی از افراد کم اطلاع وجود داشته است ، جُبَیْر بن نُفَیْل می گوید در حلقه جمعی از یاران پیامبر صلی الله علیه و آله نشسته بودم واز همه کم سن تر بودم آن ها سخن از امر به معروف و نهی از منکر به میان آوردند ، من به میان سخنان آن ها پریدم و گفتم مگر خداوند در قرآن نمی گوید : « یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا عَلَیْکُمْ اَنْفُسَکُمْ لا یَضُرُّکُمْ مَنْ ضَلَّ اِذَا اهْتَدَیْتُمْ » ( بنابراین امر به معروف و نهی از منکر چه لزومی دارد ) ناگاه همگی یک زبان مرا مورد سرزنش و اعتراض قراردادند و گفتند : آیه ای از قرآن را جدا می کنی ، بدون این که معنی تفسیر آن را بدانی ؟ من از گفتار

خود سخت پشیمان شدم و آن ها به مباحثه در میان خود ادامه دادند ، هنگامی که می خواستند برخیزند و مجلس را ترک گویند ، روبه من کرده و گفتند : تو جوان کم سن و سالی هستی و آیه ای از قرآن را بدون این که معنی آن را بدانی از بقیّه جدا کرده ای ولی شاید به چنین زمانی که می گوییم برسی که ببینی بخل مردم را فرا گرفته و بر

آن ها حکومت می کند ، هوی و هوس پیشوای مردم است و هر کس تنها رأی خود را می پسندد ، در چنان زمانی مراقب خویش باش ، گمراهی دیگران به تو زیانی نمی رساند ( یعنی آیه مربوط به چنان زمانی است ) .

بعضی از راحت طلبان عصر ما نیز هنگامی که سخن از انجام دو فریضه بزرگ الهی امر به معروف و نهی از منکر به میان می آید برای شانه خالی کردن از زیر بار مسؤولیت به این آیه می چسبند و معنی آن را تحریف می کنند .

درحالی که باکمی دقت می توان دریافت که تضادّی درمیان این دو دستور نیست ، زیرا :

اولاً : آیه مورد بحث می گوید حساب هرکس جدا است و گمراهی دیگران مانند نیاکان و

غیر نیاکان لطمه ای به هدایت افراد هدایت یافته نمی زند حتی اگر برادر هم باشند و یا پدر و فرزند، بنابراین شمااز آن ها پیروی نکنید و خود را نجات دهید . ( دقت کنید ) .

ثانیا : این آیه اشاره به موقعی می کند که امر به معروف و نهی از منکر کارگر نمی شود و یا شرایط تأثیر آن جمع نیست گاهی بعضی از افراد در چنین موقعی ناراحت می شوند که با این حال ، تکلیف ما چیست ؟ قرآن به آن ها پاسخ می دهد که برای شما هیچ جای نگرانی وجود ندارد زیرا وظیفه خود را انجام داده اید و آن ها نپذیرفته اند و یا زمینه پذیرشی در آن ها وجود نداشته است ، بنابراین زیانی از این ناحیه به شما نخواهد رسید .

این معنی در حدیثی که در بالا نقل کردیم و هم چنین در بعضی از احادیث دیگر نقل شده است که از پیامبر صلی الله علیه و آله درباره این آیه سؤال کردند فرمودند : « ایتَمِرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ تَناهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ فَاِذا رَاَیْتَ دُنْیا مُؤْثَرَةً وَ شُحا مُطاعا وَ هَوَیً مُتَّبَعا وَ اِعْجابُ کُلِّ ذی رِأْیٍ بِرَأْیِه فَعَلَیْکَ بِخُوَیْصَةِ نَفْسِکَ وَ ذَرْعَوامَّهُمْ : امر به معروف کنید و نهی از منکر ، اما هنگامی که ببینید ، مردم دنیا را مقدم داشته و بخل و هوی بر آن ها حکومت می کند و هرکس تنها رأی خود را می پسندد ( و گوشش بدهکار

سخن دیگری نیست ) به نزدیک خویشتن بپردازیدوعوّام را رهاکنید».

در هرحال شک نیست ، که مسأله امر به معروف و نهی از منکر از مهم ترین ارکان اسلام که به هیچ وجه نمی توان شانه از زیر بار مسؤولیت آن خالی کرد ، تنها در موردی این دو وظیفه ساقط می شود که امیدی به تأثیر آن نباشد و شرایط لازم در آن جمع نگردد .⁽¹⁾

106 یاَیُّهَا الَّذینَ ءَامَنُواْ شَهدَةُ بَیْنِکُمْ اِذا حَضَرَ اَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حینَ الْوَصِیَّةِ اثْنانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْءَاخَرانِ مِنْ غَیْرِکُمْ اِنْ اَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِی الاَرْضِ فَأَصبَتْکُمْ مُصیبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُما مِنْ بَعْدِ الصَّلَوةِ فَیُقْسِمانِ بِاللّهِ اِنِ ارْتَبْتُمْ لا نَشْتَری بِهِ ثَمَنا وَ لَوْ کانَ ذَاقُرْبی وَ لا نَکْتُمُ شَهدَةَ اللّهِ اِنّاآ اِذا لَمِنَ الاَثِمینَ ای کسانی که ایمان آورده اید هنگامی که مرگ یکی از شما فرا رسد در موقع وصیّت .

باید دونفر عادل را از میان خود به شهادت بطلبید ، یا اگر مسافرت کردید و مرگ شما را فرا رسد ( و در راه مسلمانی نیافتید ) دو نفر از غیر شما و اگر به هنگام ادای شهادت در صدق آن ها شک کردید آن ها را بعد از نماز نگاه می دارید تا سوگند یاد کنند که ما حاضر نیستیم حق را به چیزی بفروشیم اگرچه در مورد خویشاوندان ما باشد و شهادت الهی را کتمان نمی کنیم که از گناهکاران خواهیم بود.

منظور از عدل در این جا همان عدالت به معنی پرهیز ازگناه کبیره و مانند آن است ، ولی این احتمال در معنی آیه نیز هست که مراد از عدالت ، « امانت در امور مالی » و عدم خیانت باشد ، مگر این که با دلایل دیگر ثابت شود که شرایط بیشتری درچنین شاهدی لازم است .

و منظور از « مِنْکُم » یعنی از شما مسلمانان ، در مقابل افراد غیر مسلمان است که در جمله بعد به آن ها اشاره شده است .

البته باید توجه داشت که دراین جا بحث از شهادت معمولی و عادی نیست ، بلکه شهادتی است توأم با وصایت ، یعنی این دو نفر هم « وصیّند » و هم « گواه » .

سپس اضافه می کند : « اگر در مسافرتی باشید و مصیبت مرگ برای شما فرا رسد ( و از مسلمانان وصیّ و شاهدی پیدا نکنید ) دو نفر از غیر مسلمان ها را برای این منظور انتخاب نمایید : أَوْ ءَاخَرانِ مِنْ غَیْرِکُمْ اِنْ اَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِی الاَرْضِ فَأَصبَتْکُمْ مُصیبَةُ الْمَوْتِ » .

گرچه در آیه سخنی از این موضوع که انتخاب وصی و شاهد از غیر مسلمان ها مشروط به عدم دسترسی به مسلمانان است دیده نمی شود ولی روشن است که منظور در صورتی است که دسترسی به مسلمان نباشد و ذکر قید مسافرت نیز به همین جهت است ، هم چنین کلمه « اَوْ » گرچه معمولاً برای « تخییر » است ولی در این جا مانند بسیاری از موارد دیگر ، منظور « ترتیب » می باشد ، یعنی نخست از مسلمانان و اگر ممکن نشد از غیر مسلمانان انتخاب کنید .

ذکر این نکته نیز لازم است که منظور از غیر مسلمانان تنها اهل کتاب یعنی یهود و نصاری می باشد زیرا اسلام برای مشرکان و بت پرستان در هیچ مورد اهمیتی قائل نشده است .

سپس دستور می دهد که به هنگام ادای شهادت باید آن دو نفر را بعداز نماز ، در زمینه

تردید و شک ، وادار کنند که به نام خدا سوگند یاد کنند : « تَحْبِسُونَهُما مِنْ بَعْدِ الصَّلَوةِ فَیُقْسِمانِ بِاللّهِ اِنِ ارْتَبْتُمْ » .

و باید شهادت آن ها به این گونه بوده باشد که بگویند « ما حاضر نیستیم حق را به منافع مادی بفروشیم و بنا حق گواهی دهیم ، هرچند در مورد خویشاوندان ما باشد : لا نَشْتَری بِهِ ثَمَنا وَ لَوْ کانَ ذَاقُرْبی » .

« و هیچ گاه شهادت الهی را کتمان نمی کنیم که در این صورت از گناه کاران خواهیم بود : وَ لا نَکْتُمُ شَهدَةَ اللّهِ اِنّا اِذا لَمِنَ الاَثِمینَ ». باید توجه داشت که :

اولاً : این تشریفات برای ادای شهادت در زمینه شک و تردید و اتّهام است .

ثانیا : به مقتضای ظاهر آیه فرقی در میان مسلمان و غیر مسلمان از این نظر نیست و در حقیقت یک نوع محکم کاری برای حفظ اموال ، در زمینه اتّهام می باشد و این هیچ گونه منافاتی با قبول شهادت عدلین بدون سوگند ندارد ، زیرا این حکم مربوط به مورد عدم اتهام است بنابراین نه حکم آیه نسخ شده است و نه اختصاص به غیر مسلمان دارد .

ثالثا : منظور از نماز در مورد غیر مسلمان قاعدتا نمازهای خود آن هااست ؟ که در آن ها ایجاد توجه و ترس از خدا می کند و اما درمورد مسلمانان جمعی معقتدند که منظور خصوص نماز عصر است و در بعضی از روایات اهل بیت علیهم السلام نیز به آن اشاره شده است اما ظاهر آیه مطلق است و هر نمازی را شامل می شود و ممکن است ذکر خصوص نماز عصر در روایات ما جنبه استحبابی داشته باشد زیرا در نماز عصر ، اجتماع بیشتری شرکت می کردند و به علاوه وقت داوری و قضاوت درمیان مسلمین بیشتر آن موقع بود .

رابعا : انتخاب وقت نماز برای شهادت به خاطر آن است که روح خدا ترسی به مقتضای « الصَّلوةَ تَنْهیْ عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ » ( 45 / عنکبوت ) در انسان بیدار می شود ، و موقعیت زمانی و مکانی توجهی در او به سوی حق ایجادمی کند و حتی بعضی از فقها گفته اند که خوب است برای ادای شهادت اگردر مکه باشند در کنار کعبه در میان « رکن » و « مقام » که جایگاه بسیار مقدسی است و اگر در مدینه باشند در کنار منبر پیامبر صلی الله علیه و آله این شهادت ادا شود .

107 فَاِنْ عُثِرَ عَلی اَنَّهُمَا اسْتَحَقّاآ اِثْما فَاخَرانِ یَقُومانِ مَقامَهُما مِنَ الَّذینَ اسْتَحَقَّ

عَلَیْهِمُ الاَوْلینِ فَیُقْسِمانِ بِاللّهِ لَشَهدَتُناآ اَحَقُّ مِنْ شَهدَتِهِما وَ مَا اعْتَدَیْناآ اِنّاآ اِذا لَّمِنَ الظّلِمینَ

و اگراطلاعی حاصل شودکه آن دومرتکب گناهی شده اند ( و حق را کتمان کرده اند ) دو نفر از کسانی که نسبت به میّت اولی هستند به جای آن ها قرار می گیرند و به خدا سوگند یاد می کنند که گواهی ما از گواهی آن دو به حق نزدیک تر است و ما مرتکب تجاوزی نشده ایم که اگر چنین کرده باشیم از ظالمان خواهیم بود .

مرحوم طبرسی در « مجمع البیان » معتقد است که این آیه از نظر معنی و اعراب از پیچیده ترین و مشکل ترین آیات قرآن است ولی با توجه به دو نکته معلوم می شود که این آیه آن قدر هم پیچیده نیست .

اولاً : منظور از اِسْتَحَقَّ در این جا به قرینه کلمه « اِثْم » ( گناه ) همان جرم و تجاوز به حق دیگری است .

و ثانیا : « اَوْلَیانِ » در این جابه معنی « اَوَّلانِ » است یعنی آن دو شاهدی که در آغاز

می بایست شهادت بدهند و از راه راست منحرف شده اند .

بنابراین معنی آیه چنین می شود که اگر اطلاعی حاصل شد که دو شاهد نخستین ، مرتکب خلافی شده اند ، دونفر دیگر جای آن ها را می گیرند از همان کسانی که دو شاهد نخست بر آن ها تجاوز کرده اند .

و در ذیل آیه وظیفه دو شاهد دوم را چنین بیان می کند که « آن ها باید به خدا سوگند یاد کنند که گواهی ما از گواهی دونفر اول شایسته تر و به حق نزدیک تر است و ما مرتکب تجاوز و ستمی نشده ایم و اگر چنین کرده باشیم از ظالمان و ستمگران خواهیم بود : فَیُقْسِمانِ بِاللّهِ لَشَهدِتُناآ اَحَقُّ مِنْ شَهدَتِهِما وَ ما اعْتَدَیْناآ اِنّاآ اِذا لَّمِنَ الظّلِمینَ » .

در حقیقت اولیای میّت روی اطلاعاتی که از جلوتر درباره اموال و متاع او به هنگام مسافرت یا غیر مسافرت داشته اند گواهی می دهند که دو شاهد نخست مرتکب ظلم و خیانت شده اند و این شهادت جنبه حِسّی پیدا می کند نه حدسیّ و از روی قرائن .

108 ذلِکَ أَدْنی أَنْ یَأْتُواْ بِالشَّهدَةِ عَلی وَجْهِهاآ اَوْ یَخافُوآا أَنْ تُرَدَّ أَیْمنٌ بَعْدَ أَیْمنِهِمْ

وَ اتَّقُواْ اللّهَ وَ اسْمَعُواْ وَ اللّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْفسِقینَ

این کار بیشتر سبب می شود که به حق گواهی دهند ( و از خدا بترسند ) و یا ( از مردم ) بترسند که ( دروغشان فاش گردد ) و سوگندهایی جای سوگندهای آن ها را بگیرد و از (مخالفت) خدا بپرهیزید و گوش فرادهید و خداوند جمعیّت فاسقان را هدایت نمی کند .

در آیه مورد بحث در حقیقت فلسفه احکامی را که در زمینه شهادت در آیات قبل گذشت بیان می کند که : « اگر طبق دستور بالا عمل شود یعنی دو شاهد را بعد از نماز و در حضور جمع به گواهی بطلبند و در صورت بروز خیانت آن ها ، افراد دیگری از ورثه جای آن ها را بگیرند و حق را آشکار سازند ، این برنامه سبب می شود که شهود در امر شهادت دقّت به خرج دهند و آن را بر طبق واقع به خاطر ترس از خدا یا به خاطر ترس از خلق خدا ، انجام دهند : ذلِکَ أَدْنیآ أَنْ یَأْتُواْ بِالشَّهدَةِ عَلی وَجْهِهاآ اَوْ یَخافُوآا أَنْ تُرَدَّ أَیْمنُ بَعْدَ أَیْمنِهِمْ » .

در حقیقت این کار سبب می شود که حداکثر ترس از مسؤولیت در برابر خدا و یا بندگان

خدا در آن هابیدار گردد و از محور حقّ منحرف نشوند .

و در آخر آیه برای تأکید روی تمام احکام گذشته دستور می دهد : « پرهیزگاری پیشه کنید و گوش به فرمان خدا فرادهید و بدانید خداوند جمعیّت فاسقان را هدایت نخواهد کرد : وَ اتَّقُواْ اللّهَ وَ اسْمَعُواْ وَ اللّهُ لا یَهْدی الْقَوْمَ الْفسِقینَ »

109 یَوْمَ یَجْمَعُ اللّهُ الرُّسُلَ فَیَقُولُ ماذآا أُجِبْتُمْ قالُوا لا عِلْمَ لَناآ أِنَّکَ أَنْتَ عَلّمُ الْغُیُوبِ

از آن روز بترسید که خداوند پیامبران را جمع می کند و به آن ها می گوید مردم در برابر دعوت شما چه پاسخی دادند؟ می گویند ما چیزی نمی دانیم تو خوداز تمام پنهانی ها آگاهی .

در این جا دو سؤال پیش می آید نخست این که از آیات دیگر قرآن استفاده می شود که پیامبران شاهدان و گواهان بر امت خویش هستند در حالی که از آیه فوق برمی آید که آن ها از خود نفی علم می کنند و همه چیز را به خدا وامی گذارند .

ولی میان این دو تضاد و اختلافی نیست ، بلکه مربوط به دو مرحله است ، در نخستین مرحله که آیه مورد بحث اشاره به آن است ، انبیاء در پاسخ سؤال پروردگار اظهار ادب کرده

و از خود نفی علم نموده و همه چیز را موکول به علم خدا می کنند ، ولی در مراحل بعد آن چه را می دانند در مورد امت خود بازگو می کنند و گواهی می دهند ، این درست به آن می ماند که گاهی استاد به شاگرد خود می گوید که پاسخ فلان شخص را بده ، شاگرد نخست اظهار ادب کرده و علم خود را در برابر علم او هیچ توصیف می کند و پس از آن آن چه را

می داند می گوید .

دیگر این که چگونه انبیاء از خود نفی علم می کنند با این که آن ها علاوه بر علم عادی بسیاری از حقایق پنهانی را از طریق تعلیم پروردگار می دانند ؟

گرچه درپاسخ این سؤال مفسران بحث های گوناگونی دارند ، ولی به عقیده ما روشن است که منظور انبیاء آن است که علم خود را در برابر علم خدا هیچ بشمرند و در حقیقت چنین است ، هستی ما در برابر هستی بی پایان او چیزی نیست و علم ما در برابر علم او علم محسوب نمی شود و خلاصه « ممکن » هرچه باشد در برابر « واجب » چیزی ندارد و به تعبیر دیگر : دانش انبیاء اگر چه در حدّ خود دانش قابل ملاحظه ای است ولی با

مقایسه به دانش پروردگار چیزی محسوب نمی شود .

و در حقیقت عالم واقعی کسی است که در همه جا و هر زمان حاضر و ناظر و از پیوند تمام ذرات عالم باخبر و از تمام خصوصیّات این جهان که یک واحد به هم پیوسته است آگاه باشد و این صفت مخصوص ذات پاک خدا است .

از آن چه گفتیم روشن می شود که این آیه دلیل بر نفی هرگونه علم غیب از پیامبران و امامان نمی شود ، آن چنان که بعضی پنداشته اند ، زیرا « علم غیب » بالذات مربوط به کسی است که همه جا و هر زمان حاضر است و غیر او بالذات چنین علمی را ندارد بلکه آن چه را خدا از غیب به او تعلیم داده است می داند ، شاهد این سخن آیات متعددی از قرآن است ، از جمله در سوره 26 / جن می خوانیم : « عالِمُ الْغَیْبِ فَلا یُظْهِرُ عَلی غَیْبِهِ اَحَدا ِالاّ مَنِ ارْتَضی مِنْ رَسُولٍ : خداوند عالِمُ الْغَیْب است و هیچ کس را از علم غیب خود آگاه نمی کند مگر رسولانی را که برگزیده است » و در سوره 49 / هود می خوانیم : « تِلْکَ مِنْ اَنْباآءِ الْغَیْبِ نُوحیهاآ اِلَیکَ : این ها از خبرهای غیبی است که ما به تو وحی می فرستیم » .

از این آیات و مانند آن استفاده می شود که علم غیب مخصوص ذات خدا است ولی به هرکس آن چه صلاح ببیند تعلیم می دهد و کمیّت و کیفیّت آن مربوط به خواست و مشیّت او است .

110 إِذْ قالَ اللّهُ یعیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتی عَلَیْکَ وَ عَلی ولِدَتِکَ اِذْ أَیَّدْتُّکَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُکَلِّمُ النّاسَ فِی الْمَهدِ وَکَهْلاً وَ إِذْ عَلَّمْتُکَ الْکِتبَ وَ الْحِکْمَةَ وَالتَّوْریةَ وَ الاْءِنْجیلَ وَ إِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ بِإِذْنی فَتَنْفُخُ فیها فَتَکُونُ طَیْرا بِإِذْنی وَ تُبْرِی ءُ الاَکْمَهَ وَ الاَبْرَصَ بِإِذْنی وَ إِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتی بِإِذْنی وَ إِذْ کَفَفْتُ بَنیآ إِسْرءِیلَ عَنْکَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَیِّنتِ فَقالَ الَّذینَ کَفَرُواْ مِنْهُمْ اِنْ هذَاآ إِلاّ سِحْرٌ مُبینٌ

به یاد آور هنگامی را که خداوند به عیسی بن مریم گفت: متذکّر نعمتی که بر تو و مادرت دادم باش ، زمانی که تو رابه وسیله روح القدس تقویت کردم که در گاهواره و

به هنگام بزرگی با مردم سخن می گفتی و هنگامی که کتاب و حکمت و تورات و انجیل بر تو آموختم و هنگامی که به فرمان من از گل چیزی به صورت پرنده

می ساختی و در آن می دمیدی و به فرمان من پرنده ای می شد و کور مادرزاد و مبتلا به بیماری پیسی را به فرمان من شفا می دادی ومردگان را ( نیز ) به فرمان من زنده می کردی و هنگامی که بنی اسرائیل را از آسیب رسانیدن به تو بازداشتم در آن موقع که دلایل روشن برای آن ها آوردی ولی جمعی از کافران آن ها گفتند : این ها جز سحر آشکار نیست.

مواهب الهی بر مسیح

درباره معنی روح القدس درجلد اول ، تفسیر نمونه ، صفحه 236 مشروحا بحث شد و خلاصه یک احتمال این است که مراد از آن فرشته وحی جبرئیل می باشد و احتمال دیگر این که منظور همان نیروی غیبی است که عیسی را برای انجام معجزات و تحقق بخشیدن به رسالت مهمش تقویت می کرد ، این معنی در غیر انبیاء نیز به درجه ضعیف تر وجود دارد .

دیگر از مواهب الهی بر تو این است که « به تأیید روح القدس با مردم در گهواره و به هنگام بزرگی و پختگی سخن می گفتی :تُکَلِّمُ النّاسَ فِی الْمَهد وَکَهْلاً » .

اشاره به این که سخنان تو در گاهواره همانند سخنان تو در بزرگی، پخته و حساب شده بود ، نه سخنان کودکانه و بی ارزش .

دیگر این که « کتاب و حکمت و تورات و انجیل را به تو تعلیم دادم : وَ إِذْ عَلَّمْتُکَ الْکِتبَ وَ الْحِکْمَةَ وَ التَّوْریةَ وَ الاْءِنْجیلَ »

ذکر تورات و انجیل بعد از ذکر کتاب با این که از کتب آسمانی است ، در حقیقت از قبیل تفصیل بعد از اجمال است .

دیگر از مواهب این که از « گل به فرمان من چیزی شبیه پرنده می ساختی سپس درآن می دمیدی و به اذن من پرنده زنده ای می شد: وَ إِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ بِإِذْنِی فَتَنْفُخُ فیهافَتَکُونُ طَیْرا بِإِذْنِی ».

دیگر این که : « کور مادرزاد و کسی که مبتلا به بیماری پیسی بود به اذن من شفا می دادی : وَ تُبْرِی ءُ الاَکْمَهَ وَ الاَبْرَصَ بِإِذْنِی » .

و نیز « مردگان را به اذن من زنده می کردی : وَ إِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتی بِإِذْنِی » .

و بالاخره یکی دیگر از مواهب من بر تو این بود که « بنی اسرائیل را از آسیب رساندن به تو

بازداشتم در آن هنگام که کافران آن ها را در برابر دلایل روشن تو بپاخواستند و آن ها را سحر آشکاری معرفی کردند » من در برابر این همه هیاهو و دشمنان سرسخت و لجوج تو را حفظ کردم تا دعوت خود را پیش ببری « وَ إِذْ کَفَفْتُ بَنِیآ إِسْرآءِیلَ عَنْکَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَیِّنتِ فَقالَ الَّذینَ کَفَرُواْ مِنْهُمْ اِنْ هذَاآ إِلاّ سِحْرٌ مُبینٌ » .

قابل توجه این که در این آیه چهار بار کلمه « بِإِذْنی » ( به فرمان من ) تکرار شده است ، تا جایی برای غُلُوّ و ادعای اُلُوهِیَّت در مورد حضرت مسیح باقی نماند ، یعنی آن چه او انجام می داد گرچه بسیار عجیب و شگفت انگیز بود و به کارهای خدایی شباهت داشت ولی هیچ یک از ناحیه او نبود بلکه همه از ناحیه خدا انجام می گرفت ، او بنده ای بود سر بر فرمان خدا و هرچه داشت از طریق استمداد از نیروی لایزال الهی بود .

ممکن است گفته شود تمام این مواهب مربوط به مسیح بوده است چرا در این آیه برای مادرش مریم نیز موهبت شمرده است ؟

پاسخ این که : مسلم است هر موهبتی به فرزند برسد در حقیقت به مادر او هم رسیده

است زیرا هر دو از یک اصلند و ساقه و ریشه یک درخت .

ضمنا همان طور که در ذیل آیه 49 / آل عمران یادآور شدیم این آیه و مانند آن از دلایل روشن ولایت تکوینی اولیای خدا است ، زیرا در سرگذشت مسیح زنده کردن مردگان و شفای کور مادرزاد و بیمار غیر قابل علاج ، به شخص مسیح نسبت داده شده ، منتها به اذن و فرمان خدا .

111 وَ اِذْ اَوْحَیْتُ اِلَی الْحَوارِیّینَ أَنْ ءَامِنُوا بی وَ بِرَسُولی قالُوآا ءَامَنّا وَ اشْهَدْ بِأَنَّنا مُسْلِمُونَ

و به یاد آور زمانی راکه به حواریّون وحی فرستادم که به من و فرستاده من ایمان بیاورید ، آن ها گفتند ایمان آوردیم و گواه باش که ما مسلمانیم .

« وَحْی » در قرآن معنی وسیعی دارد و منحصر به وحی هایی که بر پیامبران نازل می شد نیست ، بلکه الهاماتی که به قلب افراد می شود نیز از مصداق های آن است و لذا درباره مادر

موسی ( قَصَص / 7 ) نیز تعبیر به وحی ⁽¹⁾شده و حتی به غرایز و الهامات تکوینی حیواناتی همچون زنبور عسل نیز در قرآن کلمه وحی گفته شده است .

112 اِذْ قالَ الْحَوارِیُّونَ یعیسَی ابْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطیعُ رَبُّکَ اَنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنا مائِدَةً مِنَ السَّماآءِ قالَ اتَّقُواْ اللّهَ اِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنینَ

در آن هنگام که حواریّون گفتند : ای عیسی بن مریم آیا پروردگار تو می تواند مائده ای از آسمان نازل کند ؟ او در ( پاسخ ) گفت : از خدا بپرهیزید اگر با ایمان هستید .

« مائِدَه » در لغت هم به خوان و سفره و طَبَق گفته می شود و هم به غذایی که در آن قرار .

می دهند و در اصل از ماده « مَیْد » به معنی حرکت و تکان خوردن است شاید مائده بر سفره و غذا به خاطر نقل و انتقالی است که درآن صورت می گیرد.

درباره حواریین یعنی شاگردان و یاران مخصوص عیسی (علیه السلام) در جلد 2 تفسیر نمونه ، صفحه 426 بحث شده است .

منظور از « هَلْ یَسْتَطیعُ رَبُّکَ » چیست ؟

مسلما این جمله در ابتدا چنین معنی می دهد که حواریّون در قدرت خدا در نزول مائده شک داشتند ، ولی در تفسیر آن مفسران اسلامی بیاناتی دارند ، که چند قسمت آن از همه بهتر به نظر می رسد نخست این که این درخواست درآغاز کار آن ها بود ، که به تمام صفات خدا کاملاً آشنا نبودند ، دیگر این که منظورشان این بوده آیا خداوند مصلحت می بیند چنین مائده ای را بر ما نازل کند ، همان طور که فی المثل کسی به دیگری می گوید من نمی توانم تمام ثروتم را به دست فلان کس بدهم ، یعنی صلاح نمی بینم نه این که قدرت ندارم ، سوم این که « یَسْتَطیعُ » به معنی « یَسْتجیبُ » بوده باشد زیرا ماده طَوْع به معنی اِنْقِیاد است و

هنگامی که به باب اِسْتِفْعال برود چنین معنی را می توان از آن استفاده کرد ، بنابراین معنی جمله چنین می شود آیا پروردگار تو از ما می پذیرد که مائده آسمانی بر ما نازل کند ؟

113 قالُوا نُریدُ أَنْ نَأْکُلَ مِنْهَا وَ تَطْمَئِنَّ قُلُوبُنا وَ نَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنا وَ نَکُونَ عَلَیْها مِنَ الشّهِدینَ

گفتند : ( ما نظر سویی نداریم ) می خواهیم از آن بخوریم و دل های ما ( به رسالت تو ) مطمئن گردد و بدانیم به ما راست گفته ای و بر آن گواه باشیم .

منظور از تقاضای مائده چه بود ؟

اشاره

شک نیست که حواریّون دراین تقاضا نظر سوئی نداشتند و هدفشان لجاجت در برابر مسیح (علیه السلام) نبود ، بلکه در جستجوی آرامش بیشتر و زدودن باقیمانده تردیدها و وسوسه های اعماق قلبشان بوده است زیرا بسیار می شود که انسان با استدلال و حتی گاهی با تجربه ، مطلبی را اثبات می کند اما چون مسأله ، مسأله مهمی است بقایایی از وسوسه و شک در زوایای قلب او می ماند ، لذا میل دارد با تجربه و آزمایش مکرّر و یابا تبدیل کردن

استدلالات علمی به مشاهدات عینی آن ها را نیز از اعماق قلب خود ریشه کن سازد ، لذا می بینیم حتی ابراهیم (علیه السلام) با آن مقام والای ایمان و یقینش از خداوند تقاضا می کند که مسأله معاد را با چشم خود ببیند تا ایمان علمیش به « عَیْنُ الْیَقین » و « شُهُود » ، تبدیل شود .

ولی از آن جا که تعبیر تقاضای حواریّون ظاهرا زننده بود ، حضرت مسیح (علیه السلام) آن را حمل بر بهانه جویی کرد و به آن ها اعتراض نمود اما هنگامی که با توضیح بیشتر مقصد خود را روشن ساختند ، عیسی (علیه السلام) در برابر آن ها تسلیم شد .

114 قالَ عیسَی ابْنُ مَرْیَمَ الّلهُمَّ رَبَّناآ اَنْزِلْ عَلَیْنا مائِدَةً مِنَ السَّماآءِ تَکُونُ لَنَا عیدا لاَِوَّلِنا وَ ءاخِرِنا وَ ءایَةً مِنْکَ وَ ارْزُقْنا وَ أَنْتَ خَیْرٌ الرّزِقینَ

عیسی عرض کرد : خداوندا ، پروردگارا ! مائده ای از آسمان بر ما بفرست تا عیدی برای اول و آخر ماباشد و نشانه ای از تو و به ما روزی ده ، تو بهترین روزی دهندگانی .

این مائده آسمانی چه بود ؟

درباره محتویات این مائده در قرآن ذکری به میان نیامده ، ولی از احادیث از جمله از

حدیثی که از امام باقر (علیه السلام) نقل شده چنین استفاده می شود که طعام مزبور چند قرص نان و چند ماهی بود و شاید علت مطالبه چنین اعجازی آن بوده ، که شنیده بودند مائده آسمانی بر بنی اسرائیل به اعجاز موسی نازل شده ، آن ها هم چنین تقاضایی را از عیسی کردند .

عید چیست ؟

عید در لغت از ماده عَوْد به معنی بازگشت است و لذا به روزهایی که مشکلات از قوم و جمعیتی برطرف می شود و بازگشت به پیروزی ها و راحتی های نخستین می کند عید گفته می شود و در اعیاد اسلامی به مناسبت این که در پرتو اطاعت یک ماه مبارک رمضان و یا انجام فریضه بزرگ حج ، صفا و پاکی فطری نخستین به روح و جان بازمی گردد و آلودگی ها که برخلاف فطرت است ، به پیروزی و پاکی و ایمان به خدا بوده است حضرت مسیح (علیه السلام) آن را « عید » نامیده و همان طور که در روایات وارد شده نزول مائده در روز یکشنبه بود و شاید یکی از علل احترام روز یکشنبه در نظر مسیحیان نیز همین بوده است .

و اگر در روایتی که از علی (علیه السلام) نقل شده می خوانیم : « کُلُّ یَوْمٍ لا یُعْصَی اللّهُ فیهِ فَهُوَ یَوْمُ

عیدٍ : هر روز که در آن معصیت خدا نشود روز عید است » ⁽¹⁾نیز اشاره به همین موضوع است ، زیرا روز ترک گناه روز پیروزی و پاکی و بازگشت به فطرت نخستین است .

115 قالَ اللّهُ أِنّی مُنَزِّلُها عَلَیْکُمْ فَمَنْ یَکْفُرْ بَعْدُ مِنْکُمْ فَأِنّیآ أُعَذِّبُهُ عَذابا لا اُعَذِّبُهُ اَحَدا مِنَ الْعلَمینَ

خداوند ( دعای او را مستجاب کرد و ) گفت : من آن را بر شما نازل می کنم ولی هر کس از شما بعد از آن کافر گردد ( و راه انکار پوید ) او را چنان مجازاتی می کنم که احدی از جهانیان را نکرده باشم .

مجازات شدید برای چه بود ؟

در این جا نکته مهمی است که باید به آن توجه داشت و آن این که هنگامی که ایمان به

مرحله شُهُود و عَیْنُ الْیَقین برسد یعنی حقیقت را با چشم مشاهده کند و جای هیچ گونه تردید و وسوسه باقی نماند مسؤولیت او بسیار سنگین تر خواهد شد زیرا چنین کسی آن انسان سابق که ایمانش بر پایه شهود نبود و احیانا وسوسه هایی در آن وجود داشت نیست ، او وارد مرحله جدیدی از ایمان و مسؤولیت شده است و کمترین تقصیر و غفلت و کوتاهی او موجب مجازات شدیدی خواهد شد به همین دلیل مسؤولیت انبیاء و اولیای خدا ، سخت سنگین بود به طوری که همیشه از آن وحشت داشتند ، در زندگی روزانه نیز به نمونه هایی از این مطلب برخورد می کنیم مثلاً هرکس می داند که قاعدتا در شهر و دیار او گرسنگانی وجود دارند که در برابر آن ها مسؤولیت دارد ، اما هنگامی که با چشم خود ببیند که انسان بی گناهی از شدت گرسنگی ناله می کند، مسلما شکل مسؤولیت او عوض می گردد .

116 وَ اِذْ قالَ اللّهُ یعیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ءَأَنْتَ قُلْتَ لِلنّاسِ اتَّخِذُونی وَ اُمِّیَ اِلهَیْنِ مِنْ دُونِ اللّهِ قالَ سُبْحنَکَ ما یَکُونُ لیآ اَنْ اَقُولَ ما لَیْسَ لی بِحَقٍّ اِنْ کُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ ما فی نَفْسی وَ لاََآ أَعْلَمُ ما فی نَفْسِکَ أِنَّکَ أَنْتَ عَلّمُ الْغُیُوبِ

به یاد آور زمانی را که خداوند به عیسی بن مریم می گوید: آیاتو به مردم گفتی که من و مادرم را دو معبود ، غیراز خدا، انتخاب کنید ؟ او می گوید : منزّهی تو ، من حق ندارم آن چه راکه شایسته من نیست بگویم ، اگر چنین سخنی را گفته باشم تو می دانی ، تو از آن چه در روح و جان من است آگاهی و من از آن چه در ذات ( پاک ) تو است آگاه نیستم ، زیرا تو باخبر از تمام اسرار و پنهانی ها هستی .

117 ما قُلْتُ لَهُمْ اِلاّ ما اَمَرْتَنی بِه اَنِ اعْبُدُواْ اللّهَ رَبّی وَ رَبَّکُمْ وَ کُنْتُ عَلَیْهِمْ شَهیدا ما دُمْتُ فیهِمْ فَلَمّا تَوَفَّیْتَنی کُنْتَ اَنْتَ الرَّقیبَ عَلَیْهِمْ وَ اَنْتَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ شَهیدٌ

من به آن ها چیزی جز آن چه مرا مأمور به آن ساختی نگفتم، به آن ها گفتم : خداوندی را بپرستید که پروردگار من و پروردگار شما است و تا آن زمان که میان آن ها بودم مراقب و گواه آنان بودم و هنگامی که مرا از میانشان برگرفتی تو خود مراقب و گواه آن ها بودی و تو گواه بر هر چیز هستی .

118 اِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَأِنَّهُمْ عِبادُکَ وَ أِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَأِنَّکَ أَنْتَ الْعزیزُ الْحَکیمُ

( با این حال ) اگر آن ها را مجازات کنی بندگان تواند ( و قادر به فرار از مجازات نیستند ) و اگر آن ها را ببخشی توانا و حکیمی ( نه مجازات تو نشانه عدم حکمت و نه بخشش تو نشانه ضعف است ) .

بیزاری مسیح از شرک پیروانش

شک نیست که مسیح (علیه السلام) چنین چیزی را نگفته است و تنها دعوت به توحید و عبادت خدا نمود ، ولی منظور از این استفهام اقرار گرفتن از او در برابر امتّش و بیان محکومیّت آن ها است .

مسیح (علیه السلام) با نهایت احترام در برابر این سؤال چند جمله در پاسخ می گوید :

✓ 1 - نخست زبان به تسبیح خداونداز هرگونه شریک و شبیه گشوده و می گوید : « خداوندا ! پاک و منزهی از هرگونه شریک : قالَ سُبْحنَکَ » .

✓ 2 - چگونه ممکن است چیزی را که شایسته من نیست بگویم ( ما یَکُونُ لیآ اَنْ اَقُولَ ما لَیْسَ لی بِحَقٍّ ) .

در حقیقت نه تنها گفتن این سخن را از خود نفی می کند ، بلکه می گوید اساسا من چنین حقی را ندارم و چنین گفتاری با مقام و موقعیت من هرگز سازگار نیست .

✓ 3 - سپس استنادبه علم بی پایان پروردگار کرده،می گوید : « گواه من این است که اگر چنین می گفتم می دانستی ، زیرا تو از آن چه در درون روح و جان من است آگاهی ، درحالی که من از آن چه در ذات پاک تو است بی خبرم ، زیرا تو عَلاّمُ الْغُیُوب و با خبر از تمام رازها و پنهانی ها هستی : اِنْ کُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ ما فی نَفْسی وَ لاََ أَعْلَمُ ما فی نَفْسِکَ أِنَّکَ أَنْتَ عَلّمُ الْغُیُوبِ » .

✓ 4 - « تنها چیزی که من به آن ها گفتم همان بوده است که به من مأموریت دادی که آن ها را دعوت به عبادت تو کنم و بگویم خداوند یگانه ای را که پروردگار من و شما است پرستش کنید :ما قُلْتُ لَهُمْ اِلاّ ماآ اَمَرْتَنی بِهِ اَنِ اعْبُدُواْ اللّهَ » .

✓ 5 - « و تا آن زمان که در میانشان بودم مراقب و گواه آن ها بودم و نگذاشتم راه شرک راپیش گیرند ، اما به هنگامی که مرا ازمیان آن ها برگرفتی تو مراقب و نگاهبان آن ها بودی و تو گواه بر هر چیزی هستی : وَ کُنْتُ عَلَیْهِمْ شَهیدا مادُمْتُ فیهِمْ فَلَمّا تَوَفَّیْتَنی کُنْتَ اَنْتَ الرِّقیبَ عَلَیْهِمْ وَ اَنْتَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ شَهیدٌ » .⁽¹⁾

✓ 6 - « و با این همه باز امر ، امر تو و خواست ، خواست تو است ، اگر آن ها را در برابر این انحراف بزرگ مجازات کنی بندگان تواند و قادر به فرار از زیر بار این مجازات نخواهند بود و این حق برای تو در برابر بندگان نافرمانت ثابت است و اگر آن ها را ببخشی و از گناهانشان صرف نظر کنی توانا و حکیم هستی ، « نه بخشش تو نشانه ضعف است و نه مجازاتت خالی از حکمت و حساب : اِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَأِنَّهُمْ عِبادُکَ وَ أِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَأِنَّکَ أَنْتَ الْعزیزُ الْحَکیمُ ». .

آیا مسیحیان مریم علیهماالسلام را عبادت می کنند ؟

آیا در تاریخ مسیحیان هیچ دیده شده است که « مریم » را معبود خود قرار دهند ؟ یا این که آن ها تنها قائل به تثلیث و خدایان سه گانه یعنی « خدای پدر » و « خدای پسر » و « روح القدس » بوده اند و شکی نیست که روح القدس به پندار آن ها ، واسطه میان « خدای پدر » و « خدای پسر » می باشد و او غیر از مریم است .

در پاسخ این سؤال باید گفت : درست است که مسیحیان مریم را خدا نمی دانستند . ولی در عین حال در برابر او و مجسمه اش مراسم عبادت را انجام می داده اند ، همان طور که بت پرستان بت را خدا نمی دانستند ولی شریک خدا در عبادت تصور می کردند و به عبارت روشن تر فرق است میان اللّه به معنی « خدا » و اِله به معنی « معبود » ، مسیحیان « مریم » را اِله یعنی « معبود » می دانستند نه خدا .

به تعبیر یکی از مفسران گرچه هیچ یک از فرق مسیحیت کلمه « اِله و معبود » را بر مریم

اطلاق نمی کنند ، بلکه او را تنها مادر خداوند می دانند ولی،عملاً مراسم نیایش و پرستش رادر برابر او دارند ، خواه این نام را بر او بگذارند یا نه سپس اضافه می کند : چندی قبل در بیروت در شماره نهم سال هفتم مجله « مشرق » که متعلق به مسیحیان است ، مطالب قابل ملاحظه ای به عنوان یادبود پنجاهمین سال اعلان « پاپ بیوس نهم » درباره شخصیت مریم منتشر گردید و در همین شماره تصریح شده بود که کلیساهای شرقی همانند کلیساهای غربی « مریم » را عبادت می کنند و در شماره چهاردهم سال پنجم همان مجله مقاله ای به قلم « انستاس کرملی » درج شده که خواسته است در آن برای مسأله عبادت مریم حتی ریشه ای از کتب عهد عتیق و تورات پیدا کند ، داستان دشمنی مار ( شیطان ) و زن ( حوا ) را به عنوان مریم تفسیر می نماید .

بنابراین پرستش و عبادت مریم درمیان آن ها وجود دارد .⁽¹⁾.

آیا مسیح درباره مشرکان امت خود شفاعت می کند ؟

سؤال دیگر این است که چگونه حضرت مسیح (علیه السلام) با عبارتی که بوی شفاعت می دهد درباره مشرکان امت خود سخن می گوید و عرض می کند: اگر آن هارا ببخشی تو عزیز و حکیمی. مگر مشرک قابل شفاعت و قابل بخشش است .

درپاسخ باید به این نکته توجه داشت که اگر هدف عیسی (علیه السلام) شفاعت بود می باید گفته باشد « اِنَّکَ اَنْتَ الْغَفُورُ الرَّحیمُ » زیرا غفور و رحیم بودن خداوند متناسب با مقام شفاعت است درحالی که می بینیم او خدا را به « عزیز و حکیم بودن » توصیف می کند ، از این استفاده می شود که منظور شفاعت و تقاضای بخشش برای آن ها نیست ، بلکه هدف سلب هرگونه اختیار از خود و واگذار کردن امر به اختیار پروردگار است یعنی کار به دست تو است ، اگر بخواهی می بخشی و اگر بخواهی مجازات می کنی ، هرچند نه مجازات تو بدون دلیل و نه بخشش تو بدون علت است و در هر حال از قدرت و توانایی من بیرون است .

به علاوه ممکن است درمیان آن ها جمعی به اشتباه خود توجه کرده و راه توبه را پیش گرفته باشند و این جمله درباره آن جمعیّت بوده باشد .

119 قالَ اللّهُ هذا یَوْمُ یَنْفَعُ الصّدِقینَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنّتٌ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الاَنْهرُ خلِدینَ فیها اَبَدا رَضِیَ اللّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُواْ عَنْهُ ذلِکَ الْفَوْزُ الْعَظیمُ

خداوند می گوید : امروز روزی است که راستی راستگویان به آن ها سود می بخشد . برای آن ها باغ هایی از بهشت است که آب از زیر ( درختان ) آن جریان دارد و جاودانه و برای همیشه در آن می مانند ، خداوند از آن ها خشنود و آن هااز او خشنود خواهند بود و این رستگاری بزرگی است .

رستگاری بزرگ صادقین

منظور از این جمله صدق و راستی در گفتار و کردار در دنیا است ، که در آخرت مفید واقع می شود وگرنه صدق و راستی در آخرت که محل تکلیف نیست فایده ای نخواهد

داشت ، به علاوه اوضاع آن روز چنان است که هیچ کس جز راست نمی تواند بگوید و حتی گناه کاران و خطاکاران همگی به اعمال بد خویش اعتراف می کنند و به این ترتیب در آن روز دروغگویی وجود ندارد .

بنابراین آن ها که مسؤولیت و رسالت خود را انجام دادند و جز راه صدق و درستی نپیمودند ، مانند مسیح (علیه السلام) و پیروان راستین سایر پیامبران که در این دنیا از در صدق وارد شدند ، از کار خود بهره کافی خواهند برد .

ضمنا از این جمله اجمالاً استفاده می شود که تمام نیکی ها را می توان در عنوان صدق و راستی خلاصه کرد ، صدق و راستی در گفتار و صدق و راستی در عمل ، و در روز رستاخیز تنها سرمایه صدق و راستی است که به کار می آید ، نه غیر آن .

قابل توجه این که دراین آیه پس از ذکرباغ های بهشت باآن همه نعمت هایش،نعمت خشنودی خداونداز بندگان و بندگان از خداوند را ذکر می کند و به دنبال آن ، « ذلِکَ الْفَوْزُ الْعَظیمُ »

می گوید و این نشان می دهد تا چه اندازه این رضایت دوجانبه ، واجد اهمیّت است ( رضایت پروردگار از بندگان و رضایت بندگان از پروردگار ) زیرا ممکن است انسان غرق عالی ترین نعمت ها باشد ولی هنگامی که احساس کند مولی و معبود و محبوب از او ناراضی است تمام آن نعمت ها و مواهب در کام جانش تلخ می گردد .

و نیز ممکن است انسان واجد همه چیز باشد ولی به آن چه دارد راضی و قانع نباشد ، بدیهی است آن همه نعمت با این روحیه او را خوشبخت نخواهد کرد و ناراحتی مرموزی دائما او را آزار و شکنجه می دهد و آرامش روح و روان را که بزرگ ترین موهبت الهی است از او می گیرد .

علاوه بر این هنگامی که خدا از کسی خشنود باشد هرچه بخواهد به او می دهد و هنگامی که هرچه خواست به او داد او نیز خشنود می شود ، نتیجه این که بالاترین نعمت این است که خدا از انسان خشنود و او نیز از خدایش راضی باشد .

120 لِلّهِ مُلْکُ السَّموتِ وَالاَرْضِ وَ ما فیهِنَّ وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدیرٌ

حکومت آسمان ها و زمین و آن چه در آن ها است از آن خدا است و او بر هر چیزی توانا است .

ذکر این جمله در واقع به عنوان دلیل و علت برای رضایت بندگان از خدا است ، زیرا کسی که بر همه چیز توانا است و بر سراسر عالم هستی حکومت می کند ، توانایی دارد که هرچه بندگان از او بخواهند به آن ها ببخشد و آن ها را خشنود و راضی گرداند .

ضمنا می تواند اشاره ای به نادرستی عمل نصاری در پرستش مریم بوده باشد ، زیرا عبادت تنها شایسته کسی است که بر سراسر عالم آفرینش حکومت می کند، نه مریم که مخلوقی بیش نبوده است .

پایان سوره مائِدَة

سوره انعام

فضیلت تلاوت سوره « انعام »

در روایاتی که پیرامون فضیلت این سوره نازل شده کرارا می خوانیم سوره انعام را هفتاد هزار فرشته ، به هنگام نزول بدرقه کردند و کسی که آن را بخواند ( و در پرتو آن روح و جانش از سرچشمه توحید سیراب گردد ) تمام آن فرشتگان برای او آمرزش می طلبند . دقت در آیات این سوره می تواند روح نفاق و پراکندگی را از میان مسلمانان برچیند ، گوش ها را شنوا و چشم ها را بینا و دل ها را دانا سازد .

ولی عجیب این است که بعضی از مردم ، تنها به خواندن الفاظ آن قناعت می کنند و جلسات عریض و طویلی برای « ختم انعام » و حلّ مشکلات شخصی و خصوصی خود با تشریفات ویژه ای تشکیل می دهند که به نام جلسات ختم انعام نامیده می شود، مسلماً اگر در این جلسات به محتوای سوره دقت شود ، نه تنها مشکلات شخصی، مشکلات عمومی مسلمانان نیز حل خواهد شد.

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر

1 اَلْحَمْدُ لِلّهِ الَّذی خَلَقَ السَّموتِ وَ الاَرْضَ وَ جَعَلَ الظُّلُمتِ وَ النُّورَ ثُمَّ الَّذینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ

ستایش برای خداوندی است که آسمان ها و زمین را آفرید و ظلمت ها و نور را ایجاد کرد ، اما کافران برای پروردگار خود شریک و شبیه قرار می دهند ( با این که دلایل توحید و یگانگی او در آفرینش جهان آشکار است ) .

« یَعْدِلُون » از ماده « عِدْل » ( بر وزن حِفْظ ) به معنی مساوی و هم وزن است و در این جا به معنی شریک و شبیه قائل شدن می باشد .

اما در این که چرا درباره آفرینش زمین و آسمان، کلمه « خَلَقَ » به کار رفته و در مورد نور و ظلمت کلمه « جَعَلَ » مفسران ، سخنان گوناگونی دارند، ولی آن چه نزدیک تر به ذهن می رسد این است که خلقت درباره اصل وجود چیزی است و جعل درباره خواص و آثار

و کیفیّاتی است که به دنبال آن ها وجود پیدا می کند و از آن جا که نور و ظلمت جنبه تَبِعیّ دارد از آن تعبیر به جعل شده است .

جالب توجه این که در حدیثی از امیر مؤمنان علی درتفسیر این آیه چنین نقل شده است که فرمود : این آیه در حقیقت به سه طایفه از منحرفان پاسخ می گوید ، اول به « مادّی ها » که جهان را ازلی می پنداشتند و منکر خلق و آفرینش بودند ، دوم به « دوگانه پرستانی » که نور و ظلمت را به دو مبدأ مستقل می دانستند ، سوم رد بر « مشرکان عرب » که

برای خدا شریک و شبیه قائل بودند .⁽¹⁾

آیا ظلمت از مخلوقات است ؟

از آیه بالا استفاده می شود ، همان طور که « نور » مخلوق خداوند است « ظلمت » هم

آفریده او است ، درحالی که معروف درمیان فلاسفه و دانشمندان علوم طبیعی این است که « ظلمت » چیزی جز عدم نور نیست و این را می دانیم که نام مخلوق بر معدوم نمی توان گذاشت، بنابراین چگونه آیه مورد بحث ، ظلمت را جزء مخلوقات خداوند به شمار آورده است ؟ در پاسخ این ایراد می توان گفت :

اولاً : ظلمت همیشه به معنای مطلق نیست ، بلکه ظلمت غالبا به معنای نور بسیار کم و ضعیف در برابر نور فراوان و قوی به کار می رود ، مثلاً همه می گوییم « شب ظلمانی » با این که مسلم است، در شب ، ظلمت مطلق نیست، بلکه همواره ظلمت شب آمیخته با نور کم رنگ ستارگان یا منابع دیگر نور می باشد ، بنابراین مفهوم آیه این می شود که خداوند برای شما روشنی روز و تاریکی شب که یکی نور قوی و دیگری نور ضعیف است ، قرار داد و بدیهی است که ظلمت به این معنی از مخلوقات خدا است .

و ثانیا : درست است که ظلمت مطلق یک امر عدمی است ، اما امر عدمی هنگامی که در شرایط خاصی واقع شود ، حتما از یک امر وجودی سرچشمه می گیرد یعنی کسی که

ظلمت مطلق را در شرایط خاصی برای اهداف معینی بوجود می آورد حتما باید از وسایل وجودی استفاده کند ، مثلاً ما می خواهیم در لحظه معینی اطاق را برای ظاهر کردن عکسی تاریک کنیم ناچاریم جلوی نور را بگیریم تا ظلمت در این لحظه معین بوجود آید ، چنین ظلمتی مخلوق است ( مخلوق بِالتَّبَع ) .

و به اصطلاح عدم مطلق گرچه مخلوق نیست ، اما عدم خاص سهمی از وجود دارد و مخلوق می باشد .

نور رمز وحدت و ظلمت رمز پراکندگی است

نکته دیگری که در این جا باید به آن توجه داشت این است که در آیات قرآن ، نور با صیغه «مفرد» آورده شده و «ظلمت» با صورت جمع (ظُلُمات) .

ممکن است این تعبیر اشاره لطیفی به این حقیقت باشد که ظلمت ( اعم از حسی و معنوی ) همواره سرچشمه پراکندگی ها و جدایی ها و دورافتادن ها است ، در صورتی که نور رمز وحدت و اجتماع می باشد. بسیار با چشم خود دیده ایم که در یک شب تابستانی ،

چراغی در وسط حیاط یا بیابان روشن می کنیم ، در مدت کوتاهی همه گونه حشرات گرد آن جمع می شوند و در واقع مجمعی از زندگی را در اشکال متنوع تشکیل می دهند ، اما هنگامی که آن را خاموش کنیم هرکدام به طرفی می روند و پراکنده می گردند ، در مسایل معنوی و اجتماعی نیز همین گونه است ، نور علم و قرآن و ایمان مایه وحدت و ظلمت جهل و کفر و نفاق موجب پراکندگی است .

2 هُوَ الَّذی خَلَقَکُمْ مِنْ طینٍ ثُمَّ قَضیآ اَجَلاً وَ اَجَلٌ مُسَمّیً عِنْدَهُ ثُمَّ اَنْتُمْ تَمْتَرُونَ

او کسی است که شما را از گل آفرید سپس مدّتی مقرر داشت ( تا انسان تکامل یا بد ) و اجل حتمی نزد او است ( و او از آن آگاه است ) با این همه شما ( مشرکان در توحید و یگانگی یا قدرت او ) تردید می کنید .

« اَجَل » در اصل به معنی « مدّت معیّن » است و « قَضاء اَجَل » به معنی تعیین مدت و یا به آخر رساندن مدت است ، اما بسیار می شود ، که به آخرین فرصت نیز اجل گفته می شود ،

مثلاً می گویند « اَجَل دَیْن » فرارسیده است یعنی آخرین موقع پرداخت بدهی رسیده است

و این که به فرارسیدن مرگ نیز اَجَل می گویند به خاطر این است که آخرین لحظه عمر انسان در آن موقع است .

درست است که آفرینش ما از پدران و مادرانمان بوده است ، نه از خاک ولی چون آفرینش انسان نخستین از خاک و گل بوده است ، درست است که به ما نیز چنین خطابی بشود .

سپس به مراحل تکاملی عمر انسان اشاره کرده می گوید : « پس از آن مدتی رامقرر ساخت که در این مدت انسان در روی زمین پرورش و تکامل پیدا کند : ثُمَّ قَضی اَجَلاً » .

اَجَل مُسَمّی چیست ؟

شک نیست که کلمه « اَجَلٌ مُسَمّیً » و « اَجَلا » در آیه به دو معنی است و این که بعضی هر دو را به یک معنی گرفته اند با تکرار کلمه « اَجَل » مخصوصا با ذکر قید « مُسَمّی » در دفعه دوم به هیچ وجه سازگار نیست .

لذا مفسّران درباره تفاوت این دو ، بحث ها کرده اند اما از آن چه به قرینه سایر آیات قرآن و هم چنین روایاتی که از طریق اهل بیت علیهم السلام به ما رسیده استفاده می شود تفاوت این دو

در آن است که « اجل » به تنهایی به معنی عمر و وقت و مدت غیر حتمی ، و « اَجَلٌ مُسَمّی » به معنی عمر و مدت حتمی است و به عبارت دیگر « اَجَلٌ مُسَمّی » مرگ طبیعی و « اَجَل » مرگ زودرس است .

توضیح این که : بسیاری از موجودات از نظر ساختمان طبیعی و ذاتی استعداد و قابلیّت بقاء برای مدتی طولانی دارند ، ولی در اثناء این مدت ممکن است موانعی ایجادشودکه آن ها را از رسیدن به حداکثر عمر طبیعی باز دارد ، مثلاً یک چراغ نفت سوز با توجه به مخزن نفت آن ، ممکن است مثلاً بیست ساعت استعداد روشنایی داشته باشد ، اما وزش یک باد شدید و ریزش باران و یا عدم مراقبت ازآن سبب می شود که عمر آن کوتاه گردد .

در این جا اگر چراغ با هیچ مانعی برخورد نکند و تا آخرین قطره نفت آن بسوزد سپس خاموش شود به اجل حتمی خود رسیده است و اگر موانعی قبل از آن باعث خاموشی چراغ گردد مدت عمر آن را « اجل غیر حتمی » می گوییم .

در مورد یک انسان نیز چنین است اگر تمام شرایط برای بقای او جمع گردد و موانع

برطرف شود ساختمان و استعداد او ایجاب می کند که مدتی طولانی هرچند این مدت بالاخره پایان و حدی دارد ، عمر کند ، اما ممکن است بر اثر سوءتغذیه یا مبتلا شدن به اعتیادات مختلف و یا دست زدن به خودکشی یا ارتکاب گناهان خیلی زودتر از آن مدت بمیرد ، مرگ را در صورت اول اجل حتمی و در صورت دوم اجل غیر حتمی می نامند .

و به تعبیر دیگر اجل حتمی در صورتی است که ما به مجموع علل تامَّة بنگریم و اجل غیر حتمی در صورتی که تنها مقتضیات را در نظر بگیریم .

با توجه به این دونوع « اجل » بسیاری از مطالب روشن می شود ، از جمله این که در روایات می خوانیم صله رحم عمر را زیاد و یا قطع رحم عمر را کم می کند « منظور از عمر و اجل در این موارد اجل غیر حتمی است ) .

و یا این که در آیه ای می خوانیم « فَاِذا جاءَ اَجَلُهُمْ لا یَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا یَسْتَقْدِمُونَ : هنگامی که اجل آن ها فرا رسد نه ساعتی به عقب می افتد و نه جلو » ( 34 / اعراف ) .

در این جا منظور از اجل همان مرگ حتمی است. بنابراین آیه مزبور تنها مربوط به

موردی است که انسان به عمر نهایی خود رسیده است و اما مرگ های پیش رس را به هیچ وجه شامل نمی شود .

و در هر صورت باید توجه داشت که هر دو اجل از ناحیه خدا تعیین می شود یکی به طور مطلق و دیگری به عنوان مشروط و یا معلّق ، درست مثل این که می گوییم : این چراغ بعد از بیست ساعت بدون هیچ قید و شرط خاموش می شود و نیز می گوییم اگر طوفانی بوزد بعداز دوساعت ، خاموش خواهد شد ، در مورد انسان و اقوام و ملت ها نیز چنین است می گوییم خداوند اراده کرده است که فلان شخص یا ملت پس از فلان مقدار عمر به طور قطع از میان برود و نیز می گوییم اگر ظلم و ستم و نفاق و تفرقه و سهل انگاری و تنبلی را پیشه کنند در یک سوم آن مدت از بین خواهند رفت ، هر دو اجل از ناحیه خدا است یکی مطلق و دیگری مشروط .

از امام صادق (علیه السلام) در ذیل آیه فوق چنین نقل شده که فرمود : « هُما اَجَلانِ اَجَلٌ مَحْتُومٌ وَ اَجَلٌ مَوْقُوفٌ : این اشاره به دونوع اجل است ، اجل حتمی و اجل مشروط » و در احادیث دیگری که در

این زمینه وارد شده تصریح گردیده است که اجل غیر حتمی ( مشروط ) قابل تقدیم و تأخیر است و اجل حتمی قابل تغییر نیست ( نورالثقلین ، جلد 1 ، صفحه 504 ) .

3 وَ هُوَاللّهُ فِی السَّموتِ وَ فِی الاَرْضِ یَعْلَمُ سِرَّکُمْ وَجَهْرَکُمْ وَ یَعْلَمُ ما تَکْسِبُونَ

او است خداوند در آسمان ها و در زمین ، پنهان و آشکار شما را می داند و از آن چه ( انجام می دهید و ) به دست می آورید باخبر است .

یعنی با توجه به این که خالق همه چیز او است ، مدبّر و اداره کننده همه نیز او می باشد زیرا حتی مشرکان جاهلیّت خالق و آفریدگار را « اللّه » می دانستند ولی تدبیر و تصرّف را برای بت ها قائل بودند .

بدیهی است کسی که در همه جا حکومت می کند و تدبیر همه چیز به دست او است و در همه جا حضور دارد ، تمام اسرار و نهانی ها را می داند و لذا در جمله بعد می گوید : « چنین پروردگاری پنهان و آشکار شما را می داند و نیز از آن چه انجام می دهید با خبر است : یَعْلَمُ سِرَّکُمْ وَ جَهْرَکُمْ وَ یَعْلَمُ ما تَکْسِبُونَ » .

ممکن است گفته شود « سِرّ » و « جَهْر » در آیه اعمال انسان ها و نیّات آن ها را نیز شامل می شود ، بنابراین نیازی به ذکر « ما تَکْسِبُونَ » ( انجام می دهید ) نیست .

ولی باید توجه داشت که کسب به معنی نتیجه های عمل و حالات روحی حاصل از اعمال خوب و بد است ، یعنی او هم از اعمال و نیّات شما باخبر است و هم از اثراتی که این اعمال در روح شما می گذارد و درهرحال ذکر این جمله برای تأکید در مورد اعمال انسان ها است .

4 وَ ما تَأْتیهِمْ مِنْ ءَایَةٍ مِنْ ءَایتِ رَبِّهِمْ اِلاّ کانُوا عَنْها مُعْرِضینَ

هیچ نشانه و آیه ای از آیات پروردگارشان به آن ها نمی رسد مگر این که از آن روی می گردانند .

یعنی ابتدائی ترین شرط هدایت و راهیابی که تحقیق و جستجوگری است در آن ها وجود ندارد ، نه تنها شور و عشق یافتن حقّ در وجود آنان نیست که همانند تشنگانی که به دنبال آب می دوند در جستجوی حق باشند ، بلکه اگر چشمه آبی زلال بر در خانه آن ها بجوشد صورت از آن برگردانده و اصلاً به آن نگاه نمی کنند ، حتی اگر این آیات از طرف

پروردگار آن ها باشد ( رَبُّهُمْ ) و به منظور تربیت و تکامل خود آن ها نازل گردد .

این روحیه منحصر به دوران جاهلیّت و مشرکان عرب نبوده ، اَلاْآن هم بسیاری را می بینیم که در یک عمر شصت ساله حتی ، زحمت یک ساعت تحقیق و جستجو درباره خدا و مذهب به خود نمی دهند ، سهل است اگر کتاب و نوشته ای در این زمینه به دست آن ها بیفتد به آن نگاه نمی کنند و اگر کسی با آن ها در این باره سخن گوید ، گوش فرانمی دهند ، این ها جاهلان لجوج و بی خبری هستند که ممکن است گاهی در کسوت دانشمند ظاهر شوند.

5 فَقَدْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمّا جاآءَهُمْ فَسَوْفَ یَأْتیهِمْ أَنْبآؤُاْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِءُونَ

آنان حق را هنگامی که سراغشان آمد ، انکار کردند ولی به زودی خبر آن چه را به باد مسخره گرفتند به آنان می رسد ( و از نتایج کار خود آگاه می شوند ) .

در دو آیه فوق در حقیقت اشاره به سه مرحله از کفر شده که مرحله به مرحله تشدید می گردد ، نخست مرحله اعراض و روی گردانیدن ، سپس مرحله تکذیب و بعدا مرحله استهزاء و مسخره حقایق و آیات خدا .

این امر نشان می دهد که انسان در طریق کفر در یک مرحله متوقف نمی شود بلکه هرچه پیش می رود بر شدّت انکار و عداوت و دشمنی با حق و بیگانگی از خدا می افزاید .

منظور از تهدید که در آخر آیه ذکر شده ، این است که در آینده دور یا نزدیک عواقب شوم بی ایمانی دامن آن ها را در دنیا و آخرت خواهد گرفت .

6 أَلَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَکَّنّهُمْ فِی الاَرْضِ ما لَمْ نُمَکِّنْ لَکُمْ وَ أَرْسَلْنَا السَّماآءَ عَلَیْهِمْ مِدْرارا وَ جَعَلْنَا الاَنْهرَ تَجْری مِنْ تَحْتِهِمْ فَأَهْلَکْنهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْنا ءَاخَرینَ

آیا مشاهده نکردند چقدر از اقوام پیشین را هلاک کردیم؟ اقوامی که ( از شما نیرومندتر بودند و ) قدرت هایی به آن ها دادیم که به شما ندادیم ، باران های پی در پی بر آن ها فرستادیم و نهرها از زیر ( آبادی های ) آن ها جاری ساختیم ( اما هنگامی که سرکشی و طغیان کردند ) آن ها را به خاطر گناهانشان نابود ساختیم و جمعیّت دیگری بعد از آنان بوجود آوردیم .

گناهان نعمت های الهی را از بین می برند

« مِدْرارا » در اصل از ماده « دَرّ » به معنی شیر است و سپس به مایعاتی همانند باران که ریزش دارد گفته شده است و « مِدْرارا » صیغه مبالغه است و جمله « أَرْسَلْنَا السَّماآءَ » در

حقیقت برای بیان مبالغه بیشتر می باشد .

« قَرْن » گرچه معمولاً به معنی یک زمان طولانی ( صد سال یا هفتاد سال یا سی سال ) آمده است ، ولی گاهی ، همان طور که اهل لغت تصریح کرده اند ، به قوم و جمعیّتی که در یک زمان قرار دارند گفته می شود ( اصولاً قَرْن از ماده اِقْتِران و به معنی نزدیکی است و چون اهل عصر واحد و زمان های متقارب به هم نزدیکند به آن ها و هم به زمان آن ها قرن گفته می شود.

در آیات مکرر به این موضوع اشاره شده که امکانات فراوان مادی باعث غرور و غفلت افراد کم ظرفیّت می شود ، زیرا با داشتن این ها خود را بی نیاز از پروردگار می پندارند ، غافل از این که اگر لحظه به لحظه و ثانیه به ثانیه کمک و امداد الهی به آن ها نرسد ، نابود و خاموش می گردند چنان که می خوانیم « اِنَّ الاِْنْسانَ لِیَطْغی اَنْ رَآهُ اسْتَغْنی : انسان طغیان می کند

هنگامی که خود را بی نیاز پندارد » ( 6 و 7 / علق ) .

این هشدار مخصوص بت پرستان نیست ، هم امروز قرآن نیز به دنیای ثروتمند ماشینی که بر اثر فراهم بودن امکانات زندگی از باده غرور سرمست شده ، هشدار می دهد که وضع گذشتگان را فراموش نکنید که چگونه بر اثر عامل گناه ، همه چیز را از دست دادند ، شما هم با روشن شدن جرقه آتش یک جنگ جهانی دیگر ممکن است همه چیز را از دست بدهید و به دوران قبل از تمدن صنعتی خود بازگردید ، توجّه داشته باشید که عامل بدبختی آن ها چیزی جز گناه و ظلم و ستم و بیدادگری و عدم ایمان نبوده همین عامل در جامعه شما نیز آشکار شده است .

به راستی مطالعه تاریخ زندگی فراعنه مصر و ملوک سبا و سلاطین کلده و آشور و قیصرهای روم با آن زندگانی افسانه ای و ناز و نعمت بی حساب و سپس مطالعه عواقب دردناکی که بر اثر کفر و بیدادگری طومار زندگانی آن ها را درهم پیچید برای همه کس و برای همه ما درس عبرتی است بزرگ و آشکار .

7 وَ لَوْ نَزَّلْنا عَلَیْکَ کِتبا فی قِرْطاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَیْدیهِمْ لَقالَ الَّذینَ کَفَرُوآا اِنْ هَذاآ اِلاّ سِحْرٌ مُبینٌ

و اگر نامه ای بر روی صفحه ای بر آن ها نازل کنیم و ( علاوه بر دیدن ) آن را با دست های خود لمس کنند باز کافران می گویند این چیزی جز یک سحر آشکار نیست .

آخرین درجه لجاجت

قرآن در این جا اشاره به تقاضای جمعی از بت پرستان ( که می گویند این اشخاص نَضْر بن حارث و عبداللّه بن ابی اُمَیَّة و نَوْفَل بن خُوَیْلِد بودند که به پیامبر صلی الله علیه و آله گفتند : ما تنها در صورتی ایمان می آوریم که نامه ای از طرف خداوند با چهار فرشته بر ما نازل کنی ) کرده و می گوید دائره لجاجت آن ها تا حدی توسعه یافته که روشن ترین محسوسات را یعنی آن چه با « مُشاهَدَة » و « لَمْس » درک می شود ، انکار می کنند و به بهانه سحر از تسلیم شدن در برابر آن سرباز می زنند ، درحالی که در زندگی روزانه خود برای اثبات واقعیت ها به یک دهم از این نشانه ها نیز قناعت می کنند و آن را قطعی و مسلّم می دانند و این نیست مگر به خاطر

خودخواهی و تکبّر و لجاجت سختی که بر روح آن ها سایه افکنده .

ضمنا باید توجه داشت که « قِرْطاس » به معنی هر چیزی است که روی آن می نویسند اعم از کاغذ و پوست و الواح و اگر امروز قِرْطاس را فقط به کاغذ می گویند برای این است که کاغذ متداول ترین چیزی است که روی آن نوشته می شود .

8 وَ قالُوا لَوْلاآ اُنْزِلَ عَلَیْهِ مَلَکٌ وَ لَوْ أَنْزَلْنا مَلَکا لَقُضِیَ الاَمْرُ ثُمَّ لا یُنْظَرُونَ

گفتند : چرا فرشته ای بر او نازل نشده ( تا او را در دعوت مردم به سوی خدا همراهی کند ) ولی اگر فرشته ای بفرستیم ( و موضوع جنبه حِسّی و شُهُود پیدا کند ) کار تمام می شود ( و اگر

مخالفت کنند ) دیگر به آن ها مهلت داده نخواهد شد ( و همگی هلاک می گردند ) .

بهانه جویی ها

یکی دیگر از عوامل کفر و انکار بهانه جویی است ، گرچه بهانه جویی معلول عوامل دیگر از جمله تکبّر و خودخواهی می باشد ولی تدریجا به عنوان یک روحیه منفی درمی آید و خود یک عامل برای عدم تسلیم در برابر حق می گردد .

از جمله بهانه جویی هایی که مشرکان در برابر پیامبر صلی الله علیه و آله داشتند و در چندین آیه از قرآن به آن اشاره شده و در آیه مورد بحث نیز آمده است این است که آن ها می گفتند به تنهایی به این مأموریت بزرگ دست زده است؟ « چرا موجودی از غیرجنس بشر و از جنس فرشتگان او را در این مأموریت همراهی نمی کند ؟ » مگر می تواند انسانی که از جنس ما است به تنهایی بار رسالت را بر دوش کشد ؟ ( وَ قالُوا لَوْلاآ اُنْزِلَ عَلَیْهِ مَلَکٌ ) .

در حالی که با وجود دلایل روشن و آیات بیّنات بر نبوّت او جایی برای این بهانه جویی ها نیست ، به علاوه فرشته نه قدرتی بالاتر از انسان دارد و نه آمادگی و استعدادی برای رسالت ، بیش از او ، بلکه به مراتب انسان از او آماده تر است .

قرآن با دو جمله که هرکدام استدلالی را دربردارد به آن ها پاسخ می گوید :

نخست این که « اگر فرشته ای نازل شود ، و سپس آن ها ایمان نیاورند ، به حیات همه آنان خاتمه داده خواهد شد : وَ لَوْ أَنْزَلْنا مَلَکا لَّقُضِیَ الاَمْرُ ثُمَّ لا یُنْظَرُونَ » .

اما چرا با آمدن فرشته و همراهی او با پیامبر صلی الله علیه و آله منکران گرفتار مرگ و هلاکت

می شوند ؟ دلیل آن همان چیزی است که در چند آیه قبل به آن اشاره شد که اگر نبوت جنبه شهود و حسّی پیدا کند ، یعنی با آمدن فرشته ، غیب تبدیل به شهود گردد و همه چیز را با چشم ببینند آخرین مرحله اتمام حجت شده است ، چون دلیلی بالاتر از این تصوّر نمی شود ، با این حال اگر کسی مخالفت کند کیفر و مجازات او قطعی خواهد بود ، ولی خداوند به خاطر لطف و مرحمت بر بندگان و برای این که فرصتی برای تجدید نظر داشته باشند این کار را نمی کند مگر درموارد خاصّی که می داند طرف ، آمادگی کامل و استعداد پذیرش دارد ، یا در مواردی که طرف مستحق نابودی است ، یعنی اعمالی انجام داده است که استحقاق مجازات الهی را دارد ، در این موقع به تقاضای اوترتیب اثر داده می شود و به هنگامی که قبول نکرد فرمان نابودی او صادر می گردد .

پاسخ دوم این که پیامبر صلی الله علیه و آله به مقتضای مقام رهبری و عهده دار بودن امر تربیت مردم و سرمشق عملی به آن ها دادن لازم است از جنس خود مردم و همرنگ و هم صفات آن هاوتمام غرایز و صفات انسان در او وجود داشته باشد ، زیرا فرشته علاوه بر این که برای

بشر قابل رؤیت نیست نمی تواند سرمشق عملی برای او گردد ، چون نه از نیازها و دردهای او آگاه است و نه به وضع غرائز و خواسته های او آشنا است و به همین دلیل رهبری او نسبت به موجودی که ازهرجهت با وی فرق دارد کاملاً نارسا خواهد بود .

9 وَ لَوْ جَعَلْنهُ مَلَکا لَجَعَلْنهُ رَجُلاً وَ لَلَبَسْنا عَلَیْهِمْ ما یَلْبِسُونَ

و اگر او را فرشته قرار می دادیم حتما وی را به صورت انسانی درمی آوردیم باز ( به پندار آنان ) کار را بر آن ها مشتبه می ساختیم همان طورکه آن ها کار را بر دیگران مشتبه می سازند .

« لَبْس » به معنی پرده پوشی و اشتباه کاری است و « لُبْس » به معنی پوشیدن لباس است و روشن است که در آیه معنی اول اراده شده است ، یعنی اگر فرشته ای می فرستادیم باید به صورت و سیرت انسانی باشد و در این موقع به عقیده آن ها ما مردم را به اشتباه و خطا انداخته بودیم و همان نسبت های سابق را بر ما تکرار می کردند ، همان طور که خود آن ها افراد نادان و بی خبر را به اشتباه و خطا می افکنند و چهره حقیقت را بر آن ها می پوشانند ،

بنابراین نسبت لَبْس و پرده پوشی به خدا از زاویه دید آن ها است .

10 وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِکَ فَحاقَ بِالَّذینَ سَخِرُوا مِنْهُمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِءُونَ

( با این حال نگران نباش ) جمعی از پیامبران پیش از تو را به باد استهزاء گرفتند اما سرانجام آن چه را مسخره می کردند دامانشان را گرفت ( و عذاب الهی بر آن ها نازل شد ) .

درحقیقت این آیه هم مایه تسلی خاطری است برای پیامبر صلی الله علیه و آله که در راه خود کمترین تزلزلی در اراده اش واقع نشود و هم تهدیدی است برای مخالفان لجوج که به عواقب شوم و دردناک کار خود بیندیشند .

11 قُلْ سیرُوا فِی الاَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا کَیْفَ کانَ عقِبَةُ الْمُکَذِّبینَ

بگو روی زمین گردش کنید ، سپس بنگرید سرانجام آن ها که آیات الهی را تکذیب می کردند چه شد ؟