مشخصات کتاب

سرشناسه:بیستونی، محمد، 1337 -

عنوان قراردادی:تفسیر نمونه .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)= A new narration of Holy Qur'an for young youth/ به اهتمام محمد بیستونی؛ با نظارت مکارم شیرازی.

مشخصات نشر:تهران: بیان جوان، 1385 -

مشخصات ظاهری:30 ج.؛ 14×5/10 س م.

تفسیرجوان (برگرفته از تفسیرنمونه) A new narration of =

Holy Quran for young youth// به اهتمام محمدبیستونی؛ بانظارت مکارم شیرازی.

تهران: بیان جوان، 1385- 30 ج.؛14×5/10 س م.

شابک دوره ای : ISBN 964-8399-71-9

(ج. 2) : ISBN 964-8399-19-0 فاپا.

ج.2-4،6-8،10،12-11،14،19،21،24-26(چاپ اول:1385).

ج. 1 - 30 (چاپ دوم: 1392) (فیپا).

کتابنامه. تفسیر نمونه. تفاسیر شیعه قرن 14

مکارم شیرازی،ناصر،1305 -. تفسیر نمونه. برگزیده

1385 73ت95ب/98BP 179/297

کتابخانه ملی ایران 35848-83م

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:ج. 2-4، 6-8، 12،10- 11، 14، 19، 21، 24 - 26 (چاپ اول: 1385).

یادداشت:ج.1 - 30 (چاپ دوم: 1391) (فیپا).

یادداشت:کتابنامه.

عنوان دیگر:تفسیر نمونه.

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

شناسه افزوده:مکارم شیرازی، ناصر، 1305 - . تفسیر نمونه. برگزیده

رده بندی کنگره:BP98/ب 95ت 73 1385

رده بندی دیویی:297/179

شماره کتابشناسی ملی:م 83-35848

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

عنوان: تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)

مؤلف: دکتر محمد بیستونی ویراستاری و تایپ و صفحه آرایی: سهیلا شاکری، فاطمه سرزهی

گروه تحقیق: صفورا بیستونی، زهرا بیستونی، آسیه بیستونی

امور فنی و رایانه: محمد علی بیستونی شمارگان: 3000 نسخه

نوبت و تاریخ چاپ: دوم ، سال 1392 شابک دوره ای: ISBN 964 - 8399 - 71 - 9

ناشر: انتشارات بیان جوان شا بک: (ج. 2):ISBN 964 - 8399 - 19 - 0

هرگونه نسخه برداری و چاپ از این کتاب، با اخذ مجوز کتبی از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بلامانع است.

نشانی: تهران - خیابان پاسداران - بین گلستان هشتم و نهم - روبروی پمپ بنزین - شماره 451 - طبقه اول - واحد 4

تلفکس: 22589626 E_mail :info@tafsirejavan.com

جدید

با نظارت: حضرت آیة اللّه مکارم شیرازی

تفسیر جوان

(برگرفته از تفسیر نمونه )

YOUTH INTERPRETATION OF QURAN

جلد 9

(جزء نهم قرآن)

Volum 9

دکترمحمدبیستونی

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

اَلاِهْداءِ

اِلی سَیِّدِنا وَ نَبِیِّنا مُحَمَّدٍ

رَسُولِ اللّهِ وَ خاتَمِ النَّبِیّینَ وَ اِلی مَوْلانا

وَ مَوْلَی الْمُوَحِّدینَ عَلِیٍّ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ وَ اِلی بِضْعَةِ

الْمُصْطَفی وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَیِّدَةِ نِساءِ الْعالَمینَ وَ اِلی سَیِّدَیْ

شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَیْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ اِلَی الاَئِمَّةِ التِّسْعَةِ

الْمَعْصُومینَ الْمُکَرَّمینَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ لاسِیَّما بَقِیَّةِ اللّهِ فِی الاَرَضینَ وَ وارِثِ عُلُومِ

الاَنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلینَ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِالظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِحْیاءِ الْفَرائِضِ وَ مَعالِمِ الدّینِ ،

الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالی فَرَجَهُ الشَّریفَ فَیا مُعِزَّ

الاَوْلِیاءَوَیامُذِلَ الاَعْداءِاَیُّهَاالسَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَیْنَ الاَرْضِ وَالسَّماءِقَدْمَسَّنا

وَ اَهْلَنَا الضُّرَّ فی غَیْبَتِکَ وَ فِراقِکَ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ

مِنْ وِلائِکَ وَ مَحَبَّتِکَ فَاَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ مِنْ مَنِّکَ وَ

فَضْلِکَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْکَ

اِنّا نَریکَ مِنَ الْمُحْسِنینَ

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی»

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی» در

مورد کتاب «تفسیر جوان» (منبع مطالعاتی و

تحقیقاتی اصلی «روش انس با قرآن»)

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

قرآن مجیدبالاترین سند افتخار مامسلمانان است و تاکسی با قرآن آشنا نشود ، پی به عظمت آن نخواهد برد و هر قدر آشنایی ما با ا ین کتاب بزرگ آسمانی افزون گردد ، به درجه اهمیت و عظمت آن بهتر پی می بریم ، مخصوصاً برای حل مشکلات مسلمین در دنیای امروز ، بهترین راه گشا قرآن است .

به همین دلیل شایسته است نسل جوان برومندما روزبه روز با این کتاب آسمانی آشناتر گردد ، نه فقط به «خواندن» و «قرائت» و «حفظ» آن ، بلکه به «محتوا و معنای

قرآن» ، به یقین قرآن مجید می تواند صفا و روشنی ویژه ای به تمام زندگی آنان بدهد و از آنان افرادی باایمان ، شایسته ، قوی ، شجاع و طرفدار حق بسازد .

از آنجا که تفسیر نمونه بحمداللّه در میان تمام قشرها نفوذ یافته و تحولی در محیط ما ایجاد کرده است ، جناب آقای «دکتر محمد بیستونی» که فردی باذوق و علاقمند به مسائل اسلامی و مسائل جوانان است . ابتکاری به خرج داده و تفسیر نمونه را به صورت فشرده و خلاصه با «سبکی تازه» که به آسانی قابل استفاده برای همه جوانان باشد ، درآورده و به گونه ای که هم اکنون ملاحظه می کنید ، در اختیار آنان گذارده است . خداوند این خدمت را از ایشان قبول کند و به همه جوانان عزیز توفیق استفاده از آن را مرحمت فرماید .

ناصر مکارم شیرازی

28/8/79

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیم

توفیق نصیب گردید از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بازدید داشته باشم و مواجه شدم با یک باغستان گسترده پرگل و متنوع که به طور یقین از معجزات قرآن است که این ابتکارات و روش های نو و جالب را به ذهن یک نفر که باید مورد عنایت ویژه قرار گرفته باشد القاء نماید تا بتواند در سطح گسترده کودکان و جوانان و نوجوانان و غیرهم را با قرآن مجید مأنوس به طوری که مفاهیم بلند و باارزش قرآن در وجود آنها نقش بسته و روش آنها را الهی و

قرآنی نماید و آن برادر بزرگوار جناب آقای دکتر محمد بیستونی است که این توفیق نصیب ایشان گردیده و ذخیره عظیم و باقیات الصالحات جاری برای آخرت ایشان هست. به امید این که همه اقدامات با خلوص قرین و مورد توجه ویژه حضرت بقیت اللّه الاعظم ارواحنا فداه باشد.

مرتضی مقتدایی

به تاریخ یوم شنبه پنجم ماه مبارک رمضان المبارک 1427

ویژگی ها و مزایای کتاب " تفسیر جوان"

1 - درج قول برتر و حذف اقوال متعدد در بیان تفسیر آیات.

2 - حفظ اصالت مطالب و مفاهیم ارائه شده در اصل تفسیر .

3 - خلاصه نمودن جملات طولانی در قالب عبارات کوتاه تر و ساده تر .

4 - اِعراب گذاری آیات و روایات به منظور سهولت حفظ کردن آنها .

5 - استفاده از سه خط تحریری برای آیات ، ترجمه و تفسیر ، به منظور مطالعه روان آنها.

6 - درج ترجمه روان و تفسیر هر آیه به صورت مستقل، به جز در آیاتی که با هم ارتباط تنگاتنگ دارند.

7 - تیترگذاری و تدوین مطالب کتاب به سبک کتاب های آموزشی به منظور تدریس آسان در جلسات تفسیر قرآن .

8 - انتشار در قطع کوچک به منظور استفاده از اوقات فراغت روزانه و سهولت قرار گرفتن در جیب.

9 - قیمت ارزان کتاب به منظور خرید همگان خصوصا جوانان عزیز و اُنس بیشتر جامعه با قرآن کریم .

محمد بیستونی

تهران - تابستان 1387

ادامه سوره اعراف

اشاره

88 قالَ الْمَلاَءُ الَّذینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّکَ یا شُعَیْبُ وَ الَّذینَ امَنُوا مَعَکَ مِنْ قَرْیَتِناآ اَوْ لَتَعُودُنَّ فی مِلَّتِنا قالَ اَوَ لَوْ کُنّا کارِهینَ

اشراف زورمند و متکبر از قوم او گفتند : ای شعیب ، سوگند یاد می کنیم که تو و کسانی را که به تو ایمان آورده اند ، از شهر و آبادی خود بیرون خواهیم کرد یا به آیین ما بازگردید، گفتند : آیا ( می خواهید ما را بازگردانید ) اگرچه مایل نباشیم ؟

ممکن است از ظاهر این تعبیر ( بازگشت به آیین ما ) بعضی چنین تصور کنند که شعیب قبلاً در صف بت پرستان بود ، در حالی که چنین نیست ، بلکه چون شعیب قبلاً مأموریت تبلیغ نداشته و در برابر وضع آن ها سکوت می کرد ، آن ها چنین می پنداشته اند که پیرو آیین بت پرستی است ، در حالی که هیچ یک از پیامبران بت پرست نبوده اند، حتی قبل از زمان نبوّت ، عقل و درایت پیامبران بیش از این است که دست به چنین کار نابخردانه ای بزنند و به علاوه روی سخن تنها به شعیب نبوده ، بلکه مؤمنان و پیروان او را نیز شامل می گردد و ممکن است این تعبیر به خاطر آن ها باشد .

89 قَدِ افْتَرَیْنا عَلَی اللّهِ کَذِبا اِنْ عُدْنا فی مِلَّتِکُمْ بَعْدَ اِذْ نَجّانَا اللّهُ مِنْها وَ ما

یَکُونُ لَناآ اَنْ نَعُودَ فیهاآ اِلاّ اَنْ یَشاآءَ اللّهُ رَبُّنا وَسِعَ رَبُّنا کُلَّ شَیْ ءٍ عِلْما عَلَی اللّهِ تَوَکَّلْنا رَبَّنَا افْتَحْ بَیْنَنا وَ بَیْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَ اَنْتَ خَیْرُ الْفاتِحینَ

اگر ما به آیین شما بازگردیم ، بعد از آن که خدا ما را از آن نجات بخشیده ، به خدا دروغ بسته ایم و شایسته نیست که ما به آن بازگردیم ، مگر این که خدایی که پروردگار مااست، بخواهد، علم پروردگار ما به همه چیز احاطه دارد، تنها بر خدا توکل کرده ایم ، پروردگارا میان ما و قوم ما به حق داوری کن که تو بهترین داورانی .

این جمله در حقیقت توضیح جمله ای است که در آیه قبل به طور سربسته از زبان شعیب گفته شده بود و مفهومش این است که ما از روی هوی و هوس و با تقلید کورکورانه پشت پا به آیین بت پرستی نزده ایم ، بلکه بطلان این عقیده را به روشنی دریافته ایم و فرمان خدا را در زمینه توحید با گوش جان شنیده ایم ، با این حال اگر از آیین توحید به شرک بازگردیم ، آگاهانه بر خدا دروغ بسته ایم و مسلّم است خداوند ما را مجازات خواهد کرد .

سپس اضافه می کند : « ممکن نیست ما به آیین شما بازگردیم مگر این که خدا بخواهد »

(وَ ما یَکُونُ لَناآ اَنْ نَعُودَ فیهاآ اِلاّ اَنْ یَشاآءَ اللّهُ رَبُّنا) .

منظور شعیب درحقیقت این است که ما تابع فرمان خدا هستیم و کمترین سرپیچی از دستور او نداریم ، بازگشت ما به هیچ وجه ممکن نیست ، مگر این که خداوند دستور بازگشت بدهد. و بلافاصله اضافه می کند که خداوند نیز چنین دستوری نخواهد داد ، « چراکه او از همه چیز آگاه است و به همه چیز احاطه علمی دارد » بنابراین هرگز ممکن نیست او از دستوری که داده ، بازگردد ، زیرا کسی از دستورش برمی گردد که علمش محدود باشد و اشتباه کند و از دستور خود پشیمان گردد ، اما آن کس که احاطه علمی به همه چیز دارد ، تجدید نظر برای او ممکن نیست ( وَسِعَ رَبُّنا کُلَّ شَیْ ءٍ عِلْما ) .

سپس برای این که به آن ها بفهماند از تهدیدهایشان هراسی ندارد و محکم بر جای خود ایستاده است ، می گوید : « توکل و تکیه ما تنها به خدا است » ( عَلَی اللّهِ تَوَکَّلْنا ) .

و سرانجام برای این که حسن نیّت خود را ثابت کند و چهره حقیقت طلبی و مسالمت جویی خویش را آشکارسازد تا دشمنانش او را متهم به ماجراجویی و غوغاطلبی

نکنند ، می گوید : « پروردگارا میان ما و جمعیت ما ، به حق حکم و داوری کن و مشکلات و گرفتاری های ما را برطرف ساز و درهای رحمتت را به سوی ما بگشا که بهترین گشایندگانی » ( رَبَّنَا افْتَحْ بَیْنَنا وَ بَیْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَ اَنْتَ خَیْرُ الْفاتِحینَ ) .

90 وَ قالَ الْمَلاَءُ الَّذینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَیْبا اِنَّکُمْ اِذا لَخاسِرُونَ

اشراف زورمندی که از قوم او کافر شده بودند ، گفتند : اگر از شعیب پیروی کنید ، زیان خواهید دید .

منظورشان همان خسارت های مادی بود که دامنگیر مؤمنان به دعوت شعیب می شد ، زیرا آن ها مسلما بازگشت به آیین بت پرستی نمی کردند و بنابراین می بایست به زور از آن شهر و دیار اخراج شوند و املاک و خانه های خود را بگذارند و بروند .

91 فَاَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَاَصْبَحُوا فی دارِهِمْ جاثِمینَ

سپس زمین لرزه آن ها را فروگرفت و صبحگاهان به صورت اجساد بی جانی در خانه هایشان مانده بودند .

هنگامی که کارشان به این جا رسید و علاوه بر گمراهی خویش ، در گمراه ساختن دیگران نیز اصرار ورزیدند و هیچ گونه امیدی به ایمان آوردن آن ها نبود ، مجازات الهی به حکم قانون قطع ریشه فساد ، به سراغ آن ها آمد ، « زلزله سخت و وحشتناکی آن ها را فراگرفت ، آن چنان که صبحگاهان همگی به صورت اجساد بی جانی در درون خانه هایشان افتاده بودند » .

تعبیرات مختلفی که درباره نابودی این جمعیت آمده است ، هیچ گونه منافاتی باهم ندارند ، مثلاً در مورد قوم شعیب ، عامل مرگشان در آیه مورد بحث ، « زلزله » و در آیه 94 سوره هود ، « صیحه آسمانی » و در 189 سوره شعراء ، « سایبانی از ابر کشنده » ذکر شده است که همه به یک موضوع بازمی گردد و آن این که یک صاعقه وحشتناک آسمانی که از درون ابری تیره و تار برخاسته بود ، شهر آن ها را هدف خود قرار داد و به دنبال آن ( آن چنان که خاصیت صاعقه های عظیم است ) زمین لرزه شدیدی تولید شد و همه چیز آن ها را درهم کوبید .

92 اَلَّذینَ کَذَّبُوا شُعَیْبا کَأَنْ لَمْ یَغْنَوْا فیهَاالَّذینَ کَذَّبُوا شُعَیْبا کانُوا هُمُ الْخاسِرینَ

آن ها که شعیب را تکذیب کردند ( آن چنان نابود شدند که ) گویا هرگز در آن ( خانه ها ) سکنی نداشتند ، آن ها که شعیب را تکذیب کردند ، آن ها زیان کار بودند .

« یَغْنَوْا » از ماده « غنی » به معنی اقامت در مکانی است و همان طور که « طبرسی » در « مجمع البیان » می گوید ، بعید نیست از مفهوم اصلی « غنی » به معنی بی نیازی گرفته شده باشد ، زیرا کسی که منزل آماده ای داشته باشد ، از منزلگاه دیگر ، بی نیاز می گردد .

گویا این دو جمله پاسخی است به گفته های مخالفان شعیب ، زیرا آن ها تهدید کرده بودند که در صورت عدم بازگشت به آیین سابق ، او و پیروانش را بیرون خواهند کرد ، قرآن می گوید : خداوند آن چنان آن ها را نابود کرد که گویی هرگز در آن جا سکونت نداشتند ، تا چه رسد به این که بخواهند دیگران را بیرون کنند .

و نیز در مقابل آن ها که می گفتند : پیروی شعیب ، باعث خسران است، قرآن می گوید: سرانجام کار، نشان داد که مخالفت با شعیب ، عامل اصلی زیان کاری بود .

93 فَتَوَلّی عَنْهُمْ وَ قالَ یا قَوْمِ لَقَدْ اَبْلَغْتُکُمْ رِسالاتِ رَبّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ فَکَیْفَ اسی عَلی قَوْمٍ کافِرینَ

سپس از آن ها روی برتافت و گفت: من رسالات پروردگارم را به شما ابلاغ کردم و خیرخواهی نمودم ، با این حال چگونه بر حال قوم بی ایمان تأسف بخورم ؟

آیا این جمله را شعیب بعد از نابودی آن ها گفت یا قبل از آن ، هر دو احتمال امکان دارد ، ممکن است قبل از نابودی گفته باشد ، ولی به هنگام شرح ماجرا ، بعد از آن ذکر شده باشد .

ولی باتوجه به آخرین جمله که می گوید : سرنوشت دردناک این قوم کافر ، هیچ جای تأسف نیست ، بیشتر به نظر می رسد که این جمله را بعد از نزول عذاب گفته باشد و همان طور که در ذیل آیه 79 همین سوره نیز اشاره کردیم ، این گونه تعبیرات در برابر مردگان بسیار گفته می شود ( شواهد آن را نیز در همان جا ذکر کردیم ) .

94 وَ ماآ اَرْسَلْنا فی قَرْیَةٍ مِنْ نَبِیٍّ اِلاّ اَخَذْناآ اَهْلَها بِالْبَأْساآءِ وَ الضَّرّاآءِ لَعَلَّهُمْ یَضَّرَّعُونَ

ما در هیچ شهر و آبادی پیامبری را نفرستادیم مگر این که اهل آن را به ناراحتی ها و خسارت ها گرفتار ساختیم شاید ( به خود آیند و به سوی خدا ) بازگردند .

و این به خاطر آن است که مردم تا در ناز و نعمتند ، کمتر گوش شنوا و آمادگی برای پذیرش حق دارند ، اما هنگامی که در تنگنای مشکلات قرار می گیرند و نور فطرت و توحید آشکارتر می گردد ، بی اختیار به یاد خدا می افتند و دل هایشان آماده پذیرش می گردد ، ولی این بیداری که در همه یکسان است ، در بسیاری از افراد زودگذر و ناپایدار است و به مجرد برطرف شدن مشکلات ، بار دیگر در خواب غفلت فرومی روند ولی برای جمعی ، نقطه عطفی در زندگی محسوب می شود و برای همیشه ، به سوی حق بازمی گردند و اقوامی که در آیات گذشته از آن ها سخن گفته شد ، جزء دسته اول بودند .

95 ثُمَّ بَدَّلْنا مَکانَ السَّیِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتّی عَفَوْا وَ قالُوا قَدْ مَسَّ اباآءَنَا الضَّرّاآءُ وَ

السَّرّاآءُ فَاَخَذْناهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لا یَشْعُرُونَ

سپس ( هنگامی که این هشدارها در آن ها اثر نگذاشت ) نیکی ( و فراوانی نعمت و رفاه ) به جای بدی ( و ناراحتی و گرفتاری ) قرار دادیم ، آن چنان که فزونی گرفتند ( و همه گونه نعمت و برکت یافتند و مغرور شدند ) و گفتند : ( تنها ما نبودیم که گرفتار این مشکلات شدیم ) به پدران ما نیز ناراحتی های جسمی و مالی رسید ، چون چنین شد ، آن ها را ناگهان به اعمالشان گرفتیم ( و مجازات کردیم ) در حالی که نمی فهمیدند .

اگر هشدارها مؤثر نیفتد

« عَفَوْا » از ماده « عَفْو» است که گاهی به معنی کثرت و زیادی آمده و گاهی به معنی ترک کردن و اعراض نمودن و گاهی نیز به معنی محو آثار چیزی کردن ، ولی بعید نیست که ریشه همه آن ها همان ترک کردن بوده باشد ، منتها گاهی چیزی را به حال خود رها می کنند تا ریشه بدواند و توالد و تناسل کند و افزایش یابد و گاهی رها می کنند تا تدریجا محو و نابود گردد ،

از این جهت به معنی افزایش و یا نابودی نیز آمده است .

در آیه مورد بحث نیز مفسران سه احتمال داده اند ؛

نخست این که ما به آن ها امکانات داده ایم تا « افزایش » یابند و آن چه را که در دوران سختی از نفرات و ثروت ها از دست داده بودند ، بیابند .

دیگر این که ما آن چنان به آن ها نعمت دادیم که مغرور شدند و خدا را فراموش کردند و شکر او را « ترک » گفتند. دیگر این که ما به آن ها نعمت دادیم تا به وسیله آن آثار دوران نکبت را « محو » کردند و از بین بردند .

البته این تفاسیر گرچه مفهومش باهم متفاوت است ، ولی از نظر نتیجه ، چندان با هم تفاوت ندارد. سپس اضافه می کند : به هنگام برطرف شدن مشکلات ، به جای این که به این حقیقت توجه کنند که « نعمت » و « نقمت » به دست خدا است و رو به سوی او آورند ، برای اغفال خود به این منطق متشبّث شدند که اگر برای ما مصائب و گرفتاری هایی پیش آمد ، چیز تازه ای نیست « پدران ما نیز گرفتار چنین مصائب و مشکلاتی شدند » ، دنیا فراز و نشیب دارد و برای هرکس دوران راحتی و سختی بوده است ، سختی ها امواجی ناپایدار و

زودگذرند ( وَ قالُوا قَدْ مَسَّ اباآءَنَا الضَّرّاآءُ وَ السَّرّاآءُ ... ) .

96 وَ لَوْ اَنَّ اَهْلَ الْقُریآ امَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ بَرَکاتٍ مِنَ السَّماآءِ وَ الاَرْضِ وَ لکِنْ کَذَّبُوا فَاَخَذْناهُمْ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ

و اگر مردمی که در شهرها و آبادی ها زندگی دارند ، ایمان بیاورند و تقوا پیشه کنند ، برکات آسمان و زمین را بر آن ها می گشاییم ولی ( آن ها حقایق را ) تکذیب کردند ، ما هم آنان را به کیفر اعمالشان مجازات کردیم .

عمران و آبادی در سایه ایمان و تقوا

« بَرَکات » جمع « برکت » است ، این کلمه در اصل به معنی ثبات و استقرار چیزی است و به هر نعمت و موهبتی که پایدار بماند ، اطلاق می گردد ، در برابر موجودات بی برکت که زود فانی و نابود و بی اثر می شوند .

منظور از « بَرَکات » زمین و آسمان ، نزول باران و روییدن گیاهان است .

ایمان و تقوا نه تنها سبب نزول برکات الهی می شود ، بلکه باعث می گردد که آن چه در

اختیار انسان قرار گرفته ، در مصارف مورد نیاز به کار گرفته شود ، مثلاً امروز ملاحظه می کنیم قسمت بسیار مهمی از نیروهای انسانی و منابع اقتصادی در مسیر « مسابقه تسلیحاتی » و ساختن سلاح های نابودکننده صرف می گردد ، این ها مواهبی هستند فاقد هرگونه برکت ، به زودی از میان می روند و نه تنها نتیجه ای نخواهند داشت ، ویرانی هم به بار می آورند ، ولی اگر جوامع انسانی ایمان و تقوا داشته باشند ، این مواهب الهی به شکل دیگری در میان آن ها درمی آید و طبعاً آثار آن باقی و برقرار خواهد ماند و مصداق کلمه برکات خواهند بود .

در آیه فوق کلمه « اَخَذَ » که به معنی گرفتن است ، در مفهوم مجازات و کیفر دادن به کار رفته و این در حقیقت به خاطر آن است که معمولاً کسی را که می خواهند مجازات کنند ، نخست می گیرند و او را با وسایلی می بندند که هیچ گونه قدرت فرار نداشته باشند ، سپس او را کیفر می دهند .

گرچه آیه شریفه موردبحث ، ناظربه وضع اقوام پیشین است ، ولی مسلماً مفهوم آن یک

مفهوم وسیع و عمومی و دایمی است و انحصار به هیچ قوم و ملتی ندارد و این یک سنت الهی است که افراد بی ایمان و آلوده و فاسد گرفتار انواع واکنش ها در همین زندگی دنیای خود خواهند شد ، گاهی بلاهای آسمان و زمین بر سر آن ها می بارد و گاهی آتش جنگ های جهانی یا منطقه ای ، سرمایه های آن ها را در کام خود فرومی گیرد و گاهی ناامنی های جسمانی و روانی آن ها را تحت فشار قرار می دهد و به تعبیر قرآن ، این وابسته به « کسب و اکتساب » و اعمالی است که خود انسان انجام می دهد ، فیض خدا محدود و ممنوع نیست ، همان طور که مجازات او اختصاص به قوم و ملت معینی ندارد .

چرا ملل فاقد ایمان ، زندگی مرفه دارند ؟

از آن چه در بالا گفتیم ، پاسخ یک سؤال که زیاد در میان جمعی مورد بحث و گفتگو است ، روشن می گردد و آن این که اگر ایمان و تقوا ، موجب نزول انواع برکات الهی است و نقطه مقابل آن باعث سلب برکات است، چرا مشاهده می کنیم ملت های بی ایمانی را که غرق ناز و نعمتند ، درحالی که جمعی از افراد باایمان به سختی روزگار می گذرانند ؟

پاسخ این سؤال با توجه به دو نکته روشن می گردد ؛

1 - این که تصور می شود ملت های فاقد ایمان و پرهیزگاری غرق در ناز و نعمتند ، اشتباه بزرگی است که از اشتباه دیگری یعنی ثروت را دلیل بر خوشبختی گرفتن سرچشمه می گیرد .

معمولاً مردم ایران این طور فکر می کنند که هر ملتی صنایعش پیشرفته تر و ثروتش بیشتر باشد ، خوشبخت تر است ، در حالی که اگر به درون این جوامع نفوذ کنیم و دردهای جان کاهی که روح و جسم آن ها را درهم می کوبد ، از نزدیک ببینیم ، قبول خواهیم کرد که بسیاری از آن ها از بیچاره ترین مردم روی زمین هستند ، بگذریم ، از این که همان پیشرفت نسبی ، نتیجه به کار بستن اصولی همانند کوشش و تلاش و نظم و حس مسؤولیت است که در متن تعلیمات انبیاء قرار دارد .

چند سال قبل این خبر در جراید منتشر شد که در نیویورک ، یعنی یکی از ثروتمندان و پیشرفته ترین نقاط دنیای مادی ، بر اثر خاموشی ناگهانی برق ، صحنه عجیبی به وجود آمد ،

یعنی بسیاری از مردم به مغازه ها حمله بردند و هستی آن ها را غارت کردند ، تا آن جا که سه هزار نفر از غارتگران به وسیله پلیس بازداشت شدند .

مسلما تعداد غارتگران واقعی چندین برابر این عدد بوده و تنها این عده بودند که نتوانستند به موقع فرار کنند ونیز مسلم است که آن ها غارتگران حرفه ای نبوده اند که نفرات خود را برای چنان حمله عمومی از قبل آماده کرده باشند ، زیرا حادثه یک حادثه ناگهانی بود.

بنابراین چنین نتیجه می گیریم که با یک خاموشی برق ، ده ها هزار نفر از مردم یک شهر ثروتمند و به اصطلاح پیشرفته تبدیل به « غارتگر » شدند ، این نه تنها دلیل بر انحطاط اخلاقی یک ملت است ، بلکه دلیل بر ناامنی شدید اجتماعی نیز می باشد .

خبر دیگری که در جراید بود ، این خبر را تکمیل کرد و آن این که یکی از شخصیت های معروف که درهمین ایام در نیویورک در یکی از هتل های مشهور چندین ده طبقه ای نیویورک سکونت داشت ، می گوید : قطع برق ، سبب شد که راه رفتن در راهروهای هتل به صورت کار خطرناکی درآید ، به طوری که متصدیان هتل ، اجازه نمی دادند کسی تنها از

راهروها بگذرد و به اتاق خود برسد ، مبادا گرفتار غارتگران گردد ، لذا مسافران را در اکیپ های ده نفری یا بیشتر با مأمورین مسلح به اتاق های خود می فرستادند ، شخص مزبور اضافه می کند که تا گرسنگی شدید به او فشار نمی آورده ، جرأت نداشته است از اتاق خویش خارج گردد .

اما همین خاموشی برق در کشورهای عقب مانده شرقی هرگز چنین مشکلاتی را به وجود نمی آورده و این نشان می دهد که آن ها در عین ثروت و پیشرفت صنایع ، کمترین امنیت در محیط خودشان ندارند ، از این گذشته ناظران عینی می گویند : آدم کشی در آن محیط ها همانند نوشیدن یک جرعه آب است به همین آسانی .

و می دانیم اگر تمام دنیا را به کسی بدهند و در چنین شرایطی زندگی کند ، از بیچاره ترین مردم جهان خواهد بود ، تازه مشکل امنیت ، تنها یکی از مشکلات آن ها است ، نابسامانی های فراوان اجتماعی دیگری دارند که آن ها نیز به نوبه خود بسیار دردناکند ، باتوجه به این حقایق ، ثروت را نباید با خوشبختی اشتباه کرد .

2 - اما این که گفته می شود ؛ چرا جوامعی که دارای ایمان و پرهیزگاری هستند ، عقب مانده اند ، اگر منظور از ایمان و پرهیزگاری تنها ادعای اسلام و ادعای پای بند بودن به اصول تعلیمات انبیاء بوده باشد ، قبول داریم چنین افرادی عقب مانده اند ، ولی می دانیم حقیقت ایمان و پرهیزگاری چیزی جز نفوذ آن در تمام اعمال و همه شؤون زندگی نیست و این امری است که با ادعا تأمین نمی گردد .

با نهایت تأسف امروز اصول تعلیمات اسلام و پیامبران خدا در بسیاری از جوامع اسلامی ، متروک یا نیمه متروک مانده است و چهره این جوامع ، چهره مسلمانان راستین نیست .

اسلام دعوت به پاکی و درستکاری و امانت و تلاش و کوشش می کند ، کو آن امانت و تلاش ؟ اسلام دعوت به علم و دانش و آگاهی و بیداری می کند، کو آن علم و آگاهی سرشار ؟ اسلام دعوت به اتحاد و فشردگی صفوف و فداکاری می کند ، آیا به راستی این اصل به طور کامل در جوامع اسلامی امروز حکمفرما است و با این حال عقب مانده اند ؟ بنابراین باید اعتراف کرد اسلام چیزی است و ما مسلمانان چیز دیگر .

97 اَفَاَمِنَ اَهْلُ الْقُریآ اَنْ یَأْتِیَهُمْ بَأْسُنا بَیاتا وَهُمْ ناآئِمُونَ

آیا اهل این آبادی ها از این ایمن هستند که عذاب ما شبانه به سراغ آن ها بیاید در حالی که در خواب باشند ؟

98 اَوَ اَمِنَ اَهْلُ الْقُریآ اَنْ یَأْتِیَهُمْ بَأْسُنا ضُحًی وَ هُمْ یَلْعَبُونَ

آیا اهل آبادی ها از این ایمنند که عذاب ما روز به سراغشان بیاید در حالی که سرگرم بازی هستند ؟

99 اَفَاَمِنُوا مَکْرَ اللّهِ فَلا یَأْمَنُ مَکْرَ اللّهِ اِلاَّ الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ

آیا آن ها از مکر الهی غافلند در حالی که از مکر ( و مجازات ) خدا جز زیان کاران ایمن نخواهند بود .

یعنی آن ها در همه حال در روز و شب ، در خواب و بیداری ، در ساعات خوشی و ناخوشی همه در دست قدرت خدا قرار دارند و با یک فرمان می تواند همه زندگانی آن ها را درهم بپیچد ، بدون این که کمترین نیازی به مقدمه چینی و فراهم ساختن اسباب قبلی و

گذشت زمان داشته باشد ، آری تنها در یک لحظه و بدون هیچ مقدمه ممکن است انواع بلاها بر سر این انسان بی خبر فرود آید .

عجیب این است که با تمام پیشرفتی که بشر امروز در صنایع و تکنولوژی کرده و با وجود این که نیروهای مختلف جهان طبیعت را مسخّر خویش ساخته ، در برابر این گونه حوادث ، به همان اندازه ضعیف و ناتوان و بی دفاع است که انسان های گذشته بودند ، یعنی در برابر زلزله ها و صاعقه ها و مانند آن ، کمترین تفاوتی در حال او حتی نسبت به انسان های پیش از تاریخ ، پیدا نشده است و این نشانه نهایت ضعف و ناتوانی انسان در عین قدرتمندی و توانایی او است ، این واقعیتی است که باید همیشه مدّنظر همه باشد . ضمنا « مَکْر » در لغت عرب ، با آن چه که در فارسی امروز از آن می فهمیم ، تفاوت بسیار دارد ، در فارسی امروز « مَکْر » به معنی نقشه های شیطانی و زیان بخش به کار می رود ، در حالی که در ریشه اصلی لغت عرب ، « مَکْر » به معنی هر نوع چاره اندیشی برای بازگرداندن کسی از هدفش می باشد ، اعم از این که به حق باشد یا به باطل و معمولاً در مفهوم این لغت، یک نوع نفوذ

تدریجی افتاده است. بنابراین منظور از « مَکْر الهی » ، آن است که خداوند ، مجرمان را با نقشه های قاطع و شکست ناپذیر بدون اختیار خودشان از زندگانی مرفه و هدف های خوش گذرانی بازمی دارد و این اشاره به همان کیفرها و بلاهای ناگهانی و بیچاره کننده است . جمله ای که در آخر آیه سوم است ، می گوید : هیچ کس جز زیان کاران خود را از مکر و مجازات الهی در امان نمی بیند ، اکنون این سؤال پیش می آید که ؛ آیا این جمله پیامبران و پیشوایان بزرگ و صالحان را نیز شامل می شود ؟ بعضی چنین پنداشته اند که آن ها از این حکم خارجند و آیه فوق ، مخصوص مجرمان است ، ولی ظاهر این است که این یک حکم عمومی است و همه را فرامی گیرد، زیرا حتی پیامبران و امامان نیز همواره مراقب اعمال خویش بوده اند ، مبادا کمترین لغزشی از آن ها سر بزند ، زیرا می دانیم مقام معصوم بودن ، مفهومش این نیست که انجام کار خلاف برای آن ها محال است ، بلکه آن ها با نیروی اراده و ایمان و بااستفاده از اختیار خود و مددهای الهی در برابر خطاها و لغزش ها مصونیت دارند ، آن ها حتی از ترک اولی می ترسیدند و از این که مسؤولیت های سنگین خود را به انجام

نرسانند، بیمناک بودند، لذا در آیه 15 سوره انعام درباره پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله می خوانیم : «قُلْ اِنّی اَخافُ اِنْ عَصَیْتُ رَبّی عَذابَ یَوْمٍ عَظیمٍ : بگو من می ترسم اگر نافرمانی پروردگارم کنم ، گرفتار عذاب روز بزرگی شوم » . روایاتی که در تفسیر آیه فوق نقل شده است ، نیز آن چه را گفتیم، تأیید می کند. «صفوان جمال» می گوید: «پشت سر امام صادق (علیه السلام) نماز می خواندم ، دیدم فرمودند : « اَللّهُمَّ لا تُؤْمِنّی مَکْرَکَ -- ثُمَّ جَهَرَ -- فَقالَ " فَلا یَأْمَنُ مَکْرَ اللّهِ اِلاَّ الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ " : پروردگارا مرا از مکر خود ایمن مساز ، سپس آشکارتر این قسمت از آیه را تلاوت فرمود ؛ " فَلا یَأْمَنُ مَکْرَ اللّهِ اِلاَّ الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ " » .

در « نهج البلاغه » نیز می خوانیم : « لا تَأْمَنَنَّ عَلی خَیْرِ هذِهِ الاُمَّةِ عَذابَ اللّهِ لِقَوْلِ اللّهِ سُبْحانَهُ " فَلا یَأْمَنُ مَکْرَ اللّهِ اِلاَّ الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ " : حتی بر نیکان این امت از کیفر الهی ایمن مباش ، زیرا خداوند می فرماید ؛ " فَلا یَأْمَنُ مَکْرَ اللّهِ اِلاَّ الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ " » .⁽¹⁾.

در حقیقت ایمن نبودن از مکر الهی به معنی ترس از مسؤولیت ها و خوف از کوتاهی در انجام وظایف است که همواره باید این « ترس » با « امید » به رحمت او به طور مساوی در دل های افراد باایمان باشد و موازنه این دو است که سرچشمه هرگونه حرکت و فعالیت مثبت می باشد و همان چیزی است که در تعبیر روایات به عنوان « خوف » و « رجاء » از آن ها یاد شده است و تصریح شده که افراد با ایمان همواره در میان این دو قرار دارند ، ولی مجرمان زیان کار آن چنان کیفرهای الهی را فراموش کرده اند که خود را درنهایت امنیت می بینند.

100 اَوَ لَمْ یَهْدِ لِلَّذینَ یَرِثُونَ الاَرْضَ مِنْ بَعْدِ اَهْلِهاآ اَنْ لَوْ نَشاءُ اَصَبْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ نَطْبَعُ عَلی قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا یَسْمَعُونَ

آیاکسانی که وارث روی زمین بعداز صاحبان قبلی آن می شوند،عبرت نمی گیرند که اگر بخواهیم آن ها را نیز به گناهانشان هلاک می کنیم و بر دل هایشان مهر می نهیم تا ( صدای حق را ) نشنوند .

در این که چگونه خداوند حسّ تشخیص را از این دسته مجرمان می گیرد ، در «تفسیرنمونه»، جلد اول، ذیل آیه 7 سوره بقره ، توضیح بیشتری مطرح گشته است.

101 تِلْکَ الْقُری نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ اَنْباآئِها وَ لَقَدْ جاآءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّناتِ فَما کانُوا لِیُؤْمِنُوا بِما کَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ کَذلِکَ یَطْبَعُ اللّهُ عَلی قُلُوبِ الْکافِرینَ

این ها آبادی هایی است که اخبار آن را برای تو شرح می دهیم ، آن ها (چنان لجوج بودند که) به آن چه قبلاًتکذیب کرده بودند، ایمان نمی آورند، این چنین خداوند بر دل های کافران مهر می نهد ( و بر اثر لجاجت و ادامه گناه، حسّ تشخیص را از آن ها سلب می کند ).

از جمله اوّل آیه استفاده می شود که پیامبران الهی بارها برای دعوت و هدایت آن ها قیام کردند ، اما آن ها چنان روی دنده لجاجت افتاده بودند که حتی با روشن شدن بسیاری از حقایق ، حاضر به قبول هیچ حقیقتی نمی شدند . در جمله بعد ، علت این لجاجت و سرسختی را چنین بیان می کند ؛ « این چنین خداوند بر دل های کافران نقش بی ایمانی و انحراف را ترسیم می کند و بر قلوبشان مُهر می نهد » ( کَذلِکَ یَطْبَعُ اللّهُ عَلی قُلُوبِ الْکافِرینَ ) .

یعنی کسانی که در مسیرهای غلط گام برمی دارند ، بر اثر تکرار و ادامه عمل ، انحراف و کفر و ناپاکی آن چنان بر دل های آن ها نقش می بندد که همچون نقش سکه ، ثابت می ماند ( و اتفاقاً معنی « طَبْع » در اصل لغت ، نیز همین است که صورتی را بر چیزی همانند سکه ، نقش کنند ) و این در حقیقت از قبیل اثر و خاصیت عمل است که به خداوند نسبت داده شده ، زیرا مسبّب تمام اسباب و سرچشمه تأثیر هر مؤثر ، بالاخره او است ، او است که به تکرار عمل ، این خاصیت را بخشیده که به صورت « ملکه » درمی آید . ولی واضح است که یک چنین گمراهی ، جنبه اجباری ندارد ، بلکه ایجاد کننده اسباب، خودِ افراد انسان هستند ، اگرچه تأثیر سبب ، به فرمان پروردگار می باشد .

102 وَ ما وَجَدْنا لاَکْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَ اِنْ وَجَدْناآ اَکْثَرَهُمْ لَفاسِقینَ

و اکثر آن ها را بر سر پیمان خود ندیدیم و اکثر آن ها را فاسق و گنهکار یافتیم .

این عهد و پیمان ، ممکن است اشاره به « عهد و پیمان فطری » باشد که خداوند به حکم آفرینش و فطرت ، از همه بندگان خود گرفته است ، زیرا هنگامی که به آن ها عقل و هوش و

استعداد داد ، مفهومش این بود که از آن ها پیمان گرفته ، چشم و گوش باز کنند ، حقایق را ببینند و بشنوند و در برابر آن تسلیم گردند و این همان است که در آیات آخر همین سوره ، ذیل آیه 172 به آن اشاره شده و تحت عنوان « عالم ذر » معروف است که به خواست خدا شرح آن در ذیل همان آیات خواهد آمد . و نیز ممکن است اشاره به عهد و پیمان هایی باشد که پیامبران الهی از مردم می گرفتند ، بسیاری از مردم آن را می پذیرفتند و سپس می شکستند . و یا اشاره به همه پیمان ها اعم از « فطری » و « تشریعی » بوده باشد . در هر صورت روح پیمان شکنی یکی از عوامل مخالفت با پیامبران و اصرار در پوییدن راه کفر و نفاق و گرفتار شدن به عواقب شوم آن ها است . سپس به عامل دیگری اشاره می کندکه : « اکثر آن ها را فاسد و خارج از اطاعت فرمان، یافتیم » ( وَ اِنْ وَجَدْناآ اَکْثَرَهُمْ لَفاسِقینَ ) . یعنی روح تمرّد و قانون شکنی و خروج از نظامات آفرینش و قوانین الهی، یکی دیگرازعوامل ایستادگی و پافشاری آن ها درکفر و بی ایمانی بود.

103 ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسی بِاآیاتِناآ اِلی فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَظَلَمُوا بِها فَانْظُرْ

کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدینَ

سپس به دنبال آن ها(یعنی پیامبران پیشین) موسی را با آیات خویش به سوی فرعون و اطرافیان او فرستادیم ، اما آن ها ( باعدم پذیرش این آیات ) بر آن ظلم کردند، ببین عاقبت مفسدان به کجا کشید ؟

خاطره درگیری های موسی و فرعون

« فِرْعَوْن » اسم عام است و به تمام سلاطین مصر در آن زمان گفته می شد ، همان طور که به سلاطین روم ، « قیصر » و به سلاطین ایران ، « کسری » می گفتند .

کلمه « مَلاَء » به معنی افراد سرشناس و اشراف پرزرق و برق که چشم ها را پر می کنند و در صحنه های مهم جامعه حضور دارند ، گفته می شود . ضمنا چون کشور مصر وسیع تر و مردم مصر ، دارای تمدن پیشرفته تری از قوم نوح و هود و شعیب و مانند آن ها بودند و مقاومت دستگاه فراعنه به همین نسبت بیشتر بود ، قیام موسی بن عمران از اهمیت بیشتری برخوردار گردید ونکات عبرت انگیز فراوان تری دربردارد ، لذا به تناسب های مختلف در

قرآن ، به فرازهای گوناگون زندگی موسی و بنی اسرائیل تکیه شده است ؛ به طور کلی زندگی این پیامبر بزرگ یعنی موسی بن عمران را در پنج دوره می توان خلاصه کرد ؛

دوران های پنج گانه زندگی موسی (علیه السلام)

✓ 1 - دوران تولد و حوادثی که بر او گذشت تاهنگام پرورش او در دامان فرعون .

✓ 2 - دوران فرار او از مصر و زندگی او در سرزمین « مدین » در محضر شعیب پیامبر .

✓ 3 - دوران بعثت او و سپس درگیری های فراوانی که با فرعون و دستگاه او داشت .

✓ 4 - دوران نجات او و بنی اسرائیل از چنگال فرعونیان و حوادثی که بر آن ها در راه و به هنگام ورود در بیت المقدس گذشت .

✓ 5 - دوران درگیری های موسی (علیه السلام)با اسرائیل . و باید توجه داشت که در قرآن مجید درهر سوره از سوره هایی که اشاره شد ، به یک یا چند قسمت از این دوران های پنج گانه اشاره شده است از جمله در آیه مورد بحث و ده ها آیه دیگر از همین سوره که خواهد آمد ، تنها اشاره به دوران های بعد از بعثت موسی (علیه السلام)بن عمران و رسالت او شده است ، به همین

دلیل ما بحث های مربوط به دوران های قبل را به تفسیر آیات مربوط به همان قسمت در سوره های دیگر خصوصا سوره قصص واگذار می کنیم . این که می بینیم موسی (علیه السلام) در درجه اول به سوی فرعون و ملأ او مبعوث می گردد ، علاوه بر این که یکی از برنامه های موسی (علیه السلام)، نجات بنی اسرائیل از چنگال استعمار فرعونیان و استخلاص آن ها از سرزمین مصر بود و این بدون گفتگو با فرعون ، امکان پذیر نبود ، به خاطر آن است که طبق مثل معروف « همیشه آب را باید از سرچشمه صاف کرد » ، مفاسد اجتماعی و انحراف های محیط تنها با اصلاحات فردی و موضعی چاره نخواهد شد ، بلکه باید سردمداران جامعه و آن ها که نبض سیاست و اقتصاد و فرهنگ را در دست دارند ، در درجه اول اصلاح گردند، تا زمینه برای اصلاح بقیه فراهم گردد و این درسی است که قرآن به همه مسلمانان برای اصلاح جوامع اسلامی می دهد .

سپس می فرماید : « آن ها نسبت به آیات الهی ، ظلم و ستم کردند » ( فَظَلَمُوا بِها ) . و می دانیم حقیقت ظلم به معنی وسیع کلمه ، آن است که چیزی را در غیر محل آن به کار برند

و شک نیست که آیات الهی ایجاب می کند که همگان در برابر آن تسلیم شوند و با پذیرا شدن آن ها ، خود و جامعه خویش را اصلاح نمایند ، ولی فرعون و اطرافیانش با انکار این آیات ، به این آیات ، ظلم و ستم کردند.

104 وَ قالَ مُوسی یا فِرْعَوْنُ اِنّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمینَ

و موسی (علیه السلام)گفت : ای فرعون ، من فرستاده ای از پروردگارجهانیانم .

و این نخستین برخورد موسی (علیه السلام)با فرعون و چهره ای از درگیری حق و باطل است و جالب این که گویا فرعون ، اوّلین بار بود که با خطاب ای فرعون ، روبه رو می شد ، خطابی که در عین رعایت ادب ، از هرگونه تملّق و چاپلوسی و اظهار عبودیت تهی بود ، چه این که دیگران معمولاً او را به عنوان "سرورا" ، "ملکا" ، "پروردگارا" و امثال آن خطاب می کردند . و این تعبیر موسی (علیه السلام)برای فرعون به منزله زنگ خطری محسوب می شد . به علاوه این جمله که موسی (علیه السلام)می گوید : « من فرستاده پروردگار جهانیان هستم » ، در حقیقت یک نوع اعلان جنگ به تمام تشکیلات فرعون است ، زیرا این تعبیر اثبات می کند که فرعون و مدعیان

دیگری همانند او ، همه دروغ می گویند و تنها پروردگار جهانیان ، خدا است .

105 حَقیقٌ عَلیآ اَنْ لاآ اَقُولَ عَلَی اللّهِ اِلاَّ الْحَقَّ قَدْ جِئْتُکُمْ بِبَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ فَاَرْسِلْ مَعِیَ بَنی اِسْراآئیلَ

سزاوار است که بر خدا جز حق نگویم ، من دلیل روشنی ازپروردگارتان برای شما آورده ام ، بنابراین بنی اسرائیل را با من بفرست .

و این در حقیقت قسمتی از رسالت موسی بن عمران (علیه السلام) بود که بنی اسرائیل را از چنگال استعمار فرعونیان رهایی بخشد و زنجیر اسارت و بردگی را از دست و پای آن ها بردارد ، زیرا بنی اسرائیل در آن زمان به صورت بردگانی ذلیل در دست « قبطیان » ( مردم مصر ) گرفتار بودند و از وجود آن ها برای انجام کارهای پست و سخت و سنگین استفاده می شد . از آیات آینده و همچنین آیات دیگر قرآن به خوبی استفاده می شود که موسی (علیه السلام) مأمور دعوت فرعون و دیگر مردمان سرزمین مصر به سوی آیین خویش نیز بود ، یعنی رسالت او منحصر به بنی اسرائیل نبود .

106 قالَ اِنْ کُنْتَ جِئْتَ بِاآیَةٍ فَأْتِ بِهاآ اِنْ کُنْتَ مِنَ الصّادِقینَ

( فرعون ) گفت : اگر نشانه ای آورده ای ، ارائه بده ، اگر از راستگویانی .

فرعون با این تعبیر ، ضمن ابراز تردید در صدق موسی (علیه السلام)ظاهرا قیافه حق جویی و حق طلبی به خود گرفت ، آن چنان که یک جستجوگر به دنبال حق می گردد .

107 فَاَلْقی عَصاهُ فَاِذا هِیَ ثُعْبانٌ مُبینٌ

ناگهان عصای خود را افکند و اژدهای آشکاری شد .

« راغب » در « مفردات » احتمال داده است که کلمه « ثُعْبان » از ماده « ثعب » به معنی جریان آب گرفته شده باشد ، زیرا حرکت این حیوان ، بی شباهت به نهرهایی که به طور مارپیچ حرکت می کنند ، نیست . بلافاصله موسی (علیه السلام)دو معجزه بزرگ خود را که یکی مظهر « بیم » و دیگری مظهر « امید » و مقام « انذار » و « بشارت » او را تکمیل می کرد ، نشان داد ؛ نخست « عصای خود را انداخت و به صورت اژدهای آشکاری درآمد » ( فَاَلْقی عَصاهُ فَاِذا هِیَ ثُعْبانٌ مُبینٌ ) . تعبیر به « مُبین » اشاره به این است که راستی تبدیل به اژدها شد و

چشم بندی و تردستی و سِحر و مانند آن ها نبود، به خلاف کاری که ساحران بعدا انجام دادند، زیرا در مورد آن می گوید : آن ها چشم بندی کردند و عملی انجام دادند که تصور می شد مارهایی است که به حرکت درآمده است . ذکر این نکته نیز لازم است که در آیه 10 سوره نمل و 31 قصص ، می خوانیم که عصا همانند « جانّ » به حرکت درآمد و « جانّ » در لغت به معنی مارهای باریک و سریع السّیراست و این تعبیر با تعبیر «ثُعْبان» که به معنی اژدها و مار عظیم است ، ظاهرا سازگار نمی باشد .

ولی باتوجه به این نکته که آن دو آیه مربوط به آغاز بعثت موسی (علیه السلام)و آیه موردبحث مربوط به مقابله او با فرعون است ، مشکل حل می شود ، گویا در آغاز کار ، خدا موسی (علیه السلام) را تدریجا با این معجزه عظیم آشنا می سازد و در صحنه اول ، کوچک تر و در صحنه بعد ، عظیم تر ظاهر می گردد .

آیا تبدیل عصا به مار عظیم ، ممکن است ؟

تبدیل عصا به « مار عظیم » بدون شک یک معجزه است و با تفسیرهای مادی معمولی

نمی توان آن را توجیه کرد ، بلکه از نظر یک فرد الهی و خداپرست که همه قوانین جهان ماده را محکوم اراده پروردگار می داند ، جای تعجب نیست که قطعه چوبی تبدیل به حیوانی شود و این در پرتو یک قدرت مافوق طبیعی است .

ولی نباید فراموش کرد که در جهان طبیعت تمام حیوانات از خاک به وجود آمده اند و چوب ها و گیاهان نیز از خاکند ، منتها برای تبدیل خاک به یک مار عظیم طبق معمول ، شاید میلیون ها سال زمان لازم باشد ، ولی در پرتو اعجاز ، این زمان به قدری کوتاه شد که در یک لحظه همه آن تکامل ها و تحول ها به سرعت و پی درپی انجام یافت و قطعه چوبی که طبق موازین طبیعی می توانست پس از گذشتن میلیون ها سال به چنین شکلی درآید ، در چند لحظه چنین شکلی به خود گرفت . و آن ها که سعی دارند برای همه معجزات انبیاء توجیه های طبیعی و مادی کنند و جنبه اعجاز آن ها را نفی نموده ، همه را به شکل یک سلسله مسایل عادی جلوه دهند ، هرچند برخلاف صریح کتب آسمانی باشد ، باید موقف خود را به درستی روشن کنند که آیا آن ها به خدا و قدرت او ایمان دارند و او را حاکم بر

قوانین طبیعت می دانند یا نه ، اگر نمی دانند ، سخن از انبیاء و معجزات آن ها برای آنان بیهوده است و اگر می دانند ، دلیلی بر این گونه توجیهات تکلف آمیز و مخالفت با صریح آیات قرآن نیست (گرچه درخصوص آیه مورد بحث، هیچ یک ازمفسّرین بااختلاف سلیقه هایی که دارند ، ندیده ایم ، دست به توجیه مادی بزنند ولی آن چه گفتیم ، یک اصل کلی بود ) .

108 وَ نَزَعَ یَدَهُ فَاِذا هِیَ بَیْضاآءُ لِلنّاظِرینَ

و دست خود را (از گریبان) بیرون آورد ، سفید ( و درخشان )برای بینندگان بود .

« نَزَعَ » در اصل به معنی برگرفتن چیزی از مکانی است که در آن قرار گرفته ، مثلاً برگرفتن عبا از دوش و لباس از تن در لغت عرب ، از آن تعبیر به « نزع » می شود و همچنین جدا شدن روح از تن را نیز « نزع » می گویند و به همین مناسبت گاهی به معنی خارج کردن نیز آمده است که در آیه مورد بحث به همین معنی است . گرچه در آیه سخنی از محل خارج ساختن دست ، به میان نیامده است ، ولی از آیه 32 سوره قصص ( اُسْلُکْ یَدَکَ فی جَیْبِکَ تَخْرُجْ بَیْضاءَ ) استفاده می شود که موسی (علیه السلام) دست را در گریبان می کرد و سپس

خارج می ساخت ، سفیدی و درخشندگی خاصی داشت ، سپس به حالت نخستین بازمی گشت .

در پاره ای روایات و تفاسیر می خوانیم ؛ دست موسی (علیه السلام)علاوه بر سفیدی در این حالت ، به شدت می درخشید ، ولی آیات قرآن از این موضوع ساکت است ، اگرچه منافات با آن ندارد . و همان طور که گفتیم ، این موضوع و معجزه سابق درباره عصا ، مسلما جنبه طبیعی و عادی ندارد بلکه در ردیف خارق عادات پیامبران است که بدون دخالت یک نیروی ماوراءطبیعی، امکان پذیر نیست . و نیز همان طور که اشاره شد ، موسی (علیه السلام)با نشان دادن این معجزه می خواهد این حقیقت را روشن سازد که تنها برنامه من جنبه ارعاب و تهدید ندارد ، بلکه ارعاب و تهدید برای مخالفان است و تشویق و اصلاح و سازندگی و نورانیّت برای مؤمنان .

109 قالَ الْمَلاَءُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ اِنَّ هذا لَساحِرٌ عَلیمٌ

اطرافیان فرعون گفتند : بدون شک این ساحر دانایی است .

مبارزه موسی (علیه السلام) شروع می شود

ولی از آیه 34 سوره شعراء استفاده می شود که این سخن را فرعون درباره موسی (علیه السلام)گفت؛ «قالَ لِلْمَلاَءِ حَوْلَهُ اِنَّ هذا لَساحِرٌ عَلیمٌ : فرعون به اطرافیان خود گفت ؛ این مرد ، ساحر دانایی است » . اما این دو آیه هیچ گونه منافاتی باهم ندارند ، زیرا بعید نیست که این سخن را نخست فرعون گفته باشد ، چون همه چشم ها به دهان او دوخته شده بود ، سپس اطرافیان متملّق و چاپلوسش که هیچ هدفی جز ارضای رئیس خود نداشتند و چشمشان همواره به دهان و قیافه و اشاره او دوخته شده است ، سخن او را تکرار کردند و یک زبان گفتند : « صحیح است ، این مرد ساحر آزموده ای است » ، این برنامه اختصاص به فرعون و اطرافیان او ندارد ، بلکه درباره همه ستمگران جهان و کارگردانان آن ها صادق است .

110 یُریدُ اَنْ یُخْرِجَکُمْ مِنْ اَرْضِکُمْ فَماذا تَأْمُرُونَ

می خواهد شما را از سرزمینتان بیرون کند، نظر شما چیست؟ (و در برابر او چه باید کرد).

یعنی درباره موسی (علیه السلام)به مشورت نشستند و به تبادل نظر و شور پرداختند ، زیرا ماده

« اَمْر » همیشه به معنی فرمان نیست ، بلکه به معنی مشورت نیز می آید .

111 قالُوآا اَرْجِهْ وَ اَخاهُ وَ اَرْسِلْ فِی الْمَداآئِنِ حاشِرینَ

(سپس به فرعون) گفتند: (جریان کار) او و برادرش را به تأخیرانداز و جمع آوری کنندگان را به همه شهرها بفرست .

112 یَأْتُوکَ بِکُلِّ ساحِرٍ عَلیمٍ

تا هر ساحر ( کارآزموده و ) دانایی را به خدمت تو بیاورند .

آیا این پیشنهاد از طرف کارگردانان دستگاه فرعون ، به خاطر آن بودکه واقعا احتمال می دادند دعوی موسی (علیه السلام)دعوی صادقانه باشد و می خواستند او را بیازمایند و یا این که به عکس او را در دعوی خود کاذب می دانستند و برای هرگونه تلاش و جنبش همانند تلاش ها و جنبش های خودشان ، انگیزه سیاسی قائل بودند که برای یک سلسله مقاصد شخصی انجام گرفته است و از آن جا که عجله در کشتن موسی (علیه السلام)و هارون باتوجه به دو معجزه عجیبش ، باعث گرایش عده زیادی به او می شد و چهره « نبوّت » او با چهره « مظلومیت و

شهادت » آمیخته شده ، جاذبه بیشتری به خود می گرفت ، لذا نخست به این فکر افتادند که عمل او را با اعمال خارق العاده ساحران خنثی کنند و آبرویش را بریزند ، سپس او را به قتل برسانند تا داستان موسی (علیه السلام)و هارون برای همیشه از نظرها فراموش گردد .

احتمال دوم با قرائن موجود در آیات ، به نظر نزدیک تر می رسد .

113 وَ جاآءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ قالُوآا اِنَّ لَنا لاََجْرا اِنْ کُنّا نَحْنُ الْغالِبینَ

ساحران نزد فرعون آمدند و گفتند : آیا اگر ما پیروز گردیم، اجر و پاداش مهمی خواهیم داشت ؟

کلمه « اَجْر » گرچه به معنی هرگونه پاداش است ، اما باتوجه به این که به صورت « نکره » است و نکره در این گونه موارد ، برای تعظیم و بزرگداشت یک موضوع می آید ، به معنی اجر و پاداش مهم و فوق العاده ای است . به خصوص این که اصل اجر و پاداش ، جای تردید و گفتگو نبود ، آن چه آن ها می خواستند ، قبلاً درباره آن از فرعون قول بگیرند ، مسأله اجر و پاداش مهم و برجسته بود .

114 قالَ نَعَمْ وَ اِنَّکُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبینَ

گفت : آری و شما از مقرّبان خواهید بود .

به این ترتیب هم وعده « مال » به آن ها داد و هم وعده « مقام بزرگ » و از تعبیر آیه این چنین استفاده می شود که تقرّب به فرعون در آن محیط ، چیزی بالاتراز مال و ثروت بود ویک موقعیت به اصطلاح معنوی محسوب می شدکه می توانست سرچشمه اموال فراوان دیگری گردد .

115 قالُوا یا مُوسیآ اِمّا اَنْ تُلْقِیَ وَ اِمّاآ اَنْ نَکُونَ نَحْنُ الْمُلْقینَ

( ساحران ) گفتند : ای موسی (علیه السلام)یا تو بیفکن یا ما می افکنیم .

سرانجام موعد معینی برای مقابله موسی (علیه السلام)با ساحران تعیین شد و چنان که در دو سوره طه و شعراء آمده است ، از همه مردم به عنوان یک دعوت عمومی برای مشاهده این ماجرا دعوت به عمل آمد و این ها نشان می دهد که فرعون به پیروزی نهایی خود ایمان داشت . روز موعود فرارسید و ساحران همه مقدمات کار خود را فراهم ساخته بودند ، یک

مشت ریسمان و عصا که درون آن ها گویا مواد شیمیایی مخصوصی قرار داده شده بود، تهیه کردند که در برابر تابش آفتاب ، به صورت گازهای سبکی درمی آمد و آن طناب ها و عصاهای توخالی را به حرکت درمی آورد . صحنه عجیبی بود ، موسی (علیه السلام)تک و تنها ( فقط برادرش با او بود ) در برابر انبوه جمعیت ساحران و مردم زیادی که غالبا طرفدار و پشتیبان آن ها بودند ، قرار گرفت . ساحران با غرور مخصوصی رو به سوی موسی (علیه السلام)کردند و گفتند : « یا تو شروع به کار کن و عصا را بیفکن و یا ما آغاز می کنیم و وسایل خود را می افکنیم » .

116 قالَ اَلْقُوا فَلَمّاآ اَلْقَوْا سَحَرُوآا اَعْیُنَ النّاسِ وَ اسْتَرْهَبُوهُمْ وَ جاآءوُا بِسِحْرٍ عَظیمٍ

گفت : شما بیفکنید و هنگامی که ( وسایل سِحر خود را )افکندند ، مردم را چشم بندی کردند و ترساندند و سِحرعظیمی به وجود آوردند .

موسی (علیه السلام)با خونسردی مخصوصی در پاسخ « گفت : شما قبلاً شروع کنید ، شما وسایل خود را بیفکنید » ( قالَ اَلْقُوا ) . « هنگامی که ساحران طناب ها و ریسمان ها را به وسط میدان افکندند ، مردم را چشم بندی کرده و با اعمال و گفتارهای اغراق آمیز خود ، هول و

وحشتی در دل مردم افکندند و سِحر عظیمی در برابر آن ها انجام دادند » ( فَلَمّا اَلْقَوْا سَحَرُوا اَعْیُنَ النّاسِ وَ اسْتَرْهَبُوهُمْ وَ جاآءوُا بِسِحْرٍ عَظیمٍ ) . کلمه « سِحْر » همان گونه که در « تفسیرنمونه » ، جلد اول ، ذیل آیه 120 گفته شده است ، در اصل به معنی خدعه و نیرنگ و شعبده و تردستی است ، گاهی نیز به معنی هر چیزی که عامل و انگیزه آن نامرئی مرموز باشد ، آمده است . بنابراین افرادی که با استفاده از سرعت حرکات دست و مهارت در جابه جاکردن اشیاء ، مطالب را به صورت خارق العاده جلوه گر می سازند و همچنین کسانی که با استفاده کردن از خواص شیمیایی و فیزیکی مرموز ، مواد و اشیاء مختلف آثار خارق العاده ای به مردم نشان می دهند ، همه در عنوان « ساحِر » داخل هستند . علاوه بر این ها ساحران معمولاً از یک سلسله تلقین های مؤثر نسبت به شنوندگان و جمله های اغراق آمیز و گاهی هول انگیز و وحشتناک برای تکمیل کار خود استفاده می کنند که اثر روانی فوق العاده ای در بینندگان و شنوندگان می گذارد و از آیات مختلفی که در این سوره و سوره های دیگر قرآن درباره ماجرای ساحران عصر فرعون آمده ، چنین استفاده می شود که

آن ها از همه این عوامل و وسایل استفاده کرده اند ، جمله « سَحَرُوا اَعْیُنَ النّاسِ » ( چشم مردم را سِحر کردند ) و جمله « وَ اسْتَرْهَبُوهُمْ » ( مردم را به وحشت انداختند ) و یا تعبیرات دیگری که در سوره های طه و شعراء آمده است، همه گواه بر این حقیقت است .⁽¹⁾

صحنه عجیب سِحر ساحران

قرآن با جمله « وَ جاآءوُا بِسِحْرٍ عَظیمٍ » به طور سربسته اشاره به این واقعیت کرده است که صحنه ای را که ساحران به وجود آورده بودند ، بسیار مهم و حساب شده و هول انگیز بود وگرنه کلمه « عَظیم » در این جا به کار نمی رفت . از تواریخ و روایات و سخنان مفسران که در ذیل این آیات و آیات مشابه آن آمده است ، نیز به خوبی وسعت ابعاد این صحنه آشکار می شود ، بنا به گفته بعضی از مفسران ، ساحران به ده ها هزار نفر بالغ می شدند و تعداد

وسایلی که از آن استفاده کردند ، نیز ده ها هزار وسیله بود و باتوجه به این که در آن عصر ، ساحران آزموده و مجرّب در مصر فراوان بودند ، این موضوع جای تعجب نیست .

به خصوص این که در آیه 67 سوره طه می گوید : « فَاَوْجَسَ فی نَفْسِهِ خیفَةً مُوسی » ، یعنی صحنه به اندازه ای عظیم و وحشت انگیز بود که حتی موسی (علیه السلام)در دل کمی ترسید ، هرچند طبق صریح « نهج البلاغه » در خطبه 4 ، ترس او به خاطر این بوده است که مردم ممکن است آن چنان تحت تأثیر این صحنه عظیم قرار گیرند که بازگرداندن آن ها مشکل باشد ، به هر صورت همه آن ها حکایت از عظمت این صحنه می کند .

استفاده از سلاح مشابه

از این بحث به خوبی استفاده می شود که فرعون باتوجه به حکومت پهناورش درکشور مصر، دارای سیاست های حساب شده شیطانی بود ، برای مبارزه با موسی (علیه السلام)و هارون ، تنها از وسیله تهدید و ارعاب استفاده نکرد ، بلکه کوشش کرد که به گمان خود از سلاح مشابهی در برابر موسی (علیه السلام)استفاده کند و مسلما اگر در کار خود پیروز می شد ، هیچ گونه نام و نشانی از

موسی (علیه السلام)و مکتبش باقی نمی ماند و در آن صورت کشتن موسی (علیه السلام)بسیار ساده و بی دردسر موافق افکار عمومی بود، بی خبر از این که موسی (علیه السلام)متکی به یک نیروی انسانی نیست که قابل مقابله و معارضه بوده باشد ، از نیروی لایزال الهی و قدرت بی انتهای او مدد می گیرد که هر مقاومتی را درهم می کوبد و نابود می کند و در هر حال استفاده از سلاح مشابه ، بهترین راه پیروزی در برابر دشمنان سرسخت محسوب می گردد و نیروهای مادی را درهم می شکند .

117 وَ اَوْحَیْناآ اِلی مُوسیآ اَنْ اَلْقِ عَصاکَ فَاِذا هِیَ تَلْقَفُ ما یَأْفِکُونَ

و به موسی (علیه السلام)وحی کردیم که عصای خود را بیفکن، ناگهان (به صورت مارعظیمی درآمد و) وسایل دروغین آنان را به سرعت برگرفت .

« تَلْقَفُ » از ماده « لَقْف » به معنی برگرفتن چیزی با قدرت و سرعت است ، خواه به وسیله دهان و دندان باشد ، یا به وسیله دست ، ولی در پاره ای از موارد به معنی بلعیدن نیز آمده است و در آیه مورد بحث نیز ظاهرا به همین معنی است .

« یَأْفِکُونَ » از ماده « اِفْک » در اصل به معنی منصرف ساختن از چیزی است و در آن جا

که دروغ انسان را از حق بازمی دارد ، به آن « اِفْک » گفته می شود .

در این هنگام که همه مردم به جنب و جوش افتاده بودند و غریو شادی از هر سو بلند بود و فرعون و اطرافیانش تبسّم رضایت بخشی بر لب داشتند و برق شادی از چشمانشان می درخشید ، وحی الهی به سراغ موسی (علیه السلام)آمد و به او فرمان به انداختن عصا داد ، ناگهان صحنه به کلی دگرگون شد و رنگ ها از چهره ها پرید و تزلزل بر ارکان فرعون و یارانش افتاد . چیزی که سبب شد مردم بدانند عمل موسی (علیه السلام)یک امر خارق عادت الهی است که به اتکای نیروی بی انتهای پروردگار انجام گرفته ، این است که مصر در آن زمان، ساحران فراوان و بسیار آزموده داشت و اساتید این فن و ساحران پرسابقه ، چهره های شناخته شده ای در آن محیط بودند ، درحالی که موسی (علیه السلام)به هیچ یک از این صفات متصف نبود، مردی به ظاهر گمنام از میان بنی اسرائیل برخاست و دست به چنان کاری زد که همه در مقابل آن عاجز و ناتوان ماندند ، از این جا معلوم شد که یک نیروی غیبی در کار بوده و موسی (علیه السلام)یک فرد عادی و معمولی نیست.

118 فَوَقَعَ الْحَقُّ وَ بَطَلَ ما کانُوا یَعْمَلُونَ

( در این موقع ) حق آشکار گردید و آن چه آن ها ساخته بودند ، باطل شد .

زیرا کار موسی (علیه السلام)یک واقعیت بود و اعمال آن ها یک مشت تقلّب و تزویر و چشم بندی و اغفال ، و شک نیست که هیچ باطلی در برابر حق ، برای همیشه یارای مقاومت ندارد. و این نخستین ضربه ای بود که بر پایه قدرت فرعون جبّار فرود آمد .

119 فَغُلِبُوا هُنالِکَ وَ انْقَلَبُوا صاغِرینَ

در آن جا مغلوب شدند و خوار و کوچک گشتند .

گرچه در تواریخ در این جا مطالب فراوانی نوشته اند ، ولی حتی بدون نقل تواریخ نیز می توان حدس زد که در این هنگام چه ولوله ای در میان مردم برپا گردید، جمعی به قدری ترسیدندکه پا به فرار گذاشتند و عده ای فریاد می کشیدند ، بعضی بیهوش شدند و فرعون و اطرافیانش که باوحشت و اضطراب به این صحنه می نگریستند ، قطرات عرق شرم بر چهره هایشان نمایان شده بود و به آینده مبهم و تاریک خود می اندیشیدند و نمی توانستند

درباره چنین صحنه ای که هیچ انتظار آن را نداشتند، فکری کنند و برای آن راه حلی بیابند .

120 وَ اُلْقِیَ السَّحَرَةُ ساجِدینَ

و ساحران ( همگی ) به سجده افتادند .

121 قالُوآا امَنّا بِرَبِّ الْعالَمینَ

و گفتند : ما به پروردگار جهانیان ایمان آوردیم .

122 رَبِّ مُوسی وَ هارُونَ

پروردگار موسی (علیه السلام)و هارون .

چگونه سرانجام حق پیروز شد

ضربه مهم تر آن گاه واقع شد که صحنه مبارزه ساحران با موسی (علیه السلام)به کلی تغییر شکل داد ، ناگهان « همه ساحران به زمین افتادند و برای عظمت خداوند سجده کردند و فریاد زدند ما ایمان به پروردگار جهانیان آوردیم ، همان پروردگار موسی (علیه السلام)و هارون » . و با بیان این جمله باصراحت این حقیقت را بیان داشتند که غیر از این خدای ساختگی ، پروردگاری

است واقعی که ما به او ایمان آورده ایم، حتی به کلمه « رَبِّ الْعالَمینَ » نیز قناعت نکردند، زیرا فرعون ادعا می کرد که پروردگار جهانیان منم ، لذا پس از آن اضافه کردند ؛ « رَبِّ مُوسی وَ هارُونَ » تا راه را به روی هرگونه سوءاستفاده ای ببندند . و این چیزی بود که به هیچ وجه برای فرعون و دستگاه او قابل پیش بینی نبود ، یعنی عده ای که چشم امید برای کوبیدن موسی (علیه السلام)به آن ها دوخته شده بود، درصف اول مؤمنان قرارگرفتند و پیش روی عموم مردم برای خدا به خاک افتادند و اعلام تسلیم مطلق و بی قید و شرط در برابر دعوت موسی (علیه السلام)کردند .

البته این موضوع که انسان هایی این چنین منقلب گردند ، نباید جای تعجب باشد ، زیرا نور ایمان و توحید در همه دل ها وجود دارد، ممکن است پرده ها و حجاب های اجتماعی ، زمانی کوتاه یا طولانی آن را بپوشاند ، اما گهگاه که طوفان می وزد و حجاب ها کنار می رود ، فروغ خود را چنان آشکار می سازد که چشم ها را خیره می کند . به خصوص این که ساحران ، اساتید کهنه کاری بودند که از همه کس به فوت و فن سِحر واردتر بودند ، آن ها به خوبی

می توانستند میان « معجزه » و « سِحْر » فرق بگذارند ، چیزی که برای دیگران تشخیصش شاید احتیاج به دقت و مطالعه داشت ، برای آن ها از آفتاب روشن تر بود ، آن ها باتوجه به فنون سِحْر که سال ها آموخته بودند ، دریافتند که کار موسی (علیه السلام)هیچ گونه شباهتی با سِحر ندارد ، از نیروی انسانی سرچشمه نگرفته بلکه زاییده یک قدرت مافوق طبیعی و مافوق بشری است و با توجه به این واقعیت ، جای تعجب نیست که با آن صراحت و سرعت و بدون واهمه از آینده کار ، ایمان خود را اظهاردارند. جمله « اُلْقِیَ السَّحَرَةُ » که با فعل مجهول ذکر شده ، شاهد گویایی برای استقبال فوق العاده و تسلیم مطلق ساحران در برابر موسی (علیه السلام)است ، یعنی آن چنان جاذبه معجزه موسی (علیه السلام)در قلب و فکر آن ها اثر گذاشت که گویی همه را بی اختیار به زمین افکند و به اقرار و اعتراف واداشت .

123 قالَ فِرْعَوْنُ ءَامَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ اَنْ اذَنَ لَکُمْ اِنَّ هذا لَمَکْرٌ مَکَرْتُمُوهُ فِی الْمَدینَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْهاآ اَهْلَها فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ

فرعون گفت : آیا به او ایمان آوردید ، پیش از آن که به شما اجازه دهم، حتماً این

توطئه ای است که در این شهر(و دیار)چیده اید تا اهلش را از آن بیرون کنید ولی به زودی خواهید دانست .

هنگامی که ضربه تازه ای با پیروزی موسی (علیه السلام)بر ساحران و ایمان آوردن آن ها به موسی (علیه السلام)بر ارکان قدرت فرعون فرود آمد ، فرعون بسیار متوحش و دستپاچه شد ، زیرا می دید اگر عکس العمل شدیدی در برابر این صحنه نشان ندهد ، همه یا بیشتر مردم به موسی (علیه السلام)ایمان خواهند آورد و دیگر مسلط شدن بر اوضاع ، غیرممکن خواهد بود ، لذا بلافاصله دست به دو ابتکار زد ؛

نخست اتهامی که شاید عوام پسند هم بود، به ساحران بست ، سپس با شدیدترین تهدید آن ها را مورد حمله قرار داد ولی برخلاف انتظار فرعون ، ساحران آن چنان مقاومتی در برابر

این دو صحنه از خود نشان دادند که فرعون و دستگاه او را در شگفتی فروبردند و نقشه های آن ها خنثی گشت و به این ترتیب ضربه سومی بر پایه های قدرت لرزان او فرود آمد که در آیات مورد بحث این صحنه به طور جالب ترسیم شده است ؛ نخست می گوید : « فرعون به

ساحران گفت : آیا پیش از این که به شما اجازه دهم ، به او ( موسی (علیه السلام)) ایمان آورده اید » ؟

گویا با تعبیر « بِهِ » ( به او ) نظر دارد موسی (علیه السلام)را فوق العاده تحقیر کند و با جمله « قَبْلَ اَنْ اذَنَ لَکُمْ » شاید می خواهد اظهار دارد که من هم حقیقت جو و حقیقت طلب هستم ، اگر در کار موسی (علیه السلام)واقعیتی وجود داشت ، خودم به مردم اجازه می دادم ایمان بیاورند ، ولی این عجله شما نشان داد که نه تنها حقیقتی در کار نیست ، بلکه یک نوع توطئه و تبانی بر ضد مردم مصر در جریان است . به هر حال جمله بالا نشان می دهد که فرعون جبّار که جنون قدرت طلبی همه وجود او را فراگرفته بود ، می خواست ادعا کند که نه تنها مردم مصر ، حق ندارند بدون اجازه او عملی انجام دهند یا سخنی گویند، بلکه بدون فرمان و اذن او، حق اندیشیدن و فکر کردن و ایمان آوردن را نیز ندارند . و این بالاترین نوع استعمار است که ملتی آن چنان برده و اسیر گردند که حتی حق فکر کردن و اندیشیدن و ایمان قلبی به کسی یا مکتبی را نداشته باشند . این همان برنامه ای است که در « استعمار نو » نیز دنبال می شود یعنی استعمارگران تنها به استعمار اقتصادی و سیاسی و اجتماعی قناعت نمی کنند ، بلکه

می کوشند که ریشه های کار خود را با استعمار فکری تقویت نمایند . در کشورهای سرمایه داری غرب که بعضی گمان می کنند حداقل استعماری از نظر فکر و اندیشه وجود ندارد و هرکس می تواند آزادانه تفکر کند و بیندیشد و انتخاب نماید ، این موضوع به شکل دیگری انجام می شود ، زیرا سرمایه داران بزرگ با تسلط کامل بر مطبوعات مهم ، رادیوها ، تلویزیون ها و به طور کلی وسایل ارتباط جمعی مقاصد و افکار خویش را در لباس آزادی فکر بر مردم تحمیل می کنند و با شستشوی مداوم مغزی مردم آن ها را به سویی که می خواهند می کشانند و این بلای بزرگی است برای دنیای معاصر . سپس فرعون اضافه کرد : « این نقشه ای است که شما در این شهر کشیده اید تا به وسیله آن ، اهل آن را بیرون کنید » ( اِنَّ هذا لَمَکْرٌ مَکَرْتُمُوهُ فِی الْمَدینَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْهاآ اَهْلَها ) . باتوجه به آیه 71 سوره طه که می گوید : « اِنَّهُ لَکَبیرُکُمُ الَّذی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ : موسی (علیه السلام)استاد بزرگ شما است که به شما سِحر آموخته است » ، روشن می شود که منظور فرعون این است که شما یک تبانی و توطئه حساب شده از مدت ها پیش برای تسلط بر اوضاع مصر و گرفتن زمام قدرت به دست داشته اید، نه این که تنها در این چند

روز که شاید موسی (علیه السلام)با ساحران ملاقات مقدماتی داشته است ، ترتیب چنین برنامه ای را داده اید . از این جا روشن می شودکه منظور از « مدینه » ، مجموع کشور مصر است و به اصطلاح "الف و لام" ، به معنی "الف و لام جنس" می باشد و منظور از «لِتُخْرِجُوا مِنْهاآ اَهْلَها» ، تسلط موسی (علیه السلام)و بنی اسرائیل بر اوضاع مصر و بیرون کردن اطرافیان فرعون ازهمه مقامات حساس و یا تبعیدعده ای از آن ها به نقاط دور دست است ، آیه 110 همین سوره که تفسیر آن گذشت ، نیز شاهد این مدعا است . در هر صورت این تهمت به قدری بی اساس و رسوا بود که جز عوام الناس و افراد کاملاًبی اطلاع نمی توانستند آن را بپذیرند، زیرا موسی (علیه السلام)در محیط مصر، حضور نداشت و هیچ کس او را با ساحران ندیده بود و اگر استاد معروف آن ها باشد ، باید همه جا مشهور گردد و بسیاری از مردم او را بشناسند و این ها مطالبی نبود که بتوان آن ها را به این آسانی مکتوم داشت ، زیرا تبانی با یک یا چند نفر به طور مخفیانه امکان دارد، اما باهزاران نفر ساحران مصر که در شهرهای پراکنده و مختلف زندگی داشتند ، آن هم یک چنین تبانی مهمی ، عملاً امکان پذیر نبود . سپس فرعون به طور سربسته اما شدید

ومحکم آن هارا تهدید کرد و گفت : « اما به زودی خواهید فهمید » ( فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ ) .

124 لاَُقَطِّعَنَّ اَیْدِیَکُمْ وَ اَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلافٍ ثُمَّ لاُصَلِّبَنَّکُمْ اَجْمَعینَ

سوگندمی خورم که دست ها و پاهای شما را به طور مخالف( دست راست با پای چپ یا دست چپ با پای راست ) قطع می کنم، سپس همگی شمارا به دارمی آویزم.

تهدیدهای بیهوده

درحقیقت منظور این بوده است که آن ها رابا زجر و شکنجه به قتل برساند و صحنه بسیار هولناک و عبرت انگیزی برای همگان به وجود آورد ، زیرا بریدن دست و پا و سپس به دار آویختن سبب می شد که در انظار مردم خون از بدنشان فواره بزند و آن ها نیز بر فراز دار دست و پا زنند تا زمانی که مرگشان فرارسد ( توجه داشته باشید که دار زدن در آن زمان ، به صورت امروز نبود که طناب را به گردن افراد بیاویزند بلکه به زیر شانه های آن ها قرار می دادند تا به زودی نمیرند ) .

و شاید بریدن دست و پاها به طور مخالف برای این بوده است که این کار سبب می شده ،

دیرتر بمیرند و زجر و شکنجه بیشتر ببینند . قابل توجه این که برنامه ای راکه فرعون در این جا برای مبارزه با ساحرانی که به موسی (علیه السلام)ایمان آورده بودند ، در پیش گرفت ، یک برنامه عمومی در مبارزات ناجوانمردانه جبّاران با طرفداران حق است که ازیک سو از حربه تهمت استفاده می کنند، تا موقعیت حق طلبان را در افکار عمومی تضعیف کنند و از سوی دیگر تکیه بر زور و قدرت و تهدید به قتل و نابودی می نمایند تااراده آن ها را درهم بشکنند ، ولی همان طور که در دنباله داستان موسی (علیه السلام)می خوانیم ، هیچ یک از این دو حربه در طرفداران راستین حق کارگر نگردید و نباید کارگر شود .

125 قالُوا اِنّاآ اِلی رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ

( ساحران ) گفتند : ( مهم نیست ) ما به سوی پروردگارمان بازمی گردیم .

یعنی اگر آخرین تهدید تو عملی شود ، سرانجامش این است که ما در راه خدا و در طریق استقامت و پایمردی در دفاع از آیین او ، شربت شهادت خواهیم نوشید و این نه تنها به ما زیانی نمی رساند و از ما چیزی نمی کاهد ، بلکه سعادت و افتخار بزرگی برای ما محسوب می شود .

126 وَ ما تَنْقِمُ مِنّاآ اِلاّ اَنْ امَنّا بِاآیاتِ رَبِّنا لَمّا جاآءَتْنا رَبَّناآ اَفْرِغْ عَلَیْنا صَبْرا وَ تَوَفَّنا مُسْلِمینَ

تنها ایراد تو به ما، این است که ما به آیات پروردگارخویش هنگامی که برای ماآمد ایمان آورده ایم، بارالها ،پیمانه صبر (و استقامت) را تاآخر برما بریز و ما را مسلمان بمیران (و تا پایان عمر بااخلاص و ایمان بدار).

جمله « تَنْقِمُ » از ماده « نِقْمَت » در اصل به معنی انکار کردن چیزی است به زبان یا به وسیله عمل و مجازات نمودن . « اَفْرِغ » از ماده « اِفْراغ » به معنی ریختن ماده سیالی از ظرف

است ، به طوری که ظرف از آن خالی شود . درواقع می گوید : ما نه اخلالگریم و نه توطئه و تبانی خاصی بر ضد تو کرده ایم و نه محرّک ما برایمان به موسی (علیه السلام)این بوده است که زمام قدرت را به دست گیریم و نه مردم این کشور را از سرزمین خود بیرون کنیم و خودت نیز می دانی که ما این کاره نیستیم ، بلکه ما هنگامی که حق را دیدیم و نشانه های آن را به خوبی شناختیم، به ندای پروردگار خود پاسخ گفتیم و ایمان آوردیم و تنهاگناه ما در نظر تو ،

همین است و بس . در حقیقت آن ها با جمله نخست ، به فرعون نشان دادند که هرگز از تهدید او نمی هراسند و با شهامت ، به استقبال همه حوادث حتی مرگ و شهادت می شتابند و با جمله دوم ، به اتهاماتی که فرعون بر آن ها وارد کرده بود ، باصراحت پاسخ گفتند . سپس روی از فرعون برتافتند و متوجه درگاه پروردگار شدند و از او تقاضای صبر و استقامت کردند ، زیرا می دانستند بدون حمایت و یاری او ، توانایی مقابله با این تهدیدهای سنگین را ندارند . و جالب این که آن ها با جمله « اَفْرِغْ عَلَیْنا صَبْرا » چنین اظهار داشتندکه چون خطر به آخرین درجه رسیده است، تو نیز آخرین درجه صبر و استقامت را به ما مرحمت کن .

استقامت در سایه آگاهی

ممکن است در نخستین برخورد با ماجرای ساحران زمان موسی (علیه السلام)که درپایان ، مؤمنان راستینی ازکار درآمدند ، انسان درشگفتی فرومی رودکه مگر ممکن است در مدتی به این کوتاهی چنین انقلاب و تحولی در فکر و روح انسانی پیدا شود که از صف مخالف کاملاً بریده و درصف موافق گام بگذارد و آن چنان سرسختانه از عقیده تازه خود دفاع کند

که به تمام موقعیت و زندگی خویش پشت پا زند و شربت شهادت را شجاعانه و با چهره ای خندان تا آخرین جرعه بنوشد ؟

ولی اگر به این نکته توجه کنیم که آن ها با سوابق زیادی که در علم سِحر داشتند ، به خوبی به عظمت معجزه موسی (علیه السلام)و حقانیت او پی بردند و از روی آگاهی کامل در این میدان گام گذاشتند ، این آگاهی سرچشمه عشق سوزانی شد که تمام وجود آن ها را دربرگرفت ، عشقی که هیچ حدّ و مرزی را به رسمیت نمی شناسد و مافوق همه خواسته های انسان است . آن ها به خوبی می دانستند در چه راهی گام گذاشته اند و برای چه می جنگند و با چه کسی مبارزه می کنند وچه آینده درخشانی به دنبال این مبارزه در پیش دارند ؟ آری اگر ایمان با آگاهی کامل توأم گردد ، از چنین عشقی سربرمی آورد که این گونه فداکاری ها در راه آن شگفت انگیز نیست . به همین جهت می بینیم آن ها باصراحت و شجاعت ( چنان که در آیه 72 سوره طه آمده است ) گفتند : « سوگند به همان کس که ما را آفریده ، ما هرگز تو را بر دلایل روشنی که از طرف پروردگار به ما رسیده است ، مقدم نخواهیم داشت ، تو هرچه می خواهی ، بکن ، اما بدان

که دایره قدرتت محدود به همین زندگی دنیا است » . و سرانجام چنان که در روایات و تواریخ آمده است ، آن قدر در این راه ایستادگی به خرج دادند که فرعون ، تهدید خود را عملی ساخت و بدن های مُثله شده آنان را در کنار رود نیل بر شاخه های درختان بلند نخل ، آویزان نمود و نام پرافتخار آن ها در دفتر آزاد مردان جهان ثبت شد و به گفته مفسر بزرگ « مرحوم طبرسی » ؛ «کانُوا اَوَّلَ النَّهارِ کُفّارا سَحَرَةً وَ اخِرُ النَّهارِ شُهَداءَ بَرَرَةً: صبحگاهان کافر بودند و ساحر، شامگاهان شهیدان نیکوکار راه خدا » . ولی باید توجه داشت که چنین انقلاب و تحول و استقامتی ، جز در پناه امدادهای الهی ممکن نیست و مسلما آن ها که در مسیر حق گام می گذارند، چنین امدادهایی به سراغ آن ها خواهد شتافت .

127 وَ قالَ الْمَلاَءُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ اَتَذَرُ مُوسی وَ قَوْمَهُ لِیُفْسِدُوا فِی الاَرْضِ وَیَذَرَکَ وَالِهَتَکَ قالَ سَنُقَتِّلُ اَبْناآءَهُمْ وَنَسْتَحْیینِساآءَهُمْ وَاِنّافَوْقَهُمْ قاهِرُونَ

اشراف قوم فرعون(به او)گفتند: آیا موسی (علیه السلام)و قومش را رهامی کنی که درزمین فساد کنند و تو و خدایانت را رها سازند، گفت: بزودی پسرانشان را می کشیم و دخترانشان را زنده

نگه می داریم ( تا خدمت ما کنند ) و ما بر آن ها کاملاً مسلط هستیم .

از این تعبیر به خوبی استفاده می شود که فرعون بعد از شکست در برابر موسی (علیه السلام)مدتی او و بنی اسرائیل را آزاد گذارد ( البته آزادی نسبی ) و آن ها نیز بیکار ننشستند و به تبلیغ آیین موسی (علیه السلام)پرداختند تا آن جا که قوم فرعون از نفوذ و پیشرفت آن ها بیمناک شدند و نزد فرعون آمدند و او را تشویق به شدت عمل در برابر موسی (علیه السلام)و بنی اسرائیل کردند . آیا این دوران آزادی نسبی ، به خاطر ترس و وحشتی بود که در دل فرعون از معجزه کوبنده موسی (علیه السلام)به وجود آمد و یا اختلافی بود که میان مردم مصر و حتی قبطیان درباره موسی (علیه السلام)و آیین او پیدا شده بود و جمعی به او تمایل پیدا کرده بودند و فرعون مشاهده کرد نمی تواند در چنین شرایطی دست به کار شود و شدت عمل به خرج دهد ؟ هر دو احتمال به ذهن فرعون نزدیک است و ممکن است هر دو توأما چنین اثری در فکر فرعون گذارده باشد . به هر حال فرعون با اخطار اطرافیان ، تشویق به شدت عمل در برابر بنی اسرائیل شد و در پاسخ هواخواهانش چنین گفت : « به زودی پسران آن ها را به قتل

می رسانیم و نابود می کنیم و زنانشان را ( برای خدمت ) زنده می گذاریم و ما بر آن ها تسلط کامل داریم » ( قالَ سَنُقَتِّلُ اَبْناآءَهُمْ وَ نَسْتَحْیی نِساآءَهُمْ وَ اِنّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ ) . دراین که منظور از «الِهَتَکَ» ( خدایان تو ) چیست ؟ در میان مفسران گفتگو است ، آن چه با ظاهر آیه موافق تر است ، این است که فرعون هم برای خود بت ها و معبودها و خدایانی داشت، اگرچه باتوجه به آیه 24 سوره نازعات ؛ « اَنَا رَبُّکُمُ الاَعْلی » و آیه 38 سوره قصص ؛ « ما عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ اِلهٍ غَیْری » معلوم می شود که مردم مصر بزرگ ترین خدایشان فرعون بود و یا حداقل او خود را بزرگ ترین معبود مردم مصر می دانست و معبودی برای آن ها در ردیف خودش قائل بود ، اما با این حال او برای خویش معبودهایی انتخاب کرده بود که آن ها را پرستش می کرد . نکته دیگر این که فرعون در این جا دست به یک مبارزه ریشه دار و عمیق می زند و تصمیم بر کاری می گیرد که در آینده به کلی قدرت بنی اسرائیل را درهم بشکند و آن این که مردان جنگی و مبارز را با کشتن فرزندان بنی اسرائیل ریشه کن سازد و تنها زنان و دختران را برای کنیزی و خدمتکاری باقی بگذارد و این آیین هر استعمار نو و کهنه ای است

که افراد مثبت و فعال را از میان برمی دارند و یا روح مردانگی و شهامت را با وسایل گوناگون در آن ها می کشند و افراد غیرفعال را زنده نگه می دارند . البته این احتمال نیز هست که فرعون می خواسته است این سخن به گوش بنی اسرائیل برسد و از دو جهت روحیه آن ها درهم شکسته شود ؛ یکی از نظر کشته شدن پسران و مردان آینده و دیگری از نظر این که نوامیسشان به چنگال دشمن خواهد افتاد . و در هر حال با جمله « اِنّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ » می خواهد وحشت و اضطراب را از دل پیروان خود بردارد و به آن ها اطلاع دهد که کاملاً بر اوضاع مسلط است . در این جا سؤالی پیش می آید و آن این که ؛ چرا فرعون تصمیم بر قتل موسی (علیه السلام)نگرفت و تنها نقشه نابود کردن فرزندان بنی اسرائیل را کشید ؟ از آیات سوره مؤمن به خوبی استفاده می شود که فرعون در آغاز، تصمیم بر قتل موسی (علیه السلام)داشت، ولی اندرزهای توأم با تهدید مؤمن آل فرعون و این که اقدام به قتل موسی (علیه السلام)ممکن است خطرناک واقع شود و او به راستی از طرف خدا باشد و آن چه از مجازات های الهی می گوید ، به قدر کافی در فکر و روح فرعون اثر گذاشت . به علاوه بعد از جریان پیروزی موسی (علیه السلام)بر ساحران ، این خبر در

همه جا منعکس گردید و در مورد طرفداری و مخالفت با موسی (علیه السلام)در میان مردم مصر اختلاف افتاد، شاید فرعون ازاین بیم داشت که اگربخواهد تصمیم حادّی بر ضد موسی (علیه السلام)بگیرد ، با واکنش شدیدی که از طرف مردمی که تحت تأثیر او واقع شده اند ، روبه رو گردد ، به این جهات از تصمیم بر قتل موسی (علیه السلام)منصرف گردید .

128 قالَ مُوسی لِقَوْمِهِ اسْتَعینُوا بِاللّهِ وَ اصْبِرُوآا اِنَّ الاَرْضَ لِلّهِ یُورِثُها مَنْ یَشاآءُ مِنْ عِبادِهِ وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقینَ

موسی (علیه السلام)به قوم خود گفت: از خدا یاری جویید و استقامت پیشه کنیدکه زمین از آنِ خدا است و آن را به هر کس بخواهد (و شایسته بداند) واگذار می کند و سرانجام ( نیک ) برای پرهیزکاران است .

این سه شرط که یکی از آن ها در زمینه عقیده ( استعانت جستن از خدا ) و دیگری در زمینه اخلاق ( صبر و استقامت ) و دیگری در زمینه عمل ( تقوا و پرهیزکاری ) است ، تنها شرط پیروزی قوم بنی اسرائیل به دشمن نبود بلکه هر قوم و ملتی بخواهند بر دشمنانشان

پیروز شوند ، بدون داشتن این برنامه سه ماده ای ، امکان ندارد افراد بی ایمان و مردم سست و ترسو و ملت های آلوده و تبهکار ، اگر هم پیروز گردند ، موقتی و ناپایدار خواهد بود . قابل توجه این که این سه شرط هرکدام فرع بر دیگری است ، پرهیزگاری بدون استقامت در برابر شهوات و زرق و برق جهان ماده ، ممکن نیست همان طور که صبر و استقامت نیز بدون ایمان به خدا ، بقاء و دوام ندارد .

129 قالُوا اوُذینا مِنْ قَبْلِ اَنْ تَأْتِیَنا وَ مِنْ بَعْدِ ماجِئْتَنا قالَ عَسی رَبُّکُمْ اَنْ یُهْلِکَ عَدُوَّکُمْ وَ یَسْتَخْلِفَکُمْ فِی الاَرْضِ فَیَنْظُرَ کَیْفَ تَعْمَلُونَ

گفتند: پیش از آن که به سوی ما بیایی، آزار دیدیم و(هم اکنون) پس از آمدنت نیز آزار می بینیم ( کِی این آزارها سرخواهد آمد ؟ ) گفت : امید است پروردگارتان دشمن شما را هلاک کند و شما را در زمین جانشین ( آن ها ) سازد و بنگرد چگونه عمل می کنید ؟

گویا بنی اسرائیل مانند بسیاری از مردم انتظار داشتند که با قیام موسی (علیه السلام) یک شبه همه کارها روبه راه شود ، فرعون از بین برود ، فرعونیان نابود شوند و کشور پهناور مصر با

تمام ذخایرش در اختیار بنی اسرائیل قرار گیرد ، همه این ها از طریق اعجاز ، صورت گیرد و گردی هم به صورت بنی اسرائیل ننشیند . ولی موسی (علیه السلام)به آن ها فهماند با این که سرانجام پیروز خواهند شد ، اما راه درازی در پیش دارند و این پیروزی طبق سنت الهی در سایه استقامت و کوشش و تلاش به دست خواهد آمد ، همان طور که آیه مورد بحث می گوید : « موسی (علیه السلام)گفت امید است پروردگار شما دشمنتان را نابود کند و شما را جانشینان آن ها در زمین قرار دهد » ( قالَ عَسی رَبُّکُمْ اَنْ یُهْلِکَ عَدُوَّکُمْ وَ یَسْتَخْلِفَکُمْ فِی الاَرْضِ ) .

ذکر کلمه « عَسی » ( شاید و امید است ) همانند کلمه « لَعَلَّ » که در بسیاری از آیات قرآن آمده است ، درحقیقت اشاره به این است که این پیروزی و موفقیت ، شرایطی دارد که بدون آن شرایط ، به آن نخواهند رسید ( شرح بیشتر در این باره را در « تفسیر نمونه » ، ذیل آیه 84

سوره نساء مطالعه فرمایید ) . و در پایان آیه می فرماید : خداوند این نعمت ها را به شما خواهد داد و آزادی از دست رفته را به شما برمی گرداند ، « تا ببینید چگونه عمل خواهید کرد » ( فَیَنْظُرَ کَیْفَ تَعْمَلُونَ ) .

یعنی پس از پیروزی ، دوران آزمایش شما شروع خواهد شد ، آزمایش ملتی فاقد همه چیز که در پرتو هدایت الهی همه چیز را پیدا کرده است . این تعبیر ضمنا اشعاری به این دارد که در آینده از بوته این آزمایش خوب بیرون نخواهید آمد و شما هم به هنگام قدرت یافتن ، همچون دیگران دست به ظلم و فساد خواهید زد .

130 وَ لَقَدْ اَخَذْناآ الَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنینَ وَ نَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ

و ما نزدیکان فرعون ( و قوم او ) را به خشکسالی و کمبودمیوه ها گرفتار کردیم ، شاید متذکر گردند .

مجازات های بیدارکننده

کلمه « اآل » در اصل « اَهْل » بوده و سپس به اصطلاح قلب شده و به این صورت در آمده است و اهل ، به معنی نزدیکان و خاصان انسان است ، اعم از این که بستگان نزدیک او باشند و یا همفکران و همگامان و اطرافیان . «سِنین» جمع «سَنَة» به معنی سال است ولی معمولاً هنگامی که با کلمه « اَخْذ » ( گرفتن ) به کار می رود ، به معنی گرفتار قحطی و

خشکسالی شدن می آید، بنابراین «اَخَذَهُ السَّنَةَ» ( سال او را گرفت ) یعنی گرفتار خشکسالی شد و شاید علت آن ، این باشد که سال های قحطی در برابر سال های عادی و معمولی کم است ، بنابراین اگر منظور از سال ، سال های عادی باشد ، چیز تازه ای نیست و از آن معلوم می شود که منظور سال های فوق العاده یعنی قحطی است . یک قانون کلی الهی در مورد تمام پیامبران این بوده است که به هنگامی که با مخالفت ها روبه رو می شدند ، خداوند برای تنبّه و بیداری اقوام سرکش ، آن ها را گرفتار مشکلات و ناراحتی ها می ساخته تا در خود احساس نیاز کنند و فطرت توحید که به هنگام رفاه و آسایش زیر پوشش غفلت قرار می گیرد ، آشکار گردد و به ضعف و ناتوانی خویش پی ببرند و متوجه مبدأ قادر و توانایی که تمام نعمت ها از ناحیه او است ، شوند . با این که خشکسالی و قحطی، دامان همه فرعونیان را گرفت ، ولی در آیه فوق ، تنها سخن از نزدیکان و خاصان او به میان آمده است ، اشاره به این که آن چه مهم است ، این است که آن ها بیدار شوند زیرا نبض سایر مردم به دست آن ها است ، آن ها هستند که می توانند دیگران را گمراه سازند و یا به راه آورند و به همین جهت تنها سخن از آنان به

میان آمده ، اگرچه دیگران هم گرفتار همین عواقب بودند . این نکته را نیز نباید از نظر دور داشت که خشکسالی برای مصر ، بلای بزرگی محسوب می شد ، زیرا مصر یک کشور کاملاً کشاورزی بود و خشکسالی همه طبقات آن را تحت فشار شدید قرار می داد ، ولی مسلماً آل فرعون که صاحبان اصلی زمین ها و منافع آن بودند ، بیش از همه زیان می دیدند . ضمنا از آیه فوق معلوم می شود که خشکسالی ، چند سال ادامه یافت زیرا « سِنین » جمع است ، به خصوص این که « نَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ » ( کمبود میوه ها ) نیز به آن اضافه شده ، زیرا خشکسالی های موقت ممکن است در درختان کمتر اثر بگذارد ، اما هنگامی که طولانی گردد ، درختان را نیز از بین می برد ، این احتمال نیز وجود دارد که علاوه بر خشکسالی ، آفتی میوه های آن ها را فراگرفته باشد . جمله « لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ » گویا اشاره به این نکته است که توجه به حقیقت توحید در روح آدمی ، از آغاز وجود دارد ، سپس به خاطر تربیت های نادرست و یا مستی نعمت ، آن را فراموش می کند، اما به هنگام گرفتاری درچنگال مشکلات مجددا یادآور می شود و ماده « تَذَکُّر » که به مفهوم یادآوری است ، مناسب همین معنی

می باشد . قابل توجه این که در ذیل آیه 94 ، جمله « لَعَلَّهُمْ یَضَّرَّعُونَ » ( شاید در پیشگاه خدا خضوع کنند و تسلیم شوند ) آمده که درواقع یکی مقدمه دیگری می باشد، زیرا نخست انسان، « متذکّر » می شود و بعد در مقام « خضوع و تسلیم » و یا تقاضا از پروردگار برمی آید .

131 فَاِذا جاآءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِهِ وَ اِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ یَطَّیَّرُوا بِمُوسی وَ مَنْ مَعَهُ اَلا اِنَّما طاآئِرُهُمْ عِنْدَ اللّهِ وَ لکِنَّ اَکْثَرَهُمْ لا یَعْلَمُونَ

اما (آن ها نه تنها پندنگرفتند، بلکه) هنگامی که نیکی ( ونعمت ) به آن ها می رسید، می گفتند: به خاطر خودما است ،ولی موقعی که بدی (و بلا) به آن ها می رسید، می گفتند: ازشومی موسی (علیه السلام)و کسان او است ، بگو : سرچشمه همه این فال های بدنزد خدا است (و شما را به خاطر اعمال بدتان کیفر می دهد)اما اکثر آن ها نمی دانند .

« یَطَّیَّرُوا » از ماده « تطیر » به معنی فال بد زدن است و ریشه اصلی آن ، کلمه « طیر » به معنی پرنده می باشد و از آن جا که عرب ، فال بد را غالبا به وسیله پرندگان می زد ، گاهی صدا

کردن کلاغ را به فال بد می گرفت و گاهی پریدن پرنده ای را از دست چپ نشانه تیره روزی

می پنداشت ، کلمه « تطیر » به معنی فال بد زدن به طور مطلق آمده است . قابل توجه این که این طرز تفکر ، مخصوص فرعونیان نبود ، هم اکنون در میان اقوام خودخواه و گمراه نیز این موضوع به وضوح دیده می شودکه برای قلب حقایق و گمراه ساختن وجدان خویش یا دیگران، هر زمان پیروزی نصیبشان شود، آن را مرهون لیاقت و کاردانی خویش می دانند ، هرچند لیاقت آن ها کمترین اثری در آن پیروزی نداشته باشد و به عکس هر بدبختی دامنشان را می گیرد ، فورا به بیگانگان و دست های مرموز و یا آشکار دشمن نسبت می دهند ، هرچند خودشان عامل اصلی بدبختی بوده باشند .

قرآن مجید می گوید : دشمنان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نیز در برابر او چنین منطقی داشتند (78/نساء) و در جای دیگر می گوید : انسان های منحرف ، این چنین هستند (50/فصّلت) و این درحقیقت یکی از مظاهر بارز روح خودخواهی و لجاجت است .

فال نیک و بد

شاید همیشه درمیان انسان ها و اقوام مختلف، فال نیک و بد رواج داشته است ، اموری

را به فال نیک می گرفتند و دلیل بر پیروزی و پیشرفت کار می دانستند و اموری را به فال بد می گرفتند و دلیل بر شکست و ناکامی و عدم پیروزی می پنداشتند درحالی که هیچ گونه رابطه منطقی در میان پیروزی و شکست با این گونه امور وجود نداشت و مخصوصا در قسمت فال بد ، غالبا جنبه خرافی و نامعقول داشته و دارد . این دو گرچه اثر طبیعی ندارند ، ولی بدون تردید اثر روانی می توانند داشته باشند ، فال نیک غالبا مایه امیدواری و حرکت است ولی فال بد، موجب یأس و نومیدی و سستی و ناتوانی است . شاید به خاطر همین موضوع است که در روایات اسلامی از فال نیک نهی نشده، اما فال بد به شدت محکوم گردیده است، در حدیث معروفی از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده : « تَفَأَّلُوا بِالْخَیْرِ تَجِدُوهُ : کارها را به فال نیک بگیرید ( و امیدوار باشید ) تا به آن برسید » جنبه اثباتی این موضوع منعکس است و در حالات خود پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله و پیشوایان اسلام علیهم السلام نیز دیده می شود که گاهی مسائلی را به فال نیک می گرفتند ، مثلاً در جریان برخورد مسلمانان با کفار مکه در سرزمین «حُدَیْبِیَّة» می خوانیم ، هنگامی که « سهیل بن عمرو » به عنوان نماینده کفار مکه به سراغ پیامبر صلی الله علیه و آله

آمد و حضرت از نام او آگاه گردید، فرمود: « قَدْ سَهْلَ عَلَیْکُمْ وَ اَمْرُکُمْ : از نام "سهیل" من تفأل می زنم که کار بر شما سهل و آسان می گردد » .⁽¹⁾دانشمند معروف « دمیری » که از نویسندگان قرن هشتم هجری است ، در یکی از نوشته های خود اشاره به همین مطلب کرده و می گوید : این که پیامبر صلی الله علیه و آله فال نیک را دوست می داشت ، به خاطر آن بود که انسان هرگاه امیدوار به فضل پروردگار باشد ، در راه خیر گام برمی دارد و هنگامی که امید خود را از پروردگار قطع کند ، در راه شر خواهد افتاد و فال بد زدن ، مایه سوءظن و موجب انتظار بلا و بدبختی کشیدن است .⁽²⁾اما در مورد فال بد که عرب آن را « تطیر » و « طیره » می نامد ، در روایات اسلامی -- همان طور که گفتیم -- شدیدا مذمت شده ، همان طور که در قرآن مجید نیز کرارا به آن اشاره گردیده و محکوم شده است ⁽³⁾، از جمله در حدیثی می خوانیم که پیغمبر گرامی صلی الله علیه و آله .

فرمود : « اَلطَّیْرَةُ شِرْکٌ : فال بد زدن ( و آن را مؤثر در سرنوشت آدمی دانستن ) یک نوع شرک به خدا است » .⁽¹⁾و نیز می خوانیم که اگر فال بد ، اثری داشته باشد ، همان اثر روانی است ، امام صادق (علیه السلام) فرمود : « اَلطَّیْرَةُ عَلی ما تَجْعَلُها اِنْ هَوَّنْتَها تَهَوَّنَتْ وَ اِنْ شَدَّدْتَها تَشَدَّدَتْ وَ اِنْ لَمْ تَجْعَلْها شَیْئا لَمْ تَکُنْ شَیْئا : فال بد اثرش به همان اندازه است که آن را می پذیری ، اگر آن را سبک بگیری، کم اثرخواهدبود و اگرآن را محکم بگیری، پراثر و اگربه آن اعتنانکنی، هیچ اثری نخواهدداشت » .⁽²⁾در اخبار اسلامی از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده است که راه مبارزه با فال بد ، بی اعتنایی است ، از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود : « ثَلاثٌ لا یَسْلَمُ مِنْها اَحَدٌ الطَّیْرَةُ وَ الْحَسَدُ وَ الظَّنُّ قیلَ فَما نَصْنَعُ قالَ : اِذا تَطَیَّرْتَ فَامْضِ وَ اِذا حَسَدْتَ فَلا تَبْغِ وَ اِذا ظَنَنْتَ فَلا تُحَقِّقْ : سه چیز است که هیچ کس از آن سالم نمی ماند ( و وسوسه های آن در درون قلب غالب اشخاص پیدا می شود ) فال بد و حسد و سوءظن .

است ، عرض کردند : پس چه کنیم ؟ فرمود : هنگامی که فال بد زدی ، اعتنا مکن و بگذر و هنگامی که حسد در دلت پیدا شد ، عملاً کاری برطبق آن انجام مده و هنگامی که سوءظن پیدا کردی ، آن را نادیده بگیر » . عجیب این است که موضوع فال نیک و بد، حتی درکشورهای پیشرفته صنعتی و در میان افراد به اصطلاح روشنفکر و حتی نوابغ معروف وجود داشته و دارد ، از جمله در میان برخی از غربی ها ، رد شدن از زیر نردبان و افتادن نمکدان و هدیه دادن چاقو ، به شدت به فال بد گرفته می شود . البته وجود فال نیک همان طور که گفتیم ، مسأله مهمی نیست بلکه غالباً اثر مثبت دارد ولی با عوامل فال بد همیشه باید مبارزه کرد و آن ها را از افکار دورساخت و بهترین راه برای مبارزه با آن، تقویت روح توکل و اعتماد بر خدا در دل ها است ، همان طور که در روایات اسلامی نیز به آن اشاره شده است .

132 وَ قالُوا مَهْما تَأْتِنا بِهِ مِنْ ایَةٍ لِتَسْحَرَنا بِها فَما نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنینَ

و گفتند: هرزمان آیتی برای ما بیاوری که سِحرمان کنی،مابه توایمان نمی آوریم.

هنگامی که مرحله اول یعنی خشکسالی و زیان های مالی در آن ها ، اثر بیدارکننده

نگذاشت ، نوبت مرحله دوم که مجازات های سخت تر و شدیدتر بود ، فرارسید و خداوند آن ها را به بلاهای پی درپی و کوبنده که به طور متناوب نازل می شد ، گرفتار ساخت ، اما متأسفانه باز هم بیدار نشدند . لحن آیات و قرائن چنین نشان می دهد که دستگاه تبلیغاتی فرعون که مسلماً با تناسب آن زمان ، مجهزترین دستگاه تبلیغاتی بود و نظام حاکم مصر، کاملاً از آن بهره برداری می کرد، در همه جا بسیج شده بود که تهمت سِحر را به عنوان یک شعار عمومی بر ضد موسی (علیه السلام) پخش کند ، زیرا هیچ وصله ای مناسب تر از آن ، برای معجزات موسی (علیه السلام)نیافته بود تا بدین وسیله جلوی نفوذ او را در قلوب مردم بگیرند .

133 فَاَرْسَلْنا عَلَیْهِمُ الطُّوفانَ وَ الْجَرادَ وَ الْقُمَّلَ وَ الضَّفادِعَ وَ الدَّمَ ایاتٍ مُفَصَّلاتٍ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کانُوا قَوْما مُجْرِمینَ

سپس (بلاها را پشت سر هم بر آن ها نازل کردیم) طوفان و ملخ و آفت گیاهی و قورباغه ها و خون را که نشانه هایی از هم جدابودند ، بر آن ها فرستادیم ( ولی باز بیدار نشدند ) و تکبر ورزیدند و جمعیت گنهکاری بودند .

بلاهای پی درپی و رنگارنگ

« طُوفان » از ماده « طَوْف » به معنی موجود گردنده و طواف کننده است ، سپس به هر حادثه ای که انسان را احاطه کند ، طوفان گفته شده ، ولی در لغت عرب بیشتر به سیلاب ها و امواج گردنده و کوبنده ای گفته می شود که خانه ها را ویران می کند و درختان را از ریشه برمی کند ( اگرچه در زبان فارسی امروز ، طوفان بیشتر به بادهای شدید و کوبنده اطلاق می گردد ) . سپس « ملخ را بر زراعت هاو درختان آن ها مسلط ساخت » ( وَ الْجَرادَ ) . در روایات وارد شده است ، آن چنان ملخ به جان درختان و زراعت ها افتاد که همه را از شاخ و برگ خالی کرد، حتی بدن آن ها را نیز آزار می داد ، آن چنان که داد و فریاد آن ها بلند شده بود . هر بار که بلایی فرا می رسید ، دست به دامن موسی (علیه السلام)می زدند تا از خدا بخواهد رفع بلا کند ، بعد از طوفان و ملخ خوارگی ، نیز همین تقاضا را کردند و موسی (علیه السلام)پذیرفت و بلا برطرف شد ، ولی باز دست از لجاجت خویش برنداشتند . بار سوم « قُمَّل » را بر آن ها مسلط ساخت ( وَ الْقُمَّلَ ) . در این که منظور از « قُمَّل » چیست ، میان مفسران گفتگو است،

ولی ظاهر این است که یک نوع آفت نباتی بوده که به غلاّت آن ها افتاد و همه را فاسد کرد . هنگامی که امواج این بلا فرونشست و باز ایمان نیاوردند ، بار دیگر خداوند نسل قورباغه را آن چنان افزایش داد که به صورت یک بلا ، زندگی آن ها را فراگرفت ( وَ الضَّفادِعَ ) . «ضَفادِع» جمع «ضفدع» به معنی قورباغه است ، این کلمه به صورت جمع در آیه فوق آمده ، ولی عذاب های دیگر به صورت مفرد ذکر شده است و شاید دلیل بر آن باشد که انواع مختلفی از قورباغه هارا خداوند براین هامسلط ساخت. همه جا قورباغه های کوچک و بزرگ ، حتی در خانه ها و اتاق ها و سفره ها و ظروف غذا مزاحم آنان بود ، آن چنان که دنیا بر آنان تنگ شد ولی باز در برابر حق زانو نزدند و تسلیم نشدند . در این هنگام خدا خون را برآن ها مسلط ساخت ( وَ الدَّمَ ) . بعضی گفته اند : بیماری « رُعاف » ( خون دماغ شدن ) به صورت یک بیماری عمومی درآمد و همگی گرفتار آن شدند ، ولی بیشتر روات و مفسران گفته اند : رودخانه عظیم نیل به رنگ خون درآمد ، آن چنان که برای هیچ مصرفی قابل استفاده نبود . و در پایان می فرماید : « این آیات و معجزات آشکار و نشانه های حقانیت

موسی (علیه السلام)را به آن ها نشان دادیم ، اما آن ها در برابر آن تکبر ورزیدند و از قبول حق ، سر باز زدند و جمعیت مجرم و گنهکاری بودند » ( ایاتٍ مُفَصَّلاتٍ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کانُوا قَوْما مُجْرِمینَ ) . در بعضی از روایات می خوانیم که هرکدام از این بلاها ، در یک سال واقع می شد ، یعنی یک سال طوفان و سیلاب ، سال دیگر ملخ خوارگی و سال بعد آفات نباتی و همچنین ، ولی در بعضی دیگر از روایات می خوانیم که میان هریک از این ها با دیگری ، یک ماه بیشتر فاصله نبود ، ولی در هر حال شک نیست که در فواصل مختلف و جدا از یکدیگر ( چنان که قرآن می گوید مفصّلات ) صورت گرفت ، تا مهلت کافی برای تفکر و تنبّه و بیداری داشته باشند . قابل توجه این که در روایات می خوانیم که این بلاها تنها دامان فرعونیان را می گرفت و بنی اسرائیل از آن برکنار بودند ، شک نیست که این یک نوع اعجاز بوده ، اما قسمتی از آن را می توان با توجه به نکته زیر توجیه علمی نمود ، زیرا می دانیم در کشوری با مشخصات مصر ، بهترین نقطه زیبا و مورد توجه همان دو طرف شط عظیم نیل بوده است که در اختیار فرعونیان و قبطی ها قرار داشت ، قصرهای زیبا و خانه های مجلّل و باغ های

خرّم و مزارع آباد را درهمین منطقه می ساختند و طبعا به بنی اسرائیل که بردگان آن ها بودند ، از زمین های دورافتاده و بیابان ها و نقاط کم آب ، سهمی می رسید . طبیعی است هنگامی که طوفان و سیلاب برخاست ، از همه نزدیک تر به کام خطر دو طرف شط عظیم نیل بوده و همچنین قورباغه ها از شط برخاستند و اثر خونابه شدن شط قبل از همه در خانه های فرعونیان نمایان شد و اما ملخ و آفات نباتی نیزدر درجه اول متوجه نقاط سرسبزتر و پربرکت تر می شود.

134 وَ لَمّا وَقَعَ عَلَیْهِمُ الرِّجْزُ قالُوا یا مُوسَی ادْعُ لَنا رَبَّکَ بِما عَهِدَ عِنْدَکَ لَئِنْ کَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَکَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَکَ بَنی اِسْراآئیلَ

هنگامی که بلا بر آن ها مسلط می شد، می گفتند: ای موسی (علیه السلام)،از خدایت برای ما بخواه به عهدی که با تو کرده، رفتار کند،اگر این بلا را از ما مرتفع سازی، قطعا به تو ایمان می آوریم و بنی اسرائیل را با تو خواهیم فرستاد .

« رِجْز » در معانی زیادی به کار رفته است ؛ بلاهای سخت ، طاعون ، بت و بت پرستی،

وسوسه شیطان، برف یاتگرگ سخت . ولی همه این ها مصداق های مختلفی است از مفهومی که ریشه اصلی آن را تشکیل می دهد ، زیرا ریشه اصلی آن ، به طوری که « راغب » در کتاب « مفردات » گفته ، همان اضطراب است و به گفته « طبرسی » در « مجمع البیان » مفهوم اصلیش انحراف از حق می باشد ، بنابراین اگر به مجازات و کیفر و بلا ، « رِجْز » گفته می شود ، برای این است که بر اثر انحراف از حق و ارتکاب گناه ، دامان انسان را می گیرد ، همچنین بت پرستی یک نوع انحراف از حق و اضطراب در عقیده است و نیز به همین جهت عرب ها به یک نوع بیماری که به شتر دست می دهد و سبب لرزش پای او می گردد تا آن جا که مجبور است گام ها را کوتاه بردارد ، گاهی راه برود و گاهی توقف کند ، « رَجَز » می گویند و این که ملاحظه می کنیم به اشعار جنگی ، « رَجَز » اطلاق می شود ، آن نیز به خاطر آن است

که دارای مقطع های کوتاه و نزدیک به هم می باشد .

فرعونیان هنگامی که در چنگال بلا گرفتار می شدند -- مانند همه تبهکاران -- موقتا از خواب غفلت بیدار می گشتند و به دست و پا می افتادند و از موسی (علیه السلام) می خواستند که

دست به دعا بردارد و نجات آن ها را از خدا بخواهد ، اما همین که طوفان بلا و امواج حوادث فرومی نشست ، همه چیز را فراموش کرده ، به حال اول بازمی گشتند . منظور از «رِجْز» در آیات فوق ، ظاهرا همان مجازات های بیدارکننده پنج گانه ای است که در آیات قبل به آن اشاره شد ، اگرچه بعضی از مفسران احتمال داده اند که اشاره به بلاهای دیگری باشد که خداوند بر آن ها نازل کرد که در آیات گذشته به آن اشاره نشده است ، از جمله بلای طاعون و یا برف و تگرگ شدید و مرگبارکه در تورات نیز به قسمت اخیر اشاره شده است . در مورد جمله «بِما عَهِدَ عِنْدَکَ» و این که منظور ازآن عهد الهی که نزد موسی (علیه السلام)بوده ، چیست ، مفسران گفتگو کرده اند ، آن چه نزدیک تر به نظر می رسد ، این است که منظور از آن ، وعده ای است که خدا به موسی (علیه السلام)داده بود که اگر دعا کند ، دعایش به اجابت می رسد ولی این احتمال را نیز داده اند که منظور از « عَهْد » ، همان عهد « نبوّت » است و باء ، "باء قسم" می باشد ، یعنی « تو را به حق مقام نبوّتی که داری ، سوگند می دهیم » که برای برطرف شدن این حوادث دردناک ، دعا کن .

135 فَلَمّا کَشَفْنا عَنْهُمُ الرِّجْزَ اِلیآ اَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ اِذا هُمْ یَنْکُثُونَ

اما هنگامی که بلا را پس از مدت معینی که به آن می رسیدند، از آن ها برمی داشتیم، پیمان خویش را می شکستند.

پیمان شکنی های مکرر

« نَکْث » در اصل به معنی باز کردن ریسمان تابیده است و سپس به معنی شکستن پیمان به کار رفته است . جمله « اِلی اَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ » اشاره به این است که موسی (علیه السلام)برای آن ها مدتی تعیین می کرد و می گفت: در فلان وقت ، این بلا برطرف خواهد شد ، برای این که کاملاً روشن شود این دگرگونی تصادفی نبوده ، بلکه به برکت درخواست او از خدا بوده است . جمله « اِذا هُمْ یَنْکُثُونَ » با توجه به این که « یَنْکُثُونَ » فعل مضارع است و دلیل بر استمرار می باشد، نشان می دهد که آن ها مکرر با موسی (علیه السلام)پیمان می بستند ، سپس آن را می شکستند ، به طوری که پیمان شکنی جزء برنامه آن ها شده بود .

136 فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَاَغْرَقْناهُمْ فِی الْیَمِّ بِاَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِاآیاتِنا وَ کانُوا عَنْها غافِلینَ

سرانجام ما از آن ها انتقام گرفتیم و آن ها را در دریا غرق کردیم، زیرا آیات ما

را تکذیب کردند و از آن غافل بودند .

به طوری که از متون لغت و کتب احادیث استفاده می شود ، « یَم » به معنی دریا است و بر رودخانه های عظیم همانند نیل نیز اطلاق می شود ، اما در این که « یَم » یک لغت عربی

است یا سریانی یا هیروگلیفی ، در میان دانشمندان گفتگو است ، نویسنده « المَنار » از یکی از دانشمندان معروف مصری که وجوه اشتراک لغات هیروگلیفی و عربی را جمع آوری کرده و کتاب « معجم الکبیر » را در این زمینه تألیف نموده ، نقل می کند که او پس از تحقیق ، لغت « یَم » را در زبان قدیم مصر به معنی دریا پیداکرده است .

بنابراین چون این جریان مربوط به مصر بوده ، قرآن از لغات آن ها در بیان این حادثه استفاده کرده است . « اِنْتِقام » در لغت عرب به معنی مجازات و کیفر دادن است نه آن چنان که در فارسی امروز از آن فهمیده می شود. نه این که به راستی غافل بودند، زیرابارها با وسایل مختلف ، موسی (علیه السلام) به آن ها گوشزد کرده بود، بلکه عملاً همچون غافلان بی خبر ، کمترین توجهی به آیات خدا نداشتند . شک نیست که منظور از انتقام الهی ، این نیست که

خداوند همانند اشخاص کینه توز به مقابله برخیزد و در برابر اعمال دیگران واکنش نشان دهد ، بلکه منظور از انتقام الهی ، آن است که جمعیت فاسد و غیرقابل اصلاح را که در نظام آفرینش حق حیات ندارند ، نابود سازند.

137 وَ اَوْرَثْنَاالْقَوْمَ الَّذینَ کانُوا یُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الاَرْضِ وَ مَغارِبَهَا الَّتی بارَکْنا فیها وَ تَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ الْحُسْنی عَلی بَنیآاِسْراآئیلَ بِما صَبَرُوا وَ دَمَّرْناما کانَ یَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ وَ ما کانُوا یَعْرِشُونَ

و مشرق ها و مغرب های پربرکت زمین را به آن قوم تضعیف شده ( زیر زنجیر ظلم و ستم ) واگذار کردیم و وعده نیک پروردگارت بر بنی اسرائیل ، به خاطر صبر و استقامتی که نشان دادند ، تحقق یافت و آن چه فرعونیان ( از کاخ های مجلل ) می ساختند و آن چه از باغات داربست دار فراهم ساخته بودند ، درهم کوبیدیم .

سرانجام دردناک قوم فرعون

« اِرْث » در لغت به معنی مالی است که بدون تجارت و معامله از کسی به کسی می رسد ،

اعم از این که از مردگان باشد یا از زندگان . « دَمَّرْنا » از ماده « تَدْمیر » به معنی هلاک کردن و نابود ساختن است . « صُنْع » آن چنان که « راغب » در کتاب « مفردات » گفته ، ( غالبا ) به معنی کارهای جالب می آید و در آیه فوق به معنی معماری های زیبا و چشم گیر عصر فرعونیان آمده است . « ما یَعْرِشُونَ » در اصل به معنی درختان و باغ هایی است که به وسیله نصب داربست ها برپا می شوند و منظره پرشکوهی دارند . « یُسْتَضْعَفُونَ » که از ماده « اِسْتِضْعاف » گرفته شده، معادل کلمه « اِسْتِعْمار » است که درعصر و زمان ما به کارمی رود و مفهوم آن ، این است که قومی ستم پیشه جمعیتی را تضعیف کنند تا بتوانند از آن ها در مسیر مقاصدشان بهره کشی نمایند ، منتها این تفاوت را با کلمه استعمار دارد که استعمار ، ظاهرش به معنی آباد ساختن است و باطنش به معنی ویرانگری ، ولی استضعاف ظاهر و باطنش هردو یکی است و تعبیر به « کانُوا یُسْتَضْعَفُونَ » اشاره به این است که فرعونیان به طور مداوم آن ها را در ضعف و ناتوانی نگه می داشتند ، ضعف و ناتوانی فکری و اخلاقی و اقتصادی از هر نظر و در تمام جهات . و تعبیر به « مَشارِقَ الاَرْضِ وَ مَغارِبَها » ( مشرق ها و مغرب های زمین ) اشاره به

سرزمین های وسیع و پهناوری است که در اختیار فرعونیان بود ، زیرا سرزمین های کوچک ، مشرق ها و مغرب های مختلف و به تعبیر دیگر افق های متعدد ندارد ، اما یک سرزمین پهناور ، حتما اختلاف افق و مشرق ها و مغرب ها ، به خاطر خاصیت کرویت زمین خواهد داشت ، به همین دلیل است که ما این تعبیر را کنایه از وسعت سرزمین فراعنه گرفتیم . و جمله « بارَکْنا فیها » اشاره به آبادی فوق العاده این منطقه یعنی مصر و شام است که هم در آن زمان و هم در این زمان از مناطق پربرکت دنیا محسوب می شود و به طوری که بعضی از مفسران نوشته اند ، در آن روز کشور فراعنه به قدری وسعت داشت که سرزمین شامات را هم دربرمی گرفت .

بنابراین منظور حکومت بر تمام کره زمین نبوده است ، زیرا این موضوع مسلما برخلاف تاریخ است ، بلکه منظور حکومت بنی اسرائیل بر سراسر سرزمین فراعنه می باشد . سپس می گوید : « وعده نیک پروردگار تو در زمینه پیروزی بنی اسرائیل -- به خاطر صبر و استقامتی که نشان دادند -- تحقق یافت » ( وَ تَمَّتْ

کَلِمَتُ رَبِّکَ الْحُسْنی عَلی بَنیآ اِسْراآئیلَ بِما صَبَرُوا ) .

و این همان وعده ای است که در آیات قبل ( 128 و 129 این سوره ) به آن اشاره شده است . گرچه دراین آیه تنها سخن از بنی اسرائیل وسرانجام استقامت آن ها در برابر فرعونیان به میان آمده ولی به طوری که از آیات دیگر قرآن استفاده می شود ، این موضوع اختصاص به قوم و ملتی ندارد، بلکه هرجمعیت مستضعفی به پاخیزند وبرای آزادی خود از چنگال

اسارت و استعمار کوشش کنند و در این راه استقامت و پایمردی نشان دهند ، سرانجام پیروز خواهند شد و سرزمین هایی که به وسیله ظالمان و ستمگران اشغال شده است ، آزاد می گردد . و در پایان آیه اضافه می کند ؛ « ما قصرهای زیبای فرعون و فرعونیان و کاخ های مجلّل و بناهای پرزرق و برق و جالب آن ها و همچنان باغات پرشکوهشان را نابود ساختیم » ( وَ دَمَّرْنا ما کانَ یَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ وَ ما کانُوا یَعْرِشُونَ ) .

در این جا این سؤال پیش می آید که نابودی این کاخ ها و آن باغ ها، اولاً با چه وسیله ای بوده و ثانیا چه ضرورتی داشته است ؟ درپاسخ می گوییم: بعید نیست زلزله هاو سیلاب های

جدیدی این وضع را ایجاد کرده باشد و ضرورت آن از این جا روشن می شود که تمام فرعونیان در دریا غرق نشدند ، بلکه خود فرعون و جمعی از خاصان و لشکریان او که در تعقیب موسی (علیه السلام)بودند ، از میان رفتند و مسلما اگر قدرت مالی و اقتصادی باقی ماندگان که تعداد نفوس آن ها در سراسر مصر بسیار زیاد بود ، برجا می ماند ، باز توانایی این را داشتند که بنی اسرائیل را درهم بکوبند و یا حداقل مزاحمت های بزرگی برای آن ها فراهم سازند ، اما تهی شدن دست آن ها از این وسایل سبب شد که برای همیشه به طغیانگری آن ها خاتمه داده شود .

138 وَ جاوَزْنا بِبَنی اِسْراآئیلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلی قَوْمٍ یَعْکُفُونَ عَلیآ اَصْنامٍ لَهُمْ قالُوا یامُوسَی اجْعَلْ لَناآاِلها کَما لَهُمْ الِهَةٌ قالَ اِنَّکُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ

و بنی اسرائیل را از دریا ( سالم ) عبور دادیم ، در مسیر خود به جمعیتی رسیدند که اطراف بت هایشان باتواضع و خضوع گردآمده بودند(دراین هنگام بنی اسرائیل) به موسی (علیه السلام)گفتند: تو هم برای ما معبودی قرارده ، همان گونه که آن ها معبودان ( و خدایان ) دارند، گفت: شما جمعیتی جاهل و نادان هستید.

پیشنهاد بت سازی به موسی (علیه السلام)

« یَعْکُفُونَ » از ماده « عُکُوف » به معنی توجه به چیزی و ملازمت آمیخته با احترام به آن می باشد . در این آیه و آیات بعد به قسمت حساس دیگری از سرگذشت بنی اسرائیل که به دنبال پیروزی آن ها بر فرعونیان واقع شد ، اشاره شده است و آن مسأله توجه آن ها به بت پرستی است که نخستین جوانه آن در این آیه مورد بحث قرار گرفته و نتیجه نهایی آن به طور مفصّل در آیات 86 تا 97 سوره طه و به طور مختصر در آیه 148 به بعد از همین سوره آمده است . درواقع با پایان گرفتن جریان فرعون ، گرفتاری بزرگ داخلی موسی (علیه السلام)یعنی درگیری او با جهّال بنی اسرائیل و افرادسرکش و لجوج آغازگردید و به طوری که خواهیم گفت، این گرفتاری برای موسی (علیه السلام)به درجات، سخت تر و سنگین تر و طاقت فرساتر از درگیری با فرعون و فرعونیان بود و همین است خاصیت درگیری های داخلی.

موضوع دیگری که از آیه به خوبی استفاده می شود ، این است که در میان بنی اسرائیل به راستی افراد ناسپاس فراوانی بودند ، با آن که آن همه معجزات موسی (علیه السلام)را مشاهده

کردند و آن همه مواهب الهی شامل حالشان شده بود ، چیزی از نابودی دشمن سرسختشان فرعون در میان امواج نگذشته بود و آن ها به لطف پروردگار از دریا گذشتند ، اما ناگهان همه این مسائل را به دست فراموشی سپرده و از موسی (علیه السلام)تقاضای بت سازی کردند. در « نهج البلاغه » آمده یکی از یهودیان در حضور علی به مسلمانان ایراد کرد و گفت : « شما هنوز پیامبرتان را به خاک نسپرده بودید که اختلاف کردید » . علی این پاسخ دندان شکن را در جواب یهودی فرمود : « اِنَّمَا اخْتَلَفْنا عَنْهُ لا فیهِ وَ لکِنَّکُمْ ما جَفَّتْ اَرْجُلُکُمْ مِنَ الْبَحْرِ حَتّی قُلْتُمْ لِنَبِّیِکُمْ ؛ " اِجْعَلْ لَنا اِلها کَما لَهُمْ الِهَةٌ قالَ اِنَّکُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ " : ما درباره دستورات و سخنانی که از پیامبرمان رسیده ، اختلاف کرده ایم نه درباره خود پیامبر و نبوّتش ( تا چه رسد به الوهیت پروردگار ) ولی شما پایتان از آب دریا خشک نشده بودکه به پیامبرتان پیشنهاد کردید؛ "برای ما معبودی قرار بده ، آن چنان که این بت پرستان معبودانی دارند و او در جواب به شما گفت : شما جمعیتی هستید که در جهل غوطه ورید" » .

جهل و نادانی ، سرچشمه انحراف انسان است

از این آیه به خوبی استفاده می شود که سرچشمه بت پرستی ، جهل و نادانی بشر است ،

از یک طرف جهل او نسبت به خداوند و عدم شناسایی ذات پاک او و این که هیچ گونه شبیه و نظیر و مانند برای او تصور نمی شود . از سوی دیگر جهل انسان نسبت به علل اصلی حوادث جهان که گاهی سبب می شود حوادث را به یک سلسله علل خیالی و خرافی از جمله بت ، نسبت دهد . از سوی سوم جهل انسان به جهان ماوراء طبیعت و کوتاهی فکر او تا آن جا که جز مسائل جسمی را نمی بیند و باور نمی کند ، این « نادانی ها » دست به دست هم داده و در طول تاریخ ، سرچشمه بت پرستی شده اند وگرنه چگونه یک انسان آگاه و فهمیده ، آگاه به خدا و صفات او ، آگاه از علل حوادث ، آگاه از جهان طبیعت و ماوراء طبیعت ، ممکن است قطعه سنگی را مثلاً از کوه جدا کند ، قسمتی از آن را در ساختمان منزل و یا پله های خانه مصرف کند و قسمت دیگری را معبودی بسازد و در برابر آن سجده نماید و مقدرات خویش را به دست او بسپارد ؟ جالب این که درگفتار موسی (علیه السلام)در آیه فوق می خوانیم که؛ به آن ها می گوید : شما جمعیتی هستید که در جهالت به طور مستمر غوطه ورید ( چون «تَجْهَلُونَ» فعل مضارع است و غالباً دلالت بر استمرار می کند ) به خصوص این که متعلق

جهل، در آن بیان نشده و این خود دلیل بر عمومیت و توسعه آن می باشد .

از همه جالب تر این که بنی اسرائیل با جمله « اِجْعَلْ لَنا اِلها » ( معبودی برای ما قرار بده ) ، نشان دادند که ممکن است چیزی که هرگز منشأ اثری نبوده ، نه زیانی داشته و نه سودی دارد ، با انتخاب و قرارداد و گذاردن نام بت و معبود بر آن ، ناگهان سرچشمه آثاری گردد ، پرستش آن انسان را به خدا نزدیک کند و بی احترامی به آن دور ، عبادتش سرچشمه خیر و برکت و تحقیرش منشأ ضرر و زیان گردد و این نهایت جهل و بی خبری است .

درست است که منظور بنی اسرائیل این نبوده که برای ما معبودی بساز که خالق جهان باشد ، بلکه منظورشان این بوده که معبودی بساز که با پرستش آن ، به خدا نزدیک شویم و مایه خیر و برکت گردد ولی آیا با یک نام گذاری و یا مجسمه سازی ، ممکن است یک موجود بی روح و بی خاصیت ، ناگهان سرچشمه این خواص و آثار گردد ؟

آیا چیزی جز خرافه و جهل و خیالات واهی و پندارهای بی اساس می تواند چنین کاری را توجیه کند ؟ ⁽¹⁾

تأثیر محیط در رفتار افراد جامعه

شک نیست که بنی اسرائیل قبل از مشاهده این گروه بت پرستان زمینه فکری مساعدی بر اثر زندگی مداوم در میان مصریان بت پرست برای این موضوع داشتند ، ولی مشاهده این صحنه تازه گویا جرقه ای شد که زمینه های قبلی ، خود را نشان دهند ، اما درهرحال این جریان نشان می دهد که انسان تا چه اندازه تحت تأثیر محیط قرار دارد ، محیط است که می تواند او را به خداپرستی سوق دهد و محیط است که می تواند او رابه بت پرستی بکشاند ، محیط است که منشأ انواع مفاسد و بدبختی ها و یا سرچشمه صلاح و پاکی می گردد ( اگرچه

انتخاب خود او نیز ، عامل نهایی است ) و به همین جهت اصلاح محیط در اسلام فوق العاده مورد توجه قرار دارد .

139 اِنَّ هؤُلاآءِ مُتَبَّرٌ ما هُمْ فیهِ وَ باطِلٌ ما کانُوا یَعْمَلُونَ

این ها ( را که می بینید ) سرانجام کارشان نابودی است وآن چه انجام می دهند، باطل ( و بیهوده ) است .

« مُتَبَّر » از ماده « تبار » به معنی هلاکت است . آیه فوق بیان موسی (علیه السلام)خطاب به بنی اسرائیل است . یعنی هم عملشان بیهوده و رنج هایشان بی نتیجه است و هم سرانجام یک قوم بت پرست و مشرک به هلاکت و نابودی می کشد.

140 قالَ اَغَیْرَ اللّهِ اَبْغیکُمْ اِلها وَ هُوَ فَضَّلَکُمْ عَلَی الْعالَمینَ

( سپس ) گفت : آیا غیر از خداوند معبودی برای شما بطلبم، خدایی که شما را بر جهانیان ( و مردم عصرتان ) برتری داد .

یعنی اگر انگیزه پرستش خداوند ، حسّ شکرگزاری باشد ، همه نعمت های شما از

ناحیه خدا است و اگر انگیزه پرستش و عبودیت ، منشأ اثر بودن باشد ، باز آن هم مربوط به خدا است، بنابراین به هر حسابی باشد ، جز خداوند قادر منّان شایسته پرستش نیست .

141 وَ اِذْاَنْجَیْناکُمْ مِنْ الِ فِرْعَوْنَ یَسُومُونَکُمْ سُوءَآ الْعَذابِ یُقَتِّلُونَ اَبْناءَکُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِساآءَکُمْ وَ فی ذلِکُمْ بَلاآءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظیمٌ

به خاطر بیاورید زمانی راکه از ( چنگال ) کسان فرعون نجاتتان بخشیدیم، آن ها که مرتبا شما را شکنجه می دادند، پسرانتان را می کشتند و زنانتان را ( برای خدمتکاری ) زنده می گذاشتند و در این آزمایش بزرگی از ناحیه خدا برای شما بود.

« یَسُومُونَکُمْ » از ماده « سوم » و اصل آن چنان که « راغب » در « مفردات » می گوید ، دنبال چیزی رفتن است و به طوری که از « قاموس » استفاده می شود ، یک نوع معنی استمرار و ادامه نیز در آن افتاده ، بنابراین معنی « یَسُومُونَکُمْ سُوءَآ الْعَذابِ » این است که آن ها به طور مستمر به دنبال مجازات های دردناک و شکنجه دادن شما بودند . سپس -- همان طورکه روش قرآن در بیان تفصیلی مطالب پس از بیان اجمالی آن ها است -- این عذاب و شکنجه

مستمر را چنین شرح می دهد که آن ها « پسران شما را به قتل می رسانیدند و زنان و دخترانتان را (برای خدمتگزاری و بردگی) زنده نگه می داشتند» (یُقَتِّلُونَ اَبْناءَکُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِساآءَکُمْ) . « و در این آزمایش بزرگی ازناحیه خداوند برای شما بود » ( وَ فی ذلِکُمْ بَلاآءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظیمٌ ). از ظاهر آیات قبل و بعد می فهمیم که این جمله را موسی (علیه السلام)از طرف خداوند برای بنی اسرائیل که پس از عبور از دریای نیل به هوس بت پرستی افتادند ، بیان کرده است .

142 وَ واعَدْنا مُوسی ثَلاثینَ لَیْلَةً وَ اَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ میقاتُ رَبِّهِ اَرْبَعینَ لَیْلَةً وَ قالَ مُوسی لاَِخیهِ هارُونَ اخْلُفْنی فی قَوْمیوَ اَصْلِحْ وَ لا تَتَّبِعْ سَبیلَ الْمُفْسِدینَ

و ما با موسی (علیه السلام)سی شب وعده گذاردیم ، سپس آن را با ده شب ( دیگر ) تکمیل نمودیم، به این ترتیب میعاد پروردگارش( با او ) چهل شب تمام شد و موسی (علیه السلام)به برادرش هارون گفت: جانشین من در میان قوم من باش و ( آن ها را ) اصلاح کن واز روش مفسدان پیروی منما .

وعده گاه بزرگ

« میقات » از ماده « وقت » به معنی وقتی است که برای انجام کاری تعیین شده است و معمولاً بر زمان اطلاق می شود ، اما گاهی به مکانی که باید کاری در آن انجام پذیرد ، گفته می شود ، مانند « میقات حج » یعنی مکانی که هیچ کس بدون احرام نمی تواند از آن جا بگذرد . نخستین سؤالی که درمورد آیه فوق پیش می آید، این است که چرا وعده چهل روز یک جا بیان نشده ، بلکه نخست می فرماید : سی روز ، سپس ده روز به عنوان متمم بر آن می افزاید ، در حالی که در آیه 151 سوره بقره این چهل روز به صورت واحد ، ذکر شده است ؟

مفسران درباره این تفکیک، تفسیرهای گوناگونی ذکر کرده اند ولی آن چه بیشتر به نظر می رسد و با روایات اهل بیت علیهم السلام نیز سازگار است ، این است که گرچه در متن واقع، بنابر چهل روز بوده اماخداوند برای آزمودن بنی اسرائیل نخست موسی (علیه السلام)را برای یک مواعده سی روزه دعوت نمود ، سپس آن را تمدید کرد تا منافقان بنی اسرائیل صفوف خود را

مشخص سازند . از امام باقر (علیه السلام) چنین نقل شده که فرمود: « هنگامی که موسی (علیه السلام)به وعده گاه الهی رفت ، با قوم خویش قرار گذاشته بود ، غیبت او سی روز بیشتر طول نکشد ، اما هنگامی که خداوند ده روز بر آن افزود، بنی اسرائیل گفتند: موسی (علیه السلام)تخلف کرده است و به دنبال آن دست به کارهایی که می دانیم ، زدند ( و گوساله پرستی کردند ) » .⁽¹⁾در این که این چهل روز ، موافق چه ایامی از ماه های اسلامی بوده ، از بعضی روایات استفاده می شود که ؛ از آغاز ذی قعده شروع و به دهم ذی حجه ( عید قربان ) ختم گردیده است ، اگر می بینیم تعبیر به چهل شب ( اَرْبَعینَ لَیْلَةً ) در قرآن شده است نه چهل روز ، ظاهرا به خاطر این است که مناجات موسی (علیه السلام)و گفتگویش با پروردگار بیشتر در شب انجام می شده است .

سؤال دیگری که در این جا پیش می آید ، این است که مگر هارون پیامبر نبود که موسی (علیه السلام) .

او را به جانشینی خود و رهبری و امامت بنی اسرائیل منصوب کرد ؟

پاسخ این سؤال باتوجه به یک نکته روشن می شود و آن این که ؛ مقام نبوّت چیزی است و مقام امامت، چیز دیگر .

هارون پیامبر بود ولی عهده دار مقام رهبری همه جانبه بنی اسرائیل نبود، بلکه مقام امامت و رهبری همه جانبه مخصوص موسی (علیه السلام)بود، اما به هنگامی که می خواست برای مدتی از قوم خود جدا شود ، برادرش را به عنوان امام و پیشوا انتخاب کرد . و از این جا روشن می شود که مقام امامت ، مقامی برتر از مقام نبوّت است ( شرح بیشتر درباره این موضوع در « تفسیرنمونه »، جلد اول ، در سرگذشت ابراهیم (علیه السلام) ذیل آیه 124 سوره بقره ، صفحه 311 بیان شده است ) .

باز سؤال دیگری که در این جا مطرح می شود ، این است که چگونه موسی (علیه السلام)به برادر خود گفت : در اصلاح قوم بکوشد و از پیروی راه مفسدان خودداری کند ، با این که

هارون پیامبر بود و معصوم و هرگز پیرو طریق مفسدان نبود .

در پاسخ می گوییم : این در حقیقت یک نوع تأکید برای توجه دادن برادر به اهمیت موقعیت خود در میان بنی اسرائیل می باشد و شاید این موضوع را نیز می خواست برای بنی اسرائیل روشن سازد که در برابر اندرزها و نصایح و رهبری های خردمندانه هارون ، تسلیم باشند و امر و نهی و اندرز او را برخود سنگین نشمرند و دلیل بر کوچکی خود ندانند ، همان طور که هارون با آن مقام برجسته اش در برابر نصیحت و اندرز موسی (علیه السلام)کاملاً تسلیم بود.

حدیث منزلت

بسیاری از مفسران اهل تسنن و شیعه در ذیل آیه مورد بحث ، اشاره به حدیث معروف "منزلت" کرده اند ، با این تفاوت که مفسران شیعه آن را به عنوان یکی از اسناد زنده خلافت بلافصل حضرت علی (علیه السلام) گرفته، ولی بعضی از مفسران اهل تسنن ضمن عدم قبول آن ،

تاخت و تاز بی رحمانه و تعصب آمیزی به شیعه دارند .

برای روشن شدن این بحث ، نخست لازم است اسناد و متن این حدیث را به طور فشرده بیاوریم و سپس درباره دلالت آن و بعد در مورد حملاتی که آن دسته از مفسران به ما دارند ، بحث و بررسی کنیم ؛

اسناد حدیث منزلت

عده زیادی از صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله درباره جریان جنگ تبوک چنین نقل کرده اند : « اِنَّ رَسُولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله خَرَجَ اِلی تَبُوکَ وَ اسْتَخْلَفَ عَلِیّا فَقالَ اَتَخْلُفُنی فِی الصِّبْیانِ وَ النِّساءِ قالَ اَلا تَرْضی اَنْ تَکُونَ مِنّی بِمَنْزِلَةِ هارُونَ مِنْ مُوسی اَلا اَنَّهُ لَیْسَ نَبِیٌّ بَعْدی : پیامبر صلی الله علیه و آله به سوی تبوک حرکت کرد و علی را به جای خود قرار داد ، علی عرض کرد : آیا مرا در میان کودکان و زنان می گذاری ( و اجازه نمی دهی با تو به میدان جهاد بیایم ) پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: آیا راضی نیستی که نسبت به من همانند هارون نسبت به موسی (علیه السلام)باشی ، جز این که پیامبری بعد از من نخواهد بود » ، عبارت بالا در معتبرترین کتب حدیث اهل تسنن یعنی « صحیح بخاری » نیز از « سعد بن ابی وقاص » نقل

شده است .⁽¹⁾در « صحیح مسلم » که آن هم از کتب درجه اول آنان محسوب می شود ، در باب«فضایل الصحابه» همین حدیث از «سعد» نقل شده که؛ پیامبر صلی الله علیه و آله به علی (علیه السلام) فرمود : «اَنْتَ مِنّی بِمَنْزِلَةِ هارُونَ مِنْ مُوسی اِلاّ اِنَّهُ لا نَبِیَّ بَعْدی : تو نسبت به من ، به منزله هارون از موسی (علیه السلام)هستی ، جز این که بعد از من پیامبری نیست » ، ⁽²⁾در این حدیث که « صحیح مسلم » نقل کرده، مطلب به صورت کلی اعلام شده و اشاره به جنگ تبوک دیده نمی شود . و نیز در همان کتاب کمی پس از ذکر حدیث به گونه کلی گفتار پیغمبر صلی الله علیه و آله را در جنگ تبوک، همانند « صحیح بخاری » جداگانه آورده است .

در « سنن ابن ماجه » نیز عین این مطلب آمده است .⁽³⁾در « سنن ترمذی » مطلبی براین .

اضافه دارد که؛ معاویه روزی به سعد گفت: «چرا ناسزا به ابوتراب (علی ) نمی گویی»؟ گفت: «من سه مطلب را به خاطر دارم که پیامبر صلی الله علیه و آله درباره علی فرمود، هنگامی که به یاد این سه مطلب می افتم ، نمی توانم به او ناسزا بگویم » ، سپس یکی از این سه مطلب را جریان جنگ تبوک و جمله ای را که پیامبر صلی الله علیه و آله در حق علی (علیه السلام)فرمود ، ذکر می کند .⁽¹⁾در کتاب « مسند احمد » در حدود ده مورد اشاره به این حدیث شده است که گاهی در آن از جنگ تبوک سخن به میان آمده و گاهی بدون ذکر جنگ تبوک ، این جمله به طور کلی بیان گردیده است .⁽²⁾در یکی از این موارد نقل می کند که « ابن عباس » نشسته بود ، جمعی نزد او آمدند و به او گفتند : « یا به همراه 8.

ما بیا و یا این عده ای که در مجلس نشسته اند، از مجلس بروند (ما با تو سخنی داریم) » ، « ابن عباس » گفت : « من با شما می آیم » ، تا آن جا که می گوید : « ابن عباس » داستان جنگ تبوک و گفتار پیامبر صلی الله علیه و آله را نقل کرد و در آخر آن اضافه نمود : « اِنَّهُ لا یَنْبَغی اَنْ اَذْهَبَ اِلاّ وَ اَنْتَ خَلیفَتی : شایسته نیست که من بروم مگر این که تو جانشین من باشی » .⁽¹⁾در کتاب « خصایص نسائی » نیز عین این حدیث آمده ⁽²⁾و نیز درکتاب « مستدرک حاکم » ⁽³⁾و « تاریخ الخلفاء سیوطی » ⁽⁴⁾و .

« صواعق المحرقه ابن حجر » ⁽¹⁾و « سیره ابن هشام » ⁽²⁾و « سیره حلبی » ⁽³⁾و کتب بسیار دیگر . و می دانیم این ها از کتب معروف و درجه اول اهل تسنن است .

قابل توجه این که حدیث فوق را تنها « سعد بن ابی وقاص » از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل نکرده است ، بلکه عده ای از صحابه که تعداد آن ها بیش از بیست نفر است ، آن را نقل کرده اند : از جمله « جابر بن عبداللّه » و « ابوسعید خُدْرِیّ » و « اسماء بنت عمیس » و « ابن عباس » و « ام سلمه » و « عبداللّه بن مسعود » و « انس بن مالک » و « زید بن ارقم » و « ابو ایوب » و جالب تر این که « معاویه » و « عمر بن خطاب » نیز این حدیث را از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کرده اند . .

«محبّ الدین طبری» در «ذخایرالعقبی» نقل می کند که ؛ مردی نزد معاویه آمد و سؤالی از او کرد ، معاویه در پاسخ گفت : « این مسأله را از علی بپرس ، او بهتر می داند » ، مرد گفت : « ای امیرمؤمنان ( منظورش معاویه بود ) جواب تو در این باره از جواب علی نزد من خوش تراست»، معاویه گفت: «سخن بدی گفتی» و سپس گفت: «پیامبر صلی الله علیه و آله در حق علی این جمله را فرمود : " اَنْتَ مِنّی بِمَنْزِلَةِ هارُونَ مِنْ مُوسی اِلاّ اَنَّهُ لا نَبِیَّ بَعْدی " » ، سپس افزود : « هنگامی که عُمَر مطلبی برایش مشکل می شد ، از علی می پرسید » .⁽¹⁾« ابوبکر بغدادی » در « تاریخ بغداد » از « عمر بن خطاب » چنین نقل می کند : مردی را دید که به علی ناسزا می گوید ، عُمَر گفت: « من گمان می کنم مرد منافقی باشی ، برای این که از پیامبر صلی الله علیه و آله شنیدم می فرمود : " اِنَّما عَلِیٌّ مِنّی بِمَنْزِلَةِ هارُونَ مِنْ مُوسی اِلاّ اَنَّهُ لا نَبِیَّ بَعْدی " » .⁽²⁾.

حدیث منزلت در شش مورد

نکته دیگر این که برخلاف آن چه بعضی تصورمی کنند پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله این سخن را تنها در جنگ تبوک نفرموده ، بلکه در چندین مورد دیگر نیز این جمله از او شنیده شده است ، از جمله این که ؛

✓ 1 - در یَوْمُ المُؤاخاة اول ، یعنی در نخستین مرتبه ای که پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله در مکه میان یارانش ، پیمان برادری بست ، علی (علیه السلام) را برای این پیمان برای خودش انتخاب نمود و فرمود : « اَنْتَ مِنّی بِمَنْزِلَةِ هارُونَ مِنْ مُوسی اِلاّ اَنَّهُ لا نَبِیَّ بَعْدی » .⁽¹⁾

✓ 2 - در یَوْمُ المُؤاخاة ثانِیَة ، یعنی روز دیگری که در مدینه میان مهاجر و انصار ، پیمان برادری برقرار ساخت ، باز در این جا علی (علیه السلام) را به عنوان برادر خود انتخاب نمود و این جمله را به او فرمود : « وَ اَنْتَ مِنّی بِمَنْزِلَةِ هارُونَ مِنْ مُوسی غَیْرَ اَنَّهُ

لا نَبِیَّ بَعْدی وَ اَنْتَ اَخی وَ وارِثی » .⁽¹⁾

✓ 3 - « ام سلیم » که از زنان باشخصیت و از دعوت کنندگان به سوی اسلام بود و پدر و برادرش در میدان جهاد در خدمت پیغمبر صلی الله علیه و آله شربت شهادت نوشیدند و به خاطر این که شوهرش دعوت اسلام را نپذیرفت ، از او جدا شد ، گهگاه پیامبر صلی الله علیه و آله برای دیدنش به خانه او می آمد ( و او را تسلّی می داد ) ، روزی به او فرمود : « ای ام سلیم ، اِنَّ عَلِیّا لَحْمُهُ مِنْ لَحْمی وَ دَمُهُ مِنْ دَمی وَ هِیَ مِنّی بِمَنْزِلَةِ هارُونَ مِنْ مُوسی: علی گوشتش ازگوشت من و خونش از خون من و او نسبت به من ، همانند هارون است نسبت به موسی (علیه السلام)» .⁽²⁾

✓ 4 - « ابن عباس » می گوید : روزی عُمَر بن خطاب گفت : « نام علی را به بدی نبرید ، زیرا من از پیامبر صلی الله علیه و آله سه جمله درباره او شنیدم که اگر یکی از آن ها را من داشتم ، از آن چه آفتاب بر آن می تابد ، .

نزد من محبوب تر بود ، من و ابوبکر و ابوعبیده و جمعی از اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله نزد او بودیم و پیامبر صلی الله علیه و آله تکیه بر علی کرده بود ، دست بر شانه او زد ، سپس فرمود : " اَنْتَ یا عَلِیُّ اَوَّلُ الْمُؤْمِنینَ ایمانا وَ اَوَّلُهُمْ اِسْلاما ثُمَّ قالَ اَنْتَ مِنّی بِمَنْزِلَةِ هارُونَ مِنْ مُوسی : ای علی ، تو نخستین مردی هستی که به خدا ایمان آوردی و نخستین کسی هستی که اسلام را پذیرفتی ، تو نسبت به من همانند هارون به موسی (علیه السلام)هستی" » .⁽¹⁾

✓ 5 - «نسائی» در کتاب « خصایص » نقل می کند که؛ علی (علیه السلام) و جعفر و زید درباره سرپرستی فرزندحمزه با هم گفتگو داشتند و هر کدام می خواست این خدمت به او سپرده شود، دراین موقع پیامبر صلی الله علیه و آله به علی فرمود: «اَنْتَ مِنّی بِمَنْزِلَةِ هارُونَ مِنْ مُوسی» .⁽²⁾

✓ 6 - در آن روزکه پیامبر صلی الله علیه و آله دستور داد درهای خانه هایی که به مسجد ( منظور مسجد پیامبر است ) گشوده می شد ، بسته شود و تنها درِ خانه علی (علیه السلام) را باز گذارد ، « جابر بن عبداللّه » نقل می کند که به علی (علیه السلام) فرمود : « اِنَّهُ یَحِلُّ لَکَ مِنَ الْمَسْجِدِ ما یَحِلُّ لی وَ .

اَنَّکَ مِنّی بِمَنْزِلَةِ هارُونَ مِنْ مُوسی اِلاّ اَنَّهُ لا نَبِیَّ بَعْدی : آن چه از مسجد برای من مجاز است ، برای تو نیز مجاز است ، زیرا تو نسبت به من همانند هارون نسبت به موسی (علیه السلام) هستی » .⁽¹⁾موارد شش گانه بالا که غیر از جریان غزوه تَبُوک است ، همه را از کتب معروف اهل تسنن آوردیم وگرنه در روایاتی که از طرق شیعه وارد شده ، موارد دیگری نیز از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده که این جمله را فرمود .

ازمجموع این ها به خوبی استفاده می شود که حدیث منزلت ، موضوعی نبوده است که اختصاص به داستان تبوک داشته باشد ، بلکه یک فرمان عمومی درباره علی برای همیشه بوده است . از این جا روشن می شود این که بعضی از دانشمندان اهل سنت مانند « آمدی » تصور کرده اندکه این حدیث متضمن حکم خاصی در مورد جانشینی علی (علیه السلام) در غزوه تبوک بوده است و ربطی به سایر موارد ندارد ، به کلی بی اساس است ، زیرا پیامبر به مناسبت های مختلف و در جریان های گوناگون این جمله را تکرار فرموده و این نشان می دهد ة.

که یک حکم عمومی است.

طبق حدیث منزلت، علی (علیه السلام) جانشین بی واسطه پیامبر صلی الله علیه و آله است

اگر با بی نظری حدیث فوق رابررسی کنیم و از پیش داوری های تعصب آمیز و بهانه جویی ها ، خود را برکنار داریم ، از این حدیث استفاده می کنیم که علی تمام مناصبی را که هارون نسبت به موسی (علیه السلام)و دربین بنی اسرائیل داشت -- به جز نبوّت -- داشته است ، زیرا لفظ حدیث عام است و استثناء جمله « اِلاّ اَنَّهُ لا نَبِیَّ بَعْدی » نیز این عمومیت را تأکید می کند و هیچ گونه قید و شرطی در حدیث وجود ندارد که آن را تخصیص بزند ، بنابراین امور زیر را از حدیث می توان استفاده کرد ؛

1 - علی (علیه السلام) بالاترین و افضل امت بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله بود ، همان گونه که هارون چنین مقامی داشت .

2 - علی (علیه السلام) وزیر پیامبر صلی الله علیه و آله و معاون خاص و پشتیبان او و شریک در برنامه رهبری او بود ، زیرا قرآن همه این مناصب را برای هارون ثابت کرده است ، آن جا که از زبان موسی (علیه السلام)

می گوید : « وَ اجْعَلْ لی وَزیرا مِنْ اَهْلی هارُونَ اَخی ، اُشْدُدْ بِهِ اَزْری وَ اَشْرِکْهُ فی اَمْری : وزیری از خاندانم برای من قرار ده ، هارون برادرم را ، نیروی مرا به او افزایش ده و او را در برنامه من شریک ساز » .

3 - علی (علیه السلام) علاوه بر برادری عمومی اسلامی مقام خاص اخوّت و برادری اختصاصی و معنوی پیامبر را دارا بود .

4 - علی (علیه السلام) جانشین و خلیفه پیامبر صلی الله علیه و آله بود و با وجود او هیچ کس دیگر چنین شایستگی را نداشت .

پرسش ها پیرامون حدیث منزلت

جمعی از متعصبان ، ایرادهایی به حدیث فوق دارند که قسمتی از آن به قدری سست است که به راستی شایسته طرح نیست تنها با شنیدن بعضی از این گونه ایرادات باید اظهار تأسف کرد که چرا پیش داوری های حساب نشده به عده ای اجازه نمی دهد حقایق روشن را بپذیرند ، ولی قسمتی از آن ها که قابل طرح و گفتگو است ، ذیلاً از نظر می گذرانیم ؛

ایراد اول : این حدیث تنها یک حکم محدود و خصوصی را بیان می کند ، زیرا در غزوه

تبوک وارد شده ، آن هم به هنگامی که علی (علیه السلام) از ماندن در مدینه در میان زنان و کودکان ناراحت بود و پیامبر صلی الله علیه و آله برای دلداری او ، این جمله را بیان کرد ، بنابراین منظور این بوده که تنها تو بر این گروه زنان و کودکان حکومت و رهبری داری . پاسخ این ایراد از بحث های گذشته به خوبی روشن شد که برخلاف تصور این ایرادکنندگان ، حدیث مزبور دریک واقعه و تنها در واقعه تبوک صادر نشده بلکه در موارد متعددی به عنوان یک قانون کلی ذکر شده است که ما شش مورد آن را باذکر اسنادش از کتب دانشمندان اهل تسنن در بحث های گذشته آوردیم . از این گذشته ماندن علی (علیه السلام) در مدینه ، یک کار ساده به منظور نگهداری از زنان و کودکان نبود ، بلکه اگر هدف این بود ، که از بسیاری از افراد دیگر این کار ساخته بود و پیامبر صلی الله علیه و آله بزرگ ترین قهرمان شجاع سپاهش را برای هدف کوچکی آن هم در زمانی که به مبارزات یک امپراطوری بزرگ ( امپراطوری روم شرقی ) می رفت ، نمی گذاشت ، پیدا است هدف این بوده که در غیبت طولانی او ، دشمنان فراوانی که در اطراف مدینه بودند و منافقانی که در خود مدینه وجود داشتند ، از فرصت برای درهم کوبیدن مدینه ، کانون اسلام ، استفاده

کنند ، تنها کسی که می توانست این مرکز حساس را حفظ و نگهداری کند ، علی (علیه السلام) بود .

ایراد دوم : می دانیم -- و در تواریخ مشهور آمده است -- که هارون در زمان خود موسی (علیه السلام) از دنیا رفت، بنابراین تشبیه به هارون، اثبات نمی کند که علی (علیه السلام) بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله جانشین او باشد . شاید این مهم ترین ایرادی است که به این حدیث شده است ، ولی جمله «اِلاّ اَنَّهُ لانَبِیَّ بَعْدی» پاسخ این ایرادرا به خوبی می دهد، زیرا اگر گفتار پیامبر صلی الله علیه و آله که می گوید : « تو برای من به منزله هارون نسبت به موسی (علیه السلام)هستی »، مخصوص زمان حیات پیامبر صلی الله علیه و آله باشد ، درباره بعد از او ، سخن گفتن کاملاً نامناسب است ( و به اصطلاح این استثناء جنبه منقطع پیدا می کند که برخلاف ظاهر کلام می باشد ) .

بنابراین وجود این استثناء به خوبی نشان می دهد که گفتار پیامبر صلی الله علیه و آله ناظر به زمان بعد از مرگ او نیزبوده است، منتها برای این که اشتباه نشود و کسانی علی (علیه السلام) را به نبوّت بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله برنگزینند ، می فرماید : تو همه این مقام ها را داری ولی بعد از من پیامبر نخواهی بود ، لذا مفهوم کلام پیامبر صلی الله علیه و آله این می شود که ؛ تو تمام مقامات هارون را داری ،

نه تنها در حیات من ، بلکه بعد از وفات من هم این مقامات ادامه خواهد یافت ( جز مقام نبوّت ) . و به این ترتیب روشن می شود که تشبیه علی (علیه السلام) به هارون از نظر مقامات است نه از نظر مدت ادامه این مقامات ، هارون نیز اگر زنده می ماند ، مسلما هم مقام جانشینی موسی (علیه السلام)را داشت و هم مقام نبوّت را . و با توجه به این که هارون طبق صریح قرآن هم مقام وزارت و معاونت موسی (علیه السلام)را داشت و هم شریک در رهبری ( تحت نظر موسی (علیه السلام)) بود و هم پیامبر بود، تمام این مقامات به جز نبوّت برای علی (علیه السلام) ثابت می گردد ، حتی بعد از وفات پیامبر صلی الله علیه و آله ، به گواهی جمله « اِلاّ اَنَّهُ لا نَبِیَّ بَعْدی » . ایراد سوم : ایراد دیگری که در این زمینه وارد شده ، این است که لازمه استدلال به این حدیث ، آن است که علی (علیه السلام) حتی در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله منصب ولایت و رهبری امت را داشته است ، درحالی که دو امام و دو رهبر درعصر واحد ممکن نیست .

ولی باتوجه به یک نکته پاسخ این ایراد نیز معلوم می شود و آن این که بدون شک هارون نیز در عصر موسی (علیه السلام)مقام رهبری بنی اسرائیل را داشت ، ولی نه یک رهبر مستقل بلکه

رهبری که زیرنظرموسی (علیه السلام)انجام وظیفه می کرد، علی (علیه السلام) نیز در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله معاون او در مسأله رهبری امت اسلام بود و بنابراین بعد از وفات او ، رهبر مستقل محسوب خواهد گشت . در هرحال حدیث منزلت که از نظر اسناد ، از محکم ترین روایات اسلامی است که در کتب تمام گروه های مسلمین بدون استثناء آمده است ، از نظر دلالت نیز برای اهل انصاف در زمینه افضلیت علی (علیه السلام) نسبت به تمام امت و همچنین جانشینی بلافصل او نسبت به پیامبر صلی الله علیه و آله روشن است ، ولی عجیب این است که بعضی نه تنها دلالت حدیث را برخلافت نپذیرفتند ، بلکه گفته اند : کمترین فضیلتی را نیز برای علی (علیه السلام) ثابت نمی نماید و این به راستی حیرت آور است .

143 وَ لَمّا جاآءَ مُوسی لِمیقاتِنا وَ کَلَّمَهُ رَبُّهُ قالَ رَبِّ اَرِنیآ اَنْظُرْ اِلَیْکَ قالَ لَنْ تَرانی وَ لکِنِ انْظُرْ اِلَی الْجَبَلِ فَاِنِ اسْتَقَرَّ مَکانَهُ فَسَوْفَ تَرانی فَلَمّا تَجَلّی رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَکّا وَ خَرَّ مُوسی صَعِقا فَلَمّا اَفاقَ قالَ سُبْحانَکَ تُبْتُ اِلَیْکَ وَ اَنَا اَوَّلُ الْمُؤْمِنینَ

و هنگامی که موسی (علیه السلام)به میعادگاه ما آمد و پروردگارش با اوسخن گفت ، عرض کرد:

پروردگارا خودت را به من نشان ده تا تو را ببینم ، گفت : هرگز مرا نخواهی دید ، ولی به کوه بنگر ، اگر در جای خود ثابت ماند ، مرا خواهی دید ، اما هنگامی که پروردگارش جلوه برکوه کرد، آن راهمسان زمین قرارداد وموسی (علیه السلام)مدهوش به زمین افتاد، موقعی که به هوش آمد، عرض کرد : خداوندا منزهی تو ( از این که قابل مشاهده باشی ) من به سوی تو بازگشتم و من نخستین مؤمنانم .

تقاضای مشاهده پروردگار

« دَکّ » در اصل به معنی زمین صاف و مستوی است ، بنابراین منظور از جمله « جَعَلَهُ دَکّا » این است که کوه را آن چنان متلاشی و نرم کرد که همانند زمین صاف و مستوی شد ، حتی در پاره ای از روایات وارد شده که کوه به چندین قسمت تقسیم و هرکدام به گوشه ای پرتاب شد و یا به کلی در زمین فرورفت . در این آیه و آیات بعد صحنه عبرت انگیز دیگری از صحنه های زندگی بنی اسرائیل نشان داده شده است و آن ، این که جمعی از بنی اسرائیل با اصرار و تأکیداز موسی (علیه السلام)خواستند که خدا را مشاهده کنند و اگر او را مشاهده نکنند ،

هرگز ایمان نخواهند آورد ، موسی (علیه السلام)از میان آن ها هفتاد نفر را انتخاب کرد و همراه خود به میعادگاه پروردگار برد ، در آن جا تقاضای آن ها را به درگاه الهی عرضه داشت ، پاسخی شنید که همه چیز را برای بنی اسرائیل در این زمینه روشن کرد ، قسمتی از این ماجرا در آیات 55 و 56 سوره بقره و قسمتی از آن در آیه 153 سوره نساء و قسمت دیگری درآیات مورد بحث و قسمتی هم در آیه 155 همین سوره بیان شده است .

چرا موسی (علیه السلام) تقاضای رؤیت کرد ؟

نخستین سؤالی که پیش می آید ، این است ؛ موسی (علیه السلام)که پیامبر بزرگ و اولوالعزم پروردگار بود و به خوبی می دانست ، خداوند نه جسم است و نه مکان دارد و نه قابل مشاهده و رؤیت است ، چگونه چنین درخواستی که حتی در شأن افراد عادی نیست ، از پروردگار کرد ؟ گرچه مفسران پاسخ های مختلفی گفته اند ، ولی روشن ترین جواب این است که موسی (علیه السلام) این تقاضا را از زبان قوم کرد ، زیرا جمعی از جاهلان بنی اسرائیل اصرار داشتند که باید خدا را ببینند تا ایمان آورند ( آیه 153 سوره نساء ، گواه بر این مطلب است )

و او ازطرف خدا مأموریت پیدا کرد که این تقاضا را مطرح کند تا همگان پاسخ کافی بشنوند، درحدیثی که درکتاب «عیون اخبارالرضا (علیه السلام) » از امام علی بن موسی الرضا (علیه السلام) نقل شده است، نیز به این موضوع تصریح شده است .⁽¹⁾

از قرائن روشنی که این تفسیر را تأیید می کند ، این است که در همین سوره آیه 155 می خوانیم که موسی (علیه السلام)پس از این ماجرا عرض کرد : « اَتُهْلِکُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنّا : آیا ما را به خاطر عملی که سفیهان ما انجام دادند ، به هلاکت می رسانی » ؟ از این جمله روشن می شود که نه تنها موسی (علیه السلام)چنین تقاضایی را نداشت بلکه شاید هفتاد نفری هم که با او به میعادگاه رفته بودند ، چنین منطقی نداشتند، آن ها تنها افراد دانشمند و نمایندگان بنی اسرائیل بودند تا مشاهدات خود را برای توده جاهل و بی خبر که پیشنهاد مشاهده پروردگار را داشتند ، بیان کنند . .

آیا مشاهده خدا امکان پذیر است ؟

در آیه فوق می خوانیم که ؛ خداوند به موسی (علیه السلام)می گوید : « به کوه بنگر ، اگر در جای خود باقی ماند ، مرا خواهی دید » ، آیا مفهوم این سخن ، این است که به راستی خداوند قابل مشاهده است ؟ پاسخ این است که این تعبیر درحقیقت کنایه از محال بودن چنین موضوعی است ، همانند جمله « حَتّی یَلِجَ الْجَمَلُ فی سَمِّ الْخِیاطِ » ( کافران در بهشت نمی روند ، مگر آن که شتر از سوراخ سوزن بگذرد ) و از آن جا که معلوم بوده کوه در برابر جلوه خداوند ، محال است پایدار بماند ، چنین تعبیری ذکر شده است .

منظور از جلوه خدا چیست ؟

مفسران در این جا گفتگوی بسیار کرده اند ، ولی آن چه از مجموع آیات به نظر می رسد ، این است که خداوند پرتوی از یکی از مخلوقات خود را بر کوه ظاهر ساخت ( و آشکار شدن آثار او ، به منزله آشکار شدن خود او است ) آیا این مخلوق یکی از آیات عظیم الهی بوده که برای ما ناشناخته مانده و یا نمونه ای از نیروی عظیم اتم و یا امواج مرموز و

تکان دهنده یا صاعقه ای عظیم و وحشتناک که بر کوه زد و برقی خیره کننده و صدایی مهیب و وحشتناک و نیرویی عظیم از آن برخاست ، آن چنان که کوه به کلی از هم پاشید .⁽¹⁾گویا خداوند با این کار می خواست دو چیز را به موسی (علیه السلام)و بنی اسرائیل نشان دهد ؛ نخست این که آن ها قادر نیستند پدیده کوچکی از پدیده های عظیم جهان خلقت را مشاهده کنند ، با .

این حال چگونه تقاضای مشاهده پروردگار و خالق را می کنند .

دیگر این که همان طور که این آیت عظیم الهی با این که مخلوقی بیش نبود، خودش قابل مشاهده نبود بلکه آثارش یعنی لرزه عظیم و صدای مهیب او شنیده می شد ، اما اصل آن یعنی آن امواج مرموز یا نیروی عظیم نه با چشم دیده می شد و نه با حواس دیگر قابل درک بود ، با این حال آیا هیچ کس در وجود چنین آیتی می توانست تردید کند و بگوید : چون خودش را نمی بینم و تنها آثارش را می بینم، نمی توانم به آن ایمان بیاورم ؟ جایی که درباره یک مخلوق چنین قضاوت کنیم ، درباره خداوند بزرگ چگونه می توانیم بگوییم ؛ چون قابل مشاهده نیست ، به او ایمان نمی آوریم با این که آثارش همه جا را پر کرده است .

احتمال دیگری در زمینه تفسیر آیه داده شده است و آن این که موسی (علیه السلام)به راستی برای خودش تقاضای مشاهده کرد ولی منظور او ، مشاهده با چشم نبود که لازمه آن ، جسمیت بوده باشد و با مقام موسی (علیه السلام)سازگار نباشد ، بلکه منظور یک نوع ادراک و مشاهده باطنی بوده است ، یک شهود کامل روحی و فکری ، زیرا بسیار می شود که کلمه

« رؤیت » در این معنی به کار می رود ، مثلاً می گوییم : « ما در خودمان این قدرت را می بینیم که این کار را انجام دهیم » ، درحالی که قدرت ، چیز قابل مشاهده ای نیست ، بلکه منظور این است که ما به وضوح این حالت را در خودمان می یابیم . موسی (علیه السلام) می خواست به چنین مقامی از شهود و معرفت برسد ، درحالی که رسیدن به چنین مقامی در دنیا ممکن نیست ، اگرچه در آخرت که عالَم شهود و عالَم بروز است ، امکان دارد .

ولی خداوند در پاسخ موسی (علیه السلام)گفت : چنین رؤیتی هرگز برای تو ممکن نیست و برای اثبات مطلب ، جلوه ای بر کوه کرد و کوه از هم متلاشی شد و بالاخره موسی (علیه السلام) از این درخواست توبه نمود .⁽¹⁾ولی این تفسیر از جهاتی برخلاف ظاهر آیه مورد بحث است و لازمه آن ، ارتکاب مجاز از چند جهت می باشد ، به علاوه با بعضی از روایات که در تفسیر آیه نیز وارد شده ، سازگار نیست و حق همان تفسیر اول است . .

موسی (علیه السلام) از چه چیز توبه کرد ؟

آخرین سؤالی که در این باره مطرح می شود ، این است که موسی (علیه السلام)چرا پس از به هوش آمدن ، عرض کرد : « تُبْتُ اِلَیْکَ » درحالی که کار خلافی انجام نداده بود ؟ چه این که اگر این درخواست را از طرف بنی اسرائیل کرده ، عملی برطبق مأموریت بوده است و انجام وظیفه نموده و اگر برای خودش به منظور شهود باطنی سؤال کرده ، این هم کار خلافی محسوب نمی شود؟ ولی از دو جهت می توان این سؤال را پاسخ گفت ، نخست این که موسی (علیه السلام)به عنوان « نمایندگی » از بنی اسرائیل چنین درخواستی را کرد و باز در همین مقام و به همین صورت نمایندگی، تقاضای توبه و اظهارایمان نمود. دیگر این که موسی (علیه السلام) اگرچه مأموریت داشت که تقاضای بنی اسرائیل را مطرح کند ، ولی به هنگامی که جریان تجلّی پروردگار پیش آمد و حقیقت امر آشکار شد، مدت این مأموریت پایان یافته بود ، در این موقع باید به حالت نخست یعنی قبل از مأموریت بازگردد و ایمان خویش را ابراز دارد تا اشتباهی برای کسی باقی نماند و آن را به صورت توبه و با جمله « تُبْتُ اِلَیْکَ وَ

اَنَا اَوَّلُ الْمُؤْمِنینَ » بیان فرمود .

خداوند به هیچ وجه قابل رؤیت نیست

این آیه از آیاتی است که به خوبی گواهی می دهدکه به هیچ وجه خدا را نمی توان دید ، زیرا کلمه « لَن »طبق مشهور در میان ادباء ، برای "نفی ابد" است ، بنابراین جمله « لَنْ تَرانی » مفهومش چنین می شود که نه در این جهان و نه در جهان دیگر مرا نخواهی دید . و اگر ( فرضا ) کسی در این موضوع تردید کند که « لَن » برای نفی ابد است ، باز اطلاق آیه و این که نفی رؤیت بدون هیچ قید و شرطی ذکر شده ، دلیل بر این است که در هیچ زمان و در هیچ شرایطی خداوند ، قابل رؤیت نیست . دلایل عقلی نیز ما را به همین حقیقت رهنمون می گردد ، زیرا رؤیت ، مخصوص اجسام است، بنابراین اگر در روایات اسلامی یا آیات قرآن تعبیر به «لقای پروردگار» آمده است، منظور همان مشاهده با چشم دل و دیده خرد است ، زیرا قرینه عقلی و نقلی بهترین شاهد برای این موضوع می باشد ( در « تفسیرنمونه » ، جلد 5 ، ذیل آیه 102 سوره انعام نیز در این زمینه بحث های دیگری مطرح شده است ) .