مشخصات کتاب

سرشناسه:بیستونی، محمد، 1337 -

عنوان قراردادی:تفسیر نمونه .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)= A new narration of Holy Qur'an for young youth/ به اهتمام محمد بیستونی؛ با نظارت مکارم شیرازی.

مشخصات نشر:تهران: بیان جوان، 1385 -

مشخصات ظاهری:30 ج.؛ 14×5/10 س م.

تفسیرجوان (برگرفته از تفسیرنمونه) A new narration of =

Holy Quran for young youth// به اهتمام محمدبیستونی؛ بانظارت مکارم شیرازی.

تهران: بیان جوان، 1385- 30 ج.؛14×5/10 س م.

شابک دوره ای : ISBN 964-8399-71-9

(ج. 2) : ISBN 964-8399-19-0 فاپا.

ج.2-4،6-8،10،12-11،14،19،21،24-26(چاپ اول:1385).

ج. 1 - 30 (چاپ دوم: 1392) (فیپا).

کتابنامه. تفسیر نمونه. تفاسیر شیعه قرن 14

مکارم شیرازی،ناصر،1305 -. تفسیر نمونه. برگزیده

1385 73ت95ب/98BP 179/297

کتابخانه ملی ایران 35848-83م

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:ج. 2-4، 6-8، 12،10- 11، 14، 19، 21، 24 - 26 (چاپ اول: 1385).

یادداشت:ج.1 - 30 (چاپ دوم: 1391) (فیپا).

یادداشت:کتابنامه.

عنوان دیگر:تفسیر نمونه.

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

شناسه افزوده:مکارم شیرازی، ناصر، 1305 - . تفسیر نمونه. برگزیده

رده بندی کنگره:BP98/ب 95ت 73 1385

رده بندی دیویی:297/179

شماره کتابشناسی ملی:م 83-35848

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

عنوان: تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)

مؤلف: دکتر محمد بیستونی ویراستاری و تایپ و صفحه آرایی: سهیلا شاکری، فاطمه سرزهی

گروه تحقیق: صفورا بیستونی، زهرا بیستونی، آسیه بیستونی

امور فنی و رایانه: محمد علی بیستونی شمارگان: 3000 نسخه

نوبت و تاریخ چاپ: دوم ، سال 1392 شابک دوره ای: ISBN 964 - 8399 - 71 - 9

ناشر: انتشارات بیان جوان شا بک: (ج. 2):ISBN 964 - 8399 - 19 - 0

هرگونه نسخه برداری و چاپ از این کتاب، با اخذ مجوز کتبی از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بلامانع است.

نشانی: تهران - خیابان پاسداران - بین گلستان هشتم و نهم - روبروی پمپ بنزین - شماره 451 - طبقه اول - واحد 4

تلفکس: 22589626 E_mail :info@tafsirejavan.com

جدید

با نظارت: حضرت آیة اللّه مکارم شیرازی

تفسیر جوان

(برگرفته از تفسیر نمونه )

YOUTH INTERPRETATION OF QURAN

جلد 10

(جزء دهم قرآن)

Volum I0

دکترمحمدبیستونی

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

اَلاِهْداءِ

اِلی سَیِّدِنا وَ نَبِیِّنا مُحَمَّدٍ

رَسُولِ اللّهِ وَ خاتَمِ النَّبِیّینَ وَ اِلی مَوْلانا

وَ مَوْلَی الْمُوَحِّدینَ عَلِیٍّ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ وَ اِلی بِضْعَةِ

الْمُصْطَفی وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَیِّدَةِ نِساءِ الْعالَمینَ وَ اِلی سَیِّدَیْ

شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَیْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ اِلَی الاَئِمَّةِ التِّسْعَةِ

الْمَعْصُومینَ الْمُکَرَّمینَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ لاسِیَّما بَقِیَّةِ اللّهِ فِی الاَرَضینَ وَ وارِثِ عُلُومِ

الاَنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلینَ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِالظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِحْیاءِ الْفَرائِضِ وَ مَعالِمِ الدّینِ ،

الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالی فَرَجَهُ الشَّریفَ فَیا مُعِزَّ

الاَوْلِیاءَوَیامُذِلَ الاَعْداءِاَیُّهَاالسَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَیْنَ الاَرْضِ وَالسَّماءِقَدْمَسَّنا

وَ اَهْلَنَا الضُّرَّ فی غَیْبَتِکَ وَ فِراقِکَ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ

مِنْ وِلائِکَ وَ مَحَبَّتِکَ فَاَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ مِنْ مَنِّکَ وَ

فَضْلِکَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْکَ

اِنّا نَریکَ مِنَ الْمُحْسِنینَ

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی»

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی» در

مورد کتاب «تفسیر جوان» (منبع مطالعاتی و

تحقیقاتی اصلی «روش انس با قرآن»)

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

قرآن مجیدبالاترین سند افتخار مامسلمانان است و تاکسی با قرآن آشنا نشود ، پی به عظمت آن نخواهد برد و هر قدر آشنایی ما با ا ین کتاب بزرگ آسمانی افزون گردد ، به درجه اهمیت و عظمت آن بهتر پی می بریم ، مخصوصاً برای حل مشکلات مسلمین در دنیای امروز ، بهترین راه گشا قرآن است .

به همین دلیل شایسته است نسل جوان برومندما روزبه روز با این کتاب آسمانی آشناتر گردد ، نه فقط به «خواندن» و «قرائت» و «حفظ» آن ، بلکه به «محتوا و معنای

قرآن» ، به یقین قرآن مجید می تواند صفا و روشنی ویژه ای به تمام زندگی آنان بدهد و از آنان افرادی باایمان ، شایسته ، قوی ، شجاع و طرفدار حق بسازد .

از آنجا که تفسیر نمونه بحمداللّه در میان تمام قشرها نفوذ یافته و تحولی در محیط ما ایجاد کرده است ، جناب آقای «دکتر محمد بیستونی» که فردی باذوق و علاقمند به مسائل اسلامی و مسائل جوانان است . ابتکاری به خرج داده و تفسیر نمونه را به صورت فشرده و خلاصه با «سبکی تازه» که به آسانی قابل استفاده برای همه جوانان باشد ، درآورده و به گونه ای که هم اکنون ملاحظه می کنید ، در اختیار آنان گذارده است . خداوند این خدمت را از ایشان قبول کند و به همه جوانان عزیز توفیق استفاده از آن را مرحمت فرماید .

ناصر مکارم شیرازی

28/8/79

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیم

توفیق نصیب گردید از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بازدید داشته باشم و مواجه شدم با یک باغستان گسترده پرگل و متنوع که به طور یقین از معجزات قرآن است که این ابتکارات و روش های نو و جالب را به ذهن یک نفر که باید مورد عنایت ویژه قرار گرفته باشد القاء نماید تا بتواند در سطح گسترده کودکان و جوانان و نوجوانان و غیرهم را با قرآن مجید مأنوس به طوری که مفاهیم بلند و باارزش قرآن در وجود آنها نقش بسته و روش آنها را الهی و

قرآنی نماید و آن برادر بزرگوار جناب آقای دکتر محمد بیستونی است که این توفیق نصیب ایشان گردیده و ذخیره عظیم و باقیات الصالحات جاری برای آخرت ایشان هست. به امید این که همه اقدامات با خلوص قرین و مورد توجه ویژه حضرت بقیت اللّه الاعظم ارواحنا فداه باشد.

مرتضی مقتدایی

به تاریخ یوم شنبه پنجم ماه مبارک رمضان المبارک 1427

ویژگی ها و مزایای کتاب " تفسیر جوان"

1 - درج قول برتر و حذف اقوال متعدد در بیان تفسیر آیات.

2 - حفظ اصالت مطالب و مفاهیم ارائه شده در اصل تفسیر .

3 - خلاصه نمودن جملات طولانی در قالب عبارات کوتاه تر و ساده تر .

4 - اِعراب گذاری آیات و روایات به منظور سهولت حفظ کردن آنها .

5 - استفاده از سه خط تحریری برای آیات ، ترجمه و تفسیر ، به منظور مطالعه روان آنها.

6 - درج ترجمه روان و تفسیر هر آیه به صورت مستقل، به جز در آیاتی که با هم ارتباط تنگاتنگ دارند.

7 - تیترگذاری و تدوین مطالب کتاب به سبک کتاب های آموزشی به منظور تدریس آسان در جلسات تفسیر قرآن .

8 - انتشار در قطع کوچک به منظور استفاده از اوقات فراغت روزانه و سهولت قرار گرفتن در جیب.

9 - قیمت ارزان کتاب به منظور خرید همگان خصوصا جوانان عزیز و اُنس بیشتر جامعه با قرآن کریم .

محمد بیستونی

تهران - تابستان 1387

ادامه سوره انفال

اشاره

41 وَاعْلَمُوآا اَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ ءٍ فَاَنَ لِلّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتمی وَ الْمَسکینِ وَ ابْنِ السَّبیلِ اِنْ کُنْتُمْ ءَامَنْتُمْ بِاللّهِ وَ ماآ اَنْزَلْنا عَلی عَبْدِنا یَوْمَ الْفُرْقانِ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعانِ وَ اللّهُ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدیرٌ

و بدانید هر گونه غنیمتی به شما رسد خمس آن برای خدا و برای پیامبر و برای ذی القربی ویتیمان ومسکینان و واماندگان در راه است ، اگر شما به خدا و آن چه بر بنده خود در روز جدایی حق از باطل، روز درگیری دو گروه ( باایمان و بی ایمان یعنی روز جنگ بدر ) نازل کردیم ، ایمان آورده اید و خداوند بر هر چیزی قادر است.

خمس یک دستور مهم اسلامی

با این که روی سخن در این آیه به مؤمنان است ، زیرا پیرامون غنایم جهاد اسلامی بحث می کند و معلوم است مجاهد اسلامی مؤمن است ، ولی با این حال می گوید : « اگر ایمان به خدا و پیامبر آورده اید » اشاره به این که نه تنها ادعای ایمان نشانه ایمان نیست بلکه شرکت در میدان جهاد نیز ممکن است نشانه ایمان کامل نباشد و این عمل به خاطر اهداف

دیگری انجام گیرد ، مؤمن کامل کسی است که در برابر همه دستورات مخصوصا دستورات مالی تسلیم باشد و تبعیضی در میان برنامه های الهی قائل نگردد.

روز جدایی حق از باطل

نام روزجنگ « بدر » دراین آیه روز جدایی حق از باطل « یَوْمَ الْفُرْقان » و روز درگیری گروه طرفداران کفر با گروه طرفداران ایمان ذکر شده ، اشاره به این که اولاً : روز تاریخی بدر روزی بود که نشانه های حقانیت پیامبر صلی الله علیه و آله ظاهر گشت ، زیرا قبلاً وعده پیروزی به مسلمانان داده بود در حالی که ظاهرا هیچ نشانه ای از آن وجود نداشت و چنان عوامل مختلف غیرمنتظره برای پیروزی دست به دست هم داد که آن را نمی شد بر تصادف حمل کرد ، بنابراین صدق آیاتی که بر این پیامبر صلی الله علیه و آله در چنین روزی نازل شده دلیل آن در خودش نهفته است .

ثانیا : درگیری بدر ( یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعان ) در واقع یک نعمت بزرگ الهی برای مسلمانان بود که گروهی در آغاز از آن پرهیز داشتند امّا همین درگیری و پیروزی سال ها آن ها را جلو

برد و اسم و آوازه آن ها در پرتو آن در سراسر جزیره عرب پیچید و همه را به اندیشه در آیین جدید و قدرت حیرت انگیزی که در پرتو آن در جزیره عرب تولد یافته بود وادار نمود و ضمنا در آن روز که روز « وانفسا » برای امت کوچک اسلام بود مؤمنان راستین اسلام از مدعیان کاذب شناخته شدند ، پس این روز از هر نظر روز جدایی حق از باطل بود .

منظور از ذی القربی و یتیمان و مسکینان و واماندگان در راه چیست ؟

منظور از ذی القربی دراین آیه همه خویشاوندان نیست و نه همه خویشاوندان پیامبر صلی الله علیه و آله بلکه امامان اهل بیت هستند ، دلیل بر این موضوع روایات متواتری است که از طرق

اهلبیت پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده است ⁽¹⁾و در کتب اهل سنت نیز اشاراتی به آن وجود دارد .

بنابراین آن ها که یک سهم از خمس را متعلق به همه خویشاوندان پیامبر می دانند در برابر سؤال قرار می گیرند که این چه امتیازی است که اسلام برای اقوام و بستگان پیامبر صلی الله علیه و آله

قائل شده است ، در حالی که می دانیم اسلام مافوق نژاد و قوم و قبیله است .

ولی اگر آن را مخصوص امامان اهل بیت بدانیم با توجه به این که آن ها جانشینان پیامبر و رهبران حکومت اسلامی بوده و هستند ، علت دادن این یک سهم از خمس به آن ها روشن می گردد ، به تعبیر دیگر « سهم خدا » و « سهم پیامبر » و « سهم ذی القربی » هر سه سهم متعلق به « رهبر حکومت اسلامی » است ، او زندگی ساده خود را از آن اداره می کند و بقیّه را در مخارج گوناگونی که لازمه مقام رهبری امت است مصرف خواهد نمود ، یعنی در حقیقت در نیازهای جامعه و مردم .

بعضی از مفسرّان اهل سنت مانند نویسنده « المَنار » چون « ذی القربی » را همه خویشاوندان دانسته است ، برای پاسخ اشکال فوق برای حکومت اسلامی پیامبر تشریفاتی قائل شده و او را موظّف دانسته که قوم و قبیله خویش را به وسیله اموال گرد خود نگاه دارد ، روشن است که چنین منطقی به هیچ وجه با منطق حکومت جهانی و انسانی و حذف امتیازات قبیلگی سازگار نیست ( در این زمینه توضیح دیگری داریم که در بحث های آینده

خواهد آمد ) .

منظور از « یتیمان » و « مسکینان » و « واماندگان در راه » تنها ایتام و مساکین و ابناء سبیل بنی هاشم و سادات می باشند ، اگرچه ظاهر آیه مطلق است و قیدی در آن دیده نمی شود ،

دلیل ما بر این تقیید روایات زیادی است که در تفسیر آیه از طرق اهل بیت وارد شده و می دانیم بسیاری از احکام در متن قرآن به طور مطلق آمده ولی « شرایط و قیود » آن به وسیله « سنّت » بیان شده است و این منحصر به آیه مورد بحث نیست تا جای تعجب باشد .

به علاوه با توجه به آن که زکوة بر نیازمندان بنی هاشم به طور مسلّم حرام است باید احتیاجات آن ها از طریق دیگری تأمین گردد و این خود قرینه می شود بر این که منظور از آیه فوق خصوص نیازمندان بنی هاشم است لذا، دراحادیث می خوانیم که امام صادق می فرمود: « خداوند هنگامی که زکوة را بر ما حرام کرد خمس را برای ما قرارداد بنابراین

زکوة برما حرام است و خمس حلال » .⁽¹⁾

آیا غنایم منحصر به غنایم جنگی است

موضوع مهم دیگری که در این آیه باید مورد بررسی دقیق قرار گیرد و در حقیقت قسمت عمده بحث در آن متمرکز می گردد ، این است که لفظ « غنیمت » که در آیه آمده است تنها شامل غنایم جنگی می شود یا هرگونه درآمدی را دربرمی گیرد ؟

در صورت اول آیه تنها خمس غنایم جنگی را بیان می کند و برای خمس در سایر موضوعات باید از سنّت و اخبار و روایات صحیح و معتبر استفاده کرد و هیچ مانعی ندارد که قرآن به قسمتی از حکم خمس و به تناسب مسائل جهاد اشاره کند و قسمت های دیگری در سنت بیان شود .

مثلاً در قرآن مجید نمازهای پنجگانه روزانه صریحا آمده است و همچنین به نمازهای

طواف که از نمازهای واجبه است اشاره شده ، ولی از نماز آیات که مورد اتفاق تمام مسلمانان اعم از شیعه و سنی است ذکری به میان نیامده است و هیچ کس را نمی یابیم که بگوید چون نماز آیات در قرآن ذکر نشده و تنها در سنت پیامبر آمده است نباید به آن عمل کرد و یا این که چون در قرآن به بعضی از غسل ها اشاره شده و سخن از دیگر غسل ها به میان نیامده است باید از آن صرفنظر کرد ، این منطقی است که هیچ مسلمانی آن را نمی پذیرد .

بنابراین هیچ اشکالی ندارد که قرآن تنها قسمتی از موارد خمس را بیان کرده باشد و بقیّه را موکول به سنت نماید و نظیر این مسأله در فقه اسلام بسیار زیاد است .

ولی با این حال باید ببینیم که « غنیمت » در لغت و در نظر عرف چه معنی می دهد ؟ آیا راستی منحصر به غنایم جنگی است و یا هر گونه درآمدی را شامل می شود ؟

آن چه از کتب لغت استفاده می شود ، این است که در ریشه معنی لغوی این کلمه عنوان جنگ و آن چه از دشمن به دست می آید ، نیفتاده است ، بلکه هر درآمدی را شامل می شود ، به عنوان شاهد به چند قسمت از کتب معروف و مشهور لغت که مورد استناد دانشمندان و

ادبای عرب است اشاره می کنیم :

درکتاب «لسان العرب» جلد دوازدهم می خوانیم : « وَ الْغُنْمُ الْفَوْزُبِالشَّیْ ءِ مِنْ غَیْرِمَشَقَّةٍ ... وَ الْغُنَمُ، الْغَنیمَةُ وَ الْمَغْنَمُ الْفَیْی ءُ ... وَ فِی الْحَدیثِ اَلرَّهْنُ لِمَنْ رَهَنَهُ لَهُ غُنْمُهُ وَ عَلَیْهِ غُرْمُهُ ، غُنْمُهُ زِیادَتُهُ وَ نِمائُهُ وَ فاضِلُ قیمَتِه ... وَ غَنِمَ الشَّیْ ءَ فازَ بِه ... : غُنْم یعنی دسترسی یافتن به چیزی بدون مشقت و " غُنْم " و " غَنیمَت " و "مَغْنَم" به معنی فیی ء است ( فَیْی ء را نیز در لغت به معنی چیزهایی که بدون زحمت به انسان می رسد ذکر کرده اند ) » .

و در حدیث وارد شده که گروگان در اختیار کسی است که آن را به گرو گرفته ، غنیمت و منافعش برای اوست و غرامت و زیانش نیز متوجه اوست و نیز غُنْم به معنی زیادی و نمو و

اضافه قیمت است و فلان چیز را به غنیمت گرفت یعنی به او دسترسی پیدا کرد .

و در کتاب « تاج العروس » جلد نهم می خوانیم : « وَ الْغُنْمُ الْفَوْزُ بِالشَّیْی ءِ بِلا مَشَقَّةٍ : غنیمت آن است که انسان بدون زحمت به چیزی دست یابد » .

در کتاب « قاموس » نیز غنیمت به همان معنی فوق ذکر شده است .

و در کتاب « مفردات راغب » می خوانیم : غنیمت از ریشه « غَنَم » به معنی « گوسفند » گرفته شده و سپس می گوید : « ثُمَّ اسْتُعْمِلُوا فی کُلِّ مَظْفُورٍ بِه مِنْ جَهَةِ الْعُدی وَ غَیْرِه : سپس در هر چیزی که انسان از دشمن و یا غیر دشمن به دست می آورد به کار رفته است » حتی کسانی که یکی از معانی غنیمت را غنایم جنگی ذکر کرده اند انکار نمی کنند که معنی اصلی آن معنی وسیعی است که به هر گونه خیری که انسان بدون مشقت به آن دست یابد گفته می شود .

در استعمالات معمولی نیز « غَنیمَت » در برابر « غَرامَت » ذکر می شود ، همان طور که معنی « غرامت » معنی وسیعی است و هر گونه غرامت را شامل می شود « غنیمت » نیز معنی وسیعی دارد و به هر گونه درآمد قابل ملاحظه ای گفته می شود ، این کلمه در « نهج البلاغه » در موارد زیادی به همین معنی آمده است ، در خطبه 76 می خوانیم : « اِغْتَنِمِ الْمُهَل : فرصت ها و مهلت ها را غنیمت بشمارید » .

و در خطبه 120 می فرماید : « مَنْ اَخَذَها لَحِقَ وَ غَنِمَ : کسی که به آیین خدا عمل کند به سرمنزل مقصود می رسد و بهره می برد » .

و در نامه 53 به مالک اشتر می فرماید : « وَ لا تَکُونَنَّ عَلَیْهِمْ سَبُعا ضارِیا تَغْتَنِمُ اَکْلَهُمْ : در برابر مردم مصر همچون حیوان درنده ای مباش که خوردن آن ها را غنیمت و درآمدی برای خود فرض کنی » .

و در نامه 45 به عثمان بن حنیف می فرماید : « فَوَ اللّهِ ما کَنَزْتُ مِنْ دُنْیاکُمْ تِبْرا وَ لاَ ادَّخَرْتُ مِنْ غَنائِمِها وَفْرا : به خدا سوگند از دنیای شما طلایی نیاندوختم و از غنایم و درآمدهای آن

اندوخته ای فراهم نکردم » .

و در کلمات قصار ، در جمله 331 می فرماید : « اِنَّ اللّهَ جَعَلَ الطّاعَةَ غَنیمَةَ الاَْکْیاسِ : خداوند اطاعت را غنیمت و بهره هوشمندان قرار داده است » .

و در نامه 41 می خوانیم : « وَاغْتَنِمْ مَنِ اسْتَقَرَضَکَ فی حالِ غِناکَ : هر کس در حالی بی نیازیت از تو قرضی بخواهد غنیمت بشمار » .

و نظیر این تعبیرات بسیار فراوان است که همگی نشان می دهد « غنیمت » منحصر به غنایم جنگی نیست. و اما مفسران:

بسیاری از مفسران که در زمینه این آیه به بحث پرداخته اند صریحا اعتراف کرده اند که

غنیمت در اصل معنی وسیعی دارد و شامل غنایم جنگی و غیر آن و به طور کلی هر چیزی را که انسان بدون مشقّت فراوانی به آن دست یابد می شود ، حتّی آن ها که آیه را به خاطر

فتوای فقهای اهل تسنّن مخصوص غنایم جنگی دانسته اند باز معترفند که در معنی اصلی آن این قید وجود ندارد بلکه به خاطر قیام دلیل دیگری این قید را به آن زده اند .

« قُرْطُبی » مفسّر معروف اهل تسنن در تفسیر خود ، ذیل آیه چنین می نویسد : « غنیمت در لغت خیری است که فرد یا جماعتی با کوشش به دست می آورند ... و بدان که اتفاق ( علمای تسنن ) بر این است که مراد از غنیمت در آیه ( وَاعْلَمُوا اَنَّما غَنِمْتُمْ ) اموالی است که با قهر و غلبه در جنگ به مردم می رسد ، ولی باید توجّه داشت که این قید همانطور که گفتیم در معنی لغوی آن وجود ندارد ، ولی در عرف شرع ، این قید وارد شده است » .⁽¹⁾.

« فخر رازی » در تفسیر خود تصریح می کند که : « اَلْغُنْمُ الْفَوْزُ بِالشَّیٌی ءِ : غنیمت این است که انسان به چیزی دست یابد » و پس از ذکر این معنی وسیع از نظر لغت می گوید : « معنی شرعی غنیمت ( به عقیده فقهای اهل تسنن ) همان غنایم جنگی است » .⁽¹⁾

و نیز در تفسیر « المَنار » « غنیمت » را به معنی وسیع ذکر کرده و اختصاص به غنایم جنگی نداده اگر چه معتقد است باید معنی وسیع آیه فوق را به خاطر قیدشرعی مقید به غنایم جنگی کرد .⁽²⁾

در تفسیر « روح المعانی » نوشته « آلوسی » مفسر معروف سنی نیز چنین آمده است که : « غُنْم در اصل به معنی هر گونه سود و منفعت است » .⁽³⁾.

در تفسیر « مجمع البیان » نخست غنیمت را به معنی غنائم جنگ تفسیر کرده ، ولی به هنگام تشریح معنی آیه چنین می گوید : « علمای شیعه معتقدند که خمس در هر گونه فایده ای که برای انسان فراهم می گردد واجب است ، اعم از این که از طریق کسب و تجارت باشد ، یا از طریق گنج و معدن و یا آن که با غوص از دریا خارج کنند و سایر اموری که در کتب فقهی آمده است و می توان از آیه بر این مدعی استدلال کرد ، زیرا در "عرف لغت " به تمام این ها " غنیمت " گفته می شود » .⁽¹⁾

در تفسیر المیزان نیز با استناد به سخنان علمای لغت تصریح شده که غنیمت هر گونه فایده ای است که از طریق تجارت یا کسب و کار و یا جنگ به دست انسان می افتد و مورد نزول آیه

گرچه غنایم جنگی است ولی می دانیم که هیچ گاه مورد عمومیت مفهوم آیه را تخصیص نمی زند .

از مجموع آن چه گفته شد چنین نتیجه گرفته می شود که :

آیه غنیمت معنی وسیعی دارد و هر گونه درآمد و سود و منفعتی را شامل می شود ، زیرا معنی لغوی این لفظ عمومیت دارد و دلیل روشنی بر تخصیص آن در دست نیست .

تنها چیزی که جمعی از مفسران اهل تسنّن روی آن تکیه کرده اند این است که آیات قبل و بعد در زمینه جهاد وارد شده است و همین موضوع قرینه می شود که آیه غنیمت نیز اشاره به غنایم جنگی باشد .

در حالی که می دانیم شأن نزول ها و سیاق عمومیّت آیه را تخصیص نمی زنند و به عبارت روشن تر هیچ مانعی ندارد که مفهوم آیه یک معنی کلّی و عمومی باشد و در عین حال مورد نزول غنایم جنگی که یکی از موارد این حکم کلی است بوده باشد و این گونه احکام درقرآن و سنّت فراوان است که حکم کلی است و مصداق جزیی است:

مثلاً در آیه 7 سوره حشر می خوانیم : « ما اَتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا : هر چه پیامبر برای شما می آورد بگیرید و هر چه از آن نهی می کند خودداری کنید » . .

این آیه یک حکم کلی درباره لزوم پیروی از فرمان های پیامبر صلی الله علیه و آله را بیان می کند درحالی که مورد نزول آن اموالی است که از دشمنان بدون جنگ به دست مسلمانان می افتد ( و اصطلاحا به آن « فیی ء » گفته می شود ). و نیز در آیه 233 سوره بقره یک قانون کلّی به صورت « لا تُکَلَّفُ نَفْسٌ اِلاّ وُسْعَها : هیچ کس بیش از آن چه قدرت دارد تکلیف نمی شود » بیان شده در حالی که مورد آیه درباره اجرت زنان شیرده است و به پدر نوزاد دستور داده شده است به اندازه توانایی خود به آن ها اجرت بدهد ، ولی آیا ورود آیه در چنین مورد خاصی می تواند جلو عمومیّت این قانون ( عدم تکلیف مالایُطاق ) را بگیرد؟ خلاصه این که : آیه در ضمن آیات جهاد وارد شده ولی می گوید : هر درآمدی از هر موردی عاید شما شود که یکی از آن ها غنایم جنگی است خمس آن را بپردازید مخصوصا «ما»موصوله و «شیی» که دو کلمه عامّ و بدون هیچ گونه قید و شرطند این موضوع را تأیید می کنند .

آیا اختصاص نیمی از خمس به بنی هاشم تبعیض نیست؟

بعضی چنین تصور می کنند ، که این مالیات اسلامی که بیست درصد بسیاری از اموال

را شامل می شود و نیمی از آن اختصاص به سادات و فرزندان پیامبر صلی الله علیه و آله دارد ، یک نوع امتیاز نژادی محسوب می شود و ملاحظات جهات خویشاوندی و تبعیض در آن به چشم می خورد و این موضوع با روح عدالت اجتماعی اسلام و جهانی بودن و همگانی بودن آن ، سازگار نیست .

پاسخ : کسانی که چنین فکر می کنند شرایط و خصوصیات این حکم اسلامی را کاملاً بررسی نکرده اند زیرا جواب این اشکال به طور کامل در این شرایط نهفته شده است .

توضیح این که اولاً : نیمی از خمس که مربوط به سادات و بنی هاشم است منحصرا باید به نیازمندان آنان داده شود ، آن هم به اندازه احتیاجات یک سال و نه بیشتر ، بنابراین تنها کسانی از آن می توانند استفاده کنند که یا از کار افتاده اند و بیمارند و یا کودک یتیم و کسان دیگری که به علّتی در بن بست از نظر هزینه زندگی قرار دارند .

بنابراین کسانی که قادر به کار کردن هستند ، ( بالفعل و یا بالقوه ) می توانند درآمدی که زندگی آن ها را بگرداند داشته باشند هرگز نمی توانند از این قسمت خمس استفاده کنند و

جمله ای که در میان بعضی از عوام معروف است که می گویند سادات می توانند خمس بگیرند ، هر چند ناودان خانه آن ها طلا باشد ، گفتار عوامانه ای بیش نیست و هیچ گونه پایه ای ندارد .

ثانیا : مستمندان و نیازمندان سادات و بنی هاشم حق ندارند چیزی از زکات مصرف کنند و به جای آن می توانند تنها از همین قسمت خمس استفاده نمایند .⁽¹⁾

ثالثا : اگر سهم سادات که نیمی از خمس است ، از نیازمندی سادات موجود بیشتر باشد باید آن را به بیت المال ریخت و در مصارف دیگر مصرف نمود . ؟

همان طور که اگر سهم سادات کفایت آن ها را ندهد باید از بیت المال و یا سهم « زکات »به آن ها داد .

با توجّه به جهات سه گانه فوق روشن می شود که در حقیقت هیچ گونه تفاوت ازنظر مادّی میان سادات و غیرسادات گذارده نشده است .

نیازمندان غیرسادات می توانند مخارج سال خود را از محلّ زکات بگیرند ولی از خمس محرومند و نیازمندان سادات تنها می توانند از محلّ خمس استفاده کنند ، امّا حق استفاده از زکات را ندارند .

در حقیقت دو صندوق در این جا وجود دارد ، « صندوق خمس » و « صندوق زکات » و هر کدام از این دو دسته تنها حق دارند از یکی از این صندوق ها استفاده کنند آن هم به اندازه مساوی یعنی به اندازه نیازمندی یک سال .( دقت کنید )

ولی کسانی که دقّت در این شرایط و خصوصیات نکرده اند چنین می پندارند که برای سادات سهم بیشتری از بیت المال قرار داده شده است و یا از امتیاز ویژه ای برخوردارند .

تنها سؤالی که پیش می آید این است که اگر هیچ گونه تفاوتی از نظر نتیجه میان این دو نبوده باشد این برنامه چه ثمره ای دارد ؟

پاسخ این سؤال را نیز با توجه به یک مطلب می توان دریافت و آن این که میان خمس و زکات تفاوت مهمّی وجود دارد و آن این است که زکات از مالیات هایی است که در حقیقت جزو اموال عمومی جامعه اسلامی محسوب می شود ، لذا مصارف آن عموما در همین قسمت می باشد ، ولی خمس از مالیات هایی است که مربوط به حکومت اسلامی است ، یعنی مخارج دستگاه حکومت اسلامی و گردانندگان این دستگاه ازآن تأمین می شود .

بنابراین محروم بودن سادات از دستیابی به اموال عمومی ( زکات ) در حقیقت برای دورنگهداشتن خویشاوندان پیامبر صلی الله علیه و آله از این قسمت است تا بهانه ای به دست مخالفان

نیفتد که پیامبر خویشان خود را بر اموال عمومی مسلّط ساخته است .

ولی از سوی دیگر نیازمندان سادات نیز باید از طریقی تأمین شوند ، این موضوع در قوانین اسلام چنین پیش بینی شده که آن ها از بودجه حکومت اسلامی بهره مند گردند ، نه از

بودجه عمومی ، در حقیقت خمس نه تنها یک امتیاز برای سادات نیست ، بلکه یک نوع کنار زدن آن ها ، به خاطر مصلحت عموم و به خاطر این که هیچ گونه سوءظنّی تولید نشود می باشد .

جالب این که به این موضوع در احادیث شیعه و سنی اشاره شده است : در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) می خوانیم : « جمعی از بنی هاشم به خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله رسیدند و تقاضا کردند که آن ها را مأمور جمع آوری زکات چهارپایان کنند و گفتند این سهمی را که خداوند برای جمع آوری کنندگان زکات تعیین کرده است، مابه آن سزاوارتریم، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : ای "بنی عبدالمطلب " زکات نه برای من حلال است و نه برای شما ولی من به جای محرومیّت به شما وعده شفاعت می دهم ... شما به آن چه خداوند و پیامبر برایتان تعیین کرده راضی باشید ( و کار به امر زکات نداشته باشید ) آن ها گفتند راضی شدیم » .⁽¹⁾.

از این حدیث به خوبی استفاده می شود که بنی هاشم این را یک نوع محرومیّت برای خود می دیدند و پیامبر در مقابل آن به آن ها وعده شفاعت داد .

در « صحیح مسلم » که از معروف ترین کتب اهل تسنّن است حدیثی می خوانیم که خلاصه اش این است : « عباس و ربیعة بن حارِث خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله رسیدند و تقاضا کردند که فرزندان آن ها یعنی "عبدالمطلب بن ربیعة " و " فضل بن عباس" که دو جوان بودند مأمور جمع آوری زکات شوند و همانند دیگران سهمی بگیرند تا بتوانند هزینه ازدواج خود را از این راه فراهم کنند پیامبر صلی الله علیه و آله از این موضوع امتناع ورزید و دستور داد از راه دیگر ، وسایل ازدواج آن ها فراهم گردد و از محلّ خمس مهریّه همسران آن ها پرداخته شود » .⁽¹⁾

از این حدیث که شرح آن طولانی است نیز استفاده می شود که پیامبر صلی الله علیه و آله اصرار .

داشت خویشاوندان خود را از دست یافتن به زکات ( اموال عمومی مردم ) دور نگهدارد .

از مجموع آن چه گفتیم روشن شد که خمس نه تنها امتیازی برای سادات محسوب نمی شود بلکه یک نوع محرومیت برای حفظ مصالح عمومی بوده است .

منظور از سهم خدا چیست ؟

ذکر سهمی برای خدا به عنوان « لِلّهِ » به خاطر اهمیت بیشتر روی اصل مسأله خمس و تأکید و تثبیت ولایت و حاکمیت پیامبر و رهبر حکومت اسلامی است ، یعنی همان گونه که خداوند سهمی برای خویش قرار داده و خود را سزاوارتر به تصرف در آن دانسته است پیامبر صلی الله علیه و آله و امام را نیز به همان گونه حق ولایت و سرپرستی و تصرف داده ، وگرنه سهم خدا در اختیار پیامبر قرار خواهد داشت و در مصارفی که پیامبر یا امام صلاح می داند صرف می گردد و خداوند نیاز به سهمی ندارد .

42 اِذْ اَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْیا وَ هُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوی وَ الرَّکْبُ اَسْفَلَ مِنْکُمْ وَ لَوْ تَواعَدْتُمْ لاَخْتَلَفْتُمْ فِی الْمیعدِ وَ لکِنْ لِیَقْضِیَ اللّهُ اَمْرا کانَ مَفْعُولاً لِیَهْلِکَ

مَنْ هَلَکَ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ یَحْیی مَنْ حَیَّ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ اِنَّ اللّهَ لَسَمیعٌ عَلیمٌ

در آن هنگام شما در طرف پایین بودید و آن ها در طرف بالا ( و ازاین نظر دشمن بر شما برتری داشت ) و کاروان ( قریش ) پایین تر از شما بود ( و دسترسی به آن ها ممکن نبود و ظاهرا

وضع چنان سخت بود که ) اگر با یکدیگر وعده می گذاشتند ( که در میدان نبرد حاضر شوید )درانجام وعده خوداختلاف می کردید، ولی ( همه این مقدمات ) برای آن بود که خداوند کاری را که می بایست انجام شود تحققّ بخشد تا آن ها که هلاک ( و گمراه ) می شوند از روی اتمام حجت باشد و آن ها که زنده می شوند ( و هدایت می یابند ) از روی دلیل روشن باشد و خداوند شنوا و دانا است .

« عُدْوَة » از مادّه « عَدْو » در اصل به معنی تجاوز کردن است ولی به حاشیه و اطراف هرچیز نیز عَدْو گفته می شود ، زیرا از حدّ وسط به یک جانب تجاوز کرده است و در آیه مورد بحث به همین معنی طرف و جانب آمده است .

« دُنْیا » از مادّه « دُنُوّ » به معنی پایین تر و نزدیک تر می آید و نقطه مقابل

آن « اَقْصی » و «قُصْوی» به معنی دورتر است .

در این میدان مسلمانان در سمت شمالی که نزدیک تر به مدینه است قرار داشتند و دشمنان در سمت جنوبی که دورتر است ، این احتمال نیز وجود دارد که محلی را که مسلمانان به حکم ناچاری برای مبارزه با دشمن انتخاب کرده بودند پایین تر و محل دشمن مرتفع تر بوده و این یک امتیاز برای دشمن محسوب می شد .

سپس می گوید : « کاروانی را که شما در تعقیب آن بودید ( کاروان تجارتی قریش و ابوسفیان ) در نقطه پایین تری قرار داشت » ( وَ الرَّکْبُ اَسْفَلَ مِنْکُمْ ) .

هنگامی که ابوسفیان از حرکت مسلمانان آگاه شد مسیر کاروان را عوض کرد و از بیراهه از حاشیه دریای احمر با سرعت خود را به مکه نزدیک ساخت و اگر مسلمانان مسیر کاروان را گم نمی کردند ممکن بود ، به تعقیب کاروان بپردازند و از درگیری با لشکر دشمن که سرانجام باعث آن فتح و پیروزی عظیم شد خودداری کنند .

از همه این ها گذشته تعداد نفرات و امکانات جنگی مسلمانان در مقابل دشمن از هر نظر

کمتر و ضعیف تر بود و در سطح پایین تری قرار داشتند و دشمن در سطح بالاتر ، لذا قرآن اضافه می کند : « شرایط چنان بود که اگر از قبل آگاهی داشتید و می خواستید در این زمینه با یکدیگر وعده و قراردادی بگذارید حتما گرفتار اختلاف در این میعاد می شدید » ( وَ لَوْ تَواعَدْتُمْ لاََخْتَلَفْتُمْ فِی الْمیعدِ ) .

زیرا بسیاری از شما تحت تأثیر وضع ظاهری و موقعیت ضعیف خود در مقابل دشمن قرار می گرفتید و با چنین جنگی اصولاً مخالفت می کردید .

ولی خداوند شما را در مقابل یک عمل انجام شده قرار داد « تا کاری را که می بایست انجام گیرد تحققّ بخشد » ( وَ لکِنْ لِیَقْضِیَ اللّهُ اَمْرا کانَ مَفْعُولاً ) .

تا در پرتو این پیروزی غیرمنتظره و معجزآسا حقّ از باطل شناخته شود « و آن ها که گمراه می شوند با اتمام حجت باشد و آنها که راه حق را نمی پذیرند با آگاهی و دلیل آشکار »

( لِیَهْلِکَ مَنْ هَلَکَ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ یَحْیی مَنْ حَیَّ عَنْ بَیِّنَةٍ ) .

منظور از « حیات » و « هلاکت » در این جا همان « هدایت » و « گمراهی » است ، زیرا روز بدر که نام دیگرش « یَوْمَ الْفُرْقانِ » است به روشنی تقویت مسلمانان را با یاری خداوند به

همه نشان داد و ثابت کرد که این گروه با خدا راهی دارند و حقّ با آن ها است .

و در پایان می گوید : « خداوند شنوا و داناست » ( وَ اِنَّ اللّهَ لَسَمیعٌ عَلیمٌ ) .

فریاد استغاثه شما را شنید و از نیّاتتان باخبر بود و به همین دلیل شما را یاری کرد تا بردشمن پیروز شدید. تمام قرائن نشان می دهد که لااقلّ عدّه ای از مسلمانان اگر از چگونگی قدرت و سپاه دشمن باخبر بودند تن به این درگیری نمی دادند ، هرچند گروه دیگری از مؤمنان مخلص در برابر همه حوادث تسلیم اراده پیامبر صلی الله علیه و آله بودند ، به همین دلیل خداوند جریان هایی پیش آورد که هر دو گروه خواه ناخواه در برابر دشمن قرار گیرند و تن به این پیکار سرنوشت ساز دردهند .

از جمله این که پیامبر صلی الله علیه و آله قبلاً صحنه ای از نبرد را در خواب دید که تعداد کمی از دشمنان در مقابل مسلمانان حاضر شده اند و این اشاره و بشارتی به پیروزی بود ، عین این خواب را برای مسلمانان نقل کرد و موجب تقویت روحیه و اراده آن ها در پیشروی کردن به سوی میدان بدر گردید .

البته پیامبر صلی الله علیه و آله این خواب را درست دیده بود ، زیرا نیرو و نفرات دشمن اگرچه در ظاهر بسیار زیادتر بود ، ولی در باطن اندک و ضعیف و ناتوان بودند و می دانیم خواب ها معمولاً جنبه اشاره و تعبیر دارند و در یک خواب صحیح چهره باطنی مسأله خودنمایی می کند .

این خواب را پیامبر صلی الله علیه و آله برای مسلمانان شرح داد ، ولی بالاخره این سؤال در اعماق ذهن ها شاید باقیمانده بود که چگونه پیامبر صلی الله علیه و آله درخواب چهره ظاهری آن ها را ندید و برای مسلمانان شرح نداد ؟

43 اِذْ یُریکَهُمُ اللّهُ فی مَنامِکَ قَلیلاً وَ لَوْ اَریکَهُمْ کَثیرا لَفَشِلْتُمْ وَ لَتَنزَعْتُمْ فِی الاَْمْرِ وَ لکِنَّ اللّهَ سَلَّمَ اِنَّهُ عَلیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ

در آن موقع خداوند تعداد آن ها را در خواب به تو کم نشان داد و اگر فراوان نشان می داد مسلما سست می شدید و ( درباره شروع به جنگ به آن ها ) کارتان به اختلاف می کشید، ولی خداوند ( شمارا از همه این ها ) سالم نگهداشت ، خداوند به آن چه درون سینه ها است دانا است .

44 وَ اِذْ یُریکُمُوهُمْ اِذِالْتَقَیْتُمْ فیآ اَعْیُنِکُمْ قَلیلاً وَ یُقَلِّلُکُمْ فیآ اَعْیُنِهِمْ لِیَقْضِیَ اللّهُ اَمْرا کانَ مَفْعُولاً وَ اِلَی اللّهِ تُرْجَعُ الاُْمُورُ

و در آن هنگام که با هم ( در میدان نبرد ) روبرو شدید آن ها را به چشم شما کم نشان می داد و شما را ( نیز ) به چشم آن ها کم می نمود تا خداوند کاری را که می بایست انجام گیرد ، صورت بخشد ، ( شما نترسید و اقدام به جنگ کنید آن ها هم وحشت نکنند و حاضر به جنگ شوند و سرانجام شکست بخورند ) و همه کارها به خداوند بازمی گردد .

کاری که می بایست انجام گیرد

در این آیه مرحله دیگری از مراحل جنگ بدر را یادآور می شود که با مرحله قبل تفاوت بسیار دارد ، در این مرحله مسلمانان در پرتو بیانات گرم پیامبر صلی الله علیه و آله و توجه به وعده های الهی و مشاهده حوادثی از قبیل باران به موقع ، برای رفع تشنگی و سفت شدن شن های روان در میدان نبرد ، روحیه تازه ای پیدا کردند و به پیروزی نهایی امیدوار و دلگرم گشتند ، آن چنان که انبوه لشکر دشمن در نظر آن ها کوچک شد و کم جلوه کرد .

ولی دشمن چون از روحیه و این موقعیت مسلمانان آگاه نبود به همین دلیل به ظاهر جمعیت نگاه می کرد و ناچیز در نظرش جلوه می نمود ، حتی کمتر از آن چه بودند لذا می گوید : « و شما را در نظر آن ها کم جلوه می داد » ( وَ یُقَلِّلُکُمْ فی اَعْیُنِهِمْ ) .

به اندازه ای که از ابوجهل نقل شده که می گفت : « اِنَّما اَصْحابُ مُحَمَّدٍ اَکْلَةُ جَزُورٍ : یاران محمّد فقط به اندازه یک خوراک شترند » ، کنایه از کمی فوق العاده آن ها و یا اشاره به این بود که از یک صبح تا به شام کار آن ها را یک سره خواهند کرد ، زیرا در اخبار جنگ بدر آمده که سپاه قریش هر روز حدود ده شتر ذبح می کردند و خوراک یک روزه لشکر یک هزار نفری آن ها بود .

به هر حال این دو موضوع اثر عمیقی در پیروزی مسلمانان داشت، زیرا از یک سو عدد دشمن در نظر آن ها کم جلوه می کرد ، تا از اقدام به جنگ ترس و واهمه ای به خود راه ندهند و از سوی دیگر نفرات مسلمانان در نظر دشمن کم جلوه می نمود تا از اقدام به جنگی که سرانجامش شکست آن ها بود منصرف نشوند ، به علاوه نیروی زیادتری در این راه کسب نکنند و بر آمادگی جنگی خود ، بر گمان این که ارتش اسلام اهمیتی ندارد ، نیفزایند .

لذا قرآن به دنبال جمله های فوق می گوید : « همه این ها به خاطر آن بود که خداوند موضوعی را که در هر حال می بایست تحقق یابد انجام دهد » ( لِیَقْضِیَ اللّهُ اَمْرا کانَ مَفْعُولاً ) .

نه تنها این جنگ طبق آن چه خداوند می خواست پایان گرفت ، « همه کارها و همه چیز در این عالم به فرمان و خواست او برمی گردد » و اراده او در همه چیز نفوذ دارد ( وَ اِلَی اللّهِ تُرْجَعُ الاُْمُورُ ) .

در آیه 13 سوره آل عمران که اشاره به مرحله سوّمی از نبرد روز بدر شده است می خوانیم که دشمنان پس از شروع جنگ و مشاهده ضربات کوبنده سپاه اسلام که مانند صاعقه بر سر آن ها فرود می آمد به وحشت افتادند و این بار احساس کردند که ارتش اسلام زیاد شده است حتی دو برابر آن چه بودند و به این ترتیب روحیه آنان متزلزل گشت و به شکستشان کمک نمود .

از آن چه گفتیم روشن می شود که تضادی نه میان آیات فوق وجود دارد و نه میان آن ها با آیه سیزدهم سوره آل عمران ، زیرا هر کدام از این آیات اشاره به یک مرحله از جنگ است .

مرحله اول مرحله قبل از حضور در میدان نبرد بود که در خواب عدد آن ها به پیامبر صلی الله علیه و آله کم

نشان داده شد و مرحله دوم به هنگام ورود در سرزمین بدر بود که مسلمانان از عدد زیاد لشکر دشمن آگاه و بعضی به ترس و وحشت افتادند ، مرحله سوم هنگام آغاز مبارزه بود که به لطف پروردگار و با مشاهده مقدمات امیدبخش عدد دشمن در نظرشان کم جلوه کرد .

45 یآاَیُّهَا الَّذینَ ءَامَنُوآا اِذا لَقیتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْکُرُوا اللّهَ کَثیرا لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ

ای کسانی که ایمان آورده اید هنگامی که با گروهی ( در میدان نبرد ) روبرو می شوید ثابت قدم باشید و خدارافراوان یادکنیدتارستگارشوید.

شش دستور دیگر در زمینه جهاد

مفسران نوشته اند که ابوسفیان هنگامی که با تردستی خاصی کاروان تجارتی قریش را از قلمرو مسلمانان به سلامت بیرون برد کسی را به سراغ ارتش قریش که عازم میدان بدر بود فرستاد که دیگر نیازی به مبارزه شما نیست بازگردید ، ولی « ابوجهل » که غرور و تکبر و تعصب خاصی داشت سوگند یاد کرده که ما هرگز بازنمی گردیم تا این که به سرزمین بدر برویم ( و بدر قبل از این جریان ، یکی از مراکز اجتماع عرب بود که در هر سال یک بازار

تجارتی در آن تشکیل می شد ) و سه روز در آن جا خواهیم ماند و شترانی ذبح می کنیم و غذای مفصلّی راه می اندازیم و شراب می نوشیم و خوانندگان برای ما می خوانند و می نوازند تا صدای ما به گوش عرب برسد و قدرت و قوّت ما تثبیت گردد .

امّا سرانجام کارشان به شکست کشید و به جای جام شراب جام های مرگ نوشیدند و در عوض « خوانندگان » « نوحه گران » بر عزای آن ها نشستند .

آیات فوق هم اشاره ای به این موضوع دارد و مسلمانان را از این گونه کارها نهی می کند و هم به دنبال دستورهای گذشته در مورد جهاد یک سلسله دستورهای دیگر به آن ها می دهد .

رویهم رفته در آیات 45 و 46 و 47 شش دستور مهم به مسلمانان داده شده است :

✓ 1 - نخست می گوید : « ای کسانی که ایمان آورده اید هنگامی که گروهی از دشمنان را دربرابر خود در میدان نبرد ببینید ثابت قدم باشید » (یآاَیُّهَاالَّذینَ ءَامَنُوآا اِذالَقیتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا).

یعنی یکی از نشانه های بارز ایمان ثبات قدم در همه زمینه ها مخصوصا در پیکار با دشمنان حق است .

✓ 2 - « خدا را فراوان یاد کنید تا رستگار و پیروز شوید » ( وَاذْکُرُوا اللّهَ کَثیرا لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ ) .

شک نیست که منظور از یاد خدا تنها ذکر لفظی نیست ، بلکه خدا را در درون جان حاضر دیدن و به یاد علم و قدرت بی پایان و رحمت وسیعش بودن است ، این توجه به خدا

روحیه سرباز مجاهد را تقویت می کند و در پرتو آن احساس می نماید که در میدان مبارزه تنها نیست ، تکیه گاه نیرومندی دارد که هیچ قدرتی در برابر آن مقاومت نمی کند و اگر هم کشته شود به بزرگ ترین سعادت ، یعنی سعادت شهادت رسیده است و درجوار رحمت حق رستگار خواهد بود ، خلاصه یاد خدا به او نیرو و آرامش و قوّت و قدرت و پایمردی می بخشد .

به علاوه یاد و عشق خدا ، عشق زن و فرزند و مال و مقام را از دل بیرون می راند و توجه به خدا آن ها را که باعث سستی در امر مبارزه و جهاد می شود از خاطر می برد ، چنان که « امام سجاد » زین العابدین در دعای معروف صحیفه که برای « مرزبانان اسلام » و « مدافعان سرحدات مسلمین خوانده به پیشگاه خدا چنین عرض می کند: « وَاَنْسِهِمْ عِنْدَ لِقائِهِمُ الْعَدُوَّ ذِکْرَ دُنْیاهُمُ الْخَدّاعَةِ الْغَرُورِ وَامْحُ عَنْ قُلُوبِهِمْ خَطَراتِ الْمالِ الْفَتُونِ وَاجْعَلِ الْجَنَّةَ نَصْبَ اَعْیُنِهِمْ :

پروردگارا ! ( در پرتو یاد خویش ) یاد دنیای فریبنده را از دل این پاسداران مبارز بیرون کن و توجّه به زرق و برق اموال را از قلب آن ها دور ساز و بهشت را در برابر چشمان فکر آن ها قرار ده » .⁽¹⁾

46 وَاَطیعُوا اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لا تَنزَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ ریحُکُمْ وَاصْبِرُوا اِنَّ اللّهَ مَعَ الصّبِرینَ

و اطاعت ( فرمان )خدا و پیامبرش نمایید و نزاع ( و کشمکش ) مکنید تا سست نشوند و قدرت ( و شوکت و هیبت ) شما از میان نرود و استقامت نمایید که خداوند با استقامت کنندگان است.

✓ 3 - یکی دیگر از مهم ترین برنامه های مبارزه توجّه به مسأله رهبری و اطاعت از دستور پیشوا و رهبر است همان دستوری که اگر انجام نمی گرفت جنگ بدر به شکست .

کامل مسلمانان منتهی می شد ، لذا در آیه بدر می گوید : « و اطاعت خدا و پیامبرش کنید » (وَاَطیعُوا اللّهَ وَ رَسُولَهُ) .

✓ 4 - « و از پراکندگی و نزاع بپرهیزید » ( وَ لا تَنزَعُوا ) .

« زیرا کشمکش و نزاع و اختلاف مجاهدان در برابر دشمن نخستین اثرش سستی و ناتوانی و ضعف در مبارزه است » ( فَتَفْشَلُوا ) .

« و نتیجه این سستی و فتور از میان رفتن قدرت و قوّت و هیبت و عظمت شماست » ( وَ تَذْهَبَ ریحُکُمْ ) .

« ریح » به معنی باد است و این که می گوید : اگر به نزاع با یکدیگر برخیزید سست می شوید و به دنبال آن باد شما را از میان خواهد برد اشاره لطیفی به این معنی است که قوّت و عظمت و جریان امور بر وفق مراد و مقصودتان از میان خواهد رفت زیرا همیشه وزش بادهای موافق سبب حرکت کشتی ها به سوی منزل مقصود بوده است و در آن زمان که

تنهانیروی محرک کشتی وزش باد بوداین مطلب فوق العادّه اهمیت داشت.

به علاوه وزش باد به پرچم ها نشانه برپا بودن پرچم که رمز قدرت و حکومت است

می باشد و تعبیر فوق کنایه ای از این معنی است .

✓ 5 - سپس دستور به استقامت در برابر دشمنان و در مقابل حوادث سخت می دهد و می گوید : « استقامت کنید که خداوند با استقامت کنندگان است » ( وَاصْبِرُوا اِنَّ اللّهَ مَعَ الصّبِرینَ ) .

تفاوت میان ثبات قدم ( دستور اول ) و استقامت و صبر ( دستور پنجم ) از این نظر است که ثبات قدم بیشتر جنبه جسمانی و ظاهری دارد ، در حالی که استقامت و صبر بیشتر جنبه های روانی و باطنی را شامل می شود .

47 وَ لا تَکُونُوا کَالَّذینَ خَرَجُوا مِنْ دِیرِهِمْ بَطَرا وَ رِئاآءَ النّاسِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبیلِ اللّهِ وَ اللّهُ بِما یَعْمَلُونَ مُحیطٌ

و مانند کسانی نباشید که از سرزمین خود از روی هوی پرستی و غرور خودنمایی کردن در برابر مردم ( به سوی میدان بدر ) بیرون آمدند و ( مردم را ) از راه خدا بازمی داشتند ( و سرانجام کارشان شکست و نابودی شد ) و خداوند به آن چه عمل می کنند احاطه ( و آگاهی ) کامل دارد .

✓ 6 - در آخرین آیه مسلمانان را از پیروی کارهای ابلهانه و اعمال غرورآمیز و بی محتوا و سر و صداهای توخالی و بی معنی بازمی دارد و با اشاره به جریان کار ابوسفیان و طرز افکار او و یارانش می فرماید : « مانند کسانی که از سرزمین خود از روی غرور و هواپرستی و خودنمایی خارج شدند ، نباشید » ( وَ لا تَکُونُوا کَالَّذینَ خَرَجُوا مِنْ دِیرِهِمْ بَطَرا وَ رِئاءَ النّاسِ ) .

« همان ها که هدفشان جلوگیری مردم از راه خدا بود » ( وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبیلِ اللّهِ ) .

هم هدفشان نامقدّس بود و هم وسایل رسیدنشان به این هدف و دیدیم که سرانجام با آن همه نیرو و ساز و برگ جنگی درهم کوبیده شدند و به جای عیش و طرب گروهی در خاک و خون غلطیدندوگروهی درعزای آن هااشک ریختند.

« و خداوند به کارهایی که این گونه افراد انجام می دهند محیط است و از اعمالشان باخبر » ( وَ اللّهُ بِما یَعْمَلُونَ مُحیطٌ ) .

48 وَ اِذْ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطانُ اَعْملَهُمْ وَ قالَ لا غالِبَ لَکُمُ الْیَوْمَ مِنَ النّاسِ وَ اِنّی جارٌ لَکُمْ فَلَمّا تَرَاآءَتِ الْفِئَتانِ نَکَصَ عَلی عَقِبَیْهِ وَ قالَ اِنّی بَریآءٌ مِنْکُمْ اِنّیآ

اَری ما لاتَرَوْنَ اِنّیآ اَخافُ اللّهَ وَاللّهُ شَدیدُ الْعِقابِ

و ( به یادآور ) هنگامی را که شیطان اعمال آن ها ( مشرکان ) را در نظرشان جلوه داد و گفت هیچ کس از مردم بر شما پیروز نمی گردد و من همسایه ( و پناه دهنده ) شمایم ، اما هنگامی که دو گروه ( جنگجویان و حمایت فرشتگان از مؤمنان ) را دید به عقب بازگشت و گفت: من ازشما( دوستان و پیروانم )بیزارم، من چیزی را می بینم که شما نمی بینید ، من از خدا می ترسم و خداوند شدید العقاب است .

مشرکان و منافقان و وسوسه های شیطانی

تزیین و آرایش شیطان این چنین است که از طریق تحریک شهوات و هوس ها و صفات زشت و ناپسند انسان چهره عملش را در نظرش آن چنان جلوه می دهد که سخت مجذوب آن می شود و آن را از هر جهت عملی عاقلانه و منطقی و دوست داشتنی فکر می کند .

« و به آن ها چنین فهماند که با داشتن این همه نفرات و ساز و برگ جنگی هیچ کس از مردم امروز بر شما غالب نخواهد شد » و شما ارتشی شکست ناپذیرید ( وَ قالَ لا غالِبَ لَکُمُ الْیَوْمَ مِنَ النّاسِ ) .

به علاوه « من نیز همسایه شما و در کنار شما هستم » و همچون یک همسایه وفادار و دلسوز به موقع لزوم از هیچ گونه حمایتی دریغ ندارم ( وَ اِنّی جارٌ لَکُمْ ) .

« اما به هنگامی که دو لشکر با هم درآویختند و فرشتگان به حمایت لشکر توحید برخاستند و نیروی ایمان و پایمردی مسلمانان را مشاهده کرد به عقب بازگشت و صدا زد من از شما ، یعنی مشرکان ، بیزارم » ( فَلَمّا تَرَاآءَتِ الْفِئَتانِ نَکَصَ عَلی عَقِبَیْهِ وَ قالَ اِنّی بَریآءٌ مِنْکُمْ ) .

و برای این عقب گرد وحشتناک خویش دو دلیل آورد : نخست این که : « گفت من چیزی می بینم که شمانمی بینید » ( اِنّی اَری ما لا تَرَوْنَ ) .

من به خوبی آثار پیروزی را در این چهره های خشمگین مسلمانان باایمان می نگرم و آثار حمایت الهی و امدادهای غیبی و یاری فرشتگان را در آن ها مشاهده می کنم ، اصولاً آن جا که پای مددهای خاصّ پروردگار و نیروهای غیبی او به میان آید من عقب نشینی خواهم کرد .

دیگر این که « من از مجازات دردناک پروردگار در این صحنه می ترسم » و آن را به خود نزدیک می بینم ( اِنّی اَخافُ اللّهَ ) .

مجازات خداوند هم چیز ساده ای نیست که بتوان در برابرش مقاومت کرد بلکه « کیفر او شدید و سخت است » ( وَ اللّهُ شَدیدُ الْعِقابِ ) .

آیا شیطان از طریق وسوسه یا از طریق تشکّل ظاهر شد ؟

در این که نفوذ شیطان در دل مشرکان و طرح این گفتگوها با آن ها در صحنه جنگ بدر به چه صورت بوده درمیان مفسران پیشین و امروز گفتگو است و رویهم رفته دو عقیده وجود دارد .

1 - جمعی معتقدند که این کار از طریق وسوسه های باطنی صورت گرفته است ، او با وسوسه های خویش و استفاده از صفات منفی و زشت شیطانی مشرکان اعمالشان را در نظرشان جلوه داد و به آن ها چنین وانمود کرد که نیروی شکست ناپذیری در اختیاردارند و یک نوع پناهگاه و اتکاء باطنی درآن ها تولیدکرد .

امّا پس از مجاهده سرسختانه مسلمانان و حوادث اعجازآمیزی که سبب پیروزی آن ها گردید آثار این وسوسه ها از دل آنان برچیده شد و احساس کردند که شکست در برابر آن ها قرار گرفته و هیچ تکیه گاهی برای آن ها نیست بلکه کیفر و مجازت سختی از طرف خدا در

انتظار آن ها است .

2 - جمع دیگری که معتقدند که شیطان به شکل انسانی مجسّم شد و در برابر آن ها آشکار گردید ، در روایتی که در بسیاری از کتب نقل شده می خوانیم : قریش به هنگامی که تصمیم راسخ برای حرکت به سوی میدان بدر گرفت از حمله طائفه بنی کِنانَة بیمناک بودند ، زیرا قبلاً نیز با هم خصومت داشتند ، در این موقع ابلیس در چهره « سُراقَة بن مالک» که از سرشناس های قبیله بنی کنانه بود به سراغ آن ها آمد و به آن ها اطمینان داد که با شما موافق و هماهنگم و کسی بر شما غالب نخواهد شد و در میدان بدر شرکت کرد .

اما به هنگامی که نزول ملائکه را مشاهده کرد عقب نشینی نموده ، فرار کرد ، لشکر نیز به دنبال ضربت های سختی که از مسلمانان خورده بودند و با مشاهده کار ابلیس پا به فرار گذاشتند و به هنگامی که به مکّه بازگشتند گفتند سُراقَة بن مالک سبب فرار قریش شد ، این سخن به گوش سُراقَه رسید و سوگند یاد کرد که من به هیچ وجه از این موضوع آگاهی ندارم و به هنگامی که نشانه های مختلف وضع او را در میدان بدر به او یادآوری کردند همه را انکار

کرد و قسم خورد که چنین چیزی حتما نبوده و او از مکّه حرکت نکرده ، به این ترتیب معلوم شد که آن شخص سُراقَة بن مالک نبوده است .⁽¹⁾

دلیل طرفداران تفسیر اوّل این است که ابلیس نمی تواند در شکل انسانی ظاهر گردد در حالی که طرفداران تفسیر دوّم می گویند دلیل بر محال بودن این موضوع در دست نیست ، به خصوص که نظیر آن را در داستان هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله و آمدن پیرمردی در شکل مردم « نجد » در « دارُالنُّدْوَة » نیز نقل کرده اند ، به علاوه ظاهر تعبیرات و گفتگوهایی که در آیه فوق گذشت با مجسّم شدن ابلیس سازگارتر است .

ولی در هر حال آیه فوق نشان می دهد که مخصوصا در برنامه های گروهی و جمعی ، در صورتی که در مسیر حق یا باطل باشد یک سلسله امدادها و نیروهای الهی و یا نیروهای .

شیطانی فعالیّت می کنند و آن ها در هر چهره ای خودنمایی می کنند و پویندگان راه خدا باید مراقب این موضوع باشند .

49 اِذْ یَقُولُ الْمُنفِقُونَ وَ الَّذینَ فی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هآؤُلاآءِ دینُهُمْ وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللّهِ فَاِنَّ اللّهَ عَزیزٌ حَکیمٌ

به هنگامی که منافقان و آن ها که در دل هایشان بیماری بود می گفتند : این گروه ( مسلمانان ) را دینشان مغرور ساخته و هر کس بر خدا توکل کند ( پیروز می گردد ) خداوند عزیز و حکیم است .

در این که منظور از « منافقان » و « الَّذینَ فی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ » چه کسانی بوده اند مفسران گفتگوی بسیارکرده اند، ولی بعید نیست که هر دو عبارت اشاره به گروه منافقان مدینه باشد ، زیرا قرآن مجید درباره منافقان که شرح حال آن ها در آغاز سوره بقره آمده است می گوید : «فی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللّهُ مَرَضا : در دل های آنان بیماری است و خدا نیز بر بیماری آن ها می افزاید » ( 10 / بقره ) .

و این گروه یا منافقانی هستند که در مدینه به صفوف مسلمانان پیوسته بودند و اظهار اسلام و ایمان می کردند ، امّا در باطن با آن ها نبودند و یا آن ها که در مکه ظاهرا ایمان آورده اند ، ولی از هجرت به مدینه سرباز زدند و در میدان بدر به صفوف مشرکان پیوسته و به هنگامی که کمی نفرات مسلمانان را در برابر لشکر کفر دیدند در تعجب فرو رفتند و گفتند این جمعیت مسلمانان فریب دین و آیین خود را خوردند و به این میدان گام گذاردند و در هر حال خداوند از نیّت باطنی آن ها خبر می دهد و اشتباه آنان و همفکرانشان را روشن می سازد .

50 وَ لَوْ تَریآ اِذْ یَتَوَفَّی الَّذینَ کَفَرُوا الْمَلئِکَةُ یَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ اَدْبرَهُمْ وَ ذُوقُوا عَذابَ الْحَریقِ

و اگر ببینی کافران را به هنگامی که فرشتگان ( مرگ ) جان آن ها را می گیرند و برصورت و پشت آن ها می زنند و ( می گویند ) بچشید عذاب سوزنده را ( به حال آن ها تأسف خواهی خورد ) .

گرچه « تَری » فعل مضارع است ولی با وجود « لَوْ » معنی ماضی می بخشد ، بنابراین آیه

فوق اشاره به وضع گذشته کافران و مرگ دردناک آنان است . بنابراین آیه فوق اشاره به فرشتگان مرگ و لحظه قبض روح و مجازات دردناکی است که در این لحظه بر دشمنان حق و گنهکاران بی ایمان وارد می سازند. « عَذابَ الْحَریق » اشاره به مجازات روز قیامت است ، زیرا در آیات دیگر قرآن مانند آیه 9 و 22 سوره حج و 10 بروج نیز به همین معنی آمده است .

51 ذلِکَ بِما قَدَّمَتْ اَیْدیکُمْ وَ اَنَّ اللّهَ لَیْسَ بِظَلّمٍ لِلْعَبیدِ

این در مقابل کارهایی است که از پیش فرستاده اید و خداوند نسبت به بندگانش هرگز ستم روا نمی دارد .

واژه « ظَلاّم » صیغه مبالغه و به معنی بسیار ظلم کننده است ، علت انتخاب این واژه در این جا و مانند آن و همچنین بحث های دیگری پیرامون ظلم در جلد سوّم تفسیر نمونه صفحه 195 بیان شده است .

تعبیر به « دست » به خاطر آن است که انسان غالب اعمال خویش را به کمک دست انجام می دهد وگرنه آیه فوق همه اعمال بدنی و روحی را شامل می گردد .

52 کَدَأْبِ ءَالِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کَفَرُوا بِأَیتِ اللّهِ فَاَخَذَهُمُ اللّهُ بِذُنُوبِهِمْ اِنَّ اللّهَ قَوِیٌّ شَدیدُ الْعِقابِ

( حال این گروه مشرکان ) همانند حال نزدیکان فرعون و کسانی که پیش از آن ها بودند ، آن ها آیات خدا را انکار کردند خداوند هم آنان را به گناهانشان کیفر داد ، خداوند قوی و کیفرش شدید است .

بنابراین تنها قریش و مشرکان و بت پرستان مکّه نبودند که با انکار آیات الهی و لجاجت در برابر حق و درگیری با رهبران راستین انسانیت گرفتار کیفر گناهانشان شدند ، این یک قانون جاودانی است که اقوام نیرومندتر و قوی تر همچون فرعونیان و اقوام ضعیف تر را نیز دربرمی گیرد .

53 ذلِکَ بِاَنَّ اللّهَ لَمْ یَکُ مُغَیِّرا نِعْمَةً اَنْعَمَها عَلی قَوْمٍ حَتّی یُغَیِّرُوا ما بِاَنْفُسِهِمْ وَ اَنَّ اللّهَ سَمیعٌ عَلیمٌ

این به خاطر آن است که خداوند هیچ نعمتی را که به گروهی داده تغییر نمی دهد جز آن که آن ها خودشان را تغییر دهند و خداوند شنوا و دانا است .

یک سنت تغییرناپذیر

به تعبیر دیگر فیض رحمت خدا بیکران و عمومی و همگانی است ولی به تناسب شایستگی ها و لیاقت ها به مردم می رسد ، در ابتدا خدا نعمت های مادی و معنوی خویش را شامل حال اقوام می کند ، چنان چه نعمت های الهی را وسیله ای برای تکامل خویش ساختند و از آن در مسیر حق مدد گرفتند و شکر آن را که همان استفاده صحیح است به جا آوردند ، نعمتش را پایدار بلکه افزون می سازد ، اما هنگامی که این مواهب وسیله ای برای طغیان و سرکشی و ظلم و بیدادگری و تبعیض و ناسپاسی و غرور و آلودگی گردد ، در این هنگام نعمت ها را می گیرد و یا آن را تبدیل به بلا و مصیبت می کند ، بنابراین دگرگونی ها همواره از ناحیه ما است وگرنه مواهب الهی زوال ناپذیراست.

عوامل حیات و مرگ ملت ها

تاریخ ، اقوام و ملت های گوناگونی را به ما نشان می دهد : گروهی را که آخرین مراحل ترقی را به سرعت طی کردند و گروهی را که به پایین ترین مرحله انحطاط رسیدند ، گروه

سومی که یک روز پراکنده و وامانده و شکست خورده بودند ، اما روز دیگر نیرومند و سربلند شدند ، گروه چهارمی که به عکس از عالی ترین مرحله افتخار به قعر دره ذلّت و خواری سقوط کردند.

بسیارند کسانی که از برابر صحنه های مختلف تاریخ به آسانی می گذرند ، بدون این که کمترین اندیشه ای در آن کنند و نیز بسیارند کسانی که به جای بررسی علل و عوامل اصلی و

زیربنایی حیات و مرگ ملت ها ، گناه را به گردن عوامل کم اهمیّت که نقش اساسی را به عهده ندارند و یا عوامل موهوم و خرافی و خیالی می اندازند .

بسیاری تمام علت بدبختی خود را به بیگانگان و سیاست های مخرب آن ها نسبت می دهند و عده ای همه این حوادث را مولود گردش موافق و مخالف افلاک می پندارند ، سرانجام عده ای دست به دامن قضا و قدر ، به مفهوم تحریف یافته اش و یا شانس و طالع و اقبال می زنند و همه حوادث تلخ و شیرین را از این طریق توجیه می کنند .

همه این ها برای این است که از درک علل واقعی وحشت دارند .

قرآن در آیات فوق انگشت روی نقطه اصلی « دردها » و « درمان ها » و عوامل پیروزی و شکست گذارده و می گوید : برای یافتن عامل اصلی لازم نیست آسمان ها و زمین ها را جستجوکنید و یا به دنبال عوامل موهوم و پنداری راه بیفتید بلکه کافی است تنها در وجود ، در فکر و روحیه و اخلاق خود و در نظامات اجتماعی خودتان جستجو کنید ، هر چه هست در این جا است .

ملت هایی که فکر و اندیشه خود را به کار انداختند ، دست اتحاد و برادری به هم دادند ، سعی و تلاش و اراده و تصمیم نیرومند داشتند و به هنگام لزوم ، جانبازی و فداکاری کردند و قربانی دادند ، به طور قطع پیروز شدند ، امّا هنگامی که رکود و سستی و تنبلی جای سعی و کوشش را گرفت ، غفلت و بی خبری به جای آگاهی و تردید و دو دلی به جای تصمیم ، محافظه کاری به جای شهامت ، نفاق و تفرقه به جای اتحاد ، تن پروری و خودخواهی به جای فداکاری و تظاهر و ریاکاری به جای اخلاص و ایمان نشست ، سقوط و نکبت آغاز شد.

در حقیقت جمله « ذلِکَ بِاَنَّ اللّهَ لَمْ یَکُ مُغَیِّرا نِعْمَةً اَنْعَمَها عَلی قَوْمٍ حَتّی یُغَیِّرُوا ما

بِاَنْفُسِهِمْ » برترین قانون حیات انسان ها را بیان می کند و روشن می سازد که مکتب قرآن در زمینه حیات جامعه ها اصیل ترین و روشن ترین مکتب هاست ، حتّی به آن ها که در عصر اتم و فضا انسان را فراموش کرده و گرداننده چرخ های تاریخ را ابزارهای تولید و مسائل اقتصادی که خود مولود انسان است می پندارند اعلام می کند که شما هم سخت دراشتباهید ، شما معلول را گرفته و علت اصلی را که خود ایشان و دگرگونی انسان هاست فراموش کرده اید، به شاخه چسبیده اید، آن هم فقط یک شاخه و ریشه اصلی را از خاطر برده اید .

راه دور نرویم تاریخ اسلام و یا صحیح تر تاریخ زندگی مسلمین ، شاهد پیروزی های درخشانی در آغاز کار و شکست های تلخ و دردناکی به دنبال آن است، در قرون نخستین، اسلام به سرعت در جهان پیش می رفت و در همه جا نور علم و آزادی می پاشید ، بر سر اقوام سایه علم و دانش می گسترد ، نیروآفرین و قدرت بخش و تکان دهنده و آباد کننده بود و تمدّنی خیره کننده به وجود آورد که در تاریخ سابقه نداشت امّا چند قرن بیشتر نگذشت که این جوشش به خاموشی گرایید ، تفرقه و پراکندگی ، انزوا و بی تقاوتی ، ضعف و ناتوانی

و در نتیجه عقب ماندگی جای آن همه ترقّی را گرفت ، تا آن جا که مسلمانان جهان برای وسایل ابتدایی زندگی ناچار شدند دست به دامان دیگران بزنند ، فرزندان خود را برای فراگرفتن علم و دانش راهی دیار بیگانه کنند ، در حالی که یک روز دانشگاه های مسلمانان برترین دانشگاه های جهان و مرکز دانشجویان دوست و بیگانه بود ، ولی کار به جایی رسید که نه تنها صادرکننده علم و صنعت و تکنولوژی نشدند بلکه موادّ ابتدایی غذایی را نیز از خارج از کشورهای خود وارد کردند .

سرزمین فلسطین آن ها ، که یک روز کانون مجد و عظمت مسلمین بود و حتّی جنگجویان صلیبی با میلیون ها کشته و مجروح در طیّ دویست سال نتوانستند آن را از دست سربازان اسلام بیرون آورند، در مدت شش روز به آسانی از دست دادند ، در حالی که برای پس گرفتن یک وجب آن را از دشمن باید ماه ها و سال ها چانه بزنند چانه ای که معلوم نیست پایانش به کجا بیانجامد .

آیا این وعده الهی که می فرماید : « وَ کانَ حَقّا عَلَیْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنینَ :

یاری مؤمنان برعهده ماست » ( 47 / روم ) تخلف پذیرفته؟

و یا این که می گوید : « وَ لِلّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِه وَ لِلْمُؤْمِنینَ : عزت و سربلندی از آن خدا و پیامبر و مؤمنان است » ( 8 / منافقون ) منسوخ گشته ؟

و یا این که می گوید : « وَ لَقَدْ کَتَبْنا فِی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ اَنَّ الاَْرْضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصّالِحُونَ : در کتب آسمانی پیشین نوشتیم که زمین از آن بندگان صالح ماست » (105/انبیاء) دگرگون شده است؟

آیا خداوند ، العیاذ باللّه ، ازانجام وعده های خود عاجزاست؟ و یا وعده های خویش را به دست فراموشی سپرده و یا تغییر داده ؟ ... اگر چنین نیست پس چرا آن همه مجد و عظمت و قدرت و سربلندی و افتخار از میان رفت ؟

قرآن مجید در آیه کوتاه فوق به همه این سؤال ها و صدها سؤال مانند آن یک پاسخ بیشتر نمی گوید و آن این که سری به اعماق قلبتان بزنید و نگاهی به زوایای اجتماعتان بیفکنید ، ببینید دگرگونی ها از ناحیه خود شما شروع شده است ، لطف و رحمت خدا

برای همگان گسترده است ، شمایید که شایستگی ها و لیاقت ها را از میان بردید و به چنین روز غم انگیزی افتادید .

این آیه تنها از گذشته سخن نمی گوید که بگوییم گذشته با همه تلخی و شیرینی هایش گذشته است و دیگر بازنمی گردد و سخن از آن بیهوده است .

بلکه از امروز و آینده نیز سخن می گوید ، که اگر بار دیگر به سوی خدا آیید ، پایه های ایمان را محکم کنید ، اندیشه ها را بیدار سازید ، تعهدها و مسؤولیت هایتان را به یاد آرید ، دست ها را به یکدیگر بفشارید ، به پاخیزید و فریاد کشید و بخروشید و بجوشید ، قربانی دهید و جهاد کنید و تلاش و کوشش را در همه زمینه ها بکار گیرید ، باز هم آب رفته به جوی آید ، روزهای تیره و تاریک سپری شود ، افقی درخشان و سرنوشتی روشن در برابر شما آشکارمی گردد و مجد و عظمت دیرین درسطحی عالی تر تجدیدخواهدشد.

سلب نعمت نتیجه ارتکاب گناه است

این بحث را باذکر دو روایت پایان می دهیم.

نخست این که از امام صادق (علیه السلام) نقل شده : « ما اَنْعَمَ اللّهُ عَلی عَبْدٍ بِنِعْمَةٍ فَسَلَبَها اِیّاهُ حَتّی یُذْنِبَ ذَنْبا یَسْتَحِقُّ بِذلِکَ السَّلْبِ : خداوند هیچ نعمتی که به بنده ای بخشیده از او نمی گیرد مگر این که گناهی کند که به خاطر آن مستحق سلب آن نعمت شود » .⁽¹⁾

در حدیث دیگری از آن امام (علیه السلام)می خوانیم : « خداوند پیامبری را مأمور کرد که این سخن را به قوم خود بگوید که هیچ جمعیّت و گروهی که در پرتو اطاعت من در خوشی و آسایش بوده اند از آن چه موجب رضایت من است تغییر حالت نداده اند مگر این که من هم آن ها را از آن چه دوست می دارند به آن چه ناخوش دارند تغییر حال داده ام و هر گروه و خانواده ای که به خاطر معصیت گرفتار ناراحتی بوده اند ، سپس از آن چه موجب عدم رضایت من است تغییر موضع داده اند من هم آن ها را به آن چه دوست دارند رسانده و تغییر موضع داده ام » .⁽²⁾

جبر سرنوشت و جبر تاریخ و سایر جبرها ممنوع

موضوع مهّم دیگری که از آیه فوق به روشنی استفاده می شود این است که انسان سرنوشت خاصّی که از پیش تعیین شده باشد ندارد و تحت تأثیر « جبر تاریخ » و « جبر زمان » و « محیط » نیست ، بلکه عامل سازنده تاریخ و زندگی انسان دگرگونی هایی است که در روش و اخلاق و فکر و روح او به اراده خودش پیدا می شود .

بنابراین آن ها که معتقد به قضا و قدر جبری هستند و می گویند همه حوادث به خواست اجباری پروردگار است با آیه فوق محکوم می شوند و همچنین جبر مادّی که انسان را بازیچه دست غرایز تغییرناپذیر و اصل وراثت می داند و یا جبر محیط که او را محکوم چگونگی اوضاع اقتصادی و شرایط تولید می داند از نظر مکتب اسلام و قرآن بی ارزش و نادرست است ، انسان آزاد است و سرنوشت خود را به دست خویش می سازد .

انسان ، با توجّه به اصلی که در آیه فوق خواندیم ، زمام سرنوشت و تاریخ خود را در

دست دارد که برای خود افتخار و پیروزی می آفریند و اوست که خود را گرفتار شکست و ذلت می سازد ، درد او از خود اوست و دوای او به دست خودش تا در وضع او دگرگونی پیدا نشود و با خودسازی خویشتن را عوض نکند تغییری در سرنوشتش پیدا نخواهد شد .

54 کَدَأْبِ ءَالِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کَذَّبُوا بِأَیتِ رَبِّهِمْ فَاَهْلَکْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ اَغْرَقْناآ ءَالَ فِرْعَوْنَ وَ کُلٌّ کانُوا ظلِمینَ

این ( درست ) به حال فرعونیان و کسانی که پیش از آن ها بودند می ماند که آیات پروردگارشان را تکذیب کردند و ما هم به خاطر گناهانشان آن ها را هلاک نمودیم فرعونیان را غرق کردیم و همه این گروه ها ظالم ( و ستمگر ) بودند .

در این جا پرسشی پیش می آید که چرا در این فاصله کوتاه « کَدَأْبِ ءَالِ فِرْعَوْنَ ... » با مختصر تفاوتی تکرار شده است؟ در جواب این سؤال به این نکته باید توجه داشت که

گرچه تکرار و تأکید در مسائل حسّاس و حیاتی یکی از اصول بلاغت است و در گفته های فصیحان و بلیغان همواره دیده می شود ، ولی در آیات فوق تفاوت مهمی نیز وجود دارد که

عبارت را از صورت تکرار خارج می سازد .

و آن این که آیه نخست اشاره به مجازات های الهی در مقابل انکار آیات حق می کند و سپس حال آن ها را در این قسمت به فرعونیان و اقوام پیشین تشبیه می نماید .

55 اِنَّ شَرَّ الدَّوآابِّ عِنْدَ اللّهِ الَّذینَ کَفَرُوا فَهُمْ لا یُؤْمِنُونَ

بدترین جنبندگان نزد خدا کسانی هستند که راه کفر پیش گرفتند و ایمان نمی آورند .

تعبیر به « الَّذینَ کَفَرُوا » شاید اشاره به این باشد که بسیاری از یهود مدینه قبل از ظهور پیامبر اسلام طبق آن چه در کتب خود دیده بودند نسبت به وی اظهار علاقه و ایمان می کردند ، بلکه مبلّغ او بودند و مردم را برای ظهورش آماده می ساختند ، ولی پس از ظهورش چون منافع مادّی خویش را در خطر دیدند به کفر گراییدند و آن چنان در این راه سرسختی نشان دادند که هیچ امیدی به ایمان آن ها نبود ، آن چنان که قرآن می گوید : « فَهُمْ لا یُؤْمِنُونَ » .

56 اَلَّذینَ عهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ یَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فی کُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لایَتَّقُونَ

کسانی که با آن ها پیمان بستی سپس هر بار عهد خود را می شکنند و ( از پیمان شکنی و خیانت ) پرهیز ندارند .

تعبیر به « یَنْقُضُون » و « لا یَتَّقُون » که فعل مضارع است و دلالت بر استمرار دارد دلیل بر این می باشد که آن ها کرارا پیمان خود را با پیامبر صلی الله علیه و آله شکستند .

57 فَاِمّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِی الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ

اگر آن ها را در ( میدان ) جنگ بیابی آن چنان به آن ها حمله کن که جمعیت هایی که پشت سرآن ها هستند پراکنده شوند، شاید متذکر گردند ( و عبرت گیرند ) .

شدت عمل در برابر پیمان شکنان

« تَثْقَفَنَّهُم » از مادّه « ثَقْف » به معنی درک کردن چیزی از روی دقّت و با سرعت است ، اشاره به این که باید از موضع گیری های آن ها به سرعت و با دقت آگاه شوی و پیش از آن که ترا در یک جنگ غافلگیرانه گرفتار کنند مانند صاعقه بر سرآن ها فرود آیی.

« شَرِّد » از مادّه « تَشْرید » به معنی پراکنده ساختن توأم با اضطراب است ، یعنی آن چنان به آن ها حمله کن که گروه های دیگر از دشمنان و پیمان شکنان متفرق گردند و فکر حمله را از سر بیرون کنند. این دستور به خاطر آن است که دشمنان دیگر و حتّی دشمنان آینده عبرت گیرند و از دست زدن به جنگ خودداری کنند و همچنین آن ها که با مسلمانان پیمانی دارند و یا در آینده پیمانی خواهند بست از نقض پیمان خودداری کنند « و شاید همگی متذکر شوند » ( لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ ) .

58 وَ اِمّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِیانَةً فَانْبِذْ اِلَیْهِمْ عَلی سَواآءٍ اِنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ الْخاآئِنینَ

و هر گاه ( با ظهور نشانه هایی ) از خیانت گروهی بیم داشته باشی( که عهدخود را شکسته حمله غافلگیرانه کنند )به طور عادلانه به آن ها اعلام کن ( که پیمانشان لغو شده است ) زیرا خداوند خائنان را دوست نمی دارد .

جمله « فَانْبِذْ اِلَیْهِمْ » از مادّه « اِنْباز » به معنی افکندن و یا به معنی اعلام کردن است ، یعنی پیمان آن ها را به سوی آن ها بیفکن و الغا کن و لغو آن را اعلام نما .

گرچه در آیه فوق به پیامبر اجازه داده شده که در زمینه ترس از خیانت و پیمان شکنی دشمن پیمان آن ها را لغو کند ، ولی روشن است که این ترس بدون دلیل نخواهد بود حتما در زمینه ای است که آن ها مرتکب اعمالی می شوند که نشان می دهد در فکر پیمان شکنی و زد و بند با دشمن و حمله غافلگیرانه هستند ، این مقدار از قرائن و علائم اجازه می دهد که پیامبر صلی الله علیه و آله پیمان آن ها را لغو شده اعلام کند. تعبیر به « عَلی سَواءٍ » یا به معنی این است که همان گونه که آن ها پیمان خویش را عملاً لغو کرده اند تو هم از طرف خودت الغا کن ، این یک حکم عادلانه و متساوی است و یا این که به معنی اعلام کردن به یک روش واضح و بی پیرایه و خالی از هرگونه خدعه و نیرنگ است. آیه فوق در عین این که به مسلمانان هشدار می دهد سعی کنند که مورد حمله پیمان شکنان قرار نگیرند رعایت اصول انسانی را در حفظ تعهدات و یا الغای پیمان ها به آن ها گوشزد می کند .

59 وَ لا یَحْسَبَنَّ الَّذینَ کَفَرُوا سَبَقُوا اِنَّهُمْ لا یُعْجِزُونَ

و آن ها که راه کفر پیش گرفتند تصور نکنند ( با این اعمال ) پیروز می شوند ( و از قلمرو

کیفر ما بیرون می روند ) آن ها هرگز ما را عاجز نخواهند کرد .

60 وَ اَعِدُّوا لَهُمْ مَااسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَیْلِ تُرْهِبُونَ بِه عَدُوَّ اللّهِ وَ عَدُوَّکُمْ وَ ءاخَرینَ مِنْ دُونِهِمْ لا تَعْلَمُونَهُمُ اللّهُ یَعْلَمُهُمْ وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ شَیْ ءٍ فی سَبیلِ اللّهِ یُوَفَّ اِلَیْکُمْ وَ اَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ

در برابرآن ها ( دشمنان ) آن چه توانایی دارید از« نیرو » آماده سازید ( و همچنین ) اسب های ورزیده ( برای میدان نبرد ) تا به وسیله آن دشمن خدا و دشمن خویش را بترسانید و ( همچنین ) گروه دیگری غیر از این ها را که شما نمی شناسید و خدا می شناسد و هرچه در راه خدا ( و تقویت بنیه دفاعی اسلام ) انفاق کنید . به شما بازگردانده می شود و به شما ستم نخواهد شد .

افزایش قدرت جنگی و هدف آن

« رِباط » به معنی بستن و پیوند دادن است و بیشتر به معنی بستن حیوان در نقطه ای برای نگهداری و محافظت به کار رفته ، سپس به همین تناسب به معنی محافظت و مراقبت

به طور کلّی آمده است و « مُرابَطَة » به معنی محافظت مرزها و همچنین به معنی مراقبت از هر چیز دیگر می آید و به محلّ بستن و نگاهداری حیوانات « رِباط » گفته می شود و به همین تناسب کاروانسرا را عرب « رِباط » می گوید .

در جمله کوتاه فوق یک اصل اساسی در زمینه جهاد اسلامی و حفظ موجودیّت مسلمانان و مجد و عظمت و افتخارات آنان بیان شده است و تعبیر آیه به قدری وسیع است که بر هر عصر و زمان و مکانی کاملاً تطبیق می کند .

کلمه « قُوَّة » چه کلمه کوچک و پرمعنایی است ، نه تنها وسایل جنگی و سلاح های مدرن هر عصری را دربرمی گیرد ، بلکه تمام نیروها و قدرت هایی را که به نوعی از انواع در پیروزی بر دشمن اثردارد شامل می شود ، اعمّ از نیروهای مادّی و معنوی .

آن ها که گمان می کنند راه پیروزی بر دشمن و حفظ موجودیت خویش تنها بستگی به کمیّت سلاح های جنگی دارد ، سخت در اشتباهند ، زیرا ما در همین میدان های جنگ عصر خود ملت هایی را دیدیم که با نفرات و اسلحه کمتر در برابر ملت های نیرومندتر و با

سلاحی پیشرفته تر پیروز شدند، مانند ملت مسلمان الجزایر در برابر دولت نیرومند فرانسه .

بنابراین علاوه بر این که باید از پیشرفته ترین سلاح های هر زمان ، به عنوان یک وظیفه قطعی اسلامی ، بهره گیری کرد ، باید به تقویت روحیه و ایمان سربازان که قوّت و نیروی مهم تری است پرداخت .

از قدرت های اقتصادی ، فرهنگی ، سیاسی ، که آن ها نیز در مفهوم « قُوَّة » مندرج هستند و نقش بسیار مؤثری در پیروزی بر دشمن دارد نیز نباید غفلت کرد .

جالب این است که در روایات اسلامی برای کلمه « قُوَّة » تفسیرهای گوناگونی شده که از وسعت مفهوم این کلمه حکایت می کند ، مثلاً در بعضی از روایات می خوانیم که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : « منظور از قُوَّة " تیر" است » .⁽¹⁾

و در روایت دیگری که در تفسیر « علی بن ابراهیم » آمده می خوانیم که منظور از آن هرگونه اسلحه است .⁽¹⁾و باز در روایتی که در تفسیر عیاشی آمده می خوانیم که منظور از آن شمشیر و سپر است .⁽²⁾

و بالاخره در روایت دیگر که در کتاب « مَنْ لا یَحْضُر » آمده می خوانیم : « مِنْهُ الْخِضابُ السَّوادُ :⁽³⁾یکی از مصداق های قوّة در آیه موهای سفید را به وسیله رنگ سیاه کردن است » ، یعنی اسلام حتّی رنگ موها را که به سرباز بزرگسال چهره جوان تری می دهد تا دشمن مرعوب گردد از نظر دور نداشته است و این نشان می دهد که چه اندازه مفهوم « قوّة » در آیه فوق صحیح است .

بنابراین آن ها که تنها پاره ای از روایات را دیده اند و کلمه « قوّة » را به یک مصداق ،

محدود ساخته اند گرفتار اشتباه عجیبی شده اند .

ولی افسوس که مسلمانان با داشتن یک چنین دستور صریح و روشنی گویا همه چیز را به دست فراموشی سپرده اند ، نه از فراهم ساختن نیروهای معنوی و روانی برای مقابله دشمن در میان آن ها خبری هست و نه از نیروهای اقتصادی و فرهنگی و سیاسی و نظامی و عجیب این است که با این فراموشکاری بزرگ و پشت سرانداختن چنین دستور صریح باز خود را مسلمان می دانیم و گناه عقب افتادگی خود را به گردن اسلام می افکنیم و می گوییم اگر اسلام آیین پیشرفت و پیروزی است پس چرا ما مسلمان ها عقب افتاده ایم ؟

به عقیده ما اگر این دستور بزرگ اسلامی ( وَ اَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ ) به عنوان یک شعار همگانی در همه جا تبلیغ شود و مسلمانان از کوچک و بزرگ ، عالم و غیر عالم ، نویسنده و گوینده ، سرباز و افسر ، کشاورز و بازرگان ، در زندگی خود آن را به کار بندند، برای جبران عقب ماندگیشان کافی است .

سیره عملی پیامبر صلی الله علیه و آله و پیشوایان بزرگ اسلام نیز نشان می دهد که آن ها برای مقابله با

دشمن از هیچ فرصتی غفلت نمی کردند ، در تهیه سلاح و نفرات ، تقویت روحیه سربازان ،

انتخاب محل اردوگاه و انتخاب زمان مناسب برای حمله به دشمن و به کار بستن هر گونه تاکتیک جنگی ، هیچ مطلب کوچک و بزرگی را از نظر دور نمی داشتند .

معروف است که در ایام جنگ « حُنَیْن » به پیامبر صلی الله علیه و آله خبر دادند که سلاح تازه مؤثری در « یمن » اختراع شده است، پیامبر صلی الله علیه و آله فورا کسانی را به یمن فرستاد تا آن سلاح را برای ارتش اسلام تهیه کنند .

در حوادث جنگ اُحُد می خوانیم که پیامبر صلی الله علیه و آله در مقابل شعار بت پرستان « اُعْلُ هُبَل ، اُعْلُ هُبَل : سربلند باد بت بزرگ هُبل ... » شعار کوبنده تر و نافذتری به مسلمانان تعلیم داد تا بگویند « اَللّهُ اَعْلی وَ اَجَلُّ : خدا برتر و بالاتر از همه چیز است و در برابر شعار « اِنَّ لَنَا الْعُزّی وَ لا عُزّی لَکُمْ : بت بزرگ عزّی برای ماست و شما عُزّی ندارید » بگویند : « اَللّهُ مَوْلانا وَ لا مَوْلالَکُمْ : خداوند ولیّ و سرپرست و تکیه گاه ماست و شما تکیه گاهی ندارید » .

این نشان می دهد که پیامبر صلی الله علیه و آله و مسلمانان حتّی از تأثیر یک شعار قوی در برابر

دشمن غافل نبودند و بهترین آن را برای خود انتخاب می کردند .

دستور مهمّ فقهی اسلام در زمینه « مسابقه تیراندازی و اسب سواری » که حتی برد و باخت مالی را در زمینه آن تجویز کرده و مسلمانان را به این مسابقه دعوت نموده است ، نمونه دیگری از بینش عمیق اسلام در زمینه آمادگی در برابر دشمن است .

نکته مهم دیگری که از آیه فوق استفاده می شود رمز جهانی و جاویدانی بودن آیین اسلام است ، زیرا مفاهیم و محتویات این آیین آن چنان گسترده است که با گذشت زمان به کهنگی و فرسودگی نمی گراید ، جمله « وَ اَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ » هزار سال پیش مفهوم زنده ای داشت و امروز هم چنین است و ده هزار سال دیگر هم مفهوم آن همچنان زنده باقی خواهد ماند ، زیرا هر سلاح و قدرتی در آینده نیز پیدا شود در کلمه جامع « قُوَّة » نهفته است چون جمله « مَا اسْتَطَعْتُمْ » « عام » و کلمه « قُوَّة » که به صورت « نکره » آمده است عمومیت آن را تقویت کرده و هرگونه نیرویی را شامل می شود .

در این جا یک سؤال پیش می آید و آن این که چرا بعد از ذکر کلمه « قُوَّة » که مفهومی

چنین گسترده دارد مسأله اسب های ورزیده جنگی مطرح شده است ؟

پاسخ این سؤال با یک جمله روشن می شود و آن این که آیه فوق در عین این که یک دستور وسیع برای همه قرون و اعصار بیان نموده ، دستور خاصّی هم برای عصر پیامبر صلی الله علیه و آله ، عصر نزول قرآن نیز بیان داشته است ، در حقیقت این مفهوم کلّی را با ذکر یک مثال روشن برای نیاز آن عصر و زمان پیاده کرده است ، زیرا اسب اگرچه در میدان های جنگ امروز با وجود تانک ها و زره پوش ها و هواپیماها و هلی کوپترها نقش چندانی ندارد ولی در آن عصر برای رزمندگان شجاع و پیشرو وسیله چابک و سریعی محسوب می شد.

هدف نهایی تهیه سلاح و افزایش قدرت جنگی

سپس قرآن به دنبال این دستور اشاره به هدف منطقی و انسانی این موضوع می کند و می گوید هدف این نیست که مردم جهان و حتّی ملّت خود را با انواع سلاح های مخرب و ویرانگر درو کنید و آبادی ها و زمین ها را به ویرانی بکشانید ، هدف این نیست که سرزمین ها و اموال دیگران را تصاحب کنید و هدف این نیست که اصول بردگی و استعمار را

در جهان گسترش دهید ، بلکه هدف این است که « با این وسایل دشمن خدا و دشمن خود را بترسانید » ( تُرْهِبُونَ بِه عَدُوَّ اللّهِ وَ عَدُوَّکُمْ ) .

زیرا غالب دشمنان گوششان بدهکار حرف حسابی و منطق و اصول انسانی نیست ، آن ها چیزی جز منطق زور نمی فهمند .

اگر مسلمانان ضعیف باشند همه گونه تحمیلات به آن ها می شود ، امّا هنگامی که کسب قدرت کافی کنند دشمنان حق و عدالت و دشمنان استقلال و آزادی به وحشت می افتند و سرجای خود می نشینند .

هم اکنون که تفسیر این آیه را می نویسیم قسمت مهمی از سرزمین های اسلامی در فلسطین و کشورهای دیگردر زیرچکمه های سربازان اسرائیل است ، هجوم ناجوانمردانه ای که به جنوب لبنان شد و هزاران خانواده را آواره کردند و صدها نفر را به کشتن دادند و آبادی ها را به ویرانه های وحشتناکی مبدل ساختند ، بر این ماجرای غم انگیز فصل تازه ای افزود .

در حالی که افکار عمومی مردم جهان به طور دربست این عمل را محکوم کرده و حتی

دوستان اسرائیل در این موضوع با دیگران همصدا شده اند ، قطعنامه های سازمان ملل اسرائیل را به تخلیه همه این سرزمین ها مأمور می کند ، ولی این ملت چند میلیونی گوششان بدهکار هیچ یک از این مسائل نیست ، چراکه زور دارند و اسلحه و قدرت و آمادگی جنگی کافی و پشتیبان قوی و از سالیان دراز پیش از این خود را آماده برای چنین تجاوزهایی کرده اند ، تنها منطقی که می تواند جوابگوی آن ها باشد منطق « وَ اَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ ... تُرْهِبُونَ بِه عَدُوَّ اللّهِ وَ عَدُوَّکُمْ » می باشد ، گویی این آیه در عصر ما و برای وضع امروز ما نازل شده است و می گوید آن چنان نیرومند شوید که دشمن به وحشت بیفتد و زمین های غصب شده را پس بدهد و در سر جای خود بنشیند .

جالب توجه این که کلمه « عَدُوَّ اللّهِ » را با « عَدُوَّکُمْ » قرین ساخته اشاره به این که در موضوع جهاد و دفاع اسلامی اغراض شخصی مطرح نیست ، بلکه هدف حفظ مکتب انسانی اسلام است ، آن ها که دشمنیشان با شما شکلی از دشمنی با خدا ، یعنی دشمنی با حق و عدالت و ایمان و توحید و برنامه های انسانی دارد، باید در

این زمینه ها هدف حملات یا دفاع شماباشند .

در حقیقت این تعبیر شبیه تعبیر « فی سَبیلِ اللّهِ » و یا « جهاد فی سَبیلِ اللّه » است که نشان می دهد جهاد و دفاع اسلامی نه به شکل کشورگشایی سلاطین پیشین و نه توسعه طلبی استعمارگران و امپریالیست های امروز و نه به صورت غارتگری قبایل عرب جاهلی است ، بلکه همه برای خدا و در راه خدا و در مسیر احیای حق و عدالت است .

سپس اضافه می کند ، « علاوه بر این دشمنانی که می شناسید دشمنان دیگری نیز دارید که آن ها را نمی شناسید » و با افزایش آمادگی جنگی شما آن ها نیز می ترسند و بر سر جای خود می نشینند ( وَ ءاخِرینَ مِنْ دُونِهِمْ لا تَعْلَمُونَهُمُ ) .

آیه متضمن دستوری برای امروز مسلمانان نیز هست و آن این که تنها نباید روی دشمنان شناخته شده خود تکیه کنند و آمادگی خویش را در سرحد مبارزه آن ها محدود سازند بلکه دشمنان احتمالی و بالقوه را نیز باید در نظر بگیرند و حداکثر نیرو و قدرت لازم را فراهم کنند و اگر به راستی مسلمانان چنین نکته ای را در نظر می داشتند هیچ گاه گرفتار

حملات غافلگیرانه دشمنان نیرومند نمی شدند .

و در پایان این آیه اشاره به موضوع مهم دیگری می کند و آن این که تهیه نیرو و قوه کافی و ابزار و اسلحه جنگی و وسایل مختلف دفاعی ، نیاز به سرمایه مالی دارد ، لذا به مسلمانان دستور می دهد که باید با همکاری عموم این سرمایه را فراهم سازند و بدانید هر چه در این راه بدهید در راه خدا داده اید و هرگز گم نخواهد شد « و آن چه در راه خدا انفاق کنید به شما پس داده خواهد شد » ( وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ شَیْ ءٍ فی سَبیلِ اللّهِ یُوَفَّ اِلَیْکُمْ ) .

و تمام آن ها و بیشتر از آن به شما می رسد « و هیچ گونه ستمی بر شما وارد نمی گردد » ( وَ اَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ ) .

این پاداش ، هم در زندگی این جهان از طریق پیروزی اسلام و شوکت و عظمت آن به شما می رسد ، زیرا یک ملت ضعیف و مغلوب سرمایه های مالی او نیز به خطر خواهد افتاد و امنیت و آرامش و استقلال خویش را نیز از دست خواهد داد ، بنابراین ثروت هایی که در این راه صرف می شود از طریق دیگر و در سطحی بالاتر عاید انفاق کنندگان خواهد شد .

و هم پاداش بزرگتری در جهان دیگر در جوار رحمت پروردگار در انتظار شماست با این حال نه تنها ظلم و ستمی بر شما نخواهد رفت بلکه بالاترین سود و بهره را خواهید برد .

جالب توجه این که در جمله بالا کلمه « شَیْی ء » که مفهوم وسیعی دارد بکار رفته ، یعنی هر گونه چیزی اعم از جان و مال و قدرت فکری یا نیروی منطق و یا هر گونه سرمایه دیگری را در راه تقویت بنیه دفاعی و نظامی مسلمانان در برابر دشمن انفاق کنید از خدا پنهان نخواهد ماند و آن را محفوظ داشته و به موقع به شما می دهد .

هدف و ارکان جهاد اسلامی

نکته دیگری که از آیه فوق استفاده می شود و پاسخگوی بسیاری از سؤالات و ایرادهای خرده گیران و افراد ناآگاه خواهد بود شکل و هدف و برنامه جهاد اسلامی است ، آیه به روشنی می گوید : هدف این نیست که انسان ها را به کشتن دهید و هدف این نیست که به حقوق دیگران تجاوز کنید ، بلکه همان طور که گفتیم هدف اصلی این است که دشمنان بترسند و به شما تجاوز نکنند و زور نگویند و تمام تلاش و کوشش شما باید در کوتاه کردن

شرّ دشمنان خدا و حق و عدالت خلاصه شود .

آیا مخالفان یک چنین تصویری از جهاد اسلامی را که قرآن با صراحت در آیه فوق آورده در ذهن خود ترسیم کرده اند که پشت سر هم به این قانون اسلامی حمله می کنند ، گاهی می گویند اسلام آیین شمشیر است و گاهی می گویند اسلام برای تحمیل عقیده متوسل به اسلحه شده است و گاهی پیامبر اسلام را با سایر کشورگشایان تاریخ مقایسه می کنند . به عقیده ما جواب همه این گونه ایرادها آن است که به قرآن بازگردند و در هدف نهایی این برنامه بیندیشند تا همه چیز برآن ها روشن شود.

61 وَ اِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها وَ تَوَکَّلْ عَلَی اللّهِ اِنَّهُ هُوَ السَّمیعُ الْعَلیمُ

و اگر تمایل به صلح نشان دهند ، تو نیز از در صلح درآ و بر خدا تکیه کن که او شنوا و داناست .

آمادگی برای صلح

اگر آن ها به سوی صلح پر و بال بگشایند تو هم به سوی آن پر و بال بگشای ، زیرا

«جَنَحُوا» از مادّه « جُنُوح » به معنی تمایل آمده و به پر پرندگان نیز جَناح گفته می شود زیرا هر یک از بال های آن ها به یک طرف متمایل است بنابراین در تفسیر آیه هم از ریشه لغت می توان استفاده کرد و هم از مفهوم ثانوی آن .

و از آن جا که به هنگام امضای پیمان صلح غالبا افراد گرفتار تردیدها و دو دلی ها می شوند به پیامبر دستور میدهد در قبول پیشنهاد صلح تردیدی به خود راه مده و چنان چه شرایط آن منطقی و عاقلانه و عادلانه باشد آن را بپذیر « و بر خدا توکّل کن زیرا خداوند هم گفتگوهای شما را می شنود و هم از نیات شما آگاه است » ( وَ تَوَکَّلْ عَلَی اللّهِ اِنَّهُ هُوَ السَّمیعُ الْعَلیمُ ) .

62 وَ اِنْ یُریدُوآا اَنْ یَخْدَعُوکَ فَاِنَّ حَسْبَکَ اللّهُ هُوَ الَّذیآ اَیَّدَکَ بِنَصْرِه وَ بِالْمُؤْمِنینَ

و اگر بخواهند تو را فریب دهند خدا برای تو کافی است او همان کسی است که تو را با یاری خود و مؤمنان تقویت کرد .

ولی با این حال به پیامبر و مسلمانان هشدار می دهد که ممکن است در پیشنهادهای

صلح خدعه و نیرنگی در کار باشد و صلح را مقدمه ای برای ضربه غافلگیرانه ای قرار دهند یا هدفشان تأخیر جنگ برای فراهم کردن نیروی بیشتر باشد ، امّا از این موضوع نیز نگرانی به خود راه مده زیرا خداوند کفایت کار تو را می کند و در همه حال پشتیبان تو است ( وَ اِنْ یُریدُوا اَنْ یَخْدَعُوکَ فَاِنَّ حَسْبَکَ اللّهُ ) .

سابقه زندگی تو نیز گواه بر این حقیقت است زیرا « اوست که تو را با یاری خود و به وسیله مؤمنان پاکدل تقویت کرد » ( هُوَ الَّذی اَیَّدَکَ بِنَصْرِه وَ بِالْمُؤْمِنینَ ) .

بارها خطرات بزرگی برای تو فراهم ساختند و نقشه های خطرناکی طرح کردند که از طریق عادی غلبه بر آن ممکن نبود امّا او تو را در برابر همه این ها حفظ کرد .

63 وَ اَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ اَنْفَقْتَ ما فِی الاَْرْضِ جَمیعا ماآ اَلَّفْتَ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ وَ لکِنَّ اللّهَ اَلَّفَ بَیْنَهُمْ اِنَّهُ عَزیزٌ حَکیمٌ

و در میان دل های آن ها الفت ایجاد نمود ، اگر تمام آن چه روی زمین است صرف

می کردی که در میان دل های آن ها الفت بیفکنی نمی توانستی ولی خداوند در میان آن ها الفت ایجاد کرد ، او توانا و حکیم است .

سالیان دراز در میان طایفه اوس و خزرج در مدینه جنگ و خونریزی بود و سینه های آن ها مالامال کینه و عداوت ، آن چنان که هیچ کس باور نمی کرد روزی آن ها دست دوستی و محبت به سوی هم دراز کنند و در یک صف قرار گیرند ولی خداوند قادر متعال این کار را در پرتو اسلام و در سایه نزول قرآن انجام داد ، نه تنها اوس و خزرج که از طایفه انصار بودند چنین کشمکش را داشتند یاران مهاجر پیامبر که از مکه آمده بودند نیز پیش از اسلام با هم الفت دوستی نداشتند و چه بسا سینه هایشان از کینه های یکدگر پر بود امّا خداوند همه آن کینه ها را شست و از میان برد به طوری که از سیصد و سیزده نفر رزمندگان بدر که حدود هشتاد نفر از مهاجران و بقیه از انصار بودند ارتشی کوچک اما یک پارچه و نیرومند ، متحد و متفق بوجود آمد که دشمن قوی پنجه خود را ، درهم شکستند .

سپس اضافه می کند فراهم ساختن این الفت و پیوند دل ها از طرق مادی و عادی امکان پذیر نبود « اگر تمام آنچه را در روی زمین خرج می کردی هیچ گاه نمی توانستی در میان دلهایشان الفت ایجاد کنی » ( لَوْ اَنْفَقْتَ ما فِی الاَْرْضِ جَمیعا ما اَلَّفْتَ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ ) .

« ولی این خدا بود که در میان آن ها به وسیله ایمان الفت ایجاد کرد » ( وَ لکِنَّ اللّهَ اَلَّفَ بَیْنَهُمْ ) .

آن ها که به وضع روحیه افراد لجوج و کینه توز مخصوصا اقوام بی خبری همچون مردم عصر جاهلیت آشنا هستند می دانند این گونه کینه ها و عداوت ها را نه به وسیله مال و ثروت می شود شستشو کرد نه با جاه و مقام ، تنها راه فرونشاندن آن انتقام است همان انتقامی که به صورت زنجیره ایی تکرار خواهد شد و در هر بار چهره زشت آن هولناک تر و دامنه آن وسیع تر خواهد گردید ، تنها چیزی که می تواند آن کینه های راسخ و ریشه دار را از میان ببرد ایجاد یک نوع انقلاب و دگرگونی در افکار و اندیشه ها و جان ها است ، آن چنان انقلابی که شخصیت ها را دگرگون سازد و طرز تفکرها را عوض کند و در سطحی بسیار بالاتر از آن چه

بودند قرار گیرند به طوری که اعمال گذشته در نظرشان پست و ناچیز و ابلهانه جلوه کند و به دنبال آن دست به یک خانه تکانی در اعماق وجود خود بزنند و زباله های کینه و قساوت و انتقام جویی و تعصب های قبیله ای و مانند آن را بیرون بریزند و این کاری است که از پول و ثروت هرگز ساخته نیست بلکه تنها در سایه ایمان و توحید واقعی امکان پذیر است .

و در پایان آیه اضافه می کند « خداوند عزیز و حکیم است » ( اِنَّهُ عَزیزٌ حَکیمٌ ) .

عزت او ایجاب می کند که هیچ کس را یارای مقاومت در مقابل او نباشد و حکمتش سبب می شود که همه کارهایش روی حساب باشد و لذا برنامه حساب شده ای دل های پراکنده را متحد ساخت و در اختیار پیامبرش گذاشت تا نور هدایت اسلام را به وسیله آن ها در همه جهان پخش کند .

این قانون تنها مربوط به مسلمانان نخستین نبوده ، امروز هم که اسلام سایه خود را بر سر هشتصد میلیون مسلمان جهان گسترده و از نژادهای مختلف و اقوام کاملاً متفاوت و

گروه های اجتماعی متنوع پیروانی دارد هیچ حلقه اتصالی نمی تواند آن ها را به هم متحد و مربوط سازد ( جز حلقه اتصال ایمان و توحید ) اموال ، ثروت ها و تشویق های مادی و کنگره ها و کنفرانس ها به تنهایی کاری از آن ها ساخته نیست باید همان شعله ای در دل ها افروخته شود که در قلوب مسلمانان نخستین بود و نصرت و پیروزی نیز تنها از همین راه اخوّت اسلامی مُیَسَّر است .

64 یآاَیُّهَا النَّبِیُّ حَسْبُکَ اللّهُ وَ مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْمُؤْمِنینَ

ای پیامبر ، خداوند و مؤمنانی که از تو پیروی می کنند برای حمایت تو کافی است .

بعضی از مفسران نقل کرده اند که این آیه هنگامی نازل شد که طایفه یهود « بنی قریظه » و « بنی نضیر » به پیامبر صلی الله علیه و آله گفتند : ما حاضریم تسلیم تو شویم و از تو پیروی کنیم ( و ترا یاری خواهیم کرد ) آیه بالا نازل شد و به پیامبر صلی الله علیه و آله هشدار داد که به آن ها اعتماد و تکیه

نکند ، بلکه تکیه گاه خود را تنها خدا و مؤمنان قرار دهد .⁽¹⁾

حافظ «ابونعیم» که از علمای معروف اهل سنت است در کتاب فضائل الصحابه به اسناد خود نقل کرده که این آیه درباره علی بنابیطالب نازل شده و منظور از مؤمنین علی است.⁽²⁾

البته این گونه تفسیرها و شأن نزول ها آیه را منحصر و محدود نمی کند بلکه منظور این است شخصی مانند علی که در صف اول مؤمنان قرار دارد نخستین تکیه گاه پیامبر بعد از خدا از میان مسلمین است هر چند که دیگر مؤمنان نیز در صفوف بعد یار و یاور پیامبر صلی الله علیه و آله هستند .

65 یآاَیُّهَا النَّبِیُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنینَ عَلَی الْقِتالِ اِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ عِشْرُونَ صبِرُونَ .

یَغْلِبُوا مِأْئَتَیْنِ وَ اِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ مِأْئَةٌ یَغْلِبُوآا اَلْفا مِنَ الَّذینَ کَفَرُوا بِاَنَّهُمْ قَوْمٌ لایَفْقَهُونَ

ای پیامبر! مؤمنان را تحریک به جنگ ( بادشمن ) کن ، هرگاه بیست نفر با استقامت از شما باشند بر دویست نفر غلبه می کنند و اگر صدنفر باشند بر هزارنفر، ازکسانی که کافر شدند پیروز می گردند چرا که آن ها گروهی هستند که نمی فهمند .

منتظر برابری قوا نباشید

جنگجویان و رزمندگان هر اندازه آمادگی داشته باشند باز قبل از شروع به جنگ باید آن ها را از نظر روحی تقویت و به اصطلاح شارژ کرد و این در برنامه تمام ارتش های آگاه جهان گنجانیده شده است که فرماندهان و افسران سپاه قبل از حرکت به سوی میدان ، جنگ و یا در میدان قبل از آغاز حمله با ذکر مطالب مناسبی روح جنگی آنان را تقویت می کنند و از خطر شکست برحذر می دارند .

منتها دامنه این تشویق و تحریص در مکتب های مادّی و مشابه آن محدود است ، ولی در مکتب های آسمانی بسیار گسترده تر است ، توجّه به فرمان پروردگار و تأثیر ایمان به خدا و یادآوری مقام شهدای راه حق ، فضیلت و پاداش های بی حسابی که در انتظار آن ها است و افتخارها و مواهب معنوی که در پیروزی بر دشمن در صحنه جهاد وجود دارد ، بهترین وسیله برای تشویق و تحریک روح سلحشوری و استقامت و پایمردی در سربازان می باشد ، در جنگ های اسلامی گاهی تلاوت چند آیه از قرآن مجید آن چنان سربازان مجاهد را آماده می ساخت که سر از پا نمی شناختند و یک پارچه عشق و شور و هیجان می شدند .

در هر حال این جمله از آیه اهمیت تبلیغ و تقویت هرچه بیشتر روحیه سربازان را به عنوان یک دستور اسلامی روشن می سازد .

و به دنبال آن دستور دومی می دهد و می گوید : « اگر از شما بیست نفر سرباز بااستقامت باشد بر دویست نفر غلبه خواهند کرد و اگر از شما صدنفر باشد بر هزار نفر از کافران غلبه می کند » ( اِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ

عِشْرُونَ صبِرُونَ یَغْلِبُوآا مِأْئَتَیْنِ وَ اِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ مِأْئَةٌ یَغْلِبُوا اَلْفا مِنَ الَّذینَ کَفَرُوا ) .

گر چه تعبیر آیه به صورت اخبار از غلبه یک نفر بر ده نفر است ، ولی به قرینه آیه بعد که می گوید : « اَلاْنَ خَفَّفَ اللّهُ عَنْکُمْ : هم اکنون خدا این تکلیف را بر شما تخفیف داد » ... روشن می شود که منظور از آن تعیین وظیفه و برنامه و دستور است نه تنها یک خبر ساده و به این ترتیب مسلمانان نباید منتظر این باشند که از نظر نفرات جنگی با دشمن در یک سطح مساوی قرار گیرند بلکه حتّی اگر عدد آن ها یک دهم نفرات دشمن باشد باز وظیفه جهاد بر آن ها فرض است .

سپس اشاره به علت این حکم کرده و می گوید : « این به خاطر آن است که دشمنان بی ایمان شما جمعیتی هستند که نمی فهمند » ( بِاَنَّهُمْ قَوْمٌ لا یَفْقَهُونَ ) .

این تعلیل در آغاز عجیب و شگفت آور به نظر می رسد که چه ارتباطی میان «آگاهی » و « پیروزی » یا « عدم آگاهی » و « شکست » وجود دارد ؟ ولی در واقع رابطه میان این دو بسیار

نزدیک و محکم است چه این که مؤمنان ، راه خود را به خوبی می شناسند ، هدف آفرینش و وجود خود را درک می کنند و از نتایج مثبتی که در این جهان و پاداش های فراوانی که در جهان دیگر در انتظار مجاهدان است باخبرند ، آن ها می دانند برای « چه » می جنگند ؟ و برای « که » پیکار می کنند و در راه « چه هدف مقدّسی » فداکاری می نمایند و اگر در این راه قربانی و شهید شوند حسابشان با « کیست » ؟

این مسیر روشن و این آگاهی ، به آنان صبر و استقامت و پایمردی می بخشد .

امّا افراد بی ایمان و یا بت پرستان ، درست نمی دانند برای چه می جنگند ؟ و برای چه کسی مبارزه می کنند؟ و اگر دراین راه کشته شدند خون آن ها را چه کسی جبران خواهد کرد ؟ تنها روی یک عادت و تقلید کورکورانه و یا تعصّب خشک و بی منطق به دنبال این مکتب افتاده اند و این تاریکی راه و ناآگاهی از هدف و ندانستن پایان کار و نتیجه مبارزه ، اعصاب آن ها را سست می کند و توان و استقامتشان را می گیرد و از آن ها موجودی ضعیف می سازد .

66 اَلْئنَ خَفَّفَ اللّهُ عَنْکُمْ وَ عَلِمَ اَنَّ فیکُمْ ضَعْفا فَاِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ مِأْئَةٌ صابِرَةٌ یَغْلِبُوا مِأَتَیْنِ وَ اِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ اَلْفٌ یَغْلِبُوآا اَلْفَیْنِ بِأِذْنِ اللّهِ وَ اللّهُ مَعَ الصّبِرینَ

هم اکنون خداوند به شما تخفیف داد و دانست که در شما ضعفی وجود دارد بنابراین هرگاه یک صدنفر بااستقامت از شماباشند بر دویست نفر پیروزمی شوند واگر یک هزار نفر باشند بر دو هزار نفر به فرمان خدا غلبه خواهند کرد و خدا با صابران است .

آیا آیه نخست منسوخ شده؟

همان طور که مشاهده کردیم آیه نخست ، به مسلمانان دستور می دهد که حتّی اگر لشکر دشمن ده برابر آن ها باشد از مقابله با آن ها سرباز نزنند ، در حالی که در آیه دوم نسبت را به دو برابر تنزل داده است .

این اختلاف ظاهری سبب شده که بعضی حکم آیه اوّل را به وسیله آیه دوم منسوخ

بدانند و یا آیه اوّل را بر یک حکم مستحب و آیه دوم را بر یک حکم واجب حمل کنند ، یعنی اگر تعداد دشمنان حدّاکثر دو برابر تعداد مسلمانان باشد وظیفه دارند از میدان جهاد عقب نشینی نکنند ، امّا اگر بیش از دو برابر باشد تا ده برابر می توانند از جهاد خودداری کنند ، امّا بهتر آن است که باز هم دست از جهاد برندارند .

ولی جمعی از مفسران را عقیده بر این است که اختلاف ظاهری که بین دو آیه دیده می شود نه دلیل بر نسخ است و نه دلیل بر استحباب، بلکه هریک ازاین دو حکم مورد معینی دارد : به هنگامی که مسلمانان گرفتار ضعف و سستی شوند و در میان آن ها افراد تازه کار و ناآزموده و ساخته نشده ، بوده باشند مقیاس سنجش همان نسبت دو برابر است ، ولی به هنگامی که افراد ساخته شده و ورزیده و قویّ الایمان همانند بسیاری از رزمندگان بدر بوده باشند این نسبت تا ده برابر ترقّی می کند .

بنابراین دو حکم مذکور در دو آیه ، مربوط به دو گروه مختلف و در شرایط متفاوت

است و به این ترتیب نسخی در این جا وجود ندارد و اگر می بینیم در بعضی از روایات تعبیر به نسخ شده است باید توجّه داشته باشیم نسخ در لسان روایات مفهوم وسیعی دارد که « تخصیص » را هم شامل می شود .

افسانه موازنه قوا

دو آیه فوق این حکم مسلّم را دربردارد که مسلمانان هرگز نباید در انتظار موازنه ظاهری قوا با دشمن بنشینند بلکه گاهی با دو برابر جمعیت خود و گاهی حتّی با ده برابر باید به مقابله برخیزند و به عذر کمبود نفرات از برابر دشمن فرار نکنند و جالب این که در بیشتر میدان های جنگی اسلام تعادل قوا به سود دشمن به هم خورده بود و مسلمین غالبا در اقلیت بوده اند ، نه تنها در جنگ هایی که در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله اتفاق افتاد ، مانند بدر و احد و احزاب و یا جنگ هایی مثل مُوته که تعداد مسلمانان سه هزار نفر و حدّاقلّ عددی که از نفرات دشمن نوشته اند یکصد و پنجاه هزار نفر بود ، بلکه در جنگ هایی که بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله

رخ داد این تفاوت به نحو حیرت انگیزی وجود داشت ، مثلاً تعداد نفرات ارتش آزادی بخش اسلام را در جنگ با سپاه « ساسانی » پنجاه هزار نفر ، در حالی که تعداد سپاهیان خسرو پرویز را پانصدهزار نفر نوشته اند .

در واقعه « یَرْمُوک » که برخورد بزرگ ارتش اسلام با سپاهیان روم بود مورخان نقل کرده اند لشکری را که هِرْقِل گردآوری کرد حدود دویست هزار نفر بود ، ولی ارتش اسلام از بیست و چهار هزار نفر تجاوز نمی کرد . و عجیب تر این که نوشته اند تعداد نفراتی که از دشمن در این میدان به خاک افتادند بالغ بر هفتاد هزار نفر می شد .

شک نیست که موازنه و برتری قوا به ظاهر یکی از عوامل پیروزی است ، ولی چه چیز سبب می شد که این تفاوت بزرگ و چشمگیر به سود مسلمان ها جبران گردد ؟

پاسخ این سؤال مهم را قرآن با سه تعبیر در دو آیه فوق بیان کرده است در یک جا می گوید : « عِشْرُونَ صبِرُونَ : بیست نفر با استقامت » و « مِأْئَةٌ صابِرَةٌ : یکصد نفر بااستقامت » .

یعنی روح استقامت و پایداری که ثمره درخت ایمان است سبب می شد که هر یک نفر در برابر ده نفر استقامت کنند و بر آن ها پیروز گردند .

و در جای دیگر می گوید : « بِاَنَّهُمْ قَوْمٌ لا یَفْقَهُونَ » یعنی عدم آگاهی آن ها از هدفشان و آگاهی شما نسبت به هدف مقدستان ، کمبود نفرات را جبران می کند .

و در جای دیگر تعبیر « بِاِذْنِ اللّهِ » می کند ، یعنی امدادهای الهی و کمک های غیبی و معنوی و لطف و رحمت پروردگار شامل حال چنین مجاهدان باایمان و پراستقامت است .

امروز نیز مسلمانان در برابر دشمنان نیرومندی قرار دارند ، اما عجب این است که در بسیاری از میدان های جنگ نفرات مسلمین بسیار از دشمن برتری دارند ، ولی بازهم اثری

از پیروزی نیست و درست در جهت عکس « مسلمین نخستین » گام برمی دارند .

این ها به خاطر آن است که آگاهی کافی متأسفانه در مسلمانان امروز نیست ، روح استقامت را به خاطر تسلیم شدن در برابر عوامل فساد و زرق و برق مادی از دست داده اند ، حمایت های الهی نیز به خاطر آلودگی به گناه از آن ها سلب شده است در نتیجه به چنین

سرنوشتی گرفتار شده اند.

ولی راه بازگشت هنوز باز است و امیدواریم روزی فرارسد که مفهوم آیات فوق بار دیگر در مسلمین زنده شود و به وضع ذلّت بار کنونی پایان دهند .

67 ما کانَ لِنَبِیٍّ اَنْ یَکُونَ لَهُ اَسْری حَتّی یُثْخِنَ فِی الاَْرْضِ تُریدُونَ عَرَضَ الدُّنْیا وَ اللّهُ یُریدُ الاْخِرَةَ وَاللّهُ عَزیزٌ حَکیمٌ

هیچ پیامبری حق ندارد اسیرانی ( از دشمن ) بگیرد تا کاملاً بر آن ها پیروز گردد ( و جای پای خود را در زمین محکم کند ) شما متاع ناپایدار دنیا را می خواهید ( و مایلید اسیران بیشتری بگیرید و در برابر گرفتن مالی آزاد کنید ) ولی خداوند سرای دیگر را ( برای شما ) می خواهد و خداوند قادر و حکیم است .

اسیران جنگی

« یُثْخِنَ » از ماده « ثِخَن » در اصل به معنی ضخامت و غلظت و سنگینی آمده است ، سپس به همین مناسبت به پیروزی و غلبه آشکار و قوّت و قدرت و شدّت اطلاق شده .

« عَرَض » به معنی امور ناپایدار است و از آن جا که سرمایه های مادی این جهان پایدار نمی مانند «عَرَضَ الدُّنْیا» به آن ها گفته شده.

آیه مورد بحث مسلمانان را توجه به یک نکته حساس جنگی می دهد و آن این که هیچ گاه مسلمانان پیش از شکست کامل دشمن نباید به فکر گرفتن اسیر باشند ، زیرا چنان که از پاره ای از روایات استفاده می شود ، بعضی از مسلمانان تازه کار در میدان « بدر » سعی داشتند دشمن را تا ممکن است اسیر کنند ، برای این که طبق معمول جنگ های آن روز ، پس از خاتمه جنگ ، مبلغ قابل ملاحظه ای به نام « فِدْیَة » یا « فِداء » می گرفتند و اسیران را در مقابل آن آزاد می کردند .

این کار ممکن است بعضی از مواقع کارخوبی محسوب شود ؛ ولی قبل از اطمینان کامل از شکست دشمن کار خطرناکی است ، زیرا مشغول شدن به گرفتن اسیران و بستن دست های آن ها و انتقال آنان به یک محلّ مناسب در بسیاری از اوقات جنگجویان را از اصل هدف جنگ بازمی دارد و چه بسا به « دشمن زخم خورده » امکان می دهد که حملات

خود را تشدید و جنگجویان را درهم بکوبند ، همان گونه که در حادثه جنگ احد توجه به جمع آوری غنایم گروهی از مسلمانان را به خود مشغول ساخت و دشمن از فرصت استفاده

کرد و ضربه نهایی خود را بر آن ها وارد کرد .

بنابراین گرفتن اسیر تنها در صورتی مجاز است که اطمینان کامل از پیروزی بر دشمن حاصل شود در غیر این صورت باید با ضربات قاطع و کوبنده و پی در پی قدرت و نیروی دشمن مهاجم را از کار بیاندازد ، امّا به محض حصول اطمینان از این موضوع ، هدف انسانی ایجاب می کند که دست از کشتن بردارند و به اسیر کردن قناعت کنند .

سپس آن گروه راکه برخلاف این دستور رفتار کردند مورد ملامت قرار داده و می گوید : « شما تنها به فکر جنبه های مادی هستید و متاع ناپایدار دنیا را می خواهید ، در حالی که خداوند سرای جاویدان و سعادت همیشگی را برای شما می خواهد » ( تُریدُونَ عَرَضَ الدُّنْیا وَ اللّهُ یُریدُ الاْخِرَةَ ) .

البته همان طور که گفتیم توجّه به جنبه های مادّی اسیران جنگی و غفلت از اهداف نهایی یعنی پیروزی بر دشمن نه تنها به سعادت و پاداش اخروی لطمه می زند ، بلکه از نظر زندگی

این جهان و سربلندی و عزّت و آرامش نیز زیان بخش است ، در حقیقت این اهداف نهایی از امور پایدار این جهان محسوب می شود و به تعبیر دیگر نباید به خاطر منافع آنی و زودگذر ، منافع مستمر آینده را به خطر افکند .

و در پایان آیه می فرماید دستور فوق در واقع آمیخته ای از « عزّت و پیروزی » و « حکمت و تدبیر » است ، چون از ناحیه خداوند صادر شده « و خداوند عزیز و حکیم است » ( وَ اللّهُ عَزیزٌ حَکیمٌ ) .

در آیه بالا بار دیگر تأکیدی پیرامون مسأله آزادی اراده انسان و نفی مکتب جبر دیده می شود ، زیرا می گوید : خداوند برای شما سرای جاویدان می خواهد در حالی که گروهی از شما دربند منافع مادّی زودگذر هستید.

68 لَولا کِتبٌ مِنَ اللّهِ سَبَقَ لَمَسَّکُمْ فیماآ اَخَذْتُمْ عَذابٌ عَظیمٌ

اگر فرمان سابق خدا نبود ( که بدون ابلاغ ، امتی را کیفر ندهد ) مجازات بزرگی به خاطر چیزی که ( از اسیران ) گرفتید به شمامی رسید.

درباره جمله « لَولا کِتبٌ مِنَ اللّهِ سَبَقَ » مفسران ، احتمالات گوناگون داده اند ، ولی آن چه مناسب تر با تفسیر مجموع آیه است ، این است که : « اگر نه این بود که خداوند از پیش مقرّر داشته است که تاحکمی را به وسیله پیامبرش برای بندگان بیان نکرده آن ها را مجازات نکند ، شما را به خاطر این که به دنبال گرفتن اسیران به منظور جلب منافع مادی رفتید و موقعیّت ارتش اسلام و پیروزی نهایی آن را به خطر افکندید ، سخت کیفر می داد ، ولی همان گونه که درآیات دیگرقرآن تصریح شده، سنّت پروردگار این است که نخست احکام را تبیین می کند سپس متخلّفین را کیفر می دهد » مانند « وَ ما کُنّا مُعَذِّبینَ حَتّی نَبْعَثَ رَسُولاً » (15/اسراء).

69 فَکُلُوا مِمّا غَنِمْتُمْ حَللاً طَیِّبا وَاتَّقُوا اللّهَ اِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحیمٌ

اکنون از آن چه غنیمت گرفته اید حلال و پاکیزه بخورید و از خدا بپرهیزید ، خداوند آمرزنده و مهربان است .

آیا گرفتن فِداء منطقی و عادلانه است ؟

در این جا سؤالی پیش می آید که گرفتن مبلغی در برابر آزاد ساختن اسیران چگونه با

اصول عدالت سازگار می باشد ؟ و آیا این یک نوع انسان فروشی نیست ؟

ولی با کمی دقت پاسخ این سؤال روشن می شود ، که « فِداء » در حقیقت یک نوع غرامت جنگی است زیرا در هر جنگی مقدار زیادی از سرمایه های اقتصادی و نیروی انسانی از میان می رود ، گروهی که به حق می جنگند حق دارند پس از پایان جنگ جبران خسارات خود را از دشمن بخواهند ، یکی از طرق گرفتن خسارت مسأله « فِداء » است و باتوجه به این که مبلغ « فِداء » در آن روز درباره اسیران ثروتمند چهارهزار درهم و درباره افراد کم ثروت یک هزار ، تعیین شده بود ، معلوم می شود که مجموع اموالی که از این راه از قریش گرفته شد چندان قابل ملاحظه نبود حتی پاسخگوی خسارتهای مالی و انسانی که برسپاه اسلام وارد شده بود ، محسوب نمی شد .

از این گذشته اموال زیادی از مسلمانان در « مکه » به هنگامی که مجبور شدند بر اثر فشار قریش ، به مدینه هجرت کنند در دست دشمن باقی مانده بود و از این نظر نیز مسلمانان حق داشتند که آن را جبران کنند .

توجه به این نکته نیز لازم است که گرفتن « فِداء » جنبه الزامی ندارد و حکومت اسلامی می تواند در صورتی که صلاح ببیند ، اسیران جنگی را مبادله کند و یا بدون گرفتن هیچ گونه امتیازی آزاد سازد ، چنان که در آیه 4 سوره محمّد صلی الله علیه و آله به آن اشاره شده و تفسیر آن به خواست خدا خواهد آمد .

70 یآاَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِمَنْ فیآ اَیْدیکُمْ مِنَ الاَْسْری اِنْ یَعْلَمِ اللّهُ فی قُلُوبِکُمْ خَیْرا یُؤْتِکُمْ خَیْرا مِمّاآ اُخِذَ مِنْکُمْ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ وَ اللّهُ غَفُورٌ رَحیمٌ

ای پیامبر ! به اسیرانی که در دست شما هستند بگو اگر خداوند خیری در دل های شما بداند ( و نیات نیک و پاکی داشته باشید ) بهتر از آن چه از شما گرفته به شما می دهد و شما را می بخشد و خداوند آمرزنده و مهربان است .

مسأله مهم دیگری که درمورد اسیران جنگی وجود دارد موضوع اصلاح و تربیت و هدایت آن ها است ، این موضوع در مکتب های مادی ممکن است مطرح نباشد ، ولی در جهادی که برای آزادی و اصلاح انسان ها و تعمیم حق و عدالت صورت می گیرد ، حتما مطرح است .

لذا در آیه مورد بحث به پیامبر صلی الله علیه و آله دستور می دهد که اسیران را با بیان دلگرم کننده ای به سوی ایمان و اصلاح روش خود دعوت و تشویق کند .

منظور از کلمه « خَیْرا » در جمله « اِنْ یَعْلَمِ اللّهُ فی قُلُوبِکُمْ خَیْرا » همان ایمان و پذیرش اسلام است و منظور از « خَیْرا » در جمله بعد پاداش های مادی و معنوی است که در سایه اسلام و ایمان عاید آن ها می شود و به مراتب بالاتر از مبلغی است که به عنوان « فِداء » پرداخته اند .

علاوه بر این پاداش ها لطف دیگری نیز درباره شما کرده و گناهانی را که در سابق و قبل از پذیرش اسلام مرتکب شدید ، می بخشد « و خداوند آمرزنده و مهربان است » ( وَ یَغْفِرْ لَکُمْ وَ اللّهُ غَفُورٌ رَحیمٌ ) .

71 وَ اِنْ یُریدُوا خِیانَتَکَ فَقَدْ خانُوا اللّهَ مِنْ قَبْلُ فَأَمْکَنَ مِنْهُمْ وَ اللّهُ عَلیمٌ حَکیمٌ

اما اگر بخواهند با تو خیانت کنند ( موضوع تازه ای نیست ) آن ها پیش از این ( نیز ) به خدا خیانت کردند و خداوند ( شما را ) بر آن ها پیروز کرد و خداوند دانا و حکیم است .

در تفسیرهای شیعه و اهل سنت در ذیل دو آیه فوق نقل شده که گروهی از انصار از

پیامبر صلی الله علیه و آله اجازه خواستند که از « عباس » عموی پیامبر صلی الله علیه و آله که در میان اسیران بدر بود ، به احترام آن حضرت صلی الله علیه و آله فدیه گرفته نشود، ولی پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : « وَاللّهِ لاَ تَذِرُنَّ مِنْهُ دِرْهَما : به خدا سوگند ، حتی از یک درهم آن نیز صرفنظر نکنید » ( اگر گرفتن فداء قانون خدا است باید درباره همه حتی عموی من اجرا شود و فرق میان او و سایرین نباشد ) .

پیامبر صلی الله علیه و آله به عباس فرمود : « از طرف خودت و فرزند برادرت ( عقیل بن ابیطالب ) باید فِداء بدهی » ، عباس ( که علاقه خاصی به مال داشت ) گفت : « ای محمّد می خواهی مرا چنان فقیر کنی که دست پیش روی طایفه قریش دراز کنم؟ » پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:« از همان ذخیره ای که نزد همسرت ام الفضل گذاردی و گفتی اگر من در میدان جنگ کشته شدم ، این مال را مخارج خود و فرزندانت قرارده، فدیه بپرداز » .

عباس از این موضوع سخت در تعجب فرو رفت و گفت : چه کسی این خبر را به تو داده ؟ ( در حالی که کاملاً محرمانه بوده است ) پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : « جبرئیل از طرف خداوند » .

عباس گفت : « سوگند به کسی که محمّد به آن سوگند یاد می کند ، هیچ کس جز من

و همسرم از این راز آگاهی نداشت ، سپس گفت : " اَشْهَدُ اَنَّکَ رَسُولُ اللّهِ " و مسلمان شد.

همه اسیران بدر پس از آزادی به مکه بازگشتند ، جز « عباس » و « عقیل » و « نَوْفَل » که قبول اسلام کردند و در مدینه ماندند و آیات فوق اشاره به وضع آن ها می کند .⁽¹⁾

در مورد اسلام آوردن عباس در بعضی از تواریخ چنین آمده که پس از قبول اسلام به مکه بازگشت و پیامبر صلی الله علیه و آله را به وسیله نامه از توطئه های مشرکان آگاه می ساخت ، سپس قبل از سال هشتم هجرت سال فتح مکه به مدینه هجرت نمود .

در کتاب « قرب الاسناد » از امام باقر از پدرش امام سجاد (علیه السلام) چنین نقل شده که روزی اموال قابل ملاحظه ای نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آوردند، پیامبر صلی الله علیه و آله رو به عباس کرد و فرمود : .

« عبایت را بگشا و قسمتی از این مال را برگیر » ، عباس چنین کرد ، سپس پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود : « این از همان است که خداوند فرموده و آیه " یآاَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِمَنْ فیآ اَیْدیکُمْ ... " را تلاوت کرد » .⁽¹⁾

اشاره به این که وعده خدا راجع به جبران اموالی که از شما گرفته شده هم اکنون عملی شد.

و از این حدیث معلوم می شود ، که پیامبر صلی الله علیه و آله درصدد بود اسیرانی را که اسلام آوردند به نحو احسن تشویق و اموالی را که پرداخته اند به طرز بهتری جبران کند .

72 اِنَّ الَّذینَ ءَامَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جهَدُوا بِاَمْوالِهِمْ وَ اَنْفُسِهِمْ فیسَبیلِ اللّهِ وَالَّذینَ ءَاوَوْا وَنَصَرُوآا اوُلآئِکَ بَعْضُهُمْ اَوْلِیاآءُ بَعْضٍ وَ الَّذینَ ءَامَنُوا وَ لَمْ یُهاجِرُوا ما لَکُمْ مِنْ وَلیَتِهِمْ مِنْ شَیْ ءٍ حَتّی یُهاجِرُوا وَ اِنِ اسْتَنْصَرَوکُمْ فِی الدّینِ فَعَلَیْکُمُ النَّصْرُ اِلاّ عَلی قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ میثقٌ وَ اللّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصیرٌ

آن هاکه ایمان آوردند و مهاجرت نمودند و بااموال وجان های خود در راه خدا جهاد .

کردند و آن ها که پناه دادند و یاری نمودند،اولیاء( یاران و مسؤولان و مدافعان ) یکدیگرند و آن ها که ایمان آوردند و مهاجرت نکردند هیچ گونه ولایت ( و تعهد و مسؤولیت ) در برابرآن ها ندارند تا هجرت کنند و ( تنها ) اگر از شما در ( حفظ ) دین ( خود ) یاری طلبند بر شما است که آن ها را یاری کنید جز بر ضد گروهی که میان شما و آن ها پیمان ( ترک مخاصمه ) است و خداوند به آن چه عمل می کنید بینا است .

در این قسمت از آیه اشاره به دو گروه مهاجرین و انصار شده است ، یعنی مؤمنانی که در مکه ایمان آورده بودند و پس از آن به مدینه هجرت کردند و مؤمنانی که در مدینه به پیامبر ایمان آوردند و به یاری و حمایت او و مهاجران برخاستند و آن ها را اولیاء و حامیان و متعهدان در برابر یکدیگر معرفی می کند .

جالب توجه این که برای گروه نخست چهار صفت بیان کرده، اول ایمان ، دوّم هجرت و سوم جهاد مالی و اقتصادی ( از طریق صرفنظر کردن از اموال خود در مکه و یا صرف کردن از اموال خویش در غزوه بدر و مانند آن ) و چهارم جهاد با خون و جان خویش در راه خدا و

درمورد « انصار » دو صفت ذکر شده نخست « ایواء » ( پناه دادن ) دوّم یاری کردن و با ذکر جمله « بَعْضُهُمْ اَوْلِیاءُ بَعْضٍ » همه را در برابر یکدیگر متعهد و مسؤول می داند .

در حقیقت این دو گروه در بافت جامعه اسلامی یکی به منزله « تار » و دیگری به منزله « پود » بود و هیچ کدام از دیگری بی نیاز نبود .

سپس به گروه سوم اشاره کرده ، می گوید : « آن ها را که ایمان آوردند و مهاجرت نکردند و به جامعه نوین شما نپیوستند هیچ گونه ولایت و تعهد و مسؤولیتی در برابر آن ها ندارید تا اقدام به هجرت کنند » (وَ الَّذینَ ءَامَنُوا وَ لَمْ یُهاجِرُوا ما لَکُمْ مِنْ وَلیَتِهِمْ مِنْ شَیْ ءٍ حَتّی یُهاجِرُوا) .

و در جمله بعد تنها یک نوع حمایت و مسؤولیت را استثنا کرده و آن را درباره این گروه اثبات می کند و می گوید : « هرگاه این گروه ( مؤمنان غیرمهاجر ) از شما به خاطر حفظ دین و آئینشان یاری بطلبند ( یعنی تحت فشار شدید دشمنان قرار گیرند ) بر شما لازم است که به یاری آن ها بشتابید » ( وَ اِنِ اسْتَنْصَرَوکُمْ فِی الدّینِ فَعَلَیْکُمُ النَّصْرُ ) . « مگر زمانی که مخالفان آن ها جمعیتی باشند که میان شما و آنان پیمان ترک مخاصمه بسته شده » ( اِلاّ عَلی قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ میثقٌ ) .

و به تعبیر دیگر لزوم دفاع از آنان در صورتی است که در برابر دشمنان مشترک قرار گیرند امّا اگر در برابر کفاری که با شما پیمان بسته اند واقع شوند احترام به پیمان از دفاع از این گروه بی حال لازم تر است .

73 وَالَّذینَ کَفَرُوا بَعْضُهُمْ اَوْلِیاآءُ بَعْضٍ اِلاّ تَفْعَلُوهُ تَکُنْ فِتْنَةٌ فِی الاَرْضِ وَ فَسادٌ کَبیرٌ

و آن ها که کافر شدند اولیاء ( و یاران و مدافعان ) یکدیگرند، اگر ( این دستور را ) انجام ندهید فتنه و فسادعظیمی در زمین روی می دهد.

یعنی پیوند آن ها تنها با خودشان است و شما حق ندارید با آن ها پیوندی داشته باشید و از آن ها حمایت کنید و یا آن ها را به حمایت خود دعوت نمایید ، نه به آن ها پناه دهید و نه از آن ها پناه بخواهید و به طور خلاصه آن ها نباید در تار و پود جامعه اسلامی داخل باشند و نه شما در تار و پود جامعه آن ها. سپس به مسلمانان هشدار می دهد که « اگر این دستور مهم اسلامی را نادیده بگیرید ، فتنه و فساد عظیمی در زمین و در محیط جامعه شما به وجود خواهد آمد » ( اِلاّ تَفْعَلُوهُ تَکُنْ فِتْنَةٌ فِی الاَْرْضِ وَ فَسادٌ کَبیرٌ ) .

چه فتنه و فسادی از این بالاتر که خطوط پیروزی شما محو می گردد و دسایس دشمنان در جامعه شما کارگر می شود و نقشه های شوم آن ها در راه برانداختن آیین حق و عدالت از نو جان می گیرد .

منظور از « فتنه » و « فساد کبیر » چیست ؟

مفسران در تفسیر این دو کلمه که در آیات مورد بحث آمده است ، احتمالات گوناگونی داده اند ، اما آن چه با مفهوم آیه سازگارتر است ، این است که منظور از « فتنه » اختلاف و پراکندگی و تزلزل مبانی عقیده ای مسلمانان بر اثر وسوسه های دشمنان است و « فساد » هرگونه نابسامانی و خرابی نظامات مختلف اجتماعی را شامل می شود، مخصوصا ریخته شدن خون بی گناهان و ناامنی و مانند آن ها .

در حقیقت قرآن مجید به مسلمانان هشدار می دهد که اگر پیوند ارتباط و تعاون و برادری را با هم محکم نکنند و از دشمنان قطع پیوند و همکاری ننمایند روز به روز تشتت و پراکندگی در صفوف آن ها بیشتر می شود و با نفوذ دشمنان در مجتمع اسلامی و

وسوسه های اغواگر آنان پایه های ایمان سست و متزلزل می گردد و از این راه فتنه عظیمی دامانشان را خواهد گرفت. همچنین بر اثر نبودن پیوند محکم اجتماعی و رخنه دشمن در صفوف آن ها ، انواع مفاسد ، ناامنی ، خونریزی و تباهی اموال و فرزندان و نابسامانی ها در اجتماع آن ها آشکار خواهد شد و « فساد کبیر » همه جا را فرا خواهد گرفت .

74 وَ الَّذینَ ءَامَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جهَدُوا فی سَبیلِ اللّهِ وَ الَّذینَ ءَاوَوْا وَ نَصَرُوآا اوُلآئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَریمٌ

و آن ها که ایمان آوردند و هجرت نمودند و جهاد در راه خدا کردند و آن هاکه پناه دادند و یاری کردند، آنان مؤمنان حقیقی اند ، برای آن ها آمرزش ( و رحمت خدا ) و روزی شایسته ای است .

75 وَ الَّذینَ ءَامَنُوا مِنْ بَعْدُ وَ هاجَرُوا وَ جهَدُوا مَعَکُمْ فَاُولآئِکَ مِنْکُمْ وَ اُولُواالاَْرْحامِ بَعْضُهُمْ اَوْلی بِبَعْضٍ فی کِتبِ اللّهِ اِنَّ اللّهَ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عَلیمٌ

و آن هاکه بعدا ایمان آوردند و هجرت کردند و با شما جهاد نمودند از شما هستند و

خویشاوندان نسبت به یکدیگر ( از دیگران ) در احکامی که خدا مقرر داشته سزاوارترند خداوند به همه چیز دانا است .

یعنی جامعه اسلامی یک جامعه مدار بسته و انحصاری نیست، بلکه درهایش به سوی همه مؤمنان و مهاجران و مجاهدان آینده نیز گشوده است ، هرچند مهاجران نخستین مقام و منزله خاصّی دارند ، ولی این برتری به آن معنی نیست که مؤمنان و مهاجران آینده که در زمان نفوذ و پیشرفت اسلام به آن گرویدند و به سوی آن آمدند، جزء بافت جامعه اسلامی نباشند .

و درپایان آیه اشاره به ولایت و اولویّت خویشاوندان نسبت به یکدیگر کرده ، می گوید : « خویشاوندان ( نیز ) نسبت به یکدیگر و در احکامی که خداوند بر بندگانش مقرر داشته اولویّت دارند » ( وَ اُولُوا الاَْرْحامِ بَعْضُهُمْ اَوْلی بِبَعْضٍ فی کِتبِ اللّهِ ) .

در حقیقت در آیات گذشته سخن از ولایت و اولویّت عمومی مسلمانان نسبت به یکدیگر بود و در این آیه اخیرا تأکید می کند که این ولایت و اولویّت در مورد خویشاوندان به صورت قوی تر و جامع تری است ، زیرا خویشاوندان مسلمان علاوه بر ولایت ایمان و

هجرت ، ولایت خویشاوندی نیز دارند. به همین جهت آن ها از یکدیگر ارث می برند ، در حالی که غیر خویشاوندان از یکدیگر ارث نمی برند .

بنابراین آیه اخیر تنها حکم ارث را بیان نمی کند ، بلکه معنی وسیعی دارد که ارث هم جزء آن است و اگر مشاهده می کنیم که در احکام ارث در روایات اسلامی و در تمام کتب

فقهی به این آیه و آیه مشابه آن در سوره احزاب استدلال شده ، دلیل بر این نیست که منحصر به مسأله ارث باشد ، بلکه می تواند روشنگر یک قانون کلی که ارث هم بخشی از آن است ، بوده باشد. و لذا می بینیم در مسأله جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله که در مفهوم ارث مالی داخل نیست به این آیه ، در بعضی از روایات اسلامی ، استدلال شده است و نیز در مسأله غسل میّت و مانند آن به همین آیه برای اولویّت خویشاوندان استدلال کرده اند .

پروردگارا ! جامعه اسلامی ما را به لطفت بیدار کن . از خطرات پیوند و همکاری با دشمنان آگاه ساز و در پرتو خودآگاهی و وحدت کلمه ، اجتماعمان را از « فتنه » و « فساد » پاک فرما ... .

پایان سوره انفال

سوره توبه

فضیلت تلاوت سوره « توبه »

در فضیلت تلاوت این سوره در روایتی از امام صادق می خوانیم که فرمود : «کسی که سوره برائت وانفال را درهرماه بخواند روح نفاق در او داخل نمی شود و از پیروان راستین علی خواهد بود».

اهمیت نکات مختلفی که در این سوره به آن اشاره شده به قدری است که از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود : « سوره برائت و توحید با هفتاد هزار صف از صفوف ملائکه بر من نازل گردید و هرکدام اهمیت این دو سوره را توصیه می کردند » .

اهمیت فوق العاده ای که در روایات به خواندن سوره های مختلف داده شده نه به این معنی است که خواندن بدون اندیشه و عمل سبب می شود که به طرز خارق العاده ای این آثار آشکار شود و فی المثل کسی که الفاظ برائت و انفال را بدون کمترین فهم معنی آن ها بخواند از نفاق بیگانه و در صف شیعیان راستین قرار خواهد گرفت .

توجه به این نکات قبل از تفسیر سوره لازم است :

نام های سوره توبه

مفسران برای این سوره نام های زیادی که بالغ بر ده نام می شود ذکر کرده اند ، که از همه معروف تر « بَرائَت » و « تَوْبَة » و « فاضِحَة » است و هر یک از این نام ها دلیل روشنی دارد ، نام « بَرائَت » به این جهت بر این سوره گذارده شده که آغاز آن برائت و بیزاری خداوند از مشرکان پیمان شکن است. و « تَوْبَة » به این خاطر است که در این سوره سخن از « توبه » فراوان به میان آمده و نامگذاری به « فاضِحَة » به جهت آن است که آیات مختلفی از آن موجب رسوایی و فضاحت منافقان و پرده برداری از روی اعمالشان بوده است .

چرا سوره توبه «بسم اللّه» ندارد؟

پاسخ این سؤال را چگونگی شروع این سوره به ما می دهد ، زیرا این سوره در واقع با اعلان جنگ به دشمنان پیمان شکن و اظهار برائت و بیزاری و پیش گرفتن یک روش محکم و سخت در مقابل آنان آغاز شده است و روشنگر خشم خداوند نسبت به این گروه است و با « بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ » که نشانه صلح و دوستی و محبّت و بیان کننده صفت رحمانیّت و

رحیمیّت خدا است، تناسب ندارد. این موضوع در روایتی از علی نقل شده است .⁽¹⁾

گروهی نیز معتقدند چون این سوره در حقیقت دنباله سوره انفال است ، زیرا در سوره انفال پیرامون پیمان ها سخن گفته شده و در این سوره پیرامون الغای پیمان های پیمان شکنان بحث شده ، لذا « بسم اللّه » در میان این دو ذکر نشده است .

روایتی نیز در این باره از امام صادق نقل شده است .

و هیچ مانعی ندارد که علت ترک « بسم اللّه » هر دو موضوع باشد ، که به یکی در روایت نخست و به دیگری در روایت دوم اشاره شده است . .

1 بَراآءَةٌ مِنَ اللّهِ وَ رَسُولِهآ اِلَی الَّذینَ عهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکینَ

این اعلام بیزاری خدا و پیامبر او به کسانی از مشرکان است که با آن ها عهد بسته اید .

2 فَسیحُوا فِی الاَْرْضِ اَرْبَعَةَ اَشْهُرٍ وَاعْلَمُوآا اَنَّکُمْ غَیْرُ مُعْجِزِی اللّهِ وَ اَنَّ اللّهَ مُخْزِی الْکفِرینَ

با این حال چهار ماه ( مهلت دارید که ) در زمین ( آزادانه ) سیر کنید ( و هر جا می خواهید بروید و بیندیشید ) و بدانید شمانمی توانید خدا را ناتوان سازید ( و از قدرت او فرار کنید و نیز بدانید ) خداوند خوارکننده کافران است .

پیمان های مشرکان الغاء می شود

« سیحُوا » از ماده « سِیاحَت » به معنی گردش توأم با آرامش و مهلت است .

در محیط دعوت اسلام گروه های مختلفی وجود داشتند ، که پیامبر با هر یک از آن ها طبق موضع گیری هایشان رفتار می کرد :

گروهی با پیامبر صلی الله علیه و آله هیچ گونه پیمانی نداشتند و پیامبر صلی الله علیه و آله در مقابل آن ها نیز هیچ گونه

تعهدی نداشت. گروه های دیگری در « حُدَیْبِیَّة » و مانند آن پیمان ترک مخاصمه با رسول خدا صلی الله علیه و آله بسته بودند ، این پیمان ها بعضی دارای مدت معین بود و بعضی مدتی نداشت .

در این میان بعضی از طوایفی که با پیامبر صلی الله علیه و آله پیمان بسته بودند ، یک جانبه و بدون هیچ مجوزی پیمانشان را به خاطر همکاری آشکار با دشمنان اسلام شکستند و یا درصدد از میان بردن رسول خدا صلی الله علیه و آله برآمدند ، همانند یهود « بنی نضیر » و « بَنی قُرَیْظَة » ، پیامبر صلی الله علیه و آله هم در مقابل آن ها شدت عمل به خرج داد و همه را از مدینه طرد کرد ، ولی قسمتی از پیمان ها هنوز به قوت خود باقی بود ، اعم از پیمان های مدت دار و بدون مدت .

آیه اول مورد بحث به تمام مشرکان ( بت پرستان ) اعلام می کند که : هر گونه پیمانی با مسلمانان داشته اند ، لغو خواهد شد و می گوید : « این اعلام برائت و بیزاری خداوند و پیامبرش از مشرکانی که با آن ها عهد بسته اید، می باشد » (بَراآءَةٌ مِنَ اللّهِ وَ رَسُولِهآ اِلَی الَّذینَ عهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکینَ) .

سپس برای آن ها یک مهلت چهارماهه قائل می شود ، که در این مدت بیاندیشند و وضع خود را روشن سازند و پس از انقضای چهار ماه یا باید دست از آیین بت پرستی بکشند و یا

آماده پیکار گردند و می گوید : « چهار ماه در زمین آزادانه به هر کجا می خواهید بروید » ( ولی بعد از چهار ماه وضع دگرگون خواهد شد ) ( فَسیحُوا فِی الاَْرْضِ اَرْبَعَةَ اَشْهُرٍ ) .

« اما بدانید که شما نمی توانید خداوند را ناتوان سازید و از قلمرو قدرت او بیرون روید » ( وَ اعْلَمُوآا اَنَّکُمْ غَیْرُ مُعْجِزِی اللّهِ ) .

« و نیز بدانید که خداوند کافران مشرک و بت پرست را سرانجام خوار و رسوا خواهد ساخت » ( اَنَّ اللّهَ مُخْزِی الْکفِرینَ ) .

در این جا به دو نکته باید توجه کرد .

آیا الغای یک جانبه پیمان صحیح است ؟

می دانیم در اسلام مخصوصا اهمیت فوق العاده ای به مسأله وفای به عهد و پایبند بودن به پیمان ها ، حتی در برابر کافران و دشمنان ، داده شده است ، با این حال این سؤال پیش می آید که چگونه قرآن دستور می دهد پیمان مشرکان یک جانبه لغو گردد ؟

پاسخ این سؤال با توجه به امور زیر روشن می شود .

اولاً : به طوری که در آیه 7 و 8 همین سوره ( چند آیه بعد ) تصریح شده ، این لغو پیمان بدون مقدمه نبوده است ، بلکه از آن ها قرائن و نشانه هایی بر نقض پیمان آشکار شده بود و آن ها آماده بودند در صورت توانایی بدون کمترین اعتنا به پیمان هایی که با مسلمان ها دارند ، ضربه کاری را بر آن ها وارد سازند .

این کاملاً منطقی است که اگر انسان ببیند ، دشمن خود را آماده برای شکستن پیمان می کند و علائم و قرائن آن در اعمال او به قدر کافی به چشم می خورد ، پیش از آن که غافلگیر شود اعلام لغو پیمان کرده و در برابر او بپاخیزد .

ثانیا : در پیمان هایی که به خاطر شرایط خاص بر قوم و ملتی تحمیل می شود و آن ها خود را ناگزیر از پذیرش آن می بینند ، چه مانعی دارد که پس از قدرت و توانایی این گونه پیمان ها را به طور یک جانبه لغو کنند .

آیین بت پرستی نه یک مذهب بود و نه یک مکتب عاقلانه ، بلکه یک روش خرافی و موهوم و خطرناک بود ، که می بایست سرانجام از جامعه انسانی برچیده شود و اگر قدرت و

قوت بت پرستان در جزیره عرب به قدری در آغاز کار زیاد بود ، که پیغمبر صلی الله علیه و آله مجبور شد تن به صلح و پیمان با آن ها دردهد ، دلیل این نخواهد بود که به هنگام کسب نیرو و قدرت به چنین پیمان تحمیلی که برخلاف منطق و عقل و درایت است ، وفادار بماند ، این درست به آن می ماند که یک مصلح بزرگ در میان گاوپرستان بعضی از کشورها ظهور کند و برای برچیدن این برنامه دست به کار تبلیغات وسیع بزند و به هنگامی که تحت فشار قرار گیرد ، به ناچار با آن ها پیمان ترک مخاصمه ببندد ، ولی به هنگامی که پیروان کافی پیدا کرد ، قیام کند و برای جاروب کردن این افکار پوسیده دست به کار شود و پیمان خود را با آن ها ملغی شده اعلام نماید .

لذا می بینیم این حکم مخصوص مشرکان بوده و اهل کتاب و سایر اقوامی که در اطراف جزیره عربستان وجود داشتند و به نوعی با پیامبر صلی الله علیه و آله پیمان بسته بودند ، پیمانشان تا پایان عمر پیامبر صلی الله علیه و آله محترم شمرده شد .

به علاوه می بینیم لغو پیمان مشرکان به شکل غافلگیرانه صورت نگرفت ، بلکه چهار ماه

به آن ها مهلت داده شد و در مرکز اجتماع عمومی حجاز ، یعنی روز عید قربان در کنار خانه کعبه این موضوع به آگاهی همه رسانده شد ، تا فرصت کافی برای فکر و اندیشه بیشتر پیدا کنند ، شاید دست از این آیین خرافی که مایه عقب ماندگی و پراکندگی و جهل و خیانت است ، بردارند ، خداوند هرگز راضی نشد آن ها را غافلگیر سازد و مجال تفکر را از آن ها سلب کند ، حتی اگر آماده پذیرش اسلام نشوند مجال کافی برای تهیه نیرو به منظور دفاع از خود داشته باشند تا در یک جنگ غیرعادلانه درگیر نشود .

اگر پیامبر صلی الله علیه و آله نظر تربیتی و رعایت اصول انسانی نداشت هرگز نباید با دادن مهلت چهار ماهه دشمن را از خواب بیدار کند و مجال کافی برای تهیه نیرو و آمادگی جنگی به او بدهد بلکه باید در یک روز معین پس از الغای یک جانبه پیمان ، بدون مقدمه ، به آن ها حمله کند و بساط آنان را برچیند .

به همین دلیل می بینیم بسیاری ازبت پرستان از این مهلت چهارماهه استفاده کردند و بامطالعه بیشتر در تعلیمات اسلام به آغوش آن بازگشتند.

این چهار ماه از کی شروع شد ؟

در پاسخ این سؤال بین مفسران گفتگو است اما آن چه از ظاهر آیات فوق برمی آید این است که شروع آن از زمانی بود که این اعلامیه برای عموم خوانده شد و می دانیم که روز خواندن آن روز عید قربان ، دهم ماه ذِی الْحِجَّة ، بود ، بنابراین پایان آن روز دهم ماه ربیع الاول از سال بعد محسوب می شد. حدیثی که از امام صادق (علیه السلام) نقل شده نیز این مطلب را تأیید می کند .⁽¹⁾

3 وَ اَذنٌ مِنَ اللّهِ وَ رَسُولِهآ اِلَی النّاسِ یَوْمَ الْحَجِّ الاَْکْبَرِ اَنَّ اللّهَ بَریآءٌ مِنَ الْمُشْرِکینَ وَ رَسُولُهُ فَاِنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ اِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَاعْلَمُوآا اَنَّکُمْ غَیْرُ مُعْجِزِی اللّهِ وَ بَشِّرِ الَّذینَ کَفَرُوا بِعَذابٍ اَلیمٍ

و این اعلامی است از ناحیه خدا و پیامبرش به ( عموم ) مردم در روز حج اکبر ( روز عید قربان ) که خداوند و پیامبر او از مشرکان بیزارند ، با این حال اگر توبه کنید به نفع شما است و اگر سرپیچی نمایید بدانید شمانمی توانید خداراناتوان سازید ( و از قلمرو قدرتش خارج شوید ) و کافران را به مجازات دردناک بشارت ده .

در حقیقت خداوند می خواهد با این اعلام عمومی در سرزمین مکه و آن هم در آن روز بزرگ راه های بهانه جویی دشمن را ببندد و زبان بدگویان و مفسده جویان را قطع کند ، تا نگویند ما را غافلگیر ساختند و ناجوانمردانه به ما حمله کردند .

قابل توجه این که تعبیر « اِلَی النّاسِ » به جای « اِلَی الْمُشْرِکین » نشان می دهد که لازم بوده است به همه مردمی که در آن روز در مکه حاضر می شوند این پیام ابلاغ شود تا غیر مشرکان نیز گواه بر این موضوع باشند .

سپس روی سخن را به خود مشرکان کرده و از طریق تشویق و تهدید برای هدایت آن ها کوشش می کند ، نخست می گوید : « اگر توبه کنید و به سوی خدا بازگردید و دست از آیین بت پرستی

بردارید به نفع شما است » ( فَاِنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ ) .

یعنی قبول آیین توحید به نفع شما و جامعه شما و دنیا و آخرت خودتان است و اگر نیک بیندیشید همه نابسامانی هایتان در پرتو آن ، سامان می یابد ، نه این که سودی برای خدا و پیامبر دربرداشته باشد .

بعد به مخالفان متعصب و لجوج هشدار می دهد که « اگر از این فرمان که ضامن سعادت خودتان است سرپیچی کنید بدانید هرگز نمی توانید خداوند را ناتوان سازید و از قلمرو قدرت او بیرون روید »

( وَ اِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَاعْلَمُوآا اَنَّکُمْ غَیْرُ مُعْجِزِی اللّهِ ) .

و در پایان این آیه به کسانی که با سرسختی مقاومت می کنند اعلام خطر می نماید و می گوید : « کافران بت پرست را به عذاب دردناک بشارت ده » ( وَ بَشِّرِ الَّذینَ کَفَرُوا بِعَذابٍ اَلیمٍ ) .

« حج اکبر » کدام است ؟

درمیان مفسران درباره منظور از روز « حج اکبر » گفتگواست، اما آن چه از بسیاری از روایات که از طرق اهل بیت و اهل سنت نقل شده ، استفاده می شود این است که منظور از

آن روز دهم ذی الحجه ، روز عید قربان و به تعبیر دیگر « یَوْمُ النَّحْرِ » می باشد .

پایان یافتن مدت چهارماه تا روز دهم ماه ربیع الثانی طبق آن چه در منابع اسلامی آمده، دلیل دیگری براین موضوع است، به علاوه در روز عید قربان در واقع قسمت اصلی اعمال حج پایان می یابد و از این رو ، روز حج می توان به آن اطلاق کرد .

و اما این که چرا آن را « اکبر » گفته اند به خاطر آن است که در آن سال همه گروه ها اعم از مسلمانان و بت پرستان ( طبق سنتی که از قدیم داشتند ) در مراسم حج شرکت کرده بودند ولی این کار در سال های بعد به کلی موقوف شد .

علاوه بر تفسیر فوق که در روایات اسلامی نیز آمده ⁽¹⁾و تفسیر دیگری نیز وجود دارد و آن این که منظور از آن مراسم حج است، در مقابل مراسم « عمره » که « حج اصغر » .

نامیده می شود .

این تفسیر نیز در پاره ای از روایات آمده است و هیچ مانعی ندارد که هر دو علت توأما سبب این نامگذاری شده باشد .⁽¹⁾

مواد چهارگانه ای که در آن روز اعلام شد

گرچه قرآن اعلام بیزاری و برائت خدا را از مشرکان به صورت سربسته بیان کرده است ، اما از روایات اسلامی استفاده می شود که علی مأمور بود چهار موضوع را به مردم ابلاغ کند :

✓ 1 - الغای پیمان مشرکان .

✓ 2 - عدم حق شرکت آن ها در مراسم حج در سال آینده .

✓ 3 - ممنوع بودن طواف افراد عریان و برهنه که تاآن زمان در میان مشرکان رایج بود .

✓ 4 - ممنوع بودن ورود مشرکان در خانه خدا .⁽¹⁾

درتفسیر « مجمع البیان » از امام باقر نقل شده که علی در مراسم حج آن سال خطبه ای خواند و فرمود : « لا یَطُوفَنَّ بِالْبَیْتِ عُرْیانٌ وَ لا یَحِجَّنَّ الْبَیْتَ مُشْرِکٌ وَ مَنْ کانَتْ لَهُ مُدَّةٌ فَهُوَ اِلی مُدَّتِه وَ مَنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ مُدَّةٌ فَمُدَّتُهُ اَرْبَعَةُ اَشْهُرٍ : از این پس هیچ برهنه ای نباید طواف خانه خدا بیاید و هیچ بت پرستی حق شرکت در مراسم حج ندارد و آن هایی که پیمانشان با پیامبر صلی الله علیه و آله مدت دارد تا پایان مدت محترم است و آن ها که پیمانشان مدت ندارد ، مدتش چهار ماه خواهد بود » .

4 اِلاَّ الَّذینَ عهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکینَ ثُمَّ لَمْ یَنْقُصُوکُمْ شَیْئا وَ لَمْ یُظهِرُوا عَلَیْکُمْ اَحَدا فَاَتِمُّوآا اِلَیْهِمْ عَهْدَهُمْ اِلی مُدَّتِهِمْ اِنَّ اللّهَ یُحِبُّ الْمُتَّقینَ .

مگر کسانی از مشرکان که با آن ها عهد بستید و چیزی از آن فروگذار نکردند و احدی را بر ضد شما تقویت ننمودند، پیمان آن هارا تا پایان مدتشان محترم بشمرید، زیرا خداوند پرهیزکاران را دوست دارد .

آن ها که پیمانشان محترم است

از گفتار مورخان و بعضی مفسران چنین استفاده می شود که آن ها گروهی از طایفه « بَنی کِنانَة » و « بَنی ضُمْرَة » بودند که نه ماه از مدت پیمان ترک مخاصمه آن ها باقی مانده بود و چون به مواد پیمان وفادار مانده بودند و درتقویت دشمنان اسلام شرکت نداشتند ، پیامبر صلی الله علیه و آله تا پایان مدت نسبت به پیمانشان وفادار ماند .⁽¹⁾

بعضی دیگر طایفه ای از « بَنی خُزاعَة » را جزء این گروه