مشخصات کتاب

سرشناسه:بیستونی، محمد، 1337 -

عنوان قراردادی:تفسیر نمونه .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)= A new narration of Holy Qur'an for young youth/ به اهتمام محمد بیستونی؛ با نظارت مکارم شیرازی.

مشخصات نشر:تهران: بیان جوان، 1385 -

مشخصات ظاهری:30 ج.؛ 14×5/10 س م.

تفسیرجوان (برگرفته از تفسیرنمونه) A new narration of =

Holy Quran for young youth// به اهتمام محمدبیستونی؛ بانظارت مکارم شیرازی.

تهران: بیان جوان، 1385- 30 ج.؛14×5/10 س م.

شابک دوره ای : ISBN 964-8399-71-9

(ج. 2) : ISBN 964-8399-19-0 فاپا.

ج.2-4،6-8،10،12-11،14،19،21،24-26(چاپ اول:1385).

ج. 1 - 30 (چاپ دوم: 1392) (فیپا).

کتابنامه. تفسیر نمونه. تفاسیر شیعه قرن 14

مکارم شیرازی،ناصر،1305 -. تفسیر نمونه. برگزیده

1385 73ت95ب/98BP 179/297

کتابخانه ملی ایران 35848-83م

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:ج. 2-4، 6-8، 12،10- 11، 14، 19، 21، 24 - 26 (چاپ اول: 1385).

یادداشت:ج.1 - 30 (چاپ دوم: 1391) (فیپا).

یادداشت:کتابنامه.

عنوان دیگر:تفسیر نمونه.

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

شناسه افزوده:مکارم شیرازی، ناصر، 1305 - . تفسیر نمونه. برگزیده

رده بندی کنگره:BP98/ب 95ت 73 1385

رده بندی دیویی:297/179

شماره کتابشناسی ملی:م 83-35848

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

عنوان: تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)

مؤلف: دکتر محمد بیستونی ویراستاری و تایپ و صفحه آرایی: سهیلا شاکری، فاطمه سرزهی

گروه تحقیق: صفورا بیستونی، زهرا بیستونی، آسیه بیستونی

امور فنی و رایانه: محمد علی بیستونی شمارگان: 3000 نسخه

نوبت و تاریخ چاپ: دوم ، سال 1392 شابک دوره ای: ISBN 964 - 8399 - 71 - 9

ناشر: انتشارات بیان جوان شا بک: (ج. 2):ISBN 964 - 8399 - 19 - 0

هرگونه نسخه برداری و چاپ از این کتاب، با اخذ مجوز کتبی از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بلامانع است.

نشانی: تهران - خیابان پاسداران - بین گلستان هشتم و نهم - روبروی پمپ بنزین - شماره 451 - طبقه اول - واحد 4

تلفکس: 22589626 E_mail :info@tafsirejavan.com

جدید

با نظارت: حضرت آیة اللّه مکارم شیرازی

تفسیر جوان

(برگرفته از تفسیر نمونه )

YOUTH INTERPRETATION OF QURAN

جلد 13

(جزء سیزدهم قرآن)

Volum 13

دکترمحمدبیستونی

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

اَلاِهْداءِ

اِلی سَیِّدِنا وَ نَبِیِّنا مُحَمَّدٍ

رَسُولِ اللّهِ وَ خاتَمِ النَّبِیّینَ وَ اِلی مَوْلانا

وَ مَوْلَی الْمُوَحِّدینَ عَلِیٍّ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ وَ اِلی بِضْعَةِ

الْمُصْطَفی وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَیِّدَةِ نِساءِ الْعالَمینَ وَ اِلی سَیِّدَیْ

شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَیْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ اِلَی الاَئِمَّةِ التِّسْعَةِ

الْمَعْصُومینَ الْمُکَرَّمینَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ لاسِیَّما بَقِیَّةِ اللّهِ فِی الاَرَضینَ وَ وارِثِ عُلُومِ

الاَنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلینَ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِالظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِحْیاءِ الْفَرائِضِ وَ مَعالِمِ الدّینِ ،

الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالی فَرَجَهُ الشَّریفَ فَیا مُعِزَّ

الاَوْلِیاءَوَیامُذِلَ الاَعْداءِاَیُّهَاالسَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَیْنَ الاَرْضِ وَالسَّماءِقَدْمَسَّنا

وَ اَهْلَنَا الضُّرَّ فی غَیْبَتِکَ وَ فِراقِکَ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ

مِنْ وِلائِکَ وَ مَحَبَّتِکَ فَاَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ مِنْ مَنِّکَ وَ

فَضْلِکَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْکَ

اِنّا نَریکَ مِنَ الْمُحْسِنینَ

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی»

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی» در

مورد کتاب «تفسیر جوان» (منبع مطالعاتی و

تحقیقاتی اصلی «روش انس با قرآن»)

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

قرآن مجیدبالاترین سند افتخار مامسلمانان است و تاکسی با قرآن آشنا نشود ، پی به عظمت آن نخواهد برد و هر قدر آشنایی ما با ا ین کتاب بزرگ آسمانی افزون گردد ، به درجه اهمیت و عظمت آن بهتر پی می بریم ، مخصوصاً برای حل مشکلات مسلمین در دنیای امروز ، بهترین راه گشا قرآن است .

به همین دلیل شایسته است نسل جوان برومندما روزبه روز با این کتاب آسمانی آشناتر گردد ، نه فقط به «خواندن» و «قرائت» و «حفظ» آن ، بلکه به «محتوا و معنای

قرآن» ، به یقین قرآن مجید می تواند صفا و روشنی ویژه ای به تمام زندگی آنان بدهد و از آنان افرادی باایمان ، شایسته ، قوی ، شجاع و طرفدار حق بسازد .

از آنجا که تفسیر نمونه بحمداللّه در میان تمام قشرها نفوذ یافته و تحولی در محیط ما ایجاد کرده است ، جناب آقای «دکتر محمد بیستونی» که فردی باذوق و علاقمند به مسائل اسلامی و مسائل جوانان است . ابتکاری به خرج داده و تفسیر نمونه را به صورت فشرده و خلاصه با «سبکی تازه» که به آسانی قابل استفاده برای همه جوانان باشد ، درآورده و به گونه ای که هم اکنون ملاحظه می کنید ، در اختیار آنان گذارده است . خداوند این خدمت را از ایشان قبول کند و به همه جوانان عزیز توفیق استفاده از آن را مرحمت فرماید .

ناصر مکارم شیرازی

28/8/79

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیم

توفیق نصیب گردید از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بازدید داشته باشم و مواجه شدم با یک باغستان گسترده پرگل و متنوع که به طور یقین از معجزات قرآن است که این ابتکارات و روش های نو و جالب را به ذهن یک نفر که باید مورد عنایت ویژه قرار گرفته باشد القاء نماید تا بتواند در سطح گسترده کودکان و جوانان و نوجوانان و غیرهم را با قرآن مجید مأنوس به طوری که مفاهیم بلند و باارزش قرآن در وجود آنها نقش بسته و روش آنها را الهی و

قرآنی نماید و آن برادر بزرگوار جناب آقای دکتر محمد بیستونی است که این توفیق نصیب ایشان گردیده و ذخیره عظیم و باقیات الصالحات جاری برای آخرت ایشان هست. به امید این که همه اقدامات با خلوص قرین و مورد توجه ویژه حضرت بقیت اللّه الاعظم ارواحنا فداه باشد.

مرتضی مقتدایی

به تاریخ یوم شنبه پنجم ماه مبارک رمضان المبارک 1427

ویژگی ها و مزایای کتاب " تفسیر جوان"

1 - درج قول برتر و حذف اقوال متعدد در بیان تفسیر آیات.

2 - حفظ اصالت مطالب و مفاهیم ارائه شده در اصل تفسیر .

3 - خلاصه نمودن جملات طولانی در قالب عبارات کوتاه تر و ساده تر .

4 - اِعراب گذاری آیات و روایات به منظور سهولت حفظ کردن آنها .

5 - استفاده از سه خط تحریری برای آیات ، ترجمه و تفسیر ، به منظور مطالعه روان آنها.

6 - درج ترجمه روان و تفسیر هر آیه به صورت مستقل، به جز در آیاتی که با هم ارتباط تنگاتنگ دارند.

7 - تیترگذاری و تدوین مطالب کتاب به سبک کتاب های آموزشی به منظور تدریس آسان در جلسات تفسیر قرآن .

8 - انتشار در قطع کوچک به منظور استفاده از اوقات فراغت روزانه و سهولت قرار گرفتن در جیب.

9 - قیمت ارزان کتاب به منظور خرید همگان خصوصا جوانان عزیز و اُنس بیشتر جامعه با قرآن کریم .

محمد بیستونی

تهران - تابستان 1387

ادامه سوره یوسف

اشاره

53 وَ ماآ اُبَرِّءُ نَفْسیآ اِنَّ النَّفْسَ لَأَمّارَةٌ بِالسُّوآءِ اِلاّ ما رَحِمَ رَبّیآ اِنَّ رَبّی غَفُورٌ رَحیمٌ

من هرگز نفس خویش را تبرئه نمی کنم که نفس ( سرکش )، بسیار به بدی ها امر می کند مگر آن چه را پروردگارم رحم کند ، پروردگارم غفور و رحیم است .

باز ادامه داد : « من هرگز نفس سرکش خویش را تبرئه نمی کنم چراکه می دانم این نفس اماره ما را به بدی ها فرمان می دهد » ( وَ ما اُبَرِّءُ نَفْسی اِنَّ النَّفْسَ لَأَمّارَةٌ بِالسُّوءِ ) .

« مگر آن چه پروردگارم رحم کند » و با حفظ و کمک او مصون بمانیم ( اِلاّ ما رَحِمَ رَبّی ) .

و در هر حال در برابر این گناه از او امید عفو و بخشش دارم « چراکه پروردگارم غفور و رحیم است » ( اِنَّ رَبّی غَفُورٌ رَحیمٌ ). انسان هنگامی که در زندگی پایش به سنگ بخورد یک نوع حالت بیداری توأم با احساس گناه و شرمساری در وجودش پیدا می شود ، به خصوص این که بسیار دیده شده است که شکست در عشق مجازی راهی برای انسان به سوی عشق حقیقی ( عشق به پروردگار ) می گشاید و به تعبیر روانکاوی امروز آن تمایلات شدید سرکوفته « تصعید » می گردد و بی آن که از میان برود در شکل عالی تری تجلی می کند .

پاره ای از روایات که در شرح حال همسر عزیز در سنین بالای زندگیش نقل شده نیز

دلیل بر این تنبّه و بیداری است. خلاصه این که ارتباط و پیوند آیات چنین نشان می دهد که همه این ها گفته های همسر عزیز مصر است که مختصر تَنَبُّه و بیداری پیدا کرده بود و به این حقایق اعتراف کرد. در این فراز از داستان یوسف دیدیم که سرانجام دشمن سرسختش به پاکی او اعتراف کرد و اعتراف به گنهکاری خویش و بی گناهی او نمود ، این است سرانجام تقوا و پاکدامنی و پرهیز از گناه و این است مفهوم جمله « وَ مَنْ یَتَّقِ اللّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجا وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لا یَحْتَسِبُ » ( هر کسی تقوا پیشه کند خداوند راه گشایشی برای او قرار می دهد و از آن جا که گمان نمی کرد به او روزی می دهد ). تو پاک باش و در طریق پاکی استقامت کن خداوند اجازه نمی دهد ناپاکان حیثیّت تو را بر باد دهند .

شکست هایی که سبب بیداری است

شکست ها همیشه شکست نیست بلکه در بسیاری از مواقع ظاهراً شکست است اما در باطن یک نوع پیروزی معنوی به حساب می آید ، این ها همان شکست هایی است که سبب بیداری انسان می گردد و پرده های غرور و غفلت را می درد و نقطه عطفی در زندگی انسان محسوب می شود .

همسر عزیز مصر ( که نامش « زلیخا » یا « راعیل » بود ) هر چند در کار خود گرفتار

بدترین شکست ها شد ولی این شکست در مسیر گناه باعث تَنَبُّه او گردید ، وجدان خفته اش بیدار شد و از کردار ناهنجار خود پشیمان گشت و روی به درگاه خدا آورد داستانی که در احادیث درباره ملاقاتش با یوسف پس از آن که یوسف عزیز مصر شد نقل شده نیز شاهد این مدعا است زیرا رو به سوی او کرد و گفت : « اَلْحَمْدُلِلّهِ الَّذی جَعَلَ الْعَبیدَ مُلُوکا بِطاعَتِه وَ جَعَلَ الْمُلُوکَ عَبیدا بِمَعْصِیَتِه : حمد خدای را که بردگان را به خاطر اطاعت فرمانش ملوک ساخت و ملوک را به خاطر گناه برده گردانید » و در پایان همین حدیث می خوانیم که یوسف

سرانجام با او ازدواج کرد .⁽¹⁾خوشبخت کسانی که از شکست ها پیروزی می سازند و از ناکامی ها کامیابی و از اشتباهات خود راه های صحیح زندگی را می یابند و در میان تیره بختی ها نیک بختی خود را پیدا می کنند. البته واکنش همه افراد در برابر شکست چنین نیست ، آن ها که ضعیف و بی مایه اند به هنگام شکست یأس و نومیدی سراسر وجودشان را .

می گیرد و گاهی تا سر حد خودکشی پیش می روند، که این شکست کامل است ، ولی آن ها که مایه ای دارند سعی می کنند آن را نردبان ترقی خود قراردهند و از آن پل پیروزی بسازند.

حفظ شرف برتر از آزادی ظاهری است

دیدیم یوسف نه تنها به خاطرحفظ پاکدامنیش به زندان رفت بلکه پس از اعلام آزادی نیز حاضر به ترک زندان نشدتااین که فرستاده ملک بازگرددوتحقیقات کافی از زنان مصر درباره او بشود و بی گناهیش اثبات گردد تا سرفراز از زندان آزادشود، نه این که به صورت یک مجرم آلوده و فاقد حیثیت مشمول عفو شاه گردد که خود ننگ بزرگی است و این درسی است برای همه انسان ها در گذشته و امروز و آینده .

حالات نفس سرکش

علمای اخلاق برای نفس ( احساسات و غرایز و عواطف آدمی ) سه مرحله قائلند که در قرآن مجید به آن ها اشاره شده است. نخست « نفس امّاره » نفس سرکش است که انسان را به گناه فرمان می دهد و به هر سو می کشاند و لذا اَمّارَه اش گفته اند ، در این مرحله هنوز عقل و ایمان آن قدرت را نیافته که نفس سرکش را مهار زند و آن را رام کند بلکه در بسیاری از موارد در برابر او تسلیم می گردد و یا اگر بخواهد گلاویز شود نفس سرکش او را بر

زمین می کوبد و شکست می دهد. این مرحله همان است که در آیه فوق در گفتار همسر عزیز مصر به آن اشاره شده است و همه بدبختی های انسان از آن است. مرحله دوم « نفس لَوّامَّة » است که پس از تعلیم و تربیت و مجاهدت ، انسان به آن ارتقاء می یابد ، در این مرحله ممکن است بر اثر طغیان غرایز گهگاه مرتکب خلاف هایی بشود اما فورا پشیمان می گردد و به ملامت و سرزنش خویش می پردازد و تصمیم بر جبران گناه می گیرد و دل و جان را با آب توبه می شوید و به تعبیر دیگر در مبارزه عقل و نفس گاهی عقل پیروزمی شود و گاهی نفس، ولی به هر حال کفه سنگین از آن عقل و ایمان است. البته برای رسیدن به این مرحله جهاد اکبر لازم است و تمرین کافی و تربیت در مکتب استاد و الهام گرفتن از سخن خدا و سنّت پیشوایان . این مرحله همان است که قرآن مجید در سوره « قیامت » به آن سوگند یاد کرده است، سوگندی که نشانه عظمت آن است : « لا اُقْسِمُ بِیَوْمِ الْقِیمَةِ وَ لااُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوّامَةِ : سوگند به روز رستاخیز و سوگند به نفس سرزنش گر » .

مرحله سوم « نفس مُطْمَئِنَّة » است و آن مرحله ای است که پس از تصفیه و تهذیب و تربیت کامل ، انسان به مرحله ای می رسد که غرایز سرکش در برابر او رام می شوند و سپر می اندازند و توانایی پیکار با عقل و ایمان در خود نمی بینند ، چراکه عقل و ایمان آن قدر

نیرومند شده اند که غرایز نفسانی در برابر آن توانایی چندانی ندارند. این همان مرحله آرامش و سکینه است ، آرامش که بر اقیانوس های بزرگ حکومت می کند ، اقیانوس هایی که حتی در برابر سخت ترین طوفان ها چین و شکن بر صورت خود نمایان نمی سازند. این مقام انبیاء و اولیا و پیروان راستین آن ها است ، آن هایی که در مکتب مردان خدا درس ایمان و تقوا آموختند و سال ها به تهذیب نفس پرداخته و جهاد اکبر را به مرحله نهایی رسانده اند .

این همان است که قرآن در سوره « فجر » به آن اشاره می کند آن جا که می گوید : « یا اَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعی اِلی رَبِّکِ راضِیَةً مَرْضِیَّةً فَادْخُلی فی عِبادی وَ ادْخُلی جَنَّتی : ای نفس مطمئن و آرام بازگرد به سوی پروردگارت که هم تو از او خشنود هستی و هم او از تو و داخل در زمره بندگان خاص من شو و در بهشتم گام نه » .

54 وَ قالَ الْمَلِکُ ائْتُونی بِهاَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسی فَلَمّا کَلَّمَهُ قالَ اِنَّکَ الْیَوْمَ لَدَیْنا مَکینٌ اَمینٌ

ملک ( مصر ) گفت : او ( یوسف ) را نزد من آورید تا وی را مخصوص خود گردانم ، هنگامی که ( یوسف نزد وی آمد و ) با او صحبت کرد ( ملک به عقل و درایت او پی برد ) و گفت : تو امروز نزد ما منزلت عالی داری و مورد اعتماد هستی .

نماینده ویژه « ملک » در حالی که حامل پیام گرم او بود ، وارد زندان شد و به دیدار یوسف شتافت ، سلام و درود او را به یوسف ابلاغ کرد و اظهار داشت که او علاقه شدیدی به تو پیدا کرده است و به درخواستی که داشتی ، دایر به تحقیق و جستجو از زنان مصر در مورد تو ، جامه عمل پوشانیده و همگی با کمال صراحت به پاکی و بی گناهیت گواهی داده اند .

اکنون دیگر مجال درنگ نیست ، برخیز تا نزد او برویم. یوسف به نزد ملک آمد و با او به گفتگو نشست ، « هنگامی که ملک با وی گفتگو کرد و سخنان پرمغز و پر مایه یوسف را که از علم و هوش و درایت فوق العاده ای حکایت می کرد شنید ، بیش از پیش شیفته و دلباخته او شد و گفت : تو امروز نزد ما دارای منزلت عالی و اختیارات وسیع هستی و مورد اعتماد و وثوق ما خواهی بود » .

55 قالَ اجْعَلْنی عَلی خَزائِنِ الاَرْضِ اِنّی حَفیظٌ عَلیمٌ

( یوسف ) گفت : مرا سرپرست خزائن سرزمین ( مصر ) قرار ده که نگهدارنده و آگاهم .

یوسف خزانه دار کشور مصر می شود

یوسف می دانست یک ریشه مهمّ نابسامانی های آن جامعه مملو از ظلم و ستم در مسائل اقتصادیش نهفته است ، اکنون که آن ها به حکم اجبار به سراغ او آمده اند ، چه بهتر که نبض اقتصاد

کشور مصر را در دست گیرد و به یاری مستضعفان بشتابد ، از تبعیض ها تا آن جا که قدرت دارد بکاهد ، حق مظلومان را از ظالمان بگیرد و به وضع بی سر و سامان آن کشور پهناور سامان بخشد .

مخصوصاً مسائل کشاورزی را که در آن کشور در درجه اول اهمیّت بود ، زیر نظر بگیرید و با توجّه به این که سال های فراوانی و سپس سال های خشکی در پیش است ، مردم را به کشاورزی و تولید بیشتر دعوت کند و در مصرف فرآورده های کشاورزی تا سر حدّ جیره بندی ، صرفه جویی کند و آن ها را برای سال های قحطی ذخیره نماید ، لذا راهی بهتر از این ندید که پیشنهاد سرپرستی خزانه های مصر کند. آیات 100 و 101 همین سوره که تفسیر آن به خواست خدا خواهد آمد ، دلیل بر این است که او سرانجام بجای ملک نشست و زمامدار تمام امور مصر شد ، هر چند آیه 88 که می گوید : برادران به او گفتند : « یا ایها العزیز » ، دلیل بر این است که او در جای عزیز مصر قرار گرفت ، ولی هیچ مانعی ندارد که این سلسله مراتب را تدریجا طی کرده باشد ، نخست به مقام خزانه داری و بعد نخست وزیری و بعد بجای ملک ، نشسته باشد .

چگونه یوسف دعوت طاغوت زمان را پذیرفت ؟

نخستین چیزی که در رابطه با آیات فوق جلب توجه می کند این است که چگونه

یوسف این پیامبر بزرگ حاضر شد ، خزانه داری یا نخست وزیری یکی از طاغوت های زمان را بپذیرد و با او همکاری کند؟ پاسخ این سؤال در حقیقت در خود آیات فوق نهفته است ، او به عنوان یکی انسان «حَفیظٌ عَلیمٌ» ( امین و آگاه ) عهده دار این منصب شد ، تا بیت المال را که مال مردم بود به نفع آن ها حفظ کند و در مسیر منافع آنان به کار گیرد ، مخصوصاً حق مستضعفان را که در غالب جامعه ها پایمال می گردد به آن ها برساند. در « فقه » در بحث قبول ولایت از طرف ظالم نیز این بحث به طور گسترده آمده است که قبول پست و مقام از سوی ظالم همیشه حرام نیست ، بلکه گاهی مستحب و یا حتی واجب می گردد ، این در صورتی است که منافع پذیرش آن و مرجحات دینیش بیش از زیان های حاصل از تقویت دستگاه باشد. در روایات متعددی نیز می خوانیم که ائمه اهلبیت علیهم السلام به بعضی از دوستان نزدیک خود ( مانند علی بن یقطین که از یاران امام کاظم (علیه السلام) بود و وزارت فرعون زمان خود هارون الرّشید را به اجازه امام پذیرفت ) چنین اجازه ای را می دادند .

اهمیت مسائل اقتصادی و مدیریت

گرچه ما هرگز موافق مکتب های یک بعدی که همه چیز را در بعد اقتصادی خلاصه

می کنند و انسان و ابعاد وجود او را نشناخته اند نیستیم ، ولی با این حال اهمیت ویژه مسائل اقتصادی را در سرنوشت اجتماعات هرگز نمی توان از نظر دور داشت ، آیات فوق نیز اشاره به همین حقیقت می کند ، چرا که یوسف از میان تمام پست ها انگشت روی خزانه داری گذاشت ، زیرا می دانست هرگاه به آن سر و سامان دهد قسمت عمده نابسامانی های کشور باستانی مصر ، سامان خواهد یافت و از طریق عدالت اقتصادی می تواند سازمان های دیگر را کنترل کند .

در روایات اسلامی نیز اهمیت فوق العاده ای به این موضوع داده شده است ، از جمله درحدیث معروف علی (علیه السلام) یکی از دو پایه اصلی زندگی مادی و معنوی مردم ( قِوامُ الدّینِ وَ الدُّنْیا ) مسائل اقتصادی قرار داده شده است ، در حالی که پایه دیگر علم و دانش و آگاهی شمرده شده است .

تعهد و تخصص دو رکن اساسی مدیریت است

تعبیر یوسف که می گوید : « اِنّی حَفیظٌ عَلیمٌ » دلیل بر اهمیت مدیریت در کنار امانت است و نشان می دهد که پاکی و امانت به تنهایی برای پذیرش یک پست حساس اجتماعی کافی نیست ، بلکه علاوه بر آن آگاهی و تخصص و مدیریت نیز لازم است ، چراکه « عَلیم » را در کنار « حَفیظ » قرار داده است . و ما بسیار دیده ایم که خطرهای ناشی از عدم اطلاع و

مدیریت کمتر از خطرهای ناشی از خیانت نیست بلکه گاهی از آن برتر و بیشتر است .

با این تعلیمات روشن اسلامی نمی دانیم چرا بعضی مسلمانان به مسأله مدیریت و آگاهی هیچ اهمیت نمی دهند و حداکثر کشش فکر آن ها در شرایط واگذاری پست ها ، همان مسأله امانت و پاکی است با این که سیره پیامبر صلی الله علیه و آله و علی (علیه السلام) در دوران حکومتشان نشان می دهد ، آن ها به مسأله آگاهی و مدیریت همانند امانت و درستکاری اهمیت می دادند .

مدح خویش یا معرفی خویشتن

بدون شک تعریف خویش کردن کار ناپسندی است ، ولی با این حال این یک قانون کلی نیست ، گاهی شرایط ایجاب می کند که انسان خود را به جامعه معرفی کند تا مردم او را بشناسند و از سرمایه های وجودش استفاده کنند و به صورت یک گنج مخفی و متروک باقی نماند .

در آیه فوق نیز خواندیم که یوسف به هنگام پیشنهاد پست خزانه داری مصر خود را با جمله « حَفیظٌ عَلیم » ستود ، زیرا لازم بود سلطان مصر و مردم بدانند که او واجد صفاتی است که برای سرپرستی این کار نهایت لزوم را دارد. لذا در تفسیر عیاشی از امام صادق (علیه السلام)می خوانیم که در پاسخ این سؤال که آیا جایز است انسان خودستایی کند و مدح خویش

نماید ؟ فرمود : « نَعَمْ اِذَا اضْطُرَّ اِلَیْهِ اَما سَمِعَتْ قَوْلَ یُوسُفَ اِجْعَلْنی عَلی خَزائِنِ الاَرْضِ اِنّی حَفیظٌ عَلیمٌ وَ قَوْلَ الْعَبْدِ الصّالِحِ وَ اَنَا لَکُمْ ناصِحٌ اَمینٌ: آری هنگامی که ناچار شود مانعی ندارد ، آیا نشنیده ای گفتار یوسف را که فرمود : مرا بر خزائن زمین قرار ده که من امین و آگاهم و همچنین گفتار بنده صالح خدا ( هود ) من برای شما خیرخواه و امینم » .⁽¹⁾و از این جا روشن می شود این که در خطبه « شقشقیه » و بعضی دیگر از خطبه های نهج البلاغه علی (علیه السلام) به مدح خویشتن می پردازد و خودرا محور آسیای خلافت می شمرد ، که همای بلند پرواز اندیشه ها به اوج فکر و مقام او نمی رسد و سیل علوم و دانش ها از کوهسار وجودش سرازیر می شود و امثال این تعریف ها همه برای این است که مردم ناآگاه و بی خبر به مقام او پی ببرند و از گنجینه وجودش برای بهبود وضع جامعه استفاده کنند.

56 وَ کَذلِکَ مَکَّنّا لِیُوسُفَ فِی الاَرْضِ یَتَبَوَّأُ مِنْها حَیْثُ یَشاءُ نُصیبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ وَ لا نُضیعُ اَجْرَ الْمُحْسِنینَ .

و این گونه ما به یوسف در سرزمین ( مصر ) قدرت دادیم که هر گونه می خواست در آن منزل می گزید ( و تصرف می کرد ) ما رحمت خود را به هر کس بخواهیم ( و شایسته بدانیم ) می بخشیم و پاداش نیکوکاران را ضایع نمی کنیم .

در این جا سؤالی مطرح می شود و آن این که چگونه ، سلطان جبار مصر به چنین کاری تن در داد ، در حالی که می دانست یوسف در مسیر خودکامگی و ظلم و ستم و استثمار و استعمار او گام برنمی دارد ، بلکه به عکس مزاحم مظالم او است .

پاسخ این سؤال با توجه به یک نکته چندان مشکل نیست و آن این که گاهی بحران های اجتماعی و اقتصادی چنان است که پایه های حکومت خودکامگان را از اساس می لرزاند ، آن چنان که همه چیز خود را در خطر می بینند ، در این گونه موارد برای رهایی خویشتن از مهلکه حتی حاضرند از یک حکومت عادلانه مردمی استقبال کنند ، تا خود را نجات دهند .

57 وَ لَأَجْرُ الاْخِرَةِ خَیْرٌ لِلَّذینَ ءَامَنُوا وَ کانُوا یَتَّقُونَ

و پاداش آخرت برای آن هاکه ایمان آورده اند و پرهیزکارند بهتراست .

پاداش های معنوی و برتر

گرچه بسیاری از مردم نیکوکار در همین جهان به پاداش مادی خود می رسند ،

همان گونه که یوسف نتیجه پاکدامنی و شکیبایی و پارسایی و تقوای خویش را در همین دنیا گرفت ، که اگر آلوده بود هرگز به چنین مقامی نمی رسید. ولی این سخن به آن معنی نیست که همه کس باید چنین انتظاری را داشته باشند و اگر به پاداش های مادی نرسند گمان کنند به آن ها ظلم و ستمی شده ، چراکه پاداش اصلی ، پاداشی است که در زندگی آینده انسان ، در انتظار او است. و شاید برای رفع همین اشتباه و دفع همین توهم است که قرآن در آیه فوق بعد از ذکر پاداش دنیوی یوسف اضافه می کند : « وَ لَأَجْرُ الاْخِرَةِ خَیْرٌ لِلَّذینَ ءَامَنُوا وَ کانُوا یَتَّقُونَ : پاداش آخرت برای آنان که ایمان دارند و تقوی پیشه کرده اند برتر است » .

58 وَ جاءَ اِخْوَةُ یُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَیْهِ فَعَرَفَهُمْ وَ هُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ

برادران یوسف آمدند و براو وارد شدند، او آن هارا شناخت، ولی آن ها وی را نشناختند.

پیشنهاد تازه یوسف به برادران

سرانجام همان گونه که پیش بینی می شد ، هفت سال پی در پی وضع کشاورزی مصر بر اثر باران های پربرکت و وفور آب نیل کاملاً رضایت بخش بود و یوسف که همه خزائن مصر و امور اقتصادی آن را زیر نظر داشت دستور داد انبارها و مخازن کوچک و بزرگی بسازند به گونه ای که مواد غذایی را از فاسد شدن حفظ کنند و دستور داد مردم مقدار مورد نیاز خود را از محصول

بردارند و بقیه را به حکومت بفروشند و به این ترتیب ، انبارها و مخازن از آذوقه پر شد .

این هفت سال پربرکت و وفور نعمت گذشت و قحطی و خشکسالی چهره عبوس خود را نشان داد و آن چنان آسمان بر زمین بخیل شد که زرع و نخیل لب تر نکردند و مردم از نظر آذوقه در مضیقه افتادند و چون می دانستند ذخایر فراوانی نزد حکومت است ، مشکل خود را از این طریق حل می کردند و یوسف نیز تحت برنامه و نظم خاصی که توأم به آینده نگری بود غلّه به آن ها می فروخت و نیازشان را به صورت عادلانه ای تأمین می کرد .

این خشکسالی منحصر به سرزمین مصر نبود ، به کشورهای اطراف نیز سرایت کرد و مردم فلسطین و سرزمین کنعان را که در شمال شرقی مصر قرار داشتند فرا گرفت و خاندان یعقوب که در این سرزمین زندگی می کردند نیز به مشکل کمبود آذوقه گرفتار شدند و به همین دلیل یعقوب تصمیم گرفت ، فرزندان خود را به استثنای بنیامین ، که بجای یوسف نزد پدر ماند راهی مصر کند . آن ها با کاروانی که به مصر می رفت به سوی این سرزمین حرکت کردند و به گفته بعضی پس از 18 روز راهپیمایی وارد مصر شدند .

طبق تواریخ ، افراد خارجی به هنگام ورود به مصر باید خود را معرفی می کردند تا مأمورین به اطلاع یوسف برسانند ، هنگامی که مأمورین گزارش کاروان فلسطین را دادند ،

یوسف در میان درخواست کنندگان غلاّت نام برادران خود را دید و آن ها را شناخت و دستورداد ، بدون آن که کسی بفهمدآنان برادر وی هستنداحضارشوندوآن چنان که قرآن می گوید : « برادران یوسف آمدند و بر او وارد شدند او آن ها را شناخت ، ولی آن ها را وی را نشناختند » ( وَ جاءَ اِخْوَةُ یُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَیْهِ فَعَرَفَهُمْ وَ هُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ ) . آن ها حق داشتند یوسف را نشناسند ، زیرا از یک سو سی تا چهل سال ( از روزی که او را در چاه انداخته بودند تا روزی که به مصر آمدند ) گذشته بود و از سویی دیگر ، آن ها هرگز چنین احتمالی را نمی دادند که برادرشان عزیز مصر شده باشد ، حتی اگر شباهت او را با برادرشان می دیدند ، حتما حمل بر تصادف می کردند ، از همه این ها گذشته طرز لباس و پوشش یوسف آن چنان با سابق تفاوت یافته بوده که شناختن او در لباس جدید ، که لباس مصریان بود ، کار آسانی نبود ، اصلاً احتمال حیات یوسف پس از آن ماجرا در نظر آن ها بسیار بعید بود. به هر حال آن ها غلّه مورد نیاز خود را خریداری کردند و وجه آن را که پول یا کندر یا کفش یا سایر اجناسی بود که از کنعان با خود به مصر آورده بودند پرداختند. یوسف برادران را مورد لطف و محبت فراوان قرار داد و درِ گفتگو را با آن ها باز کرد ، برادران گفتند : « ما ، ده برادر از فرزندان یعقوب هستیم و او نیز فرزند زاده ابراهیم است خلیل پیامبر بزرگ خدا است ، اگر پدر ما را

می شناختی احترام بیشتری می کردی ، ما پدر پیری داریم که از پیامبران الهی است ، ولی اندوه عمیقی سراسر وجود او را دربرگرفته ». یوسف فورا پرسید : « این همه اندوه چرا ؟ »

گفتند : « او پسری داشت ، که بسیار مورد علاقه اش بود و از نظر سن از ما کوچک تر بود ، روزی همراه ما برای شکار و تفریح به صحرا آمد و ما از او غافل ماندیم و گرگ او را درید و از آن روز تاکنون پدر ، برای او گریان و غمگین است. بعضی از مفسران چنین نقل کرده اند که عادت یوسف این بود که به هر کس یک بار شتر غلّه بیشتر نمی فروخت و چون برادران یوسف ، ده نفر بودند ، ده بار غلّه به آن ها داد ، آن ها گفتند : « ما پدر پیری داریم و برادر کوچکی ، که در وطن مانده اند ، پدر به خاطر شدت اندوه نمی تواند مسافرت کند و برادر کوچک هم برای خدمت و انس ، نزد او مانده است ، سهمیه ای هم برای آن دو به ما مرحمت کن » .

یوسف دستور داد دو بار دیگر بر آن افزودند ، سپس رو کرد به آن ها و گفت : « من شما را افراد هوشمند و مؤدبی می بینم و این که می گویید پدرتان به برادر کوچک تر بسیار علاقمند است ، معلوم می شود ، او فرزند فوق العاده ای است و من مایل هستم در سفر آینده حتما او را ببینم .

به علاوه مردم در این جا سوءظن هایی نسبت به شما دارند ، چراکه از یک کشور بیگانه اید برای رفع سوءظن هم که باشد در سفر آینده برادر کوچک را به عنوان نشانه همراه خود بیاورید » .

چرا یوسف خود را به برادران معرفی نکرد ؟

نخستین سؤالی که در ارتباط با آیه فوق پیش می آید این است که چگونه یوسف خود را به برادران معرفی نکرد ، تا زودتر او را بشناسند و به سوی پدر بازگردند و او را از غم و اندوه جانکاه فراق یوسف درآورند؟ این سؤال را می توان به صورت وسیع تری نیز عنوان کرد و آن این که هنگامی که برادران نزد یوسف آمدند ، حداقل هشت سال از آزادی او از زندان گذشته بود ، چراکه هفت سال دوران وفور نعمت را پشت سر گذاشته بود که به ذخیره مواد غذایی برای سال های قحطی مشغول بود و در سال هشتم که قحطی شروع شد یا بعد ازآن برادرها برای تهیه غلّه به مصر آمدند ، آیا لازم نبود که در این هشت سال ، پیکی به کنعان بفرستند و پدر را از حال خود آگاه سازد و او را از آن غم بی پایان رهایی بخشد ؟

بسیاری از مفسران مانند طبرسی در « مجمع البیان » و علامه طباطبایی در « المیزان » و قرطبی در تفسیر « الاحکام القرآن » ، به پاسخ این سؤال پرداخته اند و جواب هایی ذکر کرده اند که به نظر می رسد بهترین آن ها این است که یوسف چنین اجازه ای را از طرف پروردگار نداشت ، زیرا ماجرای فراق یوسف گذشته از جهات دیگر صحنه آزمایش و میدان امتحانی بود ، برای یعقوب و می بایست دوران این آزمایش به فرمان پروردگار به

آخر برسد و قبل از آن خبردادن را یوسف مجاز نبود. به علاوه اگر یوسف بلافاصله خود را به برادران معرفی می کرد ، ممکن بود عکس العمل های نامطلوبی داشته باشد از جمله این که آن ها چنان گرفتار وحشت حادثه شوند که دیگر به سوی او بازنگردند ، به خاطر این که احتمال می دادند یوسف انتقام گذشته را از آن ها بگیرد .

59 وَ لَمّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ قالَ ائْتُونی بِأَخٍ لَکُمْ مِنْ اَبیکُمْ اَلا تَرَوْنَ اَنّی اُوفِی الْکَیْلَ وَ اَنَا خَیْرُ الْمُنْزِلینَ

و هنگامی که ( یوسف ) بارهای آن هارا آماده ساخت گفت: ( دفعه آینده ) آن برادری را که از پدر دارید نزد من آورید، آیانمی بینید من حق پیمانه را ادامی کنم و من بهترین میزبانانم؟

چگونه یوسف از اموال بیت المال به برادران داد ؟

سؤالی که در این جا پیش می آید این است که یوسف چگونه اموال بیت المال را بلاعوض به برادران داد؟ این سؤال را از دو راه می توان پاسخ داد : نخست این که در بیت المال مصر حقی برای مستضعفان وجود داشته ( و همیشه وجود دارد ) و مرزهای کشورها نیز دخالتی در این حق نمی تواند داشته باشد ، به همین دلیل یوسف از این حق در مورد برادران خویش که در آن هنگام مستضعف بودند استفاده کرد ، همان گونه که در مورد سایر مستضعفان

نیز استفاده می کرد ، دیگر این که یوسف در آن پست حساسی که داشت ، شخصا دارای حقوقی بود و حداقل حقش این بود که خود و عائله نیازمند خویش و کسانی همچون پدر و برادر را از نظر حداقل زندگی تأمین کند، بنابراین او از حق خویش در این بخشش و عطا استفاده کرد .

60 فَاِنْ لَمْ تَأْتُونی بِه فَلا کَیْلَ لَکُمْ عِنْدی وَ لا تَقْرَبُونِ

واگراو را نزد من نیاورید نه کیل(و پیمانه ای از غله)نزد من خواهید داشت و نه (اصلاً) نزدیک من شوید .

یوسف می خواست به هر ترتیبی شده بنیامین را نزد خود آورد، گاهی ازطریق تحبیب و گاهی ازطریق تهدید وارد می شد ، ضمنا از این تعبیرات روشن می شود که خرید و فروش غلات در مصر از طریق وزن نبود ، بلکه به وسیله پیمانه بود و نیز روشن می شود که یوسف از برادران خود و سایر میهمان ها به عالی ترین وجهی پذیرایی می کرد و به تمام معنی مهمان نواز بود .

61 قالُوا سَنُروِدُ عَنْهُ اَباهُ وَ اِنّا لَفعِلُونَ

گفتند : ما با پدرش گفتگو خواهیم کرد ( و سعی می کنیم موافقتش را جلب نماییم ) و ما این کار را خواهیم کرد .

تعبیر به «اِنّالَفعِلُونَ»نشان می دهد که آن ها یقین داشتند،می توانند از این نظر در پدر نفوذ کنند و موافقتش

را جلب نمایند که این چنین قاطعانه به عزیزمصر قول می دادند و باید چنین باشد ، جایی که آن ها توانستند یوسف را با اصرار و الحاح از دست پدر درآورند چگونه نمی توانند بنیامین را از او جدا سازند؟

62 وَ قالَ لِفِتْینِهِ اجْعَلُوا بِضعَتَهُمْ فی رِحالِهِمْ لَعَلَّهُمْ یَعْرِفُونَها اِذَا انْقَلَبُوا اِلی اَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ

( سپس ) به کارگزاران خود گفت : آن چه را به عنوان قیمت پرداختهاند در بارهایشان بگذارید شاید آن را پس از مراجعت به خانواده خویش بشناسند و شاید برگردند .

چرا یوسف پول را به برادران بازگرداند ؟

چرایوسف دستور داد وجهی را که برادران در مقابل غلّه پرداخته بودند در بارهای آن ها بگذارند ؟

از این سؤال نیز پاسخ های متعددی گفته شده از جمله : فخر رازی در تفسیرش ده پاسخ برای آن ذکر کرده است که بعضی نامناسب است ، ولی خود آیات فوق پاسخ این سؤال را بیان کرده است، چراکه می گوید : « لَعَلَّهُمْ یَعْرِفُونَها اِذِا انْقَلَبُوا اِلی اَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ » هدف یوسف این بود که آنان پس از بازگشت به وطن آن ها را در لابلای بارها ببینند و به کرامت و بزرگواری عزیز مصر ( یوسف ) بیش از پیش پی ببرند و همان سبب شود که بار دیگر به سوی او بازگردند و حتی برادر کوچک خویش را با اطمینان خاطر همراه بیاورند و نیز پدرشان

یعقوب با توجه به این وضع ، اعتماد بیشتری به آن ها در زمینه فرستادن بنیامین به مصر پیدا کنند .

63 فَلَمّا رَجَعُوا اِلی اَبیهِمْ قالُوا یأَبانا مُنِعَ مِنَّا الْکَیْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنا اَخانا نَکْتَلْ وَ اِنّا لَهُ لَحافِظُونَ

و هنگامی که آن ها به سوی پدرشان بازگشتند گفتند : ای پدر دستور داده شده که به ما پیمانه ای ( از غلّه ) ندهند، لذا برادرمان را با ما بفرست تا سهمی ( از غلّه ) دریافت داریم و ما او را محافظت خواهیم کرد .

«نَکْتَل» دراصل «نَکْتالْ» بوده ، از ماده کیل است و به معنی دریافت داشتن چیزی با کیل و پیمانه است، ولی «کالَ» به معنی پرداختن با کیل و پیمانه می باشد. برادران یوسف با دست پر و خوشحالی فراوان به کنعان بازگشتند ، ولی در فکر آینده بودند که اگر پدر با فرستادن برادر کوچک (بنیامین) موافقت نکند ، عزیز مصر آن ها را نخواهد پذیرفت و سهمیه ای به آن ها نخواهد داد .

64 قالَ هَلْ ءَامَنُکُمْ عَلَیْهِ اِلاّ کَما اَمِنْتُکُمْ عَلی اَخیهِ مِنْ قَبْلُ فَاللّهُ خَیْرٌ حافِظا وَ هُوَ اَرْحَمُ الرّاحِمینَ

گفت : آیا من نسبت به او به شما اطمینان کنم ، همان گونه که نسبت به برادرش (یوسف) اطمینان کردم (و دیدید چه شد؟) و (در هر حال) خداوند بهترین حافظ و اَرْحَمُ الرّاحِمین است .

پدر که هرگز خاطره یوسف را فراموش نمی کرد از شنیدن این سخن ناراحت و نگران شد ، رو به آن ها کرده ، گفت : « شما با این سابقه بد که هرگز فراموش شدنی نیست چگونه انتظار دارید من بار دیگر به پیشنهاد شما اطمینان کنم و فرزند دلبند دیگرم را به شما بسپارم ، آن هم در یک سفر دور و دراز و در یک کشور بیگانه »؟ سپس اضافه کرد : « در هر حال خداوند بهترین حافظ و ارحم الراحمین است » ( فَاللّهُ خَیْرٌ حافِظا وَ هُوَ اَرْحَمُ الرّاحِمینَ ). این جمله ممکن است اشاره به این باشد که برای من مشکل است بنیامین را با شما بدسابقه ها بفرستم و اگر هم بفرستم به اطمینان حفظ خدا و ارحم الراحمین بودن او است ، نه به اطمینان شما .

65 وَ لَمّا فَتَحُوا مَتعَهُمْ وَجَدُوا بِضعَتَهُمْ رُدَّتْ اِلَیْهِمْ قالُوا یأَبانا ما نَبْغِی هذِه بِضعَتُنا رُدَّتْ اِلَیْنا وَ نَمیرُ اَهْلَنا وَ نَحْفَظُ اَخانا وَ نَزْدادُ کَیْلَ بَعیرٍ ذلِکَ کَیْلٌ یَسیرٌ

و هنگامی که متاع خود را گشودند دیدند سرمایه آن ها به آن ها بازگردانده شده، گفتند: پدر ما دیگر چه می خواهیم؟ این سرمایه ماست که به ما باز پس گردانده شده ( پس چه بهتر که برادر را با مابفرستی )و ما برای خانواده خویش مواد غذایی می آوریم و برادرمان را حفظ خواهیم کرد و پیمانه بزرگ تری دریافت خواهیم داشت ، این پیمانه کوچکی است .

« نَمیر » از ماده « میرَة » به معنی جلب طعام و مواد غذایی است. آن ها که این موضوع را

سندی قاطع بر گفتار خود می یافتند ، نزد پدر آمدند گفتند : « پدرجان ، ما دیگر بیش از این چه می خواهیم ؟ ببین تمام متاع ما را به ما بازگردانده ». آیا از این بزرگواری بیشتر می شود که زمامداری یک کشور بیگانه ، در چنین قحطی و خشکسالی ، هم مواد غذایی به ما بدهد و هم وجه آن را به ما بازگرداند ؟ آن هم به صورتی که خودمان نفهمیم و شرمنده نشویم، از این برتر چه تصور می شود ؟

پدرجان دیگر جای درنگ نیست ، برادرمان را با ما بفرست « ما برای خانواده خود مواد غذایی خواهیم آورد » ( وَ نَمیرُ اَهْلَنا ) ، « و در حفظ برادر خواهیم کوشید » ( وَ نَحْفَظُ اَخانا ) ، « و یک بار شتر هم به خاطراو خواهیم افزود »( وَ نَزْدادُ کَیْلَ بَعیرٍ ) ، « و این کار برای عزیز مصر ، این مرد بزرگوار و سخاوتمندی که ما دیدیم ، کار ساده و آسانی است » ( وَ ذلِکَ کَیْلٌ یَسیرٌ ) .

66 قالَ لَنْ اُرْسِلَهُ مَعَکُمْ حَتّی تُؤْتُونِ مَوْثِقا مِنَ اللّهِ لَتَأْتُنَّنی بِه اِلاّ اَنْ یُحاطَ بِکُمْ فَلَمّا ءَاتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قالَ اللّهُ عَلی ما نَقُولُ وَکیلٌ

گفت: من هرگز اورا با شما نخواهم فرستاد مگر این که پیمان مؤکد الهی بدهید که او را حتما نزد من خواهید آورد ، مگر این که ( بر اثر مرگ یا علت دیگر ) قدرت از شما سلب گردد و هنگامی که آن ها پیمان موثق خود را در اختیار او گذاردند گفت: خداوند

نسبت به آن چه می گوییم ناظر و حافظ است .

سرانجام موافقت پدر جلب شد

ولی یعقوب با تمام این احوال ، راضی به فرستادن فرزندش بنیامین با آن ها نبود و از طرفی اصرار آن ها که با منطق روشنی همراه بود ، او را وادار می کرد که در برابر این پیشنهاد تسلیم شود ، سرانجام راه چاره را در این دید که نسبت به فرستادن فرزند ، موافقت مشروط کند . منظور از « مَوْثِقا مِنَ اللّهِ » ( وثیقه الهی ) همان عهد و پیمان و سوگندی بوده که با نام خداوند همراه است. جمله « اِلاّ اَنْ یُحاطَ بِکُمْ » در اصل به این معنی است که « مگر این که حوادث به شما احاطه کند » یعنی مغلوب حوادث شوید ، این جمله ممکن است کنایه از مرگ و میر و یا حوادث باشد که انسان را به زانو درمی آورد و قدرت را از او سلب می کند. ذکر این استثناء ، نشانه ای از درایت بارز یعقوب پیامبر است که با آن همه علاقه ای که به فرزندش بنیامین داشت ، به فرزندان دیگر تکلیف مالایُطاقُ نکرد و گفت : من فرزندم را از شما می خواهم مگر این که حوادثی پیش آید که از قدرت بیرون باشد که دراین صورت گناهی متوجه شما نیست .

بدیهی است اگر بعضی از آن ها گرفتار حادثه ای می شدند و قدرت از آن ها سلب می گردید ، بقیه موظف بودند امانت پدر را به سوی او بازگردانند و لذا یعقوب می گوید مگر

این که همه شماها مغلوب حوادث شوید. به هر حال برادران یوسف پیشنهاد پدر را پذیرفتند ، « و هنگامی که عهد و پیمان خود را در اختیار پدر گذاشتند یعقوب گفت : خداوند شاهد و ناظر و حافظ آن است که ما می گوییم ». نخستین سؤالی که در زمینه آیه فوق به ذهن می آید ، این است که چگونه یعقوب حاضر شد بنیامین را به آن ها بسپارد با این که برادران به حکم رفتاری که با یوسف کرده بودند ، افراد بد سابقه ای محسوب می شدند ، به علاوه می دانیم آن ها تنها کینه و حسد یوسف را به دل نداشتند بلکه همان احساسات را ، هر چند به صورت خفیف تر ، نسبت به بنیامین نیز داشتند ، چنان که در آیات آغاز سوره خواندیم : « اِذْ قالُوا لَیُوسُفُ وَ اَخُوهُ اَحَبُّ اِلی اَبینا مِنّا وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ : گفتند : یوسف و برادرش نزد پدر از ما محبوب تر است ، در حالی که ما نیرومندتریم » .

ولی توجه به این نکته پاسخ این سؤال را روشن می کند که سی الی چهل سال از حادثه یوسف گذشته بود و برادران جوان یوسف به سن کهولت رسیده بودند و طبعا نسبت به سابق پخته تر شده بودند ، به علاوه عوارض نامطلوب سوء قصد نسبت به یوسف را در محیط خانواده و در درون وجدان ناآرام خود به خوبی احساس می کردند و تجربه به آن ها نشان داده بود که فقدان یوسف نه تنها محبت پدر را متوجه آن ها نساخته ، بلکه بی مهری تازه ای آفریده است .

از همه این ها گذشته مسأله یک مسأله حیاتی بود ، مسأله تهیه آذوقه در قحط سالی برای

یک خانواده بزرگ بود ، نه مانند گردش و تفریح که برای یوسف پیشنهاد کردند ، مجموع این جهات سبب شد که یعقوب دربرابر پیشنهاد فرزندان تسلیم شود ، مشروط بر این که عهد و پیمان الهی با او ببندند که برادرشان بنیامین را سالم نزد پدر آورند. سؤال دیگری که در این جا پیش می آید این است که آیا تنها سوگند خوردن و عهد الهی بستن کافی بوده است که بنیامین را به دست آن ها بسپارد؟ پاسخ این است که مسلماً عهد و سوگند به تنهایی کافی نبود ولی شواهد و قرائن نشان می داده که این بار ، یک واقعیت مطرح است ، نه توطئه و فریب و دروغ ، بنابراین عهد و سوگند به اصطلاح برای محکم کاری و تأکید بیشتر بوده است ، درست مثل این که در عصر و زمان خود می بینیم که از رجال سیاسی مانند رئیس جمهور و نمایندگان مجلس ، سوگند وفاداری در راه انجام وظیفه یاد می کنند ، بعد از آن که در انتخاب آن ها دقت کافی به عمل می آورند .

67 وَ قالَ یا بَنِیَّ لا تَدْخُلُوا مِنْ بابٍ واحِدٍ وَ ادْخُلُوا مِنْ اَبْوابٍ مُتَفَرِّقَهٍ وَ ما اُغْنی عَنْکُمْ مِنَ اللّهِ مِنْ شَیْ ءٍ اِنِ الْحُکْمُ اِلاّ لِلّهِ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ عَلَیْهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ

( هنگامی که می خواستند حرکت کنند ، یعقوب ) گفت : فرزندان من ازیک در وارد نشوید، بلکه از درهای متفرق وارد گردید و ( من با این دستور ) نمی توانم حادثه ای را که از سوی

خدا حتمی است از شما دفع کنم ، حکم و فرمان تنها از آن خدا است بر او توکل کرده ام و همه متوکلان باید براو توکل کنند .

بدون شک پایتخت مصر ، در آن روز مانند هر شهر دیگر ، دیوار و برج و بارو داشت و دروازه های متعدد ، اما این که چرا یعقوب ، سفارش کرد ، فرزندانش از یک دروازه وارد نشوند ، بلکه تقسیم به گروه هایی شوند و هر گروهی از یک دروازه وارد شود، دلیل آن در آیه فوق ذکر نشده ، گروهی از مفسران گفته اند : علت آن دستور این بوده که برادران یوسف ، هم از جمال کافی بهره مند بودند ( گرچه یوسف نبودند ولی بالاخره برادر یوسف بودند ) و هم قامت های رشیدی داشتند و پدر نگران بود که جمعیت یازده نفری که قیافه های آن ها نشان می داد که از یک کشور دیگر به مصر آمده اند ، توجه مردم را به خود جلب کنند ، او نمی خواست از این راه چشم زخمی به آن ها برسد .

و به دنبال این تفسیر بحث مفصلی در میان مفسران در زمینه تأثیر چشم زدن درگرفته و شواهدی از روایات و تاریخ برای آن ذکر کرده اند که به خواست خدا ما در ذیل آبه « وَ اِنْ

یَکادُ الَّذینَ کَفَرُوا لَیُزْلِقُونَکَ بِاَبْصارِهِمْ » ( آیه 51 سوره ن والقلم ) از آن بحث خواهیم کرد و ثابت خواهیم نمود که قسمتی از این موضوع حق است و از نظر علمی نیز به وسیله سیاله مغناطیسی مخصوصی که از چشم بیرون می پرد ، قابل توجیه می باشد ، هرچند عوام الناس آن را با مقدار زیادی از خرافات آمیخته اند .

علت دیگری که برای این دستور یعقوب (علیه السلام) ذکر شده این است که ممکن بود ، وارد شدن دسته جمعی آن ها به یک دروازه مصر و حرکت گروهی آنان قیافه های جذاب و اندام درشت ، حسد حسودان را برانگیزد و نسبت به آن ها نزد دستگاه حکومت سعایت کنند و آن ها را به عنوان یک جمعیت بیگانه که قصد خرابکاری دارند مورد سوءظن قرار دهند ، لذا پدر به آن ها دستورداد از دروازه های مختلف وارد شوند تا جلب توجه نکنند .

68 وَ لَمّا دَخَلُوا مِنْ حَیْثُ اَمَرَهُمْ اَبُوهُم ما کانَ یُغْنی عَنْهُمْ مِنَ اللّهِ مِنْ شَیْ ءٍ اِلاّ حاجَةً فی نَفْسِ یَعْقُوبَ قَضیها وَ اِنَّهُ لَذُو عَلْمٍ لِما عَلَّمْنهُ وَ لکِنَّ

اَکْثَرَ النّاسِ لا یَعْلَمُونَ

و هنگامی که از همان طریق که پدر به آن ها دستور داده وارد شدند این کار هیچ حادثه حتمی الهی را نمی توانست از آن ها دور سازد جز حاجتی در دل یعقوب ( که از این راه ) انجام شد ( و خاطرش تسکین یافت ) و او از برکت تعلیمی که ما به او داده ایم علم فراوانی دارد ، در حالی که اکثر مردم نمی دانند .

اشاره به این که تنها اثرش تسکین خاطر پدر و آرامش قلب او بود ، چراکه او از همه فرزندان خود دور بود و شب و روز در فکر آن ها و یوسف بود و از گزند حوادث و حسد حسودان و بدخواهان بر آن ها می ترسید و همین اندازه که اطمینان داشت آن ها دستوراتش را به کار می بندند دل خوش بود. سپس قرآن یعقوب را با این جمله مدح و توصیف می کند که « او از طریق تعلیمی که ما به او دادیم ، علم و آگاهی داشت ، در حالی که اکثر مردم نمی دانند » ( وَ اِنَّهُ لَذُو عَلْمٍ لِما عَلَّمْنهُ وَ لکِنَّ اَکْثَرَ النّاسِ لا یَعْلَمُونَ )

اشاره به این که بسیاری از مردم چنان در عالم اسباب گم می شوند که خدا را فراموش

می کنند و خیال می کنند مثلاً چشم زخم ، اثر اجتناب ناپذیر بعضی از چشم ها است و به همین جهت خدا و توکل بر او را فراموش کرده به دامن این و آن می چسبند ، ولی یعقوب چنین نبود ، می دانست تا خداوند چیزی نخواهد انجام نمی پذیرد ، لذا در درجه اول توکل و اعتماد او بر خدا بود و سپس به سراغ عالم اسباب می رفت و در عین حال می دانست پشت سر این اسباب ذات پاک « مُسَبِّبُ الاَسْبابِ » است ، همان گونه که قرآن در سوره بقره آیه 102 درباره ساحران شهر بابل می گوید : « وَ ما هُمْ بِضارّینَ بِه مِنْ اَحَدٍ اِلاّ بِأِذْنِ اللّهِ : آن ها نمی توانستند از طریق سحر به کسی زیان برسانند ، مگر این که خدا بخواهد » اشاره به این که مافوق همه این ها اراده خدا است ، باید دل به او بست و از او کمک خواست .

69 وَ لَمّا دَخَلُوا عَلی یُوسُفَ ءَاوَی اِلَیْهِ اَخاهُ قالَ اِنّی اَنَا اَخُوکَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما کانُوا یَعْمَلُونَ

هنگامی که بر یوسف وارد شدند برادرش را نزد خود جای داد و گفت : من برادر تو هستم ، از آن چه آن ها می کنند غمگین و ناراحت نباش .

طرحی برای نگهداری برادر

« لا تَبْتَئِسْ » از ماده « بُؤْس » در اصل به معنی ضرر و شدت است و در این جا به معنی این است که اندوهگین و غمناک مباش .

سرانجام برادران وارد بر یوسف شدند و به او اعلام داشتند که دستور تو را به کار بستیم و با این که پدر در آغاز موافق فرستادن برادر کوچک ما نبود با اصرار او را راضی ساختیم ، تا بدانی ما به گفته و عهد خود وفاداریم .

یوسف ، آن ها را با احترام و اکرام تمام پذیرفت و به میهمانی خویش دعوت کرد ، دستور داد هر دو نفر در کنار سفره یا طبق غذا قرار گیرند ، آن ها چنین کردند ، در این هنگام بنیامین که تنها مانده بود گریه را سر داد و گفت: اگر برادرم یوسف زنده بود ، مرا با خود بر سر یک سفره می نشاند ، چراکه از یک پدر و مادر بودیم ، یوسف رو به آن ها کرد و گفت : مثل این که برادر کوچکتان تنها مانده است ؟ من برای رفع تنهاییش او را با خودم بر سر یک سفره می نشانم .

سپس دستورداد برای هر دو نفر یک اتاق خواب مهیا کردند ، باز بنیامین تنها ماند یوسف گفت : او را نزد من بفرستید ، در این هنگام یوسف برادرش را نزد خود جای داد ، اما دید او بسیار ناراحت و نگران است و دائما به یاد برادر از دست رفته اش یوسف می باشد ، در این جا پیمانه صبر یوسف لبریز شد و پرده از روی حقیقت برداشت .

منظوراز کارهای برادران که بنیامین را ناراحت می کرده است ، بی مهری هایی است که نسبت به او و یوسف داشتند و نقشه هایی که برای طرد آن ها از خانواده کشیدند ، اکنون که می بینی کارهای آن ها به زیان من تمام نشد بلکه وسیله ای بود برای ترقی و تعالی من، بنابراین تو نیز دیگر از این ناحیه غم و اندوهی به خود راه مده .

70 فَلَمّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ جَعَلَ السِّقایَةَ فی رَحْلِ اَخیهِ ثُمَّ اَذَّنَ مُؤَذِّنٌ اَیَّتُهَا الْعیرُ اِنَّکُمْ لَسرِقُونَ

و هنگامی که بارهای آن ها را بست ظرف آب خوری ملک را در بار برادرش قرار داد سپس کسی صدا زد : ای اهل قافله ! شما سارق هستید .

در این هنگام طبق بعضی از روایات، یوسف به برادرش بنیامین گفت : آیا دوست داری نزد من بمانی ، او گفت : آری ولی برادرانم هرگز راضی نخواهند شد ، چراکه به پدر قول داده اند و سوگند یاد کرده اند که مرا به هر قیمتی که هست با خود بازگردانند ، یوسف گفت : غصه مخور من نقشه ای می کشم که آن ها ناچار شوند تو را نزد من بگذارند ، « سپس هنگامی که بارهای غلات را برای برادران آماده ساخت دستور داد پیمانه گرانقیمت مخصوص را ، درون بار برادرش بنیامین بگذارد » ( چون برای هر کدام باری از غله می داد ) .

البته این کار در خفا انجام گرفت و شاید تنها یک نفر از مأموران ، بیشتر از آن آگاه نشد ، در این هنگام مأموران کیل مواد غذایی مشاهده کردند که اثری از پیمانه مخصوص و گرانقیمت نیست ، در حالی که قبلاً در دست آن ها بود : لذا همین که قافله آماده حرکت شد ، کسی فریاد زد : « ای اهل قافله شما سارق هستید » .برادران یوسف که این جمله را شنیدند ، سخت تکان خوردند و وحشت کردند ، چراکه هرگز چنین احتمالی به ذهنشان راه نمی یافت که بعد از این همه احترام و اکرام ، متهم به سرقت شوند .

71 قالُوا وَاَقْبَلُوا عَلَیْهِمْ ماذا تَفْقِدُونَ

آن ها رو به سوی او کردند و گفتند : چه چیز گم کرده اید ؟

72 قالُوا نَفْقِدُ صُواعَ الْمَلِکِ وَ لِمَنْ جاءَ بِه حِمْلُ بَعیرٍ وَ اَنَا بِه زَعیمٌ

گفتند : پیمانه ملک را و هر کس آن را بیاورد یک بار شتر ( غله ) به او داده می شود و من ضامن ( این پاداش هستم ) .

73 قالُوا تَاللّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ ما جِئْنا لِنُفْسِدَ فِی الاَرْضِ وَ ما کُنّا سرِقینَ

گفتند : به خدا سوگند شما می دانید ما نیامده ایم که در این سرزمین فساد کنیم و ما ( هرگز ) دزد نبوده ایم .

برادران که سخت از شنیدن این سخن نگران و دستپاچه شدند و نمی دانستند جریان چیست ؟ رو به آن ها کرده « گفتند : به خدا سوگند شما می دانید ما نیامده ایم در این جا فساد کنیم و ما هیچ گاه سارق نبوده ایم » ( قالُوا تَاللّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ ما جِئْنا لِنُفْسِدَ فِی الاَرْضِ وَ ما کُنّا سرِقینَ ) .

این که گفتند شما خود می دانید که ما اهل فساد و سرقت نیستیم شاید اشاره به این باشد

که شما سابقه ما را به خوبی دارید که در دفعه گذشته قیمت پرداختی ما را در بارهایمان گذاشتید و ما مجددا به سوی شما بازگشتیم واعلام کردیم که حاضریم همه آن را به شما بازگردانیم ، بنابراین کسانی که از یک کشور دور دست برای ادای دین خود بازمی گردند چگونه ممکن است دست به سرقت بزنند ؟

به علاوه گفته می شود آن ها به هنگام ورود در مصر دهان شترهای خود را با دهان بند بسته بودند تا به زراعت و اموال کسی زیان نرسانند ، ما که تا این حد رعایت می کنیم که حتی حیواناتمان ضرری به کسی نرساند ، چگونه ممکن است چنین کار قبیحی مرتکب شویم ؟

74 قالُوا فَما جَزاؤُهُ اِنْ کُنْتُمْ کذِبینَ

آن ها گفتند : اگر دروغگو باشید کیفر شما چیست ؟

75 قالُوا جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فی رَحْلِه فَهُوَ جَزاؤُهُ کَذلِکَ نَجْزِی الظّالِمینَ

گفتند : هر کس ( آن پیمانه ) در بار او پیدا شود خودش کیفر آن خواهد بود ( و به خاطر این کار برده خواهد شد ) ما این گونه ستمگران را کیفر می دهیم .

76 فَبَدَأَ بِأَوْعِیَتِهِمْ قَبْلَ وِعاءِ اَخیهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَها مِنْ وِعاءِ اَخیهِ کَذلِکَ کِدْنا لِیُوسُفَ ما کانَ لِیَأْخُذَ اَخاهُ فی دینِ الْمَلِکِ اِلاّ اَنْ یَشاءَ اللّهُ نَرْفَعُ دَرَجتٍ مَنْ نَشاءُ وَ فَوْقَ کُلِّ ذی عِلْمٍ عَلیمٌ

در این هنگام ( یوسف ) قبل از بار برادرش به کاوش بارهای آن ها پرداخت و سپس آن را از بار برادرش بیرون آورد، این گونه راه چاره به یوسف یاد دادیم او هرگز نمی توانست برادرش را مطابق آیین ملک ( مصر ) بگیرد مگر آن که خدا بخواهد ، درجات هر کس را بخواهیم بالا می بریم و برتر از هر صاحب علمی ، عالمی است .

در این هنگام یوسف دستور داد که بارهای آن ها را بگشایند و یک یک بازرسی کنند ، منتها برای این که طرح و نقشه اصلی یوسف معلوم نشود ، « نخست بارهای دیگران را قبل از بار برادرش بنیامین بازرسی کرد و سپس پیمانه مخصوص را از بار برادرش بیرون آورد » .

همین که پیمانه در بار بنیامین پیدا شد، دهان برادران از تعجب بازماند ، گویی کوهی از غم و اندوه بر آنان فرود آمد و خود را در بن بست عجیبی دیدند .

از یک سو برادر آن ها ظاهراً مرتکب چنین سرقتی شده و مایه سرشکستگی آن ها است و از سوی دیگر موقعیت آن ها را نزد عزیز مصر به خطر می اندازد و برای آینده جلب حمایت او ممکن نیست و از همه این ها گذشته پاسخ پدر را چه بگویند ؟ چگونه او باور می کند که برادران تقصیری در این زمینه نداشته اند ؟

بعضی از مفسران نوشته اند که در این هنگام برادرها رو به سوی بنیامین کردند و گفتند : ای بی خیر ، ما را رسوا کردی ، صورت ما را سیاه نمودی، این چه کار غلطی بود که انجام دادی ؟ ( نه به خودت رحم کردی و نه به ما و نه به خاندان یعقوب که خاندان نبوت است ) آخر بگو کِی تو این پیمانه را برداشتی و در بار خود گذاشتی ؟

بنیامین که باطن قضیه را می دانست با خونسردی جواب داد : این کار را همان کس کرده است که وجوه پرداختی شما را در بارتان گذاشت ولی حادثه آن چنان برای برادران

ناراحت کننده بود که نفهمیدند چه می گوید .⁽¹⁾

سپس قرآن چنین اضافه می کند که ما این گونه برای یوسف طرح ریختیم ( تا برادر خود را به گونه ای که برادران دیگر نتوانند مقاومت کنند نزد خود نگاه دارد ) ( کَذلِکَ کِدْنا لِیُوسُفَ ) .

مسأله مهم این جا است که اگر یوسف می خواست طبق قوانین مصر با برادرش بنیامین رفتار کند می بایست او را مضروب سازد و به زندان بیفکند و علاوه بر این که سبب آزار برادر می شد ، هدفش که نگهداشتن برادر نزد خود بود ، انجام نمی گرفت، لذا قبلاً از برادران اعتراف گرفت که اگر شما دست به سرقت زده باشید ، کیفرش نزد شما چیست ؟ آن ها هم طبق سنتی که داشتند پاسخ دادند که در محیط ما سنت این است که شخص سارق را در برابر سرقتی که کرده برمی دارند و از او کار می کشند و یوسف طبق همین برنامه با آن ها رفتار کرد ، .

چرا که یکی از طرق کیفر مجرم آن است که او را طبق قانون و سنت خودش کیفر دهند .

به همین جهت قرآن می گوید : « یوسف نمی توانست برادرش را طبق آیین ملک مصر بردارد » و نزد خود نگهدارد ( ما کانَ لِیَأْخُذَ اَخاهُ فی دینِ الْمَلِکِ ) .

سپس به عنوان یک استثناء می فرماید : « مگر این که خداوند بخواهد » ( اِلاّ اَنْ یَشاءَ اللّهُ ) .

اشاره به این که : این کاری که یوسف انجام داد و با برادران همانند سنت خودشان رفتار کرد طبق فرمان الهی بود و نقشه ای بود برای حفظ برادر و تکمیل آزمایش پدرش یعقوب و آزمایش برادران دیگر.

و در پایان اضافه می کند: « ما درجات هر کس را بخواهیم بالا می بریم » ( نَرْفَعُ دَرَجتٍ مَنْ نَشاءُ ) .

درجات کسانی که شایسته باشند و همچون یوسف از بوته امتحانات ، سالم بدر آیند .

و در هر حال « برتر از هر عالمی ، عالم دیگری است » یعنی خدا ( وَ فَوْقَ کُلِّ ذی عِلْمٍ علیمٌ ) .

و هم او بود که طرح این نقشه را به یوسف الهام کرده بود .

آیات فوق سؤالات زیادی را برمی انگیزد که باید به یک یک آن ها پاسخ گفت :

1 - چرا یوسف خودش را به برادران معرفی نکرد تا پدر را از غم جانکاه فراق زودتر رهایی بخشد .

پاسخ این سؤال تکمیل برنامه آزمایش پدر و برادران بوده است و به تعبیر دیگر این کار از سر هوی و هوس نبوده ، بلکه طبق یک فرمان الهی بود که می خواست مقاومت یعقوب را در برابر از دست دادن فرزند دوم نیز بیازماید و بدین طریق آخرین حلقه تکامل او پیاده گردد و نیز برادران آزموده شوند که در این هنگام که برادرشان گرفتار چنین سرنوشتی شده است دربرابر عهدی که باپدر در زمینه حفظ او داشتند چه انجام خواهند داد ؟

2 - چگونه بی گناهی را متهم به سرقت کرد ؟

آیا جایز بود بی گناهی را متهم به سرقت کنند ، اتهامی که آثار شومش دامان بقیه برادران را هم کم و بیش می گرفت ؟

پاسخ این سؤال را نیز می توان از این جا یافت که این امر با توافق خود بنیامین بوده است ، چراکه یوسف قبلاً خود را به او معرفی کرده بود و او می دانست که این نقشه برای

نگهداری او چیده شده است و اما نسبت به برادران ، تهمتی وارد نمی شد ، تنها ایجاد نگرانی و ناراحتی می کرد ، که آن نیز در مورد یک آزمون مهم ، مانعی نداشت .

3 - نسبت سرقت به همه چه مفهومی دارد ؟

آیا نسبت سرقت آن هم به صورت کلی و همگانی با جمله « اِنَّکُمْ لَسرِقُونَ » « شما سارق هستید » دروغ نبود ؟ مجوز این دروغ و تهمت چه بوده است ؟

پاسخ این سؤال نیز با تحلیل زیر روشن می شود که : اولاً : معلوم نیست که گوینده این سخن چه کسانی بودند ، همین اندازه در قرآن می خوانیم « قالُوا : گفتند » ممکن است گویندگان این سخن جمعی از کارگزاران یوسف باشند که وقتی که پیمانه مخصوص را نیافتند یقین پیدا کردند که یکی از کاروانیان کنعان آن را ربوده است و معمول است که اگر چیزی در میان گروهی که متشکل هستند ربوده شود و رباینده اصلی شناخته نشود ، همه را مخاطب ساخته می سازند و می گویند شما این کار را کردید ، یعنی یکی از شما یا جمعی از شما .

ثانیاً : طرف اصلی سخن که « بنیامین » بود به این نسبت راضی بود چراکه این نقشه

ظاهراً او را متهم به سرقت می کرد، اما در واقع ، مقدمه ای بود برای ماندن او نزد برادرش یوسف .

و این که همه آن ها در مظان اتهام واقع شدند ، موضوع زودگذری بود که به مجرد بازرسی بارهای برادران یوسف برطرف گردید و طرف اصلی دعوا ( بنیامین ) شناخته شد .

4 - کیفر سرقت در آن زمان چه بوده ، از آیات فوق استفاده می شود که مجازات سرقت در میان مصریان و مردم کنعان متفاوت بوده ، نزد برادران یوسف و احتمالاً مردم کنعان ، مجازات این عمل ، بردگی ( همیشگی یا موقت ) سارق در برابر سرقتی که انجام داده است بوده ⁽¹⁾، ولی در میان مصریان این مجازات معمول نبوده است ، بلکه از طرق دیگر .

مانند زدن و به زندان افکندن ، سارقین را مجازات می کردند .

به هر حال این جمله دلیل بر آن نمی شود که در هیچ یک از ادیان آسمانی برده گرفتن کیفر سارق بوده است ، چه بسا یک سنت معمولی در میان گروهی از مردم آن زمان محسوب می شده و در تاریخچه بردگی نیز می خوانیم که در میان اقوام خرافی ، بدهکاران را به هنگامی که از پرداختن بدهی خود عاجز می شدند به بردگی می گرفتند .

5 - سقایه یا صواع - در آیات فوق گاهی تعبیر به « صُواع » ( پیمانه ) و گاهی تعبیر به « سِقایَة » ( ظرف آب خوری ) شده است و منافاتی میان این دو نیست ، زیرا چنین به نظر می رسد که این پیمانه در آغاز ظرف آب خوری « ملک » بوده است، اما هنگامی که غلاّت در سرزمین مصر گران و کمیاب و جیره بندی شد ، برای اظهار اهمیت آن و این که مردم نهایت دقت را در صرفه جویی به خرج دهند ، آن را با ظرف آب خوری مخصوص ملک ، پیمانه می کردند .

این هم بدیهی است که تمام نیازمندیهای یک کشور را نمی توان با چنین پیمانه ای اندازه گیری کرد ، شاید این عمل جنبه سمبولیک داشته و برای نشان دادن کمیابی و اهمیت

غلات در آن سالهای مخصوص بوده است تا مردم در مصرف آن ها نهایت صرفه جویی را کنند .

ضمنا از آن جاکه این پیمانه در آن هنگام در اختیار یوسف بوده ، سبب می شده که اگر بخواهند سارق را به بردگی بگیرند ، باید برده صاحب پیمانه یعنی شخص یوسف شود و نزد او بماند و این همان چیزی بود که یوسف درست برای آن نقشه کشیده بود .

داوری بر اساس قرائن حال

از این آیات استفاده می شود که قاضی می تواند به قرائن قطعیّه عمل کند ، هر چند اقرار و شهودی در کار نباشد ، زیرا در جریان کار برادران یوسف نه شهودی بود و نه اقراری ، تنها پیدا شدن پیمانه ملک از بار بنیامین دلیل به مجرمیت او شمرده شد و با توجه به این که هر یک از آن ها شخصا بار خود را پر می کردند و یا لااقل به هنگام پر کردن آن حاضر بودند و اگر قفل و بندی داشت ، کلیدش در اختیار خود آن ها بود و از طرفی ، هیچ کس باور نمی کرد که در این جا نقشه ای در کار است و مسافران کنعان ( برادران یوسف ) در این شهر ، دشمن نداشتند که بخواهد برای آن ها توطئه کند .

مجموع این جهات سبب می شد که از مشاهده پیمانه ملک ، در بار بنیامین ، علم به اقدام شخص او به چنین کاری حاصل شود .

این موضوع که دنیای امروز در داوریهایش روی آن تکیه می کند از نظر فقه اسلامی نیاز به بررسی بیشتری دارد ، چرا که در مباحث قضایی روز فوق العاده مؤثر است و جای این بحث کتاب القضاء است .

77 قالُوا اِنْ یَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ اَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَاَسَرَّها یُوسُفُ فی نَفْسِه وَ لَمْ یُبْدِها لَهُمْ قالَ اَنْتُمْ شَرٌّ مَکانا وَ اللّهُ اَعْلَمُ بِما تَصِفُونَ

( برادران )گفتند : اگر او ( بنیامین ) دزدی کرده ( تعجب نیست ) برادرش ( یوسف ) نیز قبل از او دزدی کرده ، یوسف ( سخت ناراحت شد و ) این ( ناراحتی ) را در درون خود پنهان داشت و برای آن ها اظهار نداشت ( همین اندازه ) گفت شما بدتر هستید و خدا از آن چه توصیف می کنید آگاه تر است .

درست است که برادران یوسف تهمت ناروایی به برادرشان یوسف زدند به گمان این که

خود را در این لحظات بحرانی تبرئه کنند ، ولی بالاخره این کار بهانه و دستاویزی می خواهد که چنین نسبتی را به او بدهند ، به همین جهت مفسران در این زمینه به کاوش پرداخته و سه روایت از تواریخ پیشین در این زمینه نقل کرده اند :

نخست این که : یوسف بعد از وفات مادرش نزد عمه اش زندگی می کرد و او سخت به یوسف علاقمند بود ، هنگامی که بزرگ شد و یعقوب خواست او را از عمه اش بازگیرد ، عمه اش چاره ای اندیشید و آن این که کمربند یا شال مخصوصی که از اسحاق در خاندان آن ها به یادگار مانده بود بر کمر یوسف بست و ادعا کرد که او می خواسته آن را از وی برباید و طبق قانون و سنتشان یوسف را در برابر آن کمربند و شال مخصوص نزد خود نگهداشت .

دیگر این که یکی از خویشاوندان مادری یوسف بتی داشت که یوسف آن را برداشت و شکست و بر جاده افکند و لذا او را متهم به سرقت کردند در حالی که هیچ یک از این ها سرقت نبوده است .

و دیگر این که گاهی او مقداری غذا از سفره برمی داشت و به مسکین ها و مستمندان

می داد و به همین جهت برادران بهانه جو این را دستاویزی برای متهم ساختن او به سرقت قرار دادند ، در حالی که هیچ یک از آن ها گناهی نبود ، آیا اگر کسی لباسی را در بر انسان کند و او نداند مال دیگری است و بعد متهم به سرقتش کند ، صحیح است و آیا برداشتن بت و شکستنش گناهی دارد و نیز چه مانعی دارد که انسان چیزی از سفره پدرش که یقین دارد مورد رضایت اوست بردارد و به مسکینان بدهد ؟

78 قالُوا یا اَیُّهَا الْعَزیزُ اِنَّ لَهُ اَبا شَیْخا کَبیرا فَخُذْ اَحَدَنا مَکانَهُ اِنّا نَرَیکَ مِنَ الْمُحْسِنینَ

گفتند : ای عزیز او پدر پیری دارد ( و سخت ناراحت می شود ) یکی از ما را به جای او بگیر ، ما تو را از نیکوکاران می بینیم .

هنگامی که برادران دیدند برادر کوچکشان بنیامین طبق قانونی که خودشان آن را پذیرفته اند می بایست نزد عزیز مصر بماند و از سوی دیگر با پدر پیمان بسته اند که حدّاکثر کوشش خود را در حفظ و بازگرداندن بنیامین به خرج دهند ، رو به سوی یوسف که هنوز برای آن ها ناشناخته بود کردند « و گفتند : ای عزیز مصر و ای زمامدار بزرگوار ! او پدری

دارد پیر و سالخورده که قدرت بر تحمل فراق او را ندارد ما طبق اصرار تو او را از پدر جدا کردیم و او از ما پیمان مؤکد گرفته که به هر قیمتی هست ، او را بازگردانیم ، بیا بزرگواری کن و یکی از ما را به جای او بگیر » ، « چراکه ما تو را از نیکوکاران می یابیم » و این اولین بار نیست که نسبت به ما محبت فرمودی بیا و محبت خود را با این کار تکمیل فرما .

79 قالَ مَعاذَ اللّهِ اَنْ نَأْخُذَ اِلاّ مَنْ وَجَدْنا مَتعَنا عِنْدَهُ اِنّا اِذا لَظالِمُونَ

گفت : پناه بر خدا که ما غیر از آن کس که متاع خود را نزد او یافته ایم بگیریم که درآن صورت از ظالمان خواهیم بود .

یوسف این پیشنهاد را شدیداً نفی کرد و « گفت : پناه بر خدا چگونه ممکن است ما کسی را جز آن کس که متاع خود را نزد او یافته ایم بگیریم » هرگز شنیده اید آدم باانصافی ، بی گناهی را به جرم دیگری مجازات کنند .

قابل توجه این که یوسف در این گفتار خود هیچ گونه نسبت سرقت به برادر نمی دهد بلکه از او تعبیر می کند به کسی که متاع خود را نزد او یافته ایم و این دلیل بر آن است که او

دقیقا توجه داشت که در زندگی هرگز خلاف نگوید .

80 فَلَمَّا اسْتَیْئَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِیّا قالَ کَبیرُهُمْ اَلَمْ تَعْلَمُوا اَنَّ اَباکُمْ قَدْ اَخَذَ عَلَیْکُمْ مَوْثِقا مِنَ اللّهِ وَ مِنْ قَبْلُ ما فَرَّطْتُمْ فی یُوسُفَ فَلَنْ اَبْرَحَ الاَرْضَ حَتّی یَأْذَنَ لی اَبی اَوْ یَحْکُمَ اللّهُ لی وَ هُوَ خَیْرُ الْحکِمینَ

هنگامی که ( برادران ) از او مأیوس شدند به کناری رفتند و با هم به نجوی پرداختند، بزرگترین آن هاگفت: آیانمی دانید پدرتان از شما پیمان الهی گرفته و پیش از این درباره یوسف کوتاهی کردید ، لذا من از این سرزمین حرکت نمی کنم تا پدرم به من اجازه دهد یا خدا فرمانش را درباره من صادر کند که او بهترین حکم کنندگان است .

برادران سرافکنده به سوی پدر بازگشتند؟

« خَلَصُوا » یعنی « خالص شدند » کنایه از جدا شدن از دیگران و تشکیل جلسه خصوصی است و « نَجِیّ » از ماده « مناجات » ، در اصل از « نَجْوَة » به معنی سرزمین مرتفع گرفته شده ، چون سرزمین های مرتفع از اطراف جدا هستند و جلسات سری و سخنان

درگوشی از اطرافیان جدا می شود به آن « نَجْوی » می گویند ، ( بنابراین نجوی ، هر گونه سخن محرمانه را اعم از این که درگوشی باشد یا در جلسه سری ، شامل می شود ) .

« فَرَّطْتُم » از ماده « تفریط » در اصل از « فُرُوط » به معنی مقدم شدن است و هنگامی که به باب تفعیل درآید به معنی کوتاهی در تقدم خواهد بود و اما هنگامی که از باب افعال ( اِفْراط ) باشد به معنی اسراف و تجاوز در تقدم است .

برادران آخرین تلاش و کوشش خود را برای نجات بنیامین کردند ، ولی تمام راه ها را بروی خود بسته دیدند ، از یک سو مقدمات کار آن چنان چیده شده بود که ظاهراً تبرئه برادر امکان نداشت و ازسوی دیگر پیشنهاد پذیرفتن فرد دیگری را به جای او نیز از طرف عزیز ، پذیرفته نشد لذا مأیوس شدند و تصمیم به مراجعت به کنعان و گفتن ماجرا برای پدر را گرفتند، قرآن می گوید : « هنگامی که آن ها از عزیز مصر ، یا از نجات برادر ، مأیوس شدند به گوشه ای آمدند و خود را از دگران جدا ساختند و به نجوی و سخنان درگوشی پرداختند » (فَلَمَّا اسْتَیْئَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِیّا) .

جمله « خَلَصُوا نَجِیّا » همان گونه که بسیاری از مفسران گفته اند از فصیح ترین و زیباترین تعبیرات قرآنی است که در دو کلمه ، مطالب فراوانی را که در چند جمله باید بیان می شد ، بیان کرده است. به هر حال ، « برادر بزرگتر در آن جلسه خصوصی به آن ها گفت : مگر نمی دانید که پدرتان از شما پیمان الهی گرفته است که بنیامین را به هر قیمتی که ممکن است بازگردانید » ( قالَ کَبیرُهُمْ اَلَمْ تَعْلَمُوا اَنَّ اَباکُمْ قَدْ اَخَذَ عَلَیْکُمْ مَوْثِقا مِنَ اللّهِ ) .

و « شما همان کسانی هستید که پیش از این نیز درباره یوسف ، کوتاهی کردید » و سابقه خود را نزد پدر بد نمودید ، ( وَ مِنْ قَبْلُ ما فَرَّطْتُمْ فی یُوسُفَ ) .

« حال که چنین است ، من از جای خود یا از سرزمین مصر حرکت نمی کنم و به اصطلاح در این جا متحصّن می شوم مگر این که پدرم به من اجازه دهد و یا خداوند فرمانی درباره من صادر کند که او بهترین حاکمان است » ( فَلَنْ اَبْرَحَ الاَرْضَ حَتّی یَأْذَنَ لی اَبی اَوْ یَحْکُمَ اللّهُ لی وَ هُوَ خَیْرُ الْحکِمینَ ) .

منظور از این فرمان ، یا فرمان مرگ است یعنی از این جا حرکت نمی کنم تا بمیرم و یا

راه چاره ای است که خداوند پیش بیاورد و یا عذر موجهی که نزد پدر به طور قطع پذیرفته باشد.

برادران یوسف از نظر روحیه با هم بسیار متفاوت بودند برادر بزرگتر سخت ، به عهد و میثاق خود پایبند بود ، در حالی که برادران دیگر همین اندازه که دیدند گفتگوهایشان با عزیز مصر به جایی نرسید خود را معذور دانسته ، دست از تلاش بیشتر برداشتند و البته حق با برادر بزرگتر بود ، چراکه با تحصّن در شهر مصر و مخصوصاً نزدیک دربار عزیز این امید می رفت که او بر سر لطف آید و به خاطر یک پیمانه که سرانجام پیدا شد مرد غریبی را به قیمت داغدار کردن برادران و پدر پیرش مجازات نکند ، لذا او به خاطر همین احتمال در مصر ماند و برادران را برای کسب دستور به خدمت پدر فرستاد، تاماجرا را برای او شرح دهند .

81 اِرْجِعُوا اِلی اَبیکُمْ فَقُولُوا یاَبانا اِنَّ ابْنَکَ سَرَقَ وَ ما شَهِدْنا اِلاّ بِما عَلِمْنا وَ ما کُنّا لِلْغَیْبِ حفِظینَ

شما به سوی پدرتان بازگردید و بگویید پدر ( جان ) پسرت دزدی کرد و ما جز به آن چه می دانستیم گواهی ندادیم و ما از غیب آگاه نبودیم .

سپس برادر بزرگتر به سایر برادران دستور داد که « شما به سوی پدر بازگردید و بگویید : پدر ! فرزندت دست به دزدی زد » ( اِرْجِعُوا اِلی اَبیکُمْ فَقُولُوا یاَبانا اِنَّ ابْنَکَ سَرَقَ ) .

« و این شهادتی را که ما می دهیم به همان مقداری است که ما آگاه شدیم » همین اندازه که ما دیدیم پیمانه ملک را از بار برادرمان خارج ساختند ، که نشان می داد او مرتکب سرقت شده است و اما باطن امر با خداست ( وَ ما شَهِدْنا اِلاّ بِما عَلِمْنا ) ، « و ما از غیب خبر نداشتیم » ( وَ ما کُنّا لِلْغَیْبِ حفِظینَ ). این احتمال نیز در تفسیر آیه وجود دارد که منظور برادران این بوده است که به پدر بگویند اگر در نزد تو گواهی دادیم و تعهد کردیم که برادر را می بریم و باز می گردانیم به خاطر این بود که ما از باطن کار او خبر نداشتیم و ما از غیب آگاه نبودیم که سرانجام کار او به این جا می رسد .

82 وَ سْئَلِ الْقَرْیَةَ الَّتی کُنّا فیها وَ الْعیرَ الَّتی اَقْبَلْنا فیها وَ اِنّا لَصدِقُونَ

( برای اطمینان بیشتر ) از آن شهر که در آن بودیم سؤال کن و نیز از آن قافله که با آن آمدیم بپرس و ما ( در گفتار خود ) صادق (علیه السلام)هستیم .

« قَرْیَة » در لغت عرب به معنی روستا نیست ، بلکه به آبادی ها و شهرها به طور کلی اطلاق می شود و منظور دراین جا مصر است. « عیر » چنان که « راغب » در مفردات گفته است ؛ به معنی گروه و جمعیتی است که شتران و چارپایان را برای حمل مواد غذایی با خود می برند یعنی به مجموع آن ها « عیر » گفته می شود .

از مجموع این سخن استفاده می شود که مسأله سرقت بنیامین در مصر پیچیده بوده که کاروانی از کنعان به آن سرزمین آمده و از میان آن ها یک نفر قصد داشته است پیمانه ملک را با خود ببرد که مأموران ملک به موقع رسیده اند و پیمانه را گرفته و شخص او را بازداشت کرده اند و شاید این که برادران گفتند از سرزمین مصر ، سؤال کن کنایه از همین است که آن قدر این مسأله ، مشهور شده که در و دیوار هم می داند .

83 قالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ اَنْفُسُکُمْ اَمْرا فَصَبْرٌ جَمیلٌ عَسَی اللّهُ اَنْ یَأْتِیَنی بِهِمْ جَمیعا اِنَّهُ هُوَ الْعَلیمُ الْحَکیمُ

( یعقوب ) گفت : نفس ( و هوی و هوس ) مسأله را چنین در نظرتان تزیین داده ، من

شکیبایی می کنم شکیبایی جمیل ( و خالی از کفران )، امیدوارم خداوند همه آن ها را به من بازگرداند چرا که او علیم و حکیم است .

برادران از مصر حرکت کردند در حالی که برادر بزرگ تر و کوچک تر را در آن جا گذاردند و با حال پریشان و نزار به کنعان بازگشتند و به خدمت پدر شتافتند ، پدر که آثار غم و اندوه را در بازگشت از این سفر ، به عکس سفر سابق ، بر چهره های آن ها مشاهده کرد فهمید آن ها حامل خبر ناگواری هستند ، به خصوص این که اثری از بنیامین و برادر بزرگتر در میان آن ها نبود و هنگامی که برادران جریان حادثه را بی کم و کاست ، شرح دادند یعقوب برآشفت ، رو به سوی آن ها کرده « گفت : هوس های نفسانی شما ، مسأله را در نظرتان چنین منعکس ساخته و تزیین داده است » ( قالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ اَنْفُسُکُمْ اَمْراً ).

یعنی درست همان جمله ای را که در پاسخ آن ها گفت که پس از حادثه یوسف به هنگامی که آن طرح دروغین را بیان کردند ، ذکر نمود .

در این جا این سؤال پیش می آید که آیا یعقوب تنها به خاطر سابقه سوء آن ها به آن ها

سوء ظن برد و یقین کرد که آن ها دروغ می گویند و توطئه ای در کار است ، در حالی که این کار نه تنها از پیامبری چون یعقوب بعید به نظر می رسد ، بلکه از افراد عادی نیز بعید است که تنها کسی را با یک سابقه سوء به طور قطع متّهم سازند ، با این که طرف مقابل شهودی نیز برای خود آورده است و راه تحقیق نیز بسته نیست .

یا این که هدف از این جمله بیان نکته دیگری بوده است ، از جمله این که :

✓ 1 - چرا شما با دیدن پیمانه ملک درون بار برادر تسلیم شدید که او سرقت کرده است در حالی که این به تنهایی نمی تواند یک دلیل منطقی بوده باشد ؟

✓ 2 - چرا شما به عزیز مصر گفتید جزای سارق این است که او را به بردگی بردارد ، در حالی که این یک قانون الهی نیست بلکه سنتی است نادرست در میان مردم کنعان ( و این

در صورتی است که بر خلاف گفته جمعی از مفسران این قانون را از شریعت یعقوب ندانیم ) .

✓ 3 - چرا شما در برابر این ماجرا به سرعت تسلیم شدید و همچون برادر بزرگتر مقاومت به خرج ندادید ، در حالی که پیمان مؤکد با من بسته بودید ؟

سپس یعقوب به خویشتن بازگشت و گفت : من زمام صبر را از دست نمی دهم و « شکیبایی نیکو و خالی از کفران می کنم » ( فَصَبْرٌ جَمیلٌ) .⁽¹⁾

84 وَ تَوَلّی عَنْهُمْ وَ قالَ یأَسَفی عَلی یُوسُفَ وَابْیَضَّتْ عَیْناهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ کَظیمٌ

و ازآن ها روی برگرداند و گفت: وا اسفا بریوسف و چشمان او از اندوه سفید شد ، اما او خشم خود را فرو می برد ( و هرگز کفران نمی کرد ) .

در این حال غم و اندوهی سراسر وجود یعقوب را فراگرفت و جای خالی بنیامین همان فرزندی که مایه تسلی خاطر او بود ، وی را به یاد یوسف عزیزش افکند ، به یاد دورانی که این فرزند برومند باایمان ، باهوش ، زیبا در آغوشش بود و استشمام بوی او هر لحظه زندگی و حیات تازه ای به پدر می بخشید ، اما امروز نه تنها اثری از او نیست بلکه جانشین او .

بنیامین نیز به سرنوشت دردناک و مبهمی همانند او گرفتار شده است ، « در این هنگام روی از فرزندان برتافت و گفت : وا اسفا بر یوسف » ( وَ تَوَلّی عَنْهُمْ وَ قالَ یَأَسَفی عَلی یُوسُفَ ) .

برادران که از ماجرای بنیامین ، خود را شرمنده در برابر پدر می دیدند ، از شنیدن نام یوسف در فکر فرو رفتند و عرق شرم بر جبین آن ها آشکار گردید .

این حزن و اندوه مضاعف ، سیلاب اشک را ، بی اختیار از چشم یعقوب جاری می ساخت تا آن حد که « چشمان او از این اندوه سفید و نابینا شد » ( وَابْیَضَّتْ عَیْناهُ مِنَ الْحُزْنِ ) .

و اما با این حال سعی می کرد ، خود را کنترل کند و خشم را فرو بنشاند و سخنی بر خلاف رضای حق نگوید « او مرد باحوصله و بر خشم خویش مسلط بود » ( فَهُوَ کَظیمٌ ) .

ظاهر آیه فوق این است که یعقوب تا آن زمان نابینا نشده بود ، بلکه این غم و اندوه مضاعف و ادامه گریه و ریختن اشک بینایی او را از میان برد و همان گونه که سابقا هم اشاره کرده ایم این یک امر اختیاری نبود که با صبر جمیل منافات داشته باشد .

85 قالُوا تَاللّهِ تَفْتَؤُا تَذْکُرُ یُوسُفَ حَتّی تَکُونَ حَرَضا اَوْ تَکُونَ مِنَ الْهلِکینَ

گفتند: به خدا تو آن قدر یاد یوسف می کنی تا مشرف به مرگ شوی یا هلاک گردی .

« حَرَضْ » به معنی چیز فاسد و ناراحت کننده است و در این جا به معنی بیمار ، نحیف و لاغر و مشرف بر مرگ می باشد .

برادران که از مجموع این جریان ها ، سخت ناراحت شده بودند ، از یک سو وجدانشان به خاطر داستان یوسف معذب بود و از سوی دیگر به خاطر بنیامین خود را در آستانه امتحان جدیدی می دیدند و از سوی سوم نگرانی مضاعف پدر بر آن ها ، سخت و سنگین بود، با ناراحتی و بی حوصلگی ، به پدر « گفتند : به خدا سوگند تو آن قدر یوسف یوسف می گویی تا بیمار و مشرف به مرگ شوی یا هلاک گردی » .

86 قالَ اِنَّما اَشْکُوا بَثّی وَ حُزْنی اِلَی اللّهِ وَ اَعْلَمُ مِنَ اللّهِ ما لا تَعْلَمُونَ

گفت : من تنها غم و اندوهم را به خدا می گویم ( و شکایت نزد او می برم ) و از خدا چیزهایی می دانم که شما نمی دانید .

« بَثّ » به معنی پراکندگی است و چیزی که نمی توان آن را کتمان کرد و در این جا به معنی

اندوه آشکار و پراکندگی خاطر نمایان است .

اما پیر کنعان آن پیامبر روشن ضمیر در پاسخ آن ها « گفت : من شکایتم را به شما نیاوردم که چنین می گویید ، من غم و اندوهم را نزد خدا می برم و به او شکایت می آورم » ( قالَ اِنَّما اَشْکُوا بَثّی وَ حُزْنی اِلَی اللّهِ ). « و از خدایم لطف ها و کرامت ها و چیزهایی سراغ دارم که شما نمی دانید » ( وَ اَعْلَمُ مِنَ اللّهِ ما لا تَعْلَمُونَ ) .

87 یبَنِیَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ یُوسُفَ وَ اَخیهِ وَ لا تَایْئَسُوا مِنْ رَوْحِ اللّهِ اِنَّهُ لا یَایْئَسُ مِنْ رَوْحِ اللّهِ اِلاَّ الْقَوْمُ الْکفِرُونَ

پسرانم! بروید و ازیوسف و برادرش تفحص کنید واز رحمت خدا مأیوس نشوید که از رحمت خدا جز قوم کافر مأیوس نمی شوند .

بکوشید و مأیوس نشوید که یأس نشانه کفر است

« تَحَسَّسُ » از ماده « حَسّ » به معنی جستجوی چیزی از طریق حس است و در این که آیا با « تَجَسُّس » چه تفاوتی دارد ؟ در میان مفسران و ارباب لغت گفتگو است : از ابن عباس نقل

شده که « تَحَسَّس » در امور خیر است و « تجسس » در امور شرّ .

« رَوْح » به معنی رحمت و راحت و فرج و گشایش کار است .

قحطی در مصر و اطرافش از جمله کنعان بیداد می کرد ، مواد غذایی به کلی تمام می شود ، دگربار یعقوب فرزندان را دستور به حرکت کردن به سوی مصر و تأمین موادغذایی می دهد ، ولی این بار در سرلوحه خواسته هایش جستجو از یوسف و برادرش بنیامین را قرار می دهد و از آن جا که فرزندان تقریبا اطمینان داشتند که یوسفی در کار نمانده و از این توصیه و تأکید پدر تعجب می کردند ، یعقوب به آن ها گوشزد می کند « از رحمت الهی هیچ گاه مأیوس نشوید » که قدرت او مافوق همه مشکلات و سختی ها است ( وَ لا تَایْئَسُوا مِنْ رُوحَ اللّهِ ). « چرا که تنها کافران بی ایمان که از قدرت خدا بی خبرند از رحمتش مأیوس می شوند » ( اِنَّهُ لا یَایْئَسُ مِنْ رُوحِ اللّهِ اِلاَّ الْقَوْمُ الْکفِرُونَ ) .

88 فَلَمّا دَخَلُوا عَلَیْهِ قالُوا یاَیُّهَا الْعَزیزُ مَسَّنا وَ اَهْلَنَا الضُّرُّ وَ جِئْنا بِبِضعَةٍ

مُزْجیةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا اِنَّ اللّهَ یَجْزِی الْمُتَصَدِّقینَ

هنگامی که آن ها وارد براو ( یوسف ) شدند گفتند: ای عزیز! ما و خاندان ما را ناراحتی فراگرفته و متاع کمی ( برای خرید مواد غذایی ) با خود آورده ایم ، پیمانه ما را به طور کامل وفا کن و برما تصدق بنماکه خداوند متصدّقان را پاداش می دهد .

« بِضاعَت » از ماده « بُضْع » به معنی قطعه گوشتی است که از بدن جدا می کنند و به قسمتی از مال نیز بضاعت گفته می شود که به عنوان بهای کالایی جدا می شود .

« مُزْجاة » از ماده « اِزْجاء » به معنی راندن و دفع کردن است و از آن جا که بهای کم و بی ارزش را شخص گیرنده از خود دور می سازد به آن مُزْجاة گفته شده است .

به هر حال فرزندان یعقوب بارها را بستند و روانه مصر شدند و این سومین مرتبه است که آن ها به این سرزمین پرحادثه وارد می شوند .

در این سفر برخلاف سفرهای گذشته یک نوع احساس شرمندگی روح آن ها را آزار می دهد ، چراکه سابقه آن ها در مصر و نزد عزیز سخت آسیب دیده و بدنام شده اند و شاید

بعضی آن ها را به عنوان « گروه سارقان کنعان » بشناسند ، از سوی دیگر متاع قابل ملاحظه ای برای معاوضه با گندم و سایر مواد غذایی ، همراه ندارند ، از دست دادن برادر دوم ، بنیامین و ناراحتی فوق العاده پدر بر مشکلات آنان افزوده و در واقع کارد به استخوانشان رسیده است ، تنها چیزی که در میان انبوه این مشکلات و ناراحتی های جانفرسا مایه تسلی خاطر آن ها است ، همان جمله اخیر پدر است که می فرمود : از رحمت خدا مأیوس نباشید که هر مشکلی برای او سهل و آسان است. « آن ها وارد بر یوسف شدند و در این هنگام با نهایت ناراحتی رو به سوی او کردند و گفتند : ای عزیز ما و خاندان ما را قحطی و ناراحتی و بلا فراگرفته است » ( فَلَمّا دَخَلُوا عَلَیْهِ قالُوا یاَیُّهَا الْعَزیزُ مَسَّنا وَ اَهْلَنَا الضُّرُّ ) .

« و تنها متاع کم و بی ارزشی همراه آورده ایم » (وَ جِئْنا بِبِضعَةٍ مُزْجیةٍ ) .

اما با این حال به کرم و بزرگواری تو تکیه کرده ایم ، « و انتظار داریم که پیمانه ما را به طور کامل وفا کنی » ( فَأَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ ) و در این کار بر ما منت گذار و تصدق کن » ( وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا ) و پاداش خود را از ما مگیر ، بلکه از خدایت بگیر ، چراکه « خداوند کریمان و

متصدقان را پاداش خیر می دهد » ( اِنَّ اللّهَ یَجْزِی الْمُتَصَدِّقینَ ) .

جالب این که برادران یوسف ، با این که پدر تأکید داشت درباره یوسف و برادرش به جستجو برخیزید و مواد غذایی در درجه بعد قرار داشت ، به این گفتار چندان توجه نکردند و نخست از عزیز مصر تقاضای مواد غذایی نمودند ، شاید به این علت بود که چندان امیدی به پیدا شدن یوسف نداشتند و یا به این علت که آن ها فکر کردند بهتر این است خود را در همان چهره خریداران مواد غذایی که طبیعی تر است قرار دهند و تقاضای آزاد ساختن برادر را تحت الشعاع نمایند تا تأثیر بیشتری در عزیز مصر داشته باشد .

بعضی گفته اند : منظور از « تَصَدَّقْ عَلَیْنا » همان آزادی برادر بوده وگرنه در مورد مواد غذایی ، قصدشان گرفتن جنس بدون عوض نبوده است ، تا نام تصدق بر آن گذارده شود .

در روایات نیز می خوانیم که برادران حامل نامه ای از طرف پدر برای عزیز مصر بودند که در آن نامه ، یعقوب ، ضمن تمجید از عدالت و دادگری و محبت های عزیز مصر ، نسبت به خاندانش و سپس معرفی خویش و خاندان نبوتش شرح ناراحتی های خود را به خاطر

از دست دادن فرزندش یوسف و فرزند دیگرش بنیامین و گرفتاری های ناشی از خشکسالی را برای عزیز مصر کرده بود .

و در پایان نامه از او خواسته بود که بنیامین را آزاد کند و تأکید نموده بود که ما خاندانی هستیم که هرگز سرقت و مانند آن در ما نبوده و نخواهد بود .

هنگامی که برادرها نامه پدر را به دست عزیز می دهند ، نامه را گرفته و می بوسد و برچشمان خویش می گذارد و گریه می کند ، آن چنان که قطرات اشک بر پیراهنش می ریزد ⁽¹⁾و همین امر برادران را به حیرت و فکر فرو می برد که عزیز مصر چه علاقه ای به پدرشان یعقوب دارد که این چنین نامه اش در او ایجاد هیجان می نماید و شاید در همین جا بود که برقی در دلشان زد که نکند او خودش یوسف باشد ، همچنین شاید همین نامه پدر یوسف را .

چنان بی قرار ساخت که دیگر نتوانست بیش از آن در چهره و نقاب عزیز مصر پنهان بماند و به زودی چنان که خواهیم دید خویشتن را به عنوان همان برادر به برادران معرفی کرد .

89 قالَ هَلْ عَلِمْتُمْ ما فَعَلْتُمْ بِیُوسُفَ وَ اَخیهِ اِذْ اَنْتُمْ جهِلُونَ

گفت : آیا دانستید چه با یوسف و برادرش کردید ، آن گاه که جاهل بودید ؟

بزرگواری یوسف را ملاحظه کنید که اولاً : گناه آن ها را سربسته بیان می کند و می گوید : « ما فَعَلْتُمْ » ( آن چه انجام دادید ) و ثانیا : راه عذرخواهی را به آن ها نشان می دهد که این اعمال شما به خاطر جهل بود و آن دوران جهل گذشته و اکنون عاقل و فهمیده اید .

ضمناً از این سخن روشن می شود که آن ها در گذشته تنها آن بلا را بر سر یوسف نیاورده اند بلکه برادر دیگر بنیامین نیز از شر آن ها در آن دوران در امان نبود و ناراحتی هایی نیز برای او در گذشته به وجود آورده بودند و شاید بنیامین در این مدتی که در مصر نزد یوسف مانده بود گوشه ای از بیدادگری های آن ها را برای برادرش شرح داده بود .

90 قالُوا اَءِنَّکَ لاََنْتَ یُوسُفُ قالَ اَنَا یُوسُفُ وَ هذا اَخی قَدْ مَنَّ اللّهُ عَلَیْنا اِنَّهُ مَنْ

یَتَّقِ وَ یَصْبِرْ فَاِنَّ اللّهَ لا یُضیعُ اَجْرَ الْمُحْسِنینَ

گفتند: آیا تو همان یوسف هستی؟ گفت ( آری ) منم یوسف و این برادر من است خداوند بر ما منت گذارده ، هر کس تقوی پیشه کند و شکیبایی و استقامت نماید ( سرانجام پیروز می شود ) چراکه خداوند پاداش نیکوکاران را ضایع نمی کند .

مجموع این جهات ، دست به دست هم داد ، از یک سو می بینند عزیز مصر ، از یوسف و بلاهایی که برادران بر سر او آوردند و هیچ کس جز آن ها و یوسف از آن خبر نداشت سخن می گوید .

از سویی دیگر نامه یعقوب ، آن چنان او را هیجان زده می کند که گویی نزدیک ترین رابطه را با او دارد. و از سوی سوم ، هر چه در قیافه و چهره او بیشتر دقت می کنند شباهت او را با برادرشان یوسف بیشتر می بینند ، اما در عین حال نمی توانند باور کنند که یوسف مسند عزیز مصر تکیه زده است ، او کجا و این جا کجا ؟

لذا با لحنی آمیخته با تردید « گفتند : آیا تو خود یوسف نیستی ؟ » ( قالُوا اَءِنَّکَ لاَنْتَ یُوسُفُ ) .

در این جا لحظات فوق العاده حساس بر برادرها گذشت ، درست نمی دانندکه عزیز

مصر درپاسخ سؤال آن ها چه می گوید ، آیا به راستی پرده را کنار می زند و خود را معرفی می کند ، یا آن ها را دیوانگان خطاب خواهد کرد که مطلب مضحکی را عنوان کرده اند .

لحظه ها با سرعت می گذشت و انتظاری طاقت فرسا بر قلب برادران سنگینی می کرد ، ولی یوسف نگذارد این زمان ، زیاد طولانی شود بناگاه پرده از چهره حقیقت برداشت ، « گفت : آری منم یوسف و این برادرم بنیامین است » ( قالَ اَنَا یُوسُفُ وَ هذا اَخی ) .

ولی برای این که شکر نعمت خدا را که این همه موهبت به او ارزانی داشته به جا آورده باشد و ضمنا درس بزرگی به برادران بدهد اضافه کرد « خداوند بر ما منت گذارده هر کس تقوا پیشه کند و شکیبایی داشته باشد ، خداوند پاداش او را خواهد داد ، چراکه خدا اجر نیکوکاران را ضایع نمی کند »

( قَدْ مَنَّ اللّهُ عَلَیْنا اِنَّهُ مَنْ یَتَّقِ وَ یَصْبِرْ فَاِنَّ اللّهَ لا یُضیعُ اَجْرَ الْمُحْسِنینَ ) .

91 قالُوا تَاللّهِ لَقَدْ ءَاثَرَکَ اللّهُ عَلَیْنا وَ اِنْ کُنّا لَخطِئینَ

گفتند : به خدا سوگند خداوند تو را بر ما مقدم داشته و ما خطاکار بودیم .

« ءَاثَرَکَ » از ماده « ایثار » در اصل به معنی جستجوی اثر چیزی است و از آن جا که به

فضل و نیکی « اثر » گفته می شود ، این کلمه به معنی برتری دادن و فضیلت بخشیدن آمده است ، بنابراین « ءَاثَرَکَ اللّهُ عَلَیْنا » مفهومش این می شود که خداوند تو را بر ما فضیلت بخشید ( البته به خاطر کارهای نیک تو و اعمال بد ما ) .

هیچ کس نمی داند در این لحظات حساس چه گذشت و این برادرها بعد از ده ها سال که یکدیگر را شناختند چه شور و غوغایی برپا ساختند ، چگونه یکدیگر را در آغوش فشردند و چگونه اشک های شادی فرو ریختند ، ولی با این حال برادران که خود را سخت شرمنده می بینند نمی توانند درست به صورت یوسف نگاه کنند ، آن ها در انتظار این هستند که ببینند آیا گناه بزرگشان قابل عفو و اغماض و بخشش است یا نه ، لذا رو به سوی برادر کردند و گفتند :

« به خدا سوگند خداوند تو را بر ما مقدم داشته است » و از نظر علم و حلم و عقل و حکومت ، فضیلت بخشیده ( قالُوا تَاللّهِ لَقَدْ ءَاثَرَکَ اللّهُ عَلَیْنا ). « هر چند ما خطاکار و گنهکار بودیم » ( وَ اِنْ کُنّا لَخطِئینَ )

92 قالَ لا تَثْریبَ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ یَغْفِرُ اللّهُ لَکُمْ وَ هُوَ اَرْحَمُ الرّاحِمینَ

گفت: امروز ملامت و توبیخی برشما نیست خداوند شما را می بخشد و ارحم الراحمین است .

« تَثْریب » در اصل از ماده « ثَرْب » به پوسته نازکی از پیه می گویند که روی معده و روده ها را می پوشاند و تثریب به معنی کنار زدن آن است سپس به معنی سرزنش و توبیخ و ملامت آمده گویی با این کار پرده گناه از چهره طرف کنار زده می شود .

فکرتان آسوده و وجدانتان راحت باشد و غم و اندوهی از گذشته به خود راه ندهید ، سپس برای این که به آن ها خاطر نشان کند که نه تنها حق او بخشوده شده است ، بلکه حق الهی نیز در این زمینه با این ندامت و پشیمانی قابل بخشش است ، « افزود : خداوند نیز شما را می بخشد ، چراکه او ارحم الراحمین است » ( یَغْفِرُ اللّهُ لَکُمْ وَ هُوَ اَرْحَمُ الرّاحِمینَ ) .

و این دلیل بر نهایت بزرگواری یوسف است که نه تنها از حق خود گذشت و حتی حاضر نشد کمترین توبیخ و سرزنش ، تا چه رسد به مجازات ، در حق برادران روا دارد ، بلکه از نظر حق اللّه نیز به آن ها اطمینان داد که خداوند غفور و بخشنده است و حتی برای اثبات این سخن با این جمله استدلال کرد که او ارحم الراحمین است .

زکات پیروزی ، عفو و بخشش است

آیه فوق این درس مهم اخلاقی و دستور اسلامی را به روشن ترین وجهی به ما می آموزد که به هنگام پیروزی دشمن ، انتقام جو و کینه توز نباشید .

برادران یوسف ، سخت ترین ضربه ها را به یوسف زده بودند و او را تا آستانه مرگ پیش بردند که اگر لطف خدا شامل حال او نشده بود ، رهایی برای او ممکن نبود ، نه تنها یوسف را آزار دادند که پدرش را نیز شکنجه دادند اما اکنون همگی زار و نزار در برابر او قرار گرفته اند و تمام قدرت در دست او است ، ولی از لابلای کلمات یوسف به خوبی احساس می شود که او نه تنها هیچ گونه کینه ای در دل نگرفته ، بلکه این موضوع او را رنج می دهد که نکند برادران به یاد گذشته بیفتند و ناراحت شوند و احساس شرمندگی کنند .

به همین دلیل نهایت کوشش را به خرج می دهد که این احساس را از درون جان آن ها بیرون براند و حتی از این بالاتر ، می خواهد به آن ها حالی کند که آمدن شما به مصر از این نظر که وسیله شناسایی بیشتر من در این سرزمین و این که از خاندان رسالتم ، نه یک غلام

کنعانی که به چند درهم فروخته شده باشم برای من مایه فخر و مباهات است ، او می خواهد آن ها چنین احساس کنند نه تنها بدهکار نیستند بلکه چیزی هم طلبکارند .

جالب توجه این که : هنگامی که پیامبر اسلام در شرایط مشابهی قرار گرفت و در جریان فتح مکه بر دشمنان خونخوار ، یعنی سران شرک و بت پرستی پیروز شد ، بنا به گفته ابن عباس به کنار خانه کعبه آمد و دستگیره در خانه را گرفت در حالی که مخالفان به کعبه پناه برده بودند و در انتظار این بودند که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله درباره آن ها چه دستوری صادرمی کند ؟

در این جا پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : « اَلْحَمْدُلِلّهِ الَّذی صَدَقَ وَعْدَهُ وَ نَصَرَ عَبْدَهُ وَ هَزَمَ الاَحْزابَ وَحْدَهُ : شکر خدای را که وعده اش تحقق یافت و بنده اش را پیروز کرد و احزاب و گروه های دشمن را منهزم ساخت » سپس رو به مردم کرد و فرمود : « ماذا تَظُنُّونَ یا مَعْشَرَ قُرَیْشٍ قالُوا خَیْرا ، اَخٌ کَریمٌ ، وَابْنُ اَخٍ کَریمٍ وَ قَدْ قَدَرْتَ : « قالَ وَ اَنَا اَقُولُ کَما قالَ اَخی یُوسُفَ لا تَثْریبَ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ » .

« چه گمان می برید ای جمعیت قریش که درباره شما فرمان بدهم ؟ آن ها در پاسخ گفتند : ما از تو جز خیر و نیکی انتظار نداریم ، تو برادر بزرگوار و بخشنده و فرزند برادر بزرگوار ما هستی و الان قدرت در دست تو

است ، پیامبر فرمود : و من درباره شما همان می گویم که برادرم یوسف درباره برادرانش به هنگام پیروزی گفت : "لا تَثْریبَ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ : امروز روز سرزنش و ملامت و توبیخ نیست " » .

عمر می گوید : در این موقع عرق شرم از صورت من جاری شد ، چراکه من به هنگام ورود در مکه به آن ها گفتم امروز روزی است که از شما انتقام خواهیم گرفت ، هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله این جمله را فرمود من از گفتار خود شرمنده شدم .⁽¹⁾

در روایات اسلامی نیز کرارا می خوانیم که : « زکات پیروزی ، عفو و بخشش است » .

علی (علیه السلام) می فرماید : « اِذا قَدَرْتَ عَلی عَدُوِّکَ فَاجْعَلِ الْعَفْوَ عَنْهُ شُکْرا لِلْقُدْرَةِ عَلَیْهِ : هنگامی که بر دشمنت پیروز شدی ، عفو را شکرانه پیروزیت قرار ده » .⁽²⁾.

93 اِذْهَبُوا بِقَمیصی هذا فَاَلْقُوهُ عَلی وَجْهِ اَبی یَأْتِ بَصیرا وَأْتُونی بِاَهْلِکُمْ اَجْمَعینَ

این پیراهن مرا ببرید و به صورت پدرم بیندازید، بینا می شود و همگی خانواده نزد من آیید .

در این جا غم و اندوه دیگری بر دل برادران سنگینی می کرد و آن این که پدر بر اثر فراق فرزندانش نابینا شده و ادامه این حالت ، رنجی است جانکاه برای همه خانواده ، به علاوه دلیل و شاهد مستمری است بر جنایت آن ها ، یوسف برای حل این مشکل بزرگ نیز چنین گفت : «این پیراهن مرا ببرید و بر صورت پدرم بیفکنید تا بینا شود » ، « و سپس با تمام خانواده به سوی من بیایید».

چه کسی پیراهن یوسف را ببرد ؟

در پاره ای از روایات آمده که یوسف گفت : آن کسی که پیراهن شفابخش من را نزد پدر می برد باید همان باشد که پیراهن خون آلود را نزد او آورد ، تا همان گونه که او پدر را ناراحت ساخت این بار خوشحال و فرحناک کند ، لذا این کار به « یهودا » سپرده شد زیرا او گفت : من آن کسی بودم که پیراهن خونین را نزد پدر بردم و گفتم فرزندت را گرگ خورده و این نشان می دهد که یوسف با آن همه گرفتاری که داشت از جزئیات و ریزه کاری های مسائل

اخلاقی نیز غافل نمی ماند .⁽¹⁾

بزرگواری یوسف

در بعضی دیگر از روایات آمده است که برادران یوسف ، بعد از این ماجرا پیوسته ، شرمسار بودند ، یکی را به سراغ او فرستادند و گفتند : تو هر صبح و شام ما را بر کنار سفره خود می نشانی و ما از روی تو خجالت می کشیم ، چراکه آن همه جسارت کردیم ، یوسف برای این که نه تنها کمترین احساس شرمندگی نکنند ، بلکه وجود خود را بر سر سفره او ، خدمتی به او احساس کنند ، جواب بسیار جالبی داد گفت : مردم مصر تاکنون به چشم یک غلام زرخرید به من می نگریستند و به یکدیگر می گفتند : « سُبْحانَ مَنْ بَلَغَ عَبْدا بیعَ بِعِشْرینَ دِرْهَما ما بَلَغَ : منزه است خدایی که غلامی را که به بیست درهم فروخته شد به این

مقام رسانیده » اما الان که شما آمده اید و پرونده زندگی من برای این مردم گشوده شده ، می فهمند من غلام نبوده ام ، من از خاندان نبوت و از فرزندان ابراهیم خلیل هستم و این مایه افتخار و مباهات من است .⁽¹⁾

94 وَ لَمّا فَصَلَتِ الْعیرُ قالَ اَبُوهُمْ اِنّی لاََجِدُ ریحَ یُوسُفَ لَوْلا اَنْ تُفَنِّدُونِ

هنگامی که کاروان( ازسرزمین مصر )جداشد پدرشان ( یعقوب ) گفت : من بوی یوسف را احساس می کنم اگر مرا به نادانی و کم عقلی نسبت ندهید .

« تُفَنِّدُون » از ماده « فَنَدْ » به معنی ناتوانی فکر و سفاهت و بعضی به معنی دروغ دانسته اند و در اصل به معنی فساد است ، بنابراین جمله ( لَوْلا اَنْ تُفَنِّدُونَ ) یعنی اگر مرا سفیه و فاسد العقل نخوانید ... . .

فرزندان یعقوب در حالی که از خوشحالی در پوست خودنمی گنجیدند ، پیراهن یوسف را با خود برداشته ، همراه قافله از مصر حرکت کردند ، این برادران با این که یکی از شیرین ترین لحظات زندگی خود را می گذراندند ، در سرزمین شام و کنعان ، در خانه یعقوب پیر ، گرد و غبار اندوه غم و ماتم بر چهره همه نشسته بود خانواده ای افسرده ، عزادار و پراندوه ، لحظات دردناکی را می گذراند .

« اما همزمان با حرکت کاروان از مصر ، ناگهان در خانه یعقوب ، حادثه ای رخ داد که همه را در بهت و تعجب فرو برد ، یعقوب تکانی خورد و با اطمینان و امید کامل صدا زد اگر زبان به بدگویی نگشایید و مرا به سفاهت و نادانی و دروغ نسبت ندهید به شما می گویم من بوی یوسف عزیزم را می شنوم » من احساس می کنم دوران غم و محنت به زودی به سر می آید و زمان وصال و پیروزی فرا می رسد ، خاندان یعقوب لباس عزا و ماتم از تن بیرون می کنند و در جامه شادی و سرور فرو خواهند رفت ، اما گمان نمی کنم شما این سخنان را باور کنید .

از جمله « فَصَلَت » استفاده می شود که این احساس برای یعقوب به مجرد حرکت کاروان

از مصر دست داد .

95 قالُوا تَاللّهِ اِنَّکَ لَفی ضَللِکَ الْقَدیمِ

گفتند : به خدا تو در همان گمراهی سابقت هستی .

اطرافیان یعقوب که قاعدتا نوه ها و همسران فرزندان او و مانند آنان بودند با کمال تعجب و گستاخی رو به سوی او کردند و با قاطعیت « گفتند : به خدا سوگند تو در همان گمراهی قدیمیت هستی » .

چه گمراهی از این بالاتر که سالیان دراز از مرگ یوسف می گذرد ، تو هنوز فکر می کنی او زنده است و تازه می گویی من بوی یوسفم را از مصر می شنوم ؟ مصر کجا شام و کنعان کجا ؟ آیا این دلیل بر آن نیست که تو همواره در عالم خیالات غوطه وری و پندارهایت را واقعیت می پنداری، این چه حرف عجیبی است که می گویی ؟ امّا این گمراهی تازگی ندارد ، قبلاً هم به فرزندانت گفتی بروید به مصر و از یوسفم جستجو کنید .

و از این جا روشن می شود که منظور از ضلالت ، گمراهی در عقیده نبوده ، بلکه گمراهی

در تشخیص مسائل مربوط به یوسف بوده است : ولی به هر حال این تعبیرات نشان می دهد که آن ها با این پیامبر بزرگ و پیر سالخورده و روشن ضمیر با چه خشونت و جسارتی رفتار می کردند ، یک جا گفتند : پدرمان در ضلال مبین است و این جاگفتند : تو در ضلال قدیمیت می باشی.

آن ها از صفای دل و روشنایی باطن پیر کنعان بی خبر بودند و قلب او را همچون دل خود تاریک می شمردند و فکر نمی کردند حوادث آینده از نقاط دور و نزدیک در آیینه قلبش منعکس می شود. شب ها و روزهای متعددی سپری شد و یعقوب همچنان در انتظار به سر می برد ، انتظاری جانسوز که در عمق آن شادی و سرور و آرامش و اطمینان موج می زد ، در حالی که اطرافیان او در برابر این گونه مسائل بی تفاوت بودند و اصولاً ماجرای یوسف را برای همیشه پایان یافته می دانستند .

96 فَلَمّا اَنْ جاءَ الْبَشیرُ اَلْقیهُ عَلی وَجْهِه فَارْتَدَّ بَصیرا قالَ اَلَمْ اَقُلْ لَکُمْ اِنّی اَعْلَمُ مِنَ اللّهِ ما لا تَعْلَمُونَ

اما هنگامی که بشارت دهنده آمد، آن ( پیراهن )را بر صورت او افکند ناگهان بینا شد ،

گفت : آیا به شما نگفتم من از خدا چیزهایی سراغ دارم که شما نمی دانید ؟

سرانجام لطف خدا کار خود را کرد

بعد از چندین شبانه روز که معلوم نیست بر یعقوب چه اندازه گذشت ، یک روز صدا بلند شد بیایید که کاروان کنعان از مصر آمده است ، فرزندان یعقوب بر خلاف گذشته شاد و خندان وارد شهر شدند و با سرعت به سراغ خانه پدر رفتند و قبل از همه « بشیر » ( همان بشارت دهنده وصال و حامل پیراهن یوسف ) نزد یعقوب پیر آمد و پیراهن را بر صورت او افکند ، یعقوب که چشمان بی فروغش توانایی دیدن پیراهن را نداشت ، همین اندازه احساس کرد که بوی آشنایی از آن به مشام جانش می رسد ، در یک لحظه طلایی پرسرور، احساس کرد تمام ذرات وجودش روشن شده است ، آسمان و زمین می خندند ، نسیم رحمت می وزد ، گرد و غبار اندوه را در هم می پیچید و با خود می برد ، در و دیوار گویا فریاد شادی می کشند و یعقوب نیز با آن ها تبسم می کند ، هیجان عجیبی سر تا پای پیرمرد را فراگرفته است ، ناگهان احساس کرد ، چشمش روشن شد ، همه جا را می بیند و دنیا با

زیبایی هایش بار دیگر در برابر چشم او قرار گرفته اند ، چنان که قرآن می گوید : « هنگامی که بشارت دهنده آمد آن ( پیراهن ) را بر صورت او افکند ناگهان بینا شد » .

چگونه یعقوب ، بوی پیراهن یوسف را حس کرد

این سؤالی است که بسیاری از مفسران ، آن را مطرح کرده و معمولاً به عنوان یک معجزه و خارق عادت برای یعقوب یا یوسف شمرده اند ، ولی با توجه به این که قرآن از این نظر سکوت دارد و آن را به عنوان اعجاز یا غیر اعجاز قلمداد نمی کند ، می توان توجیه علمی نیز بر آن یافت .

چراکه امروز مسأله « تله پاتی » انتقال فکر از نقاط دور دست یک مسأله مسلّم علمی است ، که در میان افرادی که پیوند نزدیک با یکدیگر دارند و یا از قدرت روحی فوق العاده ای برخوردارند برقرار می شود .

شاید بسیاری از ما در زندگی روزمره خود به این مسأله برخورد کرده ایم که گاهی فلان مادر یا برادر بدون جهت احساس ناراحتی فوق العاده در خود می کند ، چیزی نمی گذرد که

به او خبر می رسد برای فرزند یا برادرش در نقطه دوردستی حادثه ناگواری اتفاق افتاده است .

دانشمندان این نوع احساس را از طریق تله پاتی و انتقال فکراز نقاط دور توجیه می کنند .

در داستان یعقوب نیز ممکن است پیوند فوق العاده شدید او با یوسف و عظمت روح او سبب شده باشد که احساسی را که از حمل پیراهن یوسف بر برادران دست داده بود از آن فاصله دور در مغز خود جذب کند. البته این امر نیز کاملاً امکان دارد که این مسأله مربوط به وسعت دایره علم پیامبران بوده باشد .

در بعضی از روایات نیز اشاره جالبی به مسأله انتقال فکر شده است و آن این که کسی از امام باقر (علیه السلام) پرسید : « گاهی اندوهناک می شوم بی آن که مصیبتی به من رسیده باشد یا حادثه ناگواری اتفاق بیفتد ، آن چنان که خانواده و دوستانم در چهره من مشاهده می کنند » ، فرمود : « آری خداوند مؤمنان را از طینت واحد بهشتی آفریده و از روحش در آن ها دمیده ، لذا مؤمنان

برادر یکدیگرند هنگامی که دریکی از شهرها به یکی از این برادران مصیبتی برسد در بقیه تأثیر می گذارد » .⁽¹⁾

از بعضی از روایات نیز استفاده می شود که این پیراهن یک پیراهن معمولی نبوده ، یک پیراهن بهشتی بوده که از ابراهیم خلیل در خاندان یعقوب به یادگار مانده بود و کسی که همچون یعقوب شامه بهشتی داشت ، بوی این پیراهن بهشتی را از دور احساس می کرد .⁽²⁾

تفاوت حالات پیامبران

اشکال معروف دیگری در این جا است که در اشعار فارسی نیز منعکس شده است ، که کسی به یعقوب گفت :

ز مصرش بوی پیراهن شنیدی *** چرا در چاه کنعانش ندیدی

چگونه می شود این پیامبر بزرگ از آن همه راه که بعضی هشتاد فرسخ و بعضی ده روز راه نوشته اند ، بوی پیراهن یوسف را بشنود اما در بیخ گوش خودش در سرزمین کنعان به هنگامی که او را در چاه انداخته بودند ، از حوادثی که می گذرد ، آگاه نشود .

پاسخ این سؤال چندان پیچیده نیست ، چراکه علم آن ها نسبت به امور غیبی متکی به علم و اراده پروردگار است و آن جا که خدا بخواهد آن ها ندانند نمی دانند هر چند مربوط به نزدیک ترین نقاط جهان باشد .

آن ها را از این نظر می توان به مسافرانی تشبیه کرد که در یک شب تاریک و ظلمانی از بیابانی که ابرها آسمان آن را فرا گرفته است می گذرد ، لحظه ای برق در آسمان می زند و تا اعماق بیابان را روشن می سازد و همه چیز در برابر چشم این مسافران روشن می شود ، اما لحظه ای دیگر خاموش می شود و تاریکی همه جا را فرا می گیرد به طوری که هیچ چیز به چشم نمی خورد .

شاید حدیثی که از امام صادق (علیه السلام)در مورد علم امام نقل شده نیز اشاره به همین معنی

باشد آن جا که می فرماید : « جَعَلَ اللّهُ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ الاِْمامِ عَمُودا مِنْ نُورٍ یَنْظُرُ اللّهُ بِه اِلَی الاِْمامِ وَ یَنْظُرُ الاِْمامُ بِه اِلَیْهِ فَاِذا اَرادَ عَلِمَ شَیْ ءً نَظَرَ فی ذلِکَ النُّورِ فَعَرَفَهُ : خداوند در میان خودش و امام و پیشوای خلق ، ستونی از نور قرار داده که خداوند از این طریق به امام می نگرد و امام نیز از این طریق به پروردگارش و هنگامی که بخواهد چیزی را بداند در آن ستون نور نظر می افکند و از آن آگاه می شود » .⁽¹⁾

و شعر معروف سعدی در دنباله شعر فوق نیز ناظر به همین بیان و همین گونه روایات است .

بگفت احوال ما برق جهان است *** گهی پیدا و دیگر دم نهان است

گهی برطارم اعلا نشینم *** گهی تا پشت پای خود نبینم

( « جهان » در این جا به معنی جهنده است و برق جهان یعنی برق جهنده آسمان ) .

و با توجه به این واقعیت جای تعجب نیست که روزی بنا به مشیت الهی برای آزمودن .

یعقوب از حوادث کنعان که در نزدیکیش می گذرد بی خبر باشد و روز دیگر که دوران محنت و آزمون به پایان می رسد ، از مصر بوی پیراهنش را احساس کند .

چگونه یعقوب بینایی خود را بازیافت ؟

بعضی از مفسران احتمال داده اند که یعقوب نور چشم خود را به کلی از دست نداده بود بلکه چشمانش ضعیف شده بود و به هنگام فرا رسیدن مقدمات وصال آن چنان انقلاب و هیجانی به او دست داد که به حال نخست بازگشت ، ولی ظاهر آیات قرآن نشان می دهدکه او به کلی نابینا و حتی چشمانش سفید شده بود ، بنابراین بازگشت به بیناییش از طریق اعجاز صورت گرفت ، قرآن می گوید : ( فَارْتَدَّ بَصیرا ) .

97 قالُوا یاَبانَا اسْتَغْفِرْلَنا ذُنُوبَنا اِنّا کُنّا خطِئینَ

گفتند : پدر از خدا آمرزش گناهان ما را بخواه که ما خطاکار بودیم .

این معجزه شگفت انگیز برادران را سخت در فکر فرو برد ، لحظه ای به گذشته تاریک خود می اندیشیدند ، گذشته ای مملو از خطا و گناه و اشتباه و تنگ چشمی ها ، اما چه خوب

است که انسان هنگامی که به اشتباه خود پی برد فورا به فکر اصلاح و جبران بیفتد ، همان گونه که فرزندان یعقوب افتادند دست به دامن پدر زدند و « گفتند : پدرجان از خدا بخواه که گناهان و خطاهای ما را ببخشد ، چرا که ما گناهکار و خطاکار بودیم » .

98 قالَ سَوْفَ اَسْتَغْفِرُ لَکُمْ رَبّی اِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحیمُ

گفت : به زودی برای شما از پروردگارم آمرزش می طلبم که او غفور و رحیم است .

وعده استغفار

در آیه فوق می خوانیم که یوسف در برابر اظهار ندامت برادران گفت : « یَغْفِرُ اللّهُ لَکُمْ : خداوند شما را بیامرزد » ولی یعقوب به هنگامی که آن ها نزد او اعتراف به گناه و اظهار ندامت کردند و تقاضای استغفار نمودند ، می گوید : « بعدا برای شما استغفار خواهم کرد » و همان گونه که در روایات وارد شده هدفش این بوده است که انجام این تقاضا را به سحرگاهان شب جمعه

که وقت مناسب تری برای اجابت دعا و پذیرش توبه است ، به تأخیر اندازد .⁽¹⁾

اکنون این سؤال پیش می آید که چرا یوسف به طور قطع به آن ها پاسخ گفت و اما پدر موکول به آینده کرد .

ممکن است این تفاوت به خاطر آن باشد که یوسف از امکان آمرزش و این که این گناه قابل بخشش است سخن می گفت ، ولی یعقوب از فعلیت آن و این که چه باید کرد که این آمرزش تحقق یابد ، بحث می کرد .

توسل جایز است

از آیه فوق استفاده می شود که تقاضای استغفار از دیگری نه تنها منافات با توحید ندارد ،

بلکه راهی است برای رسیدن به لطف پروردگار وگرنه چگونه ممکن بود یعقوب پیامبر ، تقاضای فرزندان را دائر به استغفار برای آنان بپذیرد و به توسل آن ها پاسخ مثبت دهد .

این نشان می دهد که توسل به اولیای الهی ، اجمالاً امری جایز است و آن ها که آن را ممنوع و مخالف با اصل توحید می شمرند ، از متون قرآن ، آگاهی ندارند و یا تعصب های غلط مانع دید آن ها می شود .

99 فَلَمّا دَخَلُوا عَلی یُوسُفَ ءَاوَی اِلَیْهِ اَبَوَیْهِ وَ قالَ ادْخُلُوا مِصْرَ اِنْ شاءَ اللّهُ ءَامِنینَ

هنگامی که بر یوسف وارد شدند او پدر و مادر خود را در آغوش گرفت و گفت : همگی داخل مصر شوید که انشاءاللّه در امن و امان خواهید بود .

سرانجام کار یوسف و یعقوب و برادران

« اَوی » چنان که « راغب » در کتاب مفردات می گوید : در اصل به معنی انضمام چیزی به چیز دیگر است و انضمام کردن یوسف ، پدر و مادرش را به خود ، کنایه از در آغوش گرفتن آن ها است .

با فرا رسیدن کاروان حامل بزرگ ترین بشارت از مصر به کنعان و بینا شدن یعقوب پیر ، ولوله ای در کنعان افتاد ، خانواده ای که سال ها لباس غم و اندوه را از تن بیرون نکرده بود ، غرق در سرور و شادی شد ، آن ها از این همه نعمت الهی هرگز خشنودی خود را کتمان نمی کردند. اکنون طبق توصیه یوسف باید این خانواده به سوی مصر حرکت کند ، مقدمات سفر از هر نظر فراهم گشت ، یعقوب را بر مرکب سوار کردند ، در حالی که لب های او به ذکر و شکر خدا مشغول بود و عشق وصال آن چنان به او نیرو و توان بخشیده بود که گویی از نو ، جوان شده است .این سفر برخلاف سفرهای گذشته برادران که با بیم و نگرانی توأم بود ، خالی از هر گونه دغدغه بود و حتی اگر خود سفر رنجی می داشت ، این رنج در برابر آن چه در مقصد در انتظارشان بود قابل توجه نبود که:

وصال کعبه چنان می دواندم بشتاب *** که خارهای مغیلان حریر می آید

شب ها و روزها با کندی حرکت می کردند ، چراکه اشتیاق وصال ، هر دقیقه ای را روز یا سالی می کرد ، ولی هر چه بود گذشت و آبادی های مصر از دور نمایان گشت ، مصر با مزارع

سرسبز و درختان سر به آسمان کشیده و ساختمان های زیبایش .

اما قرآن همان گونه که سیره همیشگی اش می باشد ، این مقدمات را که با کمی اندیشه و تفکر روشن می شود ، حذف کرده و در این مرحله چنین می گوید : « هنگامی که وارد بر یوسف شدند ، یوسف پدر و مادرش را در آغوش فشرد » ( فَلَمّا دَخَلُوا عَلی یُوسُفَ ءَاوَی اِلَیْهِ اَبَوَیْهِ ) .

سرانجام شیرین ترین لحظه زندگی یعقوب ، تحقق یافت و در این دیدار و وصال که بعد از سال ها فراق ، دست داده ، بود لحظاتی بر یعقوب و یوسف گذشت که جز خدا هیچ کس نمی داند آن دو چه احساساتی در این لحظات شیرین داشتند ، چه اشک ها شوق ریختند و چه ناله های عاشقانه سر دادند. سپس یوسف « به همگی گفت در سرزمین مصر قدم بگذارید که به خواست خدا همه ، در امنیت کامل خواهید بود » که مصر در حکومت یوسف امن و امان شده بود ( وَ قالَ ادْخُلُوا مِصْرَ اِنْ شاءَ اللّهُ ءَامِنینَ ) .

و از این جمله استفاده می شود که یوسف به استقبال پدر و مادر تا بیرون دروازه شهر آمده بود و شاید از جمله « دَخَلُوا عَلی یُوسُفَ » که مربوط به بیرون دروازه است استفاده

می شود که دستور داده بود در آن جا خیمه ها برپاکنند و از پدر و مادر و برادران پذیرایی مقدماتی به عمل آورند .

امنیت نعمت بزرگ خدا

یوسف از میان تمام مواهب و نعمت های مصر ، انگشت روی مسأله « امنیت » گذاشت و به پدر و مادر و برادران گفت : وارد مصر شوید که انشاء اللّه در امنیت خواهید بود و این نشان می دهد که نعمت امنیت ریشه همه نعمت ها است و حقا چنین است زیرا هر گاه امنیت از میان برود ، سایر مسائل رفاهی و مواهب مادی و معنوی نیز به خطر خواهد افتاد ، در یک محیط ناامن ، نه اطاعت خدا مقدور است و نه زندگی توأم با سربلندی و آسودگی فکر و نه تلاش و کوشش و جهاد برای پیشبرد هدف های اجتماعی. این جمله ممکن است ضمناً اشاره به این نکته باشد که یوسف می خواهد بگوید سرزمین مصر در حکومت من آن سرزمین فراعنه دیروز نیست ، آن خودکامگی ها ، جنایت ها ، استثمارها ، خفقان ها و شکنجه ها همه از میان رفته است ، محیطی است کاملاً امن و امان .

100 وَ رَفَعَ اَبَوَیْهِ عَلَی الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّدا وَقالَ یاَبَتِ هذا تَأْویلُ رُءْییَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَها رَبّی حَقّا وَ قَدْ اَحْسَنَ بی اِذْ اَخْرَجَنی مِنَ السِّجْنِ وَ جاءَ بِکُمْ مِنَ الْبَدْوِ مِنْ بَعْدِ اَنْ نَزَغَ الشَّیْطنُ بَیْنی وَ بَیْنَ اِخْوَتی اِنَّ رَبّی لَطیفٌ لِما یَشاءُ اِنَّهُ هُوَ الْعَلیمُ الْحَکیمُ

و پدر و مادر خود را بر تخت نشاند و همگی به خاطر او به سجده افتادند و گفت : پدر ! این تحقق خوابی است که قبلاً دیدم خداوند آن را به حقیقت پیوست و او به من نیکی کرد ، هنگامی که مرا از زندان خارج ساخت و شما را از آن بیابان ( به این جا ) آورد و بعد از آن که شیطان میان من و برادرانم فساد کرد، پروردگارمن نسبت به آن چه می خواهد ( و شایسته می داند )صاحب لطف است چراکه او دانا و حکیم است .

هنگامی که وارد بارگاه یوسف شدند، «او پدرومادرش رابرتخت نشاند» (وَرَفَعَ اَبَوَیْهِ عَلَی الْعَرْشِ).

عظمت این نعمت الهی و عمق این موهبت و لطف پروردگار ، آن چنان برادران و پدر و مادر را تحت تأثیر قرار داد که « همگی در برابر او به سجده افتادند » ( وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً ) .

در این هنگام یوسف ، رو به سوی پدر کرد « و عرض کرد : پدرجان ! این همان تأویل خوابی است که از قبل درآن هنگام که کودک خردسالی بیش نبودم دیدم » ( وَ قالَ یاَبَتِ هذا تَأْویلُ رُءْییَ مِنْ قَبْلُ ).

مگر نه این است که در خواب دیده بودم خورشید و ماه و یازده ستاره در برابر من سجده کردند. ببین همان گونه که تو پیش بینی می کردی « خداوند این خواب را به واقعیت مبدل ساخت » ( قَدْ جَعَلَها رَبّی حَقّا ). « پروردگار به من لطف و نیکی کرد ، آن زمانی که مرا از زندان خارج ساخت » ( وَ قَدْ اَحْسَنَ بی اِذْ اَخْرَجَنی مِنَ السِّجْنِ ) .

جالب اینکه درباره مشکلات زندگی خود فقط سخن از زندان مصر می گوید اما به خاطر برادران ، سخنی از چاه کنعان نگفت. سپس اضافه کرد « خداوند چه قدر به من لطف کرد که شما را از آن بیابان کنعان به این جا آورد بعد از آن که شیطان در میان من و برادرانم فسادانگیزی نمود » ( وَ جاءَ بِکُمْ مِنَ الْبَدْوِ مِنْ بَعْدِ اَنْ نَزَغَ الشَّیْطنُ بَیْنی وَ بَیْنَ اِخْوَتی ) .

باز در این جا نمونه دیگری از سعه صدر و بزرگواری خود را نشان می دهد و بی آن که بگوید مقصر چه کسی بوده ، تنها به صورت سربسته می گوید : شیطان در این کار دخالت

کرد و عامل فساد شد ، چراکه او نمی خواهد از گذشته خطاهای برادران شکایت کند .

تعبیر از سرزمین کنعان به « بیابان » ( بدو ) نیز جالب است و روشن گر تفاوت تمدن مصر نسبت به کنعان می باشد. سرانجام می گوید همه این مواهب از ناحیه خدا است ، « چراکه

پروردگارم کانون لطف است و هر چیز را بخواهد لطف می کند » کارهای بندگانش را تدبیر و مشکلاتشان را سهل و آسان می سازد ( اِنَّ رَبّی لَطیفٌ لِما یَشاءُ ) .

او می داند چه کسانی نیازمندند و نیز چه کسانی شایسته اند ، « چراکه او علیم و حکیم است » ( اِنَّهُ هُوَ الْعَلیمُ الْحَکیمُ ) .

وسوسه های شیطان

جمله « اَنْ نَزَغَ الشَّیْطنُ بَیْنی وَ بَیْنَ اِخْوَتی » با توجه به این که « نَزَغ » به معنی وارد شدن در کاری به قصد فساد و افساد است ، دلیل بر این است که وسوسه های شیطانی در این گونه ماجراها همیشه نقش مهمی دارد ، ولی از این وسوسه ها به تنهایی کاری ساخته نیست ، تصمیم گیرنده نهایی خود انسان است ، بلکه او است که درهای قلب خود را به روی شیطان

می گشاید و اجازه ورود به او می دهد ، بنابراین از آیه فوق ، هیچ گونه مطلبی که برخلاف اصل آزادی اراده باشد استفاده نمی شود .

منتها یوسف با آن بزرگواری و بلندی فکری و سعه صدر نمی خواست برادران را که خود به اندازه کافی شرمنده بودند ، در این ماجرا شرمنده تر کند و لذا اشاره ای به تصمیم گیرنده نهایی نکرد و تنها پای وسوسه های شیطان را که عامل درجه دوم بود به میان کشید .

101 رَبِّ قَدْ ءَاتَیْتَنی مِنَ الْمُلْکِ وَ عَلَّمْتَنی مِنْ تَأْویلِ الاَحادیثِ فاطِرَ السَّمواتِ وَالاَرْضِ اَنْتَ وَلِیِّ فِی الدُّنْیا وَ الاْخِرَةِ تَوَفَّنی مُسْلِما وَ اَلْحِقْنی بِالصّلِحینَ

پروردگارا ! بخش ( عظیمی ) از حکومت به من بخشیدی و مرا از علم تعبیر خواب ها آگاه ساختی ، تویی آفریننده آسمان ها و زمین و تو سرپرست من در دنیا و آخرت هستی ، مرا مسلمان بمیران و به صالحان ملحق فرما .

یعنی من دوام ملک و بقاء حکومت و زندگی مادیم را از تو تقاضا نمی کنم که این ها همه فانی اند و فقط دورنمای دل انگیزی دارند ، بلکه از تو این می خواهم که عاقبت و پایان کارم

به خیر باشد و با ایمان و تسلیم در راه تو و برای تو جان دهم و در صف صالحان و شایستگان و دوستان با اخلاصت قرار گیرم ، مهم برای من این ها است .

اهمیت مقام علم

بار دیگر یوسف در پایان کار خویش مجددا روی مسأله علم تعبیر خواب تکیه می کند و در کنارآن حکومت بزرگ و بی منازع ، این علم ظاهراساده را قرارمی دهد که بیانگر تأکید هرچه بیشتر ، روی اهمیت و تأثیر علم و دانش است هرچند علم و دانش ساده ای باشد و می گوید : « رِبِّ قَدْ ءَاتَیْتَنی مِنَ الْمُلْکِ وَ عَلَّمْتَنی مِنْ تَأْویلِ الاَحادیثِ » .

پایان خیر

انسان در طول عمر خود ، ممکن است دگرگونی های فراوانی پیدا کند ، ولی مسلماً صفحات آخر زندگانی او از همه سرنوشت سازتر است ، چراکه دفتر عمر با آن پایان می گیرد و قضاوت نهایی به آن بسته است ، لذا مردم باایمان و هوشیار همیشه از خدا می خواهند که این صفحات عمرشان نورانی و درخشان باشد و یوسف هم در این جا از خدا همین را

می خواهد ، می گوید : « تَوَفَّنی مُسْلِما وَ اَلْحَقْنی بِالصّلِحینَ : مرا با ایمان از دنیا ببر و در زمره صالحان قرار ده » .

معنای این سخن ، تقاضای مرگ از خدا نیست ، آن چنان که ابن عباس گمان کرده و گفته است : هیچ پیامبری از خدا تقاضای مرگ نکرد ، جز یوسف که به هنگام فراهم آمدن تمام اسباب حکومتش ، عشق و علاقه به پروردگار در جانش شعله ور شده و آرزوی ملاقات پروردگار کرد ، بلکه تقاضای یوسف تنها تقاضای شرط و حالت بوده است ، یعنی تقاضا کرده است که به هنگام مرگ دارای ایمان و اسلام باشد ، همان گونه که ابراهیم و یعقوب نیز این توصیه را به فرزندانشان کردند و گفتند : « فَلا تَمُوتُنَّ اِلاّ وَ اَنْتُمْ مُسْلِمُونَ : فرزندان ! بکوشید که به هنگام از دنیا رفتن باایمان و تسلیم در برابر فرمان خدا باشید » ( 132 / بقره ) .

بازگو نکردن سرگذشت برای پدر

در روایتی از امام صادق (علیه السلام)می خوانیم : هنگامی که یعقوب به دیدار یوسف رسید به او گفت : فرزندم دلم می خواهد بدانم برادران با تو دقیقا چه کردند .

یوسف از پدر تقاضاکرد که از این امر صرف نظر کند ، ولی یعقوب او را سوگند داد که شرح دهد .

یوسف گوشه ای از ماجرا را برای پدر بیان کرد تا آن جا که گفت : برادران مرا گرفتند و بر سر چاه نشاندند و به من فرمان دادند ، پیراهنت را بیرون بیاور ، من به آن ها گفتم شما را به احترام پدرم یعقوب سوگند می دهم که پیراهن از تن من بیرون نیاورید و مرا برهنه نسازید ، یکی از آن ها کاردی که با خود داشت برکشید و فریادزد پیراهنت را بکن ... با شنیدن این جمله ، یعقوب طاقت نیاورد ، صیحه ای زد و بیهوش شد و هنگامی که به هوش آمد از فرزند خواست که سخن خود را ادامه دهد ، اما یوسف گفت : تو را به خدای ابراهیم و اسماعیل و اسحاق ، سوگند که مرا از این کار معاف داری ، یعقوب که این جمله را شنید صرف نظر کرد . ⁽¹⁾.

و این نشان می دهد که یوسف به هیچ وجه علاقه نداشت ، گذشته تلخ را در خاطر خود با پدرش تجدید کند ، هر چند حس کنجکاوی یعقوب را آرام نمی گذاشت .

102 ذلِکَ مِنْ اَنْباءِ الْغَیْبِ نُوحیهِ اِلَیْکَ وَ ما کُنْتَ لَدَیْهِمْ اِذْ اَجْمَعُوا اَمْرَهُمْ وَ هُمْ یَمْکُرُونَ

این از خبرهای غیب است که به تو وحی می فرستیم، تو ( هرگز ) نزد آن ها نبودی، هنگامی که تصمیم گرفتند و نقشه می کشیدند .

این ریزه کاری ها را تنها خدا می داند و یا کسی که در آن جا حضور داشته باشد و چون تو در آن جا حضور نداشتی ، بنابراین تنها وحی الهی است که این گونه خبرها را در اختیار تو گذارده است .

و از این جا روشن می شود داستان یوسف گرچه در تورات آمده است و قاعدتا کم و بیش در محیط حجاز ، اطلاعاتی از آن داشته اند ، ولی هرگز تمام ماجرا به طور دقیق و با تمام ریزه کاری ها و جزئیاتش، حتی آن چه در مجالس خصوصی گذشته ، بدون هر گونه اضافه و خالی از هر خرافه شناخته نشده بود .

103 وَ ما اَکْثَرُ النّاسِ وَ لَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنینَ

و بیشتر مردم، هرچند اصرار داشته باشی ، ایمان نمی آورند .

تعبیر به « حَرَص » دلیل بر علاقه و ولع شدید پیامبر صلی الله علیه و آله به ایمان مردم بود ، ولی چه سود ، تنها اصرار و ولع او کافی نبود ، قابلیت زمینه ها نیز شرط است .

جایی که فرزندان یعقوب که در خانه وحی و نبوت بزرگ شدند ، این چنین گرفتار طوفان های هوا و هوس می شوند ، تا آن جا که می خواهند برادر خویش را نابود کنند چگونه می توان انتظار داشت که همه مردم ، بر دیو هوس و غول شهوت چیره شوند و یک باره همگی به طور کامل رو به سوی خدا آورند ؟

این جمله ضمنا یک نوع دلداری و تسلّی خاطر برای پیامبر است که او ، هرگز از اصرار مردم بر کفر و گناه ، خسته و مأیوس نشود و از کمی همسفران در این راه ملول نگردد ، چنان که در آیات دیگر قرآن نیز می خوانیم : « لَعَلَّکَ باخِعٌ نَفْسَکَ عَلی اثارِهِمْ اِنْ لَمْ یُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَدیثِ اَسَفا : ای پیامبر گویی می خواهی به خاطر ایمان نیاوردن آن ها به این قرآن جان خود را از شدت

تأسف از دست بدهی » ( 6 / کهف ) .

104 وَ ما تَسْئَلُهُمْ عَلَیْهِ مِنْ اَجْرٍ اِنْ هُوَ اِلاّ ذِکْرٌ لِلْعالَمینَ

و تو ( هرگز ) از آن ها پاداشی مطالبه نمی کنی ، او نیست مگر تذکری برای جهانیان .

این ها در واقع هیچ گونه عذر و بهانه ای برای عدم پذیرش دعوت تو ندارند ، زیرا علاوه بر این که نشانه های حق در آن روشن است ، « تو هرگز از آن ها اجر و پاداشی در برابر آن نخواسته ای » که آن را بهانه مخالفت نمایند .

« این دعوتی است عمومی و همگانی و تذکری است برای جهانیان » و سفره گسترده ای است برای عام و خاص و تمام انسان ها .

105 وَ کَأَیِّنْ مِنْ ءَایَةٍ فِی السَّمواتِ وَ الاَرْضِ یَمُرُّونَ عَلَیْها وَ هُمْ عَنْها مُعْرِضُونَ

و چه بسیار نشانه ای ( از خدا ) در آسمان ها و زمین وجود دارد که آن ها از کنارش می گذرند و از آن روی می گردانند .

همین حوادثی را که همه روز با چشم خود می نگرند : خورشید صبحگاهان سر از افق

مشرق برمی دارد و اشعه طلایی خود را بر کوه ها و دره ها و صحراها و دریاها می باشد و شامگاهان در افق مغرب فرو می رود و پرده سنگین و سیاه شب بر همه جا می افتد .

اسرار این نظام شگرف ، این طلوع و غروب ، این غوغای حیات و زندگی در گیاهان ، پرندگان ، حشرات و انسان ها و این زمزمه جویباران ، این همهمه نسیم و این همه نقش عجب که بر در و دیوار وجود است ، به اندازه ای آشکار می باشد که هر که در آن ها و خالقیتش نیندیشد ، همچنان نقش بود بر دیوار .

بنابراین اگر به آیات قرآن که بر تو نازل می شود ، ایمان نیاورند تعجب نکن چراکه آن ها به آیات آفرینش و خلقت که از هر سو آنان را احاطه کرده نیز ایمان نیاورده اند .

106 وَ ما یُؤْمِنُ اَکْثَرُهُمْ بِاللّهِ اِلاّ وَ هُمْ مُشْرِکُونَ

و اکثر آن ها که مدعی ایمان به خدا هستند مشرکند .

ایمان اکثر مردم آمیخته با شرک است

ممکن است خودشان چنین تصور کنند که مؤمنان خالصی هستند ، ولی رگه های شرک

در افکار و گفتار و کردارشان غالبا وجود دارد .

به همین دلیل در روایات اسلامی می خوانیم که امام صادق (علیه السلام)فرمود : « اَلشِّرْکُ اَخْفی مِنْ دَبیبِ النَّمْلِ : شرک در اعمال انسان مخفی تر است از حرکت مورچه » . ⁽¹⁾

و یا می خوانیم : « اِنَّ اَخْوَفَ ما اَخافُ عَلَیْکُمُ الشِّرْکُ الاَصْغَرُ قالُوا وَ مَا الشِّرْکُ الاَصْغَرُ یا رَسُولَ اللّهِ ؟ قالَ الرِّیا ، یَقُولُ اللّهُ تَعالی یَوْمَ الْقِیامَةِ اِذا جاءَ النّاسُ بِاَعْمالِهِمِ اذْهَبُوا اِلَی الَّذینَ کُنْتُمْ تُرائُونَ فِی الدُّنْیا ، فَانْظُرُوا هَلْ تَجِدُونَ عِنْدَهُمْ مِنْ جَزاءٍ : خطرناک ترین چیزی که از آن بر شما می ترسم ، شرک اصغر است ، اصحاب گفتند : شرک اصغر چیست ای رسول خدا ؟ فرمود : ریاکاری ، روز قیامت هنگامی که مردم با اعمال خود در پیشگاه خدا حاضر می شوند ، پروردگار با آن ها که در دنیا ریا کردند می فرماید : به سراغ کسانی که به خاطر آن ها ریا کردید بروید ، ببینید پاداشی نزد آن ها می یابید » . ⁽²⁾.

از امام باقر (علیه السلام) در تفسیر آیه فوق نقل شده که فرمود : « شِرْکُ طاعَةٍ وَ لَیْسَ شِرْکُ عِبادَةٍ وَ الْمَعاصِی الَّتی یَرْتَکِبُونَ وَ هِیَ شِرْکُ طاعَةٍ اَطاعُوا فیهَا الشَّیْطانَ فَاَشْرَکُوا بِاللّهِ فِی الطّاعَةِ لِغَیْرِه: منظور از این آیه شرک در اطاعت است نه شرک عبادت و گناهانی که مردم مرتکب می شوند، شرک اطاعت است ، چراکه در آن اطاعت شیطان می کنند و به خاطر این عمل برای خدا شریکی در اطاعت قائل می شوند » .⁽¹⁾

در بعضی از روایات دیگر می خوانیم که منظور « شرک نعمت » است به این معنی که موهبتی از خداوند به انسان برسد و بگوید : این موهبت از ناحیه فلان کس به من رسیده اگر او نبود من می مردم و یا زندگانیم بر باد می رفت و بیچاره می شدم ⁽²⁾. در این جا غیر خدا را شریک خدا در بخشیدن روزی و مواهب شمرده است .

خلاصه این که منظور از شرک در آیه فوق کفر و انکار خدا و بت پرستی به صورت رسمی نیست

( چنان که از امام علی بن موسی الرضا (علیه السلام) نقل شده که فرمود : « شِرْکٌ لا یَبْلُغُ بِهِ الْکُفْرَ »

یعنی « شرکی که به حد کفر نمی رسد » ولی شرک به معنی وسیع کلمه، همه این ها را شامل می شود ) .

107 اَفَأَمِنُوا اَنْ تَأْتِیَهُمْ غشِیَةٌ مِنْ عَذابِ اللّهِ اَوْ تَأْتِیَهُمُ السّاعَةُ بَغْتَةً وَ هُمْ لا یَشْعُرُونَ

آیا از این ایمن هستند که عذاب فراگیری از ناحیه خدا به سراغ آن ها بیاید یا ساعت رستاخیز ناگهان فرا رسد در حالی که آن ها متوجه نیستند .

« غاشِیَه » به معنی « پوشنده » و « پوشش » است و از جمله به پارچه بزرگ که روی زین اسب می اندازند و آن را می پوشاند ، غاشیه گفته می شود و منظور در این جا بلا و مجازاتی است که همه بدکاران را فرامی گیرد. منظور از « ساعَة » قیامت است چنان که در بسیاری دیگر از آیات قرآن به همین معنی آمده است .

108 قُلْ هذِهِ سَبیلی اَدْعُوا اِلَی اللّهِ عَلی بَصیرَةٍ اَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنی وَ سُبْحنَ اللّهِ وَ ما اَنَا مِنَ الْمُشْرِکینَ

بگو: این راه من است که من و پیروانم با بصیرت کامل همه مردم را به سوی خدا

دعوت می کنیم ، منزه است خدا و من از مشرکان نیستم .

این جمله نشان می دهد که هر مسلمانی که پیرو پیامبر صلی الله علیه و آله است ، به نوبه خود دعوت کننده به سوی حق است و باید با سخن و عملش دیگران را به راه اللّه دعوت کند .

و نیز نشان می دهد که « رهبر » باید دارای بصیرت و بینایی و آگاهی کافی باشد وگرنه دعوتش به سوی حق نخواهد بود .

در واقع این از وظایف یک رهبر راستین است که با صراحت برنامه ها و اهداف خود را اعلام کند و هم خود و هم پیروانش از برنامه واحد و مشخص و روشنی پیروی کنند ، نه این که هاله ای از ابهام ، هدف و روش آن ها را فراگرفته باشد و یا هر کدام به راهی بروند .

اصولاً یکی از راه های شناخت رهبران راستین از دروغین همین است که این ها با صراحت سخن می گویند و راهشان روشن است و آن ها برای این که بتوانند سرپوشی به روی کارهای خود بگذارند ، همیشه به سراغ سخنان مبهم و چند پهلو می روند .

109 وَ ما اَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ اِلاّ رِجالاً نُوحی اِلَیْهِمْ مِنْ اَهْلِ الْقُری اَفَلَمْ یَسیرُوا فِی الاَرْضِ

فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَدارُ الاْخِرَةِ خَیْرٌ لِلَّذینَ اتَّقَوْا اَفَلا تَعْقِلُونَ

و ما نفرستادیم پیش از تو جز مردانی از اهل شهرها که وحی به آن ها می کردیم ، آیا ( مخالفان دعوت تو ) سیر در زمین نکردند تا ببینند عاقبت کسانی که پیش از آن ها بودند چه شد ؟ و سرای آخرت برای پرهیزکاران بهتر است ، آیا فکر نمی کنید ؟

و از آن جا که یک اشکال همیشگی اقوام گمراه و نادان به پیامبران این بوده است که چرا آن ها انسانند ، چرا این وظیفه بر دوش فرشته ای گذاشته نشده است و طبعاً مردم عصر جاهلیت نیز همین ایراد را به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در برابر این دعوت بزرگش داشتند ، قرآن مجید یک بار دیگر به این ایراد پاسخ می گوید .

آن ها نیز در همین شهرها و آبادی ها همچون سایر انسان ها زندگی می کردند و در میان مردم رفت و آمد داشتند و از دردها و نیازها و مشکلاتشان به خوبی آگاه بودند .

تعبیر به « مِنْ اَهْلِ الْقُری » با توجه به این که « قریه » در لغت عرب ، به هر گونه شهر و

آبادی گفته می شود در مقابل « بَدْو » که به بیابان اطلاق می گردد ، ممکن است ضمنا اشاره به این باشد که پیامبران الهی هرگز از میان مردم بیابان نشین برنخاستند ( همان گونه که بعضی از مفسران نیز تصریح کرده اند ) چراکه بیابان گردها معمولاً گرفتار جهل و نادانی و قساوتند و از مسائل زندگی و نیازهای معنوی و مادی کمتر آگاهی دارند .

درست است که در سرزمین حجاز، اعراب بیابان گرد فراوان بودند، ولی پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله از مکه که در آن موقع شهر نسبتا بزرگی بود برخاست و نیز درست است که شهر کنعان در برابر سرزمین مصر که یوسف در آن حکومت می کرد چندان اهمیتی نداشت و به همین دلیل ، یوسف درباره آن تعبیر به « بَدْو » کرد ، ولی می دانیم که یعقوب پیامبر الهی و فرزندانش هرگز بیابان گرد و بیابان نشین نبودند، بلکه در شهرکوچک کنعان زندگی داشتند .

سپس اضافه می کند : برای این که این ها بدانند سرانجام مخالفت هایشان با دعوت تو که دعوت به سوی توحید است چه خواهد بود .

که این « سیر در ارض » و گردش در روی زمین ، مشاهده آثار گذشتگان و ویرانی قصرها

و آبادی هایی که در زیر ضربات عذاب الهی درهم کوبیده شد ، بهترین درس را به آن ها می دهد ، درسی زنده و محسوس و برای همگان قابل لمس .

110 حَتّی اِذَااسْتَیْئَسَ الرُّسُلُ وَ ظَنُّوا اَنَّهُمْ قَدْکُذِبُوا جاءَهُمْ نَصْرُنا فَنُجِّیَ مَنْ نَشاءُ وَ لا یُرَدُّ بَأْسُنا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمینَ

( پیامبران به دعوت خود و دشمنان به مخالفت همچنان ادامه دادند ) تا رسولان مأیوس شدند و گمان کردند که ( حتی گروه اندک مؤمنان ) به آن ها دروغ گفته اند ، در این هنگام یاری ما به سراغ آن ها آمد و هر کس را می خواستیم نجات می دادیم و مجازات و عذاب ما از قوم زیانکار بازگردانده نمی شود .

در این آیه اشاره به یکی از حساس ترین و بحرانی ترین لحظات زندگی پیامبران کرده ، می گوید : « پیامبران الهی در راه دعوت به سوی حق ، همچنان پافشاری داشتند و اقوام گمراه و سرکش همچنان به مخالفت خود ادامه می دادند تا آن جا که پیامبران از آن ها مأیوس شدند و گمان بردند که حتی گروه اندک مؤمنان به آن ها دروغ گفته اند و آنان در مسیر دعوت خویش تنهای تنها هستند ، در این هنگام که امید

آن ها از همه جا بریده شد ، نصرت و پیروزی از ناحیه ما فرا رسید و هر کس را می خواستیم و شایسته می دیدیم ، نجات می دادیم ولی عذاب و مجازات ما از قوم گنهکار و مجرم ، بازگردانده نمی شود » .

این یک سنت الهی ، که مجرمان پس از اصرار بر کار خود و بستن تمام درهای هدایت به روی خویشتن و خلاصه پس از اتمام حجت ، مجازات های الهی به سراغشان می آید و هیچ قدرتی قادر بر دفع آن نیست .

111 لَقَدْ کانَ فی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لاُِولِی الاَلْببِ ما کانَ حَدیثا یُفْتَری وَ لکِنْ تَصْدیقَ الَّذی بَیْنَ یَدَیْهِ وَ تَفْصیلَ کُلِّ شَیْ ءٍ وَ هُدًی وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ

در سرگذشت های آن ها درس عبرتی برای صاحبان اندیشه است ، این ها داستان دروغین نبود بلکه ( وحی آسمانی است و ) هماهنگ است با آن چه پیش روی او ( از کتب آسمانی پیشین )است و شرح هر چیز ( که پایه سعادت انسان است ) و هدایت و رحمت برای گروهی است که ایمان می آورند .

زنده ترین درس های عبرت

آیه فوق گویا می خواهد به این نکته مهم اشاره کند که داستان های ساختگی زیبا و دل انگیز بسیاراست و همیشه درمیان همه اقوام، افسانه های خیالی جالب فراوان بوده است ، مبادا کسی تصور کند سرگذشت یوسف و یا سرگذشت پیامبران دیگر که در قرآن آمده از این قبیل است .

مهم این است که این سرگذشت های عبرت انگیز و تکان دهنده همه عین واقعیت است و کمترین انحراف از واقعیت و عینیت خارجی در آن وجود ندارد و به همین دلیل تأثیر آن فوق العاده زیاد است. چراکه می دانیم افسانه های خیالی هر قدر ، جالب و تکان دهنده ، تنظیم شده باشند ، تأثیر آن ها در برابر یک سرگذشت واقعی ناچیز است زیرا :

اولاً : هنگامی که شنونده و خواننده به هیجان انگیزترین لحظات داستان می رسد و می رود که تکانی بخورد ، ناگهان این برق در مغز او پیدا می شود که این یک خیال و پندار بیش نیست .

ثانیاً : این سرگذشت ها در واقع بیانگر فکر طراح آن ها است ، او است که عصاره افکار و خواسته هایش را در چهره و افعال قهرمان داستان مجسم می کند و بنابراین چیزی فراتر از فکر یک انسان نیست و این با یک واقعیت عینی فرق بسیار دارد و نمی تواند بیش از موعظه و اندرز گوینده آن بوده باشد ، اما تاریخ واقعی انسان ها چنین نیست ، پربار پربرکت و از هر نظر راهگشا است .

پایان سوره یوسف

سوره رعد

فضیلت تلاوت سوره « رعد »

از حضرت امام جعفر بن محمد الصادق (علیه السلام)روایت است که هر کس سوره « رعد » را بسیار بخواند خداوند جلّت عظمته او را به مصیبت صاعقه گرفتار نفرماید اگر چه مخالف باشد اما اگر شیعه باشد بی حساب داخل بهشت می گردد و شفاعت او در حق آشنایان و خانواده و برادرانش قبول می گردد .

پاداش ها و فضیلت هایی که برای سوره های قرآن بیان شده هرگز برای خواندن تنها نیست ، بلکه خواندنی است که توأم با تفکر و اندیشه و سپس الهام گرفتن برای عمل بوده باشد .

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر

1 الآمرآ تِلْکَ ایاتُ الْکِتبِ وَ الَّذی اُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ الْحَقُّ وَ لکِنَّ اَکْثَرَ النّاسِ لا یُؤْمِنُونَ

الآمرآ - این ها آیات کتاب ( آسمانی ) است و آن چه از طرف پروردگار بر تو نازل شده حق است ولی اکثر مردم ایمان نمی آورند .

به هر حال نخستین آیه این سوره از عظمت قرآن سخن می گوید : ⁽¹⁾

« این ها آیات کتاب بزرگ آسمانی است » و جای هیچ گونه شک و تردید در آن دیده نمی شود ،چراکه بیان کننده حقایق عینی جهان آفرینش و روابط آن با انسان ها می باشد . .

حقی است که با باطل آمیخته نشده و به همین دلیل نشانه های حقانیتش از چهره اش هویدا است و نیاز به استدلال بیشتری ندارد. « اما با این همه ، مردم بوالهوس و نادان که اکثریت را تشکیل می دهند به این آیات ایمان نمی آورند » ( وَ لکِنَّ اَکْثَرَ النّاسِ لا یُؤْمِنُونَ ) .

چراکه اگر انسان را به حال خودش واگذارند و پیروی معلمی پاکدل را که در مسیر زندگی ، هدایت و تربیتش کند نپذیرد و همچنان در پیروی از هوس ها آزاد باشد ، غالبا راه را گم کرده ، به بیراهه می رود .

اما اگر مربیان الهی و هادیان راه حق ، امام و پیشوای آن ها باشند و او خود را در اختیارشان بگذارد ، اکثریت به راه حق می روند .

2 اَللّهُ الَّذی رَفَعَ السَّمواتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها ثُمَّ اسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْری لاَِجَلٍ مُسَمًّی یُدَبِّرُ الاَمْرَ یُفَصِّلُ الاْیاتِ لَعَلَّکُمْ بِلِقاءِ رَبِّکُمْ تُوقِنُونَ

خدا همان کسی است که آسمان را ، بدون ستونی که قابل رؤیت باشد ، آفرید سپس

بر عرش استیلا یافت ( و زمام تدبیر جهان را به دست گرفت ) و خورشید و ماه را مسخر ساخت که هر کدام تا زمان معینی حرکت دارند ، کارها را او تدبیر می کند آیات را ( برای شما ) تشریح می نماید تا به لقای پروردگارتان یقین پیدا کنید .

تعادل نیروی جاذبه و دافعه در کرات آسمانی

« عَمَد » جمع عمود به معنی ستون است .

برای جمله « بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا » دو تفسیر گفته اند : نخست این که « همان گونه که می بینید آسمان ، بی ستون است » ( گویی در اصل چنین بوده ، تَرَوْنَهَا بِغَیْرِ عَمَدٍ ) .

دیگر این که « تَرَوْنَها » ، صفت برای « عَمَد » بوده باشد که معنیش چنین است ، آسمان ها را بدون ستونی که مرئی باشد ، برافراشته است ، که لازمه آن وجود ستونی برای آسمان است ، اما ستونی نامرئی .

و این همان است که از امام علی بن موسی الرضا (علیه السلام) در حدیث حسین بن خالد آمده است ، او می گوید : « از امام ابی الحسن الرضا (علیه السلام) پرسیدم ، این که خداوند فرموده : " وَالسَّماءِ ذاتِ

الْحُبُکِ " : سوگند به آسمان که دارای راه ها است " یعنی چه ؟ » ، فرمود : « این آسمان راه هایی به سوی زمین دارد » . حسین بن خالد می گوید ، عرض کردم : « چگونه می تواند راه ارتباطی با زمین داشته باشد در حالی که خداوند می فرماید آسمان ها بی ستون است »، امام فرمود: « سُبْحانَ اللّهِ ، اَلَیْسَ اللّهُ یَقُولُ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها ؟ قُلْتُ بَلی ، فَقالَ ثَمَّ عَمَدٌ وَ لکِنْ لا تَرَوْنَها : عجیب است ، آیا خداوند نمی فرماید بدون ستونی که قابل مشاهده باشد ؟ من عرض کردم : آری ، فرمود :

پس ستون هایی هست و لیکن شما آن را نمی بینید » .⁽¹⁾

این آیه با توجه به حدیثی که در تفسیر آن وارد شده است ، پرده از روی یک حقیقت علمی برداشته که در زمان نزول آیات ، بر کسی آشکار نبود ، چراکه در آن زمان هیئت بطلمیوس با قدرت هر چه تمام تر ، بر محافل علمی جهان و بر افکار مردم حکومت می کرد .

و طبق آن آسمان ها به صورت کراتی تو در تو همانند طبقات پیاز روی هم قرار داشتند و طبعا هیچ کدام معلق و بی ستون نبود ، بلکه هر کدام بر دیگری تکیه داشت ، ولی حدود هزار سال بعد از نزول این آیات ، علم و دانش بشر به این جا رسید که افلاک پوست پیازی ، به کلی موهوم است و آن چه واقعیت دارد ، این است که کرات آسمان هر کدام در مدار و جایگاه خود ، معلق و ثابتند ، بی آن که تکیه گاهی داشته باشند و تنها چیزی که آن ها را در جای خود ثابت می دارد ، تعادل قوه جاذبه و دافعه است که یکی ارتباط با جرم این کرات دارد و دیگری مربوط به حرکت آن ها است. این تعادل جاذبه و دافعه به صورت یک ستون نامرئی ، کرات آسمان را در جای خود نگه داشته است .

حدیثی از امیرمؤمنان علی (علیه السلام) در این زمینه نقل شده بسیار جالب است ، طبق این حدیث امام فرمود : « هذِهِ النُّجُومُ الَّتی فِی السَّماءِ مَدائِنُ مِثْلُ الْمَدائِنِ الَّذی فِی الاَرْضِ مَرْبُوطَةٌ کُلُّ مَدینَةٍ اِلی عَمُودٍ مِنْ نُورٍ : این ستارگانی که در آسمانند ، شهرهایی هستند همچون شهرهای روی زمین

که هر شهری با شهر دیگر ( هر ستاره ای با ستاره دیگر ) با ستونی از نور مربوط است » .⁽¹⁾

آیا تعبیری روشن تر و رساتر از « ستون نامرئی » یا « ستونی از نور » در افق ادبیات آن روز برای ذکر امواج جاذبه و تعادل آن با نیروی دافعه پیدا می شد ؟⁽²⁾

سپس می فرماید : « خداوند بعد از آفرینش این آسمان های بی ستون که نشانه بارز عظمت و قدرت بی انتهای او است ، بر عرش استیلا یافت ، یعنی حکومت عالم هستی را به دست گرفت » ( ثُمَّ اسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ ). درباره معنی « عرش » و تسلط خداوند بر آن در سوره اعراف ذیل آیه 54 به قدر کافی بحث شده است .⁽³⁾.

بعد از بیان آفرینش آسمان ها و حکومت پروردگار بر آن ها سخن از تسخیر خورشید و ماه است .

چه تسخیری از این بالاتر که همه این ها سر بر فرمان او هستند و خدمتگذار انسان ها و همه موجودات زنده اند . نور می پاشند ، جهانی را روشن می سازند ، بستر موجودات را گرم نگه می دارند ، موجودات زنده را پرورش می دهند ، در دریاها جزر و مد می آفرینند و خلاصه سرچشمه همه حرکت ها و برکت ها هستند .

اما این نظام جهان ماده جاودانی و ابدی نیست ، « و هر کدام از این خورشید و ماه تا سرآمد مشخصی که برای آن ها تعیین شده است در مسیر خود به حرکت ادامه می دهند » ( کُلٌّ یَجْری لاَجَلٍ مُسَمًّی ) .

و به دنبال آن می افزاید که این حرکات و گردش ها و آمد و شدها و دگرگونی ها بی حساب و کتاب نیست و بدون نتیجه و فایده نمی باشد ، بلکه « اوست که همه کارها را تدبیر می کند » و برای هر حرکتی حسابی و برای هر حسابی هدفی در نظر گرفته است ( یُدَبِّرُ الاَمْرَ ) .

« او آیات خویش را برای شما برمی شمرد و ریزه کاری های آن ها را شرح می دهد تا به لقای پروردگار

و سرای دیگر ایمان پیدا کنید » ( یُفَصِّلُ الاْیاتِ لَعَلَّکُمْ بِلِقاءِ رَبِّکُمْ تُوقِنُونَ ) .

3 وَ هُوَ الَّذی مَدَّ الاَرْضَ وَ جَعَلَ فیها رَواسِیَ وَ اَنْهرا وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ جَعَلَ فیها زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ یُغْشِی الَّیْلَ النَّهارَ اِنَّ فی ذلِکَ لاَیاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ

و او کسی است که زمین را گسترد و در آن کوه ها و نهرهایی قرار داد و از تمام میوه ها در آن دو جفت آفرید ( پرده سیاه ) شب را بر روز می پوشاند ، در این ها آیاتی است برای آن ها که تفکر می کنند .

یکی دیگر از معجزات علمی قرآن ( قانون عمومیت زوجیت )

آن چنان زمین را گسترد که برای زندگی انسان و پرورش گیاهان و جانداران آماده باشد ، گودال ها و سراشیبی های تند و خطرناک را به وسیله فرسایش کوه ها و تبدیل سنگ ها به

خاک پر کرد و آن ها را مسطح و قابل زندگی ساخت ، در حالی که چین خوردگی های نخستین آن چنان بودند که اجازه زندگی به انسان نمی دادند .

این احتمال نیز در این جمله وجود دارد که منظور از « مَدَّ الاَرْضَ » اشاره به همان

مطلبی باشدکه دانشمندان زمین شناسی می گویندکه تمام زمین در آغاز زیر آب پوشیده بود ، سپس آب ها در گودال ها قرار گرفت و خشکی ها تدریجا از آب سر برآوردند و روز به روز گسترده شدند ، تا به صورت کنونی درآمدند .

پس از آن به مسأله پیدایش کوه ها اشاره می کند و می فرماید : ( وَ جَعَلَ فیها رَواسِیَ ) .

همان کوه هایی که در آیات دیگر قرآن « اَوْتاد » ( میخ های ) زمین معرفی شده شاید به دلیل این که کوه ها از زیر به هم پنجه افکنده اند و همچون زرهی تمام سطح زمین راپوشانده که هم فشارهای داخلی را از درون خنثی کنند و هم نیروی فوق العاده جاذبه ماه و جزر و مد را از بیرون و به این ترتیب ، تزلزل و اضطراب و زلزله های مداوم را از میان ببرند و کره زمین را در آرامش برای زندگی انسان ها نگه دارند .

ذکر کوه ها بعد از ذکر گسترش زمین گویا اشاره به آن است که نه زمین آن چنان گسترده است که هیچ پستی و بلندی در آن نباشد که در این صورت هرگز باران ها و آب ها روی آن قرار نمی گرفت و یا همه جا تبدیل به باتلاق می گشت و طوفان ها دائماً بر سطح آن جریان

داشت ، ولی با آفرینش کوه ها از هر دو جهت امن و امان شد .

و نه تمامش کوه و دره است که قابل زندگی نباشد و در مجموع ترکیبی است از مناطق مسطح و صاف و کوه ها و دره ها که بهترین ترکیب را برای زندگی بشر و سایر موجودات زنده تشکیل می دهد . سپس به آب ها و نهرهایی که در روی زمین ، جریان دارد اشاره کرده می گوید : « و در آن نهرهایی قرار داد » ( وَ اَنْهاراً ) .

سیستم آبیاری زمین به وسیله کوه ها و ارتباط کوه ها با نهرها ، بسیار جالب است ، زیرا بسیاری از کوه های روی زمین ، آب هایی را که به صورت برف درآمده در قله خود یا در شکاف های دره هایشان ذخیره می کنند که تدریجا آب می شوند و به حکم قانون جاذبه از مناطق مرتفع تر به سوی مناطق پست و گسترده روان می گردند و بی آن که نیاز به نیروی دیگری باشد در تمام مدت سال به طور طبیعی بسیاری از زمین ها را آبیاری و سیراب می کنند.

اگر شیب ملایم زمین ها نبود و اگر آب ها به این صورت در کوه ها ذخیره نمی شد ، آبیاری اغلب مناطق خشک امکان پذیر نبود و یا اگر امکان داشت هزینه فوق العاده زیادی لازم داشت .

بعد از آن به ذکر مواد غذایی و میوه هایی که از زمین و آب و تابش آفتاب به وجود می آید و بهترین وسیله برای تغذیه انسان است پرداخته ، می گوید : « و از تمام میوه ها دو جفت در زمین قرار داد » ( وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ جَعَلَ فیها زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ ) .

اشاره به این که میوه ها موجودات زنده ای هستند که دارای نطفه های نر و ماده می باشند که از طریق تلقیح ، بارور می شوند .

اگر « لینه » دانشمند و گیاه شناس معروف سوئدی در اواسط قرن 18 میلادی موفق به کشف این مسأله شد که زوجیت در جهان گیاهان تقریبا یک قانون عمومی و همگانی است و گیاهان نیز همچون حیوانات از طریق آمیزش نطفه نر و ماده ، بارور می شوند و میوه می دهند ، قرآن مجید در یک هزار و یک صد سال قبل از آن ، این حقیقت را فاش ساخت و این خود یکی از معجزات علمی قرآن مجید است که بیانگر عظمت این کتاب بزرگ آسمانی می باشد. شکی نیست که قبل از « لینه » بسیاری از دانشمندان اجمالاً به وجود نر و ماده در بعضی از گیاهان پی برده بودند ، حتی مردم عادی می دانستند که مثلاً اگر نخل را بر

ندهند یعنی از نطفه نر روی قسمت های ماده گیاه نپاشند ثمر نخواهد داد ، اما هیچ کس به درستی نمی دانست که این یک قانون تقریبا همگانی است ، تا این که « لینه » موفق به کشف آن شد ، ولی همان گونه که گفتیم قرآن قرن ها قبل از وی ، از روی آن پرده برداشته بود .

و از آن جا که زندگی انسان و همه موجودات زنده و مخصوصاً گیاهان و میوه ها بدون نظام دقیق شب و روز امکان پذیر نیست در قسمت دیگر این آیه از این موضوع سخن به میان آورده ، می گوید : « خداوند به وسیله شب ، روز را می پوشاند و پرده بر آن می افکند » ( یُغْشِی الَّیْلَ النَّهارَ ) .

چراکه اگر پرده تاریک آرام بخش شب نباشد ، نور مداوم آفتاب ، همه گیاهان را می سوزاند و اثری از میوه ها و به طور کلی از موجودات زنده بر صفحه زمین باقی نمی ماند .

با این که در کره ماه ، روز ، دائمی نیست ، اما همین مقدار که طول روزها به مقدار پانزده شبانه روز کره زمین است ، حرارت در وسط روز در کره ماه آن قدر بالا می رود که اگر آب و مایع دیگری در آن جا باشد به نقطه جوشش و بالاتر از آن می رسد و هیچ موجود زنده ای را که در زمین می شناسیم ، تاب تحمل آن گرما را در شرایط عادی ندارد .

4 وَ فِی الاَرْضِ قِطَعٌ مُتَجوِراتٌ وَ جَنّتٌ مِنْ اَعْنبٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخیلٌ صِنْوانٌ وَ غَیْرُ صِنْوانٍ یُسْقی بِماءٍ واحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَها عَلی بَعْضٍ فِی الاُکُلِ اِنَّ فی ذلِکَ لاَیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ

و در روی زمین قطعاتی در کنار هم قرار دارد که با هم متفاوتند و باغ هایی از انگور و زراعت و نخل ها ، که گاهی بر یک پایه می رویند و گاهی بر دو پایه ، همه آن ها از یک آب سیراب می شوند و بااین حال بعضی از آن هارا از جهت میوه بردیگری برتری می دهیم ، در این ها نشانه هایی است برای آن ها که عقل خویش را به کار می گیرند .

«مُتِجاوِر» از ماده « جار » ، به معنی همسایه و نزدیک است ، ولی هنگامی که می فرماید : « قِطَعٌ مُتِجاوِرات » ، مفهومش این است که قطعه های مختلفی هستند که در کنار هم قرار

دارند والا اگر همه آن ها یکسان بودند تعبیر قطعه های مجاور معنی نداشت .

« اَعْناب » جمع عِنَب و « نَخیل » جمع نَخْل است و شاید ذکر صیغه جمع در این جا اشاره به انواع مختلف انگور و خرما است که هر یک از این دو میوه شاید صدها نوع در

عالم خود داشته باشد با خواص و طعم و رنگ متفاوت .

« صِنْوان » جمع « صِنْو » در اصل به معنی شاخه ای است که از تنه اصلی درخت بیرون می آید و بنابراین صنوان به معنی شاخه های مختلفی است که از یک تنه بیرون می آید .

با این که این قطعات همه با یکدیگر متصل و مربوطند ، هر کدام ساختمان و استعدادی مخصوص به خود دارند ، بعضی محکم ، بعضی نرم ، بعضی شور ، بعضی شیرین و هر کدام استعداد برای پرورش نوع خاصی از گیاهان و درختان میوه و زراعت را دارد ، چراکه نیازهای انسان و جانداران زمینی بسیار زیاد و متفاوت است ، گویی هر قطعه از زمین مأموریت برآوردن یکی از نیازها را دارد و اگر همه یکنواخت بودند و یا استعدادها به صورت صحیحی در میان قطعات زمین تقسیم نشده بود ، انسان گرفتار چه کمبودهایی از نظر مواد غذایی و دارویی و سایر نیازمندی ها می شد ، اما با تقسیم حساب شده این مأموریت و بخشیدن استعداد پرورش آن به قطعات مختلف زمین همه این نیازمندی ها به طور کامل برطرف می گردد .

دیگر این که « در همین زمین باغ ها و درختانی وجود دارد از انواع انگور و زراعت ها و نخل ها » ( وَ جَنّتٌ مِنْ اَعْنبٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخیلٌ ) .

جالب این که گاه می شود که هر یک از شاخه ها ، نوع خاصی از میوه را تحویل می دهد ، ممکن است این جمله اشاره به مسأله استعداد درختان برای پیوند باشد که گاه بر یک پایه چند پیوند مختلف می زنند و هر کدام از این پیوندها رشد کرده و نوع خاصی از میوه را به ما تحویل می دهد ، خاک یکی و ریشه و ساقه یکی ، اما میوه و محصولش مختلف و متفاوت است .

و عجیب تر این که « همه آن ها از یک آب سیراب می شوند » ( یُسْقی بِماءٍ واحِدٍ ) .

و با این همه ، « بعضی از این درختان را بر بعض دیگر از نظر میوه برتری می دهیم » ( وَ نُفَضِّلُ بَعْضَها عَلی بَعْضٍ فِی الاُکُلِ ) .

حتی بسیار دیده ایم که در یک درخت یا در یک شاخه ، میوه هایی از یک جنس وجود دارد که طعم ها و رنگ های متفاوت دارند و در جهان گل ها بسیار دیده شده است که یک بوته گل و حتی یک شاخه ، گل هایی به رنگ های کاملاً مختلف عرضه می کند .

این چه آزمایشگاه و لابراتوار اسرارآمیزی در شاخه درختان به کار گذارده شده است که از مواد کاملاً یکسان ، ترکیبات کاملاً مختلف تولید می کند که هر یک بخشی از نیازمندی انسان را برطرف می سازد. آیا هر یک از این اسرار دلیل بر وجود یک مبدأ حکیم و عالم که این نظام را رهبری کند نیست .

این جا است که در پایان آیه می فرماید : « در این امور نشانه هایی است از عظمت خدا برای آن ها که تعقل و اندیشه می کنند » ( اِنَّ فی ذلِکَ لاَیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ ) .

5 وَ اِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ اَءِذا کُنّا تُرابا اَءِنّا لَفی خَلْقٍ جَدیدٍ اوُلئِکَ الَّذینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ وَ اُولئِکَ الاَغْللُ فی اَعْناقِهِمْ وَ اوُلئِکَ اَصْحبُ النّارِ هُمْ فیها خالِدُونَ

و اگر می خواهی ( از چیزی ) تعجب کنی عجیب گفتار آن ها است که می گویند : آیا هنگامی که خاک شدیم ( بار دیگر زنده می شویم و ) به خلقت جدیدی بازمی گردیم ؟ آن ها کسانی هستند که به پروردگارشان کافر شده اند و آن غل و زنجیرها است در گردنشان و آن ها اصحاب آتش هستند و جاودانه در آن خواهند ماند .

تعجب کفار از معاد

این همان تعجبی است که همه اقوام جاهلی از مسأله معاد داشتند و آفرینش و حیات جدید را بعد از مرگ محال می پنداشتند ، در حالی که در آیات گذشته و سایر آیات قرآن به این مسأله به خوبی پاسخ گفته شده است و آن این که چه فرقی میان آغاز خلقت و تجدید خلقت است ؟ همان کسی که قادر بود در آغاز آن ها را بیافریند قادر است بار دیگر جامه هستی و حیات را در اندامشان بپوشاند ، گویا این ها آغاز خلقت خویش را فراموش کرده اند که در تجدید آن بحث و گفتگو می کنند .

سپس وضع فعلی (علیه السلام) و سرنوشت آینده این گروه را در سه جمله بیان می کند :

ابتدا می گوید : « این ها کسانی هستند که به پروردگارشان کافر شدند » .

چراکه اگر خداوند و ربوبیت او را قبول داشتند ، هرگز در قدرت او در مسأله معاد و تجدید حیات انسان تردید نمی کردند ، بنابراین خرابی کار آن ها در معاد ، مولود خرابی

کارشان در توحید و ربوبیت خدا است .

دیگر این که بر اثر کفر و بی ایمانی و خارج شدن از زیر پرچم آزادگی توحید ، خود را گرفتار غل ها و زنجیرها کرده اند و زنجیرهای بت پرستی ، هواپرستی ، ماده پرستی و جهل و خرافات را با دست خود بر گردن خویش نهاده اند .

« چنین افرادی با این وضع و این موقعیت ، مسلماً اصحاب دوزخند و جاودانه درآن خواهندماند »و جز این نتیجه و انتظاری درباره آنان نیست.

6 وَ یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالسَّیِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ وَ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلتُ وَ اِنَّ رَبَّکَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنّاسِ عَلی ظُلْمِهِمْ وَ اِنَّ رَبَّکَ لَشَدیدُ الْعِقابِ

آن ها پیش از حسنه ( و رحمت ) از تو تقاضای تعجیل سیئه ( و عذاب ) می کنند با این که قبل از آن ها بلاهای عبرت انگیز نازل شده و پروردگار تو نسبت به مردم با این که ظلم

می کنند دارای مغفرت است و هم پروردگارت عذاب شدید دارد .

« مَثُلات » جمع « مَثُلَة » به معنی بلاها و کیفرهایی است که بر امت های پیشین وارد شد آن چنان که « ضرب المثل » گردید .

چرا این قوم این قدر لجوج و جاهلند ؟ چرا آن ها نمی گویند اگر راست می گویی رحمت خدا را چنین و چنان بر ما نازل بگردان ، بلکه می گویند اگر سخن تو راست است ، عذاب خدا را بر ما فرو فرست. آیا آن ها فکر می کنند مجازات الهی دروغ است ؟ « با این که در گذشته عذاب هایی بر امت های سرکش پیشین نازل گردید » که اخبار آن بر صفحات تاریخ و در دل زمین ثبت است ( وَ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلتُ ) .

سپس اضافه می کند : ( وَ اِنَّ رَبَّکَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنّاسِ عَلی ظُلْمِهِمْ وَ اِنَّ رَبَّکَ لَشَدیدُ الْعِقابِ ) .

هرگز شدت مجازات او مانع رحمت عامش نخواهد بود ، همان گونه که رحمت عام او نباید این اشتباه را پیش آورد که او به ظالمان فرصت می دهد که هر چه بخواهند بکنند ، چراکه در چنین مواردی شدید العقاب است و دستیابی به آثار هر یک از این دو صفت پروردگار یعنی « ذُو مَغْفِرَة » « شَدیدُالْعِقاب » به زمینه هایی که در وجود خود انسان است بستگی دارد .

آیا خداوند ستمگران را می بخشد ؟

در آیه فوق خواندیم که پروردگار نسبت به مردم با ظلمی که دارند ، دارای مغفرت و

آمرزش است ، مسلماً منظور این نیست که خداوند ظالمی را که بر ظلمش اصرار دارد مشمول عفو می کند ، بلکه می خواهند به ظالمان نیز امکان بازگشت و اصلاح خویش را به این وسیله بدهد ، والا مشمول جمله دوم که می گوید پروردگار تو « شدید العقاب » است خواهد بود. ضمنا از این آیه استفاده می شود که گناهان کبیره ( از جمله ظلم ) نیز قابل بخشش است ( منتها با تمام شرایطش ) این آیه و مانند آن به گفتار نادرستی که از قدیم از « معتزله » نقل شده که می گفتند گناهان کبیره هرگز بخشیده نخواهد شد پاسخ قاطع می دهد .

و در هر حال ، ذکر « مغفرت وسیع » پروردگار و « عقاب شدید » او در واقع برای قرار دادن همگان در خط میانه « خوف » و « رجاء » است که عامل مهم تربیت انسان می باشد ، نه هرگز از رحمت خدا مأیوس شوند ، هر چند جرمشان سنگین باشد و نه هرگز از مجازات او خود را در امان بدانند هرچند گناهشان خفیف باشد. و لذا در حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله می خوانیم : « لَوْلا عَفْوُ اللّهِ وَ تَجاوُزُهُ ماهَنَأَ اَحَدا الْعَیْشُ وَ لَوْلا وَعیدُ اللّهِ وَ عِقابُهُ لاَتَّکَلَ کُلُّ واحِدٍ : اگر عفو و بخشش خدا نبود ، هرگز زندگی در کام کسی گوارا نمی شد و اگر تهدیدهای الهی و مجازاتش

نبود، هرکسی تکیه به رحمت او می کرد و هرچه می خواست انجام می داد».⁽¹⁾

و از این جا روشن می شود آن ها که به هنگام انجام گناهان ، مغرورانه می گویند : خدا کریم است ، در واقع به کرم خدا تکیه نکرده اند آن ها دروغ می گویند و در واقع بی اعتنا به کیفر پروردگار هستند .

7 وَ یَقُولُ الَّذینَ کَفَرُوا لَوْلا اُنْزِلَ عَلَیْهِ ءَایَةٌ مِنْ رَبِّه اِنَّما اَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ

و آن ها که کافر شدند می گویند چرا آیت (و اعجازی) از پروردگارش بر او نازل نشده ؟ تو تنها بیم دهنده ای و برای هر گروهی هدایت کننده ای است ( و این ها همه بهانه است نه جستجوی حقیقت ) .

مخالفان انبیاء ، همواره دارای حسن نیت نبودند ، یعنی معجزات را برای یافتن حق .

نمی خواستند ، بلکه به عنوان لجاجت و عدم تسلیم در برابر حق هر زمان پیشنهاد معجزه و خارق عادت عجیب و غریبی می کردند .

این گونه معجزات که معجزات اقتراحی نامیده می شود هرگز برای کشف حقیقت نبوده و به همین دلیل پیامبران هرگز در برابر آن تسلیم نمی شدند ، در حقیقت این دسته از کافران لجوج فکر می کردند که پیامبر صلی الله علیه و آله ادعا می کند من قادر بر انجام همه چیزم و خارق العاده گر می باشم و دراین جا نشسته ام که هر کس پیشنهاد هر امر خارق العاده ای کند برای او انجام دهم .

ولی پیامبران با ذکر این حقیقت که معجزات به دست خدا است و به فرمان او انجام می گیرد و ما وظیفه تعلیم و تربیت مردم را داریم، دست رد به سینه این گونه افراد می زدند .

لذا در آیه مورد بحث می خوانیم که به دنبال این سخن می فرماید: ای پیامبر « تو فقط بیم دهنده ای و برای هر قوم و ملتی هادی و رهنمایی است » (اِنَّمااَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لَکُلِّ قَوْمٍ هادٍ).

منظور از جمله « اِنَّما اَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لَکُلِّ قَوْمٍ هادٍ » چیست ؟

هدف این بوده است که دو قسم دعوت کننده به سوی حق را بیان کند : اول

دعوت کننده ای که کارش انذار است و دیگر دعوت کننده ای که کارش هدایت است .

حتما سؤال خواهید کرد که میان « انذار » و « هدایت » چه تفاوتی است ؟

در پاسخ می گوییم که انذار برای آن است که گمراهان از بیراهه به راه آیند و در متن صراط مستقیم جای گیرند ولی هدایت برای این است که مردم را پس از آمدن به راه به پیش ببرد .

در حقیقت « منذر » همچون « علت مُحْدِثَة » و ایجاد کننده است و هادی به منزله « علت مُبْقِیَة » و نگهدارنده و پیش برنده و این همان چیزی است که ما از آن تعبیر به « رسول » و « امام » می کنیم ، رسول ، تأسیس شریعت می کند و امام حافظ و نگهبان شریعت است ( شک نیست که هدایت کننده بر شخص پیامبر در موارد دیگر اطلاق شده اما به قرینه ذکر منذر در آیه فوق می فهمیم که منظور از هدایت کننده کسی است که راه پیامبر را ادامه می دهد و حافظ و نگهبان شریعت او است ) .

پیامبر « منذر » و علی (علیه السلام) « هادی » است

روایات متعددی که از پیامبر صلی الله علیه و آله در کتب شیعه و اهل تسنن نقل شده که فرمود :

« من منذر و علی (علیه السلام) هادی است » این تفسیر را کاملاً تأیید می کند به عنوان نمونه به چند روایت از آن ها اشاره می کنیم :

✓ 1 - «فخر رازی» در ذیل همین آیه در تفسیر این جمله از «ابن عباس» چنین نقل می کند :

« وَضَعَ رَسُولُ اللّهِ یَدَهُ عَلی صَدْرِه فَقالَ اَنَا الْمُنْذِرُ ، ثُمَّ اَوْمَأَ اِلی مَنْکِبِ عَلِیٍّ وَ قالَ اَنْتَ الْهادی بِکَ یَهْتَدِی الْمُهْتَدُونَ مِنْ بَعْدی : پیامبر دستش را بر سینه خود گذاشت و فرمود : منم منذر سپس به شانه علی (علیه السلام) اشاره کرد و فرمود : تویی هادی و به وسیله تو بعد از من هدایت یافتگان هدایت می شوند » .⁽¹⁾

این روایت را دانشمند معروف اهل تسنن « علامه ابن کثیر » در تفسیر خود و همچنین « علامه ابن صباغ مالکی » در « فصول المهمه » و « گنجی شافعی » در « کفایة الطالب » و « طبری » در تفسیر خود و « ابوحیان اندلسی » در کتاب تفسیرش به نام « بحر المحیط » و .

همچنین « علامه نیشابوری » در تفسیر خویش و گروه دیگری نقل کرده اند .

✓ 2 - « حموینی » که از علمای معروف اهل تسنن است در کتاب « فرائد السمطین » از ابوهریره اسلمی چنین نقل می کند : « اَنَّ الْمُرادَ بِالْهادی عَلِیٌ (علیه السلام)» .

✓ 3 - « میرغیاث الدین » نویسنده کتاب « حبیب السیر » در جلد دوم کتاب خود صفحه 12 چنین می نویسد : « قَدْ ثَبَتَ بِطُرُقٍ مُتَعَدِّدَةِ اَنَّهُ لَمّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعالی " اِنَّما اَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لَکُلِّ قَوْمٍ هادٍ " قالَ : لِعَلِیٍّ اَنَا الْمُنْذِرُ وَ اَنْتَ الْهادی بِکَ یا عَلِیُّ یَهْتَدِی الْمُهْتَدُونَ مِنْ بَعْدی : به طرق متعددی نقل شده هنگامی که آیه " اِنَّما اَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لَکُلِّ قَوْمٍ هادٍ " نازل شد پیامبر صلی الله علیه و آله به علی (علیه السلام) فرمود من منذرم و تو هادی ای علی ، به وسیله تو هدایت یافته گان هدایت می شوند » .

« آلوسی » در « روح المعانی » و « شبلنجی » در « نور الابصار » و « شیخ سلیمان قندوزی » در « ینابیع الموده » نیز این حدیث را به همان عبارت یا نزدیک به آن نقل کرده اند .

گرچه راوی این حدیث در غالب طرق آن ابن عباس است ، ولی منحصر به ابن عباس نیست ، بلکه از ابوهریره ( طبق نقل حموینی » و از خود علی (علیه السلام) ( طبق نقل ثعلبی » نیز

روایت شده است ، آن جا که فرمود : « اَلْمُنْذِرُ النَّبِیُّ وَ الْهادی رَجُلٌ مِنْ بِنی هاشِمٍ یَعْنی نَفْسَهُ : منذر پیامبر است و هدایت کننده مردی از بنی هاشم است » که منظور حضرت خود او بود .⁽¹⁾

گرچه در این احادیث تصریح به مسأله ولایت و خلافت بلافصل نشده است ولی با توجه به این که هدایت به معنی وسیع کلمه منحصر به علی (علیه السلام) نبود بلکه همه علمای راستین و یاران خاص پیامبر صلی الله علیه و آله این برنامه را انجام می دادند ، معلوم می شود معرفی علی (علیه السلام) به عنوان هادی به خاطر امتیاز و خصوصیتی است که او داشته است ، او برترین مصداق هادی بوده و چنین مطلبی جدا از ولایت و خلافت پیامبر صلی الله علیه و آله نخواهد بود . .

8 اَللّهُ یَعْلَمُ ما تَحْمِلُ کُلُّ اُنْثی وَ ما تَغیضُ الاَرْحامُ وَ ما تَزْدادُ وَ کُلُّ شَیْ ءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ

خدا از جنین هایی که هر انسان یا حیوان ماده ای حمل می کند آگاه است و نیز از آن چه در رحم ها کم می کنند ( و پیش از موعد مقرر می زایند ) و هم از آن چه افزون می کنند و هر چیز نزد او مقدار معینی دارد .

علم بی پایان خدا

« تَغیض » از ماده غَیْض در اصل به معنی فرو بردن مایع و فروکش کردن آن است و به همین جهت به معنی نقصان و فساد نیز آمده است ، « مَغیض » به مکانی گفته می شود که آب در آن می ایستد و آن را می بلعد لَیْلَةٌ غائِضَةٌ به معنی شب تاریک است ( گویی همه نورها را بلعیده و فرو برده است ) .

سه جمله بالا را اشاره به صورت های سه گانه حمل دانسته اند ، که گاهی به موعد مقرر متولد می شود و گاهی قبل از موقع ( گویی زمان لازم را در خود فرو برده است ) و گاهی بعد