مشخصات کتاب

سرشناسه:بیستونی، محمد، 1337 -

عنوان قراردادی:تفسیر نمونه .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)= A new narration of Holy Qur'an for young youth/ به اهتمام محمد بیستونی؛ با نظارت مکارم شیرازی.

مشخصات نشر:تهران: بیان جوان، 1385 -

مشخصات ظاهری:30 ج.؛ 14×5/10 س م.

تفسیرجوان (برگرفته از تفسیرنمونه) A new narration of =

Holy Quran for young youth// به اهتمام محمدبیستونی؛ بانظارت مکارم شیرازی.

تهران: بیان جوان، 1385- 30 ج.؛14×5/10 س م.

شابک دوره ای : ISBN 964-8399-71-9

(ج. 2) : ISBN 964-8399-19-0 فاپا.

ج.2-4،6-8،10،12-11،14،19،21،24-26(چاپ اول:1385).

ج. 1 - 30 (چاپ دوم: 1392) (فیپا).

کتابنامه. تفسیر نمونه. تفاسیر شیعه قرن 14

مکارم شیرازی،ناصر،1305 -. تفسیر نمونه. برگزیده

1385 73ت95ب/98BP 179/297

کتابخانه ملی ایران 35848-83م

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:ج. 2-4، 6-8، 12،10- 11، 14، 19، 21، 24 - 26 (چاپ اول: 1385).

یادداشت:ج.1 - 30 (چاپ دوم: 1391) (فیپا).

یادداشت:کتابنامه.

عنوان دیگر:تفسیر نمونه.

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

شناسه افزوده:مکارم شیرازی، ناصر، 1305 - . تفسیر نمونه. برگزیده

رده بندی کنگره:BP98/ب 95ت 73 1385

رده بندی دیویی:297/179

شماره کتابشناسی ملی:م 83-35848

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

عنوان: تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)

مؤلف: دکتر محمد بیستونی ویراستاری و تایپ و صفحه آرایی: سهیلا شاکری، فاطمه سرزهی

گروه تحقیق: صفورا بیستونی، زهرا بیستونی، آسیه بیستونی

امور فنی و رایانه: محمد علی بیستونی شمارگان: 3000 نسخه

نوبت و تاریخ چاپ: دوم ، سال 1392 شابک دوره ای: ISBN 964 - 8399 - 71 - 9

ناشر: انتشارات بیان جوان شا بک: (ج. 2):ISBN 964 - 8399 - 19 - 0

هرگونه نسخه برداری و چاپ از این کتاب، با اخذ مجوز کتبی از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بلامانع است.

نشانی: تهران - خیابان پاسداران - بین گلستان هشتم و نهم - روبروی پمپ بنزین - شماره 451 - طبقه اول - واحد 4

تلفکس: 22589626 E_mail :info@tafsirejavan.com

جدید

با نظارت: حضرت آیة اللّه مکارم شیرازی

تفسیر جوان

(برگرفته از تفسیر نمونه )

YOUTH INTERPRETATION OF QURAN

جلد 15

(جزء پانزدهم قرآن)

Volum 15

دکترمحمد بیستونی

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

اَلاِهْداءِ

اِلی سَیِّدِنا وَ نَبِیِّنا مُحَمَّدٍ

رَسُولِ اللّهِ وَ خاتَمِ النَّبِیّینَ وَ اِلی مَوْلانا

وَ مَوْلَی الْمُوَحِّدینَ عَلِیٍّ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ وَ اِلی بِضْعَةِ

الْمُصْطَفی وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَیِّدَةِ نِساءِ الْعالَمینَ وَ اِلی سَیِّدَیْ

شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَیْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ اِلَی الاَئِمَّةِ التِّسْعَةِ

الْمَعْصُومینَ الْمُکَرَّمینَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ لاسِیَّما بَقِیَّةِ اللّهِ فِی الاَرَضینَ وَ وارِثِ عُلُومِ

الاَنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلینَ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِالظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِحْیاءِ الْفَرائِضِ وَ مَعالِمِ الدّینِ ،

الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالی فَرَجَهُ الشَّریفَ فَیا مُعِزَّ

الاَوْلِیاءَوَیامُذِلَ الاَعْداءِاَیُّهَاالسَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَیْنَ الاَرْضِ وَالسَّماءِقَدْمَسَّنا

وَ اَهْلَنَا الضُّرَّ فی غَیْبَتِکَ وَ فِراقِکَ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ

مِنْ وِلائِکَ وَ مَحَبَّتِکَ فَاَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ مِنْ مَنِّکَ وَ

فَضْلِکَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْکَ

اِنّا نَریکَ مِنَ الْمُحْسِنینَ

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی»

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی» در

مورد کتاب «تفسیر جوان» (منبع مطالعاتی و

تحقیقاتی اصلی «روش انس با قرآن»)

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

قرآن مجیدبالاترین سند افتخار مامسلمانان است و تاکسی با قرآن آشنا نشود ، پی به عظمت آن نخواهد برد و هر قدر آشنایی ما با ا ین کتاب بزرگ آسمانی افزون گردد ، به درجه اهمیت و عظمت آن بهتر پی می بریم ، مخصوصاً برای حل مشکلات مسلمین در دنیای امروز ، بهترین راه گشا قرآن است .

به همین دلیل شایسته است نسل جوان برومندما روزبه روز با این کتاب آسمانی آشناتر گردد ، نه فقط به «خواندن» و «قرائت» و «حفظ» آن ، بلکه به «محتوا و معنای

قرآن» ، به یقین قرآن مجید می تواند صفا و روشنی ویژه ای به تمام زندگی آنان بدهد و از آنان افرادی باایمان ، شایسته ، قوی ، شجاع و طرفدار حق بسازد .

از آنجا که تفسیر نمونه بحمداللّه در میان تمام قشرها نفوذ یافته و تحولی در محیط ما ایجاد کرده است ، جناب آقای «دکتر محمد بیستونی» که فردی باذوق و علاقمند به مسائل اسلامی و مسائل جوانان است . ابتکاری به خرج داده و تفسیر نمونه را به صورت فشرده و خلاصه با «سبکی تازه» که به آسانی قابل استفاده برای همه جوانان باشد ، درآورده و به گونه ای که هم اکنون ملاحظه می کنید ، در اختیار آنان گذارده است . خداوند این خدمت را از ایشان قبول کند و به همه جوانان عزیز توفیق استفاده از آن را مرحمت فرماید .

ناصر مکارم شیرازی

28/8/79

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیم

توفیق نصیب گردید از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بازدید داشته باشم و مواجه شدم با یک باغستان گسترده پرگل و متنوع که به طور یقین از معجزات قرآن است که این ابتکارات و روش های نو و جالب را به ذهن یک نفر که باید مورد عنایت ویژه قرار گرفته باشد القاء نماید تا بتواند در سطح گسترده کودکان و جوانان و نوجوانان و غیرهم را با قرآن مجید مأنوس به طوری که مفاهیم بلند و باارزش قرآن در وجود آنها نقش بسته و روش آنها را الهی و

قرآنی نماید و آن برادر بزرگوار جناب آقای دکتر محمد بیستونی است که این توفیق نصیب ایشان گردیده و ذخیره عظیم و باقیات الصالحات جاری برای آخرت ایشان هست. به امید این که همه اقدامات با خلوص قرین و مورد توجه ویژه حضرت بقیت اللّه الاعظم ارواحنا فداه باشد.

مرتضی مقتدایی

به تاریخ یوم شنبه پنجم ماه مبارک رمضان المبارک 1427

ویژگی ها و مزایای کتاب " تفسیر جوان"

1 - درج قول برتر و حذف اقوال متعدد در بیان تفسیر آیات.

2 - حفظ اصالت مطالب و مفاهیم ارائه شده در اصل تفسیر .

3 - خلاصه نمودن جملات طولانی در قالب عبارات کوتاه تر و ساده تر .

4 - اِعراب گذاری آیات و روایات به منظور سهولت حفظ کردن آنها .

5 - استفاده از سه خط تحریری برای آیات ، ترجمه و تفسیر ، به منظور مطالعه روان آنها.

6 - درج ترجمه روان و تفسیر هر آیه به صورت مستقل، به جز در آیاتی که با هم ارتباط تنگاتنگ دارند.

7 - تیترگذاری و تدوین مطالب کتاب به سبک کتاب های آموزشی به منظور تدریس آسان در جلسات تفسیر قرآن .

8 - انتشار در قطع کوچک به منظور استفاده از اوقات فراغت روزانه و سهولت قرار گرفتن در جیب.

9 - قیمت ارزان کتاب به منظور خرید همگان خصوصا جوانان عزیز و اُنس بیشتر جامعه با قرآن کریم .

محمد بیستونی

تهران - تابستان 1387

سوره اسراء

فضیلت تلاوت سوره « اسراء »

در روایتی از امام صادق (علیه السلام)چنین می خوانیم : « کسی که سوره بنی اسرائیل را هر شب جمعه بخواند از دنیا نخواهد رفت تا این که " قائم " را درک کند و از یارانش خواهد بود » .⁽¹⁾

پاداش ها و فضیلت هایی که برای سوره های قرآن بیان شده هرگز برای خواندن تنها نیست، بلکه خواندنی است که توأم باتفکر و اندیشه و سپس الهام گرفتن برای عمل بوده باشد.

در روایت دیگری در فضیلت این سوره می خوانیم : « کسی که این سوره را بخواند و به هنگامی که به توصیه های خداوند در ارتباط با پدر و مادر دراین سوره می رسد ، عواطف او تحریک گردد و احساس محبت بیشتر نسبت به پدر و مادر کند » دارای پاداشی عظیم است .⁽²⁾

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر

1 سُبْحانَ الَّذی اَسْریبِعَبْدِه لَیْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ اِلَی الْمَسْجِدِ الاَقْصَا الَّذی بارَکْنا حَوْلَهُ لِنُرِیَهُ مِنْ ایاتِنا اِنَّهُ هُوَ السَّمیعُ الْبَصیرُ

پاک و منزه است خدایی که بنده اش را دریک شب ازمسجدالحرام به مسجد اقصی که گرداگردش را پربرکت ساختیم برد، تا آیات خودرا به او نشان دهیم او شنوا و بینا است .

نام های این سوره

نام مشهور این سوره « بنی اسرائیل » است و نام های دیگری نیز از قبیل « اِسْراء » و « سُبْحانَ » دارد .⁽¹⁾

روشن است که هریک از این نام ها به تناسب مطالبی است که در این سوره در رابطه با

آن وجود دارد ، اگر نام « بنی اسرائیل »بر آن گذارده شده به خاطر آن است که بخش قابل ملاحظه ای در آغاز و پایان این سوره پیرامون بنی اسرائیل است .

و اگر به آن « اِسْراء » گفته می شود به خاطر نخستین آیه آن که پیرامون اسراء ( معراج ) پیامبر صلی الله علیه و آله سخن می گوید و « سبحان » نیز از نخستین کلمه این سوره گرفته شده است .

معراج گاه پیامبر صلی الله علیه و آله

این آیه در عین فشردگی بیشتر مشخصات این سفر شبانه اعجاز آمیز را بیان می کند :

✓ 1 - جمله « اَسْری » نشان می دهد که این سفر شب هنگام واقع شد ، زیرا « اِسْراء » در لغت عرب به معنی سفرشبانه است، در حالی که کلمه «سیر» به مسافرت در روز گفته می شود .

✓ 2 - کلمه « لَیْلاً » در عین این که تأکیدی است برای آن چه از جمله « اِسْراء » فهمیده می شود، این حقیقت را نیز بیان می کند که این سفر، به طور کامل در یک شب واقع شد و مهم نیز همین است که فاصله میان مسجدالحرام و بیت المقدس که بیش از یک صد فرسخ است و در شرایط آن زمان می بایست روزها یا هفته ها به طول بیانجامد ، تنها دریک شب رخ داد .

✓ 3 - کلمه « عَبْدِ » نشان می دهد که این افتخار و اکرام به خاطر مقام عبودیت و بندگی پیامبر صلی الله علیه و آله بود ، چرا که بالاترین مقام برای انسان است که بنده راستین خدا باشد ، جز بر پیشگاه او جبین نساید و در برابر فرمانی جز فرمان او تسلیمنگردد ، هرکاری می کند برای خدا باشد و هرگام برمی دارد رضای او را بطلبد .

✓ 4 - همچنین تعبیر به « عَبْدِ » نشان می دهد که این سفر در بیداری واقع شده و این سیر جسمانی بوده نه روحانی زیرا سیر روحانی معنی معقولی جز مسأله خواب یا حالتی شبیه به خواب ندارد ، ولی کلمه « عَبْدِ » نشان می دهد که جسم و جان پیامبر صلی الله علیه و آله در این

سفر شرکت داشته ، منتها کسانی که نتوانسته اند این اعجاز را درست در فکر خود هضم کنند احتمال روحانی بودن را به عنوان توجیهی برای آیه ذکر کرده اند ، درحالی که می دانیم اگر کسی به دیگری بگوید من فلان شخص رابه فلان منطقه بردم مفهومش این نیست که در عالم خواب یا خیال بود یا تفکر اندیشه او به چنین سیری پرداخته است .

✓ 5 - آغاز این سیر (که مقدمه ای بر مسأله معراج به آسمان ها بوده و بعدا دلایل آن ذکر

خواهد شد) « مسجدالحرام » در مکه و انتهای آن « مسجدالاقصی » در « قدس » بوده است .

✓ 6 - هدف ازاین سیر ، مشاهده آیات عظمت الهی بوده ، همان گونه که دنباله این سیر در آسمان ها نیز به همین منظور انجام گرفته است تا روح پرعظمت پیامبر صلی الله علیه و آله در پرتو مشاهده آن آیات بیّنات ، عظمت بیشتری یابد و آمادگی فزون تری برای هدایت انسان ها پیدا کند ، نه آن گونه که کوته فکران می پندارند که پیامبر صلی الله علیه و آله به معراج رفت تا خدا را ببیند ، به گمان این که خدا محلی در آسمان ها دارد .

به هرحال پیامبر صلی الله علیه و آله گرچه عظمت خدا راشناخته بود و ازعظمت آفرینش او نیز آگاه بود، « ولی شنیدن کی بود مانند دیدن » .

در آیات سوره نجم که به دنباله این سفر ، یعنی معراج در آسمان ها اشاره می کند نیز می خوانیم « لَقَدْ رَای مِنْ ایاتِ رِبِّهِ الْکُبْری : او در این سفر آیات بزرگ پروردگارش را مشاهده کرد » .

✓ 7 - جمله « بارَکْنا حَوْلَهُ » بیانگر این مطلب است که مسجدالاقصی علاوه بر این که خود سرزمین مقدسی است اطراف آن نیز سرزمین مبارک و پربرکتی است و این ممکن

است اشاره به برکات ظاهری آن بوده باشد ، چرا که می دانیم در منطقه ای سرسبز و خرم و مملو از درختان و آب های جاری و آبادی ها واقع شده است .

و نیز ممکن است اشاره به برکات معنوی آن بوده باشد ، زیرا این سرزمین مقدس در طول تاریخ کانون پیامبران بزرگ خدا و خاستگاه نور توحید و خداپرستی بوده است .

✓ 8 - جمله « اِنَّهُ هُوَ السَّمیعُ الْبَصیرُ » همان گونه که گفتیم اشاره به این است که بخشش این موهبت به پیامبر صلی الله علیه و آله بی حساب نبوده بلکه به خاطر شایستگی هایی بوده که بر اثر گفتار و کردارش پیدا شد و خداوند از آن به خوبی آگاه بود .

✓ 9 - ضمناکلمه « سُبْحانَ » دلیلی است براین که این برنامه پیامبر صلی الله علیه و آله خود نشانه ای بر پاک و منزه بودن خداوند از هر عیب و نقص است .

✓ 10- کلمه « مِنْ » در « مِنْ ایاتِنا » نشان می دهد که آیات عظمت خداوند آن قدر زیاد است که پیامبر صلی الله علیه و آله با تمام عظمتش دراین سفر پرعظمت تنها گوشه ای از آن را مشاهده کرده است .

ذکر این نکته نیز لازم است که این تنها مسلمین نیستند که عقیده به معراج دارند ، این عقیده در میان پیروان ادیان دیگر کم و بیش وجود دارد ازجمله درمورد حضرت عیسی (علیه السلام)به صورت سنگین تری دیده می شود ، چنان که در انجیل مرقس باب 6 و انجیل لوقا باب 24 و انجیل یوحنا باب 21 ، می خوانیم که عیسی (علیه السلام)پس از آن که به دار آویخته و کشته و دفن شد از مردگان برخاست و چهل روز در میان مردم زندگی کرد سپس به آسمان ها صعود نمود ( به معراج همیشگی رفت ).

ضمناً از بعضی از روایات اسلامی نیز استفاده می شود که بعضی از پیامبران پیشین نیز دارای معراج بوده اند .

2 وَاتَیْنا مُوسَیالْکِتابَ وَجَعَلْناهُ هُدیً لِبَنیاِسْرائِیلَ اَلاّتَتَّخِذُوا مِنْ دُونیوَکیلاً

ما به موسی کتاب آسمانی دادیم و آن را وسیله هدایت بنی اسرائیل نمودیم ( و گفتیم ) غیر ما را تکیه گاه خود قرار ندهید .

بدون شک منظور از « کِتاب » در این جا « تورات » است که خداوند برای هدایت

بنی اسرائیل دراختیار موسی (علیه السلام) گذاشت .

از آن جا که نخستین آیه این سوره از سیر پیامبر صلی الله علیه و آله از « مسجدالحرام » به « مسجداقصی » در یک شب به عنوان یک اعجاز و اکرام پیامبر صلی الله علیه و آله سخن می گفت و این گونه موضوعات غالبا از طرف مشرکان و مخالفان مورد انکار واقع می شد که چگونه ممکن است پیامبری از میان ما برخیزد که این همه افتخار داشته باشد لذا درآیه موردبحث اشاره به دعوت موسی (علیه السلام)به کتاب آسمانی او می کند تا معلوم شود این برنامه رسالت چیز نوظهوری نیست ، همچنین مخالفت لجوجانه و سرسختانه مشرکان نیز در تاریخ گذشته مخصوصاً تاریخ بنی اسرائیل ، سابقه دارد .

سپس به هدف اساسی بعثت پیامبران از جمله موسی (علیه السلام)اشاره می کند :

« اَلاّ تَتَّخِذُوا مِنْ دُونی وَکیلاً » .

این یکی از شاخه های اصلی توحید است ، توحید در عمل که نشانه توحید درعقیده است ، کسی که مؤثر واقعی را در جهان هستی تنها خدا می داند به غیر او تکیه نخواهد کرد و

آن هاکه تکیه گاه های دیگر برای خود انتخاب می کنند دلیل بر ضعف توحید اعتقادیشان است.

عالی ترین تجلیات هدایت کتب آسمانی ، برافروختن نور توحید در دل ها است که نتیجه آن « از همه بریدن و به خدا پیوستن » و بر او تکیه کردن است .

3 ذُرِّیَّةَ مَنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ اِنَّهُ کانَ عَبْدا شَکُوراً

ای فرزندان کسانی که با نوح ( بر کشتی ) سوار کردیم ، او بنده شکرگزاری بود .

« شَکُور » صیغه مبالغه و به معنی شکرگزار است و این که بنی اسرائیل را به عنوان فرزندان همراهان نوح شمرده ، شاید به خاطر آن است که طبق تواریخ معروف ، نوح دارای

سه فرزند به نام های « سام » و « حام » و « یافِث » بود که مردم روی زمین پس از طوفان نوح از آن ها گسترش یافتند از جمله مخصوصاً بنی اسرائیل .

بدون شک همه پیامبران بنده شکرگزار خدا بودند ، ولی برای نوح ویژگی هایی در احادیث وارد شده که او را شایسته این توصیف نموده است ، از جمله این که هرگاه نعمت دیگری به او می رسید فورا به یادخدا می افتاد و شکرگزاری می کرد .

4 وَ قَضَیْنا اِلی بَنی اِسْرائیلَ فِی الْکِتابِ لَتُفْسِدُنَّ فِی الاَرْضِ مَرَّتَیْنِ وَ لَتَعْلُنَّ عُلُوّا کَبیرا

ما به بنی اسرائیل در کتاب( تورات ) اعلام کردیم که دوبار درزمین فساد خواهید کرد و برتری جویی بزرگی خواهید نمود.

« قَضاء » گرچه دارای معانی مختلفی است اما در این جا به معنی « اعلام » است .

منظور از کلمه « الاَرْضِ » به قرینه آیات بعد سرزمین مقدس فلسطین است که « مسجدالاقصی » در آن واقع شده است .

5 فَاِذا جاءَ وَعْدُ اُولیهُما بَعَثْنا عَلَیْکُمْ عِبادا لَنا اُولیبَأْسٍ شَدیدٍ فَجاسُوا خِلالَ الدِّیارِ وَ کانَ وَعْدا مَفْعُولاً

هنگامی که نخستین وعده فرارسد مردانی پیکارجو را برشمامی فرستیم ( تا سخت شما را درهم کوبند حتی برای بدست آوردن مجرمان ) خانه ها را جستجو می کنند و این وعده ای است قطعی .

6 ثُمَّ رَدَدْنالَکُمُ الْکَرَّةَ عَلَیْهِمْ وَ اَمْدَدْناکُمْ بِاَمْوالٍ وَبَنینَ وَ جَعَلْناکُمْ اَکْثَرَ نَفیراً

سپس شما را بر آن ها چیره می کنیم و اموال و فرزندانتان راافزون خواهیم کرد و نفرات شما را بیشتر ( از دشمن ) قرار می دهیم .

« نَفیر » اسم جمع و به معنی گروهی از مردان است ، بعضی گفته اند جمع « نفر » و در اصل از ماده نَفْر به معنی کوچ کردن و به چیزی روی آوردن است و به همین جهت به جماعتی که قدرت بر تحرک به سوی چیزی داشته باشند ، نفیر گفته می شود .

دو فساد بزرگ تاریخی بنی اسرائیل

درآیات فوق سخن از دو انحراف اجتماعی بنی اسرائیل که منجر به فساد و برتری جویی می گردد به میان آمده است، که به دنبال هریک از این دو ، خداوند مردانی نیرومند و پیکارجو را بر آن ها مسلّط ساخته تا آن ها را سخت مجازات کنند و به کیفر اعمالشان برسانند .

گرچه تاریخ پرماجرای بنی اسرائیل ، فراز و نشیب بسیار دارد و پیروزی ها و شکست ها در آن فراوان دیده می شود اما در این که قرآن به کدام یک از این حوادث اشاره می کند

درمیان مفسران گفتگو بسیار زیاد است اما ظاهر آیه « ثُمَّ رَدَدْناکُمُ الْکَرَّةَ عَلَیْهِمْ

وَ اَمْدَدْناکُمْ بِاَمْوالٍ وَ بَنینَ وَ جَعَلْناکُمْ اَکْثَرَ نَفیرا » آن است که حداقل فساداول بنی اسرائیل و انتقام آن درگذشته واقع شده است .

از همه این ها گذشته مسأله مهمی که باید در این جا مورد توجه قرارگیرد این است که ظاهر تعبیر « بَعَثْنا عَلَیْکُمْ عِبادا لَنا اُولی بَأْسٍ شَدیدٍ : ما گروهی از بندگان خود را که قدرت جنگی زیادی داشتند بر ضدّ شما مبعوث کردیم » ، نشان می دهد که گروه انتقام گیرنده مردان باایمان بودندکه شایسته نام « عِباد » و عنوان « لَنا » و همچنین « بَعَثْنا » بوده اند و این معنی در بسیاری از تفاسیر که در بالا گفته شد دیده نمی شود .

و نیز کلمه « عِباد » و یا «عَبد» در افرادی که مورد مذمت هستند احیاناً به کار رفته است ، از جمله به کار رفتن این کلمه در مورد گنهکاران در آیه 58 فرقان « وَ کَفی بِهِ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبیرا » و در آیه 27 سوره شوری در مورد طغیانگران « وَ لَوْ بَسَطَ اللّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِی الاَرْضِ » و در مورد خطاکاران و منحرفان از اصل توحید در

آیه 118 سوره مائده می خوانیم : « اَنْ تُعَذِّبْهُمْ فَاِنَّهُمْ عِبادُکَ » .

ولی با همه اوصاف نمی توان انکار کرد که اگر قرینه قاطعی قائم نشود ظاهر آیات مورد بحث در بدو نظر آن است که جمعیت انتقام گیرنده مردمی با ایمان هستند .

به هرحال آیات فوق اجمالاً به ما می گوید که بنی اسرائیل دوبار سخت به فساد دست زدند و استکبار ورزیدند و خدا از آن ها انتقام سختی گرفت و هدف از بیان این موضوع درس عبرتی برای آن ها و ما و همه انسان ها است تا بدانیم ستمگری ها و فسادانگیزی ها در پیشگاه خدابدون مجازات نمی ماند ، هنگامی که قدرت یافتیم حوادث دردناکی را که در آینده در انتظار ما است فراموش نکنیم واز تواریخ گذشتگان این درس را بیاموزیم .

7 اِنْ اَحْسَنْتُمْ اَحْسَنْتُمْ لاَِنْفُسِکُمْ وَ اِنْ اَسَأْتُمْ فَلَها فَاِذاجاءَ وَعْدُ الاْخِرَةِ لِیَسُؤُوآا وُجُوهَکُمْ وَ لِیَدْخُلُواالْمَسْجِدَ کَمادَ خَلُوهُ اَوَّلَ مَرَّةٍ وَ لِیُتَبِّرُوا ما عَلَوْاتَتْبیرا

اگرنیکی کنید به خودتان نیکی می کنید و اگر بدی کنید بازهم به خود می کنید و هنگامی که وعده دوم فرا رسد( آن چنان دشمن بر شما سخت خواهد گرفت که ) آثار غم واندوه در

صورت هایتان ظاهر می شود و داخل مسجد( اقصی ) می شوند ، همان گونه که در دفعه اول وارد شدند و آن چه را زیر سلطه خود می گیرند درهم می کوبند .

این یک سنت همیشگی است نیکی ها وبدی ها سرانجام به خود انسان بازمی گردد،هرضربه ای که انسان می زند بر پیکر خویشتن زده است و هر خدمتی به دیگری می کند در حقیقت به خود خدمت کرده است ، ولی مع الاسف نه آن مجازات شما را بیدار می کند و نه این نعمت و رحمت مجدد الهی باز هم به طغیان می پردازید و راه ظلم و ستم و تعدی و تجاوز را پیش گیرید و فساد کبیر در زمین ایجاد می کنید و برتری جویی را از حد می گذرانید .

8 عَسی رَبُّکُمْ اَنْ یَرْحَمَکُمْ وَ اِنْ عُدْتُّمْ عُدْنا وَ جَعَلْناجَهَنَّمَ لِلْکافِرینَ حَصیرا

امیداست پروردگارتان به شما رحم کند، هرگاه برگردیدمابازمی گردیم و جهنم را زندان سخت کافران قرار دادیم .

« حَصیر » از ماده « حَصْر » به معنی حبس است و به هر نقطه ای که راه خروج ندارد ، حصیر گفته می شود و اگر حصیر را هم حصیر می گویند به خاطر آن است که قسمت های

مختلف آن به هم بافته و محصور شده است .

9 اِنَّ هذَا الْقُرْانَ یَهْدی لِلَّتی هِیَ اَقْوَمُ وَ یُبَشِّرُ الْمُؤْمِنینَ الَّذینَ یَعْمَلُونَ الصّالِحاتِ اَنَّ لَهُمْ اَجْرا کَبیرا

این قرآن به راهی هدایت می کند که مستقیم ترین راه ها است و به مؤمنانی که عمل صالح انجام می دهند بشارت می دهد که برای آن ها پاداش بزرگی است .

مستقیم ترین راه خوشبختی

« اَقْوَمُ » از ماده « قیام » گرفته شده است و از آن جا که انسان به هنگامی که می خواهد فعالیت پی گیری انجام دهد قیام می کند و به کار می پردازد از این نظر قیام کنایه از حسن انجام امور و آمادگی برای فعالیت آمده است ، ضمناً « استقامت » که از همین ماده گرفته شده است و « قَیِّم » که آن هم از این ماده است به معنی صاف و مستقیم و ثابت و پابرجااست.

واز آن جا که « اَقْوَمُ » صیغه « افعل تفضیل » است به معنی صاف تر و مستقیم تر و پابرجاتر می آید و به این ترتیب ، مفهوم آیه فوق چنین است که « قرآن به طریقه ای که مستقیم ترین

و صاف ترین و پابرجاترین طرف است دعوت می کند » .

صاف و مستقیم از نظر عقایدی که عرضه می کند ، عقایدی روشن ، قابل درک خالی از هرگونه ابهام و خرافات ، عقایدی که دعوت به عمل دارد ، نیروهای انسانی را بسیج می کند

و میان انسان و قوانین عالم طبیعت هماهنگی برقرار می سازد . آری قرآن هدایت به طریقه و روشی می کند که در تمام زمینه ها صاف ترین و مستقیم ترین و ثابت ترین طریقه است .

« بِشارَت » در اصل از « بَشَرَة » به معنی « صورت » گرفته شده و هرگونه خبری را که در صورت انسان اثر بگذارد او را مسرور یا غم آلود کند شامل می شود .

تعبیر به بشارت در مورد مؤمنان دلیلش روشن است ، ولی در مورد افراد بی ایمان و طغیانگر در حقیقت یک نوع استهزاء است و یا بشارتی است برای مؤمنان که دشمنانشان به چنین سرنوشتی گرفتار می شوند .

10 وَ اَنَّ الَّذینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالاْخِرَةِ اَعْتَدْنا لَهُمْ عَذابااَلیما

و این که آن ها به قیامت ایمان نمی آورند عذاب دردناکی برایشان آماده ساخته ایم .

11 وَ یَدْعُ الاِْنْسانُ بِالشَّرِّ دُعاءَهُ بِالْخَیْرِ وَ کانَ الاِْنْسانُ عَجُولاً

و انسان ( بر اثر شتابزدگی ) بدی ها را طلب می کند آن گونه که نیکی ها را می طلبد و انسان همواره عجول است .

« دُعا » در این جا معنی وسیعی دارد که هرگونه طلب و خواستن را شامل می شود ، اعم از این که با زبان بخواهد و یا عملاً برای بدست آوردن چیزی بپاخیزد و تلاش و کوشش کند .

در حقیقت عجول بودن انسان برای کسب منافع بیشتر و شتابزدگی او در تحصیل خیر و منفعت سبب می شود که تمام جوانب مسایل را مورد بررسی قرارندهد و چه بسیار که با این عجله ، نتواند خیر واقعی خود را تشخیص دهد ، بلکه هوی و هوس های سرکش چهره حقیقت را در نظرش دگرگون سازد و به دنبال شر برود .

و در این حال همان گونه که انسان، ازخداتقاضای نیکی می کند ، بر اثر سوءتشخیص خود، بدی ها را از او تقاضا می کند و همان گونه که برای نیکی تلاش می کند ، به دنبال شر و بدی

می رود و این بلای بزرگی است برای نوع انسان ها و مانع عجیبی است در طریق سعادت .

بنابراین تنها راه رسیدن به خیر و سعادت آن است که انسان در هرکار قدم می گذارد با نهایت دقت و هوشیاری و دور از هرگونه عجله و شتابزدگی تمام جوانب را بررسی کند و خود را در انتخاب راه از هرگونه پیش داوری و قضاوت های آمیخته با هوی و هوس برکنار دارد، ازخدا دراین راه یاری بطلبد تا راه خیر و سعادت را بیابد و در پرتگاه و بیراهه گام ننهد.

12 وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ وَ النَّهارَ ایَتَیْنِ فَمَحَوْنا ایَةَ اللَّیْلِ وَجَعَلْنا ایَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّکُمْ وَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنینَ وَالْحِسابَ وَ کُلَّ شَیْ ءٍ فَصَّلْناهُ تَفْصیلاً

ما شب و روز را دونشانه ( توحید و عظمت خود ) قرار دادیم سپس نشانه شب را محو کرده و نشان روز را روشنی بخش ساختیم، تا فضل پروردگار را ( در پرتو آن ) بطلبید ( و به تلاش زندگی برخیزید ) و عدد سال ها و حساب را بدانید و هرچیزی را به طور مشخص ( و آشکار ) بیان کردیم .

13 وَکُلَ اِنْسانٍ اَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فیعُنُقِه وَنُخْرِجُلَهُیَوْمَ الْقِیمَةِ کِتابا یَلْقیهُ مَنْشُورا

اعمال هرانسانی را به گردنش قرارداده ایم و روزقیامت کتابی برای او بیرون می آوریم که آن را در برابر خود گشوده می بیند .

« طائِرَ » به معنی پرنده است ، ولی در این جا اشاره به چیزی است که در میان عرب معمول بوده که به وسیله پرندگان ، فال نیک و بد می زدند و از چگونگی حرکت آن ها نتیجه گیری می کردند .

مثلاً اگر پرنده ای از طرف راست آن ها حرکت می کرد آن را به فال نیک می گرفتند و اگر از طرف چپ حرکت می کرد آن را به فال بد می گرفتند . لذا غالبا این کلمه به معنی فال بد زدن به کار می رود ، در حالی که « تَفَأُّل » بیشتر به فال نیک زدن گفته می شود .

در آیات قرآن نیز کرارا « تَطَیُّر » به معنی فال بد آمده است مانند : « وَ اِنْ تُصِبْهُمْ سَیِئَةٌ یَطَّیَّرُوا بِمُوسی وَ مَنْ مَعَهُ : هرگاه ناراحتی به فرعونیان می رسید آن را از شوم بودن وجود موسی (علیه السلام)و همراهانش می دانستند » ( 131 / اعراف ) .

در احادیث اسلامی می خوانیم که از « تَطَیُّر » نهی شده است و راه مبارزه با آن « تَوَکُّل بر خدا » معرفی گردیده است .

« طائِرَهُ » درآیه موردبحث ، نیز اشاره به همین معنی است ، یا به معنی « بخت و طالع » که قریب الافق با مسأله فال نیک و بداست می باشد .

قرآن در حقیقت می گوید : « فال نیک و بد و طالع سعد و نحس، چیزی جز اعمال شما نیست که به گردنتان آویخته است » . قرآن سپس اضافه می کند : « وَ نُخْرِجُ لَهُ یَوْمَ الْقِیمَةِ کِتابا یَلْقیهُ مَنْشُورا » .

روشن است که منظور از کتاب چیزی جز کارنامه عمل انسان نیست ، همان کارنامه ای که در این دنیا نیز وجود دارد و اعمال او در آن ثبت می شود ، منتها در این جا پوشیده و مکتوم است و در آن جا گشوده و باز .

تَفَأُّل و تَطَیُّر ( فال نیک و بد )

فال « نیک » و « بد » زدن در میان همه اقوام بوده و هست و به نظر می رسد سرچشمه آن ،

عدم دسترسی به واقعیات و ناآگاهی از علل واقعی حوادث بوده است و به هرحال ، بدون شک این دو ، اثر طبیعی ندارند ، ولی دارای اثر روانی هستند ، فال نیک امیدآفرین است درحالی که فال بد موجب یأس و نومیدی و ناتوانی می شود .

و از آن جا که اسلام ، همیشه از مسایل مثبت ، استقبال می کند ، از فال نیک نهی نکرده ، ولی فال بد را به شدت محکوم کرده است .

از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود : « اَلطَّیْرَةُ شِرْکٌ : فال بد زدن ( و آن را در برابر خدا در سرنوشت خویش مؤثر دانستن ) یک نوع شرک به خدا است » .

و در حدیث دیگری از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می خوانیم :

« اَمَّا الدّارُ فَشُؤْمُها ضَیْقُها وَ خُبْثُ جیرانِها : خانه شوم خانه تنگ و تاریک و خانه ای است که همسایگان بد داشته باشد » . ⁽¹⁾.

14 اِقْرَا کِتابَکَ کَفی بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسیباً

( این همان نامه اعمال او است ، به او می گوییم ) کتابت را بخوان کافی است که امروز خود حسابگر خود باشی .

یعنی آنقدر مسایل روشن و آشکار است و شواهد و مدارک زنده که جای گفتگو نیست و هرکس این نامه عمل را بنگرد می تواند قضاوت و داوری کند ، هرچند شخص « مجرم » باشد ، چراکه این نامه عمل مجموعه ای از آثار خود عمل است و یا نفس اعمال و به این ترتیب چیزی نیست که بتوان آن را حاشا کرد . آیا اگر من صدای خودم را از نوار ضبط صوت بشنوم ، یاعکس دقیق خود را به هنگام انجام یک عمل نیک یابد ببینم می توانم حاشا کنم ؟ کیفیت تشکیل نامه عمل در قیامت از این هم زنده تر و دقیق تر است .

15 مَنِ اهْتدی فَاِنَّما یَهْتَدی لِنَفْسِه وَ مَنْ ضَلَّ فَاِنَّمایَضِلُّ عَلَیْها وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ اُخْری وَ ما کُنّامُعَذِّبینَ حَتّی نَبْعَثَ رَسُولاً

هرکس هدایت شود برای خود هدایت یافته و آن کس که گمراه گردد به زیان خود

گمراه شده است ( و ضررش متوجه خود اواست ) و هیچ کس بارگناه دیگری را به دوش نمی کشد و ما هرگز (شخص یا قومی را) مجازات نخواهیم کرد مگرآن که پیامبری مبعوث می کنیم ( تا وظائفشان را بیان کند ) .

چهار اصل مهم اساسی در رابطه با مسأله حساب و جزای اعمال

« وِزْرَ » به معنی بار سنگین است و به معنی مسؤولیت نیز می آید ، چراکه آن هم یک بار سنگین معنوی بر دوش انسان محسوب می شود و اگر به وزیر ، وزیر گفته می شود به خاطر آن است که بار سنگینی از ناحیه رئیس دولت یا مردم بر دوش او گذارده شده است .

این قانون کلی که « هیچ کس بارگناه دیگری را به دوش نمی کشد » هیچ گونه منافاتی با آن چه در آیه 25 سوره نحل گذشت که می گوید : « گمراه کنندگان بار مسؤولیت کسانی را که گمراه کرده اند نیز بر دوش می کشند » ندارد .

زیرا آن ها به خاطر اقدام به گمراه ساختن دیگران ، همچون فاعل آن محسوب می شوند ، بنابراین در حقیقت این بارگناهان خودشان است که بردوش دارند و به تعبیر دیگر « سبب »

در این جا در حکم مباشر ( انجام دهنده کار ) است .

همچنین روایات متعددی که در زمینه سنت نیک و بد گذشت و مفهومش این بود که هرکس سنت نیک یا بدی بگذارد در پاداش و کیفر عاملین به آن ، شریک است ، نیز با آن چه در بالا گفتیم تضادی ندارد ، چرا که « سنّت گذار » در واقع از اجزای علت تامّه عمل است و شریک در فاعلیّت .

✓ 4 - سرانجام چهارمین حکم را به این صورت بیان می کند که « ما هیچ شخص و قومی را مجازات نخواهیم کرد مگر این که پیامبری را برای آن ها مبعوث کنیم » تا وظایفشان را کاملاً تشریح و اتمام حجت کند : « وَ ما کُنّا مُعَذِّبینَ حَتّی نَبْعَثَ رَسُولاً » .

در این که منظور از عذاب در این جا هر نوع عذاب دنیا و آخرت است یا خصوص عذاب استیصال ( یعنی مجازات های نابود کننده همچون طوفان نوح ) در میان مفسران گفتگو است ، ولی بدون شک ظاهر آیه مطلق است و هر نوع عذاب را شامل می شود .

اصل برائت و آیه « ما کُنّا مُعَذِّبینَ ... »

در علم اصول در مباحث « برائت » به آیه فوق استدلال شده است ، زیرا حدّاقل مفهوم آیه این است که در مسایلی که عقل قادر به درک آن نیست ، خداوند بدون بعث رسولان یعنی بیان احکام و وظایف ، کسی را مجازات نمی کند و این دلیل بر نفی مجازات و عقاب در موارد عدم بیان است و اصل برائت نیز چیزی جز این نمی گوید که « عقاب بدون بیان » صحیح نیست .

16 وَ اِذا اَرَدْنا اَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً اَمَرْنا مُتْرَفیها فَفَسَقُوا فیها فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْناها تَدْمیراً

و هنگامی که بخواهیم شهر و دیاری را هلاک کنیم نخست اوامر خود را برای « مترفین » آن ها ( ثروتمندان مست شهوت ) بیان می داریم سپس هنگامی که به مخالفت برخاستند و استحقاق مجازات یافتند آن ها را شدیداً درهم می کوبیم .

مراحل چهارگانه مجازات الهی

« مُتْرَفین » از ماده « تُرْفَة » به معنی نعمت فراوان است یعنی متنعمین و ثروتمندان از خدا بی خبر .

« قَوْل » گرچه معنی وسیعی دارد ولی در این گونه موارد به معنی فرمان عذاب است .

« دَمَّرْنا » و « تَدْمیر » از ماده « دَمار »به معنی هلاکت است .

خداوند هرگز قبل از اتمام حجت و بیان دستورهایش کسی را مؤاخذه و مجازات نمی کند ، بلکه نخست به بیان فرمان هایش می پردازد ، اگر مردم از در اطاعت وارد شدند و آن ها را پذیرا گشتند چه بهتر که سعادت دنیا و آخرتشان در آن است و اگر به فسق و مخالفت برخاستند و همه را زیرپاگذاشتند این جا است که فرمان عذاب درباره آن ها تحقق می پذیرد و به دنبال آن هلاکت است .

اگر درست در آیه دقت کنیم ، چهارمرحله مشخص برای این برنامه بیان شده است :

✓ 1 - مرحله اوامر ( و نواهی ) .

✓ 2 - مرحله فسق و مخالفت .

✓ 3 - مرحله استحقاق مجازات .

✓ 4 - مرحله هلاکت .

و همه این این مراحل بافاء تفریع به یکدیگر عطف شده اند .

در پاسخ به این سؤال که چرا مور خطاب آیه « مترفین » می باشند ، توجه به یک نکته راه گشا است و آن این که در بسیاری از جوامع ( منظور جامعه های ناسالم است ) مترفین ، سردمداران اجتماع هستند و دیگران تابع و پیرو آن ها .

به علاوه در این تعبیر اشاره به نکته دیگری نیز هست و آن این که سرچشمه غالب مفاسد اجتماعی نیز ثروتمندان از خدا بی خبر هستند که در ناز و نعمت و عیش و هوس غرق هستند و هر نغمه اصلاحی و انسانی و اخلاقی در گوش آن ها ناهنجار است ، به همین دلیل همیشه در صف اول در مقابل پیامبران ایستاده بودند و دعوت آن ها را که به نفع عدل و داد و حمایت از مستضعفان بوده همیشه بر ضد خود می دیدند .

روی این جهات از آن ها بالخصوص یادشده است چرا که ریشه اصلی فساد همین گروه هستند.

17 وَ کَمْ اَهْلَکْنامِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ وَ کَفی بِرَبِّکَ بِذُنُوبِ عِبادِه خَبیرا بَصیرا

چه بسیار مردمی که در قرون بعد از نوح زندگی می کردند( و طبق همین سنت ) آن ها را هلاک کردیم و کافی است که پروردگارتازگناهان بندگانش آگاه و نسبت برآن بینااست.

« قُرُون » جمع « قَرْن » به معنی جمعیتی است که در عصر واحدی زندگی می کنند و سپس به مجموع یک عصراطلاق شده است .

و این که مخصوصاً روی «قرون بعدازنوح» تکیه شده،ممکن است به خاطرآن باشد که زندگی انسان ها قبل از نوح بسیار ساده بود و این همه اختلافات مخصوصاً تقسیم جوامع به « مترف » و « مستضعف » کمتر وجود داشت و به همین دلیل کمتر گرفتار مجازات های الهی شدند .

18 مَنْ کانَ یُریدُ الْعاجِلَةَ عَجَّلْنا لهُ فیها ما نَشاءُ لِمَنْ نُریدُ ثُمَّ جَعَلْنا لَهُ جَهَنَّمَ

یَصْلیها مَذْمُوما مَدْحُوراً

آن کس که (تنها) زندگی زودگذر (دنیای مادی) را می طلبدآن مقدار ازآن را که بخواهیم

و به هرکس اراده کنیم می دهیم ، سپس دوزخ را برای او قرار خواهیم داد که در آتش سوزانش می سوزد در حالی که مذموم و رانده ( درگاه خدا ) است .

خطوط زندگی طلبان دنیا و آخرت

« عاجِلَه » به معنی نعمت های زودگذر یا دنیای زودگذر است .

« یَصْلی » از ماده « صَلْی » به معنی آتش افروختن و به آتش سوختن است و منظور در این جا همان معنی دوم می باشد .

قابل توجه این که نمی گوید هرکس به دنبال دنیا برود ، به هرچه بخواهد می رسد بلکه دو قید برای آن قایل می شود ، اول این که تنها بخشی از آن چه را می خواهد به آن می رسد ، همان مقداری را که ما بخواهیم « ما نَشاءُ » .

دیگر این که همه افراد به همین مقدار نیز نمی رسند ، بلکه تنها گروهی از آن ها به بخشی از متاع دنیا خواهند رسید ، آن ها که بخواهیم « لِمَنْ نُریدُ » .

و به این ترتیب نه همه دنیا پرستان به دنیا می رسند و نه آن ها که می رسند به همه آن چه

می خواهند می رسند ، زندگی روزمره نیز این محدودیت را به وضوح به ما نشان می دهد ، چه بسیارند کسانی که شب و روز می دوند و به جایی نمی رسند و چه بسیار کسانی که آرزوهای دور و درازی در این دنیا دارند که تنها بخش کوچکی از آن را بدست می آورند و این هشداری است برای دنیاپرستان که اگر خیال کنید آخرت را به دنیا بفروشید به تمام هدفتان نایل می شوید ، اشتباه بزرگی کرده اید ، بلکه گاهی هیچ و گاه به کمی دسترسی پیدا می کنید .

و اصولاً دامنه آرزوهای انسان آن قدر گسترده است که با محدودیت جهان ماده قابل اشباع نیست ، تمام دنیا را به یک نفر بدهند ، بسیار می شود که اشباع نمی گردد .

اما آن ها که تلاش می کنند و به هیچ نمی رسند ، ممکن است به دلایل مختلفی باشد یا به خاطر آن است که هنوزامید بیداری و نجاتشان است و خدا به آن ها محبت می کند و یا به خاطر آن است که اگر به جایی برسند آن چنان طغیان می کنندکه عرصه را بر خلق خدا تنگ می نمایند.

قابل توجه این که کیفر این گروه ، ضمن این که آتش جهنم شمرده شده است ، بادوتعبیر « مَذْمُوم » و « مَدْحُور » تأکید گردیده، که اولی به معنی مورد سرزنش و نکوهش قرار گرفتن و

دومی به معنی دور ماندن از رحمت خدا است .

در حقیقت آتش دوزخ ، کیفر جسمانی آن ها است و مذموم و مدحور بودن کیفر روحانی آن ها، چراکه معاد هم جسمانی است و هم روحانی و کیفر پاداش آن نیز در هر دو جنبه است .

19 وَ مَنْ اَرادَالاْخِرَةَ وَ سَعی لَها سَعْیَها وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَاوُلئِکَ کانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُورا

و آن کس که سرای آخرت را بطلبد و سعی و کوشش خود را برای آن انجام دهد ، در حالی که ایمان داشته باشد ، سعی و تلاش او ( از سوی خدا ) پاداش داده خواهد شد.

شرایط سه گانه رسیدن به سعادت جاویدان

بنابراین برای رسیدن به سعادت جاویدان سه امر اساسی شرط است :

✓ 1 - اراده انسان آن هم اراده ای که تعلق به حیات ابدی گیرد و به لذات زودگذر و نعمت های ناپایدار و هدف های صرفا مادی تعلق نگیرد ، همتی والا و روحیه ای عالی پشت بند آن باشد که او را از پذیرفتن هرگونه رنگ تعلق و وابستگی آزاد سازد .

✓ 2 - این اراده به صورت ضعیف و ناتوان در محیط فکر و اندیشه و روح نباشد بلکه

تمام ذرات وجود انسان را به حرکت وادارد و آخرین سعی و تلاش خود را دراین به کاربندد (توجه داشته باشیدکه کلمه " سَعْیَها " که به عنوان تأکید ذکرشده نشان می دهد او آخرین ، سعی و تلاش و کوشش را که برای رسیدن آخرت لازم است انجام می دهد و چیزی فروگذارنمی کند).

✓ 3 - همه این ها توأم با « ایمان » باشد ، ایمانی ثابت و استوار ، چرا که تصمیم و تلاش هنگامی به ثمر می رسد که از انگیزه صحیحی ، سرچشمه گیرد و آن انگیزه چیزی جز ایمان به خدا نمی تواند باشد .

20 کُلاًّ نُمِدُّ هؤُلاءِ وَ هؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّکَ وَ ما کانَ عَطاءُرَبِّکَ مَحْظُوراً

هریک ازاین دوگروه را ازعطای پروردگارت بهره و کمک می دهیم و عطای پروردگارت هرگز از کسی منع نشده است .

امدادهای الهی

« نُمِدُّ » از ماده « امداد » به معنی کمک رساندن و افزودن است، راغب در کتاب مفردات می گوید : کلمه امداد غالبا در مورد کمک های مفید و مؤثر به کار برده

می شود و کلمه « مَدّ » در موارد مکروه و ناپسند .

خداوند بخشی از نعمت هایش را در اختیار همگان می گذارد و نیکان و بدان همگی از آن استفاده می کنند ، این اشاره به آن بخش از نعمت ها است که ادامه حیات ، متوقف بر آن است و بدون آن نمی تواند یک انتخابگر باشد .

21 اُنْظُرْکَیْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلی بَعْضٍ وَ لَلاْخِرَةُ اَکْبَرُ دَرَجاتٍ وَ اَکْبَرُ تَفْضیلاً

ببین چگونه بعضی را ( در دنیا به خاطر تلاششان ) بر بعضی دیگر برتری بخشیده ایم ، درجات آخرت و برتری هایش ازاین هم بیشتر است .

ممکن است گفته شود افرادی را در این جهان می بینیم که بدون تلاش و کوشش بهره های وسیع می گیرند ، ولی بدون شک این ها موارد استثنایی است و نمی توان در برابر اصل کلی تلاش و کوشش و رابطه آن با میزان موفقیت به آن اعتنایی کرد و این گونه بهره گیری های انحرافی منافات با آن اصل کلی ندارد .

ضمناً باید توجه داشت که منظور از تلاش و کوشش تنها کمیت آن نیست ، گاه می شود

تلاش کم با کمیت عالی اثرش بسیار بیشتر از تلاش فراوان با کیفیت پایین باشد .

22 لا تَجْعَلْ مَعَ اللّهِ اِلها اخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُوما مَخْذُولاً

و با « اللّه » معبود دیگری قرار مده که ضعیف و مذموم وبی یار و یاور خواهی شد .

انتخاب کلمه « قعود » ( نشستن ) در این جا اشاره به ضعف و ناتوانی است ، زیرا در ادبیات عرب این کلمه کنایه از ضعف است .

از جمله بالا استفاده می شود که شرک سه اثر بسیار بد در وجود انسان می گذارد :

✓ 1 - شرک مایه ضعف و ناتوانی و زبونی و ذلت است درحالی که توحید عامل قیام و حرکت و سرفرازی است .

✓ 2 - شرک ، مایه مذمت و نکوهش است، چراکه یک خط روشن انحرافی است در برابر منطق عقل و کفرانی است آشکار در مقابل نعمت پروردگار و آن کس که تن به چنین انحرافی دهد درخور مذمت است .

✓ 3 - شرک سبب می شود که خداوند مشرک را به معبودهای ساختگیش واگذارد و

دست از حمایتش بردارد و از آن جا که معبودهای ساختگی نیز قادر بر حمایت کسی نیستند و خدا هم حمایتش را ازچنین کسان برداشته آن ها «مَخْذُول» یعنی بدون یار و یاورخواهند شد.

23 وَ قَضی رَبُّکَ اَلاّ تَعْبُدُوا اِلاّ اِیّاهُ وَ بِالْوالِدَیْنِ اِحْسانااِمّا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ اَحَدُهُما اَوْکِلاهُما فَلا تَقُلْ لَهُما اُفٍّ وَ لا تَنْهَرْ هُما وَ قُلْ لَهُما قَوْلاً کَریما

پروردگارت فرمان داده جز اورا نپرستید و به پدر و مادر نیکی کنید ، هرگاه یکی از آن ها یا هردو آن ها ، نزد تو ، به سن پیری برسند کمترین اهانتی به آن ها روا مدار و بر آن ها فریاد مزن و گفتار لطیف و سنجیده بزرگوارانه به آن ها بگو .

24 وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِ ارْحَمْهُما کَما رَبَّیانی صَغیراً

بال های تواضع خویش رادربرابرشان ازمحبت و لطف فرودآر و بگوپروردگارا همان گونه که آن ها مرا در کوچکی تربیت کردند مشمول رحمتشان قرار ده .

توحید و نیکی به پدر و مادر سرآغاز یک رشته احکام مهم اسلامی

« قَضاء » مفهوم مؤکّدتری از « امر » دارد و امر و فرمان قطعی و محکم و پایان دادن به

چیزی را می رساند و این نخستین تأکید در این مسأله است .

مطلق بودن « احسان » که هرگونه نیکی را دربرمی گیرد و همچنین ، « والدین » که مسلمان و کافر را شامل می شود ، تأکید دیگری در این جمله است .

دقت فوق العاده در احترام به پدر و مادر

در حقیقت در دو آیه ای که گذشت ، قسمتی از ریزه کاری های برخورد مؤدبانه و فوق العاده احترام آمیز فرزندان را نسبت به پدران ومادران بازگو می کند:

✓ 1 - از یک سو انگشت روی حالات پیری آن ها که در آن موقع از همیشه نیازمندتر به حمایت و محبت و احترام هستندگذارده، می گوید: کمترین سخن اهانت آمیزرا به آن هامگو.

آن ها ممکن است بر اثر کهولت به جایی برسند که نتوانند بدون کمک دیگری حرکت کنند و از جابرخیزند و حتی ممکن است قادر به دفع آلودگی از خود نباشند ، در این مواقع آزمایش بزرگ فرزندان شروع می شود .

آیا وجود چنین پدر و مادری را مایه رحمت می دانند و یا بلا و مصیبت و عذاب .

✓ 2 - از سوی دیگر قرآن می گوید : در این هنگام به آن ها اف مگو ، یعنی اظهار ناراحتی و ابراز تنفر مکن و باز اضافهمی کند با صدای بلند و اهانت آمیز و داد و فریاد با

آن ها سخن مگو و باز تأکید می کند که با قول کریم و گفتار بزرگوارانه با آن ها سخن بگو که همه آن ها نهایت ادب در سخن را می رساند که زبان کلید قلب است .

✓ 3 - از سوی دیگر دستور به تواضع و فروتنی می دهد ، تواضعی که نشان دهنده محبت و علاقه باشد و نه چیز دیگر .

✓ 4 - سرانجام می گوید : حتی موقعی که روبه سوی درگاه خدا می آوری پدر و مادر را ( چه در حیات و چه در ممات ) فراموش مکن و تقاضای رحمت پروردگار برای آن ها بنما .

25 رَبُّکُمْ اَعْلَمُ بِما فی نُفُوسِکُمْ اِنْ تَکُونُوا صالِحینَ فَاِنَّهُ کانَ لِلاَوّبینَ غَفُوراً

پروردگار شمااز درون دل های شما آگاه است ( اگر لغزشی دراین زمینه داشتید و جبران کردید شما را عفو می کند چراکه ) هرگاه صالح باشید او توبه کنندگان را می بخشد.

« اَوّاب » ازماده « اَوْب » به بازگشت توأم با اراده را می گویند ، درحالی که « رجوع » هم به

بازگشت با اراده گفته می شود و هم بی اراده ، به همین دلیل به « تَوْبَة » « اَوْبَة » گفته می شود ، چون در حقیقت توبه بازگشت توأم با اراده به سوی خدا است .

و از آن جا که « اَوّاب » صیغه مبالغه است به کسی گفته می شود که هرلحظه از او خطایی سرزند به سوی پروردگار بازمی گردد .

بنابراین اگر بدون قصد طغیان و سرکشی در برابر فرمان خدا لغزشی در زمینه احترام و نیکی به پدر و مادر از شما سرزند و بلافاصله پشیمان شدید و در مقام جبران برآیید مسلماً مشمول عفو خدا خواهید شد .

26 وَ اتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ وَالْمِسْکینَ وَ ابْنَ السَّبیلِ وَ لاتُبَذِّرْ تَبْذیرا

و حق نزدیکان را بپرداز و ( همچنین ) مستمند و وامانده در راه را و هرگز اسراف و تبذیر مکن .

« تَبْذیر » در اصل از ماده « بذر » و به معنی پاشیدن دانه می آید ، منتها این کلمه مخصوص مواردی است که انسان اموال خود را به صورت غیرمنطقی و فساد ، مصرف

می کند و معادل آن در فارسی امروز « ریخت و پاش » است .

و به تعبیر دیگر تبذیر آن است که مال در غیر موردش مصرف شود هرچند کم باشد و اگر در موردش صرف شود تبذیر نیست هرچند زیاد باشد .

چنان که در تفسیر عیاشی از امام صادق (علیه السلام)می خوانیم که در ذیل این آیه در پاسخ سؤال کننده ای فرمود : « مَنْ اَنْفَقَ شَیْئا فی غَیْرِ طاعَةِ اللّهِ فَهُوَ مُبَذِّرٌ وَ مَنْ اَنْفَقَ فی سَبیلِ اللّهِ فَهُوَ مُقْتَصِدٌ : کسی که در غیر راه اطاعت فرمان خدا مالی انفاق کند ، تبذیر کننده است و کسی که در راه خدا انفاق کند میانه رو است » .

دقت در مسأله اسراف و تبذیر تا آن حد است که در حدیثی می خوانیم پیامبر صلی الله علیه و آله از راهی عبور می کرد، یکی از یارانش بنام سعد مشغول وضو گرفتن بود و آب زیادمی ریخت ، فرمود : « چرا اسراف می کنی ای سعد » ، عرض کرد : « آیا در آب وضو نیز اسراف است ؟ » فرمود :

« نَعَمْ وَ اِنْ کُنْتَ عَلی نَهْرٍ جارٍ : آری هر چند در کنار نهر جاری باشی » .⁽¹⁾

منظور از ذی القربی در این جا چه کسانی هستند ؟

کلمه « ذی القربی » به معنی بستگان و نزدیکان است و در این که منظور از آن در این جا معنی عام است یا خاص درمیان مفسران بحث است .

✓ 1 - بعضی معتقدند مخاطب ، همه مؤمنان و مسلمانان هستند و منظور پرداختن حق خویشاوندان به آن ها است .

✓ 2 - بعضی دیگر می گویند مخاطب پیامبر صلی الله علیه و آله است و منظور پرداختن حق بستگان پیامبر صلی الله علیه و آله به آن ها است ، مانند خمس غنایم و سایر اشیایی که خمس به آن ها تعلق می گیرد و به طورکلی حقوقشان در بیت المال .

لذا در روایات متعددی که از طرق شیعه و اهل تسنن نقل شده می خوانیم که به هنگام

نزول آیه فوق ، پیامبر صلی الله علیه و آله فاطمه علیهاالسلام را خواند و سرزمین « فدک » را به او بخشید .

فدک زمین آباد و محصول خیزی در نزدیکی خیبر بود و از مدینه حدود 140 کیلومتر فاصله داشت و بعد از خیبر ، نقطه اتکاء یهودیان در حجاز به شمار می رفت ( به کتاب مَراصِدُ الاِْطِّلاعِ ماده فدک مراجعه شود ) .

بعد از آن که یهودیان این منطقه بدون جنگ تسلیم شدند پیامبر صلی الله علیه و آله این سرزمین را طبق تواریخ و اسناد معتبر به فاطمه علیهاالسلام بخشید ، اما بعد از رحلت آن حضرت ، مخالفان آن را غصب نمودند و سالیان دراز به صورت یکحربه سیاسی در دست آن ها بودامابعضی از خلفا اقدام به تحویل آن به فرزندان فاطمه علیهاالسلام نمودند.

در حدیثی که از منابع اهل تسنن از ابوسعید خدری صحابه معروف پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده می خوانیم : « لَمّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعالی وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ اَعْطی رَسُولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فاطِمَةً فَدَکا:

هنگامی که آیه و آتِ ذَاالْقُرْبی حَقَّهُ نازل شد پیامبر صلی الله علیه و آله سرزمین فدک را به فاطمه علیهاالسلام داد » .⁽¹⁾

از بعضی از روایات استفاده می شود که حتی امام سجاد (علیه السلام)به هنگام اسارت در شام با همین آیه به شامیان استدلال فرمود و گفت : منظور از آیه « وَ اتِ ذَاالْقُرْبی حَقَّهُ : ماییم که خدا به پیامبرش دستور داده که حق ما ادا شود ( و این چنین شما شامیان همه این حقوق را ضایع کردید ) » .

ولی این دو تفسیر با هم منافات ندارد ، همه موظف هستند حق ذی القربی رابپردازند پیامبر صلی الله علیه و آله هم که رهبر جامعه اسلامی است موظف است به اینوظیفه الهی عمل کند ، در حقیقت اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله از روشن ترین مصداق های ذی القربی و شخص پیامبر صلی الله علیه و آله از روشن ترین افراد مخاطب به این آیه است .

به همین دلیل پیامبر صلی الله علیه و آله حق ذی القربی را که خمس و همچنین فدک و مانند آن بود به آن ها بخشید ، چرا که گرفتن زکات که در واقع از اموال عمومی محسوب .

می شد برای آن ها ممنوع بود .

27 اِنَ الْمُبَذِّرینَ کانُوا اِخْوانَ الشَّیاطینِ وَ کانَ الشَّیْطانُ لِرَبِّه کَفُورا

چرا که تبذیرکنندگان برادران شیطانند و شیطان کفران( نعمت های ) پروردگارش کرد .

این که تبذیرکنندگان برادران شیطان هستند ، به خاطر آن است که آن ها نیز نعمت های خداداد را کفران می کنند و در غیر مورد قابل استفاده صرف می نمایند .

اما این که شیطان ، کفران نعمت های پروردگار را کرد روشن است ، زیرا خداوند نیرو و توان و هوش و استعداد فوق العاده ای به او داده بود و او این همه نیروها را در غیرموردش یعنی در طریق اغوا و گمراهی مردم صرف کرد .

تعبیر به « اِخْوان » ( برادران ) یا به خاطر این است که اعمالشان هم ردیف و هماهنگ اعمال شیطان است ، همچون برادرانی که یکسان عمل می کنند و یا به خاطر آن است که قرین و همنشین شیطان در دوزخ هستند ، همان گونه که در آیه 39 از سوره زخرف بعد از آن که قرین بودن شیطان را با انسان های آلوده به طور کلی بیان می کند می فرماید : « وَ لَنْ

یَنْفَعَکُمُ الْیَوْمُ اِذْ ظَلَمْتُمْ اَنَّکُمْ فِی الْعَذابِ مُشْتَرِکُونَ : امروز اظهار برائت وتقاضای جدایی از شیطان سودمند به حال شما نیست چرا که همگی در عذاب مشترک هستید ».

واما این که « شیاطین » در این جا به صورت جمع ذکر شده ممکن است اشاره به چیزی باشد که از آیات سوره « زخرف » استفاده می شود که هر انسانی روی از یاد خدا برتابد، شیطانی برانگیخته می شود که قرین و همنشین او خواهد بود ، نه تنها در این جهان که در آن جهان نیز همراه او است « وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِالرَّحْمنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطانا فَهُوَ لَهُ قَرینٌ ... حَتّی اِذا جائَنا قالَ یالَیْتَ بَیْنی وَ بَیْنَکَ بُعْدَ الْمَشْرِقَیْنِ فَبِئْسَ الْقَرینُ » ( 36 و 38 / زخرف ) .

28 وَ اِمّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّکَ تَرْجُوهافَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَیْسُوراً

و هرگاه از آن ها (یعنی مستمندان) روی برتابی و انتظار رحمت پروردگارت را داشته باشی ( تا گشایشی در کارت پدید آید و به آن ها کمک کنی ) با گفتار نرم و آمیخته به لطف باآن ها سخن بگو .

« مَیْسُور » از ماده « یُسْر » به معنی راحت و آسان است و در این جا مفهوم وسیعی دارد

که هرگونه سخن نیک و برخورد با احترام و محبت را شامل می شود .

در روایات می خوانیم که بعد از نزول این آیه هنگامی که کسی چیزی از پیامبر صلی الله علیه و آله می خواست و حضرت چیزی نداشت که به او بدهد می فرمود : « یَرْزُقُنَا اللّهُ وَ اِیّاکُمْ مِنْ فَضْلِه : امیدوارم خدا ما و تو را از فضلش روزی دهد » .⁽¹⁾

در سنت های قدیمی ما به هنگام برخورد با سائل چنین بوده و هست که هنگامی که تقاضاکننده ای به درخانه می آمد و چیزی برای دادن موجود نبود به او می گفتند : « ببخش » ، اشاره به این که آمدن تو بر ما حقی ایجاد می کند و از نظر اخلاقی از ما چیزی طلبکار هستی و ما تقاضا داریم که این مطالبه اخلاقی خود را بر ما ببخشی چرا که چیزی که پاداش آن باشد موجود نداریم . .

29 وَلاتَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً اِلیعُنُقِکَ و لاتَبْسُطْهاکُلَ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَمَلُوما مَحْسُوراً

هرگز دستت را بر گردنت زنجیر مکن ( و ترک انفاق و بخشش منما ) و بیش از حد آن را مگشا تا مورد سرزنش قرار گیری و از کار فرومانی .

رعایت اعتدال در انفاق و بخشش

« تَقْعُد » که از ماده « قُعُود » به معنی نشستن و کنایه از توقف و از کارافتادن می باشد .

« مَحْسُور » ازماده «حَسْر» دراصل معنی کنار زدن لباس و برهنه ساختن قسمت زیر آن است.

و بعدا این مفهوم توسعه یافته و به هر شخص خسته و وامانده که از رسیدن به مقصد عاجزاست « مَحْسُور » یا « حَسیر » و « حاسِر » گفته می شود .

« حَسْرَة » به معنی غم و اندوه نیز از همین ماده گرفته شده ، چرا که این حالت به انسان معمولاً در مواقعی دست می دهد که نیروی جبران مشکلات و شکست ها را از دست داده ، گویی از توانایی و قدرت برهنه شده است .

همان گونه که « بسته بودن دست به گردن » کنایه از بخل است ، « گشودن دست ها به طور

کامل » آن چنان که از جمله « و لا تَبْسُطْها کُلَّ الْبَسْطِ» استفاده می شود کنایه از بذل و بخشش بی حساب است .

تعبیر به « مَلُوم » اشاره به این است که گاه بذل و بخشش زیاد نه تنها انسان را از فعالیت و ضروریات زندگی بازمی دارد بلکه زبان ملامت مردم را بر او می گشاید .

30 اِنَّ رَبَّکَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ وَ یَقْدِرُ اِنَّهُ کانَ بِعِبادِه خَبیرا بَصیراً

پروردگارت روزی رابرای هرکس بخواهد گشاده یا تنگ می دارد، او نسبت به بندگانش آگاه و بینا است .

در این جا این سؤال مطرح می شود که اصلاً چرا بعضی از مردم محروم و نیازمند و مسکین هستند که لازم باشد مابه آن ها انفاق کنیم آیا بهتر نبود خداوند خودش به آن ها هرچه لازم بود می داد تا نیازی نداشته باشند که ما به آن ها انفاق کنیم .

این اشاره به پاسخ همین سؤال است ، این یک آزمون برای شما است وگرنه برای او همه چیز ممکن است ، او می خواهد به این وسیله شما را تربیت کند و

روح سخاوت و فداکاری و از خودگذشتگی را در شما پرورش دهد .

به علاوه بسیاری از مردم اگر کاملاً بی نیاز شوند راه طغیان و سرکشی پیش می گیرند و صلاح آن ها این است که در حد معینی از روزی باشند ، حدی که نه موجب فقر گردد نه طغیان .

از همه این ها گذشته وسعت و تنگی رزق در افراد انسان ( بجز موارد استثنایی یعنی از کارافتادگان و معلولین ) بستگی به میزان تلاش و کوشش آن ها دارد و این که می فرماید خدا روزی را برای هرکس بخواهد تنگ و یا گشاده می دارد ، این خواستن هماهنگ با حکمت او است و حکمتش ایجاب می کند که هرکس تلاشش بیشتر باشد سهمش فزون تر و هرکس کمتر باشد محروم تر گردد .

31 وَ لاتَقْتُلُوااَوْلادَکُمْ خَشْیَةَ اِمْلاقٍنَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ اِیّاکُمْ اِنَّ قَتْلَهُمْ کانَ خِطْأً کَبیرا

و فرزندانتان را از ترس فقر به قتل نرسانید ، ما آن ها و شما را روزی می دهیم ، مسلماً قتل آن ها گناه بزرگی است .

شش حکم مهم اجتماعی

در تعقیب بخش های مختلفی از احکام اسلامی که در آیات گذشته آمد در آیات 31 تا 35 به بخش دیگری از این احکام پرداخته و شش حکم مهم را ضمن 5 آیه با عباراتی کوتاه

اما پرمعنی و دلنشین شرح می دهد .

نخست به یک عمل زشت جاهلی که از فجیع ترین گناهان بود اشاره کرده می گوید : « فرزندان خود را از ترس فقر به قتل نرسانید : وَ لا تَقْتُلُوا اَوْلادَکُمْ خَشْیَةَ اِمْلاقٍ...» .

از این آیه به خوبی استفاده می شود که وضع اقتصادی اعراب جاهلی آن قدر سخت و ناراحت کننده بوده که حتی گاهی فرزندان دلبند خود را از ترس عدم توانایی اقتصادی به قتل می رساندند .

در این که عرب جاهلی آیا فقط دختران را به زیر خاک پنهان می کرد و یا پسران را نیز از ترس فقر به قتل می رساند در میان مفسران گفتگو است .

بعضی معتقد هستند این ها همه اشاره به زنده به گور کردن دختران است که به دو دلیل

این کار را انجام می دادند یکی این که مبادا در آینده در جنگ ها به اسارت دشمنان درآیند نوامیس آنان به چنگال بیگانه بیفتد . دیگر این که فشار فقر و عدم توانایی بر تأمین هزینه زندگی آن ها سبب قتلشان می شد ، چرا که دختر در آن جامعه تولیدکننده نبود غالبا مصرف کننده محسوب می شد .

درست است که پسران نیز در آغاز عمر مصرف کننده بودند ولی عرب جاهلی همیشه به پسران به عنوان یک سرمایه مهم می نگریست و حاضر به از دست دادن آن ها نبود .

بعضی دیگر عقیده دارند که آن ها دو نوع قتل فرزند داشتند : نوعی که به پندار غلط خودشان به خاطر حفظ ناموس بود و این اختصاص به دختران داشت و نوعی دیگر که از ترس فقر صورت می گرفت و آن جنبه عمومی داشت و پسر و دختر در آن تفاوت نمی کرد .

ظاهر تعبیر آیه که ضمیرجمع مذکّر در آن به کار رفته « قَتْلَهُمْ » می تواند دلیلی بر این نظر بوده باشد ، زیرا اطلاق جمع مذکر به پسر و دختر به طور مجموع از نظر ادبیات عرب

ممکن است ولی برای خصوص دختران بعید به نظر می رسد .

اما این که گفته شد پسران قادر بر تولید بودند و سرمایه ای محسوب می شدند کاملاً صحیح است ، ولی این در صورتی است که توانایی بر هزینه آن ها در کوتاه مدت داشته باشند ، درحالی که گاهی آن قدر در فشار بودند که حتی توانایی بر اداره زندگی آن ها درکوتاه مدت هم نداشتند ( و به همین دلیل تفسیر دوم صحیح تر به نظر می رسد ) .

به هرحال این یک توهم بیش نبود که روزی دهنده فرزندان پدر و مادر هستند ، خداوند اعلام می کند که این پندار شیطانی را از سر بدر کنند و به تلاش و کوشش هرچه بیشتر برخیزند ، خدا هم کمک نموده ، زندگی آن ها را اداره می کند .

ضمناً باید توجه داشت که جمله « کانَ خِطْأً کَبیرا » با توجه به این که « کانَ » فعل ماضی است اشاره و تأکید بر این موضوع است که قتل فرزندان گناهی است بزرگ که از قدیم در میان انسان ها شناخته شده و زشتی آن در اعماق فطرت جای دارد ، لذا مخصوص به عصر و زمانی نیست .

32 وَ لا تَقْرَبُوا الزِّنی اِنَّهُ کانَ فاحِشَةً وَ ساءَ سَبیلاً

و نزدیک زنا نشوید که کار بسیار زشت و بدراهی است .

گناه بزرگ دیگری که آیه بعد به آن اشاره می کند مسأله زنا و عمل منافی عفت است .

در این بیان کوتاه به سه نکته اشاره شده است .

نمی گوید زنانکنید ، بلکه می گوید به این عمل شرم آور نزدیک نشوید ، این تعبیر علاوه بر تأکیدی که در عمق آن نسبت به خود این عمل نهفته شده ، اشاره لطیفی به این است که آلودگی به زنا غالبا مقدماتی دارد که انسان را تدریجا به آن نزدیک می کند ، چشم چرانی یکی از مقدمات آن است ، برهنگی و بی حجابی مقدمه دیگر ، کتاب های بدآموز و « فیلم های آلوده » و « نشریات فاسد » و « کانون های فساد » هریک مقدمه ای برای این کار محسوب می شود .

همچنین خلوت با اجنبیه ( یعنی بودن مرد و زن نامحرم دریک مکان خالی و تنها ) عامل وسوسه انگیز دیگری است .

بالاخره ترک ازدواج برای جوانان و سخت گیری های بی دلیل طرفین در این زمینه ، همه از عوامل « قرب به زنا » است که در آیه فوق با یک جمله کوتاه همه آن ها را نهی می کند و در روایات اسلامی نیز هرکدام جداگانه مورد نهی قرار گرفته است .

33 وَ لاتَقْتُلُواالنَّفْسَ الَّتی حَرَّمَ اللّهُ اِلاّ بِالْحَقِّ وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوما فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِیِّه سُلْطانا فَلا یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ اِنَّهُ کانَ مَنْصُوراً

و کسی را که خداوند خونش را حرام شمرده به قتل نرسانید ،جز به حق و آن کس که مظلوم کشته شده برای ولیّش سلطه ( حق قصاص ) قرار دادیم ، اما در قتل اسراف نکند ، چرا که او مورد حمایت است .

حکم دیگر که این آیه به آن اشاره می کند احترام خون انسان ها و حرمت شدید قتل نفس است.

احترام خون انسان ها و حرمت قتل نفس از مسایلی است که همه شرایع آسمانی و قوانین بشری در آن متفق هستند و آن را یکی از بزرگ ترین گناهان می شمرند ، ولی اسلام اهمیت بیشتری به این مسأله داده است تا آن جا که قتل یک انسان را همانند کشتن همه

انسان ها شمرده است : « مَنْ قَتَلَ نَفْسا بِغَیْرِ نَفْسٍ اَوْ فَسادٍفِی الاَرْضِ فَکَاَنَّما قَتَلَ النّاسَ جَمیعا » ( 32 / مائده ) .

و حتی از بعضی از آیات قرآن چنین استفاده می شود که مجازات خلود در آتش که مخصوص کفار است برای قاتل تعیین شده است ، این تعبیر دلیل آن باشد که افرادی که دستشان به خون بی گناهان آلوده می شود با ایمان از دنیا نخواهند رفت : « وَ مَنْ یَقْتُلْ مُؤْمِنا مُتَعَمِّدا فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِدا فیها » ( 93 / نساء ) .

ولی درست به همین دلیل مواردی پیش می آید که احترام خون برداشته می شود و این در مورد کسانی است که مرتکب قتل و یا گناهی همانند آن شده اند ، لذا در آیه فوق بعد از ذکر یک اصل کلی در زمینه حرمت قتل نفس بلافاصله باجمله « اِلاّ بِالْحَقِّ » این گونه افراد را استثناء می کند .

در حدیث معروفی از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله می خوانیم : « خون هیچ مسلمان که شهادت به وحدانیت خدا و نبوت پیامبر اسلام می دهد حلال نیست مگر سه گروه : قاتل ، زانی

محصن و آن کس که دین خود را رها کند و از جماعت مسلمین بیرون رود » . ⁽¹⁾

قتل مرتد ( فراز سوم حدیث بالا ) جلو هرج و مرج را در جامعه اسلامی می گیرد ، این حکم یک حکم سیاسی برای حفظ نظام اجتماعی در مقابل اموری است که نه تنها امنیت اجتماعی بلکه اصل نظام اسلام را تهدید می کند .

اصولاً اسلام کسی را مجبور به پذیرش این آیین نمی کند ، بلکه برخورد آن با پیروان آیین های دیگر تنها یک برخورد منطقی توأم با بحث آزاد است ، ولی اگر کسی اسلام را با میل خود پذیرفت و جزء جامعه اسلامی شد و طبعا از اسرار مسلمین آگاه گردید ، سپس تصمیم گرفت از این آیین بازگردد و عملاً اساس نظام را تضعیف کند و تزلزل در ارکان جامعه اسلامی ایجاد نماید مسلماً این کار قابل تحمل نیست و با شرایطی که در فقه .

اسلامی آمده است حکم آن اعدام است .⁽¹⁾

البته احترام به خون انسان ها در اسلام مخصوص مسلمان ها نیست ، بلکه غیر مسلمانانی که با مسلمین سرجنگ ندارند و در یک زندگی مسالمت آمیز با آن ها به سرمی برند ، جان و مال و ناموسشان محفوظ است و تجاوز به آن حرام و ممنوع .

ضمناً در ارتباط با فراز پایانی آیه باید گفت : مسأله رعایت عدالت حتی در مورد قاتلان در آن حد و پایه است که در وصایای امیر مؤمنان (علیه السلام) می خوانیم که فرمود :

« ای فرزندان عبدالمطلب مبادا بعد از شهادت من در خون مسلمانان غوطه ور شوید و بگویید امیرمؤمنان کشته شد و به بهانه آن خون هایی بریزید ، آگاه باشید تنها قاتل من ( عبدالرحمن بن ملجم مرادی ) کشته خواهد شد ، درست دقت کنید هنگامی که من از این ضربه ای که او بر من زده است شهید شوم تنها یک ضربه کاری براو .

بزنید و بعد از کشتنش بدن او را مثله نکنید ».⁽¹⁾

34 وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْیَتیمِ اِلاّ بِالَّتی هِیَ اَحْسَنُ حَتّی یَبْلُغَ اَشُدَّهُ وَ اَوْفُوا بِالْعَهْدِ اِنَّ الْعَهْدَ کانَ مَسْؤُلاً

و به مال یتیم، جز به طریقی که بهترین طریق است ، نزدیک نشوید تا به سرحد بلوغ برسد و به عهد ( خود ) وفا کنید که از عهد سؤال می شود .

« اَشُدَّ » از ماده « شَدّ » به معنی « گروه محکم » است ، سپس توسعه یافته و به هرگونه استحکام جسمانی و روحانی گفته شده است و منظور از « اَشُدّ » در این جا رسیدن به حد بلوغ است ، ولی بلوغ جسمانی در این جا کافی نیست ، بلکه باید بلوغ فکری و اقتصادی نیز باشد ، به گونه ای که یتیم بتواند اموال خود را حفظ و نگهداری کند و انتخاب این تعبیر برای همین منظور است که البته باید از طریق آزمایش قطعی مشخص گردد . .

این آیه چهارمین و پنجمین دستور از سلسله احکام را شرح می دهد نخست به اهمیت حفظ مال یتیمان پرداخته است .

می گوید نه تنها اموال یتیمان را نخورید بلکه حتی حریم آن را کاملاً محترم بشمارید .

ولی از آن جا که ممکن است این دستور دستاویزی گرددبرای افراد ناآگاه که تنها به جنبه های منفی می نگرند و سبب شود که اموال یتیمان را بدون سرپرست بگذارند و به دست حوادث بسپارند ، لذا بلافاصله استثناء روشنی برای این حکم ذکر کرده می گوید :

« مگر به طریقی که بهترین طرق است : اِلاّ بِالَّتی هِیَ اَحْسَنُ » .

طبق این تعبیر جامع و رسا ، هرگونه تصرفی در اموال یتیمان که به منظور حفظ ، اصلاح ، تکثیر و اضافه بوده باشد و جهات لازم برای پیشگیری از هدر رفتن این اموال در نظر گرفته شود مجاز است ، بلکه خدمتی است آشکار به یتیمان که قادر بر حفظ مصالح خویشتن نیستند .

البته این وضع تا زمانی ادامه دارد که به حدّ رشد فکری و اقتصادی برسد آن گونه که قرآن

در ادامه آیه مورد بحث از آن یاد می کند : « تا زمانی که به حد قدرت برسد : حَتّی یَبْلُغَ اَشُدَّهُ » .

سپس به مسأله وفای به عهد پرداخته می گوید : « وَ اَوْفُوا بِالْعَهْدِ اِنَّ الْعَهْدِ کانَ مَسْؤلاً » .

عهد و پیمان معنی وسیعی دارد که هم شامل عهدهای خصوصی در میان افراد در رابطه با مسایل اقتصادی و کسب و کار و زناشویی و امثال آن می گردد و هم شامل عهد و پیمان هایی که در میان ملت ها و حکومت ها برقرار می گردد و از آن بالاتر شامل پیمان های الهی و رهبران آسمانی نسبت به امت ها و امت ها نسبت به آن ها می شود .⁽¹⁾

35 وَ اَوْفُواالْکَیْلَ اِذاکِلْتُمْ وَ زِنُوابِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقیمِ ذلِکَ خَیْرٌ وَ اَحْسَنُ تَأویلاً

و به هنگامی که پیمانه می کنید حق پیمانهرا ادانمایید و با ترازوی درست وزن کنید این برای شما بهتر و عاقبتش نیکوتر است . .

زیان کم فروشی

✓ 1 - نخستین نکته ای که باید در این جا مورد توجه قرارگیرد این است که در قرآن مجیدکرارا روی مسأله مبارزه با کم فروشی و تقلب در وزن و پیمانه تکیه و تأکید شده است ، دریک جا رعایت این نظم را در ردیف نظام آفرینش در پهنه جهان هستی گذارده می گوید : « وَالسَّماءَ رَفَعَها وَ وَضَعَ الْمیزانِ اَلاَّ تَطْغَوْا فِی الْمیزانِ : خداوندآسمان رابرافراشت و میزان و حساب در همه چیز گذاشت ، تا شما دروزن و حساب تعدی و طغیان نکنید »( 7 - 8 / رحمن ) .

اشاره به این که مسأله رعایت عدالت در کیل و وزن مسأله کوچک و کم اهمیتی نیست ، بلکه جزیی از اصل عدالت و نظم است که حاکم بر سراسر هستی است .

در جایی دیگر با لحنی شدید و تهدیدآمیز می گوید : « وَیْلٌ لِلْمُطَفِفینَ الَّذینَ اِذَا اکْتالُوا عَلَی النّاسِ یَسْتَوْفُونَ وَ اَذا کالُوهُمْ اَوْ وَزَنُوهُمْ یُخْسِرُونَ ، اَلا یَظُنُّ اُولئِکَ اَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ لِیَوْمٍ عَظیمٍ : وای بر کم فروشان آن ها که به هنگام خرید ، حق خود را به طور کامل می گیرند و به هنگام فروش از کیل و وزن کم می گذارند ، آیا گمان نمی کنند که در روز عظیمی برانگیخته خواهند شد ، روز رستاخیز

در دادگاه عدل خدا » ( 1 - 4 / مطففین ) .

حتی در حالات بعضی از پیامبران در قرآن مجید می خوانیم که لبه تیز مبارزه آن ها بعد از مسأله شرک متوجه کم فروشی بود و سرانجام آن قوم ستمگر اعتنایی نکردند و به عذاب شدید الهی گرفتار و نابود شدند ( به جلد ششم تفسیرنمونه صفحه 249 ذیل آیه 85 سوره اعراف پیرامون رسالت شعیب در مدین مراجعه فرمایید ) .

اصولاً حق و عدالت و نظم و حساب درهمه چیز و همه جا یک اصل اساسی و حیاتی است و همان گونه که گفتیم اصلی است که بر کل عالم هستی حکومت می کند ، بنابراین هرگونه انحراف از این اصل خطرناک و بدعاقبت است ، مخصوصاً کم فروشی سرمایه اعتماد و اطمینان را که رکن مهم مبادلات است از بین می برد و نظام اقتصادی را به هم می ریزد .

این موضوع نیز قابل توجه است که از نظر حقوقی کم فروشان ضامن و بدهکار در برابر خریداران هستند و لذا توبه آن ها جز به ادای حقوقی را که غصب کرده اند ممکن نیست ، حتی اگر صاحبانش را نشناسد باید معادل آن را به عنوان رد مظالم از

طرف صاحبان اصلی به مستمندان بدهند .

✓ 2 - نکته دیگر این که گاهی مسأله کم فروشی تعمیم داده می شود به گونه ای که هرنوع کم کاری و کوتاهی در انجام وظایف را شامل می شود ، به این ترتیب کارگری که از کار خود کم می گذارد ، آموزگار و استادی که درست درس نمی دهد کارمندی که به موقع سرکار خود حاضر نمی شود و دلسوزی لازم را نمی کند ، کارمندی همه مشمول این حکم هستند و در عواقب آن سهیم هستند .

البته الفاظ آیاتی که در بالا گفته شد مستقیما شامل این تعمیم نیست ، بلکه یک توسعه عقلی است و تعبیری که در سوره « الرحمن » خواندیم : « وَالسَّماءَ رَفَعَها وَ وَضَعَ الْمیزانَ اَلاَّ

تَطْغَوْا فَی الْمیزانَ » اشاره ای به این تعمیم دارد .

✓ 3 - « قِسْطاس »به کسر قاف و ضم آن ( بر وزن مقیاس و گاهی هم بر وزن قرآن نیز استعمال شده است ) به معنی ترازو است ، بعضی آن را کلمه ای رومی و بعضی عربی می دانند و گاهی گفته می شود در اصل مرکب از دو کلمه « قسط » به معنی عدل و « طاس »

به معنی کفه ترازو است و بعضی گفته اند« قِسْطاس » ترازوی بزرگ است درحالی که « میزان » به ترازوهای کوچک هم گفته می شود . ⁽¹⁾

به هرحال قسطاس مستقیم ترازوی صحیح و سالمی است که عادلانه وزن کند، بی کم وکاست.

جالب این که در روایتی از امام باقر در تفسیر این کلمه می خوانیم : « هُوَالْمیزانُ الَّذی لَهُ لِسانٌ : قسطاس ترازویی است که زبانه دارد » . ⁽²⁾

اشاره به این که ترازوهای بدون زبانه حرکات کفه ها را به طور دقیق نشان نمی دهد ، اما هنگامی که ترازو زبانه داشته باشد کمترین حرکات کفه ها روی زبانه منعکس می شود و عدالت کاملاً رعایت می گردد .

36 وَ لا تَقْفُ ما لَیْسَ لَکَ بِه عِلْمٌ اِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ اُولئِکَ .

کانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً

از آن چه نمی دانی پیروی مکن ، چرا که گوش و چشم و دل ها همه مسؤول هستند .

تنها از علم پیروی کن

« لا تَقْفُ » از ماده « قَفْو » به معنی دنباله روی از چیزی است ، می دانیم دنباله روی از غیرعلم ، مفهوم وسیعی دارد که همه آن چه را گفتیم شامل می شود .

نهی از پیروی از غیر علم معنی وسیعی دارد که مسایل اعتقادی و گفتار و شهادت و قضاوت و عمل را شامل می شود .

روی این زمینه الگوی شناخت در همه چیز ، علم و یقین است و غیر آن خواه « ظن و گمان » باشد یا « حدس و تخمین » یا « شک و احتمال » هیچ کدام قابل اعتماد نیست .

این که چرا از میان حواس انسان تنها اشاره به چشم و گوش شده دلیلش روشن است ، زیرا معلومات حسّی انسان غالبا از این دو طریق حاصل می شود و بقیه تحت الشعاع آن ها هستند .

37 وَ لا تَمْشِ فِی الاَرْضِ مَرَحا اِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الاَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولاً

روی زمین با تکبر راه مرو ، تو نمی توانی زمین را بشکافی و طول قامتت هرگز به کوه ها نمی رسد ؟

« مَرَحَ » به معنی شدت خوشحالی در برابر یک موضوع باطل و بی اساس است .

اشاره به این که افراد متکبر و مغرور غالبا به هنگام راه رفتن پاهای خود را محکم به زمین می کوبند تا مردم را از آمد و رفت خویش آگاه سازند ، گردن به آسمان می کشند تا برتری خود را به پندار خویش بر زمینیان مشخص سازند .

ولی قرآن می گوید : آیا تو اگر پای خود را بر زمین بکوبی هرگز می توانی زمین را بشکافی یا ذره ناچیزی هستی بر روی این کره عظیم خاکی . آیا تو می توانی هرقدر گردن خود را بر فرازی هم طراز کوه ها شوی یا این که حداکثر می توانی چند سانتی متر قامت خود را بلندتر نشان دهی درحالی که حتی عظمت بلندترین قله های کوه های زمین در برابر این کره ، چیز قابل ذکری نیست و خود زمین ذره بی مقداری است در مجموعه جهان هستی .

38 کُلُّ ذلِکَ کانَ سَیِّئُهُ عِنْدَ رَبِّکَ مَکْرُوها

همه این ها گناهش نزد پروردگار تو منفور است .

از این تعبیر روشن می شود که برخلاف گفته پیروان مکتب جبر ، خدا هرگز اراده نکرده است گناهی از کسی سربزند ، چرا که اگر چنین چیزی را اراده کرده بود با کراهت و ناخشنودی که دراین آیه روی آن تأکید شده است سازگار نبود .

39 ذلِکَ مِمّا اَوْحی اِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ وَ لا تَجْعَلْ مَعَ اللّهِ اِلها اخَرَ فَتُلْقی فی جَهَنَّمَ مَلُوما مَدْحُوراً

این احکام از حکمت هایی است که پروردگارت به تووحی فرستاده و هرگز معبودی با اللّه قرار مده که در جهنم می افتی در حالی که مورد سرزنش خواهی بود و رانده شده

( درگاه خدا ) .

شرک و دوگانه پرستی خمیرمایه همه انحرافات و جنایات است

تعبیر به « حکمت » اشاره به این است که این احکام آسمانی درعین این که از وحی الهی

سرچشمه می گیرد با ترازوی عقل ، نیز کاملاً قابل سنجش و قابل درک است ، چه کسی می تواند زشتی شرک یا قتل نفس ، یا آزار پدر و مادر و همچنین قبح زنا و کبر و غرور و ظلم به یتیمان و عواقب شوم پیمان شکنی و مانند آن را انکار کند .

به تعبیر دیگر این احکام هم از طریق حکمت عقلی ، اثبات شده است و هم از طریق وحی الهی و اصول همه احکام الهی چنین است هرچند جزییات آن را در بسیاری از اوقات با چراغ کم فروغ عقل نمی توان تشخیص داد و تنها درپرتونورافکن نیرومند وحی بایددرک کرد.

در حقیقت شرک و دوگانه پرستی ، خمیر مایه همه انحرافات و جنایات و گناهان است ، لذا بیان این سلسله احکام اساسی اسلام از شرک شروع شد و به شرک نیز پایان یافت .

40 اَفَاَصْفکُمْ رَبُّکُمْ بِالْبَنینَ وَ اتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِکَةِ اِناثااِنَّکُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلاً عَظیما

آیا پروردگار شما پسران را مخصوص شما قرارداد و خودش دخترانی از فرشتگان انتخاب کرد ؟ شما سخن بزرگ ( و بسیارزشتی ) می گویید .

بدون شک فرزندان دختر همانند فرزندان پسر از مواهب الهی هستند و هیچ گونه تفاوتی

از نظر ارزش انسانی ندارند ، اصولاً بقاء نسل بشر بدون هیچ یک از آن ها امکان پذیر نیست و به همین دلیل تحقیردختران که مخصوص جوامع جاهلی بوده و هست یک فکر خرافی است.

هدف قرآن این است که آن ها را با منطق خودشان محکوم سازد که شما چگونه افراد نادانی هستید برای پروردگارتان چیزی قایل می شوید که خود از آن عار دارید .

سپس در پایان آیه به صورت یک حکم قاطع می گوید : « اِنَّکُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلاً عَظیما » .

سخنی که با هیچ منطقی سازگار نیست و از چندین جهت بی پایه است زیرا :

✓ 1 - اعتقاد به وجود فرزند برای خدا اهانت عظیمی به ساحت مقدس او است ، چرا که نه او جسم است نه عوارض جسمانی دارد ، نه نیاز به بقاء نسل ، بنابراین اعتقاد به فرزند برای او صرفا از عدم شناخت صفات پاکش سرچشمه می گیرد .

✓ 2 - چگونه شما فرزندان خدا را همه دختر می دانید ؟ در حالی که برای دختر پایین ترین منزلت را قائل هستید این اعتقاد سفیهانه اهانت دیگری از نظر پندارهای شما به خدا است .

✓ 3 - از همه گذشته این عقیده اهانتی به مقام فرشتگان الهی است که فرمانبران حق هستند و مقربان درگاه او زیرا شما از شنیدن نام دختر وحشت دارید ولی این مقربان الهی را همه دختر می دانید.

41 وَ لَقَدْ صَرَّفْنا فیهذَاالْقُرْانِ لِیَذَّکَّرُوا وَمایَزیدُهُمْاِلاّنُفُورا

ما، دراین قرآن انواع بیانات مؤثر راآوردیم تا متذکّرشوند،ولی ( گروهی از کوردلان ) جز بر نفرتشان نمی افزاید .

« صَرَّف » از ماده « تصریف » به معنی تغییر دادن و دگرگون ساختن است و مخصوصاً باتوجه به این که از باب « تفعیل » است ، معنی کثرت را نیز دربردارد .

و از آن جا که بیانات قرآن درزمینه اثبات توحید و نفی شرک ، گاهی فطری ، زمانی در شکل تهدید ، گاهی تشویق و خلاصه از انواع طرق و فنون مختلف کلام برای آگاه ساختن و بیدارکردن مشرکان استفاده شده است ، تعبیر به « صَرَّفْنا » در مورد آن بسیار مناسب است .

قرآن با این تعبیر می گوید ما از هر دری وارد شدیم و از هر راهی استفاده کردیم تا

چراغ توحید را در دل این کوردلان بیفروزیم ، اما گروهی از آن ها آن قدر لجوج و متعصب و سرسخت هستند که نه تنها این بیانات آن ها را به حقیقت نزدیک نمی سازد بلکه بر نفرت و دوری آن ها می افزاید .

در این جا این سؤال به ذهن می رسد که اگر این بیانات گوناگون نتیجه معکوس دارد ، ذکر آن ها چه فایده ای خواهد داشت ؟

پاسخ این سؤال روشن است و آن این که قرآن برای یک فرد یا یک گروه خاص نازل نشده بلکه برای جامعه انسانی است و مسلماً همه انسان ها این گونه نیستند ، بسیار هستند کسانی که این دلایل مختلف را می شنوند و راه حق را باز می یابند ، هر دسته ای از این تشنگان حقیقت از یک نوع بیان قرآن بهره می گیرند و بیدارمی شوند و همین اثر ، برای نزول این آیات ، کافی است ، هرچند کوردلانی از آن نتیجه معکوس بگیرند .

ضمناً از این آیه این درس را در زمینه مسایل تربیتی و تبلیغی می توان فراگرفت که باید برای رسیدن به هدف های عالی تربیتی ، تنها از یک طریق استفاده نکرد ، بلکه از طرق

گوناگون و وسایل مختلف بهره گرفت ، که مردم ذوق ها و استعدادهای مختلفی دارند و برای نفوذ در هریک باید از راهی وارد شد و یکی از فنون بلاغت نیز همین است .

42 قُلْ لَوْ کانَ مَعَهُ الِهَةٌ کَما یَقُولُونَ اِذا لاَبْتَغَوْا اِلی ذِی الْعَرْشِ سَبیلاً

بگو اگر با او خدایانی ، آن چنان که آن ها می پندارند بود ،سعی می کردند راهی به سوی ( خداوند ) صاحب عرش پیدا کنند .

اثبات توحید از طریق دلیل تمانع

این آیه به یکی از دلایل توحید ، اشاره می کند که در لسان دانشمندان و فلاسفه به عنوان « دلیل تمانع » معروف شده است .

طبیعی است که هر صاحب قدرتی می خواهد قدرت خود را کامل تر و قلمرو حکومت خویش را بیشتر کند و اگر راستی خدایانی وجود داشت این تنازع و تمانع بر سر قدرت و گسترش حکومت درمیان آن ها درمی گرفت .

در این جا ممکن است گفته شود چه مانعی دارد که خدایان متعدد با همکاری یکدیگر

بر این عالم حکومت کنند ؟ و چه لزومی دارد که به تنازع برخیزند ؟

در پاسخ این سؤال باید به این واقعیت توجه داشت که قطع نظر از این که علاقه به تکامل و توسعه قدرت برای هر موجودی طبیعی و قطع نظر از این که خدایانی را که مشرکان به آن اعتقاد داشتند دارای بسیاری از صفات بشری بودند که یکی از روشن ترین آن ها علاقه به حکومت و قدرت بیشتر است ، قطع نظر از همه این ها اصولاً لازمه تعدد وجوه ، اختلاف است چرا که اگر هیچ گونه اختلافی در رویه و برنامه و جهات دیگر نباشد ، تعدد معنی نخواهد داشت بلکه هر دو یک چیز خواهند بود .

نظیر این بحث در آیه 22 سوره انبیاء نیز آمده است آن جا که می گوید : « لَوْ کانَ فیهِما اِلهَةٌ اِلاَّ اللّهُ لَفَسَدَتا: اگر در زمین و آسمان خدایان دیگری جز اللّه وجود داشتند نظام جهان به هم ریخت » .

اشتباه نشود ، این دو بیان گرچه از پاره ای جهات شبیه هستند ولی اشاره به دو دلیل مختلف می کنند که یکی بازگشت به « فساد نظم جهان » بر اثر تعدد خدایان است و دیگری قطع نظر از نظم جهان از وجود تمانع و تنازع در میان خدایان متعدد سخن می گوید ( در

ذیل آیه 22 سوره انبیاء نیز در این زمینه بحث شده است ) .

43 سُبْحانَهُ وَ تَعالی عَمّا یَقُولُونَ عُلُوّا کَبیرا

او پاک و برتر است از آن چه آن ها می گویند ، بسیار برتر .

در واقع در این جمله کوتاه باچهار تعبیر مختلف ، پاکی دامان کبریائیش از این گونه نسبت های ناروا بیان شده است :

✓ 1 - « خداوند از این نقایص و نسبت های ناروا منزه است : سُبْحانَهُ » .

✓ 2 - « او برتر از آن است که این ها می گویند : وَ تَعالی عَمّا یَقُولُونَ » .

✓ 3 - با ذکر کلمه « عُلُوّا » که مفعول مطلق است و برای تأکید آمده این گفتار را تأکید نموده است .

✓ 4 - سرانجام با تعبیربه « کَبیرا » تأکیدجدیدی برآن می افزاید .

قابل توجه این که جمله « عَمّا یَقُولُونَ : از آن چه آن ها می گویند » معنی وسیعی دارد که همه نسبت های ناروای آنان و لوازمی را که در بردارد شامل می شود .

44 تُسَبِّحُ لَهُ السَّمواتُ السَّبْعُ وَ الاَرْضُ وَ مَنْ فیهِنَّ وَ اِنْمِنْ شَیْ ءٍ اِلاّ یُسَبِّحُ بِحَمْدِه وَلکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبیحَهُمْ اِنَّهُ کانَ حَلیما غَفُورا

آسمان های هفتگانه و زمین و کسانی که در آن ها هستندهمه تسبیح او می گویند و هر موجودی تسبیح و حمد او می گوید ، ولی شما تسبیح آن ها را نمی فهمید او حلیم و آمرزنده است .

تسبیح و حمد عمومی موجودات جهان

در آیات مختلف قرآن ، سخن از تسبیح و حمد موجودات عالم هستی در برابر خداوند بزرگ به میان آمده است .

قرآن می گوید : عالم هستی یکپارچه زمزمه و غوغا است ، هر موجودی به نوعی به حمد و ثنای حق مشغول است و غلغله ای خاموش در پهنه عالم هستی طنین افکنده که بی خبران توانایی شنیدن آن را ندارند ، اما اندیشمندانی که قلب و جانشان به نور ایمان زنده و روشن است ، این صدا را از هر سو به خوبی به گوش و جان می شنوند .

ولی در تفسیر حقیقت این حمد و تسبیح در میان دانشمندان و فلاسفه و مفسران بسیار گفتگو است :

بعضی آن را حمد و تسبیح « حالی » دانسته اند و بعضی « قالی » که خلاصه نظرات آن هارا با آن چه مورد قبول ما است ذیلاً می خوانید:

✓ 1 - جمعی معتقدند که همه ذرات موجودات این جهان اعم از آن چه ما آن را عاقل می شماریم یا بی جان و غیرعاقل همه دارای یک نوع درک و شعورند و در عالم خود تسبیح و حمد خدا می گویند ، هر چند ما قادر نیستیم به نحوه درک و احساس آن ها پی ببریم و زمزمه حمد و تسبیح آن ها را بشنویم .

آیاتی مانند « وَ اِنَّ مِنْها لَما یَهْبِطُ مِنْ خَشْیَةِ اللّهِ : بعضی از سنگ ها از ترس خدا از فراز کوه ها به پایین می افتند » ( 74 / بقره ) .

مانند « فَقالَ لَها وَ لِلاَرْضِ ائتِیَا طَوْعا اَوْ کَرْها قالَتا اَتَیْنا طائِعِینَ : خداوند به آسمان و زمین فرمود از روی اطاعت یا کراهت به فرمان من آیید ، آن ها گفتند ما از در اطاعت می آییم »

( 11 / فصلت )... و مانند آن را می توان گواه بر این عقیده گرفت .

✓ 2 - بسیاری معتقدند که این تسبیح و حمد ، همان چیزی است که ما آن را « زبان حال » می نامیم ، حقیقی است نه مجازی ، ولی زبان حال است نه قال .

توضیح این که : بسیار می شود به کسی که آثار ناراحتی و درد و رنج و بی خوابی در چهره و چشم او نمایان است می گوییم : هرچند تو از ناراحتیت سخن نمی گویی اما چشم تو می گوید که دیشب به خواب نرفتی و چهره ات گواهی می دهد که از درد و ناراحتی جانکاهی رنج می بری .

این زبان حال گاهی آن قدر قوی و نیرومند است که « زبان قال » را تحت الشعاع خود قرار می دهد و به تکذیب آن برمی خیزد ، این همان چیزی است که علی (علیه السلام)در گفتار معروفش می فرماید : « ما اَضْمَرَ اَحَدٌ شَیْئا اِلاّ ظَهَرَ فی فَلَتاتِ لِسانِهِ وَ صَفَحاتِ وَجْهِهِ : هرگز کسی رازی را در

دل نهان نمی کند مگر این که در لابلای سخنانش به طور ناخودآگاه و صفحه صورتش آشکار می گردد » .⁽¹⁾

از سوی دیگر آیا می توان انکار کرد که یک تابلو بسیار زیبا که شاهکاری از هنر راستین است گواهی بر ذوق و مهارت نقاش می دهد و او را مدح و ثنا می گوید ؟

آیا می توان انکار کرد که دیوان شعر شعرای بزرگ و نامدار از قریحه عالی آن ها حکایت می کند ؟ و دائما آن ها را می ستاید ؟

آیا می توان منکر شد که ساختمان های عظیم و کارخانه های بزرگ و مغزهای پیچیده الکترونیک و امثال آن ها، با زبان بی زبانی از سازنده و مخترع و مبتکر خود سخن می گویند و هریک درحد خود از آن ها ستایش می کنند ؟

بنابراین باید قبول کرد که عالم شگرف هستی با آن نظام عجیبش ، با آن همه رازها و اسرار ، با آن عظمت خیره کننده اش و با آن ریزه کاری های حیرت زا همگی « تسبیح و حمد » .

خدا می گویند .

مگر « تَسْبیح » جز به معنی پاک و منزه شمردن از عیوب می باشد ؟ ساختمان و نظم این عالم هستی می گوید خالق آن از هرگونه نقص و عیبی مبرا است .

اگر یک روز آن شاعر نکته پرداز هر برگی از برگ های درختان سبز را دفتری از معرفت کردگار می دانست ، دانشمندان گیاه شناس امروز درباره این برگ ها نه یک دفتر بلکه کتاب ها نوشته اند واز ساختمان اسرارآمیز کوچک ترین اجزای آن یعنی سلول ها گرفته تا طبقات هفتگانه برگ و دستگاه تنفسی آن و رشته های آبیاری و تغذیه و سایر مشخصات بسیار پیچیده برگ ها در این کتاب ها ، بحث ها کرده اند .

این معنی برای تسبیح و حمد عمومی موجودات کاملاً قابل درک است و نیاز به آن ندارد که ما برای همه ذرات عالم هستی درک و شعور قایل شویم چرا که دلیل قاطعی برای آن در دست نیست و آیات گذشته نیز به احتمال زیاد همان زبان حال را بیان می کند .

در روایاتی که از پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه اهل بیت علیهم السلام رسیده تعبیرات جالبی در این

زمینه دیده می شود ، از جمله :

یکی از یاران امام صادق (علیه السلام)می گوید : از تفسیر آیه « وَ اِنْ مِنْ شَیْ ءٍ اِلاّ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ » سؤال کردم ، امام فرمود : « کُلُّ شَیْ ءٍ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ اِنّالَنَری اَنْ یَنْقُضَ الْجِدارُ وَ هُوَ تَسْبیحُها : آری هر چیز تسبیح و حمد خدا می گوید حتّی هنگامی که دیوار می شکافد و صدایی از آن به گوش می رسد آن نیز تسبیح است » .

از امام باقر (علیه السلام)نقل شده که فرمود : « نَهی رَسُولُ اللّهِ عَنْ اَنْ تُوْسَمَ الْبَهائِمُ فیوُجُوهِها ، وَ اَنْ تُضْرَبَ وُجُوهُها لاَِنَّها تُسَبِّحُ بِحَمْدِ رَبِّها: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : علامت داغ در صورت حیوانات نگذارید و تازیانه به صورت آن ها نزنید زیرا آن ها حمد و ثنای خدا می گویند » .

و نیز از امام صادق (علیه السلام)نقل شده : « مامِنْ طَیْرٍ یُصادُ فی بَرٍّ وَ لا بَحْرٍ وَ لا شَیْ ءٌ یُصادُ مِنَ الْوَحْشِ اِلاّبِتَضْییعِهالتَّسْبیحَ : هیچ پرنده ای در صحرا و دریا صید نمی شود و هیچ حیوان وحشی به دام صیاد نمی افتد مگر به خاطر ترک تسبیح » .

امام باقر (علیه السلام)صدای گنجشکانی را شنید، فرمود : « می دانید این ها چه می گویند » ، ابوحمزه

ثمالی که از یاران خاص امام بود می گوید ، عرض کردم : « نه » ، فرمود : « یُسَبِّحْنَ رَبَّهُنَّ عَزَّ وَ جَلَّ وَ یَسْئَلْنَ قُوتَ یَوْمِهِنَّ : این ها تسبیح خداوند بزرگ را می گویند و روزی خود را از او می خواهند » .

در حدیث دیگری می خوانیم که یک روز پیامبر صلی الله علیه و آله نزد عایشه آمد ، فرمود : « این دو لباس مرا بشوی » عرض کرد : « ای رسول خدا دیروز شستم » ، فرمود : « اَمّاعَلِمْتَ اَنَّ الثَّوْبَ یُسَبِّحُ فِاِذَا اتَّسَخَ انْقَطَعَ تَسْبیحُهُ : آیا نمی دانی که لباس انسان نیز تسبیح خدا می گوید و هنگامی که چرک و آلوده شود تسبیح آن قطع می شود » .

مجموعه این روایات که بعضی از آن ها معانی دقیق و باریکی دارد نشان می دهد که این حکم عمومی تسبیح موجودات ، همه چیز را بدون استثناء دربرمی گیرد و همه این ها با آن چه در تفسیر دوم ( تسبیح به معنی زبان حال و تکوین ) گفتیم کاملاً سازگار است و این که در این روایات خواندیم هنگامی که لباس آلوده و کثیف می شود ، تسبیح آن قطع می گردد ، ممکن است اشاره به این باشد که موجودات تا چهره پاک طبیعی دارند ، انسان را به یاد خدا می اندازند،اما هنگامی که چهره پاک طبیعی خود را از دست دادند دیگر آن یادآوری از بین می رود.

45 وَ اِذاقَرَأْتَ الْقُرْانَ جَعَلْنابَیْنَکَ وَبَیْنَ الَّذینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالاْخِرَةِ حِجابا مَسْتُوراً

و هنگامی که قرآن می خوانی میان تو و آن ها که ایمان به آخرت ندارند حجاب ناپیدایی قرار می دهیم .

این حجاب و پرده ، همان لجاجت و تعصب و خودخواهی و غرور و جهل و نادانی بود که حقایق قرآن را از دیدگاه فکر و عقل آن ها مکتوم می داشت و به آن ها اجازه نمی داد حقایق روشنی همچون توحید و معاد و صدق دعوت پیامبر صلی الله علیه و آله و مانند آن ها را درک کنند.

حجاب مستور چیست ؟

در معنی « حجاب مستور » باید گفت : « مستور » صفت « حجاب » است و ظاهر تعبیر قرآن این است که این حجاب از دیده ها پنهان است ، در واقع حجاب کینه و عداوت و حسادت چیزی نیست که با چشم دیده شود ، ولی با این حال پرده ضخیمی میان انسان و شخصی که مورد کینه و حسادت او است ایجاد می کند .

در بعضی از روایات نیز می خوانیم که گاهی دشمنان سرسخت پیامبر صلی الله علیه و آله به سراغ او

می آمدند در حالی که او با یاران خود مشغول تلاوت قرآن بود اما او را نمی دیدند ، گویی عظمت خیره کننده پیامبر صلی الله علیه و آله مانع می شدکه این کوردلان او را ببینند و شناسند و آزار دهند.

46 وَ جَعَلْنا عَلی قُلُوبِهِمْ اَکِنَّةً اَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فی اذانِهِمْ وَقْرا وَ اِذا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْانِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلی اَدْبارِهِمِ نُفُورا

و بر دل های آن ها پوشش هایی قرارمی دهیم، تا آن را نفهمندو در گوش هایشان سنگینی و هنگامی که پروردگارت را درقرآن به یگانگی یاد می کنی پشت می کنند و از تو روی برمی گردانند .

« اَکِنَّة » و «وَقْر » چیست ؟

« اَکِنَّة » جمع « کِنان » در اصل به معنی هرپوششی است که چیزی را با آن مستورمی کنند.

« وَقْر » به معنی سنگینی است که در گوش پدید می آید و «وِقْر» به معنی بارسنگین است.

وحشت مشرکان از ندای توحید

در آیه بالا خواندیم که مشرکان مخصوصاً از شنیدن ندای توحید سخت به وحشت

می افتادند و پا به فرار می گذاشتند چرا که زیربنای همه زندگی آن ها شرک و بت پرستی بود و همه نظامات حاکم بر جامعه آن ها ، نظام های شرک آلود .

اگر پای توحید به میان می آمد ، نه تنها عقاید مذهبیشان بلکه نظام اجتماعی ، اقتصادی و سیاسی و فرهنگیشان که از شرک مایه می گرفت نیز به هم می ریخت .

لذا سردمداران شرک سخت کوشش کردند که ندای توحید به گوش کسی نرسد ، ولی آن ها ظالمان و ستمگرانی بودند که هم به توده های مستضعف ستم می کردند و هم به خویشتن چراکه هر ظالم و منحرفی گور خود را با دست خود می کند .

47 نَحْنُ اَعْلَمُ بِمایَسْتَمِعُونَبِهاِذْیَسْتَمِعُونَ اِلَیْکَ وَاِذْهُمْ نَجْوی اِذْیَقُولُ الظّالِمُونَ اِنْ تَتَّبِعُونَ اِلاّ رَجُلاًمَسْحُوراً

ما می دانیم آن ها به چه منظوری به سخنان تو گوش فرا می دهند و هنگامی که با هم نجوامی کنند، درآن هنگام که ستمگران می گویند شما جز از انسانی که سحر شده است پیروی نمی کنید .

تفسیر جمله « ما یَسْتَمِعُونَ بِه »

ما می دانیم آن ها به چه انگیزه ای به سخنان تو گوش فرا می دهند ، برای درک حق ، نه ، بلکه برای استهزاء و وصله چسباندن و توجیهات انحرافی و سرانجام گمراه شدن و گمراه کردن دیگران .

چرا نسبت مسحور به پیامبر صلی الله علیه و آله می دادند ؟

« مسحور » به معنی « سحر شده » و « ساحر » به معنی « سحرکننده » است .

توصیف پیامبر صلی الله علیه و آله به مسحور از ناحیه دشمنان یا به خاطر این بوده است که می خواستند از این طریق نسبت جنون به پیامبر صلی الله علیه و آله دهند و بگویند ساحران در فکر و عقل او نفوذ کرده و به وسیله ساحران ، العیاذ باللّه ، اختلال حواس یافته است .

بعضی از مفسران نیز احتمال داده اند که مسحور به معنی ساحر باشد ( زیرا اسم مفعول گاهی به معنی اسم فاعل می آید ) به این ترتیب نفوذ خارق العاده کلام پیامبر صلی الله علیه و آله را در دل های آماده مردم حق طلب ، به سحر نسبت می دادند که خود ، این اعتراف ضمنی جالبی

است بر نفوذ عجیب گفتار او .

48 اُنْظُرْ کَیْفَ ضَرَبُوا لَکَالاَمْثالَ فَضَلُّوا فَلا یَسْتَطیعُونَ سَبیلاً

ببین چگونه برای تو مثل می زنند و ازهمین رو گمراه شدندو قدرت پیدا کردن راه ( حق ) را ندارند .

نه این که راه ناپیدا باشد و چهره حق مخفی گردد ، بلکه آن ها چشم بینا ندارند و عقل و خرد خود را به خاطر بغض و جهل و تعصب و لجاج از کار انداخته اند .

49 وَ قالُوا اَءِذا کُنّا عِظاما وَ رُفاتا اَءِنّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاجَدیدا

و گفتند: آیاهنگامی که ما استخوان های پوسیده و پراکنده ای شدیم دگر بار آفرینش تازه ای خواهیم یافت ؟

« رُفات » به هر چیزی که کهنه و پوسیده و متلاشی شود می گویند .

این تعبیرمانند بسیاری از تعبیرات دیگر قرآن در زمینه معاد نشان می دهد که پیامبر صلی الله علیه و آله همواره در دعوت خود سخن از مسأله « معاد جسمانی » می گفت که این جسم بعد از

متلاشی شدن بازمی گردد ، وگرنه هرگاه سخن تنها از معاد روحانی بود این گونه ایرادهای مخالفان به هیچ وجه معنی نداشت .

50 قُلْ کُونُوا حِجارَةً اَوْحَدیدا

بگو : شما سنگ و آهن باشید .

51 اَوْخَلْقا مِمّایَکْبُرُ فیصُدُورِکُمْفَسَیَقُولُونَ مَنْیُعیدُناقُلِ الَّذی فَطَرَکُمْ اَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَیُنْغِضُونَ اِلَیْکَ رُؤُسَهُمْ وَ یَقُولُونَ مَتی هُوَ قُلْ عَسی اَنْ یَکُونَ قَریبا

یا هر مخلوقی که در نظرشما از این سخت تراست( و از حیات وزندگی دورتر، باز خدا قادر است شمارا به زندگی مجدد بازگرداند )آن ها به زودی می گویند چه کسی ما رابازمی گرداند؟ بگو همان کسی که روز نخست شما را آفرید ، آن ها سر خود را ( از روی تعجب و انکار ) به سوی تو خم می کنند و می گویند: در چه زمانی خواهد بود ؟ بگو شاید نزدیک باشد.

رستاخیز قطعی است

« سَیُنْغِضُونَ » از ماده « اِنْغاض » به معنی حرکت دادن سر به سوی

طرف مقابل از روی تعجب است .

روشن است که استخوان ها بعد از پوسیدن تبدیل به خاک می شوند و خاک همیشه آثاری از حیات دارد ، گیاهان از خاک می رویند ، موجودات زنده در خاک پرورش می یابند و اصل وجود آدمی نیز از خاک است ، کوتاه سخن این که خاک دروازه حیات و زندگی است.

ولی سنگ و آهن یا موجوداتی از این ها سخت تر فاصله شان با حیات و زندگی بسیار بیشتر است ، هرگز گیاهی از دل سنگ و آهن برنمی خیزد ، اما قرآن می گوید در پیشگاه قدرت خدا این ها اهمیت ندارد ، هرچه باشید و هرچه شوید باز امکان بازگشتتان به حیات و زندگی محفوظ است .

سنگ ها و آهن ها نیز می پوسند و متلاشی می شوند و با موجودات دیگر این کره خاکی ترکیب می یابند و مبدأ حیات و زندگی می شوند .

دومین ایراد آن ها این بود که می گفتند : بسیار خوب اگر بپذیریم که این استخوان های پوسیده و متلاشی شده قابل بازگشت به حیات است چه کسی قدرت انجام این کار را دارد ،

چرا که این تبدیل را یک امر بسیار پیچیده و مشکل می دانستند .

پاسخ این سؤال را قرآن چنین می گوید : « به آن ها بگو همان کسی که شما را روز اول آفرید : قُلِ الَّذی فَطَرَکُمْ اَوَّلَ مَرَّةٍ » .

سرانجام به سومین ایراد آن ها می پردازد و می گوید : « آن ها سر خود را از روی تعجب و انکار تکان می دهند و می گویند: چه زمانی این معاد واقع می شود؟فَسَیُنْغِضُونَ اِلَیْکَ رُؤُسَهُمْ وَیَقُولُونَ مَتی هُوَ».

آن ها در حقیقت با این ایراد خود می خواستند این مطلب را منعکس کنند که به فرض این ماده خاکی قابل تبدیل به انسان باشد و قدرت خدا را نیز قبول کنیم ، اما این یک وعده نسیه بیش نیست و معلوم نیست در چه زمانی واقع می شود ؟ اگر در هزاران یا میلیون هاسال بعد باشد چه تأثیری در زندگی امروز ما می کند ، سخن از نقد بگو و نسیه را رها کن .

قرآن در پاسخشان می گوید : « به آن ها بگو شاید زمان آن نزدیک باشد: قُلْ عَسی اَنْ یَکُونَ قَریبا » .

و البته نزدیک است چراکه مجموعه عمر این جهان هرچه باشد در برابر زندگی بی پایان

در سرای دیگر لحظه زودگذری بیش نیست .

52 یَوْمَ یَدْعُوکُمْ فَتَسْتَجیبوُنَ بِحَمْدِه وَ تَظُنُّونَ اِنْ لَبِثْتُمْ اِلاّ قَلیلاً

همان روز که شما را ( از قبرهایتان ) فرا می خواند ، شما هم اجابت می کنید درحالی که حمد او می گویید و تصور می کنید تنهامدت کوتاهی ( در جهان برزخ ) درنگ کردید .

آری آن روز این احساس به انسان دست می دهد که دوران برزخ هرچند طولانی بوده ، در برابر عمر بی نهایت در عالم بقاء، لحظات زودگذری بیش نیست .

بعضی از مفسران این احتمال را نیز داده اند که منظور اشاره به توقف در دنیا است یعنی آن روزاست که می دانید زندگی دنیا چندان طولانی نبوده، ساعاتی بوده کوتاه و بسیار زودگذر .

53 وَ قُلْ لِعِبادی یَقُولُوا الَّتی هِیَ اَحْسَنُ اِنَّ الشَّیْطانَ یَنْزَغُ بَیْنَهُمْ اِنَّ الشَّیْطانَ کانَ لِلاِْنْسانِ عَدُوّا مُبیناً

به بندگانم بگو سخنی بگویند که بهترین باشد چراکه شیطان( به وسیله سخنان ناموزون ) میان آن ها فتنه و فساد می کند ،همیشه شیطان دشمن آشکاری برای انسان بوده است .

برخورد منطقی با همه مخالفان

« یَنْزَغُ » از ماده « نَزْغ » به معنی ورود در کاری به نیت اِفساد است .

کلمه « عِبادی » اشاره به مؤمنان است و روش بحث با دشمنان را به آن ها می آموزد چرا که گاهی مؤمنان تازه کار طبق روشی که از پیش داشتند با هرکس که در عقیده با آن ها مخالف بود به خشونت می پرداختند و آن ها را صریحا اهل جهنم و عذاب و شقی و گمراه می خواندند و خود را اهل نجات ، و این سبب می شد که مخالفان یک حالت منفی در برابر دعوت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به خود بگیرند .

البتّه کلمه « بَیْنَهُمْ » ( در میان آن ها ) مفهومش این است که شیطان ، سعی می کند میان مؤمنان و مخالفانشان فساد کند و یا سعی می کند در دل های مؤمنان به طرز مرموزی نفوذ کند و آن ها را به فساد و افساد دعوت نماید .

54 رَبُّکُمْ اَعْلَمُ بِکُمْ اِنْ یَشَأْ یَرْحَمْکُمْ اَوْ اِنْ یَشَأْ یُعَذِّبْکُمْ وَ ما اَرْسَلْناکَ عَلَیْهِمْ وَکیلاً

پروردگار شما از( نیات و اعمال ) شما آگاه تر است اگر بخواهد( و شایسته ببیند ) شما را

مشمول رحمت خود می کند و اگر بخواهد مجازات می کند و ما تو را وکیل بر آن ها نساخته ایم ( که ملزم باشی آن ها اجبارا ایمان بیاورند ) .

گمان نکنید که شما مؤمنان تنها اهل نجات هستید و دیگران اهل دوزخ هستند، خدا از اعمال شما و دل های شما آگاه تر است ، اگر بخواهد به گناهانتان شما را مجازات می کند و اگر بخواهد مشمول رحمت می سازد ، کمی به حال خود بیندیشید و درباره خود و دیگران عادلانه تر قضاوت کنید .

درپایان آیه روی سخن را به پیامبر صلی الله علیه و آله کرده و به عنوان دلداری و پیشگیری از ناراحتی فوق العاده پیامبر صلی الله علیه و آله از عدم ایمان مشرکان می فرماید : « وَ ما اَرْسَلْناکَ عَلَیْهِمْ وَکیلاً » .

وظیفه تو ابلاغ آشکار و دعوت مجدّانه به سوی حق است ، اگر مشرکین ایمان آورند چه بهتر وگرنه زیانی به تو نخواهد رسید ، تو وظیفه خود را انجام داده ای .

گرچه مخاطب در این جمله شخص پیامبر صلی الله علیه و آله است ، ولی بعید نیست مانند بسیاری دیگر از خطاب های قرآن ، هدف همه مؤمنان باشند ، چرا که قرآن می گوید : « وظیفه شما

مسلمین دعوت به حق است ، خواه ایمان بیاورید یا نه ، بنابراین جوش و خروش بی حد که موجب توسل به خشونت در سخن و هتاکی و توهین بشود دلیلی ندارد » .

55 وَ رَبُّکَ اَعْلَمُ بِمَنْ فِی السَّمواتِ وَالاَرْضِ وَلَقَدْفَضَّلْنابَعْضَ النَّبِیّینَ عَلی بَعْضٍ وَ اتَیْنا داوُدَ زَبُورا

پروردگار تو از حال همه کسانی که در آسمان ها و زمین هستند آگاه تر است و ( اگر تو را بر دیگران برتری دادیم به خاطرشایستگی تواست )ما بعضی ازپیامبران را بر بعضی دیگر برتری دادیم و به داود زبور بخشیدیم .

این جمله درحقیقت پاسخ به یکی از ایرادهای مشرکان است ، که با تعبیر تحقیرآمیزی می گفتند آیا خداوند شخص دیگری را نداشت که محمّد یتیم را به نبوت انتخاب کرد ؟

وانگهی چه شد که او سرآمد همه پیامبران و خاتم آن ها شد ؟

قرآن می گوید : این جای تعجب نیست خداوند از ارزش انسانی هرکس آگاه است و پیامبران خود را از میان همین توده مردم برگزیده و بعضی را بر بعضی فضیلت و برتری

داده است ، یکی را به عنوان خلیل اللهی مفتخر ساخت، دیگری را کلیم اللّه و دیگری را روح اللّه قرارداد، پیامبراسلام صلی الله علیه و آله را به عنوان حبیب اللّه برگزید و خلاصه بعضی را بر بعضی فضیلت بخشید ، طبق موازینی که خودش می داند و حکمتش اقتضا می کند .

56 قُلِ ادْعُوا الَّذینَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِه فَلا یَمْلِکُونَ کَشْفَ الضُّرِّ عَنْکُمْ وَ لا تَحْویلاً

بگو کسانی را که غیراز خدا( معبودخود ) می پندارید بخوانید، آن ها نمی توانند مشکلی را از شما برطرف سازند و نه تغییری در آن ایجاد کنند .

«زَعَمْتُمْ» ازماده «زَعْم» معمولاً به پندار نادرست گفته می شود ، لذا از ابن عباس نقل شده که هرجا کلمه « زَعَمْ » در قرآن به کاررفته به معنی دروغ و کذب ( و عقیده بی اساس ) است .

کلمه « کَشْفَ » در اصل به معنی کنارزدن پرده یا لباس و مانند آن از روی چیزی است و اگراین تعبیر ( کشف ضر ) درمورد برطرف ساختن غم و اندوه و بیماری و ناراحتی نیز اطلاق می شود به خاطر آن است که گویی غم و اندوه و بیماری همچون پرده ای بر چهره جان و تن انسان می افتند ، چهره حقیقی را که سلامت و آسایش و آرامش است ، می پوشاند ،

به همین جهت برطرف ساختن این اندوه و ناراحتی به عنوان « کَشْفَ الضُّرِ » تلقی می شود .

درحقیقت این آیه همانندبسیاری دیگرازآیات قرآن، منطق و عقیده مشرکان را از این راه ابطال می کندکه پرستش و عبادت الهه یا به خاطر جلب منفعت است یا دفع زیان ، درحالی که این هاقدرتی ازخودندارندکه مشکلی را برطرف سازند و نه حتی مشکلی را جابجا کنند ، یعنی ازدرجه شدیدتر لااقل به درجه خفیف تر تنزل دهند که معلوم شود آن ها از خود قدرتی دارند.

بنابراین ذکر جمله « وَ لا تَحْویلاً » بعد از « فَلا یَمْلِکُونَ کَشْفَ الضُّر » اشاره به این است که آن ها نه توانایی بر تأثیر کامل دربرطرف ساختن مشکلات دارند و نه تأثیر در دگرگونی آن ها.

57 اُولئِکَ الَّذینَ یَدْعُونَ یَبْتَغُونَ اِلی رَبِّهِمُ الْوَسیلَةَ اَیُّهُمْ اَقْرَبُ وَ یَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَ یَخافُونَ عَذابَهُ اِنَ عَذابَ رَبِّکَ کانَ مَحْذُورا

آن ها کسانی هستند که خودشان وسیله ای ( برای تقرب ) به پروردگارشان می طلبند ، وسیله ای هرچه نزدیک تر و به رحمت او امیدوارند و از عذاب او می ترسند چراکه همه از عذاب پروردگارت پرهیز و وحشت دارند .

در تفسیر جمله « اَیُّهُمْ اَقْرَبُ » مفسران بزرگ اسلام ، تفسیرهای گوناگونی دارند :

جمعی می گویند : این جمله اشاره به آن است که هریک از این اولیاء پروردگار از فرشتگان و پیامبرانی که معبود واقع شده اند هرکدام به خدا نزدیک تر هستند به درگاه او بیشتر می روند ، بنابراین آن ها از خود چیزی ندارند هر چه دارند از خدا است و هر چه مقامشان بالا رود طاعت و بندگیشان فزون تر می شود .

« وسیله » چیست ؟

این کلمه در دو مورد در قرآن مجید به کار رفته است یکی در این جا و دیگری در آیه 35 سوره مائده و همان گونه که در ذیل آیه 35 سوره مائده گفته ایم وسیله به معنی « تقرب جستن » و یا چیزی است که باعث تقرب می شود ( و یا نتیجه ای که از تقرب حاصل می گردد ) .

و به این ترتیب « وسیله » مفهوم بسیار وسیعی دارد که هرکار نیک و شایسته ای را شامل می شود و هرصفت برجسته درآن درج است، چراکه همه این ها موجب قرب پروردگار است .

همچنین شفاعت پیامبران و بندگان صالح خدا و مقربان درگاه او که طبق صریح آیات قرآن در پیشگاه او پذیرفته می شود ، نیز یکی از وسایل تقرب به او است . اشتباه نشود منظورازتوسل به مقربان درگاه پروردگار این نیست که انسان چیزی را ازپیامبر یا امام ، مستقلاً تقاضاکند و یا حل مشکلی را از او بخواهد، بلکه هدف آن است که خودرا درخط آنان قرار دهد و هماهنگ بابرنامه های آن هاشود و خدارا به مقام آنان بخواند تا خدا اجازه شفاعت در مورد آنان بدهد ( برای توضیح بیشتر به جلد 4 تفسیرنمونه صفحه 363 به بعد مراجعه شود ) .

58 وَ اِنْ مِنْ قَرْیَةٍ اِلاّنَحْنُ مُهْلِکُوها قَبْلَ یَوْمِ الْقِیمَةِ اَوْمُعَذِّبُوها عَذابا شَدیدا کانَ ذلِکَ فِی الْکِتابِ مَسْطُورا

هر شهر و آبادی را پیش از روز قیامت هلاک می کنیم یا ( اگرگناهکار هستند ) به عذاب شدیدی گرفتارشان خواهیم ساخت ، این در کتاب الهی ( لوح محفوظ ) ثبت است .

بالاخره این جهان پایان می گیرد و همه راه فنا را می پیمایند« و این یک اصل مسلّم و قطعی است که در کتاب الهی ثبت است » .

با توجه به این اصل قطعی و غیرقابل تغییر ، مشرکان گمراه و ستمگران آلوده باید از هم اکنون حساب کار خویش را برسند که اگر تا پایان این جهان هم زنده بمانند باز عاقبتش فنا و سپس بازگشت به حساب و جزا است .

59 وَ ما مَنَعَنا اَنْ نُرْسِلَ بِالاْیاتِ اِلاّ اَنْ کَذَّبَ بِهَاالاَوَّلُونَ وَ اتَیْنا ثَمُودَ النّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِها وَ ما نُرْسِلُ بِالاْیاتِ اِلاّ تَخْویفا

هیچ چیزمانع ما نبود که این معجزات( درخواستی بهانه جویان )را بفرستیم ، جز این که پیشینیان ( که همین گونه درخواست ها را داشتند و با ایشان هماهنگ بودند ) آن ها را تکذیب کردند ( از جمله ) ما به ( قوم ) ثمود ناقه دادیم ( معجزاتی ) که روشنگربود ، اما آن ها بر آن ستم کردند ( و ناقه را به هلاکت رساندند ) ما معجزات را فقط برای تخویف ( و اتمام حجت ) می فرستیم .

تسلیم بهانه جویان نشو

در این جا این ایراد برای مشرکان باقی می ماند که خوب ما بحثی

نداریم ایمان بیاوریم ، اما به این شرط که پیامبر صلی الله علیه و آله هر معجزه ای را که ما پیشنهاد می کنیم انجام دهد و در واقع به بهانه جویی های ما تن در دهد .

قرآن در پاسخ آن ها می گوید معجزاتی که دلیل صدق پیامبر است به قدرکافی فرستاده شده و اما معجزات اقتراحی و پیشنهادی شما ، چیزی نیست که باآن موافقت شود ، چراکه پس از مشاهده باز ایمان نخواهیدآورد ، اگر بپرسند به چه دلیل ؟ در پاسخ گفته می شود به دلیل این که امت های گذشته که آن ها هم شرایطی کاملاً مشابه شما داشتند نیز چنین پیشنهادهای بهانه جویانه ای را کردند ، بعداً هم ایمان نیاوردند .

اصولاً برنامه مااین نیست که هرکسی معجزه ای پیشنهاد کند پیامبر تسلیم او گردد « ما آیات و معجزات راجز برای تخویف مردم و اتمام حجت نمی فرستیم : وَ ما نُرْسِلُ بِالاْیاتِ اِلاّ تَخْویفا » .

پیامبران ما افراد خارق العاده گر نیستند که بنشینند و هرکسی پیشنهادی کند آن را انجام دهند ، وظیفه آن ها ابلاغ دعوت الهی و تعلیم و تربیت و برپا نمودن حکومت عدل و داد است، منتها باید برای اثبات رابطه خود باخدا به اندازه کافی معجزه ارائه دهند ، همین و بس.

انکار گذشتگان چه ارتباطی به آیندگان دارد ؟

گاهی این سؤال پیش می آید که قرآن در آیه فوق می گوید : چون گذشتگان ، معجزاتی را پیشنهاد کردند و پس از انجام آن ها باز به تکذیب و انکار برخاستند ، این امر سبب شد که ما به پیشنهادهای شما در این زمینه ترتیب اثر ندهیم .

آیا تکذیب پیشینیان سبب محرومیت نسل های بعد می شود ؟

پاسخ این سؤال با توجه به آن چه در بالا گفتیم روشن است ،

زیرا این یک تعبیر رایج است که ( مثلاً ) می گوییم ما نمی توانیم تسلیم بهانه جویی های تو شویم ، اگر طرف مقابل بپرسد چرا ؟ می گوییم این کار سابقه زیاد دارد که دیگران چنین پیشنهادهایی کردند امّا بعدا تسلیم حق نشدند ، شرایط و وضع شما نیز همانند آن ها است .

ازاین گذشته شما روش آن هاراتأییدمی کنید و باآن موافقت دارید و عملاً هم ثابت کرده اید که درصدد تحقیق و جستجوی حق نیستید بلکه هدفتان بهانه جویی و به دنبال آن ، لجاجت و سرسختی و انکار همه چیز است ، بنابراین انجام پیشنهادهای شما بی معنی خواهد بود .

و لذا همین که پیامبر صلی الله علیه و آله به آن ها خبر داد ، دوزخیان از درختی به نام زقّوم که در اعماق جهنم می روید و دارای اوصافی چنین و چنان است تغذیه می کنند ، فورا به سخریه و استهزاء برخاستند ، گاهی می گفتند : زقّوم چیزی جز خرما و کره نیست و بیایید این غذای چرب و شیرین را به یاد زقّوم بخوریم و زمانی می گفتند : دوزخی که آتشش از دل سنگ بیرون می آید چگونه درخت درآن می روید ، درحالی که روشن بود این درخت همانند درخت های این جهان نیست .

60 وَ اِذْقُلْنا لَکَ اِنَّ رَبَّکَ اَحاطَ بِالنّاسِ وَ ما جَعَلْنَا الرُّءْیَاالَّتی اَرَیْناکَ اِلاّ فِتْنَةً لِلنّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی الْقُرانِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَمایَزیدُهُمْ اِلاّطُغْیانا کَبیرا

به یادآور زمانی را که به تو گفتیم پروردگارت احاطه کامل به مردم دارد ( و از وضعشان کاملاً آگاه است ) ما آن رؤیایی رابه تو نشان دادیم فقط برای آزمایش مردم بود ، همچنین شجره ملعونه را که در قرآن ذکر کرده ایم ، ما آن ها را تخویف ( و انذار ) می کنیم اما جز بر طغیانشان افزوده نمی شود.

خداوند می داند همیشه در برابر دعوت پیامبران ، گروهی پاکدل ایمان آورده اند و گروهی متعصب و لجوج به بهانه جویی و کارشکنی و دشمنی برخاسته اند ، در گذشته چنین بوده است ، امروز نیز چنین است .

در پایان اضافه می کند : « وَ نُخَوِّفُهُمْ فَما یَزیدُهُمْ اِلاّ طُغْیانا کَبیرا » .

چرا که اگردل و جان آدمی آماده پذیرش حق نباشد ، نه تنها سخن حق در آن اثر نمی گذارد ، بلکه غالبا نتیجه معکوس می دهد و به خاطر سرسختی و مقاومت منفی بر گمراهی و لجاجتشان می افزاید .

رؤیای پیامبر صلی الله علیه و آله و شجره ملعونه

درتفسیر این «رؤیا» میان مفسران گفتگو بسیاراست که دوبیان معتبرآن به شرح زیر است :

الف : جمعی از مفسران گفته اند که رؤیا در این جا به معنی خواب نیست بلکه مشاهده واقعی چشم است و آن اشاره به داستان معراج که در آغاز همین سوره آمده دانسته اند .

قرآن طبق این تفسیر می گوید : ماجرای معراج آزمایشی برای مردم بود به خاطر آن

است که صبحگاهان که پیامبر داستان معراج را بیان کرد ، سر و صدا پیرامون آن برخاست ، دشمنان آن را به باد مسخره گرفتند ، افراد ضعیف الایمان با شک و تردید به آن نگریستند و مؤمنان راستین آن را به طور کامل پذیرفتند ، چرا که در برابر قدرت خدا همه این مسایل ، سهل است .

تنها ایراد مهمی که به این تفسیر متوجه می شود این است که رؤیا معمولاً به معنی خواب است نه مشاهده در بیداری .

ب : جمعی از مفسران شیعه و اهل تسنن نقل کرده اند که این خواب اشاره به جریان معروفی که پیامبر صلی الله علیه و آله در خواب دید میمون هایی از منبر او بالا می روند و پایین می آیند ، بسیار از این مسأله غمگین شد ، آن چنان که بعد از آن کمتر می خندید ( این میمون ها را به بنی امیه تفسیر کرده اند که یکی بعد از دیگری بر جای پیامبر صلی الله علیه و آله نشستند درحالی که از یکدیگر تقلید می کردند و افرادی فاقد شخصیت بودند و حکومت اسلامی و خلافت رسول اللّه را به فساد کشیدند ) .

این روایت را « فخررازی » در تفسیر کبیر و « قرطبی » مفسر معروف اهل تسنن در تفسیر الجامع و « طبرسی » در مجمع البیان و جمعی دیگر نقل کرده اند و مرحوم فیض کاشانی در تفسیر صافی می گوید : این روایت معروف در میان عامه و خاصه است .

البتّه این دو تفسیر منافاتی باهم ندارند ، ممکن است هر دو در معنی آیه جمع باشد ولی تفسیر دوم با مکی بودن سوره سازگار نیست .

اما شجره ملعونه ، در این مورد نیز با تفسیرهای متعددی روبرو می شویم ، امّا بسیاری از این تفسیرها و یا همه آن ها ، منافاتی باهم ندارند و ممکن است « شجره ملعونه » در قرآن اشاره به هر گروه منافق و خبیث و لجوج و همه کسانی که در خط آن ها گام برمی دارند ، باشد و شجره زقوم در قیامت تجسمی از وجود این شجرات خبیثه در جهان دیگر است و همه این شجرات خبیثه مایه آزمایش و امتحان مؤمنان راستین در این جهان هستند .

یهودیانی که امروز بر مراکز حساس اسلامی غاصبانه مسلط شده اند و هر ساعت درگوشه ای از جهان آتشی برمی افروزند و آن همه جنایت و بیدادگری دارند ، هم چنین

منافقانی که با آن ها معاملات سیاسی و غیرسیاسی کرده و می کنند و همه سلطه گرانی که خط بنی امیه را در برابر اسلام در کل کشورهای اسلامی تعقیب می نمایند و نیکان را از صحنه اجتماع کنار می زنند ، فرومایگان را بر گرده مردم مسلط می کنند ، دوستان حق و مجاهدان راستین را شهید و بازماندگان دوران جاهلیت را بر سرکار می گمارند ، همه این ها شاخ و برگ شجره خبیثه ملعونه هستند و آزمایشی برای مردم .

61 وَ اِذْقُلْنالِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لاِدَمَ فَسَجَدُوا اِلاّاِبْلیسَ قالَ ءَاَسْجُدُلِمَنْ خَلَقْتَ طینا

به یاد آورید زمانی را که به فرشتگان گفتیم برای آدم سجده کنید ، آن ها همگی سجده کردند جز ابلیس که گفت آیابرای کسی سجده کنم که او را از خاک آفریده ای؟

این سجده یک نوع خضوع و تواضع به خاطر عظمت خلقت آدم و امتیاز او بر سایر موجودات و یا سجده ای بوده است به عنوان پرستش در برابر خداوند به خاطر آفرینش چنین مخلوق شگرفی .

گرچه ابلیس دراین جا به عنوان استثناء از فرشتگان آمده ، امّا او به شهادت قرآن هرگز

جزء فرشتگان نبوده ، بلکه بر اثر بندگی خدا در صف آن ها قرارداشت او از جن بود و خلقت ناری داشت .

62 قالَ اَرَاَیْتَکَ هذَا الَّذی کَرَّمْتَ عَلَیَّ لَئِنْ اَخَّرْتَنِ اِلی یَوْمِ الْقِیمَةِ لاََحْتَنِکَنَّ ذُرِیَّتَهُ اِلاّ قَلیلاً

( سپس ) گفت این کسی را که بر من ترجیح داده ای اگر تا روز قیامت مرا زنده بگذاری همه فرزندانش را جز عده کمی گمراه و ریشه کن خواهم ساخت .

« اََحْتَنِکَنَّ » از ماده « اِحْتِناک » به معنی از ریشه کندن چیزی است ، بنابراین گفتار مزبور اشاره به این است که من کل بنی آدم را جز عده کمی از جاده اطاعت تو برمی کنم . این احتمال نیز وجودداردکه «اََحْتَنِکَنَّ» ازماده «حَنَک» به معنی زیرگلو بوده باشد در واقع شیطان می خواهد بگوید من به گردن همه آن ها ریسمان وسوسه می افکنم و به جاده خطا می کشانم .

63 قالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ فَاِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُکُمْ جَزاءًمَوْفُوراً

فرمود: برو هرکس ازآنان ازتو تبعیّت کند جهنم کیفر آن هااست ، کیفری است فراوان .

در این هنگام برای این که میدان آزمایشی برای همگان تحقق یابد ، و وسیله ای برای پرورش مؤمنان راستین فراهم شود که انسان همواره در کوره حوادث پخته می شود و در برابردشمن نیرومند، قوی و قهرمان می گردد، به شیطان امکان بقاء و فعالیت داده شده است.

64 وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِکَ وَاَجْلِبْ عَلَیْهِمْ بِخَیْلِکَ وَ رَجِلِکَ وَشارِکْهُمْ فِی الاَمْوالِ وَ الاَوْلادِ وَعِدْهُمْ وَ ما یَعِدُهُمُ الشَّیْطانُ اِلاّ غُرُوراً

هرکدام از آن ها را می توانی با صدای خودت تحریک کن ولشکر سواره و پیاده ات را بر آن ها گسیل دار و در ثروت وفرزندانشان شرکت جوی و آن ها را با وعده ها سرگرم کن ولی شیطان جز فریب و دروغ وعده ای نمی دهد .

65 اِنَّ عِبادی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ وَ کَفی بِرَبِّکَ وَکیلاً

( اما بدان ) تو هرگز سلطه ای بر بندگان من پیدا نخواهی کرد و آن ها هیچگاه به دام تو گرفتار نمی شوند همین قدر کافی است پروردگارت حافظ آن ها باشد .

« اِسْتَفْزِزْ » از ماده « اِسْتِفْزاز » به معنی تحریک و برانگیختن است.

« اَجْلِبْ » از ماده « اِجْلاب » در اصل از « جَلَبَة » به معنی فریاد شدید است و اِجْلاب به معنی راندن و حرکت دادن با نهیب و فریاد می باشد .

وسایل چهارگانه وسوسه گری شیطان

گر چه در آیات فوق ، مخاطب شیطان است و خداوند به عنوان یک فرمان تهدیدآمیز به او می گوید هرچه از دستت ساخته است بکن و با وسایل گوناگون به اغوای بنی آدم برخیز ، ولی در واقع هشداری است به همه انسان ها که طرق نفوذ شیطان را دریابند و از تنوع وسایل وسوسه های او آگاه شوند .

جالب این که قرآن در آیه فوق به چهاربخش مهم و اصولی از این وسایل ، اشاره می کند و به انسان ها می گوید که از چهارطرف مراقب خویش باشند :

✓ 1 - برنامه های تبلیغاتی - جمله « وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِکَ » که بعضی از مفسران آن را تنها به معنی نغمه های هوس انگیز موسیقی و خوانندگی تفسیر کرده اند معنی وسیعی دارد که هرگونه تبلیغات گمراه کننده را که در آن از

وسایل صوتی و سمعی استفاده می شود شامل می گردد .

به این ترتیب نخستین برنامه شیطان، استفاده از این وسایل است .

این مسأله مخصوصاً در دنیای امروز که دنیای فرستنده های رادیویی و دنیای تبلیغات گسترده سمعی و بصری است ، از هر زمانی روشن تر و آشکارتر است ، چرا که شیاطین و احزاب آن ها در شرق و غرب جهان بر این وسیله مؤثر تکیه دارند و بخش عظیمی از سرمایه های خود را در این راه مصرف می کنند ، تا بندگان خدا را استعمار کنند و از راه حق که راه آزادی و استقلال و ایمان و تقوی است منحرف سازند و به صورت بردگانی بی اراده و ناتوان درآورند .

✓ 2 - استفاده از نیروی نظامی - این منحصر به عصر و زمان ما نیست که شیاطین برای یافتن منطقه های نفوذ به قدرت نظامی متوسّل می شوند ، همیشه بازوی نظامی یکی از بازوهای مهم و خطرناک همه جباران و ستمگران جهان بوده است ، آن ها ناگهان در یک لحظه به نیروهای مسلّح خود فریاد می زنند و به مناطقی که ممکن است با مقاومت