مشخصات کتاب

سرشناسه:بیستونی، محمد، 1337 -

عنوان قراردادی:تفسیر نمونه .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)= A new narration of Holy Qur'an for young youth/ به اهتمام محمد بیستونی؛ با نظارت مکارم شیرازی.

مشخصات نشر:تهران: بیان جوان، 1385 -

مشخصات ظاهری:30 ج.؛ 14×5/10 س م.

تفسیرجوان (برگرفته از تفسیرنمونه) A new narration of =

Holy Quran for young youth// به اهتمام محمدبیستونی؛ بانظارت مکارم شیرازی.

تهران: بیان جوان، 1385- 30 ج.؛14×5/10 س م.

شابک دوره ای : ISBN 964-8399-71-9

(ج. 2) : ISBN 964-8399-19-0 فاپا.

ج.2-4،6-8،10،12-11،14،19،21،24-26(چاپ اول:1385).

ج. 1 - 30 (چاپ دوم: 1392) (فیپا).

کتابنامه. تفسیر نمونه. تفاسیر شیعه قرن 14

مکارم شیرازی،ناصر،1305 -. تفسیر نمونه. برگزیده

1385 73ت95ب/98BP 179/297

کتابخانه ملی ایران 35848-83م

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:ج. 2-4، 6-8، 12،10- 11، 14، 19، 21، 24 - 26 (چاپ اول: 1385).

یادداشت:ج.1 - 30 (چاپ دوم: 1391) (فیپا).

یادداشت:کتابنامه.

عنوان دیگر:تفسیر نمونه.

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

شناسه افزوده:مکارم شیرازی، ناصر، 1305 - . تفسیر نمونه. برگزیده

رده بندی کنگره:BP98/ب 95ت 73 1385

رده بندی دیویی:297/179

شماره کتابشناسی ملی:م 83-35848

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

عنوان: تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)

مؤلف: دکتر محمد بیستونی ویراستاری و تایپ و صفحه آرایی: سهیلا شاکری، فاطمه سرزهی

گروه تحقیق: صفورا بیستونی، زهرا بیستونی، آسیه بیستونی

امور فنی و رایانه: محمد علی بیستونی شمارگان: 3000 نسخه

نوبت و تاریخ چاپ: دوم ، سال 1392 شابک دوره ای: ISBN 964 - 8399 - 71 - 9

ناشر: انتشارات بیان جوان شا بک: (ج. 2):ISBN 964 - 8399 - 19 - 0

هرگونه نسخه برداری و چاپ از این کتاب، با اخذ مجوز کتبی از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بلامانع است.

نشانی: تهران - خیابان پاسداران - بین گلستان هشتم و نهم - روبروی پمپ بنزین - شماره 451 - طبقه اول - واحد 4

تلفکس: 22589626 E_mail :info@tafsirejavan.com

جدید

با نظارت: حضرت آیة اللّه مکارم شیرازی

تفسیر جوان

(برگرفته از تفسیر نمونه )

YOUTH INTERPRETATION OF QURAN

جلد 17

(جزء هفدهم قرآن)

Volum 17

دکتر محمد بیستونی

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

اَلاِهْداءِ

اِلی سَیِّدِنا وَ نَبِیِّنا مُحَمَّدٍ

رَسُولِ اللّهِ وَ خاتَمِ النَّبِیّینَ وَ اِلی مَوْلانا

وَ مَوْلَی الْمُوَحِّدینَ عَلِیٍّ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ وَ اِلی بِضْعَةِ

الْمُصْطَفی وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَیِّدَةِ نِساءِ الْعالَمینَ وَ اِلی سَیِّدَیْ

شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ ، السِبْطَیْنِ ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ اِلَی الاَئِمَّةِ التِّسْعَةِ

الْمَعْصُومینَ الْمُکَرَّمینَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ لاسِیَّما بَقِیَّةِ اللّهِ فِی الاَرَضینَ وَ وارِثِ عُلُومِ

الاَنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلینَ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِالظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِحْیاءِ الْفَرائِضِ وَ مَعالِمِ الدّینِ ،

الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالی فَرَجَهُ الشَّریفَ فَیا مُعِزَّ

الاَوْلِیاءَ وَیامُذِلَ الاَعْداءِاَیُّهَا السَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَیْنَ الاَرْضِ وَالسَّماءِقَدْمَسَّنا

وَ اَهْلَنَا الضُّرَّ فی غَیْبَتِکَ وَ فِراقِکَ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ

مِنْ وِلائِکَ وَ مَحَبَّتِکَ فَاَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ مِنْ مَنِّکَ وَ

فَضْلِکَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْکَ

اِنّا نَریکَ مِنَ الْمُحْسِنینَ

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی»

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی» در

مورد کتاب «تفسیر جوان» (منبع مطالعاتی و

تحقیقاتی اصلی «روش انس با قرآن»)

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

قرآن مجیدبالاترین سند افتخار مامسلمانان است و تاکسی با قرآن آشنا نشود ، پی به عظمت آن نخواهد برد و هر قدر آشنایی ما با ا ین کتاب بزرگ آسمانی افزون گردد ، به درجه اهمیت و عظمت آن بهتر پی می بریم ، مخصوصاً برای حل مشکلات مسلمین در دنیای امروز ، بهترین راه گشا قرآن است .

به همین دلیل شایسته است نسل جوان برومندما روزبه روز با این کتاب آسمانی آشناتر گردد ، نه فقط به «خواندن» و «قرائت» و «حفظ» آن ، بلکه به «محتوا و معنای

قرآن» ، به یقین قرآن مجید می تواند صفا و روشنی ویژه ای به تمام زندگی آنان بدهد و از آنان افرادی باایمان ، شایسته ، قوی ، شجاع و طرفدار حق بسازد .

از آنجا که تفسیر نمونه بحمداللّه در میان تمام قشرها نفوذ یافته و تحولی در محیط ما ایجاد کرده است ، جناب آقای «دکتر محمد بیستونی» که فردی باذوق و علاقمند به مسائل اسلامی و مسائل جوانان است . ابتکاری به خرج داده و تفسیر نمونه را به صورت فشرده و خلاصه با «سبکی تازه» که به آسانی قابل استفاده برای همه جوانان باشد ، درآورده و به گونه ای که هم اکنون ملاحظه می کنید ، در اختیار آنان گذارده است . خداوند این خدمت را از ایشان قبول کند و به همه جوانان عزیز توفیق استفاده از آن را مرحمت فرماید .

ناصر مکارم شیرازی

28/8/79

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیم

توفیق نصیب گردید از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بازدید داشته باشم و مواجه شدم با یک باغستان گسترده پرگل و متنوع که به طور یقین از معجزات قرآن است که این ابتکارات و روش های نو و جالب را به ذهن یک نفر که باید مورد عنایت ویژه قرار گرفته باشد القاء نماید تا بتواند در سطح گسترده کودکان و جوانان و نوجوانان و غیرهم را با قرآن مجید مأنوس به طوری که مفاهیم بلند و باارزش قرآن در وجود آنها نقش بسته و روش آنها را الهی و

قرآنی نماید و آن برادر بزرگوار جناب آقای دکتر محمد بیستونی است که این توفیق نصیب ایشان گردیده و ذخیره عظیم و باقیات الصالحات جاری برای آخرت ایشان هست. به امید این که همه اقدامات با خلوص قرین و مورد توجه ویژه حضرت بقیت اللّه الاعظم ارواحنا فداه باشد.

مرتضی مقتدایی

به تاریخ یوم شنبه پنجم ماه مبارک رمضان المبارک 1427

ویژگی ها و مزایای کتاب " تفسیر جوان"

1 - درج قول برتر و حذف اقوال متعدد در بیان تفسیر آیات.

2 - حفظ اصالت مطالب و مفاهیم ارائه شده در اصل تفسیر .

3 - خلاصه نمودن جملات طولانی در قالب عبارات کوتاه تر و ساده تر .

4 - اِعراب گذاری آیات و روایات به منظور سهولت حفظ کردن آنها .

5 - استفاده از سه خط تحریری برای آیات ، ترجمه و تفسیر ، به منظور مطالعه روان آنها.

6 - درج ترجمه روان و تفسیر هر آیه به صورت مستقل، به جز در آیاتی که با هم ارتباط تنگاتنگ دارند.

7 - تیترگذاری و تدوین مطالب کتاب به سبک کتاب های آموزشی به منظور تدریس آسان در جلسات تفسیر قرآن .

8 - انتشار در قطع کوچک به منظور استفاده از اوقات فراغت روزانه و سهولت قرار گرفتن در جیب.

9 - قیمت ارزان کتاب به منظور خرید همگان خصوصا جوانان عزیز و اُنس بیشتر جامعه با قرآن کریم .

محمد بیستونی

تهران - تابستان 1387

سوره انبیاء

فضیلت تلاوت سوره « انبیاء »

از پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله در فضیلت تلاوت این سوره چنین نقل شده :

« هر کس سوره انبیاء را بخواند ، خداوند حساب او را آسان می کند ( و در محاسبه اعمالش روز قیامت سخت گیری نخواهد کرد ) و هر پیامبری که نام او در قرآن ذکر شده با او مصافحه کرده و به او سلام می کند » .⁽¹⁾

و از امام صادق نقل شده :

« هر کس سوره انبیاء را از روی عشق و علاقه بخواند ، با همه پیامبران در باغ های پرنعمت بهشت، رفیق و همنشین می گردد و در زندگی دنیا نیز در چشم مردم پرابهت خواهد بود ».⁽²⁾

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر

1 اِقْتَرَبَ لِلنّاسِ حِسابُهُمْ وَ هُمْ فی غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ

حساب مردم به آن ها نزدیک شده اما آن ها در غفلتند و روی گردانند .

عمل آن ها نشان می دهد که این غفلت و بی خبری سراسر وجودشان را گرفته است وگرنه چگونه ممکن است انسان ایمان به نزدیکی حساب ، آن هم از حساب گری فوق العاده دقیق ، داشته باشد و این چنین همه مسائل را سرسری بگیرد و آلوده هر گونه گناه باشد ؟

کلمه «اِقْتَرَبَ» تأکید بیشتری از «قُرْب» دارد و اشاره به این است که این حساب بسیار نزدیک شده.

تعبیر به « ناس » گرچه ظاهرا عموم مردم را شامل می شود و دلیل بر آن است که همگی در غفلتند ، ولی بدون شک همیشه موقعی که سخن از توده مردم گفته می شود استثناهایی وجود دارد و در این جا گروه بیدار دلی را که همیشه در فکر حسابند و برای آن آماده

می شوند ، باید از این حکم مستثنی دانست .

جالب این که می گوید : حساب به مردم نزدیک شده ، نه مردم به حساب ، گویی حساب با سرعت به استقبال مردم می دود .

ضمنا فرق میان « غفلت » و « اعراض » ممکن است از این نظر باشد که آن ها از نزدیکی حساب غافلند و این غفلت سبب می شود که از آیات حق اعراض کنند ، در حقیقت « غفلت از حساب » علت است و « اعراض از آیات حق » معلول آن و یا منظور اعراض از خود حساب و آمادگی برای پاسخ گویی در آن دادگاه بزرگ است ، یعنی چون غافلند خود را آماده نمی کنند و روی گردان می شوند .

2 ما یَأْتیهِمْ مِنْ ذِکْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ مُحْدَثٍ اِلاَّ اسْتَمَعُوهُ وَ هُمْ یَلْعَبُونَ

هر یادآوری تازه ای از طرف پروردگارشان برای آن ها بیاید با لعب و شوخی به آن گوش فرا می دهند .

کلمه « ذِکْر » در آیه فوق اشاره به هر سخن بیدار کننده است و تعبیر به « مُحْدَث » ( تازه و جدید ) اشاره به این است که کتب آسمانی ، یکی پس از دیگری نازل می گردد و سوره های قرآن و آیات آن هر کدام محتوای تازه و نوی دارد ، که از طرق مختلف برای نفوذ در دل های غافلان وارد می شود ، اما چه سود برای کسانی که همه این ها را به شوخی می گیرند .

اصولاً یکی از بدبختی های افراد جاهل و متکبر و خودخواه این است که همیشه نصایح و اندرزهای خیراندیشان را به شوخی و بازی می گیرند و همین سبب می شود که هرگز از خواب غفلت بیدار نشوند ، در حالی که اگر حتی یک بار به صورت جدی با آن برخوردکنند، چه بسا مسیر زندگانی آن ها در همان لحظه تغییر پیدا می کند .

3 لاهِیَةً قُلُوبُهُمْ وَ اَسَرُّوا النَّجْوَی الَّذینَ ظَلَمُوا هَلْ هذا اِلاّ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ اَفَتَأْتُونَ السِّحْرَ وَ اَنْتُمْ تُبْصِرُونَ

درحالی که قلوبشان در لهو و بی خبری فرو رفته است و این ستمگران پنهانی نجوی

می کنند ( و می گویند ) آیا جز این است که این بشری همچون شما است ؟ آیا شما به سراغ سحرمی روید بااین که می بینید ؟

4 قالَ رَبّی یَعْلَمُ الْقَوْلَ فِی السَّماءِ وَ الاَرْضِ وَ هُوَ السَّمیعُ الْعَلیمُ

(اماپیامبر) گفت: پروردگار من همه سخنان را چه در آسمان باشد و چه در زمین می داند و او شنوا و دانا است .

5 بَلْقالُوا اَضْغاثُ اَحْلامٍ بَلِافْتَریهُ بَلْ هُوَشاعِرٌفَلْیَأْتِنابِایَةٍ کَما اُرْسِلَ الاَوَّلُونَ

آن ها گفتند : ( آن چه را محمد آورده وحی نیست ) بلکه خواب های آشفته است، اصلاً او به دروغ آن را به خدابسته، بلکه او یک شاعر است (اگر راست می گوید) باید معجزه ای برای ما بیاورد ، همان گونه که پیامبران پیشین با معجزات فرستاده شدند .

بهانه های رنگارنگ

« اَضْغاث » جمع «ضِغْث» به معنی بسته هیزم یا گیاه خشکیده و مانند آن است و « اَحْلام »

جمع « حُلُم » به معنی خواب و رؤیا است و از آن جا که برای جمع آوری یک بسته هیزم و مانند آن، یک مشت اشیاء پراکنده را روی هم می گذارند ، این تعبیر به خواب های آشفته و پراکنده اطلاق شده است .

بررسی های این نسبت های ضد و نقیض به پیامبر صلی الله علیه و آله خود بهترین دلیل بر آن است که آن ها حق طلب نبودند ، بلکه هدفشان بهانه جویی و به اصطلاح بیرون کردن حریف از میدان به هر قیمت و به هر صورت بوده است .

گاه ساحرش می خواندند ، زمانی شاعر ، گاه مُفْتَری و گاه ( العیاذ باللّه ) یک آدم خیالاتی که خواب های پریشانش را به عنوان وحی به حساب آورده است . گاه می گویند : چرا تو انسانی ؟ و گاه با دیدن آن همه معجزات باز بهانه معجزه دیگر می گیرند .

اگر ما دلیلی بر بطلان سخنانش جز این پراکنده گویی نداشتیم ، به تنهایی کافی بود ، ولی در آیات بعد خواهیم دید که قرآن از طرف دیگر نیز به آن ها پاسخ قاطع می گوید .

6 ما امَنَتْ قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْیَةٍ اَهْلَکْناها اَفَهُمْ یُؤْمِنُونَ

تمام آبادی هایی راکه پیش ازاین ها هلاک کردیم (تقاضای معجزات گوناگون کردندوپیشنهادشان عملی شد، ولی) هرگز ایمان نیاوردند ، آیا این ها ایمان می آورند ؟

قرآن در این آیه به تمام ایرادهای ضد و نقیض آن ها اشاره می کند و می گوید : این طرز برخورد با دعوت پیامبران راستین ، تازگی ندارد ، همیشه افراد لجوج ، متوسل به این گونه بهانه ها می شدند و سرانجام کارشان نیز چیزی جز کفر و سپس هلاکت و مجازات دردناک الهی نبود .

7 وَ ما اَرْسَلْنا قَبْلَکَ اِلاّ رِجالاً نُوحی اِلَیْهِمْ فَسْئَلُوا اَهْلَ الذِّکْرِ اِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ

ما پیش از تو جز مردانی که به آن ها وحی می کردیم نفرستادیم ( همه انسان بودند و از جنس بشر ) اگر نمی دانید از اهل اطلاع بپرسید .

اهل ذکر چه کسانی هستند ؟

بدون شک « اهل ذکر » از نظر مفهوم لغوی تمام آگاهان و مطلعان را در برمی گیرد و آیه فوق بیانگر یک قانون کلی عقلایی در مورد ( رجوع جاهل به عالم ) است ، هر چند مورد و مصداق آیه ، دانشمندان اهل کتاب بودند ، ولی این مانع کلیت قانون نیست .

به همین دلیل دانشمندان و فقهای اسلام به این آیه برای مسأله « جواز تقلید از مجتهدان اسلامی » استدلال کرده اند .

و اگر می بینیم در روایاتی که از طرق اهلبیت علیهم السلام به ما رسیده ، اهل ذکر به علی (علیه السلام)یا سایر امامان اهلبیت علیهم السلام تفسیر شده به معنی انحصار نیست ، بلکه بیان واضح ترین مصداق های این قانون کلی است .

توضیح بیشتر را در این باره ، در تفسیر آیه 43 سوره نحل مطالعه فرمایید .

8 وَ ما جَعَلْناهُمْ جَسَدا لا یَأْکُلُونَ الطَّعامَ وَ ما کانُوا خالِدینَ

ما آن ها را پیکرهایی که غذا نخوردند قرار ندادیم ، آن ها عمر جاویدان هم نداشتند .

جمله « لا یَأْکُلُونَ الطَّعامَ » اشاره به چیزی است که در جای دیگر از قرآن در ارتباط با

همین ایراد آمده است : « وَ قالُوا مالِهذَا الرَّسُولِ یَأْکُلُ الطَّعامَ وَ یَمْشی فِی الاَسْواقِ : چرا این پیامبر غذا می خورد و در بازارها راه می رود ؟ » ( 7 / فرقان ) .

جمله « ما کانُوا خالِدینَ » نیز تکمیلی بر همین معنی است ، چراکه مشرکان می گفتند : خوب بود به جای بشر فرشته ای فرستاده می شد ، فرشته ای که عمر جاودان داشته باشد و دست مرگ به دامان او دراز نشود ، قرآن در پاسخ آن ها می گوید : هیچ یک از پیامبران پیشین عمر جاویدان نداشتند که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله داشته باشد .

به هر حال بدون شک رهبر انسان ها باید از جنس خودشان باشد ، با همان غرایز ، عواطف ، احساس ها ، نیازها و علاقه ها ، تا دردهای آن ها را لمس کند و

بهترین طریق درمان را با الهام گرفتن از تعلیماتش انتخاب نماید ، تا الگو و اسوه ای برای همه انسان ها باشد و حجت را بر همه تمام کند .

9 ثُمَّ صَدَقْناهُمُ الْوَعْدَ فَاَنْجَیْناهُمْ وَ مَنْ نَشاءُ وَ اَهْلَکْنَا الْمُسْرِفینَ

سپس وعده ای را که به آن ها داده بودیم وفا کردیم ، آن ها و هر کس را می خواستیم (از چنگال دشمنانشان) نجات دادیم و مسرفان را هلاک نمودیم .

آری همان گونه که سنت ما انتخاب کردن رهبران بشر از میان افراد بشر بود ، این هم سنت ما بود که در برابر توطئه های مخالفان از آن ها حمایت کنیم و اگر اندرزهای پی در پی در آن ها مؤثر نیفتاد ، صفحه زمین را از لوث وجودشان پاک سازیم .

پیدا است که منظور از « وَ مَنْ نَشاءُ » ( هر که را بخواهیم ) خواستنی است که بر معیار ایمان و عمل صالح دور می زند و نیز روشن است که منظور از « مسرفان » در این جا کسانی است که در مورد خویشتن و جامعه ای که در آن زندگی داشتند ، از طریق انکار آیات الهی

و تکذیب پیامبران اسراف کردند .

لذا در جای دیگر قرآن می خوانیم : « کَذلِکَ حَقّا عَلَیْنا نُنْجِی الْمُؤْمِنینَ : این گونه بر ما حق و لازم بود که مؤمنان را نجات دهیم » ( 103 / یونس ) .

10 لَقَدْ اَنْزَلْنا اِلَیْکُمْ کِتابا فیهِ ذِکْرُکُمْ اَفَلا تَعْقِلُونَ

ما بر شما کتابی نازل کردیم که وسیله تذکر (و بیداری) شما در آن است ، آیا اندیشه نمی کنید .

با وجود این معجزه آشکار که از جهات مختلف آثار اعجاز در آن نمایان است . آیا باز در انتظار ظهور معجزه دیگری هستید ؟ کدام معجزه بهتر از این می تواند حقانیت دعوت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را ثابت کند ؟

آیا می توان نسبت « اَضْغاثُ اَحْلامٍ » به این آیات داد ؟ خواب های پریشان و بی معنی کجا و این سخنان موزون و منسجم کجا ؟

آیا می توان آن را دروغ و افترا شمرد ؟ با این که آثار صدق از همه جای آن نمایان است ؟

و آیا آورنده آن « شاعر » بوده ، در حالی که شعر بر محور تخیل دور می زند و آیات این کتاب همه بر اساس واقعیت ها است ؟

کوتاه سخن این که دقت و بررسی در این کتاب ثابت می کند که این نسبت های ضد و نقیض ، وصله هایی است ناهمرنگ و سخنانی است مغرضانه و نابخردانه .

و اگر گفته شود چگونه این قرآن مایه بیداری است ؟ در حالی که بسیاری از مشرکان شنیدند و بیدار نشدند ، در پاسخ می گوییم : بیدار کننده بودن قرآن جنبه اجباری و الزامی ندارد، بلکه مشروط است به این که انسان خودش بخواهد و دریچه های قلبش رابه روی آن بگشاید.

11 وَ کَمْ قَصَمْنا مِنْ قَرْیَةٍ کانَتْ ظالِمَةً وَ اَنْشَأْنا بَعْدَها قَوْما اخَرینَ

چه بسیار مناطق آباد ستمگری را که ما درهم شکستیم و بعد از آن ها قوم دیگری روی کار آوردیم .

« قَصَمْ » به معنی شکستن توأم با شدت است و حتّی گاهی به معنی خرد کردن آمده و با توجه به این که تکیه روی ظلم و ستمگری این اقوام شده ، نشان می دهد که خداوند شدیدترین انتقام و مجازات را در مورد اقوام ظالم و ستمگر قائل است .

12 فَلَمّا اَحَسُّوا بَأْسَنا اِذا هُمْ مِنْها یَرْکُضُونَ

آن ها هنگامی که احساس عذاب ما را کردند ، ناگهان پا به فرار گذاشتند.

« رَکْض » به معنی دویدن با سرعت است .

آیه شرح حال کفار و مشرکین را به هنگامی که دامنه عذاب در آبادی آن ها گسترده می شد و وضع بیچارگی آنان را در مقابل مجازات الهی مشخص می کند . درست همانند یک لشکر

شکست خورده که شمشیرهای برهنه دشمن را پشت سر خود می بیند به هر سو پراکنده می شوند .

13 لا تَرْکُضُوا وَ ارْجِعُوا اِلی ما اُتْرِفْتُمْ فیهِ وَ مَساکِنِکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْئَلُونَ

فرار نکنید و بازگردید به زندگی پرناز و نعمتتان و به مسکن های پرزرق و برقتان تا سائلان بیایند و از شما تقاضا کنند ( شما هم آن ها را محروم بازگردانید ) .

این عبارت ممکن است اشاره به آن باشد که همواره در این زندگی پرناز و نعمتی که داشتند ، سائلان و تقاضاکنندگان بر در خانه هایشان رفت و آمد داشتند ، با امید می آمدند و محروم بازمی گشتند به آن ها می گوید : بازگردید و همان صحنه های نفرت انگیز را تکرار کنید و این در حقیقت یک نوع استهزاء و سرزنش است .

اما این که گوینده این سخن کیست ؟ در آیه صریحاً نیامده .

ممکن است ندایی به وسیله فرشتگان خدا یا پیامبران و رسولانشان باشد یا از درون ضمیر مخفی وجدانشان .

در حقیقت این ندای الهی بوده است که به آن ها گفته می شد : « فرار نکنید و بازگردید » که از یکی از این سه طریق به آن ها می رسیده است .

جالب این که در این جا از میان تمام نعمت های مادی بالخصوص روی « مسکن » انگشت گذارده شده ، شاید به خاطر این که نخستین وسیله آرامش انسان وجود یک مسکن مناسب است و یا این که انسان غالباً بیشترین درآمد زندگی خود را صرف مسکنش می کند و نیز بیشترین علاقه او به آن است .

14 قالُوا یا وَیْلَنا اِنّا کُنّا ظالِمینَ

گفتند : ای وای بر ما که ظالم و ستمگر بودیم .

به هر حال آن ها در این هنگام بیدار می شوند ، آن چه را قبلاً شوخی می پنداشتند به جدی ترین صورت در برابر خویش می بینند و فریادشان بلند می شود .

15 فَما زالَتْ تِلْکَ دَعْویهُمْ حَتّی جَعَلْناهُمْ حَصیدا خامِدینَ

و همچنان این سخن را تکرار می کردند تا ریشه آن ها را قطع کردیم و آن ها را خاموش ساختیم .

« خامِد » در اصل از ماده « خُمُود » به معنی خاموش شدن آتش است ، سپس به هر چیزی که از جوش و خروش و سر و صدا بیفتد ، اطلاق شده است .

اما این بیداری اضطراری که در برابر صحنه های جدی عذاب برای هر کس پیدا می شود بی ارزش است و اثری در تغییر سرنوشت آن ها ندارد ، همچون زراعتی درو شده ( حَصید ) بر زمین می ریزند و شهر پرجوش و خروش و آبادشان به قبرستان ویران و خاموشی مبدل می گردد .

16 وَ ما خَلَقْنَا السَّماءَ وَ الاَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما لاعِبینَ

ما آسمان و زمین و آن چه را در میان آن ها است برای بازی نیافریدیم .

آفرینش آسمان و زمین بازیچه نیست

این زمین گسترده ، این آسمان پهناور و این همه موجودات متنوع و بدیعی که در صحنه آن ها است نشان می دهد ، غرض مهمی در کار بوده است ، آری هدف این بوده که از یک سو بیانگر آن آفریننده بزرگ باشند و نشانه ای از عظمتش و از سوی دیگر دلیلی بر « معاد » باشد وگرنه این همه غوغا برای این چند روز معنی نداشت .

آیا ممکن است انسانی در وسط بیابانی ، کاخ مجهزی با تمام وسایل فراهم کند ، تنها برای این که در تمام عمر یک ساعت از آن جا می گذرد ، در آن استراحت می کند ؟

17 لَوْ اَرَدْنا اَنْ نَتَّخِذَ لَهْوا لاَتَّخَذْناهُ مِنْ لَدُنّا اِنْ کُنّا فاعِلینَ

به فرض محال اگر می خواستیم سرگرمی انتخاب کنیم چیزی متناسب خود انتخاب می کردیم.

در حقیقت « لعب » به معنی کار بی هدف است و « لَهْو » اشاره به هدف های نامعقول یا سرگرمی ها است .

آیه مورد بحث بازگوی دو حقیقت است : نخست با توجه به کلمه « لَوْ » که در لغت عرب برای امتناع است ، اشاره به این می کند که محال است هدف پروردگار سرگرمی خویشتن باشد .

سپس می گوید : به فرض که هدف سرگرمی بود ، باید سرگرمی مناسب ذات او باشد ، از عالم مجردات و مانند آن ، نه عالم محدود ماده .

18 بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَی الْباطِلِ فَیَدْمَغُهُ فَاِذا هُوَ زاهِقٌ وَ لَکُمُ الْوَیْلُ مِمّا تَصِفُونَ

بلکه ما حق را بر سر باطل می کوبیم تا آن را هلاک سازد وبه این ترتیب باطل محو و نابود می شود ، اما وای بر شما از توصیفی که می کنید .

جمله « نَقْذِف » از ماده « قَذْف » به معنی پرتاب کردن است ، مخصوصاً پرتاب کردن از راه دور و از آن جاکه پرتاب از راه دور ، شتاب و سرعت و قوت بیشتری دارد ، این تعبیر بیانگر قدرت پیروزی حق بر باطل است ، کلمه « عَلی » نیز مؤید این معنی است ، زیرا این

کلمه معمولاً در موارد « علوّ » به کار می رود .

جمله « یَدْمَغُهُ » که به گفته راغب به معنی شکستن جمجمه و مغز سر است که حساس ترین نقطه بدن انسان محسوب می شود، تعبیر رسایی است برای غالب بودن لشکر حق ، غلبه ای چشمگیر و قاطع .

تعبیر به « زاهِقْ » که به معنی چیزی است که به کلی مضمحل شده نیز تأکید دیگری است بر این منظور .

و این که جمله « نَقْذِفُ » و « یَدْ مُغُ » به صورت فعل مضارع آمده دلیل بر استمرار این برنامه است .

یعنی ما همواره دلایل عقلی و استدلالات روشن و معجزات آشکار خود را در برابر پندارها و اوهام بیهوده گرایان قرار می دهیم ، تا در نظر اندیشمندان و صاحبان عقل ، این پندارها در هم کوبیده و نابود شود .

19 وَ لَهُ مَنْ فِی السَّمواتِ وَ الاَرْضِ وَ مَنْ عِنْدَهُ لا یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِه وَ لا یَسْتَحْسِرُونَ

برای او است آن چه در آسمان ها و زمین است و آن ها که نزد او هستند ، هیچ گاه از عبادتش استکبار نمی کنند و هرگز خسته نمی شوند .

20 یُسَبِّحُونَ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ لا یَفْتُرُونَ

شب و روز تسبیح می گویند و ضعف و سستی به خود راه نمی دهند .

« یَسْتَحْسِرُونَ » از ماده « حَسْر » دراصل به معنی بازگشودن چیز پوشیده و کنار زدن پرده است، سپس به معنی خستگی و ضعف به کار رفته، گویی نیروهایانسان در چنین حالتی همگی آشکار و مصرف می گردد و چیزی از آن ها در بدن او مکتوم نمی ماند .

او چه نیازی به طاعت و عبادت شما دارد ، این همه فرشتگان بزرگ ، شب و روز مشغول تسبیحند ، او حتی نیاز به عبادت آن هاهم ندارد، پس اگردستور ایمان و عمل صالح و

بندگی و عبودیت به شما داده ، سود و فایده اش متوجه خود شما است .

21 اَمِ اتَّخَذُوا الِهَةً مِنَ الاَرْضِ هُمْ یُنْشِرُونَ

آیاآن ها خدایانی از زمین برگزیدند که خلق می کنند و منتشرمی سازند .

« یُنْشِرُون » از ماده « نَشْر » به معنی گستردن چیز پیچیده است و کنایه از آفرینش و انتشار مخلوقات در پهنه زمین و آسمان نیز آمده است .

این جمله در حقیقت اشاره به این است که معبود باید خالق باشد ، مخصوصاً خالق حیات و زندگی که روشن ترین چهره های خلقت است ، این در حقیقت شبیه به همان چیزی است که در آیه 73 سوره حج می خوانیم : « اِنَّ الَّذینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ لَنْ یَخْلُقُوا ذُبابا وَ لَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ : تمام معبودهایی را که جز خدا می خوانید حتی قدرت ندارند مگسی بیافرینند ، هر چند دست به دست هم دهند و متحد شوند » با این حال آن ها چگونه شایسته پرستش هستند .

تعبیر به « الِهَةً مِنَ الاَرْضِ » ( خدایانی از زمین ) اشاره به بت ها و معبودهایی است که از

سنگ و چوب و مانند آن می ساختند و حاکم بر آسمان ها می پنداشتند .

22 لَوْ کانَ فیهِما الِهَةٌ اِلاَّ اللّهُ لَفَسَدَتا فَسُبْحانَ اللّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمّا یَصِفُونَ

اگر درآسمان و زمین خدایانی جز «اللّه» بود، فاسدمی شدند (و نظام جهان بر هم می خورد) منزه است خداوند پروردگار عرش از توصیفی که آن ها می کنند .

برهان تَمانُع

دلیلی که برای توحید و نفی آلهه در آیه فوق ، آمده است ، در عین سادگی و روشنی ، یکی از براهین دقیق فلسفی در این زمینه است که دانشمندان از آن ، به عنوان « برهان تَمانُع » یاد می کنند ، خلاصه این برهان را چنین می توان بیان کرد :

ما بدون شک نظام واحدی را در این جهان حکمفرما می بینیم ، نظامی که در همه جهات هماهنگ است ، قوانینش ثابت و در آسمان و زمین جاری است ، برنامه هایش با هم منطبق

و اجزایش متناسب است .

این هماهنگی قوانین و نظامات آفرینش از این حکایت می کند که از مبدأ واحدی سرچشمه گرفته است ، چراکه اگر مبدأها متعدد بود و اراده ها مختلف ، این هماهنگی هرگز وجود نداشت و همان چیزی که قرآن از آن تعبیر به « فَساد » می کند ، در عالم به وضوح دیده می شد .

ما اگر کمی اهل تحقیق و مطالعه باشیم ، از بررسی یک کتاب به خوبی می توانیم بفهمیم آن را یک نفر نوشته یا چند نفر ؟ کتابی که تألیف یک نفر است ، هماهنگی و انسجام مخصوص در میان عبارات ، جمله بندی ها ، تعبیرات مختلف ، کنایات و اشارات ، عناوین و تیترها ، طرز ورود و خروج در بحث ها ، خلاصه تمام قسمت هایش یک پارچه و هم صدا است ، چرا که زاییده یک فکر و تراوش یک قلم است .

اما اگر دو یا چند نفر ، هر چند همه دانشمند باشند و صمیمی و دارای روح همکاری نزدیک ، هر کدام تألیف بخشی از آن را برعهده گیرد ، باز در اعماق عبارات و الفاظ ، طرز

بحث ها ، آثار این دوگانگی و چندگانگی نمایان است .

دلیل آن هم روشن است، زیرا دو نفر هر قدر همفکر و هم سلیقه باشند بالاخره دو نفرند، اگر همه چیز آن ها یکی بود ، یک نفر می شدند ، بنابراین به طور قطع باید تفاوت هایی داشته باشند تا بتوانند دو نفر باشند و این تفاوت سرانجام کار خود را خواهد کرد و اثرش را در نوشته های آن ها خواهد گذاشت .

حال هرقدر این کتاب، بزرگ تر و مفصلتر باشد و در موضوعات متنوع تری بحث کند ، زودتر این ناهماهنگی احساس می شود .

کتاب بزرگ عالم آفرینش که عظمتش به قدری است که ما با تمام وجودمان در لابلای عباراتش گم می شویم، نیز مشمول همین قانون است .

23 لا یُسْئَلُ عَمّا یَفْعَلُ وَ هُمْ یُسْئَلُونَ

هیچ کس برکار اونمی تواند خرده بگیرد ، ولی در کارهای آن ها جای سؤال و ایراد است.

ما دو گونه سؤال داریم ، یک نوع سؤال ، سؤال توضیحی است که انسان از مسایلی بی خبر است و مایل است حقیقت آن را درک کند ، حتی با علم و ایمان به این که کار انجام شده کار صحیحی بوده باز می خواهد نکته اصلی و هدف واقعی آن را بداند ، این گونه سؤال در افعال خدا نیز جایز است ، بلکه این همان سؤالی است که سرچشمه کاوشگری و پژوهش در جهان خلقت و مسایل علمی محسوب می شود و از این گونه سؤالات چه در رابطه با عالم تکوین و چه تشریع یاران پیامبر و امامان بسیار داشتند .

اما نوع دیگر سؤال ، سؤال اعتراضی است ، که مفهومش این است عمل انجام شده نادرست و غلط بوده، مثل این که به کسی که عهد خود را بی دلیل شکسته می گوییم تو چرا عهد شکنی می کنی ؟ هدف این نیست که توضیح بخواهیم بلکه هدف آن است که ایراد کنیم .

مسلماً این نوع سؤال در افعال خداوند حکیم معنی ندارد و اگر گاهی از کسی سر بزند

حتماً به خاطر ناآگاهی است ، ولی جای این گونه سؤال در افعال دیگران بسیار است .

در حدیثی از امام باقر (علیه السلام)می خوانیم که در جواب سؤال « جابر جُعْفی » از این آیه چنین فرمود : « لاَِنَّهُ لا یَفْعَلُ اِلاّ ما کانَ حِکْمَةً وَ صَواباً : برای این که او کاری را جز از روی حکمت و صواب انجام نمی دهد » . ⁽¹⁾

24 اَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِه الِهَةً قُلْ هاتُوا بُرْهانَکُمْ هذا ذِکْرُ مَنْ مَعِیَ وَ ذِکْرُ مَنْ قَبْلی بَلْ اَکْثَرُهُمْ لا یَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ

آیا آن ها جز خدا معبودانی برگزیدند ؟ بگو دلیلتان را بیاورید ، این سخن من و سخن ( پیامبرانی است ) که پیش از من بودند ، اما اکثر آن ها حق را نمی دانند و به این دلیل از آن روی گردانند . .

شرک از پندار سرچشمه می گیرد

این آیه مشتمل بر دو دلیل دیگر در زمینه نفی شرک است ، که با دلیل گذشته مجموعا سه دلیل می شود .

نخست می گوید : « آیا آن ها جز خدا معبودانی برای خود انتخاب کرده اند ؟

بگو دلیل خود را بیاورید » .

اشاره به این که اگر از دلیل گذشته دایر به این که نظام هستی دلیل بر توحید است صرف نظر کنید لااقل هیچ گونه دلیلی بر اثبات شرک اُلوهیت این خدایان وجود ندارد ، انسان عاقل چگونه مطلبی را بی دلیل می پذیرد ؟

سپس به آخرین دلیل اشاره کرده می گوید : « هذا ذِکْرُ مَنْ مَعِیَ وَ ذِکْرُ مَنْ قَبْلی » .

این همان دلیلی است که دانشمندان عقاید تحت عنوان اجماع و اتفاق پیامبران بر مسأله یگانگی خدا ذکر کرده اند .

و از آن جا که ممکن است گاهی کثرت بت پرستان ( مخصوصاً در شرایط زندگی مسلمانان در مکه که سوره انبیاء ناظر به آن است ) برای بعضی مانع از پذیرش توحید گردد ، چنین اضافه می کند: « بَلْ اَکْثَرُهُمْ لا یَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ » .

همیشه مخالفت کردن اکثریت نادان در بسیاری از جامعه ها دلیلی بوده است برای اعراض ناآگاهان و قرآن در بسیاری از آیات ، تکیه بر این اکثریت را شدیدا محکوم کرده است و برای آن هیچ گونه ارزشی قایل نیست ، بلکه معیار را دلیل و منطق می شمرد .

25 وَ ما اَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ اِلاّ نُوحی اِلَیْهِ اَنَّهُ لا اِلهَ اِلاّ اَنَا فَاعْبُدُونِ

ما پیش از تو هیچ پیامبری را نفرستادیم مگر این که به او وحی کردیم که معبودی جز من نیست ، بنابراین تنها مرا پرستش کنید .

و به این ترتیب ثابت می شود که نه عیسی و نه غیر او هرگز دعوت به شرک نکرده اند و این گونه نسبت ها تهمت است .

26 وَ قالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَدا سُبْحانَهُ بَلْعِبادٌ مُکْرَمُونَ

آن ها گفتند: خداوند رحمان فرزندی برای خود برگزیده،منزه است (ازاین عیب و نقص) این ها ( فرشتگان ) بندگان شایسته او هستند .

فرشتگان بندگان شایسته و فرمانبردار

بسیاری از مشرکان عرب عقیده داشتند که فرشتگان ، فرزندان خدا هستند و به همین دلیل گاه آن ها را پرستش می کردند ، قرآن صریحا در آیات 26 تا 29 این عقیده خرافی و بی اساس را محکوم کرده و بطلان آن را با دلایل مختلف بیان می کند .

نخست می گوید : ( وَ قالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَدا ) .

اگر منظورشان فرزند حقیقی باشد که لازمه آن جسم بودن است و اگر « « تَبَنّی » ( فرزندخواندگی ) که در میان عرب معمول بوده است باشد ، آن نیز دلیل بر ضعف و احتیاج است و از همه این ها گذشته اصولاً کسی نیاز به فرزند دارد که فانی می شود ، برای بقاء نسل

و کیان و آثار او باید فرزندش حیات او را در دراز مدت ادامه دهد ، یا برای عدم احساس تنهایی و انس گرفتن یا کسب قدرت است ، اما یک وجود ازلی و ابدی و غیر جسمانی و از هر نظر بی نیاز ، فرزند در مورد او معنی ندارد .

لذا بلافاصله می فرماید :« منزه و پاک است او ازاین عیب و نقص » ( سُبْحانَهُ ) .

صفات شش گانه فرشتگان

سپس اوصاف فرشتگان را در شش قسمت بیان می کند که مجموعا دلیل روشنی است بر نفی فرزند بودن آن ها :

✓ 1 - « آن ها بندگان خدا هستند » ( بَلْ عِبادٌ ) .

✓ 2 - « بندگانی شایسته و گرامی داشته » ( مُکْرَمُونَ ) .

آن ها همچون بندگان گریز پا نیستند که تحت فشار مولی ، تن به خدمت می دهند ، بلکه بندگانی هستند ، از هر نظر شایسته که راه و رسم عبودیت را خوب می دانند و به آن افتخار

می کنند ، خدا نیز آن ها را به خاطر اخلاصشان در عبودیت گرامی داشته و مواهب خویش را به آن ها افزایش داده است .

27 لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِاَمْرِه یَعْمَلُونَ

که هرگز در سخن بر او پیشی نمی گیرند و به فرمان او عمل می کنند .

✓ 3 - آن ها آن قدر مؤدب و تسلیم و سر بر فرمان خدا هستند که « هرگز در سخن گفتن بر او پیشی نمی گیرند » ( لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ ) .

✓ 4 - و از نظر عمل نیز « آن ها تنها فرمان او را اجرا می کنند » ( وَ هُمْ بِاَمْرِه یَعْمَلُونَ) .

آیا این صفات ، صفات فرزندان است یا صفات بندگان ؟

28 یَعْلَمُ ما بَیْنَ اَیْدیهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ وَ لا یَشْفَعُونَ اِلاّ لِمَنِ ارْتَضی وَ هُمْ مِنْ خَشْیَتِه مُشْفِقُونَ

او همه اعمال امروز و آینده آن ها را می داند و هم گذشته آن ها را و آن ها جز برای

کسی که خدا از او خشنود است ( واجازه شفاعتش را داده ) شفاعت نمی کنند و از ترس او بیمناک هستند .

« خَشْیَت » به معنی هر گونه ترس نیست ، بلکه ترسی است که توأم با تعظیم و احترام باشد .

« مُشْفِق » از ماده « اِشْفاق » به معنی توجهی است که آمیخته با ترس باشد ( چون در اصل از ماده " شَفَق " گرفته شده که روشنی آمیخته با تاریکی است ) .

مسلماً فرشتگان از این موضوع آگاهند که خدا یک چنین احاطه علمی به آن ها دارد و همین عرفان ، سبب می شود که آن ها نه سخنی قبل از او بگویند و نه از فرمانش سرپیچی کنند و به این ترتیب این جمله می تواند در حکم تعلیل برای آیه سابق بوده باشد .

✓ 5 - بدون شک آن ها که بندگان گرامی و شایسته خدا هستند برای نیازمندان شفاعتمی کنند، ولی باید توجه داشت « هرگز برای کسی شفاعت نمی کنند مگر این که بدانند خدا از او

خشنود است » و اجازه شفاعت او را داده است ( وَ لا یَشْفَعُونَ اِلاّ لِمَنِ ارْتَضی ) .

مسلماً خشنودی خداوند و اجازه شفاعت دادن او ، بی دلیل نمی تواند باشد ، حتماً به خاطر ایمان راستین و یا اعمالی است که پیوند انسان را با خدا محفوظ می دارد ، به تعبیر دیگر انسان ممکن است آلوده گناه شود ، ولی اگر رابطه خویش را با پروردگار و اولیای الهی به کلی قطع نکند ، امید شفاعت درباره او هست .

اما اگر پیوندش را از نظر خط فکری و عقیدتی به کلی برید و یا از نظر عملی آن قدر آلوده بوده که لیاقت شفاعت را از دست داد ، در این موقع، هیچ پیامبر مرسل یا فرشته مقربی شفاعت او نخواهد کرد .

ضمناً این جمله پاسخی است به آن ها که می گفتند : ما فرشتگان را عبادت می کنیم تا در پیشگاه خدا برای ما شفاعت کنند ، قرآن می گوید : آن ها از پیش خود هیچ کاری نمی توانند بکنند و هر چه می خواهید باید مستقیما از خدا بخواهید ، حتی اجازه شفاعت شفیعان را .

✓ 6 - به خاطر همین معرفت و آگاهی است که « آن ها تنها از او می ترسند » و تنها ترس اورا به دل راه می دهند ( وَ هُمْ مِنْ خَشْیَتِه مُشْفِقُونَ ) .

آن ها از این نمی ترسند که گناهی انجام داده باشند ، بلکه از کوتاهی در عبادت یا ترک اولی بیمناکند .

ترس آن ها از خداوند، همچون ترس انسان از یک حادثه وحشتناک نیست و همچنین « اِشْفاق » آن ها همچون بیم انسان از یک موجود خطرناک نمی باشد، بلکه ترس و اشفاقشان آمیزه ای است از احترام ، عنایت و توجه ، معرفت و احساس مسؤولیت .⁽¹⁾

29 وَ مَنْ یَقُلْ مِنْهُمْ اِنّی اِلهٌ مِنْ دُونِه فَذلِکَ نَجْزیهِ جَهَنَّمَ کَذلِکَ نَجْزِی الظّالِمینَ

و هر کس از آن ها بگوید من معبود دیگری جز خدا هستم ،کیفر او را جهنم می دهیم و این گونه ستمگران را کیفر خواهیم داد. .

روشن است که فرشتگان با این صفات برجسته و ممتاز و مقام عبودیت خالص هرگز دعوی خدایی نمی کنند ، اما اگر فرضا « کسی از آن ها بگوید من معبودی جز خدا هستم ما کیفر او را جهنم می دهیم ، آری این چنین ظالمان را کیفر خواهیم داد » .

در حقیقت دعوی الوهیت یک مصداق روشن ظلم بر خویشتن و بر جامعه است و در قانون کلی « کَذلِکَ نَجْزِی الظّالِمینَ » درج است .

30 اَوَ لَمْ یَرَالَّذینَ کَفَرُوا اَنَّ السَّمواتِ وَ الاَرْضَ کانَتا رَتْقا فَفَتَقْناهُما وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ کُلَّ شَیْ ءٍ حَیٍّ اَفَلا یُؤْمِنُونَ

آیا کافران ندیدند که آسمان ها و زمین به هم پیوسته بودند و ما آن ها را از یکدیگر باز کردیم ؟ و هر چیز زنده ای را از آب قرار دادیم ، آیا ایمان نمی آورند .

باز هم نشانه های خدا در جهان

در این که منظور از « رَتْق » و « فَتْق » ( پیوستگی و جدایی ) که در این جا در مورد

آسمان ها و زمین گفته شده است چیست ؟ مفسران سخنان بسیار گفته اند که از میان آن ها سه تفسیر ، نزدیک تر به نظر می رسد و هر سه تفسیر ممکن است در مفهوم آیه جمع باشد .⁽¹⁾

✓ 1 - به هم پیوستگی آسمان و زمین اشاره به آغاز خلقت است که طبق نظرات دانشمندان ، مجموعه این جهان به صورت توده واحد عظیمی از بخار سوزان بود که بر اثر انفجارات درونی و حرکت ، تدریجا تجزیه شد و کواکب و ستاره ها از جمله منظومه شمسی و کرهزمین به وجود آمد و بازهم جهان در حالگسترش است.

✓ 2 - منظوراز پیوستگی، یکنواخت بودن مواد جهان است ، به طوری که همه در هم فرو رفته بود و به صورت ماده واحدی خودنمایی می کرد ، اما با گذشت زمان ، مواد از هم جدا شدند و ترکیبات جدیدی پیدا کردند و انواع مختلف گیاهان و حیوانات و موجودات .

دیگر ، در آسمان و زمین ظاهر شدند ، موجوداتی که هر یک نظام مخصوص و آثار و خواص ویژه ای دارد و هرکدام نشانه ای است ازعظمت پروردگار و علم وقدرت بی پایانش.⁽¹⁾

✓ 3 - منظور از به هم پیوستگی آسمان این است که در آغاز بارانی نمی بارید و به هم پیوستگی زمین این است که در آن زمان گیاهی نمی رویید ، اما خدا این هر دو را گشود ، از آسمان باران نازل کرد و از زمین انواع گیاهان را رویانید .

31 وَ جَعَلْنا فِی الاَرْضِ رَواسِیَ اَنْ تَمیدَبِهِمْ وَ جَعَلْنا فیها فِجاجا سُبُلاً لَعَلَّهُمْ یَهْتَدُونَ

و در زمین کوه های ثابت و پابرجایی قرار دادیم تا آن ها درآرامش باشند و در آن دره ها و راه هایی قرار دادیم تا هدایت شوند . .

« رَواسی » جمع « راسِیَة » به معنی کوه های سخت و پابرجا است و از آن جا که این گونه کوه ها از ریشه با هم پیوند دارند ، ممکن است اشاره به این پیوستگی باشد و از نظر علمی ثابت شده که این به هم پیوستگی ریشه ای کوه ها ، اثر عمیقی در جلوگیری از لرزش های زمین دارد . « تَمید » از ماده « مَیْد » به معنی لرزش و حرکت ناموزون اشیاء بزرگ است .

کوه ها همچون زره ای کره ای زمین را دربرگرفته اند و این سبب می شود که از لرزش های شدید زمین که بر اثر فشار گازهای درونی است تا حدّ زیادی جلوگیری کند .

به علاوه همین وضع کوه ها ، حرکات پوسته زمین را در مقابل جزر و مد ناشی از ماه به حداقل می رساند .

از سوی دیگر اگر کوه ها نبودند سطح زمین همواره در معرض تندبادها قرار داشت و آرامشی در آن دیده نمی شد ، همان گونه که در کویرها و بیابان های خشک و سوزان چنین است .

سپس به نعمت دیگری که آن هم از نشانه های عظمت او است اشاره کرده می گوید : ( وَ جَعَلْنا فیها فِجاجا سُبُلاً لَعَلَّهُمْ یَهْتَدُونَ ) .

به راستی اگر این دره ها و شکاف ها نبودند ، سلسله های جبال عظیم موجود در زمین مناطق مختلف را آن چنان از هم جدا می کردند که پیوندشان بهم به کلی گسسته می شد و این نشان می دهد که همه این پدیده ها طبق برنامه و حسابی است .

32 وَ جَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفا مَحْفُوظا وَ هُمْ عَنْ ایاتِها مُعْرِضُونَ

و آسمان را سقف محفوظی قرار دادیم ، ولی آن ها از آیات آن روی گردانند .

منظور از آسمان در این جا جوی است که گرداگرد زمین را گرفته و ضخامت آن صدها کیلومتر طبق تحقیقات دانشمندان می باشد ، این قشر ظاهرا لطیف که از هوا و گازها تشکیل شده ، به قدری محکم و پرمقاومت است که هر موجود مزاحمی از بیرون به سوی زمین بیاید نابود می شود و کره زمین را در برابر بمباران شبانه روزی سنگ های « شهاب » که از هر

گلوله ای خطرناک ترند حفظ می کند .

به علاوه اشعه آفتاب که دارای قسمت های مرگباری است به وسیله آن تصفیه می شود و از نفوذ اشعه کشنده کیهانی که از بیرون جو ، به سوی زمین سرازیر است ،جلوگیری می کند.

آری این آسمان سقف بسیار محکم و پایداری است که خدا آن را از انهدام حفظ کرده است .

33 وَ هُوَ الَّذی خَلَقَ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ فی فَلَکٍ یَسْبَحُونَ

او کسی است که شب و روز و خورشید و ماه را آفرید که هریک از آن ها در مداری در حرکتند .

تفسیر « کُلٌّ فی فَلَکٍ یَسْبَحُونَ »

مفسران در تفسیر این جمله بیانات گوناگون دارند ، اما آن چه با تحقیقات مسلم دانشمندان فلکی سازگار است ، این است که منظور از حرکت خورشید در آیه فوق یا

حرکت دورانی به دور خویشاست و یا حرکتی است که همراه منظومه شمسی دارد .

ذکر این نکته نیز لازم است که کلمه « کُلّ » ممکن است اشاره به ماه و خورشید و همچنین ستارگان باشد که از کلمه « لَیْل » ( شب ) استفاده می شود .

بعضی از مفسران بزرگ نیز احتمال داده اند که اشاره به « شب » و « روز » و « ماه » و « خورشید » ( هر چهار ) باشد ، زیرا شب که همان سایه مخروطی زمین است ، نیز برای خود مداری دارد ، اگر کسی در بیرون کره زمین از دور به آن نگاه کند ، این یک سایه تاریک مخروطی را در گرد زمین دائما در حرکت می بیند و همچنین نور آفتاب که به زمین می تابد و روز را تشکیل می دهد همانند استوانه ای است که در گرد این کره دائما نقل مکان می کند ، بنابراین شب و روز نیز هر کدام برای خود مسیر و مکانی دارند .

این احتمال را نیز داده اند که منظور از حرکت خورشید حرکت آن در احساس ما باشد

زیرا به نظر بینندگان زمینی خورشید و ماه هر دو در گردشند .⁽¹⁾

34 وَ ما جَعَلْنا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِکَ الْخُلْدَ اَفَائِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخالِدُونَ

ما برای هیچ انسانی قبل از تو زندگی جاویدان قرار ندادیم( وانگهی آیا آن ها که انتظار مرگ تو را می کشند ) اگر تو بمیری آن ها زندگی جاویدان دارند ؟

بقای شریعت و دین و آیین نیازبه بقای آورندهآن ندارد، آیین ابراهیم (علیه السلام)و موسی (علیه السلام)و عیسی (علیه السلام)هر چند جاویدان نبودند ، ولی قرن ها بعد از وفات این پیامبران بزرگ ( و در مورد حضرت مسیح بعد از صعود او به آسمان ) باقی ماندند .

بنابراین جاودانگی مذهب نیاز به پاسداری دائمی پیامبر ندارد ، ممکن است جانشینان او خط او را ادامه دهند . .

و اما این که آن ها خیال می کنند با در گذشت پیامبر صلی الله علیه و آله همه چیز پایان می یابد ، در حقیقت کور خوانده اند ، زیرا این سخن در مورد مسائلی صحیح است که قائم به شخص باشد ، اسلام نه قائم به شخص پیامبر بود و نه اصحاب و یارانش ، آیینی بود زنده و پویا که بر اساس حرکت درونیش پیش می رود و مرزهای زمان و مکان را می شکافد و به سیر خود ادامه می دهد .

35 کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَ نَبْلُوکُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَیْرِ فِتْنَةً وَ اِلَیْنا تُرْجَعُونَ

هرانسانی طعم مرگ را می چشد و ما شمارا بابدی ها ونیکی هاآزمایش می کنیم و سرانجام به سوی ما بازمی گردید .

همه می میرند

واژه « نَفْس » در قرآن مجید در معانی مختلفی به کار رفته ، نخستین معنی نفس « ذات » یا خویشتن خویش است ، این معنی وسیعی است که حتی بر ذات پاک خداوند اطلاق

می شود ، چنان که می خوانیم « کَتَبَ عَلَی نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ : خداوند رحمت را بر خویش لازم کرده است » ( 12 / انعام ) .

سپس این کلمه درموردانسان یعنیمجموعه جسم و روحاو به کار رفته است مانند : « مَنْ قَتَلَ نَفْسا بِغَیْرِ نَفْسٍ اَوْ فَسادٍ فِی الاَرْضِ فَکَاَنَّما قَتَلَ النّاسَ جَمیعا: کسی که انسانی را بدون این که قتلی انجام دهد یا فساد درزمین کرده باشدبکشد،گویی همه انسان هاراکشته است » ( 32/مائده ).

و گاهی درخصوص روح انسان استعمال شده مانند « اَخْرِجُوا اَنْفُسَکُمْ » ، فرشتگان قبض ارواح می گویند : « روح خود را خارج کنید » ( 93 / انعام ) .

پیدا است که منظور از « نَفْس » در آیه مورد بحث همان معنی دوم است ، بنابراین منظور بیان قانون کلی مرگ درباره انسان ها است .⁽¹⁾.

بعد از ذکر قانون عمومی مرگ این سؤال مطرح می شود که هدف از این حیات ناپایدار چیست و چه فایده ای دارد ؟

قرآن در دنباله همین سخن می گوید : « ما شما را با بدی ها و نیکی ها امتحان می کنیم و سرانجام به سوی ما بازمی گردید » ( وَ نَبْلُوکُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَیْرِ فِتْنَةً وَ اِلَیْنا تُرْجَعُونَ ) .

جایگاه اصلی شما این جهان نیست ، بلکه جای دیگر است ، شما تنها برای دادن امتحانی در این جا می آیید و پس از پایان امتحان و کسب تکامل لازم به جایگاه اصلی خود که سرای آخرت است ، خواهید رفت .

قابل توجه این که در میان مواد امتحانی « شرّ » مقدم بر « خیر » ذکر شده و باید همچنین باشد ، زیرا آزمایش الهی هر چند گاهی با نعمت است و گاهی با بلا، ولی مسلماً آزمایش به وسیله بلاها سخت تر و مشکل تر است .

در این جا سؤال مهمی باقی می ماند که خداوند چرا بندگان را آزمایش می کند و اصولاً

آزمایش در مورد خداوند چه مفهومی دارد ؟

پاسخ این سؤال ذیل آیه 155 سوره بقره ذکر شده است که آزمایش در مورد خداوند به معنی « پرورش دادن » است ( شرح کامل اینموضوع را در آن جا مطالعه فرمایید ) .

36 وَ اِذا رَاکَ الَّذینَ کَفَرُوا اِنْ یَتَّخِذُونَکَ اِلاّ هُزُوا اَهذَا الَّذی یَذْکُرُ الِهَتَکُمْ وَ هُمْ بِذِکْرِ الرَّحْمنِ هُمْ کافِرُونَ

هنگامی که کافران تو را می بینند کاری جز استهزاء کردن ندارند ( و می گویند ) آیا این همان کسی است که سخن از خدایان شما می گوید ؟ در حالی که خودشان ذکر خداوند رحمان را انکار می کنند .

تعجب در این است که اگر کسی از این بت های سنگی و چوبی بدگویی کند ، نه بدگویی بلکه حقیقت را بیان نماید و بگوید این ها موجوداتی بی روح و فاقدشعور و بی ارزش هستند، تعجب می کنند ، اما اگر کسی منکر خداوند بخشنده و مهربانی شود

که آثار رحمتش پهنه جهان را گرفته و در هرچیز دلیلی بر عظمت و رحمت اواست ، برای آن ها جای تعجب نیست .

آری هنگامی که انسان به امری عادت کرد و خو گرفت و تعصب ورزید ، در نظرش جلوه خواهد داشت ، هر چند بدترین امور باشد و هر گاه نسبت به چیزی عداوت ورزید کم کم در نظرش بد می شود ، هر چند زیباترین و محبوب ترین امور باشد .

37 خُلِقَ الاِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ سَأُوْریکُمْ ایاتی فَلا تَسْتَعْجِلُونِ

( آری ) انسان از عجله آفریده شده ، ولی عجله نکنید من آیات خود را به زودی به شما ارائه می دهم .

انسان از عجله آفریده شده است

منظور از « انسان » در این جا نوع انسان است ( البته انسان های تربیت نایافته و خارج از قلمرو رهبری رهبران الهی ) .

و منظور از « عَجَل » شتاب و شتابزدگی است ، همان گونه که آیات بعد نیز شاهد گویای این مطلب است و در جای دیگر قرآن می خوانیم : « وَ کانَ الاِنْسانُ عَجُولاً : انسان ، عجول است » ( 11 / اسراء ).

در حقیقت تعبیر « خُلِقَ الاِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ » یک نوع تأکید است ، یعنی آن چنان انسان عجول است که گویی از « عجله » آفریده شده و تار و پود وجودش از آن تشکیل یافته و به راستی بسیاری از مردم عادی چنین اند ، هم در خیر عجولند و هم در شر ، حتی وقتی به آن ها گفته می شود اگر آلوده کفر و گناه شوید ، عذاب الهی دامنتان را می گیرد ، می گویند پس چرا این عذاب زودتر نمی آید ؟

شر ، حتی وقتی به آن ها گفته می شود اگر آلوده کفر و گناه شوید ، عذاب الهی دامنتان را می گیرد ، می گویند پس چرا این عذاب زودتر نمی آید ؟

و در پایان آیه اضافه می کند : ( سَاُریکُمْ ایاتی فَلا تَسْتَعْجِلُونِ ).

تعبیر « ایاتی » در این جا ممکن است اشاره به آیات و نشانه های عذاب و بلاها و مجازات هایی باشد که پیامبر صلی الله علیه و آله مخالفان را با آن تهدیدمی کرد و این سبک مغزان کرارا

می گفتند : پس چه شد این بلاهایی که ما را با آن می ترسانی .

قرآن می گوید : عجله نکنید ، چیزی نمی گذرد که دامانتان را خواهد گرفت .

با توجه به آیه فوق این سؤال پیش می آید که اگر انسان طبیعتا عجول است ، پس چرا به دنبال آن نهی از عجله می کند و می گوید : « فَلا تَسْتَعْجِلُونِ » آیا این دو با هم متضاد نیست .

در پاسخ می گوییم با توجه به اصل اختیار و آزادی اراده انسان و قابل تغییر بودن صفات و روحیات و ویژگی های اخلاقی ، هیچ گونه تضادی در کار نیست ، چراکه با تربیت و تزکیه نفس می توان این حالت را دگرگون ساخت .

38 وَ یَقُولُونَ مَتی هذَا الْوَعْدُ اِنْ کُنْتُمْ صادِقینَ

آن ها می گویند اگر راست می گوئید این وعده قیامت کی فرامی رسد ؟

آن ها با بی صبری تمام ، در انتظار قیام قیامت بودند ، غافل از این که فرارسیدن قیامت همان و بیچارگی و بدبختی تمام عیار آن ها همان ، ولی چه می توان کرد ، انسان عجول حتی در راه بدبختی و نابودی خود نیز عجله می کند .

تعبیر به « اِنْ کُنْتُمْ صادِقینَ » به صورت جمع ( اگر راست می گویید ) با این که مخاطب پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله بود ، به خاطر آن است که پیروان راستین او نیز در این خطاب شرکت داده شده اند و ضمناً می خواستند بگویند ، فرا نرسیدن قیامت دلیل بر این است که همه شما دروغ گو هستید .

39 لَوْ یَعْلَمُ الَّذینَ کَفَرُوا حینَ لا یَکُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النّارَ وَ لا عَنْ ظُهُورِهِمْ وَ لا هُمْ یُنْصَرُونَ

ولی اگر کافران می دانستند زمانی راکه نمی توانند شعله های آتش راازصورت و از پشت های خود دور کنند و هیچ کس آن ها را یاری نمی کند (این قدر درباره قیامت شتاب نمی کردند) .

40 بَلْ تَأْتیهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ فَلا یَسْتَطیعُونَ رَدَّها وَ لا هُمْ یُنْظَرُونَ

آری این مجازات الهی به صورت ناگهانی به سراغشان می آید و مبهوتشان می کند ، آن چنان که توانایی بر دفع آن ندارند و به آن ها مهلت داده نمی شود .

جمله « بَلْ تَاْتیهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ » ( عذاب الهی به طور ناگهانی به سراغ آن ها می آید آن چنان که مبهوتشان می کند ) ممکن است اشاره به این باشد که عذاب های قیامت همه چیزش با عذاب دنیا متفاوت است ، مثلاً درباره آتش جهنم می خوانیم : « نارُ اللّهِ الْمُوقَدَةُ اَلَّتی تَطَّلِعُ عَلَی الاَفْئِدَةِ : آتش برافروخته الهی که بر قلب آدمی می زند » ( 7 / همزه ) .

یا این که در مورد آتش گیره جهنم می خوانیم : « وَقُودُهَا النّاسُ وَ الْحِجارَةُ : آتش گیره دوزخ مردم و سنگ ها هستند » ( 24 / بقره ) .

این گونه تعبیرات نشان می دهدکه آتش دوزخ غافلگیرانه و ناگهانی و مبهوت کننده است.⁽¹⁾

41 وَلَقَدِاسْتُهْزِءَبِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِکَ فَحاقَ بِالَّذینَ سَخِرُوامِنْهُمْ ماکانُوابِه یَسْتَهْزِؤُنَ

( اگر تو را استهزا کنند نگران نباش ) پیامبران پیش از تو را نیزاستهزا کردند، اما سرانجام آن چه را ( از عذاب های الهی ) مسخره می کردند ، دامان استهزا کنندگان را گرفت .

42 قُلْ مَنْ یَکْلَؤُکُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهارِ مِنَ الرَّحْمنِ بَلْ هُمْ عَنْ ذِکْرِ رَبِّهِمْ مُعْرِضُونَ

بگو چه کسی شما را در شب و روز از ( مجازات ) خداوندرحمان نگاه می دارد ؟ ولی آن ها از یاد پروردگارشان روی گردانند .

در واقع اگر خداوند آسمان « جو زمین » را سقف محفوظی قرار نداده بود ( آن گونه که در آیات قبل گذشت ) همین به تنهایی کافی بود که شما را شب و روز در معرض بمباران .

سنگ های آسمانی قرار دهد .

خداوند رحمان آن قدر به شما محبت دارد که مأموران مختلفی را برای حفظ و نگاهبانیتان قرار داده که اگر یک لحظه از شما جدا شوند سیل بلاها به سویتان سرازیر می شود .

43 اَمْ لَهُمْ الِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنا لا یَسْتَطیعُونَ نَصْرَ اَنْفُسِهِمْ وَ لا هُمْ مِنّا یُصْحَبُونَ

آیا آن ها خدایانی دارند که می توانند از آنان در برابر ما دفاع کنند ؟ ( این خدایان ساختگی حتی ) نمی توانند خودشان را یاری دهند ( تا چه رسد به دیگران ) و نه از ناحیه ما به وسیله نیرویی یاری می شوند .

« یُصْحَبُون » از باب افعال در اصل به این معنی است که چیزی را به عنوان یاری و حمایت در اختیار شخصی قرار دهند و در این جا اشاره به این است که این بت ها

نه ذاتاً قدرت دفاع دارند ، نه از ناحیه پروردگار چنین نیرویی در اختیارشان گذاشته شده است و می دانیم هر نیروی دفاعی در عالم هستی یا باید از درون ذات چیزی بجوشد و یا از ناحیه خدا داده شود .

44 بَلْ مَتَّعْنا هؤُلاءِ وَ اباءَهُمْ حَتّی طالَ عَلَیْهِمُ الْعُمُرُ اَفَلا یَرَوْنَ اَنّا نَأْتِی الاَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ اَطْرافِها اَفَهُمُ الْغالِبُونَ

ما آن ها و پدرانشان را از نعمت ها بهره مند ساختیم، تا آن جا که عمر طولانی پیدا کردند ( و مایه غرور و طغیانشان شد ) آیا نمی بینند که ما مرتبا از زمین ( و اهل آن ) می کاهیم آیا آن ها غالبند ( یا ما ) ؟

به جای این که این عمر طولانی و نعمت فراوان حس شکرگزاری را در آن ها تحریک کرده و سر بر آستان عبودیت حق بگذارند ، مایه غرور و طغیانشان شد .

اقوام و قبایل یکی بعد از دیگری می آیند و می روند ، افراد کوچک و بزرگ هیچ یک عمر جاویدان ندارند و همه سر به نقاب فنا فرو می برند ، اقوامی که از آن ها قوی تر و نیرومندتر و سرکش تر بودند ، همگی سر به تیره خاک کشیدند و حتی دانشمندان و بزرگان و علماکه قوام زمین به آن هابود، چشم از جهان فروبستند . « آیا با این حال آن ها غالبند یا ماغالبیم؟ ».

منظور از جمله « اَنّا نَاْتِی الاَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ اَطْرافِها » ( ما به سراغ زمین می آییم و مرتبا از اطراف آن می کاهیم ) مردم سرزمین های مختلف جهان است ، اقوام و افراد گوناگونی که تدریجا و دائما به سوی دیار عدم می شتابند و با زندگی دنیا وداع می گویند و به این ترتیب دائما از اطراف زمین کاسته می شود .

و به این ترتیب آیه می خواهد مرگ و میر تدریجی بزرگان و اقوام پرجمعیت و حتی دانشمندان را به عنوان یک درس عبرت برای کافران مغرور و بی خبر بیان کند و به آن ها نشان دهد که در مبارزه با خدا پیروزی برای آن ها وجود ندارد .

45 قُلْ اِنَّمااُنْذِرُکُمْ بِالْوَحْیِ وَ لایَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعاءَ اِذا ما یُنْذَرُونَ

بگو من تنها به وسیله وحی شما را انذار می کنم ، ولی آن هاکه گوش هایشان کر است هنگامی که انذار می شوند ، سخنان را نمی شنوند .

46 وَ لَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذابِ رَبِّکَ لَیَقُولُنَّ یاوَیْلَنا اِنّاکُنّاظالِمینَ

اگر کمترین عذاب پروردگارت آن ها را لمس کند فریادشان بلند می شود ، ای وای ما همگی ستمگر بودیم .

واژه « نَفْحَة » به معنی چیز کم یا نسیم ملایم می باشد ، گرچه این کلمه غالباً در نسیم های

رحمت و نعمت به کار می رود ، ولی در مورد عذاب نیز استعمال می شود .⁽¹⁾

قرآن می خواهد بگوید : این کوردلان ، سالیان دراز سخنان پیامبر و منطق وحی را .

می شنوند و در آن ها کمترین اثر نمی گذارد ، مگر آن زمان که تازیانه عذاب ، هر چند خفیف و مختصر ، بر پشت آن ها نواخته شود که دست پاچه می شوند و فریاد « اِنّا کُنّا ظالِمینَ » را سر می دهند ، آیا باید تنها زیر تازیانه های عذاب ، بیدار شوند ؟

ولی چه سود که این بیداری اضطراری هم به حال آن ها سودی ندارد و اگر طوفان عذاب فرو بنشیند و آرامش بیابند ، باز هم همان راه و همان برنامه است .

47 وَ نَضَعُ الْمَوازینَ الْقِسْطَ لِیَوْمِ الْقِیامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئا وَ اِنْ کانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ اَتَیْنابِها وَ کَفی بِنا حاسِبینَ

ما ترازوهای عدل را در روزقیامت نصب می کنیم، لذابه هیچ کس کمترین ستمی نمی شود و اگر به مقدار سنگینی یک دانه خردل (کار نیک و بدی باشد) ما آن را حاضر می کنیم و کافی است که ما حساب کننده باشیم .

ترازوهای عدل در قیامت

« قِسْط » گاه به معنی عدم تبعیض و گاه به معنی عدالت به طور مطلق می آید و مناسب

در این جا معنی دوم است .

جالب این که قسط در این جا به عنوان « صفت » برای «مَوازین» ذکر شده ، این ترازوهای سنجش آن چنان دقیق و منظم است که گویی عین عدالت می باشد و به همین دلیل بلافاصله اضافه می کند : ( فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئاً ) .

نه از پاداش نیکوکاران چیزی کاسته می شود و نه به مجازات بدکاران افزوده می گردد .

اما این نفی ظلم و ستم ، مفهومش این نیست که در حساب دقت نمی شود ، بلکه « اگر به مقدار سنگینی یک دانه خردل کار نیک و بدی باشد ، ما آن را حاضر می سازیم » و موردسنجش قرار می دهیم ( وَ اِنْ کانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ اَتَیْنابِها ) .

« خَرْدَل » گیاهی است که دارای دانه سیاه بسیار کوچکی است و ضرب المثل در کوچکی و حقارت می باشد .

« میزان » در این جا به معنی « وسیله سنجش » است و می دانیم هر چیزی وسیله سنجشی

متناسب با خود دارد ، میزان الحراره ( گرماسنج ) میزان الهوا ( هواسنج ) و میزان های دیگر هریک هماهنگ باموضوعی است که می خواهند آن را به وسیله آن بسنجند .

در احادیث اسلامی می خوانیم که میزان های سنجش در قیامت ، پیامبران و امامان و پاکان و نیکانی هستند که در پرونده اعمالشان نقطه تاریکی وجود ندارد ⁽¹⁾و می خوانیم : « اَلسَّلامُ عَلی میزانِ الاَعْمالِ : سلام بر میزان سنجش اعمال » ( توضیح و شرح بیشتر پیرامون این موضوع در جلد 6 تفسیر نمونه صفحه 90 درج شده است ) .

48 وَ لَقَدْ اتَیْنا مُوسی وَ هرُونَ الْفُرْقانَ وَ ضِیاءً وَ ذِکْرا لِلْمُتَّقینَ

ما به موسی (علیه السلام)و هارون « فرقان » ( وسیله جدا کردن حق از باطل )و نور و آن چه مایه یادآوری پرهیزکاران است ، دادیم . .

تفاسیر مختلف پیرامون واژه « فرقان »

« فُرْقان » در اصل به معنی چیزی است که حق را از باطل جدا می کند و وسیله شناسایی این دو است ، در این که منظور از آن در این جا چیست ، تفسیرهای متعددی ذکر کرده اند :

بعضی آن را به معنی تورات و بعضی به معنی شکافته شدن دریا برای بنی اسرائیل که نشانه روشنی از عظمت حق و حقانیت موسی (علیه السلام)بود ، دانسته اند ، در حالی که بعضی اشاره به سایر معجزات و دلایلی که در اختیار موسی (علیه السلام)و هارون بود ، می دانند .

ولی این تفسیرها هیچ گونه با هم منافاتی ندارند ، چراکه ممکن است فرقان هم اشاره به « تورات » و هم اشاره « به سایر معجزات و دلایل » موسی (علیه السلام)باشد .

در سایر آیات ، نیز « فرقان » گاهی به خود « قرآن » اطلاق شده ، مانند « تَبارَکَ الَّذی نَزَّلَ الْفُرْقانَ عَلی عَبْدِه لِیَکُونَ لِلْعالَمینَ نَذیرا : بزرگ و پربرکت است خدایی که فرقان را بر بنده اش نازل کرد تا جهانیان را انذار کند » ( 1 / فرقان ) .

و گاه به پیروزی های معجزآسایی که نصیب پیامبر صلی الله علیه و آله گردید ، همان گونه که در مورد جنگ بدر « یَوْمَ الْفُرْقانِ » فرموده است ( 41 / انفال ) .

اما واژه « ضِیاء » به معنی نور و روشنایی است که از درون ذات چیزی بجوشد و مسلماً قرآن و تورات و معجزات انبیاء چنین بوده است.⁽¹⁾

و « ذِکْر » هر موضوعی است که انسان را از غفلت و بی خبری دور دارد و این نیز از آثار واضح کتب آسمانی و معجزات الهی است .

ذکر این سه تعبیر پشت سر هم گویا اشاره به این است که انسان برای رسیدن به مقصد ، نخست احتیاج به « فرقان » دارد تا بر سر دو راهی ها و چند راهی ها راه اصلی را پیدا کند ، .

هنگامی که راه خود را یافت ، نور و روشنایی و ضیاء می خواهد تا مشغول حرکت گردد ، سپس در ادامه راه ، گاه موانعی پیش می آید که از همه مهم تر غفلت است ، نیاز به وسیله ای دارد که مرتبا به او هشدار دهد و یادآور و ذکر باشد .

49 اَلَّذینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْبِالْغَیْبِ وَ هُمْ مِنَ السّاعَةِ مُشْفِقُونَ

همان ها که از پروردگارشان در غیب و نهان می ترسند و از قیامت بیم دارند .

کلمه « غَیْب » در این جا ، دو تفسیر دارد : نخست این که اشاره به ذات پاک پروردگار است ، یعنی با این که خدا از دیده ها پنهان است آن ها به دلیل عقل ، به او ایمان آورده اند و در برابر ذات پاکش احساس مسؤولیت می کنند .

دیگر این که پرهیزکاران تنها در اجتماع و میان جامعه ، ترس از خدا ندارند، بلکه در خلوتگاه نیز او را حاضر و ناظر می دانند .

50 وَ هذا ذِکْرٌ مُبارَکٌ اَنْزَلْناهُ اَفَاَنْتُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ

و این ( قرآن ) ذکر مبارکی است که ( بر شما ) نازل کردیم ، آیا آن را انکار می کنید ؟

آیا چنین کتابی ، جای انکار دارد ؟ دلایل حقانیتش در خودش نهفته و نورانیتش آشکار است و رهروان راهش سعادتمند و پیروز .

برای این که بدانیم تا چه حد این قرآن موجب آگاهی و مایه برکت است کافی است حال ساکنان جزیره عرب را قبل از نزول قرآن که در توحش و جهل و فقر و بدبختی و پراکندگی زندگی می کردند ، با وضعشان بعد از نزول قرآن که اسوه و الگویی برای دیگران شدند در نظر بگیریم ، همچنین وضع اقوام دیگر را قبل و بعد از ورود قرآن در میان آن ها .

51 وَ لَقَدْ اتَیْنا اِبْراهیمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَ کُنّا بِه عالِمینَ

ما وسیله رشد ابراهیم را از قبل به او دادیم و از ( شایستگی ) او آگاه بودیم .

« رُشْدَ » در اصل به معنی راه یافتن به مقصد است و در این جا ممکن است اشاره به حقیقت توحید باشد که ابراهیم از سنین کودکی از آن آگاه شده بود و ممکن است اشاره به هرگونه خیر و صلاح به معنی وسیع کلمه بوده باشد .

تعبیر به « مِنْ قَبْلُ » اشاره به قبل از موسی (علیه السلام)و هارون است .

جمله « کُنّا بِه عالِمینَ » اشاره به شایستگی های ابراهیم برای کسب این مواهب است ، درحقیقت خدا هیچ موهبتی را به کسی بدون دلیل نمی دهد، این شایستگی ها است که آمادگی برای پذیرش مواهب الهی است ، هرچند مقام نبوت یک مقام موهبتی است .

52 اِذْ قالَ لاَِبیهِ وَ قَوْمِه ماهذِهِ التَّماثیلُ الَّتی اَنْتُمْ لَهاعاکِفُونَ

آن هنگام که به پدرش (آزر) و قوم او گفت این مجسمه های بی روحی را که شما همواره پرستش می کنید چیست ؟

« ابراهیم » با این تعبیر بت هایی را که در نظر آن ها فوق العاده عظمت داشت شدیدا تحقیر کرد . اولاً : با تعبیر « ما هذِهِ » ( این ها چیست؟ ) ثانیا : با تعبیر به « تَماثیل » زیرا « تَماثیل » جمع « تِمْثال » به معنی عکس یا مجسمه بی روح است ( تاریخچه بت پرستی می گوید : این مجسمه ها و عکس ها در آغاز جنبه یادبود پیامبران و علماء داشته ، ولی

تدریجاً صورت قداست به خود گرفته و معبود واقع شده است ) .

جمله « اَنْتُمْ لَها عاکِفُونَ » با توجه به معنی « عُکُوف » که به معنی ملازمت توأم با احترام است نشان می دهد که آن ها آن چنان دلبستگی به این بت ها پیدا کرده بودند و سر برآستانش می ساییدند و بر گردنشان می چرخیدند که گویی همواره ملازم آن ها بودند .

این گفتار ابراهیم در حقیقت استدلال روشنی است برای ابطال بت پرستی ، زیرا آن چه از بت ها می بینیم همین مجسمه و تمثال است ، بقیه تخیل است و توهم و پندار است ، کدام

انسان عاقل به خود اجازه می دهد ، که برای مشتی سنگ و چوب این همه عظمت و احترام و قدرت قائل باشد ؟ چرا انسانی که خود اشرف مخلوقات است ، در برابر مصنوع خویش ، این چنین خضوع و کرنش کند و حل مشکلات خود را از آن بخواهد ؟

53 قالُوا وَجَدْنا اباءَنا لَها عابِدینَ

گفتند : ما پدران خود را دیدیم که آن ها را عبادت می کنند .

54 قالَ لَقَدْ کُنْتُمْ اَنْتُمْ وَ اباؤُکُمْ فی ضَلالٍ مُبینٍ

گفت: مسلماشما و هم پدرانتاندرگمراهیآشکاری بوده اید.

کثرت طرفداران و دوام یک فکر

از آن جا که تنها سنت و روش نیاکان بودن هیچ مشکلی را حل نمی کند و هیچ دلیلی نداریم که نیاکان عاقل تر و عالم تر از نسل های بعد باشند ، بلکه غالباً قضیه به عکس است چون باگذشت زمان علم و دانش ها گسترده تر می شود ، ابراهیم بلافاصله به آن ها « پاسخ گفت : هم شما و هم پدرانتان به طور قطع در گمراهی آشکار بودید » .

جالب این که بت پرستان در جواب ابراهیم ، هم روی کثرت نفرات تکیه کردند و هم طول زمان ، گفتند : « ما پدران خود را بر این آیین و رسم یافتیم » .

ابراهیم (علیه السلام)هم در هر دو قسمت به آن ها پاسخ گفت ، که هم شما و هم پدرانتان ، همیشه در ضلال مبین بودید .

یعنی انسان عاقل که دارای استقلال فکری است هرگز خود را پایبند این اوهام نمی کند ، نه کثرت طرفداران طرح و سنتی را دلیل اصالت آن می داند و نه دوام و ریشه دار بودن آن را .

55 قالُوا اَجِئْتَنا بِالْحَقِّ اَمْ اَنْتَ مِنَ اللاّعِبینَ

گفتند: تو مطلب حقی برای ماآورده ای یا شوخی می کنی ؟

زیرا آن ها که به پرستش بت ها عادت کرده بودند و آن را یک واقعیت قطعی می پنداشتند، باور نمی کردند کسی جدا با بت پرستی مخالفت کند ، لذا از روی تعجب این سؤال را از ابراهیم کردند .

56 قالَ بَلْ رَبُّکُمْ رَبُ السَّمواتِ وَالاَرْضِ الَّذیفَطَرَهُنَّ وَاَنَا عَلیذلِکُمْ مِنَ الشّاهِدینَ

گفت : ( کاملاً حق آورده ام ) پروردگار شما همان پروردگارآسمان ها و زمین است که آن ها را ایجاد کرده و من از گواهان این موضوع هستم .

ابراهیم با این گفتار قاطعش نشان داد آن کس شایسته پرستش است که آفریدگار آن ها و

زمین و همه موجودات است ، اما قطعات سنگ و چوب که خود مخلوق ناچیزی هستند ، ارزش پرستش را ندارند ، مخصوصاً با جمله « وَ اَنَا عَلی ذلِکُمْ مِنَ الشّاهِدینَ » اثبات کرد تنها من نیستم که گواه بر این حقیقتم ، بلکه همه آگاهان و فهمیده ها همان ها که رشته های تقلید کورکورانه را پاره کرده اند گواه بر این حقیقتند .

57 وَ تَاللّهِ لاَکیدَنَّ اَصْنامَکُمْ بَعْدَ اَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرینَ

و به خدا سوگند نقشه ای برای نابودی بت هایتان در غیاب شما طرح می کنم .

ابراهیم نقشه نابودی بت ها را می کشد

« اَکیدَنَّ » از ماده « کَیْد » گرفته شده که به معنی طرح پنهانی و چاره اندیشی مخفیانه است. منظورش این بود که به آن ها با صراحت بفهماند سرانجام از یک فرصت استفاده خواهم کرد و آن ها را در هم می شکنم .

ابراهیم برای این که ثابت کند این مسأله صد در صد جدی است و او بر سر عقیده خود

تا همه جا ایستاده است و نتایج و لوازم آن را هر چه باشد با جان و دل می پذیرد ، اضافه کرد : « به خدا سوگند ، من نقشه ای برای نابودی بت های شما به هنگامی که خودتان حاضر نباشید و از این جا بیرون روید خواهم کشید » .

در چند آیه بعد می خوانیم بت پرستان به یاد این گفتار ابراهیم افتادند و گفتند : ما شنیدیم جوانی سخن از توطئه درباره بت ها می گفت .

58 فَجَعَلَهُمْ جُذاذا اِلاّ کَبیرا لَهُمْ لَعَلَّهُمْ اِلَیْهِ یَرْجِعُونَ

سرانجام(با استفاده از یک فرصت مناسب) همه آن ها، جز بت بزرگشان را، قطعه قطعه کرد، تا به سراغ او بیایند ( و او حقایق را بازگو کند ) .

به هر حال ابراهیم در یک روز که بت خانه خلوت بود و هیچ کس از بت پرستان در آن جا حضور نداشت ، طرح خود را عملی کرد .

توضیح این که : طبق نقل بعضی از مفسران بت پرستان در هر سال روز خاصی را برای

بت ها عید می گرفتند ، غذاهایی در بتخانه حاضر کرده ، سپس دسته جمعی به بیرون شهر حرکت می کردند و در پایان روز بازمی گشتند و به بت خانه می آمدند تا از آن غذاها که به اعتقادشان تبرک یافته بود ، بخورند .

به ابراهیم نیز پیشنهاد کردند او هم با آن ها برود ، ولی او به عذر بیماری با آن ها نرفت .

به هر حال او بی آن که از خطرات این کار بترسد و یا از طوفانی که پشت سر این عمل به وجود می آید هراسی به دل راه دهد مردانه وارد میدان شد و با یک دنیا قهرمانی به جنگ این دایان پوشالی رفت که آن همه علاقمند متعصب و نادان داشتند ، به طوری که قرآن می گوید : « همه آن ها را قطعه قطعه کرد ، جز بت بزرگی که داشتند » .

و هدفش این بود « شاید بت پرستان به سراغ او بیایند و او هم تمام گفتنی ها را بگوید » .

بت پرستی در اشکال گوناگون

درست است که ما از لفظ «بت پرستی» بیشتر متوجه بت های سنگی و چوبی می شویم ،

ولی از یک نظر بت و بت پرستی مفهوم وسیعی دارد که هر نوع توجه به غیر خدا را ، در هر شکل و صورت شامل می شود و طبق حدیث معروف « هر چه انسان را به خود مشغول و از خدا دور سازد بت او است » ( کُلُّما شَغَلَکَ عَنِ اللّهِ فَهُوَ صَنَمُکَ ) .

59 قالُوا مَنْ فَعَلَ هذا بِالِهَتِنا اِنَّهُ لَمِنَ الظّالِمینَ

گفتند : هر کس با خدایان ما چنین کرده قطعا از ستمگران است ( و باید کیفر ببیند ) .

سرانجام آن روز عید به پایان رسید و بت پرستان شادی کنان به شهر بازگشتند و یک سر به سراغ بت خانه آمدند ، تا هم عرض ارادتی به پیشگاه بتان کنند و هم از غذاهایی که به زعم آن ها در کنار بت ها برکت یافته بود بخورند .

همین که وارد بت خانه شدند با صحنه ای روبرو گشتند که هوش از سرشان پرید، به جای آن بت خانه آباد با تلی از بت های دست و پا شکسته و به هم ریخته روبرو شدند. فریادشان

بلند شد « صدازدند چه کسی این بلا را بر سرخدایان ما آورده است » . مسلماً هر کس بوده از

ظالمان و ستمگران است .

او هم به خدایان ما ستم کرده و هم به جامعه و جمعیت ما و هم به خودش . چراکه با این عمل خویشتن را در معرض نابودی قرار داده است .

60 قالُوا سَمِعْنا فَتًی یَذْکُرُهُمْ یُقالُ لَهُ اِبْراهیمُ

(گروهی)گفتند:شنیدیم جوانی از(مخالفت با)بت ها سخن می گفت که او را ابراهیم می گفتند.

درست است که ابراهیم طبق بعضی از روایات در آن موقع کاملاً جوان بود و احتمالاً سنش از 16 سال تجاوز نمی کرد و درست است که تمام ویژگی های « جوانمردان » : « شجاعت » و « شهامت » و « صراحت » و « قاطعیت » در وجودش جمع بود ، ولی مسلماً منظور بت پرستان از این تعبیر چیزی جز تحقیر نبوده ، بگویند « ابراهیم » این کار را کرده ،

گفتند : جوانی که به او ابراهیم می گفتند چنین می گفت ... یعنی فردی کاملاً گمنام و از نظر آنان بی شخصیت .

اصولاً معمول این است هنگامی که جنایتی در نقطه ای رخ می دهد برای پیدا کردن شخصی که آن کار را انجام داده ، به دنبال ارتباط های خصومت آمیز می گردند و مسلماً در آن محیط کسی جز ابراهیم آشکارا با بت ها گلاویز نبوده است .

61 قالُوا فَأْتُوا بِه عَلی اَعْیُنِ النّاسِ لَعَلَّهُمْ یَشْهَدُونَ

( عده ای ) گفتند : او را در برابر چشم مردم بیاورید تا گواهی دهند .

62 قالُوا ءَاَنْتَ فَعَلْتَ هذا بِالِهَتِنا یا اِبْراهیمُ

( هنگامی که ابراهیم را حاضر کردند ) گفتند : تو این کار را باخدایان ما کرده ای ،ای ابراهیم؟

جارچیان در اطراف شهر فریاد زدند که هر کس از ماجرای خصومت ابراهیم و بدگویی او نسبت به بت ها آگاه است حاضر شود و به زودی هم آن ها که از این موضوع آگاه بودند و هم سایر مردم اجتماع کردند تا ببینند سرانجام کار این متهم ، به کجا خواهد رسید .

شور و ولوله عجیبی درمردم افتاده بود ، چراکه از نظر آن ها جنایتی بی سابقه توسط یک

جوان ماجراجو در شهر رخ داده بود که بنیان دینی مردم محیط را به لرزه درآورده بود .

سرانجام محکمه و دادگاه تشکیل شد و زعمای قوم در آن جا جمع بودند ، بعضی می گویند : خود نمرود نیز بر این ماجرا نظارت داشت .

نخستین سؤالی که از ابراهیم کردند این بود ، گفتند : تویی که این کار را با خدایان ما کرده ای ، ای ابراهیم !

آن ها حتّی حاضر نبودند بگویند : تو خدایان ما را شکستهای و قطعه قطعه کرده ای، بلکه تنها گفتند: تو این کار را با خدایان ما کردی ؟

63 قالَ بَلْ فَعَلَهُ کَبیرُهُمْ هذافَسْئَلُوهُمْ اِنْ کانُوا یَنْطِقُونَ

گفت : بلکه بزرگشان کرده باشد ، از آن ها سؤال کنید اگر سخن می گویند .

ابراهیم آن چنان جوابی گفت که آن ها را سخت در محاصره قرار داد ، محاصره ای که قدرت بر نجات از آن نداشتند ابراهیم گفت : « بلکه این کار را این بت بزرگ آن ها کرده ، از آن ها

سؤال کنید اگر سخن می گویند » .

اصول جرم شناسی می گوید : متهم کسی است که آثار جرم را همراه دارد ، در این جا آثار جرم در دست بت بزرگ است ( طبق روایت معروفی ابراهیم تبر را به گردن بت بزرگ گذاشت ) .

اصلاً چرا شما به سراغ من آمدید ؟ چرا خدای بزرگتان را متهم نمی کنید ؟ آیا احتمال نمی دهید او از دست خدایان کوچک خشمگین شده و یا آن ها را رقیب آینده خود فرض کرده و حساب همه را یک جا رسیده است ؟

از آن جا که ظاهر این تعبیر به نظر مفسران با واقعیت تطبیق نمی داده و از آن جا که ابراهیم پیامبر است و معصوم و هرگز دروغ نمی گوید ، در تفسیر این جمله ، مطالب مختلفی گفته اند آن چه از همه بهتر به نظر می رسد این است که :

ابراهیم (علیه السلام) به طور قطع این عمل را به بت بزرگ نسبت داد ، ولی تمام قرائن شهادت

می داد که او قصد جدی از این سخن ندارد ، بلکه می خواسته است عقاید مسلم بت پرستان را که خرافی و بی اساس بوده است به رخ آن ها بکشد ، به آن ها بفهماند که این سنگ و چوب های بی جان آن قدر بی عرضه اند که حتی نمی توانند یک جمله سخن بگویند و از عبادت کنندگانشان یاری بطلبند ، تا چه رسد که بخواهند به حل مشکلات آن ها بپردازند .

نظیر این تعبیر در سخنان روزمره ما فراوان است که برای ابطال گفتار طرف ، مسلمات او را به صورت امر یا اخبار و یا استفهام در برابرش می گذاریم تا محکوم شود و این به هیچ وجه دروغ نیست ( دروغ آن است که قرینه ای همراه نداشته باشد ) .

در روایتی که در کتاب کافی از امام صادق (علیه السلام)نقل شده می خوانیم : « ابراهیم این سخن را به خاطر آن گفت که می خواست افکار آن ها را اصلاح کند و به آن ها بگوید که چنین کاری از بت ها ساخته نیست ، سپس امام اضافه کرد و فرمود : به خدا سوگند بت ها دست به چنان کاری نزده بودند ، ابراهیم نیز دروغ نگفت » .

64 فَرَجَعُوا اِلی اَنْفُسِهِمْ فَقالُوا اِنَّکُمْ اَنْتُمُ الظّالِمُونَ

آن ها به وجدان خود بازگشتند و ( به خود ) گفتند : حقا که شما ستمگرید .

سخنان ابراهیم ، بت پرستان را تکان داد ، وجدان خفته آن ها را بیدار کرد و همچون طوفانی که خاکسترهای فراوان را از روی شعله های آتش برگیرد و فروغ آن را آشکار سازد ، فطرت توحیدی آن ها را از پشت پرده های تعصب و جهل و غرورآشکار ساخت.

در یک لحظه کوتاه و زودگذر از این خواب عمیق و مرگزا بیدار شدند ، چنان که قرآن می گوید : « آن ها به وجدان و فطرتشان بازگشتند و به خود گفتند : حقا که شما ظالم و ستمگرید » .

هم به خویشتن ظلم و ستم کردید و هم بر جامعه ای که به آن تعلق دارید و هم به ساحت مقدس پروردگار بخشنده نعمت ها .

و در واقع تمام مقصود ابراهیم از شکستن بت ها همین بود ، هدف شکستن فکر

بت پرستی و روح بت پرستی بود ، وگرنه شکستن بت فایده ای ندارد، بت پرستان لجوج فورا بزرگ تر و بیشتر از آن را می سازند و به جای آن می نهند، همان گونه که در تاریخ اقوام نادان و جاهل و متعصب ، این مسأله ، نمونه های فراوان دارد .

تا این جا ابراهیم موفق شد یک مرحله بسیار حساس و ظریف تبلیغ خود را که بیدار ساختن وجدان های خفته است از طریق ایجاد یک طوفان روانی اجرا کند .

65 ثُمَّ نُکِسُوا عَلی رُؤُسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ ما هؤُلاءِ یَنْطِقُونَ

سپس بر سرهاشان واژگونه شدند (و حکم وجدان را به کلی فراموش کردند و گفتند:) تو می دانی که این ها سخن نمی گویند .

ولی افسوس که زنگار جهل و تعصب و تقلید کورکورانه بیشتر از آن بود که با ندای صیقل بخش این قهرمان توحید به کلی زدوده شود .

افسوس که این بیداری روحانی و مقدس چندان به طول نیانجامید و در ضمیر آلوده و

تاریکشان از طرف نیروهای اهریمنی و جهل قیامی بر ضد این نور توحیدی صورت گرفت و همه چیز به جای اول بازگشت ، چه تعبیر لطیفی قرآن می کند «سپس آن ها بر سرهاشان واژگونه

شدند » ( ثُمَّ نُکِسُوا عَلی رُؤُسِهِمْ ) .

و برای این که از طرف خدایان گنگ و بسته دهانشان عذری بیاورند گفتند : « تو می دانی این ها هرگز سخن نمی گویند » . این ها همیشه خاموشند و ابهت سکوت را نمی شکنند و با این عذر پوشالی خواستند ضعف و زبونی و ذلت بت ها را کتمان کنند .

66 قالَ اَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ ما لا یَنْفَعُکُمْ شَیْئا وَ لا یَضُرُّکُمْ

( ابراهیم )گفت: آیا جز خدا چیزی را می پرستید که نه کمترین سودی برای شما دارد و نه زیانی می رساند ( که به سودشان چشم دوخته باشید یا از زیانشان بترسید ) .

برهان دندان شکن ابراهیم

این جا بود که میدانی برای استدلال منطقی در برابر ابراهیم قهرمان گشوده شد تا

شدیدترین حملات خود را متوجه آن ها کند و مغزهایشان را زیر رگباری از سرزنش منطقی و بیدار کننده قرار دهد : « فریاد زد : آیا شما معبودهای غیر خدا را می پرستید که نه کمترین سودی به حال شما دارند و نه کوچک ترین ضرری » .

این خدایان پنداری که نه قدرت بر سخن دارند ، نه شعور و درکی ، نه می توانند از خود دفاع کنند و نه می توانند بندگان را به حمایت خود بخوانند، اصلاً این ها چه کاری ازشان ساخته است و به چه درد می خورند ؟

67 اُفٍّ لَکُمْ وَ لِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ اَفَلا تَعْقِلُونَ

اف برشما و برآن چه غیر از خدا پرستش می کنید، آیااندیشه نمی کنید ( و عقل ندارید ) ؟

در حقیقت ابراهیم بسیار حساب شده برنامه خود را تعقیب کرد ، نخستین بار به هنگام دعوت آن ها به سوی توحید، صدا زد : این مجسمه های بی روح چیست که شما می پرستید ؟ اگر می گویید سنت نیاکان شما است، هم شما و هم آن ها گمراه بودید .

در دومین مرحله ، اقدام به یک برنامه عملی کرد ، تا نشان دهد این بت ها چنان قدرتی ندارند که هر کس نگاه چپ به آنان کند ، نابودش کنند ، مخصوصاً با اخطار قبلی به سراغ بت ها رفت و آن ها را به کلی درهم شکست ، تا نشان دهد خیالاتی که آن ها به هم بافته اند همه بیهوده است .

در سومین مرحله در آن محاکمه تاریخی سخت آن ها را در بن بست قرار داد ، گاه به سراغ فطرتشان رفت، زمانی به سراغ عقلشان، گاه اندرزشان داد، گاه سرزنش و توبیخ کرد.⁽¹⁾

خلاصه این معلم بزرگ الهی از هر دری وارد شد و آن چه در توان داشت به کار برد ، ولی مسلم قابلیت محل نیز شرط تأثیر است و این متأسفانه در آن قوم کمتر وجود داشت .

امّا بدون شک ، سخنان و کارهای ابراهیم به عنوان یک زمینه توحیدی .

و حداقل به صورت علامت های استفهام در مغزهای آن ها باقی ماند و مقدمه ای شد برای بیداری و آگاهی گسترده تر در آینده .

از تواریخ استفاده می شود که گروهی هر چند از نظر تعداد اندک ولی از نظر ارزش بسیار ، به او ایمان آوردند ⁽¹⁾و آمادگی نسبی برای گروه دیگری فراهم گشت .

68 قالُوا حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا الِهَتَکُمْ اِنْ کُنْتُمْ فاعِلینَ

گفتند : او را بسوزانید و خدایان خود را یاری کنید ، اگر کاری از شما ساخته است .

گرچه با استدلالات عملی و منطقی ابراهیم ، همه بت پرستان محکوم شدند و خودشان هم در دل به این محکومیت اعتراف کردند ، ولی لجاجت و تعصب شدید آن ها مانع از پذیرش حق شد ، به همین دلیل جای تعجب نیست که تصمیم بسیار شدید و خطرناکی .

درباره ابراهیم گرفتند و آن کشتن ابراهیم به بدترین صورت یعنی سوزاندن و خاکسترکردن بود.

معمولاً رابطه معکوسی میان « زور » و « منطق » وجود دارد ، هرقدر زور انسان بیشتر می شود، منطق او ضعیف تر می گردد . جز در مردان حق که هر چه قوی تر می شوند، متواضع تر و منطقی تر می گردند.

در روایاتی که از طرق شیعه و اهل تسنن نقل شده می خوانیم : هنگامی که ابراهیم را بالای منجنیق گذاشتند و می خواستند در آتش بیفکنند ، آسمان و زمین و فرشتگان فریاد برکشیدند و ازپیشگاه خداوندتقاضاکردندکه این قهرمان توحید و رهبرآزادمردان را حفظ کند.

و نیز نقل کرده اند : جبرئیل به ملاقات ابراهیم آمد و به او گفت :

« اَلَکَ حاجَةٌ : آیا نیازی داری تا به تو کمک کنم ؟ »

ابراهیم در یک عبارت کوتاه گفت : « اَمّا اِلَیْکَ فَلا : اما به تو ، نه » ( به آن کسی نیاز دارم که از همگان بی نیاز و بر همه مشفق است ).

در این هنگام جبرئیل به او پیشنهاد کرد و گفت : « فَاسْئَلْ رَبَّکَ : پس نیازت را از خدا بخواه » .

و او در پاسخ گفت : « حَسْبی مِنْ سُؤالی عِلْمُهُ بِحالی : همین اندازه که او از حال من آگاه است کافی است » .⁽¹⁾

در حدیثی از امام باقر (علیه السلام)می خوانیم : در این هنگام ابراهیم با خدا چنین راز و نیاز کرد: «یااَحَدُ یااَحَدُ یاصَمَدُ یاصَمَدُ یا مَنْ لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُوا اَحَدُ تَوَکَّلْتُ عَلَی اللّه ».⁽²⁾

69 قُلْنا یا نارُ کُونی بَرْدا وَ سَلاما عَلی اِبْراهیمَ

(سرانجام او را به دریای آتش افکندند ولی ما ) گفتیم : ای آتش سرد و سالم بر ابراهیم باش .

آن جا که آتش گلستان می شود

به هر حال ابراهیم (علیه السلام)در میان هلهله و شادی و غریو فریاد مردم به درون

شعله های آتش فرستاده شد، آن چنان مردم فریاد شادی کشیدند که گویی شکننده بت ها برای همیشه نابود و خاکستر شد .

اما خدایی که همه چیز سر بر فرمان او است ، حتی سوزندگی را او به آتش یاد داده و رمز محبت را او به مادران آموخته ، اراده کرد این بنده مؤمن خالص در این دریای آتش سالم بماند ، تا سند دیگری بر اسناد افتخارش بیفزاید ، چنان که قرآن در این جا می گوید : « به آتش گفتیم؛ ای آتش، سرد و سالم بر ابراهیم باش » ( قُلْنا یا نارُ کُونی بَرْدا وَ سَلاما عَلی اِبْراهیمَ ) .

بدون شک فرمان خدا در این جا فرمان تکوینی بود ، همان فرمان که در جهان هستی به خورشید و ماه و زمین و آسمان و آب و آتش و گیاهان و پرندگان می دهد .

معروف چنین است که آتش آن چنان سرد و ملایم شد که دندان ابراهیم از شدت سرما به هم می خورد و باز به گفته بعضی از مفسران اگر تعبیر« سَلاما » نبود آتش آن چنان سرد می شد که جان ابراهیم از سرما به خطر می افتاد .

و نیز در روایت معروفی می خوانیم آتش نمرودی تبدیل به گلستان زیبایی شد .⁽¹⁾

حتی بعضی گفته اند : آن روز که ابراهیم در آتش بود : « آرام ترین و بهترین و راحت ترین روزهای عمرش محسوب می شد » .⁽²⁾

70 وَ اَرادُوا بِه کَیْدا فَجَعَلْناهُمُ الاَخْسَرینَ

آن ها می خواستند ابراهیم را با این نقشه نابود کنند ، ولی ماآن ها را زیانکارترین مردم قرار دادیم .

ناگفته پیدا است که با سالم ماندن ابراهیم در میان آتش ، صحنه به کلی دگرگون شد ، غریو شادی فرو نشست ، دهان ها از تعجب بازماند ، جمعی آشکار و در گوشی با هم درباره این پدیده عجیب سخن می گفتند ، عظمت ابراهیم و خدای او ورد زبان ها شد و موجودیت .

دستگاه نمرود به خطر افتاده ، ولی باز هم تعجب و لجاجت مانع از پذیرش حق به طور کامل گردید ، هر چند دل های بیدار بهره خود را از این ماجرا بردند و بر ایمانشان نسبت به خدای ابراهیم افزوده شد ، هر چند این گروه در اقلیت بودند .

سبب سازی و سبب سوزی

گاه می شود انسان در عالم اسباب چنان غرق می شود که خیال می کند این آثار و خواص از آن خود این موجودات است و از آن مبدأ بزرگی که این آثار مختلف را به این موجودات بخشیده غافل می شود ، در این جا خداوند برای بیدار ساختن بندگان دست به « سبب سازی » و « سبب سوزی » می زند .

موجوداتی که ظاهرا کاری از آن ها ساخته نیست ، سرچشمه آثار عظیمی می شوند ، به عنکبوت فرمان می دهد چند تار سست و ضعیف بر در غار ثور بتند و با همین چند تار کسانی را که در تعقیب پیامبر اسلام همه جا می گشتند و اگر او را می یافتند نابود می کردند ،

مأیوس می سازد و با همین وسیله کوچک مسیر تاریخ جهان را دگرگون می کند .

و به عکس گاه اسبابی را که در عالم ماده ضرب المثل هست ( آتش در سوزندگی و کارد در برندگی ) از کار می اندازد ، تا معلوم شود این ها هم از خود چیزی ندارند که اگر « رب جلیل نهیشان کند از کار می افتند حتی اگر ابراهیم خلیل » فرمان دهد .

توجه به این واقعیت ها که نمونه های فراوان آن را کم و بیش در زندگی دیده ایم ، روح توحید و توکل را در بندگی مؤمن آن چنان زنده و بیدار می کند که به او نمی اندیشند و از غیر او یاری نمی طلبند ، خاموش کردن « آتش مشکلات » را تنها از او می خواهند و نابودی کید دشمنان را از درگاه او می طلبند ، جز او نمی بینند و از غیر او چیزی تمنّا نمی کنند .

71 وَ نَجَّیْناهُ وَ لُوطا اِلَی الاَرْضِ الَّتی بارَکْنا فیها لِلْعالَمینَ

و او و لوط را به سرزمین (شام) که آن را برای همه جهانیان پر برکت ساختیم نجات دادیم.

هجرت ابراهیم از سرزمین بت پرستان

داستان آتش سوزی ابراهیم و نجات اعجازآمیزش از این مرحله خطرناک ، لرزه بر ارکان حکومت نمرود افکند ، به گونه ای که نمرود روحیه خود را به کلی باخت ، چراکه دیگر نمی توانست ابراهیم را یک جوان ماجراجو و نفاق افکن معرفی کند ، او دیگر به عنوان یک رهبر الهی و قهرمان شجاع که یک تنه می تواند به جنگ جبار ستمگری با تمام قدرت و امکاناتش برود ، شناخته می شد ، او اگر با این حال در آن شهر و کشور باقی می ماند ، با آن زبان گویا و منطق نیرومند و شهامت بی نظیرش مسلماً کانون خطری برای آن حکومت جبار و خودکامه بود ، او به هر حال باید از آن سرزمین بیرون رود .

از سوی دیگر ابراهیم در واقع رسالت خود را در آن سرزمین انجام داده بود ، ضربه های خردکننده یکی پس از دیگری بر بنیان حکومت زد و بذر ایمان و آگاهی در آن سرزمین پاشیده ، تنها نیاز به عامل « زمانی » بود که تدریجا این بذرها بارور گردد و بساط بت و

بت پرستی برچیده شود .

او باید از این جا به سرزمین دیگری برود و رسالت خود را در آن جا نیز پیاده کند ، لذا تصمیم گرفت تا به اتفاق « لوط » ( لوط برادر زاده ابراهیم بود ) و همسرش « ساره » و احتمالاً گروه اندکی از مؤمنان از آن سرزمین به سوی شام هجرت کند .

گرچه نام این سرزمین صریحا در قرآن نیامده ، ولی با توجّه به آیه اوّل سوره اسراء ( سُبْحانَ الَّذی اَسْری بِعَبْدِه لَیْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ اِلَی الْمَسْجِدِ الاَقْصَی الَّذی بارَکْنا حَوْلَهُ ) .

معلوم می شود همان سرزمین شام است که سرزمینی است هم از نظر ظاهری پربرکت و حاصلخیز و سرسبز و هم از نظر معنوی ، چرا که کانون پرورش انبیاء بوده است .

در این که ابراهیم خودش دست به این هجرت زد و یا دستگاه نمرود او را تبعید کردند و یا هر دو جهت دست به دست هم داد ، بحث های مختلفی در تفاسیر و روایات آمده است که جمع میان همه آن ها همین است که از یک سو نمرود و اطرافیانش ابراهیم را خطر بزرگی

برای خود می دیدند و او را مجبور به خروج از آن سرزمین کردند و از سوی دیگر ابراهیم رسالت خود را در آن سرزمین تقریبا پایان یافته می دید و خواهان منطقه دیگری بود که دعوت توحید را در آن نیز گسترش دهد ، به خصوص که ماندن در « بابل » ممکن بود به قیمت جان او و ناتمام ماندن دعوت جهانیش تمام شود .

جالب این که در روایتی از امام صادق (علیه السلام)می خوانیم : « هنگامی که نمرود تصمیم گرفت ابراهیم (علیه السلام)را از آن سرزمین تبعید کند ، دستور داد گوسفندان و اموال او را مصادره کنند و خودش تنها بیرون برود » .

ابراهیم به آن ها گفت: « این ها محصول سالیان طولانی از عمر من است ، اگر می خواهید "مالم" را بگیرید پس عمری را که در این سرزمین مصرف کرده ام به من بازگردانید » ، بنابر این شد که یکی از قاضیان دستگاه در این میان داوری کند ، قاضی حکم کرد که اموال ابراهیم را بگیرند و عمری را که در آن سرزمین صرف کرده به او بازگردانند .

هنگامی که نمرود از این ماجرا آگاه شد ، مفهوم حقیقی حکم قاضی شجاع را دریافت و دستور داد اموال و گوسفندانش را به او بازگردانند تا همراه خود ببرد و گفت : من می ترسم که اگر او در این جا بماند دین و آیین شما را خراب کند و به خدایانتان زیان رساند .⁽¹⁾

72 وَ وَهَبْنا لَهُ اِسْحقَ وَ یَعْقُوبَ نافِلَةً وَ کُلاًّ جَعَلْنا صالِحینَ

و اسحاق و علاوه براو، یعقوب را به وی بخشیدیم و همه آن هارامردانی صالح قراردادیم.

سالیان درازی گذشت که ابراهیم در عشق و انتظار فرزند صالحی به سر می برد و آیه 100 سوره صافات گویای این ساخته درونی او است : « رَبِّ هَبْ لی مِنَ الصّالِحینَ : پروردگارا فرزندی صالح به من مرحمت کن » . .

سرانجام خدا دعای او را مستجاب کرد ، نخست « اسماعیل » و سپس « اسحاق » را به او مرحمت کرد که هرکدام پیامبری بزرگ و با شخصیت بودند .⁽¹⁾

تعبیر به « نافِلَة » که ظاهرا تنها توصیفی برای یعقوب است از این نظر باشد که ابراهیم تنها فرزند صالحی تقاضا کرده بود ، خدا نوه صالحی بنام یعقوب نیز بر آن افزود ، زیرا « نافِلَة » در اصل به معنی موهبت و یا کار اضافی است .

73 وَ جَعَلْناهُمْ اَئِمَّةً یَهْدُونَ بِاَمْرِنا وَ اَوْحَیْنا اِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْراتِ وَ اِقامَ الصَّلوةِ .