مشخصات کتاب

سرشناسه:بیستونی، محمد، 1337 -

عنوان قراردادی:تفسیر نمونه .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)= A new narration of Holy Qur'an for young youth/ به اهتمام محمد بیستونی؛ با نظارت مکارم شیرازی.

مشخصات نشر: تهران: بیان جوان، 1385 -

مشخصات ظاهری:30 ج.؛ 14×5/10 س م.

تفسیرجوان (برگرفته از تفسیرنمونه) A new narration of =

Holy Quran for young youth// به اهتمام محمدبیستونی؛ بانظارت مکارم شیرازی.

تهران: بیان جوان، 1385- 30 ج.؛14×5/10 س م.

شابک دوره ای : ISBN 964-8399-71-9

(ج. 2) : ISBN 964-8399-19-0 فاپا.

ج.2-4،6-8،10،12-11،14،19،21،24-26(چاپ اول:1385).

ج. 1 - 30 (چاپ دوم: 1392) (فیپا).

کتابنامه. تفسیر نمونه. تفاسیر شیعه قرن 14

مکارم شیرازی،ناصر،1305 -. تفسیر نمونه. برگزیده

1385 73ت95ب/98BP 179/297

کتابخانه ملی ایران 35848-83م

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:ج. 2-4، 6-8، 12،10- 11، 14، 19، 21، 24 - 26 (چاپ اول: 1385).

یادداشت:ج.1 - 30 (چاپ دوم: 1391) (فیپا).

یادداشت:کتابنامه.

عنوان دیگر:تفسیر نمونه.

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

شناسه افزوده:مکارم شیرازی، ناصر، 1305 - . تفسیر نمونه. برگزیده

رده بندی کنگره:BP98/ب 95ت 73 1385

رده بندی دیویی:297/179

شماره کتابشناسی ملی:م 83-35848

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

عنوان: تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)

مؤلف: دکتر محمد بیستونی ویراستاری و تایپ و صفحه آرایی: سهیلا شاکری، فاطمه سرزهی

گروه تحقیق: صفورا بیستونی، زهرا بیستونی، آسیه بیستونی

امور فنی و رایانه: محمد علی بیستونی شمارگان: 3000 نسخه

نوبت و تاریخ چاپ: دوم ، سال 1392 شابک دوره ای: ISBN 964 - 8399 - 71 - 9

ناشر: انتشارات بیان جوان شا بک: (ج. 2):ISBN 964 - 8399 - 19 - 0

هرگونه نسخه برداری و چاپ از این کتاب، با اخذ مجوز کتبی از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بلامانع است.

نشانی: تهران - خیابان پاسداران - بین گلستان هشتم و نهم - روبروی پمپ بنزین - شماره 451 - طبقه اول - واحد 4

تلفکس: 22589626 E_mail :info@tafsirejavan.com

جدید

با نظارت: حضرت آیة اللّه مکارم شیرازی

تفسیر جوان

(برگرفته از تفسیر نمونه )

YOUTH INTERPRETATION OF QURAN

جلد 21

(جزء بیست و یکم قرآن)

Volum 21

دکترمحمدبیستونی

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

اَلاِهْداءِ

اِلی سَیِّدِنا وَ نَبِیِّنا مُحَمَّدٍ

رَسُولِ اللّهِ وَ خاتَمِ النَّبِیّینَ وَ اِلی مَوْلانا

وَ مَوْلَی الْمُوَحِّدینَ عَلِیٍّ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ وَ اِلی بِضْعَةِ

الْمُصْطَفی وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَیِّدَةِ نِساءِ الْعالَمینَ وَ اِلی سَیِّدَیْ

شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَیْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ اِلَی الاَئِمَّةِ التِّسْعَةِ

الْمَعْصُومینَ الْمُکَرَّمینَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ لاسِیَّما بَقِیَّةِ اللّهِ فِی الاَرَضینَ وَ وارِثِ عُلُومِ

الاَنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلینَ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِالظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِحْیاءِ الْفَرائِضِ وَ مَعالِمِ الدّینِ ،

الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالی فَرَجَهُ الشَّریفَ فَیا مُعِزَّ

الاَوْلِیاءَوَیامُذِلَ الاَعْداءِاَیُّهَاالسَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَیْنَ الاَرْضِ وَالسَّماءِقَدْمَسَّنا

وَ اَهْلَنَا الضُّرَّ فی غَیْبَتِکَ وَ فِراقِکَ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ

مِنْ وِلائِکَ وَ مَحَبَّتِکَ فَاَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ مِنْ مَنِّکَ وَ

فَضْلِکَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْکَ

اِنّا نَریکَ مِنَ الْمُحْسِنینَ

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی»

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی» در

مورد کتاب «تفسیر جوان» (منبع مطالعاتی و

تحقیقاتی اصلی «روش انس با قرآن»)

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

قرآن مجیدبالاترین سند افتخار مامسلمانان است و تاکسی با قرآن آشنا نشود ، پی به عظمت آن نخواهد برد و هر قدر آشنایی ما با ا ین کتاب بزرگ آسمانی افزون گردد ، به درجه اهمیت و عظمت آن بهتر پی می بریم ، مخصوصاً برای حل مشکلات مسلمین در دنیای امروز ، بهترین راه گشا قرآن است .

به همین دلیل شایسته است نسل جوان برومندما روزبه روز با این کتاب آسمانی آشناتر گردد ، نه فقط به «خواندن» و «قرائت» و «حفظ» آن ، بلکه به «محتوا و معنای

قرآن» ، به یقین قرآن مجید می تواند صفا و روشنی ویژه ای به تمام زندگی آنان بدهد و از آنان افرادی باایمان ، شایسته ، قوی ، شجاع و طرفدار حق بسازد .

از آنجا که تفسیر نمونه بحمداللّه در میان تمام قشرها نفوذ یافته و تحولی در محیط ما ایجاد کرده است ، جناب آقای «دکتر محمد بیستونی» که فردی باذوق و علاقمند به مسائل اسلامی و مسائل جوانان است . ابتکاری به خرج داده و تفسیر نمونه را به صورت فشرده و خلاصه با «سبکی تازه» که به آسانی قابل استفاده برای همه جوانان باشد ، درآورده و به گونه ای که هم اکنون ملاحظه می کنید ، در اختیار آنان گذارده است . خداوند این خدمت را از ایشان قبول کند و به همه جوانان عزیز توفیق استفاده از آن را مرحمت فرماید .

ناصر مکارم شیرازی

28/8/79

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیم

توفیق نصیب گردید از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بازدید داشته باشم و مواجه شدم با یک باغستان گسترده پرگل و متنوع که به طور یقین از معجزات قرآن است که این ابتکارات و روش های نو و جالب را به ذهن یک نفر که باید مورد عنایت ویژه قرار گرفته باشد القاء نماید تا بتواند در سطح گسترده کودکان و جوانان و نوجوانان و غیرهم را با قرآن مجید مأنوس به طوری که مفاهیم بلند و باارزش قرآن در وجود آنها نقش بسته و روش آنها را الهی و

قرآنی نماید و آن برادر بزرگوار جناب آقای دکتر محمد بیستونی است که این توفیق نصیب ایشان گردیده و ذخیره عظیم و باقیات الصالحات جاری برای آخرت ایشان هست. به امید این که همه اقدامات با خلوص قرین و مورد توجه ویژه حضرت بقیت اللّه الاعظم ارواحنا فداه باشد.

مرتضی مقتدایی

به تاریخ یوم شنبه پنجم ماه مبارک رمضان المبارک 1427

ویژگی ها و مزایای کتاب " تفسیر جوان"

1 - درج قول برتر و حذف اقوال متعدد در بیان تفسیر آیات.

2 - حفظ اصالت مطالب و مفاهیم ارائه شده در اصل تفسیر .

3 - خلاصه نمودن جملات طولانی در قالب عبارات کوتاه تر و ساده تر .

4 - اِعراب گذاری آیات و روایات به منظور سهولت حفظ کردن آنها .

5 - استفاده از سه خط تحریری برای آیات ، ترجمه و تفسیر ، به منظور مطالعه روان آنها.

6 - درج ترجمه روان و تفسیر هر آیه به صورت مستقل، به جز در آیاتی که با هم ارتباط تنگاتنگ دارند.

7 - تیترگذاری و تدوین مطالب کتاب به سبک کتاب های آموزشی به منظور تدریس آسان در جلسات تفسیر قرآن .

8 - انتشار در قطع کوچک به منظور استفاده از اوقات فراغت روزانه و سهولت قرار گرفتن در جیب.

9 - قیمت ارزان کتاب به منظور خرید همگان خصوصا جوانان عزیز و اُنس بیشتر جامعه با قرآن کریم .

محمد بیستونی

تهران - تابستان 1387

ادامه سوره عنکبوت

اشاره

46 وَ لاتُجادِلُوا اَهْلَ الْکِتابِ اِلاّ بِالَّتی هِیَ اَحْسَنُ اِلاَّ الَّذینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ وَ قُولُوا ا مَنّا بِالَّذی اُنْزِلَ اِلَیْنا وَ اُنْزِلَ اِلَیْکُمْ وَ اِلهُنا وَ اِلهُکُمْ واحِدٌ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ

با اهل کتاب جز به روشی که از همه نیکوتر است ، مجادله نکنید ، مگر کسانی از آن ها که مرتکب ظلم و ستم شدند و به آن ها بگویید : ما به تمام آن چه از سوی خدا بر ما و شما نازل شده ، ایمان داریم ، معبود ما و شما یکی است و در برابر او تسلیم هستیم .

برای بحث ، بهترین روش را برگزینید

« لا تُجادِلُوا » از ماده « جِدال » در اصل به معنی تابیدن طناب و محکم کردن آن می باشد ، این واژه در مورد ساختمان محکم و مانند آن نیز به کار می رود و هنگامی که دونفر به بحث می پردازندو درحقیقت هرکدام می خواهد دیگری را از عقیده اش بپیچاند ، به این کار ، مجادله گفته می شود ، به کشتی گرفتن نیز « جِدال » می گویند و به هرحال منظور دراین جا

بحث و گفتگوهای منطقی است .

تعبیر به « اَلَّتی هِیَ اَحْسَنُ » تعبیر بسیار جامعی است که تمام روش های صحیح و مناسب مباحثه را شامل می شود ، چه در الفاظ ، چه در محتوای سخن ، چه در آهنگ گفتار و چه در حرکات دیگر همراه آن .

بنابراین مفهوم این جمله آن است که ؛ الفاظ شما مؤدبانه ، لحن سخن دوستانه ، محتوای آن مستدل ، آهنگ صدا خالی از فریاد و جنجال و هرگونه خشونت و هتک احترام ، همچنین حرکات دست و چشم و ابرو که معمولاً مکمل بیان انسان هستند، همه باید باهمین شیوه و روش انجام گیرد .

این ها همه به خاطر آن است که هدف از بحث و مجادله ، برتری جویی و تفوق طلبی و شرمنده ساختن طرف مقابل نیست ، بلکه هدف تأثیر کلام و نفوذ سخن در اعماق روح طرف است و بهترین راه برای رسیدن به این هدف ، همین شیوه قرآنی است .

حتی بسیار می شود که انسان اگر سخن حق را به صورتی منعکس کند که طرف

مقابل آن را فکر خود بداند نه فکر گوینده ، زودتر انعطاف نشان می دهد ، چراکه انسان به افکار خود همچون فرزندانش علاقمند است .

درست به همین دلیل است که قرآن مجید بسیاری از مسائل را به صورت « سؤال و استفهام » طرح می کند ، تا جوابش از درون فکر مخاطب بجوشد و آن را از خود بداند .

ولی البته هر قانونی استثنایی دارد ، از جمله همین اصل کلی در بحث و مجادله اسلامی در مواردی ممکن است حمل بر ضعف و زبونی شود و یا طرف مقابل آن چنان مست و مغرور باشدکه این طرز برخورد انسانی، بر جرأت و جسارتش بیفزاید ، لذا در دنباله آیه به صورت یک استثناء می فرماید : « اِلاَّ الَّذینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ » .

همان ها که بر خود و دیگران ظلم کردند و بسیاری از آیات الهی را کتمان نمودند تا مردم به اوصاف پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله آشنا نشوند. آن ها که ظلم کردند و فرمان های الهی را در آن جا که برخلاف منافعشان بود ، زیر پا گذاشتند .

آن ها که ظلم کردند و خرافاتی همچون مشرکان به میان آوردند،

« مسیح » یا « عزیر » را فرزند خدا خواندند .

و بالاخره آن ها که ظلم کردند و به جای بحث منطقی ، دست بر شمشیر برده و متوسل به زور شدند و به شیطنت و توطئه چینی پرداختند .

47 وَ کَذلِکَ اَنْزَلْنا اِلَیْکَ الْکِتابَ فَالَّذینَ اتَیْناهُمُ الْکِتابَ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ مِنْ هؤُلاءِ مَنْ یُؤْمِنُ بِهِ وَ ما یَجْحَدُ بِاآیاتِنا اِلاَّ الْکافِروُنَ

این گونه کتاب را برتو نازل کردیم کسانی که( پیش ازاین ) کتاب آسمانی به آن ها داده ایم ، به این کتاب ایمان می آورند و بعضی از این گروه ( مشرکان ) نیز به آن مؤمن می شوند و آیات ما را جز کافران انکار نمی کنند .

آری این قرآن بر اساس وحدت معبود ، وحدت همه پیامبران راستین ، تسلیم بی قید و شرط در برابر فرمان حق ، و مجادله با بهترین شیوه ها ، نازل شده است .

سپس می افزاید : « فَالَّذینَ اتَیْناهُمُ الْکِتابَ یُؤْمِنُونَ بِهِ » .

چرا که هم نشانه های آن را در کتب خود یافته اند و هم محتوایش را از نظر اصول کلی

هماهنگ با محتوای کتب خود می بینند .

البته می دانیم همه اهل کتاب ( یهود و نصاری ) به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله ایمان نیاوردند ، بنابراین جمله فوق اشاره به آن گروه مؤمنان واقعی و حق جویان خالی از تعصب است که نام « اهل کتاب » تنها شایسته آن ها است .

بعد می افزاید: « وَ مِنْ هؤُلاءِ مَنْ یُؤْمِنُ بِهِ وَ ما یَجْحَدُ بِاآیاتِنا اِلاَّ الْکافِروُنَ » .

با توجه به آن که مفهوم « جَحْد » آن است که انسان ، به چیزی معتقد باشد و آن را انکار کند ، مفهوم جمله فوق این می شود که حتی کفار در دل به عظمت این آیات معترفند و نشانه های صدق و راستی را در جبین آن می نگرند و راه و رسم پیامبر صلی الله علیه و آله و زندگی پاکیزه و پیروان پاکباخته او را دلیلی بر اصالت آن می شمرند اما به خاطر لجاجت و تعصب و تقلید کورکورانه از نیاکان و یا برای حفظ منافع نامشروع زودگذر به انکار برمی خیزند .

به این ترتیب قرآن موضع گیری های اقوام مختلف در برابر این کتاب آسمانی را مشخص می کند؛ در یک صف اهل ایمانند ، اعم از علمای اهل کتاب و مؤمنان راستین و مشرکانی که

تشنه حق بودند و حق را یافتند و دل به آن بستند و در صف دیگر منکران لجوجی که حق را دیدند ، اما همچون خفاشان خود را از آن پنهان داشتند ، چرا که ظلمت کفر ، جزء بافت وجودشان شده و از نور ایمان وحشت دارند .

48 وَ ماکُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ کِتابٍ وَ لا تَخُطُّهُ بِیَمینِکَ اِذا لاَرْتابَ الْمُبْطِلُونَ

تو هرگز قبل از این کتابی نمی خواندی و بادست خود چیزی نمی نوشتی ، مبادا کسانی که در صدد ابطال سخنان تو هستند، شک و تردید کنند .

تو هرگز به مکتب نرفتی و خط ننوشتی، اما بااشاره وحی الهی، مسأله آموز صد مدرس شدی .

چگونه می توان باور کرد که شخصی درس نخوانده و استاد و مکتب ندیده ، با نیروی خودش کتابی بیاورد و از همه جهان بشریت دعوت به مقابله نماید و همگان از آوردن مثل آن عاجز شوند ؟

آیا این دلیل بر آن نیست که نیروی تو از قدرت بی پایان پروردگار مدد می گیرد ؟ و کتاب تو وحی آسمانی است که از ناحیه او بر تو القاء شده است ؟

توجه به این نکته لازم است که اگر کسی بگوید : ما از کجا بدانیم که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله هرگز به مکتب نرفت و خط ننوشت ، در پاسخ می گوییم : او در محیطی زندگی کرد که باسواد در آن جا بسیار محدود و معدود بود ، به طوری که می گویند : در تمام شهر مکه بیش از 17 نفر قدرت بر خواندن و نوشتن نداشتند ، در چنین محیطی اگر کسی درس بخواند و مکتبی ببیند ، محال است بتواند کتمان کند ، در همه جا مشهور و معروف می شود و استاد و درسش شناخته خواهد شد .

چنین شخصی چگونه می تواند ادعا کند پیامبر راستین است اما دروغی به این آشکاری گوید ؟ خصوصا این که این آیات در مکه که مهد نشو و نمای پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله بود ، نازل گردیده ، آن هم در برابر دشمنان لجوجی که کوچک ترین نقطه ضعف ها از نظرشان مخفی نمی ماند .

49 بَلْ هُوَ ایاتٌ بَیِّناتٌ فی صُدوُرِ الَّذینَ اُوتُوا الْعِلْمَ وَ ما یَجْحَدُ بِاآیاتِنا اِلاَّ الظّالِمُونَ

بلکه این کتاب آسمانی مجموعه ای از آیات روشن است که در سینه صاحبان دل

جای دارد و آیات ما را جز ستمگران انکار نمی کنند .

تعبیر به « اآیاتٌ بَیِّناتٌ » بیانگر این واقعیت است که نشانه های حقانیت قرآن در خود آن به چشم می خورد و درپیشانی آیات می درخشد و دلیل آن با خودآن است .

در حقیقت همچون آیات تکوینی است که انسان از مطالعه آن بدون نیاز به چیز دیگر، به حقیقت پی می برد، این آیات تشریعی نیز از نظر ظاهر و محتوا چنان است که خود دلیل صدق خویش است .

از این گذشته طرفداران این آیات و طالبان و دلدادگان آن ، کسانی هستند که بهره ای از علم و آگاهی دارند ، هرچند دستشان تهی و پایشان برهنه است .

به تعبیر روشن تر یکی از طرق شناخت اصالت یک مکتب ، بررسی حال مؤمنان به آن مکتب است ، اگر گروهی نادان یا شیّاد ، دور کسی را گرفتند ، به نظر می رسد که او نیز از همین قماش باشد اما اگر کسانی که اسرار علوم در سینه های آن ها نهفته است ، اعلام وفاداری به مکتبی کردند ، دلیل بر حقانیت آن است و ما می بینیم گروهی از علمای اهل

کتاب و شخصیت های باتقوای ممتازی همچون ابوذرها و سلمان ها ، مقدادها و عمار یاسرها و شخصیت والایی همچون علی (علیه السلام) حامیان و عاشقان این مکتب بودند .

در روایات زیادی که از طرق اهل بیت علیهم السلام وارد شده ، این آیه به ائمه اهل بیت علیهم السلام تفسیر شده است ، این به معنی انحصار نیست، بلکه بیان مصداق روشنی است برای جمله « اَلَّذینَ اوُتُوا الْعِلْمَ » .⁽¹⁾

و اگر می بینیم در بعضی از روایات تصریح شده به این که منظور خصوص امامان است ، درحقیقت اشاره به مرحله کامل علم قرآن می باشد که در اختیار آن ها است و هیچ مانعی ندارد که علما و دانشمندان بلکه توده های فهمیده مردم بهره ای از این علوم قرآن داشته باشند .

ضمناً این آیه نشان می دهد که علم و دانش منحصر به آن چه در کتاب و از محضر استاد .

می خوانند و می آموزند ، نیست ، چراکه پیامبر صلی الله علیه و آله طبق صریح آیات گذشته به مکتب نرفت و خط ننوشت، ولی برترین مصداق « اَلَّذینَ اوُتُوا الْعِلْمَ »بود ، پس در ماورای علم رسمی ، علمی است برتر و والاتر که از سوی پروردگار به صورت نوری درقلب آدمی القاء می شود که ؛ « اَلْعِلْمُ نُورٌ یَقْذِفُهُ اللّهُ فیقَلْبِ مَنْ یَشاءُ» و این جوهره علم است و علوم دیگر پوسته علم.

50 وَ قالُوا لَوْ لا اُنْزِلَ عَلَیْهِ ایاتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ اِنَّمَا الاْیاتُ عِنْدَ اللّهِ وَ اِنَّما اَنَا نَذیرٌ مُبینٌ

گفتند : چرا معجزاتی از سوی پروردگارش بر او نازل نشده؟ بگو: معجزات همه نزد خدا است (و به فرمان او نازل می شود، نه به میل من و شما) من تنها انذارکننده آشکاری هستم .

مشرکین از روی سخریه و استهزاء گفتند : چرا او عصای موسی (علیه السلام)و ید بیضاء و دَم مسیحا ندارد ؟ چرا او هم دشمنان خود را با معجزات بزرگ نابود نمی کند ؟ آن گونه که موسی (علیه السلام)و شعیب و هود و نوح و ثمود کردند ؟

یا همان طور که در آیات 90 تا 93 سوره اسراء از زبان این گروه آمده ؛ « چرا پیامبر اسلام ،

نهرها و چشمه های آب جاری از بیابان خشک مکه ظاهر نمی کند » ؟ « چرا قصری از طلا ندارد » ؟ « چرا به آسمان صعود نمی کند » ؟ و « چرا نامه ای ازسوی خدا از آسمان برای آن ها نمی آورد » ؟

بدون شک پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله معجزات دیگری غیر از قرآن مجید داشته و تواریخ نیز باصراحت از آن سخن می گوید ، ولی آن ها با این سخنانشان دنبال تحصیل معجزه نبودند ، بلکه از یک سو می خواستند اعجاز قرآن را نادیده بگیرند و از سوی دیگر تقاضای معجزات اقتراحی داشتند ( منظور از معجزات اقتراحی این است که پیامبر صلی الله علیه و آله طبق تمایلات این و آن ، هر امر خارق العاده ای را که پیشنهاد کنند ، انجام دهد ، مثلاً این یکی پیشنهاد خارج ساختن چشمه های آب کند، دیگری بگوید : من قبول ندارم باید کوه های مکه را طلا کنی ، سومی هم بهانه بگیرد که این کافی نیست باید به آسمان صعود کنی و به این ترتیب معجزه را بازیچه بی ارزشی کنند و تازه آخرکار بعداز دیدن همه این ها او را ساحر بخوانند ) .

به هر حال قرآن برای پاسخگویی به این بهانه جویان لجوج ، از دو راه وارد می شود ؛

نخست می گوید : « قُلْ اِنَّمَا الاْیاتُ عِنْدَ اللّهِ وَ اِنَّما اَنَا نَذیرٌ مُبینٌ » .

او می داند چه معجزه ای باچه زمانی و برای چه اقوامی متناسب است ، او می داند چه افرادی درصدد تحقیق و پی جویی حقند و باید خارق عادات به آن ها نشان دهد و چه افرادی بهانه گیرند و دنبال هوای نفس ؟

تنها وظیفه من انذار و تبلیغ است و بیان کلام خدا ، اما ارائه معجزات و خارق عادات ، تنها به اختیار ذات پاک او است .

51 اَوَ لَمْ یَکْفِهِمْ اَنّا اَنْزَلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ یُتْلی عَلَیْهِمْ اِنَّ فی ذلِکَ لَرَحْمَةً وَ ذِکْری لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ

آیا برای آن ها کافی نیست که این کتاب آسمانی را بر تو نازل کردیم که پیوسته بر آن ها تلاوت می شود ؟ در این ، رحمت و تذکری است برای کسانی که ایمان می آورند .

آیا معجزه قرآن کافی نیست ؟

آن هاتقاضای معجزات جسمانی می کنند ، درحالی که قرآن برترین معجزه معنوی است .

آن ها تقاضای معجزه زودگذری دارند ، درحالی که قرآن معجزه ای است جاویدان و

شب و روز آیاتش بر آن ها خوانده می شود .

آیا امکان دارد انسانی درس نخوانده و حتی اگر فرضا درس خوانده بود ، کتابی با این محتوا و این جاذبه عجیب که فوق توانایی انسان ها است ، بیاورد و عموم جهانیان را دعوت به مقابله کند و همه در برابر آن عاجز و ناتوان بمانند ؟

اگر به راستی منظور آن ها معجزه است ، ما به وسیله نزول قرآن ، بیش از آن چه آن ها تقاضا دارند ، در اختیارشان گذارده ایم ، ولی نه ، آن ها حق طلب نیستند ، بهانه جو هستند .

پیامبری که دعوتش جهان گیر است و باید قرون و اعصار آینده را نیز دربرگیرد ، باید معجزه روحانی و عقلانی روشنی داشته باشد که فکر همه اندیشمندان و صاحب خردان را به سوی خود جذب کند ، مسلماً برای چنین هدفی ، قرآن مناسب است نه عصای موسی (علیه السلام)و یدبیضاء .

و در پایان آیه برای تأکید و توضیح بیشتر می گوید : «اِنَّ فی ذلِکَ لَرَحْمَةً وَ ذِکْری لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ».

آری قرآن هم رحمت است و هم وسیله یادآوری ، اما برای گروه باایمان ، برای آن ها که

درهای قلب خود را به روی حقیقت گشوده اند ، برای آن ها که طالب نورند و خواهان پیدا کردن راه ، آن ها این رحمت الهی را با تمام وجود خود احساس می کنند و در پرتو آن آرامش می یابند ، آن ها هربار که آیات قرآن را می خوانند ، تذکر تازه ای می یابند .

52 قُلْ کَفی بِاللّهِ بَیْنی وَ بَیْنَکُمْ شَهیدا یَعْلَمُ ما فِی السَّمواتِ وَ الاَْرْضِ وَ الَّذینَ امَنُوا بِالْباطِلِ وَ کَفَروُا بِاللّهِ اوُلئِکَ هُمُ الْخاسِروُنَ

بگو : همین بس که خدا میان من و شما گواه است ، آن چه را در آسمان ها و زمین است ، می داند ، کسانی که به باطل ایمان آوردند و به اللّه کافر شدند، زیانکاران واقعی هستند.

خداوند چگونه بر حقانیت پیامبرش گواهی داده ؟

ممکن است این گواهی ، گواهی عملی باشد، زیرا وقتی خداوند معجزه بزرگی همچون قرآن را در اختیار پیامبرش قرار می دهد ، سند حقانیت او را امضاء کرده است ، مگر ممکن است خداوند حکیم عادل ، معجزه را در اختیار فرد دروغگویی ( العیاذباللّه ) بگذارد ؟

بنابراین اعطای معجزه به شخص پیامبر صلی الله علیه و آله خود بهترین طرز گواهی دادن خدا به نبوت او است .

علاوه بر گواهی عملی فوق ، در آیات متعددی از قرآن مجید گواهی قولی نیز داده شده ، چنان که در آیه 40 سوره احزاب می خوانیم : « ما کانَ مُحَمَّدٌ اَبا اَحَدٍ مِنْ رِجالِکُمْ وَ لکِنْ رَسُولَ اللّهِ وَ خاتَمَ النَّبِیّینَ ». و در آیه 29 سوره فتح نیز آمده است : « مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّهِ وَ الَّذینَ مَعَهُ اَشِدّاءُ عَلَی الْکُفّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ : محمد ، رسول خدا است و کسانی که با او هستند ، در برابر کفار خشن و در میان خودشان رحیم و مهربانند » .

از این جا تفسیر و بیان دیگری برای آیه فوق نیز می توان به دست آورد و آن این که منظور گواهی و شهادت خداوند است در کتب آسمانی پیشین که علمای اهل کتاب به خوبی از آن آگاهی داشتند .

53 وَ یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذابِ وَ لَوْلا اَجَلٌ مُسَمًّی لَجاءَهُمُ الْعَذابُ وَ لَیَأْتِیَنَّهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لا یَشْعُروُنَ

آن ها باعجله از تو عذاب را می طلبند و اگر موعد مقرری تعیین نشده بود، عذاب

( الهی ) به سراغ آن ها می آمد، سرانجام این عذاب به طور ناگهانی بر آن ها نازل می شود ، در حالی که نمی دانند .

« بَغْتَة » از ماده « بَغْت » به معنی تحقق ناگهانی و غیرمنتظره چیزی است .

در آیات گذشته دو قسمت از بهانه جویی های کفار در برابر دعوت پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله و پاسخ آن مطرح شد ، نخست این که می گفتند : چرا او معجزه ای نمی آورد ؟ که قرآن پاسخ داد : این کتاب آسمانی ، خود برترین معجزه است .

دیگر این که چه کسی گواهی بر حقانیت آن می دهد ؟ که قرآن پاسخ داد : خدایی که از همه چیز آگاه است .

در آیه مورد بحث به سومین بهانه جویی آن ها اشاره می کند ، می گوید : « وَ یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذابِ ». آن ها می گویند : اگر عذاب الهی حق است و دامن کفار را می گیرد ، پس چرا به سراغ ما نمی آید؟ قرآن در پاسخ این سؤال ، سه جواب می دهد :

نخست می گوید : « وَ لَوْلا اَجَلٌ مُسَمًّی لَجاءَهُمُ الْعَذابُ » .

این زمان معین برای آن است که هدف اصلی یعنی بیداری یا اتمام حجت بر آن ها حاصل گردد ، خدا هرگز برخلاف حکمت درکارهایش شتاب و عجله نمی کند .

دیگر این که آن ها که این سخن را می گویند ، چه اطمینانی دارند که هر لحظه عذاب الهی دامنشان را بگیرد ؟ ( وَ لَیَأْتِیَنَّهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لا یَشْعُروُنَ ) .

گرچه موعد عذاب در واقع معین و مقرر است ، ولی مصلحت این است که آن ها از آن آگاه نباشند و بدون مقدمه فرارسد ، چرا که اگر وقت آن اعلام می شد ، باعث تَجَرّی و جسارت کفار و گنهکاران می گردید ، آن ها تا آخرین لحظه به گناه و کفر ادامه می دادند و در لحظات آخر که موعد مقرر عذاب نزدیک می شد ، همگی توبه می کردند و به سوی حق بازمی گشتند .

فلسفه تربیتی این مجازات ها ایجاب می کند که موعدش مکتوم باشد ، تا هر لحظه اثر خودرا ببخشد و ترس و وحشت آن عاملی بازدارنده گردد ، ضمناً از آن چه گفتیم ، روشن شد که منظور از جمله « وَ هُمْ لا یَشْعُروُنَ » این نیست که آن ها اصل وجود عذاب را درک

نمی کنند وگرنه فلسفه عذاب از بین می رفت بلکه منظور این است که آن ها لحظه وقوع آن و مقدماتش را تشخیص نمی دهند و به تعبیر دیگر به طور غافلگیرانه مثل صاعقه بر آن ها فرود می آید. از آیات مختلف قرآن برمی آید که این بهانه جویی ، منحصر به کفار مکه نبود ، بلکه بسیاری از امم دیگر نیز روی مسأله تعجیل عذاب اصرار می ورزیدند .

54 یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذابِ وَ اِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحیطَةٌ بِالْکافِرینَ

آن ها باعجله از تو تقاضای عذاب می کنند، در حالی که جهنم به کافران احاطه دارد .

بالاخره سومین پاسخ را قرآن مجید در این آیه بیان کرده است ، می گوید : « یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذابِ وَ اِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحیطَةٌ بِالْکافِرینَ » .

اگر عذاب دنیا تأخیر بیفتد ، عذاب آخرت صد درصد قطعی است ، آن چنان مسلم است که قرآن به صورت یک امر فعلی از آن یاد می کند و می گوید : « جهنم گویی هم اکنون آن ها را احاطه کرده است » .

در این جا تفسیر دقیق تری نیز برای این آیه وجود دارد و آن این که جهنم از دو نظر

هم اکنون به معنی واقعی کلمه این گروه را احاطه کرده است .

نخست جهنم دنیا است ، آن ها بر اثر شرک و آلودگی به گناه در جهنمی که خود فراهم کرده اند ، می سوزند ، جهنم جنگ و خون ریزی ، جهنم نزاع و اختلاف ، جهنم ناامنی و ناآرامی ، جهنم ظلم و بیدادگری و جهنم هوی و هوس های سرکش .

دیگر این که طبق ظاهر آیات قرآن ، جهنم هم اکنون موجود است و طبق تحلیلی که قبلاً داشتیم ، در باطن و درون این دنیا است و به این ترتیب حقیقتا کافران را احاطه کرده است ،

در آیات 5 و 6 و 7 سوره تکاثر نیز به آن اشاره شده است : « کَلاّ لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْیَقینِ لَتَرَوُنَّ الْجَحیمَ ثُمَّ لَتَرَوُنَّها عَیْنَ الْیَقینِ : این چنین نیست اگر علم الیقین می داشتید ، دوزخ را مشاهده می کردید ، سپس آن را به عین الیقین می دیدید » .⁽¹⁾.

55 یَوْمَ یَغْشیهُمُ الْعَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ اَرْجُلِهِمْ وَ یَقُولُ ذوُقُوا ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

آن روز که عذاب ( الهی ) آن هارا از بالای سر و پایین پا می پوشاند و به آن ها می گوید : بچشید آن چه را عمل می کردید ( روز سخت و دردناکی است ) .

این که می فرماید: « این عذاب از بالای سر و پایین پاها است » و بقیه جهات و جوانب را ذکر نمی کند، در حقیقت به خاطر وضوح مطلب و روشنی بحث است ، به علاوه هنگامی که شعله های آتش از پایین پا زبانه کشد و از بالا بر سر آن ها فرو ریخته شود ، تمام بدن آن ها را احاطه خواهد کرد و تمام جوانب و اطراف را نیز می پوشاند .

اصولاً این تعبیر هم در زبان فارسی و هم در زبان عربی معمول است که می گویند : « فلان کس از فرق تا قدم مثلاً در لجن زار بی عفتی فرو رفت » ، یعنی تمام وجود او غرق در این گناه شد و به این ترتیب مشکلی که برای بعضی از مفسران به وجود آمده ، که چگونه دو جهت بالا و پایین ذکرشده و چهارطرف مسکوت مانده است، حل می شود .

جمله « ذوُقُوا ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ » که ظاهراً گوینده اش خداوند است ، علاوه بر این که یک نوع مجازات روانی برای این گونه اشخاص است ، بیانگر این واقعیت می باشد که عذاب الهی چیزی جز بازتاب و انعکاس اعمال خود انسان درعالم آخرت نیست .

56 یا عِبادِیَ الَّذینَ امَنُوا اِنَّ اَرْضی واسِعَةٌ فَاِیّایَ فَاعْبُدوُنِ

ای بندگان من که ایمان آورده اید ! زمین من وسیع است، تنها مرا بپرستید ( و تسلیم در برابر فشارهای دشمنان نشوید ) .

هجرتی باید کرد

بدیهی است این یک قانون اختصاصی مربوط به مؤمنان مکه نیست و شأن نزول هرگز مفهوم وسیع و گسترده آیه را که هماهنگ با دیگر آیات قرآن است ، محدود نمی کند ، به این ترتیب در هر عصر و زمان و در هر محیط و مکان که آزادی به طور کامل از مسلمانان سلب شود و ماندن در آن جا نتیجه ای جز ذلت و زبونی و دور ماندن از برنامه های الهی نداشته باشد ، وظیفه مسلمانان ، مهاجرت است به مناطقی که بتوانند آزادی

مطلق یا آزادی نسبی را به دست آورند .

به تعبیر دیگر ؛ هدف آفرینش انسان ، بندگی خدا است ، همان بندگی که رمز آزادگی و سرفرازی و پیروزی انسان در همه جبهه ها است و در جمله « فَاِیّایَ فَاعْبُدوُنَ » به آن اشاره شده و در آیه 56 سوره ذاریات نیز « وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الاِْنْسَ اِلاّ لِیَعْبُدوُنِ » آمده است .

هرگاه این هدف نهایی و اساسی زیرپا بماند ، راهی جز هجرت نیست ، زمین خدا وسیع است و باید به نقطه دیگری قدم نهاد و هرگز در چنین مواردی اسیر مفاهیمی همچون قبیله ، قوم ، وطن ، خانه و کاشانه ، نشد و به ذلت و اسارت تن درنداد که احترام این امور تا زمانی است که هدف اصلی به مخاطره نیفتد. در این موارد است که امیرمؤمنان علی می فرماید: « لَیْسَ بَلَدٌ بِاَحَقَّ بِکَ مِنْ بَلَدٍ خَیْرُ الْبِلادِ ما حَمَلَکَ : هیچ شهری برای تو شایسته تر از شهر دیگری نیست ، بهترین شهرها ، شهری است که تو را پذیرا گردد و وسایل پیشرفت تو را فراهم سازد » .⁽¹⁾.

درست است که حبّ وطن و علاقه به زادگاه ، جزء سرشت هر انسانی است ، ولی گاه مسائل مهم تری در زندگی مطرح می شود که این موضوع را تحت الشعاع خود قرار می دهد .

در زمینه دیدگاه اسلام در مسأله مهاجرت و روایاتی که در این زمینه رسیده ، در جلد چهارم تفسیر نمونه ، ذیل آیه 100 سوره نساء ، شرح مبسوطی آمده است. منظور از «عِبادِ» در آیه مورد بحث ، همه انسان ها نیست ، بلکه انسان های مؤمن است و جمله «اَلَّذینَ امَنُوا» به عنوان تأکید و توضیح ذکر شده است .

57 کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ اِلَیْنا تُرْجَعُونَ

هر انسانی مرگ را می چشد ، سپس به سوی ما بازمی گردید .

از آن جاکه یکی از عذرهای کسانی که در بلاد شرک می ماندند و حاضر به هجرت نبودند ، این بود که ما می ترسیم از دیار خود بیرون رویم خطر مرگ به وسیله دشمنان یا گرسنگی یا عوامل دیگر ما را تهدید کند ، به علاوه به فراق بستگان و خویشاوندان و فرزندان و شهر و دیار خود مبتلا شویم ، قرآن در این آیه به عنوان یک پاسخ جامع به آن ها

می گوید : « کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ اِلَیْنا تُرْجَعُونَ » .

این جهان ، دار بقاء برای هیچ کس نیست ، بعضی زودتر و بعضی دیرتر باید بروند، فراق دوستان و فرزندان و خویشاوندان به هرحال تحقق می یابد، چرا انسان به خاطر این مسائل زودگذر در دیار شرک و کفر بماند و بار ذلت و اسارت را بر دوش کشد ، برای این که چهار روز بیشتر زندگی کند؟ از همه این ها گذشته از این بترسید که مرگتان فرارسد و در همین دیار شرک و کفر پیش از آن که به دیار ایمان و اسلام بروید، بمیرید ، چه دردناک است چنین مرگی و مردنی. وانگهی گمان نکنید مرگ ، پایان همه چیز است ، مرگ در واقع آغاز زندگی اصلی انسان ها است ، زیرا « همه شما به سوی ما بازمی گردید » به سوی پروردگار بزرگ و به سوی نعمت های بی پایانش.

58 وَ الَّذینَ امَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفا تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الاَْنْهارُ خالِدینَ فیها نِعْمَ اَجْرُ الْعامِلینَ

کسانی که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند ، آن ها را در غرفه هایی از بهشت

جای می دهیم که نهرها در زیر آن جاری است ، جاودانه در آن خواهند ماند ، چه خوب است پاداش عمل کنندگان .

« لَنُبَوِّئَنَّهُمْ » از ماده « تَبْوِئَه » به معنی سکنی دادن به قصد بقاء و دوام است .

« غُرَف » جمع « غُرْفَة » به معنی ساختمان بلند است که بر اطراف خود مشرف باشد .

آن ها در قصرهایی که درختان بهشتی ازهرسو احاطه اش کرده و نهرهای گوناگون که طبق آیات دیگر قرآن هرکدام طعم و منظره ای مخصوص به خود دارند ، از لابلای آن درختان و زیر این قصرها در جریان است ، منزل می کنند .

یکی از امتیازات غرفه های بهشتی این است که همچون منازل و قصرهای این جهان نیست که هنوز انسان دمی در آن نیاسوده است ، بانگ « اَلرَّحیل » زده می شود ، بلکه « آن ها جاودانه در آن خواهند ماند » ( خالِدینَ فیها نِعْمَ اَجْرُ الْعامِلینَ ) .

منظور از « عامِلینَ » به قرینه جمله های قبل ، کسانی است که عمل صالح و توأم باایمان دارند، هر چند کلمه « عامِلینَ »مطلق است .

در حدیثی از پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله چنین می خوانیم: « اِنَّ فِی الْجَنَّةِ لَغُرَفا یُری ظُهُورُها مِنْ بُطُونِها وَ بُطُونُها مِنْ ظُهُورِها : در بهشت غرفه هایی است آن قدر شفاف که بیرونش از درون و درونش از بیرون دیده می شود » ، کسی برخاست و عرض کرد : « این غرفه ها از آنِ کیست ای

رسول خدا » ؟ حضرت صلی الله علیه و آله فرمود : « هِیَ لِمَنْ اَطابَ الْکَلامَ وَ اَطْعَمَ الطَّعامَ وَ اَدامَ الصِّیامَ وَ صَلَّی اللّهَ بِاللَّیْلِ وَ النّاسُ نِیامٌ : این ها برای کسی است که سخن خودرا پاکیزه کند، گرسنگان را سیر نماید و روزه را بسیار بگیرد و در دل شب هنگامی که مردم درخوابند، برای خدا نماز بخواند » .⁽¹⁾

59 اَلَّذینَ صَبَروُا وَ عَلی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ

همان ها که ( در برابر مشکلات ) صبر ( و استقامت ) می کنند و بر پروردگارشان توکل می نمایند . .

این آیه مهم ترین اوصاف مؤمنان عامل را بیان می کند .

از زن و فرزند و دوستان و بستگان و خانه و کاشانه خود جدا می شوند و صبر می کنند .

مرارت های غربت و سختی های آوارگی از وطن را می چشند و شکیباهستند .

برای حفظ ایمان خود ، آزار دشمنان را به جان می خرند و در راه جهاد با نفس که « جهاد اکبر » است و مبارزه با دشمنان سرسخت که « جهاد اصغر » است ، از انواع مشکلات استقبال کرده و صبر می کنند .

آری این صبر و استقامت ، رمز پیروزی آن ها و عامل بزرگ افتخار آنان است که بدون آن هیچ عمل مثبتی در زندگی امکان پذیر نیست .⁽¹⁾.

اگر درست بیندیشیم، ریشه همه فضایل انسانی، همین « صبر » و « توکل » است ؛ « صبر » عامل استقامت در برابر موانع و مشکلات است و « توکل » انگیزه حرکت در این راه پر نشیب و فراز .

درحقیقت برای انجام عمل صالح باید از این دو فضیلت اخلاقی ، مدد گرفت ؛ صبر و توکل که بدون این دوانجام عمل صالح درمقیاس وسیع هرگزامکان پذیرنیست .

60 وَ کَاَیِّنْ مِنْ دابَّةٍ لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللّهُ یَرْزُقُها وَ اِیّاکُمْ وَ هُوَ السَّمیعُ الْعَلیمُ

چه بسیار جنبندگانی که قدرت ندارند روزی خود را حمل کنند ، خداوند آن ها را و شما را روزی می دهد و او است شنوا و دانا .

در میان جنبندگان و حیوانات و حشرات گذشته از انسان انواع کمی هستند که همچون مورچگان و زنبور عسل مواد غذایی خود را از صحرا و بیابان به سوی لانه حمل و ذخیره می کنند و غالبا « گنجشک روزی » هستند ، یعنی هر روز جدید باید دنبال روزی تازه ای بروند و میلیون ها میلیون از آن ها در اطراف ما در نقاط دور و نزدیک ، در بیابان ها و اعماق

دره ها و بر فراز کوه ها و درون دریاها وجوددارندکه همه از خوان نعمت بی دریغش روزی می خورند .

و تو ای انسان که از آن ها برای به دست آوردن روزی و ذخیره کردن ، باهوش تر و تواناتری ، چرا این چنین از ترس قطع روزی ، به زندگی آلوده و ننگین چسبیده ای و زیر بار هر ظلم و ستم و خواری و مذلت می روی ؟ تو هم از درون این محدوده زندگی تنگ و تاریک خود بیرون آی و بر سر سفره گسترده پروردگارت بنشین و غم روزی مخور .

61 وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمواتِ وَ الاَْرْضَ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ لَیَقُولُنَّ اللّهُ فَاَنّی یُؤْفَکُونَ

هرگاه از آن ها بپرسی چه کسی آسمان ها و زمین را آفریده و خورشید و ماه را مسخر کرده است؟ می گویند: اللّه ، پس با این حال چگونه ( از عبادت خدا ) منحرف می شوند ؟

در دل ، خدا می گویند و با زبان ، بت

« یُؤْفَکُونَ » از ماده « اِفْک » به معنی بازگرداندن چیزی از صورت واقعی و حقیقی آن است و به همین تناسب بر دروغ و نیز بادهای مخالف اطلاق می شود .

مسلم است نه بت پرستان و نه غیر آن ها هیچ کس نمی گوید : خالق زمین و آسمان و تسخیرکننده خورشید و ماه ، یک مشت سنگ و چوبی است که به دست انسان ساخته و پرداخته شده است. به تعبیر دیگر حتی بت پرستان در « توحید خالق » شک نداشتند ، آن ها در عبادت مشرک بودند و می گفتند : ما بت ها را برای این می پرستیم که واسطه میان ما و خداوند شوند، چنان که در آیه 18 سوره یونس می خوانیم : « وَ یَقُولُونَ هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللّهِ » .

ما لایق این نیستیم که مستقیما با خدا ارتباط برقرارکنیم ، باید ازطریق بت ها رابطه خود را برقرار سازیم ؛ « ما نَعْبُدُهُمْ اِلاّ لِیُقَرِّبُونا اِلَی اللّهِ زُلْفی : ما آن هارا پرستش نمی کنیم مگر به این جهت که مقام مارا به خدا نزدیک کنند » ( 3 / زمر ) .

غافل از این که میان خالق و خلق ، هیچ فاصله ای وجود ندارد و او از رگ گردن به ما نزدیک تر است ، به علاوه اگر انسان که گل سرسبد موجودات است ، نتواند با خدا رابطه برقرار سازد ، چه چیزی می تواند واسطه او شود ؟

ضمناً منظور از « تسخیر خورشید و ماه » ، نظاماتی است که خداوند برای آن ها قرار داده

و آن ها را با این نظامات در طریق منافع انسان ها به راه انداخته است .

62 اَللّهُ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ یَقْدِرُ لَهُ اِنَّ اللّهَ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عَلیمٌ

خداوند روزی را برای هرکس ازبندگانش بخواهد ، گسترده می کند و برای هرکس می خواهد، محدود می سازد، خدا به همه چیز دانا است .

کلید روزی به دست او است نه به دست انسان ها و نه بت ها .

و اگر چنین تصور کنند که خدا قدرت دارد، ولی از حال آن ها آگاه نیست ، این اشتباه بزرگی است ، چراکه « خداوند به همه چیز عالم است » ( اِنَّ اللّهَ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عَلیمٌ ) .

مگر ممکن است کسی خالق و مدیر باشد و لحظه به لحظه فیض او به موجودات برسد و در عین حال از وضع آن ها آگاه نباشد ؟ این قابل تصور نیست .

63 وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَاَحْیابِهِ الاَْرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِها لَیَقُولُنَّ اللّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلّهِ بَلْ اَکْثَرُهُمْ لا یَعْقِلُونَ

و اگر از آن ها بپرسی چه کسی از آسمان آبی نازل کرد و به وسیله آن زمین را بعد از

مردنش احیاء نمود ؟ می گویند: اللّه ، بگو : ستایش مخصوص خدا است ، اما اکثر آن ها نمی دانند .

این اعتقاد باطنی بت پرستان است که حتی از اظهار آن با زبان ، ابا نداشتند ، زیرا آن ها هم « خالق » را خدا می دانستند و هم « ربّ و مدبّر جهان » را خدا معرفی می کردند .

بعد می افزاید : « قُلِ الْحَمْدُ لِلّهِ » ، حمد و سپاس برای کسی است که همه نعمت ها از ناحیه او است ، زیرا هنگامی که آب که سرچشمه اصلی حیات و مایه زندگی همه جانداران است ، از ناحیه او باشد ، پیدا است که سایر ارزاق نیز از ناحیه او است .

بنابراین حمد و ستایش نیز باید مخصوص به او باشد که معبودهای دیگر سهمی در این میان ندارند .

بگو: شکر خدا را که آن ها خودشان به این حقایق نیز معترفند .

و از آن جا که گفتگوهای مشرکان از یک سو و گفتارها و اعمالشان از سوی دیگر باهم تناقض داشت ، در پایان آیه می افزاید : « بَلْ اَکْثَرُهُمْ لا یَعْقِلُونَ » .

وگرنه انسان عاقل و فهمیده چگونه ممکن است این قدر پراکنده گویی کند ؟

از یک طرف خالق و رازق و مدبّر جهان را خدا بداند و از سوی دیگر در برابر بت ها که هیچ تأثیری در سرنوشت آنان ندارند ، سجده کنند .

از یک سو معتقد به توحید « خالق » و « ربّ » باشند و از سوی دیگر دم از شرک در عبادت زنند .

جالب این که نمی گوید : آن ها عقل ندارند ، بلکه می گوید : تعقل نمی کنند ، یعنی عقل دارند و به کار نمی گیرند .

64 وَ ما هذِهِ الْحَیوةُ الدُّنْیا اِلاّ لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ اِنَّ الدّارَ الاْخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوانُ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ

این زندگی دنیا جز لهو و لعب چیزی نیست و زندگی واقعی سرای آخرت است ، اگر آن ها می دانستند .

« لَهْو » به معنی سرگرمی است و هر کاری که انسان را به خود مشغول داشته و ازمسائل

اصولی زندگی منحرف می کند،« لَعِب » به کارهایی می گویند که دارای یک نوع نظم خیالی برای یک هدف خیالی است ( بازی ) .

در لعب و بازی ، یکی شاه می شود و دیگری وزیر ، یکی فرمانده لشکر و دیگری قافله یا دزد و بعد از درگیری ها ، وقتی بازی به پایان می رسد ، می بینیم همه نقش ها خواب و خیال بوده است .

قرآن می گوید : زندگی دنیا یک نوع سرگرمی و بازی است ، مردمی جمع می شوند و به پندارهایی دل می بندند ، بعد از چند روزی پراکنده می شوند و در زیر خاک پنهان می گردند ، سپس همه چیز به دست فراموشی سپرده می شود ، اما حیات حقیقی که فنایی در آن نیست ، درد و رنج و ناراحتی و ترس و دلهره و تضاد و تزاحم در آن وجود ندارد ، تنها حیات آخرت است ، ولی اگر انسان بداند و اهل تحقیق باشد .

و آن ها که دل به این زندگی می بندند ، به زرق و برق آن مفتون و دلخوش می شوند ، کودکانی بیش نیستند ، هرچند سالیان دراز از عمر آن ها می گذرد .

« حَیَوان » به اعتقاد جمعی از مفسران و ارباب لغت به معنی حیات است ( معنی مصدری دارد ) ، این کلمه در اصل از « حَیّ » گرفته شده و « حَیَیان » بوده که "یاء" دوم تبدیل به "واو" گشته و « حَیَوان » شده است .

اشاره به این که « سرای آخرت » عین زندگی و حیات است ، گویی حیات از همه ابعاد آن می جوشد و چیزی جز « زندگی » در آن نیست .

بدیهی است قرآن هرگز نمی خواهد با این تعبیر ، ارزش مواهب الهی در این جهان را نفی کند، بلکه می خواهد بایک مقایسه صریح و روشن ، ارزش این زندگی را در برابر آن

زندگی مجسم سازد ، علاوه بر این به انسان هشدار دهد که « اسیر » این مواهب نباشد ، بلکه « امیر » بر آن ها گردد و هرگز ارزش های اصیل وجود خود را با آن ها معاوضه نکند .

65 فَاِذا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللّهَ مُخْلِصینَ لَهُ الدّینَ فَلَمّا نَجّیهُمْ اِلَی الْبَرِّ اِذا هُمْ یُشْرِکُونَ

هنگامی که سوار برکشتی شوند، خدارا با اخلاص می خوانند ( و غیر او را فراموش می کنند )

اما هنگامی که خدا آن ها را به خشکی رسانید ، و نجات داد ، باز مشرک می شوند .

شداید ، زمینه ساز شکوفایی فطرت است

شداید و طوفان ها زمینه ساز شکوفایی فطرت آدمی است ، چراکه نور توحید در درون جان همه انسان ها نهفته است ، آداب و رسوم خرافی ، تربیت های غلط ، تلقین های سوء ، پرده هایی بر آن می افکند ، ولی هنگامی که طوفان ها از هر سو می وزد و گرداب های

مشکلات در برابر انسان نمایان می گردد و دست خود را از همه اسباب ظاهری و مادی کوتاه می بیند ، بی اختیار به سراغ عالم ماوراء طبیعت می رود و هرگونه فکر شرک آلود را از دل زدوده و در کوره این حوادث به مصداق « مُخْلِصینَ لَهُ الدّینِ » از هر ناخالصی خالص می گردد .

همیشه یک نقطه نورانی درقلب انسان هست که خط ارتباطی او با جهان ماوراء طبیعت و نزدیک ترین راه به سوی خدا است .

تعلیمات غلط و غفلت و غرور ، مخصوصاً به هنگام سلامت و وفور نعمت ، پرده هایی بر آن می افکند ، اما طوفان های حوادث این پرده ها را می درد و خاکسترها را کنار می زند و

آن نقطه نورانی آشکار می شود و لذا پیشوایان بزرگ اسلام کسانی را که در مسأله خداشناسی سخت در تردید فرومی رفتند ، از همین طریق ارشاد می نمودند .

66 لِیَکْفُروُا بِما اتَیْناهُمْ وَ لِیَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ

( بگذار ) آیاتی را که به آن ها داده ایم، انکار کنند و ازلذات زودگذر زندگی بهره گیرند ، اما به زودی خواهند فهمید .

گرچه ظاهر آیه در این جا امربه کفر و انکار آیات الهی است ، اما بدیهی است که منظور از آن تهدید است ، درست مثل این که به یک شخص جنایتکار ستمگر می گوییم : « هر جنایتی از دستت می آید ، بکن ، اما به زودی نتیجه تلخ اعمالت را یک جا خواهی چشید » .

دراین گونه عبارات گرچه صیغه امر به کار می رود ، اما هدف از آن تهدید است ، نه طلب .

67 اَوَ لَمْ یَرَوْا اَنّا جَعَلْنا حَرَما امِنا وَ یُتَخَطَّفُ النّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ اَفَبِالْباطِلِ یُؤْمِنُونَوَ بِنِعْمَةِ اللّهِ یَکْفُروُنَ

آیا ندیدندکه ما حرم امنی برای آن ها قراردادیم ، در حالی که مردم را در اطراف آن ها

(در بیرون این حرم) می ربایند؟ آیا به باطل ایمان می آورند و نعمت خدا را کفران می کنند ؟

درحالی که عرب در ناامنی به سر می برند و « در بیرون این سرزمین ، انسان ها را می ربایند » ، همه جا غارت است و کشتار ، اما این سرزمین همچنان امن و امان باقی مانده است .

خداوندی که می تواند در میان یک سرزمین گسترده بحرانی که جمعی از مردم نیمه وحشی در آن سکونت دارند ، یک منطقه کوچک را در امنیت فرو برد ، چگونه نمی تواند انسان های مؤمن را در میان انبوهی کافر و بی ایمان حفظ کند ؟

68 وَ مَنْ اَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللّهِ کَذِبا اَوْ کَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمّا جاءَهُ اَلَیْسَ فی جَهَنَّمَ مَثْوًی لِلْکافِرینَ

چه کسی ستمکارتر از آن کس است که بر خدا دروغ می بندد، یا حق را پس از آن که به سراغش آمد ، تکذیب می کند ؟ آیا جایگاه کافران در دوزخ نیست ؟

ما دلایل آشکاری برایتان اقامه کردیم که جز « اللّه » شایسته پرستش نیست اما شما برخدا دروغ می بندید و شریکانی برای او می تراشید و حتی مدعی هستیدکه این یک برنامه الهی است .

از سوی دیگر قرآنی بر شما نازل کردیم که نشانه های حق در آن لائح است ، اما شما همه این هارا نادیده گرفته و پشت سر افکندید ، آیا ظلم و ستمی از این برتر تصور می شود ؟ ظلم بر خویشتن و ظلم بر همه انسان ها، چراکه شرک و کفر، ظلم عظیم است .

به علاوه شرک ، ریشه و خمیر مایه همه مفاسد اجتماعی است و ستم های دیگر در واقع از آن سرچشمه می گیرد ، هواپرستی ، مقام پرستی و دنیاپرستی ، هرکدام نوعی از شرک است .

69 وَ الَّذینَ جاهَدوُا فینا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنا وَ اِنَّ اللّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنینَ

و آن ها که در راه ما ( با خلوص نیت ) جهاد کنند ، قطعا هدایتشان خواهیم کرد و خدا با نیکوکاران است .

هم تعبیر به « جِهاد » تعبیر وسیع و مطلقی می باشد و هم تعبیر « فینا » ، بنابراین هرگونه جهاد و تلاشی را که در راه خدا و برای او و به منظور وصول به اهداف الهی صورت گیرد ، شامل می شود ، خواه در طریق کسب معرفت باشد ، یا جهاد با نفس ، یا مبارزه با دشمن ، یا صبر برطاعت ، یا شکیبایی دربرابر وسوسه معصیت ، یا در مسیر کمک به افراد

مستضعف و یا انجام هرکار نیک دیگر .

کسانی که در این راه ها به هر شکل و هر صورت برای خدا مجاهده کنند ، مشمول حمایت و هدایت الهی هستند .

منظور از « سُبُل » در این جا راه های مختلفی است که به سوی خدا منتهی می شود ؛ راه جهاد با نفس ، راه مبارزه با دشمنان ، راه علم و دانش و فرهنگ ، خلاصه جهاد در هریک از این راه ها سبب هدایت به مسیری است که به خدا منتهی می شود .

این وعده ای است که خداوند مؤکدا به همه مجاهدان راهش داده و با انواع تأکیدات ( لام تأکید و نون تأکید ثقیله ) آن را مؤکد ساخته و پیروزی و ترقی و موفقیت را در گرو دو چیز شمرده ؛ « جهاد » و « خلوص نیت » .

پروردگارا ! آن چنان توفیقی به ما مرحمت کن که در تمام عمر دست از تلاش و کوشش در راه تو بازنداریم .

پایان سوره عنکبوت

سوره روم

فضیلت تلاوت سوره « روم »

پیرامون فضیلت تلاوت این سوره ، در حدیثی از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله آمده که فرمودند : « هرکس سوره " روم" را بخواند ، پاداشی معادل ده حسنه به تعداد هر فرشته ای که در میان آسمان و زمین تسبیح خدا می گوید، خواهد داشت و آن چه را در روز و شب از دست داده ، جبران خواهد کرد » .⁽¹⁾

بدیهی است کسی که محتوای این سوره را که سراسر درس توحید خدا و دادگاه بزرگ قیامت است ، در روح و جان خود جای دهد و مراقبت پروردگار را هر لحظه در خود ببیند و روز جزا و محکمه عدل الهی را مسلم بداند ، تقوای الهی چنان قلبش را پر می کند که شایسته چنین پاداش بزرگی است .

شأن نزول

مفسران بزرگ همگی اتفاق دارند که آیات نخستین این سوره بدین سبب نازل شد که در آن هنگام که پیامبر صلی الله علیه و آله در مکه بود و مؤمنان در اقلیت قرار داشتند ، جنگی میان ایرانیان و رومیان درگرفت و در این نبرد ایرانیان پیروز شدند .

مشرکان مکه این را به فال نیک گرفتند و دلیل بر حقانیت شرک خود دانستند و گفتند : ایرانیان مجوسی هستند و مشرک ( دوگانه پرست ) اما رومیان مسیحیند و اهل کتاب ، همان گونه که « ایرانیان » بر « رومیان » غلبه کردند ، پیروزی نهایی از آنِ شرک است و طومار اسلام به زودی پیچیده خواهد شد و ما پیروز می شویم .

آیات فوق نازل شد و قاطعانه گفت : گرچه ایرانیان در این نبرد پیروز شدند ، اما چیزی نمی گذرد که از رومیان شکست خواهند خورد و حتی حدود زمان این پیشگویی را نیز بیان داشت و گفت: این امر فقط درطول چند سال به وقوع می پیوندد .

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر

1 الآمآ

الم .

پیشگویی عجیب قرآن

این سوره جزء 29 سوره ای است که با حروف مقطعه آغاز می شود .

تنها چیزی که این جا جلب توجه می کند ، این است که برخلاف بسیاری از سوره هایی که با حروف مقطعه آغاز می شود و پشت سر آن سخن از عظمت قرآن است ، در این جا بحثی از عظمت قرآن نمی یابیم ، بلکه سخن از شکست رومیان و پیروزی مجدد آن ها در آینده است ، ولی بادقت روشن می شود که این بحث نیز بیان عظمت قرآن است ، چراکه این خبر غیبی مربوط به آینده ، از نشانه های اعجاز و عظمت این کتاب آسمانی محسوب می شود .

2 غُلِبَتِ الرُّومُ

رومیان مغلوب شدند .

3 فی اَدْنَی الاَْرْضِ وَ هُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَیَغْلِبُونَ

( و این شکست ) در سرزمین نزدیکی رخ داد ، اما آن ها بعد از مغلوبیت ، به زودی غلبه خواهند کرد .

منظور از این « زمین » ، زمین روم است ، یعنی آن ها در نزدیک ترین سرحداتشان با ایران گرفتار شکست شدند و این اشاره به اهمیت و عمق این شکست است ، چراکه شکست درنقطه های دوردست و مرزهای بعید ، چندان مهم نیست ، مهم آن است که کشوری در نزدیک ترین مرزهایش به دشمن که از همه جا قوی تر و نیرومندتر است ، گرفتار شکست شود .

بنابراین ذکر جمله « فی اَدْنَی الاَْرْضِ » اشاره ای خواهد بود به اهمیت این شکست و طبعا پیشگویی از پیروزی طرف مغلوب ، ظرف چند سال آینده ، واجد اهمیت بیشتری

خواهد بود که جز از طریق اعجاز قابل پیش بینی نیست .

سپس اضافه می کند : « وَ هُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَیَغْلِبُونَ » .

با این که جمله « سَیَغْلِبُونَ » ( به زودی غالب می شوند ) برای بیان مقصود کافی بود ، ولی مخصوصاً تعبیر « مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ » ( بعد از مغلوبیتشان ) بر آن افزوده شده است ، تا اهمیت این پیروزی رومیان آشکارتر گردد ، چراکه غالب شدن یک جمعیت مغلوب آن هم در نزدیک ترین و نیرومندترین مرزهایش ، در یک مدت کوتاه ، غیرمنتظره است و قرآن صریحا از این حادثه غیرمنتظره خبر می دهد .

4 فی بِضْعِ سِنینَ لِلّهِ الاَْمْرُ مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ بَعْدُ وَ یَوْمَئِذٍ یَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ

در چند سال ، همه کارها از آنِ خدا است ، چه قبل و چه بعد ( از این شکست و پیروزی ) و در آن روز مؤمنان خوشحال خواهند شد .

مفهوم تعبیر « بِضْع » حداقل سه و حداکثر نُه می باشد .

و اگر می بینید خداوند از آینده خبر می دهد ، به خاطر آن است که « همه چیز و همه کار

به دست او است ، چه قبل از پیروزی و چه بعد از پیروزی این قوم شکست خورده » ( لِلّهِ الاَْمْرُ مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ بَعْدُ ) .

بدیهی است بودن همه چیز به دست خدا و به فرمان و اراده او ، مانع از اختیار و آزادی اراده ما و تلاش و کوشش و جهاد در مسیر اهداف مورد نظر نیست ، به تعبیر دیگر این

عبارت نمی خواهد اختیار را از دیگران سلب کند ، بلکه می خواهد این نکته را روشن سازد که قادر بِالذّات و مالک عَلَی الاِْطلاق او است و هرکس هر چیزی دارد ، از او دارد .

سپس می افزاید : اگر امروز که رومیان شکست خوردند ، مشرکان خوشحال شدند « در آن روز که رومیان غالب شدند ، مؤمنان خوشحال خواهند شد » ( وَ یَوْمَئِذٍ یَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ ) .

اعجاز قرآن از دریچه علم غیب

یکی از طرق اثبات اعجاز قرآن ، خبرهای غیبی قرآن است که یک نمونه روشن آن در همین آیات موردبحث آمده ، در طی چند آیه با انواع تأکیدات از پیروزی بزرگ یک ارتش شکست خورده در چند سال بعد خبر داده و آن را به عنوان یک وعده تخلف ناپذیر الهی

معرفی می کند .

از یک سو خبر از اصل پیروزی می دهد ( وَ هُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَیَغْلِبُونَ ).

از سوی دیگر خبر از پیروزی دیگری برای مسلمانان بر کفار مقارن همان زمان ( وَ یَوْمَئِذٍ یَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ بِنَصْرِ اللّهِ ). و از سوی سوم تصریح می کند که این امر در چند سال آینده به وقوع خواهد پیوست ( فی بِضْعِ سِنینَ ). و از سوی چهارم با دو بار تأکید ، قطعی بودن این وعده الهی را مسجّل می سازد ( وَعْدَ اللّهِ لا یُخْلِفُ اللّهُ وَعْدَهُ ) .

تاریخ به ما می گوید که هنوز نُه سال نگذشته بود که این دو حادثه انجام یافت ؛ رومیان در نبرد جدیدی بر ایرانیان پیروز شدند و مقارن همان زمان مسلمانان با صلح حدیبیه ( و بر طبق روایتی در جنگ بدر ) پیروزی چشمگیری بر دشمنان پیدا کردند .

اکنون این سؤال مطرح است که آیا یک انسان با علم عادی می تواند این چنین قاطعانه از حادثه ای به این مهمی خبر دهد ؟ حتی اگر فرضا قابل پیش بینی سیاسی هم باشد ، که نبود ، باید با قید احتیاط و ذکر احتمال بگوید ، نه این چنین باصراحت و قاطعیت که اگر تخلف آن

ظاهر گردد ، بهترین سند برای ابطال دعوی نبوت به دست دشمنان خواهد افتاد .

حقیقت این است که مسائلی از قبیل پیش بینی پیروزی یک کشور بزرگ همچون کشور روم یا مسأله مباهله به خوبی نشان می دهد که پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله به جای دیگری دل بسته بود و پشت گرمی ازجای دیگر داشت وگرنه هیچ کس در شرایط عادی ، توانایی و جرأت بر چنین اموری را ندارد .

به خصوص این که مطالعه در حال پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نشان می دهد که او از کسانی نبود که بی گدار به آب بزند ، بلکه کارهایش حساب شده بود ، چنین ادعایی از چنین کسی ، نشان می دهد که او تکیه بر جهان ماورای طبیعت ، وحی الهی و علم بی پایان خداوند داشته است .

5 بِنَصْرِ اللّهِ یَنْصُرُ مَنْ یَشاءُ وَ هُوَ الْعَزیزُ الرَّحیمُ

به سبب یاری پروردگار ، خداوند هرکس را که بخواهد، نصرت می دهد و او عزیز و حکیم است .

مسلمانان در آن روز از جهات مختلفی خوشحال شدند ؛

از پیروزی اهل کتاب بر مجوسیان که صحنه ای از غلبه خداپرستی بر شرک بود ، از پیروزی معنوی به خاطر ظهور و اعجاز قرآن و از پیروزی مقارن آن که احتمالاً « صلح حدیبیه » یا یکی دیگر از فتوحات مسلمین بود .

6 وَعْدَ اللّهِ لا یُخْلِفُ اللّهُ وَعْدَهُ وَ لکِنَّ اَکْثَرَ النّاسِ لا یَعْلَمُونَ

این چیزی است که خدا وعده کرده و وعده الهی ، هرگز تخلف نمی پذیرد ، ولی اکثر مردم نمی دانند .

علت عدم آگاهی مردم ، عدم معرفتشان نسبت به خدا و علم و قدرت او است ، آن ها خدا را به درستی نشناختند و لذا از این حقیقت که او محال است از وعده اش تخلف کند ، درست آگاه نیستند ، چراکه تخلف از وعده یا به خاطر جهل است که مطلبی مکتوم بوده، سپس آشکار گردیده و مایه تغییر عقیده شده است ، و یا به خاطر ضعف و ناتوانی است که وعده دهنده از عقیده خود بازنگشته ، ولی توانایی بر انجام وعده خود ندارد .

اما خدایی که هم از عواقب امور آگاه است و هم قدرتش مافوق همه قدرت هااست ،

هرگز از وعده اش تخلف نخواهد کرد .

7 یَعْلَمُونَ ظاهِرا مِنَ الْحَیوةِ الدُّنْیا وَ هُمْ عَنِ الاْخِرَةِ هُمْ غافِلُونَ

آن ها تنها ظاهری از زندگی دنیا را می دانند و از آخرت ( و پایان کار ) بی خبرند .

آن ها تنها از زندگی دنیا آگاهند و تازه از این زندگی نیز به ظاهری قناعت کرده ، مجموعه ای از سرگرمی هاو لذّات زودگذر و خواب هاو خیال ها برداشت آن ها از زندگی دنیا را تشکیل می دهد ، غرور و غفلتی که دراین برداشت نهفته است، برکسی پوشیده نیست .

اگرآن ها باطن و درون این زندگی دنیا را نیز می دانستند ، برای شناخت آخرت کافی بود ، چراکه دقت کافی در این زندگی زودگذر نشان می دهد که حلقه ای است از یک سلسله طولانی و مرحله ای است از یک مسیر بزرگ ، همان گونه که دقت در زندگی دوران جنینی نشان می دهد که هدف نهایی ، خود این زندگی نیست، بلکه این یک مرحله مقدماتی برای زندگی گسترده ای است .

جالب این که با تکرار ضمیر « هُم » به این حقیقت اشاره می کند که علت این غفلت و

بی خبری ، خود آن ها هستند، درست مثل این که کسی به ما بگوید : « تو مرا از این امر غافل کردی » و در جواب بگوییم : « تو خودت غافل شدی » ، یعنی سبب غفلت ، خودت بودی .

8 اَوَ لَمْ یَتَفَکَّروُا فی اَنْفُسِهِمْ ما خَلَقَ اللّهُ السَّمواتِ وَ الاَْرْضَ وَ ما بَیْنَهُما اِلاّ بِالْحَقِّ وَ اَجَلٍ مُسَمًّی وَ اِنَّ کَثیرا مِنَ النّاسِ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ لَکافِروُنَ

آیا آن ها در دل خود نیندیشیدند که خداوند آسمان ها و زمین و آن چه را میان آن دو است ، جز به حق و برای زمان معینی نیافریده ، ولی بسیاری از مردم ( رستاخیز و ) لقای پروردگارشان را منکرند .

اگر آن ها درست بیندیشند و به وجدان خود و داوری عقلشان مراجعه کنند ، به خوبی از این دو امر آگاه می شوند که ؛ اولاً جهان بر اساس حق آفریده شده و نظاماتی بر آن حاکم است که دلیل بر وجود علم و قدرت کامل در خالق این جهان است و ثانیا این جهان رو به زوال و فنا می رود و از آن جا که خالق حکیم ممکن نیست بیهوده آن را آفریده باشد ، دلیل بر این است که جهان دیگری که سرای بقا است ، بعد از این جهان می باشد ، وگرنه آفرینش

این جهان مفهومی نداشت و این خلقت طویل و عریض تنها برای چهار روز زندگی دنیا بی معنی بود و از این جا به وجود آخرت پی می برند .

بنابراین دقت در نظم و حقانیت این جهان ، دلیل بر وجود مبدأ است و دقت در داشتن « اجل مسمّی » ، دلیل بر معاد است .

لذا در پایان آیه می افزاید : « وَ اِنَّ کَثیرا مِنَ النّاسِ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ لَکافِروُنَ » .

یا اصلاً منکر معادند، همان گونه که مکرر درآیات قرآنی ازقول مشرکان نقل شده که می گفتند : آیا هنگامی که ما خاک شدیم، مجددا به زندگی بازمی گردیم ؟ این حرف عجیبی است ، این غیرممکن است، این دلیل جنون گوینده آن است ( 5 / رعد ، 35/مؤمنون ، 67/نمل و 3 / ق ) .

و یا این که با زبان منکر نیستند ، اما عملشان آن چنان آلوده و ننگین است که نشان می دهد آن ها اعتقادی به معاد ندارند، چراکه اگر معتقدبودند، نبایداین چنین فاسد و مفسد باشند .

ضمناً تعبیر « فی اَنْفُسِهِمْ » به این معنی نیست که آن ها درباره اسرار وجود خویش

مطالعه کنند ، آن چنان که « فخر رازی » در تفسیر خود گفته : بلکه منظور این است که آن ها در درون جان از طریق عقل و وجدان به آفرینش آسمان ها و زمین بیندیشند .

تعبیر « بِالْحَقِّ » ممکن است دو معنی داشته باشد ؛ یکی توأم بودن آفرینش با حق و قانون و نظم است و دیگر این که هدف حقی بوده است و البته این دو تفسیر باهم منافات ندارند .

تعبیر به « لِقاءِ رَبِّهِمْ » اشاره به قیامت و رستاخیز است که در آن جا حجاب ها کنار می رود و انسان با شهود باطنی خدا را به عظمت می شناسد .

9 اَوَ لَمْ یَسیروُا فِی الاَْرْضِ فَیَنْظُروُا کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کانُوا اَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ اَثاروُا الاَْرْضَ وَ عَمَروُها اَکْثَرَ مِمّا عَمَروُها وَ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّناتِ فَما کانَ اللّهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لکِنْ کانُوا اَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ

آیا در زمین سیر نکردند و ببینند عاقبت کسانی که قبل از آن ها بودند ، چگونه شد ؟ آن ها نیرویی بیش از اینان داشتند و زمین را ( برای زراعت و آبادی ) دگرگون ساختند و

بیش از آن چه اینان آباد کردند ، عمران نمودند وپیامبرانشان با دلایل روشن به سراغشان آمدند ( اما آن ها انکار کردند و کیفر خود را دیدند ) خداوند هرگز به آن ها ستم نکرد ، آن ها به خودشان ستم می کردند .

عاقبت بدکاران

« اَثارَ » از ماده « ثَوْر » به معنی پراکنده ساختن است و این که عرب به گاو نر « ثَوْر » می گوید ، به خاطر آن است که زمین را با آن شخم می زند .

در واقع قرآن اشاره به اقوامی می کند که نسبت به مشرکان معاصر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله برتری چشمگیری از نظر قدرت و نیروی جسمی و مالی داشتند و سرنوشت

دردناک آن ها را درس عبرتی برای این ها قرار می دهد .

جمله « اَثاروُا الاَْرْضَ » ( زمین را زیر و رو کردند ) ممکن است اشاره به شخم زدن زمین برای زراعت و درختکاری ، یا کندن نهرها و قنات ها و یا بیرون آوردن شالوده عمارت های بزرگ و یا همه این ها باشد ، چراکه جمله « اَثاروُا الاَْرْضَ » مفهوم وسیعی دارد که تمام این امور را

که مقدمه عمران و آبادی است ، شامل می شود .

از آن جا که در دنیای آن روز بیشترین قدرت در دست کسانی بود که از نظر کشاورزی ، پیشرفته تر بودند و از نظر ساختن عمارت ها ، ترقی چشمگیری داشتند ، برتری این اقوام را نسبت به مشرکان مکه که قدرتشان از این نظر بسیار محدود بود ، روشن می سازد .

اما آن ها با این همه توانایی ، هنگامی که آیات الهی را انکار و پیامبران را تکذیب کردند ، قدرت فرار از چنگال مجازات را نداشتند ، شما چگونه می توانید فرار کنید ؟

و این مجازات های دردناک ، محصول اعمال و فرآورده دست خود آن ها بود ، آن ها کسانی بودند که بر خویشتن ظلم کردند و خداوند هرگز ظلم و ستمی بر کسی روا نمی دارد .

10 ثُمَّ کانَ عاقِبَةَ الَّذینَ اَساؤُا السُّوآای اَنْ کَذَّبُوا بِاآیاتِ اللّهِ وَ کانُوا بِها یَسْتَهْزِؤوُنَ

سپس سرانجام کسانی که اعمال بد مرتکب شدند ، به جایی رسید که آیات خدا را تکذیب کردند و آن را به سخریه گرفتند .

گناه و آلودگی همچون بیماری خوره به جان انسان می افتد و روح ایمان را می خورد و از بین می برد و کار به جایی می رسد که سر از تکذیب آیات الهی درمی آورد و از آن هم فراتر می رود و او را به استهزاء و سخریه پیامبران و آیات الهی وامی دارد و به مرحله ای می رسد که دیگر هیچ وعظ و انذاری مؤثر نیست و جز تازیانه عذاب دردناک الهی راهی باقی نمی ماند .

یک نگاه به صفحات تاریخ زندگی بسیاری از یاغیان و جانیان نشان می دهد که آن ها در آغاز کار چنین نبودند ، حداقل نور ضعیفی از ایمان در قلب آن ها می تابید ، ولی ارتکاب گناهان پی درپی سبب شد که روزبه روز از ایمان و تقوا فاصله بگیرند و سرانجام به آخرین مرحله کفر برسند .

در خطبه معروف حضرت زینب شیرزن کربلا علیهاالسلام که در شام مقابل یزید ایراد فرمود ، نیز این آیه باهمان برداشتی که در بالا گفتیم ، آمده است .

زیرا آن حضرت هنگامی که دید یزید با گفتن کلمات کفرآمیز و اشعار معروف « لَعِبَتْ هاشِمُ بِالْمُلْکِ ... » که بیانگر عدم ایمان او به اساس اسلام بود، همه چیز را به سخریه گرفته ،

بعد از حمد الهی و درود بر پیامبر صلی الله علیه و آله چنین فرمود : « صَدَقَ اللّهُ کَذلِکَ یَقُولُ ثُمَّ کانَ عاقِبَةَ الَّذینَ اَساؤُا السُّوآای اَنْ کَذَّبُوا بِاآیاتِ اللّهِ وَ کانُوا بِها یَسْتَهْزِؤوُنَ ... » ، یعنی اگر تو امروز با این اشعار کفرآمیز اسلام و ایمان را انکار می کنی و به نیاکان مشرکت که در جنگ بدر به دست مسلمانان کشته شدند ، می گویی : ای کاش بودید و انتقام گیری مرا از خاندان بنی هاشم می دیدید ، جای تعجب نیست ، این همان چیزی است که خدا فرموده که مجرمان سرانجام آیات ما را تکذیب می کنند ... و در این زمینه مطالب فراوانی فرمود ( برای توضیح بیشتر به جلد 45 بحار الانوار ، صفحه 157 مراجعه فرمایید ) .

11 اَللّهُ یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعیدُهُ ثُمَّ اِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

خداوند آفرینش را آغاز می کند ، سپس آن را تجدید می نماید ، سپس به سوی او بازمی گردید .

در آیه یک استدلال کوتاه و پرمعنی برای مسأله معاد بیان شده که در آیات دیگر قرآن نیز به عبارات دیگری تکرار گردیده است و آن این که ؛ « همان کسی که قدرت بر آفرینش

نخستین داشت ، قدرت بر معاد هم دارد و قانون عدالت و همچنین حکمت خداوند ایجاب می کند که این آفرینش مجدد تحقق یابد » .

جمله « ثُمَّ اِلَیْهِ تُرْجَعُونَ » اشاره به این است که بعد از زندگی قیامت ، همگی به سوی دادگاه پروردگار و پاداش و ثواب او بازمی گردید و از این فراتر مؤمنانی که در خط تکامل الهی قرار گرفته اند ، همچنان در تکامل خویش به سوی بی نهایت و به سوی رضوان پروردگار پیش می روند .

12 وَ یَوْمَ تَقُومُ السّاعَةُ یُبْلِسُ الْمُجْرِمُونَ

آن روز که قیامت برپا می شود ، مجرمان در نومیدی و غم و اندوه فرو می روند .

سرنوشت مجرمان در قیامت

« یُبْلِسُ » از ماده « اِبْلاس » در اصل به معنی غم و اندوهی است که از شدت یأس و نومیدی دست می دهد .

بدیهی است اگر چیزی که انسان از آن ناامید می شود ، امری ضروری نباشد ، نومیدیش

مهم نیست ، اما غم و اندوه نشان می دهد که در این موارد از یک امر ضروری نومید شده است ، لذا بعضی از مفسران ضروری بودن را جزء ماده « ابلاس » می دانند .

« ابلیس » را نیز به همین مناسبت « ابلیس » گفته اند که از رحمت خدا مأیوس و غمناک شد .

به هر حال مجرمان حق دارند که در آن روز مأیوس و غمناک شوند، چرا که نه ایمان و عمل صالحی با خود به عرصه محشر آورده اند ، نه یار و یاوری دارند و نه امکان بازگشت به دنیا و جبران گذشته وجود دارد .

13 وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ مِنْ شُرَکائِهِمْ شُفَعاؤُا وَ کانُوا بِشُرَکائِهِمْ کافِرینَ

و برای آن ها شفیعانی از معبودانشان نخواهد بود و نسبت به معبودهایی که آن ها را شریک خدا قرار داده بودند ، کافر می شوند .

همان بت ها و معبودهای ساختگی که هر وقت از آن ها سؤال می شد که چرا این ها را می پرستید ؟ می گفتند : « هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللّهِ : این ها شفیعان ما در پیشگاه خدا هستند » (18/یونس) .

در آن جا می فهمند که هیچ خاصیتی بر وجود این معبودهای توخالی و بی ارزش مترتّب نیست. به همین جهت « نسبت به معبودهایی که آن ها را شریک خدا قرار داده بودند ، کافر می شوند و از آن ها تنفر و بیزاری می جویند » ( وَ کانُوا بِشُرَکائِهِمْ کافِرینَ ) .

چرا کافر نشوند ؟ با این که می بینند این معبودها نه تنها گرهی از کارشان نمی گشایند ، بلکه به گفته قرآن به تکذیب آن ها برمی خیزند و می گویند : « پروردگارا ! " ما کانُوا اِیّانا یَعْبُدوُنَ : این ها ما را پرستش نمی کردند"»

( بلکه هوای نفس خویش را می پرستیدند ) (63/قصص) .

14 وَ یَوْمَ تَقُومُ السّاعَةُ یَوْمَئِذٍ یَتَفَرَّقُونَ

آن روز که قیامت برپا می گردد ( مردم ) از هم جدا می شوند .

چرا یکی از نام های قیامت ، "ساعة " است ؟

توجه به این نکته نیز لازم است که در بسیاری از آیات قرآن و از جمله آیه مورد بحث از قیام قیامت ، تعبیر به « قیام ساعت » شده است ، این به خاطر آن است که « ساعَة » در اصل

به معنی جزئی از زمان یا لحظاتی زودگذر است و از آن جا که از یک سو وقوع رستاخیز به صورت ناگهانی و برق آسا است و از سوی دیگر به مقتضای « سریع الحساب » بودن خداوند ، حساب بندگان را در آن روز به سرعت می رسد ، این تعبیر در مورد قیامت به کار رفته تا مردم موقعیت رستاخیز را همواره در نظر داشته باشند .

« ابن منظور » در « لسان العرب » می گوید : « ساعَة » ، اسم برای زمانی است که صیحه پایان جهان زده می شود و همگی ناگهان می میرند و نیز نام برای وقتی است که مردم در قیامت برانگیخته می شوند، این نام از آن جهت برای پایان جهان و وقوع رستاخیز انتخاب شده است که در صیحه نخستین که خداوند در آیه 29 / یس ؛ « اِنْ کانَتْ اِلاّ صَیْحَةً واحِدَةً فَاِذاهُمْ خامِدوُنَ » اشاره کرده ، به طور ناگهانی همگی می میرند ( و در نفخه دوم ناگهان همه به پا می خیزند و قیامت برپا می شود ) .

« زبیدی » در « تاج العروس » از برخی نقل می کند که « ساعَة » سه گونه است ؛

« ساعت کُبْری » روز رستاخیز و زنده شدن مردم برای حساب .

و « ساعت وُسْطی » روز مرگ ناگهانی اهل یک زمان ( به مجازات های الهی و عذاب های استیصال ). و « ساعت صُغْری » روز مرگ هر انسانی .

15 فَاَمَّا الَّذینَ امَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ فَهُمْ فی رَوْضَةٍ یُحْبَروُنَ

اما آن ها که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند ، در باغی از بهشت شاد و مسرور خواهند بود .

« رَوْضَة » به معنی محلی است که آب و درخت فراوان دارد ، لذا به باغ های خرم و سرسبز « روضة » اطلاق می شود و اگر می بینیم در این جا این کلمه به صورت نکره آمده است ، برای تعظیم و بزرگداشت آن است ، یعنی در بهترین و برترین باغ های زیبا و سرورانگیز بهشت غرق نعمت خواهند بود .

« یُحْبَروُنَ » از ماده « حِبْر » به معنی اثر جالب و خوب است و به حالت شادی و سروری که آثار آن در چهره ظاهر می گردد ، نیز گفته می شود و از آن جا که قلب بهشتیان چنان مالامال از شادی و سرور است که آثار آن در تمام وجودشان ظاهر می گردد ، این تعبیر

درموردآن ها به کار رفته است .

16 وَ اَمَّاالَّذینَکَفَروُا وَ کَذَّبُوا بِاآیاتِنا وَ لِقاءِالاْخِرَةِ فَاوُلئِکَ فِی الْعَذابِ مُحْضَروُنَ

و اما آن ها که به آیات ما و لقای آخرت کافر شدند ، در عذاب الهی احضار می شوند .

جالب این که در مورد بهشتیان تعبیر به « یُحْبَروُنَ » آمده که نشان رضایت همه جانبه آن ها است ، ولی درباره دوزخیان به « مُحْضَروُنَ » تعبیر می کندکه دلیل برنهایت کراهت و ناخوشایندی آن ها است زیرا احضار کردن در مواردی اطلاق می شود که برخلاف میل باطنی انسان صورت می گیرد .

نکته دیگر این که ؛ در مورد بهشتیان « ایمان » و « عمل صالح » هردو را قید می کند ، درحالی که در مورد دوزخیان تنها به عدم ایمان ( انکار مبدأ و معاد ) قناعت نموده است ، اشاره به این که برای ورود در بهشت ، تنها ایمان کافی نیست ، عمل صالح نیز لازم است، اما برای دخول در دوزخ، عدم ایمان کافی است، هرچند گناهی از او سر نزده باشد، چراکه کفر خود بزرگ ترین گناه است .

17 فَسُبْحانَ اللّهِ حینَ تُمْسُونَ وَ حینَ تُصْبِحُونَ

منزه است خداوند به هنگامی که شام می کنید و صبح می کنید .

18 وَ لَهُ الْحَمْدُ فِی السَّمواتِ وَ الاَْرْضِ وَ عَشِیّا وَ حینَ تُظْهِروُنَ

و حمد و ستایش مخصوص او است در آسمان و زمین و تسبیح و تنزیه برای او است ، به هنگام عصر و هنگامی که ظهر می کنید .

تسبیح و حمد درهمه حال برای خدا است

به این ترتیب در این دو آیه چهار وقت برای « تسبیح » پروردگار بیان شده است ؛

آغاز شب ( حینَ تُمْسُونَ ) .

طلوع صبح ( حینَ تُصْبِحُونَ ) .

عصرگاهان ( عَشِیّا ) .

و به هنگام زوال ظهر ( وَ حینَ تُظْهِروُنَ ) .

اما « حمد » از نظر مکان تعمیم یافته و پهنه آسمان و زمین را شامل شده است .

ذکر این چهار وقت در آیات فوق ، ممکن است کنایه از دوام و همیشگی تسبیح باشد ، چنان که در فارسی می گوییم : « هر صبح و شام از فلان کس مراقبت کن » ( یعنی همیشه و در هر زمان ) .

ممکن است این حمد و تسبیح به معنی امر باشد ، یعنی « او را تسبیح و حمد گویید » ( سَبِّحُوهُ وَ احْمَدوُا لَهُ ) و این تفسیر نزدیک تر به نظرمی رسد که آیات فوق دستوری باشد به همه بندگان که برای زدودن آثار شرک و گناه از دل و جان ، هر صبح و شام و هرظهر و عصر حمد و تسبیح خدا گویند ، به وسیله نماز و غیرنماز .

درحدیثی از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله چنین آمده : « هرکس دو آیه مابعد از آن را صبحگاهان بخواند ، آن چه را در روز از او فوت می گردد ، جبران خواهد کرد و هرکس آن را در آغاز شب بخواند ، آن چه را در شب از او فوت شود ، جبران خواهد کرد » .⁽¹⁾.

19 یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ یُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ وَ یُحْیِی الاَْرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَ کَذلِکَ تُخْرَجُونَ

او زنده را از مرده خارج می کند و مرده را از زنده و زمین را بعد از مرگ ، حیات می بخشد و به همین گونه روز قیامت برانگیخته می شوید .

« صحنه معاد » و « صحنه پایان دنیا » که یکی خروج « حیّ از میّت » است و دیگری « میّت از حیّ » مرتبا در برابر چشم شما تکرار می شود ، بنابراین چه جای تعجب که در پایان جهان همه موجودات زنده بمیرند و در رستاخیز همه انسان ها به زندگی جدیدی بازگردند ؟

اما « خروج حیّ از میّت » در مورد زمین های مرده که بارها در قرآن برای مسأله معاد روی آن تکیه شده است ، برای همه روشن می باشد که در فصل زمستان زمین به صورت مرده درمی آید ، نه گیاهی از آن می روید ، نه گلی می خندد و نه شکوفه ای می شکفد، اما در فصل بهاربا تعادل هوا و فرو ریختن قطرات حیاتبخش باران ، جنبشی در زمین پیدا

می شود ، همه جا گیاهان می رویند ، گل ها می خندند و شکوفه ها بر شاخ ها آشکار می شوند و این صحنه معاد است که در این جهان می بینیم .

اما در مورد خارج ساختن مرده از زنده ، آن هم چیز پوشیده و پنهانی نیست ، دائماً در سطح کره زمین درختانی می میرند و به چوب خشکیده ای تبدیل می شوند ، انسان ها و حیوانات حیات خود را از دست داده و به جسد بی جانی مبدل می گردند .

گرچه طبق مسلمات علم امروز در حال حاضر حداقل در آزمایش های بشری و مشاهدات روزمره موردی دیده نشده است که موجودات زنده از موجودات بی جان تولد یابند ، بلکه همواره موجودات زنده از تخم یا بذر یا نطفه موجودات زنده دیگری متولد می شوند ، ولی مسلماً در آغاز که این کره خاکی یکپارچه آتش بود ، موجود زنده ای وجود نداشت ، بعدا در شرایط خاصی که علم هنوز آن را به درستی کشف نکرده است ، موجودات زنده از مواد بی جان با یک جهش بزرگ ، متولد شدند اما این موضوع در شرایط فعلی کره زمین در آن جا که در دسترس علم و دانش بشر است ، دیده نمی شود ( البته شاید

در اعماق اقیانوس ها در پاره ای از شرایط هم اکنون نیز این جهش بزرگ صورت پذیرد ) .

اما آن چه برای ما محسوس و کاملاً قابل لمس و درک است ، این است که موجودات مرده دائماً جزء اندام موجودات زنده می شوند و لباس حیات در تن می پوشانند ، آب و غذایی که ما می خوریم ، موجود زنده ای نیست ، اما جزء بدن ما که شد ، تبدیل به یک موجود زنده می شود و سلول های تازه ای بر سلول های بدن ما افزوده می گردد ، چنان که طفل شیرخوار از همین راه به جوان نیرومند قوی پیکری تبدیل می گردد .

آیا این خارج کردن زندگی از دل مرگ و « حیّ » از « میّت » نیست ؟

بنابراین می توان گفت : دائماً در نظام عالَم طبیعت زندگی از دل مرگ و مرگ از دل زندگی بیرون می آید ، به همین دلیل خدایی که آفریننده طبیعت است ، قادر به احیای مردگان در جهان دیگر نیز می باشد .

البته آیه فوق از نظر بُعد معنوی نیز تفسیرهای دیگری دارد ، از جمله تولد مؤمن از کافر ، کافر از مؤمن ، عالِم از جاهل ، جاهل از عالِم ، صالح از مفسد و مفسد از صالح ،

همان گونه که در بعضی از روایات اسلامی نیز به آن اشاره شده است .

این معانی ممکن است از بطون آیه باشد ، چرا که می دانیم آیات قرآن ظاهر و باطنی دارد و نیز ممکن است مرگ و حیات معنی جامع و وسیعی داشته باشد که هم جنبه مادی و هم جنبه معنوی را شامل شود .

در روایتی از امام موسی (علیه السلام)بن جعفر در تفسیر آیه « یُحْیِی الاَْرْضَ بَعْدَ مَوْتِها » چنین آمده است : « لَیْسَ یُحْییها بِالْقَطْرِ وَلکِنْ یَبْعَثُ اللّهُ رِجالاً فَیُحْیُونَ الْعَدْلَ فَتُحْیِ الاَْرْضُ لاِِحْیاءِ الْعَدْلِ وَ لاَِقامَةُ الْعَدْلِ فیهِ اَنْفَعُ فِی الاَْرْضِ مِنَ الْقَطْرِ اَرْبَعینَ صَباحا : منظور این نیست که خداوند زمین را به وسیله باران زنده می کند، بلکه مردانی را برمی انگیزدکه اصول عدالت را احیاء کنند و زمین با احیای عدالت ، زنده می شود ( بدانید ) اقامه عدل در زمین ، از چهل روز باران ، نافع تر است » .⁽¹⁾.

روشن است این که امام (علیه السلام)می فرماید ، منظور نزول باران نیست ، نفی انحصار است ، یعنی آیه را منحصرا نباید به باران تفسیر کرد ، چراکه احیای معنوی زمین به عدالت ، از نزول باران نیز پراهمیت تر است .

20 وَ مِنْ ایاتِهِ اَنْ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ اِذا اَنْتُمْ بَشَرٌتَنْتَشِروُنَ

از نشانه های او این است که شما را از خاک آفرید ، سپس انسان هایی شدید و در روی زمین انتشار یافتید .

آیات خدا در آفاق و انفس ( برون و درون )

آیات 20 تا 25 که همه با تعبیر « مِنْ ایاتِهِ » ( یکی از نشانه های خدا ) آغاز می شود و آهنگ مخصوص و لحن گیرا و جذاب و تعبیرات مؤثر و عمیقی دارد ، مجموعا از هفت آیه تشکیل شده که شش آیه آن پشت سر هم و یک آیه آن جداگانه است ( آیه 46 این سوره ) .

این هفت آیه ، تقسیم بندی جالبی ازنظر آیات « آفاقی » و « اَنْفُسی » دارد، به طوری که سه آیه درباره آیات انفسی ( نشانه های خدا در وجود خود انسان ) و سه آیه درباره

آیات آفاقی ( نشانه های عظمت پروردگار در بیرون وجود انسان ) و یک آیه هم از آیات انفسی و هم آیات آفاقی سخن می گوید .

قابل توجه این که آیاتی که با این جمله شروع می شود ، در قرآن یازده آیه بیش نیست که هفت آیه آن در همین سوره روم است و دو آیه آن نیز آیات 37 و 39 سوره فصّلت و دو آیه دیگر نیز آیات 29 و 32 سوره شوری می باشد و مجموع این یازده آیه ، حقا یک دوره کامل توحید است. قرآن در این جا نخست به سراغ آفرینش انسان که اولین و مهم ترین موهبت الهی بر او است ، می رود. در این آیه به دو نشانه عظمت الهی اشاره شده ؛ یکی آفرینش انسان از خاک که ممکن است اشاره به آفرینش نخستین انسان یعنی آدم بوده باشد ، یا آفرینش همه انسان ها از خاک ، چراکه مواد غذایی تشکیل دهنده وجود انسان همه مستقیما یا به طور غیرمستقیم از خاک گرفته می شود .

دیگر تکثیر نسل انسان و انتشار فرزندان آدم در سراسر روی زمین است که اگر ویژگی گسترش در آدم آفریده نشده بود ، به زودی از میان می رفت و نسل او برچیده می شد .

راستی خاک کجا و انسانی با این ظرافت کجا ؟

اگر پرده های ظریف چشم که از برگ گل هم لطیف تر و حساس تر و ظریف تر است و نیز سلول های فوق العاده حساس و ظریف مغز را در کنار خاک بگذاریم و باهم مقایسه کنیم ، آنگاه می فهمیم که آفریدگار جهان چه قدرت عجیبی به کار گرفته که از آن ماده تیره کم ارزش ، چنین دستگاه های ظریف و دقیق و پرارزشی را به وجود آورده است ؟

خاکه نه نور دارد ، نه حرارت ، نه زیبایی ، نه طراوت ، نه حس و نه حرکت ، ولی درعین حال خمیرمایه انسانی شده است دارای همه این صفات ، آن کس که از چنین موجود مرده ای که کم ارزش ترین موجودات محسوب می شود، چنان موجود زنده شگرفی بیافریند، شایسته هرگونه ستایش بر این قدرت و علم و دانش بی حساب است « تَبارَکَ اللّهُ اَحْسَنُ الْخالِقینَ » .

این تعبیر ضمناً بیانگراین واقعیت است که درمیان انسان ها تفاوتی نیست و ریشه همه به یک جا باز می گردد، همگی پیوند ناگسستنی باخاک دارند و طبعاً سرانجام نیز همه

به همان خاک بازمی گردند .

21 وَ مِنْ ایاتِهِ اَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ اَنْفُسِکُمْ اَزْواجا لِتَسْکُنُوا اِلَیْها وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً اِنَّ فی ذلِکَ لاَیاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّروُنَ

و از نشانه های او این که همسرانی از جنس خود شما برای شما آفرید تا در کنار آن ها آرامش یابید و در میانتان مودّت و رحمت قرار داد ، در این نشانه هایی است برای گروهی که تفکر می کنند .

این آیه نیز بخش دیگری از آیات انفسی را که در مرحله بعد از آفرینش انسان قرار دارد ، مطرح کرده است .

قرآن در این آیه هدف از ازدواج را سکونت و آرامش قرار داده است و با تعبیر پرمعنی «لِتَسْکُنُوا» مسائل بسیاری را بیان کرده و نظیر این معنی در آیه 189 سوره اعراف نیز آمده است.

به راستی وجود همسران با این ویژگی ها برای انسان ها که مایه آرامش زندگی آن ها است ، یکی از مواهب بزرگ الهی محسوب می شود .

این آرامش از این جا ناشی می شود که این دو جنس مکمل یکدیگر و مایه شکوفایی و نشاط و پرورش یکدیگر می باشند ، به طوری که هریک بدون دیگری ناقص است و طبیعی است که میان یک موجود و مکمل وجود او ، چنین جاذبه نیرومندی وجود داشته باشد .

و از این جا می توان نتیجه گرفت آن ها که پشت پا به این سنت الهی می زنند ، وجود ناقصی دارند ، چراکه یک مرحله تکاملی آن ها متوقف شده ( مگرآن که به راستی شرایط خاص و ضرورتی ایجاب تجرّد نماید ) .

به هرحال این آرامش و سکونت هم از نظر جسمی است و هم از نظر روحی ، هم از جنبه فردی و هم اجتماعی .

بیماری هایی که به خاطر ترک ازدواج برای جسم انسان پیش می آید ، قابل انکار نیست .

همچنین عدم تعادل روحی و ناآرامی های روانی که افراد مجرد با آن دست به گریبان هستند ، کم و بیش بر همه روشن است .

ازنظر اجتماعی افراد مجرد کمتر احساس مسؤولیت می کنند و به همین جهت انتحار و

خودکشی در میان مجردان بیشتر دیده می شود و جنایات هولناک نیز از آن ها بیشتر سر می زند .

هنگامی که انسان از مرحله تجرّد به مرحله زندگی خانوادگی گام می گذارد ، شخصیت تازه ای در خود می یابد و احساس مسؤولیت بیشتری می کند و این است معنی احساس آرامش در سایه ازدواج .

و اما مسأله « مَوَدَّت » و « رَحْمَت » در حقیقت ملاط و چسب مصالح ساختمانی جامعه انسانی است ، چراکه جامعه از فرد فرد انسان ها تشکیل شده ، همچون ساختمان عظیم و پرشکوهی که از آجرها و قطعات سنگ ها تشکیل می گردد . اگر این افراد پراکنده و آن اجزاء مختلف باهم ارتباط و پیوند پیدا نکنند ، « جامعه » یا « ساختمانی » به وجود نخواهد آمد .

آن کس که انسان را برای زندگی اجتماعی آفریده ، این پیوند و ربط ضروری را نیز در جان او ایجاد کرده است .

فرق میان « مودت » و « رحمت » ممکن است از جهات مختلفی باشد ؛

✓ 1 - « مودت » انگیزه ارتباط در آغاز کار است ، اما در پایان که یکی از دو همسر

ممکن است ضعیف و ناتوان گردد و قادر بر خدمتی نباشد ، « رحمت » جای آن را می گیرد .

✓ 2 - « مودت » در مورد بزرگ ترها است که می توانند نسبت به هم خدمت کنند ، اما کودکان و فرزندان کوچک در سایه « رحمت » پرورش می یابند .

✓ 3 - « مودت » غالبا جنبه متقابل دارد ، اما « رحمت » غالبا یک جانبه و ایثارگرانه است ، زیرا برای بقاء یک جامعه گاه خدمات متقابل لازم است که سرچشمه آن « مودت » است و گاه خدمات بلاعوض که نیاز به ایثار و « رحمت » دارد .

البته آیه « مودت » و « رحمت » را میان دو همسر بیان می کند ولی این احتمال نیز وجود دارد که تعبیر « بَیْنَکُمْ » اشاره به همه انسان ها باشد که دو همسر یکی از مصادیق بارز آن محسوب می شوند ، زیرا نه تنها زندگی خانوادگی که زندگی در کل جامعه انسانی بدون این دو اصل یعنی « مودت » و « رحمت » امکان پذیر نیست و از میان رفتن این دو پیوند و حتی ضعف و کمبود آن ، مایه هزاران بدبختی و ناراحتی و اضطراب اجتماعی است .

22 وَ مِنْ ایاتِهِ خَلْقُ السَّمواتِ وَ الاَْرْضِ وَ اخْتِلافُ اَلْسِنَتِکُمْ وَ اَلْوانِکُمْ اِنَّ فی

ذلِکَ لاَیاتٍ لِلْعالِمینَ

و از آیات او آفرینش آسمان ها و زمین و تفاوت زبان ها و رنگ های شما است ، در این نشانه هایی است برای عالمان .

آیه مورد بحث معجونی از آیات آفاقی و انفسی است ، نخست به مسأله خلقت آسمان ها و زمین اشاره کرده ، می گوید : « وَ مِنْ ایاتِهِ خَلْقُ السَّمواتِ وَ الاَْرْضِ » .

آسمان ها با آن همه کُرات ، منظومه ها و کهکشان ها ، آسمان هایی که اندیشه بلندپرواز انسان از درک عظمت آن عاجز و فکر از مطالعه آن خسته می شود و هرقدر علم و دانش انسان پیش می رود ، نکته های تازه ای از عظمتش آشکار می گردد .

روزی انسان کواکب آسمان را همین تعداد می دانست که با چشم دیده می شود ( دانشمندان آن چه را با چشم غیرمسلح دیده می شود ، حدود پنج الی شش هزار احصاء کرده اند ) ، اما هرقدر تلسکوپ های قوی تر و عظیم تری ساخته شد ، عظمت و کثرت ستارگان آسمان فزون تر گردید تا آن جا که امروز معتقدند تنها کهکشان ما که یکی از انبوه

کهکشان های آسمان است ، بیش از یک صد میلیون ستاره دارد که خورشید با عظمت خیره کننده اش یکی از ستارگان متوسط آن محسوب می شود و تنها خدا می داند که در همه کهکشان ها که تعداد آن ها بر هیچ کس روشن نیست ، چه قدر ستاره وجود دارد .

همچنین هرقدر علوم طبیعی ، زمین شناسی ، گیاه شناسی ، حیوان شناسی ، علم تشریح ، فیزیولوژی ، روان شناسی و روان کاوی پیشرفت می کند ، عجایب تازه ای درباره آفرینش زمین کشف می شود که هریک آیتی از آیات عظمت خدا است .

سپس به یکی از آیات بزرگ انفسی ، سخن را منتقل ساخته و می گوید : « وَ اخْتِلافُ اَلْسِنَتِکُمْ وَ اَلْوانِکُمْ » .

بدون شک زندگی اجتماعی بشر بدون « شناخت افراد و اشخاص » ممکن نیست ، که اگر یک روز همه انسان ها ، یک شکل و قیافه و دارای یک قد و قواره باشند، در همان یک روز شیرازه زندگی آن ها به هم می ریزد ، نه پدر و فرزند و همسر ازبیگانه شناخته می شوند و نه مجرم از بی گناه، بدهکار از طلبکار، فرمانده از فرمانبر ، رئیس از مرؤوس ، میزبان از

میهمان و دوست از دشمن شناخته نمی شود و چه جنجال عجیبی برپا خواهد شد .

اتفاقا گاهی این مسأله در مورد برادران دوقلو که از هر نظر باهم شباهت دارند ، پیش می آید و چه مشکلاتی در برخورد مردم و مناسبات با آن ها روی می دهد ، تا آن جا که شنیده ایم گاهی یکی از برادران دوقلوی هم رنگ و هم شکل بیمار بوده و مادر دارو را به دیگری داده است .

لذابرای سازمان یافتن اجتماع بشر، خداوند صداها و رنگ ها را مختلف قرار داده است .

23 وَ مِنْ ایاتِهِ مَنامُکُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهارِ وَ ابْتِغاؤُکُمْ مِنْ فَضْلِهِ اِنَّ فی ذلِکَ لاَیاتٍ لِقَوْمٍ یَسْمَعُونَ

و از نشانه های او خواب شما در شب و روز است و تلاش و کوششتان برای بهره گیری از فضل پروردگار ( و تأمین معاش ) در این امور نشانه هایی است برای آن هاکه گوش

شنوا دارند .

این حقیقت بر هیچ کس پوشیده نیست که همه « موجودات زنده » برای تجدید نیرو و

به دست آوردن آمادگی لازم برای ادامه کار و فعالیت نیاز به استراحت دارند ، استراحتی که به طور الزامی به سراغ آن ها بیاید و حتی افراد پرتلاش و یاحریص را ناگزیر به انجام آن می سازد .

چه عاملی برای وصول به این هدف بهتر از خواب ، تصور می شود که الزاما به سراغ انسان می آید و او را وادار می کند که تمام فعالیت های جسمانی و بخش کمی از فعالیت های فکری و مغزی خویش را تعطیل کند ، تنها دستگاه هایی از جسم همانند قلب و ریه و بخشی از فعالیت های مغزی که برای ادامه حیات لازم است ، به کار خود ادامه می دهند ، آن هم بسیار آرام و آهسته .

این موهبت بزرگ الهی سبب می شود که جسم و روح انسان به اصطلاح سرویس شود و با بروز حالت خواب که یک نوع وقفه و تعطیل کار بدن است ، آرامش و رفع خستگی حاصل گردد و انسان حیات و نشاط و نیروی تازه ای پیدا کند .

مسلماً اگر خواب نبود ، روح و جسم انسان بسیار پژمرده و فرسوده می شد و پیری و شکستگی بسیار زود به سراغ او می آمد ، به همین دلیل خواب متناسب

و آرام، راز سلامت و طول عمر و دوام نشاط جوانی است .

قابل توجه این که اولاً خواب را قبل از « اِبْتِغاءُ فَضْلِ اللّهِ » که در آیات قرآن به معنی تلاش برای روزی است ، قرار داده ، اشاره به این که پایه ای برای آن محسوب می شود ، چرا که بدون خواب کافی ، « اِبْتِغاءُ فَضْلِ اللّه » مشکل است .

ثانیا درست است که خواب معمولاً در شب است و تلاش معاش در روز ، اما چنان نیست که انسان نتواند این برنامه را به هنگام لزوم تغییر دهد ، بلکه خداوند انسان را چنان آفریده که می تواند برنامه خواب خود را تغییر داده و بر ضرورت ها و نیاز منطبق سازد، تعبیر به « مَنامُکُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهارِ » ( خواب شما در شب و روز ) گویا اشاره به همین نکته است .

بی شک برنامه اصلی خواب ، مربوط به شب است و شب به خاطر آرامشی که از تاریکی پدید می آید ، اولویت خاصی در این مورد دارد ، اما گاه شرایطی در زندگی انسان پیدا می شود که مثلاً مجبور می شود شبانه سفر کند و روز استراحت نماید ، اگر برنامه تنظیم خواب در اختیار انسان نبود ، چه مشکلی پیش می آمد ؟

اهمیت این مطلب مخصوصاً در عصر ما که بسیاری از مؤسسات صنعتی و پزشکی و درمانی مجبورند به طور مداوم در تمام شبانه روز کار کنند و تعطیل برنامه های آن ها ممکن نیست و لذا کارگران در سه نوبت به کار می پردازند ، از هر زمان دیگری روشن تر است .

شگفتی های عالم خواب

از شگفتی های عالم خواب که دانشمندان اخیرا از روی آن پرده برداشته اند ، این است که به هنگام خواب و از کار افتادن موقت بخش عظیمی از مغز ، بعضی از سلول ها که باید آن ها را « سلول های نگهبان » نامید ، همچنان بیدار می مانند و توصیه هایی را که انسان قبل از خواب در مورد لحظه بیداری به آن ها می کند ، هرگز فراموش نمی کنند تا به هنگام لزوم تمام مغز را بیدار کرده و به حرکت درآورند .

به طور مثال مادر خسته و کوفته ای که شب می خوابد و فرزند شیرخوارش در گهواره نزدیک او است ، ناخودآگاه به سلول نگهبان که رابط میان روح و جسم است ، این مطلب را توصیه می کند که هر زمان کودک من کمترین صدایی کرد ، مرا بیدار کن اما سر و صداهای

دیگر مهم نیست ، لذا ممکن است غرش رعد این مادر را از خواب بیدار نکند ، اما کمترین صدای کودکش سبب بیداری او است ، این وظیفه مهم را همان سلول نگهبان برعهده گرفته است .

خود ما نیز این مطلب را بسیار آزموده ایم که هروقت تصمیم داشته باشیم صبح زود یا حتی وسط شب دنبال سفر یا برنامه مهمی برویم و این را به خودمان بسپاریم ، غالبا به موقع بیدار می شویم ، درحالی که در غیر این موقع ، ساعت ها ممکن است در خواب فرو رویم .

خلاصه از آن جا که خواب از پدیده های روحی است و روح ، جهانی پر از اسرار می باشد ، عجیب نیست که زوایای این مسأله هنوز روشن نشده باشد ، ولی هرچه بیشتر در آن به غور و بررسی می پردازیم ، به عظمت آفریدگار این پدیده آشناتر می شویم .

این ها همه در مورد خواب بود و اما درباره رؤیا و خواب دیدن، بحث های فراوانی مطرح است که در جلد 9 تفسیر نمونه ، صفحه 312 به بعد در تفسیر سوره یوسف آورده شده است .

24 وَ مِنْ ایاتِهِ یُریکُمُ الْبَرْقَ خَوْفا وَ طَمَعا وَ یُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ ماءً فَیُحْیی

بِهِ الاَْرْضَ بَعْدَ مَوْتِها اِنَّ فی ذلِکَ لاَیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ

و ازآیات او این است که برق( و رعد )رابه شمانشان می دهد که هم مایه ترس است و هم امید ( ترس از صاعقه و امید به نزول باران ) و از آسمان آبی فرو می فرستد که زمین را بعد از مردن به وسیله آن زنده می کند ، در این نشانه هایی است برای جمعیتی که عقل خود را به کار می گیرند .

« ترس » از خطرات ناشی از برق که گاه به صورت « صاعقه » درمی آید و هرچیز را که در حوزه آن قرار گیرد ، آتش می زند و خاکستر می کند و « امید » از نظر نزول باران که غالبا بعد از رعد و برق به صورت رگبار فرو می ریزد .

بنابراین برق آسمان پیشاهنگی است برای نزول باران ( علاوه بر فواید گوناگون مهمی که در این برق نهفته شده و دانش امروز از آن پرده برداشته و در آغاز سوره رعد به آن اشاره کردیم ) .⁽¹⁾.

سپس می افزاید : « وَ یُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ ماءً فَیُحْیی بِهِ الاَْرْضَ بَعْدَ مَوْتِها » .

زمین خشک و سوزانی که بوی مرگ از تمام آن به مشام می رسد ، بعد از نزول چند باران حیاتبخش ، آن چنان جان می گیرد و زنده می شود و آثار حیات به صورت گل ها و گیاهان در آن نمایان می گردد که گاه باورکردنی نیست که این همان زمین مرده سابق باشد .

در پایان آیه به عنوان تأکید می افزاید: « اِنَّ فی ذلِکَ لاَیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ » .

آن ها هستند که می فهمند در این برنامه حساب شده ، دست قدرتی در کار است که آن را رهبری و هدایت می کند و هرگز نمی تواند معلول تصادف ها و ضرورت های کور و کر باشد .

25 وَ مِنْ ایاتِهِ اَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَ الاَْرْضُ بِاَمْرِهِ ثُمَّ اِذا دَعاکُمْ دَعْوَةً مِنَ الاَْرْضِ اِذا اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ

و از آیات او این است که آسمان و زمین به فرمان او برپا است، سپس هنگامی که شما را ( در قیامت )از زمین می فراخواند، ناگهان همه خارج می شوید ( و در صحنه محشر حضور می یابید ) .

یعنی نه تنها آفرینش آسمان ها که در آیات قبل به آن اشاره شد ، آیتی است ، که برپایی و ادامه نظام آن ها نیز آیتی دیگر می باشد ، چه این که این اجرام عظیم درگردش منظم خود احتیاج به امور زیادی دارد که مهم ترین آن ها محاسبه پیچیده تعادل نیروی جاذبه و دافعه است .

پروردگار بزرگ چنان این تعادل را سامان بخشیده که میلیون ها سال بدون کمترین انحراف در مسیر خود گردش می کنند .

تعبیر به « قِیام » و برپایی آسمان و زمین ، تعبیر لطیفی است که از حالات انسان گرفته شده ، چراکه بهترین حالات انسان برای ادامه فعالیت ها ، حالت قیام است که قادر بر انجام همه حوایج خودمی باشد و تسلط کامل بر اطراف خویش دارد .

و در پایان این آیه با استفاده از زمینه بودن « توحید » برای « معاد » بحث را به این مسأله منتقل ساخته و می فرماید : « ثُمَّ اِذا دَعاکُمْ دَعْوَةً مِنَ الاَْرْضِ اِذا اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ » .

کراراً در آیات قرآن دیده ایم که خداوند مسأله معاد را با تکیه بر نشانه های قدرتش در آسمان و زمین اثبات می کند و آیه مورد بحث نیز یکی از آن ها است .

تعبیر به « دَعاکُمْ » ( شما را فرامی خواند ) اشاره به این است که همان طور که برای تدبیر و نظم جهان ، یک فرمان او کافی است ، برای بعث و نشور و رستاخیز نیز یک دعوت او کفایت می کند ، مخصوصاً باتوجه به جمله « اِذا اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ » که « اِذا » در آن به اصطلاح برای « مُفاجاة » است ، روشن می سازد که با یک دعوت او همه ناگهان بیرون می ریزند .

ضمناً تعبیر به « دَعْوَةً مِنَ الاَْرْضِ » نشانه روشنی بر معاد جسمانی است که انسان در رستاخیز از این زمین فراخوانده می شود .

26 وَ لَهُ مَنْ فِی السَّمواتِ وَ الاَْرْضِ کُلٌّ لَهُ قانِتُونَ

و از آنِ او است تمام کسانی که در آسمان ها و زمینند، همگی در برابر او خاضع و مطیعند .

توحید مالکیت خداوند

« قانِت » از ماده « قُنُوت » در اصل به معنی ملازمت اطاعت توأم با خضوع است ( چنان که « راغب » در « مفردات » گفته است ) .

در حدیثی از پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می خوانیم : « کُلُّ قُنُوتٍ فِی الْقُرْاآنِ فَهُوَ طاعَةٌ : هر قنوتی در قرآن به معنی اطاعت است » .منتهی گاه اطاعت تکوینی و گاه تشریعی است .

روشن است که منظور از مالکیت و مطیع بودن ، مالکیت و مطیع بودن تکوینی است ، یعنی از نظر قوانین آفرینش ، زمام امر همه در دست او است و همه خواه ناخواه تسلیم قوانین او در جهان تکوینند .

حتی گردنکشان یاغی و گنهکاران قانون شکن نیز مجبورند سر بر فرمان قوانین تکوینی خدا بگذارند .

دلیل این « مالکیت » همان خالقیت و ربوبیت او است ؛ کسی که در آغاز موجودات را آفریده و تدبیر آن ها را برعهده دارد ، مسلماً مالک اصلی نیز باید او باشد نه غیر او .

و ازآن جاکه همه موجودات جهان هستی در این امریکسانند ، روشن می شود که هیچ شریکی برای او در مالکیت وجود ندارد ، حتی معبودهای پنداری مشرکان نیز مملوک مالک الملوکند و سر بر فرمان او دارند .

27 وَ هُوَ الَّذی یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعیدُهُ وَ هُوَ اَهْوَنُ عَلَیْهِ وَ لَهُ الْمَثَلُ الاَْعْلی فِی السَّمواتِ وَ الاَْرْضِ وَ هُوَ الْعَزیزُ الْحَکیمُ

او کسی است که آفرینش را آغاز کرد ، سپس آن را بازمی گرداند و این کار برای او آسان تر می باشد و برای او توصیف برتر در آسمان و زمین است و اوست شکست ناپذیر و حکیم .

قرآن دراین آیه باکوتاه ترین استدلال ، مسأله امکان معاد را اثبات کرده است ، می گوید : شما معتقدید آغاز آفرینش از او است ، بازگشت مجدد که از آن آسان تر است چرا از او نباشد ؟

دلیل آسان تر بودن « اعاده » از « آغاز » این است که در آغاز اصلاً چیزی نبود و خدا آن را ابداع کرد ، ولی در اعاده لااقل مواد اصلی موجود است ، قسمتی در لابلای خاک های زمین و بخشی در فضا پراکنده می باشد ، تنها مسأله همان نظام دادن و صورت بندی آن است .

ولی توجه به یک نکته در این جا ضروری است که تعبیر به آسان بودن و سخت بودن از دریچه فکر ما است وگرنه برای وجودی که بی نهایت است ، « سخت » و « آسان » هیچ

تفاوتی ندارد ، اصولاً سخت و آسان در جایی مفهوم دارد که سخن از قدرت محدودی در میان باشد که از عهده کاری به خوبی برآید و از عهده کار دیگری به زحمت ، اما هنگامی که سخن از قدرت نامحدود در میان است ، سخت و آسان بی معنی می شود .

به تعبیر دیگر برداشتن عظیم ترین کوه های روی زمین برای خداوند به همان اندازه آسان است که برداشتن یک پر کاه .

و شاید به همین دلیل بلافاصله در ذیل آیه می فرماید : « وَ لَهُ الْمَثَلُ الاَْعْلی فِی السَّمواتِ وَ الاَْرْضِ وَ هُوَ الْعَزیزُ الْحَکیمُ » .

چراکه هر وصف کمالی در آسمان و زمین درباره هر موجودی تصور کنید از علم قدرت و مالکیت و عظمت و جود و کرم ، مصداق اتمّ و اکمل آن نزد خدا است ، چراکه همه محدودش را دارند و او نامحدودش ، اوصاف همه عارضی است و اوصاف او ذاتی و او منبع اصلی همه کمالات است .

28 ضَرَبَ لَکُمْ مَثَلاً مِنْ اَنْفُسِکُمْ هَلْ لَکُمْ مِنْ مامَلَکَتْ اَیْمانُکُمْ مِنْ شُرَکاءَ فی ما

رَزَقْناکُمْ فَاَنْتُمْ فیهِ سَواءٌ تَخافُونَهُمْ کَخیفَتِکُمْ اَنْفُسَکُمْ کَذلِکَ نُفَصِّلُ الاْیاتِ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ

خداوند مثالی از خودتان برای شما زده ؛ آیا ( اگر مملوک و برده ای داشته باشید ) این مملوک هایتان هرگز شریک شما در روزی هایی که به شماداده ایم، می باشند ؟ آن چنان که هر دو مساوی باشید و از تصرف مستقل و بدون اجازه آن ها بیم داشته باشید ، آن گونه که در مورد شرکای آزاد بیم دارید؟ این چنین آیات خود را برای کسانی که تعقل می کنند ، شرح می دهیم .

وقتی در مورد بردگانتان که « ملک مجازی » شما هستند ، این چنین امری را نادرست و غلط می دانید، چگونه مخلوقات را که ملک حقیقی خدا هستند ، شریک او می پندارید ؟ یا پیامبرانی همچون مسیح ، یا فرشتگان خدا ، یا مخلوقاتی همچون جن و یا بت های سنگی و چوبی را شرکاء خدا می شمرید ؟ این چه قضاوت زشت و دور از منطقی است ؟

« مملوک های مجازی » که به سرعت ممکن است آزاد شوند و در ردیف شما قرار گیرند

( همان گونه که در اسلام این طرح ریخته شده ) هرگز درحال مملوک بودن در ردیف مالک خود قرار نمی گیرند و حق دخالت در قلمرو او ندارند، چگونه « مملوک های حقیقی » که ذات و وجودشان متعلق به خدا است ، و محال است این تعلق و وابستگی از آن ها سلب شود و هرچه دارید ، از او دارید و بدون او هیچ و پوچ است ، چگونه آن ها را به عنوان شریک خدا انتخاب کرده اید ؟

تعبیر به « ما رَزَقْناکُمْ » اشاره به این نکته است که شما نه مالک حقیقی این بردگان هستید و نه مالک واقعی اموالتان ، چراکه همه از آنِ خدا است اما با این حال حاضر نیستید اموال مجازی خود را به مملوک های مجازی خود واگذار کنید و آن ها را شریک خود بشمارید ، درحالی که از نظر تکوینی مشکل و محالی لازم نمی آید ، زیرا سخن در محور اعتباریات دور می زند .

اما تفاوت خدا با مخلوقاتش یک تفاوت تکوینی و غیرقابل تغییر است و شریک قرار دادن آن ها ، محال می باشد .

از سوی دیگر پرستش یک موجود یا به خاطر عظمت او است ، یا به خاطر سود و زیانی است که از او به انسان می رسد ، اما این معبودان ساختگی نه آن دارند و نه این .

29 بَلِ اتَّبَعَ الَّذینَ ظَلَمُوا اَهْواءَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ فَمَنْ یَهْدی مَنْ اَضَلَّ اللّهُ وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرینَ

بلکه ظالمان از هوی و هوس های خود بدون علم و آگاهی پیروی می کنند و چه کسی می تواند آن ها را که خدا گمراه کرده است ، هدایت کند ؟ و برای آن ها هیچ یار و یاوری نخواهد بود .

تعبیر « ظَلَمُوا » به جای « اَشْرَکُوا » اشاره به این است که « شرک » خود بزرگ ترین « ظلم » محسوب می شود ، ظلم بر خالق از این نظر که مخلوقش را همردیف او قرار داده اند ( و می دانیم ظلم این است که چیزی را در غیر جای خود قرار دهند ) .

و ظلم بر خلق خدا که آن ها را از راه خیر و سعادت که راه توحید است ، بازداشته است .

و ظلم بر خویشتن که تمام سرمایه های وجود خود را بر باد داده و دربیراهه سرگردان شده اند .

ضمناً این تعبیر مقدمه ای است برای جمله بعد که اگر خداوند آن ها را از طریق حق گمراه ساخته ، به خاطر ظلمشان است ، همان گونه که در آیه 27 سوره ابراهیم می خوانیم : « وَ یُضِلُّ اللّهُ الظّالِمینَ : خداوند ظالمان را گمراه می سازد » .

و مسلم است کسانی راکه خدا رهایشان سازد و به خویشتن واگذار کند ، « برای آن ها هیچ یار و یاوری نخواهد بود » ( وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرینَ ). و به این ترتیب سرنوشت شوم این گروه را روشن می سازد ، چرا چنین نباشد در حالی که آن ها مرتکب بزرگ ترین ظلم ها شده اند و عقل و اندیشه خود را از کار انداخته و به آفتاب علم و دانش پشت کرده و به تاریکی هوا و هوس روی آورده اند ، طبیعی است که خدا توفیقش را از آن ها سلب می کند و در ظلمت ها رهایشان می سازد و هیچ یار و یاوری برای آن ها باقی نمی ماند .

30 فَاَقِمْ وَجْهَکَ لِلدّینِ حَنیفافِطْرَتَ اللّهِ الَّتی فَطَرَالنّاسَ عَلَیْها لاتَبْدیلَ لِخَلْقِ اللّهِ ذلِکَ الدّینُ الْقَیِّمُ وَ لکِنَّ اَکْثَرَ النّاسِ لا یَعْلَمُونَ

روی خود را متوجه آیین خالص پروردگار کن ، این فطرتی است که خداوند

انسان ها را بر آن آفریده، دگرگونی در آفرینش خدا نیست، این است دین و آیین محکم و استوار ، ولی اکثر مردم نمی دانند .

« اَقِمْ » ازماده «اِقامَة» به معنی صاف و مستقیم کردن و برپاداشتن است .

« وَجْه » به معنی "صورت" است و در این جا منظور صورت باطنی و روی دل می باشد ، بنابراین منظور تنها توجه با صورت نیست ، بلکه توجه با تمام وجود است ، زیرا وجه و صورت ، مهم ترین عضو بدن و سمبل آن است .

« حَنیف » از ماده « حَنَف » به معنی تمایل از باطل به سوی حق و از کجی به راستی است ، به عکس « جَنَف » به معنی تمایل از راستی به گمراهی می باشد .

« فِطْرَة » در اصل از ماده « فَطْر » به معنی شکافتن چیزی از طول است و در این گونه موارد به معنی خلقت به کار می رود ، گویی به هنگام آفرینش موجودات ، پرده عدم شکافته می شود و آن ها آشکار می گردند .

بنابراین « دین حنیف » یعنی دینی که از تمام کجی ها و انحرافات و خرافات و

گمراهی ها به سوی راستی و درستی متمایل شده است .

مجموع این جمله چنین معنی می دهد که توجه خود را به سوی آیینی داشته باشد که از هرگونه اعوجاج و کجی، خالی است که همان آیین اسلام و آیین پاک و خالص خدا می باشد .

آیه فوق تأکید می کند که دین حنیف و خالص خالی از هرگونه شرک ، دینی است که خداوند در سرشت همه انسان ها آفریده است ، سرشتی جاودانی و تغییرناپذیر ، هرچند بسیاری از مردم به این واقعیت توجه نداشته باشند .

31 مُنیبینَ اِلَیْهِ وَ اتَّقُوهُ وَ اَقیمُوا الصَّلوةَ وَ لا تَکُونُوا مِنَ الْمُشْرِکینَ

این باید در حالی باشد که شما بازگشت به سوی او کنید و از او بپرهیزید و نماز را برپا دارید و از مشرکان نباشید .

واژه « مُنیبینَ » از ماده « اِنابَة » و در اصل به معنی بازگشت مکرر است و در این جا منظور بازگشت به سوی خدا و بازگشت به سوی سرشت توحیدی می باشد ، به این معنی که هر زمان عاملی پیدا شود که انسان را از نظر عقیده و عمل از اصل توحید منحرف سازد،

باید به سوی او بازگردد و هرقدر این امر تکرار شود ، مانعی ندارد تا سرانجام پایه های فطرت آن چنان محکم و موانع و دوافع آن چنان سست و بی اثر گردد که به طور مداوم در جبهه توحید بایستید و مصداق تامّ « فَاَقِمْ وَجْهَکَ لِلدّینِ حَنیفا » گردد .

قابل توجه این که « اَقِمْ وَجْهَکَ » به صورت مفرد آمده است و « مُنیبینَ » به صیغه جمع ، این نشان می دهد که دستور اول گرچه مفرد است و مخاطب آن پیامبر صلی الله علیه و آله می باشد ، ولی درحقیقت همه مؤمنین و مسلمین مخاطبند .

به دنبال دستور « اِنابَة » و بازگشت ، دستور به « تقوا » می دهد که جامع همه اوامر و نواهی الهی است ، می فرماید: « ازخداوند بپرهیزید » ( وَ اتَّقُوهُ ) ، یعنی از مخالفت فرمانش بپرهیزید. سپس ازمیان تمام اوامر، تکیه و تأکید بر موضوع نماز کرده ، می گوید : « وَ اَقیمُوا الصَّلوةَ ». چراکه نماز در تمام ابعادش مهم ترین برنامه مبارزه با شرک و مؤثرترین وسیله تقویت پایه های توحید و ایمان به خدا است .

لذا از میان تمام نواهی نیز روی « شرک » تکیه می کند و می گوید: « وَ لا تَکُونُوا مِنَ الْمُشْرِکینَ » .

چراکه شرک بزرگ ترین گناه و اکبر کبائر است که هر گناهی را ممکن است خداوند ببخشد اما شرک را هرگز نخواهد بخشید ، چنان که در آیه 48 سوره نساء می خوانیم :

« اِنَّ اللّهَ لا یَغْفِرُ اَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دوُنَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ : خداوند شرک را نمی بخشد ولی کمتر از آن را برای هرکس بخواهد ، می بخشد » .

32 مِنَ الَّذینَ فَرَّقُوا دینَهُمْ وَ کانُوا شِیَعا کُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَیْهِمْ فَرِحُونَ

از کسانی که دین خود را پراکنده ساختند و به دسته ها و گروه ها تقسیم شدند و ( عجیب این که ) هر گروهی به آن چه نزد آن ها است ، ( دلبسته و ) خوشحالند .

یکی از نشانه های شرک ، پراکندگی و تفرقه است ، چراکه معبودهای مختلف منشأ روش های متفاوت و سرچشمه جدایی ها و پراکندگی ها است ، به خصوص این که شرک همواره توأم با هوای نفس و تعصب و کبر و خودخواهی و خودپسندی و مولود آن است ، لذا اتحاد و وحدت جز در سایه خداپرستی و عقل و تواضع و ایثار امکان پذیر نیست .

بنابراین هرجا اختلاف و پراکندگی دیدیم ، باید بدانیم نوعی شرک حاکم است ، این

موضوع را به صورت نتیجه می توان بازگو کرد که نتیجه شرک ، جدایی صفوف ، تضاد ، هدر رفتن نیروها و سرانجام ضعف و زبونی و ناتوانی است .

اما این که هر گروهی از منحرفان و مشرکان از راهی که انتخاب کرده اند، خوشحالند و آن را حق می پندارند ، دلیلش روشن است، چراکه هوا و هوس ، کارش زینت کردن خواسته های دل در نظر انسان است و این تزیین نتیجه اش دلبستگی هرچه بیشتر و خوشحالی به خاطر راهی است که برگزیده ، هرچند بیراهه و گمراهی باشد .

هواپرستی هرگز به انسان اجازه نمی دهد چهره حقیقت را آن چنان که هست،ببیند و قضاوت صحیح و خالی از حبّ و بغض ها پیدا کند .

قرآن مجید در آیه 8 سوره فاطر می گوید : « اَفَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَاآهُ حَسَنا : آیا کسی که اعمال زشتش در نظرش تزیین شده و آن را زیبا می بیند ( همانند کسی است که در راه حق گام برمی دارد و حقایق را آن چنان که هست ، می بیند و می داند ) » ؟

33 وَ اِذا مَسَّ النّاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنیبینَ اِلَیْهِ ثُمَّ اِذا اَذاقَهُمْ مِنْهُ

رَحْمَةً اِذا فَریقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ

هنگامی که ضرر و ناراحتی به مردم برسد، پروردگار خود را می خوانند و به سوی او بازمی گردند ، اما هنگامی که رحمتی از خودش به آن ها بچشاند ، گروهی از آنان نسبت به پروردگارشان مشرک می شوند .

تعبیر به « مَسَّ النّاسَ ضُرٌّ » ، اشاره به مختصر ناراحتی است. همان گونه که تعبیر « اَذاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً » ( رحمتی از سوی خود به سوی آن ها می چشاند ) اشاره به رسیدن به مختصر نعمت است ، زیرا تعبیر چشیدن در این گونه موارد در امور کم و جزئی اطلاق می شود ، مخصوصاً با ذکر کلمه « ضُرّ » و « رَحْمَة » به صورت نکره. یعنی گروهی چنانند که با مختصر مشکلی به سراغ « اللّه » می روند و پرده ها از روی فطرت توحیدیشان به کنار می رود ، اما با مختصر نعمتی به کلی تغییر مسیر داده و مست و غافل می شوند و همه چیز را به دست فراموشی می سپارند .

البته در مورد اول به صورت کلی می گوید : همه مردم چنین هستند که در مشکلات به یاد خدا می افتند ، زیرا وجود فطرت توحیدی ، همگانی است .

اما در مورد دوم یعنی نعمت ، تنها از گروهی یاد می کند که راه شرک را می پویند ، چرا که گروهی از بندگان خدا هم در مشکلات به یاد او هستند و هم در نعمت ها ، هرگز تغییرات زندگی آن ها را از یاد حق غافل نمی کند .

تکیه روی « مُنیبینَ اِلَیْهِ » باتوجه به مفهومی که قبلاً برای « اِنابة » ذکر کردیم ، که « اِنابة » از ماده « نَوْب » به معنی بازگشت مکرر به چیزی است ، اشاره لطیفی به این معنی می باشد که پایه و اساس در فطرت انسان ، توحید و خداپرستی است و شرک ، امر عارضی است که وقتی از آن قطع امید می کند، خواه ناخواه به سوی ایمان و توحید بازمی گردد .

جالب این که « رحمت » در آیه فوق از ناحیه خدا شمرده شده اما « ضُرّ » و ناراحتی اسناد به او داده نشده است ، زیرا بسیاری از گرفتاری ها و مشکلات ما نتیجه اعمال و گناهان خود ما است ، اما رحمت ها همه به خدا بازمی گردد ، خواه به طور مستقیم یا غیرمستقیم .

34 لِیَکْفُروُا بِما اتَیْناهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ

( بگذار ) نعمت هایی را که ما به آن ها داده ایم ، کفران کنند و ( از نعمت های زودگذر دنیا

هرچه می توانید ) بهره گیرید ، اما به زودی خواهید دانست ( که نتیجه کفران و کامجویی های بی حساب شما چه بوده است ) .

گرچه مخاطب ، مشرکان هستند ، ولی بعید نیست آیه مفهوم وسیعی داشته باشد که تمام کسانی را که به هنگام روآوردن نعمت ها خدا را فراموش کرده و تنها به تمتّع و بهره گیری از این نِعَم پرداخته و بخشنده نعمت ها را از یاد می برند ، شامل می گردد .

بدیهی است به کار بردن صیغه امر در این جا به عنوان تهدید است .

35 اَمْ اَنْزَلْنا عَلَیْهِمْ سُلْطانا فَهُوَ یَتَکَلَّمُ بِما کانُوا بِهِ یُشْرِکُونَ

آیا ما دلیل محکمی برای آن ها نازل کردیم که از شرک آن ها سخن می گوید و آن را موجّه می شمارد ؟

« اَمْ » در این جا برای استفهام است و استفهام ، جنبه انکاری و توبیخ را دارد ، یعنی پیروی از این راه و رسم یا باید به خاطر ندای فطرت باشد ، یا حکم عقل ، یا فرمان خدا ، اما وجدان و فطرت آن ها که در شدائد و سختی ها آشکار می شود ، فریاد توحید می کشد ،

عقل نیز می گوید : باید به سراغ کسی رفت که « واهِبُ النِّعَم » است .

« سُلْطان » به معنی چیزی است که مایه سلطه و پیروزی می گردد و در این جا به معنی دلیل محکم و قانع کننده است .

تعبیر به « یَتَکَلَّمُ » ( سخن می گوید ) یک نوع تعبیر مجازی است که به هنگام روشن بودن یک دلیل تعبیر می کنیم ؛ « این دلیلی است گویا که با انسان حرف می زند » .

36 وَ اِذا اَذَقْنَا النّاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِها وَ اِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ اَیْدیهِمْ اِذا هُمْ یَقْنَطُونَ

و هنگامی که رحمتی به مردم بچشانیم ، خوشحال می شوند و هرگاه رنج و مصیبتی به خاطر اعمالی که انجام داده اند، به آن ها رسد ، ناگهان مأیوس می شوند .

درحالی که افراد بی ایمان در میان « غرور » و « یأس » دست و پا می زنند، افراد باایمان در میان « شکر » و « صبر » قرار دارند .

از این آیه به خوبی استفاده می شود که حداقل بخشی از مصائب و گرفتاری هایی که

دامان انسان را می گیرد ، نتیجه اعمال و گناهان او است ، خدا می خواهد به این وسیله به آن ها هشدار دهد و آنان را پاک کرده و به سوی خود آورد .

این نکته نیز لازم به یادآوری است که جمله « فَرِحُوا بِها » در این جا تنها به معنی خوشحال شدن به نعمت نیست ، بلکه منظور شادی توأم با غرور و یک نوع مستی و بی خبری است ، همان حالتی که به افراد کم مایه به هنگامی که به نوایی می رسند ، دست می دهد وگرنه شادی توأم با شکر و توجه به خدا نه تنها بد نیست ، بلکه به آن دستور داده شده است ؛ « قُلْ بِفَضْلِ اللّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذلِکَ فَلْیَفْرَحُوا » ( 58 / یونس ) .

تعبیر به « ما قَدَّمَتْ اَیْدیهِمْ » که معاصی را به دست ها نسبت می دهد ، به خاطر این است که بیشترین اعمال انسان به کمک دست او انجام می شود ، هرچند گناهانی باقلب یا با چشم و زبان نیز صورت می گیرد ، اما فزونی اعمال دست ، موجب این تعبیر شده است .

در این جا سؤالی پیش می آید که آیا این آیه با آیه 33 همین سوره تضاد ندارد ؟ چون در این آیه سخن از یأس آن ها به هنگام مصائب است ، درحالی که آیه گذشته از توجه آن ها به

خدا به هنگام بروز مشکلات و شدائد سخن می گوید ، خلاصه ، آن یکی سخن از امیدواری می گوید و این یکی سخن از یأس .

اما باتوجه به یک نکته ، پاسخ سؤال را روشن می سازد و آن این که ؛ در آیه گذشته بحث از مسأله « ضُرّ » یعنی حوادث زیان بار مانند طوفان ها و زلزله ها و شدائد دیگر در میان بود که عموم مردم اعم از موحد و مشرک در این حال به یاد خدا می افتند و این یکی از نشانه های فطرت توحیدی است .

اما در آیه مورد بحث ، سخن از بازتاب های معاصی انسان است و یأس ناشی از آن ، زیرا بعضی از افراد چنان هستند که اگر عمل نیکی انجام دهند ، مغرور می شوند و خودرا مصون از عذاب الهی می شمرند و هنگامی که کار بدی انجام دهند و عکس العملش دامن آن ها را بگیرد ، یأس از رحمت خدا سراسر وجودشان را احاطه می کند ، هم آن « عُجْب » و غرور مذموم است و هم این « یأس و نومیدی » از رحمت خدا .

بنابراین هریک از دوآیه مطلبی را مطرح کرده که از دیگری جدااست .

37 اَوَلَمْ یَرَوْا اَنَّ اللّهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ وَ یَقْدِرُ اِنَّ فی ذلِکَ لاَیاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ

آیا ندیدند که خداوند روزی را برای هرکس بخواهد، گسترده یا تنگ می سازد ، در این نشانه هایی است برای جمعیتی که ایمان می آورند .

نه ظهور نعمت ها باید مایه غرور و فراموشکاری و طغیان شود و نه پشت کردن آن مایه یأس و نومیدی ، که وسعت و ضیق روزی به دست خدا است ، گاهی مصلحت را در اولی می بیند و گاهی در دومی .

درست است که عالَم ، عالَم اسباب است و آن هاکه تلاشگرند و سخت کوش ، معمولاً بهره بیشتری از روزی ها دارند و آن ها که تنبلند و سست و کم تلاش ، بهره کمتری ، ولی در عین حال این یک قاعده کلی و همیشگی نیست ، چراکه گاه افراد بسیار جدی و لایقی را می بینیم که هرچه می دوند ، به جایی نمی رسند و به عکس گاه افراد کم دست و پا را مشاهده می کنیم که درهای روزی از هرسو به روی آن ها گشوده است .

این استثناها گویا برای این است که خداوند نشان دهد با تمام تأثیری که در عالَم اسباب آفریده ، نباید در عالَم اسباب گم شوند و نباید فراموش کنند که درپشت این دستگاه ، دست نیرومند دیگری است که آن را می گرداند. گاه چنان سخت می گیرد که هر چه انسان می کوشد و به هر دری می زند ، همه درها را به روی خود بسته می بیند و گاه آن چنان آسان می گیرد که هنوز به سراغ دری نیامده ، در برابر او باز می شود .

آری وجود این استثناها نشانه این است که کار به دست دیگری است ، چنان که در حدیث معروفی از علی (علیه السلام)آمده است : « عَرَفْتُ اللّهَ سُبْحانَهُ بِفَسْخِ الْعَزائِمِ وَ حَلِّ الْعُقُودِ وَ نَقْضِ الْهِمَمِ : من خداوند سبحان را از آن جا شناختم که ( گاه ) تصمیم های محکم فسخ می شود و گاه گره ها گشوده و اراده های قوی نقض می گردد و ناکام می ماند » .⁽¹⁾.

38 فَاتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ وَ الْمِسْکینَ وَ ابْنَ السَّبیلِ ذلِکَ خَیْرٌ لِلَّذینَ یُریدوُنَ وَجْهَ اللّهِ وَ اوُلئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

چون چنین است، حق نزدیکان و مسکینان و ابن سبیل را ادا کن ، این برای آن ها که رضای خدا را می طلبند ، بهتر است و چنین کسانی رستگارانند .

به هنگام وسعت روزی فکر نکن آن چه داری ، از آنِ تو است بلکه دیگران نیز در اموال تو حق دارند ، از جمله خویشاوندان و افراد مستمندی که از شدت فقر ، زمین گیر شده اند و نیز افراد آبرومندی که دور از وطن براثر حوادثی در راه مانده و محتاجند .

تعبیر به « حَقَّهُ » بیانگر این واقعیت است که آن ها در اموال انسان شریکند و اگر انسان چیزی می پردازد ، حق خود آن ها را ادا می کند و منّتی بر گردن آنان ندارد .

جمعی از مفسران ، مخاطب را در این آیه ، منحصرا پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله دانسته اند و « ذَا الْقُرْبی » را خویشاوندان او ، در روایت معروفی از « ابوسعید خُدْرِیّ » و غیر او چنین نقل شده : هنگامی که آیه فوق نازل شد ، پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله فدک را به فاطمه بخشید

و تسلیم وی نمود ( لَمّا نَزَلَتْ هذِهِ الاْآیَةُ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله اَعْطی فاطِمَةَ فَدَکا وَ سَلَّمَهُ اِلَیْها ) .⁽¹⁾

عین این مضمون از امام باقر و امام صادق علیهماالسلام نقل شده است .⁽²⁾

این مفهوم در روایت مشروحی ضمن بیان گفتگوی بانوی اسلام فاطمه زهرا علیهاالسلام باابوبکر، ازامام صادق آمده است .⁽³⁾

ولی جمعی دیگر از مفسران خطاب در این آیه را عام گرفته اند و شامل پیامبر صلی الله علیه و آله و غیر او می دانند ، طبق این تفسیر همه مردم موظفندکه حق ذی القربی و خویشاوندان خود را فراموش نکنند .

البته این دو تفسیر منافاتی با هم ندارد و قابل جمع است ، .

به این ترتیب که مفهوم آیه، مفهوم گسترده ای است و پیامبر صلی الله علیه و آله و خویشاوندان او مخصوصاً فاطمه زهرا علیهاالسلام مصداق اتمّ آن است .

اما این که چرا از میان همه افراد نیازمند و صاحب حق ، تنها این سه گروه ذکر شده اند ، ممکن است به خاطر اهمیت آن ها باشد ، زیرا حق خویشاوندان از هر حقی بالاتر است و در میان محرومان و نیازمندان ، مساکین و واماندگان در راه ، از همه نیازمندترند .

در پایان آیه برای تشویق نیکوکاران و ضمناً بیان شرط قبولی انفاق می فرماید : « ذلِکَ خَیْرٌ لِلَّذینَ یُریدوُنَ وَجْهَ اللّهِ ... » .

باتوجه به این که « وَجْهَ اللّهِ » به معنی صورت جسمانی خداوند نیست که او صورت جسمانی ندارد ، بلکه به معنی ذات پاک پروردگار است ، این آیه نشان می دهد که تنها مسأله انفاق و پرداختن حق خویشاوندان و دیگر صاحبان حقوق کافی نیست ، مهم آن است که با اخلاص و نیّت پاک و خالی از هرگونه ریا و خودنمایی و منّت و تحقیر و انتظارپاداش توأم باشد .

39 وَ ما اتَیْتُمْ مِنْ رِبا لِیَرْبُوَا فی اَمْوالِ النّاسِ فَلا یَرْبُوا عِنْدَ اللّهِ وَ ما اتَیْتُمْ مِنْ

زَکوةٍ تُریدوُنَ وَجْهَ اللّهِ فَاوُلئِکَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ

آن چه را به عنوان ربا می پردازید تا در اموال مردم فزونی یابد ، نزد خدا فزونی نخواهد یافت و آن چه را به عنوان زکات می پردازید و تنها رضای خدا را می طلبید ، کسانی که چنین می کنند ، دارای پاداش مضاعفند .

در این آیه به تناسب بحثی که از انفاق خالص در میان بود ، به دو نمونه از انفاق ها که یکی برای خدا است و دیگری به منظور رسیدن به مال دنیا است ، اشاره می کند .

مفهوم جمله دوم یعنی دادن زکات و انفاق کردن در راه خدا که موجب اجر و پاداش فراوان می باشد ، روشن است ، ولی در مورد جمله اول باتوجه به این که ربا در اصل به معنی افزایش است ، تفسیرهای گوناگونی گفته اند ، اما تفسیری که از همه روشن تر و با مفهوم آیه سازگارتر و هماهنگ با روایاتی که از اهل بیت علیهم السلام رسیده باشد ، این است که منظور هدایایی است که بعضی افراد برای دیگران مخصوصاً صاحبان مال و ثروت می برند، به این منظور که پاداشی بیشتر و بهتر از آن ها دریافت دارند .

بدیهی است در این گونه هدایا نه استحقاق طرف در نظر گرفته می شود و نه شایستگی ها و اولویت ها ، بلکه تمام توجه به این است که این هدیه به جایی داده شودکه بتواند مبلغ بیشتری را صید کند و طبیعی است این چنین هدایا که جنبه اخلاص در آن نیست ، از نظر اخلاقی و معنوی ، فاقد ارزش می باشد .

بنابراین مراد از ربا ، در این آیه همان « هدیه و عطیه » است و منظور از جمله « لِیَرْبُوا فی اَمْوالِ النّاسِ » گرفتن پاداش بیشتر از مردم است .

بدون شک گرفتن چنین پاداشی حرام نیست ، چون شرط و قراردادی در کار نبوده ، ولی فاقد ارزش معنوی و اخلاقی است و لذا در روایات متعددی که از امام صادق در منابع معروف حدیث آمده است ، از آن به « ربای حلال » تعبیر شده است ، در مقابل « ربای حرام » که در آن شرط و قراردادی گذاشته می شود .

در حدیثی که در کتاب « تهذیب الاحکام » از امام صادق در تفسیر آیه فوق نقل شده ، آمده است : « هُوَ هَدِیَّتُکَ اِلَی الرَّجُلِ تَطْلُبُ مِنْهُ الثَّوابَ اَفْضَلَ مِنْها فَذلِکَ رِبًی یُؤْکَلُ : منظور

هدیه ای است که به دیگری می پردازی و هدفت این است که بیشتر از آن پاداش دهد ، این ربای حلال است ».

در حدیث دیگری از همان امام می خوانیم : « ربا بر دو گونه است ؛ یکی حلال و دیگری حرام ، اما ربای حلال آن است که انسان به برادر مسلمانش قرضی دهد به این امید که او به هنگام بازپس دادن چیزی بر آن بیفزاید ، بی آن که شرطی در میان این دو باشد ، در این صورت اگر شخص وام گیرنده چیزی بیشتر به او بدهد ، بی آن که شرط کرده باشد ، این افزایش برای او حلال است ، ولی ثوابی از قرض دادن خود نخواهد برد و این همان است که قرآن در جمله " فَلا یَرْبُوا عِنْدَ اللّهِ " بیان کرده ، اما ربای حرام آن است که انسان قرضی به دیگری بدهد و شرط کند که بیش از آن چه وام گرفته ، به او بازپس گرداند ، این ربای حرام است » .⁽¹⁾

درباره فراز آخر آیه ، این موضوع را نیز نباید از نظر دور داشت که « ضِعْف » و .

« مُضاعَف » در لغت عرب به معنی دوچندان نیست ، بلکه دوبرابر و چندین برابر را شامل می شود و حداقل در مورد آیه ، ده برابر است ، چنان که قرآن می گوید :

« مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ اَمْثالِها » ( 160 / انعام ) .

و در مورد قرض ، به هیجده برابر می رسد ، چنان که در حدیثی از امام صادق می خوانیم : « عَلی بابِ الْجَنَّةِ مَکْتُوبٌ الْقَرْضُ بِثَمانِیَةَ عَشَرَ وَ الصَّدَقَةُ بِعَشَرٍ : بر درِ بهشت نوشته شده است که پاداش قرض ، هیجده برابر و صدقه ، ده برابر است » .⁽¹⁾

و در مورد انفاق فی سبیل اللّه گاه به هفتصد برابر و بیشتر می رسد ، چنان که در آیه 261 سوره بقره آمده است .

40 اَللّهُ الَّذی خَلَقَکُمْ ثُمَّ رَزَقَکُمْ ثُمَّ یُمیتُکُمْ ثُمَّ یُحْییکُمْ هَلْ مِنْ .

شُرَکائِکُمْ مَنْ یَفْعَلُ مِنْ ذلِکُمْ مِنْ شَیْ ءٍ سُبْحانَهُ وَ تَعالی عَمّا یُشْرِکُونَ

خداوند همان کسی است که شمارا آفرید، سپس روزی داد، بعد می میراند، سپس زنده می کند، آیا هیچ یک از شریکانی که برای خدا ساخته اید ، چیزی از این کارها را می توانند انجام دهند ، منزه است او و برتر است از آن چه شریک برای او قرار می دهند .

مسلم است هیچ یک از مشرکان معتقد نبودند که آفرینش به وسیله بت ها صورت گرفته ، یا این که روزیِ آن ها به دست بت ها است و یا پایان عمرشان ، چراکه آن ها این معبودان ساختگی را واسطه میان خود و خدا و شفیعانی می پنداشتند نه خالق آسمان و زمین و روزی دهنده ، مطابق این پاسخ ، این سؤالات منفی است و استفهام ، استفهام انکاری می باشد .

مطلب دیگری که در این جا مورد سؤال قرار می گیرد ، این است که آن ها معمولاً معتقد به حیات بعداز مرگ نبودند، چگونه قرآن در آخرین توصیف پروردگار روی آن تکیه می کند ؟

این تعبیر ممکن است به خاطر آن باشد که مسأله معاد و حیات پس از مرگ ، جنبه

فطری دارد و قرآن در این جا نه بر معتقدات آن ها ، که بر فطرت آن ها استوار است ، تکیه می کند .

به علاوه گاه می شود که یک گوینده توانا هنگامی که با کسی روبرو می شود که مطلبی را منکر است ، آن را همراه با حقایق دیگری که مورد قبول او است ، ذکر می کند و قاطعانه روی آن تکیه می نماید تا اثر خود را ببخشد و او را از مرکب انکار پایین آورد .

41 ظَهَرَ الْفَسادُ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِما کَسَبَتْ اَیْدِی النّاسِ لِیُذیقَهُمْ بَعْضَ الَّذی عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ

فساد در خشکی و دریا به خاطر کارهایی که مردم انجام داده اند ، آشکار شده ، خدا می خواهد نتیجه بعضی از اعمال آن ها را به آن ها بچشاند، شاید ( به سوی حق ) بازگردند .

سرچشمه فساد ، اعمال ناشایسته خود مردم است

آیه فوق معنی وسیع و گسترده ای راپیرامون ارتباط « فساد » و « گناه » با یکدیگر بیان می کند که نه مخصوص سرزمین مکه و حجاز است و نه عصر و زمان پیامبر صلی الله علیه و آله ، بلکه به

اصطلاح از قبیل « قضیه حقیقیه » است که پیوند "محمول" و "موضوع" را بیان می کند ، به عبارت دیگر هرجا فسادی ظاهر شود ، بازتاب اعمال مردم است و در ضمن یک هدف تربیتی دارد تا مردم طعم تلخ نتیجه اعمالشان را بچشند ، شاید به خود آیند .

« فساد بحر » ممکن است به صورت کمبود مواهب دریایی و یا ناامنی ها و جنگ هایی که در دریاها به وقوع می پیوست ، باشد .

در حدیثی از امام صادق (علیه السلام)می خوانیم : « زندگی موجودات دریا به وسیله باران است ، هنگامی که باران نبارد ، هم خشکی ها به فساد کشیده می شود و هم دریا ، و این هنگامی است که گناهان فزونی گیرد » .⁽¹⁾البته آن چه در این روایت آمده ، بیان یک مصداق روشن از فساد است و نیز آن چه در رابطه با نزول باران و حیات حیوانات دریایی در این حدیث ذکر شده ، مسأله ای است .