مشخصات کتاب

سرشناسه:بیستونی، محمد، 1337 -

عنوان قراردادی:تفسیر نمونه .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)= A new narration of Holy Qur'an for young youth/ به اهتمام محمد بیستونی؛ با نظارت مکارم شیرازی.

مشخصات نشر: تهران: بیان جوان، 1385 -

مشخصات ظاهری:30 ج.؛ 14×5/10 س م.

تفسیرجوان (برگرفته از تفسیرنمونه) A new narration of =

Holy Quran for young youth// به اهتمام محمدبیستونی؛ بانظارت مکارم شیرازی.

تهران: بیان جوان، 1385- 30 ج.؛14×5/10 س م.

شابک دوره ای : ISBN 964-8399-71-9

(ج. 2) : ISBN 964-8399-19-0 فاپا.

ج.2-4،6-8،10،12-11،14،19،21،24-26(چاپ اول:1385).

ج. 1 - 30 (چاپ دوم: 1392) (فیپا).

کتابنامه. تفسیر نمونه. تفاسیر شیعه قرن 14

مکارم شیرازی،ناصر،1305 -. تفسیر نمونه. برگزیده

1385 73ت95ب/98BP 179/297

کتابخانه ملی ایران 35848-83م

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:ج. 2-4، 6-8، 12،10- 11، 14، 19، 21، 24 - 26 (چاپ اول: 1385).

یادداشت:ج.1 - 30 (چاپ دوم: 1391) (فیپا).

یادداشت:کتابنامه.

عنوان دیگر:تفسیر نمونه.

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

شناسه افزوده:مکارم شیرازی، ناصر، 1305 - . تفسیر نمونه. برگزیده

رده بندی کنگره:BP98/ب 95ت 73 1385

رده بندی دیویی:297/179

شماره کتابشناسی ملی:م 83-35848

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

عنوان: تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)

مؤلف: دکتر محمد بیستونی ویراستاری و تایپ و صفحه آرایی: سهیلا شاکری، فاطمه سرزهی

گروه تحقیق: صفورا بیستونی، زهرا بیستونی، آسیه بیستونی

امور فنی و رایانه: محمد علی بیستونی شمارگان: 3000 نسخه

نوبت و تاریخ چاپ: دوم ، سال 1392 شابک دوره ای: ISBN 964 - 8399 - 71 - 9

ناشر: انتشارات بیان جوان شا بک: (ج. 2):ISBN 964 - 8399 - 19 - 0

هرگونه نسخه برداری و چاپ از این کتاب، با اخذ مجوز کتبی از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بلامانع است.

نشانی: تهران - خیابان پاسداران - بین گلستان هشتم و نهم - روبروی پمپ بنزین - شماره 451 - طبقه اول - واحد 4

تلفکس: 22589626 E_mail :info@tafsirejavan.com

جدید

با نظارت: حضرت آیة اللّه مکارم شیرازی

تفسیر جوان

(برگرفته از تفسیر نمونه )

YOUTH INTERPRETATION OF QURAN

جلد 24

(جزء بیست و چهارم قرآن)

Volum 24

دکترمحمد بیستونی

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

اَلاِهْداءِ

اِلی سَیِّدِنا وَ نَبِیِّنا مُحَمَّدٍ

رَسُولِ اللّهِ وَ خاتَمِ النَّبِیّینَ وَ اِلی مَوْلانا

وَ مَوْلَی الْمُوَحِّدینَ عَلِیٍّ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ وَ اِلی بِضْعَةِ

الْمُصْطَفی وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَیِّدَةِ نِساءِ الْعالَمینَ وَ اِلی سَیِّدَیْ

شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَیْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ اِلَی الاَئِمَّةِ التِّسْعَةِ

الْمَعْصُومینَ الْمُکَرَّمینَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ لاسِیَّما بَقِیَّةِ اللّهِ فِی الاَرَضینَ وَ وارِثِ عُلُومِ

الاَنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلینَ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِالظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِحْیاءِ الْفَرائِضِ وَ مَعالِمِ الدّینِ ،

الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالی فَرَجَهُ الشَّریفَ فَیا مُعِزَّ

الاَوْلِیاءَوَیامُذِلَ الاَعْداءِاَیُّهَاالسَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَیْنَ الاَرْضِ وَالسَّماءِقَدْمَسَّنا

وَ اَهْلَنَا الضُّرَّ فی غَیْبَتِکَ وَ فِراقِکَ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ

مِنْ وِلائِکَ وَ مَحَبَّتِکَ فَاَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ مِنْ مَنِّکَ وَ

فَضْلِکَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْکَ

اِنّا نَریکَ مِنَ الْمُحْسِنینَ

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی»

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی» در

مورد کتاب «تفسیر جوان» (منبع مطالعاتی و

تحقیقاتی اصلی «روش انس با قرآن»)

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

قرآن مجیدبالاترین سند افتخار مامسلمانان است و تاکسی با قرآن آشنا نشود ، پی به عظمت آن نخواهد برد و هر قدر آشنایی ما با ا ین کتاب بزرگ آسمانی افزون گردد ، به درجه اهمیت و عظمت آن بهتر پی می بریم ، مخصوصاً برای حل مشکلات مسلمین در دنیای امروز ، بهترین راه گشا قرآن است .

به همین دلیل شایسته است نسل جوان برومندما روزبه روز با این کتاب آسمانی آشناتر گردد ، نه فقط به «خواندن» و «قرائت» و «حفظ» آن ، بلکه به «محتوا و معنای

قرآن» ، به یقین قرآن مجید می تواند صفا و روشنی ویژه ای به تمام زندگی آنان بدهد و از آنان افرادی باایمان ، شایسته ، قوی ، شجاع و طرفدار حق بسازد .

از آنجا که تفسیر نمونه بحمداللّه در میان تمام قشرها نفوذ یافته و تحولی در محیط ما ایجاد کرده است ، جناب آقای «دکتر محمد بیستونی» که فردی باذوق و علاقمند به مسائل اسلامی و مسائل جوانان است . ابتکاری به خرج داده و تفسیر نمونه را به صورت فشرده و خلاصه با «سبکی تازه» که به آسانی قابل استفاده برای همه جوانان باشد ، درآورده و به گونه ای که هم اکنون ملاحظه می کنید ، در اختیار آنان گذارده است . خداوند این خدمت را از ایشان قبول کند و به همه جوانان عزیز توفیق استفاده از آن را مرحمت فرماید .

ناصر مکارم شیرازی

28/8/79

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیم

توفیق نصیب گردید از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بازدید داشته باشم و مواجه شدم با یک باغستان گسترده پرگل و متنوع که به طور یقین از معجزات قرآن است که این ابتکارات و روش های نو و جالب را به ذهن یک نفر که باید مورد عنایت ویژه قرار گرفته باشد القاء نماید تا بتواند در سطح گسترده کودکان و جوانان و نوجوانان و غیرهم را با قرآن مجید مأنوس به طوری که مفاهیم بلند و باارزش قرآن در وجود آنها نقش بسته و روش آنها را الهی و

قرآنی نماید و آن برادر بزرگوار جناب آقای دکتر محمد بیستونی است که این توفیق نصیب ایشان گردیده و ذخیره عظیم و باقیات الصالحات جاری برای آخرت ایشان هست. به امید این که همه اقدامات با خلوص قرین و مورد توجه ویژه حضرت بقیت اللّه الاعظم ارواحنا فداه باشد.

مرتضی مقتدایی

به تاریخ یوم شنبه پنجم ماه مبارک رمضان المبارک 1427

ویژگی ها و مزایای کتاب " تفسیر جوان"

1 - درج قول برتر و حذف اقوال متعدد در بیان تفسیر آیات.

2 - حفظ اصالت مطالب و مفاهیم ارائه شده در اصل تفسیر .

3 - خلاصه نمودن جملات طولانی در قالب عبارات کوتاه تر و ساده تر .

4 - اِعراب گذاری آیات و روایات به منظور سهولت حفظ کردن آنها .

5 - استفاده از سه خط تحریری برای آیات ، ترجمه و تفسیر ، به منظور مطالعه روان آنها.

6 - درج ترجمه روان و تفسیر هر آیه به صورت مستقل، به جز در آیاتی که با هم ارتباط تنگاتنگ دارند.

7 - تیترگذاری و تدوین مطالب کتاب به سبک کتاب های آموزشی به منظور تدریس آسان در جلسات تفسیر قرآن .

8 - انتشار در قطع کوچک به منظور استفاده از اوقات فراغت روزانه و سهولت قرار گرفتن در جیب.

9 - قیمت ارزان کتاب به منظور خرید همگان خصوصا جوانان عزیز و اُنس بیشتر جامعه با قرآن کریم .

محمد بیستونی

تهران - تابستان 1387

ادامه سوره زمر

اشاره

32 فَمَنْ اَظْلَمُ مِمَّنْ کَذَبَ عَلَی اللّهِ وَ کَذَّبَ بِالصِّدْقِ اِذْجاءَهُ اَلَیْسَ فی جَهَنَّمَ مَثْوًی لِلْکافِرینَ

ستمکارتراز کسی که بر خدا دروغ ببندد و سخن صدق راکه به سراغ او آمده ، تکذیب کند ، چه کسی است ؟ آیا در جهنم جایگاه کافران نیست ؟

« مَثْوی » از ماده « ثَواء » به معنی اقامت توأم با استمرار است ، بنابراین « مَثْوی » در این جا به معنی جایگاه همیشگی و دائمی است .

افراد بی ایمان و مشرک بسیار دروغ بر خدا می بستند ، گاه فرشتگان را دختران او می خواندند ، گاه عیسی را پسر او می گفتند ، گاه بت ها را شفیعان درگاه او می دانستند و گاه احکام دروغینی در زمینه حلال و حرام جعل می کردند و به او نسبت می دادند و مانند این ها.

و اما سخن صدقی که به سراغ آن ها آمد و تکذیب کردند ، همان وحی آسمانی قرآن مجید بود .

33 وَ الَّذی جاءَ بِالصِّدْقِ وَ صَدَّقَ بِهِ اوُلئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ

اما کسی که سخن صدق بیاورد و کسی که آن را تصدیق کند ، آن ها پرهیزکارانند .

« اَلَّذی جاءَ بِالصِّدْقِ » منحصر به پیام آوران وحی نیست ، بلکه تمام کسانی را که مبلّغ مکتب آن ها و مروّج سخنان حق و صدق بوده اند ، در این صف قرار دارند و در این صورت هیچ مانعی ندارد که هردو جمله بر یک گروه منطبق شود ( همان گونه که ظاهر تعبیر آیه است ، چرا که « وَ الَّذی » تنها یک بار ذکر شده است ) .

به این ترتیب سخن از کسانی است که هم آورنده صدقند و هم عمل کننده به آن ، سخن از آن ها است که مکتب وحی و سخن حق پروردگار را در عالَم نشر داده و خود به آن مؤمن هستند و عمل می کنند ، اعم از پیامبران و امامان معصوم علیهم السلام و تبیین کنندگان مکتب آن ها .

جالب این که به جای « وَحْی » ، تعبیر به « صِدْق » می کند ، اشاره به این که تنها سخنی که هیچ گونه احتمال دروغ و خلاف در آن نیست ، سخنی است که از طریق وحی از ناحیه پروردگار نازل می گردد و تقوا و پرهیزکاری تنها در سایه تعلیمات مکتب انبیاء و

تصدیق آن در درون جان ها شکوفا می شود .

نخستین صدّیق که بود ؟

بسیاری از مفسران اسلام اعم از شیعه و اهل سنّت این روایت را در تفسیر آیه « وَ الَّذی جاءَ بِالصِّدْقِ وَ صَدَّقَ بِهِ » نقل کرده اند که منظور از « اَلَّذی جاءَ بِالصِّدْقِ » پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و منظور از « صَدَّقَ بِهِ » علی (علیه السلام) می باشد .

مفسّر بزرگ اسلام طبرسی در « مجمع البیان » و ابوالفتوح رازی در تفسیر « روح الجنان » آن را از ائمه اهل بیت نقل کرده اند .

اما جمعی از علما و مفسران اهل سنت آن را از « ابوهریره » از پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله

یا از طرق دیگر روایت کرده اند ، از جمله ؛

« علامه ابن مغازلی » در « مناقب » ، « علامه گنجی » در « کفایة الطالب » ، « قرطبی » در

تفسیرمعروفش، «علامه سیوطی» در «درالمنثور» و همچنین «آلوسی» در «روح المعانی».⁽¹⁾

34 لَهُمْ ما یَشاءوُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذلِکَ جَزاءُ الْمُحْسِنینَ

آن چه بخواهند، نزد پروردگارشان برای آن ها موجوداست و این است جزای نیکوکاران.

گستردگی مفهوم این آیه به قدری است که تمام مواهب معنوی و نعمت های مادی را شامل می شود ، آن چه در تصور و وهم ما بگنجد یا نگنجد ؟

تعبیر « عِنْدَ رَبِّهِمْ » ( نزد پروردگارشان ) بیان نهایت لطف الهی درباره آن ها است ، گویی که همیشه میهمان او هستند و هرچه بخواهند نزد او دارند .

تعبیر « ذلِکَ جَزاءُ الْمُحْسِنینَ » ( این است پاداش نیکوکاران ) و به اصطلاح استفاده از اسم ظاهر به جای ضمیر اشاره به این است که علت اصلی این پاداش ها همان احسان و نیکوکاری آن ها است . .

35 لِیُکَفِّرَ اللّهُ عَنْهُمْ اَسْوَءَ الَّذی عَمِلُوا وَ یَجْزِیَهُمْ اَجْرَهُمْ بِاَحْسَنِ الَّذی کانُوا یَعْمَلُونَ

تا خداوند بدترین اعمالی را که انجام داده اند ، بیامرزد و آن ها را به بهترین اعمالی که انجام می دادند ، پاداش دهد .

چه تعبیر جالبی ، از یک سو این تقاضا را دارند که بدترین اعمالشان در سایه لطف الهی پوشانده شود و با آب توبه این لکه ها از دامانشان پاک گردد و از سوی دیگر تقاضایشان این است که خداوند بهترین اعمالشان را معیار پاداش قرار دهد و همه اعمال آن ها را به حساب آن بپذیرد .

و خداوند نیز با تعبیری که در این آیات بیان فرموده ، درخواست آنان را پذیرفته است ، بدترین را می بخشد و بهترین را معیارپاداش قرارمی دهد .

بدیهی است هنگامی که لغزش های بزرگ تر مشمول عفو الهی گردد ، بقیه به طریق اولی مشمول خواهد بود ، عمده این است که نگرانی انسان بیشتر از لغزش های بزرگ

است و به همین جهت مؤمنان بیشتر در فکر آن هستند .

ذکر « غفران و آمرزش » قبل از پاداش ، به خاطر آن است که نخست باید شستشویی کنند و پاک شوند و آن گاه بر بساط قرب خدا قدم نهند ، نخست باید از عذاب الهی آسوده خاطر گردند تا نعمت های بهشتی بر آن ها گوارا شود .

36 اَلَیْسَ اللّهُ بِکافٍ عَبْدَهُ وَ یُخَوِّفُونَکَ بِالَّذینَ مِنْ دوُنِهِ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّهُ فَمالَهُ مِنْ هادٍ

آیاخداوند برای (نجات و حفظ) بنده اش کافی نیست؟ اماآن ها تو را از غیر او می ترسانند و هرکس را خداوند گمراه کند،هیچ هدایت کننده ای ندارد .

« خدا » کافی است

خداوندی که قدرتش برتر از همه قدرت ها است و از نیازها و مشکلات بندگانش به خوبی آگاه است و نسبت به آن ها نهایت لطف و مرحمت را دارد ، چگونه ممکن است بندگان باایمانش را در برابر طوفان حوادث و موج عداوت دشمنان تنها بگذارد .

این آیه نویدی است برای همه پویندگان راه حق و مؤمنان راستین مخصوصاً در محیط هایی که در اقلیّت قرار دارند و از هرسو مورد تهدیدند .

این آیه به آن ها دلگرمی و ثبات قدم می بخشد ، روح آن ها را سرشار از نشاط و گام هایشان را استوار می سازد و اثرات روانی زیانبار تهدیدهای دشمنان را خنثی می کند ، آری هنگامی که خدا با ما است ، از غیر او وحشتی نداریم ، و اگر از او بیگانه و جدا شویم ، همه چیز برای ما وحشتناک است .

37 وَ مَنْ یَهْدِ اللّهُ فَمالَهُ مِنْ مُضِلٍّ اَلَیْسَ اللّهُ بِعَزیزٍ ذِی انْتِقامٍ

و هرکس را خدا هدایت کند ، هیچ گمراه کننده ای نخواهد داشت ، آیا خداوند قادر و صاحب انتقام نیست ؟

بدیهی است نه آن ضلالت بی دلیل است و نه این هدایت بی حساب ، بلکه هریک تداومی است بر خواست خود انسان و تلاش او ، آن کس که در طریق گمراهی قدم می گذارد و با تمام توان برای خاموش کردن نور حق تلاش می کند ، هیچ فرصتی را برای اغفال

دیگران از دست نمی دهد و سر تا پا غرق گناه و عصیان است ، بدیهی است خداوند او را گمراه می سازد ، نه تنها توفیقش را از او برمی گیرد ، بلکه نیروی درک و تشخیص او را از کار می اندازد ، بر دل او مُهر می نهد و بر چشمانش پرده می افکند که این نتیجه اعمالی است که انجام می دهد .

اما کسانی که با خلوص نیت ، قصد « سِیر الی اللّه » را دارند و اسباب آن را فراهم ساخته و گام های نخستین را برداشته اند ، نور هدایت الهی به کمکشان می شتابد و فرشتگان حق به یاری آن ها می آیند ، وسوسه های شیاطین را از قلوبشان می زدایند ، اراده آن ها را نیرومند و گام هایشان را استوار می دارند و در لغزشگاه ها دست لطف الهی زیر بازوی آن ها را می گیرد .

این ها مسائلی است که آیات فراوانی از قرآن مجید شاهد و گواه آن است و چه بی خبرند کسانی که رابطه این گونه آیات را از آیات دیگر قرآن بریده و آن را گواه بر

مکتب جبر گرفته اند ، گویی نمی دانند که آیات قرآن یکدیگر را تفسیر می کنند .

بلکه در ذیل همین آیه ، شاهد گویایی بر این معنی است ، چراکه می فرماید :

« آیا خداوند قادر و صاحب انتقام نیست » ؟ ( اَلَیْسَ اللّهُ بِعَزیزٍ ذِی انْتِقامٍ ) .

می دانیم انتقام ازناحیه خداوند به معنی مجازات دربرابراعمال خلافی است که انجام شده، این نشان می دهدکه اضلال او جنبه مجازات دارد و عکس العمل اعمال خودانسان هااست و طبعا هدایت او نیزجنبه پاداش و عکس العمل اعمال خالص و پاک و مجاهده در طریق « اللّه » دارد .

38 وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمواتِ وَالاَْرْضَ لَیَقُولُنَّ اللّهُ قُلْ اَفَرَاَیْتُمْ ما تَدْعُونَ مِنْ دوُنِ اللّهِ اِنْ اَرادَنِیَ اللّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ کاشِفاتُ ضُرِّهِ اَوْ اَرادَنی بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِکاتُ رَحْمَتِهِ قُلْ حَسْبِیَ اللّهُ عَلَیْهِ یَتَوَکَّلُ الْمُتَوَکِّلُونَ

و اگراز آن ها بپرسی چه کسی آسمان ها و زمین را آفریده ؟حتما می گویند : خدا ،بگو:

آیا هیچ درباره معبودانی که غیرازخدا می خوانید، اندیشه می کنیدکه اگر خدا زیانی برای من بخواهد ، آیا آن ها می توانند آن را برطرف سازند ؟ و یااگر رحمتی برای من اراده کند، آیا آن ها توانایی دارند جلوی رحمت او را بگیرند ؟ بگو : خدا مرا کافی است و همه متوکلان باید بر او توکل کنند .

آیا معبودان شما توانایی بر حل مشکلی دارند ؟

هیچ وجدان و خردی نمی پذیرد که این عالَم وسیع و پهناور با آن همه عظمت ، مخلوق موجودی زمینی باشد ، تا چه رسد به بت های بی روح و فاقد عقل و شعور ، و به این ترتیب قرآن آن ها را به داوری عقل و حکم وجدان و فطرت می برد تا نخستین پایه توحید را که مسأله خالقیت آسمان و زمین است، درقلوب آن ها محکم کند .

در مرحله بعد سخن از مسأله سود و زیان و تأثیر در منافع و مضارّ انسان به میان می آورد تا ثابت کند بت ها هیچ نقشی در این زمینه ندارند .

اکنون که نه « خالقیت » از آنِ آن ها است و نه « قدرت بر سود و زیانی » دارند ، پرستش آن ها چه معنی دارد ؟ چرا مبدأ جهان آفرینش و مالک هر سود و زیان را رها کنید و دست به دامن این موجودات بی خاصیت و بی شعور بزنید ؟ حتی اگر معبودان شعوری داشته باشند ، همچون جن و فرشتگان که از سوی جمعی از بت پرستان مورد پرستش واقع شده اند ، باز هم نه خالقند و نه مالک سود و زیان .

لذا این جا به عنوان یک نتیجه گیری کلی و نهایی می فرماید : « بگو : خدا برای من کافی است و متوکلان باید همه بر او توکل کنند » ( قُلْ حَسْبِیَ اللّهُ عَلَیْهِ یَتَوَکَّلُ الْمُتَوَکِّلُونَ ) .

39 قُلْ یا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلی مَکانَتِکُمْ اِنّی عامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ

بگو: ای قوم من ! شما هرچه در توان دارید ، انجام دهید ، من نیزبه وظیفه خود عمل می کنم ، اما به زودی خواهید دانست ...

در این آیه آن هایی را که در برابر منطق عقل و وجدان تسلیم نیستند ، با یک تهدید الهی و مؤثر مخاطب می سازد .

40 مَنْ یَأْتیهِ عَذابٌ یُخْزیهِ وَ یَحِلُّ عَلَیْهِ عَذابٌ مُقیمٌ

چه کسی عذاب خوارکننده دنیا به سراغش می آید و ( سپس ) عذاب جاویدان ( آخرت ) بر او وارد می گردد .

و به این ترتیب آخرین سخن را به آن ها می گوید که یا تسلیم منطق عقل و خرد شوید و به ندای وجدان گوش فرا دهید و یا در انتظار دو عذاب دردناک باشید ؛ عذابی در دنیا که

باعث خواری و رسوایی است و عذابی در آخرت که جاودانی و همیشگی است و این ها همان عذاب هایی است که با دست خود فراهم کرده اید و آتشی است که هیزم آن را خودتان جمع کرده و افروخته اید .

41 اِنّا اَنْزَلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ لِلنّاسِ بِالْحَقِّ فَمَنِ اهْتَدیفَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَاِنَّما یَضِلُّ عَلَیْها وَ ما اَنْتَ عَلَیْهِمْ بِوَکیلٍ

ما این کتاب آسمانی را برای مردم به حق بر تو نازل کردیم ،هرکس هدایت را پذیرد ، به نفع خودِ او است ، و هرکس گمراهی را برگزیند ، تنها به زیان خودِ او خواهد بود و تو مأمور اجبار آن ها به هدایت نیستی .

این سخن که هرکس راه حق را پیش گیرد ، سودش عاید خود او می شود و هرکس در بیراهه گام نهد ، زیانش دامن خود او را می گیرد ، کرارا در ایات قرآن آمده است و تأکیدی است بر این واقعیت که نه خدا نیازی به ایمان بندگان و وحشتی از کفر آن ها دارد و نه پیامبر او ، او این برنامه را تنظیم نکرده تا سودی کند ، « بلکه تا بر بندگانش جودی کند » .

تعبیر « وَ ما اَنْتَ عَلَیْهِمْ بِوَکیلٍ » ( با توجه به این که "وَکیل" در این جا به معنی کسی است که موظف بر ایمان آوردن گمراهان باشد ) کرارا در آیات قرآن با همین عبارت یا شبیه به آن تکرار شده و بیانگر این حقیقت است که پیغمبر صلی الله علیه و آله مسؤول ایمان مردم نیست ، اصولاً ایمان از طریق اجبار به دست نمی آید و او تنها موظف است که در ابلاغ فرمان الهی به مردم لحظه ای کوتاهی و سستی نکند ، خواه پذیرا شوند یا رویگردان .

42 اَللّهُ یَتَوَفَّی الاَْنْفُسَ حینَ مَوْتِها وَ الَّتی لَمْ تَمُتْ فیمَنامِها فَیُمْسِکُ الَّتی قَضی عَلَیْهَاالْمَوْتَ وَیُرْسِلُ الاُْخْری اِلیاَجَلٍ مُسَمًّی اِنَ فیذلِکَ لاَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّروُنَ

خداوند ارواح را به هنگام « مرگ » قبض می کند و ارواحی راکه نمرده اند نیز به هنگام « خواب » می گیرد ، سپس ارواح کسانی را که فرمان مرگ آن ها را صادر کرده ، نگه می دارد و ارواح دیگری را ( که باید زنده بمانند ) بازمی گرداند تا سرآمد معینی ، در این امر نشانه های روشنی است برای کسانی که تفکر می کنند .

خداوند ارواح را به هنگام مرگ و خواب می گیرد

« تَوَفّی » به معنی قبض و دریافت کامل است و « اَنْفُس » در این جا به معنی ارواح است به قرینه « یَتَوَفّی » .

« مَنام » معنی مصدری دارد و به معنی نوم ( خواب ) است .

به این ترتیب « خواب » ، برادر « مرگ » است و شکل ضعیفی از آن ، چراکه رابطه روح با جسم به هنگام خواب به حداقل می رسد و بسیاری از پیوندهای این دو قطع می شود .

بعد می افزاید : « ارواح کسانی را که فرمان مرگ آن ها را صادر کرده ، نگه می دارد ( به گونه ای که هرگز از خواب بیدار نمی شوند ) و ارواح دیگری را که فرمان ادامه حیاتشان داده ، به بدن هایشان بازمی گرداند تا سرآمد معینی » ( فَیُمْسِکُ الَّتی قَضی عَلَیْهَا الْمَوْتَ وَ یُرْسِلُ الاُْخْری اِلی اَجَلٍ مُسَمًّی ) .

از این آیه امور زیر به خوبی استفاده می شود ؛

✓ 1 - انسان ترکیبی است از روح و جسم ، روح گوهری است غیرمادی

که ارتباط آن با جسم ، مایه نور و حیات آن است .

✓ 2 - به هنگام مرگ ، خداوند این رابطه را قطع می کند و روح را به عالم ارواح می برد و به هنگام خواب نیز این روح را می گیرد ، اما نه آن چنان که رابطه به کلی قطع شود ، بنابراین روح نسبت به بدن دارای سه حالت است ؛ ارتباط تام ( حالت حیات و بیداری ) ، ارتباط ناقص ( حالت خواب ) و قطع رابطه به طور کامل ( حالت مرگ ) .

✓ 3 - « خواب » چهره ضعیفی از « مرگ » است و « مرگ » نمونه کاملی از « خواب » .

✓ 4 - « خواب » از دلایل استقلال و اصالت روح است ، مخصوصاً هنگامی که با « رؤیا » آن هم رؤیاهای صادقه توأم باشد ، این معنی روشن تر می شود .

✓ 5 - بعضی از ارواح هنگامی که در عالَم خواب رابطه آن ها باجسم، ضعیف می شود ، گاه به قطع کامل این ارتباط می انجامد به طوری که صاحبان آن ها هرگز بیدار نمی شوند و اما ارواح دیگر در حال خواب و بیداری در نوسانند تا فرمان الهی فرا رسد .

✓ 6 - توجه به این حقیقت که انسان همه شب به هنگام « خواب » در آستانه مرگ قرار

می گیرد ، درس عبرتی است که اگر در آن بیندیشد ، برای « بیداری » او کافی است .

✓ 7 - تمام این امور به دست قدرت خداوند انجام می گیرد و اگر در آیات دیگر سخن از قبض روح به دست « ملک الموت » و فرشتگان مرگ آمده ، به عنوان این است که آن ها فرمانبران حق و مجریان اوامر او هستند و تضادی میان این دو وجود ندارد .

به هرحال این که در پایان آیه می فرماید : « در این موضوع نشانه های روشنی است برای کسانی که اندیشه می کنند » ، منظور نشانه هایی از قدرت خداوند و مسأله مبدأ و معاد و ضعف و ناتوانی انسان در برابر اراده او است .

« خواب » در روایات اسلامی

از روایاتی که مفسران در ذیل آیات فوق ذکر کرده اند ، نیز به خوبی روشن می شود که خواب در اسلام به عنوان حرکت روح به سوی عالَم ارواح شمرده شده و بیداری بازگشت روح به بدن و نوعی حیات مجدد است .

در حدیثی از امیرمؤمنان علی (علیه السلام)می خوانیم که به یارانش چنین تعلیم می داد :

« مسلمان نباید با حالت جنابت بخوابد و جز به طهارت وضو به بستر نرود ، هرگاه آب نیابد ، تیمم کند ، زیرا روح مؤمن به سوی خداوند متعال بالا می رود ، او را می پذیرد و به او برکت می دهد ، هرگاه پایان عمرش فرا رسیده باشد ، او را در گنج های رحمتش قرار می دهد و اگر فرانرسیده باشد، اورا با اُمنائش از فرشتگان به جسدش باز می گرداند ».⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام باقر (علیه السلام)چنین می خوانیم : « اِذا قُمْتَ بِاللَّیْلِ مِنْ مَنامِکَ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلّهِ الَّذی رَدَّ عَلَیَّ روُحی لاَِحْمَدَهُ وَ اَعْبُدَهُ : هنگامی که در شب از خواب برمی خیزی ، بگو حمد خدایی را که روح مرا به من بازگرداند ، تا او را حمد و سپاس گویم و عبادت کنم » .⁽²⁾و در این زمینه حدیث بسیار است .

43 اَمِ اتَّخَذوُا مِنْ دوُنِ اللّهِ شُفَعاءَ قُلْ اَوَ لَوْ کانُوا لایَمْلِکُونَ شَیْئا وَ لا یَعْقِلُونَ

آیابرگرفتند جزخدا شفیعانی، بگو: اگرچه مالک چیزی نباشند و چیزی را درک نکنند.8.

می دانیم که یکی از بهانه های معروف بت پرستان در مورد پرستش بت ها این بود که می گفتند : « ما آن ها را به خاطر این می پرستیم که شفیعان ما نزد اللّه بوده باشند » چنان که در آیه 3 این سوره خواندیم : « ما نَعْبُدُهُمْ اِلاّ لِیُقَرِّبُونا اِلَی اللّهِ زُلْفی » خواه از این جهت که بت ها را تمثال ها و مظاهری برای فرشتگان و ارواح مقدسه می دانستند و یا برای این سنگ و چوب های بی جان ، قدرت مرموزی قائل بودند .

به هرحال از آن جا که شفاعت اولاً فرع بر درک فهم و شعور است و ثانیا فرع بر قدرت و مالکیت ، در دنباله آیه در پاسخ آن ها چنین می فرماید : « به آن ها بگو : آیا از آن ها شفاعت می طلبید، هرچند مالک چیزی نباشند و حتی درک و شعوری نداشته نباشند » ؟ ( قُلْ اَوَ لَوْ کانُوا لا یَمْلِکُونَ شَیْئا وَ لا یَعْقِلُونَ ) .

اگرشفیعان خود رافرشتگان و ارواح مقدسه می دانید ، آن ها از خود چیزی ندارند ، هرچه دارند، ازناحیه خدااست و اگرازبت های سنگی و چوبی شفاعت می طلبید، آن هاعلاوه بر عدم مالکیت ، کمترین عقل و شعوری ندارند ، این بهانه ها را رها کنید و رو به سوی کسی آورید

که مالکیت و حاکمیت تمام عالَم هستی برای او است ، و تمام خطوط به او منتهی می گردد .

44 قُلْ لِلّهِ الشَّفاعَةُ جَمیعا لَهُ مُلْکُ السَّمواتِ وَ الاَْرْضِ ثُمَّ اِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

بگو : تمام شفاعت از آنِ خدا است ، زیرا حاکمیت آسمان هاو زمین آنِ او است و سپس همه به سوی او بازمی گردید .

به این ترتیب آن هارا به کلی خلع سلاح می کند، زیرا توحیدی که بر کلّ عالَم حاکم است ، می گوید : شفاعت نیز جز به اذن پروردگار ممکن نیست : « مَنْ ذَا الَّذی یَشْفَعُ عِنْدَهُ اِلاّ بِاِذْنِهِ : چه کسی است که نزد او جز به اذن و فرمان او شفاعت کند » ؟ ( 257 / بقره ).

یا به گفته بعضی از مفسران اساسا حقیقت شفاعت، همان توسل به اسماء حسنای خداوند است، توسل به رحمانیت و غفاریت و ستاریت او است ، بنابراین هرگونه شفاعتی سرانجام به ذات پاک او برمی گردد، بااین حال چگونه می توان ازغیر او بدون اذن او شفاعت طلبید ؟⁽¹⁾.

در مورد ارتباط جمله « ثُمَّ اِلَیْهِ تُرْجَعُونَ » ( سپس به سوی او بازمی گردید ) به ماقبل آن ، بیانات مختلفی به شرح زیر از سوی مفسران ارائه شده است ؛

✓ 1 - این جمله اشاره به آن است که نه تنها شفاعت در این دنیا دراختیار خداوند است و نباید همچون مشرکان حل مشکلات و رفع مصائب را از غیر خدا طلب نمود ، بلکه در آخرت نیز شفاعت و نجات از آن او و از ناحیه او است .

✓ 2 - این جمله دلیل دومی است برای اختصاص شفاعت به خداوند ، زیرا در دلیل اول روی « مالکیت » خداوند تکیه شده و در این جا روی « بازگشت همه اشیاء به سوی او » .

45 وَ اِذا ذُکِرَ اللّهُ وَحْدَهُ اشْمَاَزَّتْ قُلُوبُ الَّذینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالاْخِرَةِ وَ اِذا ذُکِرَ الَّذینَ مِنْ دوُنِهِ اِذا هُمْ یَسْتَبْشِروُنَ

هنگامی که خداوند به یگانگی یاد می شود، دل های کسانی که به آخرت ایمان ندارند، مشمئز (و متنفر) می گردد، اما هنگامی که از معبودهای دیگر یاد می شود ، آن ها خوشحال می شوند .

آن ها که از نام خدا وحشت دارند

«اِشْمَاَزَّت» از ماده « اشمئزاز » به معنی گرفتگی و تنفر از چیزی است .

گاه انسان چنان به زشتی ها خومی گیرد و از پاکی ها و نیکی ها بیگانه می شود که از شنیدن نام حق ناراحت و از شنیدن باطل مسرور و شاد می گردد ، در برابر خداوندی که آفریننده عالَم هستی است ، سر تعظیم فرود نمی آورد ، اما در برابر قطعه سنگ و چوبی که خود ساخته و یا انسان و موجوداتی همانند خود زانو می زند و تعظیم می کند .

شبیه این معنی در آیه 46 سوره اسراء نیز آمده است : « وَ اِذا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْاآنِ وَحْدَهُ وَ لَّوْا عَلی اَدْبارِهِمْ نُفُورا : هنگامی که پروردگارت را در قرآن به وحدانیت یاد می کنی ، فرار می کنند » .

نقطه مقابل آن ها مؤمنانی هستند که از شنیدن نام خداوند یگانه چنان مجذوب نام مقدسش می شوند که حاضرند هرچه دارند ، نثار راه او کنند ، نام محبوب کامشان را شیرین و مشام جانشان را معطر و تمام قلبشان را روشن می سازد ، نه تنها نام او که نام هرچه ارتباط و پیوندی با او دارد ، برای آنان سرورآفرین است .

نباید پنداشت که این صفت مخصوص مشرکان عصر پیامبر صلی الله علیه و آله بوده است ، در هر عصر و زمان منحرفان تاریک دلی هستند که از شنیدن نام دشمنان خدا و مکتب های الحادی و پیروزی ستمگران خوشحال می شوند ، اما نام نیکان و پاکان و برنامه ها و پیروزی هایشان برای آنان دردآور است ، لذا در بعضی از روایات این آیه به کسانی تفسیر شده که از شنیدن فضایل اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله یا پیروی از مکتبشان ناراحت می شوند .⁽¹⁾

46 قُلِ اللّهُمَّ فاطِرَالسَّمواتِ وَالاَْرْضِ عالِمَ الْغَیْبِ وَالشَّهادَةِ اَنْتَ تَحْکُمُ بَیْنَ عِبادِکَ فی ما کانُوا فیهِ یَخْتَلِفُونَ

بگو: خداوندا! ای آن که آفریننده آسمان ها و زمین تویی و آگاه ازاسرار نهان و آشکار هستی ، تو در میان بندگانت در آن چه اختلاف داشتند ، داوری می کنی .

آری روز قیامت که روز برچیده شدن همه اختلافات و روز بُروز حقایق مخفی است ، .

حاکم مطلق و فرمانروا تویی که هم خالق همه چیز هستی و هم آگاه از اسرار آن ها ، آن جا است که با داوری تو اختلافات پایان می گیرد و این گمراهان لجوج به اشتباهات خود پی می برند و آن جا است که به فکر جبران می افتند ، اما چه سود ؟

47 وَ لَوْ اَنَّ لِلَّذینَ ظَلَمُوا ما فِی الاَْرْضِ جَمیعا وَ مِثْلَهُ مَعَهُ لاَفْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذابِ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ بَدالَهُمْ مِنَ اللّهِ ما لَمْ یَکُونُوا یَحْتَسِبُونَ

اگر ستمکاران تمام آن چه را روی زمین است ، مالک باشندو همانند آن بر آن افزوده شود، حاضرند همه را فدا کنند تااز عذاب شدید روز قیامت رهایی یابند و ازسوی خدا برای آن ها اموری ظاهر می شود که هرگز گمان نمی کردند .

48 وَ بَدا لَهُمْ سَیِّئاتُ ما کَسَبُوا وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

در آن روز اعمال بدی را که انجام داده اند ، برای آن ها ظاهر می شود و آن چه را استهزاء می کردند ، بر آن ها واقع می گردد .

« ظُلْم » در این جا معنی وسیعی دارد که هم شرک را شامل می شود و هم مظالم دیگر را .

در حقیقت چهار موضوع در ارتباط با مشرکان و ظالمان در این دو آیه بیان شده است ؛

نخست این که هول و وحشت عذاب الهی در آن روز به قدری زیاد است که اگر دوچندان تمام ثروت و اموال روی زمین را در اختیار داشته باشند ، همه را می دهند تا از عذاب رهایی یابند ، اما در آن جا معامله ای صورت نمی گیرد .

دیگر این که انواعی از مجازات الهی که هرگز به فکر آن ها خطور نمی کرد ، در برابر آنان ظاهر می شود .

سوم این که سیّئات اعمالشان در برابر آن ها حضور پیدا می کند و تجسم می یابد .

چهارم این که آن چه را در مورد معاد شوخی می پنداشتند ، به صورت واقعیت عینی می بینند و تمام درهای نجات به روی آن ها بسته می شود .

باتوجه بهاین که می گوید: « سیئات اعمالشان آشکارمی شود » ، آیه فوق دلیل دیگری خواهد بود بر مسأله تجسم اعمال ، زیرا لزومی ندارد که کلمه مجازات و کیفر در تقدیر گرفته شود .

49 فَاِذا مَسَّ الاِْنْسانَ ضُرٌّ دَعانا ثُمَّ اِذا خَوَّلْناهُ نِعْمَةً مِنّاقالَ اِنَّما اوُتیتُهُ عَلی عِلْمٍ بَلْ هِیَ فِتْنَةٌ وَ لکِنَّ اَکْثَرَهُمْ لا یَعْلَمُونَ

هنگامی که انسان را زیانی رسد ، ما را ( برای حل مشکلش )می خواند، سپس هنگامی که به او نعمتی دهیم، می گوید: این نعمت را به خاطر کاردانی خودم به دست آوردم بلکه این وسیله آزمایش آن ها است ، ولی اکثرشان نمی دانند .

« خَوَّلَ » از ماده « تَخْویل » به معنی اعطا و بخشش و تفضل است و در ذیل آیه 8 همین سوره زمر ، شرح بیشتری درباره این لغت مطرح شده است .

ضمیر « اوُتیتُهُ » با این که به نعمت بازمی گردد ، به صورت مذکر آمده ، چراکه منظور از آن « شی ءٌ من النعمة » یا « قِسْمٌ مِنَ النعمة » می باشد .

این حقیقت بارها در آیات قرآن تکرار شده است که خداوند حکیم گاه انسان را در تنگنای مشکلات قرار می دهد و گاه در رفاه و آسایش و نعمت ، تا او را از این طریق بیازماید ، ارزش وجودی او را بالا ببرد و به این حقیقت که همه چیز از

ناحیه او است ، آشنا سازد .

اصولاً شدائد زمینه ساز شکوفایی فطرت است ، همان گونه که نعمت ها مقدمه معرفت می باشد ( در این زمینه بحث دیگری در جلد 16 تفسیر نمونه ، صفحه 343 ذیل آیه 65 عنکبوت ذکر شده است ) .

قابل توجه این که در این آیه روی کلمه « اِنْسان » تکیه شده و او را به عنوان فراموشکار و مغرور معرفی کرده ، این اشاره به انسان هایی است که تحت تربیت مکتب های الهی قرار نگرفته اند و مربی و راهنمایی نداشته اند ، شهواتشان آزاد بوده ، در میان هوس ها غوطه ور شده و به صورت گیاهانی خودرو بوده اند ، آری آن ها هستند که هرگاه گرفتار درد و رنجی شوند ، به سوی خدا می آیند و هنگامی که طوفان حوادث فرو می نشیند و مشمول نعمت هایی می گردند ، خدا را به دست فراموشی می سپارند ( شرح بیشتر پیرامون این موضوع را تحت عنوان « انسان در قرآن کریم » در جلد 8 تفسیر نمونه صفحه 239 ذیل آیه 12 سوره یونس مطالعه فرمایید ) .

50 قَدْ قالَهَا الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَما اَغْنی عَنْهُمْ ما کانُوایَکْسِبُونَ

همین سخن را کسانی که قبل از آن ها بودند ، گفتند ، ولی آن چه را به دست آوردند ، برای آن ها سودی نداشت .

آری قارون های مغرور اموالشان را مولود لیاقت خودشان می پنداشتند و مواهب الهی را بر خویش فراموش کرده بودند ، از مبدأ اصلی نعمت غافل شده و تنها چشم به اسباب ظاهری دوخته بوده اند ، ولی تاریخ نشان می دهد وقتی خداوند آن ها و گنج هایشان را به زمین فروبرد، کسی نبود که به یاری آن ها برخیزد و اموال آن ها کمترین سودی به حالشان نداشت ، چنان که قرآن می گوید : « فَخَسَفْنا بِهِ وَ بِدارِهِ الاَْرْضَ فَما کانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ یَنْصُروُنَهُ مِنْ دوُنِ اللّهِ » ( 81 / قصص ) .

نه تنها قارون که اقوامی همچون عاد و ثمود و قوم سبأ و مانند آن ها گرفتار همین سرنوشت شدند .

51 فَاَصابَهُمْ سَیِّئاتُ ماکَسَبُوا وَ الَّذینَ ظَلَمُوا مِنْ هؤُلاءِسَیُصیبُهُمْ سَیِّئاتُ ما

کَسَبُوا وَ ما هُمْ بِمُعْجِزینَ

سپس سیئات اعمالشان به آن ها رسید و ظالمان این گروه ( اهل مکه ) نیز به زودی گرفتار سیئات اعمالی که انجام داده اند ، خواهند شد و هرگز نمی توانند از چنگال عذاب الهی بگریزند.

و هرکدام به نوعی از عذاب های الهی ؛ طوفان ، سیلاب ، زلزله و صیحه های آسمانی ، گرفتار شدند و از میان رفتند .

می افزاید : این سرنوشت منحصر به آن ها نبود « این مشرکان و ظالمان مکه نیز به زودی گرفتار سیئات اعمالشان خواهند شد و هرگز نمی توانند از چنگال عذاب الهی بگریزند » ( وَ الَّذینَ ظَلَمُوا مِنْ هؤُلاءِ سَیُصیبُهُمْ سَیِّئاتُ ما کَسَبُوا وَ ما هُمْ بِمُعْجِزینَ ) .

بلکه از آن ها نیز فراتر رفته و همه ستمگران مغرور و بی خبر از خدا در تمام اعصار و قرون را شامل می شود .

منظور از « سَیُصیبُهُمْ سَیِّئاتُ ما کَسَبُوا »به قرینه « فَاَصابَهُمْ سَیِّئاتُ ما کَسَبُوا » ( پیشینیان

آن ها گرفتار سیئات اعمالشان شدند ) ، عذاب دنیوی است .

52 اَوَ لَمْ یَعْلَمُوا اَنَّ اللّهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ وَ یَقْدِرُاِنَّ فی ذلِکَ لاَیاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ

آیا آن ها ندانستند خداوند روزی را برای هرکس بخواهدگسترده یا تنگ می سازد ؟ در این ، آیات و نشانه هایی است برای گروهی که ایمان می آورند .

چه بسیارند افراد شایسته ای که در زندگی محروم و منزوی هستند و چه بسیار افراد ضعیف و ناتوانی که از هر نظر متنعمند ، اگر پیروزی های مادی همگی در سایه تلاش و کوشش خودِ افراد و لیاقت های آن ها به دست می آمد، نباید شاهد چنین صحنه هایی باشیم .

این خود نشانگر این مطلب است که در پشت عالَم اسباب ، دست نیرومند دیگری است که آن را طبق برنامه حساب شده ای اداره می کند .

درست است که انسان باید در زندگی تلاش و کوشش کند ، درست است که جهاد و کوشش ، کلید حل بسیاری از مشکلات است ، اما این اشتباه بزرگی است

که ما مُسَبِّبُ الاَْسْباب را فراموش کنیم و تنها چشم به اسباب بدوزیم و مؤثر واقعی را خودمان بدانیم .

یکی از اسرار ناکام ماندن جمعی از آگاهان لایق و کامیاب شدن جمعی از جاهلان بی کفایت همین است که هشداری برای همه مردم باشد تا در عالَم اسباب گم نشوند و تنها بر نیروی شخصی خود تکیه نکنند .

بنابراین در پایان آیه می افزاید : « در این آیات نشانه هایی است برای گروهی که ایمان می آورند » ( اِنَّ فی ذلِکَ لاَیاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ ).

نشانه هایی برای ذات پاک خدا همان گونه که امیرمؤمنان (علیه السلام) فرمود : « عَرَفْتُ اللّهَ بِفَسْخِ الْعَزائِمِ وَ حَلِّ الْعُقُودِ وَ نَقْضِ الْهِمَمِ : من خدا را به وسیله برهم خوردن تصمیم ها ، گشوده شدن گره ها و درهم شکستن اراده ها شناختم » .⁽¹⁾.

و نشانه هایی است از ضعف و ناتوانی انسان تا خود را گم نکند و گرفتار غرور و خودبینی نگردد .

53 قُلْ یاعِبادِیَ الَّذینَ اَسْرَفُوا عَلی اَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوامِنْ رَحْمَةِ اللّهِ اِنَّ اللّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمیعا اِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحیمُ

بگو : ای بندگان من که بر خود اسراف و ستم کرده اید ، از رحمت خداوند نومید نشوید که خدا همه گناهان را می آمرزد ، زیرا او بسیار آمرزنده و مهربان است .

خداوند همه گناهان را می آمرزد

دقت در تعبیرات این آیه نشان می دهد که از امیدبخش ترین آیات قرآن مجید نسبت به همه گنهکاران است ، شمول و گستردگی آن به حدی است که طبق روایتی امیرمؤمنان علی (علیه السلام) فرمود : « در تمام قرآن آیه ای وسیع تر از این آیه نیست » ( ما فِی الْقُرْاآنِ اآیَةٌ

اَوْسَعُ مِنْ یا عِبادِیَ الَّذینَ اَسْرَفُوا ... ) .⁽¹⁾

دلیل آن نیز روشن است ، زیرا ؛

✓ 1 - تعبیر به « یا عِبادی » ( ای بندگان من ) آغازگر لطفی است از ناحیه پروردگار .

✓ 2 - تعبیر به « اِسْراف » به جای « ظلم و گناه و جنایت » نیز لطف دیگری است .

✓ 3 - تعبیر به « عَلی اَنْفُسِهِمْ » که نشان می دهد گناهان آدمی همه به خود او بازمی گردد ، نشانه دیگری از محبت پروردگار است ، همان گونه که یک پدر دلسوز به فرزند خویش می گوید : « این همه بر خود ستم مکن » .

✓ 4 - تعبیر به « لا تَقْنَطُوا » ( مأیوس نشوید ) با توجه به این که « قُنُوط » در اصل به معنی مأیوس شدن از خیر است ، به تنهایی دلیل بر این است که گنهکاران نباید از " لطف الهی" نومید گردند . .

✓ 5 - تعبیر به « مِنْ رَحْمَةِ اللّهِ » بعد از جمله « لا تَقْنَطُوا » تأکید بیشتری بر این خیر و محبت می باشد .

✓ 6 - هنگامی که به جمله « اِنَّ اللّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ » می رسیم که با حرف تأکید آغاز شده

و کلمه « اَلذُّنُوبَ » ( جمع با الف و لام ) همه گناهان را بدون استثناء دربرمی گیرد و دریای رحمت موّاج می شود .

✓ 7 - هنگامی که « جَمیعا » به عنوان تأکید دیگری بر آن افزوده می شود ، امیدواری به آخرین مرحله می رسد .

✓ 8 - توصیف خداوند به « غَفُور » و « رَحیم » که دو وصف از اوصاف امیدبخش پروردگار است ، در پایان آیه ، جایی برای کمترین یأس و نومیدی باقی نمی گذارد .

آری به همین دلیل آیه فوق ، از گسترده ترین آیات قرآن است که شمول آن هرگونه گناه را دربرمی گیرد و نیز به همین دلیل از امیدبخش ترین آیات قرآن مجید محسوب می شود .

و به راستی از کسی که دریای لطفش بی کران و شعاع فیضش نامحدود است ،

جز این انتظاری نمی توان داشت .

از کسی که « رحمتش بر غضبش پیشی گرفته » و بندگان رابرای رحمت آفریده ، نه برای خشم و عذاب ، غیر از این چشم داشتی نیست .

54 وَ اَنیبُوا اِلی رَبِّکُمْ وَ اَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ اَنْ یَأْتِیَکُمُ الْعَذابُ ثُمَّ لا تُنْصَروُنَ

و به درگاه پروردگارتان بازگردید و در برابراو تسلیم شوید ،پیش از آن که عذاب به سراغ شما آید، سپس از سوی هیچ کس یاری نشوید .

55 وَ اتَّبِعُوا اَحْسَنَ ما اُنْزِلَ اِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ مِنْ قَبْلِ اَنْ یَأْتِیَکُمُ الْعَذابُ بَغْتَةً وَ اَنْتُمْ لا تَشْعُروُنَ

و از بهترین دستوراتی که از سوی پروردگارتان بر شما نازل شده ، پیروی کنید ، پیش از آن که عذاب ( الهی ) ناگهانی به سراغ شما آید ، در حالی که از آن خبر ندارید .

گام های سه گانه وصول به رحمت خدا

و به این ترتیب مسیر وصول به رحمت خدا ، سه گام بیشتر نیست ؛

✓ گام اول ؛ توبه و پشیمانی از گناه و روی آوردن به سوی خدا .

✓ گام دوم ؛ ایمان وتسلیم دربرابرفرمان او.

✓ گام سوم ؛ عمل صالح .

و بعد از این سه گام ورود در دریای بی کران رحمتش طبق وعده ای که فرموده قطعی است، هرچندبارگناهان انسان سنگین باشد.

در این که منظور از « اِتَّبِعُوا اَحْسَنَ ما اُنْزِلَ اِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ » ( از بهترین چیزی که از سوی پروردگارتان بر شما نازل شده ، پیروی کنید ) چیست ، مفسران احتمالات متعددی داده اند .

آن چه از همه بهتر به نظر می رسد ، این است که دستوراتی که از سوی خداوند نازل شده ، مختلف است ، بعضی دعوت به واجبات و بعضی مستحبات و بعضی مشتمل بر اجازه مباحات است ، منظور از « اَحْسَن » ، انتخاب واجبات و مستحبات می باشد، باتوجه به سلسله مراتب آن ها .

بعضی نیز آن را اشاره به قرآن درمیان کتب آسمانی دانسته اند، به قرینه آن چه در آیه 23

همین سوره ( زمر ) آمده است که قرآن را « اَحْسَنُ الْحَدیث » ( بهترین سخن ) نامیده ؛ « اَللّهُ نَزَّلَ اَحْسَنَ الْحَدیثِ کِتابا مُتَشابِها مَثانِیَ » .

البته این دو تفسیر منافاتی باهم ندارند .

56 اَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یاحَسْرَتی عَلیمافَرَّطْتُ فیجَنْبِ اللّهِ وَ اِنْ کُنْتُ لَمِنَ السّاخِرینَ

(این دستورهابه خاطرآن است که) مباداکسی روز قیامت بگوید: افسوس برمن از کوتاهی هایی که در اطاعت فرمان خدا کردم و ( آیات او را ) به سخریه گرفتم .

آن روز پشیمانی بیهوده است

« یا حَسْرَتا » در اصل « یا حَسْرَتی » ( حسرت به یاء متکلم اضافه شده است ) بوده ، و« حسرت » به معنی اندوه و غم بر چیزهایی است که از دست رفته و پشیمانی به بار آورده است .

« راغب » در « مفردات » می گوید: این کلمه از ماده « حَسْر » به معنی برهنه کردن و کنار زدن لباس است و از آن جا که در موارد ندامت و اندوه بر گذشته ، گویی پرده های جهل کنار

رفته ، این تعبیر به کار می رود .

آری هنگامی که انسان وارد عرصه محشر می شود و نتیجه تفریط ها و مسامحه کاری ها و خلافکاری ها و شوخی گرفتن جدی ها را در برابر چشم خود می بیند ، فریادش به « وا حَسْرَتا » بلند می شود ، اندوهی سنگین توأم با ندامتی عمیق بر قلب او سایه می افکند و این حالت درونی خود را بر زبان آورده و به صورت جمله های فوق بیان می دارد .

در این که « جَنْبِ اللّه » در این جا به چه معنی است ، مفسران احتمالات فراوانی داده اند .

حقیقت ایناست که « جَنْب » در لغت به معنی پهلو است و سپس به هرچیزی که در کنار چیزی قرار گرفته باشد ، اطلاق می شود ، همان گونه که « یمین » و « یسار » به معنی طرف چپ و راست بدن است ، سپس به هرچیزی که در این ناحیه قرار گیرد ، یمین و یسار گفته می شود ، در این جا « جَنْبِ اللّهِ » نیز به معنی تمام اموری است که در جانب پروردگار قرار دارد ؛ فرمان او ، اطاعت او ، قرب او و کتب آسمانی که از ناحیه او نازل شده است ، همه در معنی آن جمع است .

و به این ترتیب گنهکاران اظهار ندامت و پشیمانی و غم و اندوه و حسرت نسبت به تمام کوتاهی هایی که در برابر خداوند داشتند ، می کنند ، مخصوصاً روی مسأله سخریه و استهزاء نسبت به آیات و رسولان او انگشت می نهند ، چراکه عامل اصلی تفریط های آن ها همین بی اعتنا بودن و شوخی پنداشتن این حقایق بزرگ بر اثر جهل و غرور و تعصب است .

تفریط در جنب اللّه

« جَنْبِ اللّه » در آیه مورد بحث معنی وسیعی دارد که هرگونه مطلبی راکه مربوط به خداوند است ، شامل می شود و به این ترتیب تفریط در این قسمت شامل تمام انواع تفریط ها در اطاعت فرمان او و پیروی از کتب آسمانی و اقتداء به انبیاء و اولیاء می گردد .

به همین دلیل در روایات متعددی از ائمه اهل بیت علیهم السلام می خوانیم که : « جنب اللّه » به امامان تفسیر شده ، از جمله در روایتی در « اصول کافی » از امام موسی بن جعفر در تفسیر « یا حَسْرَتی عَلی مافَرَّطْتُ فی جَنْبِ اللّهِ » چنین آمده : « جَنْبُ اللّهِ اَمیرُ الْمُؤْمِنینَ وَ کَذلِکَ مَنْ کانَ بَعْدَهُ مِنَ الاَْوْصِیاءِ بِالْمَکانِ الرَّفیعِ اِلی اَنْ یَنْتَهِیَ الاَْمْرُ اِلی اآخِرِهِمْ : جنب اللّه ،

امیرمؤمنان (علیه السلام)و همچنین اوصیای بعد از او هستند که مقام والایی دارند ، تا به آخرین نفر آن ها برسد ( که

حضرت مهدی " ارواحنا فداه" می باشد ) » .⁽¹⁾

و نیز در تفسیر « علی بن ابراهیم » از امام صادق (علیه السلام)می خوانیم : « نَحْنُ جَنْبُ اللّهِ : جنب اللّه ماییم » .⁽²⁾

این تفسیرها از قبیل بیان مصداق های روشن است ، چرا که آن ها از خود چیزی نمی گویند .

در حدیث دیگری مصداق روشن حسرت داران روز قیامت را « عالمان بی عمل » معرفی می کند ، در کتاب « محاسن » از امام محمد باقر (علیه السلام)آمده است : « اِنَّ اَشَدَّ النّاسِ حَسْرَةً یَوْمَ الْقِیامَةِ الَّذینَ وَصَفُوا الْعَدْلَ ثُمَّ خالَفُوهُ وَ هُوَ قَوْلُ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ " اَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یا حَسْرَتی عَلی ما فَرَّطْتُ فی جَنْبِ اللّهِ" : از همه مردم متأسف تر در روز قیامت ، کسانی هستند که طریقه حق و عدالت را .

برای مردم توصیف کردند ، سپس خود به مخالفت برخاستند و این همان است که خداوند متعال می گوید ؛ " اَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یا حَسْرَتی عَلی ما فَرَّطْتُ فی جَنْبِ اللّهِ" » .⁽¹⁾

57 اَوْ تَقُولَ لَوْ اَنَّ اللّهَ هَدانی لَکُنْتُ مِنَ الْمُتَّقینَ

و مبادا بگوید: اگر خداوند مرا هدایت می کرد، از پرهیزکاران بودم .

این سخن را گویا زمانی می گویدکه او را به پای میزان حساب می آورند ، گروهی را می بیند که با دست پر از حسنات به سوی بهشت روانه می شوند ، او نیز آرزو می کند در صف آنان باشد و همراه آنان به سوی نعمت های الهی برود .

58 اَوْ تَقُولَ حینَ تَرَی الْعَذابَ لَوْاَنَّ لیکَرَّةً فَاَکُونَ مِنَ الْمُحْسِنینَ

یا هنگامی که عذاب را می بیند ، بگوید : آیا می شود بار دیگر ( به دنیا ) بازگردم تا از نیکوکاران باشم ؟ .

این هنگامی است که او را به سوی دوزخ می برند و چشمش به آتش سوزان و منظره عذاب دردناک آن می افتد ، آهی از دل برمی کشد و آرزو می کند ؛ ای کاش به او اجازه داده می شد تا به دنیا بازگردد ، تبهکاری های گذشته را با اعمال نیکش بشوید و در صف نیکوکاران جای گیرد .

به این ترتیب هریک از این گفتارهای سه گانه مجرمان درقیامت در موقفی اظهار می شود:

با ورود در صحنه محشر اظهار حسرت می کند .

با مشاهده پاداش پرهیزکاران ، آرزوی سرنوشت آن ها را می نماید .

و با مشاهده عذاب الهی ، آرزوی بازگشت به دنیا و جبران گذشته را می کند .

59 بَلی قَدْ جاءَتْکَ ایاتی فَکَذَّبْتَ بِها وَ اسْتَکْبَرْتَ وَ کُنْتَ مِنَ الْکافِرینَ

آری آیات من به سراغ توآمد، اما آن را تکذیب کردی وتکبرورزیدی و ازکافران بودی.

قرآن دربرابر این سه گفتار ، تنها به گفتار دوم پاسخ می گوید و اشاره می کند که می گویی؛ « اگر هدایت الهی به سراغ من آمده بود ، از پرهیزکاران بودم » ، هدایت الهی چیست ؟ جز

این همه کتب آسمانی و فرستادگان خدا و آیات و نشانه های حق در آفاق و انفس ؟ همه این آیات را دیدی و شنیدی ، عکس العمل تو در مقابل آن چه بود ؟ تکذیب و استکبار و کفر .

مگر ممکناست خدا بدون اتمام حجت کسیرا مجازات کند ؟ مگر میان تو و هدایت یافتگان تفاوتی از نظر برنامه های تربیتی خداوند وجود داشت ؟ لذا مقصر اصلی

خودت هستی و خود کرده ای که لعنت بر خودت باد .

از میان این سه عمل ، « استکبار » ریشه اصلی است و به دنبال آن « تکذیب آیات الهی » و نتیجه آن « کفر و بی ایمانی » است .

اما چرا از گفتار اول آن ها پاسخ نمی دهد ؟ زیرا واقعیتی است که گریزی از آن نیست ، آن ها باید حسرت بخورند و غرق غم و اندوه باشند .

و اما در مورد گفتار سوم دائر به تقاضای بازگشت به دنیا چون در موارد متعددی از آیات قرآن به آن پاسخ داده شده ، از جمله آیه 28 سوره انعام ؛ « وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا

عَنْهُ وَ اِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ : اگر بازگردند ، همان اعمال گذشته را تکرار خواهند کرد و آن ها دروغ می گویند » و همچنین آیه 100 سوره مؤمنون ، دیگری نیازی به تکرار نبوده است .

از این گذشته پاسخی را که از گفتار دوم آن ها داده است ، می تواند اشاره ای به پاسخ این سؤال نیز باشد ، زیرا هدف از بازگشت به دنیا چیست ؟ آیا چیزی جز اتمام حجت است ، در حالی که خداوند اتمام حجت بر آنان کرده و چیزی در این زمینه کم نگذارده است که بار دوم آن را بیان کند ، آن تنبه و بیداری که مجرمان به هنگام مشاهده عذاب پیدا می کنند ، یک نوع « بیداری اضطراری » است که درصورت بازگشت به حال عادی آثار آن باقی نخواهد ماند ، درست همانند مطلبی است که قرآن درباره مشرکان به هنگام گرفتار شدن در میان امواج دریا بیان می کند که خدا را به اخلاص می خوانند ، اما وقتی که به ساحل نجات رسیدند، همه چیز را به دست فراموشی می سپارند ؛ « فَاِذا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللّهَ مُخْلِصینَ لَهُ الدّینَ فَلَمّا نَجّاهُمْ اِلَی الْبَرِّ اِذا هُمْ یُشْرِکُونَ » ( 65 / عنکبوت ) .

60 وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ تَرَی الَّذینَ کَذَبُوا عَلَی اللّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ اَلَیْسَ فی جَهَنَّمَ مَثْوًی لِلْمُتَکَبِّرینَ

و روز قیامت کسانی را که بر خدا دروغ بستند ، می بینی که صورت هایشان سیاه است ، آیادرجهنم جایگاهی برای متکبران نیست ؟

گرچه مفهوم « کَذَبُوا عَلَی اللّهِ » ( دروغ بر خدا بستند ) وسیع و گسترده است ، ولی در مورد آیه بیشتر نظر روی نسبت دادن شریک به خدا و ادعای وجود فرزند برای او از فرشتگان یا حضرت مسیح (علیه السلام)و مانند آن است .

واژه « مُتَکَبِّر » هرچند به تمام کسانی که خودبزرگ بین هستند، اطلاق می گردد ، ولی در این جا بیشتر منظور کسانی است که در برابر دعوت انبیاء به آیین حق ، استکبار جستند و از پذیرش دعوت آن ها سر باز زدند .

روسیاهی دروغگویان در قیامت ، نشانه ذلت و خواری و رسوایی آن ها است و چنان که می دانیم، عرصه قیامت، عرصه بروز اسرار نهان و تجسم اعمال و افکار انسان

است ، آن ها که در این دنیا قلب هایی سیاه و تاریک داشتند و اعمالشان نیز همچون افکارشان تیره و تار بود ، در آن جا این حال درونی آن ها به برون منتقل می شود و چهره هایشان تاریک و سیاه خواهد بود .

و به تعبیر دیگر ؛ در قیامت ظاهر و باطن یکی می شود و صورت ها به رنگ دل ها درمی آید ، آن ها که قلبی تاریک دارند ، صورتی تاریک خواهند داشت و آن ها که قلب هایشان نورانی است ، صورت هایشان نیز چنین است .

61 وَ یُنَجِّی اللّهُ الَّذینَ اتَّقَوْا بِمَفازَتِهِمْ لا یَمَسُّهُمُ السُّوءُوَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ

و خداوند کسانی را که تقوا پیشه کردند ، با رستگاری رهایی می بخشد ، هیچ بدی به آن ها نمی رسد و هرگز غمگین نخواهند شد .

«مَفازَة» مصدرمیمی و به معنی رستگاری و پیروزی است .

افراد متّقی در جهانی زندگی می کنند که جز نیکی و پاکی و وجد و سرور ، چیزی وجود ندارد ، این تعبیر کوتاه در حقیقت تمام مواهب الهی را در خود جمع کرده است .

62 اَللّهُ خالِقُ کُلِّ شَیْ ءٍ وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ وَکیلٌ

خداوند خالق همه چیزاست و حافظ و ناظر بر همه اشیاء.

جمله اول اشاره به « توحید خالقیت » است و جمله دوم اشاره به « توحید ربوبیت » .

اما مسأله « توحید خالقیت » چیزی است که حتی مشرکان غالبا به آن معترف بوده اند ، چنان که در آیه 38 همین سوره خواندیم که ؛ « اگر از مشرکان سؤال کنی چه کسی آسمان و زمین را آفریده است ، می گویند : اللّه » .

ولی آن ها در « توحید ربوبیت » گرفتار انحراف شده بودند ، گاه حافظ و نگهبان و مدبر کارهای خود را بت ها می دانستند و در مشکلات به آن ها پناه می بردند ، قرآن با بیان فوق درواقع به این حقیقت اشاره می کند که تدبیر امور عالَم و حفظ و نگهداری آن به دست کسی است که آن را آفریده ، بنابراین در همه حال باید به او پناه برد .

« ابن منظور » در « لسان العرب » معانی متعددی برای « وَکیل » ذکر کرده از جمله ؛ کفیل ، حافظ و کسی که به تدبیر امور چیزی قیام می کند .

به این ترتیب ثابت می شود که بت ها نه منشأ سودی هستند و نه زیانی ، نه گرهی را می گشایند و نه گرهی به دست آن ها زده می شود ، موجودات ضعیف و ناتوانی هستند که هیچ کاری از آن ها ساخته نیست .

جمعی از پیروان مکتب جبر از جمله « اَللّهُ خالِقُ کُلِّ شَیْ ءٍ » برای عقیده انحرافی خود استدلال کرده اند و می گویند : اعمال ما نیز در مفهوم آیه وارد است ، بنابراین خداوند خالق آن است ، هرچند محل ظهور آن اعضای تن ما است .

اشتباه بزرگ آن ها این جا است که نتوانسته اند این مطلب را درک کنند که خالقیت خداوند نسبت به افعال ما ، هیچ گونه منافاتی با اختیار و آزادی اراده ما ندارد ، چراکه این دو نسبت ، در طول هم هستند نه در عرض هم .

توضیح این که : اعمال ما هم نسبتی به خدا دارد و هم نسبتی به ما ، ازیک سو چیزی در تمام عالَم هستی از حیطه قدرت خداوند بیرون نیست و اعمال ما از این نظر مخلوق او است ، زیرا قدرت و عقل و اختیار و ابزار کار و آزادی عمل را او به ما داده است و از این

نظر عمل ما را می توان به او نسبت داد ، او خواسته است که ما آزاد باشیم و اعمال اختیاری به جا آوریم و تمام وسایل را او در اختیار ما گذارده است .

ولی در عین حال ما در عمل خود آزاد و مختاریم و از این نظر افعال ما به ما منتسب است و ما در برابر آن مسؤولیم .

اگر کسی بگوید : ما خالق اعمال خویش هستیم و خداوند هیچ دخالتی در آن ندارد ، او مشرک است ، چون معتقد به دو خالق شده ، خالق بزرگ و خالق کوچک ، و اگر بگوید : خالق اعمال ما خدا است و ما هیچ دخالت نداریم ، او منحرف است ، چراکه حکمت و عدالت خدا را انکار کرده، مگرمی شود اعمال مالِ او باشد و ما در مقابل آن مسؤول باشیم ؟ در این صورت مجازات و پاداش و حساب و معاد و تکلیف و مسؤولیت معنی ندارد .

بنابراین اعتقاد صحیح اسلامی که از جمع بندی آیات قرآن به خوبی به دست می آید ، این است که تمام اعمال ما هم منتسب به او است و هم منتسب به خود ما و این دو نسبت هیچ گونه منافاتی با هم ندارد ، چرا که دو نسبت طولی است ، نه عرضی .

63 لَهُ مَقالیدُالسَّمواتِ وَ الاَْرْضِ وَ الَّذینَ کَفَروُا بِاآیاتِ اللّهِ اوُلئِکَ هُمُ الْخاسِروُنَ

کلیدهای آسمان و زمین ازآن اواست و کسانی که به آیات خداوندکافرشدند،زیانکارند.

« مَقالید » به گفته غالب ارباب لغت ، جمع « مقلید » است و « مِقْلید » و « اِقْلید » هردو بهمعنی کلیداست و بهگفته « لسان العرب » و بعضی دیگر اصل آن از « کلید » فارسی گرفته شده و در عربی نیز به همین معنی استعمال می شود ، بنابراین « مَقالیدُ السَّمواتِ وَ الاَْرْضِ » به معنی کلیدهای آسمان و زمین می باشد .

این تعبیر معمولاً کنایه از مالکیت و یا سلطه بر چیزی است ، چنان که می گوییم : « کلید این کار به دست فلانی است » ، لذا آیه فوق می تواند هم اشاره به توحید مالکیت خداوند بوده باشد و هم توحید تدبیر و ربوبیت و حاکمیت او بر عالم هستی .

به همین دلیل بلافاصله بعد از این جمله چنین نتیجه گیری می کند : « وَ الَّذینَ کَفَروُا بِاآیاتِ اللّهِ اوُلئِکَ هُمُ الْخاسِروُنَ » .

چراکه منبع اصلی و سرچشمه واقعی همه خیرات و برکات را رهاکرده و در بیراهه ها

سرگردان شده اند، از کسی که تمام کلیدهای آسمان و زمین به دست او است ، روی برتافته و به سراغ موجودات ناتوانی رفته اند که مطلقا کاری از آن ها ساخته نیست .

در حدیثی از امیر مؤمنان آمده که از رسول خدا صلی الله علیه و آله تفسیر « مَقالید » را پرسیدم ، فرمود : « یا عَلِیُّ لَقَدْ سَأَلْتَ عَنْ عَظیمِ الْمَقالیدِ هُوَ اَنْ تَقُولَ عَشْرا اِذا اَصْبَحْتَ وَ عَشْرا اِذا اَمْسَیْتَ، لا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ وَ اللّهُ اَکبَرُ وَ سُبْحانَ اللّهِ وَ الْحَمْدُ لِلّهِ وَ اسْتَغْفِرُ اللّهَ وَ لا قُوَّةَ اِلاّ بِاللّهِ ( هُوَ ) الاَْوَّلُ وَ الاْآخِرُ وَ الظّاهِرُ وَ الْباطِنُ لَهُ الْمُلْکُ وَ لَهُ الْحَمْدُ ( یُحْیی وَ یُمیتُ ) بِیَدِهِ الْخَیْرُ وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدیرٌ : از کلیدهای بزرگی سؤال کردی ، آن این است که هر صبح و شام ده بار این جمله ها را تکرار کنی ؛ لا اله الا اللّه و اللّه اکبر و سبحان اللّه و الحمد للّه ... تا آخر حدیث » ، سپس افزود : « کسی که هر صبح و شام ده بار این کلمات را تکرار کند ، خداوند شش پاداش به او می دهد که یکی از آن ها را این می شمارد که خداوند او را از شیطان و لشکر شیطان حفظش می کند تا سلطه ای بر او نداشته باشند » .⁽¹⁾.

ناگفته روشن است که گفتن این کلمات به صورت لقلقه لسان برای این همه پاداش کافی نیست ، بلکه ایمان به محتوا و تخلق به آن نیز لازم است .

64 قُلْ اَفَغَیْرَ اللّهِ تَأْمُروُنّی اَعْبُدُ اَیُّهَا الْجاهِلُونَ

آیا به من دستور می دهید که غیر خدا را عبادت کنم ، ای جاهلان !

این سخن مخصوصاً باتوجه به این که کفار و مشرکان گاهی پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را دعوت می کردند که خدایان آن ها را احترام و پرستش کند و یا حداقل از عیبجویی و انتقاد نسبت به بت ها بپرهیزد، مفهوم عمیق تری پیدامی کند و باصراحت اعلام می دارد که مسأله توحید و نفی شرک ، مطلبی نیست که بتوان بر سر آن معامله و سازش کرد ، شرک باید در تمام چهره هایش درهم کوبیده شود و از صفحه جهان محو گردد .

مفهوم آیه این است که بت پرستان عموما مردمی جاهلند ، نه تنها نسبت به پروردگار جهل دارند ، که مقام والای انسانی خود را نیز نشناخته و لگدمال کرده اند .

تعبیر به امر و دستور در آیه فوق نیز پرمعنی است و نشان می دهد که آن ها با لحنی

آمرانه و بدون ذکر دلیل و منطق ، پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله را دعوت به بت پرستی می کردند ، این موضع گیری از افراد جاهل و نادان عجیب نیست .

آیا این جهل و نادانی نیست که انسان این همه نشانه های خدا را در عالَم هستی که گواه بر علم و قدرت و تدبیر و حکمت او است ، رها کرده و به موجودات بی ارزشی بچسبد که مبدأ هیچ اثر و منشأ هیچ خاصیتی نیستند .

65 وَ لَقَدْ اوُحِیَ اِلَیْکَ وَ اِلَی الَّذینَ مِنْ قَبْلِکَ لَئِنْ اَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ وَ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرینَ

به تو و همه انبیای پیشین وحی شده که اگر مشرک شوی ،تمام اعمالت نابود می شود و از زیانکاران خواهی بود .

اگر مشرک شوی ، اعمالت بر باد می رود

به این ترتیب شرک ، دو پیامد خطرناک دارد ، حتی در مورد پیامبران الهی اگر به فرض محال مشرک شوند .

نخست مسأله حبط اعمال است و دوم گرفتارخسران و زیان زندگی شدن .

اما « حبط اعمال » به معنی محو آثار و پاداش عمل به خاطر شرک است ، چراکه شرط قبولی اعمال، اعتقاد به اصل توحیداست و بدون آن هیچ عملی پذیرفته نیست .

شرک ، آتش سوزانی است که شجره اعمال آدمی را می سوزاند.

شرک ، صاعقه ای است که تمام محصول زندگی او را به آتش می کشد .

لذا در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله آمده : « اِنَّ اللّهَ تَعالی یُحاسِبُ کُلَّ خَلْقٍ اِلاّ مَنْ اَشْرَکَ بِاللّهِ فَاِنَّهُ لا یُحاسَبُ وَ یُؤْمَرُ بِهِ اِلَی النّارِ : خداوند همه بندگانش را محاسبه می کند ، مگر کسی که شرک به خدا آورده که بدون حساب به آتش فرستاده می شود » .⁽¹⁾

و اما زیانکار شدن آن ها به خاطر این است که بزرگترین سرمایه های خود را که عقل و خرد و عمر گرانبها است ، در این بازار بزرگ تجارت دنیا از دست داده و « جز .

حسرت و اندوه متاعی نخریدند » .

بحثی پیرامون « حبط اعمال »

آیا به راستی ممکن است اعمال نیک آدمی به خاطر اعمال بدش حبط و نابود شود ؟ آیا این مسأله با عدالت خداوند از یک سو و با ظواهر آیاتی که می گوید : اگر انسان ذره ای کار نیک یا بد انجام دهد ، آن را می بیند ، منافات ندارد ؟

در این جا بحث دامنه داری است هم از نظر دلایل عقلی و هم از نظر دلایل نقلی که قسمتی از آن در جلد دوم تفسیر نمونه ، ذیل 217 / بقره مطرح شده است .

آن چه در این جا لازم است اشاره کنیم و در آیات مورد بحث مطرح می باشد ، این است که اگر کسی در مورد « حبط اعمال » در برابر معاصی تردید کند ، در مورد « شرک » و تأثیر آن در حبط اعمال تردیدی نخواهد داشت ، چراکه آیات بسیاری از قرآن مجید که در بالا به بعضی از آن ها اشاره شد ، صراحت دارد در این که « موافات با ایمان » ( باایمان از دنیا رفتن ) شرط قبولی اعمال است و بدون آن هیچ عملی پذیرفته نیست .

قلب مشرک همچون شوره زاری است که اگر تمام بذرهای گل ها را در آن بپاشند و باران حیاتبخش بر آن ببارد ، استعداد پرورش گلی را ندارد و جز خس از آن نمی روید .

66 بَلِ اللّهَ فَاعْبُدْ وَ کُنْ مِنَ الشّاکِرینَ

بلکه تنها خداوند را عبادت کن و از شکرگزاران باش .

مقدم داشتن « اَللّه » برای حصر است ، یعنی معبود تو باید منحصراً ذات پاک « اللّه » باشد و به دنبال آن دستور به شکرگزاری می دهد ، چراکه شکر در برابر نعمت هایی که انسان در آن غوطه ور است ، همیشه نردبانی است برای « معرفة اللّه » و نفی هرگونه شرک ، شکر در برابر نعمت فطری هر انسانی است و برای شکرگزاری قبل از هرچیز باید شخص منعم را شناخت و این جا است که خط شکر به خط توحید منتهی می شود و بت ها که مبدأ هیچ نعمتی نیستند ، کنار می روند .

67 وَ ما قَدَروُا اللّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَ الاَْرْضُ جَمیعا قَبْضَتُهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ السَّمواتُ

مَطْوِیّاتٌ بِیَمینِهِ سُبْحانَهُ وَ تَعالی عَمّا یُشْرِکُونَ

آن ها خدارا آن گونه که شایسته است ، نشناختند، درحالی که تمام زمین در روز قیامت در قبضه قدرت او است و آسمان ها پیچیده در دست او، خداوند منزه و بلند مقام است از شریک هایی که برای او درست می کنند .

« قَبْضَة » به معنی چیزی است که در مشت می گیرند و معمولاً کنایه از قدرت مطلقه و سلطه کامل بر چیزی است ، همان گونه که در تعبیرات روزمره می گوییم : « فلان شهر در دست من است » و یا « فلان ملک در قبضه و مشت من می باشد » .

« مَطْوِیّات » از ماده « طی » به معنی به هم پیچیدن است که گاه کنایه از گذشتن عمر یا عبور از چیزی نیز می باشد .

آری سرچشمه شرک ، عدم معرفت صحیح درباره خداوند است ، کسی که بداند اولاً او وجودی است بی پایان و نامحدود از هر نظر ، ثانیاً آفرینش همه موجودات از ناحیه او است و حتی در بقای خود هر لحظه به فیض وجود او نیازمندند ، ثالثاً تدبیر عالَم هستی و گشودن

گره تمام مشکلات و همه ارزاق به دست باقدرت اواست و حتی اگر شفاعتی هم انجام گیرد ، به اذن و فرمان او خواهد بود ، معنی ندارد ، رو به سوی دیگری آورد .

کسی که طوماری را درهم پیچیده و در دست راست گرفته ، کامل ترین تسلط رابر آن دارد ، خصوصا انتخاب « یَمین » ( دست راست ) به خاطر آن است که غالب اشخاص کارهای مهم را با دست راست انجام می دهند و قوت و قدرت بیشتری در آن احساس می کنند .

همه این تعبیرات و تشبیهات ، کنایه از سلطه مطلقه پروردگار بر عالَم هستی در جهان دیگر است ، تا همگان بدانند در عالَم قیامت نیز کلید نجات و حل مشکلات درکف قدرت خداوند است تا به بهانه شفاعت و مانند آن به سراغ بت ها و معبودهای دیگر نروند .

مگر در این دنیا زمین و آسمان به همین صورت در قبضه قدرت او نیست ؟ چرا سخن از آخرت می گوید ؟

پاسخ این است که در آن روز قدرت خداوند از هر زمان آشکارتر است و به مرحله ظهور و بروزنهایی می رسد، همگی به روشنی درمی یابند که همه چیز از آنِ او و در اختیار او است .

به علاوه ممکن است بعضی به بهانه نجات در قیامت ، به سراغ غیرخدا بروند ، همان گونه که مسیحیان برای مسأله پرستش عیسی مسیح (علیه السلام)موضوع « نجات » را پیش می کشند ، بنابراین مناسب این است که از قدرت خداوند در قیامت سخن گفته شود .

68 وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمواتِ وَ مَنْ فِی الاَْرْضِ اِلاّ مَنْ شاءَ اللّهُ ثُمَّ نُفِخَ فیهِ اُخْری فَاِذاهُمْ قِیامٌ یَنْظُروُنَ

و در صور دمیده می شود ، و تمام کسانی که در آسمان ها وزمین هستند ، می میرند مگر کسانی که خدا بخواهد ، سپسبار دیگر در صور دمیده می شود، ناگهان همگی به پا می خیزند و در انتظار ( حساب و جزا ) هستند .

« نفخه صور » و مرگ و حیات عمومی بندگان

ازاین آیه به خوبی استفاده می شودکه در پایان جهان و آغاز رستاخیز، دوحادثه ناگهانی رخ می دهد ؛ در حادثه اول همه موجودات زنده ، فورا می میرند و در حادثه دوم که با فاصله ای صورت می گیرد ، همه انسان ها ناگهان زنده می شوند و به پا می خیزند و در انتظار حسابند .

قرآن مجید از این دو حادثه به عنوان « نفخ صور » تعبیر کرده که تعبیر کنایی زیبایی است از حوادث ناگهانی و همزمان ، زیرا « نَفْخ » به معنی دمیدن و « صُور » به معنی شیپور یا شاخ میان تهی است که معمولاً برای حرکت قافله یا لشکر یا برای توقف آن ها به صدا درمی آوردند ، البته آهنگ این دو باهم متفاوت بود ، شیپور توقف ، قافله را یک جا متوقف می کرد و شیپور حرکت ، اعلام شروع حرکت قافله بود .

این تعبیر ضمناً بیانگر سهولت امر است و نشان می دهد که خداوند بزرگ با یک فرمان که به سادگی دمیدن در یک شیپور است ، اهل آسمان و زمین را می میراند و با یک فرمان که آن هم شبیه به « شیپور رحیل و حرکت » است، همه را زنده می کند .

الفاظ ما که برای زندگی روزمره محدود خودمان وضع شده ، عاجزتر از آن است که بتواند حقایق مربوط به جهان ماوراء طبیعت یا پایان این جهان و آغاز جهان دیگر را دقیقا بیان کند ، لذا باید از الفاظ معمولی ، معانی وسیع تر و گسترده تری استفاده شود ، منتها با توجه به قرائن موجود .

توضیح این که ؛ در قرآن مجید از حادثه پایان جهان و آغاز جهان دیگر تعبیرات مختلفی آمده است ؛

در آیات متعددی ( متجاوز از ده مورد ) سخن از « نفخ صور » به میان آمده است .⁽¹⁾

در یک مورد تعبیر به « نَقْر در ناقور » شده که آن نیز به معنی دمیدن در شیپور یا شبیه آن است ( 8 / مدثر ) .

و دربعضی ازمواردتعبیر به «قارِعَة» به معنی کوبنده شدید دیده می شود (1و2و3/قارعه).

و بالاخره در بعضی دیگر تعبیر به «صَیْحَة» آمده است که آن به معنی صدای عظیم است ، مانند 49 / یس ؛ « ما یَنْظُروُنَ اِلاّ صَیْحَةً واحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَ هُمْ یَخِصِّمُونَ » این آیه از صیحه پایان جهان سخن می گوید که مردم را غافلگیر می سازد و در 53 / یس نیز آمده ؛ « اِنْ کانَتْ اِلاّ صَیْحَةً واحِدَةً فَاِذاهُمْ جَمیعٌ لَدَیْنا مُحْضَروُنَ » ، سخن از صیحه رستاخیز است که همه .

مردم به دنبال آن زنده شده و در محضر عدل پروردگار حضور می یابند .

از مجموع این آیات استفاده می شود که در پایان جهان صیحه عظیمی اهل آسمان ها و زمین را می میراند و این « صیحه مرگ » است .

و در آغاز رستاخیز با صیحه و فریاد عظیمی همه زنده می شوند و به پا می خیزند و این « فریاد حیات و زندگی » است .

اما این دو فریاد دقیقا چگونه است ؟ چه اثری در صیحه اول و چه تأثیری در صیحه دوم است ؟ جز خدا کسی نمی داند و لذا در بعضی از روایات در توصیف « صُور » که اسرافیل در پایان جهان در آن می دمد ، چنین آمده است : « وَ لِلصُّورِ رَأْسٌ واحِدٌ وَ طَرَفانِ وَ بَیْنَ طَرَفِ رَأْسِ کُلٍّ مِنْهُما اِلَی الاْآخَرِ مِثْلُ ما بَیْنَ السَّماءِ اِلَی الاَْرْضِ : شیپور اسرافیل یک سر و دو شاخه دارد که فاصله میان این دو شاخه با یکدیگر مانند فاصله آسمان تا زمین است » .

سپس در ذیل همین روایت می خوانیم : « هنگامی که در آن سرِ زمینی می دمد ، موجود زنده ای بر زمین باقی نمی ماند و هنگامی که در آن سرِ آسمانی می دمد ، اهل آسمان ها همه می میرند و بعد خداوند فرمان

مرگ به اسرافیل می دهد و می گوید: بمیر،او هم می میرد».⁽¹⁾

به هرحال اکثر مفسران « نفخ صور » را به همان معنی "دمیدن در شیپور" تفسیر کرده اند که این ها کنایات لطیفی است درباره چگونگی پایان جهان و آغاز رستاخیز .

صور اسرافیل چیست ؟

چگونه امواج صوتی آن تمام جهان را فرا می گیرد ؟ با این که می دانیم امواج صوتی حرکت کندی دارد و از دویست و چهل متر در ثانیه تجاوز نمی کند ، در حالی که حرکت نور بیش از یک میلیون بار از آن سریع تر است و به سیصد هزار کیلومتر در ثانیه می رسد .

باید گفت ما نسبت به این موضوع مانند بسیاری از مسائل مربوط به قیامت ، تنها علم اجمالی داریم و جزئیات آن برما روشن نیست .

دقت در روایاتی که در منابع اسلامی در تفسیر « صُور » آمده ، نیز نشان

می دهد که برخلاف پندار بعضی « صُور » یک شیپور معمولی نیست .

در روایتی از امام علی بن الحسین زین العابدین (علیه السلام)آمده است : « صور ، شاخ بزرگی است که یک سر و دو طرف دارد و میان طرف پایین که در سمت زمین است ، تا طرف بالا که در سمت آسمان است ، به اندازه فاصله اعماق زمین تا فرازآسمان هفتم است و در آن سوراخ هایی به عدد ارواح خلایق می باشد » .⁽¹⁾

در حدیث دیگری از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله می خوانیم : « اَلصُّورُ قَرْنٌ مِنْ نُورٍ فیهِ اَثْقابٌ عَلی عَدَدِ اَرْواحِ الْعِبادِ : صور ، شاخی است از نور که در آن سوراخ هایی به عدد ارواح بندگان است » .⁽²⁾

مطرح شدن مسأله نور در این جا به سؤال دومی که در بالا ذکر شد ، نیز پاسخ می گوید و روشن می سازد که این فریاد عظیم از قبیل امواج صوتی معمولی ما نیست ، فریادی است برتر و بالاتر ، با امواجی فوق العاده سریع تر از امواج نور که پهنه زمین و آسمان را در فاصله کوتاه طی می کند ، بار اول مرگ آفرین است و بار دیگر زنده گر و حیاتبخش . .

این مسأله که چگونه ممکن است صدا این چنین مرگ آفرین باشد، اگر در گذشته برای بعضی شگفت انگیز بود، امروز برای ما تعجبی ندارد ، چراکه بسیار شنیده ایم موج انفجار گوش ها را کر ، بدن ها را متلاشی و حتی خانه ها را ویران می سازد ، انسان هایی را از جای خود برداشته ، به فاصله های دوردست پرتاب می کند ، بسیاردیده شده که حرکت سریع یک هواپیما و به اصطلاح شکستن دیوار صوتی چنان صدای وحشتناک و امواج ویرانگری به وجود می آورد که شیشه های عمارت ها را در شعاع وسیعی خرد می کند .

جایی که نمونه های کوچک امواج صوتی که به وسیله انسان ها ایجاد شده ، این چنین اثراتی از خود نشان می دهد ، آن صیحه عظیم الهی ، آن انفجار بزرگ جهانی چه آثاری به بار خواهد آورد؟

به همین دلیل جای تعجب نیست که امواجی هم در نقطه مقابل آن تکان دهنده و بیدارکننده و احیاگر باشد، هرچند تصور آن امروز برای ما ممکن نیست ، ولی بیدار کردن افراد خواب را با فریاد و یا به هوش آوردن انسان های بی هوش را با شوک های شدید لااقل

دیده ایم و باز تکرار می کنیم ما با علم محدودمان تنها شبحی از این امور را از دور می بینیم .

چه کسانی از مرگ پایانی جهان مستثنی هستند ؟

در آیه مورد بحث می گوید : همه اهل آسمان ها و زمین می میرند ، سپس گروهی را استثناء می کند و می فرماید : « اِلاّ مَنْ شاءَ اللّهُ » ( مگر کسانی که خدا بخواهد ) در این که این افراد چه کسانی هستند ؟ در میان مفسران گفتگو است .

گروهی معتقدند که آن ها جمعی از فرشتگان بزرگ خدا همچون جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و عزرائیل می باشند ، در روایتی نیز به این معنی اشاره شده است .⁽¹⁾

بعضی حاملان عرش خدا را نیز برآن افزوده اند (چنان که درروایت دیگری آمده است).⁽²⁾

و بعضی دیگر ارواح شهدا را که به حکم آیه قرآن ؛ « اَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ » زنده اند و در نزد پروردگارشان روزی می برند ، مستثنی دانسته اند، در روایتی نیز به این معنی اشاره شده است .⁽¹⁾

البته این روایات منافاتی باهم ندارند ، ولی به هرحال از ذیل بعضی از همین روایات به خوبی استفاده می شود که این گروه باقی مانده نیز سرانجام می میرند به گونه ای که در سرتاسر عالم هستی ، موجود زنده نخواهد بود، جز خداوند « حَیٌّ لا یَمُوتُ » .

در این که مرگ برای فرشتگان یا ارواح شهدا و انبیا و اولیا چگونه است ؟ احتمال دارد مراد از مرگ درباره آن ها گسستن پیوند روح از قالب مثالی بوده باشد ، یا از کار افتادن فعالیت مستمر ارواح .

69 وَ اَشْرَقَتِ الاَْرْضُ بِنُورِ رَبِّها وَ وُضِعَ الْکِتابُ وَ جیءَبِالنَّبِیّینَ وَ الشُّهَداءِ وَ .

قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لایُظْلَمُونَ

و زمین ( در آن روز ) به نور پروردگار روشن می شود و نامه های اعمال را پیش می نهند و پیامبران و گواهان را حاضر می سازند و در میان آن ها به حق داوری می شود و به کسی ستم نخواهد شد.

آن روزکه زمین به نور خدا روشن می شود

در این که منظور از این « اشراق » و روشنایی به نور الهی چیست ، تفسیرهای مختلفی گفته شده است که دوتفسیر مناسب تر، به شرح زیراست؛

✓ 1 - جمعی گفته اند : منظور از نور رب ، حق و عدالت است که خداوند صفحه زمین را در آن روز با آن نورانی می کند .

مرحوم « علامه مجلسی » در « بحار الانوار » می گوید : « اَیْ اَضائَتِ الاَْرْضُ بِعَدْلِ رَبِّها یَوْمَ الْقِیامَةِ لاَِنَّ نُورَ الاَْرْضِ بِالْعَدْلِ : یعنی زمین به عدل پروردگار در روز

قیامت روشن می شود ، زیرا نور زمین به عدالت است » .⁽¹⁾

بعضی دیگر حدیث معروف نبوی که می گوید : « اَلظُّلْمُ ظُلُماتُ یَوْمِ الْقِیامَةِ : ظلم در قیامت در صورت تاریکی و ظلمت مجسم می شود » ، را شاهد این معنی گرفته اند .⁽²⁾

« زمخشری » در « کشاف » نیز همین معنی را برگزیده و می گوید: « در آن روز زمین از اقامه عدل و گسترش قسط در حساب و ارزیابی حسنات و سیئات روشن می گردد » .

✓ 2 - مفسر عالی قدر نویسنده « المیزان » می گوید : مراد از روشن شدن زمین به نور پروردگار که از خصوصیات روز قیامت است ، همان انکشاف غطاء و کنار رفتن پرده ها و حجاب ها و ظاهر شدن حقایق اشیاء و اعمال انسان ها از خیر و شر و اطاعت و عصیان و حق و باطل می باشد ، سپس به آیه 22 سوره ق بر این معنی استدلال کرده است : « لَقَدْ کُنْتَ فی .

غَفْلَةٍ مِنْ هذا فَکَشَفْنا عَنْکَ غِطائَکَ فَبَصَرُکَ الْیَوْمَ حَدیدٌ : تو در غفلت از این موضوع بودی ، ما پرده را از برابر چشمت کنار زدیم و امروز چشمت به خوبی می بیند » .

درست است که این اشراق الهی در آن روز همه چیز را شامل می شود ، ولی ذکر خصوص زمین در این میان ، به خاطر آن است که هدف اصلی بیان حال مردم روی زمین در آن روز است .

بدون شک این آیه مربوط به قیامت است و اگر می بینیم دربعضی از روایات اهل بیت علیهم السلام ، به قیام حضرت مهدی (علیه السلام)تفسیر شده ، در حقیقت نوعی تطبیق و تشبیه است و تأکیدی بر این معنی است که به هنگام قیام مهدی (علیه السلام)دنیا نمونه ای از صحنه قیامت خواهد شد و عدل و داد به وسیله آن امام به حق و جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله و نماینده پروردگار ، در روی زمین تا آن جا که طبیعت دنیا می پذیرد ، حکمفرما خواهد شد .

« مفضل بن عمر » از امام صادق (علیه السلام)نقل می کند : « اِذا قامَ قائِمُنا اَشْرَقَتِ الاَْرْضُ بِنُورِ رَبِّها وَ اسْتَغْنَی الْعِبادُ عَنْ ضَوْءِ الشَّمْسِ وَ ذَهَبَتِ الظُّلْمَةُ : هنگامی که قائم مقام ما قیام کند ، زمین به نور

پروردگارش روشن می شود و بندگان از نور آفتاب مستغنی می شوند و ظلمت برطرف می گردد » .⁽¹⁾

در جمله دوم از این آیه سخن از نامه اعمال است ، می گوید : « در آن روز نامه های اعمال را پیش می نهند و به آن رسیدگی می کنند » ( وَ وُضِعَ الْکِتابُ ) .

نامه هایی که تمامی اعمال انسان از کوچک و بزرگ در آن جمع است و به گفته قرآن در آیه 49 سوره کهف؛ « لا یُغادِرُ صَغیرَةً وَ لا کَبیرَةً اِلاّ اَحْصاها : هیچ معصیت کوچک و بزرگی نیست، مگر این که در آن احصاء شده است » .

و در جمله بعد که سخن از گواهان است ، می افزاید : « پیامبران و گواهان را در آن روز حاضر می کنند » ( وَ جیءَ بِالنَّبِیّینَ وَ الشُّهَداءِ ) .

پیامبران احضارمی شوند تا از ادای رسالت خودبه مجرمان سخن گویند، همان گونه که در آیه 6سوره اعراف می خوانیم : « وَ لَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلینَ : ما از رسولان به طور قطع سؤال خواهیم کرد » . .

و گواهان نیز احضار می شوند برای این که در آن محکمه عدل گواهی دهند ، درست است که خداوند از همه چیز آگاه است ، ولی برای تأکید مراتب عدالت ، حضور شهود لازم است .

در این که این گواهان چه کسانی هستند ، بین مفسران گفتگو است ؛

بعضی آن ها را نیکان و پاکان و عدول امت ها دانسته اند که هم گواهی بر ادای رسالت انبیاء می دهند و هم براعمال مردمی که در عصر آن ها می زیسته اند که « امامان معصوم » علیهم السلام در طلیعه آن ها قرار دارند .

بعضی دیگر آن را به فرشتگانی تفسیر کرده اند که گواه بر اعمال انسان ها هستند و آیه 21 سوره ق را گواه این معنی دانسته اند که می گوید : « وَ جائَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَ شَهیدٌ : هر انسانی وارد صحنه محشر می شود ، درحالی که همراه او کسی است که او به دادگاه الهی می راند و نیز با او گواهی است » .

بعضی نیز آن را به اعضای بدن و مکان و زمان اطاعت و معصیت که از گواهان روز

قیامتند ، تفسیر کرده اند .

ولی ظاهر این است که « شهداء » ( گواهان ) معنی گسترده ای دارد که هریک از مفسرین به بخشی از آن اشاره کرده اند .

70 وَ وُفِّیَتْ کُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ وَ هُوَ اَعْلَمُ بِما یَفْعَلُونَ

و به هرکس آن چه انجام داده است ، بی کم و کاست داده می شود و او نسبت به آن چه انجام می دادند ، از همه آگاه تر است .

نه جزا و پاداش و کیفر اعمالشان ، که خود اعمالشان به آن ها داده می شود و چه پاداش و کیفری از برتر که عمل انسان به طور کامل به او تحویل داده شود ( توجه داشته باشید « وُفِّیَت » به معنی اداکردن به طور کامل است ) و برای همیشه قرین و همنشین او گردد .

چه کسی می توان این برنامه های عدالت را دقیقا اجرا کند ؟ کسی که علم او به همه چیز احاطه دارد .

حتی نیازی به شهود نیست که او از همه شهود اعلم است ، اما لطف و

عدالتش ایجاب می کند که گواهان را احضار کند ، آری این چنین است صحنه قیامت که باید همه برای آن آماده شویم .

71 وَ سیقَ الَّذینَ کَفَروُا اِلی جَهَنَّمَ زُمَرا حَتّی اِذا جاءوُهافُتِحَتْ اَبْوابُها وَ قالَ لَهُمْ خَزَنَتُهااَلَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَتْلُونَ عَلَیْکُمْ ایاتِ رَبِّکُمْ وَیُنْذِروُنَکُمْ لِقاءَیَوْمِکُمْ

هذا قالُوا بَلی وَ لکِنْ حَقَّتْ کَلِمَةُ الْعَذابِ عَلَی الْکافِرینَ

و کسانی که کافر شدند، گروه گروه به سوی جهنم رانده می شوند،وقتی به دوزخ می رسند، درهای آن گشوده می شودو نگهبانان دوزخ به آن ها می گویند : آیا رسولانی از میان شما نیامدند که آیات پروردگارتان را برای شما بخوانند و از ملاقات این روز شما را برحذر دارند ؟ می گویند : آری (پیامبران آمدند و آیات الهی را بر ما خواندند) ولی فرمان عذاب الهی بر کافران مسلم شده است .

آن ها که گروه گروه ، وارد دوزخ می شوند

« سیقَ » از ماده « سَوْق » به معنی حرکت دادن است .

تعبیر به « زُمَر » به معنی گروه اندک ، نشان می دهد که کفار در دسته های کوچک و پراکنده به سوی جهنم رانده می شوند .

« خَزَنَة » جمع « خازن » از ماده « خَزْن » به معنی حفظ کردن چیزی است و « خازن » به حافظ و نگهبان گفته می شود .

چهکسانی آن هارا می رانند ؟ فرشتگان عذاب که مأمورند آن ها را تا تا مقابل درهای دوزخ ببرند، شبیه این تعبیر درآیه 21سوره ق نیزآمده است: « وَ جائَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَ شَهیدٌ: هر انسانی در صحنه قیامت وارد می شود ، درحالی که همراه او کسی است که او را می راند و شاهد و گواهی » .

سپس می افزاید : « حَتّی اِذا جاءوُها ... » ، از این تعبیر به خوبی استفاده می شود که درهای جهنم قبل از ورود آن ها بسته است ، درست همانند درهای زندان ها هنگامی که نزدیک آن می رسند ، ناگهان به روی آن ها گشوده می شود و این مشاهده ناگهانی ، وحشت بیشتری در آن ها ایجاد می کند ، اما قبل از هرچیز در زیر رگبار ملامت خازنان دوزخ قرار می گیرند که به آن ها می گویند : « تمام اسباب هدایت برای شما فراهم بود » .

پیامبرانی از جنس خود شما همراه با آیات پروردگارتان و با انذار و اعلام خطرهای مستمر و پی درپی و تلاوت آیات به طور پی گیر و مداوم به سراغ شما آمدند .

با این حال چگونه این تیره روزی دامان شما را گرفت ؟ و به راستی این گفتگوی خازنان دوزخ از دردناک ترین عذاب ها برای آن ها است که به هنگام ورود در جهنم ( به جای خوش آمد بهشتیان ) با آن روبرو می شوند .

به هرحال آن ها با یک جمله کوتاه و دردآلود به آن ها پاسخ می دهند : « قالُوا بَلی ... » .

به این ترتیب آن ها اعتراف می کنند که راه تکذیب انبیاء و انکار آیات الهی را پیش گرفتند و طبعا سرنوشتی بهتر از این نخواهند داشت .

این احتمال نیز وجود دارد که منظور از « حَقَّتْ کَلِمَةُ الْعَذابِ » همان باشد که در آیه 7 سوره یس آمده است : « لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلی اَکْثَرِهِمْ فَهُمْ لا یُؤْمِنُؤنَ : فرمان عذاب درباره اکثر آن ها محقق شده است ، آن ها دیگر ایمان نمی آورند » .

اشاره به این که گاه انسان بر اثر گناه فراوان و دشمنی و لجاجت و تعصب در برابر حق ،

کارش به جایی می رسد که بر دل او مُهر نهاده می شود و راه بازگشتی برای او باقی نمی ماند و با این حال فرمان عذاب الهی در مورد او قطعی می شود .

ولی به هرحال همه این ها از اعمال خود انسان سرچشمه می گیرد و جای این نیست که کسی از این جمله توهم جبر و عدم آزادی اراده انسان کند .

72 قیلَ ادْخُلُوا اَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدینَ فیها فَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرینَ

به آن ها گفته می شود: ازدرهای جهنم واردشوید، جاودانه درآن بمانید، چه بد جایگاهی است جایگاه متکبران ( تمام تقصیرها از خود شما بوده است ) .

درهای جهنم ممکن است به معنی درهایی باشد که برحسب اعمال انسان ها تنظیم شده است و هرگروهی را به تناسب عمل خود به دوزخ می برند ، همان گونه که درهای بهشت نیز چنین است و لذا یکی ازدرهای آن «باب المجاهدین» نام دارد و درکلام امیرمؤمنان علی (علیه السلام)

نیز آمده است : « اِنَّ الْجَهادَ بابٌ مِنْ اَبْوابِ الْجَنَّةِ : جهاد دری از درهای بهشت است » .⁽¹⁾

جالب این که فرشتگان عذاب از میان تمام اوصاف رذیله انسان که او را به دوزخ می برد ، روی مسأله « تکبر » تکیه می کنند ، اشاره به این که سرچشمه اصلی کفر و انحراف و گناه بیش از همه کبر و غرور و عدم تسلیم در برابر حق است .

آری کبراست که پرده های ضخیم برچشم انسان می افکند و اورا ازدیدن چهره تابناک محروم می سازد و به همین دلیل در روایتی از امام صادق و امام باقر علیهماالسلام می خوانیم : «لا یَدْخُلُ الْجَنَّةَ مَنْ فیقَلْبِهِ مِثْقالُ ذَرَّةٍ مِنْ کِبْرٍ:کسی که به مقدارذره ای کبردرقلبش وجودداشته باشد،داخل بهشت نمی شود».⁽²⁾

73 وَ سیقَ الَّذینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ اِلَی الْجَنَّةِ زُمَرا حَتّی اِذاجاءوُها وَ فُتِحَتْ اَبْوابُها وَ قالَ لَهُمْ خَزَنَتُها سَلامٌ عَلَیْکُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدینَ

و کسانی که تقوای الهی پیشه کردند، گروه گروه به سوی بهشت برده می شوند، هنگامی .

که به آن می رسند، درهای بهشت گشوده می شود و نگهبانان به آن ها می گویند : سلام بر شما ، گوارا باد این نعمت ها برایتان ، داخل بهشت شوید و جاودانه بمانید .

جمعیتی که گروه گروه وارد بهشت می شوند

تعبیر به « سیقَ » ( از ماده « سَوْق » به معنی راندن ) در این جا سؤال انگیز است و توجه بسیاری از مفسران را به سوی خود جلب کرده ، زیرا این تعبیر در مواردی است که کاری بدون شوق و تمایل درونی انجام می گیرد ، این تعبیر درباره دوزخیان صحیح است ، اما درباره بهشتیان که مشتاقانه به سوی بهشت می روند ، چرا ؟

هر اندازه پرهیزگاران عاشق بهشتند ، بهشت و فرشتگان رحمت برای آمدن آن ها به بهشت شائق ترند ، همان گونه که گاه میزبان آن قدر به دیدار میهمانش شائق است که او را با سرعتی بیش از آن چه که خودش می آید، به سوی خویش ببرد ، فرشتگان رحمت نیز آن ها را به سوی بهشت می برند .

به هر حال در این جا نیز « زُمَر » که به معنی گروه کوچک است ،

نشان می دهد که بهشتیان در گروه های مختلف که نشانگر سلسله مراتب مقامات معنوی آن ها است ، به سوی بهشت می روند .

« تا این که آن ها به بهشت می رسند ، درحالی که درهای آن از قبل برای آن ها گشوده شده و در این هنگام خازنان و نگهبانان بهشت ، آن فرشتگان رحمت به آن ها می گویند : سلام بر شما ، گوارا باد این نعمت ها برایتان ، داخل بهشت شوید و جاودانه بمانید » ( حَتّی اِذا جاءوُها وَ فُتِحَتْ اَبْوابُها وَ قالَ لَهُمْ خَزَنَتُها سَلامٌ عَلَیْکُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدینَ ) .

جالب این که در مورد دوزخیان می گوید : هنگامی که به دوزخ می رسند ، درهایش گشوده می شود ، ولی درمورد بهشتیان می گوید : درهایش از قبل گشوده شده و این اشاره به احترام و اکرام خاصی است که برای آن ها قائلند ، درست همانند میزبان علاقمندی که درهای منزل خودرا پیش از ورود میهمان می گشاید و در کنار در به انتظار او می ایستد ، فرشتگان رحمت الهی نیز همین حال را دارند .

در آیات گذشته در مورد دوزخیان خواندیم که نخستین سخن فرشتگان عذاب ، ملامت

و سرزنش سخت به آن ها است که با داشتن اسباب هدایت ، چرا به این روز افتاده اند ؟

ولی در مورد بهشتیان نخستین سخن ، « سلام و درود و احترام و اکرام » و سپس دعوت ورود به بهشت جاویدان است .

جمله « طِبْتُمْ » از ماده « طَیْبْ » به معنی پاکیزگی است و چون بعد از سلام و درود قرار گرفته ، مناسب این است که مفهوم « انشائی » داشته باشد ، یعنی پاک و پاکیزه باشید و خوش و خرم بمانید و یا به تعبیر دیگر « گوارا باد بر شما این نعمت های پاک ، ای پاک سرشتان پاکدل » .

ولی بسیاری از مفسران این جمله را به معنی « خبری » تفسیر کرده اند و گفته اند ؛ فرشتگان به آن ها می گویند: شمااز هر پلیدی و آلودگی پاک شده اید و با ایمان و عمل صالح ، قلب و روح شما پاک گردیده و از گناهان و معاصی نیز پاک شده اید و حتی بعضی روایتی نقل کرده اند که بر درِ بهشت درختی است که دو چشمه آب زلال از پای آن می جوشد ، مؤمنان از یک چشمه می نوشند و باطن آن ها پاک می شود و در چشمه دیگر خود را شستشو

می دهند و ظاهر آن ها پاک می شود و این جا است که خازنان بهشت به آن ها می گویند : « سَلامٌ عَلَیْکُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدینَ » .⁽¹⁾

قابل توجه این که هم در مورد دوزخیان تعبیر به « خلود » و جاودانگی شده و هم در مورد بهشتیان ، تا گروه اول بدانند هیچ راه نجاتی وجود ندارد و گروه دوم نیز هیچ گونه نگرانی از زوال نعمت الهی به خود راه ندهند .

74 وَ قالُوا الْحَمْدُ لِلّهِ الَّذی صَدَقَنا وَعْدَهُ وَ اَوْرَثَنَا الاَْرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَیْثُ نَشاءُ فَنِعْمَ اَجْرُ الْعامِلینَ

آن ها می گویند : حمد و ستایش مخصوص خداوندی است که به وعده خویش درباره ما وفا کرد و زمین ( بهشت ) رامیراث ما قرارداد که هرجارا بخواهیم منزلگاه خود قرار دهیم ، چه خوب است پاداش عمل کنندگان . .

منظور از « زمین » در این جا زمین بهشت است و تعبیر به « ارث » به خاطر آن است که این همه نعمت در برابر زحمت کمی به آن ها داده شده و می دانیم میراث چیزی است که انسان معمولاً برای آن زحمتی نکشیده است و یا از این نظر است که هر انسانی مکانی در بهشت دارد و محلی در دوزخ ، هرگاه به خاطر اعمالش دوزخی شود ، مکان بهشتی او را به دیگری می سپارند و هرگاه بهشتی شود، مکان دوزخیش برای دیگران باقی می ماند و یا به خاطر این است که آن ها با نهایت آزادی می توانند از آن استفاده کنند همانند میراث که انسان در استفاده از آن کاملاً آزاد است .

این جمله در حقیقت تحقق عینی آن وعده الهی است که در آیه 63 سوره مریم آمده : « تِلْکَ الْجَنَّةُ الَّتی نُورِثُ مِنْ عِبادِنا مَنْ کانَ تَقَیّا : آن بهشتی است که به بندگان پرهیزکارمان به میراث می دهیم » .

در جمله سوم آزادی کامل خود را در استفاده از بهشت وسیع پروردگار چنین بیان می کند : « ما هرجا از بهشت را بخواهیم ، منزلگاه

خود قرار می دهیم » ( نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَیْثُ نَشاءُ ) .

از آیات مختلف قرآن استفاده می شود که بهشت مرکب از باغ های بسیاری است ولذا در قرآن تعبیربه « جَنّاتُ عَدْن » ( باغ های جاویدان بهشت ) ( 72 / توبه ) شده است و بهشتیان باتوجه به سلسله مراتب و مقامات معنوی ساکن آن ها می شوند ، بنابراین آزادی آن ها در همان باغ های وسیعی از بهشت است که در اختیار آن ها است ، نه مقامات بالاتری که خود را شایسته آن نمی بینند و اساسا هرگز چنین تقاضایی را هم ندارند .

بالاخره در آخرین جمله می گویند : « فَنِعْمَ اَجْرُ الْعامِلینَ » .

اشاره به این که این مواهب وسیع را به « بها » می دهند و به « بهانه » نمی دهند ، ایمان و عمل صالح لازم است تا در پرتو آن چنین شایستگی حاصل شود .

آیا این جمله نیز گفته بهشتیان است یا سخن پروردگار که به دنبال سخنان آن ها آمده ؟

مفسران هردو احتمال را داده اند، ولی معنی اول یعنی ارتباط آن با گفتار بهشتیان با جمله های دیگر آیه ، هماهنگی بیشتری دارد .

75 وَ تَرَی الْمَلائِکَةَ حافّینَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ قیلَ الْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمینَ

( در آن روز ) فرشتگان را می بینی که بر گِرد عرش خدا حلقه زده اند ( و حمد او می گویند ) و در میان بندگان به حق داوری می شود و (سرانجام) گفته می شود ؛ حمد مخصوص پروردگار جهانیان است .

اشاره به وضع فرشتگان در اطراف عرش خداوند به خاطر این است که آمادگی آن ها را برای اجری اوامر الهی بیان کند ، لذا به دنبال آن می گوید : « در آن روز در میان بندگان به حق داوری می شود » ( وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ ) .

و از آن جا که این امور نشانه های ربوبیت پروردگار و دلایل شایستگی ذات پاکش برای هرگونه حمد و سپاس است ، در آخرین جمله می افزاید : « وَ قیلَ الْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمینَ » .

آیا گوینده این سخن ، فرشتگانند یا بهشتیان و پرهیزکاران ؟ و یا همگی آن ها ؟ معنی اخیر مناسب تر به نظر می رسد ، چراکه حمد و سپاس الهی برنامه همه صاحبان عقل و فکر و

همه خاصان و مقربان است و آوردن فعل مجهول « قیلَ » نیز مؤید همین معنی است .

خداوندا ! ما نیز با همه فرشتگان و بندگان فرمانبردارت همصدا می شویم و تو را بر این همه نعمتی که به ما ارزانی داشته ای ، مخصوصاً به این نعمت بزرگ که توفیق سیر در آیات قرآن مجیدت را به ما داده ای ، شکر می گوییم و عرض می کنیم : " اَلْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمینَ " .

بار الها ! تو را به پیامبر بزرگت و حاملان عرشت و همه مقربان درگاهت سوگند می دهیم که ما را در این جهان و جهان دیگر از آن ها جدا مفرما .

پروردگارا ! ما را در زمره کسانی قرار ده که در پرتو تقوا و عمل گروه گروه وارد بهشت برینت می شوند و با سلام و درود فرشتگانت روبرو می گردند .

پایان سوره زمر

سوره مؤمن ( غافر )

فضیلت تلاوت سوره « مؤمن »

در فضیلت تلاوت این سوره ، در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله آمده : « سوره های "حامیم" ، هفت سوره اند و درهای جهنم نیز هفت در است ، هریک از حامیم ها می آید و در مقابل یکی از این درهامی ایستد و می گوید: خداوندا! کسی راکه به من ایمان آورده و مرا خوانده ، از این در ، وارد مکن » . ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در این زمینه نقل شده است : « هرکس سوره "حامیم مؤمن" را بخواند ، همه ارواح انبیاء و صدیقان و مؤمنان بر او درود می فرستند و برای او استغفار می کنند » .⁽²⁾

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر

1 حمآ

حمآ

سوره مؤمن ، نخستین سوره از « حوامیم » است ( حوامیم هفت سوره از قرآن است که با "حم" شروع می شود و پشت سر هم قرار گرفته و همه از سوره های مکی است ) .

ویژگی این سوره فرازی است از داستان موسی (علیه السلام)و فرعون مربوط به « مؤمن آل فرعون » که تنها در همین سوره مطرح شده و در جای دیگر قرآن نیست ، داستان همان مرد با ایمان و بسیار هوشیار و مدبری که در زمره شخصیت های فرعونی بود ، ولی در باطن به موسی (علیه السلام)ایمان آورده و سنگر مطمئنی برای دفاع از موسی (علیه السلام)و آئینش بود و به طوری که خواهیم دید در آن لحظاتی که موسی (علیه السلام)در خطر مرگ قرار گرفت ، او با روشی بسیار زیرکانه و ظریف به یاری او شتافت و او را از مرگ نجات داد .

نام گذاری این سوره به سوره « مؤمن » نیز به خاطر همین است که شرح مجاهدت های او بیش از « 20 آیه » از این سوره ، یعنی حدود یک چهارم از مجموع آیات این سوره را فرا گرفته است .

در روایات اسلامی که از پیغمبر صلی الله علیه و آله و ائمه اهل بیت علیهم السلام نقل شده ، فضایل بسیاری

برای همه سوره های "حم" عموما و سوره "مؤمن" خصوصا وارد شده است .

2 تَنْزیلُ الْکِتابِ مِنَ اللّهِ الْعَزیزِ الْعَلیمِ

این کتابی است که از سوی خداوند قادر و دانا نازل شده است.

در این آیه همانگونه که روش قرآن است بعد از ذکر « حروف مقطعه » سخن از عظمت مقام « قرآن » به میان می آورد ، اشاره به این که این کتاب با این همه عظمت از حروف ساده الفبا ترکیب یافته ، بنایی چنان عظیم از مصالحی چنین کوچک و این خود دلیل بر اعجاز آن است.

عزت و قدرتش موجب شده که احدی نتواند با آن برابری کند و علمش سبب گردیده که محتوای آن در اعلی درجه کمال و فراگیر همه نیازهای انسان ها در طریق تکامل باشد .

3 غافِرِ الذَّنْبِ وَ قابِلِ التَّوْبِ شَدیدِ الْعِقابِ ذِی الطَّوْلِ لا اِلهَ اِلاّ هُوَ اِلَیْهِ الْمَصیرُ

خداوندی که آمرزنده گناه و پذیرنده توبه و شدید العقاب و صاحب نعمت فراوان است ، هیچ معبودی جز او نیست وبازگشت ( همه شما ) به سوی او است .

« طَوْل » ( بر وزن قَوْل ) به معنی نعمت و فضل است و به معنی توانایی و رسائی و امکانات و مانند آن نیز آمده است ، بعضی از مفسران گفته اند « ذِی الطَّوْل » به کسی گفته می شود که نعمتی طولانی به دیگری می بخشد ، بنابراین معنی آن اخص از معنی « منعم » است ( مجمع البیان ) .

این آیه خدا را به پنج وصف دیگر از صفات بزرگش که بعضی امیدآفرین و بعضی خوف آفرین است ، توصیف می کند .

جمله « لا اِلهَ اِلاّ هُوَ » که به عنوان آخرین وصف آمده و حکایت از مقام « توحید عبودیت » و عدم شایستگی غیر او برای پرستش می کند ، به عنوان آخرین صفت و نتیجه نهایی بیان شده و لذا در حدیثی از ابن عباس آمده است که می گوید : « او "غافِرِ الذَّنْب" است برای کسی که "لا اِلهَ اِلاَّ اللّه" بگوید ، "قابِلِ التَّوْب" است برای کسی که "لا اِلهَ اِلاَّ اللّه" بگوید و "شَدیدُ الْعِقاب" است برای کسی که "لا اِلهَ اِلاَّ اللّه" نگوید ، "ذِی الطَّوْل" و غنی و بی نیاز است از کسی که "لا اِلهَ اِلاَّ اللّه" نگوید .

بنابراین محور همه این صفات کسانی هستند که مؤمن به توحید باشند و در گفتار و عمل از این خط اصیل الهی منحرف نشوند .

اسباب آمرزش در قرآن مجید

در قرآن مجید امور زیادی به عنوان اسباب مغفرت و از بین رفتن گناهان معرفی شده است که به قسمت هایی از آن ذیلاً اشاره می شود :

✓ 1 - « توبه » : « یا اَیُّهَا الَّذینَ اآمَنُوا تُوبُوا اِلَی اللّهِ تَوْبَةً نَصُوحا عَسی رَبُّکُمْ اَنْ یُکَفِّرَ عَنْکُمْ سَیِّئاتِکُمْ : ای کسانی که ایمان آورده اید به سوی خدا بازگردید و توبه خالص کنید ، امید است خداوند گناهان شما را ببخشد » ( 8 / تحریم ) .

✓ 2 - ایمان و عمل صالح : « وَالَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ وَ آمَنُوا بِما نُزِّلَ عَلی مُحَمَّدٍ وَ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ کَفَّرَ عَنْهُمْ سَیِّئاتِهِمْ:کسانی که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند و نیزبه آن چه بر محمد صلی الله علیه و آله نازل شده است ایمان آوردند ، آیاتی که حق است و از سوی پروردگارشان می باشد ،

خداوند گناهان آن ها را می بخشد » ( 2 / محمد ).

✓ 3 - تقوی : « اِنْ تَتَّقُوا اللّهَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقانا وَ یُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئاتِکُمْ : اگر تقوی الهی پیشه کنید خداوند برای تشخیص حق از باطل به شما روشن بینی می دهد و گناهانتان را می بخشد » ( 29 / انفال ) .

✓ 4 - هجرت و جهاد و شهادت : « فَالَّذینَ هاجَرُوا وَ اُخْرِجُوا مِنْ دِیارِهِمْ وَ اُوذُوا فی سَبیلی وَ قاتَلُوا وَ قُتِلُوا لاَُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئاتِهِمْ: کسانی که هجرت کنند و از خانه و وطن خود رانده شوند و در راه من آزار بینند و پیکار کنند و مقتول گردند ، گناهانشان را می بخشم » ( 195 / آل عمران ) .

✓ 5 - انفاق مخفی : « اِنْتُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمّاهِیَ وَ اِنْتُخْفُوها وَ تُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَیْرٌلَکُمْ وَیُکَفِّرُ عَنْکُمْ مِنْسَیِّئاتِکُمْ : اگر انفاق های خود را در راه خدا آشکار سازید خوب است و اگر آن را پنهان دارید و به فقرا بدهید ، به سود شما است و از گناهانتان می بخشد » ( 271 / بقره ) .

✓ 6 - دادن قرض الحسنة : « اِنْ تُقْرِضُوا اللّهَ قَرْضا حَسَنا یُضاعِفْهُ لَکُمْ وَ یَغْفِرْلَکُمْ : اگر به

خداوند قرض الحسنه دهید آن را برای شما مضاعف می کند و شما را می آمرزد » ( 17 / تغابن ) .

✓ 7 - پرهیز از گناهان کبیره که موجب آمرزش گناهان صغیره است : « اِنْ تَجْتَنِبُوا کَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئاتِکُمْ : اگر از گناهان کبیره که از آن نهی شده اید ، اجتناب کنید

گناهان صغیره شما را خواهیم بخشید » ( 31 / نساء ) .

به این ترتیب درهای مغفرت الهی از هر سو به روی بندگان باز است که هفت درِ آن در بالا به استناد هفت آیه قرآن ذکر شد ، تا از کدامین در وارد شویم و چه خوب تر که از هر در وارد شویم .

4 ما یُجادِلُ فی اآیاتِ اللّهِ اِلاَّ الَّذینَ کَفَرُوا فَلا یَغْرُرْکَ تَقَلُّبُهُمْ فِی الْبِلادِ

تنها کسانی در آیات ما مجادله می کنند که ( از روی عناد )کافرشده اند ، مبادا قدرت نمایی آن ها تو را بفریبد .

« یُجادِلُ » از ماده « جَدَل » در اصل به معنی تابیدن طناب و محکم کردن آن است ، سپس در مورد ساختمان ها و زره و مانند آن به کار رفته و به همین جهت به عمل کسانی که در مقابل هم می ایستند و مناظره می کنند و هر کدام می خواهد پایه های سخن خود را محکم کرده ، بر دیگری غلبه نماید « مجادله » گفته می شود .

ولی باید توجه داشت که « مجادله » از نظر محتوای لغت عرب همیشه مذموم نیست

( هر چند در فارسی روزمره به ما این معنی را می بخشد ) بلکه اگر در مسیر حق و متکی به منطق و برای تبیین واقعیت ها و ارشاد افراد بی خبر بوده باشد ، ممدوح است و اگر متکی به دلایل واهی و ناشی از تعصب و جهل و غرور و به منظور اغفال این و آن صورت گیرد ، مذموم است و اتفاقا در قرآن مجید در هر دو مورد به کار رفته است .

در یک جا می خوانیم : « وَ جادِلْهُمْ بِالَّتی هِیَ اَحْسَنُ : با آن ها به روشی که پسندیده تر است بحث و مجادله کن » ( 125 / نحل ) .

ولی در موارد دیگری مانند آیه فوق و آیه بعد از آن به معنی مجادله مذموم آمده است .

« تَقَلُّب » از ماده « قلب » به معنی دگرگون کردن است و « تَقَلُّب » در این جا به معنی تصرف و سلطه بر مناطق و بلاد مختلف و حکومت و سیطره بر آن ها و به معنی رفت و آمد در آن ها می باشد .

هدف آیه فوق این است که به پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنان آغاز اسلام که غالبا از قشر محروم بودند ، گوشزد کند ، مبادا امکانات مالی و قدرت سیاسی و اجتماعی کافران جبار را دلیلی

بر حقانیت و یا قدرت واقعی آن ها بدانند ، دنیا این گونه اشخاص را زیاد به خاطر دارد و تاریخ نشان می دهد که تا چه اندازه در برابر مجازات های الهی ضعیف و ناتوان بودند ، همانند برگ های پژمرده پاییزی در برابر تندباد خزان .

همان گونه که امروز هم کفار مستکبر و ظالم برای اظهار وجود یا مرعوب ساختن مستضعفان و محرومان جهان دست به یک سلسله تلاش ها و تبلیغات و کنفرانس ها و دید و بازدیدهای سیاسی و مانورهای نظامی و عقد قراردادها و پیمان ها با هم مسلکانشان می زنند تا جو مساعدی برای پیشبرد اهداف شوم خود فراهم سازند ، اما مؤمنان باید بیدار باشند و فریب این صحنه سازی های کهنه را نخورند و هرگز مرعوب و مفتون نشوند .

قدرت نمایی ظاهری کافران

کرارا در آیات قرآن با این سخن روبرو می شویم که مؤمنان محروم هرگز تصور نکنند امکانات وسیعی که گاهی در اختیار افراد یا جمعیت های ظالم و ستمگر و بی ایمان قرار دارد ، دلیل بر سعادت و خوشبختی آن ها و یا نشانه پیروزیشان در پایان کار است .

مخصوصاً قرآن برای ابطال این پندار که معمولاً برای افراد کوته فکر پیدا می شود و امکانات مادی افراد را احیانا دلیل بر حقانیت معنوی آن ها می گیرند ، تاریخ ، اقوام پیشین را در برابر افکار مؤمنان ورق می زند و انگشت روی نمونه های واضحی می گذارد ، همچون قدرتمندان فرعونی در مصر و نمرودیان در بابل و قوم نوح و عاد و ثمود در عراق و حجاز و شامات ، مبادا مؤمنانی که تهی دست و محرومند احساس کمبود و ضعف کنند و از « کر » و « فر » ظالمان بی ایمان مرعوب یا سست شوند .

البته قانون خداوند این نیست که هر کس را کار خلافی کرد فورا به سزایش برساند ، همان گونه که در آیه 59 سوره کهف می خوانیم : « وَ جَعَلْنا لِمَهْلِکِهِمْ مَوْعِدا : ما برای نابودی آن ها موعدی مقرر داشتیم » .

و در جای دیگر می فرماید:« فَمَهِّلِ الْکافِرینَ اَمْهِلْهُمْ رُوَیْدا : اندکی به کافران مهلت ده تا سرانجام کارشان روشن شود » ( 17 / طارق ) و در جای دیگر آمده است : « اِنَّما نُمْلی لَهُمْ لِیَزْدادُوا اِثْما : ما به آن ها مهلت می دهیم تا بر گناهانشان افزوده شود » ( 178 / آل عمران ) .

خلاصه هدف از این مهلت ها یا اتمام حجت بر کافران است ، یا آزمایش مؤمنان و یا افزایش گناهان کسانی که تمام راه های بازگشت را به روی خود بسته اند .

نظیر این احساس حقارت در برابر کشورهای قدرتمند مادی ظالم در مورد بعضی از اقوام مؤمن که از نظر مادی عقب افتاده اند ، پیدا می شود که باید با همان منطق قرآنی بالا با آن به شدت مبارزه کرد .

افزون بر این ، باید به آن ها حالی نمود که این محرومیت و عقب افتادگی شما در درجه اول معلول ظلم آن ستمگران است و اگر زنجیرهای ظلم واسارت را پاره کنید با تلاش و کوشش مستمر می توانید عقب ماندگی ها را جبران نمایید .

روش مجادله به احسن

در جدال حق ، هدف تحقیر طرف و اثبات تفوق و پیروزی بر او نیست، بلکه هدف نفوذ در افکار و اعماق روح او است، به همین دلیل روش مجادله به احسن با جدال باطل در همه چیز متفاوت است .

در این جا شخص جدالگر برای نفوذ معنوی در طرف از وسایل زیر باید استفاده کند که در قرآن مجید اشارات جالبی به آن ها شده است :

✓ 1 - نباید اصرار داشته باشد که مطلب حق را به عنوان گفته او بپذیرد ، بلکه اگر بتواند چنان کند که طرف مقابل آن مطلب را نتیجه فکر خود بیندیشد ، بسیار مؤثرتر خواهد بود و به تعبیر دیگر طرف فکر کند این اندیشه از درون وجود خودش جوشیده و فرزند روح او است ، تا به آن علاقمند شود .

سرّ این که قرآن مجید بسیاری از حقایق مهم را از توحید و نفی شرک گرفته تا مسائل دیگر در لباس استفهام درمی آورد و مثلاً بعد از ذکر دلایل توحید می گوید : « أَاِلهٌ مَعَ اللّهِ : آیا معبودی با خدا همراه است » ؟ ( 60 / نمل ) ، شاید همین امر باشد .

✓ 2 - ازهرچیزیکه حس لجاجت طرف مقابل را برمی انگیزدبایدخودداری نمود، قرآن مجید می گوید: « وَ لاتَسُبُّواالَّذینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ: معبودهایی را که غیر از خدا می خوانند ناسزا و دشنام نگویید » (108/انعام)، مبادا آن هاروی دنده لجاجت بیفتند و به خداوند بزرگ اهانت کنند.

✓ 3 - در بحث ها باید در مقابل هر کس و هر گروه نهایت انصاف را رعایت کرد تا طرف حس کند گوینده به راستی درصدد روشن کردن واقعیات است ، فی المثل هنگامی که قرآن سخن از زیان های شراب و قمار می گوید ، منافع جزیی مادی و اقتصادی آن را که برای گروهی حاصل می شود ، نادیده نمی گیرد ، می فرماید : « قُلْ فیهِما اِثْمٌ کَبیرٌ وَ مَنافِعُ لِلنّاسِ وَ اِثْمُهُما اَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما : بگو در شراب و قمار گناه عظیمی است و منافع جزیی برای مردم ، اما گناه آن ها از سودشان بیشتر است » .

این طرز سخن مسلماً در شنونده تأثیر عمیق تری می بخشد .

✓ 4 - باید در برابر بدی ها و کینه توزی ها مقابله به مثل نکند ، بلکه طریق محبت و رأفت و گذشت را پیش گیرد که این « مقابله به ضد » در این گونه موارد تأثیر فوق العاده ای در نرم کردن قلب دشمنان لجوج دارد ، چنان که قرآن مجید می گوید : « اِدْفَعْ بِالَّتی هِیَ اَحْسَنُ فَاِذَا الَّذی بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ عَداوَةٌ کَاَنَّهُ وَلِیٌ حَمیمٌ: با روشی که نیکوتراست بدی ها را دفع کن ، در این حال کسی که، میان تو و او دشمنی است آن چنان نرم می شود که گویی دوست گرم و صمیمی است» (34/فصلت ).

خلاصه هرگاه گفتگوهای پیامبران را با دشمنان جبار و سرسخت که در قرآن منعکس است و گفتگوهای پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه معصومین علیهم السلام را در برخورد با دشمنان به هنگام بحث های عقیدتی دقیقا بررسی کنیم ، درس های آموزنده دراین زمینه می یابیم که بیانگر دقیق ترین مسائل روانی است ، که راه نفوذ در دیگران را صاف و هموار می سازد .

مخصوصاً مرحوم علامه مجلسی حدیث مفصلی از پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله در این زمینه نقل می کند که ضمن آن مناظره طولانی پیامبر صلی الله علیه و آله با پنج گروه یهود و نصارا و دهریین و وثنویین ( دوگانه پرستان ) و مشرکان عرب مطرح شده که بالحنی جذاب وگیرا آن هارا به قبول و تسلیم وامی دارد ، مناظره آموزنده ای که می تواند الگویی برای مناظرات ما بوده باشد .⁽¹⁾

5 کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَالاَْحْزابُ مِنْ بَعْدِهِمْ وَهَمَّتْ کُلُّ اُمَّةٍ بِرَسوُلِهِمْ لِیَأْخُذُوهُ .

وَ جادَلُوا بِالْباطِلِ لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ فَاَخَذْتُهُمْ فَکَیْفَ کانَ عِقابِ

پیش از آن ها قوم نوح و اقوامی که بعد از آن ها آمدند ( پیامبرانشان را ) تکذیب کردند و هرامتی توطئه ای چید که پیامبرش را بگیرد (و آزار دهد) و برای محو حق به مجادله باطل دست زدند، اما من آن هارا گرفتم (و سخت مجازات کردم) ببین عذاب الهی چگونه بود ؟

« لِیُدْحِضُوا » از سه ماده « ادحاض » به معنی زایل کردن و ابطال است .

منظور از « احزاب » قوم عاد ، ثمود ، حزب فرعونیان و لوط و مانند آن ها است که در آیه 12 و 13 سوره "ص" به عنوان « احزاب » به آن ها اشاره شده ، آن جا که می گوید : « کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ عادٌ وَ فِرْعَوْنُ ذُوالاَْوْتادِ وَ ثَمُودُ وَ قَوْمُ لُوطٍ وَ اَصْحابُ الاَْیْکَةِ اوُلئِکَ الاَْحْزابُ : آری آن ها احزابی بودند که دست به دست هم دادند و به تکذیب پیامبران الهی که دعوتشان با منافع نامشروع و هوی و هوس های آن ها هماهنگ نبود ، برخاستند » .

این کفار سرکش مکه و مشرکان ظالم عرب نیز سرانجامی بهتر از آن ها نخواهند داشت ، مگر این که به خود آیند و در کار خویش تجدیدنظر کنند .

آیه فوق برنامه احزاب طغیانگر را در سه قسمت خلاصه می کند : « تکذیب و انکار » و « توطئه برای نابودکردن مردان حق » و « تبلیغات مستمر برای گمراه ساختن توده های مردم » .

مشرکان عرب نیز تمام این برنامه ها را در برابر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله تکرار کردند ، بنابراین چه جای تعجب که قرآن آن ها را به همان سرنوشت اقوام پیشین تهدید کند .

6 وَ کَذلِکَ حَقَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ عَلَی الَّذینَ کَفَرُوا اَنَّهُمْ اَصْحابُ النّارِ

این گونه فرمان پروردگارت در مورد کسانی که کافر شدند مسلم شده که آن ها همه اهل دوزخند .

فرمان قطعی پروردگار در مورد کفار

ظاهر معنی آیه وسیع و گسترده است و کافران لجوج را از همه اقوام شامل می شود و مخصوص کفار مکه ، آن چنان که بعضی از مفسران پنداشته اند ، نیست .

بدیهی است مسلم شدن فرمان پروردگار درباره این قوم به دنبال گناهان مستمر و اعمال خلافی است که با اراده خود انجام دادند ، این سرنوشت شوم را خداوند وقتی برای آن ها

مقرر می دارد ، که راه های ظلم و جنایت را با پای خود پیمودند .

7 اَلَّذینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَ مَنْ حَوْلَهُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِرَبِّهِمْ وَ یُؤْمِنُونَ بِه وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذینَ امَنُوا رَبَّناوَسِعْتَ کُلَّ شَیْ ءٍ رَحْمَةً وَ عِلْما فَاغْفِرْ لِلَّذینَ تابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبیلَکَ وَقِهِمْ عَذابَ الْجَحیمِ

فرشتگانی که حاملان عرشند و آن ها گرداگرد آن ( طواف می کنند ) تسبیح و حمد خدا می گویند و به او ایمان دارند و برای مؤمنان استغفار می نمایند (و می گویند) پروردگارا رحمت و علم تو همه چیز را فراگرفته است، پس کسانی را که توبه کرده و راه تو را پیروی می کنند بیامرز و آنان را از عذاب دوزخ نگاه دار.

حاملان عرش الهی پیوسته به اهل ایمان دعا می کنند

این آیه به مؤمنان آگاهی می دهد که شما در این جهان تنها نیستید ، هر چند در محیط زندگی خود در اقلیت باشید ، نیرومندترین قدرت های غیبی عالم و حاملان عرش پروردگار پشتیبان شما و دعاگوی شما هستند ، پیوسته از خداوند بزرگ می خواهند شما را مشمول عفو و رحمت گسترده اش قرار دهد ، از خطاهایتان درگذرد و از عذاب دوزخ نگاهتان دارد.

عرش خدا چیست ؟

بارها گفته ایم الفاظ ما که برای بیان مشخصات زندگی محدود و ناچیز ما وضع شده ، نمی تواند به درستی بیانگر عظمت خداوند و حتی عظمت مخلوقات بزرگ او باشد ، به همین دلیل با استفاده از معانی کنایی این الفاظ ، شبحی از آن همه عظمت را ترسیم می کنیم .

و از جمله الفاظی که این سرنوشت را پیدا کرده است ، کلمه « عرش » است که در لغت به معنی «سقف» یا «تخت پایه بلند» در مقابل کرسی که به معنی تخت پایه کوتاه است آمده ، سپس این کلمه در مورد تخت قدرت خداوند به عنوان عرش پروردگار به کار رفته است .

دراین که منظوراز عرش خدا چیست و این کلمه کنایهازچه معنایی می باشد ، مفسران و محدثان و فلاسفه سخن بسیار گفته اند .

گاهی عرش را به معنی « علم بی پایان پروردگار » تفسیر کرده اند و گاه به معنی « مالکیت و حاکمیت خدا » و گاه به معنی هریک از صفات کمالیه و جلالیه او، چراکه هریک ازاین اوصاف بیانگر عظمت مقام او می باشد ، همان گونه که تخت سلاطین نشانه عظمت آن ها است .

آری خداوند دارای عرش علم و عرش قدرت و عرش رحمانیت و عرش رحیمیت است.

طبق این تفسیرهای سه گانه مفهوم « عرش » بازگشت به صفات ذات پاک پروردگار می کند ، نه یک وجود خارجی دیگر .

بعضی از روایاتی که از طرق اهل بیت علیهم السلام رسیده ، نیز همین معنی را تأیید می نماید ، مانند حدیثی که « حفض بن غیاث » از امام صادق (علیه السلام)نقل می کند که از امام (علیه السلام) درباره تفسیر « وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّمواتِ وَ الاَْرْضَ » سؤال کردند ، فرمود: « منظور علم او است » .⁽¹⁾

و گاه « عرش » را بر قلب انبیا و اوصیا و مؤمنان کامل اطلاق کرده اند ، چنان که در حدیث آمده است : « اِنَّ قَلْبَ الْمُؤْمِنِ عَرْشُ الرَّحْمنِ : قلب مؤمن عرش بزرگ خدا است » .⁽²⁾.

و نیز در حدیث قدسی نقل شده است : « لَمْ یَسَعْنی سَمائی وَ لا اَرْضی وَ وَسِعَنی قَلْبُ عَبْدِیَ الْمُؤْمِنِ : آسمان و زمین من وسعت وجود مرا ندارد ، ولی قلب بنده مؤمن من جایگاه من است » .⁽¹⁾

اما برای درک حقیقت معنی عرش ، البته تا آن جا که قدرت تشخیص انسان اجازه می دهد ، بهترین راه این است که موارد استعمال آن را در قرآن مجید دقیقا مورد بررسی قرار دهیم :

در آیات زیادی از قرآن این تعبیر به چشم می خورد : « ثُمَّ اسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ : خداوند ( بعد از پایان گرفتن خلقت جهان ) بر عرش تسلط یافت » . ⁽²⁾

و در بعضی از آیات پشت سر این تعبیر جمله « یُدَبِّرُ الاَْمْرِ » و یا تعبیراتی که د.

حاکی از علم و تدبیر پروردگار است ، دیده می شود .

در بعضی دیگر از آیات قرآن توصیف هایی برای عرش دیده می شود ، مانند توصیف به « عَظیم » آن جا که می فرماید : « وَ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظیمِ » ( 129 / توبه ) .

گاه سخن از حاملان عرش است مانند آیه مورد بحث و گاه سخن از ملائکه ای است که گرداگرد عرش راگرفته اند « وَ تَرَی الْمَلائِکَةَ حاآفّینَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ»(75/زمر) .

و گاه می گوید : « عرش خدا روی آب قرار گرفته : وَ کانَ عَرْشُهُ عَلَی الْماء » .

از مجموع این تعبیرات و تعبیرات دیگری که در روایات اسلامی وارد شده به خوبی می توان نتیجه گرفت که عرش بر معانی مختلفی اطلاق شده ، هرچند ریشه مشترکی دارد .

یکی از معانی عرش همان مقام « حکومت و مالکیت و تدبیر عالم هستی » است ، چراکه حتی در اطلاقات معمولی کلمه عرش به عنوان کنایه از تسلط یک زمامدار بر امور کشور خویش به کار می رود ، می گوییم : « فُلانٌ ثُلَّ عَرْشُهُ » ، کنایه از این که قدرتش فرو ریخت و در فارسی نیز می گوییم : « پایه های تخت او درهم شکست » .

دیگر از معانی عرش « مجموعه عالم هستی » است ، چراکه همگی نشانه عظمت او است و گاه « عرش »به معنی « عالم بالا » و « کرسی » به معنی عالم پایین به کار می رود و گاه « عرش » به معنی « عالم ماوراء طبیعت » و کرسی به معنی مجموع عالم ماده اعم از زمین و آسمان استعمال می شود ، چنان که در آیة الکرسی آمده است « وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّمواتِ وَ الاَْرْضَ » .

و از آن جا که مخلوقات و معلومات خداوند از ذات پاک او جدا نیستند ، گاهی عرش بر « علم خدا » اطلاق شده است .

و اگر به قلب پاک بندگان با ایمان « عرش الرحمان » گفته شده به خاطر این است که جایگاه معرفت ذات پاک او و نشانه ای از نشانه های عظمت و قدرت او است .

بنابراین در هر مورد باید از قرائن فهمید که منظور از عرش کدامیک از معانی آن است ، ولی در هر حال همگی در این امر مشترکند که عرش بیانگر بزرگی و عظمت خداوند است .

در آیه مورد بحث که سخن از حاملان عرش الهی می گوید ، ممکن است منظور از عرش همان حکومت خداوند و تدبیرش در عالم هستی باشد و حاملان عرش