مشخصات کتاب

سرشناسه:بیستونی، محمد، 1337 -

عنوان قراردادی:تفسیر نمونه .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)= A new narration of Holy Qur'an for young youth/ به اهتمام محمد بیستونی؛ با نظارت مکارم شیرازی.

مشخصات نشر: تهران: بیان جوان، 1385 -

مشخصات ظاهری:30 ج.؛ 14×5/10 س م.

تفسیرجوان (برگرفته از تفسیرنمونه) A new narration of =

Holy Quran for young youth// به اهتمام محمدبیستونی؛ بانظارت مکارم شیرازی.

تهران: بیان جوان، 1385- 30 ج.؛14×5/10 س م.

شابک دوره ای : ISBN 964-8399-71-9

(ج. 2) : ISBN 964-8399-19-0 فاپا.

ج.2-4،6-8،10،12-11،14،19،21،24-26(چاپ اول:1385).

ج. 1 - 30 (چاپ دوم: 1392) (فیپا).

کتابنامه. تفسیر نمونه. تفاسیر شیعه قرن 14

مکارم شیرازی،ناصر،1305 -. تفسیر نمونه. برگزیده

1385 73ت95ب/98BP 179/297

کتابخانه ملی ایران 35848-83م

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:ج. 2-4، 6-8، 12،10- 11، 14، 19، 21، 24 - 26 (چاپ اول: 1385).

یادداشت:ج.1 - 30 (چاپ دوم: 1391) (فیپا).

یادداشت:کتابنامه.

عنوان دیگر:تفسیر نمونه.

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

شناسه افزوده:مکارم شیرازی، ناصر، 1305 - . تفسیر نمونه. برگزیده

رده بندی کنگره:BP98/ب 95ت 73 1385

رده بندی دیویی:297/179

شماره کتابشناسی ملی:م 83-35848

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

عنوان: تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)

مؤلف: دکتر محمد بیستونی ویراستاری و تایپ و صفحه آرایی: سهیلا شاکری، فاطمه سرزهی

گروه تحقیق: صفورا بیستونی، زهرا بیستونی، آسیه بیستونی

امور فنی و رایانه: محمد علی بیستونی شمارگان: 3000 نسخه

نوبت و تاریخ چاپ: دوم ، سال 1392 شابک دوره ای: ISBN 964 - 8399 - 71 - 9

ناشر: انتشارات بیان جوان شا بک: (ج. 2):ISBN 964 - 8399 - 19 - 0

هرگونه نسخه برداری و چاپ از این کتاب، با اخذ مجوز کتبی از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بلامانع است.

نشانی: تهران - خیابان پاسداران - بین گلستان هشتم و نهم - روبروی پمپ بنزین - شماره 451 - طبقه اول - واحد 4

تلفکس: 22589626 E_mail :info@tafsirejavan.com

جدید

با نظارت: حضرت آیة اللّه مکارم شیرازی

تفسیر جوان

(برگرفته از تفسیر نمونه )

YOUTH INTERPRETATION OF QURAN

جلد 26

(جزء بیست و ششم قرآن)

Volum 26

دکترمحمدبیستونی

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

اَلاِهْداءِ

اِلی سَیِّدِنا وَ نَبِیِّنا مُحَمَّدٍ

رَسُولِ اللّهِ وَ خاتَمِ النَّبِیّینَ وَ اِلی مَوْلانا

وَ مَوْلَی الْمُوَحِّدینَ عَلِیٍّ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ وَ اِلی بِضْعَةِ

الْمُصْطَفی وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَیِّدَةِ نِساءِ الْعالَمینَ وَ اِلی سَیِّدَیْ

شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَیْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ اِلَی الاَئِمَّةِ التِّسْعَةِ

الْمَعْصُومینَ الْمُکَرَّمینَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ لاسِیَّما بَقِیَّةِ اللّهِ فِی الاَرَضینَ وَ وارِثِ عُلُومِ

الاَنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلینَ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِالظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِحْیاءِ الْفَرائِضِ وَ مَعالِمِ الدّینِ ،

الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالی فَرَجَهُ الشَّریفَ فَیا مُعِزَّ

الاَوْلِیاءَوَیامُذِلَ الاَعْداءِاَیُّهَاالسَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَیْنَ الاَرْضِ وَالسَّماءِقَدْمَسَّنا

وَ اَهْلَنَا الضُّرَّ فی غَیْبَتِکَ وَ فِراقِکَ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ

مِنْ وِلائِکَ وَ مَحَبَّتِکَ فَاَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ مِنْ مَنِّکَ وَ

فَضْلِکَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْکَ

اِنّا نَریکَ مِنَ الْمُحْسِنینَ

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی»

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی» در

مورد کتاب «تفسیر جوان» (منبع مطالعاتی و

تحقیقاتی اصلی «روش انس با قرآن»)

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

قرآن مجیدبالاترین سند افتخار مامسلمانان است و تاکسی با قرآن آشنا نشود ، پی به عظمت آن نخواهد برد و هر قدر آشنایی ما با ا ین کتاب بزرگ آسمانی افزون گردد ، به درجه اهمیت و عظمت آن بهتر پی می بریم ، مخصوصاً برای حل مشکلات مسلمین در دنیای امروز ، بهترین راه گشا قرآن است .

به همین دلیل شایسته است نسل جوان برومندما روزبه روز با این کتاب آسمانی آشناتر گردد ، نه فقط به «خواندن» و «قرائت» و «حفظ» آن ، بلکه به «محتوا و معنای

قرآن» ، به یقین قرآن مجید می تواند صفا و روشنی ویژه ای به تمام زندگی آنان بدهد و از آنان افرادی باایمان ، شایسته ، قوی ، شجاع و طرفدار حق بسازد .

از آنجا که تفسیر نمونه بحمداللّه در میان تمام قشرها نفوذ یافته و تحولی در محیط ما ایجاد کرده است ، جناب آقای «دکتر محمد بیستونی» که فردی باذوق و علاقمند به مسائل اسلامی و مسائل جوانان است . ابتکاری به خرج داده و تفسیر نمونه را به صورت فشرده و خلاصه با «سبکی تازه» که به آسانی قابل استفاده برای همه جوانان باشد ، درآورده و به گونه ای که هم اکنون ملاحظه می کنید ، در اختیار آنان گذارده است . خداوند این خدمت را از ایشان قبول کند و به همه جوانان عزیز توفیق استفاده از آن را مرحمت فرماید .

ناصر مکارم شیرازی

28/8/79

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیم

توفیق نصیب گردید از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بازدید داشته باشم و مواجه شدم با یک باغستان گسترده پرگل و متنوع که به طور یقین از معجزات قرآن است که این ابتکارات و روش های نو و جالب را به ذهن یک نفر که باید مورد عنایت ویژه قرار گرفته باشد القاء نماید تا بتواند در سطح گسترده کودکان و جوانان و نوجوانان و غیرهم را با قرآن مجید مأنوس به طوری که مفاهیم بلند و باارزش قرآن در وجود آنها نقش بسته و روش آنها را الهی و

قرآنی نماید و آن برادر بزرگوار جناب آقای دکتر محمد بیستونی است که این توفیق نصیب ایشان گردیده و ذخیره عظیم و باقیات الصالحات جاری برای آخرت ایشان هست. به امید این که همه اقدامات با خلوص قرین و مورد توجه ویژه حضرت بقیت اللّه الاعظم ارواحنا فداه باشد.

مرتضی مقتدایی

به تاریخ یوم شنبه پنجم ماه مبارک رمضان المبارک 1427

ویژگی ها و مزایای کتاب " تفسیر جوان"

1 - درج قول برتر و حذف اقوال متعدد در بیان تفسیر آیات.

2 - حفظ اصالت مطالب و مفاهیم ارائه شده در اصل تفسیر .

3 - خلاصه نمودن جملات طولانی در قالب عبارات کوتاه تر و ساده تر .

4 - اِعراب گذاری آیات و روایات به منظور سهولت حفظ کردن آنها .

5 - استفاده از سه خط تحریری برای آیات ، ترجمه و تفسیر ، به منظور مطالعه روان آنها.

6 - درج ترجمه روان و تفسیر هر آیه به صورت مستقل، به جز در آیاتی که با هم ارتباط تنگاتنگ دارند.

7 - تیترگذاری و تدوین مطالب کتاب به سبک کتاب های آموزشی به منظور تدریس آسان در جلسات تفسیر قرآن .

8 - انتشار در قطع کوچک به منظور استفاده از اوقات فراغت روزانه و سهولت قرار گرفتن در جیب.

9 - قیمت ارزان کتاب به منظور خرید همگان خصوصا جوانان عزیز و اُنس بیشتر جامعه با قرآن کریم .

محمد بیستونی

تهران - تابستان 1387

سوره احقاف

فضیلت تلاوت سوره « احقاف »

پیرامون فضیلت تلاوت این سوره ، در حدیثی از پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله آمده که فرمودند : « هرکس سوره " احقاف" را بخواند ، به ازاء هر دانه شن که در این دنیا است ، ده حسنه به او داده می شود و ده سیئه از او محو می گردد و ده درجه بر درجات او افزوده می شود » .⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام صادق (علیه السلام) آمده است : « هرکس سوره " احقاف" را هرشب یا هر جمعه بخواند ، خداوند وحشت دنیا را از او برمی دارد و از وحشت روز قیامت نیز در امان می دارد » .⁽²⁾

بدیهی است این حسنات و درجات ، بر تلاوتی که سازنده و بیدارگر در مسیر ایمان و تقوا باشد ، تعلق می گیرد و به راستی که محتوای سوره احقاف نیز چنین اثری دارد .

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر

1 حمآ

حمآ .

« اَحْقاف » جمع « حِقْف » به معنی شن های روان است که بر اثر وزش باد در بیابان ها به صورت مستطیل و کج و معوج روی هم انباشته می شود و سرزمین قوم عاد را از این جهت « اَحْقاف » می گفتند ، که ریگستانی به این صورت بود .

این سوره، آخرین سوره از سوره های هفت گانه «حم»است که مجموعا «حوامیم» نام دارد.

در تفسیر « حروف مقطعه » عموما و « حم » خصوصا ، مطالب زیادی در سوره های گذشته « حم » داشتیم که نیازی به تکرار ندارد .

همین قدر می گوییم که این آیات تکان دهنده و حرکت آفرین و پرمحتوای قرآن از حروف ساده الفبا ، از حاء و میم و مانند آن ، ترکیب یافته و در عظمت خداوند ، همین بس

که چنان ترکیب عظیمی را از چنین مفردات ساده ای به وجود آورده که اگر تا دامنه قیامت در اسرار آن اندیشه کنند ، باز هم مطالب ناگفته بسیار دارد .

2 تَنْزیلُ الْکِتابِ مِنَ اللّهِ الْعَزیزِ الْحَکیمِ

این کتاب از سوی خداوند عزیز و حکیم نازل شده است .

قدرتی شکست ناپذیر و حکمتی بی کران لازم است تا چنین کتابی را نازل کند .

3 ما خَلَقْنَا السَّمواتِ وَ الاَْرْضَ وَ ما بَیْنَهُما اِلاّ بِالْحَقِ وَ اَجَلٍ مُسَمًّی وَ الَّذینَ کَفَروُا عَمّا اُنْذِروُا مُعْرِضُونَ

ما آسمان ها و زمین و آن چه در میان این دو است ، جز به حق و برای سرآمد معینی نیافریدیم، اما کافران از آن چه انذار می شوند ، روی گردان هستند .

آفرینش این جهان ، بر اساس حق است

نه در کتاب آسمانیش ، کلمه ای بر خلاف حق است و نه در مجموعه عالَم خلقتش چیزی ناموزون و مخالف حق یافت می شود،همه موزون، سنجیده و همراه وتوأم باحق است.

اما این آفرینش همان گونه که سرآغازی داشته ، سرانجامی نیز دارد و لذا در دنباله آیه می افزاید : « ما برای آن سرآمد معینی قرار دادیم » ( وَ اَجَلٍ مُسَمًّی ) که بافرارسیدن آن ، دنیا فانی می شود و چون این جهان توأم با حق و دارای هدف است ، طبعا باید به دنبال آن ، جهانی دیگر که نتایج اعمال در آن بررسی می شود ، وجود داشته باشد ، بنابراین حقانیت این جهان، خود دلیل بروجود معاداست وگرنه پوچ و بیهوده و توأم با ظلم و ستم فراوان بود.

تعبیر به « مُعْرِضُونَ » از ماده « اِعراض » اشاره به این است که اگر با آیات تکوین و تدوین ، روبرو شوند ، حقایق را درک می کنند ، اما آن ها صورت خودرا برمی گردانند و از حق گریزانند ، مبادا در روند تقالید و تخیلات و هوی و هوس آن ها دگرگونی ایجاد کند .

4 قُلْ اَرَاَیْتُمْ ما تَدْعُونَ مِنْ دوُنِ اللّهِ اَروُنی ماذا خَلَقُوامِنَ الاَْرْضِ اَمْ لَهُمْ شِرْکٌ فِی السَّمواتِ ائْتُونی بِکِتابٍ مِنْ قَبْلِ هذا اَوْ اَثارَةٍ مِنْ عِلْمٍ اِنْ کُنْتُمْ صادِقینَ

به آن ها بگو: به من خبر دهید معبودهایی را که غیر از خداپرستش می کنید ، نشان دهید چه چیزی از زمین را آفریده اند؟ یا شرکتی در آفرینش آسمان ها دارند ؟ کتابی آسمانی

پیش از این ، یا اثر علمی از گذشتگان برای من بیاورید ( که دلیل صدق گفتار شما باشد )

اگر راست می گویید .

« اَثارَة » به معنی اثری است که از چیزی باقی می ماند و دلیل بر وجود آن است .

هنگامی که شما قبول دارید بت ها هیچ گونه دخالتی نه در آفرینش موجودات زمینی دارند و نه در آفرینش خورشید و ماه و ستارگان و موجودات عالَم بالا و خودتان باصراحت می گویید: « خالق همه این ها ، اللّه است » ، با این حال چگونه برای حل مشکلات یا جلب برکات ، دست به دامن « بت ها » این موجودات بی خاصیت و فاقد عقل و شعور می زنید ؟

و اگر فرضاً می گویید : آن ها شرکتی در امر خلقت و آفرینش داشته اند ، دلیلی بیاورید .

جمله « اَروُنی ماذا خَلَقُوا مِنَ الاَْرْضِ ... » اشاره به "دلیل عقلی" و جمله « اِئْتُونی بِکِتابٍ مِنْ قَبْلِ هذا » اشاره به "وحی آسمانی" و تعبیر به « اَثارَةٍ مِنْ عِلْمٍ » اشاره به سنت انبیای گذشته و اوصیای آنان یا آثار دانشمندان پیشین است که "دلیل نقلی" می باشد .

5 وَ مَنْ اَضَلُّ مِمَّنْ یَدْعُوامِنْ دوُنِ اللّهِ مَنْ لایَسْتَجیبُ لَهُ اِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ وَ هُمْ عَنْ دُعائِهِمْ غافِلُونَ

چه کسی گمراه تر است از آن هاکه غیر خدا را پرستش می کنند که اگر تا قیامت هم آن ها را بخوانند ، پاسخشان نمی گویند و اصلاً صدای آن ها را نمی شنوند .

گمراه ترین مردم

این که می گوید : « تا روز قیامت ، به سخن آن ها پاسخ نمی گویند » ، مفهومش این نیست که در قیامت جوابشان را می دهند ، بلکه این یک تعبیر رایج است که برای نفی ابد به کار می رود ، مثلاً می گوییم : « اگر تا روز قیامت هم به فلان کس اصرار کنی ، به تو وام نمی دهد » یعنی هرگز چنین کاری انجام نخواهد شد، نه این که در قیامت خواسته تو را عملی می کند .

نکته آن نیز معلوم است ، زیرا هرگونه فعالیت و تلاش و کوشش و اجابت دعوت در این دنیا مفید است ، هنگامی که دنیا پایان می گیرد ، زمینه همه این امور کلاً برچیده می شود .

6 وَ اِذا حُشِرَ النّاسُ کانُوا لَهُمْ اَعْداءً وَ کانُوا بِعِبادَتِهِمْ کافِرینَ

و هنگامی که مردم محشورمی شوند، معبودهای آن هادشمنانشان خواهندبود، حتی عبادت آن هارا انکار می کنند .

معبودهایی که عقل دارند ، رسما به دشمنی برمی خیزند ، حضرت مسیح (علیه السلام)از عابدان خود بیزاری می جوید و فرشتگان نیز تبرّی می جویند ، حتی شیاطین و جن نیز اظهار تنفر می کنند و آن ها که بی عقل بودند ، خداوند حیات و عقل به آن ها می بخشد تا به سخن درآیند و مراتب دشمنی و نفرت خود را از این عابدان اظهار کنند .

7 وَ اِذا تُتْلی عَلَیْهِمْ ایاتُنا بَیِّناتٍ قالَ الَّذینَ کَفَروُالِلْحَقِّ لَمّا جاءَهُمْ هذا سِحْرٌ مُبینٌ

هنگامی که آیات بیّنات ما بر آن ها خوانده می شود ، کافران در برابر حقی که برای آن ها آمده ، می گویند : این سِحر آشکار است .

« حَق » در آیه فوق ، اشاره به " آیات قرآن" است ، آن ها از یک سو نمی توانند نفوذ سریع

و عمیق و جاذبه عجیب قرآن را در اعماق دل ها انکار کنند و از سوی دیگر حاضر نیستند در برابر حقانیت و عظمت آن سر فرودآورند ، لذا این نفوذ را بایک تفسیر انحرافی به عنوان « سِحر آشکار » مطرح می کنند که خود اعتراف ضمنی روشنی است به تأثیر فوق العاده قرآن در قلوب انسان ها .

8 اَمْ یَقُولُونَ افْتَریهُ قُلْ اِنِ افْتَرَیْتُهُ فَلا تَمْلِکُونَ لی مِنَ اللّهِ شَیْئا هُوَ اَعْلَمُ بِما تُفیضُونَ فیهِ کَفی بِهِ شَهیدا بَیْنی وَ بَیْنَکُمْ وَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحیمُ

بلکه می گویند: این آیات را بر خدا افترا بسته، بگو: اگرمن آن رابه دروغ به خدا نسبت داده باشم ( لازم است مرا رسواکند و ) شما نمی توانید در برابر خداوند از من دفاع کنید ، او کارهایی را که شما در آن وارد می شوید ، بهتر می داند ، همین بس که خداوند ، گواه میان من و شما باشد و او غفور و رحیم است .

چگونه ممکن است خداوند این « آیات بیّنات » و این معجزه جاودانی را بر دست دروغگویی ظاهر سازد ؟ این از حکمت و لطف خداوند دور است .

بنابراین چگونه ممکن است من به خاطر شما دست به چنین کار خطرناکی بزنم ؟ و چگونه باور می کنید من چنین دروغی را بگویم و خدا مرا زنده بگذارد و معجزات بزرگی در اختیارم قرار دهد ؟

آری او این نسبت های ناروا را که به من می دهید و در برابر فرستاده او قیام کرده اید و با سمپاشی ، مردم را از ایمان به حق بازمی دارید ، همه را می داند .

او صدق دعوت من و تلاش و کوشش هایم در ابلاغ رسالت را می داند و دروغ و افترا و کارشکنی شما را نیز می بیند و همین برای من و شما کافی است .

9 قُلْ ماکُنْتُ بِدْعا مِنَ الرُّسُلِ وَ مااَدْری مایُفْعَلُ بی وَلابِکُمْ اِنْ اَتَّبِعُ اِلاّ ما یُوحی اِلَیَّ وَ ما اَنَا اِلاّ نَذیرٌ مُبینٌ

بگو : من پیامبر نوظهوری نیستم و نمی دانم خداوند با من وشما چه خواهد کرد ؟ من تنها از چیزی پیروی می کنم که بر من وحی می شود و جز بیم دهنده آشکاری نیستم .

بگو من پیامبر نوظهوری نیستم

این جمله های کوتاه و پرمعنی ، پاسخی است به بسیاری از ایرادات مشرکان ، از جمله

این که گاه از بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله به عنوان این که یک بشر چگونه ممکن است با خدا ارتباط پیدا کند ، تعجب می کردند .

گاه می گفتند : چرا او غذا می خورد و در کوچه و بازار راه می رود ؟

گاه تقاضای معجزات عجیب و غریب داشتند و هریک تمنایی می نمودند .

گاه انتظار داشتند که پیامبر صلی الله علیه و آله کانونی از علم غیب باشد و همه حوادث آینده را برای آن ها بازگو کند .

و بالاخره گاه از این که او دعوت به توحید و یگانگی معبود می کند ، تعجب می کردند .

می گوید : من نخستین پیامبری نیستم که دعوت به توحید کرده ام ، پیش از من پیامبران زیادی آمدند که همه آن ها از جنس بشر بودند ، لباس می پوشیدند و غذا می خوردند ، هیچ یک از آن ها مدعی علم غیب مطلق نبودند ، بلکه می گفتند : ما از حوادث غیب ، آن مقدار می دانیم که خدا به ما تعلیم داده است و هیچ یک از

آن ها در برابر « معجزات اقتراحی » و پیشنهادهای هوس آلود مردم تسلیم نشدند .

تا همگان بدانند پیامبر صلی الله علیه و آله نیز بنده ای است از بندگان خدا، علم و قدرت او نیز محدود است به آن چه خدا می خواهد ، علم و قدرت مطلق تنها از آنِ پروردگار است ، این ها واقعیت هایی است که می بایست مردم بدانند تا به ایرادهای نابه جا پایان دهند .

از این جا روشن می شود که مفاد این آیه با آیات دیگری که نشان می دهد پیامبر صلی الله علیه و آله از غیب ، آگاهی دارد ، مانند آن چه در سوره فتح درباره فتح مکه و ورود در مسجد الحرام ( 27 / فتح ) آمده ویا آن چه در مورد مسیح آمده که می فرمود : « اُنَبِّئُکُمْ بِما تَأْکُلُونَ وَ ما تَدَّخِروُنَ فیبُیُوتِکُمْ:من شمارابه آن چه می خورید و درخانه هاذخیره می کنید، خبرمی دهم »(49/آل عمران) و امثال این ها منافات ندارد ، چراکه آیه مورد بحث ، نفی « علم غیب مطلق » می کند نه « مطلق علم غیب » ، به تعبیر دیگر این آیه ، نفی علم غیب استقلالی می کند ، ولی آن آیات از علم غیب به برکت تعلیم الهی سخن می گوید .

شاهد این گفتار ، آیات 26 و 27 سوره جن است : « عالِمُ الْغَیْبِ فَلا یُظْهِرُ عَلی غَیْبِهِ اَحَدا اِلاّ مَنِ ارْتَضی مِنْ رَسُولٍ : خدا ، عالم الغیب است و هیچ کس را بر مکنون علم خود آگاه

نمی کند، مگر رسولانی که موردرضایت اویند » .

10 قُلْ اَرَاَیْتُمْ اِنْ کانَ مِنْ عِنْدِ اللّهِ وَ کَفَرْتُمْ بِهِ وَ شَهِدَ شاهِدٌمِنْ بَنی اِسْرائیلَ عَلی مِثْلِهِ فَامَنَ وَ اسْتَکْبَرْتُمْ اِنَّ اللّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظّالِمینَ

بگو: به من خبردهید اگر این قرآن ازسوی خداباشد وشما به آن کافرشوید، در حالی که شاهدی از بنی اسرائیل برآن شهادت دهد و او ایمان آورد و شما استکبار کنید ( چه کسی از شما گمراه تر خواهد بود ) خداوند ، قوم ظالم را هدایت نمی کند .

دراین که این شاهد بنی اسرائیلی، چه کسی بوده است که برحقانیت قرآن مجید گواهی داده، درمیان مفسران گفتگواست، اماتفسیری که ازسوی اکثرمفسران پذیرفته شده، این است که این شاهد،دانشمندمعروف یهود،«عبداللّه بن سلام»بودکه درمدینه ایمان آورد و به مسلمین پیوست.

11 وَ قالَ الَّذینَ کَفَروُا لِلَّذینَ امَنُوا لَوْ کانَ خَیْرا ماسَبَقُونا اِلَیْهِ وَ اِذْ لَمْ یَهْتَدوُا بِهِ فَسَیَقُولُونَ هذا اِفْکٌ قَدیمٌ

کافران درباره مؤمنان چنین گفتند : اگر ( اسلام ) چیز خوبی بود ، هرگز آن ها بر ما پیشی

نمی گرفتند و چون خودشان به وسیله آن هدایت نشدند، می گویند: این یک دروغ قدیمی است .

اسلام ازطرف قشرهای فقیر وبادیه نشینو تهی دست ، به سرعت مورد استقبال قرار گرفت ، چراکه هم منافع نامشروعی نداشتند که به خطر بیفتد و هم مغز آن ها از باد غرور انباشته نبود و هم قلب هایی پاک تر از قشر مرفه عیاش و هوس باز داشتند .

این استقبال گرم ، از ناحیه این گروه که یکی از بزرگ ترین نقطه های قوت این آیین الهی بود ، از سوی مغروران مستکبر ، به عنوان یک نقطه ضعف بزرگ شمرده شد و گفتند : این چه آیینی است که پیروانش انبوهی بادیه نشین فقیر و تهی دست و کنیزان و بردگانند ؟ اگر مکتب معقولی بود ، هرگز نباید افراد سطح پایین و منحط اجتماع از آن استقبال کنند ، اما ما که در سطح بالا قرار داریم و چشم و چراغ جامعه هستیم ، عقب بمانیم .

جالب این که این طرز تفکر انحرافی امروز هم از رایج ترین طرز تفکرها در میان ثروتمندان مغرور و هوسبازان مرفه در مورد مذهب است که می گویند : مذهب به درد فقرا و

پابرهنه ها می خورد و هردو برای هم خوبند و ما در سطحی بالاتر و والاتر قرار داریم .

غافل از این که عیب در خود آن ها بوده است نه در آیین اسلام ، اگر پرده های کبر و غرور بر قلب آن ها نیفتاده بود ، اگر مست مال و مقام و شهوت نبودند ، اگر

خودبرتربینی و خودمحوری اجازه تحقیق حق را به آن ها می داد و همانند تهی دستان ، پاکدل ، حق جو و حق طلب بودند ، آن ها نیز به سرعت جذب اسلام می شدند .

لذادرپایان آیه بااین تعبیرلطیف به آن هاپاسخ می گوید: «وَ اِذْلَمْ یَهْتَدوُابِهِ فَسَیَقُولُونَ هذا اِفْکٌ قَدیمٌ» یعنی آن هانخواستند به وسیله قرآن هدایت شوند نه این که هدایت قرآن، کمبودی داشت.

تعبیر « اِفْکٌ قَدیمٌ » شبیه تهمت دیگری است که از زبان آن ها در آیات قرآن آمده که می گفتند : « این ها " اَساطیرُ الاَْوَّلین" ( افسانه های پیشینیان ) است » ( 5 / فرقان ) .

12 وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتابُ مُوسیاِماما وَ رَحْمَةً وَ هذاکِتابٌ مُصَدِّقٌ لِسانا عَرَبِیّا لِیُنْذِرَ الَّذینَ ظَلَمُوا وَ بُشْری لِلْمُحْسِنینَ

و پیش ازآن ، کتاب موسی که پیشوا و رحمت بود ( نشانه های آن را بیان کرده ) و این کتاب

هماهنگ با نشانه های تورات است ، درحالی که به زبان عربی و فصیح و گویا است تا ظالمان را انذار کند و نیکوکاران را بشارت دهد .

کرارا در آیات قرآن روی این نکته تکیه شده است که قرآن ، تصدیق کننده تورات و انجیل است ، یعنی هماهنگ با نشانه هایی است که در این دو کتاب آسمانی درباره پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و کتاب آسمانی او آمده است ، به قدری این نشانه ها دقیق بوده که قرآن می گوید : « اَلَّذینَ اآتَیْناهُمُ الْکِتابَ یَعْرِفُونَهُ کَما یَعْرِفُونَ اَبْنائَهُمْ : اهل کتاب او را به خوبی می شناسند ، همان گونه که فرزندان خود را می شناسند » ( 146 / بقره ) .

درپایان آیه، هدف نهایی از نزول قرآن، را در دوجمله کوتاه به این صورت شرح می دهد: « لِیُنْذِرَ الَّذینَ ظَلَمُوا وَ بُشْری لِلْمُحْسِنینَ » .

و با توجه به جمله « یُنْذِرَ »که فعل مضارع است و دلالت بر استمرار دارد، روشن می شود که انذار قرآن ، همچون بشارت آن ، دایمی و مستمر است ، ظالمان و ستمگران را در سراسر تاریخ بیم می دهد و انذار می کند و به نیکوکاران همواره بشارت می دهد .

قابل توجه این که نقطه مقابل « ظالمان » را « نیکوکاران » قرار داده ، چراکه « ظلم » در این جا معنی وسیعی دارد که هرگونه بدکاری و خلاف کاری را شامل می شود که طبعا یا ظلم به دیگران است ، یا ظلم بر نفس .

13 اِنَّ الَّذینَ قالُوا رَبُّنَا اللّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا فَلا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ

کسانی که گفتند: پروردگار ما اللّه است ، سپس استقامت به خرج دادند ، نه ترسی برای آن ها است و نه غمی دارند .

شرط پیروزی ، ایمان و استقامت است

این آیه در حقیقت تفسیری است برای « مُحْسِنین » ( نیکوکاران ) که در آیه قبل آمده بود .

درواقع تمام مراتب ایمان و همه اعمال صالح در این دو جمله آیه است ، چراکه « توحید » اساس همه اعتقادات صحیح است و تمام اصول عقاید، به ریشه توحیدبازمی گرددو« استقامت » و صبر و شکیبایی نیز ریشه همه اعمال صالح است، زیرا می دانیم تمام اعمال نیک را می توان در سه عنوان « صبر بر اطاعت » ، « صبر بر معصیت » و « صبر بر مصیبت » خلاصه کرد .

بنابراین « مُحْسِنین » کسانی هستند که از نظر اعتقادی در خط توحید و از نظر عملی ، در خط استقامت و صبرند .

بدیهی است این گونه افراد نه ترسی از حوادث آینده دارند و نه غمی از گذشته .

14 اُولئِکَ اَصْحابُ الْجَنَّةِ خالِدینَ فیها جَزاءً بِما کانُوا یَعْمَلُونَ

آن ها اهل بهشتند و جاودانه درآن می مانند، این پاداش اعمالی است که انجام می دادند .

ظاهر آیه چنان که بعضی استفاده کرده اند ، مفهوم حصر را می رساند ، یعنی بهشتیان تنها کسانی هستند که در خط توحید و استقامت گام برمی دارند ، طبیعی است افراد دیگر که آلوده به گناهانی شده اند ، گرچه سرانجام به خاطر ایمانشان بهشتی می شوند ، ولی در آغاز « اصحاب جنّت » نیستند .

تعبیر به « اَصْحاب » ( یاران ) اشاره به همنشینی دایم آن ها با نعمت های بهشتی است .

و تعبیر به « جَزاءً بِما کانُوا یَعْمَلُونَ » از یک سو دلیل بر این است که « بهشت را به بها می دهند و به بهانه نمی دهند » و ازسوی دیگر اشاره به اصل آزادی اراده و اختیار انسان است.

15 وَ وَصَّیْنَا الاِْنْسانَ بِوالِدَیْهِ اِحْسانا حَمَلَتْهُ اُمُّهُ کُرْهاوَ وَضَعَتْهُ کُرْها وَ حَمْلُهُ وَفِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْرا حَتّی اِذا بَلَغَ اَشُدَّهُ وَ بَلَغَ اَرْبَعینَ سَنَةً قالَرَبِّ اَوْزِعْنی اَنْ اَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتی اَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلی والِدَیَّ وَ اَنْ اَعْمَلَ صالِحا تَرْضیهُ وَ اَصْلِحْ لی فی ذُرِّیَّتی اِنّی تُبْتُ اِلَیْکَ وَ اِنّی مِنَ الْمُسْلِمینَ

ما به انسان توصیه کردیم که به پدر و مادرش نیکی کند ،مادرش او را با ناراحتی حمل می کند و با ناراحتی بر زمین می گذارد و دوران حمل و ازشیر بازگرفتنش، سی ماه است، تازمانی که به کمال قدرت و رشدبرسدو به چهل سالگی واردگردد، می گوید:پروردگارا! مرا توفیق ده تا شکرنعمتی را که به من و پدر و مادرم دادی ، به جا آورم و عمل صالحی انجام دهم که از آن خشنود باشی و فرزندان مرا صالح کن ، من به سوی تو بازمی گردم و توبه می کنم و من از مسلمینم .

ای انسان به پدر و مادر نیکی کن !

« وَصِیَّة » و « توصیة » به معنی مطلق سفارش است و مفهوم آن منحصربه

سفارش های مربوط به بعد از مرگ نیست ، لذا جمعی در این جا آن را به معنی " امر و دستورو فرمان" تفسیرکرده اند .

«اَوْزِعْنی» از ماده « ایزاع » است که به چند معنی آمده ؛ توفیق ، الهام کردن ، ایجاد عشق و علاقه و بازداشتن از انحراف .

«مادر» درطول این سی ماه، بزرگ ترین ایثار و فداکاری را درموردفرزندش انجام می دهد.

از نخستین روزهای انعقاد نطفه ، حالت مادر دگرگون می شود و ناراحتی ها پشت سر یکدیگر می آید ، حالتی که به حالت « ویار » نامیده می شود و یکی از سخت ترین حالات مادر است ، روی می دهد و پزشکان می گویند : بر اثر کمبودهایی است که در جسم مادر به خاطر ایثار به فرزند رخ می دهد .

هرقدر جنین رشد و نمو بیشتری می کند ، مواد بیشتری از شیره جان مادر می گیرد و حتی روی استخوان ها و اعصاب او اثر می گذارد ، گاه خواب و خوراک و استراحت و آرامش را از او می گیرد و در آخر دوران حمل ، راه رفتن و حتی نشست و برخاست برای او

مشکل می شود اما با صبر و حوصله تمام و به عشق فرزندی که به زودی چشم به دنیا می گشاید و بر روی مادر لبخند می زند ، تمام این ناملایمات را تحمل می کند .

دوران وضع حمل که یکی از سخت ترین لحظات زندگی مادر است ، فرامی رسد تا آن جاکه گاه مادر، جانش را برسر فرزند می نهد .

به هر حال بار سنگینی را بر زمین گذارده ، دوران سخت دیگری شروع می شود ، دوران مراقبت دائم و شبانه روزی از فرزند ، دورانی که باید به تمام نیازهای کودکی پاسخ گوید که هیچ گونه قدرت بر بیان نیازهای خود ندارد ، اگر دردی دارد ، نمی تواند محل درد را تعیین کند و اگرناراحتی ازگرسنگی و تشنگی و گرما و سرمادارد، قادربه بیان آن نیست ، جز این که ناله سر دهد و اشک ریزد و مادر باید با کنجکاوی و صبر و حوصله تمام ، یک یک این نیازها را تشخیص دهد و برآورده کند .

نظافت فرزند در این دوران ، مشکلی طاقت فرسا است و تأمین غذای او که از شیره جان مادر گرفته می شود ، ایثاری بزرگ است .

بیماری های مختلفی که در این دوران دامان نوزاد را می گیرد و مادر باید با شکیبایی فوق العاده به مقابله با آن ها برخیزد ، مشکل دیگری است .

این که قرآن در این جا تنها از ناراحتی های مادر سخن به میان آورده و از پدر ، سخنی نگفته ، به خاطر عدم اهمیت آن نیست ، چراکه پدر نیز در بسیاری از این مشکلات ، شریک مادر است ، ولی چون مادر سهم بیشتری دارد ، بیشتر روی او تکیه شده است .

در حدیثی آمده است که مردی نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد : « مَنْ اَبُرُّ ؟ قالَ : اُمَّکَ ، قالَ : ثُمَّ مَنْ ؟ قالَ : اُمَّکَ ، قالَ : ثُمَّ مَنْ ؟ قالَ : اُمَّکَ ، قالَ : ثُمَّ مَنْ ؟ قالَ : اَباکَ : ای رسول خدا به چه کسی نیکی کنم ؟ فرمود : به مادرت ، عرض کرد : بعد از او به چه کسی ؟ فرمود : به مادرت ، برای سومین بار عرض کرد : بعد از او به چه کسی ؟ باز فرمود : به مادرت و در چهارمین بار وقتی این سؤال را تکرار کرد ، فرمود : به پدرت » .⁽¹⁾.

درحدیث دیگری آمده که مردی، مادر پیر و ناتوان خود را بر دوش گرفته بود و به طواف مشغول بود ، در همین هنگام خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله رسید ، عرض کرد : « هَلْ اَدَّیْتُ حَقَّها : آیا حق مادرم را این سان ادا کرده ام »؟ پیامبر صلی الله علیه و آله در جواب فرمود : « لا وَ لا بِزَفْرَةٍ واحِدَةٍ : نه حتی یک نفس او را جبران نکردی » .⁽¹⁾

در این جا این سؤال مطرح می شود که در آیه 233 سوره بقره ، دوران شیرخوارگی ، دو سال کامل ( 24 ماه ) ذکر شده است : « وَ الْوالِداتُ یُرْضِعْنَ اَوْلادَهُنَّ حَوْلَیْنِ کامِلَیْنِ لِمَنْ اَرادَ اَنْ یُتِمَّ الرَّضاعَةَ: مادران فرزندان خود را دو سال کامل شیر می دهند ، آن ها که بخواهند دوران شیر دادن را تکمیل کنند » .

در حالی که مجموع « دوران حمل و شیرخوارگی » در آیه مورد بحث ، فقط سی ماه ذکر شده ، مگر ممکن است دوران حمل شش ماه باشد ؟ .

فقهاء و مفسران با الهام از روایات اسلامی در پاسخ گفته اند : آری حداقل دوران حمل ، 6 ماه و حداکثر دوران مفید رضاع ، 24 ماه است ، حتی از جمعی از پزشکان پیشین همچون «جالینوس» و «ابن سینا» نقل شده که گفته اند: خود باچشم شاهدچنین امری بوده اند که فرزندی بعداز شش ماه به دنیا آمده است .

ضمناً از این تعبیر قرآنی می توان استفاده کرد که هرقدر از مقدار حمل کاسته شود ، باید بر مقدار دوران شیرخوارگی افزود ، به گونه ای که مجموعا 30 ماه تمام را شامل گردد . از « ابن عباس » نیز نقل شده که : « هرگاه دوران بارداری زن ، 9 ماه باشد ، باید 21 ماه فرزند را شیر دهد و اگر مدت حمل ، 6 ماه باشد ، باید 24 ماه شیر دهد .

قانون طبیعی نیز همین را ایجاب می کند ، چراکه کمبودهای دوران حمل در دوران شیرخوارگی باید جبران گردد .

سپس می افزاید : « حیات انسان همچنان ادامه می یابد تا زمانی که به کمال قدرت و نیروی جسمانی رسد و به مرز چهل سالگی وارد گردد »(حَتّی اِذابَلَغَ اَشُدَّهُ وَ بَلَغَ اَرْبَعینَ سَنَةً) .

بعضی از مفسران ، « بُلُوغ اَشُدّ » ( رسیدن به مرحله توانایی ) را با رسیدن به چهل سالگی هماهنگ و برای تأکید می دانند ، ولی ظاهر این است که « بُلُوغ اَشُدّ » ، اشاره به "بلوغ جسمانی" و رسیدن به « اَرْبَعینَ سَنَةً » ( چهل سالگی ) اشاره به "بلوغ فکری و عقلانی" است ، چراکه معروف است که انسان غالبا در چهل سالگی به مرحله کمال عقل می رسد و گفته اند که : غالب انبیاء در چهل سالگی به نبوت ، مبعوث شدند .

ضمناً در این که سن بلوغ قدرت جسمانی ، چه سنی است ؟ در آن نیز گفتگو است ، بعضی همان سن معروف بلوغ را می دانند که در آیه 34 سوره اسراء در مورد یتیمان نیز به آن اشاره شده ، درحالی که در بعضی از روایات تصریح شده که سن هیجده سالگی می باشد .

البته مانعی نداردکه این تعبیردرمواردمختلف،معانی متفاوتی دهدکه باقرائن روشن می شود.

در حدیثی آمده است : « اِنَّ الشَّیْطانَ یَجُرُّ یَدَهُ عَلی وَجْهِ مَنْ زادَ عَلَی الاَْرْبَعینَ وَ لَمْ یَتُبْ وَ یَقُولُ بِاَبی وَجْهٌ لایُفْلِحُ: شیطان دستش را به صورت کسانی که به چهل سالگی برسند و از گناه توبه نکنند ، می کشد و می گوید : پدرم فدای چهره ای باد که هرگز رستگار نمی شود » ( و در جبین

این انسان ، نور رستگاری نیست ) .⁽¹⁾

به هر حال قرآن در ادامه این سخن می افزاید : این انسان لایق و باایمان ، هنگامی که به چهل سالگی رسید ، سه چیز را از خدا تقاضا می کند ؛ نخست می گوید : « پروردگارا! به من الهام ده و توفیق بخش تا شکر نعمتی را که به من و پدر و مادرم ارزانی داشتی، به جا آورم » ( قالَ رَبِّ اَوْزِعْنی اَنْ اَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتی اَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلی والِدَیَّ ) .

این تعبیر نشان می دهد که انسان باایمان در چنین سن و سالی ، هم از عمق و وسعت نعمت های خدا بر او آگاه می گردد و هم از خدماتی که پدر و مادر به او کرده است تا به این حد رسیده ، چراکه در این سن و سال ، معمولاً خودش پدر یا مادر می شود و زحمات طاقت فرسا و ایثارگرانه آن دو را باچشم خود می بیند و بی اختیار به یاد آن ها می افتد و به جای آن ها در پیشگاه خدا شکرگزاری می کند . .

در دومین تقاضا عرضه می دارد : « خداوندا ! به من توفیق ده تا عمل صالح به جا آورم ، عملی که تو از آن خشنود باشی » ( وَ اَنْ اَعْمَلَ صالِحا تَرْضیهُ ) .

و بالاخره در سومین تقاضایش عرض می کند : « خداوندا ! صلاح و درستکاری را در فرزندان و دودمان من تداوم بخش » ( وَ اَصْلِحْ لی فی ذُرِّیَّتی ) .

تعبیر به « لی » ( برای من ) ضمناً اشاره به این است که صلاح و نیکی فرزندان من چنان باشد که نتایجش عاید من نیز بشود .

و تعبیر به « فی ذُرِّیَّتی » ( در فرزندان من ) به طور مطلق ، اشاره به تداوم صلاح و نیکوکاری در تمام دودمان او است .

جالب این که در دعای اول ، پدر و مادر را شریک می کند و در دعای سوم ، فرزندان را ، ولی در دعای دوم ، برای خود دعا می کند و این گونه است انسان صالح که اگر با یک چشم به خویشتن می نگرد ، با چشم دیگر به افرادی که بر او حق دارند ، نگاه می کند .

در پایان آیه دومطلب را اعلام می دارد که هر کدام بیانگر یک برنامه عملی مؤثر است ، می گوید :

« پروردگارا ! من در این سن و سال به سوی تو بازمی گردم و توبه می کنم » ( اِنّی تُبْتُ اِلَیْکَ ) .

به مرحله ای رسیده ام که باید خطوط زندگی من تعیین گردد و تا به آخر عمر همچنان ادامه یابد ، آری من به مرز چهل سالگی رسیده ام و برای بنده ای چون من چقدر زشت و نازیبا است که به سوی تو نیایم و خودم را از گناهان با آب توبه نشویم .

و دیگر این که می گوید : « من از مسلمین هستم » ( وَ اِنّی مِنَ الْمُسْلِمینَ ) .

در حقیقت این دو جمله پشتوانه ای است برای آن دعاهای سه گانه و مفهومش این است که : « چون من توبه کرده ام و تسلیم مطلق در برابر فرمان تو هستم ، تو نیز بزرگواری کن و مرا مشمول آن نعمت ها بفرما » .

16 اُولئِکَ الَّذینَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ اَحْسَنَ ماعَمِلُوا وَ نَتَجاوَزُعَنْ سَیِّئاتِهِمْ فی اَصْحابِ الْجَنَّةِ وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذی کانُوا یُوعَدوُنَ

آن ها کسانی هستندکه ما بهترین اعمالشان را قبول می کنیم و از گناهانشان می گذریم و در میان بهشتیان جای دارند ، این وعده صدقی است که وعده داده می شدند .

این آیه ، بیان گویایی است از اجر و پاداش این گروه از مؤمنان شکرگزار صالح العمل و توبه کار که به سه پاداش مهم در آن اشاره شده است .

نخست می فرماید : « آن ها کسانی هستند که ما بهترین اعمالشان را قبول می کنیم » .

با این که خداوند همه اعمال نیک رامی پذیرد ، چرا می گوید : « بهترین اعمال آن ها را پذیرا می شود » ؟

در پاسخ این سؤال ، جمعی از مفسران گفته اند : منظور از بهترین اعمال ، واجبات و مستحبات است در برابر مباحات که اعمال خوبی است ، اما چیزی نیست که مورد پذیرش واقع شود و اجر و ثوابی به آن تعلق گیرد .⁽¹⁾

پاسخ دیگر این که خداوند ، بهترین اعمال آن ها را معیار پذیرش قرار می دهد و حتی اعمال درجه دو و کم اهمیت آن ها را به حساب اعمال درجه یک به فضل و رحمتش .

می گذارد، این درست به آن می مانَد که خریداری به عنوان فضل و کرم ، اجناس متفاوتی را که ازطرف فروشنده ای عرضه شده است،به بهای جنس اعلاءمحاسبه کندوازفضل و لطف خداوند، هرچه گفته شود ، عجیب نیست .

موهبت دوم ، پاکسازی آن ها است ، می گوید: « ما از گناهانشان می گذریم » .

« درحالی که در میان بهشتیان جای دارند » و این سومین موهبت الهی نسبت به آن ها است که آنان را با این که لغزش هایی داشته اند ، شستشو داده ، در کنار نیکان و پاکانی جای می دهد که از مقربان درگاه اویند .

انسان بهشتی از دیدگاه قرآن

دو آیه مورد بحث ، ترسیمی است از یک انسان مؤمن بهشتی که هفت مرحله به شرح زیر را در زندگی طی می کند ؛

1 - رشد جسمانی .

2 - کمال عقلی .

3 - شکرگزاری در برابر نعمت های پروردگار .

4 - شکر زحمات طاقت فرسای پدر و مادر .

5 - به موقع از لغزش ها و خطاها توبه کردن .

6 - به انجام اعمال صالح از جمله تربیت فرزندان اهتمام ورزیدن .

7 - و سرانجام به مقام تسلیم مطلق در برابر فرمان الهی ، صعود کردن و همین امر سبب می شود که غرق در رحمت و غفران و نعمت های گوناگون خداوند شود .

آری باید یک انسان بهشتی را از این صفاتش شناخت .

17 وَ الَّذی قالَ لِوالِدَیْهِ اُفٍّ لَکُما اَتَعِدانِنی اَنْ اُخْرَجَ وَ قَدْخَلَتِ الْقُروُنُ مِنْ قَبْلی وَ هُما یَسْتَغیثانِ اللّهَ وَیْلَکَ أَمِنْ اِنَّ وَعْدَ اللّهِ حَقٌّ فَیَقُولُ ما هذا اِلاّ اَساطیرُ الاَْوَّلینَ

کسی که به پدر و مادرش می گوید: اف بر شما ! آیا به من وعده می دهید که روز قیامت مبعوث می شوم ؟ درحالی که قبل از من اقوام زیادی بودند ( و هرگز مبعوث نشدند ) و آن ها

پیوسته فریاد می کشند و خدا را به یاری می طلبند که وای برتو ، ایمان بیاور که وعده خدا ، حق است ، اما او پیوسته می گوید : این ها چیزی جز افسانه های پیشینیان نیست .

پایمال کنندگان حقوق پدر و مادر

در آیات قبل ، سخن از مؤمنانی در میان بود که در پرتو ایمان و عمل صالح و شکر نعمت های حق و توجه به حقوق پدر و مادر و فرزندان ، به مقام قرب الهی راه می یابند و مشمول الطاف خاص او می شوند .

اما در آیات 17 تا 19 ، سخن از کسانی است که در نقطه مقابل آن ها قرار دارند ، افرادی بی ایمان و حق نشناس و عاقپدر ومادر .

اوصافی که ازاین آیه درباره آن گروه استفاده می شود، چندوصف است؛ بی احترامی و اسائه ادب نسبت به مقام پدر و مادر ، زیرا « اُفّ » در اصل به معنی هر چیز کثیف و آلوده است و در مقام توهین و تحقیر گفته می شود .

دیگر این که نه تنها ایمانی به قیامت و روز رستاخیز ندارند ، بلکه آن را

به باد مسخره گرفته ، جزء افسانه ها و پندارهای خرافی می شمرند .

وصف دیگرشان این است که گوش شنواندارند،تسلیم دربرابرحق نیستندو روحشان از غرور و جهل و خودخواهی انباشته است .

آری پدر و مادر دلسوز او هرچه تلاش و کوشش می کنند که او را از گرداب جهل و بی خبری نجات دهند ، تا این فرزند دلبند گرفتار عذاب دردناک الهی نشود ، او همچنان در کفر خود پافشاری می کند و اصرار می ورزد و سرانجام ناچار او را رها می کنند .

18 اُولئِکَ الَّذینَ حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ فی اُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الاِْنْسِ اِنَّهُمْ کانُوا خاسِرینَ

آن ها کسانی هستند که فرمان عذاب همراه اقوام ( کافری )که قبل از آن ها از جن و انس بودند ، درباره آن ها مسجل شده ، چراکه همگی زیانکار بودند .

همان طور که در آیات گذشته پاداش مؤمنان صالح العمل بیان شد، در این جا سرانجام کار کافران جسور و خیره سر را نیز بیان کرده است .

در مقایسه این دو گروه دوزخی و بهشتی ، در این آیات به این امور برخورد می کنیم .

آن ها مدارج رشد و تکامل خود را طی می کنند ، درحالی که این ها همه سرمایه های خویش را از دست می دهند و زیانکارند .

آن ها حق شناسند و شکرگزار ، حتی در برابر پدر و مادر ، اما این ها حق نشناسند و جسور و بی ادب ، حتی نسبت به والدینشان .

آن ها « همراه مقربان خداوند » در بهشتند و این ها در « زمره اقوام بی ایمان » در دوزخند و هریک به گروه همجنس خود ملحق می شوند .

آن ها از لغزش های خود توبه می کنند و در برابر حق ، تسلیم هستند اما این ها طغیانگر و سرکش و خودخواه و متکبر هستند .

19 وَ لِکُلٍّ دَرَجاتٌ مِمّا عَمِلُوا وَ لِیُوَفِّیَهُمْ اَعْمالَهُمْ وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ

و برای هرکدام ازآن ها درجاتی است برطبق اعمالی که انجام داده اند، تا خداوند کارهای آن ها را بی کم و کاست به آنان تحویل دهد و به آن ها هیچ ستمی نخواهد شد .

« دَرَجات » جمع « درجة » معمولاً به پله هایی گفته می شود که از آن به سمت بالا می روند و « دَرَکات » جمع « دَرَک » به پله هایی گفته می شود که از آن به طرف پایین حرکت می کنند ، لذا در مورد بهشت ، « درجات » و در مورد دوزخ ، « درکات » گفته می شود ، ولی در آیه مورد بحث ، که هردو باهم ذکر شده ، با توجه به اهمیت مقام بهشتیان ، هر دو به عنوان « درجات » آمده و به اصطلاح از باب « تغلیب » است .

چنان نیست که بهشتیان یادوزخیان ، همه در یک درجه باشند ، بلکه آن ها نیز به تفاوت اعمالشان و به تناسب خلوص نیّت و میزان معرفتشان ، مقامات متفاوتی دارند و اصل عدالت ، دقیقا در این جا حاکم است .

سپس می افزاید : « وَ لِیُوَفِّیَهُمْ اَعْمالَهُمْ » ، این تعبیر اشاره دیگری است به مسأله « تجسم اعمال » که در آن جا اعمال آدمی با او خواهد بود ، اعمال نیکش ، مایه رحمت و آرامش او است و اعمال زشتش ، مایه بلا و ناراحتی و رنج و عذاب او .

20 وَ یَوْمَ یُعْرَضُ الَّذینَ کَفَروُا عَلَی النّارِ اَذْهَبْتُمْ طَیِّباتِکُمْ فی حَیاتِکُمُ الدُّنْیا وَ

اسْتَمْتَعْتُمْ بِها فَالْیَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ بِماکُنْتُمْ تَسْتَکْبِروُنَ فِی الاَْرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ بِما کُنْتُمْ تَفْسُقُونَ

آن روز که کافران را بر آتش عرضه می کنند ، به آن ها گفته می شود : از طیّبات و لذائذ در زندگی دنیای خود استفاده کردید و از آن بهره گرفتید ، اما امروز عذاب ذلت بار به خاطر استکباری که در زمین به ناحق کردید و به خاطر گناهانی که انجام می دادید ، جزای شما خواهد بود .

آری شما غرق در لذّات بودید و جز تمتع از مواهب مادی این جهان ، چیزی نمی فهمیدید و به خاطر آزادی بی قید و شرط در این قسمت ، « معاد » را انکار کردید تا دستتان کاملاً باز باشد و هرگونه ظلم و ستم برای به دست آوردن این مواهب بر دیگران روا داشتید ، امروز کیفر آن همه هوس بازی ها ، هواپرستی ها ، استکبار و فسق خود را می بینید .

این آیه می گوید : « روز قیامت ، " کفار" بر آتش ، عرضه می شوند » ، درحالی که در بعضی دیگر از آیات قرآن از جمله آیه 100 سوره کهف می خوانیم : « وَ عَرَضْنا جَهَنَّمَ

یَوْمَئِذٍ لِلْکافِرینَ عَرْضا : در آن روز "جهنم" را به کافران عرضه می داریم » .

حقیقت عرضه داشتن به معنی رفع موانع میان دو چیز است ، تا آن جا که یکی در اختیار دیگری قرار گیرد و در مورد کافران و دوزخ ، مطلب چنان است که موانع در میان آن دو برطرف می شود و در این صورت هم می توان گفت : آن ها بر آتش عرضه می شوند و هم آتش بر آن ها و هر دو تعبیر صحیح است .

این عرضه داشتن ، خود یک نوع عذاب دردناک و هولناک است که دوزخیان قبل از وروددرآتش، تمام قسمت های جهنم را ازبیرون با چشم خودمی بینند و سرنوشت شوم خویش را مشاهده می کنند و زجر می کشند .

جمله «اَذْهَبْتُمْ طَیِّباتِکُمْ» به معنی بهره گیری از لذایذ دنیا است و تعبیر به « اَذْهَبْتُمْ » ( بردید ) به خاطر آن است که این لذایذ و مواهب با بهره گیری نابود می شوند و از بین می روند .

مسلماً تمتع از مواهب الهی در این جهان ، کار نکوهیده ای نیست ، آن چه نکوهیده است ، غرق شدن در لذّات مادی و فراموش کردن یاد خدا و قیامت ، یا

بهره گیری گناه آلود و بی قید و شرط ازاین لذّات و غصب حقوق دیگران در این رابطه است .

قابل توجه این که این تعبیر تنها در این آیه از قرآن مجید دیده می شود ، اشاره به این است که گاه انسان از لذّات دنیا چشم می پوشد ، یا جز به مقدار لازم برای نیرو گرفتن در کارهای الهی ، از آن ها بهره نمی گیرد ، در این صورت گویی این طیّبات را ذخیره برای آخرتش کرده است .

ولی بسیار می شود که همچون چهارپایان ، بدون قید و شرط از آن ها بهره می گیرد و همه را به نابودی می کشاند و نه تنها چیزی برای آخرت ذخیره نمی کند ، بلکه کوله باری از گناه نیز برای خودفراهم می سازد، قرآن درباره این گروه می گوید:«اَذْهَبْتُمْ طَیِّباتِکُمْ فی حَیاتِکُمُ الدُّنْیا».

تعبیربه «عَذابَ الْهُونِ» (مجازات توهین آمیز و تحقیرکننده) عکس العملی است درمقابل استکبار آن ها در زمین ، چراکه مجازات الهی کاملاً متناسب با نوع گناه است ، آن ها که بر خلق خدا و حتی بر انبیاء ، کبر فروختند و در برابر هیچ قانونی ، خضوع نکردند ، باید با ذلت و حقارت تمام کیفر ببینند .

تعبیر به « غَیْرِ الْحَقِّ » به این معنی نیست که استکبار دو گونه است ؛ « حق » و « ناحق » ، بلکه این تعبیرات معمولاً برای تأکید گفته می شود و نظایر فراوان دارد .

زهد پیشوایان بزرگ

در منابع مختلف حدیث و تفسیر ، روایات فراوانی از زهد پیشوایان بزرگ اسلام آمده که مخصوصاً به آیه مورد بحث در آن استناد شده است ، از جمله : در حدیثی آمده است که روزی عُمر در « مشربه اُمّ ابراهیم » ( محلی در نزدیکی مدینه ) خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله آمد ، درحالی که بر حصیری از برگ خرما خوابیده بود و قسمتی از بدن مبارک او روی خاک قرار داشت و متکایی از الیاف درخت خرما زیر سر داشت ، سلام کرد و نشست ، گفت : « تو پیامبر خدا و بهترین خلق خدا هستی ، کسری و قیصر بر تخت های طلا و فرش های ابریشمین می خوابند، ولی شما این چنین » ، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : « اوُلئِکَ قَوْمٌ اُجِّلَتْ طَیِّباتُهُمْ وَ هِیَ وَشیکَةُ الاِْنْقِطاعِ وَ اِنَّما اُخِّرَتْ لَنا طَیِّباتُنا : آن ها گروهی هستند که طیباتشان در این دنیا به آن ها داده شده و به زودی

قطع می شود ، ولی طیبات ما برای قیامت ذخیره شده است » .⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام باقر می خوانیم که : روزی مقداری حلوای مخصوص خدمتش آوردند، حضرت از خوردن آن امتناع فرمود ، عرض کردند : « آیا آن را حرام می دانی »؟ فرمود : « من از این می ترسم که نفسم به آن مشتاق گردد و پیوسته به دنبال آن باشم ، سپس این آیه را تلاوت فرمود : " اَذْهَبْتُمْ طَیِّباتِکُمْ فی حَیاتِکُمُ الدُّنْیا وَ ..." » .⁽²⁾

21 وَ اذْکُرْ اَخا عادٍ اِذْ اَنْذَرَ قَوْمَهُ بِالاَْحْقافِ وَ قَدْ خَلَتِ النُّذُرُ مِنْ بَیْنِیَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ اَلاّ تَعْبُدوُا اِلاَّ اللّهَ اِنّی اَخافُ عَلَیْکُمْ عَذابَ یَوْمٍ عَظیمٍ

( سرگذشت هود ) برادر قوم عاد رابه آن ها یادآوری کن ، آنزمان که قومش رادر سرزمین « احقاف » انذار کرد، درحالی که پیامبران زیادی قبل از او در گذشته های دور و .

نزدیک آمده بودند که جز خداوند یگانه را نپرستید ، من بر شما از عذاب روز بزرگی می ترسم .

تعبیر به « اَخْ » ( برادر ) برای بیان نهایت دلسوزی و صفای این پیامبر بزرگ ، نسبت به قوم خویش است، این تعبیر چنان که می دانیم، درمورد عده ای ازپیامبران بزرگ درقرآن مجید آمده است ، آن ها برادری دلسوز و مهربان برای اقوام خویش بودند که از هیچ نوع فداکاری مضایقه نکردند .

« اَحْقاف » به معنی شن های روانی است که بر اثر وزش باد در بیابان ها به صورت مستطیل و کج و معوج روی هم انباشته می گردد و از این تعبیر روشن می شود که سرزمین قوم عاد ، ریگستان بزرگی بوده و با توجه به این که سرزمین آن ها در عین مصون نبودن از شن های روان ، دارای آب و درخت بوده ، به نظر می رسد این منطقه در جنوب جزیره عربستان و نزدیکی سرزمین یمن بوده است .

جمله « وَ قَدْ خَلَتِ النُّذُرُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ » ( پیامبران انذارکننده ای از پیش رو و پشت سر

« هود » آمده بودند ) اشاره به پیامبرانی است که قبل از او مبعوث شدند ، گروهی با فاصله کم که قرآن از آن ها تعبیر به « مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ » کرده و گروهی با فاصله زیاد که از آن ها تعبیربه « مِنْ خَلْفِهِ » شده است .

سپس آن ها را تهدید کرده ، گفت : « من بر شما از عذاب روز بزرگی می ترسم » ( اِنّی اَخافُ عَلَیْکُمْ عَذابَ یَوْمٍ عَظیمٍ ) .

گرچه تعبیر به « یَوْمٍ عَظیمٍ » غالبا به معنی روز قیامت آمده است ، ولی گاه در آیات قرآن به روزهای سخت و وحشتناکی که بر امت ها گذشته نیز اطلاق شده است و در این جا نیز منظور همین معنی است ، چراکه در دنباله همین آیات می خوانیم : « سرانجام قوم عاد در روز سخت و وحشتناکی گرفتار عذاب الهی شدند و بر باد رفتند » .

22 قالُوا اَجِئْتَنا لِتَأْفِکَنا عَنْ الِهَتِنا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا اِنْ کُنْتَ مِنَ الصّادِقینَ

آن ها گفتند : تو آمده ای که ما را ( با دروغ هایت ) از خدایانمان برگردانی ، اگر راست می گویی ، عذابی را که به ما وعده می دهی ، بیاور .

« لِتَأْفِکَنا » از ماده « اِفْک » به معنی دروغ و انحراف از حق است .

این دو جمله به خوبی بیانگر انحراف و لجاجت این قوم سرکش است ، چراکه در جمله اول می گویند: چون دعوت تو برخلاف معبودانی است که ما به آن خو گرفته ایم و از نیاکانمان به ارث برده ایم ، دروغ و افترا است .

و در جمله دوم تقاضای عذاب می کنند ، عذابی که اگر رخ دهد ، مطلقا در آن راه بازگشتی نیست، کدام عاقل تمنای چنین عذابی را می کند ، هرچند به آن یقین نداشته باشد ؟!

23 قالَ اِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللّهِ وَ اُبَلِّغُکُمْ ما اُرْسِلْتُ بِهِ وَلکِنّیاَریکُمْ قَوْما تَجْهَلُونَ

گفت : آگاهی تنها نزد خدا است ( و او می داند چه زمانی شما رامجازات کند ) من آن چه را به آن فرستاده شده ام ، به شما ابلاغ می کنم ( وظیفه من همین است ) ولی شما را قومی می بینم که دائماً در جهل هستید .

ولی « هود » در پاسخ این تقاضای نابخردانه ، چنین گفت : « علم و آگاهی تنها نزدخدا است »( قالَ اِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللّهِ ) .

او است که می داند در چه زمان و با چه شرایطی عذاب ، نازل می گردد ، نه به تقاضای شما مربوط است و نه به میل و اراده من ، باید هدف که اتمام حجت است ، حاصل گردد ، چراکه حکمتش چنین اقتضا می کند .

سپس افزود : « ولی من شما را گروهی می بینم که پیوسته در جهل و نادانی اصرار دارید » ( وَ لکِنّی اَریکُمْ قَوْما تَجْهَلُونَ ) .

ریشه بدبختی شمانیزهمین جهلاست، جهلی توأم بالجاجت و کبر و غرورکه به شما اجازه مطالعه دعوت فرستادگان خدا رانمی دهد، جهلی که شما را وادار به اصرار بر نزول عذاب الهی و نابودیتان می کند، اگر مختصر آگاهی داشتید، حداقل احتمال می دادید که باید دربرابرتمام احتمالات نفی ، یک احتمال اثبات نیز باشد که اگر صورت پذیرد ، چیزی از شما باقی نخواهد ماند .

24 فَلَمّا رَاَوْهُ عارِضا مُسْتَقْبِلَ اَوْدِیَتِهِمْ قالُوا هذا عارِضٌ مُمْطِرُنا بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ ریحٌ فیها عَذابٌ اَلیمٌ

هنگامی که آن را به صورت ابر گسترده ای دیدند که به سوی دره ها و آبگیرهای آنان در

حرکت است ( خوشحال شدند )گفتند : این ابری است باران زا ( ولی به آن ها گفته شد : ) این همان چیزیاستکه برای آمدنش شتاب می کردید ، تندبادی است ( وحشتناک ) که عذاب دردناکی در آن است .

قوم عاد و تندباد مرگبار

« عارِض » از ماده « عرض » در این جا به معنی ابری است که در عرض آسمان گسترده می شود و شاید این یکی از نشانه های ابرهای باران زا است که در همان افق پهن می شود و سپس بالا می رود .

« اَوْدِیَة » جمع « وادی » به معنی دره و محل جریان سیلاب ها است .

سرانجام نصایح مؤثر و رهبری های برادرانه « هود » در آن سنگدلان تأثیر نگذاشت و به جای پذیرش حق ، سخت در عقیده باطل خود لجاجت کردند و پافشاری نمودند و حتی هود را با این سخن تکذیب می کردند که اگر راست می گویی ، عذاب موعودت چه شد ؟

ناگهان مشاهده کردند که ابری در افق ظاهر گشت و در آسمان به سرعت گسترده شد .

مفسران گفته اند : مدتی باران برای قوم عاد نازل نشد ، هوا گرم و خشک و خفه کننده شده بود ، هنگامی که چشم قوم عاد به ابرهای تیره و تار و گسترده ای که از افق های دوردست به سوی آسمان آن ها در حرکت بود ، افتاد ، بسیار مسرور شدند و به استقبال آن شتافتند و در کنار دره ها و سیل گیرها آمدند تا منظره نزول باران پربرکت را ببینند و روحی تازه کنند .

ولی به زودی به آن ها گفته شد : این ابر باران زا نیست ، این تندباد شدیدی است که در آن عذاب دردناکی است .

ظاهراً گوینده این سخن ، خداوند بزرگ است یا حضرت هود به هنگامی که فریادهای شوق و شادی آن ها را شنید ، این سخن را به آن ها گفت .

25 تُدَمِّرُ کُلَّ شَیْ ءٍ بِاَمْرِ رَبِّها فَاَصْبَحُوا لا یُری اِلاّمَساکِنُهُمْ کَذلِکَ نَجْزِی الْقَوْمَ الْمُجْرِمینِ

همه چیزرابه فرمان پروردگار درهم می کوبد و نابودمی کند،آن ها صبح کردند در حالی که

چیزی جز خانه های آن ها به چشم نمی خورد ، این گونه مجرمان را کیفر می دهیم .

مرگی برخاسته از عوامل حیات در انتظار همه مجرمین

« تُدَمِّرُ » از ماده « تدمیر » به معنی هلاک کردن و نابود ساختن است .

بعضی از مفسران گفته اند : منظور از « همه چیز » انسان ها و چهارپایان و اموال آن ها است . زیرا در فراز دوم آیه می افزاید : « آن ها صبح کردند درحالی که چیزی جز مساکن و خانه های آن ها به چشم نمی خورد » .

و این نشان می دهد که مساکن آن ها سالم بودند ، اما خودشان هلاک شدند و اجساد و اموالشان نیز به وسیله تندباد به بیابان های دوردست و یا در دریا افکنده شد .

بعضی گفته اند: نخستین بار که متوجه شدند این ابر سیاه ، تندباد پر گرد و غباری است ، زمانی بود که به نزدیک سرزمین آن ها رسید و چهارپایان و چوپان های آن ها را که در بیابان های اطراف بودند ، از زمین برداشت و به هوا برد ، خیمه ها را از جا می کند و چنان بالا می برد که به صورت ملخی دیده می شد .

هنگامی که این صحنه ها را دیدند ، فرار کردند و به خانه های خود پناه بردند و درها را به روی خود بستند ، اما باد ، درها را از جا می کند و آن ها را بر زمین می کوبید ( یا با خود می برد ) و « احقاف » همان شن های روان را بر پیکر آن ها گسترد .

در آیه 7 سوره حاقه آمده است : « این تندباد ، هفت شب و هشت روز ادامه یافت » ، آن ها مرتبا زیر تلّی از شن و ماسه ناله می کردند ، سپس تندباد شن ها را با خود می برد و بار دیگر بدن هایشان نمایان گشت و آن ها را برگرفت و به دریا ریخت .⁽¹⁾

و در پایان آیه به این حقیقت اشاره می کند که این سرنوشت ، مخصوص این قوم گمراه نبود ، بلکه « ما این گونه قوم مجرم را کیفر می دهیم » ( کَذلِکَ نَجْزِی الْقَوْمَ الْمُجْرِمینِ ) .

این هشداری است به همه مجرمان و گنهکاران و کافران لجوج و خودخواه که شما نیز اگر همین مسیر را طی کنید ، سرنوشتی بهتر از آنان نخواهید داشت ، گاه بادهایی را که به .

گفته قرآن : « مُبَشِّراتٌ بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ : پیش قراولان باران رحمت او هستند » و کار آن ها زنده کردن زمین های مرده است ، مأموریت مرگ آفرینی می دهد .

گاه زمین را که مهد آرامش انسان است ، با یک زلزله شدید تبدیل به گورستان اومی کند.

و گاه بارانی را که مایه حیات همه موجودات زنده است ، مبدل به سیلابی می گرداند و همه چیز را با آن غرق می کند .

آری مأموران حیات اورا، عاملان مرگ او می سازد و چه دردناک است چنین مرگی که از دل عامل حیات برخیزد ، به خصوص این که همانند قوم هود ، نشاط و سروری در آغاز بیافریند تا عذابش دردناک تر باشد .

و جالب این که می گوید : این باد ، این امواج لطیف هوا ، به فرمان پروردگار همه چیز را درهم می کوبید .

26 وَ لَقَدْ مَکَّنّاهُمْ فیما اِنْ مَکَّنّاکُمْ فیهِ وَ جَعَلْنا لَهُمْ سَمْعا وَ اَبْصارا وَ اَفْئِدَةً فَما اَغْنی عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَلا اَبْصارُهُمْ وَ لا اَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَیْ ءٍ اِذْ کانُوا یَجْحَدوُنَ

بِایاتِ اللّهِ وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

ما به آن ها ( قوم عاد ) قدرتی دادیم که به شما ندادیم و برایآن ها گوش و چشم و قلب قرار دادیم ( اما به هنگام نزول عذاب )نه گوش ها و چشم ها و نه عقل هایشان برای آن ها سودی نداشت ، چراکه آیات خدا را انکار می کردند و سرانجام آن چه را استهزاء می کردند ، بر آن ها وارد شد .

شما هرگز از قوم عاد قوی تر نیستید

آیات 26 تا 28 ، مشرکان مکه را مخاطب ساخته ، می فرماید : « ما قوم عاد را قوت و قدرتی دادیم که به شما ندادیم » .

هم از نظر قدرت جسمانی از شما نیرومندتر بودند و هم از نظر مال و ثروت و امکانات مادی از شما تواناتر ، اگر بنا بود قدرت جسمانی ، مال و ثروت و تمدن مادی ، بتواند کسانی را از چنگال کیفر الهی رهایی بخشد ، نباید قوم عاد همچون خار و خاشاک در برابر تندباد به هرسو پرتاب شوند و از آن ها جز مسکن های درهم ریخته چیزی باقی نماند .

آری آن هاهم مجهزبه وسایل مادی بودند وهم به وسایل درک حقیقت ، اما چون از طریق لجاجت و استکبار با آیات الهی برخورد می کردند و سخنان پیامبران رامورد سخریه قرار می دادند، نور حق به قلوب آن ها نفوذ نکرد و همین کبر و غرور و دشمنی با حق ، سبب شد که از وسایل و ابزار هدایت و شناخت ، همچون چشم و گوش و عقل ، نتوانند بهره گیرند و راه نجات را بازیابند و عاقبت به همان سرنوشت شومی که در آیات گذشته اشاره شد، گرفتار شدند .

جایی که آن هاباآن همه قدرت و امکانات،کاری ازپیش نبردند و پیکرهای بی جانشان همچون پر کاه بر امواج تندباد قرار گرفت و با کمال حقارت به هرسو پرتاب شدند ، شما که از آن ها ضعیف تر و ناتوان ترید .

برای خداوند مشکل نیست که شما را نیز به جرم اعمالتان به سخت ترین عذاب گرفتار کند و عوامل حیاتتان را مأمور مرگ و نابودیتان سازد ، این خطابی

است به مشرکان مکه و به همه انسان های مغرور و ظالم و لجوج درطول همه قرون و اعصار.

به راستی همان گونه که قرآن می گوید ، ما اولین انسان هایی نیستیم که قدم روی زمین گذارده ایم ، قبل از ما اقوام بسیار دیگری زندگی می کردند که دارای امکانات و قدرت زیادی بودند ، چه خوب است از تاریخ آن ها آیینه عبرتی بسازیم و آینده و سرنوشت خویش را در آن تماشا کنیم .

27 وَ لَقَدْ اَهْلَکْنا ما حَوْلَکُمْ مِنَ الْقُری وَ صَرَّفْنَا الاْآیاتِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ

ما اقوامی را که در اطراف شما بودند ، هلاک کردیم و آیات خود را بهصورت های گوناگون برای آن ها بیان نمودیم ، شاید بازگردند .

اقوامی که سرزمین آن ها از شما چندان دور نیست و تقریبا در گرداگرد جزیره عرب ، جایگاهشان بود، اگر قوم « عاد » در سرزمین « احقاف » در جنوب جزیره ، زندگی می کردند ، قوم « ثمود » در سرزمینی به نام « حِجْر » در شمال جزیره ، قوم « سبا » با آن سرنوشت دردناکشان در سرزمین « یمن » ، قوم « شعیب » در سرزمین « مَدْیَن » در مسیر شما به سوی شام و همچنین قوم «لوط» در همین منطقه زندگی داشتند و براثر کثرت گناه و عصیان و کفر ،

به عذاب های گوناگون گرفتار شدند .

هریک از این ها آیینه عبرتی بودند و هرکدام شاهد و گواه گویایی ، چگونه با این همه وسایل بیداری باز بیدار نمی شوند ؟

28 فَلَوْلا نَصَرَهُمُ الَّذینَ اتَّخَذوُا مِنْ دوُنِ اللّهِ قُرْبانا الِهَةً بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ وَ ذلِکَ اِفْکُهُمْ وَ ما کانُوا یَفْتَروُنَ

پس چرا معبودانی راکه غیر از خدا برگزیدند ، به گمان این که آن ها را به خدا نزدیک می کند ، آن ها را یاری نکردند ؟بلکه از میان آن ها گم شدند . این بود نتیجه دروغ آن هاو آن چه راافترامی بستند .

راستی اگر این معبودان برحق بودند ، پس چرا پیروان خود را در آن مواقع حساس ، یاری نکردند و از چنگال عذاب های هولناک نجاتشان ندادند ؟ این خود دلیلی محکم بر بطلان عقیده آن ها است که این معبودان ساختگی را پناهگاه روز بدبختی خود می پنداشتند .

موجوداتی این چنین بی عرضه و بی ارزش که مبدأ هیچ اثر و مفید هیچ

فایده ای نیستند و به هنگام بروز حادثه ، گم و گور می شوند ( بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ ) ، چگونه شایسته پرستش و عبودیت هستند ؟!

29 وَ اِذْ صَرَفْنا اِلَیْکَ نَفَرا مِنَ الْجِنِّ یَسْتَمِعُونَ الْقُرْاآنَ فَلَمّا حَضَروُهُ قالُوا اَنْصِتُوا فَلَمّا قُضِیَ وَلَّوْا اِلی قَوْمِهِمْ مُنْذِرینَ

به یاد آور هنگامی که گروهی از جن را به سوی تو متوجه ساختیم که قرآن را استماع کنند، وقتی حضوریافتند، به یکدیگر گفتند: خاموشباشید و بشنوید و هنگامی که پایان گرفت ، به سوی قوم خود بازگشتند و آن ها را انذار کردند .

طایفه جن ایمان می آورند

تعبیر به « صَرَفْنا » از ماده « صَرْف » که به معنی منتقل ساختن چیزی از حالتی به حالت دیگر است ، ممکن است اشاره به این معنی باشد که طایفه جن قبلاً از طریق « استراق سمع » به اخبار آسمان ها گوش فرامی دادند ، با ظهور پیامبر اسلام از آن بازگردانده شدند و به سوی قرآن روی آوردند .

« نَفَر » به معنی گروهی از مردان است که می توانند به اتفاق یکدیگر کوچ کنند . مشهور در میان ارباب لغت ، جماعتی است از سه تا ده نفر و بعضی تا چهل نفر را نیز گفته اند ( هرچند این تعبیر در زبان فارسی ، بر یک فرد نیز اطلاق می شود ) .

« اَنْصِتُوا » از ماده « انصات » به معنی سکوت توأم با استماع و توجه است .

در فراز پایانی آیه آمده است که ؛ سرانجام نور ایمان در دل آن ها تابیدن گرفت و حقانیت آیات قرآن را در درون جان خود لمس کردند ، لذا « هنگامی که تلاوت قرآن پایان یافت ، همچون مبلغانی به سوی قوم خود رفتند و آن ها را انذار کردند و از حقیقتی که نصیبشان شده بود ، آگاه ساختند » ( فَلَمّا قُضِیَ وَلَّوْا اِلی قَوْمِهِمْ مُنْذِرینَ ) .

و این چنین است راه و رسم افراد باایمان که پیوسته طالب آنند که دیگران را از حقایقی که خود آگاه شده اند ، آگاه سازند و منابع ایمان خود را در اختیار آن ها قرار دهند .

در آیات 29 تا 32 ، بحث فشرده ای پیرامون ایمان آوردن گروهی از طایفه جن به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و کتاب آسمانی او آمده است ، تا این حقیقت را بر مشرکان مکه بازگو کند که

چگونه طایفه به ظاهر دورافتاده جن، به این پیامبری که از اِنس است و در میان شما برخاسته، ایمان آوردند ولی شما همچنان بر کفر اصرار می ورزید و به مخالفت خود ادامه می دهید .

30 قالُوا یاقَوْمَنا اِنّاسَمِعْنا کِتابااُنْزِلَ مِنْ بَعْدِمُوسیمُصَدِّقا لِما بَیْنَ یَدَیْهِ یَهْدی اِلَی الْحَقِّ وَ اِلی طَریقٍ مُسْتَقیمٍ

گفتند : ای قوم ! ما کتابی را استماع کردیم که بعد از موسی نازل شده ، هماهنگ با نشانه های کتب قبل از آن ، که به سوی حق هدایت می کند و به سوی راه راست .

این آیه بیانگر چگونگی دعوت این گروه ، از قوم خود در بازگشت به سوی آن ها است ، دعوتی منسجم ، حساب شده ، کوتاه و پرمعنا ، « گفتند : ای قوم ! ما کتابی را استماع کردیم که بعداز موسی، ازآسمان نازل شده است » .

این کتاب اوصافی دارد ؛ نخست این که « کتاب های آسمانی قبل از خود را تصدیق می کند و محتوای آن هماهنگ با محتوای آن ها است و نشانه هایی که در کتب پیشین آمده

است ، در آن به خوبی دیده می شود » .⁽¹⁾

وصف دیگر این که « همگان را به سوی حق ، هدایت می کند » ، به گونه ای که هرکس عقل و فطرت خویش را به کار گیرد، نشانه های حقانیت را به روشنی در آن می یابد .

آخرین وصف این که « به سوی راه مستقیم دعوت می کند » .

تفاوت دعوت به حق با دعوت به راه مستقیم ، ظاهراً در این است که اولی اشاره به اعتقادات حق و دومی اشاره به برنامه های عملی مستقیم و صحیح می باشد .

31 یا قَوْمَنا اَجیبُوا داعِیَ اللّهِ وَ امِنُوا بِهِ یَغْفِرْ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ وَ یُجِرْکُمْ مِنْ عَذابٍ اَلیمٍ

ای قوم ما ! دعوت کننده الهی را اجابت کنید و به او ایمان آورید تا گناهانتان را ببخشد و شمارا از عذاب الیم پناه دهد . .

منظور از « داعِیَ اللّهِ » ( دعوت کننده الهی ) ، پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله است که آن ها را به سوی « اللّه » رهنمون می شد و از آن جاکه بیشترین ترس و وحشت انسان از همه گناهان و عذاب دردناک قیامت است، امنیت دربرابر این دو امررا مطرح کردند تابیش از همه جلب توجه کند.

« یُجِرْکُمْ » از ماده « ایجار » به معنی به فریاد رسیدن ، نجات دادن از عذاب ، پناه دادن و حفظ کردن می باشد .

32 وَ مَنْ لایُجِبْ داعِیَ اللّهِ فَلَیْسَ بِمُعْجِزٍ فِی الاَْرْضِ وَلَیْسَ لَهُ مِنْ دوُنِهِ اَوْلِیاءُ اوُلئِکَ فیضَلالٍ مُبینٍ

و هرکس به دعوت کننده الهی پاسخ نگوید ، هرگز نمی توانداز چنگال عذاب الهی در زمین فرارکند و غیرازخدا یار ویاوری برای اونیست و چنین کسان در گمراهی آشکارند.

«مُعْجِز» دراین گونه موارد به معنی عاجز نمودن از تعقیب و کیفر است و یا به تعبیر دیگر فرار کردن از چنگال مجازات .

تعبیر به « فِی الاَْرْضِ » ( در زمین ) اشاره به این است که هرجای زمین بروید ، ملک خدا

است و از حیطه قدرت او خارج نخواهد بود و اگر سخنی از آسمان نمی گوید ، به خاطر این است که به هر حال جایگاه جن و انس ، هر دو روی زمین است .

روش تبلیغی مؤثر

آن چه از آیات مورد بحث استفاده می شود ، این است که آن ها موجوداتی عاقل و صاحب شعورند و مکلف به تکلیف های الهی و دارای دو گروه مؤمن و کافرند و آگاهی کافی از دعوت های الهی دارند .

مسأله جالب در این آیات مورد بحث ، روشی است که آن ها برای تبلیغ اسلام در میان قوم خود در پیش گرفتند .

آن ها پس از حضور در محضر پیامبر صلی الله علیه و آله و شنیدن آیات قرآن و پی بردن به محتوای آن، به سرعت به سراغ طایفه خود آمدند و به تبلیغ آن ها پرداختند .

آن ها نخست از حقانیت قرآن سخن گفتند و با سه دلیل ، این مطلب را اثبات کردند ، سپس به تشویق آن ها پرداخته ، نجات و رهایی از چنگال عذاب آخرت را در سایه ایمان به

این کتاب آسمانی ، به آن ها بشارت دادند ، که هم تأکیدی بود بر مسأله « معاد » و هم توجهی به ارزش های اصیل آخرت در برابر ارزش های ناپایدار دنیا .

در سومین مرحله ، خطرات ترک ایمان رابه آن ها گوشزد کردند و هشداری توأم با استدلال و دلسوزی به آن ها دادند و سرانجام و عاقبت انحراف از این مسیر را که

«ضَلال مُبین» و گمراهی آشکار است، گوشزدکردند .

این شیوه تبلیغ ، شیوه ای است مؤثر برای هرکس و هر گروه .

بهترین دلیل عظمت قرآن ، محتوای آن است

از آیات فوق و همچنین از آیات سوره جن به خوبی برمی آید که این گروه از طایفه جن ، تنها با شنیدن آیات قرآن ، مجذوب آن شدند و هیچ نشانه ای بر این که آن ها تقاضای معجزه دیگری از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله کرده باشند ، در دست نیست .

آن ها همین اندازه را که قرآن مجید هماهنگ بانشانه های کتب پیشین است و از سوی دیگر دعوت به حق می کند و ازسوی سوم برنامه ریزی عملی آن بر صراط مستقیم است، برای حقانیت

آن کافی دانسته اند .

و به راستی مطلب همین است که بررسی محتوای قرآن ما را از هرگونه دلیل دیگر بی نیاز می کند .

کتابی که از سوی انسانی درس نخوانده و در محیطی مملو از جهل و خرافات ، عرضه شده ، دارای چنین محتوایی بلند ، معارف و عقایدی پاک ، توحیدی خالص ، قوانینی محکم و منسجم ، استدلال هایی قوی و نیرومند ، برنامه هایی متین و سازنده و مواعظ و اندرزهایی روشنگر و عالی باشد ، آن هم با چنین جاذبه نیرومند و زیبایی خیره کننده ، خود بهترین دلیل بر حقانیت این کتاب آسمانی است که « آفتاب آمد دلیل آفتاب » .⁽¹⁾

33 اَوَلَمْ یَرَوْا اَنَ اللّهَ الَّذی خَلَقَ السَّمواتِ وَالاَْرْضَ وَلَمْ یَعْیَ بِخَلْقِهِنَّ بِقادِرٍ عَلی .

اَنْ یُحْیِیَ الْمَوْتی بَلی اِنَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدیرٌ

آیا آن ها نمی دانند خداوندی که آسمان ها و زمین را آفریده و از آفرینش آن ها ناتوان نشده ، قادر است مردگان را زنده کند ؟ آری او بر هرچیز توانا است .

آفرینش آسمان ها و زمین با موجودات رنگارنگ و مختلفش ، نشانه قدرت او بر هرچیز است، چراکه هرچیز به تصور آید، او دراین عالَم آفریده است، بااین حال چگونه ممکن است از تجدید حیات انسان ها عاجز باشد ؟ این دلیلی است دندان شکن بر مسأله « امکان معاد » .

اصولاً بهترین دلیل بر امکان هرچیز ، وقوع آن است ، ما که این همه پیدایش موجود زنده و جاندار را از موجودات بی جان می بینیم ، چگونه می توانیم در قدرت مطلقه او بر مسأله معاد تردید به خود راه دهیم ؟!

34 وَ یَوْمَ یُعْرَضُ الَّذینَ کَفَروُا عَلَی النّارِ اَلَیْسَ هذابِالْحَقِّ قالُوا بَلی وَ رَبِّنا قالَ فَذوُقُوا الْعَذابَ بِما کُنْتُمْ تَکْفُروُنَ

روزی را به یاد آور که کافران را بر آتش عرضه می دارند ( وبه آن ها گفته می شود : )آیا

این حق نیست ؟ می گویند : آری ،به پروردگار ما سوگند ( که حق است ، در این هنگام ) می گوید : پس عذاب را به خاطر کفرتان بچشید .

آری گاه دوزخ را بر کافران عرضه می کنند و گاه کافران را بر دوزخ و هر کدام هدفی دارد که در چند آیه قبل به آن اشاره شد .

هنگامی که کافران رابر آتش عرضه می کنند و شعله های سوزان و کوه پیکر و وحشتناک آن را می بینند ، به آن ها گفته می شود : « آیا این حق نیست » ؟ ( اَلَیْسَ هذا بِالْحَقِّ ) .

آیا امروز هم می توانید رستاخیز و دادگاه عدل خدا و پاداش و کیفر او را انکار کنید و بگویید این از افسانه های خرافی پیشینیان است ؟!

و به این ترتیب در آن روز همه حقایق را با چشم خود می بینند و اعتراف می کنند ، اعتراف و اقراری که سودی به حال آن ها ندارد و جز اندوه و حسرت و شکنجه وجدان و آزار روحی ، نتیجه ای نخواهد داشت .

35 فَاصْبِرْ کَما صَبَرَ اُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَ لاتَسْتَعْجِلْ لَهُمْ کَاَنَّهُمْ یَوْمَ یَرَوْنَ

ما یُوعَدوُنَ لَمْ یَلْبَثُوا اِلاّ ساعَةً مِنْ نَهارٍ بَلاغٌ فَهَلْ یُهْلَکُ اِلاَّ الْقَوْمُ الْفاسِقُونَ

بنابراین صبر کن ، آن گونه که پیامبران اولوا العزم شکیبایی کردند و برای ( عذاب ) آن ها شتاب مکن، هنگامی که وعده هایی را که به آن ها داده شد ، می بینند ، احساس می کنند که گویی فقط ساعتی از یک روز در دنیا توقف داشتند، این ابلاغی است برای همگان، آیا جز قوم فاسق ،هلاک می شوند ؟

همچون پیامبران اولوا العزم شکیبا باش

تنها تو نیستی که بامخالفت و عداوت این قوم مواجه شده ای ، همه پیامبران اولو العزم با این مشکلات روبرو بودند و استقامت کردند ؛ « نوح » (علیه السلام)پیامبر بزرگ خدا ، 950 سال دعوت کرد ، اما جز گروه اندکی به او ایمان نیاوردند ، پیوسته آزارش می دادند و به سخریه اش می گرفتند . « ابراهیم »(علیه السلام) را به میان آتش افکندند و « موسی (علیه السلام)» را تهدید به مرگ نمودند و قلبش از نافرمانی های قومش پرخون بود و « عیسی مسیح » (علیه السلام) را بعد از آزار بسیار می خواستند به قتل برسانند که خداوند نجاتش داد ، خلاصه تا بوده ، دنیا چنین

بوده است و جز با نیروی صبر و استقامت ، نمی توان بر مشکلات پیروز شد .

پیامبران اولوا العزم چه کسانی بودند ؟

در این که منظور از پیامبران اولوا العزم چه کسانی هستند ، در میان مفسران گفتگو بسیار است و پیش از آن که در این باره تحقیق کنیم ، باید معنی « عَزْم » را بررسی کرد ، زیرا «اولواالعزم»به معنی "صاحبان«عزم»" است.

« عَزْم » به معنی اراده محکم و استوار است ، « راغب » در « مفردات » می گوید : « عزم » به معنی تصمیم گرفتن بر انجام کاری است ( عَقْدُ الْقَلْبِ عَلی اِمْضاءِ الاَْمْرِ ) .

در قرآن مجید ، گاهی « عزم » در مورد "صبر" به کار رفته ، مانند : « وَ لَمَنْ صَبَرَ وَ غَفَرَ اِنَّ ذلِکَ لَمِنْ عَزْمِ الاُْمُورِ : کسی که صبر کند و عفو نماید ، این از عزم امور است » ( 43 / شوری ) .

و گاه به معنی "وفای به عهد" آمده ، مانند : « وَ لَقَدْ عَهِدْنا اِلی اآدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِیَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْما : ما به آدم از قبل، عهد کردیم، اما او فراموش کرد و بر سر عهد خود نایستاد » ( 115 / طه ) .

ولی با توجه به این که پیامبران صاحب شریعت جدید و آیین تازه با مشکلات و

گرفتاری های بیشتری روبرو بودند و برای مقابله با آن ، عزم و اراده محکم تری لازم داشتند، به این دسته از پیامبران ، « اولوا العزم » اطلاق شده است و آیه مورد بحث نیز ظاهراً اشاره به همین معنا است .

در ضمن اشاره ای است به این که پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله نیز از همان پیامبراناست ، زیرا می گوید : « تو هم شکیبایی کن ، آن گونه که پیامبران اولوا العزم شکیبایی کردند » .

در آیه 13 سوره شوری از آن ها سخن می گوید : « شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدّینِ ما وَصّی بِهِ نُوحا وَ الَّذی اَوْحَیْنا اِلَیْکَ وَ ما وَصَّیْنا بِهِ اِبْراهیمَ وَ مُوسی وَ عیسی : آیینی برای شما تشریع کرد که به نوح توصیه کرده بود و آن چه را بر تو وحی فرستادیم و بر ابراهیم و موسی و عیسی سفارش نمودیم » .

روایات فراوانی در منابع شیعه و اهل سنت در این زمینه نقل شده است که پیامبران اولوا العزم ، همین پنج تن بودند ، چنان که در حدیثی از امام باقر و امام صادق علیهماالسلام آمده :

« مِنْهُمْ خَمْسَةٌ ؛ اَوَّلُهُمْ نُوحٌ ، ثُمَّ اِبْراهیمُ، ثُمَّ مُوسی ، ثُمَّ عیسی ، ثُمَّ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله » .⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام علی بن الحسین (علیه السلام) آمده است : « مِنْهُمْ خَمْسَةٌ اوُلُوا الْعَزْمِ مِنَ الْمُرْسَلینَ ؛ نُوحٌ وَ اِبْراهیمُ وَ مُوسی وَ عیسی وَ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله » ، راوی می پرسد : « لِمَ سُمُّوا اوُلُوا الْعَزْمِ : چرا آن ها اولوا العزم نامیده شدند » ؟ امام در پاسخ فرمود : « لاَِنَّهُمْ بُعِثُوا اِلی شَرْقِها وَ غَرْبِها وَ جِنِّها وَ اِنْسِها : زیرا آن ها مبعوث به شرق و غرب و جن و انس شدند » .⁽²⁾

در ادامه آیه می فرماید : « لا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ ... » .

این احساس کمی عمر دنیا در برابر آخرت ، یا به خاطر آن است که واقعا این زندگی در برابر آن حیات جاویدان ، ساعتی بیش نیست و یا به خاطر این است که دنیا چنان باسرعت بر آن ها می گذرد که گویی ساعتی بیش نبوده است و یا از این جهت که آن ها محصول تمام .

عمر خود را که از آن بهره برداری صحیح نکردند ، بیش از یک ساعت نمی بینند .

این جا است که سیلاب حسرت بر قلب آن ها جاری می شود ، اما چه سود که راه بازگشت وجود ندارد .

لذا می بینیم هنگامی که از پیامبر صلی الله علیه و آله می پرسند : « کَمْ ما بَیْنَ الدُّنْیا وَ الاْآخِرَةِ : فاصله بین دنیا و آخرت چه قدر است » ؟ در پاسخ می فرماید : « غَمْضَةُ عَیْنٍ : یک چشم برهم زدن » سپس می گوید : « خداوند فرموده : " کَاَنَّهُمْ یَوْمَ یَرَوْنَ مایُوعَدوُنَ لَمْ یَلْبَثُوا اِلاّ ساعَةً مِنْ نَهارٍ"» .⁽¹⁾

این نشان می دهد که تعبیر به « ساعَة » به معنی مقدار ساعت معمولی نیست ، بلکه اشاره به زمان کم و کوتاه است .

بعد به عنوان هشدار به همه انسان ها می افزاید : « این ابلاغی است برای همه » ( بَلاغٌ ) .

برای تمام کسانی که از خط عبودیت پروردگار خارج شدند، برای کسانی که غرق در زندگی .

زودگذردنیا و شهوات آن گشتند و بالاخره ابلاغی است برای همه ساکنان این جهان ناپایدار .

پیامبر اسلام ، اسطوره صبر و استقامت بود

زندگی پیامبران بزرگ خدا ، مخصوصاً پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله بیانگر مقاومت بی حد و حصر آن ها در برابر حوادث سخت و طوفان های شدید و مشکلات طاقت فرسا است و با توجه به این که مسیر حق همیشه دارای این گونه مشکلات است ، رهروان راه حق باید از آن ها در این مسیر الهام بگیرند .

ما معمولاً از نقطه روشن تاریخ اسلام به روزهای تاریک پیشین می نگریم و این نگرش که « از آینده به گذشته » است ، واقعیت ها را طور دیگری مجسم می کند ، ما باید خود را در آن روز تصور کنیم که پیامبر صلی الله علیه و آله تک و تنها بود ، هیچ نشانه ای از پیروزی در افق زندگی او به چشم نمی خورد .

دشمنان لجوج برای نابودی او ، کمر بسته بودند و حتی خویشاوندان نزدیکش در صف اول این مبارزه قرار داشتند .

روزهایی بر پیامبر صلی الله علیه و آله گذشت که توصیف آن با بیان و قلم ، مشکل است . هنگامی که برای دعوت مردم به سوی اسلام به « طائف » آمد ، نه تنها دعوتش را اجابت نگفتند ، بلکه آن قدر سنگ بر او زدند که خون از پاهایش جاری شد . گاه ساحرش خواندند و گاه دیوانه اش خطاب کردند . گاه خاکستر بر سرش ریختند و گاه کمر به قتلش بستند و خانه اش را در میان شمشیرها محاصره نمودند . اما باتمام این احوال ، همچنان به صبر و شکیبایی و استقامت ادامه داد .

و سرانجام میوه شیرین این درخت را چشید ، آیین او نه تنها جزیره عربستان ، که شرق و غرب عالَم را دربر گرفت و امروز بانگ اذان که فریاد پیروزی او است ، هر صبح و شام ، از چهارگوشه دنیا و در تمام پنج قاره جهان ، به گوش می رسد .

و این است معنی « فَاصْبِرْ کَما صَبَرَ اوُلُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ » .

و این است راه و رسم مبارزه با شیاطین و اهریمنان و طریق پیروزی بر آنان و نیل به اهداف بزرگ الهی .

بااین حال چگونه عافیت طلبان می خواهندبدون شکیبایی و تحمل رنج و درد ، به اهداف بزرگ خود نایل شوند ؟ چگونه مسلمانان امروزدر برابر این همه دشمنانی که کمر به نابودی آن ها بسته اند ، می خواهند بدون الهام گرفتن از مکتب اصیل پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله پیروزشوند ؟

مخصوصاً رهبران اسلامی ، بیش از همه مأمور به این برنامه هستند ، چنان که در حدیثی از امیرمؤمنان علی (علیه السلام)آمده است : « اِنَّ الصَّبْرَ عَلی وُلاةِ الاَْمْرِ مَفْروُضٌ لِقَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لِنَبِیِّهِ ؛ " فَاصْبِرْ کَما صَبَرَ اوُلُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ" وَ ایجابِهِ مِثْلَ ذلِکَ عَلی اَوْلِیائِهِ وَ اَهْلِ طاعَتِهِ ، بِقَوْلِهِ ؛ " لَقَدْ کانَ لَکُمْ فی رَسُولِ اللّهِ اُسْوَةٌ حَسَنَةٌ " : صبر و استقامت بر رهبران و زمامداران، فریضه است،زیراخداوندبه پیامبرش فرموده: " فَاصْبِرْ کَماصَبَرَ اوُلُواالْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ" و همین معنی را بردوستان و اهل طاعتش نیز فرض کرده است ، چراکه می گوید : برای شما در زندگی پیامبر ، تأسی نیکویی بود(و شما نیز باید همگی به او اقتدا کنید)» .⁽¹⁾

پایان سوره احقاف .

سوره محمّد صلی الله علیه و آله

فضیلت تلاوت سوره « محمّد » صلی الله علیه و آله

در فضیلت تلاوت این سوره ، پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرموده اند : « کسی که سوره "محمد" صلی الله علیه و آله را تلاوت کند ، بر خدا حق است که او را از نهرهای بهشت سیراب سازد » .⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام صادق (علیه السلام)آمده است : « هرکس بخواهد حال ما و دشمنان ما را بنگرد ، سوره "محمد" را بخواند که آیه ای درباره ما است و آیه ای درباره آن ها » .⁽²⁾

این سخنان ، بیانگر این واقعیت است که نمونه اتمّ ایمان ، اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله بودند و نمونه بارز کفر و نفاق ، بنی امیه . درست است که صراحتاً این دو عنوان بیان نگردیده ، اما با توجه به ویژگی های دو گروه مؤمن و منافق ، می توان به آن پی برد .

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر

1 اَلَّذینَ کَفَروُا وَ صَدُّوا عَنْ سَبیلِ اللّهِ اَضَلَّ اَعْمالَهُمْ

کسانی که کافر شدند و مردم را از راه خدا بازداشتند ، اعمالشان را نابود می کند .

این آیه اشاره به سردمداران کفر و مشرکان مکه دارد که آتش افروزان جنگ های ضداسلامی بودند ، نه تنها خودشان کافر بودند ، بلکه دیگران را نیز با انواع حیل و نقشه ها از راه خدا بازمی داشتند .

منظور از « اَضَلَّ اَعْمالَهُمْ » این است که آن را نابود و حبط می کند ، زیرا گم کردن ، کنایه از بی سرپرست ماندن چیزی است که لازمه آن ، از بین رفتن است .

این جمله در واقع اشاره به کسانی است که برای محو اسلام و درهم شکستن مسلمین ، اعمال مختلفی نظیر کمک به مستمندان ، میهمان نوازی و یاغیر این هارا انجام می دادند ، در حالی که خداوند همه آن ها را گم و نابود کرد و از رسیدن به هدف ، بازداشت .

2 وَالَّذینَامَنُواوَعَمِلُواالصّالِحاتِ وَامَنُوابِمانُزِّلَ عَلیمُحَمَّدٍ وَهُوَالْحَقُ مِنْ رَبِّهِمْ کَفَّرَ عَنْهُمْ سَیِّئاتِهِمْ وَ اَصْلَحَ بالَهُمْ

و کسانی که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند ، به آن چه بر محمد صلی الله علیه و آله نازل شده و همه حق است و از سوی پروردگار ، نیز ایمان آوردند ، خداوند گناهانشان را می بخشد و کارشان را اصلاح می کند .

ذکر « ایمان به آن چه بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده » ، بعد از ذکر « ایمان به طور مطلق » تأکیدی است بر برنامه های این پیامبر بزرگ و از قبیل ذکر خاص بعد از عام است و بیانگر این واقعیت است که بدون ایمان به آن چه بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده ، هرگز ایمان به خدا تکمیل نمی شود .

قابل توجه این است که بعداز ذکر این جمله می گوید: «وَ هُوَالْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ» (درحالی که آن چه بر او نازل شده ، حق است ، از سوی پروردگارشان) .

یعنی ایمان آن ها ، بی حساب و بی دلیل نیست ، چون حق را در آن تشخیص داده اند ،

ایمان آورده اند .

« بال » به معانی مختلفی آمده است به معنی حال ، کار ، قلب و به گفته « راغب » در « مفردات » به معنی "حالات پراهمیت" است ، بنابراین « اصلاح بال » ، به معنی سر و سامان دادن به تمام شؤون زندگی و امور سرنوشت ساز می باشد که طبعا هم پیروزی در دنیا را شامل می شود و هم نجات در آخرت را ، به عکس سرنوشتی که کفار دارند که به حکم « اَضَلَّ اَعْمالَهُمْ » تلاش ها و کوشش هایشان به جایی نمی رسد و به جز شکست ، نصیب و بهره ای ندارند .

و می توان گفت : آمرزش گناهان ، نتیجه ایمان آن ها و اصلاح بال ، نتیجه اعمال صالح آن ها است .

مؤمنان هم دارای آرامش فکرند و هم پیروزی در برنامه های عملی که " اصلاح بال" دامنه گسترده ای دارد و همه این ها را شامل است و چه نعمتی از این بالاتر که انسان ، روحی آرام و قلبی مطمئن و برنامه هایی مفید و سازنده داشته باشد .

3 ذلِکَ بِاَنَّ الَّذینَ کَفَروُا اتَّبَعُوا الْباطِلَ وَ اَنَّ الَّذینَ امَنُوا اتَّبَعُوا الْحَقَّ مِنْ رَبِّهِمْ کَذلِکَ یَضْرِبُ اللّهُ لِلنّاسِ اَمْثالَهُمْ

این به خاطر آن است که کافران از باطل پیروی کردند و مؤمنان از حقی که از سوی پروردگارشان بود، این گونه خداوند برای مردم ، زندگیشان را توصیف می کند .

مؤمنان ، پیرو حقند و کافران ، پیرو باطل

جان مطلب این است که دو خط « ایمان » و « کفر » ، از دو خط « حق » و « باطل » ، منشعب می شود .

« حق » یعنی واقعیت های عینی که از همه بالاتر ، ذات پاک پروردگار است و به دنبال آن حقایق مربوط به زندگی انسان و قوانین حاکم بر رابطه او با خدا و روابط آن ها با یکدیگر .

«باطل» یعنی پندارها، خیال ها، نیرنگ ها ، افسانه های خرافی ، کارهای بیهوده و بی هدف و هرگونه انحراف از قوانین حاکم برعالَم هستی. آری مؤمنان ، پیروی از حق می کنند ، به همان معنی که گفته شد و کفار از باطل ، و همین موضوعدلیل پیروزی آن ها و شکست این هااست .

و در پایان آیه می افزاید : « کَذلِکَ یَضْرِبُ اللّهُ لِلنّاسِ اَمْثالَهُمْ » .

« مثل » به معنی مشابهت و گاه به معنی توصیف به کار می رود و ظاهراً در آیه مورد بحث ، منظور ، معنی دوم است ، یعنی خداوند این گونه توصیف حال مردم می کند ، همان گونه که در آیه15 سوره محمد صلی الله علیه و آله آمده: « مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ : توصیف بهشتی که به پرهیزکاران، وعده داده شده ، چنین است ... » .

از این آیه به خوبی استفاده می شود که هر اندازه به حق نزدیک تر باشیم ، به ایمان نزدیک تریم و هر اندازه اعتقاد و عمل ما گرایش به باطل داشته باشد ، از حقیقت ایمان دورتریم و به کفر ، نزدیک تر ، که خط ایمان و کفر همان خط حق و باطل است .

4 فَاِذا لَقیتُمُ الَّذینَ کَفَروُا فَضَرْبَ الرِّقابِ حَتّی اِذااَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثاقَ فَاِمّامَنّا بَعْدُ وَاِمّافِداءًحَتّی تَضَعَ الْحَرْبُ اَوْزارَهاذلِکَ وَ لَوْیَشاءُاللّهُ لاَنْتَصَرَ مِنْهُمْ وَ لکِنْ لِیَبْلُوَ بَعْضَکُمْ بِبَعْضٍ وَ الَّذینَ قُتِلُوا فی سَبیلِ اللّهِ فَلَنْ یُضِلَّ اَعْمالَهُمْ

هنگامی که با کافران در میدان جنگ، روبرو می شوید، گردن هایشان رابزنید و همچنان

ادامه دهید تابه اندازه کافی دشمن را درهم بکوبید ، در این هنگام اسیران را محکم ببندید ، سپس یا بر آن ها منت گذارید ( و آزادشان کنید ) یادر برابر آزادی از آن ها فدیه بگیرید و این وضع همچنان ادامهیابد تا جنگ ، بار سنگین خود را بر زمین نهد، برنامه این است و هرگاه خدا می خواست ، خودش آن ها را مجازات می کرد ، اما می خواهدبعضی از شمارا بابعضی دیگر بیازمایدو کسانی که در راه خدا کشته شدند، خداوند هرگز اعمالشان را نابود نمی کند .

در میدان نبرد ، قاطعیت لازم است

« اَثْخَنْتُمُوهُمْ » از ماده « ثِخَن » ( بر وزن شِکَن ) به معنی غلظت و صلابت است و به همین مناسبت به پیروزی و غلبه آشکار و تسلط کامل بر دشمن اطلاق می شود .

« وَثاقَ » به معنی طناب یا هر چیزی است که با آن می بندند و اشاره به محکم کاری در بستن اسیران است ، مبادا اسیر از فرصت استفاده کند و خود را آزاد ساخته و ضربه کاری وارد سازد .

« اَوْزار » جمع « وِزْر » به معنی بار سنگین است و گاه بر گناهان نیز اطلاق می شود ، چراکه آن هم بار سنگینی بر دوش صاحبش می باشد .

بدیهی است گردن زدن ، کنایه از قتل است ، بنابراین ضرورتی ندارد که جنگجویان کوشش خودرا برای انجام خصوص این امر ، به کار برند ، هدف این است که دشمن از پای درآید ، ولی چون گردن زدن ، روشن ترین مصداق قتل بوده ، روی آن تکیه شده است .

این حکم ، مربوط به میدان نبرد است ، زیرا واژه « لَقیتُم » از ماده « لقاء » در این گونه موارد به معنی جنگ است ، قرائن متعددی در خود این آیه مانند مسأله « اسارت اسیران » و واژه « حَرْب » ( جنگ ) و « شهادت در راه خدا » که در ذیل آیه آمده است ، گواه بر این معنی است .

خلاصه این که«لقاء»گاه به معنی هرگونه ملاقات استعمال می شود و گاه به معنی روبرو شدن در میدان جنگ است و در قرآن مجید نیز در هردومعنی به کاررفته و در آیه مورد بحث ، ناظر به معنی دوم است .

و از این جا روشن می شود افرادی که به منظور تبلیغات ضد اسلامی ، آیه را طوری معنی کرده اند که اسلام می گوید : « با هر کافری روبرو شدی ، گردنش را بزن » ، چیزی جز اعمال غرض و سوء نیت نیست وگرنه خود این آیه صراحت در مسأله روبرو شدن در میدان جنگ دارد .

بدیهی است هنگامی که انسان با دشمنی خونخوار در میدان نبرد ، روبرو می شود ، اگر با قاطعیت هرچه بیشتر حملات سخت و ضربات کوبنده بر دشمن وارد نکند ، خودش نابود خواهد شد و این دستور ، یک دستور کاملاً منطقی است .

آیه فوق ، بیانگر یک دستور حساب شده جنگی است که پیش از درهم شکستن قطعی مقاومت دشمن ، نباید اقدام به گرفتن اسیران کرد ، چراکه پرداختن به این امر ، گاهی سبب تزلزل موقعیت مسلمانان در جنگ خواهد شد و پرداختن به امر اسیران و تخلیه آن ها در پشت جبهه ، آن ها را از وظیفه اصلی بازمی دارد .

در جمله بعد حکم اسیران جنگی را بیان می کند : « فَاِمّا مَنّا بَعْدُ وَ اِمّا فِداءً » .

و به این ترتیب اسیر جنگی را نمی توان بعد از پایان جنگ به قتل رسانید ، بلکه رهبر مسلمین طبق مصالحی که در نظر می گیرد ، آن ها را گاه بدون عوض و گاه با عوض آزاد می سازد و این عوض ، در حقیقت یک نوع غرامت جنگی است که دشمن باید بپردازد .

البته حکم سومی در این رابطه نیز در اسلام هست که اسیران را به صورت بردگان درآورند ، ولی آن یک دستور الزامی نمی باشد بلکه در صورتی است که رهبر مسلمین در شرایط و ظروف خاصی آن را لازم ببیند و شاید به همین دلیل صریحا در متن قرآن نیامده و تنها در روایات اسلامی منعکس است .

فقیه معروف ما « فاضل مقداد » در « کنز العرفان » می گوید : « آن چه از مکتب اهل بیت نقل شده ، این است که اگر اسیر بعد از پایان جنگ ، گرفته شود ، امام مسلمین مخیّر در میان سه کار است؛ آزادساختن بی قید و شرط، گرفتن فدیه و آزاد کردن ، و برده ساختن آن ها، و در هر صورت قتل آن ها جایز نیست » .

در بحث « بردگی » که ذیل این آیات خواهد آمد ، باز به این بحث اشاره خواهیم کرد .

تنها وقتی باید دست از جنگ کشید که توان مقابله دشمن را درهم شکسته باشید و آتش جنگ خاموش گردد .

اما کی جنگ میان اسلام و کفر ، پایان می گیرد ؟

در حقیقت اسلام با کفر ، دو نوع پیکار دارد ؛ یکی پیکارهای مقطعی است مانند غزواتی که پیامبر صلی الله علیه و آله با دشمنان داشت که بعد از پایان هر جنگ ، شمشیرها به غلاف می رفت ، و دیگر پیکار مستمری است که با « شرک و کفر و ظلم و فساد » دارد و این امری است مستمر تا زمان گسترش حکومت عدل جهانی به وسیله حضرت مهدی (علیه السلام).

سپس می افزاید : « ذلِکَ وَ لَوْ یَشاءُ اللّهُ لاَنْتَصَرَ مِنْهُمْ وَلکِنْ لِیَبْلُوَ بَعْضَکُمْ بِبَعْضٍ » .

اگرخدا می خواست،ازطریق صاعقه های آسمانی،زلزله ها،تندبادها و بلاهای دیگراز آن ها انتقام می گرفت ولی دراین صورت میدان آزمایش تعطیل می شد؛ «اما خدامی خواهدبعضی از شمارا بابعضی دیگر بیازماید » .

این در حقیقت فلسفه جنگ و نکته اصلی درگیری حق و باطل است ، در این پیکارها

صفوف مؤمنان واقعی و آن ها که اهل عملند ، از اهل سخن جدا می شوند . استعدادها شکوفا می گردد و نیروی استقامت و پایمردی زنده می شود و هدف اصلی زندگی دنیا که آزمودگی و پرورش قدرت ایمان و ارزش های دیگر انسانی است ، تأمین می گردد .

اگر مؤمنان کناری می نشستند و سرگرم زندگی تکراری روزانه بودند و هر موقع گروه ظالم و مشرکی قیام می کرد ، خداوند با نیروی غیبی و از طریق اعجاز ، آن ها را درهم می کوبید ، جامعه ای بی ارزش ، خمود ، سست ، ضعیف و ناتوان به وجود می آمد که از ایمان و اسلام ، نامی بیش نداشت .

خلاصه این که خداوند برای استقرار آیینش نیازی به پیکار ما ندارد ، این ما هستیم که در میدان مبارزه با دشمن پرورش می یابیم و نیازمند به این پیکار مقدسیم .

در آخرین جمله آیه موردبحث می گوید: «وَ الَّذینَ قُتِلُوا فی سَبیلِ اللّهِ فَلَنْ یُضِلَّ اَعْمالَهُمْ».

زحمات و رنج ها و ایثارگری های شهدا از میان نمی رود ، همه در پیشگاه خدا محفوظ است ، در این دنیا نیز آثار فداکاری های آن ها باقی می ماند ، هر بانگ « لا اله الاّ اللّه » به گوش

می رسد ، محصول زحمات آن ها است و هر مسلمانی در پیشگاه خدا سر به سجده می نهد ، از برکت فداکاری آناناست ، زنجیرهای اسارت با زحمات آن ها درهم شکسته شده و آبرو و عزت مسلمین مرهون آن ها است .

این یکی از مواهب الهی در مورد شهیدان است .

اهداف جنگ در اسلام

جنگ در اسلام، هیچ گاه به عنوان یک « ارزش » تلقی نمی شود ، بلکه از این نظر که مایه ویرانی و اتلاف نفوس و نیروها و امکانات است ، یک « ضد ارزش » محسوب می شود، لذا در بعضی از آیات قرآن در ردیف عذاب های الهی قرارگرفته ، در آیه 65 سوره انعام آمده است : « قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلی اَنْ یَبْعَثَ عَلَیْکُمْ عَذابا مِنْ فَوْقِکُمْ اَوْ مِنْ تَحْتِ اَرْجُلِکُمْ اَوْ یَلْبِسَکُمْ شِیَعا وَ یُذیقُ بَعْضَکُمْ بَأْسَ بَعْضٍ : بگو خداوند قادر است عذابی از طرف بالا ( همچون صاعقه ) یا از زیر پای شما ( همچون زلزله )بر شما بفرستد یا شما را به صورت دسته های پراکنده قرار دهد و طعم جنگ و خونریزی را به گروهی از شما به وسیله گروه دیگر بچشاند » .

در این جا جنگ ، چیزی در ردیف « صاعقه » و « زلزله » و بلاهای آسمانی و زمینی شمرده شده است و به همین دلیل در اسلام تا آن جا که امکان دارد از جنگ پرهیز می شود .

ولی آن جا که موجودیت امتی به خطر می افتد ، یا اهداف والای مقدسش در معرض سقوط قرار می گیرد ، در این جا جنگ یک ارزش می شود و عنوان « جهاد فی سبیل اللّه » به خود می گیرد .

به همین دلیل در اسلام انواعی از جهاد وجود دارد ؛ « جهاد ابتدایی آزادی بخش » ،

« جهاد دفاعی » و « جهاد برای خاموش کردن آتش فتنه و شرک و بت پرستی » که در جلد 2 تفسیر نمونه ، ذیل آیه 193 سوره بقره ، به طور مبسوط به آن پرداخته شده است .

بنابراین جهاد اسلامی برخلاف آن چه دشمنان معاند تبلیغ می کنند ، هرگز به معنی تحمیل عقیده نیست و اصولاً عقیده تحمیلی در اسلام ، ارزشی ندارد ، بلکه جهاد مربوط به مواردی است که دشمن جنگ را بر امت اسلامی تحمیل می کند ، یا آزادی های خداداد را از او می گیرد ، یا می خواهد حقوق او را پایمال کند و یا ظالمی گلوی مظلومی رامی فشارد

که بر مسلمانان فرض است به یاری مظلوم بشتابند، هرچند منجربه درگیری باقوم ظالم شود.

این نکته قابل توجه است که در اسلام مسأله همزیستی مسالمت آمیز با پیروان ادیان آسمانی دیگر مورد تأکید قرار داده شده و در آیات و روایات و فقه اسلامی ، بحث های مشروحی در این زمینه تحت عنوان « احکام اهل ذمه » آمده است .

اگراسلام طرفدارتحمیل عقیده و توسل به زور و شمشیر برای پیشرفت اهدافش بود، قانون اهل ذمه و همزیستی چه معنی داشت ؟

احکام اُسرای جنگی

مسلمانان هیچ گاه پیش از شکست کامل دشمن در میدان نبرد نباید به فکرِ گرفتن اسیران باشند ، کاری که به هر حال خطرات سنگینی در بر دارد ، ولی لحن آیات مورد بحث ، گواهی می دهد که بعد از پیروزی بر دشمن ، باید به جای کشتن آن ها ، اقدام به اسارت آنان کرد ، لذا می گوید : « هنگامی که با دشمن روبرو شدید ، ضربات سنگین خود را بر آن ها وارد کنید » .

سپس می افزاید : « هنگامی که به قدر کافی نیروهای آن ها را درهم کوبیدید ، به گرفتن و بستن آن ها بپردازید » .

به این ترتیب بعد از غلبه ، باید به جای کشتن ، آن ها را اسیر کرد ، کاری که گریزی از آن نیست، چراکه اگر دشمن رهاشود، بازممکن است نیروی خودراتجدید سازمان دهد و حمله مجددی را آغاز نماید .

اما بعد از اسارت ، صحنه دگرگون می شود و اسیر با تمام جنایاتی که مرتکب شده است ، به صورت یک امانت الهی در دست مسلمین درمی آید که باید حقوق بسیاری را درباره او رعایت کرد .

قرآن مجید از کسانی که ایثار کردند و غذای خود را به اسیری دادند ، تجلیل و احترام به عمل می آورد و می گوید : « وَ یُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلی حُبِّهِ مِسْکینا وَ یَتیما وَ اَسیرا : ابرار و نیکان، غذای خود را با آن که به آن علاقه و نیاز دارند، به فقیر و یتیم و اسیرمی دهند » ( این آیه طبق روایت معروف ، در مورد حضرت علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام نازل شده که روزه دار بودند

و غذای افطار خود را به مسکین و یتیم و اسیر دادند ) .

حتی در مورد اسیرانی که استثنائا به خاطر خطرناک بودنشان ، یا به علل ارتکاب جرایم خاصی ، اعدام می شوند ، دستور داده شده قبل از اجرای حکم با آن ها نیکی شود . چنان که در حدیثی از علی (علیه السلام)می خوانیم : « اِطْعامُ الاَْسیرِ وَ الاِْحْسانُ اِلَیْهِ حَقٌّ واجِبٌ وَ اِنْ قَتَلْتَهُ مِنَ الْغَدِ : غذا دادن به اسیر و نیکی نسبت به او حق واجبی است ، هرچند بنا باشد که فردا او را اعدام کنی » .⁽¹⁾

حتی در حدیثی از امام علی بن الحسین (علیه السلام)آمده است که فرمود : « اِذا اَخَذْتَ اَسیرا فَعَجَزَ عَنِ الْمَشْیِ وَ لَیْسَ مَعَکَ مَحْمِلٌ فَاَرْسِلْهُ وَ لا تَقْتُلْهُ فَاِنَّکَ لا تَدْری ما حُکْمُ الاِْمامِ فیهِ : هنگامی که اسیری گرفتی و او را با خود می آوری، اگر از راه رفتن، ناتوان شد و مرکبی برای حمل او نداری ، او را رها کن و به قتل مرسان ، چراکه نمی دانی هنگامی که او را نزد امام آوردی ، چه حکمی درباره او خواهد کرد » .⁽²⁾.

حتی در حالات پیشوایان اسلام، درتاریخ آمده که آن ها از همان غذایی که خودشان تناول می کردند، به اسیران می دادند .

اما حکم اسیر ، همان گونه که در تفسیر آیات گفتیم ، بعد از خاتمه جنگ ، یکی از سه چیز است ؛ آزاد کردن بی قید و شرط ، آزاد کردن مشروط به پرداخت فدیه ( غرامت ) و یا برده ساختن او و البته انتخاب یکی از این سه امر ، منوط به نظر امام و پیشوای مسلمین است و او هم با در نظر گرفتن شرایط اسیران و مصالح اسلام و مسلمین از نظر داخل و خارج و آن چه را شایسته تر باشد ، برمی گزیند و دستورِ اجرا می دهد .

بنابراین نه غرامت گرفتن ، جنبه الزام دارد ، نه برده گرفتن ، بلکه این ها تابع مصالحی است که امام مسلمین پیش بینی می کند ، هرگاه مصلحت نباشد ، از آن چشم می پوشد و اسیران را بدون غرامت و بردگی آزاد می کند .

درباره فلسفه گرفتن فِداء در جلد 7 تفسیر نمونه ، ذیل آیه 70 سوره انفال ، مشروحاً بحث شده است .

بردگی در اسلام

گرچه در قرآن مجید ، مسأله « استرقاق » ( برده گیری و برده داری ) به عنوان یک دستور حتمی در مورد اسیران جنگی نیامده است ، ولی نمی توان انکار کرد که احکامی در قرآن برای بردگان ذکر شده است که اصل وجود بردگی را حتی در زمان پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله و صدر اسلام اثبات می کند ، مانند احکامی که در مورد ازدواج با بردگان ، یا احکام محرمیت یا مسأله مکاتبه ( قرارداد برای آزادی بردگان ) که در آیات متعددی از قرآن در سوره نساء ، نحل ، مؤمنون ، نور ، روم و احزاب آمده است .

این جا است که بعضی بر اسلام خرده می گیرند که چرا این آیین الهی با آن همه محتوا و ارزش های والای انسانی ، مسأله بردگی را به کلی الغاء نکرده و طی یک حکم قطعی و عمومی ، آزادی همه بردگان را اعلام ننموده است ؟!

درست است که اسلام سفارش زیادی در مورد بردگان کرده ، اما آن چه مهم است ، آزادی بی قید و شرط آن ها است ، چرا انسانی مملوک انسان دیگری باشد و آزادی را که بزرگ ترین

عطیه الهی است ، از دست دهد ؟

پاسخ: در یک جمله کوتاه باید گفت که اسلام برنامه دقیق و زمان بندی شده برای آزادی بردگان داردکه بالماآل همه آن ها تدریجا آزاد می شوند ، بی آن که این آزادی ، عکس العمل نامطلوبی در جامعه به وجود آورد .

ولی پیش از آن که به توضیح این طرح دقیق اسلامی بپردازیم ، ذکر چند نکته را مقدمتا لازم می دانیم :

1 - اسلام هرگز ابداع کننده بردگی نبوده است ؛ بلکه در حالی ظهور کرد که مسأله بردگی ، سراسر جهان را گرفته بود و با تار و پود جوامع بشری ، آمیخته بود ، حتی بعد از اسلام نیز در تمام جوامع مسأله بردگی ادامه یافت تا حدود یک صد سال قبل که « نهضت آزادی بردگان » شروع شد ، چراکه به خاطر دگرگون شدن نظام زندگی بشر ، مسأله بردگان به شکل قدیمی دیگر قابل قبول نبود .

الغای بردگی نخست از اروپا شروع شد ، سپس در سایر کشورها از جمله آمریکا و آسیا

گسترش یافت .

در انگلستان تا سال 1840 میلادی ، در فرانسه تا سال 1848 ، در هلند تا سال 1863 و در آمریکا تا سال 1865 بردگی ادامه داشت و سپس « کنگره بروکسل » ضمن اعلامیه ای تصمیم به الغای بردگی در سراسر جهان گرفت و این در سال 1890 بود ( یعنی حدود صدسال قبل ) .

2 - تغییر شکل بردگی در دنیای امروز ؛ درست است که غربی ها به اصطلاح در الغای بردگی پیشقدم بودند ، اما وقتی دقیقا مسأله را بررسی می کنیم ، می بینیم بردگی نه تنها ریشه کن نشد ، بلکه به صورت خطرناک تر و وحشتناک تری یعنی در شکل استعمار ملت ها و بردگی مستعمرات آشکار گشت ، به طوری که هرقدر بردگی فردی رو به ضعف می گذاشت ، بردگی دستجمعی و استعمار قوی تر و نیرومندتر می شد ، استعمار انگلستان که در الغای بردگی ، پیشقدم بود ، در امر استعمار نیز ، پیشقدم محسوب می شود .

جنایاتی که استعمارگران غربی در طول مدت استعمار خود انجام دادند ، نه تنها کمتر از

جنایات دوران بردگی نبود ، بلکه از شدت و گسترش بیشتری برخوردار بود .

حتی بعد از آزاد شدن مستعمرات ، باز بردگی ملت ها ادامه یافت ، چراکه این آزادی ، آزادی به اصطلاح سیاسی بود ولی استعمار اقتصادی و فرهنگی ، هنوز در بسیاری از مستعمرات آزاد شده و غیر آن حکمفرما است .

خلاصه این که بردگی تابع اسم نیست ، آن چه زشت و ناپسند است ، مفهوم و محتوای بردگی است و می دانیم این مفهوم و محتوا در کشورهای استعمارزده ، به بدترین اَشکال پیاده می شود .

نتیجه این که الغای بردگی در جهان امروز ، صوری بوده و در حقیقت تنها یک تغییر شکل است .

3 - سرنوشت دردناک بردگان در گذشته ؛ بردگان در طول تاریخ ، سرنوشت بسیار دردناکی داشته اند ، به عنوان نمونه بردگان اسپارت ها را که به اصطلاح قومی متمدن بودند ، درنظرمی گیریم به قول نویسنده «روح القوانین» غلامان اسپارتی، به قدری بدبخت بودندکه تنها

غلام یک نفر نبودند، بلکه غلام تمام جامعه محسوب می شدند و هرکس بدون ترس ازقانون، می توانست هرقدر بخواهد غلام خود یا دیگری را آزار و شکنجه دهد و در حقیقت زندگانی آن ها از حیوانات نیز بدتر بود .

از زمانی که بردگان را از کشورهای عقب افتاده ، صید می کردند تا هنگامی که در بازارهای فروش عرضه می شد ، بسیاری از آن ها می مردند و باقی مانده ، وسیله ای بودند برای بهره گیری برده فروشان طماع و اندک غذایی که به آن ها می دادند ، برای زنده ماندن و کارکردن بود و به هنگام پیری و بیماری های صعب ، آن ها را به حال خود رهامی کردند تا به شکل دردناکی جان دهند .

لذا نام بردگی در طول تاریخ با انبوهی از جنایات هولناک ، همراه است .

طرح اسلام برای آزادی بردگان

آن چه غالبا مورد توجه قرار نمی گیرد ، این است که اگر نظام غلطی در بافت جامعه ای وارد شود ، ریشه کن کردن آن احتیاج به زمان دارد و هر حرکت حساب نشده ، نتیجه

معکوسی خواهد داشت ، درست همانند انسانی که به یک بیماری خطرناک ، مبتلا شده و بیماریش کاملاً پیشرفت نموده است و یا شخص معتادی که ده ها سال به اعتیاد زشت خود، خو گرفته ، در این گونه موارد ، حتما باید از « برنامه های زمان بندی شده » استفاده کرد .

صریح تر بگوییم : اگر اسلام طبق یک فرمان عمومی ، دستور می داد همه بردگان موجود در آن را آزاد کنند ، چه بسا بیشتر آن ها تلف می شدند ، زیرا گاه نیمی از جامعه را بردگان تشکیل می دادند ، آن ها نه کسب و کار مستقلی داشتند و نه خانه و لانه و وسیله ای برای ادامه زندگی .

اگر در یک روز و یک ساعت معین ، همه آزاد می شدند ، یک جمعیت عظیم بی کار ظاهر می گشت که هم زندگی خودش با خطر مواجه بود و هم ممکن بود نظم جامعه را مختل کند و به هنگامی که محرومیت به او فشار می آورد ، به همه جا حمله ور شود و درگیری و خونریزی به راه افتد .

این جا است که باید تدریجا آزاد شوند و جذب جامعه گردند ، نه جان خودشان به خطر

بیفتد و نه امنیت جامعه را به خطر اندازند و اسلام درست این برنامه حساب شده راتعقیب کرد.

این برنامه ، مواد زیادی دارد که رؤوس مسائل آن به طور فشرده و فهرست وار در این جا مطرح می شود و شرح آن نیاز به کتاب مستقلی دارد ؛

ماده اول -- بستن سرچشمه های بردگی ؛ بردگی در طول تاریخ ، اسباب فراوانی داشته ، نه تنها اسیران جنگی و بدهکارانی که قدرت بر پرداخت بدهی خود نداشتند ، به صورت برده درمی آمدند ، بلکه زور و غلبه نیز مجوز برده گرفتن و برده داری بود ، کشورهای زورمند ، نفرات خود را با انواع سلاح ها به ممالک عقب افتاده آفریقایی و مانند آن می فرستادند و گروه گروه از آن ها را گرفته و اسیر کرده و با کشتی ها به بازارهای ممالک آسیا و اروپا می بردند .

اسلام جلوی تمام این مسائل را گرفت ، تنها در یک مورد اجازه برده گیری داد و آن در مورد اسیران جنگی بود و تازه آن نیز جنبه الزامی نداشت و به طوری که در تفسیر آیات فوق گفتیم، اجازه می داد طبق مصالح اسیران را بی قید و شرط یا پس از پرداخت فدیه ، آزادکنند.

در آن روز زندان هایی نبود که بتوان اسیران جنگی را تا روشن شدن وضعشان در زندان نگه داشت وراهی جزتقسیم کردن آن هادرمیان خانواده هاونگهداری به صورت برده وجودنداشت.

بدیهی است هنگامی که چنین شرایطی تغییر یابد ، هیچ دلیلی ندارد که امام مسلمین حکم بردگیرا درباره اسیران بپذیرد، می تواند آن ها را از طریق « من » و « فداء » آزاد سازد ، زیرا اسلام پیشوای مسلمین رادر این امر مخیّر ساخته تا با درنظر گرفتن مصالح ، اقدام کند و به این ترتیب تقریبا سرچشمه های بردگی جدید در اسلام بسته شده است .

ماده دوم -- گشودن دریچه آزادی ؛ اسلام ، برنامه وسیعی برای آزاد شدن بردگان تنظیم کرده است که اگر مسلمانان آن را عمل می کردند ، در مدتی نه چندان زیاد همه بردگان تدریجا آزاد و جذب جامعه اسلامی می شدند .

رؤوس این برنامه چنین است :

الف - یکی از مصارف هشت گانه زکات در اسلام ، خریدن بردگان و آزاد کردن آن ها است ( 60 / توبه ) و به این ترتیب یک بودجه دائمی و مستمر برای این امر در بیت المال

اسلامی درنظر گرفته شده که تا آزادی کامل بردگان ادامه خواهد داشت .

ب - برای تکمیل این منظور ، مقرراتی در اسلام وضع شده که بردگان طبق قراردادی که با مالک خود می بندند ، بتوانند از دسترنج خود آزاد شوند ( در فقه اسلامی ، فصلی در این زمینه تحت عنوان « مکاتبه » آمده است ) . ⁽¹⁾

ج - آزاد کردن بردگان یکی از مهم ترین عبادات و اعمال خیر در اسلام است و پیشوایان اسلام در این زمینه پیشقدم بودند تا آن جا که در حالات علی (علیه السلام) نوشته اند : « اَعْتَقَ اَلْفا مِنْ کَدِّ یَدِهِ : هزار برده را از دسترنج خود آزاد کردند » .⁽²⁾

د - پیشوایان اسلام ، بردگان را به کمترین بهانه ای آزاد می کردند تا سرمشقی برای دیگران باشد ، تا آن جاکه یکی از بردگان امام باقر (علیه السلام) کار نیکی انجام داد ، امام (علیه السلام) .

فرمود : « برو تو آزادی که من خوش ندارم مردی از اهل بهشت را به خدمت خود درآورم » .⁽¹⁾

ه- - در بعضی از روایات اسلامی آمده است که بردگان بعد از هفت سال ، خود به خود آزاد می شوند ، چنان که از امام صادق (علیه السلام) می خوانیم : « مَنْ کانَ مُؤْمِنا فَقَدْ عُتِقَ بَعْدَ سَبْعِ سِنینَ ، اَعْتَقَهُ صاحِبُهُ اَمْ لَمْ یُعْتِقْهُ وَ لا یَحِلُّ خِدْمَةُ مَنْ کانَ مُؤْمِنا بَعْدَ سَبْعَةِ سِنینَ : کسی که ایمان داشته باشد ، بعد از هفت سال آزاد می شود ، صاحبش بخواهد یا نخواهد و به خدمت گرفتن کسی که ایمان داشته باشد ، بعد از هفت سال ، حلال نیست » .⁽²⁾

و - کسی که برده مشترکی را نسبت به سهم خود آزاد کند ، موظف است بقیه را نیز بخرد .

و آزاد کند و هرگاه بخشی از برده ای را که مالک تمام آن است ، آزاد کند ⁽¹⁾، این آزادی سرایت کرده و خود به خود همه آزاد خواهند شد .⁽²⁾

ز - هرگاه کسی پدر یا مادر و یا اجداد و یا فرزندان یا عمو یا عمه یا دایی یا خاله یا برادر یا خواهر یا برادرزاده و یا خواهرزاده خود را مالک شود ، فورا آزاد می شوند .

ح - هرگاه مالک ، از کنیز خود صاحب فرزندی شود ، فروختن آن کنیز جایز نیست و باید بعداً از سهم ارث ، فرزندش آزاد شود. این امر وسیله آزادی بسیاری از بردگان می شد ، زیرا بسیاری از کنیزان ، به منزله همسر صاحب خود بودند و از آن ها فرزند داشتند .

ط - کفاره بسیاری از تخلفات در اسلام ، آزاد کردن بردگان قرار داده شده است ( به عنوان نمونه کفاره قتل خطا ، کفاره ترک عمدی روزه و کفاره قسم ، را می توان نام برد ) . .

ی - پاره ای از مجازات های سخت است که اگر صاحب برده نسبتبه برده اش انجام دهد، آن برده خود به خود آزادمی شود .⁽¹⁾

ماده سوم -- احیای شخصیت بردگان ؛ در دوران برزخی که بردگان مسیر خودرا طبق برنامه حساب شده اسلام به سوی آزادی می پیمایند ، اسلام برای احیای حقوق آن ها ، اقدامات وسیعی کرده است و شخصیت انسانی آنان را احیاء نموده تا آن جا که از نظر شخصیت انسانی ، هیچ تفاوتی میان بردگان و افراد آزاد نمی گذارد و معیار ارزش را همان تقوا قرار می دهد ، لذا به بردگان اجازه می دهد همه گونه پُست های مهم اجتماعی را عهده دار شوند ، تا آن جا که بردگان می توانند مقام مهم قضاوت را عهده دار شوند .⁽²⁾.

در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله نیز مقامات برجسته ای از فرماندهی لشکر گرفته تا پُست های حساس دیگر به بردگان یا بردگان آزاد شده ، سپرده شد .

بسیاری از یاران بزرگ پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله بردگان و یا بردگان آزاد شده ، بودند و در حقیقت بسیاری از آن ها به صورت معاون برای بزرگان اسلام انجام وظیفه می کردند .

سلمان ، بلال ، عمار یاسر و قنبر را در این گروه می توان نام برد . بعد از غزوه « بَنِی الْمُصْطَلَق » ، پیامبر صلی الله علیه و آله با یکی از کنیزان آزاد شده این قبیله ازدواج کرد و همین امر بهانه آزادی تمام اُسرای قبیله شد .

ماده چهارم -- رفتار انسانی با بردگان ؛ در اسلام ، دستورات زیادی درباره رفق و مدارا با بردگان وارد شده تا آن جا که آن ها را در زندگی صاحبان خود شریک و سهیم کرده است .

امام صادق (علیه السلام) می فرماید : « هنگامی که پدرم به غلامی دستور انجام کاری می داد ، ملاحظه

می کرد اگر کار سنگینی بود ، "بسم اللّه" می گفت و خودش وارد عمل می شد و به آن ها کمک می کرد » .⁽¹⁾

خوش رفتاری اسلام نسبت به بردگان در این دوران انتقالی ، به اندازه ای است که حتی بیگانگان از اسلام نیز روی آن تأکید و تمجید کرده اند .

به عنوان نمونه « جرجی زیدان » در تاریخ تمدن خود چنین می گوید : « اسلام با بردگان ، فوق العاده مهربان است ، پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله درباره بردگان سفارش بسیار نموده، ازجمله می فرماید: " کاری که برده تاب آن را ندارد ، به او واگذار نکنید و هرچه خودتان می خورید ، به او بدهید" و در جای دیگر می فرماید : "به بندگان خود ، کنیز و غلام نگویید ، بلکه آن ها را « پسرم » و « دخترم » خطاب کنید" . قرآن نیز در آیه 36 سوره نساء درباره بردگان سفارش کرده که : " خدا را بپرستید ، برای او شریک مگیرید ، با پدر و مادر و خویشان و یتیمان و بینوایان همسایگان نزدیک و دور و دوستان و .

آوارگان و بردگان ، جز به نیکوکاری رفتاری نداشته باشید ، خداوند از خودپسندی بیزار است" » .⁽¹⁾

ماده پنجم -- بدترین کار، انسان فروشی است ؛ اصولاً دراسلام خرید و فروش بردگان ، یکی از منفورترین معاملات است ، تا آن جاکه در حدیثی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله آمده است : « شَرُّ النّاسِ مَنْ باعَ النّاسَ : بدترین مردم کسی است که انسان ها را بفروشد » .

اینتعبیرکافیاستکه نظرنهاییاسلام درموردبردگانراروشن سازد و نشاندهدجهت گیری برنامه های اسلامی به کدام سو است .

و از این جالب تر این که یکی از گناهان نابخشودنی در اسلام ، سلب آزادی و حریت از انسان ها و تبدیل آن ها به یک متاع است ، چنان که در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله آمده : « اِنَّ اللّهَ تَعالی غافِرُ کُلِّ ذَنْبٍ اِلاّ مَنْ جَحَدَ مَهْرا ، اَوِ اغْتَصَبَ اَجیرا اَجْرَهُ ، اَوْ باعَ رَجُلاً حُرّا : .

خداوند هرگناهی را می بخشد، جز (سه گناه)؛ کسی که مهر همسرش را انکارکند، یا حق کارگری را غصب نماید و یا انسان آزادی را بفروشد » .⁽¹⁾

طبق این حدیث ، غصب حقوق زنان و حق کارگران و سلب آزادی از انسان ها ، سه گناه نابخشودنی است .

همان گونه که در بالا آوردیم ، اسلام تنها در یک مورد اجازه برده گیری می دهد و آن در مورد اسیران جنگی است ، آن هم هرگز جنبه الزامی ندارد ، درحالی که در عصر ظهور اسلام و قرن ها بعد از آن برده گیری از طریق زور و حمله به کشورهای سیاه پوستان و دستگیر کردن انسان های آزاد و تبدیل آن ها به بردگان ، بسیار زیاد بود و گاهی در مقیاس های وحشتناک روی آن معامله می شد ، به طوری که در اواخر قرن 18 میلادی ، دولت انگلستان هرسال ، دویست هزار برده را معامله می کرد و هر سال یک صد هزار نفر را از آفریقا گرفته و به .

صورت بردگان به آمریکا می بردند .⁽¹⁾

خلاصه این که کسانی که به برنامه های اسلام در مورد بردگان ، خرده گیری می کنند ، از دور سخنی شنیده اند و از اصول این برنامه و جهت گیری آن که همان « آزادی تدریجی و بدون ضایعات بردگان » است ، اطلاع دقیقی ندارند ویا تحت تأثیر افراد مغرضی قرار گرفته اند که به گمان خود این را نقطه ضعف مهمی برای اسلام شمرده و روی آن تبلیغات دامنه داری به راه انداخته اند .

5 سَیَهْدیهِمْ وَ یُصْلِحُ بالَهُمْ

به زودی آن ها را هدایت می کند و کار آن ها را اصلاح می کند .

6 وَ یُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ عَرَّفَها لَهُمْ

و آن هارا در بهشت ( جاویدانش ) که اوصاف آن را برای آنان بازگو کرده ، واردمی کند. .

در این دو آیه ، سه موهبت دیگر خدا به شهدا را برمی شمارد ؛

نخست می گوید : « سَیَهْدیهِمْ » ، هدایت به مقامات عالیه و فوز بزرگ و رضوان اللّه .

دومین موهبت را این گونه معرفی می کند : « وَ یُصْلِحُ بالَهُمْ » ، آرامش روح و اطمینان خاطر و نشاط معنویت و روحانیت به آن ها می بخشد و هماهنگ با صفا و معنویت فرشتگان الهی که با آن ها همدمند ، می سازد و در جوار رحمتش آن ها را به ضیافت خویش دعوت می کند .

و در آخرین موهبت می گوید : « وَ یُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ عَرَّفَها لَهُمْ » .

بعضی از مفسران گفته اند : نه تنها اوصاف کلی بهشت برین و روضه رضوان را برای آن ها بیان کرده ، بلکه اوصاف و نشانه های قصرهای بهشتی آن ها را نیز مشخص می سازد ، به گونه ای که وقتی وارد بهشت می شوند ، یکسر به سوی قصرهای خویش می روند .⁽¹⁾.

مقام والای شهیدان

در تاریخ ملت ها، روزهایی پیش می آید که بدون ایثار و فداکاری و دادن قربانیان بسیار، خطرات برطرف نمی شود و اهداف بزرگ و مقدس ، باقی نمی ماند ، این جا است که گروهی مؤمن و ایثارگر باید به میدان آیند و با نثار خون خود از آیین حق ، پاسداری کنند ، در منطق اسلام ، به این گونه افراد ، « شهید » گفته می شود .

اطلاق « شهید » از ماده « شُهُود » بر آن ها ، یا به خاطر حضورشان در میدان نبرد با دشمنان حق است ، یا به خاطر این که در لحظه شهادت ، فرشتگان رحمت را مشاهده می کنند و یا به خاطر مشاهده نعمت های بزرگی است که برای آن ها آماده شده و یاحضورشان در پیشگاه خداوند است ، آن چنان که در آیه شریفه « وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذینَ قُتِلُوا فی سَبیلِ اللّهِ اَمْواتا بَلْ اَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ » ( 169 / آل عمران ) آمده است .

درباره مقام شهیدان ، روایات عجیبی در منابع اسلامی دیده می شود که حکایت از عظمت فوق العاده ارزش کار شهیدان می کند .

در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله می خوانیم : « اِنَّ فَوْقَ کُلِّ بِرٍّ بِرّا حَتّی یُقْتَلَ الرَّجُلُ شَهیدا فی سَبیلِ اللّهِ : در برابر هر نیکی ، نیکی بهتری وجود دارد تا به شهادت در راه خدا رسد که برتر از آن چیزی متصور نیست » .⁽¹⁾

در حدیث دیگری از آن حضرت نقل شده است :«اَلْمُجاهِدوُنَ فِی اللّهِ قُوّادُ اَهْلِ الْجَنَّةِ : مجاهدان راه خدا، رهبران اهل بهشتند » .⁽²⁾

اگر تاریخ اسلام را ورق زنیم ، می بینیم که قسمت مهمی از افتخارات را ، شهیدان آفریده اند و بخش عظیمی از خدمت را آنان کرده اند .

نه تنها دیروز ، بلکه امروز نیز فرهنگ سرنوشت ساز « شهادت » است که لرزه بر اندام دشمنان می افکند و آن ها را از نفوذ در دژهای اسلام مأیوس می کند و چه پربرکت است فرهنگ شهادت برای مسلمانان و چه وحشتناک است برای دشمنان اسلام . .

ولی بدون شک « شهادت » یک هدف نیست ، هدف ، پیروزی بر دشمن و پاسداری از آیین حق است ، اما این پاسداران باید آن قدر آماده باشند که اگر در این مسیر ، ایثار خون نیز لازم شود ، از آن دریغ ندارند و این است معنی امت شهیدپرور ، نه این که شهادت را به عنوان یک هدف طلب کنند .

به همین جهت در آخر حدیث مفصلی که امیر مؤمنان (علیه السلام)از رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره مقام شهیدان نقل کرده اند ، می خوانیم که پیامبر صلی الله علیه و آله سوگند یاد کرد : « وَ الَّذی نَفْسی بِیَدِهِ لَوْ کانَ الاَْنْبِیاءُ فی طَریقِهِمْ لَتَرَجَّلُوا لَهُمْ لِما یَرَوْنَ مِنْ بَهائِهِمْ وَ یَشْفَعُ الرَّجُلُ مِنْهُمْ سَبْعینَ اَلْفا مِنْ اَهْلِ بَیْتِهِ وَ جیرانِهِ : سوگند به کسی که جانم در دست او است که وقتی شهیدان وارد عرصه محشر می شوند ، اگر پیامبران در مسیر آن ها ، سوار بر مرکب باشند ، پیاده می شوند به خاطر نور و ابهت آنان و هر یک از آن ها هفتاد هزار نفر را از خاندان و همسایگان خود شفاعت می کند » .⁽¹⁾.

این نکته نیز قابل توجه است که شهادت در فرهنگ اسلام ، دو معنی متفاوت دارد ؛ معنی « خاص » و دیگری معنی گسترده و « عام » .

معنی خاص شهادت ، همان کشته شدن در معرکه جنگ در راه خدا است که احکام خاصی در فقه اسلامی دارد ، از جمله عدم نیاز شهید به غسل و کفن ، بلکه با همان لباس خونین دفن می شود .

اما معنی وسیع شهادت ، آن است که انسان در مسیر انجام وظیفه الهی ، کشته شود یا بمیرد ، هرکس در حین انجام چنین وظیفه ای ، به هرصورت از دنیا برود ، « شهید » است .

لذا در روایات اسلامی آمده است که چند گروه ، شهید از دنیا می روند :

1 - از پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله نقل شده : « اِذا جاءَ الْمَوْتُ طالِبُ الْعِلْمِ وَ هُوَ عَلی هذَا الْحالِ ماتَ شَهیداً : کسی که در طریق تحصیل علم ، از دنیا برود ، شهید مرده است » .⁽¹⁾.

2 - امیرمؤمنان (علیه السلام)می فرماید : « مَنْ ماتَ مِنْکُمْ عَلی فِراشِهِ وَ هُوَ عَلی مَعْرِفَةِ حَقِّ رَبِّهِ وَ حَقِّ رَسُولِهِ وَ اَهْلِ بَیْتِهِ ماتَ شَهیدا : کسی که در بستر از دنیا می رود ، اما معرفت حق پروردگار و معرفت واقعی پیامبر او و اهل بیتش را داشته باشد ، شهید از دنیا رفته است » .⁽¹⁾

و همچنین کسان دیگری که در مسیر حق ، کشته می شوند یا می میرند ، شهید محسوب می شوند و از این جا عظمت این فرهنگ اسلامی و گسترش آن روشن می شود .

این بحث را با حدیثی از امام علی بن موسی الرضا (علیه السلام) پایان می دهیم ، ایشان از پدرانش از رسول خدا صلی الله علیه و آله چنین نقل می کند : « اَوَّلُ مَنْ یَدْخُلُ الْجَنَّةَ الشَّهیدُ : نخستین کسی که داخل بهشت می شود ، شهید است » .⁽²⁾.

7 یا اَیُّهَا الَّذینَ امَنُوا اِنْ تَنْصُروُا اللّهَ یَنْصُرْکُمْ وَ یُثَبِّتْ اَقْدامَکُمْ

ای کسانی که ایمان آورده اید ! اگر خدا را یاری کنید ، شما را یاری می کند و گام هایتان را استوار می دارد .

اگر خدارا یاری کنید، شمارا یاری می کند

تعبیر به یاری کردن خدا ، به وضوح به معنی یاری کردن آیین او است ، یاری کردن پیامبر او و شریعت و تعلیمات او و لذا در بعضی دیگر از آیات قرآن ، یاری کردن خدا و رسولش در کنار یکدیگر قرار داده شده ؛ در آیه 8 سوره حشر می خوانیم : « وَ یَنْصُروُنَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ اوُلئِکَ هُمُ الصّادِقُونَ » ، با این که قدرت خداوند ، بی پایان است و قدرت مخلوقات در برابراو، بسیار ناچیز، ولی باز تعبیر به یاری کردن خداوند می کند تا اهمیت مسأله جهاد و دفاع ازآیین حق را روشن سازد و تعبیری از این باعظمت تر برای این موضوع پیدا نمی شود.

اما ببینیم وعده ای را که خداوند در برابر دفاع از آیینش به مجاهدان داده ، چیست ؟ نخست می گوید : « شما را یاری می کند » ، اما از کدام طریق ؟ از طرق بسیار در قلب شما

نور ایمان ، در روح شما تقوا ، در اراده شما قدرت و در فکر شما آرامش می افکند .

از سوی دیگر فرشتگان را به یاری شما می فرستد ، حوادث را به نفع شما تغییر مسیر می دهد ، قلوب مردم را به شما متمایل می کند ، سخنانتان را نافذ و فعالیت هایتان را پرثمر می سازد ، آری یاری خدا ، جسم و جان و درون و برون را احاطه می کند .

اما درمیان تمام اَشکال یاری کردن، روی مسأله «ثبات قدم» تأکیدمی کند، چراکه ایستادگی دربرابر دشمن، مهم ترین رمز پیروزی است و برندگان جنگ ها، آن هاهستند که ثبات و استقامت بیشتری نشان می دهند .

و لذا در داستان پیکار «طالوت» ، فرمانده بزرگ بنی اسرائیل با «جالوت» ، آن زمامدار ستمگر و خون خوار و قوی پنجه ، می خوانیم : مؤمنان اندکی که با او بودند ، به هنگامی که در برابر انبوه دشمن قرار گرفتند ، چنین گفتند : « رَبَّنا اَفْرِغْ عَلَیْنا صَبْرا وَ ثَبِّتْ اَقْدامَنا وَ انْصُرْنا عَلَی الْقَوْمِ الْکافِرینَ : پروردگارا ! صبر و استقامت را بر ما بریز و گام های ما را استوار دار و در برابر قوم کافر ، یاری فرما » .

و در آیه بعد از آن می خوانیم : « فَهَزَمُوهُمْ بِاِذْنِ اللّهِ : یاران طالوت ، لشکر نیرومند جالوت را به فرمان خدا ، شکست دادند » .

آری نتیجه ثبات قدم ، پیروزی بر دشمن است .

8 وَ الَّذینَ کَفَروُا فَتَعْسا لَهُمْ وَ اَضَلَّ اَعْمالَهُمْ

و کسانی که کافر شدند ، مرگ بر آن ها و اعمالشان نابود باد .

« تَعْس » ( بر وزن نَحْس ) به معنی لغزیدن و به رو در افتادن است و این که بعضی آن را به هلاکت و انحطاط تفسیر کرده اند ، در واقع لازمه آن است .

آری هنگامی که افراد بی ایمان لغزش می کنند ، کسی نیست زیر بازوی آن ها را بگیرد و به آسانی در پرتگاه ها سقوط خواهند کرد ، اما فرشتگان رحمت الهی به یاری مؤمنان می شتابند و آن ها را در لغزشگاه ها و پرتگاه ها حفظ می کنند ، چنان که در جای دیگر می خوانیم : « اِنَّ الَّذینَ قالُوا رَبُّنَا اللّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلائِکَةُ » ( 30 / فصلت ) .

9 ذلِکَ بِاَنَّهُمْ کَرِهُوا ما اَنْزَلَ اللّهُ فَاَحْبَطَ اَعْمالَهُمْ

این به خاطرآن است که از آن چه خداوند نازل کرده، کراهت داشتند، لذاخدا اعمالشان را حبط و نابود کرد .

در این آیه علت سقوط آن ها و نابودی اعمالشان بیان شده است .

خداوند قبل از هرچیز آیین توحید را نازل فرمود ، اما آن ها به آن پشت کرده ، رو به شرک آوردند، خداوند دستور به حق و عدالت و پاکی و تقوا داد ، اما آن ها همه را پشت سر افکندند و به ظلم و فساد روی آوردند .

آری هنگامی که آن هااز این امورنفرت داشتند، طبعاگامی دراین مسیر برنمی داشتند و تمام تلاش ها و کوشش هایشان درمسیرباطلبود و طبیعی است که چنین اعمالی حبط و نابود گردد.

درحدیثی ازامام باقر آمده است:«کَرِهُوا مااَنْزَلَ اللّهُ فیحَقِ عَلِیٍّ: آن هاآن چه راکه خداوند

درحق علی (علیه السلام)نازل کرده بود، کراهت داشتند » .⁽¹⁾

البته تعبیر به « ما اَنْزَلَ اللّهُ » معنی گسترده ای دارد که یکی از مصداق های روشنش ، مسأله ولایت امیرمؤمنان علی (علیه السلام)است ، نه این که منحصر در آن باشد .

10 اَفَلَمْ یَسیروُا فِی الاَْرْضِ فَیَنْظُروُا کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ دَمَّرَ اللّهُ عَلَیْهِمْ وَ لِلْکافِرینَ اَمْثالُها

آیا در زمین سیرنکردند تاببینند عاقبت کسانی که قبل ازآن ها بودند ، چه شد ؟ خداوند آن ها را هلاک کرد و برای کافران ، امثال این مجازات ها خواهد بود .

«دَمَّرَ» از ماده « تدمیر » در اصل به معنی هلاک کردن است ، اما هنگامی که با « عَلی » ذکر می شود،به معنینابودکردن همه چیز حتی فرزندان و خانواده و اموال مخصوص انسان است⁽²⁾.

و به این ترتیب این تعبیر بیان مصیبت دردناک تری است ، مخصوصاً با توجه به این که لفظ « عَلی » معمولاً در مورد سلطه به کار می رود ، مفهوم جمله این می شود که خداوند هلاک و نابودی را بر سر این اقوام و اموال و آن چه مورد علاقه آن ها بود ، فرو ریخت .

آن ها انتظار نداشته باشند که با انجام اعمال مشابه آن ها ، از کیفرهای مشابه مصون و برکنار بمانند ، بروند آثار گذشتگان را بنگرند و آینده خود را در آیینه زندگی آنان ببینند .

در مورد « سیر در ارض » که قرآن مجید به عنوان یک برنامه آگاه کننده بارها روی آن تکیه کرده است ، در جلد 3 تفسیر نمونه ذیل آیه 137 سوره آل عمران ، صفحه 102 و در جلد 16 تفسیر نمونه صفحه 458 به طور مشروح بحث شده است .

11 ذلِکَ بِاَنَّ اللّهَ مَوْلَی الَّذینَ امَنُوا وَ اَنَّ الْکافِرینَ لا مَوْلی لَهُمْ

این به خاطر آن است که خداوند مولا و سرپرست کسانی است که ایمان آوردند ، اما کافران ، مولایی ندارند .

« مَوْلی » به معنی ولیّ و سرپرست و یار و یاور است و به این ترتیب خداوند ولایت و

سرپرستی و یاری مؤمنان را بر عهده گرفته ، اما کافران را از زیر چتر ولایت خود خارج ساخته است ، روشن است کسانی که تحت ولایت ذات پاک او باشند ، هم در مشکلات یاری می شوند و هم ثبات قدم دارند و سرانجام به مقصود خود نایل می شوند ، اما آن ها که از زیر این پوشش خارجند ، اعمالشان حبط و نابود و عاقبت کارشان ، هلاکت است .

در این جا سؤالی پیش می آید که در آیه مورد بحث ، خداوند فقط به عنوان مولای مؤمنان ذکرشده،درحالی که دربعضی دیگرازآیات قرآن مانند آیه 30 سوره یونس حتی مولای کافران معرفی شده است: «وَ رُدُّوا اِلَی اللّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ وَ ضَلَ عَنْهُمْ ماکانُوایَفْتَروُنَ:آن ها به سوی خداوند مولای حقیقی خود بازمی گردند و بت هایی را که به دروغ شریک خدا می پنداشتند ، گم و نابود می شود » .

پاسخ این سؤال باتوجه به یک نکته روشن می شود و آن این که « ولایت عامه » خداوند که همان مسأله خالقیت و تدبیر او است ، همگان را فرامی گیرد ولی « ولایت خاصه » و عنایت مخصوص او که توأم با انواع حمایت ها است ، تنها شامل حال مؤمنان است .

بعضی گفته اند : این آیه ، امیدبخش ترین آیات قرآن است ( اَرْجی اآیَةٍ فِی الْقُرْاآنِ ) چراکه

همه مؤمنان اعم از عالِم و جاهل ، زاهد و راغب ، کوچک و بزرگ ، زن و مرد و پیر و جوان ، را تحت حمایت و عنایت خاص پروردگار معرفی می کند ، حتی مؤمنان گنهکار را استثناء نمی کند ، او در حوادث سخت و مصائب جانکاه ، نمونه های حمایت خویش را نشان می دهد که هرکس در طول عمر خود این معنی را احساس کرده است و در تواریخ نیز شواهد فراوان دارد .

در حدیثی آمده است که پیامبر صلی الله علیه و آله بعد از یکی از غزوات ، زیر درختی تنها نشسته بود، مشرکی با شمشیر برهنه به طور غافلگیرانه به حضرت حمله کرد و گفت : « مَنْ یُخَلِّصُکَ مِنِّی الاْآنَ : چه کسی هم اکنون می تواند تو را از چنگال من نجات دهد » ؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : « اَللّه » و در این هنگام پای مشرک لغزید و بر زمین خورد و شمشیرازدستش فروافتاد،پیامبر صلی الله علیه و آله شمشیر را برداشت و فرمود : « الآن تو بگو چه کسی تو را از دست من رهایی می بخشد » ؟ در جواب عرض کرد:

«لا اَحَدٌ : هیچ کس» و سپس ایمان آورد .⁽¹⁾

آری مولای همه مؤمنان او است و کافران مولا و پناهگاهی ندارند .

12 اِنَّ اللّهَ یُدْخِلُ الَّذینَ امَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ جَنّاتٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَاالاَْنْهارُ وَ الَّذینَ کَفَروُا یَتَمَتَّعُونَ وَ یَأْکُلُونَ کَما تَأْکُلُ الاَْنْعامُ وَ النّارُ مَثْوًی لَهُمْ

خداوند کسانی راکه ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند،وارد باغ هایی از بهشت می کند که نهرها از زیر درختانش جاری است ، درحالی که کافران از متاع زودگذر دنیا بهره می گیرند و همچون چهارپایان می خورند و سرانجام آتش دوزخ جایگاه آن هااست.

درست است که هردو گروه در دنیا زندگی می کنند و از مواهب آن بهره مند می شوند ، ولی تفاوت این جااست که مؤمنان، هدفشان، انجام عمل صالح است ، اعمالی مفید و سازنده و برای جلب خشنودی پروردگار . .

ولی کافران تمام هدفشان همین خوردن و خوابیدن و تمتع بردن از لذات حیات است .

مؤمنان حرکتی آگاهانه دارند و کافران ، بی هدف زندگی می کنند و بی هدف می میرند ، درست مانند چهارپایان .

مؤمنان در بهره گیری از مواهب حیات ، قید و شرط فراوان قائلند و در مشروعیت و طرق تحصیل آن و چگونگی مصرفش ، دقیقاً می اندیشند ، اما کافران چون چهارپایانند که برای آن ها تفاوت نمی کند این علف از زمین صاحب آن ها است یا غصب ؟ حق یتیم و بیوه زنی است یا نه ؟

بعضی تفاوت بین این دو گروه را چنین گفته اند : « اِنَّ الْمُؤْمِنَ لا یَخْلُوا اَکْلُهُ عَنْ ثَلاثٍ ؛ اَلْوَرَعُ عِنْدَ الطَّلَبِ وَ اسْتِعْمالُ الاَْدَبِ وَ الاَْکْلُ لِلسَّبَبِ وَ الْکافِرُ یَطْلُبُ لِلنَّهْمَةِ وَ یَأْکُلُ لِلشَّهْوَةِ وَ عَیْشُهُ فی غَفْلَةٍ : مؤمن ، خوردنش از سه برنامه خالی نیست ؛ ورع در به دست آوردن و ادب در به کار بردن و هدف در مصرف کردن، ولی کافر طلبش بی قید و شرط و خوردنش برای شهوت و زندگیش سراسرغفلت است » .

در بعضی دیگر از آیات قرآن نیز این دوزخیان به چهارپایان تشبیه شده اند ، بلکه از

چهارپایان بدتر : « اوُلئِکَ کَالاَْنْعامِ بَلْ هُمْ اَضَلُّ اوُلئِکَ هُمُ الْغافِلُونَ » ( 179 / اعراف ) .

13 وَکَاَیِّنْ مِنْقَرْیَةٍ هِیَاَشَدُّ قُوَّةً مِنْقَرْیَتِکَالَّتیاَخْرَجَتْکَ اَهْلَکْناهُمْ فَلاناصِرَ لَهُمْ

و چه بسیار شهرهایی که از شهری که تورا بیرون کرد ، پرقدرت تربودند ، ما همه آن ها را نابود کردیم و یاوری نداشتند .

آن ها گمان نبرند که چند روزی دنیا به کامشان است و آن قدر جسور شده اند که بزرگ ترین فرستاده الهی را از مکه مقدس ترین شهرها بیرون می کنند و همیشه این وضع ادامه خواهد یافت ، این ها در مقایسه با قوم عاد و ثمود و فراعنه و لشکر ابرهه ، موجوداتی ضعیف و ناتوانند ، خداوندی که آن ها را به آسانی درهم کوبید ، درهم شکستن آن ها نیز برای او بسیار ساده است .

در این جا خارج کردن را به شهر مکه نسبت می دهد ، درحالی که منظور ، اهل شهر است ، این کنایه لطیفی است که سلطه یک گروه را بر آن شهر مشخص می کند ، ضمناً تعبیر به « قَرْیَة » ، به هرگونه شهر و آبادی ، اطلاق می شود و به معنی روستا نیست .

14 اَفَمَنْ کانَ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ کَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَ اتَّبَعُوا اَهْواءَهُمْ

آیا کسی که دلیل روشنی از سوی پروردگارش دارد ، همانند کسی است که زشتی اعمالش در نظرش تزیین شده و از هوای نفس پیروی می کند ؟

«بَیِّنَة» به معنی دلیل آشکاراست و در این جا اشاره به قرآن و معجزات پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و دلایل عقلی دیگر است .

گروه اول در مسیر خود از شناخت صحیح و یقین و دلیل و برهان قطعی برخوردارند ، « راه » و « هدف » خود را به روشنی می بینند و به سرعت پیش می روند ، اما گروه دوم گرفتار سوء تشخیص و عدم درک واقعیت و تاریکی مسیر و هدف شده ، در ظلمات اوهام سرگردانند و عامل این سرگردانی ، همان پیروی از هوا و هوس های سرکش است ، چراکه هوا و هوس ، پرده بر روی عقل و فکر انسان می افکند ، زشتی ها را زیبا و زیبایی ها را زشت نشان می دهد ، آن چنان که گاهی به اعمال شرم آور و ننگین خود فخر و مباهات می کنند، چنان که در آیات 103 تا 105 سوره کهف آمده است : « قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالاَْخْسَرینَ اَعْمالاً

الَّذینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ اَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعا اوُلئِکَ الَّذینَ کَفَروُا بِاآیاتِ رَبِّهِمْ وَ لِقائِهِ فَحَبِطَتْ اَعْمالُهُمْ فَلا نُقیمُ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَزْنا : بگو : آیا به شما خبر دهیم که زیانکارترین مردم که هستند ؟ آن ها هستند که تلاش هایشان در زندگی دنیا ، گم و نابود شده با این حال گمان می کنند کار نیکی انجام می دهند ، آن ها کسانی هستند که به آیات پروردگارشان و لقای او کافر شدند ، به همین دلیل اعمالشان حبط و نابود می شود و روز قیامت ، میزانی برای آن ها برپا نخواهیم کرد » ( چراکه عمل وزن داری ندارند ) .

روشن است استفهام در جمله « اَفَمَنْ کانَ ... » ، " استفهام انکاری" است ، یعنی هرگز این دو گروه یکسان نیستند .

در این که چه کسی اعمال سوء هواپرستان را در نظرشان تزیین می کند ، خداوند یا خود آن ها یا شیاطین ؟ باید گفت : همه این ها صحیح است ، چراکه در آیات قرآن به هر سه مورد نسبت داده شده است ، در آیه 4 سوره نمل می فرماید : « اِنَّ الَّذینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالاْآخِرَةِ زَیَّنّا لَهُمْ اَعْمالَهُمْ : کسانی که ایمان به آخرت نمی آورند ، اعمالشان را در نظرشان زینت می دهیم » و در آیات

متعددی از جمله آیه 38 سوره عنکبوت آمده است : « وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطانُ اَعْمالَهُمْ » و در آیه موردبحث، باتوجه به جمله «وَ اتَّبَعُوا اَهْواءَهُمْ» به ظاهر این است که این تزیین ناشی از پیروی هوا و هوس است و این معنی کاملاً قابل درک است که هوا و هوس ، حسّ تشخیص و درک صحیح واقعیت ها را از انسان می گیرد .

البته نسبت دادن آن به « شیطان » نیز صحیح است ، چراکه او به هوا و هوس ها دامن می زند و پیوسته انسان را وسوسه می کند .

و اگر به خداوند نسبت داده شده نیز به خاطر آن است که او « مُسَبِّبُ الاَْسْباب » است و هر سببی اثری دارد که از ناحیه او است ، اوبه آتش سوزندگی داده و به هوا و هوس ، تأثیر پرده پوشی بر حقایق و قبلاً هم این تأثیر را اعلام نموده است و به این ترتیب ریشه اصلی مسؤولیت ، به خود انسان بازمی گردد .

15 مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فیها اَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَیْرِ اسِنٍ وَ اَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ یَتَغَیَّرْ طَعْمُهُ وَ اَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشّارِبینَ وَ اَنْهارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّی وَ لَهُمْ

فیها مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ وَ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ کَمَنْ هُوَ خالِدٌفِی النّارِ وَ سُقُوا ماءً حَمیما فَقَطَّعَ اَمْعاءَهُمْ

توصیف بهشتی که به پرهیزکاران وعده داده شده، چنیناست که در آن نهرهایی از آب صاف و خالصاست که بدبونشده و نهرهایی ازشیرکه طعم آن دگرگون نگشته و نهرهایی ازشراب ( طهور ) که مایه لذت نوشندگان است و نهرهایی از عسل مصفی و برای آن ها درآن ازتمام انواع میوه ها وجوددارد (و ازهمه بالاتر) آمرزشیاست ازسویپروردگارشان، آیا چنین کسانی همانند کسانی هستند که همیشه در آتش دوزخند و از آب جوشان نوشانده می شوند که امعاء آن ها را از هم متلاشی می کند ؟

توصیف دیگری از بهشت

« اآسِن » به معنی "بدبو" است ، بنابراین « ماءٍ غَیْرِ اآسِنٍ » یعنی آبی که بر اثر طول ماندن یا غیر آن ، بوی آن دگرگون نشده است ، این نخستین قسمت از نهرهای بهشتی است که در آن صرفا آب زلال خوش بو و خوش طعم جاری است .

سپس می افزاید : « وَ اَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ . . . مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّی » اصولاً آن جا جای فساد و تباهی نیست و مواد غذایی بهشتی با گذشت زمان دگرگون نمی شود ، این عالَم دنیا است که به خاطر وجود انواع میکروب های مخرب مواد غذایی ، به سرعت به سوی فساد می رود .

در این بخش از آیه ، به نهرهای « آب » ، « شیر » ، « شراب طهور » و « عسل » اشاره شده که ممکن است اولی برای رفع تشنگی ، دومی برای تغذیه ، سومی برای نشاط و چهارمی برای لذت و قوت باشد .

علاوه بر این نهرهای گوناگون که هرکدام برای منظوری آفریده شده ، میوه های رنگارنگ با طعم ها و عطرهای متفاوت ، آن چه در تصور بگنجد یا انواعی که امروز حتی تصورش برای ما ممکن نیست ، همه در اختیار آن ها است .

و بالاخره در ششمین موهبت که برخلاف مواهب مادی قبلی ، جنبه معنوی و روحانی دارد ، می گوید : « مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ » ، رحمتی عظیم و گسترده که تمام لغزش های آن ها را می پوشاند و به آن ها اطمینان و آرامش می بخشد و محبوب درگاه حق می کند .

اکنون ببینیم گروه مقابل آن ها چه سرنوشتی خواهند داشت ؟ در دنباله آیه می فرماید : « کَمَنْ هُوَ خالِدٌ فِی النّارِ وَ سُقُوا ماءً حَمیما فَقَطَّعَ اَمْعاءَهُمْ » .

« اَمْعاء » جمع « مَعْی » ( بر وزن سَعْی ) و « مِعا » ( بر وزن غِنا ) به معنی روده است و گاه به تمام آن چه در درون شکم وجود دارد ، نیز گفته می شود و پاره شدن آن ها اشاره به شدت سوزندگی و حرارت این نوشابه وحشتناک دوزخی است .

16 وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ اِلَیْکَ حَتّی اِذا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِکَ قالُوا لِلَّذینَ اُوتُوا الْعِلْمَ ماذا قالَ انِفا اُولئِکَ الَّذینَ طَبَعَ اللّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ وَ اتَّبَعُوا اَهْواءَهُمْ

گروهی از آنان به سخنانت گوش فرامی دهند اما هنگامی که از نزد تو خارج می شوند ، به کسانی که خداوند به آن ها علم و دانش بخشیده ( از روی استهزاء ) می گویند : این مرد الآن چه گفت ؟ آن ها کسانی هستند که خداوند بر قلب هایشان مهر نهاده و از هوای نفسشان پیروی کرده اند ( لذا چیزی نمی فهمند ) .

« اآنِفا » از ماده « اَنْف » در این جا در مورد زمان مقدم بر زمان حال به کار رفته است .

آیات 16 تا 31 ترسیمی از وضع منافقان در برخوردشان با وحی الهی و آیات و سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله و مسأله جنگ و مبارزه با دشمنان اسلام است .

تعبیر آن ها در مورد شخص پیامبر صلی الله علیه و آله و سخنان پرمحتوای آن حضرت ، به قدری زشت و زننده و تحقیرآمیزبود که نشان می داد آن ها اصلاً به وحی آسمانی ، ایمان نیاورده اند.

تعبیر « اَلَّذینَ اُوتُوا الْعِلْمَ » نشان می دهد که یکی از مشخصات مؤمنان ، داشتن آگاهی کافی است ، آری علم است که سرچشمه ایمان است و هم زاییده و محصول ایمان .

ولی قرآن در پایان آیه ، پاسخ دندان شکنی به آن ها گفته ، می فرماید: « اوُلئِکَ الَّذینَ طَبَعَ اللّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ وَ اتَّبَعُوا اَهْواءَهُمْ » .

در حقیقت جمله دوم ، علتی است برای جمله نخست یعنی هواپرستی ، قدرت ادراک حقایق و حس تشخیص را از آدمی می گیرد و پرده بر قلب او می افکند ، به طوری که قلوب هواپرستان همانندظرفی می شودکه درِ آن رابسته و مُهر و موم کرده اند، نه چیزی واردآن می شود و نه چیزی از آن خارج می گردد .

17 وَ الَّذینَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدًی وَ اتیهُمْ تَقْویهُمْ

کسانی که هدایت یافته اند، خداوند برهدایتشان می افزایدو روح تقوا به آن ها می بخشد.

نقطه مقابل آن ها، مؤمنان راستین هستند، آن هانخستین گام های هدایت را شخصا برداشته و عقل و خرد و فطرت خویش را دراین راه به کار گرفته اند، سپس خداوندطبق وعده ای که داده است ، مجاهدان راهش را هدایت و راهنمایی بیشتر می کند ، نور ایمان به قلب آن ها می افکند و ازشرح صدر و روشن بینی بهره مندشان می سازد، این ازنظراعتقاد و ایمان، و اماازنظرعمل، روح تقوارادرآن هازنده می کند،آن چنان که ازگناه متنفرمی شوندوبه طاعت ونیکی عشق می ورزند.

18 فَهَلْ یَنْظُروُنَ اِلاَّالسّاعَةَ اَنْ تَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً فَقَدْجاءَاَشْراطُها فَاَنّی لَهُمْ اِذا جاءَتْهُمْ ذِکْریهُمْ

آیاآن ها جز این انتظاری دارندکه قیامت ناگهان برپاشود (آن گاه ایمان آورند) در حالی که هم اکنون نشانه های آن آمده است ، اما هنگامی که بیاید ، تذکر و ایمان آن ها سودی نخواهد داشت .

نشانه های رستاخیز ظاهر شده است

« اَشْراط » جمع « شَرْط » به معنی علامت است ، بنابراین « اَشْراطُ السّاعَة » اشاره به نشانه های نزدیک شدن قیامت است .

آری آن ها آن موقعی که باید ایمان بیاورند و مفید است ، سرسختی و لجاجت به خرج می دهند و در برابر حق ، تسلیم نمی شوند ، بلکه به سخریه و استهزاء برمی خیزند ، ولی آن زمان که حوادث هولناک و آغاز قیامت ، جهان را به لرزه درمی آورد ، این گونه افراد به وحشت می افتند و اظهار خضوع و ایمان می کنند ، درحالی که هیچ سودی به حالشان ندارد .

این عبارت درست به این می ماند که به دیگری می گوییم: « آیا انتظار داری هنگامی که کار از کار گذشت و بیمارت مشرف بر مرگ شد ، طبیب و دارو بیاوری ؟ پس بیا پیش از آن که فرصت از دست برود ، قدمی بردار ، قدمی سودمند و مؤثر .

اشراط السّاعة چیست ؟

همان گونه که گفتیم ، « اَشْراط » جمع « شرط » به معنی علامت است و « اشراط الساعة »

نشانه های نزدیک شدن قیامت را می گویند که در منابع شیعه و اهل سنت در روایات بسیاری از آن بحث شده و در قرآن مجید تنها در همین مورد به آن اشاره شده است .

یکی از مشروح ترین و جامع ترین احادیث در این زمینه ، حدیثی است که « ابن عباس » از پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله در داستان حجة الوداع نقل کرده که بسیاری از مسائل را به ما می آموزد و حاوی نکات فراوانی است و روی همین جهت تمام آن را ذیلاً می آوریم :

او می گوید : ما با پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در « حجة الوداع » بودیم ( حجة الوداع ، آخرین حجیاست که پیامبر صلی الله علیه و آله در سال آخر عمر خود به جا آورد ) حضرت ، حلقه درِ خانه کعبه را گرفت و رو به ما کرده و فرمود : « آیا شما را از " اشراط السّاعة" آگاه کنم » ؟ سلمان که در آن روز از همه به پیامبر صلی الله علیه و آله نزدیک تر بود ، عرض کرد : « آری ای رسول خدا صلی الله علیه و آله » .

حضرت صلی الله علیه و آله فرمود : « از نشانه های قیامت ، تضییع نماز ، پیروی از شهوات ، تمایل به هواپرستی ، گرامی داشتن ثروتمندان و فروختن دین به دنیا است و در این هنگام است که قلب مؤمن در درونش آب می شود، آن چنان که نمک در آب ، از این همه زشتی هاکه می بیند و توانایی بر تغییر آن ندارد » .

سلمان گفت : « آیا چنین امری واقع می شود ای رسول خدا » ؟ حضرت صلی الله علیه و آله فرمود : « آری سوگند به آن کس که جانم در دست او است ، ای سلمان ! در آن زمان ، زمامدارانی ظالم ، وزرایی فاسق ، کارشناسانی ستمگر و امنائی خائن بر مردم حکومت می کنند » .

سلمان پرسید : « آیا این امر واقع می شود ای رسول خدا » ؟ حضرت صلی الله علیه و آله فرمود : « آری سوگند به آن کس که جانم در دست او است ، ای سلمان ! در آن هنگام زشتی ها ، زیبا و زیبایی ها ، زشت می شود ، امانت به خیانتکار سپرده می شود و امانتدار ، خیانت می کند ، دروغگو را تصدیق می کنند و راستگو راتکذیب ».

سلمان سؤال می کند: « آیا چنین چیزی واقع می شود ای رسول خدا » ؟ حضرت صلی الله علیه و آله فرمود : « آری سوگند به کسی که جانم در دست او است ، ای سلمان ! در آن روز حکومت به دست زنان و مشورت با

بردگان خواهدبود، کودکان برمنابرمی نشینند و دروغ ، ظرافت و زکات ، غرامت و بیت المال ، غنیمت محسوب می شود ، مردم به پدر و مادر بدی می کنند و به دوستانشان نیکی و ستاره دنباله دار در آسمان ظاهر می شود » .

سلمان عرض کرد : « آیا این امر واقع می شود ، ای رسول خدا » ؟ حضرت صلی الله علیه و آله فرمود : « آری سوگند به کسی که جانم به دست او است ، ای سلمان ! در آن زمان زن با شوهرش شریک تجارت می شود ( و

هردو تمام تلاش خود را در بیرون خانه و برای ثروت اندوزی به کار می گیرند ) باران ، کم و صاحبان کرم ، خسیس و تهی دستان، حقیر شمرده می شوند . در آن هنگام بازارها به یکدیگر نزدیک می گردد ، یکی می گوید: چیزی نفروختم و دیگری می گوید : سودی نبردم و همه زبان به شکایت و مذمت پروردگار می گشایند » .

سلمان پرسید : « آیا این امر واقع می شود ، ای رسول خدا » ؟ حضرت صلی الله علیه و آله فرمود : « آری سوگند به کسی که جانم در دست او است ، ای سلمان ! در آن زمان اقوامی به حکومت می رسند که اگر مردم سخن بگویند ، آن ها را می کشند و اگر سکوت کنند ، همه چیزشان را مباح می شمرند ، اموال آن ها را غارت می کنند و احترامشان را پایمال و خون هایشان را می ریزند و دل ها را پر از عداوت و وحشت می کنند و همه مردم را ترسان و خائف و مرعوب می بینی » .

سلمان عرض کرد : « آیا این امر واقع می شود ، ای رسول خدا » ؟ حضرت صلی الله علیه و آله فرمود : « آری قسم به آن کسی که جانم به دست او است ، ای سلمان ! در آن هنگام چیزی از مشرق ، چیزی از مغرب می آورند ( قوانینی از شرق و قوانینی از غرب ) و امت من متلون می گردد ، وای در آن روز بر ضعفای امت من از آن ها و وای بر آن ها از عذاب الهی ، نه بر صغیر رحم می کنند ، نه احترامی به کبیر می گذارند

و نه گنهکاری را می بخشند ، بدن هایشان همچون آدمیان است ، اما قلوبشان ، قلوب شیاطین » .

سلمان سؤال کرد : « آیا این امر واقع می شود ، ای رسول خدا » ؟ حضرت صلی الله علیه و آله فرمود : « آری قسم به آن کسی که جانم در دست او است ، ای سلمان ! در آن زمان مردان به مردان قناعت می کنند و زنان به زنان و بر سر پسران به رقابت برمی خیزند ، همان گونه که برای دختران در خانواده هایشان . مردان ، خود را شبیه زنان و زنان خود را شبیه مردان می کنند و زنان بر زین سوار می شوند ( و به خودنمایی می پردازند ) بر آن ها لعنت خدا باد » .

سلمان عرض کرد : « آیا این امر واقع می شود ، ای رسول خدا » ؟ حضرت صلی الله علیه و آله فرمود : « آری سوگند به کسی که جانم در دست او است ، ای سلمان ! در آن زمان به تزیین مساجد می پردازند ، آن چنان که معابد یهود و نصارا را تزیین می کنند ، قرآن ها را می آرایند ( بی آن که به محتوای آن عمل کنند ) مناره های مساجد ، طولانی و صفوف نمازگزاران ، فراوان اما دل ها نسبت به یکدیگر دشمن و زبان ها مختلف است » .

سلمان پرسید : « آیا این امر واقع می شود ، ای رسول خدا » ؟ حضرت صلی الله علیه و آله فرمود : « آری سوگند به کسی که جانم در دست او است ، ای سلمان ! در آن هنگام پسران امت مرا با طلا تزیین می کنند و لباس های

ابریشمین حریر و دیباج می پوشند و از پوست های پلنگ برای خود لباس تهیه می کنند » .

سلمان عرض کرد: « آیا این امر واقع شدنی است ، ای رسول خدا » ؟ حضرت صلی الله علیه و آله فرمود : « آری سوگندبه کسی که جانم دردست اواست،ای سلمان! در آن هنگام زنا آشکارمی گردد، معاملات با غیبت و رشوه انجام می گیرد ، دین را فرو می نهند و دنیا را برمی دارند » .

سلمان سؤال کرد : « آیا این امری شدنی است ، ای رسول خدا » ؟ حضرت صلی الله علیه و آله فرمود : « آری سوگند به کسی که جانم به دست او است ، ای سلمان ! در آن هنگام طلاق ، فزونی می گیرد و حدی برای خدا اجرا نمی شود ، اما با این حال به خدا ضرر نمی زنند ( خودشان زیان می بینند ) » .

سلمان عرض کرد : « آیا این امری شدنی است ، ای رسول خدا » ؟ حضرت صلی الله علیه و آله فرمود : « آری سوگند به کسی که جانم به دست او است ، ای سلمان ! در آن هنگام زنان خواننده و آلات لهو و نوازندگی آشکار می شود و اشرار امتم به دنبال آن می روند » .

سلمان پرسید : « آیا این امر واقع می شود ، ای رسول خدا » ؟ حضرت صلی الله علیه و آله فرمود : « آری سوگند به کسی که جانم به دست او است، ای سلمان! درآن هنگام اغنیای امتم برای تفریح به حج می روند و طبقه متوسط

برای تجارت وفقرای آن هابرای ریا و تظاهر، درآن زمان اقوامی پیدامی شوندکه قرآن رابرای غیرخدا فرا می گیرند و با آن همچون آلات لهو رفتار می کنند و اقوامی روی کار می آیند که برای غیرخدا، علم دین فرامی گیرند، فرزندان نامشروع فراوان می شود و قرآن را به صورت غنا می خوانند و برای دنیا بر یکدیگر سبقت می گیرند » .

سلمان عرض کرد : « آیا این امر واقع می شود ، ای رسول خدا » ؟ حضرت صلی الله علیه و آله فرمود : « آری سوگند به کسی که جانم به دست او است ، ای سلمان ! این در زمانی است که پرده های حرمت دریده می شود ، گناه فراوان ، بدان بر نیکان مسلط می گردند ، دروغ زیاد می شود ، لجاجت آشکار و فقر ، فزونی می گیرد و مردم با انواع لباس ها بر یکدیگر فخر می فروشند ، باران های بی موقع می بارد ، قمار و آلات موسیقی را جالب می شمرند و امر به معروف و نهی از منکر را زشت می دانند ، به گونه ای که مؤمن در آن زمان ، از همه امت ، خوارتر است ، قاریان قرآن و عبادت کنندگان پیوسته به یکدیگر بدگویی می کنند و آن ها را در ملکوت آسمان ها افرادی پلید و آلوده می خوانند » .

سلمان سؤال کرد : « آیا این امر واقع می شود ، ای رسول خدا » ؟ حضرت صلی الله علیه و آله فرمود : « آری سوگند به کسی که جانم در دست او است ، ای سلمان ! در آن هنگام ثروتمند رحمی بر فقیر نمی کند ، تا آن جا

که نیازمندی در میان جمعیت به پا می خیزد و اظهار حاجت می کند و هیچ کس چیزی در دست او نمی نهد » .

سلمان عرض کرد : « آیا این امر ، شدنی است ای رسول خدا » ؟ حضرت صلی الله علیه و آله فرمود : « آری سوگند به کسی که جانم به دست او است ، ای سلمان ! در آن هنگام "رویبضة " سخن می گوید » .

سلمان گفت : « پدر و مادرم فدایت باد ای رسول خدا ! "رویبضة " چیست » ؟

حضرت صلی الله علیه و آله فرمود : « کسی درباره محروم سخن می گوید که هرگز سخن نمی گفت ( و کسی اظهار نظر می کند که مجال اظهار نظر به او نمی دادند ) در این هنگام طولی نمی کشد که فریادی از زمین برمی خیزد ، آن چنان که هر گروهی خیال می کنند این فریاد در منطقه آن ها است ، باز مدتی که خدا می خواهد به همان حال می مانند ، سپس در این مدت زمین را می شکافند و زمین ، پاره های دل خود را بیرون می افکند ، منظورم طلا و نقره است ( سپس با دست مبارکش به ستون های مسجد اشاره کرد و گفت : ) مانند این ها و در آن روز دیگر طلا و نقره ای به درد نمی خورد ( و فرمان الهی فرا می رسد ) این است

معنی سخن پروردگار " فَقَدْ جاءَ اَشْراطُها " » .⁽¹⁾

19 فَاعْلَمْ اَنَّهُ لااِلهَ اِلاَّاللّهُ وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِکَ وَ لِلْمُؤْمِنینَ وَ الْمُؤْمِناتِ وَ اللّهُ یَعْلَمُ مُتَقَلَّبَکُمْ وَ مَثْویکُمْ

پس بدان که معبودی جز اللّه نیست و برای گناه خود و مردان و زنان باایمان ، استغفار کن و خداوند محل حرکت و قرارگاه شما را می داند .

یعنی روی خط توحیدمحکم بایست که داروی شفابخش و بهترین وسیله نجات همین توحید است که آثار آن در آیات قبل بیان شد .

بنابراین مفهوم این سخن آن نیست که پیامبر صلی الله علیه و آله از توحید آگاه نبوده ، بلکه منظور ادامه این خط است ، درست شبیه آن چه در تفسیر سوره حمد در آیه « اِهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقیمَ » گفته اند که مفهومش هدایت نیافتن نیست ، بلکه مفهومش این است که ما را .