مشخصات کتاب

سرشناسه:بیستونی، محمد، 1337 -

عنوان قراردادی:تفسیر نمونه .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)= A new narration of Holy Qur'an for young youth/ به اهتمام محمد بیستونی؛ با نظارت مکارم شیرازی.

مشخصات نشر: تهران: بیان جوان، 1385 -

مشخصات ظاهری:30 ج.؛ 14×5/10 س م.

تفسیرجوان (برگرفته از تفسیرنمونه) A new narration of =

Holy Quran for young youth// به اهتمام محمدبیستونی؛ بانظارت مکارم شیرازی.

تهران: بیان جوان، 1385- 30 ج.؛14×5/10 س م.

شابک دوره ای : ISBN 964-8399-71-9

(ج. 2) : ISBN 964-8399-19-0 فاپا.

ج.2-4،6-8،10،12-11،14،19،21،24-26(چاپ اول:1385).

ج. 1 - 30 (چاپ دوم: 1392) (فیپا).

کتابنامه. تفسیر نمونه. تفاسیر شیعه قرن 14

مکارم شیرازی،ناصر،1305 -. تفسیر نمونه. برگزیده

1385 73ت95ب/98BP 179/297

کتابخانه ملی ایران 35848-83م

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:ج. 2-4، 6-8، 12،10- 11، 14، 19، 21، 24 - 26 (چاپ اول: 1385).

یادداشت:ج.1 - 30 (چاپ دوم: 1391) (فیپا).

یادداشت:کتابنامه.

عنوان دیگر:تفسیر نمونه.

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

شناسه افزوده:مکارم شیرازی، ناصر، 1305 - . تفسیر نمونه. برگزیده

رده بندی کنگره:BP98/ب 95ت 73 1385

رده بندی دیویی:297/179

شماره کتابشناسی ملی:م 83-35848

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

عنوان: تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)

مؤلف: دکتر محمد بیستونی ویراستاری و تایپ و صفحه آرایی: سهیلا شاکری، فاطمه سرزهی

گروه تحقیق: صفورا بیستونی، زهرا بیستونی، آسیه بیستونی

امور فنی و رایانه: محمد علی بیستونی شمارگان: 3000 نسخه

نوبت و تاریخ چاپ: دوم ، سال 1392 شابک دوره ای: ISBN 964 - 8399 - 71 - 9

ناشر: انتشارات بیان جوان شا بک: (ج. 2):ISBN 964 - 8399 - 19 - 0

هرگونه نسخه برداری و چاپ از این کتاب، با اخذ مجوز کتبی از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بلامانع است.

نشانی: تهران - خیابان پاسداران - بین گلستان هشتم و نهم - روبروی پمپ بنزین - شماره 451 - طبقه اول - واحد 4

تلفکس: 22589626 E_mail :info@tafsirejavan.com

جدید

با نظارت: حضرت آیة اللّه مکارم شیرازی

تفسیر جوان

(برگرفته از تفسیر نمونه )

YOUTH INTERPRETATION OF QURAN

جلد 27

(جزء بیست و هفتم)

Volum 27

دکترمحمدبیستونی

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

اَلاِهْداءِ

اِلی سَیِّدِنا وَ نَبِیِّنا مُحَمَّدٍ

رَسُولِ اللّهِ وَ خاتَمِ النَّبِیّینَ وَ اِلی مَوْلانا

وَ مَوْلَی الْمُوَحِّدینَ عَلِیٍّ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ وَ اِلی بِضْعَةِ

الْمُصْطَفی وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَیِّدَةِ نِساءِ الْعالَمینَ وَ اِلی سَیِّدَیْ

شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَیْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ اِلَی الاَئِمَّةِ التِّسْعَةِ

الْمَعْصُومینَ الْمُکَرَّمینَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ لاسِیَّما بَقِیَّةِ اللّهِ فِی الاَرَضینَ وَ وارِثِ عُلُومِ

الاَنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلینَ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِالظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِحْیاءِ الْفَرائِضِ وَ مَعالِمِ الدّینِ ،

الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالی فَرَجَهُ الشَّریفَ فَیا مُعِزَّ

الاَوْلِیاءَوَیامُذِلَ الاَعْداءِاَیُّهَاالسَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَیْنَ الاَرْضِ وَالسَّماءِقَدْمَسَّنا

وَ اَهْلَنَا الضُّرَّ فی غَیْبَتِکَ وَ فِراقِکَ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ

مِنْ وِلائِکَ وَ مَحَبَّتِکَ فَاَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ مِنْ مَنِّکَ وَ

فَضْلِکَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْکَ

اِنّا نَریکَ مِنَ الْمُحْسِنینَ

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی»

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی» در

مورد کتاب «تفسیر جوان» (منبع مطالعاتی و

تحقیقاتی اصلی «روش انس با قرآن»)

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

قرآن مجیدبالاترین سند افتخار مامسلمانان است و تاکسی با قرآن آشنا نشود ، پی به عظمت آن نخواهد برد و هر قدر آشنایی ما با ا ین کتاب بزرگ آسمانی افزون گردد ، به درجه اهمیت و عظمت آن بهتر پی می بریم ، مخصوصاً برای حل مشکلات مسلمین در دنیای امروز ، بهترین راه گشا قرآن است .

به همین دلیل شایسته است نسل جوان برومندما روزبه روز با این کتاب آسمانی آشناتر گردد ، نه فقط به «خواندن» و «قرائت» و «حفظ» آن ، بلکه به «محتوا و معنای

قرآن» ، به یقین قرآن مجید می تواند صفا و روشنی ویژه ای به تمام زندگی آنان بدهد و از آنان افرادی باایمان ، شایسته ، قوی ، شجاع و طرفدار حق بسازد .

از آنجا که تفسیر نمونه بحمداللّه در میان تمام قشرها نفوذ یافته و تحولی در محیط ما ایجاد کرده است ، جناب آقای «دکتر محمد بیستونی» که فردی باذوق و علاقمند به مسائل اسلامی و مسائل جوانان است . ابتکاری به خرج داده و تفسیر نمونه را به صورت فشرده و خلاصه با «سبکی تازه» که به آسانی قابل استفاده برای همه جوانان باشد ، درآورده و به گونه ای که هم اکنون ملاحظه می کنید ، در اختیار آنان گذارده است . خداوند این خدمت را از ایشان قبول کند و به همه جوانان عزیز توفیق استفاده از آن را مرحمت فرماید .

ناصر مکارم شیرازی

28/8/79

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیم

توفیق نصیب گردید از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بازدید داشته باشم و مواجه شدم با یک باغستان گسترده پرگل و متنوع که به طور یقین از معجزات قرآن است که این ابتکارات و روش های نو و جالب را به ذهن یک نفر که باید مورد عنایت ویژه قرار گرفته باشد القاء نماید تا بتواند در سطح گسترده کودکان و جوانان و نوجوانان و غیرهم را با قرآن مجید مأنوس به طوری که مفاهیم بلند و باارزش قرآن در وجود آنها نقش بسته و روش آنها را الهی و

قرآنی نماید و آن برادر بزرگوار جناب آقای دکتر محمد بیستونی است که این توفیق نصیب ایشان گردیده و ذخیره عظیم و باقیات الصالحات جاری برای آخرت ایشان هست. به امید این که همه اقدامات با خلوص قرین و مورد توجه ویژه حضرت بقیت اللّه الاعظم ارواحنا فداه باشد.

مرتضی مقتدایی

به تاریخ یوم شنبه پنجم ماه مبارک رمضان المبارک 1427

ویژگی ها و مزایای کتاب " تفسیر جوان"

1 - درج قول برتر و حذف اقوال متعدد در بیان تفسیر آیات.

2 - حفظ اصالت مطالب و مفاهیم ارائه شده در اصل تفسیر .

3 - خلاصه نمودن جملات طولانی در قالب عبارات کوتاه تر و ساده تر .

4 - اِعراب گذاری آیات و روایات به منظور سهولت حفظ کردن آنها .

5 - استفاده از سه خط تحریری برای آیات ، ترجمه و تفسیر ، به منظور مطالعه روان آنها.

6 - درج ترجمه روان و تفسیر هر آیه به صورت مستقل، به جز در آیاتی که با هم ارتباط تنگاتنگ دارند.

7 - تیترگذاری و تدوین مطالب کتاب به سبک کتاب های آموزشی به منظور تدریس آسان در جلسات تفسیر قرآن .

8 - انتشار در قطع کوچک به منظور استفاده از اوقات فراغت روزانه و سهولت قرار گرفتن در جیب.

9 - قیمت ارزان کتاب به منظور خرید همگان خصوصا جوانان عزیز و اُنس بیشتر جامعه با قرآن کریم .

محمد بیستونی

تهران - تابستان 1387

ادامه سوره ذاریات

اشاره

31 قالَ فَما خَطْبُکُمْ اَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ

(ابراهیم) گفت پس مأموریت شماچیست ای فرستادگان( خدا ) ؟

شهرهای بلادیده قوم لوط آیت و عبرتی است

ابراهیم پس از تبعید به شام به دعوت مردم به سوی خداوند و مبارزه با هر گونه شرک و بت پرستی ادامه می داد ، حضرت « لوط » که از پیامبران بزرگ بود ، در عصر او می زیست و احتمالاً از سوی او مأموریت یافت که برای تبلیغ و هدایت گمراهان به یکی از مناطق شام ( یعنی شهرهای سدوم ) سفر کند، او در میان قوم گنهکاری آمد که آلوده به شرک و گناهان بسیاری بودند و از همه زشت تر گناه همجنس بازی و لواط بود ، سرانجام گروهی از فرشتگان مأمور هلاک این قوم شدند ، اما قبلاً نزد ابراهیم آمدند . ابراهیم از وضع میهمانان فهمید این ها به دنبال کار مهمی می روند و تنها برای بشارت تولدفرزند نزداو نیامده اند، چراکه برای چنین بشارتی یک نفر کافی بود و یا به خاطر عجله ای که در حرکت داشتند ، احساس کرد مأموریت مهمی دارند .

32 قالُوا اِنّا اُرْسِلْنا اِلی قَوْمٍ مُجْرِمینَ

گفتند ما به سوی قوم مجرمی فرستاده شده ایم .

قومی که علاوه بر فساد عقیده گرفتار انواع آلودگی ها و گناهان مختلف زشت و ننگینی است .

33 لِنُرْسِلَ عَلَیْهِمْ حِجارَةً مِنْ طینٍ

تا بارانی از « سنگ - گِل » بر آن ها بفرستیم .

تعبیر به « حِجارَةً مِنْ طینٍ » ( سنگی از گل ) همان چیزی است که در آیه 82 سوره هود به جای آن « سِجّیل » آمده است و « سِجّیل » در اصل یک واژه فارسی است که از « سنگ » و « گل » گرفته شده و در لسان عرب به صورت « سِجّیل » درآمده ، بنابراین چیزی است که نه مانند سنگ سخت است و نه مانند گل سست و در مجموع شاید اشاره به این معنی است که برای نابود کردن این قوم مجرم حتی نیازی به نازل کردن صخره های عظیم از آسمان نبود ، بلکه بارانی از ریگ های کوچک و نه چندان محکم و مانند دانه های باران بر آن ها فروبارید.

34 مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُسْرِفینَ

سنگ هایی که از ناحیه پروردگارت برای اسراف کاران نشان شده است .

« مُسَوَّمَة » به چیزی می گویند که دارای علامت و نشانه ای است و در این که

چگونه آن ها نشان دار بودند ، در میان مفسران گفتگو است ، بعضی گفته اند : آن ها شکل مخصوصی داشته که نشان می داده سنگ معمولی نیست ، بلکه وسیله عذاب است .

و جمعی گفته اند: هرکدام علامتی داشته و برای فرد معین و نقطه خاصی نشانه گیری شده بود، تا مردم بدانندکه مجازات های خداوند آن چنان حساب شده است که حتی معلوم است کدام فردمجرم با کدام سنگ باید نابود شود .تعبیر به « مُسْرِفین » اشاره به کثرت گناه آن ها است ، به گونه ای که از حد گذرانده و پرده های حیا و شرم را دریده بود ، اگر کسی در حالات قوم لوط و انواع گناهان آن ها دقت کند ، می بیند که این تعبیر در مورد آن ها بسیار پرمعنی است .⁽¹⁾

هر انسانی ممکن است گهگاه آلوده به گناهی شود ، اما اگر به زودی بیدار گردد و جبران و اصلاح کند زیاد مشکل نیست ، مشکل زمانی پیش می آید که سر به اسراف بگذارد .

این تعبیر در عین حال مطلب دیگری را نیز بازگو می کند که نه تنها این سنگ های .

آسمانی برای قوم لوط نشانه گیری شده بود، بلکه در انتظار همه گنهکاران مسرف است .

35 فَاَخْرَجْنا مَنْ کانَ فیها مِنَ الْمُؤْمِنینَ

ما تمام مؤمنانی را که در آن شهرها ( ی قوم لوط ) زندگی می کردند ( قبل از نزول بلا ) خارج کردیم .

قرآن در این جا دنباله ماجرای این رسولان پروردگار را که نزد حضرت لوط آمدند و به عنوان میهمانانی بر او وارد شدند و قوم بی شرم به گمان این که آن ها جوانانی زیبا روی از جنس بشرند ، به سراغ آن ها آمدند ، اما به زودی به اشتباه خود پی بردند و چشمان همه آن ها نابینا شد ، رها کرده و دنباله سخن را از سوی خداوند بازگو می کند .

36 فَما وَجَدْنا فیها غَیْرَ بَیْتٍ مِنَ الْمُسْلِمینَ

و جزیک خانواده باایمان درتمام آن هانیافتیم .

آری ماهرگزخشک وتر را با هم نمی سوزانیم و عدالت ما اجازه نمی دهد مؤمن را گرفتار سرنوشت کافر کنیم ، حتی اگر درمیان میلیون هانفربی ایمان ومجرم، یک فردباایمان و پاک باشد ، نجاتش می دهیم .

خداوند شهرهای این قوم آلوده را با زمین لرزه ای سخت و ویرانگر زیر و رو

کرد ، سپس بارانی از سنگ های آسمانی بر آن ها فرو بارید و اثری از آن ها نماند ، حتی جسدهای پلیدشان زیر آوارها و سنگ های آسمانی مدفون گشت ، تا عبرتی باشد برای آیندگان و برای همه افراد بی ایمان و مجرمان آلوده .

37 وَ تَرَکْنا فیها ایَةً لِلَّذینَ یَخافُونَ الْعَذابَ الاَْلیمَ

ودرآن(شهرهای بلادیده)نشانه ای روشن برای کسانی که ازعذاب دردناک می ترسند،به جای گذاردیم.

این تعبیر به خوبی نشان می دهد که از این آیات و نشانه های خدا تنها کسانی پند می گیرند که آمادگی پذیرش در وجودشان باشد و احساس مسئولیت کنند .

38 وَ فی مُوسی اِذْ اَرْسَلْناهُ اِلی فِرْعَوْنَ بِسُلْطانٍ مُبینٍ

در (زندگی)موسی نیزنشانه ودرس عبرتی بود،هنگامی که اورابه سوی فرعون بادلیل آشکار فرستادیم .

« سُلْطان » چیزی است که مایه تسلط گردد و منظور در این جا معجزه یا دلیل و منطق نیرومند عقلی یا هر دو است که حضرت موسی (علیه السلام)در برابر فرعون از آن استفاده کرد .

39 فَتَوَلّی بِرُکْنِه وَ قالَ ساحِرٌ اَوْ مَجْنُونٌ

اما او با تمام وجودش از وی روی برتافت و گفت : این مردیا ساحر است یا دیوانه .

«رُکْن» در اصل به معنی ستون و پایه اصلی و بخش مهم هر چیز است و در این جا ممکن است اشاره به ارکان بدن باشد. یعنی فرعون به طورکامل و باتمام ارکان بدن به موسی پشت کرد.

جالب این که جباران زورگو در تهمت ها و نسبت های دروغینی که به انبیاء بزرگ می دادند ، گرفتار سردرگمی و تناقض و پریشان گویی عجیبی بودند ، گاه آن ها را ساحر می خواندند و گاه مجنون ، با این که « ساحر » باید انسان هوشیاری باشد که با استفاده از ریزه کاری ها و مسائل روانی و خواص مختلف اشیاء کارهای اعجاب انگیزی را انجام دهد و مردم را اغفال نماید ، در حالی که مجنون نقطه مقابل آن است .

40 فَأَخَذْناهُ وَ جُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِی الْیَمِّ وَ هُوَ مُلیمٌ

ما او و لشکریانش را گرفتیم و در دریا پرتاب کردیم ، درحالی که در خور سرزنش بود .

«یَم» به طوری که از متون لغت و کتب حدیث استفاده می شود ، به معنی «دریا» است و به

رودخانه های عظیم همانندنیل نیز، اطلاق می شود .⁽¹⁾

« مُلیم » اسم فاعل از باب « افعال » از ماده « لَوْم » به معنی سرزنش است و در این گونه موارد به معنی کسی است که مرتکب کاری می شود که در خور ملامت است .

تعبیربه «هُوَ مُلیم» ( او شایسته سرزنش است ) اشاره به این که نه تنها مجازات الهی این قوم را محوکرد، بلکه تاریخی که ازآن ها باقی مانده، نام ننگین و اعمال شرم آورآن هارا حفظ کرده و از ظلم و جنایت و کبر و غرورآن هاپرده برداشته است،به طوری که همواره درخورسرزنش هستند.

41 وَ فی عادٍ اِذْ أَرْسَلْنا عَلَیْهِمُ الرّیحَ الْعَقیمَ

همچنین در سرگذشت عاد نیز آیتی است در آن هنگام که تندبادی بی باران بر آن ها فرستادیم .

عقیم بودن بادها زمانی است که ابرهای باران زا با خود حمل نکند ، گیاهان را تلقیح .

ننماید و فایده و برکتی نداشته باشد و جز هلاکت و نابودی چیزی همراه نیاورد .

بادهای « زاینده » و « نازا »

در آیات فوق خواندیم که خداوند قوم عاد را با باد تندی عقیم و نازا مجازات کرد و در آیه 22 سوره « حجر » می خوانیم : « وَ اَرْسَلْنَا الرِّیاحَ لَواقِحَ فَاَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماآءً : ما بادها را برای تلقیح و بارور ساختن فرستادیم و از آسمان آبی نازل کردیم » .گرچه این آیه بیشتر ناظر به تلقیح ابرها و به هم پیوستن آن ها برای نزول باران است. ولی به طورکلی نقش بادها را درزندگی انسان ها روشن می سازد، آری کارآن هابارور ساختن است ، بارور ساختن ابرها ، گیاهان و حتی احیانا آماده ساختن انواع مختلف حیوانات برای « باروری » نیز مؤثر است .

ولی همین باد هنگامی که حامل فرمان عذاب باشد، به جای این که حیات و زندگی بیافریند، عامل مرگ و نابودی می شود و به گفته قرآن در آیه 20 سوره « قمر » که آن هم از قوم عاد سخن می گوید : « تَنْزِعُ النّاسَ کَأَنَّهُمْ اَعْجازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ : آن ها را ( که قامت هایی رشید و هیکل هایی درشت

داشتند ) از زمین برمی کند و با سر به زمین می کوبید ، به گونه ای که سرهای آن ها از تن جدا می شد ، همچون درخت نخلی که ریشه کن شده باشد » .

42 ما تَذَرُ مِنْ شَیْ ءٍ اَتَتْ عَلَیْهِ اِلاّ جَعَلَتْهُ کَالرَّمیمِ

که از هر چیزی می گذشت آن را رها نمی کرد تا همچون استخوان های پوسیده کند .

« رمَیم » از ماده « رِمَّة » به استخوان های پوسیده می گویند و « رُمَّة » ( بر وزن قُبَّة ) به ریسمان پوسیده گفته می شود و « رِمّ » ( بر وزن جِنّ ) به معنی اجزاء خردی است که از چوب یا کاه بر زمین می ریزد ، « رَمّ » و « تَرْمیم » نیز به معنی اصلاح اشیاء پوسیده است .

این تعبیر نشان می دهد که تند باد قوم عاد یک تندباد معمولی نبود ، بلکه علاوه بر تخریب و درهم کوبیدن و به اصطلاح فشارهای فیزیکی ، دارای سوزندگی و مسمومیتی بود که اشیاء گوناگون را می پوساند .

آری این گونه است قدرت خداوندکه با یکحرکت سریع « نسیم » اقوام نیرومند و پر سروصدایی را چنان درهم می کوبد که تنها اجساد پوسیده ای از آن ها باقی می ماند ، این بود

اشاره کوتاهی به سرنوشت قوم نیرومند و ثروتمند « عاد » که در سرزمین « احقاف » ( منطقه ای میان عَمّان و حَضْرَمُوت ) می زیستند .

43 وَ فیثَمُودَ اِذْقیلَ لَهُمْ تَمَتَّعُوا حَتّی حینٍ

و نیز در سرگذشت قوم ثمود عبرتی است در آن هنگام که به آن ها گفته شد مدتی کوتاه متمتع باشید ( و سپس منتظر عذاب ) .

منظوراز « حَتّی حین » همان سه روز مهلتی است که در آیه 65 سوره هود به آن اشاره شده است: فَعَقَرُوهافَقالَ تَمَتَّعُوا فیدارِکُمْ ثَلاثَةَ اَیّامٍ ذلِکَ وَعْدٌ غَیْرُ مَکْذُوبٍ: آن ها شتری راکه به عنوان اعجاز آمده بود ازپای درآوردند و پیامبرشان صالح به آن ها گفت: سه روز در خانه هایتان بهره گیرید و بعد از آن منتظر عذاب الهی باشید ، این وعده ای است تخلف ناپذیر » .

با این که خداوند آن ها را به وسیله پیامبرشان صالح بارها انذار فرموده بود ، ولی باز برای اتمام حجت بیشتر سه روز به آن ها مهلت داده شد ، تا گذشته تاریک خود را جبران کنند و زنگار گناه را با آب توبه از دل و جان بشویند ، بلکه به گفته بعضی از مفسران در این سه روز

دگرگونی هایی در پوست بدن آن ها ظاهر شد ، نخست به زردی ، سپس به سرخی و بعد به سیاهی گرایید ، تا هشدارهایی باشد برای این قوم مشرک سرکش ، اما متأسفانه هیچ یک از این امور سودی نبخشید و از مرکب غرور پایین نیامدند .

44 فَعَتَوْا عَنْ اَمْرِ رَبِّهِمْ فَأَخَذَتْهُمُ الصّاعِقَةُ وَ هُمْ یَنْظُرُونَ

آن ها از فرمان پروردگارشان سرباز زدند و صاعقه آن ها را فرو گرفت در حالی که ( خیره خیره ) نگاه می کردند ( بی آن که قدرت بر دفاع داشته باشند ) .

« عَتَوْا » از ماده « عُتُوّ » ( بر وزن غُلُوّ ) به معنی سرپیچی از اطاعت است ، ظاهر این است که این جمله اشاره به تمام سرپیچی هایی است که آن ها در طول دعوت صالح داشتند ، مانند بت پرستی و ظلم و ستم و از پای درآوردن ناقه ای که معجزه « صالح » بود ، نه فقط سرپیچی هایی که در طول این سه روز انجام دادند و به جای توبه و انابه به درگاه خدا در غفلت و غرور فرو رفتند .

« صاعقه » در اصل به معنی فرو ریختن توأم با صدای شدید است و به گفته بعضی از

اهل لغت «صاعقه» گاهی به معنی « مرگ » و گاه به معنی « عذاب » و گاه به معنی « آتش » است، این واژه غالبا به صدای شدیدی که از آسمان برمی خیزد و توأم با آتش مرگباری است ، گفته می شود که هر سه معنی ( مرگ و عذاب و آتش ) در آن جمع است .

هنگامی که ابرهایی که دارای الکتریسیته مثبت هستند به زمینی که دارای الکتریسیته منفی است نزدیک شوند ، جرقه عظیم الکتریکی از میان این دو برمی خیزد که توأم با صدای وحشتناک و آتشی سوزان است و محل وقوع آن را به لرزه در می آورد .

45 فَمَا اسْتَطاعُوا مِنْ قِیامٍ وَ ما کانُوا مُنْتَصِرینَ

آن ها چنان بر زمین افتادند که قدرت بر قیام نداشتند ونتوانستند از کسی یاری طلبند .

صاعقه چنان آن ها را غافلگیر کرده و بر زمین کوبید که نه خود یارای برخاستن و دفاع از خویشتن داشتند و نه قدرت ناله و فریاد و کمک طلبیدن و در همین حال جان دادند و سرگذشتشان درس عبرتی برای دیگران شد .

آری قوم ثمودکه ازقبایل معروف عرب بودند و درسرزمین«حِجْر»(منطقه ای درشمال حجاز)

باامکانات و ثروت فراوان و عمرطولانی و بناهای محکم زندگی داشتند، براثرسرپیچی از فرمان خدا و سرکشی و طغیان و شرک و ظلم و ستم نابود شدند و آثارشان درس گویایی برای دیگران شد .

46 وَ قَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ اِنَّهُمْ کانُوا قَوْما فاسِقینَ

همچنین قوم نوح را قبل از آن ها هلاک کردیم ، چراکه قوم فاسقی بودند .

« فاسق » به کسی می گویند که از محدوده فرمان خداوند قدم بیرون گذارد و آلوده به کفر و ظلم و یا سایر گناهان شود .

تعبیر « مِنْ قَبْل » ( پیش از آن ها ) شاید اشاره به این است که قوم فرعون و لوط و عاد و ثمود سرگذشت اسفبار قوم نوح را که قبل از آن ها بودند ، شنیده بودند اما متأسفانه آن ها را بیدارنکرده و خود به سرنوشتی مشابه آن ها گرفتار شدند .

چهره های گوناگون عذاب الهی

قابل توجه این که در آیات فوق و آیات گذشته ، اشاره به سرگذشت پنج قوم از اقوام پیش شده است ( قوم لوط ، فرعون ، عاد ، ثمود و قوم نوح ) که از میان آن ها مجازات و کیفر

چهار قوم اول مطرح شده ، ولی به مجازات قوم نوح اشاره ای نشده است و هنگامی که دقت کنیم، می بینیم هریک از چهار قوم اول به یکی از ( عناصر چهارگانه معروف مجازات شدند ، قوم « لوط » با زلزله و آوار و سنگ های آسمانی از میان رفتند "یعنی با خاک" ، قوم فرعون با « آب » ، قوم « عاد » به وسیله « تندباد » و قوم « ثمود » به وسیله « صاعقه و آتش » ) .

درست است که این چهار چیز امروز به عنوان « عنصر » یعنی « جسم بسیط » شناخته نمی شود، ( چراکه هریک ترکیبی است از اجسام دیگر ) ولی انکار نمی توان کرد که چهار رکن مهم زندگی انسان هارا تشکیل می دهند و هرگاه یکی از آن ها از زندگی انسان به کلی حذف شود ، ادامه حیات غیرممکن است تا چه رسد به همه آن ها .

آری خداوند مرگ و نابودی این اقوام را در چیزی قرار داده که عامل اصلی حیات آن ها بوده و بدون آن نمی توانستند به حیات خود ادامه دهند و این قدرت غائی عجیبی است .

47 وَالسَّماءَ بَنَیْناها بِاَیْدٍ وَ اِنّا لَمُوسِعُونَ

ما آسمان را با قدرت بنا کردیم و همواره آن را وسعت می بخشیم .

48 وَالاَْرْضَ فَرَشْناها فَنِعْمَ الْماهِدُونَ

و زمین را گستردیم و چه خوب گستراننده ایم .

گسترش مستمر آسمان ها

« اَیْد » به معنی قدرت و قوت است و در آیات قرآن مجید کرارا به این معنی آمده است و در این جا اشاره به قدرت کامله خداوند بزرگ در آفرینش آسمان ها دارد .

در این که منظور از « اِنّا لَمُوسِعُون » ( ما پیوسته وسعت می بخشیم ) چیست ؟ باید گفت نه تنها کره زمین ، بر اثر جذب مواد آسمانی تدریجا فربه و سنگین تر می شود ، بلکه آسمان ها نیز در گسترش اند ، یعنی ستارگانی که در یک کهکشان قرار دارند به سرعت از مرکز کهکشان دور می شوند ، حتی سرعت این گسترش را در بسیاری از مواقع اندازه گیری کرده اند .

چند جمله در این زمینه از آقای « جان الدر » بشنوید ، او می گوید : « جدیدترین و دقیق ترین اندازه گیری ها در طول امواجی که از ستارگان پخش می شود ، پرده از روی یک حقیقت عجیب و حیرت آور برداشته ، یعنی نشان داده است مجموعه ستارگانی که جهان از

آن ها تشکیل می یابد ، پیوسته با سرعتی زیاد از یک مرکز دور می شوند و هر قدر فاصله آن ها از این مرکز بیشتر باشد ، بر سرعت سیر آن ها افزوده می گردد ، مثل این است که زمانی کلیه ستارگان در این مرکز مجتمع بوده اند و بعد از آن از هم پاشیده و مجموعه ستارگان بزرگی از آن ها جدا و به سرعت به هرطرف روانه می شوند» .

دانشمندان ازاین موضوع چنین استفاده کرده اندکه جهان دارای نقطه شروعی بوده است.⁽¹⁾

« ژرژ گاموف » در کتاب « آفرینش جهان » در این زمینه چنین می گوید : « فضای جهان که از میلیاردها کهکشان تشکیل یافته ، در یک حالت انبساط سریع است ، حقیقت این است که جهان ما در حال سکون نیست ، بلکه انبساط آن مسلم است .

پی بردن به این که جهان ما در حال انبساط است ، کلید اصلی را برای گنجینه معمای جهان شناسی مهیا می کند ، زیرا اگر اکنون جهان در حال انبساط باشد ، لازم می آید که زمانی .

در حال انقباض بسیار شدیدی بوده است » .⁽¹⁾

جالب توجه این که تعبیر به « اِنّا لَمُوسِعُون » ( ما گسترش دهندگانیم ) با استفاده از جمله اسمیه و اسم فاعل دلیل بر تداوم این موضوع است و نشان می دهد که این گسترش همواره وجودداشته و همچنان ادامه دارد و این درست همان چیزی است که امروز به آن رسیده اند که تمام کرات آسمانی و کهکشان هادرآغازدرمرکزواحدی جمع بوده (با وزن مخصوص فوق العاده سنگین) سپس انفجار عظیم و بی نهایت وحشتناکی در آن رخ داده و به دنبال آن اجزای جهان متلاشی شده و به صورت کرات درآمده و به سرعت در حالت عقب نشینی و توسعه است .

اما در مورد خلقت زمین و تعبیر به « ماهِدُون » تعبیر لطیفی است که نشان می دهد خداوند زمین را با تمام وسایل استراحت برای زندگی انسان ها « مُمَهَّد » و آماده ساخته است، زیرا « ماهد » از ماده « مَهْد » به معنی گاهواره و یا هر محلی است که .

برای استراحت آماده می کنند ، چنین محلی باید آرام ، مطمئن ، محفوظ و گرم و نرم باشد و تمام این شرایط در کره زمین حاصل است .

به فرمان الهی از یک سو سنگ ها نرم و تبدیل به خاک شده و از سوی دیگر صلابت کوه ها و پوسته سخت زمین آن را در برابر فشار جزر و مد مقاوم ساخته ، از سوی سوم قشر هوایی که گرداگرد آن را فرا گرفته ، هم حرارت خورشید را در خود نگه می دارد و همچون لحاف بزرگی بر این بستر گسترده افتاده و هم سپر نیرومندی است در برابر هجوم سنگ های آسمانی که آن ها را به محض ورود به قلمرو زمین آتش زده ، خاکستر می کند .

و به این ترتیب تمام شرایط آسایش از سوی خداوند برای پذیرایی از انسان که میهمان خدا در این کره خاکی است ، فراهم شده است .

49 وَ مِنْ کُلِّ شَیْ ءٍ خَلَقْنا زَوْجَیْنِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ

و از هر چیز دو زوج آفریدیم ، شاید متذکر شوید .

واژه « زَوْج » را معمولاً به دو جنس « نر » و « ماده » می گویند ، خواه در عالم حیوانات

باشد یا گیاهان و هر گاه کمی آن را توسعه دهیم ، تمام نیروهای « مثبت » و « منفی » را شامل می شود و با توجه به این که قرآن در آیه فوق می گوید : « مِنْ کُلِّ شَی ءٍ » ( از همه موجودات ) ، نه فقط موجودات زنده ، می تواند اشاره به این حقیقت باشد که تمام اشیاء جهان از ذرات مثبت و منفی ساخته شده و امروز از نظر علمی مسلم است که « اتم ها » از اجزاء مختلفی تشکیل یافته اند ، از جمله اجزایی که دارای بار الکتریسته منفی هستند و « الکترون » نامیده می شوند و اجزایی که دارای بار الکتریسته « مثبت » هستند و پروتون نام دارند .

ضمناً جمله « لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُون » اشاره به این است که زوجیت و تعدد و دوگانگی در تمام اشیاء جهان ، انسان را متذکر این معنی می کند که خالق جهان ، واحد و یگانه است، زیرادوگانگی از ویژگی های مخلوقات است .

50 فَفِرُّوا اِلَی اللّهِ اِنّی لَکُمْ مِنْهُ نَذیرٌ مُبینٌ

پس به سوی خدا بگریزید که من از سوی او برای شمابیم دهنده آشکاری هستم .

تعبیر به « فرار » در این جا تعبیر جالب و لطیفی است ، معمولاً « فرار » در جایی گفته

می شود که انسان از یک سو با موجود یا حادثه وحشتناکی روبرو شده و از سوی دیگر پناهگاهی در نقطه ای سراغ دارد ، لذا با سرعت تمام از محل حادثه دور می شود و به نقطه امن و امان روی می آورد ، شما نیز از شرک و بت پرستی که عقیده وحشتناکی است بگریزید و به توحید خالص که منطقه امن و امان واقعی است، روی آورید .

از زشتی ها ، بدی ها ، بی ایمانی ، تاریکی جهل و عذاب جاویدان بگریزید و در آغوش رحمت حق و سعادت جاویدان قرار گیرید .

51 وَ لا تَجْعَلُوا مَعَ اللّهِ اِلها اخَرَ اِنّی لَکُمْ مِنْهُ نَذیرٌ مُبینٌ

و باخدا معبوددیگری قرارندهیدکه من برای شما از سوی او بیم دهنده آشکاری هستم.

این احتمال وجود دارد که آیه قبل دعوت به اصل ایمان به خدا می کند و این آیه دعوت به یگانگی ذات پاک او ، بنابراین تکرار جمله « اِنّی لَکُمْ مِنْهُ نَذیرٌ مُبینٌ » در یک مورد به عنوان « انذار » بر ترک ایمان به خدا است و در مورد دیگر انذار در برابر شرک و دوگانه پرستی و به این ترتیب هر کدام اشاره به مطلب جداگانه ای است .

52 کَذلِکَ ما اَتَی الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ اِلاّ قالُوا ساحِرٌ اَوْ مَجْنُونٌ

این گونه است که هیچ پیامبری قبل از این ها به سوی قومی فرستاده نشد مگر این که گفتند او ساحر است یا دیوانه .

آن ها را « ساحر » می خواندند زیرا در برابر معجزات چشمگیرشان پاسخی منطقی نداشتند و « مجنون » خطاب می کردند ، چراکه همرنگ محیط نبودند و در برابر امتیازات مادی سرتسلیم فرود نمی آوردند .

53 اَتَواصَوْا بِه بَلْ هُمْ قَوْمٌ طاغُونَ

آیا یکدیگر را به آن سفارش می کردند ( که عموما چنین تهمتی را بزنند ) نه ، بلکه آن ها قومی طغیانگرند .

آن چنان هماهنگ و یکنواخت عمل می کنند که گویی همگی در ماوراء تاریخ مجلسی تشکیل داده و به مشاوره نشسته و به یکدیگر توصیه نموده اند که انبیاء را عموماً متهم به سحر و جنون کنند ، تا از نفوذ اعتبار آن ها در توده مردم کاسته شود .

و شاید هر کدام می خواستند از دنیا بروند بیخ گوش فرزندان و دوستان خود این سخن را می گفتند و توصیه می کردند .

این اثر روح طغیانگری است که برای بیرون کردن مردان حق از صحنه به هر دروغ و تهمتی متوسل می شوند و چون پیامبران با معجزات و دستورهای تازه به میان اقوام می آیند ، بهترین برچسب را این می بینند که آن ها را به « سحر » و « جنون » متهم سازند . بنابراین عامل « وحدت عمل » آن ها همان روحیه واحد خبیث طغیانگری آن ها است .

54 فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَما اَنْتَ بِمَلُومٍ

حال که چنین است از آن ها روی بگردان و تو هرگز در خورملامت نخواهی بود .

این جمله در حقیقت یادآور آیات دیگری است که نشان می دهد، پیامبر آن قدر دلسوز بود که گاه از عدم ایمان آن ها نزدیک بود دق کند ، چنان که در آیه 6 سوره کهف می خوانیم: « لَعَلَّکَ باخِعٌ نَفْسَکَ عَلی اثارِهِمْ اِنْ لَمْ یُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَدیثِ اَسَفًا : گویی می خواهی خود را از غم و اندوه به خاطر اعمال آن ها هلاک کنی ، چراکه آن ها به این قرآن ایمان نیاورده اند » .

البته یک رهبر راستین باید چنین باشد .

55 وَ ذَکِّرْ فَاِنَّ الذِّکْری تَنْفَعُ الْمُؤْمِنینَ

و پیوسته تذکر ده ، زیرا تذکر برای مؤمنان سودمند است .

اشاره به این که دل های آماده ای در گوشه و کنار در انتظار سخنان تو است ، اگر گروهی به مخالفت در برابر حق برخاسته اند ، گروه دیگری از جان و دل مشتاق آنند و گفتار دلنشین تو تأثیر خود را در نفوس آنان می گذارد .

برای پذیرش حق دل های آماده لازم است

کشاورزی را در نظر بگیرید که مشغول بذرافشانی است ، قسمتی از این بذرها ممکن است به روی سنگ ها بریزد ، مسلماً هرگز بارور نخواهد شد .

قسمت دیگری روی قشرهای نازک خاک می ریزد که سنگ های سخت را پوشانده اند ، در این جا بذرها جوانه ای می زنند ، اما چون محل کافی برای ریشه ها موجود نیست ، به زودی می خشکند و از بین می روند . قسمت دیگری روی خاک هایی می ریزد که عمق

زیادی دارد ولی درلابلای آن بذرها علف هرزه های مزاحم موجوداست، این بذرها نمو می کند و ریشه می دواند، ولی به زودی خارها و علف هرزه ها بر آن ها می پیچد و آن ها را خفه می کند .

ازهمه این بذرها خوشبخت تر بذرهایی است که در میان خاک های عمیق و بدون مزاحم قرارگیرند، چیزی نمی گذرد، جوانه می زنند و شاخ و برگ می آورند و تنومندو پربار می شوند.

سخنان حق که از دهان انبیاء و فرستادگان الهی و جانشینان معصوم آن ها خارج می شود ، همانند این بذرها است ، دل هایی که چون سنگ خارا است، هرگز آن را نمی پذیرد و دل هایی که نرمش ضعیف و کمی دارد ، موقتا می پذیرد ، سپس آن را بیرون می افکند و دل هایی که آماده پذیرش است اما خارهای هوا و هوس و شهوات و صفات رذیله در آن روییده ، تأثیر آن را خنثی می کند .

تنهادل هایی سخنان این پیشوایان بزرگ را می پذیرد و پرورش می دهد و بارور می کند که هم روح حق جویی و حق طلبی بر آن حاکم است و هم از این صفات خالی است و آن دل های مؤمنان است آری « فَذَکِّرْ اِنَّ الذِّکْری تَنْفَعُ الْمُؤْمِنینَ : پند و اندرز ده که مؤمنان را فایده می بخشد » .

56 وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الاِْنْسَ اِلاّ لِیَعْبُدُونِ

من جن و انس را نیافریدم جز برای این که عبادتم کنند (و از این طریق تکامل یابند و به من نزدیک شوند ) .

57 ما اُریدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَ ما اُریدُ اَنْ یُطْعِمُونِ

هرگز از آن ها نمی خواهم که به من روزی دهند و نمی خواهم مرا اطعام کنند .

58 اِنَّ اللّهَ هُوَ الرَّزّاقُ ذُوالْقُوَّةِ الْمَتینُ

خداوندروزی دهنده و صاحب قوت و قدرت است.

هدف خلقت انسان از دیدگاه قرآن

از مهم ترین سؤالاتی که هر کس از خود می کند این است که « ما برای چه آفریده شده ایم » ؟ « هدف آفرینش انسان ها و آمدن به این جهان چیست » ؟

آیات 56 و 57 و 58 از سوره ذاریات به این سؤال مهم و همگانی با تعبیرات فشرده و پرمحتوایی پاسخ می گوید .

این سه آیه که در نهایت اختصار و فشردگی است ، پرده از روی حقیقتی که همه خواهان آگاهی از آنند برمی دارد و ما را در برابر هدفی بزرگ قرار می دهد .

بدون شک هر فرد عاقل و حکیمی که کاری انجام می دهد ، هدفی برای آن در نظر دارد و از آن جا که خداوند از همه عالم تر و حکیم تر است ، بلکه با هیچ کس قابل مقایسه نیست ، این سؤال پیش می آید که او چرا انسان را آفرید ؟ آیا کمبودی داشت که با آفرینش انسان برطرف می شد . آیا نیازی داشته که ما را برای پاسخ گویی به آن آفریده است ؟ در حالی که می دانیم وجود او از هر جهت کامل و بی نهایت در بی نهایت است و غنی بالذات .

پس طبق مقدمه اول باید قبول کنیم که او هدفی داشته و طبق مقدمه دوم ، باید بپذیریم که هدف او از آفرینش انسان چیزی نیست که بازگشت به ذات پاکش کند .

نتیجتا باید این هدف را در بیرون ذات او جستجو کرد ، هدفی که به خود مخلوقات بازمی گردد و مایه کمال خود آن ها است ، این از یک سو و از سوی دیگر در آیات قرآن تعبیرهای مختلفی درباره هدف آفرینش انسان شده است .

در یک جا می خوانیم :« او کسی است که مرگ و زندگی را آفرید تا شما را آزمایش کند ، کدامین نفر بهتر عمل می کنید » ؟ ( 2/ملک ) .در این جا مسأله آزمایش و امتحان انسان ها از نظر « حسن عمل » به عنوان یک هدف معرفی شده است .

و در آیه دیگر آمده است :« خداوند کسی است که هفت آسمان را آفریده و از زمین نیز مانند آن خلق کرده است ، فرمان او در میان آن ها نازل می شود تا بدانید خداوند بر هر چیز توانا است و علم او به همه موجودات احاطه دارد » ( 12 / طلاق ) .

و در این جا « علم و آگاهی از قدرت و علم خداوند » به عنوان هدفی برای آفرینش آسمان ها و زمین ( و آن چه در آن ها است ) ذکر شده است .

در آیه دیگر می خوانیم : « اگر پروردگارت می خواست همه مردم را « امت واحده » ( و بدون هیچ گونه اختلاف ) قرار می داد ، ولی آن ها همواره مختلفند - مگر آن چه پروردگارت رحم کند و برای همین ( رحمت ) آن ها را آفریده » ( 118 و 119 / هود ) ، بر طبق این آیه رحمت الهی هدف اصلی آفرینش انسان است .

اما آیات مورد بحث تنها روی مسأله عبودیت و بندگی تکیه می کند و با صراحت تمام آن را به عنوان هدف نهایی آفرینش جن و انسان معرفی می نماید .

اندکی تأمل در مفهوم این آیات و آن چه مشابه آن است ، نشان می دهد که هیچ تضاد و اختلافی در میان آن ها نیست ، در واقع بعضی هدف مقدماتی ، بعضی متوسط و بعضی هدف نهایی اند و بعضی نتیجه آن .

هدف اصلی همان « عبودیت » است که در آیات مورد بحث به آن اشاره شده و مسأله « علم و دانش » و « امتحان و آزمایش » اهدافی هستند که در مسیر

عبودیت قرار می گیرند و « رحمت واسعه خداوند » نتیجه این عبودیت است .

به این ترتیب روشن می شودکه ماهمه برای عبادت پروردگارآفریده شده ایم، امامهم این است که بدانیم حقیقت « عبادت » چیست ؟

آیا تنها انجام مراسمی مانند رکوع و سجود و قیام و قعود و نماز و روزه منظور است ؟ یا حقیقتی است ماورای این ها ؟ هرچند عبادات رسمی نیز همگی واجد اهمیتند .

برای یافتن پاسخ این سؤال باید روی واژه « عبد » و « عبودیت » تکیه کرد و به تحلیل آن ها پرداخت .

« عبد » از نظر لغت عرب به انسانی می گویند که سرتا پا تعلق به مولا و صاحب خود دارد ، اراده اش تابع اراده او و خواستش تابع خواست او است ، در برابر او مالک چیزی نیست و در اطاعت او هرگز سستی به خود راه نمی دهد .

و به تعبیر دیگر « عبودیت » ، آن گونه که در متون لغت آمده ، اظهار آخرین درجه خضوع در برابر معبود است و به همین دلیل تنها کسی می تواند معبود باشد که نهایت انعام و اکرام را کرده است و او کسی جز خدا نیست .

بنابراین عبودیت نهایت اوج تکامل یک انسان و قرب او به خدا است . عبودیت نهایت تسلیم در برابر ذات پاک او است .

عبودیت اطاعت بی قید و شرط و فرمانبرداری در تمام زمینه هاست .

و بالاخره عبودیت کامل آن است که انسان جز به معبود واقعی یعنی کمال مطلق

نیندیشد، جز در راه او گام برندارد و هر چه غیر از او است فراموش کند ، حتی خویشتن را .

و این است هدف نهایی آفرینش بشرکه خدابرای وصول به آن میدان آزمایشی فراهم ساخته و علم و آگاهی به انسان داده و نتیجه نهاییش نیز غرق شدن در اقیانوس « رحمت » او است .

خدا صاحب « قوه » و « متین » است

« مَتین » از ماده « متن » در اصل به معنی دو عضله نیرومند است که در دو طرف ستون فقرات قرار گرفته ، پشت انسان را محکم می سازد و برای تحمل فشارهای سنگین آماده می کند و به همین مناسبت به معنی قدرت و قوت کامل آمده است ، بنابراین ذکر آن بعد از کلمه « ذُوالقُوَّة » به عنوان تأکید است ، زیرا « ذوالقوة » به اصل قدرت پروردگار اشاره می کند و « متین » به کمال قدرت او و هنگامی که با واژه « رزاق » ، که آن نیز صیغه مبالغه است همراه گردد ، این حقیقت را ثابت می کند که خداوند در دادن روزی به بندگان نهایت توانایی و تسلط را دارد و در هر گوشه ای از این جهان پهناور ، در اعماق دریاها ، در میان دره ها ، بر فراز کوه ها ، در دل سنگ ها و در هر نقطه ای که از کرات آسمانی باشند ،

روزی لازم را به آن ها می رساند و همگی بر سر خوان احسان جمعند ، پس اگر آن ها را آفریده نه به خاطر نیازی بوده است ، بلکه به خاطر فیض و لطفی بوده است .

اگر خداوند بندگان را برای عبودیت آفریده است ، چرا گروهی راه کفر را پیش می گیرند ؟

کسانی که این ایراد را می کنند ، در حقیقت اراده تکوینی و تشریعی را با هم اشتباه کرده اند ، زیرا هدف عبادت اجباری نبوده ، بلکه عبادت و بندگی توأم با اراده و اختیار است و در چنین زمینه ای ، هدف به صورت آماده کردن زمینه ها تجلی می کند ، فی المثل هنگامی که گفته می شود ، من این مسجد را برای نماز خواندن مردم درست کرده ام ، مفهومش این است آن را آماده برای این کار ساخته ام ، نه این که مردم را به اجبار به نماز وادارم ، همچنین در موارد دیگر مانند ساختن مدرسه برای تحصیل و بیمارستان برای درمان و کتابخانه برای مطالعه .

به این ترتیب خداوند این انسان را آماده برای اطاعت و بندگی ساخته و هر گونه وسیله

اعم از عقل و عواطف و قوای مختلف را از درون و پیامبران و کتب آسمانی و برنامه های تشریعی را از برون برای آن ها فراهم نموده است .

مسلم است این معنی در مؤمن و کافر یکسان است ، هرچند مؤمن از امکانات خود بهره برداری نموده وکافر ننموده است .

59 فَاِنَّ لِلَّذینَ ظَلَمُوا ذَنُوبا مِثْلَ ذَنُوبِ اَصْحابِهِمْ فَلا یَسْتَعْجِلُونِ

برای کسانی که ستم کردند سهم بزرگی از عذاب است همانند سهم یارانشان ( از اقوام ستمگر پیشین ) بنابراین عجله نکنند .

مشرکین و گناهکاران در عذاب الهی سهیمند

تعبیر به « ظلم » درباره این گروه به خاطر آن است که « شرک » و کفر بزرگ ترین ظلم است ، زیرا حقیقت ظلم این است که چیزی را در غیر محل شایسته قرار دهند و مسلماً بت را به جای خدا قرار دادن ، مهم ترین مصداق ظلم محسوب می شود و به همین دلیل آن ها هم مستحق همان سرنوشتی هستند که اقوام مشرک پیشین داشتند .

« ذَنُوب » در اصل به معنی اسبی است که دمش طولانی باشد و همچنین دلوهای بزرگی که دنباله دارد .

و از آن جا که گاهی برای تقسیم آب در میان چند گروه از این دلوها استفاده می شد و به هر کدام یک یا چند دلو می دادند ، این واژه به معنی سهمیه نیز به کار می رود و در آیه مورد بحث به همین معنی استعمال شده ، منتهی اشاره به سهمیه بزرگ است . آیا منظور در این آیه تهدید به عذاب دنیا است ، یا عذاب آخرت ؟ به عقیده ما قرائن گواهی بر عذاب دنیا می دهد ، زیرا اولاً عجله ای که بعضی از کفار داشتند بیشتر برای این بود که به پیامبر می گفتند : اگر راست می گویی پس چرا عذاب الهی بر ما نازل نمی شود و این مسلماً اشاره به عذاب دنیا است .⁽¹⁾

دیگر این که تعبیر به «مِثْلَ ذَنُوبِ اَصْحابِهِمْ» ظاهراً اشاره به سرنوشت اقوامی است که در این .

سوره ازآن ها یادشده، مانندقوم لوط و قوم فرعون و عاد و ثمودکه هریک به نوعی ازعذاب دنیا گرفتار شدند و از میان رفتند .

دراین جااین سؤال پیش می آیدکه اگر آیه مربوط به عذاب دنیا است، پس چرا این وعده الهی درباره آن ها تحقق نیافت ؟

این سؤال دو پاسخ دارد :

1 - این وعده درباره بسیاری از آن ها مانند ابوجهل و جمعی دیگر در غزوه بدر و غیر آن تحقق یافت .

2 - نزول این عذاب برای همه آن ها مشروط به عدم بازگشت به سوی خدا و عدم توبه از شرک بوده و هنگامی که غالب آن ها در فتح مکه ایمان آوردند ، این شرط منتفی شد و عذاب الهی برطرف گشت .

60 فَوَیْلٌ لِلَّذینَ کَفَرُوا مِنْ یَوْمِهِمُ الَّذی یُوعَدُونَ

وای بر آن ها که کافر شدند از روزی که به آن ها وعده داده می شود .

« وَیْل » در لغت عرب در مواردی گفته می شود که فرد یا افرادی به هلاکت بیفتند و معنی عذاب و بدبختی را می دهد .

جمعی گفته اند : « وَیْل » چاه یا دره ای است در دوزخ ، ولی منظور این گویندگان این نیست که در لغت به این معنی آمده ، بلکه در حقیقت بیان یک نوع مصداق است .

این تعبیر در قرآن مجید در موارد زیادی از جمله درباره کفار ، مشرکان ، دروغگویان ، تکذیب کنندگان ، گنهکاران ، کم فروشان و نمازگزاران بی خبر به کار رفته است ، ولی بیشترین مورد استعمال آن در قرآن مجید ، تکذیب کنندگان است .

پایان سوره ذاریات

سوره طور

فضیلت تلاوت سوره « طور »

پیرامون فضیلت این سوره در حدیثی آمده که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : « هرکس سوره "طور" را بخواند بر خدا است که او را از عذابش ایمن سازد و او را در بهشتش متنعم دارد » .⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام باقر (علیه السلام) می خوانیم : « کسی که سوره "طور" را تلاوت کند ، خداوند خیردنیا وآخرت رابرای او جمع می کند » .⁽²⁾

روشن است که این همه اجر و پاداش عظیم در دنیا و آخرت از آن کسانی است که این «تلاوت» را وسیله ای برای «تفکر» و آن را نیز به نوبه خود وسیله ای در راه « عمل » قرار دهد .

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر

1 وَالطُّورِ

سوگند به کوه « طور » .

« طُور » در لغت به معنی « کوه » است ، ولی با توجه به این که این کلمه در 10 آیه از قرآن مجید مطرح شده ، که در 9 مورد سخن از « طور سینا » ، همان کوهی که در آن جا وحی بر موسی (علیه السلام)نازل می شد ، به میان آمده ، معلوم می شود که در آیه مورد بحث ( مخصوصاً با توجه به الف و لام عهد ) ⁽¹⁾، در این جا نیز همان معنی است .

بنابراین خداوند در نخستین مرحله ، به یکی از مکان های مقدس .

روی زمین که وحی الهی در آن جا نازل می گشت ، سوگند یاد کرده است .

2 وَ کِتابٍ مَسْطُورٍ

و کتابی که نوشته شده است.

در تفسیر « کِتابٍ مَسطُور » نیز احتمالات گوناگونی داده اند ، ولی به تناسب سوگندی که قبل از آن آمده ، این تعبیر یا اشاره به تورات است و یا همه کتب آسمانی .

3 فی رَقٍّ مَنْشُورٍ

در صفحه ای گسترده .

واژه «رَقّ» از ماده « رِقَّت » در اصل به معنی نازک و لطیف بودن است و به کاغذ یا پوست نازکی که مطلبی بر آن می نویسند ، نیز گفته می شود و « منشور » به معنی گسترده است .

بنابراین سوگند به کتابی خورده شده که بر صفحه ای از بهترین صفحات نگاشته شده و در عین حال باز و گسترده است و نه پیچیده .

4 وَ الْبَیْتِ الْمَعْمُورِ

و سوگند به بیت المعمور .

در مورد « بَیْتِ الْمَعْمُور » تفسیرهای گوناگونی شده است ، ولی با توجه به تعبیرات مختلفی که در قرآن ، از « کعبه » به عنوان « بیت » آمده ، همین معنی از همه مناسب تر به نظر می رسد ، زیرا کعبه به وسیله زوّار و حاجیان همواره معمور و آباد است و نخستین خانه ای است که برای عبادت ، در روی زمین ساخته و آباد شده است .

5 وَالسَّقْفِ الْمَرْفُوعِ

و سقف برافراشته .

اما منظور از «اَلسَّقْفِ الْمَرْفُوع»، آسمان است ، چراکه در آیه 32 سوره انبیاء می خوانیم : « وَ جَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفا مَحْفُوظا : ما آسمان را سقف محفوظی قرار دادیم » .

تعبیر به « سقف » ممکن است از این نظر باشد که ستارگان و کرات آسمانی آن چنان سراسر آسمان را پوشانده اند و به سقفی می مانند و نیز ممکن است اشاره به

« جو اطراف زمین » باشد که قشر فشرده ای از هوا همچون سقف محکمی اطراف آن را فراگرفته و آن را دربرابر هجوم سنگ های آسمانی و اشعه زیانبار کیهانی به خوبی حفظ می کند.

6 وَالْبَحْرِ الْمَسْجُورِ

و دریای مملو و برافروخته .

برای « مَسْجُور » دو معنی در لغت ذکر شده : یکی « برافروخته » و دیگری « مملو » .

در سخنان امیرمؤمنان علی (علیه السلام)در داستان « حَدیدَةٌ مُحْماةٌ » به برادرش عقیل نیز می خوانیم که فرمود : « أَتَأِنُّ مِنْ حَدیدَةٍ اَحْماها اِنْسانُها لِلَعِبِهِ وَ تَجُرُّنی اِلی نارٍ سَجَرَها جَبّارُها لِغَضَبِه : آیا از آهنی که انسانی به صورت بازیچه آن را گداخته است، ناله می کنی، ولی مرا به سوی آتشی می کشانی که پروردگار آن را از خشمش برافروخته » ؟ ⁽¹⁾

اما این « بحر مسجور » و دریای برافروخته کجاست ؟ بعضی گفته اند همین اقیانوس هایم.

کره زمین ما است که در آستانه قیامت ، برافروخته می شود و سپس منفجر می گردد ، چنان که در آیه 6 سوره تکویر آمده است : « وَ اِذَا الْبِحارُ سُجِّرَتْ : هنگامی که دریاها برافروخته می شود » و در آیه 3 سوره انفطار می خوانیم : « وَ اِذَا الْبِحارُ فُجِّرَتْ : هنگامی که دریاها منفجر و شکافته می شود » .

قابل توجه این که در چگونگی ارتباط مفهوم این پنج سوگند با یکدیگر ، مفسران چندان بحث نکرده اند ، ولی چنین به نظر می رسد که سه سوگند نخست رابطه نزدیکی با یکدیگر دارند ، چرا که همه از وحی و خصوصیات آن سخن می گویند ، « کوه طور » محل نزول وحی بود و « کتاب مسطور » نیز اشاره به کتاب آسمانی است ، خواه تورات باشد یا قرآن و « بیت المعمور » محل رفت و آمد فرشتگان و پیک وحی خدا است .

و اما دو سوگند دیگر از آیات « تکوینی » سخن می گوید ( در برابر سه سوگند نخست که از آیات "تشریعی" سخن می گفت ) این دو سوگند ، یکی اشاره به مهمترین نشانه توحید ، یعنی آسمان با عظمت است و دیگری به یکی از نشانه های مهم

معاد که در آستانه رستاخیز رخ می دهد .⁽¹⁾

بنابراین « توحید » و « نبوت » و « معاد » در این پنج سوگند جمع است .

7 اِنَّ عَذابَ رَبِّکَ لَواقِعٌ

که عذاب پروردگارت واقع می شود.

8 مالَهُ مِنْ دافِعٍ

و چیزی از آن مانع نخواهد بود .

نکته ای که در این جا باقی می ماند این است که ارتباط این قسم ها و موضوعی که برای آن .

سوگند یاد شده ، چگونه است ؟

پاسخ این سؤال با توجه به مطالبی که در بالا گفته شد ، روشن می شود و آن این که سوگندهای فوق که بر محور قدرت خداوند درعالم « تکوین و تشریع » دور می زند ، بیانگر این است که چنین کسی به خوبی قادر است مردگان را بار دیگر به زندگی و حیات بازگرداند و قیامت را برپا کند ، این همان چیزی است که سوگندها به خاطر آن یاد شده ، همان گونه که در این آیه اشاره شده است .

9 یَوْمَ تَمُورُ السَّماءُ مَوْرَاً

( این عذاب الهی ) در روزی است که آسمان شدیدا به حرکت درمی آید .

« مَوْر » همان حرکت سریع و دورانی و توأم با رفت و آمد و اضطراب و تموّج است .

به این ترتیب در آستانه قیامت نظام حاکم بر کرات آسمانی برهم می ریزد ، آن ها از مدارات خود منحرف می شوند و به هرسو رفت و آمد می کنند، سپس درهم نوردیده می شوند و به جای آن ها آسمانی نو به فرمان خدا برپا می شود ، چنان که آیه 104 سوره انبیاء می گوید:

«یَوْمَ نَطْوِی السَّماءَ کَطَیِّ السِّجِلِّ لِلْکُتُبِ : روزی که آسمان را همچون طومار درهم می پیچیم » .

و در آیه 48 سوره ابراهیم می خوانیم : « یَوْمَ تُبَدَّلُ الاَْرْضُ غَیْرَ الاَْرْضِ وَ السَّمواتُ : روزی که این زمین به زمینی دیگر و آسمان ها به آسمان دیگری تبدیل می شود » .

10 وَ تَسیرُ الْجِبالُ سَیْراً

و کوه ها از جا کنده و متحرک می شوند .

آری کوه ها از جا کنده می شوند و به حرکت درمی آیند و سپس به شهادت آیات دیگر قرآن متلاشی می گردند و همچون « عِهْنِ مَنْفُوشِ » ( پشم رنگین زده شده ) می شوند ( 5 / قارعه ) و به جای آن زمینی صاف و هموار و بی آب و گیاه آشکار می گردد « فَیَذَرُها قاعا صَفْصَفا » ( 106 / طه ) .⁽¹⁾.

این ها همه اشاره به آن است که این دنیا و تمام پناهگاه های آن درهم کوبیده می شود ، جهانی نو ، با نظاماتی نوین جای آن را می گیرد و انسان در برابر نتایج اعمال خویش ، قرار خواهد گرفت .

11 فَوَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبینَ

وای در آن روز بر تکذیب کنندگان .

آری در حالی که وحشت و اضطراب ناشی از دگرگونی جهان، همگان را فرا گرفته ، وحشت عظیم تری به سراغ«مکذبین»می آیدکه همان عذاب الهی است چراکه «وَیْل» اظهار تأسف و اندوه است بر وقوع یک حادثه نامطلوب .

12 اَلَّذینَ هُمْ فی خَوْضٍ یَلْعَبُونَ

همان هاکه درسخنان باطل به بازی مشغولند.

آن ها که در اباطیل غوطه ورند

«خَوْض»به معنی ورود در سخنان باطل است و دراصل به معنی واردشدن درآب و عبورازآن است.

آیات قرآن را «دروغ» و معجزات پیامبر صلی الله علیه و آله را «سحر» می خوانند و آورنده آن را «مجنون» می شمرند ، همه حقایق را به بازی گرفته و به سخریه و استهزاء در برابر آن ها می پردازند .

گرچه تکیه کلام قرآن در آیات فوق مشرکان عصر پیامبرند ، ولی بدون شک این آیات عمومیت دارد و همه مکذبان را شامل می شود ، حتی فلاسفه مادی که در مشتی از خیالات و افکارناقص غوطه ورند، حقایق عالم هستی را به بازی می گیرند و جز آن چه را با عقل قاصر خود دریافته اند ، به رسمیت نمی شناسند ، منتظرند همه چیز را درآزمایشگاه خود و زیر میکروسکوپ ببینند ، حتی ذات پاک خداوند را و گرنه وجود او را به رسمیت نمی شناسند.

این هانیزمصداق«فیخَوْضٍ یَلْعَبُونَ»هستند و درانبوهی ازخیالات وپندارهای باطل غرقند.

13 یَوْمَ یُدَعُّونَ اِلی نارِ جَهَنَّمَ دَعّاً

در آن روز که آن ها را به زور به سوی آتش جهنم می رانند .

14 هذِهِ النّارُ الَّتی کُنْتُمْ بِها تُکَذِّبُونَ

(و به آن ها می گویند) این همان آتشی است که آن راانکارمی کردید .

واژه «دَعّ» به معنی دفع شدید و راندن توأم با خشونت و عُنْف است .

مجرمان را چگونه به دوزخ می برند

بدون شک بردن آن ها به سوی آتش دوزخ ، توأم با تحقیر و ذلت و زجر و عذاب است ، ولی در آیات مختلف قرآن ، تعبیرات گوناگونی در این باره دیده می شود :

در سوره حاقه آیات30 و 31می خوانیم: «خُذوُهُ فَغُلُّوهُ ثُمَ الْجَحیمَ صَلُّوهُ: اورا بگیرید و در غل و زنجیرکنید، سپس درآتش دوزخ وارد سازید».

و در سوره دخان آیه 47 چنین آمده : « خُذوُهُ فَاعْتِلُوهُ اِلی سَواءِ الْجَحیمِ : او را بگیرید و با شدت به میان جهنم برانید » .

و در آیات متعددی تعبیر به « سوق » و راندن شده است ، مانند آیه 86 سوره مریم : « وَ نَسُوقُ الْمُجْرِمینَ اِلی جَهَنَّمَ وِرْدا : مجرمان را ( همچون شتران تشنه کامی که به سوی آبگاه می روند ) به سوی جهنم می رانیم » .

و به عکس پرهیزکاران و متقین را با نهایت احترام و اکرام به سوی بهشت می برند ،

فرشتگان الهی به استقبال آن ها می شتابند ، درهای بهشت به روی آن ها گشوده می شود و خازنان بهشت به آن ها سلام و خوش آمد می گویند و بشارت سکونت جاودان را در بهشت به آن ها می دهند (73 / زمر) .

به این ترتیب نه تنها«بهشت» و «دوزخ»کانون «مهر» و «قهر»خدااست، بلکه تشریفات ورود درهریک ازآن هانیز بیانگرهمین معنی است .

15 اَفَسِحْرٌ هذا اَمْ اَنْتُمْ لا تُبْصِرُونَ

آیا این سحر است؟یا شمانمی بینید .

شما پیوسته در دنیا می گفتید ، آن چه محمد صلی الله علیه و آله آورده ، سحر است ، او از طریق ساحری پرده بر چشم های ما افکنده تا حقایق را نبینیم ، عقل ما را می رباید و اموری را به نام «معجزه» به ما معرفی می کند و سخنانی را به عنوان «وحی الهی» برای مامی خواند، اما این ها همه بی اساس است و چیزی جزسحرنیست.

لذا روز قیامت به عنوان سرزنش و توبیخ ، به هنگامی که آتش دوزخ را با چشم

می بینند و حرارت آن را لمس می کنند ، به آن ها گفته می شود : « آیا این ها سحر است ؟ آیا پرده بر چشم شما افکنده شده » ؟

16 اِصْلَوْها فَاصْبِرُوا اَوْ لا تَصْبِرُوا سَواءٌ عَلَیْکُمْ اِنَّما تُجْزَوْنَ ما کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

درآن وارد شوید و بسوزید ، می خواهید صبر کنید یانکنید، برای شما تفاوتی نمی کند ، چراکه تنها به اعمالتان جزا داده می شوید .

آری این اعمال خودتان است که به سوی شما بازگشته و پاپیچ شما شده است ، بنابراین جزع و فزع و آه و ناله و بی تابی تأثیری ندارد .

این آیه تأکید مجددی است بر مسأله « تجسم اعمال » و بازگشت آن به سوی انسان و نیز تأکید مجددی است بر مسأله عدالت پروردگار ، چراکه آتش جهنم هر قدر سوزان باشد و مجازات آن دردناک ، چیزی جز نتیجه اعمال خود انسان ها و اشکال تبدیل یافته آن نیست .

17 اِنَّ الْمُتَّقینَ فی جَنّاتٍ وَ نعَیمٍ

اما پرهیزکاران در میان باغ های بهشت و نعمت های فراوان جای دارند .

تعبیر به « مُتَّقین » ( پرهیزکاران ) به جای « مؤمنین » به خاطر آن است که این عنوان هم ایمان را دربردارد و هم جنبه های عمل صالح را ، به خصوص این که « تقوی » در یک مرحله مقدمه و پایه ایمان است ، چنان که قرآن در آیه 2 سوره بقره می گوید : « ذلِکَ الْکِتابُ لا رَیْبَ فیهِ هُدًی لِلْمُتَّقینَ : در این کتاب آسمانی شکی نیست و مایه هدایت پرهیزکاران است » .

چراکه اگرانسان دارای تعهدو احساس مسؤولیت و روح حق جویی و حق طلبی که مرحله ای از تقوی است، نباشد هرگز به دنبال تحقیق از آیین حق نمی رود وهدایت قرآن را نمی پذیرد .

تعبیر به « جنّات » و « نَعیم » به صورت صیغه « جمع » ( "باغ ها" و "نعمت ها" ) آن هم به صورت « نکره » اشاره به تنوع و عظمت آن باغ ها و نعمت ها است .

18 فاکِهینَ بِما اتهُمْ رَبُّهُمْ وَ وَقهُمْ رَبُّهُمْ عَذابَ الْجَحیمِ

و از آن چه پروردگارشان به آن ها داده شاد و مسرورند و پروردگارشان آن ها را از عذاب دوزخ نگاه داشته است .

« فاکِهین » به معنی مسرور و خندان بودن و دیگران را با سخنان شیرین و

مزاح ، مسرور کردن است .

آری از خوشحالی در پوست نمی گنجند ، پیوسته با هم مزاح می کنند و دل های آن ها از هر گونه اندوه و غم تهی است و آرامش فوق العاده ای را احساس می کنند .

تعبیربه «رَبُّهُم»(پروردگارشان) در هردو فرازآیه اشاره ای است برنهایت لطف خداوند نسبت به آن هاوادامه ربوبیتش درآن جهان .

19 کُلُوا وَ اشْرَبُوا هَنیئا بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

( به آن ها گفته می شود ) بخورید و بیاشامید گوارا ، این ها به خاطر اعمالی است که انجام می دادید .

«هَنیی ء» چیزی است که مشقتی به دنبال ندارد و وخامتی نمی آفریند و تعبیر به « هَنیئا » اشاره به این است که خوردنی ها و نوشیدنی های بهشتی هیچ گونه عوارض نامطلوبی را به دنبال ندارد و همچون نعمت های این جهان نیست که گاه مختصر کم و زیاد در آن ، بیماری و ناراحتی به دنبال می آورد .

به علاوه نه مشقتی برای تحصیل آن لازم است و نه ترسی ازپایان گرفتن و تمام شدن در میان است و به همین دلیل این نعمت ها کاملاً گوارا است .

مسلم است نعمت های بهشتی ذاتا گوارا است، اما این که فرشتگان به بهشتیان می گویند : گوارا باد، خود لطف و گوارایی دیگری دارد .

20 مُتَّکِئینَ عَلی سُرُرٍ مَصْفُوفَةٍ وَ زَوَّجْناهُمْ بِحُورٍ عینٍ

این در حالی است که بر تخت های صف کشیده در کنار هم تکیه می کنند و حورالعین را به همسری آن ها درمی آوریم .

«سُرُر» جمع «سریر» (ازماده سرور) دراصل به تخت هایی گفته می شود که برای مجالس انس و سرور ترتیب می دهند و بر آن تکیه می کنند .

« مَصْفُوفَة » از ماده « صَفّ » به این معنی است که این تخت ها در کنار یکدیگر قرار گرفته و مجلس انس عظیمی برپا می کنند .

در آیات متعددی از قرآن می خوانیم که بهشتیان بر روی تخت ها در مقابل یکدیگر

می نشینند « عَلی سُرُرٍ مُتَقابِلینَ » ( 47 / حجر و 44 / صافات ) .

این تعبیر منافاتی با آن چه در آیه مورد بحث آمده ، ندارد چراکه در مجالس انس و سرور که از تفاوت و تبعیض دور باشد ، صندلی ها را در کنار هم و گرداگرد مجلس می گذارند که هم صف به هم پیوسته ای را تشکیل می دهد و هم روبروی یکدیگر قرار دارد .

تعبیربه « مُتَّکِئین » اشاره به نهایت آرامش آن ها است ، زیرا انسان معمولاً در حال آرامش تکیه می کند و افرادی که نگران و ناآرامند معمولاً چنین نیستند .

« حُور » جمع « حَوْراء » و « اَحْوَر » به کسی گفته می شود که سیاهی چشمش کاملاً مشکی و سفیدی آن کاملاً شفاف باشد و یا به طور کلی کنایه از جمال و زیبایی کامل است ، چراکه زیبایی بیش از همه در چشمان تجلی می کند و « عین » جمع « اَعْیَن » و « عَیْناء » به معنی درشت چشم است و به این ترتیب کلمه « حُور » و « عین » بر مذکر و مونث هر دو اطلاق می شود و مفهوم گسترده ای دارد که همه همسران بهشتی را شامل می شود ، همسران زن برای مردان باایمان و همسران مرد برای زنان مؤمن .

21 وَالَّذینَ امَنُوا وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّیَّتُهُمْ بِایمانٍ اَلْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ ما اَلَتْناهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَیْ ءٍ کُلُّ امْرِءٍبِما کَسَبَ رَهینٌ

و آن ها که ایمان آوردند و فرزندانشان به پیروی از آنان ایمان اختیار کردند ، فرزندانشان را ( در بهشت ) به آن ها ملحق می کنیم و از عمل آن ها چیزی نمی کاهیم و هر کس در گرو اعمال خویش است .

هر کس در گرو اعمال خویش است

« اَلَتْناهُم » از ماده « اَلْت » به معنی کم کردن است .

این نیز خود یک نعمت بزرگ است که انسان ، فرزندان باایمان و مورد علاقه اش را در بهشت در کنار خود ببیند و از انس با آن ها لذت برد ، بی آن که از اعمال او چیزی کاسته شود .

از تعبیرات آیه برمی آید که منظور ، فرزندان بالغی است که در مسیر پدران گام برمی دارند ، در ایمان از آن ها پیروی می کنند و از نظر مکتبی به آن ها ملحق می شوند .

این گونه افراد اگر از نظر عمل کوتاهی و تقصیراتی داشته باشند ، خداوند به احترام

پدران صالح ، آن ها را می بخشد و ترفیع مقام می دهد و به درجه آنان می رساند و این موهبتی است بزرگ برای پدران و فرزندان .

به هر حال ، از آن جا که ارتقاء این فرزندان به درجه پدران ممکن است این توهم را به وجود آورد که از اعمال پدران برمی دارند و به فرزندان می دهند ، به

دنبال آن آمده است : « وَ ما اَلَتْناهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَیْ ءٍ : ما چیزی از اعمال آن ها نمی کاهیم » .

درپایان آیه می افزاید: « هر کس در گرو و همراه اعمال خویش است » ( کُلُّ امْرِءٍ بِما کَسَبَ رَهینٌ ) .

یکی ازمعانی «رهن» در لغت ملازمت و همراه بودن چیزی است ، هرچند معنی معروف «رهن» همان «وثیقه» در مقابل وام است، ولی ازکلمات اهل لغت چنین استفاده می شودکه یکی از معانی آن نیز دوام و ملازمت است .

به این ترتیب جمله « کُلُّ امْرِءٍ بِما کَسَبَ رَهینٌ » مفهومش این است که اعمال هر کسی ملازم و همراه او است و هرگز از او جدا نمی شود ، خواه عمل نیک باشد یا بد ؟ و به همین دلیل « متقین » در بهشت با اعمال خویشند و اگر فرزندانشان در کنار آن ها قرار می گیرند به

این معنی نیست که از اعمال آن ها کاسته شود .

به هرحال این جمله تأکیدی براین واقعیت است که اعمال انسان هرگز از او جدا نشده و پیوسته در تمام مراحل و مواقف همراه او است .

22 وَ اَمْدَدْناهُمْ بِفاکِهَةٍ وَ لَحْمٍ مِمّا یَشْتَهُونَ

همواره از انواع میوه ها و گوشت هااز هرنوع تمایل داشته باشند دراختیار آن هامی گذاریم.

«اَمْدَدْناهُم» ازماده «اِمْداد» به معنی ادامه و افزایش و اعطاء است ، یعنی میوه ها و غذاهای بهشتی آن چنان نیست که با تناول کردن کمبودی پیداکند و یامثل میوه های دنیاکه درفصول سال نوسان زیادی دارد ، تغییری در آن حاصل شود ، بلکه همیشگی و جاودانی و مستمر است .

تعبیر « مِمّا یَشْتَهُون » ( از آن چه بخواهند ) نشان می دهد که بهشتیان در انتخاب نوع و کمیت و کیفیت این میوه ها و غذاها ، کاملاً آزادند ، هر آن چه بخواهند در اختیار دارند .

البته غذاهای بهشتی منحصر به این دو نیست ، ولی این ها دو غذای مهم اند .

مقدم داشتن « فاکِهَة » بر « لَحْم » اشاره ای است به برتری « میوه ها » بر « گوشت ها » .

23 یَتَنازَعُونَ فیها کَأْسا لا لَغْوٌ فیها وَ لا تَأْثیمٌ

آن هادربهشت جام های پراز شراب طهور را که نه بیهوده گویی در آن است و نه گناه از یکدیگر می گیرند .

« یَتَنازَعُون » از ماده « تنازع » به معنی گرفتن از یکدیگر است .

« کَأْس » جامی است که پر از شراب باشد و به ظرف خالی قَدَح می گویند .

به هرحال ازآن جاکه تعبیربه «کَأْس» شراب های تخدیر کننده دنیا را احیانا تداعی می کند، می افزاید:درآن شراب نه لغووبیهوده گویی است ونه گناه،زیراهرگزعقل وهوش انسان رانمی گیرد، بنابراین سخنان ناموزون و اعمال زشتی که از مست ها سر می زند ، هرگز از آنان سر نخواهد زد بلکه به حکم آن که شراب طهور است آن ها را پاک تر و خالص تر و هوشیارتر می کند .

24 وَ یَطُوفُ عَلَیْهِمْ غِلْمانٌ لَهُمْ کَاَنَّهُمْ لُؤْلُؤٌ مَکْنُونٌ

و پیوسته درگردآن هانوجوانانی برای خدمت آنان گردش می کنندکه همچون مرواریدهای در صدفند .

« مروارید درون صدف » به قدری تازه و شفاف و زیبا است که حد ندارد ، هر چند در بیرون صدف نیز قسمت زیادی از زیبایی خود را حفظ می کند ، ولی گرد و غبار هوا و آلودگی دست ها هر چه باشد از صفای آن می کاهد ، خدمتگزاران بهشتی آن قدر زیبا و سفید چهره و با صفا هستند که گویی مرواریدهایی در صدفند .

تعبیر به « یَطُوفُ عَلَیْهِم » ( بر آن ها طواف می کنند ) اشاره به آمادگی دائمی آن ها برای خدمت است .

گرچه در بهشت نیازی به خدمتکار نیست و هر چه بخواهند در اختیار آن ها قرار می گیرد ، ولی این خود احترام و اکرام بیشتری برای بهشتیان است .

در حدیثی آمده است که از رسول اکرم صلی الله علیه و آله سؤال کردند : « اگر خدمتگزار همچون مروارید در صدف باشد ، مخدوم ، یعنی مؤمنان بهشتی چگونه اند ؟ فرمود : « برتری مخدوم بر

خدمتگزار درآن جا همچون برتری ماه درشب چهارده برسایر کواکب است » .⁽¹⁾

تعبیر به « لَهُم » نشان می دهد که هر یک از مؤمنان خدمتگزار مخصوص به خود دارند .

و از آن جا که بهشت جای غم و اندوه نیست ، آن خدمتگزاران نیز از خدمت مؤمنان نهایت لذت را می برند .

25 وَ اَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلی بَعْضٍ یَتَساءَلُونَ

در این هنگام روبه یکدیگرکرده(ازگذشته)سؤال می نمایند .

26 قالُوا اِنّا کُنّا قَبْلُ فی اَهْلِنا مُشْفِقینَ

می گویند : ما در میان خانواده خود ترسان بودیم .

آن روز ترسان بودیم و امروز در نهایت امنیت

و آخرین نعمت در این سلسله همان نعمت آرامش کامل و اطمینان خاطر از هر گونه

عذاب و کیفر است .

با این که در میان خانواده خود زندگی می کردیم و باید احساس امنیت کنیم ، باز ترسان بودیم ، از این بیم داشتیم که حوادث ناگوار زندگی و عذاب الهی ، هر لحظه فرا رسد و دامن مارا فرا گیرد .

از این بیم داشتیم که فرزندان و خانواده ما راه خطا پیش گیرند و در وادی ضلالت گمراه و سرگردان شوند .

و ازاین بیم داشتیم که دشمنان سنگدل، ما را غافلگیر سازند و عرصه را بر ما تنگ کنند .

27 فَمَنَّ اللّهُ عَلَیْنا وَ وَقنا عَذابَ السَّمُومِ

اما خداوند بر ما منت گذارد و از عذاب کشنده ما را حفظ کرد .

« سَمُوم » به معنی حرارتی است که در « مَسامّ » بدن ( سوراخ های بسیار ریز که در سطح پوست قرار دارد ) داخل می شود و انسان را آزار می دهد یا می کشد و باد سموم نیز چنین بادی را گویند و « عَذاب سَمُوم » نیز چنین عذابی است ، اطلاق کلمه « سم » به مواد کشنده

نیز به خاطر نفوذشان در تمام بدن است .

آری پروردگار مهربان ، ما را از زندان دنیا با تمام وحشتهایش نجات بخشید و در کانون نعمت هایش ، یعنی بهشت ، جای داد .

آن ها هنگامی که گذشته خود را به خاطر می آورند و جزئیات آن را متذکر می شوند و با وضعی که در آن قرار دارند ، مقایسه می کنند ، به ارزش نعمت های بزرگ الهی و مواهب او بیشتر پی می برند و طبعا برای آن ها لذت بخش تر و دلچسب تر خواهد بود ، چراکه در این مقایسه ارزش ها بهتر روشن می شود .

28 اِنّا کُنّا مِنْ قَبْلُ نَدْعُوهُ اِنَّهُ هُوَ الْبَرُّ الرَّحیمُ

ما از قبل خدا را به عنوان نیکوکار و رحیم می خواندیم ( ومی شناختیم ) .

آری صحنه قیامت و نعمت های بهشت تجلیگاه اسماء و صفات خدا است و مؤمنان بامشاهده این صحنه ها به حقیقت این اسماء و صفات بیش از هر زمان آشنا می شوند ، حتی دوزخ نیز بیانگر صفات او است و حکمت و عدل و قدرتش را نشان می دهد .

29 فَذَکِّرْ فَما اَنْتَ بِنِعْمَتِ رَبِّکَ بِکاهِنٍ وَ لا مَجْنُونٍ

حال که چنین است تذکر ده و به لطف پروردگارت تو کاهن و مجنون نیستی .

تعبیر « فَذَکِّر » به خوبی نشان می دهد که هدف اصلی از ذکر آن همه نعمت ها و مجازات های این دو گروه ، آماده ساختن زمینه روحی برای پذیرش حقایق تازه است و در حقیقت هر گوینده ای نیز برای تأثیر سخن و نفوذ کلامش باید از این روش بهره گیری کند .

« کاهِن » به کسی گفته می شد که خبر از اسرار غیبی می داد و غالبا مدعی بود که با جنیان ارتباط دارد و اخبار غیبی را از آن ها می گیرد ، مخصوصاً در عصر جاهلیت کاهنان بسیاری بودند ، از جمله دو کاهن معروف « شِقّ » و « سَطیح » ، آن ها در حقیقت افراد هوشیاری بودند که از هوش خود سوء استفاده کرده و با این ادعاها سر مردم را گرم می کردند ، کهانت در اسلام حرام و ممنوع است و اعتباری به قول کاهنان نیست ، زیرا اسرار غیب مخصوص خدا است و سپس به هر کس از انبیاء و امامان آن چه مصلحت بداند ، تعلیم می کند .

قریش برای پراکنده ساختن مردم از اطراف پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله این تهمت ها را به او

می بستند ، گاه کاهنش می خواندند و گاه مجنون و عجب این که به تضاد این دو وصف نیز واقف نبودند ، زیرا کاهنان افراد هوشیاری بودند ، برخلاف مجنون و جمع این دو افترا درآیه فوق شاید اشاره بههمین پراکنده گویی آن هاباشد .

30 اَمْ یَقُولُونَ شاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِه رَیْبَ الْمَنُونِ

بلکه آن ها می گویند او شاعری است که ما انتظار مرگش را می کشیم .

31 قُلْ تَرَبَّصُوا فَاِنّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُتَرَبِّصینَ

بگو : انتظار بکشید که من هم با شما انتظار می کشم ( شما انتظار مرگ مرا و من انتظار پیروزی و نابودی شما را ) .

« مَنُون » از ماده « مَنّ » در اصل به دو معنی آمده : « نقصان » و « قطع و بریدن » که این دو نیز مفهوم نزدیکی دارند ، سپس واژه « مَنُون » به مرگ نیز اطلاق شده ، چراکه نفرات را کم می کند و کمک ها را قطع می نماید .

واژه « رَیْب » در اصل به معنی شک و تردید و توهم چیزی است که بعداً پرده از

روی آن برداشته می شود و حقیقت آن آشکار می گردد .

این تعبیر هنگامی که درمورد مرگ به کار رود و «رَیْبَ الْمَنُون» گفته شود ، از این نظر است که وقت حصول آن نامعلوم است ، نه اصل تحقق آن .

به هرحال آن ها به این دل خوش می کردند که حوادثی پیش آید و طومار عمر پیامبر صلی الله علیه و آله در هم پیچیده شود و آن ها به گمان خود از این مشکل بزرگی که دعوت آن حضرت در سراسر جامعه آنان به وجود آورده بود ، رهایی یابند .

« شما انتظار این را داشته باشید که با مرگ من بساط اسلام برچیده شود و من نیز به یاری پروردگار در این انتظارم که در حیاتم آیین اسلام جهان گیر گردد و بعد از من نیز به راه خود ادامه دهد و جهانی و جاودانی شود » .

32 اَمْ تَأْمُرُهُمْ اَحْلامُهُمْ بِهذا اَمْ هُمْ قَوْمٌ طاغُونَ

آیا عقلهایشان آن ها را به این اعمال دستور می دهد ؟ یا قومی طغیانگرند ؟

« اَحْلام » جمع « حُلُمْ » به معنی « عقل » است ، این واژه گاه بهمعنی « خواب و رؤیا »

نیز آمده است و در آیه موردبحث نیز چنین تفسیری بعید نیست یعنی سخنان آن ها گویی نتیجه خواب های پریشان است.

سران قریش در میان قوم خود به عنوان « ذوی الاحلام » ( صاحبان عقول ) شناخته می شدند ، قرآن می گوید : « این کدام عقل است که این وحی آسمانی را که نشانه های حقانیت از تمام محتوایش آشکار است ، شعر و کهانت می شمرد و آورنده آن را که سابقه ای بس طولانی در امانت و عقل دارد ، کاهن و مجنون و شاعر معرفی می کند » .

بنابراین باید نتیجه گرفت که این گونه تهمت ها و افترائات ، فرمان عقل آن ها نیست ، بلکه سرچشمه همه آن ها روح عصیان و طغیانگری است که بر این افراد غالب است ، همین که منافع نامشروع خود را در خطر می بینند ، با عقل وداع می گویند و سر به طغیان در مقابل فرمان حق برمی دارند .

33 اَمْ یَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَلْ لا یُؤْمِنُونَ

آن ها میگویند قرآن را به خدا افترابسته ولی آن ها ایمان ندارند.

« تَقَوَّلَه » از ماده « تَقَوُّل » به معنی سخنی است که انسان نزد خود می سازد ، بی آنکه واقعیتی داشته باشد .

این یکی دیگر از بهانه های مشرکان و کفار لجوج برای عدم تسلیم در برابر قرآن مجید و دعوت پیامبر صلی الله علیه و آله بود .

34 فَلْیَأْتُوا بِحَدیثٍ مِثْلِه اِنْ کانُوا صادِقینَ

اگر راست می گویند سخنی همانند آن بیاورند .

اگرمشرکین راست می گویند کلامی مانند قرآن بیاورند

ولی قرآن مجید پاسخ دندان شکنی به آن ها می گوید ، می فرماید : اگر راست می گویید که این کلام بشر است و ساخته و پرداخته فکر انسان ، پس شما نیز سخنی همانند آن بیاورید ، زیرا شما هم انسانید و به گفته خود دارای هوش سرشار و قدرت بیان و آگاهی و تسلط بر انواع سخن هستید ، چرا گویندگان و متفکران شما قادر نیستند سخنی همانند آن بیاورند .

جمله « فَلْیَأْتُوا » ( پس بیاورند... ) به اصطلاح امر تعجیزی است و هدف آن است که عجز

و ناتوانی آن ها را از مقابله به مثل در برابر قرآن روشن سازد و این همان چیزی است که در علم کلام و عقاید از آن تعبیر به « تَحَدّی » می کنند ، یعنی دعوت مخالفان به معارضه و مقابله به مثل در برابر معجزات .

همان گونه که می دانیم این ندای قرآن در این آیه و آیات مشابه همواره بلند بوده است و در طی چهارده قرن که از بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله می گذرد، کسی نتوانسته است به آن پاسخ مثبت گوید ، با این که مسلم است که دشمنان اسلام ، مخصوصاً ارباب کلیسا و یهود در طول سال میلیاردها صرف تبلیغات بر ضد اسلام می کنند ، چه مانعی داشت که بخشی از آن را در اختیار گروهی از دانشمندان و ادبا و سخن سنجان مخالف می گذاردند ، تا در برابر قرآن به معارضه برخیزند و مصداق «فَلْیَأْتُوا بِحَدیثٍ مِثْلِه» باشند و این عجزعمومی گواه زنده اصالت این وحی آسمانی است . ⁽¹⁾.

35 اَمْ خُلِقُوا مِنْ غَیْرِ شَیْ ءٍ اَمْ هُمُ الْخالِقُونَ

آیا آن ها بی سبب آفریده شده اند ؟ یا خود خالق خویشند .

این آیه تا آیه 43 ، آیاتی است که همگی با « اَمْ » که در این جا برای « استفهام » است ، آغاز شده و یک استدلال زنجیره ای جالب را در قالب « یازده سؤال پی در پی » ( به صورت استفهام انکاری ) تشکیل می دهد و به تعبیر روشن تر تمام راه های فرار را از هر سو به روی مخالفان می بندد و چنان آن ها را در این عبارات کوتاه و پرنفوذ در تنگنا قرار می دهد که انسان بی اختیار در برابر عظمت و انسجام آن سر تعظیم فرود آورده و اقرار و اعتراف می کند.

نخست از مسأله آفرینش شروع می کند .

اثبات وجود خداوند از طریق برهان عِلِّیَّت

عبارت کوتاه و فشرده آیه بالا در حقیقت اشاره به « برهان معروف عِلِّیَّت » است که در فلسفه و کلام برای اثبات وجود خداوند آمده است و آن این که عالمی که در آن زندگی می کنیم ، بدون شک حادث است ( زیرا دائماً در حال تغییر است و آن چه در

حال تغییر و دگرگونی است ، معرض حوادث است و چیزی که در معرض حوادث است ، محال است قدیم و ازلی باشد ) .

اکنون این سؤال پیش می آید که اگر حادث است از پنج حال بیرون نیست :

✓ 1 - بدون علت به وجود آمده است .

✓ 2 - خود علت خویشتن است .

✓ 3 - معلولات جهان علت وجودآن هستند .

✓ 4 - این جهان معلول علتی است که آن هم به نوبه خود معلول علت دیگری است و تا بی نهایت پیش می رود .

✓ 5 - این جهان مخلوق خداوند واجب الوجوداست که هستیش از درون ذات پاک او است.

باطل بودن چهار احتمال نخست معلوم است ، زیرا : وجود معلول بدون علت محال است و گرنه هر چیز در هر شرایطی باید به وجود آید ، در حالی که چنین نیست .

احتمال دوم که چیزی خودش را به وجود آورد ، نیز محال است ، زیرا

مفهومش این است که قبل از وجودش موجود باشد و این اجتماع نقیضین است .

همچنین احتمال سوم که مخلوقات انسان ، خالق انسان باشد، نیز واضح البطلان است ( چراکه لازمه آن دور است ) .

و نیز احتمال چهارم یعنی تسلسل علت ها و کشیده شدن سلسله علل و معلول به بی نهایت آن نیز غیر قابل قبول است ، چراکه بی نهایت معلول و مخلوق ، بالاخره مخلوق است و نیاز به خالقی دارد که آن را ایجاد کند ، مگر بی نهایت صفر عدد می شود ؟ یا از درون بی نهایت ظلمت نور برمی خیزد ؟ یا از بی نهایت فقر و نیاز ، بی نیازی به وجود می آید ؟

بنابراین راهی جز قبول احتمال پنجم یعنی خالقیت واجب الوجود باقی نمی ماند .

و ازآن جاکه رکن اصلی این برهان نفی همان احتمال اول و دوم است، قرآن به همان قناعت کرده است.

اکنون می بینیم که در عبارت کوتاهی چه استدلالی نهفته شده است .

36 اَمْ خَلَقُوا السَّمواتِ وَ الاَْرْضَ بَلْ لا یُوقِنُونَ

آیا آن ها آسمان ها و زمین را آفریده اند ؟ بلکه آن ها طالب یقین نیستند .

اگر بی علت به وجود نیامده اند و نیز خود علت خویش نبوده اند ، آیا واجب الوجود و خالق آسمان ها و زمینند ؟ و به این ترتیب مخلوقی هستند که خود فرمان خلقت دارند ؟

مسلماً آن ها هرگز نمی توانند چنین ادعای باطلی کنند ، لذا در دنباله همین سخن می افزاید : « بلکه آن ها لجوج و معاندند و نمی خواهند یقین و ایمان بیاورند » ( بَلْ لا یُوقِنُون ) .

آری آن ها دنبال بهانه ای برای فرار از ایمانند .

37 اَمْ عِنْدَهُمْ خَزائِنُ رَبِّکَ اَمْ هُمُ الْمُصَیْطِرُونَ

آیا خزائن پروردگارت نزد آن ها است ؟ یا بر همه چیز عالم سیطره دارند ؟

« خَزائِن » جمع « خزینه » به معنی منبع و مرکز هر چیزی است که برای حفظ آن و عدم دستیابی دیگران در آن جا جمع آوری و ذخیره شده است . قرآن مجید می گوید : « وَ اِنْ مِنْ شَیْ ءٍ اِلاّ عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَ ما نُنَزِّلُهُ اِلاّ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ : خزائن همه چیز نزد ما است و ما جز به اندازه معلوم آن را نازل نمی کنیم » ( 21 / حجر ) .

« مُصَیْطِروُن » اشاره به « ارباب انواع » است که جزء خرافات پیشینیان می باشد ، آن ها

معتقد بودند که هر نوع از انواع جهان اعم از انسان و انواع حیوانات و گیاهان و غیر آن ها دارای مدبر و مربی خاصی است که آن را رب النوع آن می نامیدند و خدا را رب الارباب خطاب می کردند ، این عقیده شرک آمیز از نظر اسلام مردود است و در آیات قرآن تدبیر همه جهان از آن خدا معرفی شده و او را « رب العالمین » می خوانیم .

این واژه در اصل از « سطر » گرفته شده که به معنی صفوف کلمات به هنگام نوشتن است و « مُسَیْطِر » به کسی می گویند که بر امری تسلط داشته باشد و به آن خط دهد ، همان گونه که نویسنده بر سطور کلام خویش تسلط دارد ( باید توجه داشت که این کلمه هم با « صاد » و هم با « سین » نوشته می شود و هر دو به یک معنی است ، هر چند رسم الخط مشهور قرآن با « صاد » می باشد ) .

آن ها هرگزنمی توانند ادعاکنندکه خزینه دارپروردگارند و نه سلطه ای برامرتدبیراین جهان دارند ، چراکه ضعف و زبونی آن ها در برابر یک حادثه ، یک بیماری و حتی یک حشره ناچیز و همچنین نیاز آن ها به ابتدایی ترین وسایل زندگی ، بهترین دلیل بر نفی این قدرت ها

از آن هاست ، تنها هوای نفس و جاه طلبی و خودخواهی و تعصب و لجاج است که آن ها را به انکارحقایق کشیده است .

38 اَمْ لَهُمْ سُلَّمٌ یَسْتَمِعُونَ فیهِ فَلْیَأْتِ مُسْتَمِعُهُمْ بِسُلْطانٍ مُبینٍ

آیا نردبانی دارند ( که به آسمان بالا می روند ) و به وسیله آن اسرار وحی را می شنوند ؟ کسی که از آن ها این ادعا را دارد دلیل روشنی بیاورد .

« سُلَّمْ » به معنی نردبان و گاه به معنی هر گونه وسیله است ، در این که آن ها مدعی استماع چه چیزی بودند ، در میان مفسران گفتگو است ، بعضی آن را به وحی تفسیر کرده اند و بعضی دیگر نسبت هایی را که به پیامبر صلی الله علیه و آله می دادند ، مانند شاعر و مجنون یا شریک هایی که برای خدا می پنداشتند و بعضی به معنی نفی نبوت از پیامبر صلی الله علیه و آله تفسیر کرده اند ، ( جمع میان این معانی نیز بعید نیست ، هرچند معنی اول از همه روشن تر است ) .

مسلماً اگر چنین ادعایی داشتند از حدود حرف تجاوز نمی کرد و هرگز دلیلی بر این مطلب نداشتند .

39 اَمْ لَهُ الْبَناتُ وَ لَکُمُ الْبَنُونَ

آیا سهم خدا دختران و سهم شما پسران است ؟ ( که فرشتگان را دختران خدا می نامید ) .

یکی از اعتقادات و افکار باطل آن ها این بود که از دختران به شدت تنفر داشتند و اگر باخبرمی شدندکه همسرشان دختری آورده، چهره آن هااز شدت اندوه و شرم سیاه می شد، ولی بااین حال فرشتگان را دختران خدا می خواندند. اگر آن ها با عالم بالا مربوطند و با اسرار وحی آشناهستند، آیانمونه وحی آن ها همین خرافات مضحک و این عقاید ننگین و شرم آور است ؟

بدیهی است دختر و پسر از نظر ارزش انسانی با هم تفاوتی ندارند و تعبیر آیه فوق در حقیقت از قبیل استدلال به عقیده باطل از طرف مخالف بر ضد خود او است .

قرآن در آیات متعددی روی نفی این عقیده خرافی تکیه کرده است و آن ها را در این زمینه به محاکمه می کشد و رسوا می سازد .

40 اَمْ تَسْئَلُهُمْ اَجْرَا فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ

آیا تو از آن ها پاداشی مطالبه می کنی که در زیر بار گران آن قرار دارند ؟

«مَغْرَمْ» ازماده «غُرْم» به معنی زیانی است که بدون جهت دامن انسان رامی گیرد و «غریم» به طلبکار و بدهکار، هردواطلاق می شود .

« مُثْقَلْ » از ماده « اِثقال » به معنی تحمیل مشقت و بار گران است ، بنابراین معنی جمله چنین می شود : « آیا تو غرامت در برابر ابلاغ رسالت از آن ها مطالبه می کنی که آن ها از پرداخت آن ناتوانند و به این دلیل ایمان نمی آورند » ؟

این معنی بارها در قرآن ، نه تنها در مورد پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله که درباره بسیاری از پیامبران ، تکرار شده است ، که یکی از نخستین سخنان انبیاء این بود که می گفتند : « ما از شما هیچ گونه اجر و پاداشی در برابر ابلاغ دعوت الهی مطالبه نمی کنیم » تا هم بی نظری آن ها ثابت شود و هم بهانه ای برای بهانه جویان باقی نماند .

41 اَمْ عِنْدَهُمُ الْغَیْبُ فَهُمْ یَکْتُبُونَ

آیا اسرار غیب نزد آن ها است و از روی آن می نویسند .

این ها ادعا می کنند ، پیامبر شاعری است که در انتظار مرگ او و از هم پاشیدن شیرازه

زندگی او هستیم و با مرگش همه چیز پایان می گیرد و دعوتش به بوته فراموشی می افتد ، آن هاازکجامی دانندکه بعداز وفات پیامبر صلی الله علیه و آله زنده اند؟ این غیب را چه کسی به آن هاگفته است؟

42 اَمْ یُریدُونَ کَیْدا فَالَّذینَ کَفَرُوا هُمُ الْمَکیدُونَ

آیامی خواهند نقشه شیطانی برای تو بکشند ؟ ولی بدانندخود کافران در دام این نقشه ها گرفتار می شوند .

« کَیْد » نوعی از چاره جویی است که گاهی در مورد چاره جویی های خیر ، به کار می رود، ولی غالبا در موارد شر استعمال می شود ، این واژه به معنی مکر ، تلاش و کوشش و جنگ نیز آمده است .

این آیه می تواند با آیه قبل پیوند دیگری داشته باشد و آن این که دشمنان اسلام گفتند : ما در انتظار مرگ محمد صلی الله علیه و آله هستیم ، قرآن می گوید : از دو حال خارج نیست ، یا ادعا می کنید که او با مرگ طبیعی قبل از شما می میرد ، لازمه این سخن آگاهی از اسرار غیب است و اگر منظورتان این است که با توطئه های شما از میان می رود ،

بدانید نقشه های خدا مافوق نقشه های شماست و توطئه های شما دامان خودتان را می گیرد .

و اگر تصورمی کنیدکه با اجتماع در « دارُ النُّدْوَة » و طرح تهمت هایی همچون « کهانت » و «جنون» و «شاعری» در مورد پیامبر صلی الله علیه و آله قدرت دارید براو پیروز شوید ، کور خوانده اید ، چراکه قدرت خدا برتر از همه قدرت هاست و او سلامت و نجات و پیروزی پیامبرش را برای ابلاغ این دعوت جهانی تضمین کرده است.

43 اَمْ لَهُمْ اِلهٌ غَیْرُاللّهِ سُبْحانَ اللّهِ عَمّایُشْرِکُونَ

یا معبودی غیرخداوند دارند ( که قول یاری آن ها را داده ) منزه است خدا از آن چه برای او شریک قرار می دهند .

در این آیه برای نفی معبودهای دیگر دلیلی ذکر نمی کند و تنها به جمله « سُبْحانَ اللّهِ عَمّا یُشْرِکُونَ » اکتفانموده است، این به خاطر آن است که بطلان ادعای الوهیت برای بت هایی که ازسنگ و چوب ساخته شده و یا هرمخلوق دیگر باضعف ها و نیازهایی که دارند، روشن تر از آن است که نیاز به شرح و گفتگو داشته باشد ، به علاوه در آیات دیگر کراراً برای ابطال

این موضوع استدلال شده است .

به این ترتیب آن ها را در برابر یک بازپرسی عجیب و یک رشته سؤالات زنجیره ای یازده گانه قرار می دهد و مرحله به مرحله آن ها را به عقب نشینی و تنزلاز ادعاها وامی دارد وسپس تمام راه های فرار را به روی آن ها می بندد و در بن بست کامل قرار می دهد .

چه دلنشین است استدلالات قرآن و طرح سؤالات و بازپرسی آن ، که اگر روح حق جویی و حق طلبی در کسی باشد ، در برابر آن تسلیم می شود .

44 وَ اِنْ یَرَوْا کِسْفا مِنَ السَّماءِ ساقِطا یَقُولُوا سَحابٌ مَرْکُومٌ

( چنان لجوج اند که ) اگر ببینند قطعه سنگی از آسمان ( برای عذاب آن ها ) سقوط می کند ، می گویند :این ابر متراکم است .

« کِسْفْ » به معنی قطعه ای از هر چیزی است و باتوجه به تعبیر « مِنَ السَّماء » ، منظور در این جا قطعه سنگ آسمانی است .

« مَرْکُوم » به معنی متراکم و چیزی است که بعضی از آن بر بعضی دیگر قرار گرفته باشد.

کسانی که این قدر لجوج باشند که حقایق حسی را منکر شوند و سنگ های آسمانی را به ابرهای متراکم تفسیر کنند ، با این که همه کس ابر را به هنگامی که نزدیک به زمین می شود ، دیده است که چیزی جز مجموعه بخار نیست ، چگونه این بخار لطیف متراکم می شود و تبدیل به سنگ می گردد .

این افراد تکلیفشان در برابر حقایق معنوی روشن است .

آری تاریکی گناه و هواپرستی و عناد و لجاج چنان افق دید انسان را تیره و تار می کند که حتی عاقبت کارش به انکار محسوسات می کشد و با این حال امیدی برای هدایت او نیست .

45 فَذَرْهُمْ حَتّی یُلاقُوا یَوْمَهُمُ الَّذی فیهِ یُصْعَقُونَ

حال که چنین است آن ها را رها کن تا روز مرگ خود را ملاقات کنند .

« یُصْعَقُون » از ماده « صَعْق » و « اِصْعاق » به معنی میراندن است و در اصل از « صاعقه » گرفته شده و از آن جا که صاعقه افراد را هلاک می کند ، این واژه به معنی هلاک کردن نیز به کار رفته است . جمله « ذَرْهُم » ( آن ها را رها کن ) امری است تهدیدآمیز و منظور از آن ترک اصرار

بر تبلیغ این گونه افراد غیرقابل هدایت است ، بنابراین نه منافات با ادامه تبلیغ در سطح عموم از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله دارد و نه منافاتی با فرمان جهاد .

46 یَوْمَ لا یُغْنی عَنْهُمْ کَیْدُهُمْ شَیْئا وَ لا هُمْ یُنْصَرُونَ

روزی که نقشه های آن ها سودی به حالشان نخواهد داشت و از هیچ سو یاری نمی شوند.

آری هر کس می میرد ، قیامت صغرای او برپا می شود ( مَنْ ماتَ قامَتْ قِیامَتُهُ ) و

سرآغازی است برای پاداش و کیفرها که بخشی جنبه برزخی دارد و بخش دیگری در قیامت کبری ، یعنی قیامت عمومی انسان ها دامانشان را می گیرد و در هیچ یک از این دو مرحله نه چاره جویی ها مؤثر است و نه در برابر اراده الهی یار و یاوری وجود دارد .

47 وَ اِنَّ لِلَّذینَ ظَلَمُوا عَذابا دُونَ ذلِکَ وَ لکِنَّ اَکْثَرَهُمْ لا یَعْلَمُونَ

و برای ستمگران عذابی قبل از آن است ( در همین جهان )ولی اکثرشان نمی دانند .

آری آن ها درهمین دنیا باید در انتظار عذاب هایی همچون عذاب های اقوام پیشین باشند، مانند صاعقه ها ، زلزله ها ، سنگ های آسمانی و خشکسالی و قحطی و یا کشته شدن به دست

توانای رزمندگان سپاه توحید ، همان گونه که در جنگ بدر نسبت به گروهی از سران شرک ، اتفاق افتاد ، مگر این که بیدار شوند و توبه کنند و به سوی خداوند متعال بازآیند .

البته گروهی از آن ها گرفتار قحطی و خشکسالی گشتند و گروهی در غزوه بدر کشته شدند ، ولی گروه عظیمی نیز توبه کردند و ایمان آوردند و در صف مسلمانان راستین قرار گرفتند و خداوند آنان را مشمول عفو خود قرار داد .

48 وَاصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ فَاِنَّکَ بِاَعْیُنِنا وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ حینَ تَقُومُ

در طریق ابلاغ حکم پروردگارت صبر و استقامت کن ،چراکه تو در حفاظت کامل ما قرار داری و هنگامی که برمی خیزی ، پروردگارت را تسبیح و حمد گوی .

اگر تو را کاهن و مجنون و شاعر می خوانند صبر کن و اگر آیات قرآن را افتراهایی می پندارندکه به خدا بسته شده است ، شکیبایی نما و اگر در برابر این همه براهین منطقی باز به لجاج و عناد ادامه می دهند، استقامت به خرج ده ، مبادا دلسرد و یا ضعیف و ناتوان شوی.

جمله « فَاِنَّکَ بِاَعْیُنِنا » تعبیر بسیار لطیفی است که هم حاکی از علم و آگاهی پروردگار و

هم مشمول حمایت کامل و لطف اواست. آری انسان هنگامی که احساس کند شخص بزرگی ناظر و حاضر است و تمام تلاش ها و کوشش های او را می بیند و او را در برابر دشمنان حمایت می کند ، درک این موضوع به او توان و نیرو می بخشد و هم احساس مسؤولیت بیشتر. و ازآن جاکه راز و نیازباخدا و نیایش و عبادت او و تسبیح و تقدیس ذات پاک او،به انسان آرامش و نیرو می بخشد ، به دنبال دستور صبر می فرماید : « وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ حینَ تَقُومُ » .

آری روح و جانت را به تسبیح و حمد خدا نور و صفا ببخش و زبانت را به ذکر او خوشبو کن ، از یاد او مدد بگیر و برای مبارزه با کارشکنی های دشمن آماده شو .

در روایات متعددی آمده است که پیامبر صلی الله علیه و آله هنگامی که از مجلس برمی خاست ، تسبیح و حمد خدا به جا می آورد و می فرمود : « اِنَّهُ کَفّارَةُ الْمَجْلِسِ : این تسبیح و حمد کفاره چیزی است که در مجلس واقع می شود » .⁽¹⁾.

49 وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ اِدْبارَ النُّجُومِ

(همچنین) به هنگام شب او را تسبیح کن و به هنگام پشت کردن ستارگان و طلوع صبح.

بسیاری از مفسران جمله « وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ » را به « نماز شب » تفسیر کرده اند ، « وَ اِدْبارَ النُّجُومِ » را به دو رکعت نافله صبح که در آغاز طلوع فجر و به هنگام پنهان شدن ستارگان در نور صبح انجام می شود . به هر حال ، عبادت و تسبیح و حمد خدا در دل شب و در آغاز طلوع فجر ، لطف و صفای دیگری دارد و از تظاهر و ریا دورتر است و آمادگی روحی برای آن بیشتر می باشد ، چراکه کارهای مشغول کننده زندگی روزانه تعطیل است ، استراحت شبانه به انسان آرامش بخشیده و قال و غوغا فرو نشسته است .

و در حدیثی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله می خوانیم : « رَکْعَتَا الْفَجْرِ خَیْرٌ مِنَ الدُّنْیا وَ ما فیها :

دو رکعت نافله صبح برای تو بهتر است از دنیا و آن چه در دنیاست » .⁽¹⁾

پایان سوره طور .

سوره نجم

فضیلت تلاوت سوره « نجم »

پیرامون فضیلت این سوره در حدیثی از رسول اللّه صلی الله علیه و آله می خوانیم : « هرکس سوره "نجم" را بخواند ، خداوند به عدد هریک از کسانی که به پیامبر ایمان آوردند و کسانی که او را انکار کردند ، ده حسنه به او عطا می کند » .⁽¹⁾

و در حدیثی از امام صادق جعفر بن محمد می خوانیم : « کسی که پیوسته سوره "نجم" را در هر روز یا در هر شب تلاوت کند ، در میان مردم فردی شایسته شناخته می شود ، خداوند او را می آمرزد و محبوبیت در میان مردم به دست می آورد » .⁽²⁾

مسلماً چنین پاداش های عظیمی از آنِ کسانی است که تلاوت این سوره را وسیله ای برای اندیشیدن و سپس عمل قرار دهند .

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر

1 وَ النَّجْمِ اِذا هَوی

سوگندبه ستاره هنگامی که افول می کند .

ظاهر آیه آن چنان که اطلاق واژه « اَلنَّجْم » اقتضا می کند ، سوگند به همه ستارگان آسمان است که از نشانه های بارز عظمت خداوند و از اسرار بزرگ جهان آفرینش و از مخلوقات فوق العاده عظیم پروردگار است .

تکیه بر غروب آن ها ، در حالی که طلوع آن ها بیشتر جلب توجه می کند ، به خاطر آن است که غروب ستارگان دلیل بر حدوث آن ها می باشد و نیز دلیلی است بر نفی عقیده ستاره پرستان ، همان گونه که در داستان ابراهیم (علیه السلام) آمده است .

این معنی نیز قابل توجه است که مسأله «طلوع» در ریشه لغت «نجم» افتاده، چراکه به گفته «راغب»در«مفردات» اصل«نجم»همان «کوکب طالع» است و به خاطرهمین است که از «روئیدن گیاه در زمین» و «دندان در دهان» و «آشکار شدن نظریه ای در ذهن» تعبیر به «نجم» می شود .

2 ما ضَلَّ صاحِبُکُمْ وَ ما غَوی

که هرگز دوست شما ( محمد صلی الله علیه و آله ) منحرف نشده و مقصد راگم نکرده است .

تعبیر به « صاحِب » که به معنی دوست و همنشین است ، ممکن است اشاره به این باشد که آن چه او می گوید از روی محبت و دلسوزی برای شما است . « ضلالت » به معنی مطلق جهل و نادانی و بی خبری است ، ولی « غوایت » جهلی است که با عقیده باطلی توأم باشد و به هر حال خداوند می خواهد در این عبارت ، هر گونه انحراف و جهل و گمراهی و اشتباه را از پیامبرش نفی کند و تهمت هایی راکه در این زمینه از سوی دشمنان به او زده می شد، خنثی کند.

3 وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی

و هرگزاز روی هوای نفس سخن نمی گوید .

این تعبیر شبیه استدلالی است برای آن چه در آیه قبل در زمینه نفی ضلالت و غوایت آمده ، چراکه سرچشمه گمراهی ها غالبا پیروی از هوای نفس است .

بعضی از مفسران معتقدند که جمله « ما ضَلَّ صاحِبُکُمْ » ناظر به نفی جنون از پیامبر صلی الله علیه و آله است و جمله « وَ ما غَوی » ناظر به نفی شاعر بودن و یا هر گونه ارتباط به شعر است ، چراکه در آیه 224 سوره شعرا می خوانیم : « وَ الشُّعَراءُ یَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ : شعرا کسانی هستند که گمراهان ازآن ها پیروی می کنند » ( شعرای خیال پرداز و بی هدف ) و جمله « وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی » نفی نسبت کهانت است ، زیرا کاهنان افرادی هواپرست و هوسبازند .

4 اِنْ هُوَ اِلاّ وَحْیٌ یُو حی

آن چه آورده چیزی جز وحی نیست که به او وحی شده است .

او از خودش چیزی نمی گوید و قرآن ساخته و پرداخته فکر او نیست ، همه از ناحیه خدا است و دلیل این ادعا در خودش نهفته است ، بررسی آیات قرآن به خوبی گواهی می دهد که هرگز یک انسان هر قدر عالم و متفکر باشد ، تا چه رسد به انسان درس نخوانده ای که در

محیطی مملو از جهل و خرافات پرورش یافته ، قادر نیست سخنانی چنین پرمحتوا بیاورد که بعد از گذشتن قرن ها الهام بخش مغزهای متفکران است و می تواند پایه ای برای ساختن اجتماع صالح ، سالم،مؤمن و پیشرو گردد .

ضمناً باید توجه داشت این سخن تنها در مورد آیات قرآن نیست ، بلکه به قرینه آیات گذشته سنت پیامبر صلی الله علیه و آله را نیز شامل می شود که آن هم برطبق وحی الهی است ، چراکه این آیه با صراحت می گوید :« او از روی هوی سخن نمی گوید ، هرچه می گوید ، وحی است » .

حدیث جالب زیر شاهد دیگری بر این مدعا است :

« سیوطی » که از دانشمندان معروف اهل سنت است در تفسیر « درالمنثور » چنین نقل می کند : روزی رسول خدا صلی الله علیه و آله دستور داد تمام درهای خانه هایی را که به داخل مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله گشوده می شد ( جز در خانه علی (علیه السلام) ) بسته شود ، این امر بر مسلمانان گران آمد،تاآن جاکه«حمزه»عموی پیغمبر صلی الله علیه و آله ازاین کار گله کردکه چگونه درخانه عمویت و ابوبکر و عمر و عباس رابستی،امادرخانه پسرعمویت رابازگذاردی؟ (و اورابردیگران ترجیح دادی).

هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله متوجه شد که این امر بر آن ها گران آمده است ، مردم را به مسجد دعوت فرمود و خطبه بی نظیری در تمجید و توحید خداوند ایراد کرد ، سپس افزود : « ای مردم ، من شخصا درها را نبستم و نگشودم و من شما را از مسجد بیرون نکردم و علی را ساکن ننمودم ( آن چه بود وحی الهی و فرمان خدا بود ) سپس این آیات را تلاوت کرد : "وَ النَّجْمِ اِذا هَوی ... اِنْ هُوَ اِلاّ وَحْیٌ یُوحی" » .⁽¹⁾

این حدیث که بیانگر مقام والای امیرمؤمنان علی در میان تمام امت اسلامی بعد از شخص پیامبر است ، نشان می دهد که نه تنها گفته های پیامبر صلی الله علیه و آله بر طبق وحی است بلکه اعمال و کردار او نیز چنین است .

5 عَلَّمَهُ شَدیدُ الْقُوی

آن کس که قدرت عظیمی دارد او را تعلیم داده . .

نخستین دیدار دوست

تعبیر به « عَلَّمَهُ » یا مانند آن در قرآن مجید هیچ گاه در مورد جبرئیل به کار نرفته و این تعبیردرموردخداوند نسبت به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و پیامبران دیگربسیارزیاداست و به عبارت دیگر جبرئیل معلم پیامبر صلی الله علیه و آله نبود ، بلکه واسطه وحی بود و معلمش تنها خدا است .

« شَدیدُ الْقُوی » به معنی کسی که تمام قدرت هایش فوق العاده است ، تنها مناسب ذات پاک پروردگار است .

6 ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَوی

همان کس که توانایی فوق العاده و سلطه بر همه چیز دارد .

« مِرَّة » به معنی « تابیده شده » است و از آن جا که هر قدر طناب بهتر تابیده شود ، محکم تراست، این کلمه در معنی قدرت و توانایی و استحکام مادی یا معنوی به کار می رود .

7 وَ هُوَ بِالاُْفُقِ الاَْعْلی

درحالی که درافق اعلی قرارداشت .

8 ثُمَّ دَنا فَتَدَلّی

سپس نزدیک تر و نزدیک تر شد .

« تَدَلّی » از ماده « تَدَلّی » ( بر وزن تَجَلّی ) به معنی نزدیک شدن است ، بنابراین تأکیدی است برای جمله « دَنی » که قبل از آن آمده و هر دو به یک معنی است ، در حالی که بعضی درمیان این دو تفاوت قائل شده اند و گفته اند « تَدَلّی » به معنی وابستگی و تعلق و آویزان شدن است ، همچون وابستگی میوه به درخت .⁽¹⁾

9 فَکانَ قابَ قَوْسَیْنِ اَوْ اَدْنی

تا آن که فاصله او به اندازه دو کمان یا کمتر بود .

« قابَ » به معنی اندازه است و « قَوْس » به معنی کمان ، بنابراین « قابَ قَوْسَیْن » یعنی « مقدار طول دو کمان » ( کمان یکی از سلاح های قدیم برای تیراندازی بوده است ) . .

روشن است تعبیراتی مانند « فَکانَ قابَ قَوْسَیْنِ اَوْ اَدْنی » همه به صورت کنایه و بیان شدت قرب است و گرنه او با بندگانش فاصله مکانی ندارد ، تا با «قوس» و « ذراع » سنجیده شود و نیز منظور از «رؤیت» در این آیات رؤیت با چشم نیست، بلکه همان شهود باطنی است.

10 فَاَوْحی اِلیعَبْدِهِ ما اَوْحی

در این جا خداوند آن چه را وحی کردنی بود ، به بنده اش وحی نمود .

مسلماً مرجع ضمیرها در آیه بالا ( مخصوصاً ضمیر « عَبْدِهِ » ) ، "خدا " است ، در حالی که اگر « شَدیدُ الْقُوی » به معنی "جبرئیل" باشد ، تمام ضمیرها به او بازمی گردد ، درست است که می توان از قرائن خارج فهمید که حساب این آیه از بقیه جدا است ، ولی به هم خوردن یکنواختی آیات و مرجع ضمیرها ، مسلماً خلاف ظاهر است .

11 ما کَذَبَ الْفُؤادُ ما رَای

قلب او در آن چه دید هرگز دروغ نمی گفت .

12 اَفَتُمارُونَهُ عَلی ما یَری

آیا با او درباره آن چه دیده مجادله می کنید .

در روایات متعددی که از منابع اهل بیت علیهم السلام نقل شده ، می گوید : « منظور از "دیدن" در این دو آیه ، شهود باطنی خاصی نسبت به ذات پاک خدا است که برای پیامبر صلی الله علیه و آله در این صحنه روی داد و در معراج ، بار دیگر تکرار شد و رسول اللّه فوق العاده تحت تأثیر جذبه معنوی این دیدار قرارگرفت» .

بی شک رؤیت حسی درمورد خدا، نه در این دنیاو نه در آخرت ، ممکن نیست ، زیرا لازمه آن جسمانیت و مادی بودن است ، همچنین لازمه آن تغییر و تحول و فسادپذیر بودن و نیاز به زمان و مکان داشتن است و ذات واجب الوجود از همه این امور مبرا است .

ولی خدا را از طریق دید دل و عقل ، می توان مشاهده کرد و این همان است که امیر مؤمنان علی در پاسخ « ذِعْلَب یَمانی » به آن اشاره فرمود : « لا تُدْرِکُهُ الْعُیُونُ بِمُشاهَدَةِ الْعَیانِ وَ لکِنْ تُدْرِکُهُ الْقُلُوبُ بِحَقائِقِ الاْیمانِ : چشم ها با مشاهده حسی هرگز او را ندیده ، ولی دل ها با

حقیقت ایمان او را دریافته است » .⁽¹⁾

قرآن نزول وحی را بر پیامبر صلی الله علیه و آله چنین شرح می دهد که خداوند شدید القوی و پرقدرت ، او را تعلیم فرمود ، در حالی که او به صورت کامل و در حد اعتدال درآمد و در افق اعلی قرار گرفت .

سپس نزدیک و نزدیک تر شد ، آن چنان که میان او و پروردگارش به اندازه دو قوس بیشتر نبود و در همین جا بود که آن چه وحی کردنی بود ، خداوند به بنده اش وحی کرد .

وازآن جاکه برای جمعی این شهودباطنی سنگین می آمد،تأکیدمی کندکه قلب پیامبر صلی الله علیه و آله آن چه را دیده به حق و راستی دیده است و نباید شما در برابر این سخن با او به مجادله برخیزید .

13 وَ لَقَدْ رَاهُ نَزْلَةً اُخْری

و بار دیگر او را مشاهده کرد . .

دومین دیدار دوست

«نَزْلَة» به معنی یک بار نازل شدن است، بنابراین « نَزْلَةً اُخْری » یعنی « در یک نزول دیگر ».

ازاین تعبیر استفاده می شودکه دوبار «نزول» رخ داده و این ماجرامربوط به نزول دوم است.

14 عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهی

نزد سدرة المنتهی .

« سِدْرَة » درختی است پربرگ و پرسایه و تعبیر به « سِدْرَةِ الْمُنْتَهی » اشاره به درخت پربرگ و پرسایه ای است که در اوج آسمان ها ، در منتهی الیه عروج فرشتگان و ارواح شهداء و علوم انبیاء و اعمال انسان ها قرار گرفته ، جایی که ملائکه پروردگار از آن فراتر نمی روند و جبرئیل نیز در سفر معراج به هنگامی که به آن رسیده متوقف شد .

درباره سدرة المنتهیهرچنددر قرآن مجیدتوضیحی نیامده، ولی دراخباروروایات اسلامی توصیف های گوناگونی پیرامون آن آمده و همه بیانگر این واقعیت است که ، انتخاب این تعبیر به عنوان یک نوع تشبیه و به خاطرتنگی و کوتاهی لغات ماازبیان این گونه واقعیات بزرگ است.

در حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود : « من بر هر یک از برگ های آن فرشته ای دیدم که ایستاده بود و تسبیح خداوند را می کرد » .⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام صادق (علیه السلام) نقل شده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود : « من به سدرة المنتهی رسیدم و دیدم در سایه هر برگی از آن امتی قرار گرفته اند » .⁽²⁾

این تعبیرات نشان می دهد که هرگز منظور درختی شبیه آن چه در زمین می بینیم نبوده ، بلکه اشاره به سایبان عظیمی است در جوار قرب رحمت حق که فرشتگان بر برگ های آن تسبیح می کنند و امت هایی ازنیکان و پاکان، در سایه آن قرار دارند .

15 عِنْدَها جَنَّةُ الْمَأْوی

که جنت المأوی در آن جا است . .

16 اِذْ یَغْشَی السِّدْرَةَ ما یَغْشی

در آن هنگام که چیزی ( نور خیره کننده ای ) سدرة المنتهی را پوشانده بود .

« مَأْوی » در اصل به معنی محل انضمام است و از آن جا که سکونت افراد در یک مکان سبب انضمام آن ها با یکدیگر است ، این واژه به محل سکونت اطلاق شده است .

« جَنَّةُ الْمَأْوی » به معنی بهشتی است که محل سکونت است و در این که این کدام بهشت است ، در میان مفسران گفتگو است ، ولی مناسب ترین تفسیر آن است که منظور از این بهشت ، بهشت برزخی است که ارواح شهداء و مؤمنان موقتا به آن جا می روند و از اموری که به روشنی بر آن گواهی می دهد ، این است که در بسیاری از روایات معراج آمده است ، که پیغمبر صلی الله علیه و آله عده ای را در این بهشت متنعم دید ، در حالی که می دانیم هیچ کس در بهشت جاویدان قبل از روز قیامت وارد نمی شود ، زیرا آیات قرآن به خوبی دلالت دارد ، که پرهیزکاران در قیامت بعد از محاسبه ، وارد بهشت می شوند ، نه بلافاصله بعد از مرگ و ارواح شهداء نیز در بهشت برزخی قرار دارند ، زیرا آن ها نیز قبل از

قیام قیامت وارد بهشت جاویدان نمی شوند .

17 ما زاغَ الْبَصَرُ وَ ما طَغی

و چشم او هرگز منحرف نشد و طغیان ننمود .

18 لَقَدْ رَای مِنْ ایاتِ رَبِّهِ الْکُبْری

او پاره ای از آیات و نشانه های بزرگ پروردگارش را مشاهده کرد .

« زاغَ » از ماده « زیغ » به معنی انحراف به چپ و راست است و « طَغی » از ماده «طغیان» به معنی تجاوز از حد است .

آیه اشاره به این معناست که چشم پیامبر صلی الله علیه و آله در مشاهده خود نه چپ و راست شد و نه از حد و مقصد تجاوز کرد و آن چه را دید عین واقعیت بود .

به تعبیر دیگر انسان به هنگام مشاهده چیزی ، وقتی به اشتباه می افتد که دقیقا به خود آن توجه نکند یا به چپ و راست یا ماوراء آن بنگرد .

جمع بندی تفسیر آیات 13 - 18 این است که ، پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله در یک

« شهود باطنی دیگر » به هنگام معراج بر فراز آسمان ها ، ذات پاک خداوند را مشاهده کرد و به تعبیر دیگر خداوند بار دیگر بر قلب پاک او نزول فرمود « نَزْلَةً اُخْری » و شهود کامل تحقق یافت ، در محلی که منتهاالیه قرب الی اللّه از سوی بندگان است ، در کنار سدرة المنتهی ، در آن جا که « جَنَّةُ الْمَأْوی » قرار دارد ، در حالی که «سدرة المنتهی » را حجاب هایی ازنور پوشانده بود .

دیده قلب پیامبر صلی الله علیه و آله در این شهود هرگز به غیر حق نیفتاد و جز او ندید و در همان جا بود که نشانه های عظمت خداوند را در آفاق و انفس نیز مشاهده کرد .

شهود باطنی چیست ؟

شهود باطنی یک نوع درک و دیدی است که نه شباهت با « ادراکات عقلی » دارد و نه با « ادراکات حسی » که انسان از طریق حواس ظاهر آن را درک می کند و از جهاتی می توان آن را شبیه علم انسان به وجود خود و افکار و تصورات خود دانست .

ما به وجود خود یقین داریم ، افکار خود را درک می کنیم ، از اراده و تصمیم و تمایلات

خود باخبریم ، ولی این آگاهی نه از طریق استدلال برای ما حاصل شده و نه ازطریق مشاهده ظاهری ، بلکه این یک نوع شهود باطنی برای ما است که از این طریق به وجود خود و روحیات خود واقفیم .

به همین دلیل علمی که از ناحیه شهود باطنی حاصل می شود ، هیچ گونه خطا در آن راه ندارد ، زیرا نه از طریق استدلال است که خطایی در مقدمات آن حاصل شود و نه از طریق حس است که خطایی از طریق حواس در آن راه یابد .

درست است که ما نمی توانیم ، حقیقت شهودی را که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در آن شب تاریخی معراج نسبت به خداوند پیدا کرد دریابیم ، ولی مثالی که گفتیم ، برای نزدیک کردن راه مناسب است و روایات اسلامی نیز در مسیر ، راه گشای ماست .

معراج یک واقعیت مسلم است

در میان دانشمندان اسلام در اصل مسأله معراج سخنی نیست ، چه این که هم آیات قرآن در این جا و در آغاز سوره اسراء بر آن گواهی می دهد و هم روایات متواتر ، منتهی بعضی که

به خاطر پیش داوری هایی نتوانسته اند این را بپذیرند، که پیامبر صلی الله علیه و آله با « جسم » و « روح » خود به آسمان ها پروازکرده، آن را به «معراج روحانی» و چیزی شبیه حالت خواب تفسیر کرده اند .

درحالی که این پرواز جسمانی پیامبر صلی الله علیه و آله نه اشکال عقلی دارد و نه اشکالی از ناحیه علوم روز که شرح آن در جلد 12 تفسیر نمونه ، ذیل سوره اسراء بیان شده است .

بنابراین دلیلی نداردکه ما ظاهرآیات و صریح روایات را به خاطر استبعادات رها سازیم.

از این گذشته تعبیرات آیات فوق نشان می دهد که گروهی در این مسأله به مجادله برخاسته بودند، تاریخ نیز می گوید : « مسأله معراج ، جنجالی در میان مخالفان برانگیخت ».

اگر پیامبر صلی الله علیه و آله مدعی معراج روحانی و چیزی شبیه خواب بود، این جنجال استبعادی نداشت .

هدف از معراج چه بود ؟

رسیدن پیامبر صلی الله علیه و آله به شهود باطنی از یک سو و دیدن عظمت خداوند در پهنه آسمان ها با همین چشم ظاهر از سوی دیگر بوده است ، که هم در آخرین آیه مورد بحث در این جا

( لَقَدْ رَای مِنْ ایاتِ رَبِّهِ الْکُبْری ) و هم در آیه 1 سوره اسراء ( لِنُرِیَهُ مِنْ ایاتِنا ) به آن اشاره شده است و نیز مسائل زیاد و مهمی از فرشتگان و بهشتیان و دوزخیان و ارواح انبیاء آگاهی یافت ، که در طول عمر مبارکش الهام بخش او در تعلیم و تربیت خلق خدا بود .

معراج در روایات اسلامی

از مجموع روایات به خوبی استفاده می شود که پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله این سفر آسمانی را در چند مرحله پیمود .

مرحله نخست ، مرحله فاصله میان مسجد الحرام و مسجد اقصی بود که در آیه اول سوره اسراء به آن اشاره شده ، « سُبْحانَ الَّذی اَسْری بِعَبْدِهِ لَیْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ اِلَی الْمَسْجِدِ الاَْقْصی : منزه است خداوندی که در یک شب بنده اش را از مسجد الحرام تا مسجد الاقصی برد » .

طبق بعضی از روایات معتبر پیامبر صلی الله علیه و آله در اثناء راه به اتفاق جبرئیل در سرزمین

مدینه نزول کرد و در آن جانمازگزارد .⁽¹⁾

و نیز در«مسجدالاقصی»باحضور ارواح انبیای بزرگ مانندابراهیم و موسی و عیسی علیهم السلام نماز گزارد و امام جماعت پیامبر صلی الله علیه و آله بود ، سپس از آن جا سفر آسمانی پیامبر صلی الله علیه و آله شروع شد و آسمان های هفت گانه را یکی پس از دیگری پیمود و در هر آسمان با صحنه های تازه ای روبرو شد ، با پیامبران و فرشتگان و در بعضی از آسمان ها با دوزخ یا دوزخیان و در بعضی با بهشت و بهشتیان ، برخورد کرد و پیامبر صلی الله علیه و آله از هر یک از آن ها خاطره های پرارزش و بسیار آموزنده در روح پاک خود ذخیره فرمود و عجایبی مشاهده کرد که هر کدام رمزی و سری از اسرار عالم هستی بود و پس از بازگشت این ها را با صراحت و گاه با زبان کنایه و مثال ، برای آگاهی امت در فرصت های مناسب شرح می داد و برای تعلیم و تربیت ازآن استفاده فراوان می فرمود . .

این امر نشان می دهد که یکی از اهداف مهم این سفر آسمانی ، استفاده از نتایج عرفانی و تربیتی این مشاهدات پربها بود و تعبیر پرمعنی قرآن « لَقَدْ رَای مِنْ ایاتِ رَبِّهِ الْکُبْری » در آیات مورد بحث می تواند اشاره اجمالی و سربسته ای به همه این امور باشد .

البته بهشت و دوزخی را که پیامبر صلی الله علیه و آله در سفر معراج مشاهده کرد و کسانی را در آن متنعم یا معذب دید ، بهشت و دوزخ قیامت نبود ، بلکه بهشت و دوزخ برزخی بود ، زیرا قرآن مجید می گوید : بهشت و دوزخ رستاخیز بعد از قیام قیامت و فراغت از حساب نصیب نیکوکاران و بدکاران می شود .

سرانجام به هفتمین آسمان رسید و در آن جا حجاب هایی از نور مشاهده کرد ، همان جا که « سدرة المنتهی » و « جنة المأوی » قرار داشت و پیامبر صلی الله علیه و آله در آن جهان سراسر نور و روشنایی به اوج شهود باطنی و قرب الی اللّه و مقام « قابَ قَوْسَیْنِ اَوْ اَدْنی » رسید و خداوند در این سفر او را مخاطب ساخته و دستورهای بسیار مهم و سخنان فراوانی به او فرمود که مجموعه ای از آن امروز در روایات اسلامی به صورت « احادیث قدسی » برای ما به

یادگار مانده و در فصل آینده به خواست خداوند به قسمتی از آن اشاره می کنیم .

قابل توجه این که طبق تصریح بسیاری از روایات پیامبر صلی الله علیه و آله در قسمت های مختلفی از این سفر بزرگ ، علی (علیه السلام) را ناگهان در کنار خود مشاهده کرد و تعبیراتی در این روایات دیده می شود که گواه عظمت فوق العاده مقام علی (علیه السلام)بعد از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله است .

با این همه ، روایات معراج جمله های پیچیده و اسرارآمیزی دارد که کشف محتوای آن آسان نیست و به اصطلاح جزء روایات متشابه است ، یعنی روایاتی که شرح آن را باید به خود معصومین علیهم السلام واگذار کرد .

( برای اطلاع بیشتر از روایات معراج ، به جلد 18 « بحار الانوار » از صفحه 282 تا 410 مراجعه شود ) .

ضمناً روایات معراج درکتب اهل سنت نیزبه طورگسترده آمده است و حدود 30نفر از روات

آن ها حدیث معراج را نقل کرده اند .⁽¹⁾

در این جا این سؤال پیش می آید : چگونه این همه راهپیمایی طولانی و این حوادث عجیب و متنوع و این همه گفتگوهای طولانی و این همه مشاهده ها در یک شب یا کمتر از یک شب روی داد ؟

ولی با توجه به یک نکته پاسخ این سؤال روشن می شود ، سفر معراج هرگز یک سفر عادی نبود که با معیارهای عادی سنجیده شود ، نه اصل سفر عادی بود و نه مرکبش ، نه مشاهداتش عادی بود و نه گفتگوهایش ، نه مقیاس هایی که در آن به کار رفته ، همچون مقیاس های محدود و کوچک کره خاکی ما است و نه تشبیهاتی که در آن آمده ، بیانگر عظمت صحنه هایی است که پیامبر صلی الله علیه و آله مشاهده کرد ، همه چیز به صورت خارق العاده و در مقیاس هایی خارج از مکان و زمانی که ما با آن آشنا هستیم و خو گرفته ایم ، رخ داد . .

بنابراین جای تعجب نیست که این امور با مقیاس زمانی کره زمین ما در یک شب یا کمتر از یک شب واقع شده باشد ( دقت کنید ) .

19 اَفَرَأَیْتُمُ الّلاتَ وَ الْعُزّی

به من خبر دهید آیا بت های « لات » و « عزی » ...

20 وَ مَنوةَ الثّالِثَةَ الاُْخْری

و « منات » که سومین آن ها است ( دختران خدا هستند ) ؟

21 اَلَکُمُ الذَّکَرُ وَ لَهُ الاُْنْثی

آیا سهم شما پسر است و سهم اودختر؟ (درحالی که به زعم شما دختران کم ارزش تر از پسرانند).

22 تِلْکَ اِذا قِسْمَةٌ ضیزی

در این صورت این تقسیمی است غیر عادلانه .

« ضیزی » به معنی ناقص و ظالمانه و نامعتدل است .

به این ترتیب قرآن افکار منحط و خرافی آن ها را به باد استهزاء می گیرد ، که شما از

یک سو دختران را زنده به گور می کنید و عیب و ننگ می دانید و از سوی دیگر فرشتگان را دختران خدا می دانید ، نه تنها خودشان را می پرستید که مجسمه های بی روح آن ها نیز به صورت بت ها در نظر شما این همه احترام دارد ، در برابر آن سجده می کنید ، در مشکلات به آن ها پناه می برید و حاجات خود را از آن ها می خواهید ، راستی مسخره و شرم آور است .

و از این جا روشن می شود که حداقل بسیاری از بت های سنگی و چوبی که مورد پرستش عرب واقع می شد ، به زعم آن ها مجسمه های فرشتگان بود ، فرشتگانی که آن ها را « رَبُّ النَّوْع » و مدیر و مُدَبِّر عالم هستی ، می دانستند و نسبت آن ها را با خدا نسبت دختر و پدر می پنداشتند .

هنگامی که این خرافات دربرابر خرافه دیگری که درباره دختران داشتند، قرار داده می شود، تضادعجیب آن خود بهترین گواه بربی پایه بودن عقاید و افکار آن هاست و چه جالب است که در چند جمله کوتاه بر همه آن ها خط بطلان کشیده و مسخره بودن آن ها را آشکار می سازد .

و از این جا معلوم می شود که قرآن هرگز نمی خواهد اعتقاد عرب جاهلی را در مورد

تفاوت دختر و پسر بپذیرد ، بلکه می خواهد مسلمات طرف را به رخ او بکشد ، که در اصطلاح منطق آن را « جَدَل » می گویند ، والا نه دختر و نه پسر در منطق اسلام از نظر ارزش انسانی تفاوتی دارند و نه فرشتگان دختر و پسر دارند و نه اصلاً آن ها فرزندان خدا هستند و نه خدا اصولاً فرزندی دارد، این ها فرضیاتی است بی پایه بر اساس فرضیه های بی پایه دیگر، اما برای اثبات ضعف فکر و منطق این خرافه پرستان بهترین پاسخ است .

23 اِنْ هِیَ اِلاّ اَسْماءٌ سَمَّیْتُمُوها اَنْتُمْ وَ اباؤُکُمْ ما اَنْزَلَ اللّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ اِنْ یَتَّبِعُونَ اِلاَّ الظَّنَّ وَ ما تَهْوَی الاَْنْفُسُ وَ لَقَدْ جاءَ هُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدی

این ها فقط نام هایی است که شما و پدرانتان بر آن هاگذاشته اید ( نام هایی بی محتوا و اسم هایی بی مسمی ) و هرگزخداونددلیل و حجتی برآن نازل نکرده، آنان فقط از گمان های بی اساس و هوای نفس پیروی می کنند ، درحالی که هدایت ازسوی پروردگارشان برای آن ها آمده است .

« سُلْطان » به معنی سلطه و غلبه است و به دلایل زنده و متقن « سلطان » گفته می شود ،

چراکه مایه غلبه بر خصم است .

رَبُّ النَّوْع ها و اسم های بی مُسَمّی

یکی از قدیمی ترین سرچشمه های شرک و دوگانه پرستی یا چندگانه پرستی تنوع موجودات عالم است ، از آن جا که افراد کوته فکر نمی توانستند باور کنند ، این همه موجودات گوناگون و متنوعی که در آسمان و زمین است ، مخلوق خداوند یگانه می باشد ( زیرا مقیاس را خودشان قرار می دادند که همیشه در یک یاتعداد محدودی ازکارها تسلط و مهارت داشتند ) لذا برای هرنوعی از انواع موجودات خدایی قائل بودند که از آن تعبیر به «رَبُ النَّوْع» می کردند، مانندرب النوع دریا، رب النوع صحرا، رب النوع باران، رب النوع آفتاب، رب النوع جنگ و رب النوع صلح .

این خدایان پنداری که گاه ازآن هابه عنوان فرشتگان نیز یادمی کردند، به عقیده آن ها حکمرانان این جهان بودند و درهرقسمت مشکلی پیدامی شد به رب النوع آن پناه می بردند، سپس از آن جا که رب النوع ها موجودات محسوسی نبودند، تمثال هایی برای آن ها ساخته و آن ها را عبادت می کردند.

این عقاید خرافی از یونان به مناطق دیگر و سرانجام به محیط حجاز منتقل شد ، ولی از آن جا که عرب به خاطر توحید ابراهیمی که در میان آن ها به یادگار مانده بود ، نمی توانست وجود اللّه را منکر شود ، این عقاید را به هم آمیخت و در عین عقیده به وجود خداوند متعال « اللّه » ، اعتقاد به فرشتگانی پیدا کرد که رابطه آن ها با خدا ، رابطه دختر و پدر بود و بت های سنگی و چوبی را مظهر و تمثال هایی از آن می دانست .

قرآن در یک عبارت کوتاه اما کوبنده و پرقدرت که در آیات فوق خواندیم، می گوید: « این ها همه نام هایی است بی محتوا و اسم هایی است بی مسمی، که شما و نیاکانتان بدون هیچ دلیل و مدرک انتخاب کرده اید » .

24 اَمْ لِلاِْنْسانِ ما تَمَنّی

آیا آن چه انسان تمنا دارد به آن می رسد .

25 فَلِلّهِ الاْخِرَةُ وَ الاُْولی

درحالی که آخرت و دنیا از آن خدا است .

شفاعت به اذن خداست

این آیات همچنان خرافه بت پرستی را تعقیب و محکوم می کند و نخست به آرزوهای بی اساس بت پرستان و انتظاراتی که از بت ها داشتند ، می پردازد .

آیا ممکن است این اجسام بی روح و بی ارزش به شفاعت او در پیشگاه خدا برخیزند و یا در مشکلات و گرفتاری ها در دنیا و آخرت به او پناه بدهند ؟

«در حالی که آخرت و دنیا تنها ازآن خدا است » .

عالم اسباب بر محور اراده او می چرخد و هر موجودی هر چه دارد از برکت وجود او است ، شفاعت از ناحیه او و حل مشکلات نیز به دست قدرت او است .

قابل توجه این که نخست از آخرت سخن می گوید و بعد از دنیا ، چراکه بیشترین چیزی که فکر انسان را به خود مشغول می دارد ، نجات در آخرت است و حاکمیت خدا در سرای دیگرازاین سرا آشکارتر می باشد .

و به این ترتیب قرآن،مشرکان رابه کلی ازشفاعت بت ها و حل مشکلات به وسیله آن ها مأیوس

و نومیدمی کند و این بهانه را از دست آن ها می گیرد که ما به این علت آن ها را پرستش می کنیم که شفیعان ما در درگاه خدا باشند : « وَ یَقُولُونَ هؤُلاءِ شُفَعائُنا عِنْدَ اللّهِ » ( 18 / یونس ) .

گسترش دامنه آرزوها

آرزو و تمنی از محدودبودن قدرت انسان و ناتوانی او سرچشمه می گیرد ، زیرا هرگاه به چیزی علاقه داشت و به آن نرسید، شکل آرزو و تمنی به خود می گیرد و اگر همیشه خواستن ، توانستن بود و هرچه می خواست فورا به آن دست می یافت، آرزو معنی نداشت .

البته تمنیات انسان گاهی صادق است و از روح بلند او سرچشمه می گیرد و عاملی است برای حرکت و تلاش و جهاد و سیر تکاملی او ، مثل این که انسان آرزو می کند در علم و دانش و تقوی و شخصیت و آبرو سرآمد جهانیان باشد .

ولی بسیار می شود که این آرزوها کاذب است و درست برعکس آرزوهای صادق مایه غفلت و بی خبری و تخدیر و عقب ماندگی است ، مثل آرزوی رسیدن به عمر جاویدان و خلود در زمین و در اختیار گرفتن تمام اموال و ثروت ها و حکومت بر همه انسان ها و

موهومات دیگری از این قبیل .

و به همین دلیل در روایات اسلامی تشویق شده که مردم ، به سراغ آرزوهای خیر بروند، در حدیثی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله می خوانیم : « مَنْ تَمَنّی شَیْئا وَ هُوَ لِلّهِ عَزَّوَجَلَّ رِضیً لَمْ یَخْرُجْ مِنَ الدُّنْیا حَتّی یُعْطاهُ : کسی که تمنی چیزی کند که موجب رضای خدا است ، از دنیابیرون نمی رود، مگر به آن برسد » . ⁽¹⁾

و از بعضی روایات استفاده می شود که هر گاه در دنیا به آن نرسد ، به ثواب و پاداش آن خواهد رسید .⁽²⁾

26 وَ کَمْ مِنْ مَلَکٍ فِی السَّمواتِ لا تُغْنی شَفاعَتُهُمْ شَیْئا اِلاّ مِنْ بَعْدِ اَنْ یَأْذَنَ اللّهُ لِمَنْ یَشاءُ وَ یَرْضی

و چه بسیار فرشتگانی که در آسمان ها هستند و شفاعت آن ها سودی نمی بخشد مگر بعد .

از آن که خدا برای هر کس بخواهد و راضی باشد اجازه ( شفاعت ) دهد .

جایی که فرشتگان آسمان با آن همه عظمت ، حتی به صورت جمعی قادر بر شفاعت نیستند ، جز به اذن و رضای پروردگار ، از این بت های بی شعور و فاقد هر گونه ارزش ، چه انتظاری دارید ؟ آن جا که عقابان تیزپرواز پر و بالشان می ریزد ، از پشه های ناتوان چه کاری ساخته است ؟ آیا شرم آور نیست که می گویید ما این بت ها را می پرستیم تا شفیعان ما بر درگاه خدا باشند .

تعبیر به « کَمْ » ( چه بسیار ) در این جا به معنی عموم است ، یعنی هیچ یک از فرشتگان نمی توانند بی اذن و رضای او شفاعت کنند ، زیرا این تعبیر در لغت عرب گاه در معنی جمعی به کار می رود ، همان گونه که در آیه 223 سوره شعرا درباره شیاطین می خوانیم : « وَ اَکْثَرُهُمْ کاذِبُونَ : اکثر آن ها دروغگو هستند » ، در حالی که می دانیم همه آن ها دروغگو هستند ، بنابراین واژه « اکثر » به معنی « عموم » می باشد .

اما فرق میان « اِذْن » و « رِضا » از این نظر است که « اذن » در جایی می گویند که شخص

رضایت باطنی خویش را آشکار کند ، ولی رضایت اعم از آن است و به معنی ملایمت طبع با انجام کار یا چیزی است و از آن جا که گاه کسی اذنی می دهد ، در حالی که رضایت قلبی ندارد ، در آیه فوق برای تأکید بعد از « اذن » مسأله « رضا » نیز آمده است ، هر چند در مورد خداوند متعال اذن از رضا جدا نیست و تقیه درباره او معنی ندارد .

سخنی درباره شفاعت

آیه اخیر از آیاتی است که به روشنی از امکان شفاعت به وسیله فرشتگان خبر می دهد ، جایی که آن ها حق شفاعت به اذن و رضای خدا داشته باشند ، انبیاء و اولیای معصوم به طریق اولی چنین حقی رادارند .

ولی نباید فراموش کرد که آیه فوق با صراحت می گوید : این شفاعت بی قید و شرط نیست ، بلکه مشروط به اذن و رضای خدا است و از آن جا که اذن و رضای او بی حساب نیست ، باید رابطه ای میان انسان و او باشد تا اجازه شفاعت او را به مقربان درگاهش بدهد و بدین ترتیب امید شفاعت به صورت یک مکتب تربیتی برای انسان درمی آید و

مانع گسستن تمام پیوندهای او با خدا می شود .

27 اِنَّ الَّذینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالاْخِرَةِ لَیُسَمُّونَ الْمَلائِکَةَ تَسْمِیَةَ الاُْنْثی

کسانی که به آخرت ایمان ندارند ، فرشتگان را دختر ( خدا ) نام گذاری می کنند .

آری این سخن زشت و شرم آورتنهاازکسانی سرمی زندکه به حساب و جزای اعمال معتقد نیستند که اگر عقیده داشتند ، این چنین جسورانه سخن نمی گفتند ، سخنی که کمترین دلیلی بر آن ندارند ، بلکه دلایل عقلی نشان می دهد ، نه خداوند فرزندی دارد نه فرشتگان دخترند .

28 وَ ما لَهُمْ بِه مِنْ عِلْمٍ اِنْ یَتَّبِعُونَ اِلاَّ الظَّنَّ وَ اِنَّ الظَّنَّ لا یُغْنی مِنَ الْحَقِّ شَیْئا

آن هاهرگز به این سخن یقین ندارند، تنها ازظن و گمان بی پایه پیروی می نمایند، با این که گمان، هرگزانسان را بی نیازازحق نمی کند .

ظن و گمان هرگز کسی را به حق نمی رساند

در این آیه به یکی از دلایل روشن بطلان این نام گذاری اشاره می کند . انسان متعهد و معتقد هرگز سخنی را بدون علم و آگاهی نمی گوید و نسبتی را به کسی بی دلیل نمی دهد ،

تکیه بر گمان و پندار کار شیطان و انسان های شیطان صفت است و قبول خرافات و موهومات نشانه انحراف و بی عقلی است .

روشن است واژه «ظَنَّ» (گمان) دومعنی متفاوت دارد: گاه به معنی گمان های بی پایه است که طبق تعبیرات آیات قبل هم ردیف «هوای نفس و اوهام و خرافات»است، منظورازاین کلمه در آیات مورد بحث همین معنی است .

معنی دیگر گمان هایی است که معقول و موجه است و غالبا مطابق واقع و مبنای کار عُقلا در زندگی روزمره می باشد ، مانند شهادت شهود در محکمه و دادگاه یا « قول اهل خبره » و یا « ظواهر الفاظ » و امثال آن که اگر این گونه گمان ها را از زندگی بشر برداریم و تنها تکیه بر یقین قطعی کنیم ، نظام زندگی به کلی متلاشی می شود.

بدون شک این قسم از ظن داخل در این آیات نیست و شواهد فراوانی در خود این آیات بر این معنی وجود دارد و به تعبیر دیگر قسم دوم در حقیقت یک نوع علم عرفی است ، نه گمان ، بنابراین کسانی که با اینآیه (اِنَّ الظَّنَّ لا یُغْنی مِنَ الْحَقِّ شَیْئا)و مانندآن

برای نفی حجیت « ظَنّ » به طور کلی استدلال کرده اند ، قابل قبول نیست.

29 فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلّی عَنْ ذِکْرِنا وَ لَمْ یُرِدْ اِلاَّ الْحَیوةَ الدُّنْیا

حال که چنین است از این ها که از ذکر ما روی می گردانند وجز زندگی مادی دنیا را نمی طلبند ، اعراض کن .

« ذکر خدا » مفهوم گسترده ای دارد که هرگونه توجه به خدا چه از راه قرآن و دلیل عقل و چه از طریق سنت و یاد قیامت را شامل می شود.

ضمناً این نکته نیز از آیه استفاده می شود که رابطه ای میان غفلت از یاد خدا و اقبال به مادیات و زرق و برق دنیاوجود دارد و قابل توجه این که در میان این دو تأثیر متقابل است ، غفلت از یاد خدا ، انسان را به سوی دنیاپرستی سوق می دهد ، همان گونه که دنیاپرستی انسان را از یاد خدا غافل می سازد و این هر دو با هواپرستی همراه است و طبعا خرافاتی که هماهنگ با آن باشد در نظر انسان جلوه می کند و تدریجا تبدیل به یک اعتقاد می شود .

شاید نیاز به تذکر نداشته باشد که امر به اعراض از این گروه هرگز منافاتی با تبلیغ

رسالت که وظیفه اصلی پیامبر صلی الله علیه و آله است ندارد ، چراکه تبلیغ و انذار و بشارت مخصوص مواردی است که حداقل احتمال تأثیر وجود داشته باشد ، آن جا که یقین به عدم تأثیر است ، نباید نیروها را به هدر داد و بعد از اتمام حجت باید اعراض کرد .

این دستور مخصوص پیامبر صلی الله علیه و آله نیست ، بلکه همه منادیان راه حق را شامل می شود .

30 ذلِکَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ اِنَّ رَبَّکَ هُوَ اَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبیلِه وَ هُوَ اَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدی

این آخرین حد آگاهی آن ها است ، پروردگار تو کسانی راکه از راه او گمراه شده اند ، به خوبی می شناسد و هدایت یافتگان را از همه بهتر می داند .

آری اوج افکار آن ها به این جا منتهی شده که افسانه دختران خدارا درباره ملائکه طرح کنند و درظلمات اوهام و خرافات دست و پا زنند و این است آخرین نقطه همت آن ها که خدا را به فراموشی بسپارند و اقبال به دنیاکنند و تمام شرف و حیثیت انسانی خودرا، با درهم و دیناری معاوضه نمایند .

نهایت فهم و شعورشان این است که به خواب و خور و عیش و نوش و متاع فانی و زودگذر و زرق و برق دنیا قناعت کرده اند .

در دعای معروفی که در اعمال ماه شعبان از پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله نقل شده ، می خوانیم: « وَ لا تَجْعَلِ الدُّنْیا اَکْبَرَ هَمِّنا وَ لا مَبْلَغَ عِلْمِنا : خداوندا دنیا را بزرگ ترین مشغولیات فکری ما و نهایت علم و آگاهی ما قرار مده » .

مفهوم علم از دیدگاه قرآن کریم

درآیات فوق در عین این که برای دنیاپرستان علمی قائل شده ، آن ها را گمراه می شمرد ، این دلیل بر آن است که از دیدگاه قرآن علومی که هدف نهاییش ، تنها وصول به مادیات باشد و در ماورای آن هدفی والاتر تعقیب نکند علم نیست ، ضلالت و گمراهی است و اتفاقا تمام بدبختی هایی که در دنیای امروز وجود دارد ، تمام جنگ ها و خونریزی ها ، ظلم ها و تجاوزها، فسادها و آلودگی ها ، از همین علوم ضلالت آفرین سرچشمه می گیرد ، از کسانی که مبلغ و منتهای علمشان همان حیات دنیاست و افق دیدشان ازنیازهای حیوانیشان فراترنمی رود.

31 وَلِلّهِ ما فِی السَّمواتِ وَ ما فِی الاَْرْضِ لِیَجْزِیَ الَّذینَ اَساؤُا بِما عَمِلُوا وَ یَجْزِیَ الَّذینَ اَحْسَنُوا بِالْحُسْنی

برای خدا است آن چه در آسمان ها و آن چه در زمین است تا بدکاران را به خاطر اعمال بدشان کیفر دهد و نیکوکاران را در برابر اعمال نیکشان پاداش .

مالکیت و حاکمیت مطلقه در عالم هستی از آن او است و به همین دلیل تدبیر عالم هستی نیز به دست او است و چون چنین است جز او شایسته عبودیت و شفاعت نیست .

هدف بزرگ او از این آفرینش گسترده ، این است که انسان یعنی گُل سرسبد عالم هستی را با برنامه های تکوینی و تشریعی و تعلیم و تربیت انبیاء در مسیر تکامل پیش برد .

32 اَلَّذینَ یَجْتَنِبُونَ کَبائِرَ الاِْثْمِ وَ الْفَواحِشَ اِلاَّ اللَّمَمَ اِنَّ رَبَّکَ واسِعُ الْمَغْفِرَةِ هُوَ اَعْلَمُ بِکُمْ اِذْ اَنْشَأَکُمْ مِنَ الاَْرْضِ وَ اِذْ اَنْتُمْ اَجِنَّةٌ فی بُطُونِ اُمَّهاتِکُمْ فَلا تُزَکُّوا اَنْفُسَکُمْ هُوَ اَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقی

همان هاکه ازگناهان کبیره و اعمال زشت، جز صغیره دوری می کنند ، آمرزش پروردگار

تو گسترده است ، اونسبت به شما از همه آگاه تر است ، از آن هنگام که شما رااز زمین آفرید و درآن موقع که به صورت جنین هایی درشکم مادرانتان بودید،پس خودستایی نکنید چراکه او پرهیزکاران را بهتر می شناسد .

خودستایی نکنید ، او شما را بهتر می شناسد

« کَبائِر » جمع کبیره و « اِثْم » در اصل به معنی عملی است که انسان را از خیر و ثواب دورمی کند، لذا معمولاً به گناهان اطلاق میشود.

«لَمَمْ» به معنی نزدیک شدن به گناه است و ازگناهان صغیره نیزتعبیربه « لَمَمْ » می شود ، این واژه دراصل ازماده «اِلْمام» گرفته شده که به معنی نزدیک شدن به چیزی بدون انجام آن است و گاه به اشیاء قلیل و کم نیز اطلاق شده است .

به علاوه در جمله بعد قرآن می گوید : « آمرزش پروردگار تو گسترده است » ( اِنَّ رَبَّکَ واسِعُ الْمَغْفِرَةِ ) .

این نیز دلیلی است بر این که گناهی از او سر زده که نیاز به غفران پروردگار دارد ،

نه تنها قصد و نیت و نزدیک شدن به گناه ، بی آن که آن را مرتکب شده باشد .

به هر حال منظور این است که نیکوکاران ممکن است ، لغزشی داشته باشند ، ولی گناه برخلاف طبع و سَجِیَّة آن هاست، روح و قلب آن ها همواره پاک است و آلودگی ها جنبه عَرَضِیّ دارد و لذا به محض ارتکاب گناه پشیمان می شوند و از خدا تقاضای بخشش می کنند ، چنان که در آیه 135 سوره آل عمران آمده که در توصیف « متقین » و « محسنین » می فرماید :

« وَ الَّذینَ اِذا فَعَلُوا فاحِشَةً اَوْ ظَلَمُوا اَنْفُسَهُمْ ذَکَرُوا اللّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ: آن ها کسانی هستندکه وقتی مرتکب عمل زشتی شوند، یابه خود ستمی کنند ، به یاد خدا می افتند و برای گناهانشان آمرزش می طلبند ».

در این جا با حدیث دیگری از امام صادق این بحث را پایان می دهیم ، که در پاسخ سؤال از تفسیر آیه مورد بحث فرمود:« اَلْلَمَمُ الْعَبْدُ الَّذی یَلَّمُّ بِالذَّنْبِ بَعْدَ الذَّنْبِ لَیْسَ مِنْ سَلیقَتِهِ، اَیْ مِنْ طِبیعَتِهِ: انجام دهنده لمم بنده ای است که گاه گناه ازاو سرمی زند ولی طبیعت او نیست » .⁽¹⁾.

در دنباله آیه برای تأکیدعدالت پروردگار، در مسأله پاداش و کیفراز علم بی پایان او که همه بندگان و اعمالشان را فرامی گیرد ، سخن می گوید و می فرماید : « هُوَ اَعْلَمُ بِکُمْ اِذْ اَنْشَاَکُمْ ... » .

آفرینش انسان از زمین یا به اعتبار خلقت نخستین او از طریق حضرت آدم است که از خاک آفریده شده و یا به اعتبار این است که تمام مواد تشکیل دهنده وجود انسان از زمین گرفته شده ، که از طریق تغذیه در ترکیب بندی نطفه و سپس در مراحل پرورش جنین مؤثر است و درهرحال هدف این است که خداوندازهمان زمان که ذرات وجودشمادرلابلای خاک های زمین بود و ازآن روزکه نطفه ناچیزی در رحم مادر در درون پرده های ظلمانی رحم بودید ، از تمام جزئیات وجود شما آگاه بوده است ، با این حال چگونه ممکن است از اعمال شما بی خبر باشد .

« کبائر الاثم » چیست ؟

درمورد گناهان کبیره که درچند آیه قرآن به آن اشاره شده است ⁽¹⁾، بایدگفت « کبیره » دلیل

برعظمت گناه است و هرگناهی که یکی ازشرایط زیر را داشته باشد، کبیره محسوب می شود :

الف - گناهانی که خداوند وعده عذاب درباره آن داده است .

ب - گناهانی که در نظر اهل شرع و لسان روایات با عظمت یاد شده است .

ج - گناهانی که در منابع شرعی بزرگ تر از گناهی شمرده شده که جزء کبائر است .

د - و بالاخره گناهانی که در روایات معتبر تصریح به کبیره بودن آن شده است .

در روایات اسلامی تعداد کبائر مختلفی ذکر شده ، در بعضی تعداد آن ها هفت گناه ( قتل نفس ، عقوق والدین ، رباخواری ، بازگشت به دارالکفر بعد از هجرت ، نسبت زنا به زنان پاکدامن دادن ، خوردن مال یتیم و فرار از جهاد ) .⁽¹⁾

و در بعضی دیگر تعداد آن هفت گناه شمرده شده ، با این تفاوت که به جای عقوق والدین « کُلُّما اَوْجَبَ اللّهُ عَلَیْهِ النّارَ : آن چه خداوند دوزخ را برای آن واجب کرده » ذکر شده است . .

در بعضی دیگر تعداد آن ها ده گناه و در بعضی نوزده گناه و در بعضی تعداد بیشتری دیده می شود .⁽¹⁾

این تفاوت در شمارش تعداد کبائر به خاطر آن است که همه گناهان کبیره نیز یکسان نیست، بلکه بعضی از اهمیت بیشتری برخوردار است و به تعبیر دیگر « اکبر الکبائر » است، بنابراین تضادی در میان آن ها وجود ندارد .

خودستایی و تزکیه نفس

سرچشمه اصلی این عمل ناپسند ، عدم شناخت خویشتن است ، چراکه اگر انسان خود را به خوبی بشناسد ، کوچکی خود را در برابر عظمت پروردگار و ناچیز بودن اعمالش را در برابر مسؤولیت های سنگینی که برعهده دارد و نعمت های عظیمی را که خدا به او بخشیده ، بداند هرگز گام در جاده خودستایی نخواهد گذاشت .

غرور و غفلت و خود برتربینی و تفکرات جاهلی نیز انگیزه های دیگری برای این کار زشت است .

خودستایی از آن جا که بیانگر اعتقاد انسان به کمال خویشتن است ، مایه عقب ماندگی او است ، چراکه رمز تکامل « اعتراف به تقصیر » و قبول وجود نقص ها و ضعف ها است .

ناگفته نماند که گاه ضرورت هایی ایجاب می کند که انسان خود را با تمام امتیازاتی که دارد، معرفی کند، چراکه بدون آن هدف های مقدسی پایمال می گردد ، میان این گونه سخنان، با خودستایی و تزکیه نفس تفاوت بسیار است .

نمونه این سخن خطبه امام سجاد (علیه السلام) در مسجد شام است ، در آن هنگام که می خواهد خود و خاندانش را به مردم شام معرفی کند ، تا توطئه بنی امیه در زمینه خارجی بودن شهیدان کربلا عقیم گردد و نقشه های شیطانی آن ها نقش برآب شود .

در روایتی از امام صادق (علیه السلام) نیز می خوانیم ، هنگامی که از مسأله ستایش خویشتن سؤال کردند ، فرمود : « گاه به خاطر ضرورت هایی لازم می شود » سپس به دو مورد از سخنان انبیا

که در قرآن آمده است ، استدلال کرد : نخست یوسف که به عزیز مصر پیشنهاد کرد ، او را خزانه دار کشور مصر کند و افزود : « اِنّی حَفیظٌ عَلیمٌ : من نگاهبان آگاهی هستم » و دیگری در مورد پیامبر بزرگ خدا "هود" که قوم خودرا مخاطب ساخته ، گفت : « اَنَا لَکُمْ ناصِحٌ اَمینٌ : من برای شما خیر خواه ، امینی می باشم » .

33 اَفَرَأَیْتَ الَّذی تَوَلّی

آیا آن کس را که از اسلام ( انفاق ) روی گردان شد ، مشاهده کردی ؟

34 وَ اَعْطی قَلیلاً وَ اَکْدی

و کمی عطا کرد و از بیشتر امساک نمود .

« اَکْدی » در اصل از « کُدْیَه » به معنی سختی و صلابت زمین است ، سپس در مورد افراد ممسک و بخیل ، به کار رفته است .

35 اَعِنْدَهُ عِلْمُ الْغَیْبِ فَهُوَ یَری

آیا نزد او علم غیب است و می بیند ( که دیگران می توانندگناهان او را بر دوش گیرند ) .

چه کسی از قیامت آمده و برای آن ها خبر آورده است ، که افراد می توانند رشوه گیرند و گناه دیگران را برگردن نهند، یا چه کسی از سوی خدا آمده و به آن ها خبر داده است که خدا به این معامله راضی است، جز این است که اوهامی را به هم بافته اند و برای فرار از زیربار مسؤولیت ها خودرا در تار و پود این اوهام گرفتارساخته اند ؟

36 اَمْ لَمْ یُنَبَّأْ بِما فی صُحُفِ مُوسی

یا از آن چه در کتب موسی (علیه السلام)نازل گردیده ، باخبر نشده است.

بعد از این اعتراض شدید ، قرآن به بیان یک اصل کلی که در سایر آیین های آسمانی نیز بوده است ، پرداخته ، چنین می گوید : آیا کسی که با این وعده های خیالی دست از انفاق ( یا ایمان ) برداشته و می خواهد خود را با پرداختن مختصر مالی از کیفر الهی رهایی بخشد ، « از آن چه در کتب موسی (علیه السلام)( تورات ) نازل گردیده باخبر نشده است » ؟

37 وَ اِبْراهیمَ الَّذی وَفّی

و در کتب ابراهیم همان کسی که وظیفه خود را به طور کامل ادا کرد .

« وَفّی » از ماده « تَوْفِیَة » به معنی بذل و ادای کامل است .

و همچنین آن چه درکتاب ابراهیم نازل شده، همان پیامبربزرگی که به تمام عهد و پیمان های الهی وفا کرد، حق رسالت او را ادا نمود و برای تبلیغ آیین او از هیچ مشکل و تهدید و آزاری نهراسید، همان کسی که در بوته امتحانات مختلف قرار گرفت و حتی فرزندش را به فرمان خدا به قربانگاه برد و کارد برگلوی او گذارد و ازتمام این امتحانات سربلند و سرفراز بیرون آمد .

38 اَلاّ تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ اُخْری

که هیچ کس بار گناه دیگری را بر دوش نمی گیرد .

هر کس مسؤول اعمال خویش است

« وِزْرْ » در اصل از « وَزَرَ » گرفته شده که به معنی پناه گاه های کوهستانی است ، سپس واژه « وِزْرْ » به بارهای سنگین اطلاق گردیده ، به خاطر شباهتی که با سنگ های عظیم کوه دارد و بعد از آن به گناه نیز اطلاق شده ، چراکه بار سنگینی بر دوش انسان می نهد .

منظوراز «وازِرَةٌ» انسانی است که تحمل وزر می کند .

39 وَ اَنْ لَیْسَ لِلاِْنْسانِ اِلاّماسَعی

و این که برای انسان بهره ای جز سعی و کوشش او نیست .

« سَعی » در اصل به معنی راه رفتن سریع است که به مرحله دویدن نرسیده ، ولی غالبا به معنی تلاش و کوشش به کار می رود ، چراکه به هنگام تلاش و کوشش در کارها انسان حرکات سریعی انجام می دهد ، خواه کار خیر باشد یا شر .

جالب این که نمی فرماید : بهره انسان کاری است که انجام داده ، بلکه می فرماید : تلاشی است که از او حاصل شده است ، اشاره به این که ، مهم تلاش و کوشش است هرچند انسان احیانا به مقصد و مقصودش نرسد که اگر نیتش خیر باشد ، خدا پاداش خیر به او می دهد ، چراکه او خریدار نیت ها و اراده هاست ، نه فقط کارهای انجام شده .

40 وَ اَنَّ سَعْیَهُ سَوْفَ یُری

و این که سعیش به زودی دیده می شود ( و به نتیجه اش می رسد ) .

نه تنها نتیجه های این سعی و تلاش ، چه در مسیر خیر باشد یا شر ، بلکه خود اعمال او ،

درآن روز در برابرش آشکار می شود، همان گونه که درجای دیگر می فرماید: « یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ ماعَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُحْضَرا: روزی که هرکس اعمال نیکی راکه انجام داده، حاضرمی بیند »(30 / آل عمران).

و نیز درباره مشاهده اعمال نیک و بد در قیامت در سوره زلزال آیه 7 و 8 می خوانیم : « فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْرا یَرَهُ وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرّا یَرَهُ : هر کس به قدر سنگینی ذره ای کار خیر کرده باشد آن را می بیند و هرکس به اندازه سنگینی ذره ای کار بد کرده باشد ، آن را خواهد دید » .

41 ثُمَّ یُجْزیهُ الْجَزاءَ الاَْوْفی

سپس به او جزای کافی داده خواهد شد .

منظور از « جَزاءَ اَوْفی » جزایی است که درست به اندازه عمل باشد ، البته این منافات با

تفضل الهی در مورد اعمال نیک به ده برابر ، یا صدها و هزاران برابر ندارد ، البته باید در نظر داشت گفتگوی اصلی آیه در مورد وزر و گناه است .

سوء استفاده از مفاد آیه « لَیْسَ لِلاِْنْسانِ اِلاّ ما سَعی »

این آیات به قرینه آیات قبل و بعد ، ناظر به تلاش های انسان برای امور آخرت است ،

ولی با این حال چون بر اساس یک حکم مسلم عقلی است ، می توان نتیجه آن را تعمیم داد و تلاش های دنیا را نیز مشمول آن دانست و همچنین پاداش ها و کیفرهای دنیوی را .

اما این به آن معنی نیست که بعضی از کسانی که تحت تأثیر مکتب های سوسیالیستی قرار گرفته اند ، به آن استناد جسته ، بگویند مفهوم آیه این است که مالکیت تنها از طریق کار حاصل می شود و بر قانون ارث و مضاربه و اجاره و مانند آن خط بطلان کشند .

عجیب این که آن ها دم از اسلام می زنند و به آیات قرآن نیز استدلال می کنند ، در حالی که مسأله ارث از اصول قطعی اسلام است و همچنین زکات و خمس ، در حالی که نه وارث تلاش و کوششی برای اموال مورِّث خود انجام داده و نه مستحقین خمس و زکات و نه در موارد وصایا و نذر و مانند آن ، در حالی که همه این امور در قرآن مجید آمده است .

و به تعبیر دیگر این یک اصل است ، ولی غالبا در برابر هر اصل استثناء وجود دارد ، فی المثل ارث بردن « فرزند » از « پدر » یک اصل است ، اما هر گاه پسر قاتل پدر باشد و یا از اسلام بیرون رود از ارث محروم خواهد شد .

همچنین رسیدن نتیجه تلاش هرکس به او ، یک اصلاست ، اما مانعی ندارد که طبق قرارداد اجاره ، که یکی از اصول قرآنی ⁽¹⁾است ، آن را در برابر چیزی که مورد رضای طرفین است واگذارکند، یاازطریق وصیت و نذرکه آن نیز در قرآن است به دیگری منتقل سازد.

از این گذشته « شفاعت » بی حساب نیست ، آن هم نیاز به نوعی سعی و تلاش و ایجاد رابطه ای معنوی با شفاعت کننده دارد ، همچنین در مورد الحاق فرزندان بهشتیان به آن ها نیز قرآن در همان آیه می فرماید : « وَ اتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّیَّتُهُمْ بِایمانٍ : این در صورتی است که فرزندان آن ها درایمان ازآن هاپیروی کنند » .

اصل مسؤولیت در برابر اعمال در کتب پیشین

جالب توجه این که در تورات کنونی در کتاب « حزقیل » نیز مضمون بعضی از آیات موردبحث آمده است ، زیرا چنین می خوانیم : « جانی که گناه می ورزد خواهد مرد ، پسر بار گناه پدر

را نخواهد کشید و پدر بار گناه پسر را نخواهد کشید » .⁽¹⁾

همین معنی در خصوص مورد قتل در سفر تثنیه « توارت » نیز آمده است : « پدران به عوض اولاد کشته نشوند و هم اولاد به عوض پدران کشته نشوند ، هر کس به سبب گناه خود کشته شود » .⁽²⁾

البته کتب انبیای پیشین به طور کامل امروز در دست ما نیست و گرنه به موارد بیشتری درباره این اصل دست می یافتیم .

42 وَ اَنَّ اِلی رَبِّکَ الْمُنْتَهی

( و آیا از کتب پیشین انبیاء به او نرسیده است ) که همه امور به پروردگارت باز می گردد ؟

تمام خطوط به او منتهی می شود

نه تنها حساب و ثواب و جزا و کیفر در آخرت به دست قدرت او است که در این جهان

نیز سلسله اسباب و علل به ذات پاک او منتهی می گردد ، تمام تدبیرات این جهان از تدبیر او نشأت می گیرد و بالاخره تکیه گاه عالم هستی و ابتدا و انتهای آن ذات پاک خدا است .

43 وَ اَنَّهُ هُوَ اَضْحَکَ وَ اَبْکی

و این که او است که می خنداند و می گریاند .

44 وَ اَنَّهُ هُوَ اَماتَ وَ اَحْیا

و او است که می میراند و زنده می کند .

45 وَ اَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَیْنِ الذَّکَرَ وَ الاُْنْثی

و اواست که دو زوج مذکر و مؤنث را می آفریند .

46 مِنْ نُطْفَةٍ اِذا تُمْنی

از نطفه ای که خارج می شود ( و در رحم می ریزد ) .

این چند آیه در حقیقت بیان جامع و توضیح جالبی است برای مسأله انتهای همه امور به ربوبیت و تدبیر پروردگار ، زیرا می گوید : مرگ و حیات شما به دست او است ، تداوم

نسل ها از طریق آفرینش زوجین نیز به تدبیر او است ، همچنین تمام حوادثی که در طول زندگی انسان رخ می دهد از ناحیه او است ، او می گریاند یا می خنداند ، می میراند یا زنده می کند و به این ترتیب سر رشته زندگی از آغاز تا انجام همه به ذات پاکش منتهی می گردد .

قابل توجه این که ازمیان تمام افعال انسان روی مسأله خنده و گریه تکیه شده است ، چراکه این دو وصف مخصوص انسان است و در جانداران دیگر یا اصلاً وجود ندارد و یا بسیار نادر است .

چگونگی فعل و انفعال ها و دگرگونی هایی که درجسم انسان به هنگام خنده و گریه رخ می دهد و ارتباط آن هابا دگرگونی های روحی، بسیارپیچیده و شگفت انگیزاست و درمجموع می تواند آیت روشنی ازآیات مدبریت حق باشد، علاوه برتناسبی که این دوبامسأله حیات و مرگ دارند.

و به هر حال انتهای تمام امور به تدبیر و ربوبیت خداوند ، منافاتی با اصل اختیار و آزادی اراده انسان ندارد، چراکه اختیار و آزادی نیز از ناحیه او است و منتهی به او می گردد .

47 وَ اَنَّ عَلَیْهِ النَّشْأَةَ الاُْخْری

و این که بر خدااست ایجاد عالم دیگر( تا عدالت اجرا گردد ) .

« نَشْأَة » به معنی آفرینش و تربیت چیزی است، «نَشْأَةَ اُخْری» چیزی جز رستاخیز نیست.

تعبیربه « عَلَیْه » (بر خداوند لازم است ) از این نظر است که وقتی پروردگار حلیم انسان ها را آفرید و وظایفی بر دوش آن ها گذارد و به همه آزادی داد و دراین میان افرادی مطیع و غیر مطیع و افرادی ظالم و افرادی مظلوم وجود داشتند و هیچ یک در این جهان به پاداش و کیفر نهایی خودنرسیدند، حکمتش ایجاب می کند که « نشأة دیگری » در کار باشد تا عدالت تحقق یابد .

به علاوه شخص حکیم این جهان پهناور رابرای زندگی چند روزه با آن همه ناملایمات خلقت نمی کند ، حتما باید مقدمه ای باشد بر زندگی گسترده ای که ارزش این برنامه وسیع را دارد،یا به تعبیردیگر هرگاه نشأه دیگری نباشد، آفرینش این جهان به هدف نهایی نخواهد رسید.

48 وَ اَنَّهُ هُوَ اَغْنی وَ اَقْنی

و این که او است که بی نیاز می کند و سرمایه باقی می بخشد .

« اَغْنی » از ماده « غِنی » به معنی بی نیازی است و « اَقْنی » از ماده « قِنْیِه » به معنی اموال و سرمایه هایی است که انسان ذخیره می کند .

بنابراین « اغنی » به معنی رفع نیازمندی های فعلی است و « اقنی » به معنی اعطای مواهب ذخیره است که در امور مادی همچون باغ و املاک و مانند آن است و در امور معنوی همچون رضا و خشنودی خدا است که بزرگترین سرمایه جاودانی محسوب می شود.

49 وَ اَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْری

و این که اواست پروردگار«ستاره شِعْری» .

تکیه بر خصوص « ستاره شِعری » علاوه بر این که این ستاره درخشنده ترین ستارگان آسمان است که معمولاً به هنگام سحر در کنار صورت فلکی « جَوْزاء » در آسمان ظاهر می شود و کاملاً جلب توجه می کند، به خاطراین است که گروهی از مشرکان عرب آن را می پرستیدند، قرآن می گوید : « چرا شعری را می پرستید ؟ آفریدگار و پروردگار آن را بپرستید » .

50 وَ اَنَّهُ اَهْلَکَ عادَا نِ الاُْولی

( و آیا به انسان نرسیده است که در کتب انبیای پیشین آمده ) که خداوند قوم « عاد نخستین » را هلاک کرد ؟

توصیف قوم « عاد » به « اَلاْوُلی » ( نخستین ) یا به خاطر قدمت این قوم است ، به طوری که در میان عرب معمول است هرچیز قدیمی را « عادیّ » می گویند و یا به خاطر آن است که در تاریخ ، دو قوم « عاد » وجود داشته اند و قوم معروف که پیامبرشان حضرت هود صلی الله علیه و آله بود ، همان عاد نخستین است .⁽¹⁾

51 وَ ثَمُودَ فَما اَبْقی

و همچنین « قوم ثمود » را و کسی از آن ها را باقی نگذارد .

سپس می افزاید : « همچنین خداوند قوم ثمود را بر اثر طغیانشان هلاک کرد و احدی از آن ها را باقی نگذارد » .

52 وَ قَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ اِنَّهُمْ کانُوا هُمْ اَظْلَمَ وَ اَطْغی

و نیز قوم نوح را پیش از آن ها ، چراکه آن ها از همه ظالم تر و طغیانگرتر بودند . .

چراکه پیامبرشان نوح (علیه السلام)در مدتی طولانی تر از تمام انبیاء به تبلیغ آنان پرداخت ، با این حال جز تعداد کمی به دعوت او پاسخ نگفتند و در شرک و بت پرستی و تکذیب و آزار نوح پافشاری و سرسختی فوق العاده ای داشتند .

53 وَالْمُؤْتَفِکَةَ اَهْوی

و نیز شهرهای زیر و رو شده ( قوم لوط ) را بر زمین کوبید .

54 فَغَشّها ما غَشّی

سپس آن هاراباعذاب سنگین پوشانید .

«مُؤْتَفِکَة» یعنی شهر زیر و رو شده، قوم لوط چهارمین قومی هستندکه به آن هااشاره می کند.

درظاهرزلزله شدیدی این آبادی هارابه آسمان پرتاب کرد و واژگون ساخت و برزمین کوبید و طبق روایات جبرئیل آن هارا به قوت خداداد از زمین برکند و وارونه کرد و بر زمین افکند .

آری بارانی از سنگ های آسمانی بر آن ها فرو ریخت و سراسر این شهرهای زیر و رو شده را زیر آواری از سنگ مدفون ساخت .

درست است که در تعبیرات این آیه و آیه قبل تصریحی به نام قوم لوط نشده ، اما معمولاً مفسران هم در این جا و هم در آیات 70 سوره توبه و آیه 9 حاقه که تعبیر به «مُؤْتَفِکات» شده است ، همین معنی را فهمیده اند .

55 فَبِاَیِّ الاءِ رَبِّکَ تَتَماری

( بگو ) در کدام یک از نعمت های پروردگارت تردید داری؟

آیا این همه درس عبرت کافی نیست

« اآلاء » جمع « أَلا » یا إِلْیْ ( بر وزن فِعْل ) به معنی نعمت است، گرچه بعضی از مطالبی که در آیات پیشین آمده ، از جمله مجازات و هلاکت اقوام دیگر مصداق نعمت نیست ، ولی از این نظر که درس عبرتی است برای دیگران و نیز از این نظر که خداوند مسلمین و حتی کفار عصر پیامبر صلی الله علیه و آله را از این امور مصون داشته ، نعمت بزرگی خواهد بود .

« تَتَماری » از ماده « تَماری » به معنی « محاجه توأم با شک و تردید » است .

در پایان بحث به مجموعه نعمت هایی که در آیات گذشته آمده است ، اشاره می کند .