مشخصات کتاب

سرشناسه:بیستونی، محمد، 1337 -

عنوان قراردادی:تفسیر نمونه .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)= A new narration of Holy Qur'an for young youth/ به اهتمام محمد بیستونی؛ با نظارت مکارم شیرازی.

مشخصات نشر: تهران: بیان جوان، 1385 -

مشخصات ظاهری:30 ج.؛ 14×5/10 س م.

تفسیرجوان (برگرفته از تفسیرنمونه) A new narration of =

Holy Quran for young youth// به اهتمام محمدبیستونی؛ بانظارت مکارم شیرازی.

تهران: بیان جوان، 1385- 30 ج.؛14×5/10 س م.

شابک دوره ای : ISBN 964-8399-71-9

(ج. 2) : ISBN 964-8399-19-0 فاپا.

ج.2-4،6-8،10،12-11،14،19،21،24-26(چاپ اول:1385).

ج. 1 - 30 (چاپ دوم: 1392) (فیپا).

کتابنامه. تفسیر نمونه. تفاسیر شیعه قرن 14

مکارم شیرازی،ناصر،1305 -. تفسیر نمونه. برگزیده

1385 73ت95ب/98BP 179/297

کتابخانه ملی ایران 35848-83م

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:ج. 2-4، 6-8، 12،10- 11، 14، 19، 21، 24 - 26 (چاپ اول: 1385).

یادداشت:ج.1 - 30 (چاپ دوم: 1391) (فیپا).

یادداشت:کتابنامه.

عنوان دیگر:تفسیر نمونه.

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

شناسه افزوده:مکارم شیرازی، ناصر، 1305 - . تفسیر نمونه. برگزیده

رده بندی کنگره:BP98/ب 95ت 73 1385

رده بندی دیویی:297/179

شماره کتابشناسی ملی:م 83-35848

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

عنوان: تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)

مؤلف: دکتر محمد بیستونی ویراستاری و تایپ و صفحه آرایی: سهیلا شاکری، فاطمه سرزهی

گروه تحقیق: صفورا بیستونی، زهرا بیستونی، آسیه بیستونی

امور فنی و رایانه: محمد علی بیستونی شمارگان: 3000 نسخه

نوبت و تاریخ چاپ: دوم ، سال 1392 شابک دوره ای: ISBN 964 - 8399 - 71 - 9

ناشر: انتشارات بیان جوان شا بک: (ج. 2):ISBN 964 - 8399 - 19 - 0

هرگونه نسخه برداری و چاپ از این کتاب، با اخذ مجوز کتبی از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بلامانع است.

نشانی: تهران - خیابان پاسداران - بین گلستان هشتم و نهم - روبروی پمپ بنزین - شماره 451 - طبقه اول - واحد 4

تلفکس: 22589626 E_mail :info@tafsirejavan.com

جدید

با نظارت: حضرت آیة اللّه مکارم شیرازی

تفسیر جوان

(برگرفته از تفسیر نمونه )

YOUTH INTERPRETATION OF QURAN

جلد 29

(جزء بیست و نهم قرآن)

Volum 29

دکترمحمدبیستونی

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

اَلاِهْداءِ

اِلی سَیِّدِنا وَ نَبِیِّنا مُحَمَّدٍ

رَسُولِ اللّهِ وَ خاتَمِ النَّبِیّینَ وَ اِلی مَوْلانا

وَ مَوْلَی الْمُوَحِّدینَ عَلِیٍّ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ وَ اِلی بِضْعَةِ

الْمُصْطَفی وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَیِّدَةِ نِساءِ الْعالَمینَ وَ اِلی سَیِّدَیْ

شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَیْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ اِلَی الاَئِمَّةِ التِّسْعَةِ

الْمَعْصُومینَ الْمُکَرَّمینَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ لاسِیَّما بَقِیَّةِ اللّهِ فِی الاَرَضینَ وَ وارِثِ عُلُومِ

الاَنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلینَ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِالظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِحْیاءِ الْفَرائِضِ وَ مَعالِمِ الدّینِ ،

الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالی فَرَجَهُ الشَّریفَ فَیا مُعِزَّ

الاَوْلِیاءَوَیامُذِلَ الاَعْداءِاَیُّهَاالسَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَیْنَ الاَرْضِ وَالسَّماءِقَدْمَسَّنا

وَ اَهْلَنَا الضُّرَّ فی غَیْبَتِکَ وَ فِراقِکَ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ

مِنْ وِلائِکَ وَ مَحَبَّتِکَ فَاَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ مِنْ مَنِّکَ وَ

فَضْلِکَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْکَ

اِنّا نَریکَ مِنَ الْمُحْسِنینَ

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی»

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی» در

مورد کتاب «تفسیر جوان» (منبع مطالعاتی و

تحقیقاتی اصلی «روش انس با قرآن»)

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

قرآن مجیدبالاترین سند افتخار مامسلمانان است و تاکسی با قرآن آشنا نشود ، پی به عظمت آن نخواهد برد و هر قدر آشنایی ما با ا ین کتاب بزرگ آسمانی افزون گردد ، به درجه اهمیت و عظمت آن بهتر پی می بریم ، مخصوصاً برای حل مشکلات مسلمین در دنیای امروز ، بهترین راه گشا قرآن است .

به همین دلیل شایسته است نسل جوان برومندما روزبه روز با این کتاب آسمانی آشناتر گردد ، نه فقط به «خواندن» و «قرائت» و «حفظ» آن ، بلکه به «محتوا و معنای

قرآن» ، به یقین قرآن مجید می تواند صفا و روشنی ویژه ای به تمام زندگی آنان بدهد و از آنان افرادی باایمان ، شایسته ، قوی ، شجاع و طرفدار حق بسازد .

از آنجا که تفسیر نمونه بحمداللّه در میان تمام قشرها نفوذ یافته و تحولی در محیط ما ایجاد کرده است ، جناب آقای «دکتر محمد بیستونی» که فردی باذوق و علاقمند به مسائل اسلامی و مسائل جوانان است . ابتکاری به خرج داده و تفسیر نمونه را به صورت فشرده و خلاصه با «سبکی تازه» که به آسانی قابل استفاده برای همه جوانان باشد ، درآورده و به گونه ای که هم اکنون ملاحظه می کنید ، در اختیار آنان گذارده است . خداوند این خدمت را از ایشان قبول کند و به همه جوانان عزیز توفیق استفاده از آن را مرحمت فرماید .

ناصر مکارم شیرازی

28/8/79

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیم

توفیق نصیب گردید از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بازدید داشته باشم و مواجه شدم با یک باغستان گسترده پرگل و متنوع که به طور یقین از معجزات قرآن است که این ابتکارات و روش های نو و جالب را به ذهن یک نفر که باید مورد عنایت ویژه قرار گرفته باشد القاء نماید تا بتواند در سطح گسترده کودکان و جوانان و نوجوانان و غیرهم را با قرآن مجید مأنوس به طوری که مفاهیم بلند و باارزش قرآن در وجود آنها نقش بسته و روش آنها را الهی و

قرآنی نماید و آن برادر بزرگوار جناب آقای دکتر محمد بیستونی است که این توفیق نصیب ایشان گردیده و ذخیره عظیم و باقیات الصالحات جاری برای آخرت ایشان هست. به امید این که همه اقدامات با خلوص قرین و مورد توجه ویژه حضرت بقیت اللّه الاعظم ارواحنا فداه باشد.

مرتضی مقتدایی

به تاریخ یوم شنبه پنجم ماه مبارک رمضان المبارک 1427

ویژگی ها و مزایای کتاب " تفسیر جوان"

1 - درج قول برتر و حذف اقوال متعدد در بیان تفسیر آیات.

2 - حفظ اصالت مطالب و مفاهیم ارائه شده در اصل تفسیر .

3 - خلاصه نمودن جملات طولانی در قالب عبارات کوتاه تر و ساده تر .

4 - اِعراب گذاری آیات و روایات به منظور سهولت حفظ کردن آنها .

5 - استفاده از سه خط تحریری برای آیات ، ترجمه و تفسیر ، به منظور مطالعه روان آنها.

6 - درج ترجمه روان و تفسیر هر آیه به صورت مستقل، به جز در آیاتی که با هم ارتباط تنگاتنگ دارند.

7 - تیترگذاری و تدوین مطالب کتاب به سبک کتاب های آموزشی به منظور تدریس آسان در جلسات تفسیر قرآن .

8 - انتشار در قطع کوچک به منظور استفاده از اوقات فراغت روزانه و سهولت قرار گرفتن در جیب.

9 - قیمت ارزان کتاب به منظور خرید همگان خصوصا جوانان عزیز و اُنس بیشتر جامعه با قرآن کریم .

محمد بیستونی

تهران - تابستان 1387

سوره ملک

فضیلت تلاوت سوره « ملک »

درفضیلت تلاوت این سوره،درحدیثی ازپیغمبرگرامی اسلام صلی الله علیه و آله آمده:«کسی که سوره"تبارک" رابخواند، چنان است که گویی شب قدر را احیا داشته است».⁽¹⁾

در حدیث دیگری از همان حضرت صلی الله علیه و آله می خوانیم : « دوست می داشتم که سوره "تبارک" در قلب همه مؤمنان ثبت بود » .⁽²⁾

امام باقر (علیه السلام) نیز در این زمینه فرموده اند : « سوره "ملک" ، مانعه است ، یعنی از عذاب قبر ممانعت می کند و در تورات به همین نام ، ثبت است ، کسی که آن را در شبی بخواند ، بسیار خوانده و خوب خوانده و از غافلان محسوب نمی شود » .⁽³⁾

و در این زمینه احادیث بسیاری وجود دارد .

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر

1 تَبارَکَ الَّذی بِیَدِهِ الْمُلْکُ وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدیرٌ

پُربرکت و زوال ناپذیر است کسی که حکومت جهان هستی به دست اوست و بر همه چیز قادر است .

« تَبارَک » از مادّه « برکت » در اصل از « بَرْک » ( بر وزن برگ ) به معنی "سینه شتر" است ، سپس این کلمه به معنی "دوام و بقاء و زوال ناپذیری" آمده و در مورد هر نعمتی که پایدار و بادوام باشد ، گفته شده است . مخزن آب را از این رو « بِرکه » می گویند که آب مدتی طولانی در آن باقی می ماند .

در آیه فوق در حقیقت دلیل مبارک بودن ذات پاک خدا ذکر شده و آن مالکیت و حاکمیت او بر جهان و قدرت او بر همه چیز است و به همین دلیل وجودی است زوال ناپذیر و پُربرکت .

2 اَلَّذی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیوةَ لِیَبْلُوَکُمْ اَیُّکُمْ اَحْسَنُ عَمَلاً وَ هُوَ الْعَزیزُ الْغَفُورُ

همان کسی که مرگ و حیات را آفرید تاشما را بیازماید که کدامیک بهتر عمل می کنید و او شکست ناپذیر و بخشنده است.

« مرگ » اگر به معنای فنا و نیستی باشد ، مخلوق نیست ، چراکه خلقت به امور وجودی تعلق می گیرد، ولی می دانیم که حقیقت مرگ انتقال از جهانی به جهان دیگراست و این قطعا یک امر وجودی است که می تواند مخلوق باشد .

اسلام به " کیفیت" عمل اهمیت می دهد نه " کثرت و کمیت" آن

قابل توجه این که هدف از آفرینش را " آزمایش حُسن عمل" معرفی کرده نه " کثرت عمل" و این دلیل آن است که اسلام به « کیفیت » اهمیت می دهد نه به « کمیت » . مهم آن است که عمل خالصانه و برای خدا مفید و جامع باشد ، هر چند از نظر کمیت ، کم باشد .

لذا در این که منظور از « اَحْسَنُ عَمَلاً » چیست ؟ در بعضی از روایات اسلامی از پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله نقل شده است که فرمود : « منظور این است که کدام یک از شما عقل و خرد کامل تر و

خدا ترسی بیشتر و آگاهی فزون تر بر اوامر و نواهی الهی دارید، هرچندکه اعمال مستحبتان کمتر بوده باشد» .⁽¹⁾

بدیهی است عقل کامل ، عمل را پاک تر و نیّت را خالص تر و پاداش را بیشتر می کند .

و در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) می خوانیم : « منظور این نیست کدامیک بیشتر عمل می کنید ، بلکه منظور این است کدامیک صحیح تر عمل می کنید و عمل صحیح آن است که توأم با خداپرستی و نیت پاک باشد ، سپس فرمود : نگهداری عمل از آلودگی ، سخت تر است از خود عمل و عمل خالص صالح ، عملی است که نمی خواهی احدی جز خدا تو را به خاطر آن بستاید » .⁽²⁾

در مورد هدف آفرینش انسان در تفسیر سوره « ذاریات » ذیل آیه 56 « وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الاِْنْسَ اِلاّ لِیَعْبُدوُنِ » ، بحث مشروحی داشتیم . در آن جا هدف « عبودیت خدا » ذکر شده و در این جا « آزمایش حُسن عمل » . روشن است که "مسأله آزمون و امتحان از مسأله عبودیت جدا نیست " ، همان گونه که کمال عقل و خداترسی و نیّت خالص که در روایات .

بالا به آن اشاره شده ، روح عبودیت را تشکیل می دهد .

به این ترتیب عالم ، میدان آزمایش بزرگی است برای همه انسان ها ، وسیله آزمایش ، مرگ و حیات و هدف این آزمون بزرگ رسیدن به حُسن عمل که مفهومش "تکامل معرفت و اخلاص نیّت و انجام هر کار خیر" است ، می باشد .

و از آن جا که در این میدان آزمایش بزرگ ، انسان گرفتار لغزش های فراوانی می شود ، نباید این لغزش ها او را مأیوس کند و از تلاش و کوشش برای اصلاح خویش بازدارد . در پایان آیه به بندگان وعده یاری و آمرزش داده و می گوید: « و او شکست ناپذیر و بخشنده است » . آری او قادر بر هر چیز و آمرزنده هر انسان توبه کاری است .

3 اَلَّذی خَلَقَ سَبْعَ سَمواتٍ طِباقا ما تَری فیخَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَری مِنْ فُطُورٍ

همان کسی که هفت آسمان را بر روی یکدیگر آفرید ، در آفرینش خداوند رحمان هیچ تضاد و عیبی نمی بینی ، بار دیگر نگاه کن آیا هیچ شکاف و خللی مشاهده می کنی؟

تعبیر « طِباقاً » نشان می دهد که آسمان های هفتگانه هر کدام فوق دیگری قرار دارد ، زیرا معنی « مطابقه » در اصل آن است که چیزی را فوق چیز دیگری قرار دهند .

حال اگر آسمان های هفتگانه را اشاره به کُرات هفتگانه منظومه شمسی بدانیم که با چشم غیرمسلح قابل رؤیتند، هر کدام فاصله معینی از خورشید دارند و هریک فوق دیگری است.

و اگر آن چه را از ستارگان ثوابت و سیار می بینیم ، همه را جزء آسمان اول بشمریم ، معلوم می شود که در مراحل بالاتر عوالم دیگری است که یکی برتر از دیگری قرار دارد .

و به دنبال آن عدم وجود نقص و عیب در خلقت خداوند رحمان را متذکر می شود . با تمام عظمتی که عالم هستی دارد ، هرچه هست ، نظم است و استحکام و انسجام و ترکیبات حساب شده و قوانین دقیق و اگر بی نظمی در گوشه ای از جهان راه می یافت ، آن را به نابودی می کشید .

از نظام عجیب و شگفت انگیزی که بر یک دانه اتم و ذرات الکترون و پروتون حاکم است ، گرفته تا نظامات حاکم بر کلّ منظومه شمسی و منظومه های دیگر و کهکشان ها ، همه

در سیطره قوانین دقیقی قرار دارند که آن ها را در مسیر خاصی پیش می برند ، خلاصه همه جا قانون است و حساب و نظم و برنامه .

« فُطُور » از مادّه « فَطر » به معنی "شکافتن از طول" است و به معنی "شکستن" ( مانند افطار روزه ) و " اختلال" و "فساد" نیز می آید .

منظور این است که هر چه انسان در جهان آفرینش دقّت کند ، کمترین خلل و ناموزونی در آن نمی بیند .

4 ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ کَرَّتَیْنِ یَنْقَلِبْ اِلَیْکَ الْبَصَرُ خاسِئا وَ هُوَ حَسیرٌ

بار دیگر ( به عالم هستی ) نگاه کن سرانجام چشمانت ( در جستجوی خلل و نقصان ناکام مانده ) به سوی تو بازمی گردد ، در حالی که خسته و ناتوان است .

هیچ نقصی در جهان هستی نمی بینی

« کَرَّتَیْن » از مادّه « کر » ( بر وزن شرّ ) به معنی "توجه و بازگشت به چیزی" است و « کَرَّة » به معنای تکرار و « کَرَّتَیْن » تثنیه آن است ولی بعضی از مفسّران گفته اند که : منظور از

« کَرَّتَیْن » در این جامعنی تثنیه نیست ، بلکه منظور توجّهات مکرر و پی درپی و متعدد است .

بنابراین حداقل قرآن دراین آیات دستور به مردم می دهدکه سه بار در عالم هستی بنگرند و اسرارآفرینش رامطالعه کنند و به یک معنی بارهاوبارهادقیق شوندو وقتی که نتوانستند کمترین خلل و نقصانی دراین نظام عجیب بیابند، به آفریننده این دستگاه و خالق این جهان و علم و قدرت بی پایان آشناتر شوند .

« خاسِی ء » از مادّه «خَسْأ» و «خُسُوء» ( بر وزن مدح و خشوع ) هرگاه در مورد چشم به کار رود ، به معنی "خسته و ناتوان شدن" است و هرگاه در مورد سگ به کار رود ، به معنی "دورکردن آن" است .

« حَسیر » از مادّه « حسر » ( بر وزن قصر ) به معنی "برهنه کردن" است و از آن جا که انسان به هنگام خستگی تاب و توان خود را از دست می دهد و گویی برهنه از نیروهای خود می شود ، به معنی "خستگی و ناتوانی" آمده است . بنابراین « خاسِی ء » و « حَسیر » در آیه فوق هر دو به یک معنی و برای تأکید در موضوع درماندگی و ناتوانی چشم از دیدن نقصانی

در نظام عالم هستی است .

به هر حال از این آیات دو نتیجه مهم می توان گرفت : نخست این که قرآن به همه رهروان راه حق ، دستور مؤکد می دهد که هرچه می توانند در اسرار عالم هستی و شگفتی های جهان آفرینش بیشتر مطالعه و دقّت کنند و به یک بار و دو بار قناعت ننمایند ، چه بسیار اَسراری که در نگاه اول و دوم خود را نشان نمی دهد ، دیده های تیزبین لازم است که بعد از چندین نگاه آن ها را بیابد .

دیگر این که هرقدر انسان در این نظام دقیق تر و باریک تر شود ، انسجام آن را بهتر درک می کند ، انسجامی خالی از هرگونه نقص و خلل و کژی و اعوجاج .

و اگر در نظر سطحی و ابتدایی بعضی از پدیده های این جهان به عنوان شرور و آفات و فساد دیده می شود (همچون زمین لرزه ها ، سیلاب ها ، بیماری ها و حوادث ناگواری که گهگاه در زندگی انسان ها رخ می دهد) درمطالعات دقیق تر روشن می شود که آن ها نیز اسرار و فلسفه های دقیق و مهمی دارد.

این آیات اشاره روشنی به برهان نظم دارد که می گوید : وجود نظم در هر دستگاه نشانه وجود علم و قدرتی در پشت آن دستگاه است ، وگرنه حوادث اتفاقی حساب نشده و تصادف های کور و کر ، هرگز نمی تواند مبدأ نظام و حساب گردد ، همان گونه که در حدیث معروف مفضل از امام صادق (علیه السلام) آمده است : « مهمل کاری هرگز نتیجه درست نمی دهد و تضاد مبدأ نظام نمی گردد » .⁽¹⁾

5 وَ لَقَدْ زَیَّنَّا السَّمآءَ الدُّنْیا بِمَصابیحَ وَ جَعَلْناها رُجُوما لِلشَّیاطینِ وَ اَعْتَدْنا لَهُمْ عَذابَ السَّعیرِ

ما آسمان پایین را با چراغ های پرفروغی زینت بخشیدیم و آن ها ( شُهُب ) را تیرهایی برای شیاطین قرار دادیم و برای آنان عذاب دوزخ فراهم ساختیم .

این آیه بار دیگر این حقیقت را تأکید می کند که تمام ستارگانی که ما می بینیم ، همه .

بخشی از آسمان اول است ، آسمانی که از میان آسمان های هفتگانه به ما نزدیک تر می باشد و به همین دلیل به عنوان « اَلسَّماآءَ الدُّنْیا » ( آسمان نزدیک و پایین ) از آن تعبیر شده است .

تعبیر به « رُجُوم » ( تیرها ) اشاره به شهاب هاست که همچون تیری از یک سوی آسمان به سوی دیگر پرتاب می شوند، می دانیم « شُهُب » باقی مانده ستارگانی است که طی حوادثی از هم متلاشی شده ، بنابراین اگر می گوید : ما کواکب را تیرهایی برای شیاطین قرار دادیم، اشاره به همین سنگریزه های مخصوص است .

اما درباره این که چگونه شیاطین باتیرهای شهاب که سنگ های کوچک سرگردانی در آسمان ها هستند ، نشانه گیری می شوند ، باید گفت : این احتمال وجود دارد که « سَماء » در این جا کنایه از " آسمان" ایمان و معنویت باشد که همواره شیاطین تلاش می کنند به این محدوده راه بیابند و از راه وسوسه در دل مؤمنان راستین نفوذ کنند ، اما پیامبران الهی و امامان معصوم علیهم السلام و پیروان خط فکری و عملی آن ها با نور نافذ علم و تقوا ( شِهابٌ ثاقِبٌ ) بر آن ها هجوم می برند و آن ها را به عقب می رانند و از نزدیک شدن به این آسمان طرد و منع می کنند.

عظمت عالم آفرینش

با این که قرآن مجید از محیط عقب افتاده عصر جاهلیت عرب برخاست ، ولی غالبا تأکید می کند که مسلمانان در اسرار باعظمت عالم هستی بیندیشند ، مطلبی که در عصر جاهلیت مفهوم نداشت و این خود دلیل روشنی است بر این که قرآن از مبدأ دیگری صادر شده و هر قدر علم و دانش پیش می رود ، عظمت تأکیدات قرآن در این زمینه آشکارتر می گردد.

می دانیم کره زمین که ما در آن زندگی می کنیم ، با تمام بزرگی که دارد ، در مقابل مرکز منظومه شمسی یعنی قرص « خورشید » به اندازه ای کوچک است که اگر یک میلیون و دویست هزار کره زمین را روی هم بگذارند تازه به اندازه قرص آفتاب می شود .

از سوی دیگر منظومه شمسی ما جزئی از یک کهکشان عظیم است که کهکشان « راه شیری » نام دارد .

طبق محاسبات دانشمندان فلکی تنها در کهکشان ما بالغ بر یکصد میلیارد ( 000/000/000/100 ) ستاره وجود دارد که خورشید ما با تمام

عظمتش یکی از ستاره های متوسط آن محسوب می شود .

از سوی سوّم در این جهان بزرگ آن قدر کهکشان وجود دارد که از حساب و شماره بیرون است و هرقدر تلسکوپ های نجومی عظیم تر و مجهزتر می شوند ، کهکشان های تازه ای کشف می شود .

و چه بزرگ است خدایی که این طرح عظیم را با آن نظام دقیق ریخته است « اَلْعَظَمَةُ لِلّهِ الْواحِدِ الْقَهّارِ » .

6 وَ لِلَّذینَ کَفَروُا بِرَبِّهِمْ عَذابُ جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ الْمَصیرُ

و برای کسانی که به پروردگارشان کافر شدند ، عذاب جهنم است و بد جایگاهی است.

از آن جا که در آیات گذشته سخن از نشانه های عظمت و قدرت خدا و دلایل آن در عالم آفرینش بود ، در آیات مورد بحث سخن از کسانی می گوید که این دلایل را نادیده گرفته و راه کفر و شرک را پیش می گیرند و همچون شیاطین ، عذاب الهی را به جان می خرند .

7 اِذا اُلْقُوا فیها سَمِعُوا لَها شَهیقا وَ هِیَ تَفُورُ

هنگامی که در آن افکنده می شوند ، صدای وحشتناکی از آن می شنوند و این در حالی است که پیوسته می جوشد .

« شَهیق » به معنی "صدای زشت ، وحشت انگیز ، ناراحت کننده و منکری مانند صدای الاغ" است و گاه گفته اند : از ماده « شُهوُق » به معنی طولانی بودن ، گرفته شده است ( لذا کوه بلند را جَبَل شاهِق می گویند ) بنابراین « شَهیق » به معنی "ناله طولانی" است .

آری هنگامی که آن ها با نهایت ذلت و حقارت در آن پرتاب می شوند ، فریاد وحشتناک و طولانی جهنم برمی خیزد و تمام وجود آن ها را در وحشت فرو می برد .

8 تَکادُ تَمَیَّزُ مِنَ الْغَیْظِ کُلَّما اُلْقِیَ فیها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها اَلَمْ یَأْتِکُمْ نَذیرٌ

نزدیک است از شدت غضب پاره پاره شود، هر زمان گروهی در آن افکنده می شوند ، نگهبانان دوزخ از آن ها سؤال می کنند : مگر انذارکننده الهی به سراغ شما نیامد ؟

« تَمَیَّزُ » به معنی "متلاشی شدن و پراکنده گشتن" است و در اصل « تَتَمَیَّزَ » بوده است .

درست مانند ظرف عظیمی که روی آتش فوق العاده پرحرارتی گذارده اند و چنان

می جوشد و زیر و رو می شود که در هر لحظه بیم متلاشی شدن آن می رود و یا همچون انسان خشمگینی که می خروشد و فریاد می کشد و نزدیک است منفجر گردد ، آری چنین است منظره دوزخ این کانون خشم خدا .

سپس در ادامه متذکر می شود که هر زمان گروهی از کافران در آن افکنده می شوند ، نگهبانان دوزخ از روی تعجب و توبیخ از آن ها می پرسند : « مگر شما رهبر و راهنما نداشتید ؟ مگر انذارکننده الهی به سراغ شما نیامد ؟ پس چرا به این روز سیاه درافتاده اید » ؟

آن ها باورنمی کنندکه انسانی آگاهانه و باداشتن رهبرآسمانی به چنین سرنوشتی گرفتار شود و چنین جایگاهی را برای خود انتخاب کند .

9 قالُوا بَلی قَدْ جاءَنا نَذیرٌ فَکَذَّبْنا وَ قُلْنا ما نَزَّلَ اللّهُ مِنْ شَیْ ءٍ اِنْ اَنْتُمْ اِلاّ فی ضَلالٍ کَبیرٍ

می گویند : آری ، انذارکننده به سراغ ما آمد ، ولی ما او را تکذیب کردیم و گفتیم : خداوند هرگز چیزی نازل نکرده و شما در گمراهی بزرگی هستید .

نه تنها آن ها را تصدیق نکردیم و به پیام حیاتبخششان گوش فراندادیم ، بلکه به مخالفت برخاسته و این طبیبان روحانی را گمراه خوانده و از خود راندیم .

10 وَ قالُوا لَوْ کُنّا نَسْمَعُ اَوْ نَعْقِلُ ما کُنّا فی اَصْحابِ السَّعیرِ

و می گویند : اگر ما گوش شنوا داشتیم ، یا تعقل می کردیم ، جزء دوزخیان نبودیم .

11 فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقا لاَِصْحابِ السَّعیرِ

این جا است که به گناه خود اعتراف می کنند ، دور باشند دوزخیان از رحمت خدا .

اگر گوش شنوا و فکر بیدار داشتیم، در دوزخ نبودیم

در این آیات ضمن بیان سرنوشت وحشتناک دوزخیان ، انگشت روی علت اصلی بدبختی آن ها گذارده شده است ، می گوید : از یک سو خداوند گوش شنوا و عقل و هوش داده و از سوی دیگر پیامبرانش را با دلایل روشن فرستاده ، اگر این دو با هم ضمیمه شوند ، سعادت انسان تأمین است .

ولی هنگامی که انسان گوش دارد اما با آن نمی شنود ، چشم دارد و نمی بیند و عقل دارد و

نمی اندیشد ، اگر تمام پیامبران الهی و کتب آسمانی به سراغ او آیند ، اثری ندارد .

در روایتی آمده است که جمعی در محضر پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله مدح و ستایش از مسلمانانی کردند ، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود : « کَیْفَ عَقْلُ الرَّجُلِ ؟ عقل او چگونه است » ؟ سپس در ادامه فرمود : « مصیبتی که از ناحیه حماقت احمق حاصل می شود ، بدتر است از فجور فاجران و گناه بدکاران ، خداوند فردای قیامت مقام بندگان را به مقدار عقل و خرد آن ها بالا می برد و بر این اساس به قُرب خداوند نایل می گردند » .⁽¹⁾

« سُحْق » ( بر وزن قفل ) به معنی "ساییدن و نرم کردن" است و به لباس کهنه نیز گفته می شود ولی در این جا به معنی "دوری از رحمت خدا" است ، بنابراین « فَسُحْقا لاَِصْحابِ السَّعیر » مفهومش این است که دوزخیان از رحمت خدا دور باشند و از آن جا که نفرین خداوند توأم با تحقق خارجی است، این جمله دلیل بر این است که این گروه به .

کلی از رحمت خدا دورند .

ارزش والای عقل و خرد

این نخستین بار نیست که قرآن مجید به ارزش فوق العاده عقل و خرد اشاره می کند و گناه عمده دوزخیان و عامل اصلی بدبختی آن ها را ، از کار انداختن این نیروی الهی می شمرد ، بلکه هرکس با قرآن آشنا باشد ، می داند که در مناسبت های مختلف اهمیت این موضوع را آشکار ساخته است و علی رغم دروغ پردازی های کسانی که مذهب را وسیله تخدیر مغزها و نادیده گرفتن فرمان عقل و خرد می شمرند ، اسلام اساس خداشناسی و سعادت و نجات را بر عقل و خرد می نهد و روی سخنش در همه جا با « اولوا الالباب » و « اولوا الابصار » و اندیشمندان و دانشمندان است .

در منابع اسلامی روایات بسیار زیادی در این زمینه وارد شده است . در کتاب «کافی» که از معتبرترین منابع حدیث ماست ، نیز روایات زیادی مطرح شده است که به ذکر دو مورد از آن ها اکتفا می نماییم :

در حدیثی از علی (علیه السلام) آمده است : جبرئیل بر آدم نازل شد و گفت : « من مأمورم که تو را میان یکی از این سه موهبت مخیّر کنم تا یکی را برگزینی و بقیه را رها کنی » . آدم گفت : « آن ها چیست » ؟ جبرئیل در پاسخ گفت : « "عقل" ، "حیا " و "دین" » . آدم گفت : « من "عقل" را برگزیدم » ، جبرئیل به "حیا " و "دین" گفت : « او را رها کنید و به دنبال کار خود بروید » . گفتند : « ما مأموریم همه جا با عقل باشیم و از آن جدا نشویم » . جبرئیل گفت : « حال که چنین است به مأموریت خود عمل کنید » ، سپس به آسمان صعود کرد .⁽¹⁾

این لطیف ترین تعبیری است که ممکن است درباره عقل و خرد و نسبت آن با حیا و دین گفته شود . چراکه اگر عقل از دین جدا گردد ، با اندک چیزی بر باد می رود ، یا به انحراف کشیده می شود و اما حیا که مانع انسان از ارتکاب زشتی ها و گناهان است ، آن نیز ثمره شجره معرفت و عقل و خرد است. این نشان می دهدکه آدم، سهم قابل ملاحظه ای از .

عقل داشت که به هنگام مخیّر شدن در میان این سه چیز ، مرحله بالاتر عقل را برگزید و در سایه آن هم دین را تصاحب کرد و هم حیا را .

در حدیث دیگری از امام صادق (علیه السلام) می خوانیم: « مَنْ کانَ عاقِلاً کانَ لَهُ دینٌ ، وَ مَنْ کانَ لَهُ دینٌ دَخَلَ الْجَنَّةَ : کسی که عاقل باشد ، دین دارد و کسی که دین داشته باشد ، داخل بهشت می شود » ( بنابراین بهشت جای عاقلان است ) .⁽¹⁾

البتّه عقل در این جا به معنی "معرفت راستین" است ، نه شیطنت های شیاطین که در سیاستمداران جبّار و ظالم جهان دیده می شود که به گفته امام صادق (علیه السلام): « شَبیهَةٌ بِالْعَقْلِ ، وَ لَیْسَتْ بِالْعَقْلِ : شبیه عقل است ، ولی عقل نیست » .⁽²⁾

12 اِنَّ الَّذینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَیْبِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ اَجْرٌ کَبیرٌ

کسانی که از پروردگارشان در نهان می ترسند ، آمرزش و اجر بزرگی دارند . .

تعبیر به « غَیْب » در این جا ممکن است اشاره به معرفت خدای نادیده و یا معاد نادیده و یا همه این ها بوده باشد .

این احتمال نیز در تفسیر آیه داده شده است که اشاره به ترس از خداوند در مورد معاصی پنهانی باشد ، چراکه اگر انسان معصیت پنهان نکند ، به طریق اولی معصیت آشکار نخواهد کرد و یا این تعبیر اشاره به مقام خلوص نیّت در پرهیز از گناهان و انجام اوامر الهی می باشد ، زیرا عمل پنهانی از ریا دورتر است . جمع میان این تفسیرها نیز مانعی ندارد .

تعبیر به « مَغْفِرَة » به صورت «نکره» و همچنین « اَجْرٌ کَبیرٌ » اشاره به عظمت و اهمیت آن است ، یعنی آن چنان این مغفرت و پاداش عظیم است که برای همه ناشناخته خواهد بود .

به دنبال بحث هایی که در آیات گذشته پیرامون کفّار و سرنوشت آن ها در قیامت بیان شد، قرآن در آیات مورد بحث به سراغ مؤمنان و پاداش های عظیم آن ها می رود .

13 وَ اَسِرُّوا قَوْلَکُمْ اَوِ اجْهَروُا بِهِ اِنَّهُ عَلیمٌ بِذاتِ الصُّدوُرِ

گفتارخودرا پنهان کنید یا آشکار (تفاوتی نمی کند) او به آن چه در دل ها است ، آگاه است .

14 اَلا یَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُوَ اللَّطیفُ الْخَبیرُ

آیا آن کسی که موجودات را آفریده از حال آن ها آگاه نیست ؟ درحالی که او از اسرار دقیق باخبر و نسبت به همه چیز عالِم است .

آیا خالق جهان ، از اَسرار جهان آگاه نیست ؟

بعضی از مفسّران شأن نزولی برای این آیه از « ابن عبّاس » نقل کرده اند که جمعی از کفّاریا منافقان پشت سر پیامبرخدا صلی الله علیه و آله سخنان ناروایی می گفتند و جبرئیل به پیامبر صلی الله علیه و آله خبر می داد . بعضی از آن ها به یکدیگر گفتند : «اَسِرُّواقَوْلَکُمْ: سخنان خودرا پنهانی بگویید تا خدای محمّدنشنود». آیه فوق نازل شد و گفت: چه آشکاربگویید و چه پنهان، خدا از آن آگاه است .⁽¹⁾

در تفسیر « اَلا یَعْلَمُ مَنْ خَلَق » باید به این نکته توجه داشته باشیم که خلقت خداوند دائمی است ، یعنی لحظه به لحظه فیض و رحمت از ناحیه او

به مخلوقات می رسد و چنان نیست که آن ها را بیافریند و به حال خود واگذارد .

اصولاً ممکنات وابسته به وجود او هستند و اگر لحظه ای پیوند آن ها از ذات پاکش قطع شود ، راه فنا پیش می گیرند . توجه به این پیوند دائمی و خلقت مستمر بهترین دلیل بر علم خداوند نسبت به اسرار همه موجودات در هر زمان و هر مکان است .

توصیف خداوند به « لَطیف » از این نظر است که لطیف از مادّه «لُطف» به معنی هر موضوع دقیق ، ظریف و هرگونه حرکت سریع و جسم لطیف است . بنابراین لطیف بودن خداوند اشاره به علم او نسبت به اسرار دقیق و ظریف آفرینش است و گاه به معنی خلقت اجسام لطیف و کوچک و ذره بینی و مافوق ذره بینی آمده است .

اشاره به این که هرقدر نیات قلبی شما پنهان و مخفی باشد و یا سخنان خود را در مجالس محرمانه بگویید و یا اعمال خلاف را در خلوتگاه ها انجام دهید ، خداوند لطیف از همه آن ها باخبر و مطّلع است .

15 هُوَ الَّذی جَعَلَ لَکُمُ الاَْرْضَ ذَلُولاً فَامْشُوا فی مَناکِبِها وَ کُلُوا مِنْ

رِزْقِهِ وَ اِلَیْهِ النُّشُورُ

او کسی است که زمین را برای شما رام کرد ، بر شانه های آن راه بروید و از روزی های خداوند بخورید و بازگشت همه به سوی اوست .

« ذَلُول » ، به معنی "رام" جامع ترین تعبیری است که در مورد زمین ممکن است بشود . چراکه این مرکب راهوار با حرکات متعدد و بسیار سریعی که دارد ، آن چنان آرام به نظر می رسد که گویی مطلقا ساکن است ، بعضی از دانشمندان می گویند : زمین چهارده نوع حرکت مختلف دارد که سه قسمت آن حرکت به دور خود و حرکت به دور خورشید و حرکت همراه مجموعه منظومه شمسی در دل کهکشان است ، این حرکات که سرعت زیادی دارد ، چنان نرم و ملایم است که تا براهین قطعی بر حرکت زمین اقامه نشده بود ، کسی باور نمی کرد حرکتی در کار باشد .

از سوی دیگر پوسته زمین نه چنان سفت و خشن است که قابل زندگی نباشد و نه چنان سست و نرم است که قرار و آرام نگیرد ، بلکه کاملاً برای زندگی بشر رام است ، اگر مثلاً

غالب سطح زمین باتلاق هایی بود که همه چیز در آن فرومی رفت ، یا ماسه های نرمی که پای انسان تا زانو در آن فرومی نشست ، یا سنگ های تیز و خشنی که با مختصر راه رفتن بدن انسان را کوفته و مجروح می کرد ، آن وقت معنی ناآرامی زمین روشن می شد .

از سوی سوّم ، فاصله آن از خورشید نه چندان کم است که همه چیز از شدت گرما بسوزد و نه چندان زیاد است که همه چیز از سرما بخشکد ، فشار هوا بر کُره زمین آن چنان است که آرامش انسان را تأمین کند ، نه آن قدر کم است که با یک حرکت انسان از جا کنده شود و در فضا پرتاب شود .

خلاصه از هر نظر « ذَلوُل » و رام و مسخر فرمان انسان است ، جالب این که بعد از توصیف زمین به ذلول بودن دستور می دهد که بر «مَناکِب» آن راه بروید .

« مَناکِبْ » جمع « مَنْکِبْ » ( بر وزن مغرب ) به معنی " شانه" است ، گویی انسان پا بر شانه زمین می گذارد و چنان زمین آرام است که می تواند تعادل خود را حفظ کند .

در عین حال اشاره ای است به این که تا گامی برندارید و تلاشی نکنید ، بهره ای از

روزی های زمین نخواهید داشت .

تعبیر به « رِزْق » نیز تعبیر بسیار جامعی است که تمام موادّ غذایی زمین اعم از حیوانی و گیاهی و معدنی را شامل می شود .

ولی این ها هدف نهایی آفرینش شما نیست ، بلکه وسایلی است در مسیر « نُشُور » و رستاخیز و حیات ابدی شما .

16 ءَاَمِنْتُمْ مَنْ فِی السَّماآءِ اَنْ یَخْسِفَ بِکُمُ الاَْرْضَ فَأِذا هِیَ تَمُورُ

آیا خود را از عذاب کسی که حاکم بر آسمان است ، در امان می دانید که دستور دهد زمین بشکافد و شما را فرو برد و دائماً به لرزش خود ادامه دهد ؟

آری اگر او دستور دهد این زمین ذلول و آرام طغیان می کند و به صورت حیوان چموشی درمی آید ، زلزله ها شروع می شود ، شکاف ها در زمین ظاهر می گردد و شما و خانه ها و شهرهایتان را در کام خود فرومی بلعد و باز هم به لرزه و اضطراب خود ادامه می دهد .

درک این معنی برای کسانی که در مناطق زلزله خیز زندگی کرده اند و دیده اند گاه زمین

در چند شبانه روز مطلقاً آرامشی ندارد و خواب و خوراک و راحت را از همگان سلب می کند، بسیار آسان است ، اما برای غالب ما مردم که به آرامش زمین عادت کرده ایم ، مشکل است .

17 اَمْ اَمِنْتُمْ مَنْ فِی السَّماآءِ اَنْ یُرْسِلَ عَلَیْکُمْ حاصِبا فَسَتَعْلَمُونَ کَیْفَ نَذیرِ

یا خود را از عذاب خداوند آسمان در امان می دانید که تندبادی مملو از سنگریزه بر شما فرستد و به زودی خواهید دانست تهدیدهای من چگونه است ؟

سپس می افزاید : « لازم نیست حتماً زلزله به سراغ شما آید ، بلکه می توان این فرمان را به تندبادها داد » .

درک این معنی نیز برای کسانی که شن های روان و بادهای «حاصب» (بادهایی که توده های ریگ را با خود حرکت داده ، از جایی به جای دیگر منتقل می کند) دیده اند ، بسیار ساده است . آن ها می دانند که ممکن است در چند لحظه خانه ها یا آبادی هایی زیر توده ای از ریگ ها و شن های روان مدفون گردد و یا کاروان هایی که در وسط بیابان در حرکتند ، در زیر آن دفن شوند .

18 وَ لَقَدْ کَذَّبَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَکَیْفَ کانَ نَکیرِ

کسانی که پیش از آن ها بودند ( آیات الهی را ) تکذیب کردند اما ( ببین ) مجازات من چگونه بود ؟

درحقیقت آیات فوق به این معنی اشاره می کندکه عذاب آن هامنحصربه عذاب قیامت نیست، در این دنیا نیز خداوند با مختصر تکان زمین ، یا حرکت بادها ، می تواند به زندگی آن ها پایان دهد و بهترین دلیل این امکان، وقوع آن درامّت های پیشین است. لذادر آخرین آیه مورد بحث به سرنوشت کسانی که آیات الهی و رسولان اورا تکذیب کردند، اشاره می کندکه چگونه گروهی را با زلزله های ویرانگر و اقوامی را با صاعقه ها و جمعی را با طوفان یا تندباد مجازات کردیم و شهرهای ویران شده و خاموش آن ها را به عنوان درس عبرتی باقی گذاردیم.

19 اَوَ لَمْ یَرَوْا اِلَی الطَّیْرِ فَوْقَهُمْ صافّاتٍ وَ یَقْبِضْنَ ما یُمْسِکُهُنَّ اِلاَّ الرَّحْمنُ اِنَّهُ بِکُلِّ شَیْ ءٍ بَصیرٌ

آیا پرندگانی راکه بالای سرشان گاه بال های خودرا گسترده و گاه جمع می کنند ، نگاه

نکردند ؟ جز خداوند رحمان کسی آن ها را بر فراز آسمان نگه نمی دارد ، چراکه او به هر چیز بیناست .

به این پرندگان بالای سر خود بنگرید !

پرندگان برخلاف قانون جاذبه از زمین برمی خیزند و به راحتی تمام بر فراز آسمان ، ساعت ها و گاه هفته ها و ماه ها پشت سر هم به حرکت سریع و نرم خود ادامه

می دهند، بی آن که هیچ مشکلی داشته باشند .

بعضی به هنگام پرواز غالبا بال های خود را گسترانده اند ( صافّات ) وگویی نیروی مرموزی آن هارابه حرکت درمی آورد .

در حالی که بعضی دیگر دائماً بال می زنند و گاهی نیز بالشان را می گسترانند .

گروه چهارمی مدتی بال می زنند ، هنگامی که سرعت گرفتند بال ها را به کلی جمع کرده و در اقیانوس هوا شیرجه می روند ( مانند گنجشک ها ) خلاصه در

عین این که همه پرواز می کنند ، هرکدام برای خود برنامه مخصوصی دارند .

چه کسی بدن آن ها را به گونه ای آفریده که به راحتی در هوا سیر می کنند ؟ و چه کسی این قدرت را به بال های آن ها بخشیده و دانش پرواز را به آن ها آموخته ؟ مخصوصاً در پروازهای پیچیده دست جمعی پرندگان مهاجر که گاه چندین ماه به طول می انجامد و هزاران کیلومتر راه را پیموده و از فراز کشورهای زیادی ، از کوه ها و دره ها و جنگل ها و دریاها می گذرند و به مقصد خود می رسند، راستی چه کسی جز خداوند رحمان این همه نیرو و آگاهی به آن ها داده است؟

20 اَمَّنْ هذَا الَّذی هُوَ جُنْدٌ لَکُمْ یَنْصُرُکُمْ مِنْ دوُنِ الرَّحْمنِ اِنِ الْکافِروُنَ اِلاّ فی غُروُرٍ

آیا کسی که لشکر شماست ، می تواند شما را در برابر خداوند یاری دهد ، ولی کافران تنها گرفتار غرورند .

« جُنْد » در اصل به معنی زمین ناهموار و سفتی است که سنگ های فراوانی در آن جمع است و به همین مناسبت به انبوه لشکر نیز «جُنْد» گفته شده است .

به گفته برخی از مفسّران ، « جُنْد » در این جا اشاره به بت ها دارد که نه تنها در قیامت قادر

به یاری مشرکان نیستند ، بلکه اگر خداوند بخواهد ، همان ها را مأمور عذاب و نابودی ایشان قرار می دهد ، مگر آب و باد و خاک و آتش خدمتگزار و ارکان حیات انسان ها نیستند ؟ ولی خداوند همین ها را مأمور نابودی اقوام سرکش ساخت و نیز تاریخ بسیار به خاطر دارد که نزدیک ترین افراد به پادشاهان و فراعنه و گردنکشان عامل مرگ آن ها شدند و در تاریخ معاصر هم بسیار دیده شده که وفادارترین نیروهای دولت ها بر ضدّ آنان قیام کرده و فرمان مرگشان را صادر کردند .

پرده های غرور و جهل به عقل های آن ها افتاده و به آنان اجازه نمی دهد این همه درس عبرت را بر صفحات تاریخ یا در گوشه و کنار زندگی خود ببینند .

21 اَمَّنْ هذَا الَّذی یَرْزُقُکُمْ اِنْ اَمْسَکَ رِزْقَهُ بَلْ لَجُّوا فی عُتُوٍّ وَ نُفُورٍ

یا آن کسی که شما را روزی می دهد ، اگر روزیش را بازدارد (چه کسی می تواند نیاز شما را تأمین کند) ولی آن ها در سرکشی و فرار از حقیقت لجاجت می ورزند .

هرگاه به آسمان دستور دهد نبارد ، زمین گیاهی نرویاند و یا آفات مختلف نباتی

محصولات را نابود کنند ، چه کسی توانایی دارد غذایی در اختیار شما بگذارد ؟ و یا اگر روزی های معنوی و وحی آسمانی را از شما قطع کند، چه کسی توانایی راهنمایی شما را دارد؟

این ها همگی حقایقی است آشکار ، ولی لجاجت و خیره سری حجابی است در برابر درک و شعور آدمی .

عوامل ششگانه ناکامی انسان ها

با بررسی آیات گذشته و آیات مورد بحث مشخص می شود که شش عامل به شرح زیر علت اصلی ناکامی ، بدبختی و گمراهی انسان ها و به دوزخ کشیده شدن دوزخیان است :

1 - نداشتن گوش شنوا 2 - نداشتن عقل بیدار 3 - غرور داشتن 4 - لجاجت ورزیدن 5 - سرکشی کردن ( عُتُو ) 6 - فاصله گرفتن از حق ( نُفوُر )

22 اَفَمَنْ یَمْشی مُکِبّا عَلی وَجْهِهِ اَهْدی اَمَّنْ یَمْشی سَوِیّا عَلی صِراطٍ مُسْتَقیمٍ

آیا کسی که به رو افتاده حرکت می کند ، به هدایت نزدیک تر است یا کسی که راست

قامت در صراط مستقیم گام برمی دارد ؟

راست قامتان جاده توحید

در این جا افراد بی ایمان و ظالمان لجوج مغرور ، به کسی تشبیه شده اند که از جاده ای ناهموار و پُرپیچ و خم می گذرد ، درحالی که به رو افتاده و با دست و پا یا سینه حرکت می کند ، نه راه را به درستی می بیند و نه قادر بر کنترل خویش است ، نه از موانع آگاه است و نه سرعتی دارد ، کمی راه می رود و درمانده می شود .

ولی مؤمنان را به افراد راست قامتی تشبیه می کند که از جاده ای هموار و صاف و مستقیم با سرعت و قدرت و آگاهی تمام، به راحتی پیش می رود .

آری افراد بی ایمان چون خودخواه و خودپرست و لجوجند و جز منافع مادی و زودگذر خویش را نمی بینند و از آن جا که مسیر آن ها مسیر هواپرستی است ، به کسی می مانند که از سنگلاخی عبور می کند ، درحالی که بر سینه و دست و پا می خزد ، اما کسانی که در پرتو ایمان از قید هوای نفس رسته اند ، بینشی عمیق و مسیری صاف و روشن دارند .

23 قُلْ هُوَالَّذی اَنْشَأَکُمْ وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الاَْبْصارَ وَ الاَْفْئِدَةَ قَلیلاً ما تَشْکُروُنَ

بگو : او کسی است که شما را آفرید و برای شما چشم و گوش و قلب قرار داد ، اما کمتر سپاسگزاری می کنید .

خداوند هم وسیله مشاهده و تجربه را در اختیار شما قرار داد ( چشم ) و هم وسیله آگاهی بر نتیجه افکار دیگران ( گوش ) و هم وسیله اندیشیدن در علوم عقلی ( قلب ) را ، خلاصه تمام ابزار لازم برای آگاهی به علوم عقلی و نقلی را در اختیار شما گذارده است ، اما کمتر کسی سپاس این همه نعمت های بزرگ را بجا می آورد ، زیرا شکر نعمت آن است که هر نعمتی در مسیر هدفی که به خاطر آن آفریده شده است ، به کار گرفته شود ؛ آیا همه از چشم و گوش و عقل به درستی در این راه استفاده می کنند ؟

24 قُلْ هُوَ الَّذی ذَرَأَکُمْ فِی الاَْرْضِ وَ اِلَیْهِ تُحْشَروُنَ

بگو : او کسی است که شما را در زمین خلق کرد و به سوی او بازمی گردید .

در حقیقت آیه 22 ، « مسیر » را مشخص می کند و آیه 23 ، « ابزار و وسایل کار » را و این

آیه « هدف و مقصد » را ، یعنی در راه راست و صراط مستقیم گام بردارید و از تمام ابزار شناخت بهره گیرید و به سوی زندگی جاویدان حرکت کنید .

25 وَ یَقُولُونَ مَتی هذَا الْوَعْدُ اِنْ کُنْتُمْ صادِقینَ

آن ها می گویند : اگر راست می گویید این وعده قیامت چه زمانی است ؟

دراین که منظوراز «هذَا الْوَعْد» چیست، دو احتمال ذکر کرده اند : نخست "وعده قیامت" ، دیگر "وعده مجازات های گوناگون دنیا" مانند زلزله ها ، صاعقه ها و طوفان ها ، ولی باتوجه به آیه گذشته معنی اول مناسب تر به نظر می رسد ، هرچند جمع میان هردومعنی نیز ممکن است.

26 قُلْ اِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللّهِ وَ اِنَّما اَنَا نَذیرٌ مُبینٌ

بگو : علم آن مخصوص خداست و من فقط بیم دهنده آشکار هستم .

و باید چنین باشد چراکه اگر تاریخ قیامت معلوم بود ، هرگاه فاصله زیادی داشت ، مردم در غفلت فرومی رفتند و اگر فاصله کم بود ، حالتی شبیه به اضطرار پیدا می کردند و در هر حال هدف های تربیتی ناتمام می ماند .

27 فَلَمّا رَاَوْهُ زُلْفَةً سیآئَتْ وُجُوهُ الَّذینَ کَفَروُا وَ قیلَ هذَا الَّذی کُنْتُمْ بِهِ تَدَّعُونَ

هنگامی که آن وعده الهی را از نزدیک می بینند ، صورت کافران زشت و سیاه می گردد و به آن ها گفته می شود این همان چیزی است که تقاضای آن را داشتید .

« تَدَّعُون » از مادّه « دُعاء » است به معنی "تقاضا " ، یعنی پیوسته دعا و تقاضا می کردید قیامت واقع شود ، اکنون واقع شده است و راه فراری از آن نیست .

این مضمون در حقیقت شبیه همان است که در آیه 14 سوره « ذاریات » خطاب به کفّار آمده است که روز قیامت به آن ها گفته می شود : ( هذَا الَّذی کُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُون ) « این همان چیزی است که برای آن عجله داشتید » و به هر حال ناظر به عذاب قیامت است ، همان گونه که اکثر مفسّران گفته اند و دلیلی می شود براین که جمله «مَتی هذَا الْوَعْد» نیزاشاره به وعده قیامت است.

28 قُلْ اَرَأَیْتُمْ اِنْ اَهْلَکَنِیَ اللّهُ وَ مَنْ مَعِیَ اَوْ رَحِمَنا فَمَنْ یُجیرُالْکافِرینَ مِنْ عَذابٍ اَلیمٍ

بگو : اگر خداوند من و تمام کسانی را که با من هستند، هلاک کند یا مورد ترحّم قرار دهد ، چه کسی کافران را از عذاب دردناک پناه می دهد ؟

در بعضی از روایات آمده است که کافران مکه به پیامبر صلی الله علیه و آله و مسلمانان نفرین می کردند و تقاضای مرگ او را داشتند ، به گمان این که اگر آن حضرت از دنیا برود ، دعوتش نیز برچیده می شود ، آیه فوق نازل شد و به آن ها پاسخ داد. غافل از این که مصطفی را الطاف حق وعده داده که گر بمیرد ، نمیرد نام حقّ ، آری وعده پیروزی این آیین و سیطره آن را بر تمام جهان به او داده است و حیات و مرگ پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله چیزی را تغییر نمی دهد .

29 قُلْ هُوَ الرَّحْمنُ امَنّا بِهِ وَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْنا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ فی ضَلالٍ مُبینٍ

بگو : او خداوند رحمان است ، ما به او ایمان آورده ایم و بر او توکل کرده ایم و به زودی می دانید چه کسی در گمراهی آشکاراست .

یعنی ما اگر به خدا ایمان آورده ایم و او را ولی و وکیل و سرپرست خود برگزیده ایم ، دلیلش روشن است ، او خدای رحمان است ، رحمت عامش همه جا

رسیده و فیض انعامش دوست و دشمن را فراگرفته و نگاهی کوتاه به جهان هستی و صفحه زندگی شاهد این مدعاست ، اما معبودهای شما چه کاری کرده اند ؟

گرچه ضلال و گمراهی شما همین جا آشکار است ، ولی در آخرت برای شما روشن تر خواهد شد و یا درهمین دنیا هنگامی که اسلام با امدادهای الهی بر لشکرکفر پیروز می گردد ، پیروزی معجزه آسا ، حقیقت روشن تر خواهد گشت. این آیه در حقیقت نوعی دلداری به پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله و مؤمنان است که تصور نکنند در این مبارزه گسترده حق و باطل تنها هستند ، بلکه خداوند بخشنده مهربان یار و یاور آن هاست .

30 قُلْ اَرَأَیْتُمْ اِنْ اَصْبَحَ ماآؤُکُمْ غَوْرا فَمَنْ یَأْتیکُمْ بِماآءٍ مَعینٍ

بگو : به من خبر دهید اگر آب های (سرزمین) شما در زمین فرورود ، چه کسی می تواند آب جاری در دسترس شما قرار دهد ؟

چه کسی آب جاری در اختیار شما قرار می دهد ؟

« مَعین » از مادّه « معن » ( بر وزن طعن ) به معنی "جریان آب" است .

می دانیم زمین از دو قشر تشکیل شده : « قشر نفوذ پذیر » که آب را در خود فرو می برد

و در زیر آن « قشر نفوذ ناپذیر » است که آب را در آن جا نگاه می دارد . تمام چشمه ها، چاه ها و قنات ها از برکت این ترکیب خاص به وجود آمده ، زیرا اگر تمام روی زمین تااعماق زیاد قشر نفوذپذیربود، آب ها چنان درزمین فرومی رفتند که هرگز دست کسی به دامانشان نمی رسید و اگر همه نفوذناپذیر بودند، آب هاروی زمین می ایستادند و تبدیل به یک باتلاق می شدند ، یا به زودی به دریاها می ریختند و به این ترتیب تمام ذخایر زیرزمینی آب از دست می رفت .

این نمونه کوچکی از رحمت عام خداست که مرگ و حیات انسان سخت با آن گره خورده است .

پایان سوره ملک

سوره قلم

فضیلت تلاوت سوره « قلم »

پیرامون فضیلت تلاوت این سوره ، از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمودند : « کسی که سوره "ن و القلم" را تلاوت کند ، خداوند ثواب کسانی را که دارای حُسن اخلاقند ، به او می دهد » .⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام صادق (علیه السلام) می خوانیم : « کسی که سوره "ن و القلم" را در نماز واجب یا نافله بخواند ، خداوند او را برای همیشه از فقر در اَمان می دارد و هنگامی که بمیرد ، او را از فشار قبر پناه می دهد ».⁽²⁾

تلاوتی مهم است که توأم با آگاهی و عمل باشد .

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر

1 نآ وَ الْقَلَمِ وَ ما یَسْطُروُنَ

ن ، سوگند به قلم و آن چه را با قلم می نویسند .

چه سوگند عجیبی ؟ درواقع آن چه که در این جا به آن سوگند یاد شده است ، ظاهراً موضوع کوچکی است : یک قطعه نی و یا چیزی شبیه به آن و کمی مادّه سیاه رنگ و سپس سطوری که بر صفحه کاغذ ناچیز رقم زده می شود .

اما در واقع این چیزی است که منشأ پیدایش تمام تمدن های انسانی ، پیشرفت و تکامل علوم ، بیداری اندیشه ها و افکار ، شکل گیری مذهب ها و سرچشمه هدایت و آگاهی بشر است ، تا آن جاکه دوران زندگی بشر را به دو دوران تقسیم می کنند ؛ « دوران تاریخ » و « دوران قبل از تاریخ ».دوران تاریخ از زمانی شروع می شودکه خط اختراع شد و انسان توانست ماجرای زندگی خودرا برصفحات نقش کند و یا به تعبیردیگر دورانی است که انسان دست به قلم گردید

و از او « ما یَسْطُروُن » به یادگار ماند .

عظمت این سوگند هنگامی آشکارتر می گردد ، که توجه داشته باشیم آن روزی که این آیات نازل گشت ، نویسنده و ارباب قلمی در آن محیط وجود نداشت و اگر کسانی مختصر سواد خواندن و نوشتن را داشتند ، تعداد آن ها در کلّ سرزمین مکّه که مرکز عبادی و سیاسی و اقتصادی حجاز بود ، به بیست نفر نمی رسید ، آری سوگند به قلم یاد کردن در چنین محیطی عظمت خاصی دارد .

نقش قلم در حیات انسان ها

پیشوایان ما در احادیث بسیاری به یاران خود تأکید می کردند که به حافظه خود قناعت نکنند و احادیث اسلامی و علوم الهی را به رشته تحریردرآورده و برای آیندگان به یادگارگذارند .⁽¹⁾

برخی دانشمندان گفته اند: « اَلْبَیانُ بَیانانِ : بَیانُ اللِّسانِ وَ بَیانُ الْبَنانِ ، بَیانُ اللِّسانِ

تَدْرُسُهُ الاَْعْوامِ وَ بَیانُ الاَْقْلامِ باقٍ عَلی مَرِّ الاَْیّامِ: بیان ، دو گونه است : بیان زبان و بیان قلم، بیان زبان با گذشت زمان کهنه می شود و از بین می رود ولی بیان قلم ها تا ابد باقی است » .⁽¹⁾

و نیز گفته اند : « اِنَّ قِوامَ اُمُورِ الدّینِ وَ الدُّنْیا بِشَیْئَیْنِ الْقَلَمُ وَ السَّیْفُ وَ السَّیْفُ تَحْتَ الْقَلَمِ : پایه امور دین و دنیا بر دو چیز است : " قلم" و " شمشیر" و شمشیر زیر پوشش قلم قرار دارد » .⁽²⁾

برای قلم نویسندگان این افتخار در تمام دوران جهان بس که خداوند سوگند به قلم یاد کرده است (و نه به شمشیر) ⁽³⁾

و راستی چنین است چراکه پیروزی های نظامی اگر از ناحیه فرهنگ نیرومندی تضمین نگردد ، هرگز پایدار نخواهد بود ، مغول ها در تاریخ ایران بزرگ ترین پیروزی را کسب کردند ، ولی چون ملّت بی فرهنگی بودند ، به زودی در فرهنگ اسلام و ایران حل شدند و .

کرده است ( و نه به شمشیر ) .⁽¹⁾

مسیر خود را تغییر دادند .

گرچه این بحث بسیار دامنه دار است ، ولی برای این که از روش تفسیری خارج نشویم ، سخن را با حدیث بسیار پُرمعنایی از پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله در این زمینه پایان می دهیم: « ثَلاثٌ تَخْرُقُ الْحُجُبَ وَ تَنْتَهی اِلی ما بَیْنَ یَدَیِ اللّه : صَریرُ اَقْلامِ الْعُلَماءِ ، وَ وَطْیُ اَقْدامِ الْمُجاهِدینَ وَ صَوْتُ مَغازِلِ الْمُحْصَناتِ : سه صدا است که حجاب ها را پاره می کند و به پیشگاه باعظمت خدا می رسد : صدای گردش قلم های دانشمندان به هنگام نوشتن و صدای قدم های مجاهدان در میدان جهاد و صدای چرخ نخ ریسی زنان پاکدامن » .(1)

البته تمام آن چه گفته شد ، درباره قلم هایی است که در مسیر حق و عدالت و در صراط مستقیم گردش می کند. اما قلم های مسموم و گمراه کننده بزرگ ترین بلا و عظیم ترین خطر برای جوامع انسانی محسوب می شود .2.

2 ما اَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِمَجْنُونٍ

به برکت نعمت پروردگارت تو مجنون نیستی .

آن ها که این نسبت ناروا را به تو می زنند ، کوردلانی هستند که این همه نعمت الهی را درباره تو نمی نگرند ، نعمت عقل و درایت سرشار ، نعمت امانت و صدق و راستی ، نعمت علم و دانش آشکار و نبوّت و مقام عصمت .

دیوانه آن ها هستند که مظهر عقل کل را متّهم به جنون می کنند و رهبر و راهنمای انسان ها را با این نسبت ناروا از خود دور می سازند .

3 وَ اِنَّ لَکَ لاََجْرا غَیْرَ مَمْنُونٍ

و برای تو اجر و پاداشی عظیم و همیشگی است .

« مَمْنُون » از مادّه « مَنّ » به معنی "قطع" آمده است ، یعنی اجر و پاداشی که هرگز قطع نمی شود و دائماً باقی است .

چرا چنین پاداشی نداشته باشی ؟ درحالی که در برابر این تهمت های زشت

استقامت می کنی و برای آن ها آرزوی هدایت و نجات داری و هرگز از تلاش و کوشش در این راه خسته نمی شوی .

4 وَ اِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظیمٍ

و تو اخلاق عظیم و برجسته ای داری .

تحسین اخلاق برجسته پیامبر صلی الله علیه و آله

« خُلُق » از مادّه « خلقت » و به معنی صفاتی است که از انسان جدا نمی شود و همچون خلقت و آفرینش انسان می گردد .

اگر مردم را به بندگی خدا دعوت می کنی ، تو خود بیش از همه عبادت می نمایی و اگر از کار بد بازمی داری ، تو خود قبل از همه خودداری می کنی ، آزارت می کنند و تو اندرز می دهی ، ناسزایت می گویند و برای آن ها دعا می کنی ، بر بدنت سنگ می زنند و خاکستر داغ بر سرت می ریزند و تو برای هدایت آن ها دست به درگاه خدا برمی داری .

آری تو کانون مهر و محبّت و عواطف و سرچشمه رحمتی .

نمونه ای از اخلاق پیامبر صلی الله علیه و آله

پیروزی پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله هرچند با تأیید و امداد الهی بود، ولی عوامل زیادی از نظر ظاهر داشت که یکی از مهم ترین آن ها جاذبه اخلاقی پیامبر صلی الله علیه و آله بود . آن چنان صفات عالی انسانی ومکارم اخلاق دراو جمع بود،که دشمنان سرسخت را تحت تأثیرقرارمی داد و به تسلیم وادار می کرد و دوستان را سخت مجذوب می ساخت.

بلکه اگر این را معجزه اخلاقی پیامبر صلی الله علیه و آله بنامیم ، اِغراق نکرده ایم ، چنان که نمونه ای از این معجزه اخلاقی در فتح مکه نمایان گشت ؛ هنگامی که مشرکان خونخوار و جنایت پیشه که سالیان دراز هر چه در توان داشتند ، بر ضدّ اسلام و شخص پیامبر صلی الله علیه و آله به کار گرفتند ، در چنگال مسلمین گرفتارشدند، پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله بر خلاف تمام محاسبات دوستان و دشمنان فرمان عفو عمومی آن ها را صادر کرد و تمام جنایات آن ها را به دست فراموشی سپرد و همین سبب شد که به مصداق « یَدْخُلُونَ فی دینِ اللّهِ اَفْواجا » فوج فوج مسلمان شوند .

در حدیثی از حسین بن علی آمده است که می گوید : از پدرم علی درباره

ویژگی های زندگی پیامبر صلی الله علیه و آله و اخلاق او سؤال کردم و پدرم مشروحا به من پاسخ فرمود ، در بخشی از این حدیث آمده است : « رفتار پیامبر صلی الله علیه و آله با همنشینانش چنین بود که دائماً خوشرو و خندان و سهل الخلق و ملایم بود ، هرگز خشن و سنگدل و پرخاشگر و بدزبان و عیبجو و مدیحه گر نبود ، هیچ کس از او مأیوس نمی شد و هرکس به درِ خانه او می آمد ، نومید بازنمی گشت ، سه چیز را از خود رها کرده بود : مجادله در سخن ، پُرگویی و دخالت در کاری که به او مربوط نبود و سه چیز را در مورد مردم رها کرده بود : کسی را مذمّت نمی کرد ، سرزنش نمی فرمود و از لغزش ها و عیوب پنهانی مردم جستجو نمی کرد . هرگز سخن نمی گفت مگر در مورد اموری که ثواب الهی را امید داشت ، در موقع سخن گفتن به قدری نافذ الکلمه بود ، که همه سکوت اختیارمی کردند و تکان نمی خوردند و به هنگامی که ساکت می شد ، آن ها به سخن درمی آمدند ، اما نزد او هرگز نزاع و مجادله نمی کردند... هرگاه فردغریب و ناآگاهی باخشونت سخن می گفت و درخواستی می کرد ، تحمل می نمود و به یارانش می فرمود: هرگاه کسی را دیدید که حاجتی دارد ، به او اعطاء کنید و هرگز کلام کسی

را قطع نمی کرد تا سخنش پایان گیرد » .⁽¹⁾

آری اگر این اخلاق کریمه و این ملکات فاضله نبود ، آن ملّت عقب مانده جاهلی و آن جمع خَشن انعطاف ناپذیر در آغوش اسلام قرار نمی گرفتند و به مصداق « لاَ انْفَضُّوا مِنْ حَوْلِک » همه پراکنده می شدند .

و چه خوب است که این اخلاق اسلامی امروز زنده شود و در هر مسلمانی پرتوی از خُلق و خوی پیامبر صلی الله علیه و آله باشد .

روایات اسلامی نیز در این زمینه چه درباره شخص پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و چه درباره وظیفه همه مسلمین فراوان است که به ذکر چند روایت اکتفا می کنیم :

✓ 1 - در حدیثی آمده است که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : « من برای این مبعوث شده ام که فضایل .

اخلاقی را تکمیل کنم » . ⁽¹⁾به این ترتیب یکی از اهداف اصلی بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله همین تکمیل اخلاق فضیله است .

✓ 2 - درحدیث دیگری ازآن حضرت آمده است: «مؤمن باحُسن خُلق خود به درجه کسی می رسد که شب ها به عبادت می ایستد و روزها روزه دار است».⁽²⁾

✓ 3 - و باز از همان حضرت آمده است که فرمود : « ما مِنْ شَیْ ءٍ اَثْقَلُ فِی الْمیزانِ مِنْ خُلْقٍ حَسَنٍ : چیزی در میزان عمل در روز قیامت سنگین تر از خُلق خوب نیست » .⁽³⁾

✓ 4 - در حدیثی از امام علی بن موسی الرّضا (علیه السلام) آمده است که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : « بر شما لازم است به سراغ حُسن خُلق بروید ، زیرا حُسن خُلق سرانجام در بهشت است و از سوء خُلق بپرهیزید که سوء خُلق سرانجام در آتش است » .⁽⁴⁾.

از مجموع اخبار فوق استفاده می کنیم که حُسن خُلق کلید بهشت ، وسیله جلب رضای خدا، نشانه قدرت ایمان و همطراز عبادات شبانه و روزانه است و حدیث در این زمینه فراوان است .

5 فَسَتُبْصِرُ وَ یُبْصِروُنَ

و به زودی تو می بینی و آن ها نیز می بینند .

6 بِاَیِّکُمُ الْمَفْتُونُ

که کدامیک از شما مجنون هستید .

«مَفْتُون» اسم مفعول از «فتنه» به معنی "ابتلاء" و در این جا به معنی "ابتلاء به جنون" است.

آری آن ها امروز این نسبت ناروا را به تو می دهند تا بندگان خدا را از تو دور کنند ، ولی مردم عقل و شعور دارند و تدریجا به تعلیمات و سخنان تو آگاهی می یابند ، آنگاه این مسأله روشن می شود که این تعلیمات برجسته از سوی خداوند بزرگ بر قلب پاک و نورانی تو نازل شده و خداوند سهم عظیمی از عقل و علم به تو بخشیده است .

حرکت ها و موضع گیری های تو در آینده و پیشرفت و نفوذ سریع اسلام در سایه آن نیز ، نشان خواهد داد که تو منبع بزرگ عقل و درایتی ، دیوانه خفاشانی هستند که با نور این آفتاب به ستیزه برخاستند و در قیامت این حقایق باز هم روشن تر می گردد .

7 اِنَّ رَبَّکَ هُوَ اَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبیلِهِ وَ هُوَ اَعْلَمُ بِالْمُهْتَدینَ

پروردگار تو بهتر از هرکس می داند چه کسی از راه او گمراه شده و هدایت یافتگان را نیز بهتر می شناسد .

در حدیث مستندی آمده است : هنگامی که قریش دیدند پیامبر صلی الله علیه و آله ، علی (علیه السلام)را بر دیگران مقدّم می شمارد و بزرگ می دارد ، به مذمت علی (علیه السلام)پرداختند و گفتند : « محمد مفتون او شده است » ، این جا بود که خداوند « ن وَ الْقَلَم » را نازل کرد و به آن سوگند یاد نمود که «ای محمد صلی الله علیه و آله ! تو مفتون و مجنون نیستی -- تا آن جا که فرمود : -- خداوند می داند کسانی را که گمراه شده اند ، ( اشاره به جماعت قریش که این سخنان را می گفتند ) و خداوند

هدایت یافتگان را بهتر می شناسد ( اشاره به علی (علیه السلام)) » .⁽¹⁾

8 فَلا تُطِعِ الْمُکَذِّبینَ

حال که چنین است از تکذیب کنندگان اطاعت مکن .

از آن ها که دارای این صفاتند ، پیروی مکن !

آن ها مردمی گمراه و اغواگرند و تمام اصول حق را زیر پا نهاده اند و اطاعت از چنین کسانی حتّی در یک کلام نتیجه ای جزگمراهی و بدبختی ندارد .

9 وَدّوُا لَوْ تُدْهِنُ فَیُدْهِنُونَ

آن ها دوست دارند نرمش نشان دهی تا آن ها نرمش نشان دهند ( نرمشی توأم با انحراف از مسیر حق ) .

« یُدْهِنُون » از مادّه « مُداهنه » در اصل از « دُهْن » به معنی "روغن" گرفته شده و در

این گونه موارد به معنی نرمش و انعطاف به خرج دادن است و معمولاً این تعبیر در مورد انعطاف های مذموم و منافقانه به کار می رود .

وقتی منافقان کوردل سرعت پیشرفت آیین اسلام را مشاهده کردند ، به فکر افتادند که از طریق دادن امتیازاتی به پیامبر صلی الله علیه و آله امتیازاتی از او گرفته و او را به نوعی سازش بکشانند - همان گونه که روش همه طرفداران باطل در طول تاریخ است - لذا گاه اموال عظیم و گاه زنان زیبا و گاه پُست و مقام برجسته پیشنهاد می کردند و در حقیقت روح پیامبر صلی الله علیه و آله را با مقیاس وجود خود اندازه گیری و مقایسه می نمودند .

ولی قرآن بارها به پیامبر صلی الله علیه و آله هشدار داده که هرگز کمترین انعطافی در برابر این پیشنهادهای انحرافی از خود نشان ندهد و با اهل باطل هرگز مداهنه نکند .

مداهنه و سازشکاری

از تفاوت های روشنی که میان رهروان راه حق و بازیگران سیاسی وجود دارد این است که گروه دوم روی اصول خاصی ثابت نیستند ، بلکه همیشه حاضرند در مقابل امتیازاتی که

می گیرند ، امتیازاتی بدهند و از اصولی که دارند ، به خاطر منافعی صرف نظر کنند ، مرام و عقاید آن ها چیز مقدسی برای آن ها نیست و دائماً روی آن ها معامله می کنند و این درست مضمون آیه فوق است که می گوید: « آن ها دوست دارند تو را هم به جرگه خود بکشند ، همان گونه که مداهنه و معامله می کنند ، تو هم معامله می کنی » .

ولی گروه اول هرگز معامله گر نیستند ، آن ها هرگز اهداف مقدس خودرا به هیچ بهایی ازدست نمی دهند و بر سر آن معامله نمی کنند ، مداهنه و سازشکاری و این گونه داد و ستدهای سیاسی در کار آن ها نیست و یکی از بهترین نشانه هایی است که می توان سیاست بازان حرفه ای را به وسیله آن شناخت و از مردان خدا جدا نمود .

10 وَ لا تُطِعْ کُلَّ حَلاّفٍ مَهینٍ

و اطاعت از کسی که بسیار سوگند یاد می کند و پَست است ، نکن !

صفات نه گانه کسانی که نباید اطاعت شوند

بار دیگر از اطاعت آن ها نهی کرده و صفات نه گانه مذمومی را که هریک به

تنهایی می تواند مانع اطاعت و تبعیت گردد، برمی شمرد.

« حَلاّف » به کسی می گویند که بسیار قَسم می خورد و برای هر کار کوچک و بزرگی سوگند یاد می کند و معمولاً این گونه افراد در سوگندهای خویش صادق نیستند .

« مَهین » از « مهانت » به معنی "حقارت و پَستی" است و برخی آن را به معنی افراد کم فکر یا دروغگو یا شرور می دانند .

11 هَمّازٍ مَشّاآءٍ بِنَمیمٍ

کسی که بسیار عیبجو و سخن چین است .

« هَمّاز » از مادّه « هَمْز » ( بر وزن طَنْز ) به معنی "غیبت کردن و عیبجویی نمودن" است .

« مَشّاآءٍ بِنَمیم » کسی است که برای برهم زدن و افساد در میان مردم و ایجاد خصومت و دشمنی رفت و آمد می کند .

12 مَنّاعٍ لِلْخَیْرِ مُعْتَدٍ اَثیمٍ

و بسیار مانع کار خیر و تجاوزگر و گناهکار است .

نه تنها خود کار خیری نمی کند و راه خیری ارائه نمی دهد ، بلکه سدی است در مقابل خیر و برکت دیگران ، به علاوه انسانی است متجاوز از حدود الهی و حقوقی که خدا برای هر انسانی تعیین کرده و اضافه بر این صفات ، آلوده هرگونه گناهی نیز هست ، به طوری که گناه جزء طبیعت او شده است .

13 عُتُلٍّ بَعْدَ ذلِکَ زَنیمٍ

علاوه بر این ها کینه توز و پُرخور و خَشِن و بدنام است .

و سرانجام به هشتمین ونهمین صفات این افراد اشاره می کند :

« عُتُلّ » به طوری که « راغب » در « مفردات » می گوید ، به کسی می گویند که بسیار غذا می خورد و همه چیز را به سوی خود می کشد و دیگران را از آن بازمی دارد . بعضی دیگر آن را به معنی انسان بدخوی کینه توز خَشِن ، یا انسان بی حیای بدخُلق تفسیر کرده اند .

« زَنیم » کسی است که اصل و نَسَب روشنی ندارد و او را به قومی نسبت می دهند درحالی که از آن ها نیست و در اصل از « زَنَمَة » ( بر وزن قَلَمَة ) به قسمتی از گوش

گوسفند می گویند که آویزان است ، گویی جُزء گوش نیست و به آن وابسته است .

خلاصه این که خداوند در این جا چنان ترسیمی از مکذّبان و صفات زشت و اخلاق رذیله آن ها فرموده که شاید در سراسر قرآن شبیه و نظیر نداشته باشد و به این ترتیب روشن می سازد که مخالفان اسلام و قرآن و مخالفان شخص پیامبر صلی الله علیه و آله چگونه افرادی بوده اند ، افرادی:

1 - دروغگو 2 - حقیر و پَست 3 - غیبت کننده عیبجو 4 - اختلاف افکن بین مردم 5 - مانع خیر 6 - متجاوز 7 - گنهکار 8 - کینه ای و خشن 9 - بی اصل و نَسَب

14 اَنْ کانَ ذا مالٍ وَ بَنینَ

مبادا به خاطر این که صاحب مال و فرزندان فراوان است ، از او پیروی کنی .

بدون شک پیامبر صلی الله علیه و آله هرگز تسلیم نمی شد و این آیات در حقیقت تأکیدی است بر این معنی ، تا خطّ مکتبی و روش عملی او بر همه آشکار گردد و هیچ کس از دوست و دشمن چنین انتظاری نداشته باشد.

15 اِذا تُتْلی عَلَیْهِ ایاتُنا قالَ اَساطیرُ الاَْوَّلینَ

هنگامی که آیات ما بر او خوانده می شود ، می گوید : این ها افسانه های خُرافی پیشینیان است.

در این آیه عکس العمل این گونه افراد را که دارای چنین صفات پَست هستند ، در برابر آیات الهی نشان می دهد ، با این بهانه و برچسب زشت از آیات خداوند فاصله می گیرد و آن ها را به دست فراموشی می سپرد و دیگران را نیز اغواء می کند و به همین دلیل نباید از چنین افرادی اطاعت و پیروی کرد و این تکمیلی است بر نهی از اطاعت این گونه افراد .

16 سَنَسِمُهُ عَلَی الْخُرْطُومِ

به زودی ما بر بینی او علامت و داغ ننگ می نهیم .

این تعبیری است گویا و رسا بر نهایت ذلیل ساختن آن ها ، زیرا اولاً تعبیر « خُرْطُوم » به معنای "بینی" ، که تنها در مورد خوک و فیل گفته می شود ، تحقیر روشنی برای آن هاست و ثانیا بینی در لغت عرب معمولاً کنایه از بزرگی و عزّت است ، همان گونه که در فارسی نیز وقتی می گوییم بینی او را به خاک بمالید ، دلیل بر این است که عزت او را بر باد دهید ، ثالثاً

علامت گذاردن مخصوص حیوانات است ، حتی در حیوانات در صورت آن ها مخصوصاً بر بینی آن ها علامت گذاری نمی شود و در اسلام نیز این کار نهی شده است ، همه این ها با بیانی رسا می گوید : خداوند این چنین افراد طغیانگر خودخواه متجاوز سرکش را چنان ذلیل می کند و کوس رسوایی آن ها را در همه جا به صدا درمی آورد که عبرت همگان گردند .

و تاریخ اسلام نیز گواه بر این معنی است که این دسته از مخالفان لجوج با پیشرفت اسلام چنان خواروذلیل شدند، که نظیر و مانند نداشت و رسوایی در آخرت از آن هم بیشتر است .

17 اِنّا بَلَوْناهُمْ کَما بَلَوْنا اَصْحابَ الْجَنَّةِ اِذْ اَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّها مُصْبِحینَ

ما آن ها را آزمودیم همان گونه که صاحبان باغ را آزمایش کردیم ، هنگامی که سوگند یاد کردند که میوه های باغ را صبحگاهان ( دور از انظار مستمندان ) بچینند .

18 وَ لا یَسْتَثْنُونَ

و هیچ از آن استثناء نکنند .

داستان عبرت انگیز صاحبان باغ سرسبز

ماجرا چنین بود که این باغ در شهر یمن و در اختیار پیرمردی مؤمن قرار داشت ، او به قدر نیاز از آن برمی گرفت و بقیه را به مستحقان و نیازمندان می داد ، اما هنگامی که چشم از دنیا پوشید ، فرزندانش گفتند : ما خود به محصول این باغ سزاوارتریم ، چراکه عیال و فرزندان ما بسیارند و ما نمی توانیم مانند پدرمان عمل کنیم و به این ترتیب تصمیم گرفتند تمام مستمندان را که هر ساله از آن بهره می گرفتند ، محروم سازند و سرنوشت آن ها همان شد که در این آیات می خوانیم .

عبارت « وَ لا یَسْتَثْنُون » ( بدون استثناء به مستمندان چیزی از محصول را ندهند ) نشان می دهدکه این کار ناشی از نیاز نبود ، بلکه ناشی از بُخل و ضعف ایمان آن ها بود ، زیرا انسان هرقدر هم نیازمند باشد ، می تواند کمی از محصول یک باغ پُردرآمد را به نیازمندان اختصاص دهد .

19 فَطافَ عَلَیْها طاآئِفٌ مِنْ رَبِّکَ وَ هُمْ ناآئِمُونَ

اما عذابی فراگیر ( شبانه ) بر تمام باغ آن ها فرود آمد، درحالی که همه در خواب بودند .

20 فَاَصْبَحَتْ کَالصَّریمِ

و آن باغ سرسبز همچون شب سیاه و ظلمانی شد .

« طائِف » از ماده « طواف » در اصل به معنی " کسی است که بر گِرد چیزی می گردد" ، ولی گاه کنایه از "بلا و مصیبتی است که در شب روی می دهد" و منظور دراین جا همین است .

« صَریم » از ماده « صَرْم » به معنی "قطع" است و در این جا به معنی " شب ظلمانی یا درخت بدون میوه یا خاکستر سیاه" است ، زیرا شب با فرارسیدن روز قطع می شود ، همان گونه که روز با فرارسیدن شب و لذا گاهی به شب و روز «صَریمان» می گویند . به هر حال منظور این است که آن چنان این بلای آسمانی که ظاهراً صاعقه عظیمی بوده است ، در این باغستان فرود آمد که تمام آن را یکجا آتش زد و چیزی جُز مُشتی زغال و خاکستر سیاه از آن باقی نماند و صاعقه ها هرگاه به چیزی بزنند ، همین گونه خواهد بود .

21 فَتَنادَوْا مُصْبِحینَ

صبحگاهان یکدیگر را صدا زدند .

22 اَنِ اغْدوُا عَلی حَرْثِکُمْ اِنْ کُنْتُمْ صارِمینَ

که به سوی کشتزار و باغ خود حرکت کنید اگر قصد چیدن میوه ها را دارید .

« اغْدوُا » از ماده « غُدْوَة » به معنی " اول روز" است لذا به غذایی که در آغاز روز خورده می شود، «غَداء» (صبحانه) می گویند ( هر چند در تعبیرات عربی روزمرّه کنونی «غَداء» به ناهار گفته می شود ) .

صاحبان باغ به گمان این که درخت های پُربارشان آماده برای چیدن میوه است ، « در آغاز صبح یکدیگر را صدا زدند » و گفتند : « به سوی کشتزار و باغستان خود حرکت کنید ، اگر می خواهید میوه های خود را بچینید » .

23 فَانْطَلَقُوا وَ هُمْ یَتَخافَتُونَ

آن ها حرکت کردند ، درحالی که آهسته با هم می گفتند :

24 اَنْ لا یَدْخُلَنَّهَا الْیَوْمَ عَلَیْکُمْ مِسْکینٌ

مواظب باشید امروز حتّی یک فقیر وارد بر شما نشود .

چنان آهسته سخن می گفتند که صدای آن ها به گوش کسی نرسد ، مبادا مسکینی خبردار شود و برای خوشه چینی یا گرفتن مختصری میوه برای سیرکردن شکم خود به سراغ آن ها برود .

چنین به نظر می رسد که به خاطر سابقه اعمال نیک پدر ، جمعی از فقرا همه سال در انتظار چنین ایّامی بودند که میوه چینی باغ شروع شود و بهره ای عاید آن ها گردد و لذا این فرزندان بخیل و ناخلف چنان مخفیانه حرکت کردند که هیچ کس احتمال ندهد چنان روزی فرارسیده و هنگامی فقرا باخبر شوند که کار از کار گذشته باشد .

25 وَ غَدَوْا عَلی حَرْدٍ قادِرینَ

آن ها صبحگاهان تصمیم داشتند که با قدرت از مستمندان جلوگیری کنند .

« حَرْد » ( بر وزن سرد ) به معنی "ممانعت توأم با شدّت و غضب" است ، آری آن ها از تمنّا و انتظار مستمندان عصبانی بودند و تصمیم داشتند با کمال قدرت از آن ها جلوگیری کنند .

26 فَلَمّا رَاَوْها قالُوا اِنّا لَضالُّونَ

هنگامی که ( وارد باغ شدند و ) آن را دیدند ، گفتند : ما راه را گم کرده ایم .

سرانجام دردناک صاحبان باغ سرسبز

منظوراز « ضالُّون »، " گم کردن راه باغ " است. صاحبان باغ به این امید که محصول فراوان خود را بچینند و دور از نظر مستمندان جمع آوری کنند و همه را در انحصار خویش بگیرند و حتی یک فقیر بر سر این خوان نعمت گسترده الهی ننشیند، صبحگاهان به راه افتادند اما بی خبراز این که صاعقه ای مرگبار شب هنگام درست درموقعی که آن ها در خواب بوده اند، باغ را تبدیل به یک مشت خاکستر کرده است .

قرآن می گوید : « هنگامی که آن ها باغ خود را دیدند ، چنان اوضاع به هم ریخته بود ، که گفتند : این باغ ما نیست ، ما راه را گم کرده ایم » .

27 بَلْ نَحْنُ مَحْروُمُونَ

( آری همه چیز به طور کامل از دست ما رفته ) بلکه ما محرومیم .

می خواستیم نیازمندان را محروم کنیم اما خودمان از همه بیشتر محروم شدیم ، هم محروم از درآمد مادّی و هم برکات معنوی که از راه انفاق در راه خدا و به نیازمندان به دست می آید.

28 قالَ اَوْسَطُهُمْ اَلَمْ اَقُلْ لَکُمْ لَوْ لا تُسَبِّحُونَ

یکی ازآن ها که از همه عاقل تر بود، گفت: آیابه شما نگفتم چرا تسبیح خدا نمی گویید؟

تعبیر به « اَوْسَط » در آیه قبل به معنی کسی است که در سر حدّ اعتدال از نظر عقل و خِرد و دانش باشد ، بعضی آن را حدّ وسط در سنّ و سال معنی کرده اند ، ولی این معنی بسیار بعید به نظر می رسد، چراکه ارتباطی میان سنّ و گفتن چنین سخن پُرمحتوایی نیست ، ارتباط میان عقل و خِرد و چنین سخنانی است .

نگفتم خدا را به عظمت یاد کنید و از مخالفت او بپرهیزید ، شکر نعمت او را بجا آورید و نیازمندان را از اموال خود بهره مند سازید؟ ولی شما گوش نکردید و به روزگار سیاه افتادید .

از این آیه استفاده می شود که در میان آن ها فرد مؤمنی بود که آن ها را از بُخل و حرص نهی می کرد و چون در اقلیّت بود ، کسی گوش به حرفش نمی داد ، اما پس از این حادثه دردناک ، زبان او گشوده شد و منطقش تیزتر و برنده تر گشت و آن ها را زیر رگبار ملامت و سرزنش گرفت .

29 قالُوا سُبْحانَ رَبِّنا اِنّا کُنّا ظالِمینَ

گفتند : منزّه است پروردگار ما ، مسلّما ما ظالم بودیم .

تسبیح آن ها قبل از اعتراف به گناه ممکن است از این جهت باشد که می خواهند « خدا » را در مورد این بلای عظیمی که بر باغشان فرود آمد و نابودش کرد ، از هرگونه ظلم و ستمی منزّه شمرند و بگویند : خداوندا ! این ما بودیم که بر خود و دیگران ستم کردیم و مستحقّ چنین عذاب دردناکی شدیم ، اما کار تو عین عدالت و حکمت بود .

30 فَاَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلی بَعْضٍ یَتَلاوَمُونَ

سپس آن ها روبه هم کردند و به ملامت یکدیگر پرداختند .

هر کدام در عین اعتراف به خطای خویش گناه اصلی را به دوش دیگری می انداخت و او را شدیدا سرزنش می کرد که تو عامل اصلی بدبختی ما شدی

وگرنه ما این قدر هم با خدا و عدالت بیگانه نبودیم .

آری این چنین است سرنوشت همه ظالمانی که در چنگال عذاب الهی گرفتار می شوند

که در عین اعتراف به گناه ، هرکدام سعی دارد عامل بدبختی خود را دیگری بشمرد ، شاید به این دلیل که در این گونه موارد معمولاً یکی پیشنهاد می کند و دیگری تأیید می نماید و یکی اجرای آن را بر عهده می گیرد و دیگری با سکوت خود ابراز رضایت می کند، ولی روشن است که همه آن ها شریک جرم و دخیل در گناهند .

31 قالُوا یا وَیْلَنا اِنّا کُنّا طاغینَ

( و فریادشان بلند شد ) گفتند : وای بر ما که طغیانگر بودیم .

آن ها در مرحله قبل اعتراف به « ظلم و ستم » کردند و در این جا اعتراف به « طغیان » و در حقیقت طغیان مرحله ای است بالاتر از ظلم ، زیرا ظالم ممکن است اصل قانون را بپذیرد ولی بر اثر غلبه هوای نفس ستم کند ، اما طغیانگر اصلاً زیر بار قانون نمی رود و آن را به رسمیّت نمی شناسد .

32 عَسی رَبُّنا اَنْ یُبْدِلَنا خَیْرا مِنْها اِنّا اِلی رَبِّنا راغِبُونَ

امیدواریم پروردگارمان ( ما را ببخشد و ) بهتر از آن را به جای آن به ما بدهد ، چرا که ما به او دل بسته ایم .

« راغِبُون » از ماده « رغبت » است ، این ماده هرگاه با « اِلی » یا « فی » متعدّی شود ، به معنی "تمایل به چیزی" است و هرگاه با « عَن » متعدّی شود ، به معنی " انصراف و بی اعتنایی نسبت به چیزی" است .

آیا به راستی این گروه از کار خود پشیمان شدند و در برنامه خویش تجدید نظر کردند و تصمیم قاطع گرفتند که اگر در آینده مشمول نعمت الهی شوند ، حقّ شکر آن را اداء کنند ؟ و یا مانند بسیاری از ظالمان که وقتی گرفتار طوفان عذاب می شوند ، موقّتا بیدار می گردند اما همین که طوفان فرونشست ، باز همان برنامه ها تکرار می گردد؟

در این زمینه در میان مفسّران گفتگوست ، آن چه از لحن آیه بعد احتمالاً استفاده می شود ، این است که توبه آن ها به خاطر این که شرایطش جمع نبود ، پذیرفته نشد ، ولی در بعضی از روایات می خوانیم که آن ها از روی خلوص نیّت توبه کردند و خداوند توبه آن هارا قبول کرد و باغی بهتر به آن ها عنایت فرمود که خصوصا درختان انگور پُربار باخوشه های بسیار بزرگ داشت .

33 کَذلِکَ الْعَذابُ وَ لَعَذابُ الاْخِرَةِ اَکْبَرُ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ

این گونه است عذاب خداوند (دردنیا) و عذاب آخرت ازآن هم بزرگ تر است، اگر می دانستند.

شما نیز اگر به خاطر مال و ثروت و امکانات مادی مست و مغرور شوید و روح انحصارطلبی بر شما چیره گردد ، همه چیز را برای خود بخواهید و نیازمندان را محروم

کنید ، سرنوشتی بهتر از این نخواهید داشت ، منتها یک روز « صاعقه » آمد و آن باغ را آتش زد ، امروز ممکن است آفت های دیگر و حتی جنگ های خانمان سوز جهانی و منطقه ای این نعمت ها را بر باد دهد.

انحصارطلبی بلای بزرگ ثروتمندان

انسان خواه ناخواه علاقه به مال دنیا دارد ، چراکه گذران زندگی او به وسیله آن می باشد و این علاقه در حدّ اعتدال مذموم نیست ، مهم آن است که نیازمندان را هم در اموال خود سهیم کند ، نه تنها حقوق واجب الهی را بپردازد، بلکه از انفاق های مستحب نیز خودداری نکند .

مخصوصاً در مورد باغ و زراعت در روایات اسلامی دستور داده شده که به نیازمندان

حاضر سهمی بدهند که با اقتباس از آیه شریفه ( وَ اتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصادِهِ : حق آن را به هنگام درو بپردازید ) ( 141 / انعام ) به عنوان « حَقُّ الْحَصاد » معروف شده است و آن حقی

است غیراز زکات معروف و منظور چیزی است که هنگام حضور مستمندان در موقع چیدن میوه ، یا دروکردن زراعت به آن ها پرداخته می شود و حد معینی ندارد .⁽¹⁾

ولی هنگامی که علاقه به مال و ثروت در شکل افراطی و انحرافی ظاهر می شود ، صورت انحصارطلبی به خود می گیرد و حتّی گاهی بی آن که خود نیاز به چیزی داشته باشد ، دوست دارد دیگران از آن محروم باشند و به تعبیر دیگر از منحصر بودن مواهب الهی به خودش لذّت می برد و این بلای بزرگی است که مخصوصاً امروز هم در جوامع انسانی نمونه های بسیار دارد و می توان آن را یک نوع بیماری خطرناک شمرد .

داستان « اصحاب الجنّة » و صاحبان باغستان که در آیات فوق آمده ، ترسیم روشنی .

از روحیه انحصارطلبی گروهی از ثروتمندان است که چگونه دست به دست هم می دهند و برای محروم ساختن نیازمندان نقشه می کشند و دور از چشم آن ها به برداشتن محصول و استفاده های کلان می پردازند ، ولی بسیار می شود که آه این محرومان به صاعقه های سوزانی تبدیل می گردد و خرمن زندگی این ثروتمندان انحصارطلب را به آتش می کشد و بسیار دیده شده است که این صاعقه ها در شکل انقلاب ها ظاهر می شود وآن چه را آن ها باور نمی کردند ، باچشم خود می بینند ، آه و فریادشان به آسمان بلند می شود و دم از توبه و جبران خطاهای گذشته می زنند ، اما دیگر کار از کار گذشته است .

رابطه میان « گناه » و « قطع روزی »

از داستان فوق ضمناً استفاده می شود که بین « گناه » و « قطع روزی » رابطه نزدیکی است ، لذا در حدیثی از امام باقر (علیه السلام) می خوانیم: « اِنَّ الرَّجُلَ لَیُذْنِبُ الذَّنْبَ

فَیُدْرَأُ عَنْهُ الرِّزْقَ وَ تَلا هذِهِ الاْیَةَ : اِذْ اَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّها مُصْبِحینَ وَ لا یَسْتَثْنُونَ فَطافَ عَلَیْها طائِفٌ مِنْ رَبِّکَ وَ هُمْ نائِمُونَ : گاه انسان گناهی می کند و روزی او قطع می شود ، سپس امام (علیه السلام)

این آیات را تلاوت فرمود ؛ هنگامی که صاحبان باغ سوگند یاد کردند که صبحگاهان میوه ها را بچینند و اجازه ندهند حتّی یک نفر غیر از آن ها استفاده کند ، امّا بلایی از سوی پروردگارت درحالی که آن ها در خواب بودند، بر آن باغ مسلط شد و آن را نابود کرد » .⁽¹⁾

از « ابن عباس » نقل شده: « رابطه بین « گناه » و « قطع روزی » از آفتاب هم روشن تراست ، چنان که خداوند آن را در این سوره بیان فرموده » .⁽²⁾

34 اِنَّ لِلْمُتَّقینَ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنّاتِ النَّعیمِ

برای پرهیزکاران نزد پروردگارشان باغ های پُرنعمت بهشت است .

بازپرسی کامل

می دانیم روش قرآن این است که شرح حال زندگی بدان و خوبان را درمقابل هم قرار می دهد

تا در مقایسه با یکدیگر بهتر شناخته شوند و این روش از نظر تربیتی بسیار مؤثر است .

بر طبق همین روش بعد از ذکر سرنوشت دردناک « اصحاب الجنّة » ( صاحبان باغ خرّم و سرسبز ) در آیات گذشته ، به ذکر حال پرهیزکاران پرداخته و می گوید : « برای پرهیزکاران باغ هایی از بهشت است که هرنعمتی تصورشود ، کامل ترین نوع آن در آن جا است ، علاوه بر نعمت هایی که به فکر هیچ انسانی نرسیده است ».

35 اَفَنَجْعَلُ الْمُسْلِمینَ کَالْمُجْرِمینَ

آیا مؤمنان را همچون مجرمان قرار دهیم ؟

از آن جا که جمعی از مشرکان و ثروتمندان خودخواه بودند که ادّعا می کردند همان طور که در دنیا وضع ما عالی است ، در قیامت نیز بسیار خوب است ، خداوند در این آیه شدیدا آن ها را مورد مؤاخذه قرار داده بلکه محاکمه می کند ، می فرماید : « آیا ما مؤمنانی را که در برابر حق و عدالت تسلیمند ، همچون مشرکان و مجرمان قرار دهیم » ؟

36 ما لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ

شما را چه می شود ؟ چگونه داوری می کنید ؟

هیچ انسان عاقلی باور نمی کند که سرنوشت عادل و ظالم ، مطیع و مجرم ، ایثارگر و انحصارطلب ، یکسان باشد ، آن هم در پیشگاه خدایی که کارهایش روی حساب و برنامه حکیمانه است. آری این گروه مغرور و از خود راضی دنیا و آخرت را متعلّق به خودشان می دانند.

37 اَمْ لَکُمْ کِتابٌ فیهِ تَدْرُسُونَ

آیا کتابی دارید که از آن درس می خوانید ؟

اگر عقل و خرد شما را به چنین حکمی رهنمون نشده ، آیا دلیلی از « نقل » بر آن دارید ؟

38 اِنَّ لَکُمْ فیهِ لَما تَخَیَّروُنَ

که آن چه راشماانتخاب می کنید،ازآنِ شماست؟

شما انتظار دارید مجرمانی همچون خودتان همطراز مسلمین باشند ؟ این سخنی است که نه عقل به آن حکم می کند و نه در هیچ کتاب معتبری آمده است .

39 اَمْ لَکُمْ اَیْمانٌ عَلَیْنا بالِغَةٌ اِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ اِنَّ لَکُمْ لَما تَحْکُمُونَ

یا این که عهد و پیمان مؤکد و مستمری تا روز قیامت بر ما دارید که هر چه را به نفع خود اختیار می کنید ، برای شما قرار می دهد ؟

واژه « بالِغَةٌ » را بعضی در این جا به معنی "مؤکد" و بعضی به معنی "مستمر" تفسیر کرده اند ، چه کسی می تواند ادعا کند که از خدا عهد و پیمان گرفته است که تسلیم تمایلات او گردد و هر امتیاز و مقامی می خواهد بی چون و چرا به او بدهد ، تا آن جا که مجرمان همردیف مؤمنان شوند .

40 سَلْهُمْ اَیُّهُمْ بِذلِکَ زَعیمٌ

از آن ها بپرس کدام یک از آنان چنین چیزی را تضمین می کند ؟

باز در ادامه این پرسش ها که راه ها را از هر سو به روی آنان می بندد ، می افزاید : « از آن ها بپرس کدام یک از آنان تضمین می کنند که مجرمان و مؤمنان یکسان باشند یا هرچه آن ها می خواهند خدا دراختیارشان بگذارد ».

41 اَمْ لَهُمْ شُرَکاءُ فَلْیَأْتُوا بِشُرَکائِهِمْ اِنْ کانُوا صادِقینَ

یا این که معبودانی دارند ( که آن ها را شریک خدا قرار داده اند و برای آنان شفاعت می کنند ) اگر راست می گویند ، معبودان خود را ارائه دهند .

و در آخرین مرحله از این بازپرسی عجیب می فرماید : « آیا آن ها کمترین دلیلی دارند بر این که بت ها این جمادات کم ارزش و بی شعور شریک خدا و شفیع درگاه اویند » ؟

به این ترتیب بعد از یک جمع بندی از مجموع آیات فوق ، می توان چنین نتیجه گرفت که آن ها برای اثبات مدعای خود که همردیف مؤمنان ، بلکه از آن ها برترند ، باید به یکی از چهار وسیله متشبث شوند ؛ یا دلیلی از عقل ، یا کتابی از کتب آسمانی ، یا عهد و پیمانی از خداوند و یا شفاعت شفیعان و گواهی گواهان و چون پاسخ همه این سؤالات منفی است ، بنابراین ادعای مزبور به کلی بی اساس و بی ارزش است .

42 یَوْمَ یُکْشَفُ عَنْ ساقٍ وَ یُدْعَوْنَ اِلَی السُّجُودِ فَلا یَسْتَطیعُونَ

به خاطر بیاورید روزی را که ساق پاها از وحشت ، برهنه می گردد و دعوت

به سجود می شوند ، اما قادر بر آن نیستند .

آن روز می خواهند سجده کنند ، اما قادر نیستند

در تعقیب آیات گذشته که مشرکان و مجرمان را در برابر یک بازپرسی کوبنده قرار می دهد ، در این آیات گوشه ای از سرنوشت آن ها را در قیامت نشان می دهد تا روشن شود این گروه خودخواه و پرادعا در آن روز چقدر ذلیل و خوارند .

جمله « یُکْشَفُ عَنْ ساقٍ » ( ساق ها برهنه می شود ) به گفته جمعی از مفسرین ، کنایه از شدت هول و وحشت و وخامت کار است ، زیرا در میان عرب معمول بوده هنگامی که فرد در برابر کار مشکلی قرار می گرفت ، دامن را به کمر می زد و ساق پاها را برهنه می کرد ، لذا می خوانیم هنگامی که از « ابن عباس » مفسر معروف از تفسیر این آیه سؤال کردند ، گفت : «هرگاه چیزی از قرآن بر شما مخفی شد ، به تعبیرات عرب در اشعار مراجعه کنید ، آیا نشنیده اید که شاعر می گوید : وَ قامَتِ الْحَرْبُ بِنا عَلیساقٍ (جنگ مارا برساق پا نگهداشت) کنایه از شدت بحران جنگ است».

آری در آن روز همگان به سجده و خضوع در برابر پروردگار دعوت می شوند ، مؤمنان

به سجده می افتند ، ولی مجرمان قدرت سجده را ندارند زیرا روحیات زشتی که در دنیا در وجود آن ها راسخ شده بود ، در آن روز بروز می کند و مانع می شود که در برابر ذات پاک خدا کمر خم کنند. در این جا سؤالی پیش می آید که روز قیامت ، روز تکلیف نیست ، پس دعوت به سجود برای چیست؟ پاسخ این سؤال را می توان از تعبیری که در احادیث آمده ، به دست آورد، در حدیثی می خوانیم: « در قیامت، حجابی از نور الهی برداشته می شود و مؤمنان به خاطر عظمت آن به سجده می افتند ، ولی پشت منافقان آن چنان خشک می شود که قدرت بر سجده را ندارند » .⁽¹⁾

و به تعبیر دیگر در آن روز عظمت خدا آشکار می گردد ، این عظمت مؤمنان را به سجده دعوت می کند و آن ها به سجده می افتند ولی کافران از این سعادت محرومند .

43 خاشِعَةً اَبْصارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ وَ قَدْکانُوا یُدْعَوْنَ اِلَی السُّجُودِ وَ هُمْ سالِمُونَ

این در حالی است که چشم های آن ها ( از شدت ندامت و شرمساری ) به زیر افتاده و ذلت .

و خواری وجود آن ها را فراگرفته، آن ها پیش از این دعوت به سجود می شدند ، در حالی که سالم بودند ( ولی امروز دیگر توانایی آن را ندارند ) .

افراد مُجرم وقتی در دادگاه محکوم می شوند ، معمولاً سر خود را به زیر می افکنند و ذلت ، تمام وجودشان را فرامی گیرد. در فراز دوم آیه به دعوت برای سجده در دنیا اشاره می کند ، روشن است دعوت به سجود در دنیا هم از طریق پیام مؤذنین در موقع نماز و هم اجتماعات نماز جماعت و هم از سوی آیات قرآن و احادیث پیامبر صلی الله علیه و آله و پیشوایان معصوم علیهم السلام صورت می گرفت ، این دعوت مفهوم وسیع و گسترده ای دارد که همه این ها را شامل می شود .

44 فَذَرْنی وَ مَنْ یُکَذِّبُ بِهذَا الْحَدیثِ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ

اکنون مرا با آن ها که این سخن را تکذیب می کنند ، رها کن و ما آن ها را از آن جا که نمی دانند ، تدریجا به سوی عذاب پیش می بریم .

45 وَ اُمْلی لَهُمْ اِنَّ کَیْدی مَتینٌ

و به آن ها مهلت می دهم ، زیرا نقشه های من محکم و دقیق است .

این تهدیدی شدید از ناحیه خداوند قادر قهار است که به پیامبر صلی الله علیه و آله می گوید : « نمی خواهد تو دخالت کنی ، مرا با این تکذیب کنندگان لجوج و سرکش رها کن ، تا آن چه را مستحقند ، به آن ها بدهم » .

در مورد « مجازات استدراجی » که در این آیه به آن اشاره شده است و از آیات دیگر قرآن و احادیث استفاده می شود ، چنین است که خداوند گناهکاران و طغیانگران جسور و زورمند را طبق یک سنت ، فورا گرفتار مجازات نمی کند ، بلکه درهای نعمت هارا به روی آن ها می گشاید ، هرچه بیشتر درمسیر طغیان ، گام برمی دارند ، نعمت خود را بیشتر می کند و این از دو حال خارج نیست ؛ یا این نعمت ها باعث تنبّه و بیداریشان می شود که در این حال برنامه « هدایت الهی » عملی شده است و یا این که بر غرور و بی خبریشان می افزاید که در این صورت مجازاتشان به هنگام رسیدن به آخرین مرحله ، دردناک تر است ، زیرا به هنگامی که غرق انواع ناز و نعمت ها می شوند ، خداوند همه را از آن ها می گیرد و طومار زندگی آن ها را درهم می پیچد و این گونه مجازات بسیار سخت تر است .

البته این معنی با تمام خصوصیاتش در کلمه « استدراج » به تنهایی نیفتاده ، بلکه با توجه

به قید « مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ » این معنی استفاده می شود .

به هر حال این آیه به تمام گنهکاران هشدار می دهد که تأخیر کیفر الهی را دلیل بر پاکی و درستی خود و یا ضعف و ناتوانی پروردگار نگیرند و ناز و نعمت هایی را که در آن غرقند ، نشانه تقربشان به خدا ندانند ، چه بسا این پیروزی ها و نعمت هایی که به آن ها می رسد ، مقدمه مجازات استدراجی پروردگار باشد ، خدا آن ها را غرق نعمت می کند و به آن ها مهلت می دهد و بالا و بالاتر می برد ، اما سرانجام چنان بر زمین می کوبد که اثری از آن ها باقی نماند و تمام هستی و تاریخشان را درهم می پیچد .

امیر مؤمنان علی (علیه السلام)در نهج البلاغه می فرماید : « اَنَّهُ مَنْ وَسَّعَ عَلَیْهِ فی ذاتِ یَدِهِ فَلَمْ یَرَهُ ذلِکَ اسْتِدْراجا فَقَدْ اَمِنَ مَخُوفا: کسی که خداوند به مواهب و امکاناتش وسعت بخشد و آن را مجازات استدراجی نداند ، از نشانه خطر ، غافل مانده است » .⁽¹⁾از همان امام در کتاب « روضه کافی » نیز .

نقل شده که : «زمانی می رسدکه هیچ چیز در آن زمان ، پنهان تر از حق و آشکارتر از باطل و فزون تر از دروغ برخدا و پیامبر صلی الله علیه و آله نیست -- تا آن جاکه می گوید : -- در آن زمان افرادی هستند به مجرّد این که آیه ای از قرآن را می شنوند ( آن را تحریف کرده ) و از آیین خدا خارج می شوند و پیوسته از آیین این زمامدار به آیین زمامدار دیگر و از دوستی یکی به دیگری و ازاطاعت سلطانی به اطاعت سلطان دیگر و از پیمان یکی به دیگری منتقل می گردند و سرانجام از راهی که متوجه نیستند ، گرفتار مجازات استدراجی پروردگار می شوند » .⁽¹⁾

امام صادق (علیه السلام)می فرماید: « کَمْ مِنْ مَغْروُرٍ بِما قَدْ اَنْعَمَ اللّهُ عَلَیْهِ وَ کَمْ مِنْ مُسْتَدْرِجٍ یَسْتُرُ اللّهُ عَلَیْهِ وَ کَمْ مِنْ مَفْتُونٍ بِثَناءِ النّاسِ عَلَیْهِ: چه بسیارند کسانی که بر اثر نعمت های پروردگار ، مغرور می شوند و چه بسیارند گنهکارانی که خداوند بر گناهانشان پرده افکنده ولی با ادامه گناه به سوی مجازات پیش می روند و چه بسیارند کسانی که از ثناخوانی مردم فریب می خورند » .⁽²⁾

و نیز از همان امام (علیه السلام) در تفسیر آیه فوق چنین نقل شده که فرمود : « هُوَ الْعَبْدُ یُذْنِبُ .

الذَّنْبَ فَتَجَدَّدَ لَهُ النِّعْمَةُ مَعَهُ تُلْهیهِ تِلْکَ النِّعْمَةُ عَنِ الاِْسْتِغْفارِ عَنْ ذلِکَ الذَّنْبِ : منظور از این آیه ، بنده گنهکاری است که پس از انجام گناه ، خداوند او را مشمول نعمتی قرار می دهد ، ولی او نعمت را به حساب خوبی خودش گذاشته و ازاستغفار در برابر گناه غافلش می سازد » .⁽¹⁾و باز هم از همان امام در کتاب « کافی » چنین نقل شده که فرمود : « اِنَّ اللّهَ اِذا اَرادَ بِعَبْدٍ خَیْرا فَاَذْنَبَ ذَنْبا اَتْبَعَهُ بِنَقِمَةٍ وَ یُذَکِّرُهُ الاِْسْتِغْفارَ وَ اِذا اَرادَ بِعَبْدٍ شَرّا فَاَذْنَبَ ذَنْبا اَتْبَعَهُ بِنِعْمَةٍ لِیُنْسِیَهُ الاِْسْتِغْفارَ وَ یَتَمادّی بِها وَ هُوَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ بِالنِّعَمِ عِنْدَ الْمَعاصی : موقعی که خداوند خیر بنده ای را بخواهد ، به هنگامی که گناهی انجام می دهد ، او را گوشمالی می دهدتا به یاد توبه بیفتد و هنگامی که شرّ بنده ای را ( بر اثر اعمالش ) بخواهد ، موقعی که گناهی می کند ، نعمتی به او می بخشد تا استغفار را فراموش نماید و به آن ادامه دهد ، این همان است که خداوند عزّ و جلّ فرموده : سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ یعنی از طریق نعمت ها به هنگام معصیت ها آن ها را تدریجاً از راهی .

که نمی دانند ، گرفتار می سازیم » .⁽¹⁾

به تعبیر دیگر هنگامی که انسان گناه می کند ، از سه حال بیرون نیست : یا خودش متوجه می شود و بازمی گردد ، یا خداوند تازیانه « بلا » بر او می نوازد تا بیدار شود و یا شایستگی هیچ یک از این دو را ندارد و خداوند به جای بلا ، « نعمت » به او می بخشد که این همان « عذاب استدراج » است که در آیات قرآن مجید یا به همین تعبیر و یا به تعبیرات دیگر به آن اشاره شده است. لذا انسان باید به هنگام روی آوردن نعمت های الهی مراقب باشد نکند این امر که ظاهراً نعمت است ، « عذاب استدراج » گردد ، به همین دلیل مسلمانان بیدار در این گونه مواقع در فکر فرومی رفتند و به بازنگری اعمال خود می پرداختند ، چنان که در حدیثی آمده است که یکی از یاران امام صادق (علیه السلام) عرض کرد : « من از خداوند مالی طلب کردم ، به من روزی فرمود ، فرزندی خواستم ، به من بخشید ، خانه ای طلب کردم ، به من .

مرحمت کرد ، من از این می ترسم نکند این " استدراج" باشد » . امام (علیه السلام) فرمود : « اگر این ها توأم با حمد و شکر الهی است، استدراج نیست ( نعمت است ) » .⁽¹⁾

46 اَمْ تَسْئَلُهُمْ اَجْرا فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ

یا این که تو از آن ها مطالبه مزدی می کنی که پرداخت آن برای آن ها سنگین است ؟

« مَغْرَم » از ماده « غَرامَت » به معنی ضرری است که به انسان می رسد ، بی آن که جنایت و خیانتی کرده باشد و « مُثْقَل » از ماده « ثِقْل » به معنی "سنگینی" است .

47 اَمْ عِنْدَهُمُ الْغَیْبُ فَهُمْ یَکْتُبُونَ

یا اَسرار غیب نزد آن ها است و آن را می نویسند (و به یکدیگر می دهند) ؟

این در حقیقت یکی از احتمالات بعیدی است که ممکن است کفار به آن متشبّث شوند و قرآن نیز آن را فروگذار نکرده است و آن این که ادعا کنند از طریق کاهنان و مانند آن ها به عالَم .

غیب مربوطند و اَسرار غیب را بدین وسیله دریافت می دارند و می نویسند و به یکدیگر می دهند و از این طریق امتیاز خودرا بر مسلمین و یا لااقل مساواتشان با آن هارا دریافته اند .

مسلماً آن ها دلیلی بر چنین ادعایی نیز نداشتند و این جمله معنی استفهام انکاری را دارد.

48 فَاصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ وَ لاتَکُنْ کَصاحِبِ الْحُوتِ اِذْ نادی وَ هُوَ مَکْظُومٌ

اکنون که چنین است ، صبر کن و منتظر فرمان پروردگارت باش و مانند صاحب ماهی ( یونس ) نباش ( که در تقاضای مجازات قومش عجله کردو گرفتار مجازات ترک اولی شد ) در آن زمان که خدا را خواند، در حالی که مملو از اندوه ( یا محبوس در شکم ماهی ) بود .

در تقاضای مجازات عجله مکن !

و از آن جا که سرسختی و بی منطقی مشرکان و دشمنان اسلام گاه چنان قلب پیامبر صلی الله علیه و آله را می فشرد که امکان داشت در مورد آن ها نفرین کند ، خداوند در این آیه پیامبرش را دلداری داده و امر به صبر و شکیبایی می کند .

می فرماید : « منتظر باش تا خداوند وسایل پیروزی تو و یارانت و شکست دشمنانت

را فراهم سازد، هرگز برای عذاب آن ها عجله مکن و بدان این مهلت ها که به آن ها داده می شود، یک نوع عذاب استدراج است » .

بنابراین منظور از « حُکْمِ رَبِّکَ » ، فرمان نهایی خدا درباره پیروزی مسلمین است .

سپس می افزاید : « و مانند صاحب داستان ماهی ( حضرت یونس ) نباش که برای مجازات قومش عجله کرد و گرفتار مجازات ترک اولی شد » .

« در آن زمان که خدا را از درون شکم ماهی خواند ، درحالی که محبوس بود و سینه اش مملو از غم و اندوه ». منظور از این ندا ، همان است که در آیه 87 سوره انبیاء آمده است : «فَنادی فِی الظُّلُماتِ اَنْ لا اِلهَ اِلاّ اَنْتَ سُبْحانَکَ اِنّی کُنْتُ مِنَ الظّالِمینَ: او در میان ظلمت ها صدا زد که معبودی جُز تو نیست ، منزّهی تو ، من از ستمکاران بودم » و به این ترتیب به ترک اولای خود اعتراف کرد و از خدا تقاضای عفو و بخشش نمود .

به هر حال « مَکْظُوم » از ماده « کَظْم » ( بر وزن هَضْم ) به معنی " گلوگاه" است و به همین مناسبت به کسانی که بسیار خشمگین یا غمناک می شوند و خویشتن داری می کنند ، « کاظِم »

گفته می شود و باز به همین مناسبت این واژه در معنای "حبس" نیز به کار رفته است ، بنابراین « مَکْظُوم » در آیه فوق دو معنی می تواند داشته باشد ؛ "مملو بودن از خشم و اندوه" و یا "محبوس بودن در شکم ماهی" .

49 لَوْ لا اَنْ تَدارَکَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَراءِ وَ هُوَ مَذْمُومٌ

و اگر رحمت خدا به یاریش نیامده بود ، ( از شکم ماهی ) بیرون افکنده می شد ، در حالی که مذموم بود .

می دانیم سرانجام یونس از شکم ماهی به بیابانی خشک که قرآن از آن تعبیر به « عَراء »

کرده است ، افکنده شد ولی این در حالی بود که خدا توبه او را پذیرفته و مشمول رحمتش قرار داده بود و هرگز شایسته مذمت نبود .

دو مجازات مختلف ، یکی شدیدتر و دیگری خفیف تر ، در انتظار یونس بوده است ، نخست این که تا پایان دنیا در شکم ماهی بماند و این به برکت تسبیح و حمد الهی برطرف شد و دیگراین که هنگامی که از شکم ماهی بیرون می آمد ، مذموم و دور از

لطف خدا باشد ، آن هم به برکت نعمت پروردگار و رحمت خاص او برطرف گردید .

زیرا این ملامت مربوط به زمانی است که تازه در شکم ماهی قرار گرفته بود ولی رفع مذمت مربوط به زمانی است که توبه او را پذیرفت و از شکم ماهی رهایی یافت .

50 فَاجْتَبیهُ رَبُّهُ فَجَعَلَهُ مِنَ الصّالِحینَ

ولی پروردگارش او را برگزید و از صالحان قرار داد .

و به دنبال آن مأموریت هدایت قومش را مجددا بر عهده او گذارد و او به سراغ آن ها آمد و همگی ایمان آوردند و خداوند تا مدت زیادی آنان را از مواهب زندگی بهره مند ساخت .

51 وَ اِنْ یَکادُ الَّذینَ کَفَروُا لَیُزْلِقُونَکَ بِاَبْصارِهِمْ لَمّا سَمِعُوا الذِّکْرَ وَ یَقُولُونَ اِنَّهُ لَمَجْنُونٌ

نزدیک است کافران هنگامی که آیات قرآن را می شنوند، تو را با چشمان خود هلاک کنند و می گویند او دیوانه است .

« لَیُزْلِقُونَکَ » از ماده « زَلْق » به معنی " لغزیدن و بر زمین افتادن" است و کنایه از

هلاکت و نابودی می باشد .

قرآن می خواهد تضاد عجیبی را که در میان گفته های دشمنان اسلام وجود داشت ، با این بیان ظاهر سازد و آن این که آن ها وقتی آیات قرآن را می شنوند ، آن قدر مجذوب می شوند و در برابر آن اعجاب می کنند که می خواهند تو را با چشم بزنند ( زیرا چشم زدن معمولاً در برابر اموری است که بسیار اعجاب انگیز می باشد ) اما در عین حال می گویند : تو دیوانه ای و این راستی شگفت آور است ، دیوانگی و پریشان گویی کجا و این آیات اعجاب انگیز جذاب و پرنفوذ کجا ؟

این سبک مغزان نمی دانند چه می گویند و چه نسبت های ضد و نقیضی به تو می دهند .

آیا چشم زدن واقعیت دارد ؟

بسیاری مردم معتقدند در بعضی چشم ها اثرمخصوصی است که وقتی از روی اعجاب به چیزی بنگرند، ممکن است آن را از بین ببرد یا در هم بشکند و اگر انسان است ، او را بیمار یا دیوانه کند .

این مسأله از نظر عقلی امر محالی نیست ، چراکه بسیاری از دانشمندان امروز معتقدند در بعضی از چشم ها نیروی مغناطیسی خاصی نهفته شده که کارایی زیادی دارد ، حتی با تمرین و ممارست می توان آن را پرورش داد ، خواب مغناطیسی از طریق همین نیروی مغناطیسی چشم ها است .

در دنیایی که « اشعه لیزر » که شعاعی نامریی است ، می تواند کاری کند که از هیچ سلاح مخرّبی ساخته نیست ، پذیرش وجود نیرویی در بعضی از چشم ها که از طریق امواج مخصوص در طرف مقابل اثر بگذارد ، چیز عجیبی نخواهد بود .

بسیاری نقل می کنند که با چشم خود افرادی را دیده اند که دارای این نیروی مرموز چشم بوده اند و افراد یا حیوانات یا اشیایی را از طریق چشم زدن ، از کار انداخته اند .

لذا نه تنها نباید اصراری در انکار این امور داشت ، بلکه باید امکان وجود آن از نظر عقل و علم را نیز پذیرفت. در روایات اسلامی نیز تعبیرات مختلفی دیده می شود که وجود چنین امری را اجمالاً تأیید می کند .

در حدیثی آمده « اسماء بنت عمیس » خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله عرض کرد : « گاه به فرزندان جعفر چشم می زنند ، آیا « رُقْیِه »ای برای آن ها بگیرم » ؟ ( منظور از « رقیة » دعاهایی است که می نویسند و افراد برای جلوگیری از چشم زخم با خود نگه می دارند و آن را تعویذ نیز می گویند ) . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : « نَعَمْ ، فَلَوْ کانَ شَیْ ءٌ یَسْبِقُ الْقَدَرَ لَسَبَقَهُ الْعَیْنُ : آری ، مانعی ندارد اگر چیزی می توانست بر قضا و قَدَر پیشی گیرد ، چشم زدن بود » .⁽¹⁾

و در حدیث دیگری آمده است که امیرمؤمنان (علیه السلام) فرمود : پیامبر صلی الله علیه و آله برای امام حسن و امام حسین « رُقْیة » گرفت و این دعارا خواند: « اُعیذُکُما بِکَلِماتِ التّامَّةِ وَ اَسْماءِ اللّهِ الْحُسْنی کُلُّها عامَّةٌ ، مِنْ شَرِّ السّامَّةِ وَ الْهامَّةِ وَ مِنْ شَرِّ کُلِّ عَیْنٍ لامَّةٍ وَ مِنْ شَرِّ حاسِدٍ اِذا حَسَدَ : شما را به تمام کلمات و اسماء حُسنای خداوند از شرّ مرگ و حیوانات موذی و هر چشم بد و حسود آنگاه که حسد ورزد ، می سپارم » سپس پیامبر صلی الله علیه و آله نگاهی به ما کرد و فرمود : « این چنین حضرت ابراهیم (علیه السلام) .

برای اسماعیل و اسحاق تعویذ نمود » .⁽¹⁾

در نهج البلاغه نیز آمده است : « اَلْعَیْنُ حَقٌّ وَ الرَّقْیُ حَقٌّ : چشم زخم حق است و توسل به دعا برای رفع آن نیز حق است » .⁽²⁾

ذکر این نکته لازم است که هیچ مانعی ندارد این دعاها و توسل ها به فرمان خداوند جلوی تأثیر نیروی مرموز مغناطیسی چشم ها را بگیرد ، همان گونه که دعاها در بسیاری از عوامل مخرب دیگر اثرمی گذارد و آن هارا به فرمان خدا خنثی می کند .

این نیز لازم به یادآوری است که قبول چشم زخم به طور اجمال به این معنی نیست که به کارهای خرافی و اعمال عوامانه در این گونه موارد پناه برده شود که هم برخلاف دستورهای شرع است و هم سبب شک وتردید افراد ناآگاه دراصل موضوع است ، همان گونه .

که آلوده شدن بسیاری از حقایق با خرافات این تأثیر نامطلوب را در اَذهان گذارده است .

52 وَ ما هُوَ اِلاّ ذِکْرٌ لِلْعالَمینَ

درحالی که این ( قرآن ) جز مایه بیداری برای جهانیان نیست .

« ذِکْر » در این جا به معنی "یادآوری" است .

معارف قرآن ، روشنگر ، انذارهایش آگاه کننده ، مثال هایش پُرمعنی ، تشویق ها و بشارت هایش روح پرور و در مجموع مایه بیداری خفتگان و یادآوری غافلان است ، با این حال چگونه می توان نسبت جنون به آورنده آن داد ؟

پایان سوره قلم

سوره حاقه

فضیلت تلاوت سوره « حاقه »

در فضیلت تلاوت این سوره ، پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرموده اند : « کسی که سوره "حاقه" را بخواند ، خداوند حساب او را در قیامت آسان می کند » .⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام باقر (علیه السلام) نقل شده : « سوره "حاقه" را بسیار تلاوت کنید ، زیرا قرائت آنها در فرایض و نوافل ، نشانه ایمان به خدا و رسول او است و کسی که آن را بخواند ، دینش محفوظ می ماند تا به لقاء اللّه بپیوندد » .⁽²⁾

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر

1 اَلْحا قَّةُ

آن روزی که مسلماً واقع می شود .

2 مَا الْحاقَّةُ

چه روز واقع شدنی است ؟

3 وَ ما اَدْریکَ مَا الْحاقَّةُ

و تو چه می دانی آن روز تحقق یابنده چیست ؟

عذابی سرکش برای قوم طغیانگر

این سوره از مسأله قیامت و آن هم با عنوان تازه ای شروع می شود .

تقریباً عموم مفسران ، « حاقَّة » را به معنی "روز قیامت" تفسیر کرده اند ، چون روزی است که قطعاً واقع می شود.

تعبیر به « مَا الْحاقَّةُ » برای بیان عظمت آن روز است ، درست مثل این که در تعبیرات روزمره می گوییم : فلان کس انسان است ، چه انسانی ؟ یعنی هیچ حد و مرزی برای توصیف انسانیت او نیست .

تعبیر به « ما اَدْریکَ مَا الْحاقَّةُ » باز هم برای تأکید بیشتر روی عظمت حوادث آن روز عظیم است ، تا آن جا که حتی به پیامبر صلی الله علیه و آله خطاب می شود که تو نمی دانی آن روز چگونه است ؟ و حقیقت همین است که درک حوادث قیامت برای ما زندانیان زندان دنیا امکان پذیر نیست ، همان گونه که درک مسائل مربوط به دنیا برای جنینی که در شکم مادر است ، با هیچ بیانی میسّر نمی باشد .

بعضی از مفسران گفته اند جمله « ما اَدْریکَ » در تمام قرآن در جایی گفته می شود که مطلب معلوم و مسلمی است ، اما جمله « وَ ما یُدْریک » در مواردی آمده که نامعلوم است .

4 کَذَّبَتْ ثَمُودُ وَ عادٌ بِالْقارِعَةِ

قوم ثمود و عاد ، عذاب کوبنده الهی را انکار کردند .

5 فَاَمّا ثَمُودُ فَاُهْلِکُوا بِالطّاغِیَةِ

اما قوم ثمود با عذابی سرکش هلاک شدند .

در این آیات به سراغ بیان سرنوشت اقوامی می رود که روز قیامت ( یا نزول عذاب الهی در دنیا ) را منکر شدند .

قوم « ثمود » قومی بودند که در یک منطقه کوهستانی میان حجاز و شام ( عربستان و سوریه امروزی ) زندگی می کردند ، حضرت « صالح » به سوی آن ها مبعوث شد ولی آن ها هرگز ایمان نیاوردند و به مبارزه با او برخاستند، حتی از او خواستند که اگر راست می گویی ، عذابی را که به ما وعده می دهی ، فرود آور ! در این هنگام « صاعقه ای ویرانگر » بر آن ها مسلط شد و در چند لحظه لرزه بر قصرها و خانه های مستحکمشان افکند و همه را در هم کوبید و جسم های بی جانشان بر زمین افتاد .

قابل توجه این که قرآن عامل نابودی این قوم سرکش را عذابی سرکش می شمرد « اَلطّاغِیَة » و این عذاب سرکش در آیه 78 سوره اعراف به عنوان « رَجْفَة » ( زلزله ) ذکر

شده و در آیه 13 سوره فصلت « صاعِقَةً » و در آیه 67 سوره هود « صَیْحَة » آمده است که در حقیقت همه به یک معنی بازمی گردد ، زیرا صاعقه همیشه با صدای عظیمی همراه است و لرزه بر نقطه ای که فرود می آید ، وارد می کند و عذابی است طغیانگر و سرکش .

6 وَ اَمّا عادٌ فَاُهْلِکُوا بِریحٍ صَرْصَرٍ عاتِیَةٍ

و اما قوم عاد ، به وسیله تندبادی طغیانگر و سرد و پرصدا به هلاکت رسیدند .

«صَرْصَر» به بادهای سرد یا پُرسروصدا و یامسموم گفته می شود و مفسران هرسه معنی را در تفسیر آن ذکرکرده اند و جمع میان آن هانیزممکن است.

«عاتِیَة» از ماده « عتو » ( بر وزن غلو ) به معنی "سرکش" است ، منتها نه سرکش از فرمان خدا ، بلکه سرکش در معیار نسیم ها و بادهای معمولی .

سپس به سراغ سرنوشت « قوم عاد » می رود، قومی که در سرزمین احقاف ( در شبه جزیره عرب یایمن ) زندگی می کردند و قامت هایی طویل، اندامی قوی ، شهرهایی آباد ، زمین هایی خرم و سرسبز و باغ هایی پُرطراوت داشتند ، پیامبر آن ها « هود (علیه السلام)» بود ،

آن هانیز طغیان و سرکشی را به جایی رساندندکه خداوند باعذابی دردناک که شرح آن در همین آیات آمده است ، طومار زندگی آن ها را در هم پیچید .

7 سَخَّرَها عَلَیْهِمْ سَبْعَ لَیالٍ وَ ثَمانِیَةَ اَیّامٍ حُسُوما فَتَرَی الْقَوْمَ فیها صَرْعی کَاَنَّهُمْ اَعْجازُ نَخْلٍ خاوِیَةٍ

(خداوند) این تندباد را هفت شب و هشت روز پی درپی و بنیانکن برآن هامسلط ساخت و (اگرآن جابودی) می دیدی که آن قوم همچون تنه های پوسیده و توخالی درختان نخل در میان این تندباد روی زمین افتاده وهلاک شده اند.

« حُسُوماً » از ماده « حسم » ( بر وزن رسم ) به معنی " از بین بردن آثار چیزی" است و اگر به شمشیر ، « حُسام » گفته می شود ، به همین مناسبت است و گاه به داغ نهادن بر زخم برای سوزاندن ریشه آن نیز « حَسْم » گفته می شود و در این جا منظور این است که این هفت شب و هشت روز پی درپی زندگی گسترده و بارونق این قوم عظیم را درهم کوبید و متلاشی و ریشه کن ساخت .

« خاوِیَة » از ماده « خَواء » در اصل به معنی "خالی شدن" است ، این تعبیر در مورد شکم های گرسنه ، ستارگان خالی از باران ( به اعتقاد عرب جاهلی ) و گردوی پوک نیز به کار می رود .

نتیجه آن شد که قرآن می گوید : « اگر آن جا بودی ، مشاهده می کردی که آن قوم همگی به روی زمین افتاده ، همچون تنه های پوسیده و توخالی درختان نخل » .

چه تشبیه جالبی که هم بزرگی قامت آن هارا مشخص می کند، هم ریشه کن شدن آن ها را و هم توخالی بودن در برابر عذاب های الهی به گونه ای که تندباد آن ها را به آسانی جابه جا می کرد .

8 فَهَلْ تَری لَهُمْ مِنْ باقِیَةٍ

آیا کسی از آن ها را باقی می بینی ؟

آری امروز نه تنها اثری از قوم عاد نیست ، بلکه از ویرانه های شهرهای آباد ، عمارت های پُرشکوه و مزارع سرسبز آن ها نیز چیزی باقی نمانده است .

9 وَ جاءَ فِرْعَوْنُ وَ مَنْ قَبْلَهُ وَ الْمُؤْتَفِکاتُ بِالْخاطِئَةِ

فرعون و کسانی که قبل از او بودند و همچنین اهل شهرهای زیر و رو شده ( قوم لوط ) مرتکب گناهان بزرگ شدند .

منظور از « مَنْ قَبْلَهُ » ، اقوامی است که قبل از فرعون بودند ، مانند قوم « شعیب » و گردنکشانی همچون « نمرود » .

« مُؤْتَفِکات » جمع « مُؤْتَفِکَة » از ماده « اِئْتِفاک » به معنی " انقلاب و زیر و رو شدن" است و در این جا اشاره به شهرهای قوم لوط است که با زلزله شدیدی زیر و رو گردید .

« خاطِئَة » به معنی "خطا " است و مراد از خطا در این جا ، "شرک و کفر و ظلم و فساد و انواع گناهان" است .

بعد از ذکر گوشه ای از سرگذشت قوم عاد و ثمود به سراغ اقوام دیگری همچون قوم « نوح » و قوم « لوط » می رود ، تا از زندگی آن ها درس عبرت دیگری به افراد بیدار دل دهد .

10 فَعَصَوْا رَسُولَ رَبِّهِمْ فَاَخَذَهُمْ اَخْذَةً رابِیَةً

با فرستاده رسول پروردگارشان مخالفت کردند و خداوند نیز آن ها را به عذاب شدیدی گرفتار ساخت .

« رابِیَة » و « رِبا » از یک ماده است و به معنی " افزایش و اضافه" است و در این جا منظور عذابی است که بسیار سخت و شدید بود .

فرعونیان با « موسی » و « هارون » به مخالفت برخاستند و ساکنان شهرهای « سَدوُم » به مخالفت با حضرت لوط و اقوام دیگر نیز از فرمان پیامبر خود سرپیچیدند و هر گروهی از این سرکشان به نوعی گرفتار عذاب شدند ، فرعونیان در کام امواج « نیل » که مایه حیات و آبادی و برکت کشورشان بود ، غرق گشتند و قوم لوط با « زلزله شدید » و سپس « بارانی از سنگ » ، محو و نابود شدند .

11 اِنّا لَمّا طَغَا الْماءُ حَمَلْناکُمْ فِی الْجارِیَةِ

ما هنگامی که آب طغیان کرد ، شما را سوار بر کشتی کردیم .

تعبیربه «حَمَلْناکُمْ» (شماراحمل کردیم) کنایه ازاَسلاف و نیاکان مااست،چراکه اگرآن ها نجات نیافته بودند ، ما نیز امروز وجود نداشتیم .

طغیان آب چنین بود که ابرهای تیره و تار آسمان را پوشانید و چنان بارانی نازل شد که گویی سیلاب از آسمان فرومی ریزد ، چشمه ها نیز از زمین جوشیدن گرفت و این هر دو آب دست به هم دادند و همه چیز زیر آب فرورفت ؛ باغ ها ، مزارع ، قصرها و خانه های قوم طغیانگر ، تنها گروهی که نجات یافتند ، مؤمنانی بودند که همراه نوح سوار بر کشتی شدند .

تناسب میان « گناه » و « کیفر »

تعبیراتی که در آیات 5 تا 11 این سوره آمده ، جالب توجه است ، زیرا در مورد عذاب قوم ثمود ، « طاغِیَة » ( صاعقه ای ویرانگر ) و در مورد قوم عاد ، « عاتِیَة » ( تندبادی سرکش ) و در مورد قوم فرعون و قوم لوط ، « رابِیَة » ( آب و خاک و سنگ ) و درباره قوم نوح ، تعبیر به «طَغَا الْماء» ( طغیان آب حاصل از باران ) می کند که همه این ها مفهوم طغیان و سرکشی در آن نهفته است و به این ترتیب عذاب این اقوام طغیانگر طغیان بعضی از مواهب زندگی شمرده

شده است ، اعم از آب و باد و خاک و آتش . این تعبیرات تأکیدی بر این حقیقت است که کیفرهای دنیا و آخرت تجسمی از اعمال خود ما است و این کردار انسان ها است که به آن ها بازمی گردد .

و به بیان قرآن کریم « وَ ما اَصابَکُمْ مِنْ مُصیبَةٍ فَبِما کَسَبَتْ اَیْدیکُمْ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثیرٍ :

هرمصیبتی که به شما می رسد ، دستاورد خودتان است و بسیاری را نیز عفو می کند » ( 30 / شوری ) .

12 لِنَجْعَلَها لَکُمْ تَذْکِرَةً وَ تَعِیَها اُذُنٌ واعِیَةٌ

تا آن را وسیله تذکری برای شما قرار دهیم و گوش های شنواآن را نگهداری می کنند .

کجاست گوش های شنوا ؟

« تَعِیَها » از ماده « وَعی » ( بر وزن سعی ) آن گونه که « راغب » در « مفردات » و « ابن منظور » در « لسان العرب » گفته اند ، در اصل به معنی "نگهداری چیزی در قلب" است ، سپس به هر ظرفی « وِعاء » گفته شده ، چون چیزی را در خود نگه می دارد و در آیه مورد بحث این صفت برای « گوش ها » ذکر شده است ، گوش هایی که حقایق را

می شنوند و در خود نگه می دارند .

یابه تعبیر دیگرگاه انسان سخنی رامی شنود و فورا آن را ازگوش بیرون می افکند، همان طور که در تعبیرات عامیانه می گوییم : از یک گوش شنید و از گوش دیگر بیرون کرد ، ولی گاه روی آن اندیشه می کند و دردل جای می دهد و آن را چراغ راه زندگی خود می شمرد، این چیزی است که از آن تعبیر به « وَعی » می شود .

در این آیه به هدف اصلی این مجازات ها اشاره می کند و می گوید : هرگز نمی خواستیم از آن ها انتقام بگیریم ، بلکه به هدف تربیت انسان ها و هدایت آن ها در مسیر کمال و ارائه طریق و ایصال به مطلوب بوده است .

فضیلت دیگری از فضایل علی (علیه السلام)

در بسیاری از کتب معروف اسلامی اعم از تفسیر و حدیث ، آمده است که پیغمبر گرامی اسلام به هنگام نزول آیه فوق ( وَ تَعِیَها اُذُنٌ واعِیَةٌ ) فرمود : « سَأَلْتُ رَبّی اَنْ یَجْعَلَها اُذُنُ عَلِیٍّ : من از خدا خواستم که گوش علی (علیه السلام)را از این گوش های شنوا و نگه دارنده حقایق قرار دهد » و به

دنبال آن علی (علیه السلام)می فرمود : « ما سَمِعْتُ مِنْ رَسُولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله شَیْئا قَطٌّ فَنَسیتُهُ اِلاّ وَ حَفِظْتُهُ : من هیچ سخنی بعد از آن از رسول خدا نشنیدم که آن را فراموش کنم ، بلکه همیشه آن را به خاطر داشتم » .⁽¹⁾

« محدث بحرانی » در تفسیر « البرهان » از « محمدبن عباس » نقل می کند که دراین باره سی حدیث از طرق عامه و خاصه نقل شده است .

و این فضیلتی بزرگ برای پیشوای بزرگ اسلام علی (علیه السلام)است که صندوقچه اَسرار پیامبر صلی الله علیه و آله و وارث تمام علوم رسول خدا صلی الله علیه و آله بود و به همین دلیل بعد از او در مشکلاتی که برای جامعه اسلامی در مسائل علمی پیش می آمد ، موافقان و مخالفان به او پناه می بردند و حل مشکل را از او می خواستند که در کتب تواریخ مشروحاً آمده است .

13 فَاِذا نُفِخَ فِی الصُّورِ نَفْخَةٌ واحِدَةٌ

به محض این که یک بار در صور دمیده شود، .

روزی که آن واقعه بزرگ رخ می دهد

از قرآن مجید استفاده می شود که پایان این جهان و آغاز جهان دیگر با ناگهانی و صدایی عظیم انجام می گیرد که از آن به « نفخه صور » ( دمیدن در شیپور ) تعبیر شده است .

این به خاطر آن است که در گذشته و امروز برای جمع کردن و آماده باش لشکر و یا فرستادن آن ها به استراحتگاه ، از شیپور استفاده می کنند که با دو آهنگ مختلف نواخته می شود ، هنگامی که شیپور استراحت و خواب نواخته می شود ، سربازان همه به استراحتگاه می روند و هنگامی که شیپور جمع و آماده باش نواخته می شود ، همه سربازان از جا حرکت کرده و صفوف خود را منظم می کنند ، گویی خداوند می خواهد بفرماید که مسأله پایان این جهان و آغاز جهان دیگر در برابر قدرت من به همان سادگی دمیدن در یک شیپور است ، با یک فرمان و در یک لحظه ناگهانی همه اهل آسمان و زمین می میرند و با یک فرمان دیگر همگی لباس حیات در تن می پوشند و آماده حساب می شوند .

« نفخه صور » ، دو نفخه است ؛ « نفخه مرگ » و « نفخه حیات مجدد » و آن چه در آیه

مورد بحث آمده ، « نفخه اول » یعنی "نفخه پایان دنیا " می باشد .

14 وَ حُمِلَتِ الاَْرْضُ وَ الْجِبالُ فَدُکَّتا دَکَّةً واحِدَةً

و زمین و کوه ها از جا برداشته شوند و یک باره درهم کوبیده و متلاشی گردند .

« دَکّ » چنان که « راغب » در « مفردات » می گوید ، در اصل به معنی "زمین صاف و نرم" است و از آن جا که برای صاف کردن یک زمین ناهموار باید آن را در هم بکوبند ، در بسیاری از موارد این واژه به معنی " کوبیدن شدید" به کار رفته است .

این کلمه در آیه مورد بحث به معنی " کوبیدن شدید کوه ها و زمین های ناهموار به یکدیگر" است به گونه ای که یک باره از هم متلاشی و هموار گردند .

15 فَیَوْمَئِذٍ وَقَعَتِ الْواقِعَةُ

در آن روز « واقعه عظیم » رخ می دهد .

سپس می افزاید : در آن روز ، واقعه عظیم در جهان رخ می دهد و رستاخیز برپا می شود .

16 وَ انْشَقَّتِ السَّماءُ فَهِیَ یَوْمَئِذٍ واهِیَةٌ

آسمان ها ازهم می شکافند و سست می گردند و فرومی ریزند.

کُرات عظیم آسمانی از این حادثه هولناک و وحشتناک برکنار نمی مانند ، آن ها نیز شکافته ، پراکنده و متلاشی خواهند شد و با آن صلابت و استحکامی که دارند ، آن چنان سست می شوند که به گفته قرآن در آیه 37 سوره الرحمن : « فَاِذَا انْشَقَّتِ السَّماءُ فَکانَتْ وَرْدَةً کَالدِّهانِ : آسمان از هم شکافته و همانند روغن مذاب گلگون می شود » .

و یا به تعبیر دیگر زمین و آسمان کنونی ویران شده و بر ویرانه های آن ها جهانی نو برپا می گردد که از جهان کنونی برتر و بالاتر و کامل تر است .

17 وَ الْمَلَکُ عَلی اَرْجائِها وَ یَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّکَ فَوْقَهُمْ یَوْمَئِذٍ ثَمانِیَةٌ

فرشتگان در جوانب و کناره های آسمان قرار می گیرند ( و برای انجام مأموریت ها آماده می شوند ) و آن روز عرش پروردگارت را هشت فرشته بر فراز همه آن ها حمل می کنند .

« اَرْجاء » جمع « رَجا » به معنی " اطراف و جوانب چیزی" است و « مَلَکُ » در این جا

گرچه به صیغه مفرد مذکر ذکر شده ، ولی منظور جنس و جمع است .

گویی در آن روز فرشتگان همانند مأمورانی که اطراف میدانی ایستاده و منتظر فرمان برای انجام کارند ، در گرداگرد آسمان ها صف می کشند و در انتظار فرمان حقند .

منظور از عرش خدا چیست ؟

این حاملان عرش ، گرچه صریحا در این آیه تعیین نشده اند که فرشتگانند یا غیر آن ها ، ولی ظاهر تعبیرات مجموع آیه نشان می دهد که آن ها فرشتگانند ، ولی مشخص نیست که آیا هشت فرشته اند یا هشت گروه کوچک یا بزرگ. البته در روایات اسلامی آمده است که حاملان عرش هم اکنون چهار نفر ( چهار گروه ) هستند ، اما در قیامت دو برابر می شوند ، چنان که در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می خوانیم : « آن ها امروز چهار نفرند و روز قیامت آن ها را با چهار نفر دیگر تقویت می کند و هشت نفر می شوند » .⁽¹⁾

ولی « عرش » چیست ؟ و این فرشتگان چه کسانی هستند ؟ مسلماً منظور از « عرش » ،یک تخت سلطنتی جسمانی نیست ، بلکه به معنی "مجموعه جهان هستی" است که « عرش » حکومت خدا است و به وسیله فرشتگان که مجری فرمان خدا هستند ، تدبیر می شود .

از احادیث به خوبی استفاده می شود که منظور از « عرش » ، "صفات خدا " همچون "علم" و "قدرت" است ⁽¹⁾و بنابراین حاملان عرش الهی ، حاملان علم اویند و هرقدر انسان یا فرشتگان علم بیشتری داشته باشند ، سهم بیشتری در حمل این عرش عظیم دارند .

به این ترتیب این حقیقت روشن ترمی شودکه « عرش » به معنی یک تخت جسمانی شبیه تخت های سلطنتی نیست ، بلکه هرگاه در مورد خداوند به کار می رود ، معانی کنایی مختلفی دارد .

و جالب این که در روایتی آمده است که : « حاملان هشتگانه عرش خدا در قیامت ، چهار نفر از .

اولین و چهار نفر از آخرین هستند ، اما چهار نفر از اولین « نوح » ، « ابراهیم » ، « موسی » و « عیسی » علیهم السلام می باشند و چهار نفر از آخرین «محمد» صلی الله علیه و آله ، «علی» ، «حسن» و «حسین» علیهم السلام هستند » .⁽¹⁾

البته اگر حاملان هشتگانه عرش ، هشت گروه باشند ، ممکن است گروه هایی از فرشتگان و گروهی از انبیاء و اولیاء عهده دار این مهم گردند و به این ترتیب بخشی از تدبیر نظام آن روز را فرشتگان برعهده دارند و بخشی را انبیاء و اولیاء ، اما همه به فرمان خدا است .

بدون شک حوادث مربوط به قیامت ، تا چه رسد به مسائل مربوط به حاملان عرش در آن روز ، چیزی نیست که به طور دقیق برای ما که ساکنان این جهان محدود و تاریک هستیم ، روشن باشد ، آن چه می گوییم شبحی است که از دور در پرتو آیات الهی می بینیم وگرنه حقیقت آن را باید رفت و تماشا کرد .

این نکته نیز لازم به یادآوری است در « نفخه صور » اول ، همه کسانی که در آسمان ها و .

زمین هستند ، می میرند ، بنابراین بحث از « حاملان عرش » مربوط به « نفخه دوم » است که همه زنده می شوند هرچند در آیه سخنی از نفخه دوم نیست ، ولی از قرائن روشن می شود مطالبی را که در آیات بعد می خوانیم ، نیز مربوط به همین نفخه دوم است .

18 یَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ لا تَخْفی مِنْکُمْ خافِیَةٌ

درآن روز همگی به پیشگاه خدا عرضه می شوید و چیزی از کارهای شما مخفی نمی ماند.

ای اهل محشر ! نامه اعمال مرا بخوانید

« تُعْرَضُون » از ماده « عرض » به معنی "نشان دادن و عرضه داشتن چیزی" است خواه در مورد کالا به هنگام معامله باشد و یا غیر آن ، البته انسان ها و غیر انسان ها در این دنیا نیز دائماً در محضر خدا هستند ، ولی این مطلب در قیامت ظهور و بروز بیشتری دارد ، مثلاً حاکمیت خداوند بر عالَم هستی دائمی است ولی این حاکمیت در این روز از هر زمان آشکارتر است .

جمله « تَخْفی مِنْکُمْ خافِیَة » ممکن است اشاره به این باشد که در آن روز غیب و سرّ

اشخاص تبدیل به شهود و ظهور می شود چنان که قرآن درباره قیامت می گوید : « یَوْمَ تُبْلَی السَّرائِر : آن روز ، روزی است که صفات نهانی ظاهر می شود » ( 9 / طارق ) .

نه تنها اعمال مخفیانه انسان ها ، بلکه صفات و روحیات و خُلقیات و نیت ها همه برملا می گردد و این حادثه ای است عظیم و به گفته بعضی از مفسران ، عظیم تر از متلاشی شدن کوه ها و شکافتن کُرات آسمان ، روز رسوایی بزرگ بدکاران و سربلندی بی نظیر مؤمنان ، روزی است که انسان عریان از نظر اعمال و اَسرار درون در آن صحنه ظاهرمی شود، آری آن روز هیچ چیزاز وجودما پنهان نمی ماند .

19 فَاَمّا مَنْ اُوتِیَ کِتابَهُ بِیَمینِهِ فَیَقُولُ هاؤُمُ اقْرَؤُا کِتابِیَهْ

اما کسی که نامه اعمالش به دست راست او است ، ( از فرط خوشحالی و مباهات ) فریاد می زند که ( ای اهل محشر ! ) نامه اعمال مرا بگیرید و بخوانید .

گویی از خوشحالی در پوست نمی گنجد و از این همه نعمت و توفیق و هدایتی که خدا به او داده است ، تمام ذرات وجودش شاکر است و فریاد « اَلْحَمْدُ لِلّه » سرمی دهد .

پاسخ به یک سؤال

در این جا ممکن است سؤالی مطرح شود و آن این که آیا مؤمنانی که طبق آیات فوق صدا می زنند : « ای اهل محشر ! بیایید و نامه اعمال ما را بخوانید » ، مگر گناهی در تمام نامه اعمالشان نیست ؟

پاسخ این سؤال را می توان از بعضی از احادیث استفاده کرد از جمله در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می خوانیم که : « خداوند در قیامت نخست از بندگان خود اقرار بر گناهانشان می گیرد ، سپس می فرماید : من این گناهان را در دنیا برای شما مستور ساختم و امروز هم آن را می بخشم ، سپس ( فقط ) نامه حسناتش را به دست راست او می دهند » .⁽¹⁾

بعضی نیز گفته اند که در آن روز خداوند سیئات مؤمنان را به « حسنات » تبدیل می کند و این جا است که در مجموع نامه اعمالشان نقطه ضعفی وجود ندارد .

20 اِنّی ظَنَنْتُ اَنّی مُلاقٍ حِسابِیَهْ

من یقین داشتم که (قیامتی در کار است و) من به حساب اعمالم می رسم .

« ظَن » در این گونه موارد به معنی "یقین" است . او می خواهد بگوید : آن چه نصیب من شده به خاطر ایمان به چنین روزی است و راستی هم همین است ، ایمان به حساب و کتاب به انسان ، روح تقوا و پرهیزگاری می بخشد و تعهد و احساس مسؤولیت در او ایجاد می کند و مهم ترین عامل تربیت انسان است .

21 فَهُوَ فی عیشَةٍ راضِیَةٍ

او در یک زندگی کاملاً رضایتبخش قرار خواهد داشت .

22 فی جَنَّةٍ عالِیَةٍ

در بهشتی عالی ،

23 قُطُوفُها دانِیَةٌ

که میوه هایش در دسترس است .

دراین آیات گوشه ای ازپاداش های چنین کسانی را بیان می کند، می فرماید: «او دریک زندگی کاملاً رضایتبخش و در بهشتی بلندمرتبه قرار دارد » .

بهشتی که آن قدر رفیع و والا است که هیچ کس مانند آن را ندیده و نشنیده و حتی تصور نکرده است. نه زحمتی برای چیدن میوه ها در کار است و نه مشکلی برای نزدیک شدن به درختان پُربارَش و اصولاً تمام نعمت هایش بدون استثناء در دسترس است .

« قُطُوف » جمع « قطف » ( بر وزن حزب ) به معنی "میوه چیده شده" و گاه به معنی میوه ای که آماده چیدن است ، می باشد .

24 کُلُوا وَ اشْرَبُوا هَنیئا بِما اَسْلَفْتُمْ فِی الاَْیّامِ الْخالِیَةِ

( و به آن ها گفته می شود : ) بخورید و بیاشامید گوارا در برابر اعمالی که در ایام گذشته انجام دادید .

آری این نعمت های بزرگ ، بی حساب نیست ، این ها پاداش اعمال شما است که در دنیا برای امروز ذخیره کردید و از پیش فرستادید ، البته این اعمال ناچیز هنگامی که در

افق فضل و رحمت الهی قرار گرفته ، به چنین ثمراتی منتهی شده است .

25 وَ اَمّا مَنْ اُوتِیَ کِتابَهُ بِشِمالِهِ فَیَقُولُ یا لَیْتَنی لَمْ اُوتَ کِتابِیَهْ

اما کسی که نامه اعمال او به دست چپش داده شده، می گوید : ای کاش هرگز نامه اعمالم به من داده نمی شد .

26 وَ لَمْ اَدْرِ ما حِسابِیَهْ

و نمی دانستم حساب من چیست .

27 یا لَیْتَها کانَتِ الْقاضِیَةَ

ای کاش مرگم فرا می رسید .

ای کاش مرگم فرا می رسید

آیات مورد بحث درست به نقطه مقابل « اصحاب الیمین » یعنی « اصحاب الشمال » پرداخته و در یک مقایسه وضع آن دو را کاملاً روشن می سازد. آری در آن دادگاه بزرگ ، در آن روز « یَوْمُ البُروُز » و « یَوْمُ الظُّهُور » هنگامی که تمام قبایح اعمال خود را برملا می بیند ،

فریادش بلند می شود و پی درپی آه سوزان از دل می کشد ، آهی حسرت بار و ناله ای شرربار دارد ، آرزو می کند با گذشته اش به کلی قطع رابطه کند ، آرزوی مرگ از خدا و نابودی و نجات از آن رسوایی بزرگ می نماید ، همان گونه که در آیه 40 سوره نبأ نیز آمده است : « وَ یَقُولُ الْکافِرُ یا لَیْتَنی کُنْتُ تُرابا : کافر در آن روز می گوید ای کاش خاک بودم و هرگز انسان نمی شدم » .

28 ما اَغْنی عَنّی مالِیَهْ

مال و ثروتم هرگز مرا بی نیاز نکرد ،

29 هَلَکَ عَنّی سُلْطانِیَهْ

قدرت من نیز از دست رفت .

نه مال به کار آمد و نه مقام و امروز با دست تهی و در نهایت ذلت و شرمساری در دادگاه عدل الهی حاضرم ، همه اسباب نجات قطع شده، قدرتم بربادرفته و امیدم از همه جا بریده است.

30 خُذوُهُ فَغُلُّوهُ

اورا بگیرید و دربند و زنجیرش کنید!

31 ثُمَّ الْجَحیمَ صَلُّوهُ

سپس او را در دوزخ بیفکنید !

32 ثُمَّ فی سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعا فَاسْلُکُوهُ

بعد او را به زنجیری که هفتاد ذرع است ، ببندید !

او را بگیرید و زنجیرش کنید !

« غُلُّوهُ »از ماده « غل » به معنای زنجیری است که گاه به وسیله آن دست و پای مُجرمان را به گردن آن ها می بستند و بسیار مشقت بار و رنج آور بود .

« سِلْسِلَة » به معنی "زنجیر" است و دراصل از ماده « تسلسل » به معنی "تکان خوردن و لرزش" گرفته شده است ، زیرا حلقه های زنجیر می لرزند و تکان می خورند .

« ذِراع » به معنی "فاصله آرنج تا نوک انگشتان" است ( در حدود نیم متر ) که واحد طول نزد عرب بوده و یک مقیاس طبیعی است ، ولی بعضی گفته اند که این ذراع غیر از ذراع معمول است ، به طوری که هر ذراع از آن فاصله های عظیمی را

دربرمی گیرد و همه دوزخیان را به آن زنجیر می بندند .

تعبیر به « هفتاد ذراع » ممکن است از باب « تکثیر » باشد ، زیرا عدد هفتاد از اعدادی است که غالباً برای کثرت به کار می رود و نیز ممکن است که منظور همان عدد هفتاد باشد ، به هر حال چنان زنجیری را آن چنان اطراف مُجرمان می پیچند که سرتاپای آن ها را فرامی گیرد. بار دیگر تکرار می کنیم که مسائل مربوط به قیامت را با زبان ما ساکنان دنیا نمی توان کاملاً بیان کرد و آن چه در آیات و روایات آمده ، تنها شَبَحی از آن را ترسیم می کند .

33 اِنَّهُ کانَ لا یُؤْمِنُ بِاللّهِ الْعَظیمِ

چراکه او هرگز به خداوند بزرگ ایمان نمی آورد .

34 وَ لا یَحُضُّ عَلی طَعامِ الْمِسْکینِ

و هرگز مردم را بر اطعام مستمندان تشویق نمی نمود .

قطع رابطه با "خالق" و "خلق"، عامل بزرگ بدبختی است

در این دو آیه به علت اصلی این عذاب سخت پرداخته و می فرماید : و هر قدر انبیاء و

اولیاء و رسولان پروردگار او را به سوی خدا دعوت می کردند ، نمی پذیرفت و به این ترتیب پیوند او با "خالق" به کلی قطع شده بود و نیز مردم را بر اِطعام مستمندان تشویق نمی کرد و به این ترتیب پیوند خود را از "خلق" نیز بریده بود .

بنابراین عامل بزرگ بدبختی او ، قطع رابطه از "خالق" و "خلق" بود و از این تعبیر به خوبی استفاده می شود که عمده اطاعات و عبادات و دستورهای شرع را می توان در این دو خلاصه کرد و عطف « اِطعام مِسکین » بر « ایمان » ، اشاره به اهمیت فوق العاده این عمل بزرگ انسانی است و به راستی چنین است ، زیرا به گفته بعضی بدترین عقاید «کفر» است و بدترین رذایل اخلاقی « بخل » .

جالب این که نمی گوید : « اطعام نمی کرد » ، بلکه می گوید : « دیگران را وادار به اِطعام نمی نمود » ، اشاره به این که ؛

اولاً تنها اِطعام کردن یک فرد ، مشکل مستمندان را حل نمی کند بلکه باید دیگران را نیز دعوت به این کار خیر کرد تا جنبه عمومی پیدا کند .

ثانیاً ممکن است انسان شخصاً توانایی بر اِطعام نداشته باشد ، اما همه کس توانایی بر ترغیب دیگران را دارند .

ثالثاً افراد بخیل چنانند که نه تنها بذل و بخششی ندارند ، بلکه علاقه به بذل و بخشش دیگران نیز ندارند .

از بعضی از قدماء نقل شده است که به همسر خود دستور می داد غذا را بیشتر طبخ کند تا به مِسکینان نیز بدهد و بعد می گفت : « نصف آن زنجیر را با ایمان به خدا از تن خود بیرون آوردیم ونصف دیگرش را بااِطعام بیرون می کنیم ».⁽¹⁾

35 فَلَیْسَ لَهُ الْیَوْمَ ههُنا حَمیمٌ

لذا امروز در این جا یارمهربانی ندارد. .

36 وَ لا طَعامٌ اِلاّ مِنْ غِسْلینٍ

و نه طعامی جُزاز چرک و خون.

سپس می افزاید: «چون عقیده و عمل او چنین بود ، امروز در این جا یارمهربانی ندارد» .

قابل توجه این که « جزا » و « عمل » آن ها کاملاً با هم متناسبند ، به خاطر ترک اطعام مستمندان ، غذایی جُز چرک و خون از گلوی آن ها پایین نمی رود ، چراکه آن ها سال ها لذیذترین طعام ها را می خوردند ، درحالی که بینوایان جُز خون دل ، هیچ طعامی نداشتند .

در این جا سؤالی مطرح می شود و آن این که در آیه 6 سوره غاشیه آمده است : « لَیْسَ لَهُمْ طَعامٌ اِلاّ مِنْ ضَریعٍ : آن ها ، غذایی جُز "ضریع" ندارند » و « ضَریع » را به نوعی "خار" تفسیر کرده اند و در آیه 43 و 44 سوره دخان می خوانیم : « اِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعامُ الاَْثیمِ: درخت زقّوم، طعام گنهکاران است » و «زَقُّوم» رابه " گیاه تلخ و بدبو و بدطعمی" تفسیرکرده اند که نمونه آن در سرزمین « تهامه » می روییده است و شیره تلخ و سوزنده ای داشته ، چگونه می توان میان آن آیات و آیه مورد بحث جمع کرد ؟

در پاسخ این سؤال بعضی گفته اند : هر سه کلمه « ضَریع » ، « زَقُّوم » و « غِسْلین » اشاره به یک مطلب است و آن گیاه خَشِن و بسیار ناگواری است که غذای ساکنان دوزخ است .

بعضی دیگر گفته اند : دوزخیان در طبقات مختلفی هستند و هریک از این سه چیز غذای گروهی از آنان است .

برخی دیگر گفته اند : غذای آن ها « زَقُّوم و ضَریع » است و نوشیدنی آن ها « غِسْلین » و تعبیر به « طَعام » در مورد نوشیدنی بی سابقه نیست .

37 لا یَأْکُلُهُ اِلاَّ الْخاطِئُونَ

غذایی که جُز خطاکاران آن را نمی خورند .

بعضی از مفسران گفته اند : « خاطی » به کسی گفته می شود که عمداً به سراغ کار خطا می رود ولی « مخطی » هم به عمد گفته می شود و هم به سهو ، لذا این غذای دوزخی مخصوص کسانی است که با تعمد و آگاهی و به عنوان طغیان و سرکشی راه شرک و کفر و بُخل را می پویند .

آغاز حرکت گذاری حروف قرآن

در حدیثی آمده است که « صَعْصَعَة بن صوُحان » که از یاران علی (علیه السلام)بود ، می گوید : مرد عربی خدمت علی (علیه السلام)آمد و از آیه « لا یَأْکُلُهُ اِلاَّ الْخاطِئُونَ » سؤال کرد و به جای « خاطِئُونَ » یعنی "خطاکاران" ، « خاطُونَ » که به معنی " گام برداران" است ، را قرائت کرد و لذا پرسید : « همه مردم گام برمی دارند ، آیا خداوند به همه آن ها از این غذا می دهد » ؟

امام (علیه السلام) تبسمی فرمود و گفت، «ای مرد عرب ! صحیح آن «لا یَأْکُلُهُ اِلاَّ الْخاطِئُونَ» است» ، عرض کرد : « راست گفتی ای امیر مؤمنان (علیه السلام)! خداوند بنده غیرخطاکار را تسلیم عذاب نمی کند » ، سپس امام (علیه السلام) رو به « اَبُوالاَْسْوَد » ( که مرد ادیبی بود ) کرد و فرمود : « امروز حتی بیگانگان از لغت عرب نیز مسلمان شده اند ، ترتیبی ده تا بتوانند زبان خود را اصلاح کنند » و « اَبُوالاَْسْوَد » به دنبال این دستور علامت رفع و نصب و کسر ( پیش و زِبَر و زیر ) را ابداع کرد .⁽¹⁾

38 فَلا اُقْسِمُ بِما تُبْصِروُنَ

سوگندمی خورم به آن چه می بینید .

39 وَ ما لا تُبْصِروُنَ

و آن چه نمی بینید .

این قرآن قطعاً کلام خدا است

معروف این است که کلمه « لا » در این گونه موارد زاید و برای تأکید است ولی بعضی گفته اند که « لا » در این جا نیز معنی نفی را می بخشد ، یعنی من قسم نمی خورم به این امور ، چراکه اولاً نیازی به این سوگند نیست ، ثانیا سوگند باید به نام خدا باشد ، ولی این قول ضعیف است و مناسب همان معنی اول است و در قرآن مجید سوگند به نام خدا و غیر نام او فراوان است .

جمله «ما تُبْصِروُنَ وَ ما لاتُبْصِروُنَ» مفهوم گسترده ای دارد که همه آن چه را انسان ها می بینند و نمی بینند ، فرامی گیرند و به تعبیردیگر، سراسر عالَم « شهود » و « غیب » را شامل می شود .

از این تعبیر به خوبی استفاده می شود که آن چه را انسان با چشم نمی بیند ، بسیار است و علم و دانش امروز ، این حقیقت را ثابت کرده است که محسوسات دایره و حدودی از موجودات را شامل می شود و آن چه در افق حس قرار نمی گیرد ، چه در زمینه رنگ ها ، اَصوات ، طعم ها ، امواج و غیر آن ، به مراتب افزون تر و بیشتر است .

ستارگانی که در مجموع دو نیم کره زمین با چشم دیده می شود ، طبق محاسبه دانشمندان در حدود پنج هزار ستاره است ، درحالی که ستارگانی که با چشم دیده نمی شود ، از میلیاردها تجاوز می کند .

امواج صوتی که گوش انسان قادر به درک آن است ، امواج محدودی است درحالی که هزاران موج صوتی دیگر وجود دارد که گوش انسان قادر به شنیدن آن ها نیست .

رنگ هایی را که ما می توانیم ببینیم ، هفت رنگ معروف است ولی امروز مسلم شده که رنگ های بی شمار دیگری ماوراءبنفش و مادون قرمز وجود دارد که چشم ما قدرت مشاهده آن را ندارد . تعداد حیوانات کوچکی که با چشم دیده نمی شود ، آن قدر زیاد است که تمام

دنیا را پر کرده و گاه در یک قطره آب هزاران هزار از آن ها وجود دارد ، با این حال چقدر دردناک است که ما خود را در زندان محسوسات زندانی کنیم و از ماوراء حس بی خبر بمانیم یا آن را انکار کنیم؟ عالَم ارواح ، عالَمی است که با دلایل عقلی و حتی تجربی اثبات شده ، عالَمی است بسیار گسترده تر از عالَم جسم ما ، با این حال چگونه می توان در چهارچوب محسوسات محبوس ماند ؟

40 اِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَریمٍ

که این قرآن گفتار رسول بزرگواری است .

منظور از « رَسُول » در این جا بدون شک پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله است نه جبرئیل ، چراکه آیات بعد به وضوح به این معنی گواهی می دهد و این که می گوید : « این گفتار رسول بزرگواری است » با این که می دانیم قرآن گفتار خدا است ، به این جهت است که پیامبر صلی الله علیه و آله ابلاغ کننده آن می باشد ، به خصوص این که روی عنوان « رسالت » او تکیه شده و می دانیم آن چه را رسول می آورد ، گفتار فرستنده او است ، هرچند که بر زبان

رسول جاری و از لب های مبارک او شنیده می شود .

41 وَ ما هُوَ بِقَوْلِ شاعِرٍ قَلیلاً ما تُؤْمِنُونَ

و گفته شاعری نیست ، اما کمتر ایمان می آورید .

42 وَ لا بِقَوْلِ کاهِنٍ قَلیلاً ما تَذَکَّروُنَ

و نه گفته کاهنی ، هرچند کمتر متذکر می شوید .

در حقیقت این دو آیه نفی نسبت های ناروایی است که مشرکان و مخالفان به پیامبر صلی الله علیه و آله می دادند و گاه می گفتند : او شاعر است و این آیات ، شعر او است و گاه می گفتند : او کاهن است و این ها کِهانت ، چراکه کاهنان کسانی بودند که بر اثر ارتباط با جن و شیاطین گاه بعضی از اَسرار غیب را بازگو می کردند و مخصوصاً کلمات خود را با سجع و جمله بندی های موزون همراه می ساختند و از آن جا که قرآن هم دارای خبرهای غیبی است و هم نظم مخصوصی دارد ، این تهمت را به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می زدند ، درحالی که تفاوت میان این دو از زمین تا آسمان است .

بعضی در شأن نزول این آیات نقل کرده اند: کسی که نسبت شعر و شاعری به پیامبر صلی الله علیه و آله داده بود ، « ابوجهل » بود و کسی که نسبت کهانت می داد ، « عقبه » یا « عتبه » بود و دیگران هم به دنبال آن ها این تهمت ها را تکرار می کردند .

درست است که الفاظ قرآن هماهنگی و نظم زیبایی دارد که گوش را نوازش و روح را آرامش می بخشد ، اما این نه ارتباطی به شعر شاعران دارد و نه با سجع کاهنان .

« شعر » معمولاً زاییده تخیّلات و بیانگر احساسات برافروخته و هیجانات عاطفی است و به همین دلیل فراز و نشیب و اُفت و خیز فراوان دارد ، درحالی که قرآن در عین زیبایی و جذابی کاملاً مستدل و منطقی است و محتوایی عقلانی دارد و اگر گهگاه پیشگویی هایی از آینده کرده ، این پیشگویی ها اساس قرآن را تشکیل نمی دهد ، تازه بر خلاف خبرهای کاهنان همه قرین واقعیت بوده است .

جمله های « قَلیلاً ما تُؤْمِنُونَ » و « قَلیلاً ما تَذَکَّروُنَ » توبیخ و سرزنش برای کسانی است که این وحی آسمانی را با نشانه های روشن می بینند اما گاه شعرش می خوانند و

گاه کهانت و کمتر ایمان می آورند .

43 تَنْزیلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمینَ

بلکه کلامی است که از سوی پروردگار عالَمیان نازل شده است .

بنابراین قرآن نه شعر است و نه کهانت ، نه ساخته فکر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و نه گفته جبرئیل ، بلکه سخن خداوند است که به وسیله پیک وحی بر قلب پاک پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده، همین تعبیر بامختصر تفاوتی در یازده مورد از قرآن مجید آمده است .

44 وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَیْنا بَعْضَ الاَْقاویلِ

هرگاه او سخنی دروغ بر ما می بست ،

45 لاََخَذْنا مِنْهُ بِالْیَمینِ

ما او را با قدرت می گرفتیم .

46 ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتینَ

سپس رگ قلبش را قطع می کردیم .

اگر او دروغ برما می بست، مهلتش نمی دادیم

« تَقَوَّلَ » از ماده « تَقَوُّل » ( بر وزن تکلُّف ) به معنی "سخنانی است که انسان ازخودساخته و حقیقتی ندارد.

« اَقاویل » جمع « اَقوال » است که آن نیز به نوبه خود جمع « قول » است ، بنابراین « اَقاویل » جمع است و منظور از آن در این جا "سخنان دروغین" است .

جمله « لاََخَذْنا مِنْهُ بِالْیَمینِ » ( ما او را با دست راست می گرفتیم ) و مجازات می کردیم ، زیرا انسان کارهایی را که با دست راست انجام می دهد ، از قدرت بیشتری برخوردار است و به این ترتیب « یَمین » کنایه از "قدرت" است .

بعضی مفسران احتمالات دیگری در تفسیر این آیه داده اند که چون نامأنوس و ناموزون بود ، از آن صرف نظر کردیم .

« وَتین » به معنی "رگ قلب" یعنی شاهرگی است که خون را به تمام اعضاء می رساند و اگر قطع شود ، مرگ انسان فورا و بدون یک لحظه تأخیر فرامی رسد و این سریع ترین

مجازاتی است که در مورد یک نفر ممکن است انجام گیرد .

47 فَما مِنْکُمْ مِنْ اَحَدٍ عَنْهُ حاجِزینَ

و اَحَدی از شما نمی توانست مانع شود و از او حمایت کند .

« حاجِزینَ » جمع « حاجِز » به معنی "مانع" است .

در این جا سؤالی پیش می آید و آن این که اگر هر کس دروغ بر خدا ببندد ، خداوند فورا او را مجازات و هلاک کند ، باید مدعیان دروغین نبوت همگی به سرعت نابود شوند ، درحالی که چنین نیست و بسیاری از آن ها سالیان دراز زنده مانده اند و حتی آیین باطل آن ها بعد از آن ها نیز باقی مانده است .

پاسخ این سؤال با توجه به یک نکته روشن می شود و آن این است که قرآن نمی گوید « هر مدعی » ، بلکه می گوید : اگر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله چنین کاری کند ، یعنی پیامبری که خدا به او معجزه داده و دلایل حقانیت او را تأیید کرده است ، اگر او از طریق حق منحرف گردد ، لحظه ای به او مهلت داده نخواهد شد ، چراکه مایه گمراهی و ضلالت مردم خواهد بود .

ولی کسی که ادعای باطلی می کند ، معجزه یا دلیل روشنی بر حقانیت خویش ندارد ، هیچ لازم نیست خداوند فورا او را هلاک کند ، چراکه بطلان سخنان او برای هر کس که طالب حق باشد ، روشن است ، آن جا کار مشکل می شود که مدعی نبوت با دلایل و معجزات همراه گردد و از طریق حق منحرف گردد .

و از این جا روشن می شود این که بعضی از « فِرَق ضالّه » برای اثبات دعوی پیشوایان خود به این آیه چسبیده اند ، کاملاً اشتباه است وگرنه باید مسیلمه های کذّاب و هر مدعی دروغین دیگر نیز بتوانند به این آیه بر حقانیت خود استدلال کند .

48 وَ اِنَّهُ لَتَذْکِرَةٌ لِلْمُتَّقینَ

این مسلماً تذکری است برای پرهیزگاران .

برای آن ها که آماده اند خود را از گناه پاک کنند و راه حق را بپویند ، برای آن ها که جستجوگرند و طالب حقیقت و کسانی که این حد از تقوا را ندارند ، مسلماً نمی توانند از تعلیمات قرآن بهره گیرند .

49 وَ اِنّا لَنَعْلَمُ اَنَّ مِنْکُمْ مُکَذِّبینَ

و ما می دانیم که بعضی از شما آن را تکذیب می کنید .

اما وجود تکذیب کننده لجوج هرگز مانع دلیل بر عدم حقانیت آن نخواهد

بود ، چراکه پرهیزگاران و طالبان حقیقت از آن متذکر می شوند ، نشانه های حق را در آن می بینند و در راه خدا گام می نهند .

بنابراین همان گونه که برای استفاده از نور یک چراغ پُرفروغ حداقل لازم است انسان چشم خود را باز کند ، برای بهره گیری از نور قرآن نیز باید دیده دل را به روی آن گشود .

50 وَ اِنَّهُ لَحَسْرَةٌ عَلَی الْکافِرینَ

و این مایه حسرت کافران است .

امروز آن را تکذیب می کنند ولی فردا که « یَوْمُ الظُّهُور » و « یَوْمُ الْبُروُز » و در عین حال « یَوْمُ الْحَسْرَة » است ، می فهمند چه نعمت بزرگی را به خاطر لجاجت و عناد از دست داده اند و چه عذاب های دردناکی را برای خود خریده اند ، آن روز که درجات مؤمنان و

دَرَکات خود را می بینند و با هم مقایسه می کنند ، انگشت حسرت بر دهان می گیرند و دست های خود را از شدت خشم زیر دندان می فشارند « وَ یَوْمَ یَعَضُّ الظّالِمُ عَلی یَدَیْهِ یَقُولُ یا لَیْتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبیلاً : به خاطر بیاور روزی را که ظالم هر دو دست خود را از شدت حسرت به دندان می گزد و می گوید : ای کاش با رسول خدا راهی داشتم » ( 27 / فرقان ) .

51 وَ اِنَّهُ لَحَقُّ الْیَقینِ

و آن یقین خالص است .

تعبیر به « حَقُّ الْیَقین » به عقیده بعضی از مفسران از قبیل « اضافه شی ء به نفس » است ، زیرا « حق » عین « یقین » است و « یقین » عین « حق » ، همان گونه که می گوییم « مسجد الجامع » و « یوم الخمیس » و به اصطلاح اضافه ، اضافه بیانیه است .

ولی بهتر این است که گفته شود از قبیل اضافه موصوف به صفت است ، یعنی قرآن یقینی است خالص و یا به تعبیر دیگر « یقین » دارای مراحل مختلفی است : گاه از دلیل عقلی حاصل می شود ، مثل این که دودی را از دور مشاهده می کنیم و از آن یقین به وجود

آتش حاصل می شود ، درحالی که آتش را ندیده ایم ، این را « علم الیقین » گویند .

گاه نزدیک می رویم و شعله های آتش را با چشم می بینیم ، در این جا یقین محکم تر می شود و آن را « عین الیقین » می نامند .

گاه باز هم نزدیک تر رفته و در مجاورت آتش یا داخل آتش قرار می گیریم و سوزش آن را با دست خود لمس می کنیم ، مسلماً این مرحله بالاتری از یقین است که آن را « حق الیقین » می نامند. آیه فوق می گوید : قرآن در چنین مرحله ای از یقین است و با این حال کوردلان آن را انکار می کنند .

52 فَسَبَّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظیمِ

حال که چنین است ، به نام پروردگار بزرگت تسبیح گو !

مضمون دو آیه اخیر با مختصر تفاوتی در آخر سوره واقعه نیز آمده ، با این تفاوت که در این جا سخن از « قرآن » است و توصیف آن به « حقّ الیَقین » ، اما در پایان سوره واقعه ، سخن از گروه های مختلف نیکوکاران و بدکاران در قیامت است .

اوصاف چهارگانه قرآن برای چهار نوع مستمع آن

دراین آیات، قرآن به چهار وصف توصیف شده است:

✓ 1 - این نازل شده از سوی ربّ العالَمین است .

✓ 2 - یادآوری برای متّقین می باشد .

✓ 3 - مایه حسرت برای کافران است .

✓ 4 - این « حقّ الیقین » است که اولی برای همه مردم ، دومی برای پرهیزکاران ، سومی مربوط به کافران و چهارمی مربوط به خاصان و مقربان است .

خداوندا ! تو خود می دانی چیزی برتر از سرمایه یقین نیست ، به ما ایمان و یقینی مرحمت کن که مصداق « حقّ الیقین » باشد .

پروردگارا ! در « یوم الحسرة » ما را حداقل از کسانی قرار ده که از کمی طاعات حسرت می خورند نه از کثرت گناه و ترک طاعت .

پایان سوره حاقه

سوره معارج

فضیلت تلاوت سوره « معارج »

در فضیلت تلاوت این سوره ، در حدیثی از امام باقر (علیه السلام) می خوانیم : « کسی که پیوسته سوره "معارج" را بخواند ، خداوند در روز قیامت او را از گناهانش بازپرسی نمی کند و او را در بهشتش با محمد صلی الله علیه و آله سکونت می دهد » .⁽¹⁾

همین مضمون از امام صادق (علیه السلام) نیز نقل شده است.

بدیهی است آن چه انسان را مشمول این همه ثواب عظیم می کند ، تلاوتی است که با عقیده و ایمان و سپس با عمل همراه باشد ، نه این که آیات و سوره را بخواند و هیچ انعکاسی در روح و فکر و عملش نداشته باشد .

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر

1 سَأَلَ ساآئِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ

تقاضاکننده ای ، تقاضای عذابی کرد که واقع شد .

2 لِلْکافِرینَ لَیْسَ لَهُ دافِعٌ

این عذاب مخصوص کافران است و هیچ کس نمی تواند آن را دفع کند .

عذاب فوری

این تقاضاکننده ، "نعمان بن حارث" یا "نضر بن حارث" بود که به هنگام منصوب شدن علی (علیه السلام)به مقام خلافت و ولایت در غدیر خم و پخش شدن این خبر در شهرها بسیار خشمگین گشت و خدمت رسول خدا آمد و گفت : « آیا این از ناحیه توست یا از ناحیه خداوند » ؟ پیامبر صلی الله علیه و آله صریحاً فرمود : « از ناحیه خداست » . او بیشتر ناراحت شد و گفت : « خداوندا ! اگر این حق است و از ناحیه توست ، سنگی از آسمان بر ما فرود آور » و در این

هنگام سنگی فرود آمد و بر سر او خورد و او را کشت .

همین مضمون را بسیاری از مفسران اهل سنّت و راویان حدیث با مختصری تفاوت نقل کرده اند .

مرحوم « علامه امینی » در « الغدیر » آن را از سی نفر از علمای معروف اهل سنت با ذکر مدرک و نقل عین عبارت ، آورده است ، از جمله :

✓ تفسیر غریب القرآن « حافظ ابوعبید هروی » .

✓ تفسیر ابوبکر یحیی « القرطبی » .

✓ تفسیر سراج المنیر « شمس الدین شافعی » .

✓ کتاب سیره حلبی .

✓ و غیر این ها .⁽¹⁾.

3 مِنَ اللّهِ ذِی الْمَعارِجِ

از سوی خداوند ذی المعارج است ( خداوندی که فرشتگانش بر آسمان ها صعود می کنند ) .

« مَعارِج » ، جمع « مَعْرَج » به معنی "پله یا جایی است که از آن جا صعود می کنند" و از آن جا که خداوند مقامات مختلفی برای فرشتگان قرار داده که با سلسله مراتب به سوی قرب خدا پیش می روند ، خداوند به « ذی المعارج » توصیف شده است.

آری این فرشتگانند که مأموریت عذاب کافران و مجرمان را دارند و همان ها بودند که بر ابراهیم خلیل (علیه السلام) نازل شدند و به او خبر دادند که ما مأمور نابودی قوم لوط هستیم و صبحگاهان شهرهای آن قوم آلوده و ننگین را زیر و رو کردند ، ⁽¹⁾همان ها مأموریت عذاب را درباره مجرمان دیگر نیز انجام می دهند .6.

4 تَعْرُجُ الْمَلائِکَةُ وَ الرُّوحُ اِلَیْهِ فی یَوْمٍ کانَ مِقْدارُهُ خَمْسینَ اَلْفَ سَنَةٍ

فرشتگان و روح (فرشته مخصوص) به سوی او عروج می کنند، در آن روزی که مقدارش پنجاه هزار سال است .

قیامت، روزی است به اندازه پنجاه هزارسال

منظور از « عروج فرشتگان » ، عروج جسمانی نیست ، بلکه "عروج روحانی" است ، یعنی آن ها به مقام قرب خدا می شتابند و در آن روز که روز قیامت است ، آماده گرفتن فرمان و اجرای آن می باشند. منظور از « روُح » همان "روح الامین" بزرگ فرشتگان است . البته « روح » معانی مختلفی دارد که درهرمورد به تناسب قرائن موجود ممکن است مفهوم خاصی ببخشد : روح انسان ، روح به معنی قرآن ، روح به معنی روح القدس و به معنی فرشته وحی همه از معانی روح است که در آیات دیگر قرآن به آن ها اشاره شده است .⁽¹⁾

اما تعبیربه « پنجاه هزار سال » از این نظر است که روز قیامت بر حسب سال های دنیا تا این حد ادامه پیدا می کند و با آن چه در آیه 5 سوره سجده آمده است که مقدار آن را یک هزار سال تعیین می نماید ، منافاتی ندارد ، زیرا همان گونه که در روایات وارد شده است ، در قیامت پنجاه موقف است و هر موقف به اندازه یک هزار سال طول می کشد .⁽¹⁾

البته این مدت طولانی درباره مجرمان و ظالمان و کافران است ، لذا در حدیثی از « ابوسعید خدری » آمده است که بعد از نزول این آیه کسی عرض کرد : ای رسول خدا ! چقدر آن روز طولانی است ؟ فرمود : « قسم به کسی که جان محمّد به دست اوست ، آن روز برای مؤمن سبک و آسان می شود آسان تر از یک نماز واجب که در دنیا می خواند » .⁽²⁾.

5 فَاصْبِرْ صَبْرا جَمیلاً

بنابراین صبر جمیل پیشه کن .

« صَبْر جَمیل » به معنی "شکیبایی زیبا و قابل توجه" است و آن صبر و استقامتی است که تداوم داشته باشد،یأس و نومیدی به آن راه نیابدو توأم بابی تابی و جزع و شِکوه و آه و ناله نگردد و در غیر این صورت جمیل نیست .

صبر جمیل چیست ؟

شکیبایی در برابر حوادث سخت و طوفان های سنگین نشانه شخصیت و وسعت روح آدمی است ، آن چنان وسعتی که حوادث بزرگ را در خود جای می دهد و لرزان نمی گردد .

یک نسیم ملایم می تواند آب استخر کوچکی را به حرکت درآورد ، اما اقیانوس های بزرگ همچون اقیانوس آرام ، بزرگترین طوفان ها را هم در خود می پذیرند و آرامش آن ها برهم نمی خورد .

گاه انسان ظاهراً شکیبایی می کند ولی چهره این شکیبایی را با گفتن سخنان زننده که

نشانه ناسپاسی و عدم تحمل حادثه است ، زشت و بدنما می سازد .

اما افراد باایمان و قوی الاراده و پرظرفیت کسانی هستند که در این گونه حوادث هرگز پیمانه صبرشان لبریز نمی گردد و سخنی که نشان دهنده ناسپاسی و کفران و بی تابی باشد ، بر زبان جاری نمی سازند، صبر آن ها « صبر زیبا » و « صبر جمیل » است .

اکنون این سؤال پیش می آید که در آیات دیگر قرآن می خوانیم یعقوب آن قدر گریه کرد و غصه خورد که چشمانش را از دست داد ، آیا این با صبر جمیل منافات ندارد ؟

پاسخ این سؤال یک جمله است و آن این که : قلب مردان خدا کانون عواطف است ، جای تعجب نیست که در فراق فرزند ، اشک هایشان همچون سیلاب جاری شود ، این یک امر عاطفی است ، مهم آن است که کنترل خویشتن را از دست ندهند یعنی سخن و حرکتی بر خلاف رضای خدا نگویند و نکنند .

از احادیث اسلامی استفاده می شود که اتفاقا همین ایراد را به هنگامی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بر مرگ فرزندش ابراهیم اشک می ریخت ، به او گرفتند که شما ما را از گریه کردن نهی

کردید اما خودتان اشک می ریزید ؟

پیامبر صلی الله علیه و آله در جواب فرمود : « چشم می گرید و قلب اندوهناک می شود ولی چیزی که خدا را به خشم می آورد نمی گویم ( تَدْمَعُ الْعَیْنُ وَ یَحْزُنُ الْقَلْبُ وَ لا نَقُولُ ما یُسْخِطُ الرَّبَّ ) » و در جای دیگر می خوانیم که فرمود : « لَیْسَ هذا بُکاءٌ اِنَّ هذا رَحْمَةٌ : این گریه ( بی تابی ) نیست ، این ( گریه عاطفی ) رحمت است » .⁽¹⁾

اشاره به این که در سینه انسان قلب است نه سنگ و طبیعی است که در برابر مسایل عاطفی واکنش نشان می دهد و ساده ترین واکنش آن جریان اشک از چشم است ، این عیب نیست بلکه حُسن است ، عیب آن است که انسان سخنی بگوید که خدا را به غضب آورد .

6 اِنَّهُمْ یَرَوْنَهُ بَعیدا

زیرا آن ها آن روز را دور می بینند .7.

7 وَ نَریهُ قَریباً

و ما آن را نزدیک می بینیم .

آن ها اصلاً باور نمی کنند که چنان روزی در کار باشد که حساب همه خلایق را برسند و کوچکترین گفتار و کردار آن ها محاسبه شود ، آن هم در روزی که پنجاه هزار سال به طول می انجامد ، ولی آن ها در حقیقت خدا را نشناخته اند و در قدرت او شک و تردید دارند .

جالب این که علم امروز می گوید : مقدار روز در هر کُره ای از کُرات آسمانی با دیگر کُرات متفاوت است ، زیرا تابع مقدار زمانی است که آن کُره یک بار به دور محور خود می چرخد و لذا روز در کُره ماه به اندازه دو هفته در کُره زمین است ، حتی می گویند : ممکن است با گذشت زمان کُره زمین از سرعت حرکت وضعی خود بکاهد و مقدار یک روز معادل یک ماه یا یک سال یا صدها سال شود .

نمی گوییم که روز قیامت چنین است، بلکه می گوییم روز معادل پنجاه هزار سال، حتی با مقیاس های عالم دنیا چیز عجیبی نیست.

8 یَوْمَ تَکُونُ السَّماءُ کَالْمُهْلِ

همان روز که آسمان همچون فلز گداخته می شود .

9 وَ تَکُونُ الْجِبالُ کَالْعِهْنِ

و کوه ها مانند پشم رنگین متلاشی خواهد بود .

« مُهْل » ( بر وزن قفل ) به معنی " فلز گداخته" است و « عِهْن » به معنی " پشم زده شده ای است که رنگین باشد" .

آری در آن روز آسمان ها از هم متلاشی و ذوب می شود و کوه ها درهم کوبیده و خُرد و سپس با تندبادی در فضا پراکنده می گردد ، همچون پشمی که تندباد آن را با خود ببرد و چون کوه ها رنگ های مختلفی دارند ، تشبیه به پشم های رنگین شده اند و بعد از این ویرانی ، جهانی نوین ایجاد می گردد و انسان ها حیات نوین خود را از سر می گیرند .

10 وَ لا یَسْئَلُ حَمیمٌ حَمیماً

و هیچ دوست صمیمی سراغ دوستش را نمی گیرد .

آن روز که هیچ دوست صمیمی سراغ دوستش را نمی گیرد

« حَمیم » در اصل به معنی " آب داغ و سوزان" است ، سپس به دوستان بسیار گرم و صمیمی نیز اطلاق شده است . هنگامی که رستاخیز در آن جهان نو برپا می شود ، آن چنان وضع حساب و رسیدگی به اعمال وحشتناک است که همه در فکر خویشند ، احدی به دیگری نمی پردازد .

11 یُبَصَّروُنَهُمْ یَوَدُّالْمُجْرِمُ لَوْ یَفْتَدی مِنْ عَذابِ یَوْمَئِذٍ بِبَنیهِ

آنان را به آن ها نشان می دهند ( ولی هرکس گرفتار کار خویشتن است ) چنان است که گنهکار دوست می دارد فرزندان خود را در برابر عذاب آن روز فدا کند .

12 وَ صاحِبَتِهِ وَ اَخیهِ

و همسر و برادرش را.

13 وَ فَصیلَتِهِ الَّتی تُؤْیهِ

و قبیله اش که همیشه از او حمایت می کردند .

14 وَ مَنْ فِی الاَْرْضِ جَمیعا ثُمَّ یُنْجیهِ

و تمام مردم روی زمین را تا مایه نجاتش شود .

« یَوَدُّ » از ماده « وُدّ » ( بر وزن حُبّ ) به معنی "دوست داشتن توأم با تمنّی" است و به گفته « راغب » در هر یک از این دو معنی ( بلکه در هر دو معنی ) نیز به کار می رود .

« یَفْتَدی » از ماده « فِداء » به معنی حفظ کردن خود از مصائب و مشکلات به وسیله پرداخت چیزی است .

«فَصیلَة» به معنی عشیره و فامیل و قبیله ای است که انسان از آن منفصل و جدا شده است.

« تُؤْیه » از ماده « ایواء » به معنی انضمام کردن چیزی به دیگری است سپس به معنی پناه دادن ، به کار رفته است .

15 کَلاّ اِنَّها لَظی

اماهرگزچنین نیست شعله های سوزان آتش است.

« لَظی » به معنی شعله خالص آتش است و یکی از نام های جهنم نیز می باشد و در آیات

فوق هر دو معنی ممکن است ، ولی در جواب همه این تمناها و آرزوها می فرماید : هیچ فدیه و فدایی پذیرفته نمی شود و شعله های آتش است که پیوسته زبانه می کشد و هرچیز را در کنار و مسیر خود می یابد ، می سوزاند .

16 نَزّاعَةً لِلشَّوی

دست و پا و پوست سر را می کند و می برد .

«نَزّاعَة» به معنی چیزی است که پی درپی جدا می کند.

« شَوی » به معنی دست و پا و اطراف بدن است .

بعضی از مفسران « شَوی » را در این جا به معنی پوست تن و بعضی هم به معنی پوست سر و بعضی دیگر به معنی گوشت ساق پا ، تفسیر کرده اند و همه این ها در آن مفهوم وسیعی که گفتیم، جمع است و عجیب این که باوجود این همه مصیبت، مرگ و میری در کار نیست .

17 تَدْعُوا مَنْ اَدْبَرَ وَ تَوَلّی

و کسانی را که به فرمان خدا پشت کردند ، صدا می زند .

18 وَ جَمَعَ فَاَوْعی

و آن ها که اموال را جمع و ذخیره کردند .

به این ترتیب این آتش سوزان با زبان حال و جاذبه مخصوصی که نسبت به مجرمان دارد ، یا با زبان قال که خداوند به او داده ، پیوسته آن ها را صدا می زند و به سوی خود فرامی خواند ، همان ها که دارای این دو صفتند ، « پشت به ایمان کرده و از طاعت خدا و رسول صلی الله علیه و آله سربرتافته » و از سوی دیگر « دائماً در فکر جمع مال از حرام و حلال و ذخیره کردن آن بوده اند ، بی آن که به حقوق مستمندان توجه کنند و یا اصلاً فلسفه این نعمت الهی یعنی مال را بدانند » .

19 اِنَّ الاِْنْسانَ خُلِقَ هَلُوعا

انسان، حریص و کم طاقت آفریده شده است .

20 اِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزوُعاً

هنگامی که بدی به او رسد ، بی تابی می کند .

21 وَ اِذا مَسَّهُ الْخَیْرُ مَنُوعا

و هنگامی که خوبی به او رسد ، مانع دیگران می شود .

جمعی از مفسران و ارباب لغت « هَلُوع » را به معنی "حریص" تفسیر کرده اند و جمعی دیگر آن را به معنی " کم طاقت و بخیل" گرفته اند . البته این دو صفت لازم و ملزوم یکدیگرند و هردو در معنی حریص، جمع می باشند، زیرا آدم های حریص غالبا بخیلند و در برابرحوادث ناگوار کم تحمل و البته عکس آن نیزصادق می باشد.

سازگاری و جمع بین آیات متفاوت در مورد صفات انسان

در این جا سه سؤال به شرح زیر مطرح است که باید به آن ها پاسخ داد :

✓ 1 - اگر خداوند انسان را برای سعادت و کمال آفریده ، چگونه در طبیعت او شر و بدی را قرار داده است ؟

✓ 2 - آیا ممکن است خداوند چیزی را با صفتی بیافریند و سپس آفرینش خودرا مذمّت کند؟

✓ 3 - قرآن در آیه 4 سوره « تین » صریحا می گوید : « لَقَدْ خَلَقْنَا الاِْنْسانَ فی اَحْسَنِ

تَقْویم: ما انسان را با بهترین صورت و ساختمان آفریدیم » .

مسلماً منظور این نیست که ظاهر انسان خوب و باطنش زشت و بد است ، بلکه کلّ خلقت انسان به صورت « اَحْسَن تَقْویم » است و همچنین آیات دیگری که مقام والای انسان را می ستایند ، این آیات با آیه مورد بحث چگونه سازگار است ؟

پاسخ همه این سؤالات با توجه به یک نکته روشن می شود و آن این است که خداوند نیروها و غرایز و صفاتی را در انسان آفریده است که این ها بالقوّه وسیله تکامل و ترقّی و سعادت او محسوب می شوند ، بنابراین صفات و غرایز مزبور ذاتا بد نیست ، بلکه وسیله کمال است ، اما هنگامی که همین صفات در مسیر انحرافی قرار گیرد و از آن سوء استفاده شود ، مایه نکبت و بدبختی و شرّ و فساد خواهد بود .

برای مثال همین حرص نیرویی است که به انسان اجازه نمی دهد به زودی از تلاش و کوشش بازایستد و با رسیدن به نعمتی سیر شود ، این یک عطش سوزان است که بر وجود انسان مسلّط است ، اگر این صفت در مسیر تحصیل علم و دانش به کار افتد و انسان حریص

در علم و یا به تعبیر دیگر تشنه و عاشق بی قرار علم باشد ، مسلماً مایه کمال اوست ، اما اگر آن در مسیر مادیات به کار افتد ، مایه شر و بدبختی و بُخل می گردد .

به تعبیر دیگر : این صفت شاخه ای از حُبّ ذات است و می دانیم حُبّ ذات چیزی است که انسان را به سوی کمال می فرستد ، اما اگر در مسیر انحرافی واقع شود ، به سوی انحصارطلبی ، بخل ، حسد و مانند آن پیش می رود .

در مورد مواهب دیگر نیز مطلب همین گونه است ، خداوند قدرت عظیمی در دل اتم آفریده که مسلماً مفید و سودمند است ، ولی هرگاه از این قدرت درونی اتم سوء استفاده شود و از آن بمب های ویرانگر بسازند ، نه نیروگاه های برق و وسایل صنعتی دیگر ، این مایه شر و فساد خواهد بود. و با توجه به بیان فوق ، می توان میان تمام آیاتی که در قرآن مجید درباره انسان وارد شده است ، جمع کرد .

22 اِلاَّ الْمُصَلّینَ

مگر نمازگزاران .

23 اَلَّذینَ هُمْ عَلی صَلاتِهِمْ دائِمُونَ

آن ها که نمازها را مرتّبا به جا می آورند .

ویژگی های نُه گانه انسان های شایسته

این نخستین ویژگی و خصوصیت آن ها است که ارتباط مستمر با درگاه پروردگار متعال دارند و این ارتباط از طریق نماز تأمین می گردد ، نمازی که انسان را از فحشاء و منکر باز می دارد ، نمازی که روح و جان انسان را پرورش می دهد ، او را همواره به یاد خدا می دارد و این توجه مستمر مانع از غفلت و غرور و فرورفتن در دریای شهوات و اسارت در چنگال شیطان و هوای نفس می شود. بدیهی است منظور از مداومت بر نماز این نیست که همیشه در حال نماز باشند ، بلکه منظور این است که در اوقات معین ، نماز را انجام می دهند .

اصولاً هر کار خیری آن گاه در انسان اثر مثبت می گذارد که تداوم داشته باشد ، لذادر حدیثی ازپیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آمده است: « اِنَّ اَحَبَّ الاَْعْمالِ اِلَی اللّهِ مادامَ وَ اِنْ قَلَّ: محبوب ترین اعمال

نزدخدا چیزی است که مداومت داشته باشد، هرچند کم باشد ».⁽¹⁾

درحدیثی از امام باقر (علیه السلام) نقل شده که فرمود: « این آیه اشاره به نافله است و آیه « وَ الَّذینَ هُمْ عَلی صَلاتِهِمْ یُحافِظُونَ » ناظر به نماز فریضه است » .⁽²⁾

این تفاوت ممکن است از این جا باشد که تعبیر به "محافظت" ، مناسبِ نمازهای واجب است که دقیقا آن ها را باید در وقت های معیّن انجام داد ، اما تعبیر به "تداوم" ، مناسبِ نمازهای مستحب است ، چراکه انسان می تواند آن ها را انجام دهد و گاه ترک کند .

24 وَ الَّذینَ فی اَمْوالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ

و آن ها که در اموالشان حقّ معلومی است . .

25 لِلسّائِلِ وَ الْمَحْروُمِ

برای تقاضاکنندگان و محرومان .

مراد از « حَقٌّ مَعْلُوم » چیزی غیر از زکات است که انسان بر خود لازم می شمرد که به نیازمندان دهد . شاهد این تفسیر حدیثی از امام صادق است که : وقتی از تفسیر این آیه سؤال کردند که آیا این چیزی غیر از زکات است ؟ فرمود : « آری این درباره کسی است که خداوند ثروت و مالی به او می بخشد و او به مقدار هزار یا دوهزار یا سه هزار یا بیشتر و کمتر از آن جدا کرده و با آن صله رَحِم می کند و مشقّت را از قوم خود برمی دارد » .⁽¹⁾

تفاوت میان « سائل » و « محروم » این است که « سائل » کسی است که حاجت خود را می گوید و تقاضا می کند و « محروم » کسی است که شرم و حیا مانع تقاضای اوست. در این زمینه در حدیثی از امام صادق نیز آمده است : « محروم کسی است که زحمت در .