مشخصات کتاب

سرشناسه : مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵ -

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر نمونه/ بقلم جمعی از نویسندگان؛ زیرنظر ناصر مکارم شیرازی.

مشخصات نشر : طهران. : دارالکتب الاسلامیه ، ۱۳۵۳.

مشخصات ظاهری : ج.

وضعیت فهرست نویسی : فهرست نویسی توصیفی

یادداشت : فهرستنویسی براساس جلد دوم، ۱۳۵۳.

یادداشت : کتابنامه.

شماره کتابشناسی ملی : ۵۴۲۴۵

(78) سوره نبا این سوره مکی است و دارای 40 آیه است

اشاره

محتوای سوره"نبا"

اصولا اکثریت قریب به اتفاق سوره های جزء آخر قرآن در"مکه"نازل شده،و بیش از همه چیز روی مساله مبدء و معاد،و بشارت و انذار،که طبیعت سوره های مکی است تکیه می کند،غالبا لحنی کوبنده و تکان دهنده و بیدار کننده دارد،آیه ها همگی جز در موارد معدودی کوتاه،و مملو از اشارات است،و به همین دلیل تاثیر بسیار عمیقی روی هر فرد آگاه می گذارد،ناآگاهان را نیز بیدار می کند،و به کالبدهای بی روح جان می دهد،به افراد بی تفاوت احساس و تعهد و مسئولیت می بخشد،و برای خود عالمی دارد،عالمی پرغوغا و پر از شور و نوا! سوره"نبا"نیز از این اصل کلی مستثنا نیست،با سؤالی بیدارگر شروع می شود،و با جمله ای پر از عبرت پایان می یابد.

محتوای این سوره را می توان در چند بخش خلاصه کرد.

1-سؤالی که در آغاز سوره از حادثه بزرگ(نبا عظیم)یعنی روز قیامت مطرح شده است.

2-سپس به بیان نمونه هایی از مظاهر قدرت خداوند در آسمان و زمین و زندگی انسانها و مواهب آن-به عنوان دلیلی بر امکان معاد و رستاخیز- می پردازد.

3-در بخش دیگری قسمتی از نشانه های آغاز رستاخیز را بیان می دارد.

4-در بخش دیگری گوشه ای از عذابهای دردناک طغیانگران را.

5-به دنبال آن قسمتی از نعمتها و مواهب شوق انگیز بهشتی را شرح می دهد.

6-سرانجام با انذار شدیدی از عذاب قریب،و سپس ذکر سرنوشت غم انگیز کافران سوره پایان می گیرد.

ضمنا نامگذاری این سوره به خاطر تعبیری است که در آیه دوم آن آمده است،و گاه از آن به عنوان سوره"عم"به تناسب آیه نخستین آن تعبیر می شود.

فضیلت تلاوت سوره نبا

در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام ص آمده است: من قرأ سورة عم یتساءلون سقاه اللّٰه برد الشراب یوم القیامة: "کسی که سوره عم یتساءلون را بخواند خداوند از نوشیدنی خنک و گوارای بهشتی در قیامت سیرابش می کند" 1. و در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم: من قرأ عم یتساءلون لم یخرج سنته اذا کان یدمنها فی کل یوم حتی یزور البیت الحرام!: "کسی که همه روز سوره عم یتساءلون را ادامه دهد سال تمام نمی شود مگر اینکه خانه خدا را زیارت می کند"! 2. و نیز در حدیث دیگری از رسول خدا ص نقل شده که فرمود: من قرأها و حفظها کان حسابه یوم القیامة بمقدار صلاة واحدة: "کسی که آن را بخواند و حفظ کند حساب او در روز قیامت(چنان سریع انجام می گیرد که)به مقدار خواندن یک نماز خواهد بود" 3.

[سوره النبإ (78): آیات 1 تا 5]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ (1) عَنِ اَلنَّبَإِ اَلْعَظِیمِ (2) اَلَّذِی هُمْ فِیهِ مُخْتَلِفُونَ (3) کَلاّٰ سَیَعْلَمُونَ (4) ثُمَّ کَلاّٰ سَیَعْلَمُونَ (5)

ترجمه:

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر 1-آنها از چه چیز از یکدیگر سؤال می کنند؟! 2-از خبر بزرگ و پر اهمیت(رستاخیز).

3-همان خبری که پیوسته در آن اختلاف دارند.

4-چنین نیست که آنها فکر می کنند،و به زودی می فهمند.

5-باز هم چنین نیست که آنها می پندارند،و به زودی می فهمند.

تفسیر:

خبر مهم!

در نخستین آیه سوره به عنوان یک استفهام آمیخته با تعجب می فرماید:

"آنها از چه چیز از یکدیگر سؤال می کنند"؟ (عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ) ⁽¹⁾.

*** سپس بی آنکه در انتظار پاسخ آنها باشد خود به پاسخگویی پرداخته می افزاید:"آنها از خبر بزرگ و پر اهمیت سؤال می کنند"( عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ ).

*** "همان خبری که پیوسته در آن اختلاف دارند"( اَلَّذِی هُمْ فِیهِ مُخْتَلِفُونَ ).

در اینکه منظور از این خبر بزرگ(نبا عظیم)چیست؟مفسران پاسخهای متعددی گفته اند:گروهی آن را اشاره به روز رستاخیز،و بعضی اشاره به نزول قرآن مجید،و بعضی به همه اصول دین از توحید گرفته تا معاد،و در روایاتی نیز تفسیر به مساله ولایت و امامت شده است که در نکته های آینده به آن اشاره خواهد شد دقت در مجموع آیات این سوره مخصوصا تعبیراتی که در آیات بعد آمده و جمله إِنَّ یَوْمَ الْفَصْلِ کٰانَ مِیقٰاتاً که بعد از ذکر نشانه های قدرت خداوند در زمین و آسمان آمده،و توجه به این حقیقت که شدیدترین مخالفت مشرکان در مساله"معاد"بود،رویهمرفته تفسیر اول یعنی معاد و رستاخیز را تایید می کند.

"نبا"به گفته"راغب"در"مفردات"به معنی خبری است که"مهم"باشد و دارای"فایده"و انسان نسبت به آن"علم"یا"ظن غالب"پیدا کند،و این امور

سه گانه در معنی نبا شرط است ⁽¹⁾.

بنا بر این توصیف به"عظیم"تاکید بیشتری را می رساند و رویهمرفته نشان می دهد که این خبر که گروهی در آن تردید داشتند واقعیتی بوده است شناخته شده،پر اهمیت،و با عظمت،و چنان که گفتیم مناسبتر از همه این است که منظور خبر رستاخیز باشد.

جمله"یتساءلون"(از یکدیگر سؤال می کنند)ممکن است تنها اشاره به کفار باشد که آنها همواره درباره معاد از یکدیگر سؤال می کردند،نه سؤال برای تحقیق و درک حقیقت.

این احتمال نیز وجود دارد که منظور از آن سؤال از مؤمنان باشد،و یا سؤال از شخص پیامبر ص ⁽²⁾.

در اینجا سؤالی مطرح شده که اگر منظور از"نبا عظیم"رستاخیز است، این امر ظاهرا مورد انکار همه کفار بوده،چرا می فرماید:"آنها در آن اختلاف دارند"؟ در پاسخ می گوئیم:اولا انکار معاد به صورت مطلق حتی در میان مشرکان قطعی نیست،چه اینکه بسیاری از آنها بقای روح را بعد از بدن و به تعبیر دیگری معاد روحانی را اجمالا قبول داشتند.

اما در مورد معاد جسمانی بعضی در آن اظهار تردید و شک می کردند که لحن آیات قرآن آن را منعکس کرده است(نمل 66)و بعضی شدیدا منکر بوده و حتی پیامبر ص را به خاطر ادعای معاد جسمانی(نعوذ باللّٰه)دیوانه،یا مفتری بر خدا، می دانستند(سبا 7 و 8)و به این ترتیب اختلاف آنها در مساله معاد قابل انکار نیست.

*** سپس می افزاید:"اینچنین نیست که آنها درباره قیامت می گویند و فکر می کنند،و به زودی می فهمند"( کَلاّٰ سَیَعْلَمُونَ ) ⁽¹⁾.

*** باز هم چنین نیست که آنها می پندارند،و به زودی آگاه خواهند شد" ( ثُمَّ کَلاّٰ سَیَعْلَمُونَ ).

"آن روز با خبر می شوند که فریاد وا حسرتای آنها بلند است،و از تفریط و کوتاهی خود سخت پشیمان می شوند"" أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یٰا حَسْرَتیٰ عَلیٰ مٰا فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللّٰهِ "(زمر-56).

آن روز که امواج عذاب گرداگرد آنها را می گیرد،و تقاضای بازگشت به دنیا را می کنند" هَلْ إِلیٰ مَرَدٍّ مِنْ سَبِیلٍ ":"آیا راهی به بازگشت وجود دارد"(شوری-44).

حتی در لحظه مرگ که حجابها از برابر چشم انسان کنار می رود،

و حقایق عالم دیگر در برابر او آشکار می شود،و به برزخ و معاد یقین پیدا می کند در همان لحظه نیز فریادش بلند می شود که"مرا باز گردانید تا عمل صالحی انجام دهم"" رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّی أَعْمَلُ صٰالِحاً فِیمٰا تَرَکْتُ "(مؤمنون 99-100).

تعبیر به"سیعلمون"(با"س"که معمولا برای آینده نزدیک می آید) اشاره به این است که قیامت امری است نزدیک،و تمام عمر دنیا در برابر آن ساعتی بیش نیست! در اینکه دو آیه فوق که به صورت تکرار آمده به منظور تاکید یک واقعیت(آگاهی آنها در آینده نزدیک از قیامت و رستاخیز)است،یا بیان دو مطلب جداگانه(اولی اشاره به این است که در آینده نزدیک عذاب دنیا را می بینند،و دومی اشاره به اینکه عذاب آخرت را بعد از آن خواهند دید)مفسران دو احتمال داده اند،ولی تفسیر اول مناسبتر به نظر می رسد.

این احتمال نیز داده شده که منظور این است که با پیشرفت علم و دانش بشر شواهد و دلائل بر وجود رستاخیز آن قدر فراوان می شود که حتی منکران چاره ای جز اعتراف به آن نمی بینند.

ولی اشکال این تفسیر آن است که چنین آگاهی برای آیندگان از نوع بشر خواهد بود نه برای آن گروهی که در عصر پیامبر ص می زیستند و در امر قیامت اختلاف داشتند،در حالی که آیه درباره آنها سخن می گوید.

نکته ها:

اشاره

1-مساله"ولایت"و"نبا عظیم":

چنان که گفتیم"نبا عظیم"به چند معنی تفسیر شده:قیامت،قرآن،تمام اصول عقائد دینی اعم از مبدء و معاد،ولی قرائن موجود در مجموعه آیات این

سوره نشان می دهد که تفسیر آن به"معاد"از همه برتری دارد.

ولی در روایات زیادی که از طرق اهل بیت ع و بعضی از طرق اهل سنت نقل شده،"نبا عظیم"(خبر بزرگ)به مساله ولایت و امامت امیر مؤمنان "علی" ع که مورد اختلاف و گفتگو از سوی جمعی بود،یا به مساله"ولایت به طور اعم"تفسیر شده است.

این روایات گاه از خود علی ع،و گاه از امامان دیگر ع نقل شده که به عنوان نمونه سه روایت را در اینجا می آوریم:

1-روایتی است که حافظ محمد بن مؤمن شیرازی که از علمای اهل سنت است نقل کرده که رسول اللّٰه ص در تفسیر عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ فرمود:منظور ولایت علی است که از آنها درباره آن در قبر سؤال می شود،و هیچکس در شرق و غرب عالم،در بر و بحر از دنیا نمی رود مگر اینکه فرشتگان از او درباره ولایت امیر مؤمنان ع بعد از مرگ پرسش می کنند،و به او می گویند:دینت چیست؟پیامبرت کیست؟و امامت کیست؟ ⁽¹⁾.

2-در حدیث دیگری آمده است که روز جنگ صفین مردی از لشکر شام در حالی که سلاح بر تن پوشیده،و قرآنی حمایل کرده بود،وارد میدان شد، و سوره عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ را تلاوت می کرد،علی ع شخصا به میدان او آمد و به او فرمود:ا تعرف النبأ العظیم الذی هم فیه مختلفون "آیا می دانی نبا عظیمی که در آن اختلاف دارند چیست"؟! آن مرد در جواب گفت:نه،نمی دانم! امام فرمود:

انا و اللّٰه النبأ العظیم الذی فیه اختلفتم و علی ولایته تنازعتم،و عن ولایتی رجعتم بعد ما قبلتم...و یوم القیامة تعلمون ما علمتم

"منم آن نبا عظیم که درباره آن اختلاف دارید!و در ولایت او به نزاع برخاسته اید، شما از ولایت من باز گشتید بعد از آنکه پذیرفتید،و در قیامت بار دیگر آنچه را قبلا در این زمینه دانسته اید خواهید دانست"! ⁽¹⁾.

3-در روایتی از امام صادق ع آمده است که فرمود:

النبأ العظیم الولایة: "نبا عظیم همان مساله ولایت است" ⁽²⁾.

جمع میان محتوای این روایات و آنچه در مورد تفسیر آیه به مساله معاد ذکر کردیم از دو راه ممکن است:نخست اینکه"نبا عظیم"مفهوم وسیع و گسترده ای دارد که همه اینها را شامل می شود هر چند به هنگام نزول این آیات تکیه قرآن بیش از همه در بیان این جمله روی مساله معاد بود،ولی این مانع نمی شود که آیه مصداقهای دیگری نیز داشته باشد دیگر اینکه همانگونه که می دانیم و بارها نیز گفته ایم قرآن دارای بطون مختلفی است،یعنی یک آیه ممکن است معانی متعددی داشته باشد که از میان آنها یک معنی ظاهر است،و معانی دیگر بطون قرآن است که به کمک قرائن مختلفی از آن استفاده می شود،و یا به تعبیر دیگر نوعی دلالت التزامی است که برای همه کس جز خاصان روشن نیست.

تنها این آیه نیست که دارای ظاهر و باطنی است،آیات زیاد دیگری در قرآن کریم داریم که در روایات اسلامی تفسیرهای گوناگونی برای آن آمده که بعضی هماهنگ با ظاهر است،و بعضی معنی باطن را بیان می کند.

ولی این نکته را مؤکدا یادآور می شویم که فهم باطن قرآن بدون وجود قرائن روشن،یا تفسیرهایی که از شخص پیغمبر و امامان معصوم ع رسیده است جائز نیست،و وجود بطون برای قرآن نباید دستاویزی برای هوسبازان

و منحرفان شود که آیات قرآن را هر گونه بخواهند به میل خود تفسیر کنند.

2-این همه تکیه بر معاد برای چیست؟

گفتیم از مهمترین مسائلی که در جزء سی ام قرآن مجید که اکثریت قریب به اتفاق سوره های آن مکی است روی آن تکیه شده مساله"معاد"و شرح احوال انسان در روز رستاخیز است.

این به خاطر آن است که برای اصلاح انسان نخستین گام این است که بداند حساب و کتابی در کار است.

دادگاهی وجود دارد که چیزی بر دادرسان آن مخفی نمی ماند.

محکمه ای که نه ظلم و جور در آن راه دارد و نه خطا و اشتباه.

نه توصیه و رشوه در آن کارساز است،و نه امکان دروغ و انکار و بالآخره هیچ راهی برای فرار از چنگال مجازات در آنجا نیست،تنها راه ترک گناه در اینجاست.

ایمان به وجود چنین محکمه و دادگاهی انسان را تکان می دهد، و ارواح خفته را بیدار می کند،روح تقوی و تعهد و احساس مسئولیت را زنده می کند، و او را به وظیفه شناسی دعوت می نماید.

اصولا در هر محیطی فساد رخنه کند عامل آن یکی از دو چیز است:ضعف نیروی مراقبت،یا ضعف تشکیلات قضایی اگر مراقبین تیزبین اعمال انسانها را زیر نظر بگیرند،و دادگاهها دقیقا به جرائم متخلفان برسند،و هیچ"جرمی" بدون"جریمه"نماند،در چنین محیطی مسلما فساد و گناه و تجاوز و تعدی و طغیان به حد اقل خواهد رسید.

جایی که زندگی مادی در پرتو مراقبین و دادگاههای آن چنین باشد

تکلیف زندگی معنوی و الهی انسان روشن است.ایمان به وجود مبدئی که همه جا با او است لاٰ یَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقٰالُ ذَرَّةٍ :"به اندازه سنگینی ذره ای چیزی از علم او مخفی نمی گردد"(سبا-3)و ایمان به وجود معادی که به مصداق فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقٰالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقٰالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ (زلزال-7 و 8)ذره ای کار خوب و بد به دست فراموشی سپرده نمی شود،و در آنجا در برابر او قرار می گیرد،چنین ایمانی،چنان تقوایی در انسان ایجاد می کند که در تمام زندگی می تواند راهنمای او در مسیر خیر باشد.

[سوره النبإ (78): آیات 6 تا 16]

اشاره

أَ لَمْ نَجْعَلِ اَلْأَرْضَ مِهٰاداً (6) وَ اَلْجِبٰالَ أَوْتٰاداً (7) وَ خَلَقْنٰاکُمْ أَزْوٰاجاً (8) وَ جَعَلْنٰا نَوْمَکُمْ سُبٰاتاً (9) وَ جَعَلْنَا اَللَّیْلَ لِبٰاساً (10) وَ جَعَلْنَا اَلنَّهٰارَ مَعٰاشاً (11) وَ بَنَیْنٰا فَوْقَکُمْ سَبْعاً شِدٰاداً (12) وَ جَعَلْنٰا سِرٰاجاً وَهّٰاجاً (13) وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ اَلْمُعْصِرٰاتِ مٰاءً ثَجّٰاجاً (14) لِنُخْرِجَ بِهِ حَبًّا وَ نَبٰاتاً (15) وَ جَنّٰاتٍ أَلْفٰافاً (16)

ترجمه:

6-آیا ما زمین را محل آرامش(شما)قرار ندادیم؟ 7-و کوه ها را میخهای زمین؟ 8-و شما را به صورت زوجها آفریدیم.

9-و خواب شما را مایه آرامشتان قرار دادیم.

10-و شب را پوششی(برای شما).

11-و روز را وسیله ای برای زندگی و معاش.

12-و بر فراز شما هفت(آسمان)محکم بنا کردیم.

13-و چراغی روشن و حرارت بخش آفریدیم.

14-و از ابرهای باران زا آبی فراوان نازل کردیم.

15-تا به وسیله آن دانه و گیاه بسیار برویانیم.

16-و باغهایی پر درخت.

تفسیر:

همه از بهر تو سر گشته و فرمانبردار...

این آیات در حقیقت پاسخی است به سؤالاتی که منکران معاد،و اختلاف کنندگان در این نبا عظیم داشته اند،زیرا در این آیات گوشه ای از نظام حکیمانه این عالم هستی و مواهب حساب شده ای که نقش بسیار مؤثری در زندگی انسانها دارد بیان شده است،که از یک سو دلیل روشنی بر قدرت خدا بر همه چیز و از جمله تجدید حیات مردگان است،و از سوی دیگر اشاره به این است که این نظام حکیمانه نمی تواند بیهوده و عبث باشد، در حالی که اگر با پایان این زندگی مادی دنیا همه چیز پایان یابد،مسلما طرحی عبث و بیهوده خواهد بود.

و به این ترتیب از دو جهت،استدلال برای مساله معاد محسوب می شود، از طریق"برهان قدرت"و"برهان حکمت".

در این آیات یازده گانه به دوازده نعمت مهم،با تعبیراتی آمیخته با لطف و محبت،و توام با استدلال و تحریک عواطف،اشاره شده است،چرا که اگر در کنار استدلالات عقلی،احساس و نشاط روحی نباشد کارایی آن کم است.

نخست از زمین شروع کرده،می فرماید:"آیا زمین را گاهواره و محل آرامش شما قرار ندادیم"؟!( أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهٰاداً ).

"مهاد"به طوری که"راغب"در"مفردات"می گوید:به معنی مکان آماده و صاف و مرتب است،و در اصل از"مهد"به معنی محلی که برای استراحت کودک آماده می کنند(اعم از گاهواره و یا بستر)گرفته شده و جمعی از ارباب لغت و مفسران،آن را به"فراش"یعنی"بستر"تفسیر کرده اند که هم صاف و نرم است و هم راحت.

انتخاب این تعبیر برای زمین،بسیار پرمعنی است،چرا که از یک سو قسمتهای زیادی از زمین آن چنان نرم و صاف و مرتب است که انسان به خوبی می تواند در آن خانه سازی کند،زراعت و باغ احداث نماید.

از سوی دیگر همه نیازمندیهای او بر سطح زمین یا در اعماق آن به صورت مواد اولیه و معادن گرانبها نهفته است.

و از سوی سوم مواد زائد او را به خود جذب می کند،و اجساد مردگان با دفن در آن به زودی تجزیه و متلاشی می شوند،و انواع میکربها بواسطه اثر مرموزی که دست آفرینش در خاک نهاده است نابود می گردد.

و از سوی چهارم با حرکت نرم و سریع خود.به دور آفتاب،و به دور خود گردش می کند،شب و روز و فصول چهارگانه را که نقش عمده ای در حیات انسان دارند می آفریند.

از سوی پنجم قسمت زیادی از آبهایی که بر سطح آن می بارد در درون خود ذخیره می کند و به صورت چشمه ها و قناتها بیرون می فرستد.

خلاصه در این بستر آرام همه وسائل آسایش و آرامش فرزندان این زمین آماده و مهیا است،و هنگامی اهمیت این نعمت آشکارتر می گردد که مختصر تزلزل و دگرگونی در آن رخ دهد.

*** و از آنجا که ممکن است در برابر نرمی زمینهای مسطح،اهمیت کوه ها و نقش حیاتی آنها،فراموش شود،در آیه بعد می افزاید:"آیا،ما کوه ها را میخهای زمین قرار ندادیم"؟( وَ الْجِبٰالَ أَوْتٰاداً ).

کوه ها علاوه بر اینکه ریشه های عظیمی در اعماق زمین دارند،و در آنجا به هم پیوسته اند و همچون زرهی پوسته زمین را در برابر فشار ناشی از مواد مذاب درونی،و تاثیر جاذبه جزر و مد آفرین ماه از بیرون حفظ می کنند، دیوارهای بلندی در برابر طوفانهای سخت و سنگین محسوب می شوند،و پناهگاه مطمئنی برای مهد آسایش انسان می سازند که اگر نبودند دائما زندگی انسان زیر ضربات کوبنده طوفانها دستخوش ناآرامی بود.

و از سوی سوم کانونی هستند برای ذخیره آبها و انواع معادن گرانبها.

علاوه بر همه اینها در اطراف کره زمین قشر عظیمی از هوا وجود دارد که بر اثر وجود کوه ها که به صورت دنده های یک چرخ،پنجه در این قشر عظیم افکنده اند همراه زمین حرکت می کنند،دانشمندان می گویند اگر سطح زمین صاف بود،قشر هوا به هنگام حرکت زمین روی آن می لغزید،و طوفانهای عظیم ایجاد می شد،و هم ممکن بود این اصطکاک دائمی سطح زمین را داغ و سوزان و غیر قابل سکونت کند.

*** بعد از بیان این دو نمونه از مواهب و آیات آفاقی به سراغ مواهب درونی

وجودی انسان و آیات انفسی می رود و می فرماید:"ما شما را زوجها آفریدیم" ( وَ خَلَقْنٰاکُمْ أَزْوٰاجاً ) ⁽¹⁾.

"ازواج"جمع"زوج"به معنی جفت،و جنس"مذکر و مؤنث"است، و آفرینش انسان از این دو جنس علاوه بر اینکه ضامن بقای نسل او است،سبب آرامش جسم و جان او محسوب می شود،چنان که در آیه 21 سوره روم می خوانیم: وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً لِتَسْکُنُوا إِلَیْهٰا وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً :"از نشانه های(عظمت)خداوند این است که همسرانی از جنس خودتان برای شما آفرید،تا در کنار آنها آرامش بیابید،و در میان شما محبت و رجعت قرار داد.

و به تعبیر دیگر جنس مذکر و مؤنث هر کدام مکمل وجود دیگری و بر طرف کننده کمبودهای طرف مقابل می باشد.

و از آنجا که"ازواج"در لغت به معنی"اصناف و انواع"نیز آمده، بعضی این آیه را اشاره به اصناف مختلف انسانها می دانند،و تفاوتهایی که از نظر رنگ و نژاد و روحیات و استعدادهای مختلف در میان انسانها است که آن نیز از نشانه های عظمت حق و مایه تکامل جامعه انسانی است.

*** سپس به پدیده"خواب"که از مواهب بزرگ الهی بر انسان است اشاره کرده،می افزاید:"ما خواب شما را مایه آرامش و آسایش شما قرار دادیم" ( وَ جَعَلْنٰا نَوْمَکُمْ سُبٰاتاً ).

"سبات"از ماده"سبت"(بر وزن وقت)در اصل به معنی قطع نمودن است،و سپس به معنی"تعطیل کار"به منظور استراحت آمده،و اینکه"روز شنبه" در لغت عرب"یوم السبت"نامیده شده،به خاطر آن است که این نامگذاری متاثر از برنامه های یهود بوده که روز شنبه را روز تعطیلی می دانستند.

تعبیر به"سبات"اشاره لطیفی به تعطیل قسمتهای قابل توجهی از فعالیتهای جسمی و روحی انسان در حال خواب است،و همین تعطیل موقت سبب استراحت و بازسازی اعضای فرسوده،و تقویت روح و جسم،و تجدید نشاط انسان،و رفع هر گونه خستگی و ناراحتی،و بالآخره آمادگی برای تجدید فعالیت میشود.

با اینکه یک سوم زندگی انسان را"خواب"فرا گرفته،و همیشه انسان با این مساله مواجه بوده،هنوز اسرار خواب به خوبی شناخته نشده است،و حتی اینکه چه عامل سبب می شود که در لحظه معینی بخشی از فعالیتهای مغزی از کار بیفتد، و سپس پلک چشمها بر هم آمده،و تمام اعضای تن در سکون و سکوت فرو رود، هنوز به درستی روشن نیست! ولی این مساله روشن است که"خواب"نقش عظیمی در سلامت انسان دارد،و به همین دلیل پزشکان روانی تلاش می کنند که خواب بیماران خود را به صورت عادی تنظیم کنند،چرا که بدون آن،تعادل روانی آن ممکن نیست.

افرادی که به صورت طبیعی نمی خوابند افرادی پژمرده،عصبانی،افسرده، غمگین و ناراحتند،و به عکس کسانی که از خواب معتدلی بهره مندند به هنگامی که بیدار می شوند نشاط و توان فوق العاده ای در خود می بینند.

مطالعه بعد از یک خواب آرام بخش بسیار سریع پیش می رود،و کارهای فکری و جسمی بعد از چنین خوابی همیشه قرین موفقیت است،و اینها همه بیانگر نقش پر اهمیت خواب در زندگی انسان است.

کمتر شکنجه ای برای انسان به اندازه"بی خوابی اجباری و اضطراری"

دردناک و جانکاه است و تجربه نشان داده تحمل انسان در برابر بی خوابی بسیار کم است،و بعد از مدت کوتاهی سلامت خود را از دست می دهد و بیمار می شود.

البته آنچه درباره اهمیت خواب گفته شد،منظور از آن یک خواب متعادل و مناسب است و گرنه پر خوابی مانند پرخوری از صفات زشت و موجب بیماریهای مختلف است.

و عجب اینکه مقدار خواب طبیعی برای انسانها یکسان نیست،و هیچگونه حد معینی برای آن نمی توان در نظر گرفت و لذا هر کس باید با تجربه نیاز خویش را به خواب با توجه به میزان فعالیتهای جسمی و روحی خود دریابد.

و عجیب تر اینکه به هنگام بروز حوادث سخت که انسان ناچار است مدتها بیدار بماند مقاومت انسان در برابر بی خوابی موقتا افزایش می یابد،خواب از سر انسان می پرد،و گاه به حد اقل لازم یعنی یک یا دو ساعت می رسد،ولی بسیار دیده شده که این کمبود به هنگام عادی شدن اوضاع جبران می گردد،و جسم و روح انسان طلب خود را از خواب باز می ستاند!.

البته به ندرت کسانی یافت می شوند که ماهها پشت سر هم بیدار بمانند، و لحظه ای خواب به چشمانشان نرود،و به عکس افرادی هستند که حتی در موقع راه رفتن در کوچه و خیابان و حتی موقعی که با شما سخن می گویند خواب به آنها دست می دهد و اگر کسی همراه آنها نباشد خطرناک است،ولی این افراد مسلما افراد سالمی نیستند،و خواه ناخواه گرفتار ضایعات جسمی و روحی می گردند.

خلاصه این تحول و دگرگونی عجیبی که به نام"خواب"در انسان پیدا می شود شگفتیهای زیادی دارد که آن را شبیه یک"معجزه"می کند ⁽¹⁾.

گرچه آیه فوق ناظر به خواب به عنوان یک نعمت الهی است،ولی از آنجا که"خواب"شباهتی به"مرگ"و"بیداری"شباهتی به"رستاخیز" دارد،می تواند اشاره ای به این مطلب نیز باشد.

*** سپس در رابطه با مساله"خواب"سخن از موهبت"شب"به میان آورده، می فرماید:"ما شب را پوششی قرار دادیم"( وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ لِبٰاساً ).

*** و بلافاصله می افزاید:"و روز را وسیله ای برای زندگی قرار دادیم" ( وَ جَعَلْنَا النَّهٰارَ مَعٰاشاً ) ⁽¹⁾.

به عکس آنچه"ثنویین"(دو گانه پرستان)بر اثر بی اطلاعی از اسرار آفرینش می پنداشتند که نور و روشنایی روز نعمت است،و ظلمت و تاریکی شب شر و عذاب،و برای هر کدام خالقی قائل بودند،یکی را از"یزدان"و دیگری را از"اهریمن"می دانستند،با کمی دقت روشن می شود که هر یک در جای خود نعمتی است بزرگ و سرچشمه نعمتهایی دیگر.

مطابق آیات فوق پرده شب لباس و پوششی است بر اندام زمین،و تمام

موجودات زنده ای که روی آن زیست می کنند،فعالیتهای خسته کننده زندگی را به حکم اجبار تعطیل می کند،و تاریکی را که مایه سکون و آرامش و استراحت است بر همه چیز مسلط می سازد،تا اندامهای فرسوده مرمت گردد و روح خسته تجدید نشاط کند،چرا که خواب آرام جز در تاریکی میسر نیست.

از این گذشته با فرو افتادن پرده شب،نور آفتاب بر چیده می شود که اگر به طور مداوم بتابد تمام گیاهان و حیوانات را می سوزاند،و زمین جای زندگی نخواهد بود! به همین دلیل قرآن مجید کرارا روی این مساله تکیه کرده،در یک جا می فرماید: قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللّٰهُ عَلَیْکُمُ النَّهٰارَ سَرْمَداً إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ مَنْ إِلٰهٌ غَیْرُ اللّٰهِ یَأْتِیکُمْ بِلَیْلٍ تَسْکُنُونَ فِیهِ :"بگو به من خبر دهید اگر خداوند "روز"را تا قیامت بر شما جاویدان کند،چه کسی غیر از خدا است که"شب" برای شما آورد تا در آن آرامش یابید"؟!(قصص 72)و به دنبال آن می فرماید: وَ مِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ :

"از رحمت او است که برای شما شب و روز قرار داد تا هم در آن آرامش یابید، و هم برای بهره گیری از فضل خدا تلاش کنید"(قصص 73).

قابل توجه اینکه در قرآن مجید به بسیاری از موضوعات مهم یک بار قسم یاد شده، در حالی که به"شب"هفت بار سوگند یاد شده است!و می دانیم سوگند به امور مهم یاد می شود،و این خود نشانه اهمیت پرده ظلمت شب است.

آنها که"شب"را با نور مصنوعی روشن می سازند،و تمام شب را بیدارند و بجای آن روز را می خوابند،افرادی رنجور و ناسالم و فاقد نشاط می باشند.

در روستاها که به عکس شهرها شب را زود می خوابند،و صبح زود برمی خیزند مردمی سالمتر زندگی می کنند.

شب منافع جنبی نیز دارد چرا که سحرگاهانش بهترین وقت برای راز

و نیاز به درگاه محبوب،و عبادت و خودسازی و تربیت نفوس است،همانگونه که قرآن مجید در توصیف پرهیزگاران می گوید: وَ بِالْأَسْحٰارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ "آنها در سحرگاهان استغفار می کنند"(ذاریات-18) ⁽¹⁾.

روشنایی روز نیز خود نعمتی است بی نظیر،جنب و جوش و حرکت می آفریند، انسان را برای کار و تلاش آماده می سازد،گیاهان را در پرتو نور خود می رویاند، و حیوانات در پرتو آن رشد می کنند،و به حق تعبیر بالا که می فرماید:روز را وسیله معاش و زندگی شما قرار دادیم"تعبیری است از هر نظر رسا که نیاز به شرح و توصیف ندارد.

آخرین سخن اینکه آمد و شد شب و روز و نظام دقیق تغییرات تدریجی آنها یکی از آیات خلقت و نشانه های خدا است،بعلاوه سرچشمه پیدایش یک تقویم طبیعی برای نظام بندی زمانی زندگی انسانها محسوب می شود.

*** سپس از زمین به"آسمان"پرداخته،می فرماید:"ما بالای سر شما هفت آسمان محکم بنا کردیم"( وَ بَنَیْنٰا فَوْقَکُمْ سَبْعاً شِدٰاداً ).

عدد"هفت"در اینجا ممکن است عدد"تکثیر"،و اشاره به کرات متعدد آسمان،و مجموعه های منظومه ها و کهکشانها و عوالم متعدد جهان هستی باشد،که دارای خلقتی محکم و ساختمانی عظیم و قوی هستند،و یا عدد"تعداد" به این ترتیب که آنچه ما از ستارگان می بینیم همه به حکم"آیه 6 سوره صافات" إِنّٰا زَیَّنَّا السَّمٰاءَ الدُّنْیٰا بِزِینَةٍ الْکَوٰاکِبِ :"ما آسمان پائین را با ستارگان زینت

بخشیدیم"متعلق به آسمان اول است و ما ورای آن شش عالم و آسمان دیگر وجود دارد که از دسترس علم بشر بیرون است.

این احتمال نیز وجود دارد که منظور طبقات متعدد هوای اطراف زمین باشد که در عین رقیق بودن ظاهری،از چنان استحکامی برخوردار است که این کره خاکی را از هجوم مستمر سنگهای آسمانی حفظ می کند،و به محض اینکه یکی از آنها جذب کره زمین شود بر اثر تصادم شدید با قشر هوا چنان داغ می شود که آتش می گیرد،و می سوزد،و خاکستر آن به طور ملایم بر زمین می نشیند،و اگر این قشر هوا نبود شهرها و آبادیهای ما شب و روز در معرض پرتاب این سنگها قرار داشت.

بعضی از دانشمندان محاسبه کرده اند که استقامت قشر هوای اطراف زمین که بیش از یکصد کیلومتر ضخامت دارد به اندازه یک"سقف پولادین به ضخامت ده متر"است!و این است یکی از تفسیرهای سبع شداد ⁽¹⁾.

*** بعد از اشاره اجمالی به آفرینش آسمانها به سراغ نعمت بزرگ آفتاب عالمتاب می رود و می فرماید:"ما چراغی نورانی و حرارت بخش آفریدیم"( وَ جَعَلْنٰا سِرٰاجاً وَهّٰاجاً ) ⁽²⁾.

"وهاج"از ماده"وهج"(بر وزن کرج)به معنی نور و حرارتی است که از آتش صادر می شود ⁽³⁾بنا بر این ذکر این وصف برای این چراغ پر فروغ آسمانی

اشاره ای به دو نعمت بزرگ است که خمیر مایه همه مواهب مادی این جهان است "نور"و"حرارت".

نور خورشید نه تنها صحنه زندگی انسان و تمام منظومه شمسی را روشن می سازد،بلکه تاثیر عمیقی در پرورش موجودات زنده دارد.

حرارت آن نیز علاوه بر تاثیری که در حیات انسان و حیوان و گیاه به طور مستقیم دارد،منبع اصلی وجود ابرها،و وزش بادها،و نزول بارانها و آبیاری سرزمینهای خشک است.

خورشید به خاطر اشعه مخصوص"ما وراء بنفش"تاثیر فراوانی در کشتن میکربها دارد،که اگر نبود کره زمین به بیمارستان عظیمی تبدیل می شد،و چه بسا در مدت کوتاهی نسل موجودات زنده از میان می رفت.

خورشید نوری سالم و مجانی و دائمی و از فاصله ای مناسب،نه چندان گرم و سوزان،و نه سرد و بی روح،در اختیار همه ما می گذارد.

اگر قیمت انرژی حاصل از خورشید را با قیمت منابع دیگر انرژی محاسبه کنیم عدد بسیار عظیمی را تشکیل می دهد،و اگر فرضا بخواهیم درخت سیبی را با نور و انرژی مصنوعی پرورش دهیم قیمت هر دانه سیب سرسام آور خواهد بود،آری این"سراج وهاج"عالم آفرینش همه اینها را رایگان در اختیار ما می گذارد ⁽¹⁾.

جرم خورشید که حدود"یک میلیون و سیصد هزار"برابر کره زمین است و فاصله آن حدود"یکصد و پنجاه میلیون"کیلومتر می باشد،و حرارت برونی سطح خورشید که بالغ بر شش هزار درجه سانتیگراد،و حرارت درونی آن که در حدود بیست میلیون درجه!تخمین زده شده است،همه آن چنان حساب شده است که اگر کمی کمتر یا بیشتر می بود،عرصه زندگی را بر اهل زمین تنگ می کرد و ادامه حیات را غیر ممکن می ساخت که شرح آن در حوصله این بیان مختصر نمی گنجد.

*** و به دنبال نعمت نور و حرارت از ماده حیاتی مهم دیگری که ارتباط نزدیکی با تابش خورشید دارد سخن به میان آورده،می افزاید:"و ما از ابرهای باران زا آبی فراوان نازل کردیم"( وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ الْمُعْصِرٰاتِ مٰاءً ثَجّٰاجاً ).

"معصرات"جمع معصر از ماده"عصر"به معنی فشار است،که اشاره به"ابرهای باران زا"است،گویی خودش را می فشارد تا آب از درونش فرو ریزد ⁽¹⁾(توجه داشته باشید که"معصرات"اسم فاعل است).

بعضی نیز آن را به معنی ابرهایی که آماده ریزش باران است تفسیر کرده اند

زیرا اسم فاعل گاه به معنی آمادگی برای چیزی می آید.

بعضی نیز گفته اند"معصرات"صفت ابرها نیست بلکه صفت بادها است که از هر سو ابرها را تحت فشار برای ریزش باران قرار می دهد.

و"ثجاج"از ماده"ثج"(بر وزن حج)به معنی فرو ریختن آب به صورت پی در پی و فراوان است،و با توجه به اینکه"ثجاج"صیغه مبالغه است کثرت و فزونی بیشتری را بیان می کند،و در مجموع معنی آیه چنین می شود که ما از ابرهای باران زا آبی فراوان و پی در پی فرو فرستادیم.

*** گرچه نزول باران به خودی خود مایه خیر و برکت است،هوا را لطیف می کند،آلودگیها را می شوید،کثافات را با خود می برد،گرمای هوا را فرو می نشاند،و حتی سرما را تعدیل می کند،از عوامل بیماری می کاهد،و به انسان روح و نشاط می دهد،ولی با اینهمه در آیات بعد به سه فایده مهم آن اشاره کرده،می فرماید:"هدف از نزول باران این است که دانه های غذایی و گیاهان را به وسیله آن از زمین خارج کنیم"( لِنُخْرِجَ بِهِ حَبًّا وَ نَبٰاتاً ).

*** "و باغهایی پر درخت"( وَ جَنّٰاتٍ أَلْفٰافاً ).

"الفاف"به گفته"راغب"در"مفردات"اشاره به این است درختان این باغها به قدری زیاد و انبوه است که به یکدیگر پیچیده شده ⁽¹⁾.

در حقیقت در این دو آیه به تمام مواد غذایی که انسان و حیوان از آن استفاده می کنند،و از زمین روید،اشاره شده است،زیرا قسمت مهمی از آنها را دانه های غذایی تشکیل می دهد(حبا)و قسمت دیگری سبزیجات و ریشه ها است(و نباتا)و بخش دیگری نیز میوه ها می باشد(و جنات).

درست است که در این دو آیه تنها همین سه منفعت بزرگ برای نزول باران ذکر شده،ولی بدون شک منافع باران منحصر به اینها نیست،اصولا حدود هفتاد درصد بدن انسان را آب تشکیل می دهد،و سرچشمه پیدایش همه موجودات زنده طبق صریح قرآن آب است: وَ جَعَلْنٰا مِنَ الْمٰاءِ کُلَّ شَیْءٍ حَیٍّ (انبیاء-30) بنا بر این آب نقش اصلی و اساسی را در مورد موجودات زنده مخصوصا انسان دارد.

نه تنها بدن انسان که غالب کارخانه ها نیز بدون آب فلج می شود و نظام صنایع نیز فرو می ریزد.

زیبایی چهره طبیعت و نشاط آن با آب است،و بهترین جاده های تجاری و اقتصادی دنیا را راههای آبی تشکیل می دهد.

نکته:

پیوند این آیات با مساله"معاد"

در یازده آیه فوق به مهمترین مواهب الهی،و اساسی ترین ارکان زندگی انسان،یعنی"نور"و"ظلمت"و"حرارت"و"آب"و"خاک"و"گیاهان" اشاره شده است.

بیان این نظام دقیق از یک سو دلیل روشنی است بر قدرت خداوند بر همه چیز،بنا بر این جایی برای این سخن باقی نمی ماند که چگونه ممکن است خداوند بار دیگر مردگان را به زندگی و حیات باز گرداند همانگونه که در پاسخ

منکران معاد در آیات آخر سوره"یس"نیز با کمال وضوح بیان شده است که می فرماید:"آیا کسی که آسمانها و زمین را آفریده قادر نیست همانند آن را بیافریند"(یس-81).

از سوی دیگر این تشکیلات عظیم حتما هدفی دارد،و این هدف مسلما زندگی چند روزه دنیا نمی تواند باشد،و به همین خوردنها و آشامیدنها و خواب و بیداریها اکتفاء شود،بلکه حکمت خداوند ایجاب می کند که هدفی والاتر برای آن باشد یا به تعبیر دیگر"نشاه اولی"تذکری است برای"نشاه آخرت" و منزلگاهی است برای سیر طولانی بشر،همانگونه که در آیه 115 سوره مؤمنون می فرماید: أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّمٰا خَلَقْنٰاکُمْ عَبَثاً وَ أَنَّکُمْ إِلَیْنٰا لاٰ تُرْجَعُونَ "آیا گمان کردید که شما را بیهوده آفریدیم و به سوی ما باز نمی گردید"؟! و از سوی سوم مساله خواب و بیداری که خود نمونه ای از مرگ و حیات مجدد است،و مساله زنده شدن زمینهای مرده بر اثر نزول باران که صحنه معاد را همه سال در برابر چشمان انسانها جلوه گر می کند،اشاراتی است پر معنی به مساله رستاخیز و زندگی پس از مرگ،همانگونه که در آیه 9 سوره فاطر بعد از ذکر تجدید حیات زمینهای مرده با نزول باران می فرماید: کَذٰلِکَ النُّشُورُ :

"رستاخیز نیز چنین است".

[سوره النبإ (78): آیات 17 تا 20]

اشاره

إِنَّ یَوْمَ اَلْفَصْلِ کٰانَ مِیقٰاتاً (17) یَوْمَ یُنْفَخُ فِی اَلصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْوٰاجاً (18) وَ فُتِحَتِ اَلسَّمٰاءُ فَکٰانَتْ أَبْوٰاباً (19) وَ سُیِّرَتِ اَلْجِبٰالُ فَکٰانَتْ سَرٰاباً (20)

ترجمه:

17-روز جدایی میعاد همگان است.

18-روزی که در"صور"دمیده می شود،و شما فوج فوج وارد محشر می شوید.

19-و آسمان گشوده می شود،و به صورت درهای متعددی در می آید.

20-و کوه ها به حرکت در می آید و به صورت سرابی می شود!

تفسیر:

سرانجام روز موعود فرا می رسد

در آیات قبل اشاراتی به دلائل مختلف معاد آمده بود،در نخستین آیه مورد بحث به عنوان یک نتیجه گیری،می فرماید:"روز جدایی(روز رستاخیز)روز وعده همگان است"( إِنَّ یَوْمَ الْفَصْلِ کٰانَ مِیقٰاتاً ) ⁽¹⁾.

تعبیر به" یَوْمَ الْفَصْلِ "تعبیر بسیار پر معنایی است که بیانگر جداییها در آن روز عظیم است.

جدایی حق از باطل.

جدایی صفوف مؤمنان صالح از مجرمان بدکار.

جدایی پدر و مادر از فرزند،و برادر از برادر.

"میقات"از ماده"وقت"مانند"میعاد"و"وعد"به معنی وقت معین و مقرر است،و اینکه به مکانهای معینی که زائران خانه خدا از آنجا محرم می شوند میقات گفته می شود به خاطر آن است که در وقت معینی در آنجا اجتماع می کنند.

*** سپس به شرح بعضی از ویژگیها و حوادث آن روز بزرگ پرداخته می گوید "همان روزی که در صور دمیده می شود،و شما فوج فوج وارد محشر می شوید" ( یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْوٰاجاً ).

از آیات قرآن به خوبی استفاده می شود که دو حادثه عظیم به عنوان "نفخ صور"واقع می شود،در حادثه اول نظام جهان هستی به هم می ریزد، و تمام اهل زمین و همه کسانی که در آسمانها هستند می میرند،و در حادثه دوم جهان،نوسازی می شود،و مردگان به حیات جدید باز می گردند،و رستاخیز بزرگ انجام می گیرد.

"نفخ"به معنی"دمیدن"و"صور"به معنی"شیپور"است که معمولا آن را برای توقف قافله و لشکر،یا برای حرکت آن به صدا در می آورند، و اهل قافله و لشکریان از آهنگ مختلف این دو صدا می فهمند که باید توقف کنند،یا حرکت نمایند.

این تعبیر کنایه لطیف و زیبایی از آن دو حادثه عظیم است،و آنچه در آیه بالا آمده اشاره به"نفخ صور دوم"است که"نفخه حیات و زندگی مجدد و رستاخیز" می باشد.

(درباره نفخ صور و نکات مربوط به آن به طور مشروح در جلد 19،ذیل آیه 68 زمر،صفحه 534 تا 542 بحث کرده ایم)آیه مورد بحث می گوید:در آن روز فوج فوج وارد محشر می شوید،در حالی که آیه 95 مریم می گوید:

"هر کس در آن روز تنهاست" وَ کُلُّهُمْ آتِیهِ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ فَرْداً و آیه 71 اسراء می گوید:"هر گروهی با پیشوای خودشان وارد عرصه محشر می شوند"" یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ ".

جمع میان این آیات چنین است که فوج فوج بودن مردم منافاتی با این ندارد که هر فوج با رهبرش وارد محشر شود،و اما فرد بودن آنها به خاطر این است که قیامت مواقف متعددی دارد،ممکن است در مواقف نخستین مردم گروه گروه با رهبران هدایت و ضلال وارد محشر شوند،اما به هنگام قرار گرفتن در پای محکمه عدل الهی فرد فرد باشند،و به تعبیر قرآن در آیه 21 سوره ق هر کدام با یک نفر مامور و یک گواه در آنجا حاضر می گردند" وَ جٰاءَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَهٰا سٰائِقٌ وَ شَهِیدٌ ".

این احتمال نیز وجود دارد که منظور از فرد بودن جدا شدن از دوستان و حامیان و یار و یاور باشد،چرا که انسان در آنجا خودش هست و عملش.

*** و به دنبال آن می افزاید:"آسمان گشوده می شود،و به صورت درهای متعددی در می آید"( وَ فُتِحَتِ السَّمٰاءُ فَکٰانَتْ أَبْوٰاباً ).

منظور از این"درها"چیست؟و گشوده شدن چه مفهومی دارد؟ بعضی گفته اند:منظور این است که درهای عالم"غیب"به عالم"شهود" گشوده می شود،حجابها کنار می رود،و عالم فرشتگان به عالم انسان راه می یابد ⁽¹⁾.

ولی جمعی این آیه را اشاره به چیزی دانسته اند که در آیات دیگر قرآن آمده که می گوید:"در آستانه قیامت آسمان شکافته می شود" إِذَا السَّمٰاءُ انْشَقَّتْ (انشقاق-1)و در جای دیگر همین معنی را به تعبیر دیگری بیان فرمود: إِذَا السَّمٰاءُ انْفَطَرَتْ (انفطار-1).

در حقیقت آن قدر در کرات آسمانی شکافها ظاهر می شود که گویی سرتاسر آن تبدیل به درهایی شده است.

این احتمال نیز وجود دارد که انسان در شرائط موجود در دنیا قادر به حرکت در آسمانها نیست،و اگر هم برای او امکان داشته باشد بسیار محدود است،گویی شرائط موجود تمام درهای آسمان را به روی او بسته،ولی در قیامت انسان از کره خاکی آزاد می شود،و درهای سفر به آسمانها به روی او گشوده، و شرائط آن فراهم می گردد.

به تعبیر دیگر:در آن روز نخست آسمانها از هم متلاشی می شوند،و به دنبال آن طبق"آیه 48 سوره ابراهیم"آسمانهایی نوین و زمینی نو جای آن را می گیرد: یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ وَ السَّمٰاوٰاتُ و در این حال درهای آسمانها به روی زمینیان گشوده می شود،و راه آسمانها به روی انسان باز می گردد،بهشتیان به سوی بهشت می روند،و درهای بهشت به روی آنها گشوده خواهد شد: حَتّٰی إِذٰا جٰاؤُهٰا وَ فُتِحَتْ أَبْوٰابُهٰا وَ قٰالَ لَهُمْ خَزَنَتُهٰا سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ :"تا زمانی که بهشتیان به سوی بهشت می آیند و درهای آن گشوده می شود:و خازنان بهشت به آنها می گویند درود بر شما"(زمر-73).

و در همین جا است که فرشتگان از هر دری بر آنها وارد می شوند و تبریک و تهنیت می گویند وَ الْمَلاٰئِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بٰابٍ (رعد-23).

و درهای دوزخ نیز به روی کافران گشوده می شود: وَ سِیقَ الَّذِینَ کَفَرُوا

إِلیٰ جَهَنَّمَ زُمَراً حَتّٰی إِذٰا جٰاؤُهٰا فُتِحَتْ أَبْوٰابُهٰا (زمر-71).

و به این ترتیب انسان در عرصه ای قدم می گذارد که پهنایش به پهنای زمین و آسمان کنونی است: وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ (آل عمران-133).

*** و بالآخره در آخرین آیه مورد بحث،وضع کوه ها را در قیامت،منعکس کرده می فرماید:"کوه ها به حرکت در آورده می شود و سرانجام سرابی می گردد" ( وَ سُیِّرَتِ الْجِبٰالُ فَکٰانَتْ سَرٰاباً ).

به طوری که از جمع بندی آیات مختلف قرآن درباره"سرنوشت کوه ها در قیامت"به دست می آید،کوه ها مراحلی را طی می کند،نخست کوه ها به "حرکت"در می آید: وَ تَسِیرُ الْجِبٰالُ سَیْراً (طور-10).

سپس از جا کنده می شود،و سخت درهم کوفته خواهد شد وَ حُمِلَتِ الْأَرْضُ وَ الْجِبٰالُ فَدُکَّتٰا دَکَّةً وٰاحِدَةً (حاقه-14).

و بعدا به صورت"توده ای از شنهای متراکم"در می آید: وَ کٰانَتِ الْجِبٰالُ کَثِیباً مَهِیلاً (مزمل-14).

و بعد به صورت"پشم زده شده"در می آید که با تند باد حرکت می کند وَ تَکُونُ الْجِبٰالُ کَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ (قارعه-5).

و سپس به صورت"گرد و غبار"در می آید که در فضا پراکنده می شود وَ بُسَّتِ الْجِبٰالُ بَسًّا فَکٰانَتْ هَبٰاءً مُنْبَثًّا (واقعه-5 و 6).

و بالآخره چنان که در آیه مورد بحث آمده تنها اثری از آن باقی می ماند و همچون"سرابی"از دور نمایان خواهد شد.

و به این ترتیب سرانجام کوه ها از صفحه زمین برچیده می شود،و زمین هموار می گردد وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْجِبٰالِ فَقُلْ یَنْسِفُهٰا رَبِّی نَسْفاً فَیَذَرُهٰا قٰاعاً

صَفْصَفاً :از تو درباره کوه ها سؤال می کنند،بگو:پروردگارم آنها را بر باد می دهد و زمین را صاف و هموار می سازد"!(طه-105-106).

"سراب"از ماده"سرب"(بر وزن طرف)به معنی راه رفتن در سراشیبی است،و از آنجا که در بیابانها در هوای گرم به هنگامی که انسان در سراشیبی حرکت می کند از دور تلألئی به نظرش می رسد که گمان می کند آب وجود دارد در حالی که چیزی جز"شکست نور"نیست،سپس به هر چیزی که ظاهری دارد اما حقیقتی در آن نیست سراب گفته می شود.به این ترتیب آیه فوق آغاز این حرکت و پایان آن را بیان می کند و مراحل دیگر در آیات دیگر آمده است.

در حقیقت کوه ها به شکل غباری در فضا،به وضعی سراب مانند در می آیند آنجا که کوه با آن عظمت و صلابت،سرنوشتی این چنین پیدا کند،پیداست چه دگرگونیها در جهان به موازات آن روی می دهد؟همچنین افراد یا قدرت هایی که در زندگی این جهان،ظاهری همچون کوه داشتند،در آنجا سرابی بیش نخواهند بود! در اینجا این سؤال پیش می آید که آیا این حوادث در"نفخه اولی"که مربوط به پایان جهان است صورت می گیرد؟یا در"نفخه ثانیه"که آغاز رستاخیز است؟ ولی با توجه به اینکه آیه" یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْوٰاجاً "مسلما مربوط به"نفخه ثانیه"است که انسانها زنده شده،و فوج فوج وارد عرصه محشر می شوند این آیه نیز قاعدتا باید مربوط به همین نفخه باشد،منتهی ممکن است آغاز این(حرکت کوه ها)در"نفخه نخست"صورت گیرد،و پایان آن(تبدیل به سراب شدن)در"نفخه ثانیه"باشد.

این احتمال نیز وجود دارد که تمام مراحل متلاشی شدن کوه ها مربوط

به نفخه اولی باشد منتهی چون در میان این دو فاصله زیادی نیست،با هم ذکر شده،همانگونه که در بعضی دیگر از آیات قرآن نیز حوادث نفخه اولی و ثانیه با هم ذکر شده(نمونه آن در سوره تکویر و انفطار دیده می شود-دقت کنید).

قابل توجه این که در آیات گذشته،کوه ها به عنوان میخها،و زمین به عنوان گهواره معرفی شده بود،و در آیات مورد بحث می گوید آن روز که فرمان فنای جهان صادر می شود آن گهواره به هم می خورد،و این میخهای عظیم از جا کنده خواهد شد،روشن است هنگامی که میخهای چیزی را بکشند از هم متلاشی می شود.

[سوره النبإ (78): آیات 21 تا 30]

اشاره

إِنَّ جَهَنَّمَ کٰانَتْ مِرْصٰاداً (21) لِلطّٰاغِینَ مَآباً (22) لاٰبِثِینَ فِیهٰا أَحْقٰاباً (23) لاٰ یَذُوقُونَ فِیهٰا بَرْداً وَ لاٰ شَرٰاباً (24) إِلاّٰ حَمِیماً وَ غَسّٰاقاً (25) جَزٰاءً وِفٰاقاً (26) إِنَّهُمْ کٰانُوا لاٰ یَرْجُونَ حِسٰاباً (27) وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا کِذّٰاباً (28) وَ کُلَّ شَیْءٍ أَحْصَیْنٰاهُ کِتٰاباً (29) فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِیدَکُمْ إِلاّٰ عَذٰاباً (30)

ترجمه:

21-جهنم کمینگاهی است بزرگ! 22-و محل بازگشتی برای طغیانگران! 23-مدتهای طولانی در آن می مانند.

24-در آنجا نه چیز خنکی می چشند،و نه نوشیدنی گوارایی.

25-جز آبی سوزان و مایعی از چرک و خون! 26-این مجازاتی است موافق و مناسب(اعمال آنها).

27-چرا که امیدی به حساب نداشتند.

28-و آیات ما را به کلی تکذیب کردند.

29-و ما همه چیز را احصا و ثبت کرده ایم.

30-پس بچشید که چیزی جز عذاب بر شما نمی افزائیم.

تفسیر:

جهنم کمینگاه بزرگ!

بعد از بیان بعضی از دلائل معاد،و قسمتی از حوادث رستاخیز،به سراغ سرنوشت دوزخیان و بهشتیان می رود،نخست از"دوزخیان"شروع کرده، می فرماید:"جهنم کمینگاهی است"( إِنَّ جَهَنَّمَ کٰانَتْ مِرْصٰاداً ).

*** "و محل بازگشت طغیانگران"!( لِلطّٰاغِینَ مَآباً ) ⁽¹⁾.

*** "مدتهای طولانی در آن می مانند"( لاٰبِثِینَ فِیهٰا أَحْقٰاباً ).

"مرصاد"اسم مکان است به معنی جایگاهی که در آن کمین می کنند، "راغب"در"مفردات"می گوید:"مرصد"(بر وزن مرقد)و"مرصاد" هر دو یک معنی دارند،با این تفاوت که"مرصاد"به مکانی گفته می شود که مخصوص کمین است.

بعضی نیز گفته اند"صیغه مبالغه"است،به معنی کسی که بسیار کمین می کند مانند"معمار"که به معنی شخصی است که بسیار عمران و آبادی می کند.

البته معنی اول هم مشهورتر است و هم مناسبتر،و در اینکه چه کسی در دوزخ در کمین طغیانگران است؟گفته اند:فرشتگان عذاب،زیرا طبق آیه 71 سوره مریم،همه انسانها اعم از نیک و بد از کنار دوزخ،یا از بالای آن عبور می کنند، وَ إِنْ مِنْکُمْ إِلاّٰ وٰارِدُهٰا کٰانَ عَلیٰ رَبِّکَ حَتْماً مَقْضِیًّا در این گذرگاه عمومی و همگانی فرشتگان عذاب در کمینند و دوزخیان را می ربایند! و اگر به معنی"صیغه مبالغه"تفسیر کنیم خود دوزخ در کمین آنها قرار دارد و هر کدام از طغیانگران به آن نزدیک می شوند آنها را به سوی خود می کشاند و در کام خود فرو می برد،به هر حال از این گذرگاه عمومی احدی از سرکشان نمی توانند بگذرند،یا فرشتگان عذاب آنها را می ربایند،و یا جاذبه شدید جهنم.

"ماب"به معنی مرجع و محل بازگشت است،و گاه به معنی منزلگاه و قرارگاه می آید،و در اینجا به همین معنی است.

و اما"احقاب"جمع"حقب"(بر وزن قفل)به معنی مدت نامعلومی از زمان است،بعضی آن را به هشتاد سال،و بعضی هفتاد،و بعضی چهل سال تفسیر کرده اند،و چون از این تعبیر به هر حال استشمام می شود که دوزخیان مدتهایی طولانی در دوزخ می مانند،و سرانجام پایان می یابد،و این با آیات خلود و عذاب دائم تضاد دارد،هر کدام در تفسیر آن راهی را پوییده اند.

معروف میان مفسران این است که منظور از"احقاب"در اینجا این است که مدتهایی طولانی و سالیان دراز پی در پی می آید و می گذرد،بی آنکه پایان یابد،و هر زمانی که می گذرد زمان دیگری جانشین آن می شود.

در بعضی از روایات نیز آمده است که این آیه درباره گنهکارانی است که

سرانجام پاک می شوند و از دوزخ آزاد می گردند نه کافرانی که مخلد در آتشند ⁽¹⁾.

*** سپس به گوشه کوچکی از عذابهای بزرگ جهنم اشاره کرده،می افزاید:

"آنها در آنجا نه چیز خنکی می چشند که گرمای وحشتناک دوزخ را فرو نشاند و نه نوشیدنی گوارایی که عطش شدید آنها را تسکین بخشد"( لاٰ یَذُوقُونَ فِیهٰا بَرْداً وَ لاٰ شَرٰاباً ).

*** "جز آبی سوزان،و مایعی از چرک و خون"( إِلاّٰ حَمِیماً وَ غَسّٰاقاً ).

و جز سایه دودهای غلیظ و داغ و خفقان آور آتش که در آیه 43 سوره واقعه آمده است"" وَ ظِلٍّ مِنْ یَحْمُومٍ ".

"حمیم"به معنی آب بسیار داغ و"غساق"به معنی چرک و خونی است که از زخم جاری می شود،و بعضی آن را به معنی مایعات بد بو تفسیر کرده اند.

این در حالی است که بهشتیان از چشمه های گوارای شراب طهور به وسیله پروردگارشان سیراب می شوند" وَ سَقٰاهُمْ رَبُّهُمْ شَرٰاباً طَهُوراً "(دهر-21) و نوشیدنیهایی در ظرفهای زیبای بهشتی است که مهر بر آن نهاده شده،مهری که از مشک است" خِتٰامُهُ مِسْکٌ "(مطففین-26)ببین تفاوت ره از کجاست تا به کجا؟ *** و از آنجا که ممکن است وجود این کیفرهای سخت و شدید در نظر بعضی عجیب آید،در آیه بعد می افزاید:"این مجازاتی است موافق و مناسب اعمال آنها"

(جَزٰاءً وِفٰاقاً)

⁽¹⁾ .

چرا چنین نباشد؟در حالی که آنها در این دنیا قلبهای مظلومان را سوزاندند،روح و جان آنها را به آتش کشیدند و با ظلم و ستم و طغیان خود بر کسی رحم نکردند،سزاوار است که در آنجا کیفرشان چنان باشد،و نوشابه هایشان چنین! اصولا همانگونه که بارها تاکید کرده ایم از آیات قرآن استفاده می شود که حد اقل بسیاری از کیفرهای قیامت تجسمی است از اعمال دنیای انسانها، چنان که در سوره تحریم آیه 7 می خوانیم: یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ کَفَرُوا لاٰ تَعْتَذِرُوا الْیَوْمَ إِنَّمٰا تُجْزَوْنَ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ :"ای کافران امروز عذر مخواهید،چرا که جزای شما تنها اعمالی است که انجام می دادید"(که اکنون تجسم یافته و در برابر شما حضور پیدا کرده).

*** سپس به توضیح علت این مجازات پرداخته،می فرماید:"این به خاطر آن است که آنها امیدی به حساب و ترسی از عقاب خداوند نداشتند"( إِنَّهُمْ کٰانُوا لاٰ یَرْجُونَ حِسٰاباً ).

و همین بی اعتنایی به حساب و روز جزا مایه طغیان و سرکشی و ظلم و ستم آنها شد،و آن ظلم و فساد چنین سرنوشت دردناکی را برای آنان فراهم ساخت.

در حقیقت عدم ایمان به حساب عاملی است برای طغیان،و آن هم عاملی است برای آن کیفرهای سخت.

توجه داشته باشید که"لا یرجون"از ماده"رجاء"هم به معنی"امید"

است و هم به معنی"عدم ترس و وحشت"اصولا انسان وقتی امید و انتظار کیفر داشته باشد طبعا می ترسد،و اگر نداشته باشد نمی ترسد و این دو لازم و ملزوم یکدیگرند،لذا آنان که امید به حساب نداشته باشند ترسی هم ندارند.

تعبیر به"ان"که برای تاکید است و"کانوا"که استمرار در ماضی را بیان می کند و"حسابا"که به صورت نکره بعد از نفی ذکر شده و معنی عموم را می دهد،همه بیانگر این واقعیت است که آنها مطلقا و هرگز هیچگونه انتظار و ترسی از حساب و کتاب نداشتند،یا به تعبیر دیگر حساب روز قیامت را به دست فراموشی سپرده،و از برنامه زندگی خود کاملا حذف کرده بودند،و طبیعی است که چنین افرادی،آلوده چنان گناهان عظیمی شوند،و سرانجام گرفتار این عذابهای سخت و دردناک.

*** و لذا بلافاصله می افزاید:"آنها آیات ما را به کلی تکذیب کردند" ( وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا کِذّٰاباً ) ⁽¹⁾.

هوای نفس آن چنان بر آنها چیره شده بود که همه آیات بیدارگر الهی را شدیدا انکار کردند،تا به هوسهای سرکش خود ادامه دهند،و به خواسته ها و تمنیات نامشروع خویش لباس عمل بپوشاند.

پیداست که آیات در اینجا معنی وسیع و گسترده ای دارد که همه آیات توحید و نبوت و تشریع و تکوین،و معجزات انبیا و احکام و سنن را شامل می شود،و با توجه به تکذیب اینهمه نشانه ها و آیات الهی که جهان تکوین و تشریع را پر

کرده باید تصدیق کنیم که آن مجازات برای چنین اشخاصی جزاء وفاق و کیفر مناسب است.

*** سپس به عنوان هشدار به این طغیانگران،و هم برای تاکید بر مساله وجود موازنه میان"جرم"و"جریمه"و حاکمیت"جزای وفاق"می افزاید:"ما همه چیز را قطعا احصاء و ثبت کرده ایم"( وَ کُلَّ شَیْءٍ أَحْصَیْنٰاهُ کِتٰاباً ) ⁽¹⁾.

تا گمان نکنید چیزی از اعمال شما بی حساب و مجازات می ماند،و نیز هرگز فکر نکنید این کیفرهای شدید غیر عادلانه است.

این حقیقت که تمام کارهای انسان اعم از کوچک و بزرگ،صغیر و کبیر، آشکار و پنهان،و حتی نیات و عقائد انسان،ثبت و ضبط می شود،در بسیاری از آیات قرآن منعکس است.

در یک جا می فرماید: وَ کُلُّ شَیْءٍ فَعَلُوهُ فِی الزُّبُرِ وَ کُلُّ صَغِیرٍ وَ کَبِیرٍ مُسْتَطَرٌ :"هر کاری را که انجام دادند در نامه های اعمالشان ثبت است و هر عمل کوچک و بزرگی نوشته می شود"(قمر-52 و 53).

و در جای دیگر می فرماید: إِنَّ رُسُلَنٰا یَکْتُبُونَ مٰا تَمْکُرُونَ :"رسولان ما آنچه مکر می کنید می نویسند"(یونس-21).

و در جای دیگر می خوانیم: وَ نَکْتُبُ مٰا قَدَّمُوا وَ آثٰارَهُمْ :"ما آنچه را از پیش فرستاده اند و همچنین تمام آثار آنها را می نویسیم"(یس-12).

و لذا هنگامی که نامه اعمال مجرمان را به دست آنها می دهند فریادشان بلند می شود،می گویند: یٰا وَیْلَتَنٰا مٰا لِهٰذَا الْکِتٰابِ لاٰ یُغٰادِرُ صَغِیرَةً وَ لاٰ کَبِیرَةً إِلاّٰ أَحْصٰاهٰا :"ای وای بر ما!این چه کتابی است که هیچ کار کوچک و بزرگی نیست مگر اینکه آن را ثبت و شماره کرده است"؟!(کهف-49).

بدون شک کسی که این واقعیت را با تمام قلبش باور کند در انجام کارها بسیار دقیق و حسابگر خواهد بود،و همین اعتقاد مانع بزرگی میان انسان و گناه ایجاد می کند و از عوامل مهم تربیت محسوب می شود.

*** در آخرین آیه مورد بحث لحن سخن را تغییر داده،و از"غیبت"به"خطاب" مبدل نموده،آنها را مخاطب ساخته،و ضمن جمله تهدیدآمیز و خشم آلود و تکان دهنده ای می فرماید:"پس بچشید که چیزی جز عذاب بر شما نمی افزائیم"! ( فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِیدَکُمْ إِلاّٰ عَذٰاباً ).

هر چه فریاد کنید،"یا ویلتنا"بگوئید،تقاضای باز گشت به دنیا و جبران گناهان نمائید از شما مسموع نیست،و چیزی جز بر عذاب شما افزوده نخواهد شد.

این جزای کسانی است که وقتی در مقابل دعوت پر مهر انبیای الهی به سوی ایمان و تقوی قرار می گرفتند،می گفتند: سَوٰاءٌ عَلَیْنٰا أَ وَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَکُنْ مِنَ الْوٰاعِظِینَ :"برای ما یکسان است می خواهی اندرز ده،یا اندرز مده"!(شعراء -136).

و این جزای کسی است که وقتی آیات الهی برای او خوانده می شد"جز بر نفرتش چیزی نمی افزود"،( وَ مٰا یَزِیدُهُمْ إِلاّٰ نُفُوراً )(اسراء-41).

و بالآخره این است سزای کسی که از هیچ گناهی روی گردان نبود و به هیچ کار خیری علاقه نداشت.

در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام ص نقل شده است که فرمود:

هذه الایة اشد ما فی القرآن علی اهل النار: "این آیه شدیدترین آیه ای است که در قرآن مجید درباره دوزخیان آمده است"! ⁽¹⁾.

چگونه این چنین نباشد در حالی که خداوند غفور و رحیم آن چنان بر آنها خشمگین شده که آنها را با جمله ای که تمام درهای امید را به روی آنان می بندد مخاطب ساخته،و جز وعده افزودن عذاب چیزی به آنها نمی دهد.

[سوره النبإ (78): آیات 31 تا 37]

اشاره

إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ مَفٰازاً (31) حَدٰائِقَ وَ أَعْنٰاباً (32) وَ کَوٰاعِبَ أَتْرٰاباً (33) وَ کَأْساً دِهٰاقاً (34) لاٰ یَسْمَعُونَ فِیهٰا لَغْواً وَ لاٰ کِذّٰاباً (35) جَزٰاءً مِنْ رَبِّکَ عَطٰاءً حِسٰاباً (36) رَبِّ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمَا اَلرَّحْمٰنِ لاٰ یَمْلِکُونَ مِنْهُ خِطٰاباً (37)

ترجمه:

31-برای پرهیزگاران مسلما پیروزی بزرگی است.

32-باغهایی سرسبز،و انواعی از انگورها.

33-و حوریانی بسیار جوان و هم سن و سال.

34-و جامهایی لبریز و پیاپی(از شراب طهور).

35-در آنجا نه سخن لغو و بیهوده ای می شنوند و نه دروغی.

36-این جزائی است از سوی پروردگارت و عطیه ای است کافی.

37-همان پروردگار آسمانها و زمین و آنچه در میان آن دو است،پروردگار رحمان،و هیچ کس حق ندارد بی اجازه او سخنی بگوید(یا شفاعتی کند).

تفسیر:

بخشی از پاداش عظیم پرهیزگاران

در آیات پیشین سخن از سرنوشت طغیانگران و قسمتی از کیفرهای دردناک آنها و علت این بدبختی بود،در آیات مورد بحث به شرح نقطه مقابل آنها پرداخته از مؤمنان راستین،و پرهیزگاران،و قسمتی از مواهب آنها در قیامت سخن می گوید تا در یک مقایسه رویارو میان این دو،حقایق روشنتر گردد،همانگونه که سیره قرآن مجید در سوره های دیگر می باشد که اضداد را در مقابل هم قرار داده، و وضع آنها را در این مقابله تبیین می کند.

نخست می فرماید:"برای پرهیزگاران پیروزی و نجات بزرگی است" ( إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ مَفٰازاً ).

"مفاز""اسم مکان"یا"مصدر میمی"از ماده"فوز"به معنی"رسیدن به خیر و نیکی توام با سلامت"است،و به معنی نجات و پیروزی که لازمه این معنی است نیز آمده،و با توجه به اینکه"مفازا"به صورت نکره ذکر شده،اشاره به پیروزی عظیم و رسیدن به خیر و سعادت بزرگی است.

*** سپس به شرح این فوز و سعادت پرداخته،می افزاید:"باغهایی خرم و سرسبز و محفوظ با میوه هایی از انواع انگورها"( حَدٰائِقَ وَ أَعْنٰاباً ) ⁽¹⁾.

"حدائق"جمع"حدیقه"به معنی باغ و بستان خرم و سرسبز و پر درخت است که دیوار گرداگرد آن کشیده شده و از هر نظر محفوظ است،"راغب"در "مفردات"می گوید:"حدیقه"در اصل به زمینی می گویند که دارای آب است

همچون"حدقه"چشم که همیشه آب در آن وجود دارد! جالب اینکه از میان تمام میوه ها در اینجا روی انگور تکیه شده،به خاطر مزایای فوق العاده ای که این میوه در میان میوه ها دارد،زیرا به گفته دانشمندان غذاشناس"انگور"علاوه بر اینکه از نظر خواص یک غذای کامل محسوب می شود و مواد غذایی آن بسیار نزدیک به شیر مادر است،دو برابر گوشت در بدن ایجاد حرارت می کند،گذشته از این،به قدری مواد مفید در آن وجود دارد که می توان گفت یک داروخانه طبیعی است.

"انگور"دارای خاصیت ضد سم،مفید برای تصفیه خون،دفع رماتیسم، نقرس،و عامل مبارزه با افزایش اوره خون است.

اضافه بر اینها انگور اعصاب را تقویت کرده،و تولید نشاط می کند،و به خاطر داشتن انواع ویتامینها به انسان نیرو و توان می بخشد.

اینها گوشه ای از آثار و خواص انگور است،و لذا در حدیثی از پیغمبر اکرم ص می خوانیم:

خیر فواکهکم العنب :"بهترین میوه های شما انگور است".

*** سپس به همسران بهشتی که یکی دیگر از مواهب پرهیزگاران است اشاره کرده،می افزاید:"برای آنها حوریانی است بسیار جوان که تازه برآمدگی سینه آنها ظاهر شده،و هم سن و سالند"( وَ کَوٰاعِبَ أَتْرٰاباً ).

"کواعب"جمع"کاعب"به معنی دوشیزه ای است که تازه برآمدگی سینه او آشکار شده،و اشاره به آغاز جوانی است،و"اتراب"جمع"ترب"(بر وزن حزب)به معنی افراد هم سن و سال است،و بیشتر در مورد جنس مؤنث به کار می رود،و به گفته بعضی در اصل از"ترائب"به معنی دنده های قفسه سینه گرفته

شده که شباهت زیادی با هم دارند.

این هم سن و سال بودن ممکن است در میان خود زنان بهشتی باشد،یعنی همگی جوان،و همسان در زیبایی و حسن و جمال و اعتدال قامتند،و یا میان آنها و همسرانشان،چرا که توافق سنی میان دو همسر سبب می شود که بهتر احساسات یکدیگر را درک کنند،ولی تفسیر اول مناسبتر به نظر می رسد.

*** سپس چهارمین نعمت بهشتی را که در انتظار پرهیزگاران است چنین شرح می دهد:"و جامهایی پر و لبریز و پیاپی از شراب طهور"!( وَ کَأْساً دِهٰاقاً ).

اما نه شرابی همچون شرابهای آلوده دنیا که عقل را می زداید،و انسان را تا سر حد یک حیوان تنزل می دهد،بلکه شرابی که عقل آور،و نشاط آفرین و جان پرور و روح افزا است.

"کاس"(بر وزن راس)به معنی جام مملو از نوشیدنی است،و گاه به خود جام یا محتوای آن نیز اطلاق می شود.

"دهاق"را بسیاری از مفسران و اهل لغت به معنی"لبریز"تفسیر کرده اند ولی"ابن منظور"در"لسان العرب"دو معنی دیگر نیز برای آن نقل کرده:

"پی در پی"و"صاف و زلال".

بنا بر این اگر مجموع این معانی را در نظر بگیریم مفهوم آیه چنین می شود که برای بهشتیان جامهای مملو از شراب طهور زلال و لبریز و پی در پی می آورند.

*** و از آنجا که سخن از جام و شراب تداعی معنی نامطلوب آن را در دنیا می کند،در حالی که شراب بهشتی درست نقطه مقابل شرابهای شیطانی دنیا است

بلافاصله می افزاید:"بهشتیان در آنجا نه سخن لغو و بیهوده ای می شنوند،و نه دروغ و تکذیبی را"( لاٰ یَسْمَعُونَ فِیهٰا لَغْواً وَ لاٰ کِذّٰاباً ).

شراب دنیا عقل را می زداید،و هوش را از سر می برد،و انسان را به بیهوده گویی و سخنان ناموزون وامی دارد،اما شراب طهور بهشتی به انسان روح و عقل و نور و صفا می بخشد.

در اینکه مرجع ضمیر"فیها"چیست؟دو احتمال داده اند:نخست اینکه به"بهشت"باز می گردد،و دیگر اینکه به"کاس"(جام).

بنا بر تفسیر اول مفهوم آیه چنین خواهد بود که در بهشت سخن لغو و دروغی نمی شنوند مانند آنچه در آیه 10 و 11 سوره"غاشیه"آمده است فِی جَنَّةٍ عٰالِیَةٍ لاٰ تَسْمَعُ فِیهٰا لاٰغِیَةً :"آنها در بهشت عالی جای خواهند داشت بهشتی که در آن سخن لغو و بیهوده نخواهی شنید". و بنا بر تفسیر دوم مفهوم آیه این است که از نوشیدن آن جام شراب لغو و بیهوده و دروغی حاصل نمی شود،مانند آنچه در آیه 23 طور آمده است: یَتَنٰازَعُونَ فِیهٰا کَأْساً لاٰ لَغْوٌ فِیهٰا وَ لاٰ تَأْثِیمٌ :"آنها در بهشت جامهای پر از شراب طهور را از یکدیگر می گیرند که نه بیهوده گویی در آن است و نه گناه".

به هر حال یکی از مواهب بزرگ معنوی بهشتیان این است که در آنجا اثری از دروغپردازیها،بیهوده گوئیها،تهمتها و افتراها،تکذیب حق،و توجیه باطل،و گفتگوهای ناهنجاری که قلب پرهیزکاران را در این دنیا آزار می دهد وجود نخواهد داشت و به راستی چه زیباست آن محیطی که اثری از این سخنان ناموزون و رنج آور در آن وجود ندارد،و طبق آیه 62 مریم"جز سلام و تحیت و سخنان مسالمت آمیز در آنجا چیزی نمی شنوند"" لاٰ یَسْمَعُونَ فِیهٰا لَغْواً إِلاّٰ سَلاٰماً ".

و در پایان ذکر این نعمتها به نعمت معنوی دیگری اشاره می کند که از همه بالاتر است،می فرماید:"این جزائی است از سوی پروردگارت،و عطیه ای است کافی"( جَزٰاءً مِنْ رَبِّکَ عَطٰاءً حِسٰاباً ) ⁽¹⁾.

چه بشارت و نعمتی از این برتر و بالاتر که بنده ضعیف،مورد نوازش و الطاف و محبتهای مولای کریم خود قرار گیرد،او را اکرام کند،بزرگ دارد،و خلعت بخشد،این توجه و عنایت،و این لطف و محبت،چنان لذتی به مؤمنان می دهد که با هیچ نعمتی برابر نیست.

و به گفته شاعر: من که باشم که بر آن خاطر عاطر گذرم لطفها می کنی ای خاک درت تاج سرم تعبیر به"رب"(پروردگار)همراه با ضمیر مخاطب و توام با کلمه"عطاء" همگی بیانگر لطف فوق العاده ای است که در این پاداشها نهفته است.

واژه"حسابا"به عقیده بسیاری از مفسران در اینجا به معنی"کافیا" می باشد،چنان که گاه گفته می شود"احسبت"یعنی آن قدر به او بخشیدم که گفت "حسبی"(کافی است) ⁽²⁾.

در حدیثی از امام امیر مؤمنان علی ع آمده است که در قیامت خداوند حسنات مؤمنان را حساب می کند،و هر حسنه را ده برابر تا هفتصد برابر پاداش مرحمت می کند،همانگونه که خدا در قرآن فرموده: جَزٰاءً مِنْ رَبِّکَ عَطٰاءً حِسٰاباً ⁽³⁾.

از این روایت،استفاده می شود که عطایای الهی با آنکه جنبه تفضل دارد، در عین حال روی حساب اعمال است،یعنی تفضلات و عطایای او،تناسب با اعمال صالحه انسانها دارد،و به این ترتیب می توان"حسابا"را در آیه فوق به همان معنی معروف"محاسبه"تفسیر کرد،و جمع میان این معنی و معنی گذشته نیز مانعی ندارد(دقت کنید).

*** سپس در آخرین آیه مورد بحث می افزاید:"این عطایای بزرگ را همان کسی می بخشد که پروردگار آسمان و زمین است و آنچه میان آن دو قرار دارد همان خداوند رحمان و بخشنده"( رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمَا الرَّحْمٰنِ ).

آری آن کس که مالک این جهان با عظمت و مدبر و مربی آن است،و رحمتش همه جا،و همه کس را فرا گرفته،همو بخشنده آن همه عطایا در قیامت به نیکان و پاکان است.

در حقیقت،آیه فوق اشاره ای به این واقعیت است که اگر خداوند چنین وعده هایی را به متقین می دهد گوشه ای از آن را در این دنیا،به صورت رحمت عامش،به اهل آسمانها و زمین نشان داده است.

و در پایان آیه می فرماید:"و هیچکس حق ندارد بی اجازه او در پیشگاهش سخنی بگوید،یا شفاعتی کند"( لاٰ یَمْلِکُونَ مِنْهُ خِطٰاباً ).

ضمیر در"لا یملکون"ممکن است به همه اهل آسمانها و زمین بر گردد، یا تمام متقین و طاغیان که در عرصه محشر برای حساب و جزاء جمع می شوند، و در هر حال اشاره به این است که هیچکس را در آن روز حق اعتراض و چون و چرا نیست،زیرا آن قدر حساب الهی دقیق و عادلانه است که جایی برای"چون و چرا"باقی نمی ماند.

علاوه بر این،هیچکس حق شفاعت را نیز ندارد جز به اذن و اجازه او" مَنْ ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاّٰ بِإِذْنِهِ "(بقره-255).

نکته ها:

اشاره

1-عطایای متقین و کیفرهای طغیانگران

در آیات فوق،که پیرامون مواهب پرهیزگاران سخن می گوید با مقایسه به آیات گذشته که از کیفرهای طغیانگران بحث می کند،مقابله جالبی دیده می شود.

در اینجا سخن از"مفاز"(محل نجات)است،و در آنجا سخن از"مرصاد" (کمینگاه).

در اینجا سخن از باغهای پر میوه و"حدائق و اعناب"است،و در آنجا غوطه ور بودن در آتش به مدت نامحدود"احقاب".

در اینجا سخن از جام های لبریز و دمادم"شراب طهور"است،و در آنجا سخن از آب سوزان و"حمیم و غساق".

در اینجا سخن از عطایای گسترده خداوند"رحمان"است،و در آنجا سخن از کیفر عادلانه و"جزاء وفاق".

در اینجا سخن از افزایش"نعمت"الهی است،و در آنجا سخن از افزایش "عذاب".

خلاصه این دو گروه از هر نظر در دو قطب مخالف قرار دارند،چرا که از نظر ایمان و عمل نیز دو قطب مخالف بودند.

2-شرابهای بهشتی!

در آیات مختلف قرآن مجید،توصیفهای زیادی از شرابهای بهشتی شده است،که بررسی آنها نشان می دهد،نوشندگان آنها در چنان لذت روحانی فرو می روند که با هیچ بیانی قابل توصیف نیست.

در یک جا آن را به عنوان"شراب طهور"توصیف می کند" وَ سَقٰاهُمْ رَبُّهُمْ شَرٰاباً طَهُوراً "(دهر-21).

و در جای دیگر تاکید می کند که این شراب زلال و بی غش و لذت بخش نه دردسر می آفریند،و نه مستی می آورد و نه فساد عقل،" یُطٰافُ عَلَیْهِمْ بِکَأْسٍ مِنْ مَعِینٍ بَیْضٰاءَ لَذَّةٍ لِلشّٰارِبِینَ لاٰ فِیهٰا غَوْلٌ وَ لاٰ هُمْ عَنْهٰا یُنْزَفُونَ "(صافات-45 تا 47).

در یک جا می فرماید:از جامی می نوشند که با"کافور"آمیخته شده(خنک و آرام کننده است)" یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کٰانَ مِزٰاجُهٰا کٰافُوراً "(دهر-5).

و در جای دیگر می افزاید:از جامی به آنها می نوشانند که آمیخته با"زنجبیل" است،(گرم کننده و نشاط آفرین)" وَ یُسْقَوْنَ فِیهٰا کَأْساً کٰانَ مِزٰاجُهٰا زَنْجَبِیلاً " (دهر-17).

در آیات مورد بحث نیز خواندیم:جامهایی لبالب و زلال و دمادم دارند " وَ کَأْساً دِهٰاقاً ".

و از همه مهمتر اینکه"ساقی"این بزم روحانی،خدا است!!از دست قدرت او و از بساط لطف و مرحمتش بر می گیرند و می نوشند و مست جذبه عشق و معرفت او می شوند وَ سَقٰاهُمْ رَبُّهُمْ ...(دهر-21).

خداوندا به ما هم از آن شراب طهور مرحمت کن.

[سوره النبإ (78): آیات 38 تا 40]

اشاره

یَوْمَ یَقُومُ اَلرُّوحُ وَ اَلْمَلاٰئِکَةُ صَفًّا لاٰ یَتَکَلَّمُونَ إِلاّٰ مَنْ أَذِنَ لَهُ اَلرَّحْمٰنُ وَ قٰالَ صَوٰاباً (38) ذٰلِکَ اَلْیَوْمُ اَلْحَقُّ فَمَنْ شٰاءَ اِتَّخَذَ إِلیٰ رَبِّهِ مَآباً (39) إِنّٰا أَنْذَرْنٰاکُمْ عَذٰاباً قَرِیباً یَوْمَ یَنْظُرُ اَلْمَرْءُ مٰا قَدَّمَتْ یَدٰاهُ وَ یَقُولُ اَلْکٰافِرُ یٰا لَیْتَنِی کُنْتُ تُرٰاباً (40)

ترجمه:

38-اینها در آن روز واقع می شود که"روح"و"ملائکه"در یک صف قیام می کنند، و هیچیک جز به اذن خداوند رحمان سخن نمی گویند:و آن گاه که می گویند صواب می گویند.

39-آن روز حق است،هر کس بخواهد راهی به سوی پروردگارش بر می گزیند.

40-و ما شما را از عذاب نزدیکی بیم می دهیم،این عذاب در روزی خواهد بود که انسان آنچه را از قبل با دستهای خود فرستاده می بیند،و کافر می گوید:"ای کاش خاک بودم"!

تفسیر:

کافران می گویند ای کاش خاک بودیم!

در آیات گذشته قسمتهای قابل ملاحظه ای از کیفرها و مجازاتهای طغیانگران و مواهب و پاداشهای پرهیزگاران در روز رستاخیز بیان شد.

در آیات مورد بحث به معرفی آن روز بزرگ پرداخته،بخشی از اوصاف آن روز و حوادث آن را شرح می دهد،می فرماید:

"اینها همه در روزی واقع می شود که روح و تمام ملائکه در یک صف بپا می خیزند،و هیچیک جز به اذن خداوند رحمن سخن نمی گویند،و آن کس که سخن می گوید جز صواب و حق نمی گوید"( یَوْمَ یَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلاٰئِکَةُ صَفًّا لاٰ یَتَکَلَّمُونَ إِلاّٰ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمٰنُ وَ قٰالَ صَوٰاباً ) ⁽¹⁾.

بدون شک قیام"روح"و"فرشتگان"در آن روز در یک صف،و سخن نگفتن جز به اذن خداوند رحمن،فقط برای اجرای فرمان او است،آنها در این جهان نیز"مدبرات امر" و مجری فرمانهای او هستند،و در عالم آخرت این امر آشکارتر و واضحتر و گسترده تر خواهد بود.

در اینکه مراد از"روح"در اینجا چیست؟مفسران تفسیرهای زیادی ذکر کرده اند که در بعضی از تفاسیر به هشت احتمال بالغ می شود ⁽²⁾که مهمتر از همه تفسیرهای زیر است:

1-منظور مخلوقی است غیر از فرشتگان و برتر از همه آنها.

2-منظور"جبرئیل"امین پیک وحی خدا و واسطه میان او و پیامبران است،که بزرگترین فرشتگان می باشد.

3-منظور"ارواح انسانها"است که همراه فرشتگان بپا می خیزند.

4-فرشته ای است بالاتر از همه فرشتگان و برتر از جبرئیل،و هم او بود که با انبیاء و امامان معصوم همراه بوده و هست.

قابل توجه اینکه"روح"در قرآن مجید گاه به صورت مطلق،و بدون هیچ قید ذکر شده،و در این حال غالبا در برابر"ملائکه"قرار گرفته مانند: تَعْرُجُ الْمَلاٰئِکَةُ وَ الرُّوحُ إِلَیْهِ :"فرشتگان و روح به سوی او بالا می روند" (معارج-4). تَنَزَّلُ الْمَلاٰئِکَةُ وَ الرُّوحُ فِیهٰا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ کُلِّ أَمْرٍ :"در شب قدر ملائکه و روح به فرمان پروردگارشان با هر چیزی نازل می شوند"(قدر-4).

در این دو آیه"روح"بعد از"ملائکه"ذکر شده،و در آیه مورد بحث قبل از"ملائکه"،البته ممکن است این جدا شدن به عنوان یک فرد مشخص و بزرگ بوده باشد،و به اصطلاح ذکر"عام"بعد از"خاص"یا ذکر"خاص"بعد از "عام"است.

اما در بسیاری از آیات،"روح"با اضافه یا وصفی آمده است،مانند "روح القدس"در آیه قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّکَ بِالْحَقِّ :"بگو روح القدس این قرآن را از سوی پروردگارت به حق نازل کرد"(نحل-102)یا آیه نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ قرآن را"روح الامین"نازل کرده"(شعرا-193).

در بعضی از آیات خداوند"روح"را به خودش اضافه فرمود،می فرماید:

" وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی ":"در آدم از روح خودم دمیدم"(روح شریفی که به خاطر شرافت به ذات مقدس او اضافه شده)"(حجر 29)و در جای دیگر می فرماید: فَأَرْسَلْنٰا إِلَیْهٰا رُوحَنٰا :"ما به سوی مریم روح خود را فرستادیم" (مریم-17).

به نظر می رسد که"روح"در این آیات که به صورتهای متفاوتی بیان شده معناهای متفاوتی داشته باشد که شرح هر کدام در ذیل همان آیات بیان شده است.

ولی آنچه از میان تفاسیر مختلف نسبت به آیه مورد بحث مناسبتر به نظر می رسد این است که،منظور از"روح"در اینجا یکی از فرشتگان بزرگ الهی

است که بر طبق بعضی از روایات حتی از جبرئیل برتر است،چنان که در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم:هو ملک اعظم من جبرائیل و میکائیل:

"او فرشته ای است بزرگتر از جبرئیل و میکائیل" ⁽¹⁾.

و در تفسیر"علی بن ابراهیم"نیز آمده است:

الروح ملک اعظم من جبرئیل و میکائیل و کان مع رسول اللّٰه و هو مع الأئمة ع:"روح فرشته ای است برتر از جبرئیل و میکائیل و او با رسول اللّٰه همراه بود و با امامان نیز همراه است" ⁽²⁾.

هر چند در بعضی از روایات در تفاسیر اهل سنت از پیغمبر اکرم ص نقل شده که فرمود:

الروح جند من جنود اللّٰه لیسوا بملائکة لهم رؤس و ایدی و ارجل،ثم قرا یَوْمَ یَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلاٰئِکَةُ صَفًّا ،قال هؤلاء جند و هؤلاء جند:

"روح لشکری از لشکریان خدا است که ملائکه نیستند،آنها دارای سر و دست و پا می باشند،سپس پیامبر ص این آیه را تلاوت فرمود: یَوْمَ یَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلاٰئِکَةُ صَفًّا سپس افزود:اینها لشکری هستند و آنها لشکر دیگری" ⁽³⁾.

درباره روح انسان و تجرد و استقلال آن،بحثهای مشروح و مفصلی در جلد 12 صفحه 250 تا 269(ذیل آیه 85 سوره اسراء)آورده ایم.

به هر حال همانگونه که اشاره شد این مخلوق بزرگ الهی خواه از فرشتگان باشد،یا موجود دیگری،در قیامت همراه ملائکه آماده اطاعت فرمان او هستند، و چنان هول و اضطراب محشر همه را فرا گرفته که هیچکس را یارای سخن گفتن نیست،و آن گاه که ذکری یا سخنی بگویند یا شفاعتی کنند تنها به اذن

پروردگار است،حمد و ثنای او می گویند و یا شفاعت برای آنها که شایسته شفاعتند.

در حدیثی آمده است از امام صادق ع درباره این آیه سؤال کردند، فرمود:نحن و اللّٰه الماذون لهم یوم القیامة و القائلون:"به خدا سوگند در روز قیامت به ما اجازه داده می شود و سخن می گوئیم".

راوی سؤال می کند در آن روز شما چه می گوئید؟فرمود:

نمجد ربنا،و نصلی علی نبینا،و نشفع لشیعتنا،فلا یردنا ربنا:

"تمجید و ستایش پروردگارمان را می کنیم،و بر پیامبرمان درود می فرستیم، و برای پیروانمان شفاعت می کنیم،و خداوند شفاعت ما را رد نمی کند" ⁽¹⁾⁽²⁾.

از این روایت استفاده می شود که انبیاء و امامان معصوم نیز در صف فرشتگان و روح قرار می گیرند،و از کسانی که به آنها اجازه سخن گفتن و مدح و ثنای خداوند و شفاعت داده می شود آنها هستند.

تعبیر"صوابا"دلیل بر این است که اگر ملائکه و روح یا انبیاء و اولیاء برای کسانی شفاعت کنند آن هم روی حساب است و بی دلیل نیست.

*** سپس اشاره به این روز بزرگ که هم روز قیام انسانها و هم فرشتگان،و هم یوم الفصل و روز کیفر طاغین و پاداش متقین است کرده می فرماید:"آن روز حق است"( ذٰلِکَ الْیَوْمُ الْحَقُّ ).

"حق"به معنی چیزی است که ثابت است،واقعیت دارد و تحقق می یابد، و این معنی درباره قیامت کاملا صادق است،بعلاوه روزی است که"حق"هر کس

به او داده می شود،حقوق مظلومان از ظالمان گرفته خواهد شد،و"حقایق"و اسرار درون به ظهور می پیوندد،بنا بر این روزی است به تمام معنی حق.

و چون توجه به این واقعیت می تواند مؤثرترین انگیزه انسان برای حرکت به سوی پروردگار،و اطاعت فرمان او گردد،بلافاصله می افزاید:"پس هر کسی بخواهد راهی به سوی پروردگارش می گزیند،و به سوی او باز می گردد" ( فَمَنْ شٰاءَ اتَّخَذَ إِلیٰ رَبِّهِ مَآباً ).

یعنی تمام اسباب این حرکت الهی فراهم است،راه و چاه ارائه شده، انبیا به قدر کافی ابلاغ فرمان حق کرده اند،عقل انسانی نیز که پیامبری از درون او است،سرنوشت طاغیان و پرهیزگاران نیز به خوبی تبیین شده،و"دادگاه"و "دادخواه"و"دادرس"نیز تعیین گردیده،تنها چیزی که باقیمانده تصمیم قاطع انسان است که با استفاده از اختیاری که خدا به او داده است راه را برگزیند و پیش رود.

"ماب"به معنی"محل بازگشت"است،به معنی"طریق و راه"نیز آمده است.

*** سپس به عنوان تاکید روی مساله مجازات مجرمان،و بیان نزدیک بودن آن روز بزرگ در برابر کسانی که آن را دور،یا نسیه اش می پندارند،می افزاید:

"ما شما را از عذاب نزدیکی بیم می دهیم"( إِنّٰا أَنْذَرْنٰاکُمْ عَذٰاباً قَرِیباً ).

چرا که عمر دنیا هر قدر باشد در برابر عمر آخرت ساعتی بیش نیست، و نیز طبق ضرب المثل معروف عرب"هر چه قطعا می آید نزدیک است"کل ما هو آت قریب!و لذا در آیه 5 تا 7 معارج خداوند به پیامبرش می فرماید: فَاصْبِرْ صَبْراً جَمِیلاً إِنَّهُمْ یَرَوْنَهُ بَعِیداً وَ نَرٰاهُ قَرِیباً :"صبر کن صبری جمیل

و خالی از هر گونه جزع و فزع،آنها آن روز را دور می بینند و ما نزدیک می بینیم".

امیر مؤمنان علی ع نیز در این زمینه،می فرماید:

کل آت قریب دان "هر چیزی که می آید قریب و نزدیک است" ⁽¹⁾.

چرا نزدیک نباشد در حالی که مایه اصلی عذاب الهی اعمال خود انسانها است که همیشه با آنها است"و جهنم هم اکنون کافران را احاطه کرده" وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةٌ بِالْکٰافِرِینَ (عنکبوت-54).

*** و از آنجا که در آن روز گروه عظیمی غرق حسرت و اندوه شده،نادم و پشیمان می گردند،حسرتی که به حالشان سودی نخواهد داشت و پشیمانی که نتیجه ای ندارد،به دنبال این هشدار می افزاید:"این عذاب روزی واقع می شود که انسان آنچه با دست خود از قبل فرستاده همه را می بیند،و کافر می گوید:

ای کاش خاک بودم":( یَوْمَ یَنْظُرُ الْمَرْءُ مٰا قَدَّمَتْ یَدٰاهُ وَ یَقُولُ الْکٰافِرُ یٰا لَیْتَنِی کُنْتُ تُرٰاباً ).

جمعی از مفسران جمله"ینظر"را در این آیه به معنی"ینتظر" تفسیر کرده،و گفته اند منظور این است که انسان در آن روز در انتظار جزای اعمال خویش است.

و بعضی آن را به معنی"نگریستن به نامه اعمال و ملاحظه حسنات و سیئات" دانسته اند.

و نیز احتمال داده شده که منظور مشاهده پاداش و کیفر اعمال است.

این تفسیرها همه از اینجا ناشی شده که آنها به مساله حضور و تجسم اعمال آدمی در آن روز کمتر توجه داشته اند،و الا با توجه به این واقعیت مفهوم آیه

روشن است و نیاز به هیچگونه تقدیر و تاویلی ندارد.

توضیح اینکه از آیات مختلف قرآن و روایات اسلامی استفاده می شود که اعمال انسان در آن روز به صورتهای مناسبی مجسم شده،و در برابر او ظاهر می شوند،او به راستی اعمال خویش را می بیند،و از مشاهده منظره اعمال بدش در وحشت و ندامت و حسرت فرو می رود،و از دیدن اعمال حسنه اش شاد و مسرور می گردد،و اصولا یکی از بهترین پاداشهای نیکوکاران،و یکی از بدترین کیفرهای بدکاران همین اعمال مجسم آنها است که همراهشان خواهد بود.

در آیه 49 سوره کهف می خوانیم: وَ وَجَدُوا مٰا عَمِلُوا حٰاضِراً :"آنچه را انجام داده بودند حاضر می بینند"و در آخرین آیات سوره زلزال آمده است: فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقٰالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقٰالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ :

"هر کس به اندازه ذره ای کار نیک کرده باشد آن را می بیند،و هر کس به اندازه ذره ای کار بد کرده باشد آن را نیز می بیند".

و این از شگفتیهای عالم قیامت است که اعمال آدمی در آنجا مجسم می گردد و انرژیها تبدیل به ماده شده جان می گیرد.

تعبیر به" قَدَّمَتْ یَدٰاهُ "(دو دست او آن را از پیش فرستاده)به خاطر آن است که انسان غالب کارها را با دست انجام می دهد،ولی مسلما منحصر به اعمال دست نیست،بلکه آنچه با زبان و چشم و گوش نیز انجام می دهد همه مشمول این قانون است.

قرآن قبل از رسیدن آن روز به ما هشدار داده می گوید:"باید هر کس بنگرد که برای آن روز چه از پیش فرستاده"؟" وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ مٰا قَدَّمَتْ لِغَدٍ " (حشر-18).

به هر حال کفار بعد از آنکه اعمال تمام عمر خود را همه در برابر خویش حاضر می بینند آن چنان در اندوه و حسرت فرو می روند که می گویند ای کاش

خاک بودیم! ای کاش از آغاز از مرحله خاک فراتر نمی رفتیم،و از جمادی نامی،و از نامی حیوان و از حیوان سر از انسان بیرون نمی آوردیم.

و ای کاش بعد از آنکه انسان شدیم و مردیم هرگز پس از مردن و خاک شدن زندگی تازه ای در رستاخیز نمی یافتیم! البته آنها می دانند که خاک هم از آنها بهتر است،چرا که خاک یک دانه می گیرد و گاه صدها دانه پس می دهد،خاک منبع انواع مواد غذایی و معادن و سایر برکات است،خاک بستر انسان و گاهواره زندگی او است،و بی آنکه کمترین ضرری داشته باشد آن همه فایده دارد،اما آنها یکی از فوائد خاک را ندارند ولی کان ضررهای بسیارند.

آری کار انسانی که اشرف مخلوقات است گاه بر اثر کفر و گناه به جایی می رسد که آرزو می کند در صف یکی از موجودات بی روح و پست باشد.

در آیات قرآن می خوانیم:کفار و مجرمان هنگامی که صحنه قیامت و دادرسی پروردگار و جزای اعمال را مشاهده می کنند،عکس العملهای مختلفی نشان می دهند که همگی حکایت از شدت تاثر و تاسف آنها می کند.

گاه می گویند:"وای بر ما از این حسرت که در اطاعت فرمان خدا کوتاهی کردیم": یٰا حَسْرَتیٰ عَلیٰ مٰا فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللّٰهِ (زمر-56) و گاه می گویند:"خداوندا ما را به دنیا باز گردان تا عمل صالح کنیم" فَارْجِعْنٰا نَعْمَلْ صٰالِحاً (الم سجده-12).

و گاه می گویند:ای کاش خاک بودیم و هرگز زنده نمی شدیم"همانگونه که در آیات مورد بحث آمده است.

نکته:

راه حل روشن برای مساله"جبر و اختیار"

این مساله از قدیمی ترین مسائلی است که در میان دانشمندان مطرح بوده گروهی طرفدار آزادی اراده انسان،و گروهی طرفدار جبر بوده اند و هر کدام دلائلی برای اثبات مقصد خود ذکر کرده اند.

ولی جالب این است که هم"جبریین"و هم"طرفداران اختیار"در عمل اصل اختیار و آزادی اراده را به رسمیت شناخته،و پذیرفته اند،یا به تعبیر دیگر تمام این جر و بحثها در دائره مباحث علمی بوده نه در مقام عمل،و این به خوبی نشان می دهد که اصل آزادی اراده و اختیار فطری همه انسانها است،و اگر پای وسوسه های مختلف پیش نیاید همه طرفدار اصل آزادی اراده اند.

این و جدان عمومی و فطرت همگانی که یکی از روشنترین دلائل اختیار است به صورتهای گوناگونی در زندگی انسان تجلی می کند زیرا اگر انسان خود را در اعمالش مجبور می دانست و اختیاری برای خود قائل نبود چرا:

1-گاه به خاطر اعمالی که انجام داده و یا به خاطر اعمالی که انجام نداده پشیمان می شود،و تصمیم می گیرد در آینده از تجربه گذشته استفاده کند،"این حالت ندامت برای طرفداران عقیده جبر فراوان است،اگر اختیاری در کار نیست ندامت چرا؟! 2-بدکاران را همه ملامت و سرزنش می کنند،اگر جبر است سرزنش چرا؟.

3-نیکوکاران را مدح و تمجید و ستایش می نمایند.

4-در تربیت و تعلیم فرزندان می کوشند تا آنها سعادتمند شوند،و اگر همه مجبورند تعلیم چه مفهومی دارد؟

5-برای بالا بردن سطح اخلاق جامعه همه دانشمندان بدون استثنا تلاش دارند.

6-انسان از خطاهای خود توبه می کند،با قبول اصل جبر توبه معنی ندارد.

7-انسان بر کوتاهی هایی که کرده حسرت می خورد،چرا؟ 8-در تمام دنیا بدکاران و مجرمان را محاکمه می کنند و آنها را تحت بازپرسی شدید قرار می دهند،کاری که از اختیار بیرون است بازپرسی و محاکمه ندارد.

9-در همه دنیا و میان تمام اقوام اعم از خداپرستان و مادیین برای مجرمان مجازات قائلند،مجازات بر کاری که مجبور بوده؟! 10-حتی طرفداران مکتب جبر هنگامی که کسی به منافع و حیثیت آنها تجاوز کند فریاد می کشند و او را مقصر می شمارند و به دادگاه می کشانند! خلاصه اگر راستی انسان از خود اختیاری ندارد،پشیمانی چه معنی دارد؟ ملامت و سرزنش برای چیست؟آیا می شود کسی را که دستش بی اختیار مرتعش و لرزان است ملامت کرد؟ چرا نیکوکاران را مدح و تشویق می کنند،مگر از خود اختیاری داشته اند که با تشویق به کار نیک ادامه دهند؟ اصولا با پذیرش تاثیر تعلیم و تربیت جبر مفهوم خود را از دست خواهد داد و از این گذشته مسائل اخلاقی بدون قبول آزادی اراده ابدا مفهومی ندارد.

اگر ما در کارها مجبوریم توبه یعنی چه؟حسرت خوردن چرا؟محاکمه شخص مجبور از ظالمانه ترین کارها است،و مجازات او از محاکمه اش بدتر.

همه اینها نشان می دهد که اصل آزادی اراده،فطری همه انسانها و موافق

و جدان عمومی بشر است،نه تنها عوام که همه خواص و همه فلاسفه در عمل چنینند و حتی جبریها در عمل اختیاری هستند"الجبریون اختیاریون من حیث لا یعلمون"! و جالب اینکه قرآن مجید نیز کرارا روی همین مساله تکیه کرده نه تنها در آیات مورد بحث می فرماید: فَمَنْ شٰاءَ اتَّخَذَ إِلیٰ رَبِّهِ مَآباً :"هر کس بخواهد می تواند راهی را به سوی پروردگارش برگزیند".

بلکه در آیات دیگر نیز روی مشیت و اراده انسان بسیار تکیه کرده است که ذکر همه آنها طولانی می شود تنها به سه آیه زیر اکتفاء می کنیم: إِنّٰا هَدَیْنٰاهُ السَّبِیلَ إِمّٰا شٰاکِراً وَ إِمّٰا کَفُوراً :"ما راه را به انسان نشان دادیم خواه پذیرا شود و شکرگزار گردد یا مخالفت کند و کفران نماید"(دهر-3).

و در آیه 29 سوره کهف می فرماید فَمَنْ شٰاءَ فَلْیُؤْمِنْ وَ مَنْ شٰاءَ فَلْیَکْفُرْ :

"هر کس می خواهد ایمان بیاورد و هر کس نمی خواهد راه کفر پیش گیرد" (ولی بدانند ما برای کافران آتش عظیمی فراهم ساخته ایم).

و نیز در آیه 29 دهر می خوانیم: إِنَّ هٰذِهِ تَذْکِرَةٌ فَمَنْ شٰاءَ اتَّخَذَ إِلیٰ رَبِّهِ سَبِیلاً :"این تذکری است،هر کس بخواهد راهی به سوی پروردگارش انتخاب می کند".

سخن درباره مساله جبر و تفویض بسیار طولانی است و در این زمینه کتابها یا مقاله ها نوشته شده،آنچه در بالا گفته شد تنها نگاهی به این مساله از زاویه "قرآن"و"و جدان"بود،و این کلام را با یادآوری یک"نکته مهم"پایان می دهیم:

طرفداری گروهی از مساله جبر تنها به خاطر پاره ای از مشکلات فلسفی و استدلالی نبوده بلکه عوامل مهم روانی و اجتماعی دیگری بدون شک در پیدایش و ادامه این عقیده دخالت داشته است.

بسیاری از افراد عقیده به"جبر"یا"سرنوشت جبری"یا"قضا و قدر"به معنی جبری آن را که همه ریشه های مشترکی دارند به خاطر فرار از زیر بار مسئولیتها پذیرفته اند یا این عقیده را پوششی برای شکستها و ناکامیهای خود که بر اثر کوتاهی و سهل انگاری حاصل شده قرار داده اند.

و یا پوششی برای هوسهای سرکش خویش که"می خوردن ما را حق ز ازل می دانسته و ما برای این می می خوریم که علم خداوند جهل نشود!" گاه استعمارگران برای درهم کوبیدن مقاومت مردم،و خاموش کردن آتش قهر ملتها با توسل به این عقیده خود را بر همه تحمیل می کردند که سرنوشت شما از اول همین بوده و غیر تسلیم و رضا کو چاره ای؟! با قبول این مکتب اعمال همه جنایتکاران موجه می شود،و گناه همه گنهکاران توجیه منطقی می یابد،و فرقی میان مطیع و مجرم باقی نخواهد ماند.

***خداوندا!ما را از این عقاید انحرافی و پی آمدهای آن حفظ فرما.

پروردگارا!آن روز که جهنم مرصاد طاغین،و بهشت مفاز متقین می شود، چشم امید همه ما به لطف تو دوخته است.

بارالها!آن روز که همه اعمالمان را با چشم خود می بینیم ما را شرمنده و شرمسار مفرما آمین یا رب العالمین پایان سوره نبا

(79) سوره نازعات این سوره مکی است و دارای 46 آیه است

اشاره

محتوای سوره"نازعات"

این سوره همانند سوره"نبا"بر محور مسائل"معاد"دور می زند،و روی هم رفته در شش بخش خلاصه می شود:

1-نخست با قسمهای مؤکدی که ارتباط با مساله معاد دارد روی تحقق این روز بزرگ تکیه و تاکید می کند.

2-در مرحله بعد به قسمتی از مناظر هول انگیز و وحشتناک آن روز اشاره می نماید.

3-در بخش دیگر اشاره کوتاه و گذرایی به داستان موسی و سرنوشت فرعون طغیانگر دارد که هم مایه تسلی خاطر پیامبر ص و مؤمنان است و هم هشداری به مشرکان طغیانگر،و هم اشاره ای است به اینکه انکار معاد انسان را به چه گناهانی آلوده می کند.

4-در بخش بعد نمونه هایی را از مظاهر قدرت خداوند در آسمان و زمین که خود دلیلی است برای امکان معاد و حیات بعد از مرگ بر می شمرد.

5-بار دیگر به شرح قسمتی دیگر از حوادث وحشتناک آن روز بزرگ و سرنوشت طغیانگران و پاداش نیکوکاران می پردازد.

6-سرانجام در پایان سوره بر این حقیقت تاکید می کند که هیچکس از تاریخ آن روز با خبر نیست،ولی همین اندازه مسلم است که نزدیک است.

انتخاب نام"نازعات"برای این سوره به خاطر نخستین آیه آن است

فضیلت تلاوت این سوره

در حدیثی از پیغمبر اکرم ص آمده است: من قرأ سورة"و النازعات" لم یکن حبسه و حسابه یوم القیامة الا کقدر صلاة مکتوبة حتی یدخل الجنة: "کسی که سوره نازعات را بخواند توقف و حساب او در روز قیامت تنها به اندازه خواندن یک نماز روزانه است،و بعد از آن وارد بهشت می شود" 1. امام صادق ع می فرماید: من قرأها لم یمت الا ریان،و لم یبعثه اللّٰه الا ریان،و لم یدخله الجنة الا ریان: "کسی که این سوره را بخواند سیراب از دنیا می رود،و خداوند او را سیراب محشور می کند،و سیراب وارد بهشت می سازد"(سیراب از رحمت بی پایان حق) 2. مسلم است کسی که محتوای این سوره را که آیات تکان دهنده اش ارواح خفته را بیدار و متوجه وظائف خود می سازد در جان خویش پیاده کند از چنان پاداشهایی برخوردار خواهد شد،نه آنها که فقط به خواندن الفاظ قناعت می کنند.

[سوره النازعات (79): آیات 1 تا 5]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>وَ اَلنّٰازِعٰاتِ غَرْقاً (1) وَ اَلنّٰاشِطٰاتِ نَشْطاً (2) وَ اَلسّٰابِحٰاتِ سَبْحاً (3) فَالسّٰابِقٰاتِ سَبْقاً (4) فَالْمُدَبِّرٰاتِ أَمْراً (5)

ترجمه:

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر 1-سوگند به فرشتگانی که ارواح مجرمان را به شدت از بدنهایشان بر می کشند! 2-و فرشتگانی که ارواح مؤمنان را با مدارا و نشاط جدا می سازند.

3-و سوگند به فرشتگانی که در اجرای فرمان الهی با سرعت حرکت می کنند.

4-و سپس بر یکدیگر سبقت می گیرند 5-و آنها که امور را تدبیر می کنند

تفسیر:

سوگند به این فرشتگان پر تلاش

در این آیات به پنج موضوع مهم قسم یاد شده،و هدف از این سوگندها بیان حقانیت و تحقق مساله معاد و رستاخیز است،می فرماید:

"سوگند به آنها که به سختی می کشند و بر می کنند"( وَ النّٰازِعٰاتِ غَرْقاً ) *** "و سوگند به آنها که به راحتی جدا می سازند"( وَ النّٰاشِطٰاتِ نَشْطاً ) *** "و سوگند به آنها که به سرعت حرکت می کنند"( وَ السّٰابِحٰاتِ سَبْحاً ) *** "و آنها که به خوبی سبقت می گیرند"( فَالسّٰابِقٰاتِ سَبْقاً ) *** "و آنها که امور را تدبیر می کنند"( فَالْمُدَبِّرٰاتِ أَمْراً ) پیش از آنکه به تفسیر این آیات بپردازیم باید لغاتی که در آن به کار رفته دقیقا روشن شود.

"نازعات"از ماده"نزع"به معنی چیزی را از جا بر کندن و یا کشیدن است،مانند کشیدن کمان به هنگام پرتاب تیر،و گاه این واژه در امور معنوی نیز به کار می رود مانند"نزع"عداوت یا محبت از قلب به معنی برکندن آن ⁽¹⁾"غرق"با فتح را(بر وزن شفق)به گفته بسیاری از ارباب لغت در اصل به

معنی فرو رفتن در آب است،و گاه به معنی گرفتاری شدید در یک حادثه و بلا نیز آمده.

و"غرق"(بر وزن فرق)به گفته"ابن منظور"در"لسان العرب"اسمی است که جانشین مصدر شده و به معنی"اغراق"است،و اغراق در اصل به معنی کشیدن کمان تا آخرین نقطه ممکن است،سپس به معنی مبالغه در هر کار آمده.

و از اینجا به خوبی روشن می شود که آنچه در آیه فوق آمده به معنی غرق شدن نیست بلکه به معنی انجام یک کار تا سر حد ممکن است ⁽¹⁾.

"ناشطات"از ماده"نشط"(بر وزن هشت)در اصل به معنی گشودن گره هایی است که به آسانی باز می شود،و به چاههایی که عمق کمی دارد و دلو به آسانی و با یک حرکت از آن بیرون می آید"انشاط"گفته می شود،و به شترهایی که با اندک اشاره ای به سرعت حرکت می کنند نیز"نشیطة"می گویند،و لذا به طور کلی این واژه در هر گونه حرکتی که با سهولت انجام می شود به کار می رود.

"سابحات"از ماده"سبح"(بر وزن سطح)به معنی حرکت سریع در آب یا در هوا است،لذا در مورد شنا کردن در آب و یا حرکت سریع اسب،و با سرعت به دنبال کاری رفتن گفته می شود،"تسبیح"که به معنی پاک شمردن خداوند از هر عیب و نقص است نیز از همین معنی گرفته شده،گویی کسی که تسبیح می گوید با سرعت در عبادت پروردگار به پیش می رود.

"سابقات"از ماده"سبقت"به معنی پیشی گرفتن است،و از آنجا که پیشی گرفتن معمولا بدون سرعت ممکن نیست گاه از این ماده مفهوم سرعت نیز استفاده می شود.

"مدبرات"از ماده"تدبیر"به معنی عاقبت چیزی را اندیشیدن است،و از

آنجا که عاقبت اندیشی و آینده نگری سبب سامان یافتن کار به نحو احسن می گردد واژه"تدبیر"در این معنی نیز به کار می رود.

اکنون با توجه به آنچه در معنی لغات این آیات گفته شد به سراغ تفسیر آنها می رویم.

این سوگندهای پنجگانه که در ابتدا در هاله ای از ابهام فرو رفته،ابهامی که انگیزه"اندیشه"بیشتر و عمیقتر،و سبب جولان ذهن و فکر و دقت و بررسی است اشاره به چه کسان،یا چه چیزهایی است؟ مفسران درباره آن بسیار سخن گفته اند،و تفسیرهای فراوانی دارند که عمدتا بر سه محور دور می زند:

1-منظور از این سوگندها"فرشتگانی"است که مامور قبض ارواح کفار و مجرمانند که آنها را به شدت از بدنهایشان بر می کشند،ارواحی که هرگز حاضر به تسلیم در برابر حق نبودند.

و فرشتگانی که مامور قبض ارواح مؤمنانند که با مدارا و نرمش و نشاط آنها را جدا می سازند.

و فرشتگانی که در اجرای فرمان الهی با سرعت حرکت می کنند.

سپس بر یکدیگر پیشی می گیرند.

و سرانجام امور جهان را به فرمان او تدبیر می کنند.

2-این سوگندها اشاره به"ستارگان"آسمان است که پیوسته از افقی کنده می شوند و به افق دیگری رهسپار می گردند.

گروهی آرام حرکت می کنند،و گروهی به سرعت راه می سپرند.

و در اقیانوس عالم بالا شناورند.

و بر یکدیگر پیشی می گیرند.

و سرانجام با تاثیراتی که این کواکب دارند(تاثیراتی همچون تاثیر نور

آفتاب و ماه در کره زمین)امور جهان را به فرمان خدا تدبیر می کنند.

3-منظور جنگجویان یا اسبهای مجاهدان راه خدا است که از خانه ها و وطنهای خود به شدت بر کنده می شوند.

سپس با نشاط و نرمی راه میدان نبرد را پیش می گیرند.

و بر یکدیگر سبقت می گیرند.

و امور جنگ را تدبیر و اداره می کنند.

گاه بعضی از مفسران این تفسیرها را به هم آمیخته،قسمتی از سوگندهای پنجگانه را از یک تفسیر،و قسمت دیگر را از تفسیر دیگر گرفته اند،ولی اصول همان تفسیرهای سه گانه فوق است. ⁽¹⁾

البته میان این تفسیرها تضادی وجود ندارد،و ممکن است آیات فوق اشاره به همه اینها باشد،ولی در مجموع تفسیر اول با توجه به نکاتی که ذیلا گفته می شود از همه مناسبتر است:

نخست تناسب با روز قیامت است که سوره در مجموع ناظر به آن می باشد و دیگر تناسب با آیات مشابه آن در آغاز سوره"مرسلات"است.

و دیگر اینکه جمله"و المدبرات امرا"بیشترین تناسب را با فرشتگان دارد که به فرمان خدا تدبیر امور جهان می کنند،و لحظه ای از انجام اوامر او سر باز نمی زنند لاٰ یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ (انبیا-27)به خصوص اینکه مساله تدبیر امور در اینجا به صورت مطلق ذکر شد و هیچ قید و شرطی در آن نیست.

از همه اینها گذشته روایاتی از ائمه معصومین در تفسیر این آیات نقل شده که مناسب با همین معنی است از جمله:

در روایتی از علی ع می خوانیم که در تفسیر"و النازعات غرقا"فرمود:

"منظور فرشتگانی است که ارواح کفار را از بدنهایشان به شدت بیرون می کشند، آن چنان که تیرانداز کمان را تا آخرین مرحله می کشد" ⁽¹⁾.

شبیه همین معنی از آن حضرت ع در تفسیر"و الناشطات"و نیز تفسیر "و السابحات"و"فالمدبرات"نقل شده است ⁽²⁾.

البته می توان همین تفسیر را به صورت کلی تر و عمومی تری بیان کرد که مساله قبض ارواح مؤمنان و کفار یکی از مصادیق آن باشد نه تمام محتوای آن، به این ترتیب که گفته شود منظور از این سوگندها در مجموع فرشتگان است در رابطه با اجرای کل فرمانهای الهی که اجرای این فرمانها در پنج مرحله تحقق می یابد،اول حرکت شدید نخستین به دنبال تصمیم گیری قاطع،و بعد مرحله راه افتادن آرام،و سپس سرعت گرفتن،و پیشی جستن،و در نهایت تدبیر امور و سامان دادن به کارها است،ولی به هر حال برنامه فرشتگان در زمینه قبض ارواح کفار و مؤمنان یکی از مصادیق این مفهوم کلی است،و زمینه ساز بحثهای آینده این سوره درباره معاد محسوب می شود.

پاسخ به دو سؤال

در اینجا دو سؤال باقی می ماند نخست اینکه"نازعات"و"ناشطات"جمعهای مؤنث است،به چه مناسبت در اینجا به کار رفته؟ دیگر اینکه سه سوگند اول با واو قسم شروع شده،ولی در چهارمین و پنجمین سوگند"ف"جانشین آن گشته است که برای عطف یا تفریع است؟ در پاسخ سؤال اول باید به این نکته توجه داشت که"نازعات"جمع "نازعة"به معنی طایفه و گروهی از فرشتگان است که این برنامه را انجام می دهند همچنین"ناشطات"و بقیه این صیغه های جمع و از آنجا که طایفه مؤنث لفظی است جمع آن به همین صورت بسته شده.

و در پاسخ سؤال دوم می توان گفت که سبقت جستن نتیجه حرکت سریع است که از"سابحات"استفاده می شود،و تدبیر امور نیز نتیجه ای است برای مجموع این حرکت.

آخرین سخن که در اینجا باید گفته شود این است که همه این سوگندها برای بیان مطلبی است که صریحا در آیه ذکر نشده،ولی از قرینه مقام،و همچنین از آیات بعد به خوبی روشن می شود،هدف این است که بگوید:"سوگند به این امور که همه شما سرانجام مبعوث و محشور می شوید و قیامت و رستاخیز حق است". ⁽¹⁾

[سوره النازعات (79): آیات 6 تا 14]

اشاره

یَوْمَ تَرْجُفُ اَلرّٰاجِفَةُ (6) تَتْبَعُهَا اَلرّٰادِفَةُ (7) قُلُوبٌ یَوْمَئِذٍ وٰاجِفَةٌ (8) أَبْصٰارُهٰا خٰاشِعَةٌ (9) یَقُولُونَ أَ إِنّٰا لَمَرْدُودُونَ فِی اَلْحٰافِرَةِ (10) أَ إِذٰا کُنّٰا عِظٰاماً نَخِرَةً (11) قٰالُوا تِلْکَ إِذاً کَرَّةٌ خٰاسِرَةٌ (12) فَإِنَّمٰا هِیَ زَجْرَةٌ وٰاحِدَةٌ (13) فَإِذٰا هُمْ بِالسّٰاهِرَةِ (14)

ترجمه:

6-در آن روز که زلزله های وحشتناک همه چیز را به لرزه در می آورند.

7-و به دنبال آن حادثه دومین(صیحه عظیم)رخ می دهد.

8-دلهایی در آن روز سخت مضطرب است.

9-و چشمهای آنان از شدت ترس فرو افتاده! 10-(ولی امروز)می گویند:آیا ما به زندگی مجدد باز می گردیم؟

11-آیا هنگامی که استخوانهای پوسیده ای شدیم(ممکن است زنده شویم؟).

12-می گویند اگر قیامتی در کار باشد بازگشتی است زیانبار! 13-ولی این بازگشت تنها با یک صیحه عظیم واقع می شود.

14-ناگهان همگی بر عرصه زمین ظاهر می شوند.

تفسیر:

معاد تنها با یک صیحه عظیم رخ می دهد!

بعد از آن که با قسم های مؤکد وقوع قیامت به عنوان یک امر حتمی در آیات گذشته بیان شد،در آیات مورد بحث به شرح بعضی از نشانه ها و حوادث این روز بزرگ می پردازد،و می فرماید:"این بعث و رستاخیز در روزی واقع می شود که زلزله وحشتناک همه چیز را به لرزه در می آورد"( یَوْمَ تَرْجُفُ الرّٰاجِفَةُ ).

*** "سپس دومین حادثه عظیم رخ می دهد"( تَتْبَعُهَا الرّٰادِفَةُ ).

"راجفه"از ماده"رجف"(بر وزن کشف)به معنی اضطراب و لرزه شدید است،و از آنجا که اخبار فتنه انگیز مایه اضطراب جامعه می شود به آن"اراجیف" می گویند.

"رادفه"از ماده"ردف"(بر وزن حرف)به معنی شخصی یا چیزی است که به دنبال دیگری قرار می گیرد، و لذا به شخصی که دنبال سر دیگری سوار بر مرکب می شود ردیف می گویند.

بسیاری از مفسران معتقدند که منظور از"راجفه"همان صیحه نخستین یا نفخ صور اول است که شیپور فنای جهان و زلزله نابودی دنیا است،و"رادفه"

اشاره به صیحه دوم یا نفخ صور ثانی است که نفخه حیات و رستاخیز و بازگشت به زندگی جدید است ⁽¹⁾.

بنا بر این آیه شبیه چیزی است که در آیه 68 سوره زمر آمده است وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْریٰ فَإِذٰا هُمْ قِیٰامٌ یَنْظُرُونَ :"در صور دمیده می شود و تمام کسانی که در آسمانها و زمین هستند مدهوش می شوند و می میرند،مگر آنها که خدا بخواهد،سپس بار دیگر در صور دمیده می شود ناگهان همه بپا می خیزند و در انتظار حسابند".

بعضی نیز گفته اند که"راجفه"اشاره به زلزله ای است که زمین را متلاشی می کند و"رادفه"زلزله ای است که آسمانها را درهم می ریزد،ولی تفسیر اول صحیحتر به نظر می رسد.

*** سپس می افزاید:"دلهایی در آن روز سخت مضطرب است"( قُلُوبٌ یَوْمَئِذٍ وٰاجِفَةٌ ).

دلهای مجرمان و گنهکاران و طغیانگران همه به شدت می لرزد،و نگران حساب و جزا و کیفر است.

"واجفه"از ماده"وجف"(بر وزن حذف)در اصل به معنی سرعت سیر است،و اوجفت البعیر در جایی گفته می شود که انسان شتر را با سرعت به حرکت

در آورد و از آنجا که حرکت سریع باعث لرزه و اضطراب است،این واژه در معنی"شدت اضطراب"نیز به کار می رود.

*** این اضطراب درونی به قدری شدید است که آثار آن در تمام وجود گنهکاران ظاهر می شود،لذا در آیه بعد می افزاید:"چشمهای آنان از شدت ترس فرو افتاده و خاضع است"( أَبْصٰارُهٰا خٰاشِعَةٌ ) ⁽¹⁾.

در آن روز چشمها به گودی می نشیند،از حرکت باز می ایستد و خیره می شود،و گویی دید خود را از شدت ترس از دست می دهد.

*** آن گاه سخن را از قیامت به دنیا می کشاند و می فرماید:"با اینهمه آنها در این دنیا می گویند آیا ما بار دیگر به زندگی باز می گردیم"؟! ( یَقُولُونَ أَ إِنّٰا لَمَرْدُودُونَ فِی الْحٰافِرَةِ ).

"حافره"از ماده"حفر"در اصل به معنی کندن زمین است،و اثری که از آن باقی می ماند"حفره"نامیده می شود،سم اسب را"حافر"می گویند چون زمین را حفر می کند،سپس"حافره"به عنوان کنایه در حالت نخستین استعمال شده،زیرا انسان از راهی که می رود زمین را با پای خود حفر می کند و جای پای او باقی می ماند،و هنگامی که باز می گردد در همان"حفره های نخستین" گام می نهد،و لذا این واژه به معنی"حالت اول"آمده است ⁽²⁾.

*** آیه بعد ادامه سخنان آنها را نقل کرده می گوید:"آیا هنگامی که ما به صورت استخوانهای پوسیده و پراکنده ای در آمدیم بار دیگر به زندگی باز می گردیم"؟!( أَ إِذٰا کُنّٰا عِظٰاماً نَخِرَةً ) ⁽¹⁾.

این همان چیزی است که همواره منکران معاد روی آن تکیه می کردند، و می گفتند:باور کردنی نیست که استخوان پوسیده بار دیگر لباس حیات در تن بپوشد،چرا که فاصله میان آن و یک موجود زنده را بسیار زیاد می دیدند،در حالی که فراموش کرده بودند که در آغاز نیز از همان خاک آفریده شده اند.

"نخرة""صفت مشبهه"است از ماده"نخر"(بر وزن"نخل"و همچنین بر وزن "شجر")در اصل به معنی درخت پوسیده و تو خالی است،که وقتی باد بر آن می وزد صدا می کند،و لذا به صدایی که در بینی می پیچد"نخیر"می گویند،سپس این کلمه در مورد هر موجود پوسیده و متلاشی شده به کار رفته است.

*** منکران معاد به این هم قناعت نمی کنند،بلکه به استهزای"معاد"برخاسته و به عنوان مسخره"می گویند:اگر قیامتی در کار باشد بازگشتی است زیانبار و وضع و حال ما در آن روز سخت و دردناک خواهد بود"!( قٰالُوا تِلْکَ إِذاً کَرَّةٌ خٰاسِرَةٌ ).

احتمال دیگری که در تفسیر این آیه است اینکه آنها از روی جد و نه از روی استهزاء،این سخن را می گویند،و مقصودشان این است که اگر بازگشتی در کار باشد یک بازگشت تکراری و بیهوده،بلکه زیانبار است،اگر زندگی خوب است چه بهتر که خداوند همین را ادامه دهد،و اگر بد است باز گشت

برای چیست؟ جمله" أَ إِنّٰا لَمَرْدُودُونَ فِی الْحٰافِرَةِ "با توجه به اینکه "حافرة"به معنی چاله و گودال است نیز می تواند قرینه ای برای این تفسیر باشد، ولی آنچه در میان مفسران معروف است همان تفسیر اول است.

قابل توجه اینکه:در آیات گذشته تعبیر به"یقولون"آمده بود که نشانه استمرار و تکرار آن سخن از سوی آنها است،ولی تعبیر به"قالوا"(گفتند) در آیه مورد بحث دلیل بر این است که این سخن را همیشه تکرار نمی کردند تنها گاهی از آنها سر زده است،و این است نکته تفاوت این تعبیر.

*** در پایان این آیات بار دیگر به مساله قیام قیامت و بر پا شدن رستاخیز باز می گردد،و با لحنی قاطع و کوبنده می فرماید:"این باز گشت تنها با یک صیحه و فریاد عظیم واقع می شود"( فَإِنَّمٰا هِیَ زَجْرَةٌ وٰاحِدَةٌ ). "ناگهان همگی بپا می خیزند و بر عرصه زمین ظاهر می شوند"( فَإِذٰا هُمْ بِالسّٰاهِرَةِ ).

***این کار پیچیده و مشکلی نیست،همین که به فرمان خدا نفخه دوم دمیده شود و بانگ حیات و زندگی برخیزد،تمام این خاکها و استخوانهای پوسیده یک مرتبه جمع می شوند و جان می گیرند،و از قبرها بیرون می پرند! "زجرة"در اصل به معنی فریادی است که برای راندن گفته می شود،و در اینجا به معنی نفخه دوم است،انتخاب این تعبیر.

( زَجْرَةٌ وٰاحِدَةٌ )با توجه به محتوای این دو کلمه اشاره به سرعت و ناگهانی بودن رستاخیز و سهولت و آسانی آن در برابر قدرت خدا است که با یک فریاد آمرانه از سوی فرشته رستاخیز،یا صور اسرافیل،همه مردگان لباس حیات

در تن می کنند،و در عرصه محشر حاضر برای حساب می شوند.

"ساهرة"از ماده"سهر"(بر وزن سحر)به معنی شب بیداری است، و از آنجا که حوادث وحشتناک خواب شبانه را از چشم می برد،و زمین قیامت نیز بسیار هول انگیز است،کلمه"ساهره"به عرصه محشر اطلاق شده است،بعضی نیز گفته اند"ساهره"را به هر بیابانی می گویند،چون اصولا همه بیابانها وحشتناکند، گویی بر اثر وحشت خواب شبانه را از چشم می برند ⁽¹⁾.

[سوره النازعات (79): آیات 15 تا 26]

اشاره

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ مُوسیٰ (15) إِذْ نٰادٰاهُ رَبُّهُ بِالْوٰادِ اَلْمُقَدَّسِ طُویً (16) اِذْهَبْ إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ (17) فَقُلْ هَلْ لَکَ إِلیٰ أَنْ تَزَکّٰی (18) وَ أَهْدِیَکَ إِلیٰ رَبِّکَ فَتَخْشیٰ (19) فَأَرٰاهُ اَلْآیَةَ اَلْکُبْریٰ (20) فَکَذَّبَ وَ عَصیٰ (21) ثُمَّ أَدْبَرَ یَسْعیٰ (22) فَحَشَرَ فَنٰادیٰ (23) فَقٰالَ أَنَا رَبُّکُمُ اَلْأَعْلیٰ (24) فَأَخَذَهُ اَللّٰهُ نَکٰالَ اَلْآخِرَةِ وَ اَلْأُولیٰ (25) إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَعِبْرَةً لِمَنْ یَخْشیٰ (26)

ترجمه:

15-آیا داستان موسی به تو رسیده است؟ 16-در آن هنگام که پروردگارش او را در سرزمین مقدس"طوی"صدا زد و گفت:

17-به سوی فرعون برو که طغیان کرده است 18-و به او بگو:آیا می خواهی پاکیزه شوی؟ 19-و من تو را به سوی پروردگارت هدایت کنم تا از او بترسی(و خلاف نکنی).

20-سپس موسی معجزه بزرگ را به او نشان داد.

21-اما او تکذیب کرد و عصیان نمود.

22-سپس پشت کرد و پیوسته(برای محو آئین موسی)تلاش نمود.

23-و ساحران را جمع کرد و مردم را دعوت نمود.

24-و گفت من پروردگار بزرگ شما هستم! 25-لذا خداوند او را به عذاب آخرت و دنیا گرفتار ساخت.

26-در این عبرتی است برای کسانی که خدا ترسند.

تفسیر:

فرعون می گفت من خدای بزرگ شما هستم!

بعد از بیانات نسبة مشروحی که در آیات قبل درباره مساله معاد و انکار و مخالفت مشرکان آمد،در آیات مورد بحث به داستان یکی از طغیانگران بزرگ تاریخ یعنی فرعون و سرنوشت دردناک او اشاره می کند،تا هم مشرکان عرب بدانند که افراد نیرومندتر از آنها نتوانستند در برابر خشم و عذاب الهی مقاومت کنند، و هم مؤمنان را دلگرم سازد که از برتری نیروی ظاهری دشمن هراسی به دل راه ندهند،چرا درهم کوبیدن آنها برای خداوند بسیار سهل و آسان است.

نخست از اینجا شروع می کند:"آیا داستان موسی به تو رسیده است"؟! ( هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ مُوسیٰ ).

جالب اینکه روی سخن را به پیامبر ص کرده،و مطلب را با استفهام شروع می کند،تا شوق شنونده را بیدار سازد،و آماده برای شنیدن این داستان عبرت انگیز شود.

*** سپس می افزاید:"در آن هنگام که پروردگارش او را در سرزمین مقدس طوی صدا زد"( إِذْ نٰادٰاهُ رَبُّهُ بِالْوٰادِ الْمُقَدَّسِ طُویً ) ⁽¹⁾.

"طوی"ممکن است نام سرزمین مقدسی باشد که در شام در میان"مدین" و"مصر"قرار داشت،و نخستین جرقه وحی در آن بیابان بر قلب موسی وارد شد، همین تعبیر در سوره"طه"نیز آمده است،در آنجا که موسی ندایی می شنود که می گوید: إِنِّی أَنَا رَبُّکَ فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ إِنَّکَ بِالْوٰادِ الْمُقَدَّسِ طُویً :"من پروردگار توام،کفشهایت را بیرون آور که در سرزمین مقدس طوی هستی"! (طه-12).

یا معنی وصفی دارد از ماده"طی"به معنی"پیچیدن"گویی آن سرزمین در قداست و برکت پیچیده شده بود،یا به گفته راغب موسی می بایست راهی طولانی به پیماید تا آماده وحی گردد،ولی خداوند این راه را برای او درهم پیچید و او را به هدف نزدیک ساخت.

*** سپس به پیامی که خداوند به موسی در آن سرزمین مقدس داد،در دو جمله

کوتاه و پر معنی،اشاره کرده،می فرماید:"به سوی فرعون برو که طغیان کرده است"!( اِذْهَبْ إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ ).

*** "و به او بگو:آیا می خواهی پاک و پاکیزه شوی"؟( فَقُلْ هَلْ لَکَ إِلیٰ أَنْ تَزَکّٰی ).

*** "و پس از پاک شدن و لایق لقای محبوب گشتن،من تو را به سوی پروردگارت هدایت کنم،تا از او بترسی و از اعمال خلاف بیگانه شوی"( وَ أَهْدِیَکَ إِلیٰ رَبِّکَ فَتَخْشیٰ ).

*** و از آنجا که هر دعوتی باید آمیخته با دلیل باشد در آیه بعد می افزاید:

"موسی به دنبال این سخن،معجزه بزرگ را به او نشان داد"( فَأَرٰاهُ الْآیَةَ الْکُبْریٰ ) ⁽¹⁾.

این معجزه خواه معجزه تبدیل شدن عصا به مار عظیم باشد،یا ید بیضا، و یا هر دو(بنا بر اینکه الف و لام در"الایة الکبری"اشاره به جنس باشد)هر چه بوده از معجزات بزرگ موسی بوده است که در آغاز دعوتش بر آن تکیه کرده.

در این چهار آیه نکات جالبی است که توجه به آن لازم است:

1-علت رفتن به سوی فرعون را طغیان فرعون ذکر می کند،و این نشان می دهد که یکی از اهداف بزرگ انبیا هدایت طغیانگران یا مبارزه قاطع با آنها است.

2-دعوت فرعون را با ملایم ترین و خیرخواهانه ترین تعبیر دستور می دهد می فرماید:به او بگو:آیا میل داری پاک و پاکیزه شوی؟(البته پاکیزگی مطلق که هم شامل پاکیزگی از شرک و کفر می شود و هم از ظلم و فساد)شبیه تعبیری که در آیه 44 سوره طه آمده است فَقُولاٰ لَهُ قَوْلاً لَیِّناً "با او با ملایمت سخن بگوئید".

3-این تعبیر اشاره لطیفی به این حقیقت است که رسالت انبیا برای پاکسازی انسانها و باز گرداندن طهارت فطری نخستین به آنها است.

در ضمن نمی گوید:من تو را پاک کنم،بلکه می گوید:"پاکی را پذیرا شوی"!و این نشان می دهد که پاک شدن باید به صورت خودجوش باشد نه تحمیل از برون.

4-ذکر"هدایت"بعد از"پاک شدن"دلیل بر این است که باید در آغاز شستشویی کرد سپس به کوی دوست گام نهاد.

5-تعبیر به"ربک"(پروردگارت)در حقیقت تاکید بر این نکته است که تو را به سوی کسی می برم که مالک و مربی و پرورش دهنده تو است،چرا از مسیر سعادتت می گریزی؟! 6-"خشیت"و خدا ترسی نتیجه هدایت به سوی خدا است،آری ثمره درخت هدایت و توحید همان احساس مسئولیت در برابر خداوند بزرگ است،چرا که هرگز خشیت بدون معرفت حاصل نمی شود،و لذا در آیه 28 سوره فاطر می خوانیم: إِنَّمٰا یَخْشَی اللّٰهَ مِنْ عِبٰادِهِ الْعُلَمٰاءُ "تنها علما و ارباب معرفت از خدا می ترسند" 7-موسی نخست سراغ هدایت عاطفی او می رود،بعد هدایت عقلی و منطقی از طریق نشان دادن آیت کبری و معجزه بزرگ،و این مؤثرترین راه تبلیغ است که نخست از طریق خیر خواهی و محبت در عواطف طرف نفوذ کنند سپس به طرح استدلال و بیان حجت بپردازند.

*** اکنون ببینیم فرعون در برابر اینهمه لطف و محبت،و این منطق و بیان زیبا و ارائه آیت کبری چه عکس العملی نشان داد؟ این طاغوت خیره سر،هرگز از مرکب غرور پیاده نشد،و چنان که در آیه بعد آمده"او دعوی موسی را تکذیب کرد،و به عصیان پروردگار پرداخت" ( فَکَذَّبَ وَ عَصیٰ ).

این نشان می دهد که تکذیبها مقدمه عصیانها است،همانگونه که تصدیقها و ایمانها مقدمه طاعتها است.

*** به این مقدار هم قناعت نکرد و در برابر دعوت موسی بی تفاوت نماند بلکه "سپس پشت کرد و بی وقفه برای مبارزه با او و محو آئینش سعی و تلاش نمود" ( ثُمَّ أَدْبَرَ یَسْعیٰ ) ⁽¹⁾.

*** و از آنجا که معجزه موسی تمام موجودیت طاغوتی او را به خطر می انداخت، ماموران را به شهرهای مختلف اعزام کرد تا ساحران را جمع کنند،و در میان مردم نیز دستور داد ندا دهند و آنها را برای مشاهده مبارزه ساحران با موسی دعوت نمایند"( فَحَشَرَ فَنٰادیٰ ).

گرچه قرآن کلمه"حشر"را در اینجا مطلق ذکر کرده،ولی به قرینه آیه 111 و 112 اعراف" وَ أَرْسِلْ فِی الْمَدٰائِنِ حٰاشِرِینَ یَأْتُوکَ بِکُلِّ سٰاحِرٍ عَلِیمٍ ".

و تعبیر به"نادی"نیز اگر چه مطلق است ظاهرا اشاره به دعوت فرعون

از مردم برای اجتماع و تماشای منظره این مبارزه است،به قرینه آیه 39 شعرا وَ قِیلَ لِلنّٰاسِ هَلْ أَنْتُمْ مُجْتَمِعُونَ :"به مردم گفته شد آیا شما اجتماع می کنید"؟ *** باز به این توطئه ها اکتفاء نکرد،بلکه بزرگترین ادعا را با بدترین تعبیرات مطرح نمود و گفت:"من پروردگار بزرگ شما هستم"!! ( فَقٰالَ أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلیٰ ).

و به راستی عجیب است که این طاغیان خیره سر هنگامی که بر مرکب غرور و خود خواهی سوار می شوند هیچ حد و مرزی را به رسمیت نمی شناسند،حتی به ادعای خدایی نیز قانع نیستند،بلکه می خواهند"خدای خدایان"شوند! این سخن در ضمن اشاره به آن است که اگر شما بتهایی را می پرستید آنها در جای خود محترم،اما من برترین بت و معبود شما هستم! و عجب اینکه فرعون به شهادت آیه 127 سوره اعراف أَ تَذَرُ مُوسیٰ وَ قَوْمَهُ لِیُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ یَذَرَکَ وَ آلِهَتَکَ :"آیا اجازه می دهی موسی و قومش در زمین فساد کنند و تو و معبودهایت را به حال خود واگذارند"؟ خودش یکی از بت پرستان بود،ولی در اینجا ادعا می کند من پروردگار بزرگ شما هستم،یعنی حتی خودش را از معبود خودش نیز بالاتر می شمرد و این است بیهوده گوئیهای طاغوتها!.

و عجبتر اینکه در یک جا تنها ادعای الوهیت می کند مٰا عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرِی :"من معبودی غیر از خودم برای شما نمی شناسم"(قصص-38)اما در آیه مورد بحث پا را از این فراتر نهاده ادعای ربوبیت می کند و می گوید من پروردگار شمایم و این است برنامه های این مغروران سبک مغز.

*** به هر حال فرعون سرکشی را به آخرین مرحله رسانده و مستحق دردناکترین عذاب شده و فرمان الهی باید فرا رسد و او و دستگاه ظلم و فسادش را درهم بکوبد لذا در آیه بعد می فرماید:"خداوند او را به عذاب آخرت و دنیا گرفتار ساخت" ( فَأَخَذَهُ اللّٰهُ نَکٰالَ الْآخِرَةِ وَ الْأُولیٰ ) ⁽¹⁾.

"نکال"(بر وزن ضلال)در اصل به معنی ضعف و ناتوانی و عجز است و لذا در مورد کسی که از ادای حواله ای خودداری می کند می گویند نکول کرد"نکل"(بر وزن فکر)به معنی زنجیر سنگین است که انسان را ضعیف و ناتوان می سازد و از حرکت باز می دارد و از آنجا که عذاب الهی نیز مایه ناتوانی است و افراد دیگر را از ارتکاب گناه باز می دارد به آن نکال گفته شده.

تعبیر به"نکال الآخرة"اشاره به عذابهای قیامت است که دامان فرعون و فرعونیان را می گیرد و چون در درجه اول اهمیت است مقدم دانسته شده و منظور او"اولی"عذاب دنیا است که دامان فرعون را گرفت و او تمام یارانش را در کام خود در دریای نیل فرو برد.

در اینجا تفسیر دیگری برای آیه ذکر شده است و آن اینکه منظور از "الاولی"کلمه نخستین است که فرعون در مسیر طغیان گفت و ادعای الوهیت کرد (قصص آیه 38)و"الآخرة"اشاره به آخرین کلمه ای است که او گفت و آن ادعای ربوبیت اعلی بود خداوند او را به مجازات این دو ادعای کفر آمیزش در همین دنیا گرفتار ساخت.

این معنی در حدیثی از امام باقر ع نقل شده و امام افزود در میان این دو جمله چهل سال فاصله شد(و خداوند برای حد اکثر اتمام حجت او را در این مدت عذاب نکرد) ⁽¹⁾.

این تفسیر با جمله"اخذ"که فعل ماضی است و نشان می دهد این مجازات به طور کامل در دنیا واقع شده و آیه بعد که این ماجرا را درس عبرتی می شمرد موافق تر است.

و سرانجام در آخرین آیه مورد بحث از اتمام این ماجرا نتیجه گیری کرده می فرماید:در این داستان موسی و فرعون و پایان عاقبت آن درس عبرت بزرگی است برای آنها که خدا ترسند"( إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَعِبْرَةً لِمَنْ یَخْشیٰ ).

این آیه به خوبی نشان می دهد که عبرت گرفتن از این ماجراها تنها برای کسانی میسر است که بهره ای از خوف و خشیت و احساس مسئولیت به دل راه داده اند و یا به تعبیر دیگر دارای چشمی عبرت بینند: ای خوشا چشمی که عبرت بین بود عبرت از نیک و بدش آئین بود آری این بود سرنوشت فرعون طغیانگر،تا فراعنه دیگر،رؤسای مشرکان عرب و پویندگان راه فرعون در هر عصر و زمان حساب خویش را برسند و بدانند این فرمان قطعی تاریخ و سنت تغییر ناپذیر خدا است.

نکته:

گوشه ای از فصاحت قرآن

دقت در یازده آیه کوتاه بالا بیانگر نهایت فصاحت و بلاغت قرآن است، در این چند خط کوتاه خلاصه ای از تمام ماجرای موسی و فرعون،انگیزه رسالت، هدف رسالت،وسیله پاکسازی،چگونگی دعوت،کیفیت واکنش و عکس العمل، چگونگی توطئه فرعون،نمونه ای از ادعاهای پوچ و بی اساس او،و سرانجام مجازاتهای دردناک این مست باده غرور و در نهایت درس عبرتی که از آن عائد همه انسانهای بیدار می شود منعکس شده است.

[سوره النازعات (79): آیات 27 تا 33]

اشاره

أَ أَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ اَلسَّمٰاءُ بَنٰاهٰا (27) رَفَعَ سَمْکَهٰا فَسَوّٰاهٰا (28) وَ أَغْطَشَ لَیْلَهٰا وَ أَخْرَجَ ضُحٰاهٰا (29) وَ اَلْأَرْضَ بَعْدَ ذٰلِکَ دَحٰاهٰا (30) أَخْرَجَ مِنْهٰا مٰاءَهٰا وَ مَرْعٰاهٰا (31) وَ اَلْجِبٰالَ أَرْسٰاهٰا (32) مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ (33)

ترجمه:

27-آیا آفرینش شما(بعد از مرگ)مشکلتر است یا آفرینش آسمانی که خداوند بنا نهاد؟!.

28-سقف آن را برافراشته و آن را منظم ساخت.

29-و شبش را تاریک و روزش را آشکار نمود.

30-و زمین را بعد از آن گسترش داد.

31-آبش خارج کرد و چراگاهش را آماده ساخت.

32-و کوه ها را ثابت و محکم نمود.

33-همه اینها برای بهره گیری شما و چهارپایان شما است.

تفسیر:

آفرینش شما مشکلتر است یا آسمانها؟(دلیل دیگری بر معاد).

به دنبال نقل سرگذشت موسی و فرعون به عنوان یک درس عبرت برای همه طغیانگران و تکذیب کنندگان بار دیگر به مساله معاد و رستاخیز بر می گردد و نمونه هایی از قدرت بی انتهای حق را در جهان هستی به عنوان یک دلیل برای امکان معاد بیان می کند و گوشه هایی از نعمتهای بی پایانش را بر انسانها شرح می دهد تا حس شکرگزاری را که سرچشمه معرفة اللّٰه است در آنها برانگیزد.

نخست منکران معاد را مخاطب ساخته و ضمن یک استفهام توبیخی می فرماید "آیا آفرینش شما(و بازگشت به زندگی پس از مرگ)مشکلتر است یا آفرینش این آسمان با عظمت که خداوند بنا نهاده است" أَ أَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّمٰاءُ بَنٰاهٰا ) ⁽¹⁾.

این سخن در حقیقت پاسخی است به گفتار آنها که در آیات پیشین گذشت که می گفتند أَ إِنّٰا لَمَرْدُودُونَ فِی الْحٰافِرَةِ "آیا ما به حالت اول باز می گردیم" این آیه می گوید هر انسانی در هر مرحله ای از درک و شعور باشد می داند که آفرینش این آسمان بلند اینهمه کرات عظیم و کهکشانهای بی انتها قابل مقایسه به آفرینش انسان نیست کسی که این قدرت را داشته چگونه از باز گرداندن شما به حیات عاجز است.

*** سپس به شرح بیشتر درباره این آفرینش بزرگ پرداخته می افزاید"سقف آسمان را برافراشت و آن را منظم و مرتب و موزون کرد"( رَفَعَ سَمْکَهٰا فَسَوّٰاهٰا ).

"سمک"(بر وزن سقف)در اصل به معنی ارتفاع و بلندی است و به معنی سقف نیز آمده در تفسیر کبیر فخر رازی آمده است که بلندی چیزی را هر گاه از سمت بالا به پائین اندازه گیری کنند عمق نامیده می شود و هر گاه از سمت پائین به بالا اندازه گیری کنند سمک نامیده می شود ⁽¹⁾.

"سواها"از ماده تسویه به معنی تنظیم و موزون ساختن چیزی است و اشاره به نظم دقیقی است که بر تمام کرات آسمانی حکم فرما است و اگر منظور از سمک سقف باشد اشاره به قشر عظیمی از هوا است که همچون سقف محفوظ و محکمی گرداگرد زمین را گرفته و آن را از هجوم سنگهای پراکنده آسمانی و اشعه های مرگبار کیهانی حفظ می کند.

بعضی تعبیر فوق را اشاره به کروی بودن آسمانی که گرداگرد زمین را گرفته است می دانند چرا که تسویه اشاره ای است به فاصله مساوی اجزای این سقف نسبت به مرکز اصلی یعنی زمین و این بدون کرویت ممکن نیست.

این احتمال نیز وجود دارد که آیه هم اشاره به ارتفاع آسمان و فاصله بسیار زیاد و سرسام آور کرات آسمانی از ما بوده باشد و هم اشاره به سقف محفوظ اطراف زمین.

به هر حال این آیه شبیه چیزی است که در سوره مؤمن آیه 57 آمده است. لَخَلْقُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ أَکْبَرُ مِنْ خَلْقِ النّٰاسِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ .

"آفرینش آسمانها و زمین از آفرینش انسانها مهمتر است ولی اکثر مردم (غافل و بی خبر)نمی دانند.

سپس به یکی از مهمترین نظامات این عالم بزرگ یعنی نظام نور و ظلمت اشاره کرده می فرماید:شبش را تاریک و ظلمانی و روزش را آشکار و نورانی ساخت ( وَ أَغْطَشَ لَیْلَهٰا وَ أَخْرَجَ ضُحٰاهٰا ).

که هر کدام از این دو در زندگی انسان و سایر موجودات زنده اعم از حیوان و گیاه نقش فوق العاده مهمی دارد.نه انسان بدون نور می تواند زندگی کند که همه برکات و روزیها و حس و حرکت او وابسته به آن است و هم بدون ظلمت زندگی او ممکن نیست که رمز آرامش او است ⁽¹⁾.

"اغطش"از ماده"غطش"(بر وزن عرش)به معنی تاریکی است ولی راغب در مفردات می گوید اصل آن از اغطش به معنی کسی که چشم کم نوری دارد گرفته شده.

و"ضحی"به معنی موقعی است که نور آفتاب در آسمان و زمین پهن می شود ⁽²⁾.

*** سپس از آسمان به زمین می آید و می فرماید:زمین را بعد از آن گسترش داد ( وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذٰلِکَ دَحٰاهٰا ).

"دحا"از ماده دحو(بر وزن محو)به معنی گستردن است بعضی نیز آن را به معنی تکان دادن چیزی از محل اصلیش تفسیر کرده اند و چون این دو معنی لازم و ملزوم یکدیگرند به یک ریشه باز می گردد.

به هر حال منظور از"دحو الارض"این است که در آغاز تمام سطح زمین

را آبهای حاصل از بارانهای سیلابی نخستین فرا گرفته بود این آبها تدریجا در گودالهای زمین جای گرفتند و خشکیها از زیر آب سر بر آوردند و روز به روز گسترده تر شدند تا به وضع فعلی در آمد(و این مساله بعد از آفرینش زمین و آسمان روی داد) ⁽¹⁾.

*** بعد از گسترش زمین و آماده شدن برای زندگی و حیات سخن از آب و گیاه به میان آورده می فرماید:"خداوند در زمین آب آن را خارج نمود و همچنین چراگاههایش را"( أَخْرَجَ مِنْهٰا مٰاءَهٰا وَ مَرْعٰاهٰا ).

این تعبیر نشان می دهد که آب در لابلای قشر نفوذ پذیر زمین پنهان بود، سپس به صورت چشمه ها و نهرها جاری شد و حتی دریا و دریاچه ها را تشکیل داد.

"مرعی"اسم مکان است به معنی چراگاه ⁽²⁾و در اصل از"رعی"به معنی حفظ و مراقبت حیوان،خواه از طریق تغذیه یا جهات دیگر گرفته شده و لذا مراعات به معنی محافظت و مراقبت و تدبیر امور آمده است،و حدیث معروف کلکم راع و کلکم مسئول عن رعیته نیز اشاره به لزوم مراقبت مردم، از یکدیگر آمده است. ⁽³⁾

*** ولی از آنجا که عوامل مختلفی می توانست آرامش زمین را بر هم زند،از جمله طوفانهای عظیم و دائمی و دیگر جزر و مدهایی که در پوسته زمین بر اثر جاذبه

ماه و خورشید و همچنین لرزه هایی که بر اثر فشار مواد مذاب درونی،آن را بوسیله شبکه نیرومندی از کوه ها که سرتاسر روی زمین را فرا گرفته آرام کرد،و لذا می فرماید:"و کوه ها را در زمین ثابت و محکم ساخت"( وَ الْجِبٰالَ أَرْسٰاهٰا ) ⁽¹⁾.

درباره نقش مهم کوه ها در زندگی انسانها و آرامش زمین بحث مشروحی ذیل آیه 3 سوره رعد(جلد 10 صفحه 114)داشته ایم.

*** و در پایان می فرماید همه اینها را برای این انجام داد تا وسیله تمتع و حیات شما و چهارپایانتان باشد( مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ ).

آری آسمان را برافراشت.

و نظام نور و ظلمت را برقرار ساخت.

زمین را گسترش داد.

و آب و گیاه از آن خارج نمود.

کوه ها را مراقب حفظ زمین نمود.

و همه وسائل زندگی انسان را فراهم ساخت.

و همه را از بهر او،سرگشته و فرمانبردار کرد.

تا از مواهب حیات بهره گیرد و به غفلت نخورد،و بپاس این همه فرمانبرداران که برای او آفریده است،فرمان الهی برد.

اینها از یک سو نشانه های قدرت او بر مساله معاد است و از سوی دیگر دلائل عظمت و نشانه های وجود او در مسیر توحید و معرفت است.

[سوره النازعات (79): آیات 34 تا 41]

اشاره

فَإِذٰا جٰاءَتِ اَلطَّامَّةُ اَلْکُبْریٰ (34) یَوْمَ یَتَذَکَّرُ اَلْإِنْسٰانُ مٰا سَعیٰ (35) وَ بُرِّزَتِ اَلْجَحِیمُ لِمَنْ یَریٰ (36) فَأَمّٰا مَنْ طَغیٰ (37) وَ آثَرَ اَلْحَیٰاةَ اَلدُّنْیٰا (38) فَإِنَّ اَلْجَحِیمَ هِیَ اَلْمَأْویٰ (39) وَ أَمّٰا مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ وَ نَهَی اَلنَّفْسَ عَنِ اَلْهَویٰ (40) فَإِنَّ اَلْجَنَّةَ هِیَ اَلْمَأْویٰ (41)

ترجمه:

34-هنگامی که آن حادثه بزرگ رخ دهد.

35-در آن روز انسان به یاد کوششهایش می افتد.

36-و جهنم برای هر بیننده ای آشکار می گردد.

37-اما آن کسی که طغیان کرده، 38-و زندگی دنیا را مقدم داشته، 39-مسلما دوزخ جایگاه او است.

40-و آن کس که از مقام پروردگارش خائف بوده و نفس را از هوی باز داشته.

41-بهشت جایگاه او است.

تفسیر:

آنها که نفس را از هوی و هوس باز دارند.

بعد از اشاره که به بعضی از دلائل معاد،در آیات قبل گذشت،در آیات مورد بحث بار دیگر،به مساله رستاخیز و سرنوشت خدا ترسان و هواپرستان در آن روز باز می گردد می فرماید:"هنگامی که آن حادثه عظیم،رخ دهد نیکوکاران و بدکاران هر کدام به جزای اعمال خویش می رسند" (فَإِذٰا جٰاءَتِ الطَّامَّةُ الْکُبْریٰ) ⁽¹⁾.

(طامة)از ماده طم(بر وزن فن)در اصل به معنی پر کردن است و به هر چیزی که در حد اعلی قرار گیرد طامه می گویند و لذا به حوادث سخت و مصائب بزرگ که مملو از مشکلات است نیز طامه اطلاق می شود و در اینجا اشاره به قیامت است که مملو از حوادث هولناک می باشد و توصیف آن به"کبری" تاکید بیشتری درباره اهمیت و عظمت این حادثه بی نظیر است.

*** سپس می افزاید این حادثه عظیم هنگامی که به وقوع پیوندد همگان از خواب غفلت بیدار می شوند و انسان به یاد سعی و کوشش و اعمال خویش اعم از نیک و بد می افتد"( یَوْمَ یَتَذَکَّرُ الْإِنْسٰانُ مٰا سَعیٰ ).اما این تذکر و یادآوری چه سودی برای او می تواند داشته باشد.

اگر تقاضای بازگشت به دنیا و جبران گذشته کند دست رد به سینه او

می زنند و در پاسخ این تقاضا"کلا"می گویند.

و اگر توبه کند و از اعمالش پوزش طلبد فایده ای ندارد چرا که درهای توبه دیگر بسته شده است.

بنا بر این چاره ای جز آه حسرت کشیدن و افسوس خوردن و به گفته قرآن هر دو دست را با دندان گزیدن ندارد یَوْمَ یَعَضُّ الظّٰالِمُ عَلیٰ یَدَیْهِ (فرقان- 27).

باید توجه داشت که"یتذکر"فعل مضارع است و معمولا دلالت بر استمرار دارد یعنی در آن روز انسان پیوسته همه اعمال خویش را بیاد می آورد و این به خاطر آن است که در آن روز حجابها از قلب و روح انسان برداشته می شود و همه حقایق مکنون بارز و آشکار می شود.

*** و لذا در آیه بعد می افزاید"در آن روز جهنم برای هر بیننده آشکار می گردد" ( وَ بُرِّزَتِ الْجَحِیمُ لِمَنْ یَریٰ ).

جهنم هم اکنون نیز وجود دارد بلکه طبق آیه 54 عنکبوت وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةٌ بِالْکٰافِرِینَ کافران را از هر سو احاطه کرده اما حجابهای عالم دنیا مانع رؤیت آن است ولی آن روز که روز ظهور و بروز همه چیز است جهنم از همه آشکارتر ظهور می کند.

جمله"لمن یری"اشاره به این است که جهنم در آن روز به قدری آشکار است که هر بیننده ای بدون استثنا آن را می بیند و بر هیچکس مخفی نیست،نه نیکان و نه بدان که جایگاهشان دوزخ است.

این احتمال نیز داده شده است که جمله اشاره به کسانی است که در آن روز دارای چشم بینا هستند زیرا طبق آیه 124 سوره طه بعضی در آن روز نابینا محشور می شوند وَ نَحْشُرُهُ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ أَعْمیٰ ولی معنی اول که غالب مفسران

آن را پذیرفته اند مناسبتر به نظر می رسد زیرا جهنم برای بدکاران خود عذاب و مجازات مضاعفی است و نابینا بودن گروهی در محشر ممکن است در بعضی مواقف باشد نه در تمام مواقف ⁽¹⁾.

*** سپس به وضع حال مجرمان و افراد بی ایمان در صحنه قیامت اشاره کرده و با چند جمله کوتاه و پر معنی هم سرنوشت آنها را بیان می کند و هم عوامل گرفتاری آنها را می فرماید"اما کسی که طغیان کند"( فَأَمّٰا مَنْ طَغیٰ ).

*** "و زندگی دنیا را بر همه چیز مقدم دارد"( وَ آثَرَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا ).

*** "مسلما دوزخ جایگاه و ماوای او است" (فَإِنَّ الْجَحِیمَ هِیَ الْمَأْویٰ) ⁽²⁾.

در جمله اول اشاره به فساد عقیدتی آنها می کند زیرا طغیان ناشی از خود بزرگ بینی است و خود بزرگ بینی ناشی از عدم معرفة اللّٰه است.

کسی که خدا را به عظمت بشناسد خود را بسیار کوچک و ضعیف می بیند و هرگز پای خود را از جاده عبودیت بیرون نمی گذارد.

و جمله دوم اشاره به فساد عملی آنها است چرا که طغیان سبب می شود که انسان لذات زودگذر دنیا و زرق و برق آن را بالاترین ارزش حساب کند و آن را بر همه چیز مقدم بشمرد.

این دو در حقیقت علت و معلول یکدیگرند طغیان و فساد عقیده،سرچشمه فساد

عمل و ترجیح زندگی ناپایدار دنیا بر همه چیز است و سرانجام این دو آتش سوزان دوزخ است.

علی ع در حدیثی می فرماید

و من طغی ضل علی عمل بلا حجة "کسی که طغیان کند گمراه می شود و دست به اعمالی می زند که هیچ دلیلی برای آن ندارد" ⁽¹⁾و این ناشی از همان خود بزرگ بینی است که انسان تمایلات خویش را بدون هیچ دلیل منطقی می پذیرد و برای آن ارج قائل است.

*** سپس به ذکر اوصاف بهشتیان در دو جمله کوتاه و بسیار پر معنی پرداخته می فرماید"اما کسی که از مقام پروردگارش بترسد و نفس را از هوا و هوس باز دارد..." ( وَ أَمّٰا مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَویٰ ).

*** "بهشت جایگاه و ماوای او است"( فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْویٰ ).

آری شرط اول بهشتی شدن"خوف"ناشی از"معرفت"است،شناختن مقام پروردگار و ترسیدن از مخالفت فرمان او،شرط دوم که در حقیقت نتیجه شرط اول و میوه درخت معرفت و خوف است تسلط بر هوای نفس و باز داشتن آن از سرکشی،چرا که تمام گناهان و مفاسد و بدبختیها از هوای نفس سرچشمه می گیرد،هوای نفس بدترین بتی است که معبود واقع شده"ابغض اله عبد علی وجه الارض الهوی".

حتی ابزار نفوذ شیطان در وجود آدمی"هوای نفس"است که اگر این "شیطان درون"با"شیطان برون"هماهنگ نشود و در را به روی او نگشاید وارد شدن او غیر ممکن است،همانگونه که قرآن می گوید:

إِنَّ عِبٰادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطٰانٌ إِلاّٰ مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْغٰاوِینَ "تو هرگز بر بندگان من تسلط نخواهی یافت مگر گمراهانی که از تو پیروی می کنند"(حجر-42).

نکته ها:

اشاره

1-"مقام رب"چیست؟

قابل توجه اینکه در آیات مورد بحث می فرماید:"کسی که از"مقام" پروردگارش بترسد"نمی فرماید:"کسی که از پروردگارش بترسد"در اینکه منظور از"مقام"چیست؟ در اینجا تفسیرهای متعددی است:

1-نخست اینکه منظور"مواقف قیامت"است که انسان در این مقامات در پیشگاه خداوند برای حساب متوقف می شود(بنا بر این تفسیر،"مقام ربه"به معنی"مقامه عند ربه"یعنی ایستادن انسان در پیشگاه خدا است).

2-منظور"علم خداوند و مقام مراقبت او"نسبت به همه انسانها است، همانطور که در آیه 33 رعد آمده است أَ فَمَنْ هُوَ قٰائِمٌ عَلیٰ کُلِّ نَفْسٍ بِمٰا کَسَبَتْ :

"آیا کسی که بالای سر همه ایستاده و مراقب اعمال همگان است همچون کسی است که این وصف را ندارد"؟! شاهد دیگری برای این تفسیر حدیثی است که از امام صادق ع نقل شده که فرمود:

من علم ان اللّٰه یراه،و یسمع ما یقول،و یعلم ما یعلمه من خیر او شر فیحجزه ذلک عن القبیح من الاعمال فذلک الذی خاف مقام ربه و نهی النفس عن الهوی :"کسی که می داند خدا او را می بیند و آنچه را می گوید،می شنود و از آنچه از خیر و شر انجام می دهد آگاه است،و این توجه او را از اعمال قبیح باز می دارد،او کسی است که از مقام پروردگارش

خائف است،و خود را از هوای نفس باز داشته" ⁽¹⁾.

منظور"مقام عدالت"او است،چرا که ذات مقدس او مایه خوف نیست، خوف از عدالت او می باشد،و در حقیقت این خوف از مقایسه اعمال خود با عدل او حاصل می شود،همانگونه که مجرمان از دیدن یک قاضی عادل بر خود می لرزند، و از شنیدن نام محکمه و دادگاه وحشت می کنند،در حالی که شخص بی گناه نه از آن ترسی دارد،و نه از این وحشتی! در میان این تفسیرهای سه گانه تضادی نیست و ممکن است همه آنها در معنی آیه جمع باشد.

2-رابطه"طغیان"و"دنیا پرستی"

در حقیقت آیات فشرده بالا اصول سعادت و شقاوت انسان را به نحو زیبا و شایسته ای ترسیم کرده است،شقاوت انسان را در"طغیان"و"دنیا پرستی" می شمرد،و سعادت او را در"خوف از خدا"و"ترک هوا"و عصاره تمام تعلیمات انبیاء و اولیاء نیز همین است و بس.

در حدیثی از امیر مؤمنان علی ع می خوانیم:

ان اخوف ما اخاف علیکم اثنان:اتباع الهوی و طول الامل،فاما اتباع الهوی فیصد عن الحق،و اما طول الامل فینسی الآخرة:

"هولناک ترین چیزی که از آنها بر شما خائفم دو چیز است:پیروی از هوای نفس، و آرزوهای طولانی،اما پیروی از هوی شما را از حق باز می دارد،و اما آرزوهای طولانی آخرت را به فراموشی می سپرد" ⁽²⁾.

هوا پرستی پرده ای بر عقل انسان می کشد،اعمال سوئش را در نظر او تزیین می دهد، و حس تشخیص را که بزرگترین نعمت خدا،و امتیاز انسان از حیوان است،از او می گیرد،و او را به خود مشغول می دارد،این همان است که یعقوب آن پیغمبر روشن ضمیر به فرزندان خلافکار گفت: بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً (یوسف-18).

در اینجا سخن بسیار است بهتر آن است به دو حدیث از احادیث اهل بیت که همه گفتنی ها در آن گفته شده است،اشاره کرده و این بحث را پایان دهیم:

امام باقر ع می فرماید:

الجنة محفوفة بالمکاره و الصبر،فمن صبر علی المکاره فی الدنیا دخل الجنة،و جهنم محفوفة باللذات و الشهوات، فمن اعطی نفسها لذتها و شهوتها دخل النار: "جهنم در لابلای ناراحتیها و صبر و شکیبایی و استقامت پوشیده شده است،هر کس در برابر ناراحتیها(و ترک شهوات)در دنیا شکیبایی کند داخل بهشت می شود،و دوزخ در لابلای لذات نامشروع و شهوات سرکش پیچیده شده،و هر کس نفس خویش را در برابر این لذات و شهوات آزاد بگذارد داخل آتش می شود" ⁽¹⁾.

امام صادق ع می فرماید:

لا تدع النفس و هواها،فان هواها فی رداها،و ترک النفس و ما تهوی داءها،و کف النفس عما تهوی دواءها: "نفس را با هوا و هوسها رها مکن چرا که هوای نفس سبب مرگ نفس است و آزاد گذاردن نفس در برابر هواها درد آن است،و باز داشتن آن از هوا و هوسهایش دوای آن است" ⁽²⁾.

نه تنها جهنم آخرت زائیده هوا پرستی است که جهنمهای سوزان دنیا،

همچون ناامنیها،بی نظمیها،جنگها،و خونریزیها،جدالها،و کینه توزیها همه ناشی از آن است.

3-تنها دو گروه

در آیات فوق تنها از دو دسته سخن به میان آمده:طغیانگران دنیاپرست، و خدا ترسان با تقوی،جایگاه همیشگی دسته اول دوزخ و جایگاه جاودانی دسته دوم بهشت ذکر شده است.

البته در اینجا گروه سومی نیز هستند،مؤمنانی که از نظر عمل کوتاهی یا آلودگی داشته اند، که اگر مشمول عفو الهی شوند و شایسته آن باشند به گروه بهشتی می پیوندند،و اگر مشمول نشوند به دوزخ می روند اما ماوی و جایگاهشان آنجا نخواهد بود،ولی در آیات فوق سخنی از آنها در میان نیست.

[سوره النازعات (79): آیات 42 تا 46]

اشاره

یَسْئَلُونَکَ عَنِ اَلسّٰاعَةِ أَیّٰانَ مُرْسٰاهٰا (42) فِیمَ أَنْتَ مِنْ ذِکْرٰاهٰا (43) إِلیٰ رَبِّکَ مُنْتَهٰاهٰا (44) إِنَّمٰا أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ یَخْشٰاهٰا (45) کَأَنَّهُمْ یَوْمَ یَرَوْنَهٰا لَمْ یَلْبَثُوا إِلاّٰ عَشِیَّةً أَوْ ضُحٰاهٰا (46)

ترجمه:

42-از تو درباره قیامت سؤال می کنند که در چه زمانی واقع می شود؟ 43-تو را با یادآوری این سخن چه کار؟ 44-انتهای آن به سوی پروردگار تو است.

45-کار تو فقط انذار کردن کسانی است که از آن می ترسند.

46-آنها در آن روز که قیام قیامت را می بینند چنین احساس می کنند که گویی توقف آنها (در دنیا و برزخ)جز عصر گاهی یا صبحگاهی بیشتر نبوده است.

تفسیر:

تاریخ قیامت را فقط خدا می داند

در تعقیب مطالبی که درباره قیامت و سرنوشت نیکان و بدان در آن روز در آیات پیشین آمد،در این آیات به سراغ سؤال همیشگی مشرکان و منکران

معاد رفته می فرماید:

"از تو درباره قیامت سؤال می کنند که در چه زمانی واقع خواهد شد" ( یَسْئَلُونَکَ عَنِ السّٰاعَةِ أَیّٰانَ مُرْسٰاهٰا ) ⁽¹⁾.

*** قرآن در پاسخ این سؤال برای اینکه به آنها بفهماند که هیچکس از لحظه وقوع قیامت با خبر نبوده و نخواهد بود،روی سخن را به پیامبر ص کرده، می گوید:"تو را با یادآوری این سخن چه کار"؟!( فِیمَ أَنْتَ مِنْ ذِکْرٰاهٰا ) یعنی تاریخ وقوع قیامت حتی از تو پنهان است،تا چه رسد به دیگران، این از آن علم غیبی است که از مختصات ذات پروردگار می باشد،واحدی را به آن راهی نیست!.

بارها گفته ایم از مطالبی که بر همگان مکتوم است زمان قیام قیامت است، چرا که اثر تربیتی آن بدون کتمان ممکن نیست،زیرا اگر آشکار شود و زمانش دور باشد غفلت،همگان را فرا می گیرد،و اگر نزدیک باشد پرهیز از بدیها به شکل اضطرار،و دور از آزادی و اختیار،درمی آید،و این هر دو فاقد ارزش تربیتی است.

احتمالات دیگری در تفسیر این آیه نیز داده اند از جمله اینکه:تو مبعوث برای بیان زمان قیام قیامت نشده ای،تو تنها مبعوث شده ای که اصل وجود آن را اطلاع دهی،نه لحظه وقوع آن را.

و دیگر اینکه:قیام تو بیانگر نزدیک شدن روز قیامت است،همانگونه که در حدیثی از پیغمبر اکرم ص نقل شده که دو انگشت مبارکش را کنار هم گرفت و فرمود:"

بعثت انا و الساعة کهاتین ":"قیام من و قیام قیامت همانند این دو است"! ⁽¹⁾.

ولی تفسیر اول از همه مناسبتر است.

*** سپس می افزاید:"منتهای قیامت به سوی پروردگار تو است"( إِلیٰ رَبِّکَ مُنْتَهٰاهٰا ).

تنها او است که می داند قیامت کسی بر پا می شود،هیچ شخص دیگری از آن آگاه نیست،و هر گونه تلاش و کوشش برای آگاهی از زمان قیام قیامت بی فایده است.

این همان مطلبی است که در آیه 34 سوره لقمان نیز آمده است: إِنَّ اللّٰهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السّٰاعَةِ :"علم زمان وقوع قیامت تنها نزد خدا است"و در آیه 187 سوره اعراف می فرماید: قُلْ إِنَّمٰا عِلْمُهٰا عِنْدَ رَبِّی :"بگو علم آن فقط نزد پروردگار من است.

بعضی گفته اند منظور از جمله بالا این است که تحقق و انجام قیامت به دست خدا است،و در حقیقت به منزله بیان علتی است برای آنچه در آیه قبل آمده است.

جمع میان این دو تفسیر نیز مانعی ندارد.

باز برای توضیح بیشتر می افزاید:"کار تو فقط انذار کردن کسانی است که از آن می ترسند"( إِنَّمٰا أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ یَخْشٰاهٰا ).

وظیفه تو همین انذار و هشدار و بیم دادن است و بس،و اما تعیین وقت از قلمرو وظیفه و آگاهی تو بیرون است.

قابل توجه اینکه انذار را مخصوص کسانی می شمرد که ترس و خوف از آن روز بزرگ دارند،و این شبیه همان مطلبی است که در آیه دوم سوره"بقره" آمده است: ذٰلِکَ الْکِتٰابُ لاٰ رَیْبَ فِیهِ هُدیً لِلْمُتَّقِینَ :"در این کتاب آسمانی تردیدی نیست،و مایه هدایت پرهیزگاران است"اینگونه تعبیرات اشاره به این حقیقت است که تا روح حق جویی و حق طلبی و احساس مسئولیت در برابر پروردگار در انسان نباشد نه به سراغ تحقیق از کتب آسمانی می رود نه معاد،و نه گوش به انذارهای انبیا و اولیا می دهد.

*** و سرانجام در آخرین آیه این سوره برای بیان این واقعیت که تا قیامت زمان زیادی نیست،می فرماید:"روزی که قیامت ساعت را می بینند چنین احساس می کنند که گویی توقف آنها در این جهان،عصر گاهی یا صبحگاهی بیشتر نبوده است"! ( کَأَنَّهُمْ یَوْمَ یَرَوْنَهٰا لَمْ یَلْبَثُوا إِلاّٰ عَشِیَّةً أَوْ ضُحٰاهٰا ) به قدری عمر کوتاه دنیا به سرعت می گذرد،و دوران برزخ نیز سریع طی می شود که به هنگام قیام قیامت آنها فکر می کنند تمام این دوران چند ساعتی بیش نبود.

این امر هم ذاتا صحیح است که عمر دنیا بسیار کوتاه و زودگذر است، و هم در مقایسه با قیامت که تمام عمر جهان در مقایسه با آن لحظه ای بیش نیست.

"عشیة"به معنی عصر و"ضحی"به موقعی گفته می شود که آفتاب بالا آمده و شعاع آن گسترده شده است.

در بعضی از آیات قرآن آمده است که در قیامت هنگامی که مجرمان درباره مقدار توقفشان در عالم برزخ یا دنیا به گفتگو می پردازند بعضی به بعضی دیگر می گویند شما تنها ده شبانه روز در جهان برزخ توقف کرده اید:

" یَتَخٰافَتُونَ بَیْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاّٰ عَشْراً "(طه-103).

ولی آنها که بهتر فکر می کنند می گویند:شما تنها به اندازه یک روز در برزخ درنگ کردید!" یَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِیقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاّٰ یَوْماً ".

و در جای دیگر از مجرمان نقل می کند که وقتی قیامت بر پا می شود مجرمان سوگند یاد می کنند که جز یک ساعت توقف نداشتند! " وَ یَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَةُ یُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مٰا لَبِثُوا غَیْرَ سٰاعَةٍ " (روم-55).

تفاوت این تعبیرات به خاطر آن است که آنها می خواهند کوتاهی این مدت را با یک بیان تقریبی منعکس کنند،و هر کدام احساس خود را با تعبیری بیان می کنند که همه در یک امر مشترک است و آن کوتاهی عمر این جهان در برابر عمر قیامت است،و این مطلبی است که انسان را تکان می دهد و از خواب غفلت بیدار می سازد.

***خداوندا!امنیت و آرامش را در آن روز بزرگ و در این جهان و آن جهان برزخ نصیب همه ما بفرما.

پروردگارا!هیچکس از سختیهای آن روز عظیم جز به لطف تو رهایی

نمی یابد ما را مشمول لطف خاصت بگردان.

بار الها!ما را از کسانی قرار ده که از مقام تو خائفند و نفس خویش را از هوی و هوس باز می دارند و در بهشت برین ماوی می گیرند ⁽¹⁾آمین یا رب العالمین پایان سوره"نازعات"

(80) سوره عبس این سوره در مکه نازل شده و دارای 42 آیه است

اشاره

محتوای سوره"عبس"

سوره"عبس"در عین کوتاهی،از مسائل مختلف و مهمی بحث می کند،و تکیه خاصی روی مساله"معاد"دارد،و محتوای آن را در پنج موضوع می توان خلاصه کرد:

1-عتاب شدید خداوند نسبت به کسی که در برابر مرد نابینای حقیقت جو برخورد مناسبی نداشت.

2-ارزش و اهمیت قرآن مجید.

3-کفران و ناسپاسی انسان در برابر نعمتهای خداوند.

4-بیان گوشه ای از نعمتهای او در زمینه تغذیه انسان و حیوانات برای تحریک حس شکرگزاری بشر.

5-اشاره به قسمتهای تکان دهنده ای از حوادث قیامت و سرنوشت مؤمنان و کفار در آن روز بزرگ.

نامگذاری آن به این نام به تناسب نخستین آیه سوره است.

فضیلت تلاوت این سوره

در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام ص آمده است: من قرأ سورة"عبس" جاء یوم القیامة و وجهه ضاحک مستبشر: "کسی که سوره"عبس"را بخواند روز قیامت در حالی وارد محشر می شود که صورتش خندان و بشاش است 1

[سوره عبس (80): آیات 1 تا 10]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>عَبَسَ وَ تَوَلّٰی (1) أَنْ جٰاءَهُ اَلْأَعْمیٰ (2) وَ مٰا یُدْرِیکَ لَعَلَّهُ یَزَّکّٰی (3) أَوْ یَذَّکَّرُ فَتَنْفَعَهُ اَلذِّکْریٰ (4) أَمّٰا مَنِ اِسْتَغْنیٰ (5) فَأَنْتَ لَهُ تَصَدّٰی (6) وَ مٰا عَلَیْکَ أَلاّٰ یَزَّکّٰی (7) وَ أَمّٰا مَنْ جٰاءَکَ یَسْعیٰ (8) وَ هُوَ یَخْشیٰ (9) فَأَنْتَ عَنْهُ تَلَهّٰی (10)

ترجمه

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر 1-چهره درهم کشید و روی برتافت! 2-از اینکه نابینایی به سراغ او آمده بود.

3-تو چه می دانی شاید او پاکی و تقوی پیشه کند؟ 4-یا متذکر گردد و این تذکر به حال او مفید باشد.

5-اما آن کس که مستغنی است.

6-تو به او روی می آوری! 7-در حالی که اگر او خود را پاک نسازد چیزی بر تو نیست.

8-اما کسی که به سراغ تو می آید و کوشش می کند، 9-و از خدا ترسان است، 10-تو از او غافل می شوی.

شان نزول:

این آیات اجمالا نشان می دهد که خداوند کسی را در آنها مورد عتاب قرار داده به خاطر اینکه فرد یا افراد غنی و ثروتمندی را بر نابینای حق طلبی مقدم داشته است،اما این شخص مورد عتاب کیست؟در آن اختلاف نظر است:

مشهور در میان مفسران عامه و خاصه این است که:

عده ای از سران قریش مانند عتبة بن ربیعه،ابو جهل،عباس بن عبد المطلب، و جمعی دیگر،خدمت پیامبر ص بودند و پیامبر مشغول تبلیغ و دعوت آنها به سوی اسلام بود و امید داشت که این سخنان در دل آنها مؤثر شود(و مسلما اگر اینگونه افراد اسلام را می پذیرفتند گروه دیگری را به اسلام می کشاندند و هم کارشکنیهای آنها از میان می رفت و از هر دو جهت به نفع اسلام بود)در این میان"عبد اللّٰه بن ام مکتوم"که مرد نابینا و ظاهرا فقیری بود وارد مجلس شد،

و از پیغمبر ص تقاضا کرد آیاتی از قرآن را برای او بخواند و به او تعلیم دهد،و پیوسته سخن خود را تکرار می کرد و آرام نمی گرفت،زیرا دقیقا متوجه نبود که پیامبر ص با چه کسانی مشغول صحبت است.

او آن قدر کلام پیغمبر ص را قطع کرد که حضرت ص ناراحت شد، و آثار ناخشنودی در چهره مبارکش نمایان گشت و در دل گفت:این سران عرب پیش خود می گویند پیروان محمد ص نابینایان و بردگانند،و لذا رو از"عبد اللّٰه" برگرداند،و به سخنانش با آن گروه ادامه داد.

در این هنگام آیات فوق نازل شد(و در این باره پیامبر ص را مورد عتاب قرار داد)رسول ص بعد از این ماجرا"عبد اللّٰه"را پیوسته گرامی می داشت، و هنگامی که او را می دید می فرمود:مرحبا بمن عاتبنی فیه ربی:"مرحبا به کسی که پروردگارم به خاطر او مرا مورد عتاب قرار داد و سپس به او می فرمود:

"آیا حاجتی داری آن را انجام دهم"؟و پیامبر ص دو بار او را در غزوات اسلامی در مدینه جانشین خویش قرار داد ⁽¹⁾.

شان نزول دومی که برای آیات فوق نقل شده این است که این آیات درباره مردی از"بنی امیه"نازل شده که نزد پیامبر نشسته بود،در همان حال "عبد اللّٰه بن ام مکتوم"وارد شد،هنگامی که چشمش به"عبد اللّٰه"افتاد خود را جمع کرد،مثل اینکه می ترسید آلوده شود و قیافه درهم کشیده و صورت خود را برگردانید،خداوند در آیات فوق عمل او را نقل کرده،و مورد ملامت و سرزنش قرار داده است،این شان نزول در حدیثی از امام صادق ع نقل شده است ⁽²⁾.

محقق بزرگ شیعه مرحوم"سید مرتضی"این شان نزول را پذیرفته است.

البته در آیه چیزی که صریحا دلالت کند که منظور شخص پیامبر ص است وجود ندارد تنها چیزی که می تواند قرینه ای بر این معنی باشد خطابهایی است که از آیات 8 تا 10 این سوره آمده که می گوید:"کسی که پیوسته (برای شنیدن آیات خدا)به سرعت سراغ تو می آید،و از خدا می ترسد،تو از او غافل می شوی"! این چیزی است که بهتر از هر کس در مورد پیامبر ص می تواند صادق باشد.

ولی به گفته مرحوم"سید مرتضی"قرائنی نیز در این آیات وجود دارد که نشان می دهد منظور شخص پیامبر ص نیست از جمله اینکه:

"عبوس بودن"از صفات پیامبران مخصوصا پیغمبر اسلام نیست،او حتی نسبت به دشمنان خود با چهره گشاده سخن می گفت،تا چه رسد به مؤمنان حقیقت جو.

دیگر اینکه پرداختن به اغنیا و غافل شدن از فقرای حق طلب با اخلاق آن حضرت که در آیه 4 سوره"ن"به آن اشاره شده وَ إِنَّکَ لَعَلیٰ خُلُقٍ عَظِیمٍ :

"تو اخلاق عظیم و برجسته ای داری"هرگز نمی سازد،(بخصوص اینکه معروف است سوره"ن"قبل از سوره عبس نازل شده است) ⁽¹⁾.

ولی به فرض که شان نزول اول واقعیت داشته باشد این مطلب در حد ترک اولایی بیش نیست:و کاری که منافات با مقام عصمت داشته باشد در آن مشاهده نمی شود.

زیرا"اولا"پیامبر ص هدفی جز نفوذ در سران قریش،و گسترش دعوت اسلام از این طریق،و درهم شکستن مقاومت آنها،نداشت.

"ثانیا"چهره درهم کشیدن در برابر یک مرد نابینا مشکلی ایجاد نمی کند چرا که او نمی بیند،به علاوه عبد اللّٰه بن ام مکتوم نیز رعایت آداب مجلس را نکرده بود زیرا که هنگامی که می شنود پیامبر ص با گروهی مشغول صحبت است نباید سخن او را قطع کند.

ولی از آنجا که خداوند اهمیت فوق العاده ای به محبت و ملاطفت کردن با مؤمنان مستضعف حقیقت طلب می دهد همین مقدار بی اعتنایی را در برابر این مرد مؤمن برای پیامبرش نمی پسندد و او را مورد عتاب قرار می دهد،اینها همه از یک سو.

از سوی دیگر،اگر به این آیات از زاویه حقانیت و عظمت پیامبر ص نگاه کنیم،می بینیم در سرحد یک معجزه است،چرا که رهبر بزرگ اسلام در کتاب آسمانی خود آن چنان مسئولیت برای خود ذکر می کند که حتی کوچکترین ترک اولی،یعنی بی اعتنایی مختصری نسبت به یک مرد نابینای حق طلب،را مورد عتاب خداوند می بیند،این دلیل زنده ای است بر اینکه این کتاب آسمانی از سوی خدا است و او پیامبر صادق است،مسلما اگر این کتاب از سوی خداوند نبود چنین محتوایی نداشت.

و عجب تر اینکه پیامبر ص طبق روایتی که در بالا آوردیم هر وقت "عبد اللّٰه بن ام مکتوم"را می دید به یاد این ماجرا می افتاد و او را بسیار احترام می کرد.

و از سوی دیگر این آیات می تواند بیانگر فرهنگ اسلام در بر خورد با مستضعفان و مستکبران باشد،که چگونه مرد فقیر نابینای مؤمنی را بر آن همه اغنیا و سران قدرتمند مشرک عرب مقدم می شمرد،این به خوبی نشان می دهد که اسلام حامی مستضعفان و دشمن مستکبران است.

در پایان این سخن بار دیگر تکرار می کنیم که مشهور در میان مفسران

گرچه شان نزول اول است ولی باید اعتراف کرد که در خود آیه چیزی که صریحا دلیل بر این معنی باشد که منظور پیامبر ص است وجود ندارد.***

تفسیر:

عتاب شدید به خاطر بی اعتنایی به نابینای حق طلب

با توجه به آنچه در شان نزول آیات گفته شد،به سراغ تفسیر آیات می رویم.

نخست می فرماید:

"چهره درهم کشید،و روی برتافت (عَبَسَ وَ تَوَلّٰی) .

*** "از اینکه نابینایی به سراغ او آمده بود"( أَنْ جٰاءَهُ الْأَعْمیٰ ).

*** "تو چه می دانی شاید او در جستجوی ایمان و پاکی و تقوی باشد"؟! ( وَ مٰا یُدْرِیکَ لَعَلَّهُ یَزَّکّٰی ).

*** "یا از شنیدن سخنان حق متذکر شود و این تذکر به حال او مفید باشد".

( أَوْ یَذَّکَّرُ فَتَنْفَعَهُ الذِّکْریٰ ).

و اگر صد در صد پاک و با تقوی نشود لا اقل از تذکر پند می گیرد و بیدار

می شود،و این بیداری در او اجمالا اثر می گذارد ⁽¹⁾.

*** سپس این عتاب را ادامه داده،می افزاید:"اما آنکه خود را بی نیاز و غنی می داند"( أَمّٰا مَنِ اسْتَغْنیٰ ).

*** "تو به او رو می آوری و توجه می کنی"!( فَأَنْتَ لَهُ تَصَدّٰی ).

و اصرار به هدایت او داری در حالی که او گرفتار غرور ثروت،و خود خواهی است،غروری که منشا طغیان و گردنکشی است همانگونه که در آیه 6-7 سوره علق آمده است إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَیَطْغیٰ أَنْ رَآهُ اسْتَغْنیٰ "انسان طغیان می کند از اینکه خود را غنی می بیند" ⁽²⁾.

*** "در حالی که اگر او راه تقوی را پیش نگیرد و ایمان نیاورد چیزی بر تو

نیست"( وَ مٰا عَلَیْکَ أَلاّٰ یَزَّکّٰی ).

وظیفه تو تنها ابلاغ رسالت است،خواه از آن پند گیرند یا ملال بنا بر این به خاطر اینگونه افراد نمی توانی نابینای حق طلب را نادیده بگیری،یا آزرده خاطر سازی،هر چند هدف تو هدایت این گردنکشان باشد.

*** بار دیگر تاکید و عتاب را از سر می گیرد،و هم چنان به صورت خطاب می فرماید:"اما کسی که به سراغ تو می آید،و تلاش برای هدایت و پاکی دارد" ( وَ أَمّٰا مَنْ جٰاءَکَ یَسْعیٰ ).

*** "و از خدا ترسان است" (وَ هُوَ یَخْشیٰ) ⁽¹⁾.

و همین انگیزه ترس از خداوند او را به دنبال تو فرستاده،تا حقایق بیشتری بشنود و به کار بندد،و خود را پاک و پاکیزه کند.

*** "تو از او غافل می شوی و به دیگری می پردازی"( فَأَنْتَ عَنْهُ تَلَهّٰی ) ⁽²⁾تعبیر به"انت"(تو)در حقیقت اشاره به این است که مثل تویی سزاوار نیست از چنین انسان حق طلبی لحظه ای غافل شوی و به دیگری بپردازی"

هر چند هدفت از پرداختن به دیگران نیز هدایت آنها باشد،چرا که در محاسبه اولویتها،اولویت از آن این گروه مستضعف پاکدل است.

به هر حال این عتاب و خطاب خواه به شخص پیامبر ص باشد یا غیر او بیانگر این واقعیت مهم است که اسلام و قرآن اهمیت و احترام خاصی برای پویندگان راه حق مخصوصا از طبقات مستضعف قائل است.

و به عکس موضع گیری تند و خشنی در برابر آنها که بر اثر وفور نعمت الهی،مست و مغرور شده اند دارد،تا آنجا که خدا راضی نمی شود به خاطر پرداختن به آنان کمترین رنجشی در این قشر مستضعف حق طلب پیدا شود.

دلیل آن نیز روشن است،زیرا همیشه این گروه پشتیبان مخلص اسلام و فریادرس پیشوایان بزرگ دین در مشکلات،و ایثارگر میدانهای نبرد و شهادت بوده اند،همانگونه که امیر مؤمنان علی ع در فرمان معروف مالک اشتر می فرماید:

و انما عماد الدین و جماع المسلمین و العدة للاعداء العامة من الامة،فلیکن صغوک لهم و میلک معهم :"ستون دین،و سرمایه اجتماع مسلمین،و نیروی ذخیره در برابر دشمنان،تنها همین توده مردمند،لذا باید به سخنان آنها گوش فرا دهی و علاقه خود را به آنها معطوف داری ⁽¹⁾.

[سوره عبس (80): آیات 11 تا 23]

اشاره

کَلاّٰ إِنَّهٰا تَذْکِرَةٌ (11) فَمَنْ شٰاءَ ذَکَرَهُ (12) فِی صُحُفٍ مُکَرَّمَةٍ (13) مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ (14) بِأَیْدِی سَفَرَةٍ (15) کِرٰامٍ بَرَرَةٍ (16) قُتِلَ اَلْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ (17) مِنْ أَیِّ شَیْءٍ خَلَقَهُ (18) مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ (19) ثُمَّ اَلسَّبِیلَ یَسَّرَهُ (20) ثُمَّ أَمٰاتَهُ فَأَقْبَرَهُ (21) ثُمَّ إِذٰا شٰاءَ أَنْشَرَهُ (22) کَلاّٰ لَمّٰا یَقْضِ مٰا أَمَرَهُ (23)

ترجمه:

11-هرگز چنین مکن،این(قرآن)یک تذکر و یاد آوری است.

12-و هر کس بخواهد از آن پند می گیرد.

13-در الواح پرارزشی ثبت است.

14-الواحی والا قدر و پاکیزه.

15-به دست سفیرانی است، 16-والا مقام و فرمانبردار و نیکوکار.

17-مرگ بر این انسان،چقدر کافر و ناسپاس است؟! 18-(خداوند)او را از چه چیز آفرید؟ 19-از نطفه ناچیزی او را آفرید،سپس اندازه گیری کرد و موزون ساخت.

20-سپس راه را برای او آسان ساخت.

21-بعد او را میراند و در قبر پنهان نمود.

22-سپس هر زمان بخواهد او را زنده می کند.

23-چنین نیست که او می پندارد،او هنوز فرمان الهی را اطاعت نکرده است.

تفسیر:

تنها دست پاکان به دامن قرآن می رسد

در تعقیب آیات گذشته که در آن سخن از سرزنش کسی آمده بود که نسبت به نابینای حق طلبی کم توجهی نموده بود،در این آیات به مساله اهمیت قرآن مجید و مبدء پاک آن و تاثیرش در نفوس پرداخته،می فرماید:

"هرگز این کار را تکرار مکن و آن را برای همیشه فراموش نما" (کَلاّٰ) .

"چرا که این آیات وسیله ای است برای تذکر و یادآوری خلق خدا" (إِنَّهٰا تَذْکِرَةٌ) ⁽¹⁾.

نیازی به این نیست که از مستضعفان پاکدل غافل شوی،و به افراد متنفذ و مغرور روی آوری.

این احتمال نیز وجود دارد که جمله" کَلاّٰ إِنَّهٰا تَذْکِرَةٌ "پاسخی باشد به تمام تهمتهای مشرکان و دشمنان اسلام در مورد قرآن که گاه شعرش می خواندند، و گاه سحر،و گاه نوعی کهانت،قرآن می گوید:هیچیک از این نسبتها صحیح نیست،بلکه این آیات وسیله ای است برای بیداری و یادآوری و آگاهی و ایمان و دلیل آن در خودش نهفته است،چرا که هر کس به آن نزدیک می شود-جز معاندان لجوج این اثر را در خود احساس می کند.

*** سپس می افزاید:"هر کس بخواهد از آن پند می گیرد"( فَمَنْ شٰاءَ ذَکَرَهُ ) ⁽²⁾.

این تعبیر هم اشاره ای است به اینکه اکراه و اجباری در کار نیست،و هم دلیلی است بر آزادی اراده انسان که تا نخواهد و تصمیم بر قبول هدایت نگیرد نمی تواند از آیات قرآن بهره گیرد.

"سپس می افزاید:این کلمات بزرگ الهی در صحائف(الواح و اوراق) با ارزشی ثبت است"( فِی صُحُفٍ مُکَرَّمَةٍ ).

"صحف"جمع"صحیفه"به معنی"لوح"یا"ورقه"و یا چیز دیگری است که در آن مطلبی را می نویسند،و این تعبیر نشان می دهد که آیات قرآنی قبل از نزول بر پیغمبر اکرم ص در الواحی نوشته شده بود،و فرشتگان وحی آن را با خود می آورند،الواحی بسیار گرانقدر و پر ارزش.

و اینکه بعضی گفته اند منظور از این"صحف"کتب انبیای پیشین است، ظاهرا با آیات قبل و بعد سازگار نیست،همچنین اینکه گفته شده منظور از آن "لوح محفوظ"است آن نیز مناسب به نظر نمی رسد،زیرا"صحف"به صورت صیغه جمع در مورد"لوح محفوظ"به کار نرفته است.

*** "بعد می فرماید:این صحائف و الواح،والا قدر و پاکیزه است" (مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ) .

بالاتر از آن است که دست نااهلان به سوی آن دراز شود،و یا قادر بر تحریف آن باشند،و پاکتر از آن است که دست ناپاکان آن را آلوده کند،و نیز پاک است از هر گونه تناقض و تضاد و شک و شبهه.

*** از این گذشته"این آیات الهی در دست سفیرانی است" (بِأَیْدِی سَفَرَةٍ) .

*** "سفیرانی والا مقام،و مطیع و فرمانبردار و نیکوکار" (کِرٰامٍ بَرَرَةٍ) .

"سفرة"(بر وزن طلبه)جمع"سافر"از ماده"سفر"(بر وزن قمر) در اصل به معنی پرده برداری از چیزی است،و لذا به کسی که میان اقوام رفت

و آمد دارند تا مشکلات آنها را حل کنند و از مبهمات پرده بردارند"سفیر" گفته می شود،به شخص نویسنده نیز"سافر"می گویند چرا که پرده از روی مطلبی بر می دارد.

بنا بر این منظور از"سفره"در اینجا فرشتگان الهی است که سفیران وحی یا کاتبان آیات او هستند.

بعضی گفته اند:منظور از"سفرة"در اینجا حافظان و قاریان و کاتبان قرآن،و علما و دانشمندانی هستند که این آیات او را در هر عصر و زمانی از دستبرد شیاطین محفوظ می دارند.

ولی این تفسیر بعید به نظر می رسد چرا که در این آیات سخن از زمان نزول وحی و عصر پیامبر ص است نه از آینده.

ولی در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم که فرمود:

الحافظ للقرآن العامل به مع السفرة الکرام البررة :"کسی که حافظ قرآن باشد و به آن عمل کند با سفیران بزرگوار فرمانبردار الهی خواهد بود" ⁽¹⁾.

این تعبیر به خوبی نشان می دهد که حافظان و مفسران و عاملان به قرآن در ردیف این سفره و همگام آنها هستند،نه اینکه خود آنها می باشند و این یک واقعیت است که وقتی این دانشمندان و حافظان کاری شبیه فرشتگان و حاملان وحی انجام دهند در ردیف آنها قرار می گیرند.

به هر حال از مجموع این گفتار استفاده می شود که تمام کسانی که در راه حفظ قرآن و احیای آن می کوشند مقامی والا همچون مقام فرشتگان"کرام بر ره"دارند.

"کرام"جمع"کریم"به معنی"عزیز و بزرگوار"است،و اشاره به

عظمت فرشتگان وحی در پیشگاه خداوند و بلندی مقام آنها است،و گاه گفته شده این تعبیر اشاره به پاکی آنها از هر گونه گناه می باشد،همانگونه که در آیه 26-27 سوره انبیاء در توصیف فرشتگان آمده است: بَلْ عِبٰادٌ مُکْرَمُونَ لاٰ یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ :"آنها بندگان گرامی حقند که در سخن بر او پیشی نمی گیرند،و اوامر او را پیوسته اجرا می کنند".

"بررة"جمع"بار"(مثل طالب و طلبه)از ماده"بر"در اصل به معنی وسعت و گستردگی است،و لذا به صحراهای وسیع"بر"(به فتح با)گفته می شود، و از آنجا که افراد نیکوکار وجودی گسترده دارند،و برکات آنها به دیگران می رسد به آنها"بار"گفته شده.

البته منظور از نیکوکاری در آیه مورد بحث اطاعت فرمان الهی و پاکی از گناه می باشد.

و به این ترتیب خداوند فرشتگان را به سه وصف توصیف کرده است:

نخست اینکه آنها سفیران و حاملان وحی اویند،و دیگر اینکه ذاتا عزیز و گرانمایه اند،و سومین وصف پاکی اعمال آنها و اطاعت و تسلیم و نیکوکاری است.

*** سپس می افزاید:با وجود اینهمه اسباب هدایت الهی که در صحف مکرمه به وسیله فرشتگان مقرب خداوند،با انواع تذکرات،نازل شده،باز هم این انسان سرکش و ناسپاس تسلیم حق نمی شود"مرگ بر این انسان،چقدر کافر و ناسپاس است"؟!( قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ ) ⁽¹⁾.

"کفر"در اینجا ممکن است به معنی عدم ایمان،و یا به معنی ناسپاسی و کفران،و یا به معنی هر گونه ستر و پوشش حق باشد،و مناسب همین معنی جامع است،چرا که در آیات قبل سخن از اسباب هدایت و ایمان بود،و در آیات بعد سخن از انواع نعمتهای پروردگار است.

به هر حال منظور از تعبیر"مرگ بر این افراد"معنی کنایی آن یعنی اظهار شدت غضب و تنفر نسبت به اینگونه افراد کافر و ناسپاس است.

*** و از آنجا که سرچشمه سرکشیها و ناسپاسیها غالبا غرور است برای درهم شکستن این غرور در آیه بعد می فرماید:"خداوند این انسان را از چه چیز آفریده"؟!( مِنْ أَیِّ شَیْءٍ خَلَقَهُ ).

*** او را از نطفه ای ناچیز و بی ارزش آفرید،و سپس او را موزون ساخت و در تمام مراحل اندازه گیری نمود"( مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ ).

چرا این انسان به اصل خلقت خود نمی اندیشد؟!و ناچیز بودن مبدء اصلی خود را فراموش می کند،وانگهی چرا قدرت خداوند در آفرینش این موجود بدیع از آن نطفه ناچیز را نمی نگرد؟که دقت در همین آفرینش انسان از نطفه و اندازه گیری تمام ابعاد وجودی او،اعضاء پیکرش،استعدادهایش و نیازهایش خود بهترین دلیل برای خداشناسی و معرفة اللّٰه است.

جمله"قدره"از ماده"تقدیر"به معنی اندازه گیری و موزون ساختن است،زیرا می دانیم در ساختمان وجود انسان بیش از بیست نوع فلز و شبه فلز به کار رفته که هر کدام از نظر کمیت و کیفیت اندازه معینی دارد،که اگر کم و بیشی در آن رخ دهد نظام وجود انسان به هم می ریزد،از این گذشته کیفیت

ساختمان اعضاء بدن،و تناسب و ارتباطهای آنها با یکدیگر،اندازه های دقیقی دارد،و نیز استعدادها و غرائز و امیالی که در فرد انسان،و در مجموعه جهان بشریت،نهفته است،باید طبق حساب خاصی باشد تا سعادت بشر را تامین کند.

خداوند کسی است که تمام این اندازه گیریها را در آن نطفه بی ارزش انجام داد،نطفه ای که به قدری کوچک است که اگر به تعداد تمام افراد انسانها از سلول اصلی حیات که شناور در آب نطفه است در یک جا جمع شود بیش از یک انگشتانه را پر نمی کند.آری در چنین موجود خرد صغیر اینهمه بدایع و نقوش را ترسیم کرد و به ودیعت نهاد.

بعضی نیز"تقدیر"را به معنی"آماده ساختن"معنی کرده اند.

این احتمال نیز وجود دارد که منظور از"تقدیر"ایجاد قدرت در این نطفه ناچیز است، چه بزرگ است آن خدایی که این موجود ضعیف را اینهمه قدرت و توانایی بخشید که می تواند آسمان و زمین و اعماق دریاها را جولانگاه خود قرار دهد،و همه نیروهای محیط خود را مسخر فرمان خویش سازد ⁽¹⁾.

جمع میان این سه تفسیر نیز ممکن است.

*** در ادامه همین سخن می افزاید:"سپس راه را برای او آسان ساخت" ( ثُمَّ السَّبِیلَ یَسَّرَهُ ).

راه تکامل پرورش جنین در شکم مادر،و سپس راه انتقال او را به این دنیا سهل و آسان نمود.

از عجائب تولد انسان این است که قبل از لحظات تولد آن چنان در شکم

مادر قرار دارد که سر او به طرف بالا و صورتش به پشت مادر و پای او در قسمت پائین رحم است،ولی هنگامی که فرمان تولد صادر می شود ناگهان واژگونه می گردد سر او به طرف پائین می آید،و همین موضوع امر تولد را برای او و مادرش سهل و آسان می کند،البته گاهی بچه هایی هستند که از طرف پا متولد می شوند و مشکلات زیادی برای مادر ایجاد می کنند.

بعد از تولد نیز در مسیر نمو و رشد جسمی در دوران کودکی،و سپس نمو و رشد غرائز،و بعد از آن رشد در مسیر هدایت معنوی و ایمان،همه را از طریق عقل و دعوت انبیاء برای او سهل و آسان ساخته است.

چه جمله جامع و جالبی است که در عین فشردگی به همه این مسائل اشاره می کند" ثُمَّ السَّبِیلَ یَسَّرَهُ ".

این نکته نیز قابل توجه است که می فرماید:"راه را برای انسان آسان ساخت"و نمی فرماید:"او را مجبور بر پیمودن این راه کرد"و این خود تاکید دیگری بر مساله آزادی اراده انسان و اختیار است.

*** سپس به مرحله پایانی عمر انسان بعد از پیمودن این راه طولانی اشاره می فرماید:"بعد او را میراند و در قبر پنهان نمود"( ثُمَّ أَمٰاتَهُ فَأَقْبَرَهُ ).

مسلما"اماته"(میراندن)کار خدا است،ولی مساله پنهان ساختن در قبر به ظاهر کار انسان است،اما از آنجا که عقل و هوش لازم برای این کار، و همچنین وسائل دیگر را خداوند فراهم ساخته این کار به او نسبت داده شده است.

بعضی نیز گفته اند منظور از نسبت دادن این کار به خدا این است که او برای انسان قبری آفریده و آن دل خاک است،و بعضی نیز این جمله را به معنی حکم تشریعی و دستور الهی درباره دفن کردن اموات دانسته اند.

و به هر حال یکی از احترامات خداوند نسبت به نوع بشر همین برنامه دفن اجساد آنها است،چرا که اگر راهی برای دفن وجود نداشت،و یا دستوری در این زمینه صادر نشده بود،و جسد آدمی روی زمین می ماند و متعفن می گشت و سپس طعمه حیوانات درنده و پرندگان می شد،ذلت و خواری عجیبی بود، بنا بر این الطاف الهی نه تنها شامل حال انسان در حیات دنیا است که بعد از مرگ نیز مشمول الطاف او است.

از این گذشته دستور به دفن کردن بدن مردگان(بعد از غسل و کفن و نماز)دستوری است الهام بخش که مرده انسانها باید از هر نظر پاک و محترم باشد تا چه رسد به زنده آنها! این نکته نیز قابل توجه است که مساله مرگ در این آیه نیز در عداد نعمتهای الهی ذکر شده،و اگر دقت شود مطلب همین گونه است،چرا که اولا مرگ مقدمه ای است برای آسودگی از رنجهای این جهان،و انتقال به سرای دیگر که عالمی است بسیار گسترده تر،و ثانیا مرگ نسلهای موجود سبب می شود که جا برای نسلهای آینده گشوده شود،و نوع انسان طی نسلها تداوم و تکامل یابد،و در غیر این صورت چنان عرصه بر انسانها تنگ می شد که زندگی کردن در روی زمین غیر ممکن بود.

جالب اینکه همین معنی ضمن اشاره لطیفی در سوره الرحمن آیات 26 تا 28 نیز آمده است آنجا که می فرماید: کُلُّ مَنْ عَلَیْهٰا فٰانٍ وَ یَبْقیٰ وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلاٰلِ وَ الْإِکْرٰامِ فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ :"تمام کسانی که روی زمین زندگی می کنند می میرند،تنها ذات ذو الجلال و گرامی پروردگارت باقی می ماند،پس کدامین نعمت از نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید"؟! مطابق این آیات مرگ یکی از نعمتهای بزرگ خدا است.

آری دنیا با تمام نعمتهایش زندانی است برای مؤمن،و خروج از این

دنیا آزاد شدن از این زندان است،و از این گذشته نعمتهای فراوان الهی گاه برای گروهی مایه غفلت و بی خبری می شود،و یاد مرگ پرده های غفلت را می درد و از این نظر نیز نعمتی است و هشداری،از همه گذشته زندگی دنیا اگر ادامه یابد مسلما ملال آور و خسته کننده است،نه همچون زندگی آخرت که سرتاسر نشاط و خوشدلی است ⁽¹⁾.

*** بعد به مرحله رستاخیز انسانها پرداخته،می افزاید:"سپس هر زمان که بخواهد او را زنده و برای حساب و جزا محشور می کند"( ثُمَّ إِذٰا شٰاءَ أَنْشَرَهُ ).

"انشره"از ماده"انشار"به معنی گستردن بعد از جمع کردن است، و این تعبیر جالبی است که نشان می دهد با مرگ زندگی انسان به کلی جمع می شود و در رستاخیز در محیطی بزرگتر و عالی تر گسترش می یابد.

قابل توجه اینکه در مساله مردن و در قبر پنهان شدن تعبیر به"مشیت الهی"شده است،ولی در اینجا می گوید:هر وقت خدا بخواهد او را زنده می کند،این تفاوت تعبیر ممکن است به خاطر آن باشد که هیچکس از تاریخ وقوع این حادثه بزرگ(قیام قیامت)آگاه نیست،و تنها او است که می داند، ولی در مورد مرگ به طور اجمال معلوم است که انسان بعد از پیمودن یک عمر طبیعی خواه ناخواه می میرد.

*** در آخرین آیه مورد بحث می فرماید:با اینهمه مواهب الهی نسبت به انسان از آن روز که به صورت نطفه ای بی ارزش بود تا آن روز که قدم در این

دنیا گذارد،و راه خود را به سوی کمال طی کرد و سپس از این دنیا می رود و در قبر نهان می گردد باز این انسان راه صحیح خود را پیدا نمی کند"چنین نیست که او می پندارد،او هنوز فرمان الهی را انجام نداده است"( کَلاّٰ لَمّٰا یَقْضِ مٰا أَمَرَهُ ) ⁽¹⁾.

تعبیر به"لما"که معمولا برای نفی توام با انتظار می باشد اشاره به این است که با اینهمه مواهب الهی و اینهمه وسائل بیداری که در اختیار بشر قرار داده انتظار می رود که او در راه امتثال اوامر الهی جدی و کوشا باشد،ولی تعجب است که هنوز این وظیفه را انجام نداده.

در اینکه منظور از"انسان"در اینجا چه اشخاصی هستند؟دو تفسیر وجود دارد:

نخست اینکه منظور انسانهایی هستند که در مسیر کفر و نفاق و انکار حق و ظلم و عصیان گام بر می دارند،به قرینه آیه 34 سوره ابراهیم که می فرماید: إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَظَلُومٌ کَفّٰارٌ "انسان بسیار ظالم و کافر و ناسپاس است".

تفسیر دیگر این است که همه انسانها را شامل می شود چرا که هیچکس(اعم از مؤمن و کافر)حق عبودیت و بندگی و اطاعت خدا را آن چنان که شایسته مقام با عظمت او است انجام نداده آن گونه که گفته اند: بنده همان به که ز تقصیر خویش عذر به درگاه خدا آورد و رنه سزاوار خداوندیش کس نتواند که بجا آورد! ***

[سوره عبس (80): آیات 24 تا 32]

اشاره

فَلْیَنْظُرِ اَلْإِنْسٰانُ إِلیٰ طَعٰامِهِ (24) أَنّٰا صَبَبْنَا اَلْمٰاءَ صَبًّا (25) ثُمَّ شَقَقْنَا اَلْأَرْضَ شَقًّا (26) فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا (27) وَ عِنَباً وَ قَضْباً (28) وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً (29) وَ حَدٰائِقَ غُلْباً (30) وَ فٰاکِهَةً وَ أَبًّا (31) مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ (32)

ترجمه:

24-انسان باید به غذای خویش بنگرد.

25-ما آب فراوانی از آسمان فروریختیم! 26-سپس زمین را از هم شکافتیم.

27-و در آن دانه های فراوانی رویاندیم.

28-و انگور و سبزی بسیار، 29-و زیتون و نخل فراوان، 30-و باغهایی پر درخت، 31-و میوه و چراگاه، 32-تا وسیله ای برای بهره گیری و چهارپایانتان باشد.

تفسیر:

انسان باید به غذای خود بنگرد!

از آنجا که آیات قبل سخن از مساله معاد می گفت،و آیات آینده نیز با صراحت بیشتری از این مساله سخن می گوید،به نظر می رسد که آیات مورد بحث به منزله دلیلی است برای مساله معاد که از طریق بیان قدرت خداوند بر همه چیز،و همچنین احیای زمینهای مرده به وسیله نزول باران که خود نوعی معاد در عالم گیاهان است،امکان رستاخیز را اثبات می کند.

در ضمن چون این آیات از انواع غذاهایی که خدا در اختیار انسان و چهار پایان قرار داده سخن می گوید حس شکرگزاری انسان را برمی انگیزد و او را به شناخت منعم و معرفت اللّٰه دعوت می کند.

نخست می فرماید:"انسان باید به غذای خویش بنگرد"که چگونه خداوند آن را آفریده است؟( فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسٰانُ إِلیٰ طَعٰامِهِ ) ⁽¹⁾.

نزدیکترین اشیاء خارجی به انسان غذای او است که با یک دگرگونی جزء بافت وجود او می شود،و اگر به او نرسد به زودی راه فنا را پیش می گیرد، و به همین دلیل قرآن از میان تمام موجودات روی مواد غذایی آن هم موادی

که از طریق گیاهان و درختان،عائد انسان می شود تکیه کرده است.

روشن است که منظور از"نگاه کردن"تماشای ظاهری نیست،بلکه نگاه به معنی دقت و اندیشه در ساختمان این مواد غذایی،و اجزاء حیاتبخش آن، و تاثیرات شگرفی که در وجود انسان دارد،و سپس اندیشه در خالق آنها است.

و اینکه بعضی احتمال داده اند مراد نگاه ظاهری است،نگاهی که باعث تحریک غده های بزاقی دهن،می شود،در نتیجه کمک به هضم غذا می کند بسیار بعید به نظر می رسد،زیرا آیه به قرینه آیات قبل و بعد اصلا در مقام بیان اینگونه مسائل نیست،منتها بعضی از دانشمندان غذاشناس که قرآن را تنها از زاویه محدود مسائل شخصی خود می نگرند طبیعی است چنین پنداری درباره آیه فوق داشته باشند.

بعضی نیز معتقدند که منظور از نگاه کردن به مواد غذایی این است که انسان هنگامی که بر سر سفره می نشیند دقیقا بنگرد که آنها را از چه راهی تهیه کرده؟حلال یا حرام؟مشروع یا نامشروع؟و به این ترتیب جنبه های اخلاقی و تشریعی را مورد توجه قرار دهد.

در بعضی از روایات که از معصومین نقل شده نیز آمده است که منظور از "طعام"در اینجا"علم و دانشی"است که غذای روح انسان است،باید بنگرد که آن را از چه کسی گرفته؟از جمله از امام باقر ع نقل شده که در تفسیر این آیه فرمود:"علمه الذی یاخذه عمن یاخذه"؟ ⁽¹⁾.

نظیر همین معنی از امام صادق ع نیز نقل شده است ⁽²⁾.

بدون شک معنی ظاهری آیه همان غذاهای جسمانی است که در آیات بعد مشروحا ذکر شده،ولی غذای روح را نیز از طریق قیاس اولویت می توان استفاده کرد،چرا که انسان ترکیبی است از روح و جسم،همانگونه که جسم

او نیاز به غذای مادی دارد،روح او نیز محتاج به غذای روحانی است.

و جایی که انسان باید در غذای جسمانیش دقیق شود،و سرچشمه آن را که باران حیاتبخش است طبق آیات بعد بشناسد باید در غذای روحانی خود نیز دقت بخرج دهد که از طریق باران وحی بر سر زمین قلب پاک پیامبر ص نازل می گردد،و از آنجا در سینه های معصومین ع ذخیره می شود و همچون چشمه های جوشانی در صفحه قلوب جاری می گردد،و انواع میوه های لذتبخش ایمان و تقوا و فضائل اخلاقی را پرورش می دهد.

آری انسان باید درست بنگرد که سرچشمه اصلی علم و دانش او که غذای روحانی او است کجا است مبادا از سرچشمه آلوده ای تغذیه شود و روح و جان او را بیمار کند یا به هلاکت افکند.

و نیز از طریق قیاس اولویت می توان مساله"حلال و حرام"و مشروع و نامشروع را به وسیله"دلالت التزامی"از آیه استفاده کرد.

این احتمال نیز وجود دارد که هم"طعام"در آیه شریفه معنی وسیع و گسترده دارد،و هم"نگاه کردن"و بنا بر این تفسیرهای سه گانه فوق در آن جمع می گردد.

در اینکه منظور از"انسان"در اینجا چه کسی است؟ناگفته پیدا است که همه انسانها را شامل می شود،اعم از مؤمن و کافر،همه باید به این مواد غذایی و شگفتیها و اسرار نهفته در آنها بنگرند،تا افراد بی ایمان راه حق را پیدا کنند و افراد مؤمن بر ایمانشان افزوده شود.

و به راستی هر یک از مواد غذایی:میوه ها،دانه های غذایی سبزیها، برای خود دنیای شگفت انگیزی دارد که مدتها می توان روی آن مطالعه کرد، و درسهایی از آن آموخت که در تمام عمر به ما روشنایی و بینش می دهد.

سپس به شرح تفصیلی این مواد غذایی و منابع آن پرداخته،می فرماید:

"ما آب فراوانی از آسمان فرو ریختیم"( أَنّٰا صَبَبْنَا الْمٰاءَ صَبًّا ).

"صب"به معنی"فرو ریختن آب است از طرف بالا"و در اینجا منظور نزول باران است،و تعبیر به"صبا"در آخر آیه برای بیان تاکید و فراوانی این آب می باشد.

آری آب که مهمترین مایه حیات است همواره به مقدار فراوان به لطف پروردگار از آسمان نازل می شود،و می دانیم تمام نهرها،و چشمه ها،و قناتها،و چاههای آب،ذخائر آبی خود را از باران می گیرند،و مایه اصلی همه آنها باران است که"اگر باران به کوهستان نبارد*به سالی دجله گردد خشک رودی".

بنا بر این به هنگام مطالعه"مواد غذایی"قبل از هر چیز انسان به نظام بارش باران متوجه می شود،که چگونه دائما آفتاب بر سطح دریاها می تابد، و ابرها از آن برمی خیزند،و بادها آنها را بحرکت در می آورند،سپس به خاطر دور شدن از سطح زمین،و قرار گرفتن در منطقه سرد جوی بار دیگر تبدیل به آب شده،و فرو می ریزند آبی زلال و پاک و خالی از هر گونه املاح مضر و آلودگی،آن هم به صورت قطرات کوچک،یا دانه های نرم برف که به آرامی بر زمین می نشیند،و جذب زمین و گیاهان و درختان می شود.

*** بعد از ذکر موضوع آب که یکی از ارکان مهم رویش گیاهان است، به سراغ رکن مهم دیگر یعنی"زمین"می رود،و می افزاید:"سپس زمین را از هم شکافتیم"( ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا ).

بسیاری از مفسران گفته اند که این شکافتن اشاره به شکافتن زمین به وسیله جوانه های گیاهان است،و به راستی این یکی از عجائب است که جوانه ای با آن همه

نرمی و لطافت خاکهای سخت را می شکافد،و گاه در کوهستانها از لابلای سنگها عبور کرده،سر بیرون می آورد،چه قدرت عظیمی خالق بزرگ در این جوانه لطیف آفریده است که می تواند این چنین قدرت نمایی کند؟! بعضی نیز احتمال داده اند که منظور شکافتن زمین به وسیله شخم زدن انسانها،یا حتی به وسیله کرمهایی است که نوعی عمل شخم زدن را توام با اعمال حیاتی دیگر در زمین انجام می دهند! درست است که شخم زدن کار انسان است،ولی از آنجا که تمام وسائل آن را خدا در اختیار او گذاشته،به خداوند نسبت داده شده است.

تفسیر سومی که برای این تعبیر به نظر می رسد و از جهاتی ترجیح دارد این است که منظور از شکافتن زمین خرد شدن سنگهای سطح آن است.

توضیح اینکه:در آغاز سطح زمین را قشر عظیمی از سنگها پوشانده بود، بارانهای سیلابی پی در پی فرو باریدند،و سنگها را شکافتند،ذرات آن را جدا کردند و در قسمتهای گود زمین گستردند،و به این ترتیب توده خاک قابل زراعت تشکیل شد،و هم اکنون نیز سیلابها قسمتی از آنها را در خود حل کرده به دریا می ریزند،اما خاکهای جدیدی که به وسیله برف و باران مجددا تشکیل می شود جای آن را می گیرد،و گرنه انسان گرفتار کمبود خاک زراعتی می شد! به این ترتیب آیه اشاره به یکی از معجزات علمی قرآن است که نشان می دهد اول بارانها فرو می بارند،و سپس زمینها شکافته می شوند و آماده زراعت می گردند،نه تنها در روزهای نخست این عمل صورت گرفته که امروز نیز ادامه دارد.

این تفسیر از آنجا که مساله"انبات"و رویاندن گیاه در آیه بعد ذکر می شود مناسبتر به نظر می رسد.

جمع میان هر سه تفسیر نیز بعید نیست.

*** بعد از ذکر این دو رکن اساسی یعنی"آب"و"خاک"به هشت قسمت از از روئیدنیها که از ارکان اساسی غذای انسان یا حیوانات است اشاره کرده، می فرماید:"سپس ما در زمین دانه فراوانی رویاندیم"( فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا ).

دانه های غذایی که مایه اصلی تغذیه انسان و انواع حیوانات است،دانه هایی که اگر یک سال بر اثر خشکسالی قطع شود قحطی و گرسنگی تمام جهان را فرا می گیرد،و انسانها همه در زحمت فرو می روند.

تعبیر به"حبا"به صورت"نکره"در اینجا دلیل بر بیان عظمت،و یا تنوع انواع این دانه ها است،و اینکه بعضی آن را تفسیر به خصوص"گندم" و"جو"کرده اند دلیلی بر آن نیست،چرا که این تعبیر همه حبوبات را شامل می شود.

*** و در مرحله بعد می افزاید:"همچنین انگور و سبزی بسیار" (وَ عِنَباً وَ قَضْباً) ذکر"عنب"(انگور)از میان تمام میوه ها به خاطر مواد غذایی و حیاتی فراوانی است که در این میوه نهفته شده،و آن را به صورت یک غذای کامل در آورده است(توجه داشته باشید که"عنب"هم به"انگور"گفته می شود و هم به"درخت انگور"و در آیات قرآن بر هر دو اطلاق شده،ولی در اینجا مناسب همان انگور است).

"قضب"(بر وزن جذب)در اصل به معنی سبزیهایی است که آن را در نوبتهای مختلف می چینند،و در اینجا به معنی انواع سبزیهای خوردنی است، و ذکر آن به دنبال انگور دلیل بر اهمیت این ماده غذایی است.

که در علم غذاشناسی امروز فوق العاده روی آن تکیه می شود.

گاه کلمه"قضب"به معنی قطع کردن و چیدن،و واژه"قضیب"به معنی شاخه درخت آمده،و"سیف قاضب"به معنی شمشیر قاطع است.

از ابن عباس نقل شده که منظور از"قضب"در اینجا"رطب"است که آن را از درخت می چینند،ولی این تفسیر بسیار بعید به نظر می رسد،چرا که در آیه بعد اشاره جداگانه به مساله"رطب"شده است.

بعضی نیز احتمال داده اند که"قضب"به معنی میوه های بوته ای باشد(مانند خیار و هندوانه و مانند آنها)و یا ریشه های گیاهی(مانند هویج و پیاز و کلم).

ولی بعید نیست که"قضب"در اینجا معنی گسترده ای داشته باشد که هم سبزیهای خوردنی را شامل شود،و هم میوه های بوته ای و هم ریشه های غذایی را.

*** سپس می افزاید:"و زیتون و نخل فراوان" (وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً) .

تکیه روی این دو میوه نیز دلیلش روشن است چرا که امروز ثابت شده که هم"زیتون"و هم"خرما"از مهمترین مواد غذایی نیروبخش و مفید و سلامت آفرین است.

*** و در مرحله بعد می افزاید:"و باغهایی پر درخت(با انواع میوه های رنگارنگ)" (وَ حَدٰائِقَ غُلْباً) .

"حدائق"جمع"حدیقة"به معنی باغی است که اطراف آن دیوار و محفوظ باشد،و در اصل به معنی قطعه زمینی است که دارای آب است،این واژه از"حدقه"چشم گرفته شده که دائما آب در آن جاری است.

و از آنجا که اینگونه باغها معمولا باغهای میوه است می تواند اشاره ای به

انواع میوه های بهشتی بوده باشد.

"غلب"(بر وزن قفل)جمع"اغلب"و"غلباء"به معنی گردن کلفت است، و در اصل از ماده غلبه گرفته شده،و در اینجا به معنی درختان بلند و تنومند است.

*** سپس می افزاید:"و میوه و چراگاه" (وَ فٰاکِهَةً وَ أَبًّا) .

"اب"(با تشدید باء)به معنی گیاهان خودرو و چراگاهی است که آماده چریدن حیوانات و یا چیدن گیاهان باشد،و در اصل معنی"آمادگی"را می بخشد،و از آنجا که اینگونه چراگاهها آماده بهره برداری است به آن"اب"گفته شده.

بعضی نیز گفته اند منظور از"اب"میوه هایی است که قابل خشک کردن و ذخیره نمودن برای زمستان است،به مناسبت اینکه همیشه آماده بهره برداری است.

بسیاری از مفسران اهل سنت و شیعه در ذیل این آیه نقل کرده اند که روزی عمر بر منبر بود و این آیات را تلاوت کرد،سپس گفت:همه اینها را ما می شناسیم اما"اب"چیست؟نمی دانم،سپس عصائی را که در دست داشت رها کرد و گفت:به خدا سوگند که این یک نوع تکلف است،چه اشکالی دارد معنی "اب"را ندانی!شما از چیزی از کتاب اللّٰه پیروی کنید که برای شما تبیین شده، و به آن عمل نمائید و آنچه را نمی دانید و نمی فهمید موکول به پروردگار کنید! ⁽¹⁾.

این نشان می دهد که او مفهوم کلمه"اب"را چیز پیچیده ای می دانست، در حالی که با مراجعه به متون لغت روشن می شود که مطلب پیچیده ای نیست.

و عجب اینکه در"در المنثور"آمده است که همین سؤال را از"ابو بکر"

کرده اند،او گفت من اگر در کتاب خدا چیزی را بگویم که نمی دانم کدام آسمان بر سر من سایه می افکند،و کدام زمین حاضر است مرا بپذیرد؟.

درست است که بسیاری از دانشمندان اهل سنت از این دو حدیث نتیجه گرفته اند که هیچکس نباید در مورد مسائلی که آگاه نیست،مخصوصا در کتاب اللّٰه،سخنی بگوید،ولی بالآخره جای این سؤال باقی است که چگونه کسی که به عنوان پیشوا و خلیفه مسلمین می خواهد حکومت کند از مفهوم لغتی که در متن قرآن مجید آمده و چندان پیچیدگی ندارد آگاه نباشد؟اینها همه دلیل بر این است که باید در هر عصر و زمان رهبری الهی در میان مردم بوده باشد که از تمام مسائل شرع آگاه و از هر اشتباه و خطایی مصون و معصوم باشد.

و لذا در ذیل حدیثی که مرحوم"مفید"در"ارشاد"آورده است می خوانیم:

هنگامی که این ماجرا به گوش امیر مؤمنان علی ع رسید،فرمود:

سبحان اللّٰه ا ما علم ان الأب هو الکلاء و المرعی و ان قوله تعالی:" وَ فٰاکِهَةً وَ أَبًّا " اعتداد من اللّٰه بانعامه علی خلقه،فیما غذاهم به،و خلقه لهم و لانعامهم،مما تحیی به انفسهم و تقوم به اجسادهم :"عجیب است،آیا او نمی دانست که"اب"به معنی گیاهان خودرو و چراگاه است،و اینکه جمله "و فاکهة و ابا"عنایتی است از سوی خداوند نسبت به بندگانش در آنچه از مواد غذایی به آنها داده،و برای آنان و چهارپایانشان آفریده،از چیزهایی که مایه حیات و قوام جسم آنها است"؟! ⁽¹⁾.

در اینجا این سؤال پیش می آید که در آیات گذشته بعضی از میوه ها بالخصوص مطرح شده بود،و در اینجا میوه به طور کلی مطرح شده،و از این گذشته در آیه قبل که سخن از باغها می گفت ظاهرا نظر به میوه های باغها داشت،چگونه بار دیگر میوه در اینجا مطرح شده است؟.

در پاسخ می گوئیم:اما اینکه بعضی از میوه ها بالخصوص ذکر شده مانند انگور و زیتون و خرما(به قرینه درخت نخل)به خاطر اهمیت فوق العاده ای است که از میان میوه ها دارند ⁽¹⁾،و اما اینکه چرا"فاکهه"(میوه)جداگانه از "حدائق"(باغها)ذکر شده؟،ممکن است به خاطر این باشد که باغها منافع دیگری غیر از میوه نیز دارند،منظره زیبا،طراوت و هوای سالم و مانند آن از این گذشته برگ بعضی از درختان و ریشه و پوست بعضی دیگر،جزء مواد خوراکی هستند(مانند چای و دارچین و زنجبیل و امثال آن)به علاوه برگهای بسیاری از درختان خوراک مناسبی برای حیوانات است و می دانیم آنچه در آیات فوق آمده،هم خوراک انسان را شامل می شود،هم خوراک حیوان را.

*** و لذا در آیه بعد که آخرین آیه مورد بحث است،می افزاید:"تا وسیله بهره گیری شما و چارپایانتان باشد"( مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ ).

"متاع"هر چیزی است که انسان از آن متمتع و بهره مند می شود.

نکته:

مواد غذایی سالم

آنچه در این آیات آمده بود،هشت نوع از مواد غذایی برای انسان و چارپایان بود،و جالب اینکه همه آنها،غذاهای گیاهی و نباتی است،این به خاطر اهمیتی است که"گیاهان"و"حبوبات"و"میوه ها"در تغذیه انسان دارند،بلکه غذای حقیقی انسان همینها است،و غذاهای حیوانی در درجه بعد قرار دارد و

به مقدار کمتر.

آنچه در اینجا قابل توجه است اینکه:علم غذاشناسی امروز که یکی از علوم گسترده و مهم است و برای خود دنیای وسیعی با چشم اندازهای وسیعتری را مجسم می کند،در حقیقت شرحی است بر آنچه در این آیات آمده،و عظمت قرآن را منعکس می کند،مخصوصا موادی که در آیات بالا روی آن تکیه شده هر یک از دیدگاه علم غذاشناسی،بسیار مهم و با ارزش است.

به هر حال دقت در این امور،انسان را به عظمت خالق آنها،و الطاف و محبتهای او نسبت به نوع بشر آشناتر می سازد.

آری دقت در غذای جسم،و سپس در غذای روح،هم از نظر محتوی و ساختمان،و هم از نظر طرق اکتساب،می تواند آدمی را در مسیر معرفة اللّٰه و تهذیب نفس و خودسازی پیش برد،آری"آدمی باید در غذایش به دقت بنگرد" و چه پر معنی است همین یک جمله کوتاه.

[سوره عبس (80): آیات 33 تا 42]

اشاره

فَإِذٰا جٰاءَتِ اَلصَّاخَّةُ (33) یَوْمَ یَفِرُّ اَلْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ (34) وَ أُمِّهِ وَ أَبِیهِ (35) وَ صٰاحِبَتِهِ وَ بَنِیهِ (36) لِکُلِّ اِمْرِئٍ مِنْهُمْ یَوْمَئِذٍ شَأْنٌ یُغْنِیهِ (37) وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ (38) ضٰاحِکَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ (39) وَ وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ عَلَیْهٰا غَبَرَةٌ (40) تَرْهَقُهٰا قَتَرَةٌ (41) أُولٰئِکَ هُمُ اَلْکَفَرَةُ اَلْفَجَرَةُ (42)

ترجمه

33-هنگامی که آن صدای مهیب(صیحه رستاخیز)بیاید(کافران در اندوه عمیقی فرو می روند) 34-در آن روز که انسان از برادر خود فرار می کند، 35-و از مادر و پدرش، 36-و زن و فرزندانش، 37-در آن روز هر کدام از آنها وضعی دارد که او را کاملا به خود مشغول می سازد 38-صورتهایی در آن روز گشاده و نورانی است، 39-خندان و مسرور است 40-و صورتهایی در آن روز غبارآلود است، 41-و دود تاریکی آنها را پوشانده 42-آنها همان کافران فاجرند

تفسیر:

اشاره

صیحه رستاخیز

بعد از ذکر قسمت قابل توجهی از مواهب الهی و نعم دنیوی،به بیان معاد و گوشه ای از حوادث رستاخیز و سرنوشت مؤمنان و کافران می پردازد،تا از یک سو اعلام کند که این مواهب و متاع هر چه باشد زود گذر است و نقطه پایانی دارد، و از سوی دیگر وجود اینها دلیلی است بر قدرت خداوند بر همه چیز و بر مساله معاد.

می فرماید:"هنگامی که آن صدای مهیب و گوشخراش(صیحه رستاخیز) بیاید کافران و مجرمان در اندوه و ندامت عمیقی فرو می روند" (فَإِذٰا جٰاءَتِ الصَّاخَّةُ) ⁽¹⁾.

"صاخه"از ماده"صخ"در اصل به معنی صوت شدیدی است که نزدیک است گوش انسان را کر کند،و یا به راستی گوش را کر می کند،و در اینجا اشاره به"نفخه دوم صور"است،همان صیحه عظیمی که صیحه بیداری و حیات می باشد، و همگان را زنده کرده،به عرصه محشر دعوت می کند.

آری این صیحه چنان عظیم و تکان دهنده است که انسان را از همه چیز جز خودش و اعمالش و سرنوشتش غافل می کند.

*** و لذا بلا فاصله بعد از آن می افزاید:"در آن روز که انسان از برادر خود فرار می کند"( یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ ).

همان برادری که با جان برابر بود و همه جا به یاد او بود و در فکر او، امروز به کلی از او گریزان می شود.

*** و همچنین"از مادر و پدرش" (وَ أُمِّهِ وَ أَبِیهِ) .

*** "و زن و فرزندانش" (وَ صٰاحِبَتِهِ وَ بَنِیهِ) .

و به این ترتیب انسان نزدیکترین نزدیکانش را که برادر و پدر و مادر و زن و فرزند هستند نه فقط فراموش می نماید بلکه از آنها فرار می کند،و این نشان می دهد هول و وحشت محشر آن قدر زیاد است که انسان را از تمام پیوندها و

علائقش جدا می کند.

مادری که به او عشق می ورزید.

پدری که سخت مورد احترام او بود.

همسری که شدیدا به او محبت داشت.

و فرزندانی که میوه قلب و نور چشمان او محسوب می شدند.

بعضی گفته اند منظور فرار از برادران و پدران و مادران و همسر و فرزندانی است که راه ایمان و تقوا و اطاعت خدا را نپیمودند،او از آنها فرار می کند مبادا به سرنوشتشان گرفتار شود.

بعضی نیز گفته اند این فرار به خاطر آن است مبادا اینها حقوقی به گردن او داشته باشند و از او مطالبه کنند،و او از ادای آن عاجز باشد.

در میان این سه تفسیر،تفسیر اول مناسبتر به نظر می رسد،گرچه جمع میان آنها نیز بی مانع است.

در این که چرا نخست از برادر،و بعد مادر،سپس پدر،و بعد همسر،و در آخرین مرحله سخن از فرزندان به میان آمده؟بعضی معتقدند به خاطر این است که در تمام اینها از مرحله پائین تر به مرحله بالاتر منتقل می شود و مقتضای بلاغت همین است که نخست بگوید انسان از برادرش می گریزد،بعد از مادر و پدر،و بعد از همسر و فرزندان.

ولی با توجه به این که همه مردم در مورد علاقه و رابطه با این پنج گروه یکسان نیستند گاه برادر نقش مهمتری در زندگی انسان دارد بیشتر مورد علاقه او است،و گاه همسر،و گاه فرزند،و لذا نمی توان یک قاعده کلی در اینجا به دست داد.

البته برای اهمیت پیوند انسان با هر یک از این گروه پنجگانه مطالب بسیاری می توان گفت ولی چنان نیست که بطور مطلق بتوان یکی را بر دیگری

از تمام جهات-مخصوصا به شکلی که در آیه آمده است ترجیح داد،بنا بر این ترتیب فوق روی حساب ترتیب در اهمیت نیست.

*** در آیه بعد دلیل این فرار را بیان کرده،می فرماید:"در آن روز هر کدام از آنها وضعی دارد که او را کاملا به خود مشغول می سازد" (لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ یَوْمَئِذٍ شَأْنٌ یُغْنِیهِ ).

تعبیر به"یغنیه"(او را بی نیاز می سازد)کنایه ظریفی است از این حقیقت که در آن روز آن قدر انسان به خود مشغول است،که به دیگری نمی پردازد و حوادث بقدری شدید و هولناک است که برای اشغال تمامی فکر و قلب او کافی است.

در حدیثی آمده است که بعضی از خاندان پیامبر ص از آن حضرت سؤال کردند که آیا در روز قیامت انسان به یاد دوست صمیمیش می افتد؟ در جواب فرمود:

ثلاثة مواطن لا یذکر(فیها)احد احدا عند المیزان حتی ینظر أ یثقل میزانه ام یخف؟و عند الصراط حتی ینظر ا یجوزه ام لا؟و عند الصحف حتی ینظر بیمینه یاخذ الصحف ام بشماله؟ فهذه ثلاثة مواطن لا یذکر فیها احد حمیمه و لا حبیبه و لا قریبه و لا صدیقه،و لا بنیه و لا والدیه و ذلک قول اللّٰه تعالی:" لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ یَوْمَئِذٍ شَأْنٌ یُغْنِیهِ " سه موقف است که هیچکس در آنها به یاد هیچکس نمی افتد:اول پای میزان سنجش اعمال است تا ببیند آیا میزانش سنگین است یا سبک؟سپس بر صراط است تا ببیند آیا از آن می گذرد یا نه؟و سپس به هنگامی است که نامه های اعمال را به دست انسانها می دهند تا ببینند آن را به دست راستش می دهند یا دست چپ؟این سه موقف است که در آنها کسی به فکر کسی نیست،

نه دوست صمیمی،نه یار مهربان،نه افراد نزدیک،نه دوستان مخلص،نه فرزندان،و نه پدر و مادر،و این همان است که خداوند متعال می فرماید:در آن روز هر کسی به قدر کافی به خود مشغول است ⁽¹⁾.

*** سپس به چگونگی حال مؤمنان و کافران در آن روز پرداخته می گوید:

"صورتهایی در آن روز گشاده و نورانی است"( وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ ).

*** "خندان و مسرور است" (ضٰاحِکَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ) *** "و صورتهایی در آن روز غبارآلود است"( وَ وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ عَلَیْهٰا غَبَرَةٌ ) *** "و دود تاریکی آن را پوشانده" (تَرْهَقُهٰا قَتَرَةٌ) .

*** "آنها همان کافران فاجرند"!( أُولٰئِکَ هُمُ الْکَفَرَةُ الْفَجَرَةُ ).

"مسفرة"از ماده"اسفار"چنان که قبلا هم نیز گفته ایم به معنی آشکار شدن و درخشیدن است،همانند طلوع سپیده صبح در پایان شب تاریک.

"غبرة"(بر وزن غلبه)از"غبار"به معنی باقی مانده خاکی است که از زمین بر خاسته و بر چیزی نشسته.

"قترة"(بر همان وزن)در اصل از ماده"قتار"(بر وزن غبار)به معنی دودی است که از چوب یا چیزی دیگری برمی خیزد،بعضی از ارباب لغت آن را نیز به معنی غبار تفسیر کرده اند،اما جمع میان این دو تعبیر در آیات

فوق نشان می دهد که این دو واژه دارای دو معنی متفاوت است.

"کفرة"و"فجرة"(بر همان وزن)جمع"کافر"و"فاجر"است که اولی اشاره به افراد فاسد العقیده و دومی اشاره به افراد فاسد العمل است.

از این آیات به خوبی استفاده می شود که در صحنه قیامت آثار عقائد و اعمال سوء انسانها در چهره هایشان نمایان می گردد.

ضمنا تعبیر به وجوه به خاطر این است که رنگ صورت بیش از هر چیزی می تواند بیانگر حالات درونی باشد،هم ناراحتیهای فکر و روحی و هم ناراحتی های جسمانی.

به هر حال گروهی در آنجا خندان و مسرورند،چهره هایشان گشاده و نورانی است،روشنایی ایمان و پاکی عمل در صورت آنها موج می زند،"و رنگ رخساره آنها خبر از سر درون می دهد".

بر عکس گروهی که تاریکی کفر و زشتی اعمالشان در چهره هایشان نمایان است،گویی گرد و غبار سیاهی بر صورتشان نشسته،و هاله ای از دود آن را در خود فرو برده،آثار غم و اندوه و رنج و درد از صورتهایشان می بارد،و اصولا همانگونه که در آیه 41 سوره رحمان آمده" یُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِیمٰاهُمْ " "گنهکاران با سیمایشان شناخته می شوند"در آن روز رنگ چهره ها برای شناخت انسانها کافی است.

نکته:

راه خودسازی

تعبیراتی که در آیات کوتاه و پر طنین این سوره آمده برنامه جامعی برای خودسازی است: