مشخصات کتاب

سرشناسه:انصاریان، حسین، ۱۳۲۳ -، توشیحگر

عنوان قراردادی:مصباح الشریعه و مفتاح الحقیقه .شرح

عنوان و نام پدیدآور:عرفان اسلامی / مولف حسین انصاریان ؛ ویرایش و تحقیق محسن فیض پور ،محمدجواد صابریان.

مشخصات نشر:قم: دارالعرفان، ۱۳۸۶ - ۱۳۹۱.

مشخصات ظاهری:ج.

فروست:مجموعه آثار؛ ۳۱، ۳۲، ۳۳، ۳۴، ۳۵، ۳۶، ۳۷، ۳۸، ۳۹، ۴۰، ۴۱، ۴۲، ۴۳، ۴۴.

شابک:۷۰۰۰۰۰ ریال : دوره 978-964-96392-9-1 : ؛ ج.۱ : 978-964-96392-6-0 ؛ ج.۲ : 978-964-96392-7-7 ؛ ۷۰۰۰۰۰ ریال : ج.۳ 978-964-96392-8-4 : ؛ ج.۴ 978-964-2939-00-8 : ؛ ج.۵ 978-964-2939-01-5 : ؛ ج.۶ 978-964-2939-02-2 : ؛ ج.۷ : 978-964-2939-03-9 ؛ ج.۸ : 978-964-2939-04-6 ؛ ج.۹ : 978-964-2939-05-3 ؛ ج.۱۰ 978-964-2939-06-0 : ؛ ج.۱۱ : 978-964-2939-07-7 ؛ ج.۱۲ 978-964-2939-08-4 : ؛ ج.۱۳ 978-964-2939-09-1 : ؛ ج.۱۴ 978-964-2939-10-7 : ؛ ج.۱۵ 978-964-2939-13-8 :

یادداشت:ج.۲ - ۵، ۹ و ۱۱ (چاپ اول: زمستان ۱۳۸۶).

یادداشت:ج.۱۲ - ۱۵ (چاپ اول: ۱۳۹۱) (فیپا).

یادداشت:جلد چهاردهم و پانزدهم فهرست می باشند.

یادداشت:ج.۷ - ۹ (چاپ دوم:۱۳۸۷).

یادداشت:ج.۱۰ (چاپ اول: ۱۳۸۶).

یادداشت:ج.۱۰ - ۱۵ (چاپ دوم:۱۳۸۸).

یادداشت:عنوان روی جلد: عرفان اسلامی شرح مصباح الشریعه.

یادداشت:کتابنامه.

عنوان روی جلد:عرفان اسلامی شرح مصباح الشریعه.

موضوع:جعفربن محمد (ع)، امام ششم، ۸۳ - ۱۴۸ق . مصباح الشریعه و مفتاح الحقیقه -- نقد و تفسیر

موضوع:احادیث اخلاقی -- قرن ۲ ق.

موضوع:اخلاق اسلامی -- متون قدیمی تا قرن ۱۴

موضوع:عرفان -- متون قدیمی تا قرن ۱۴

شناسه افزوده:فیض پور قمی، محسن، ۱۳۵۳ -، ویراستار

شناسه افزوده:صابریان، محمدجواد، ویراستار

شناسه افزوده:جعفربن محمد (ع)، امام ششم، ۸۳ - ۱۴۸ق . مصباح الشریعه و مفتاح الحقیقه . شرح

رده بندی کنگره:BP۲۴۸/ج۷م۶۰۴۲۲۱۸۴ ۱۳۸۶

رده بندی دیویی:۲۹۷/۶۱

شماره کتابشناسی ملی:۱۱۸۲۵۶۰

اشاره

باب 75 در توکل

اشاره

قالَ الصّادِقُ علیه السلام:

التَّوَکُّلُ کَأْسٌ مَخْتومٌ بِخَتْمِ اللّهِ فَلا یَشْرَبُ بِها وَ لا یَفُضُّ خِتامَها الَّا الْمُتَوَکِّلونَ کَما قالَ اللّهُ تَعالی: [ وَ عَلَیْهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ ] ⁽¹⁾، [ وَ عَلَی اللّٰهِ فَتَوَکَّلُوا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ ] ⁽²⁾.

مَنِ انْقَطَعَ الَی اللّهِ کَفاهُ اللّهُ کُلَّ مَؤُنَةٍ وَ یَرْزُقُهُ مِنْ حَیْثُ لا یَحْتَسِبُ وَ مَنِ انْقَطَعَ الَی الدُّنْیا وَکَلَهُ الَیْها.

مَنْ سَرَّهُ انْ یَکونَ اقْوَی النّاسِ فَلْیَتَوَکَّلْ عَلَی اللّهِ وَ مَنْ سَرَّهُ انْ یَکونَ اکْرَمَ النّاسِ فَلْیَتَّقِ اللّهَ وَ مَنْ سَرَّهُ انْ یَکونَ اغْنَی النّاسِ فَلْیَکُنْ بِما فی یَدِ اللّهِ اوْثَقَ بِما فی یَدِهِ.جَعَلَ التَّوَکُّلَ مِفْتاحَ الْایمانِ وَ الْایمانَ قُفْلَ التَّوَکُّلِ، وَ حَقیقَةُ التَّوَکُّلِ الْایثارُ وَ اصْلُ الْایثارِ تَقْدیمُ الشَّیْءِ بِحَقِّهِ.

وَ لا یَنْفَکُّ الْمُتَوَکِّلُ فی تَوَکُّلِهِ مِنْ ایثارِ احَدَ الْایثارَیْنِ فَاِنْ آثَرَ مَعْلُولَ التَّوَکُّلِ وَ هُوَ الْکَوْنُ حُجِبَ بِهِ،وَ انْ آثَرَ مُعَلِّلَ عِلَّةِ الَّتَوَکُّلِ وَ هُوَ الْباری سُبْحانَهُ بَقِیَ مَعَهُ.

فَاِنْ ارَدْتَ انْ تَکونَ مُتَوَکِّلاً لا مُتَعَلِّلاً فَکَبِّرْ عَلیٰ روحِکَ خَمْسَ تَکْبیراتٍ وَ دَعْ امانِیَّکَ کُلَّها تَوْدیعَ الْمَوْتِ لِلْحَیاةِ.

وَ ادْنیٰ حَدِّ التَّوَکُّلِ انْ لا تُسابِقَ مَقْدُورَکَ بِالْهِمَّةِ وَ لا تُطالِعَ مَقْسُومَکَ

وَ لا تَسْتَشْرِفَ مَعْدُومَکَ فَتَنْقُضَ بِاَحَدِهِما عَقْدَ ایمانِکَ وَ انْتَ لا تَشْعُرُ.وَ انْ عَزَمْتَ انْ تَقِفَ عَلیٰ بَعْضِ شِعارِ الْمُتَوَکِّلینَ حَقّاً فَاعْتَصِمْ بِمَعْرِفَةِ هٰذِهِ الْحِکایَةِ وَ هِیَ انَّهُ رُوِیَ انَّ بَعْضَ الْمُتَوَکِّلینَ قَدِمَ عَلیٰ بَعْضِ الْاَئِمَّةِ فَقالَ:رَضِیَ اللّهُ عَنْکَ اعْطِفْ عَلَیَّ بِجَوابِ مَسْأَلَةٍ فِی التَّوَکُّلِ وَ الْاِمامُ کانَ یَعْرِفُ الرَّجُلَ بِحُسْنِ التَّوَکُّلِ وَ نَفیسِ الْوَرَعِ وَ اشْرَفَ عَلیٰ صِدْقِهِ فیما سَأَلَ عَنْهُ مِنْ قَبْلِ ابْدائِهِ ایّاهُ فَقالَ لَهُ:مَکانَکَ وَ أنْظِرْنی ساعَةً.فَبَیْنا هُوَ مُطْرِقٌ بِجَوابِهِ اذَا اجْتازَ بِهِما فَقیرٌ فَاَدْخَلَ الْاِمامُ علیه السلام یَدَهُ فی جَیْبِهِ وَ اخْرَجَ شَیْئاً فَناوَلَهُ الْفَقیرَ ثُمَّ اقْبَلَ عَلَی السّائِلِ فَقالَ لَهُ:هاتِ وَ سَلْ عَمّا بَدا لَکَ.فَقالَ السّائِلُ:اَیُّهَا الْاِمامُ کُنْتُ أَعْرِفُکَ قادِراً مُتَمَکِّناً مِنْ جَوابِ مَسْئَلَتی قَبْلَ انْ تَسْتَنْظِرَنی فَما شَأْنُکَ فی ابْطائِکَ عَنّی ؟ فَقالَ الْاِمامُ علیه السلام:لِتَعْتَبِرَ الْمَعْنیٰ قَبْلَ کَلامی اذا لَمْ اکُنْ ارانی ساهیاً بِسِرّی وَ رَبّی مُطَّلِعٌ عَلَیْهِ انْ اتَکَلَّمَ بِعِلْمِ الْتَوَکُّلِ وَ فی جَیْبی دانِقٌ ثُمَّ لَمْ یَحِلَّ لی ذلِکَ الّا بَعْدَ ایثارِهِ ثُمَّ لِیَعْلَمَ بِهِ فَافْهَمْ.

فَشَهِقَ الرَّجُلُ السّائِلُ شَهْقَةً وَ حَلَفَ انْ لا یَأْوِیَ عُمْراناً وَ لا یَأْنَسَ بِبَشَرٍ ما عاشَ.

[ التَّوَکُّلُ کَأْسٌ مَخْتومٌ بِخَتْمِ اللّهِ فَلا یَشْرَبُ بِها وَ لا یَفُضُّ خِتامَها الَّا الْمُتَوَکِّلونَ کَما قالَ اللّهُ تَعالی: [ وَ عَلَیْهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ ] ⁽¹⁾، [ وَ عَلَی اللّٰهِ فَتَوَکَّلُوا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ ] ⁽²⁾.مَنِ انْقَطَعَ الَی اللّهِ کَفاهُ اللّهُ کُلَّ مَؤُنَةٍ وَ یَرْزُقُهُ مِنْ حَیْثُ لا یَحْتَسِبُ وَ مَنِ انْقَطَعَ الَی الدُّنْیا وَکَلَهُ الَیْها.مَنْ سَرَّهُ انْ یَکونَ اقْوَی النّاسِ فَلْیَتَوَکَّلْ عَلَی اللّهِ وَ مَنْ سَرَّهُ انْ یَکونَ اکْرَمَ النّاسِ فَلْیَتَّقِ اللّهَ وَ مَنْ سَرَّهُ انْ یَکونَ اغْنَی النّاسِ فَلْیَکُنْ بِما فی یَدِ اللّهِ اوْثَقَ بِما فی یَدِهِ.جَعَلَ التَّوَکُّلَ مِفْتاحَ الْایمانِ وَ الْایمانَ قُفْلَ التَّوَکُّلِ،وَ حَقیقَةُ التَّوَکُّلِ الْایثارُ وَ اصْلُ الْایثارِ تَقْدیمُ الشَّیْءِ بِحَقِّهِ.وَ لا یَنْفَکُّ الْمُتَوَکِّلُ فی تَوَکُّلِهِ مِنْ ایثارِ احَدَ الْایثارَیْنِ فَاِنْ آثَرَ مَعْلُولَ التَّوَکُّلِ وَ هُوَ الْکَوْنُ حُجِبَ بِهِ، وَ انْ آثَرَ مُعَلِّلَ عِلَّةِ الَّتَوَکُّلِ وَ هُوَ الْباری سُبْحانَهُ بَقِیَ مَعَهُ.

فَاِنْ ارَدْتَ انْ تَکونَ مُتَوَکِّلاً لا مُتَعَلِّلاً فَکَبِّرْ عَلیٰ روحِکَ خَمْسَ تَکْبیراتٍ وَ دَعْ امانِیَّکَ کُلَّها تَوْدیعَ الْمَوْتِ لِلْحَیاةِ ]

حقیقت توکّل

اگر تصور شود،توکّل به معنای بریدن از کار و کوشش و جهد و مجاهدت و زحمت و ریاضت و روبه راه شدن تمام امور بدون توجه به نظام عالی خلقت و منهای قیام به حقوق خود و خلق است،تصوّری باطل و اندیشه ای صددرصد جاهلانه و شیطانی است.

رزاقیّت حضرت حق و این که این رزاقیّت را بر خود واجب فرموده به این معنا نیست که دست از همه بندگان و از همه امور بردار و در گوشه ای به ذکر و تسبیح بنشین و هیچ مسؤولیّتی را نپذیر و در عین این عزلت و بریدگی به انتظار روزی رسیدن و درست شدن کارها باش.

جهان آفرینش جهان کار و فعالیّت و زحمت و کوشش و جهاد و ریاضت است.

تمام عناصر هستی از کوچک ترین اتم گرفته تا گسترده ترین کهکشان ها در کار و فعالیّت اند که اگر این همه کار و کوشش و این همه حرکت و فعالیّت نبود از نظام هستی خبری باقی نمی ماند.

رزاقیّت و ولایت و محبّت حضرت او به عباد و به خصوص به بندگان مؤمن هیچ منافاتی با کار و کوشش ندارد که دنبال کار و کوشش رفتن و قیام به حقوق امر واجب اوست،نهایت این که این کار و کوشش باید براساس مقررات او و توجه به حلال و حرام و با تکیه و اعتماد بر او انجام گیرد تا امور به نتیجه مادّی و معنوی برسد و حقیقت توکّل این است که انسان به زنجیر اسارت کفر و شرک دچار نشود و پای از جاده حق بیرون ننهد و از حلال به حرام و شبهه گرفتار نیاید و از ورع و پاک دامنی و یقین و اخلاص عاری نگردد.

انبیای خدا برای به دست آوردن روزی به انواع کسب های حلال دست می زدند

و به وقت دچار شدن به مرض و درد به طبیب و دوا مراجعه می کردند و به هنگام حمله دشمن دست به دفاع و جهاد مقدّس می بردند و در راه احقاق حق خود و اهل و عیال و ملّتشان از هیچ فعّالیّتی بازنمی ایستادند و این همه نه این که با توکل منافات نداشت بلکه اعتمادشان در تمام امور به حضرت حق بود و آن عین توکل بود و در عین حال آن بزرگواران و هم چنین ائمه طاهرین علیهم السلام در رأس تمام متوکّلان عالم بودند.

عبارات و جملات و گفته های صوفیان و درویشان خارج از راه را در باب توکّل که در کتب عرفانی اهل سنت و بعضی از کتب خاصه به نقل از آنان آمده رها کنید که قسمت عمده ای از آن گفته ها محصول خیالات و اوهام و ضد آیات و روایات است.

کار و کوشش براساس دستور و هماهنگ با قوانین حق و به شرط رعایت حلال و حرام در تمام امور حیات اعم از امر اقتصادی در ابعاد دامداری و کشاورزی و صنعت و تجارت و امر سیاسی اعم از اجرایی و قضایی و وضع قانون و امر علمی اعم از علم ادیان و علم ابدان واجب است و برای به نتیجه رسیدن تمام این امور اعتماد و توکل بر حضرت دوست اوجب که این است توکّل و توکل را جز این معنا نیست،معنا کردن توکّل به غیر این معنی تنبلی و سستی و عافیت طلبی و فرار از مسؤولیت است نه توکّل که توکّل حالتی است ایمانی و روحی و قلبی که در تمام امور انسان را از کفر و شرک و افتادن به چاه گناه و معصیت و ذلت و دنائت حفظ می کند.

آری،این عالم و این جهان براساس نظام علت و معلول و سبب و اسباب قرار داده شده و بدون اتّصال به سبب و اسباب رسیدن به مسبّب و مسبّبات محال است،چیزی که هست در این زمینه باید به دو چیز با تمام وجود توجّه داشت که

توجه به آن دو چیز علّت تحقق توکل است.

1-باید با تمام همت از تکیه بر وسایل و علل و اسباب شیطانی اعم از علل بی جان و با جان پرهیز کرد،تا وجود انسان منشأ گناه و میدان باز کردن برای عصیان عاصی نشود و از این طریق به ستم و ستمگر و بازشدن راه برای نفوذ شیاطین کمک نگردد.

2-اسباب و وسایل را در امور مستقل نداند و از مستقل دانستن هر اموری بپرهیزد و در تمام برنامه ها توجه داشته باشد که تأثیر اسباب و علل فقط و فقط به دست اراده و عنایت و توجه حضرت اوست،آن جناب اگر بخواهد آتش بسوزاند می سوزاند و دوا اثر کند اثر می کند و زمین برویاند می رویاند و جنگ به پیروزی برسد می رسد و اگر نخواهد چیزی به نتیجه نمی رسد گرچه تمام عالم و عالمیان برای به نتیجه رساندن کار دست به دست هم بدهند،چون انسان این دو حقیقت را در تمام جهات حیات لحاظ کند،توکّل را که حالتی روانی و حقیقتی قلبی است در جان خود تحقق داده و در صف متوکّلان به حق قرار گرفته است.

چون توکّل حاصل شود،حکومت شیطان از خیمه حیات انسان برچیده شود و میل به گناه و گناهکار از دل برود و میدان زندگی از دخالت هوا و شهوت پاک گردد و آدمی از این که عمله شیاطین و دستگاه های ظلم شود نجات پیدا کند و هم چون اولیای حق در راه زندگی قدم بردارد و به هیچ کاری بدون وکیل گرفتن حق و اعتماد بر جناب او دست نزند.

توکّل در قرآن

در باب توکل و این که این حقیقت عالی روانی ریشه در ایمان به حق دارد،بسیار گفته و نوشته اند،محصول و نتیجه تمام آن ها در این چند جمله مفید و مختصر است.

حسّ و عقل حکم می کند که جهان جای تکاپو و تلاش است،به اضافه حس و عقل،آن اندازه آیات و روایات در این باره وارد شده است که حتی احتیاج به ذکر نمونه ای هم از آن ها حس نمی شود،فقط کافی است که به این آیه شریفه توجّه شود که می فرماید:

[ وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسٰانِ إِلاّٰ مٰا سَعیٰ وَ أَنَّ سَعْیَهُ سَوْفَ یُریٰ ] ⁽¹⁾.

و این که برای انسان جز آنچه تلاش کرده [ هیچ نصیب و بهره ای ] نیست،* و این که تلاش او به زودی دیده خواهد شد.

ملاحظه می شود که در آیه شریفه«انّما»وجود دارد که دلالت بر حصر حقیقی می نماید،از آن طرف علل محاسبه نشده و نظارت خدا به موجودات و جریان استمراری حوادث نمی گذارد که هیچ انسانی اگر چه تمام نیروهای فکری فرزندان آدم را در مغز خود جای بدهد به طور یقین و جزم مقدّماتی را که برای نتیجه ای ایجاد کرده است،آن چنان قطعی بداند که احتمال تخلّفی در آن نبوده باشد،آری، ما به جهان هستی مسلّط نیستیم،ما حدود اختیارات خود را کاملاً می شناسیم که چه اندازه کم و ناچیز است و به همین جهت است که خداوند می فرماید:

[ وَ لاٰ تَقُولَنَّ لِشَیْءٍ إِنِّی فٰاعِلٌ ذٰلِکَ غَداً* إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ ] ⁽²⁾.

و هرگز درباره چیزی مگو که من فردا آن را انجام می دهم.*مگر این که [ بگویی:اگر ] خدا بخواهد.

و نیز روشن است که پیوستن حوادث و رویدادها به مشیّت خداوندی چه اندازه باعث آرامش قلبی می گردد؛زیرا در آن هنگام که مطابق تصورات انسان کاری انجام

نمی گیرد و تمام مقدّمات به هدر می رود،با یأس و نومیدی بنیان کنی مواجه می گردد،در صورتی که اگر تمام حوادث را پس از فعالیّت های ممکن به مشیّت خداوندی موکول نماید هنگام تخلّف از نتیجه آن اضطراب و نومیدی صورت نخواهد گرفت،همین روش دوجانبه را خداوند در آیه شریفه چنین می فرماید:

[ فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شٰاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ فَإِذٰا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ ] ⁽¹⁾.

[ ای پیامبر ! ] پس به مهر و رحمتی از سوی خدا با آنان نرم خوی شدی،و اگر درشت خوی و سخت دل بودی از پیرامونت پراکنده می شدند؛بنابراین از آنان گذشت کن،و برای آنان آمرزش بخواه،و در کارها با آنان مشورت کن، و چون تصمیم گرفتی بر خدا توکل کن؛زیرا خدا توکل کنندگان را دوست دارد.

در توکّل تکیه بر غیر خدا وجود ندارد؛زیرا فقط خداست که طرف توجّه انسان است،البته هیچ کس منکر نیست که انسان بایستی در همه شؤون خود خداوند را مورد توجه قرار بدهد،ولی هنگامی که درست دقّت کنیم خواهیم دید که کار و کوشش به حسب قوانین طبیعت که جلوه گاه مشیّت خداوندی است،بهترین وسیله توجه به خدا و اطاعت از دستور اوست که نیروی بازوی خدادادی را به کار می اندازد و در راه معاش خود و دیگران با تقلّایی که می کند بهترین عبادت را انجام می دهد،مرد آگاه هرگز نیروپرست نیست،مرد با ایمان می داند که سبب ساز تمام سبب ها خداست،بلکه سرتاپای وجود او از خدا است،بنا بر این توجّه،چگونه

می تواند تکیهِ پرستش آمیز به اعضای درونی و برونی خود نماید ⁽¹⁾.

مسئله توکّل و شؤون مختلفه اش در قرآن مجید در سوره مبارکه توبه آیه 51 و 129 و یونس 71 و هود 56 و 88 و یوسف 67 و رعد 30 و شوری 10 و اعراف 89 و یونس 85 و ممتحنه 4 و ملک 29 و ابراهیم 11 و 12 و آل عمران 122 و 160 و مائده 11 و انفال 49 و زمر 38 و مجادله 10 و تغابن 13 و بسیاری از سوره های دیگر آمده که ذکر آن آیات و تفسیر و توضیحش خود کتاب مفصّلی است.

توکل در روایات

روایات باب توکّل هم چون آیات قرآن زیاد است،برای دیدن آن روایات می توانید به کتاب با عظمت«الکافی»جلد دوّم و«بحار الأنوار»جلد شصت و هشتم مراجعه کنید،در این قسمت،از باب نمونه به چند روایت اشاره می شود:

عَنْ ابی عَبْدِ اللّهِ علیه السلام قالَ:مَنْ اعْطِیَ ثَلاثاً لَمْ یُمْنَعْ ثَلاثاً:مَنْ اعْطِیَ الدُّعاءَ اعْطِیَ الْاِجابَةَ،وَ مَنْ أُعْطِیَ الشُّکْرَ أُعْطِیَ الزِّیادَةَ،وَ مَنْ أُعْطِیَ التَّوَکُّلَ أُعْطِیَ الْکِفایَةَ.ثُمَّ قالَ:أَ تَلَوْتَ کِتابَ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: [ وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ فَهُوَ حَسْبُهُ ] ⁽²⁾وَ قالَ: [ لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ ] ⁽³⁾وَ قالَ: [ ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ ] ⁽⁴⁾⁽⁵⁾.

امام ششم علیه السلام فرمود:به هرکس سه چیز عنایت شد،از سه چیز نسبت به او

دریغ نشد،به هرکس دعا دادند از بهرش اجابت نهادند،به هرکه شکرگزاری دادند،بر نعمتش افزودند،به هرکه توکّل دادند،کفایت امور به او عطا نمودند، سپس فرمود:آیا خواندی قرآن را که هرکه بر خدا توکّل کند او را حضرت حق بس است و اگر شکر کنید بر شما بیفزایم و مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم.

عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْجَهْمِ قالَ:سَأَلْتُ الرِّضا علیه السلام فَقُلْتُ لَهُ:جُعِلْتُ فِداکَ ما حَدُّ التَّوَکُّلِ ؟ فَقالَ لی:اَنْ لا تَخافَ مَعَ اللّهِ احَداً.قالَ:قُلْتُ:فَما حَدُّ التَّواضُعِ ؟ قالَ:اَنْ تُعْطِیَ النَّاسَ مِنْ نَفْسِکَ ما تُحِبُّ انْ یُعْطُوکَ مِثْلَهُ.قالَ:قُلْتُ:جُعِلْتُ فِداکَ اشْتَهی انْ اعْلَمَ کَیْفَ انا عِنْدَکَ ؟ فَقالَ انْظُرْ کَیْفَ انا عِنْدَکَ ⁽¹⁾.

حسن بن جهم می گوید:به حضرت رضا علیه السلام عرضه داشتم:فدایت شوم،اندازه توکل چیست ؟ فرمود:با تکیه بر خدا و با معیّت با حضرت او از احدی در هیچ امری نترسی،عرضه داشتم:حد تواضع چیست ؟ فرمود:با مردم آن گونه رفتار کنی که علاقه داری مردم با تو رفتار کنند.عرضه داشتم:علاقه دارم موقعیّت خود را نزد شما بدانم.فرمود:موقعیّت مرا نزد خود توجه کن تا موقعیّت خود را نزد من به دست آری.

امام صادق علیه السلام می فرماید:

ابلیس گفته:پنج واقعیّت است که وقتی در عباد حق تجلّی کند،مرا نسبت به آن ها هیچ چاره و قدرتی نیست امّا سایر مردم محکوم حکومت منند.

1-کسی که با نیّت پاک بر حضرت حق پناه برد و به دامن رحمت حق متمسّک گردد و در تمام امور زندگی بر خداوند توکل نماید.

2-انسانی که در شب و روز تسبیحش زیاد باشد.

3-و هرکس برای برادر مؤمنش بخواهد آنچه را برای خود می خواهد.

4-و هرکس در مصیبتی که به او می رسد جزع نکند.

5-و آن کس که به قسمت خداوند راضی باشد و تمام همّت خرج روزی نکند ⁽¹⁾.

پیامبر بزرگ اسلام صلی الله علیه و آله از جبرییل پرسید:توکّل چیست ؟ پاسخ داد:توجه به این که مخلوق قدرت ضرر زدن و نفع رساندن ندارد و عطا و منع در اختیار کسی نیست و باید از خلق مأیوس و ناامید بود که هرکس به چنین حالی برسد،جز برای خدا کار نمی کند و جز به خدا امید نمی بندد و از غیر حق نمی ترسد و طمع به کسی جز خدا نمی بندد که این است حقیقت توکل ⁽²⁾.

فیض آن عاشق عارف می گوید:

ندارم خان و مانی حسبی اللّه***نخواهم آب و نانی حسبی اللّه

من از کون و مکان بیزار گشتم*** شدم در لامکانی حسبی اللّه

جهان را خط بیزاری کشیدم*** چو خود گشتم جهانی حسبی اللّه

نبستی طرفی از جان و نه از دل*** نه دل خواهم نه جانی حسبی اللّه

مرا جانان پسند آمد نخواهم*** نه اینی و نه آنی حسبی اللّه

نمی گیرم چو در دست من آمد*** به موی او جهانی حسبی اللّه

در این آتش خوشم رضوان میارا ***برای من جنانی حسبی اللّه

نعیم آتش عشقش مرا بس***بهشت جاودانی حسبی الله

چو یار آمد ز در خاموش شو فیض*** عیان شد هر بیانی حسبی اللّه ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام در روایت باب توکل می فرمایند:

توکّل چون ظرفی مهر شده است به مُهر حضرت حق که مهر آن را باز نمی کنند و از آن جام نمی نوشند مگر آنان که دارای روح توکّلند.

خداوند می فرماید:

به پروردگار تکیه کنند تکیه کنندگان.

و باز فرموده:

اگر اهل ایمان هستید به خداوند توکّل کنید.

در آیه شریفه توکّل را کلید ایمان و ایمان را قفل توکّل قرار داده است و به عبارت روشن تر،توکّل دارای نتایجی است مانند کمال توحید و حصول مرتبه رضا و برقراری مقام عبودیّت و از این آثار ملکوتی کسی بهره نمی برد جز آن که در توکل ثابت قدم است و برگشت توکل به اختیار و مقدم داشتن دیگری است بر خود، یعنی دیگری را به جای خود انتخاب کردن و امور خود را به وی واگذار نمودن و ناچار شخص متوکل در برنامه توکل خود توجه به یکی از دو امر پیدا می نماید،یا توجه او به معلول و فواید و محصول توکل است و آن به وجود آمدن و به دست آوردن اموری است که از توکّل حاصل می شود،مانند تحصیل فواید و منافع بیشتر و اظهار طاعت و عبودیت و اقناع نفس خود در مقابل امور جاری و یا آثار و لوازم معنوی دیگر.

و یا توجه او به مبدأ و علّت العلل توکل می باشد،یعنی پروردگار عزیز و بزرگی که می باید در برابر او به عبودیت و طاعت و خضوع سر فرود آورد و از خودبینی

و توجه به نفس و به دیگران منصرف و منقطع گردد.

در صورت اول،این توجه که در حقیقت توجه به غیر خداوند عزیز و برخلاف اصول اخلاص و توحید است،موجب محجوب شدن و محدودیّت است.

و صورت دوم که توجه به عظمت و جلال حق بوده و روی محبّت و اخلاص به پیشگاه حضرت او،همه امور به او واگذار است حتّی منافع توکّل و در این مرحله شخص متوکّل،پیوسته متوجه و متعلق و وابسته به حق است و با بقای حضرت دوست باقی خواهد ماند.

پس حقیقت توکّل در این صورت محقّق می شود و چون خواستی از صمیم دل و روی حقیقت متوکّل باشی می باید به تمام آرزوهای غلط دل و علایق قلبی خود قلم بطلان کشیده و چون کسی که از زندگی دست شسته و حیات مادی دنیوی را تودیع می کند،از برنامه های مادی و هدف های دنیوی تودیع کنی.

پس در مقام توکّل و اعتماد به حق متعلّل مباش و در پی به دست آوردن علل و جهات و اغراض نهایی سیر مکن و چون نماز میت،پنج تکبیر بر پشت سر هدف های ظاهری و خواهش های نفسانی بخوان و تنها توجه خالص و پاکت به پروردگار باشد و بس.

[ وَ ادْنیٰ حَدِّ التَّوَکُّلِ انْ لا تُسابِقَ مَقْدُورَکَ بِالْهِمَّةِ وَ لا تُطالِعَ مَقْسُومَکَ وَ لا تَشْرِفَ مَعْدُومَکَ فَتَنْقُضَ بِاَحَدِهِما عَقْدَ ایمانِکَ وَ انْتَ لا تَشْعُرُ.وَ انْ عَزَمْتَ انْ تَقِفَ عَلیٰ بَعْضِ شِعارِ الْمُتَوَکِّلینَ حَقّاً فَاعْتَصِمْ بِمَعْرِفَةِ هٰذِهِ الْحِکایَةِ وَ هِیَ انَّهُ رُوِیَ انَّ بَعْضَ الْمُتَوَکِّلینَ قَدِمَ عَلیٰ بَعْضِ الْاَئِمَّةِ فَقالَ:رَضِیَ اللّهُ عَنْکَ اعْطِفْ عَلَیَّ بِجَوابِ مَسْأَلَةٍ فِی التَّوَکُّلِ وَ الْاِمامُ کانَ یَعْرِفُ الرَّجُلَ بِحُسْنِ التَّوَکُّلِ وَ نَفیسِ الْوَرَعِ وَ اشْرَفَ عَلیٰ صِدْقِهِ فیما سَأَلَ عَنْهُ مِنْ قَبْلِ ابْدائِهِ ایّاهُ فَقالَ لَهُ:مَکانَکَ وَ أنْظِرْنی ساعَةً.فَبَیْنا هُوَ مُطْرِقٌ بِجَوابِهِ اذَا اجْتازَ بِهِما فَقیرٌ فَاَدْخَلَ الْاِمامُ علیه السلام یَدَهُ فی جَیْبِهِ وَ اخْرَجَ شَیْئاً فَناوَلَهُ الْفَقیرَ ثُمَّ اقْبَلَ عَلَی السّائِلِ فَقالَ لَهُ:هاتِ وَ سَلْ عَمّا بَدا لَکَ.فَقالَ السّائِلُ:

ایُّهَا الْاِمامُ کُنْتُ أَعْرِفُکَ قادِراً مُتَمَکِّناً مِنْ جَوابِ مَسْئَلَتی قَبْلَ انْ تَسْتَنْظِرَنی فَما شَأْنُکَ فی ابْطائِکَ عَنّی ؟ فَقالَ الْاِمامُ علیه السلام:

لِتَعْتَبِرَ الْمَعْنیٰ قَبْلَ کَلامی اذا لَمْ اکُنْ ارانی ساهیاً بِسِرّی وَ رَبّی مُطَّلِعٌ عَلَیْهِ انْ اتَکَلَّمَ بِعِلْمِ الْتَوَکُّلِ وَ فی جَیْبی ذانِقٌ ثُمَّ لَمْ یَحِلَّ لی ذلِکَ الّا بَعْدَ ایثارِهِ ثُمَّ لِیَعْلَمَ بِهِ فَافْهَمْ.فَشَهِقَ الرَّجُلُ السّائِلُ شَهْقَةً وَ حَلَفَ انْ لا یَأْوِیَ عُمْراناً وَ لا یَأْنَسَ بِبَشَرٍ ما عاشَ ]

مرز توکل

کمترین مرتبه توکل این است که سبقت نگیری و قصد پیشرفت نداشته باشی از مقدرات خود و بیرون نرفته و سرباز نزنی از آنچه برای تو در امور دنیا قسمت شده و اشراف و مواجهه نداشته باشی با آنچه درباره تو امکان وقوع وجود ندارد،البته این مسابقه و طلوع و اشراف در مرحله قصد و نیت و تصمیم اشخاص به وجود می آید،اگر نه در مرحله عمل هرگز نسبت به مقدر و مقسوم و معدوم نمی توان کاری کرد و چون این معنی در مرحله قصد و نیّت است،از این لحاظ تنها به حقیقت ایمان صدمه می زند و به مرحله عصیان و تخلّف عملی نمی رسد.

هرگاه خواسته باشی از شعار اهل توکّل آگاه گردی و ببینی که در مقام توکّل چگونه ایثار و گذشت اختیار می کنند در حکایت آتی با کمال تدبّر بنگر:

روایت است:

یکی از اهل ایمان که در راه توکل بود به محضر یکی از ائمه علیهم السلام رسید و از پاسخ مسئله ای که در موضوع توکل بود سؤال کرد،آن جناب پیش از جواب چون آثار صلاح و صدق و ایمان و ورع را در سیمای آن مرد مشاهده فرموده،به او گفت:

ساعتی مرا مهلت بده تا بعد با هم مذاکره کنیم.

در آن مدت که حضرت سر به زیر داشت و متفکّر و ساکت بود،مرد فقیری رسید،امام دست در جیب لباس کرد و یک درهم درآورده به آن فقیر داد،سپس به آن مرد با ایمان متوجه شد و فرمود:اظهار کن آنچه می خواهی،آن مرد عرضه داشت قبل از پرسیدن می خواهم بدانم چرا در جواب دادن از من مهلت خواستی ؟ زیرا معتقدم که امام عالم است و می تواند بدون فکر و بررسی هرگونه سؤالی را پاسخ دهد.

امام فرمود:برای آن بود که معنی و حقیقت پرسش خود را از حال من پیش از مذاکره دریابی،من نمی خواستم نسبت به آنچه باید می گفتم خود را روگردان ببینم،در حالی که پروردگار من بر حال من بینا و آگاه است و رو گردانی از حقیقت در صورتی واقع می شود که سخن می گفتم از موضوع توکل و پیش من درهمی موجود بود،پس در موضوع سؤال تو جایز نبود گفتار مگر بعد از انفاق و ایثار.در حقیقت این حکایت خوب دقت کن و سرّ آن را بیاب.در اینجا آن مرد صیحه ای زد و سپس تصمیم گرفت از آبادی بیرون رفته و با کسی انس نگیرد.

انس و رفاقت و مصاحبت و معاشرت سزاوار نیست،مگر با کسانی که انسان را به یاد حضرت حق انداخته و باعث رشد و کمال آدمی گردند.

باب 76 در اخلاص

اشاره

قالَ الصّادِقُ علیه السلام:

الْاِخْلاصُ یَجْمَعُ فَواضِلَ الْاَعْمالِ وَ هُوَ مَعْنیً مِفْتاحُهُ الْقَبولُ وَ تَوْقیعُهُ الرِّضا.

فَمَنْ تَقَبَّلَ اللّهُ مِنْهُ وَ رَضِیَ عَنْهُ فَهُوَ الْمُخْلِصُ وَ انْ قَلَّ عَمَلُهُ،وَ مَنْ لا یُتَقَبَّلْ مِنْهُ فَلَیْسَ بِمُخْلِصٍ وَ انْ کَثُرَ عَمَلُهُ اعْتِباراً بِآدَمَ علیه السلام وَ ابْلیسَ.

وَ عَلامَةُ الْقَبولِ وجودُ الْاِسْتِقامَةِ بِبَذْلِ کُلِّ الْمَحابِّ مَعَ اصابَةِ عِلْمِ کُلِّ حَرَکَةٍ وَ سُکُونٍ.

وَ الْمُخْلِصُ ذائِبٌ روحُهُ وَ باذِلٌ مُهْجَتَهُ فی تَقْویمِ ما بِهِ الْعِلْمُ وَ الْاَعْمالُ وَ الْعامِلُ وَ الْمَعْمُولُ وَ الْعَمَلُ،لِاَنَّهُ اذا ادْرَکَ ذلِکَ فَقَدْ ادْرَکَ الْکُلَّ وَ اذا فاتَهُ ذلِکَ فاتَهُ الْکُلُّ وَ هُوَ تَصْفیَةُ مَعانِی التَّنْزیهِ فِی التَّوْحیدِ کَما قالَ الْاَوَّلُ:هَلَکَ الْعامِلونَ الَّا الْعابِدونَ وَ هَلَکَ الْعابِدونَ الَّا الْعالِمُونَ،وَ هَلَکَ الْعالِمُونَ الَّا الصّادِقونَ،وَ هَلَکَ الصّادِقونَ،الَّا الْمُخْلِصونَ وَ هَلَکَ الْمُخْلِصونَ الَّا الْمُتَّقونَ وَ هَلَکَ الْمُتَّقونَ الَّا الْمُوقِنونَ وَ انَّ الْمُوقِنینَ لَفی خَطَرٍ عَظیمٍ.

قالَ اللّهُ تَعالی لِنَبیِّهِ صلی الله علیه و آله: [ وَ اعْبُدْ رَبَّکَ حَتّٰی یَأْتِیَکَ الْیَقِینُ ] ⁽¹⁾.وَ ادْنیٰ حَدِّ الْاِخْلاصِ بَذْلُ الْعَبْدِ طاقَتَهُ ثُمَّ لا یَجْعَلَ لِعِلْمِهِ عِنْدَ اللّهِ قَدْراً فَیُوجِبَ بِهِ عَلیٰ رَبِّهِ مُکافاةً بِعَمَلِهِ،لِعِلْمِهِ انَّهُ لَوْ طالَبَهُ بِوَفاءِ حَقِّ الْعُبودِیَّةِ لَعَجَزَ.وَ ادْنیٰ مَقامِ الْمُخْلِصِ فِی الدُّنْیا السَّلامَةُ مِنْ جَمیعِ الْآثامِ وَفِی الْآخِرَةِ النَّجاةُ مِنَ النّارِ وَ الْفَوْزُ بِالْجَنَّةِ.

[ الْاِخْلاصُ یَجْمَعُ فَواضِلَ الْاَعْمالِ وَ هُوَ مَعْنیً مِفْتاحُهُ الْقَبولُ وَ تَوْقیعُهُ الرِّضا فَمَنْ تَقَبَّلَ اللّهُ مِنْهُ وَ رَضِیَ عَنْهُ فَهُوَ الْمُخْلِصُ وَ انْ قَلَّ عَمَلُهُ،وَ مَنْ لا یُتَقَبَّلْ مِنْهُ فَلَیْسَ بِمُخْلِصٍ وَ انْ کَثُرَ عَمَلُهُ اعْتِباراً بِآدَمَ علیه السلام وَ ابْلیسَ.وَ عَلامَةُ الْقَبولِ وجودُ الْاِسْتِقامَةِ بِبَذْلِ کُلِّ الْمَحابِّ مَعَ اصابَةِ عِلْمِ کُلِّ حَرَکَةٍ وَ سُکُونٍ.وَ الْمُخْلِصُ ذائِبٌ روحُهُ وَ باذِلٌ مُهْجَتَهُ فی تَقْویمِ ما بِهِ الْعِلْمُ وَ الْاَعْمالُ وَ الْعامِلُ وَ الْمَعْمُولُ وَ الْعَمَلُ،لِاَنَّهُ اذا ادْرَکَ ذلِکَ فَقَدْ ادْرَکَ الْکُلَّ وَ اذا فاتَهُ ذلِکَ فاتَهُ الْکُلُّ وَ هُوَ تَصْفیَةُ مَعانِی التَّنْزیهِ فِی التَّوْحیدِ ]

حقیقت اخلاص

در بین حقایق اخلاقی و واقعیّت های روحی و عرفانی،حقیقتی به ارزش و اعتبار اخلاص نیست.

در این فصل بسیار مهم وجود مقدّس حضرت صادق علیه السلام می فرماید:

اخلاص،همه فضایل اعمال و مکارم اخلاق را در خود جمع کرده که فضیلت هر عمل و کمال هر کار به اخلاص است.

و به عبارت دیگر،انسان اگر کاری را فقط برای خدا و به خاطر جلب رضای حق انجام دهد،آن کار جامع فضایل و حاوی تمام کمالات است.

اخلاص حقیقتی است که به وسیله قبول شدن عمل منکشف و معلوم می گردد و با رضا و خشنودی حق امضا می شود.

کسی که اعمالش به درگاه الهی قبول شود و خداوند متعال از او راضی گردد از مخلصان است گرچه عملش اندک و فعلش قلیل باشد و هرکس عملش قبول نشود از صف مخلصان جداست گرچه عمل او زیاد و کوشش او فوق العاده و چشمگیر باشد.

در این زمینه آدم و ابلیس بارزترین مصداقند،ابلیس را عبادت شش هزار ساله بود ولی مردود حق شد و آدم را لحظه ای توبه خالص ولی قبول حضرت دوست شد !

نشانه قبولی عمل استقامت در راه خداست و استقامت به دست نمی آید،مگر با گذشت کردن از آنچه محبوب اوست در راه دوست و آگاهی و بصیرت و درک صحت و صواب نسبت به هر حرکت و سکون و به تعبیر دیگر نشانه پذیرفته شدن عمل با سه حقیقت معلوم می گردد.

1-استقامت و پایداری در عمل.

2-انقطاع از علائق و بذل کل محبوب در راه حق.

3-آگاهی و اطلاع کامل بر صحت و درستی عمل.

مخلص به اندازه ای مراقب خود و بصیر به حقایق و لطایف و دقایق اعمال و مجاهدات خویش است که پنداری در اثر مجاهدت و ریاضت،نفس خود را گداخته و خون خویش را به راه دوست بذل نموده و در حقیقت از خود گذشته،تا بتواند روح و شعاع علم و عمل و شخصیّت عامل و معمول به عمل را از کدورات و اخلاط نفسانیّه پاک کند و بازگشت این تزکیه و اخلاص به این حقیقت است که در مقام توحید مراحل تنزیه را پیموده و نفس خود را از غلّ و غش تصفیه می نماید

و معنی اخلاص در حقیقت طیّ مراحل توحید است و چون کسی چنین توفیقی به دست آورد،بدون شک هرگونه خیر و صلاح و نیکویی را به دست آورده و چنانچه از این مراحل محروم گردد،از تمام نیکی ها و حقایق دور مانده است !

ملّا حسن فانی کشمیری در مناجاتی سوزان با حضرت ربّ العزّة،حقایق معنوی را این چنین بیان می کند:

الهی آتش عشقی برافروز***که باشد همچو داغ لاله دل سوز

بر آن آتش زند چون حسن دامان*** خلیل آسا شود بر ما گلستان

در آن آتش فتد چون خار هستی*** دمد گل از سر دستار هستی

به دلها گر رسد بویی از آن گل*** کند هر ناله کار صوت بلبل

طریق عشق بازی پیش گیریم*** غم او زاد راه خویش گیریم

در این ره پای از سر می توان کرد*** چو کلک این راه را سر می توان کرد

در این راه پا نهادن از ادب نیست***گر اینجا سر نهد سالک عجب نیست

به مژگان گرد این ره می توان رُفت*** به مردم قاصد اشک این خبر گفت

چو از خود بگذرد سالک در این راه*** شود از منزل مقصود آگاه

کند هردم طواف کعبه دل*** که غیر از دل ندارد یار منزل

بر افتد پرده از چشم و دل او ***شود زین هر دو آسان مشکل او

[ کَما قالَ الْاَوَّلُ:هَلَکَ الْعامِلونَ الَّا الْعابِدونَ وَ هَلَکَ الْعابِدونَ الَّا الْعالِمُونَ،وَ هَلَکَ الْعالِمُونَ الَّا الصّادِقونَ،وَ هَلَکَ الصّادِقونَ،الَّا الْمُخْلِصونَ وَ هَلَکَ الْمُخْلِصونَ الَّا الْمُتَّقونَ وَ هَلَکَ الْمُتَّقونَ الَّا الْمُوقِنونَ وَ انَّ الْمُوقِنینَ لَفی خَطَرٍ عَظیمٍ.

قالَ اللّهُ تَعالی لِنَبیِّهِ صلی الله علیه و آله: [ وَ اعْبُدْ رَبَّکَ حَتّٰی یَأْتِیَکَ الْیَقِینُ ] ⁽¹⁾]

هلاکت انسان

امام اوّل حضرت مولی الموحدین علیه السلام فرموده است:

نابود می شوند عمل کنندگان مگر آنان که مشغول به بندگی و عبادتند،زیان می کنند عبادت کنندگان مگر آنان که دانا و آگاهند و هلاکند دانایان مگر آنان که همراه صدق و حقیقتند و زیان می کنند صادقان و درستکاران مگر آنان که با نیت خالصند و در زیانند مخلصان مگر آنان که اهل تقوایند و زیانکارند اهل تقوی مگر آنان که به درجه یقین رسیدند و اهل یقین باید پیوسته مراقب خود باشند؛زیرا همیشه در معرض خطرند.

انسان باید با تمام وجود و با همّتی عالی در مقام تحصیل صدق و اخلاص و تقوا

و یقین باشد،چنانچه حضرت حق فرمود:

[ وَ اعْبُدْ رَبَّکَ حَتّٰی یَأْتِیَکَ الْیَقِینُ ] ⁽¹⁾.

و پروردگارت را تا هنگامی که تو را مرگ بیاید،بندگی کن.

[ وَ ادْنیٰ حَدِّ الْاِخْلاصِ بَذْلُ الْعَبْدِ طاقَتَهُ ثُمَّ لا یَجْعَلَ لِعِلْمِهِ عِنْدَ اللّهِ قَدْراً فَیُوجِبَ بِهِ عَلیٰ رَبِّهِ مُکافاةً بِعَمَلِهِ،لِعِلْمِهِ انَّهُ لَوْ طالَبَهُ بِوَفاءِ حَقِّ الْعُبودِیَّةِ لَعَجَزَ.وَ ادْنیٰ مَقامِ الْمُخْلِصِ فِی الدُّنْیا السَّلامَةُ مِنْ جَمیعِ الْآثامِ وَفِی الْآخِرَةِ النَّجاةُ مِنَ النّارِ وَ الْفَوْزُ بِالْجَنَّةِ ]

مرز اخلاص

اشاره

کمترین مرتبه اخلاص آن است که به اندازه استطاعت در مقام عبادت و اطاعت برآید و آن گاه برای کوشش خود در نزد حق اجر و ثوابی پیش بینی نکند؛زیرا اگر بنده ای در اثر انجام عبادات و تکالیف متوقّع اجر و مزد باشد،خدای بزرگ می تواند متقابلاً درخواست انجام کلیّه وظایف بندگی را نموده و کمترین تخلّف و کوتاهی را به حساب تقصیر و عصیان آورد.

عبد باید به مقتضای حقوق بندگی در راه اطاعت و انجام اوامر مولا و عمل به مسؤولیّت ها باشد و از این بابت هیچ گونه چشم داشت اجر و جزا از حضرت دوست نداشته باشد و کمترین نتیجه و اثر اخلاص این است که در دنیا از تمام معاصی مصون مانده و در آخرت از عذاب الهی در امان می ماند و از نعمت های بهشتی بهره ور می گردد.

راه رسیدن به اخلاص

برای شناخت و رسیدن به اخلاص لازم است در مرحله اوّل به تمام جوانب ریا آشنایی پیدا کرد که این برنامه در شرح حدیث پنجاهم«مصباح الشریعة»در حد لازم توضیح داده شد و برای رسیدن به این مقام عالی لازم است سه مسئله در تمام شؤون حیات رعایت گردد که با رعایت آن سه مسئله به خواست حق و به توفیق حضرت معبود،اخلاص به دست می آید.

1-عامل باید از ایمان لازم-که اعتقاد به حق و قیامت و انبیاء و کتب الهی و ملائکه و ولایت است-بهره داشته باشد.

2-عامل و مکلّف در اعمال خود هماهنگ با دستورهای شرع مطهّر باشد.

3-در امور عبادی و الهی نیّتش خالص و پاک برای خدا باشد.

حد نهایی اخلاص همان طور که حضرت صادق علیه السلام فرمودند این است که عمل را بدون چشم داشت به اجر و مزد انجام دهد.

البته رسیدن به اخلاص کار ساده و آسانی نیست،چنانچه حکایت می کنند وجود مقدّس علّامه بحر العلوم که شیخ جعفر کبیر گرد نعلین وی را با تحت الحنک عمامه اش برای خشنودی حق پاک می کرد،بیست و پنج سال دارای چهره مغموم و ناراحت بود،پس از آن مدت طولانی آن جناب را متبسّم دیدند،از آن حضرت پرسیدند:خنده امروز شما را علّتی مهم است آن چیست ؟ فرمود:بیست و پنج سال است با ریا و بقایایش مبارزه می کردم و امروز احساس نمودم به خواست حضرت حق به ترک آن موفق شده ام.

در عین این که رسیدن به مقام اخلاص،یعنی مقامی که آدمی تمام کارهایش را للّه انجام دهد بسیار سخت است،ولی هیچ مکلّفی نباید از رسیدن به این مقام الهی

که مقام انبیا و اولیاست ناامید باشد که خدای مهربان اجابت کننده خواسته خواستاران و دعای دعاکنندگان است.

اخلاص در قرآن

اشاره

قرآن مجید در سراسر سوره ها و در سراسر آیات نورانی خود به تمام انسان ها درس خلوص و اخلاص می دهد.

بر تمام مسلمانان مکلّف از هر صنف و طایفه ای،واجب است در شبانه روز ده بار با کمال توجه و همراه با حقیقت در نمازهای یومیه بگویند:

[ إِیّٰاکَ نَعْبُدُ وَ إِیّٰاکَ نَسْتَعِینُ ] ⁽¹⁾.

[ پروردگارا ! ] تنها تو را می پرستیم و تنها از تو کمک می خواهیم.

اگر انسان همین جمله را در شئون حیات و جوانب زندگی تحقّق دهد به توحید ذاتی و صفاتی و افعالی می رسد و دل از زنگار شرک و ریا پاک کرده و چشم جلب توجه به کسی نخواهد دوخت که چشم جلب توجه تمام محصول عمل را از بیخ و بن می سوزاند.

چه خوب است که انسان در تصفیه نیت و عمل،خود را به جایی برساند که همانند بندگان خالص حق و عباد مخلص پروردگار بتواند به پیشگاه مقدّس حضرت ربوبی عرضه بدارد:

[ وَ نَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ ] ⁽²⁾.

و ما [ در ایمان،اعتقاد،طاعت و عبادت ] برای او اخلاص می ورزیم.

تاریخ روشن و پندآموز اولیای الهی نشان می دهد که کاری را جز برای رضای خدا و جلب خشنودی حق انجام ندادند و در هیچ حرکتی و سکونی جز به عنایت دوست نظر نداشتند،آنان غیر حق را در نیت و عمل منظور ننمودند و حتی تمام حوادث و بلاهایی که دیدند به حساب حق گذاشتند و در این راه مال و جان،نثار محبّت محبوب و عشق معشوق نمودند،این حقیقت را از لسان وحی درباره امیر المؤمنین علیه السلام بنگرید:

[ وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ رَؤُفٌ بِالْعِبٰادِ ] ⁽¹⁾.

و از مردم کسی است که جانش را برای خشنودی خدا می فروشد [ مانند امیر المؤمنین علیه السلام ] و خدا به بندگان مهربان است.

دین بهتر و باارزش تر برای کسی است که تمام وجود و هویّت خود را و به عبارت دیگر ظاهر و باطن و عمل و اخلاق و اراده و نیت خویش را تسلیم حضرت یار کند و این برای کسی میسّر نیست مگر این که هستی را از عینک«لا الٰهَ الَّا اللّه و لا حول و لا قوّة الّا بِاللّه،و لا مؤثّر فی الوجود الّا اللّه»ببینید:

[ وَ مَنْ أَحْسَنُ دِیناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلّٰهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ ] ⁽²⁾.

و دین چه کسی بهتر است از آن که همه وجودش را تسلیم خدا کرده و نیکوکار است.

توبه از تمام گناهان ظاهر و باطن و اصلاح درون و برون یا به عبارت دیگر اصلاح اخلاق و عمل و تکیه بر حضرت دوست در همه شؤون حیات و خلاصه تصفیه

همه هویّت و وجود برای جلب عنایت حق،همه و همه حقایق و واقعیّت هایی هستند که در جهت مخلص شدن انسان،وجود مقدّس حضرت رب از انسان خواسته است و خوشا به حال آن افرادی که این مسیر عالی و این سیر ربانی و سلوک الهی را بپیمایند:

[ إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ اعْتَصَمُوا بِاللّٰهِ وَ أَخْلَصُوا دِینَهُمْ لِلّٰهِ ] ⁽¹⁾.

مگر کسانی که [ از گناه بزرگ نفاق ] توبه کردند،و [ مفاسد خود را ] اصلاح نمودند،و به خدا تمسّک جستند،و عبادتشان را برای خدا خالص ساختند.

پیامبر بزرگ اسلام صلی الله علیه و آله مأمور بود حقیقت اخلاص خود را برای مردم اعلام کند، تا درسی الهی برای آنان باشد و فردای قیامت هیچ عذر و حجّتی برای کسی در بارگاه آن جناب نباشد و احدی نگوید که برای من راهی به سوی اخلاص باز نبود و گرنه آن راه را طی می کردم:

[ قُلْ إِنَّ صَلاٰتِی وَ نُسُکِی وَ مَحْیٰایَ وَ مَمٰاتِی لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ* لاٰ شَرِیکَ لَهُ وَ بِذٰلِکَ أُمِرْتُ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِینَ ] ⁽²⁾.

بگو:مسلماً نماز و عبادتم و زندگی کردن و مرگم برای خدا پروردگار جهانیان است.*او را شریکی نیست،و به این [ یگانه پرستی ] مأمورم،و نخستین کسی هستم که [ در این آیین ] تسلیم [ فرمان ها و احکام ] اویم.

در هر صورت از آیات کریمه قرآن استفاده می شود که خالص کردن نیت در امور عبادی واجب است و فردای قیامت جز با عمل اخلاص اجر و ثواب تعلّق نمی گیرد و در بازار محشر برای ریاکاران محلّی از اعراب نیست.

الهی و ربّی و سیّدی ! طی این مرحله از مشکل ترین و سخت ترین مراحل است، اگر لطف و عنایت تو در این راه پشتیبان انسان نباشد آدمی چگونه و با چه قدرتی می تواند خود را به سرمنزل مقصود که رسیدن به مقام رضا و قرب و وصل حضرت توست برساند ؟ !

الهی قمشه ای آن عاشق شیدا می گوید:

چون آینه حسنت جانا دل ما کردی***این آینه را عشقت معشوقه نما کردی

از قهر تو بر مهرت بردیم پناه ای دوست*** ما را تو خود ای سلطان تعلیم دعا کردی

یک مشکل اگر آسان کردی ز شهنشاهان*** صد حاجت مسکینان از لطف روا کردی

مردی کن و کاری کن دل جانب یاری کن ***بر دامن عشق آویز چون ترک هوا کردی

صد حیف که در غفلت شد عمر عزیز از کف ***زین خواب گران برخیز بنگر که چها کردی

مقام مخلصان در قرآن

آنان که به لطف و عنایت حق و با توجه کامل به مراحل سلوک و با قدم معرفت و عشق راه رسیدن به اخلاص را بپیمایند،از جانب حضرت ربّ العزّه به مقاماتی می رسند که به اهمّ آن مقامات اشاره می شود:

1-در جهان بعد و در روز ابدی در بهشتی که به خاطر اهل تقوا قرار دادم از نظر مقام و خواسته برای آن حدّ و اندازه ای نیست،هرآنچه را بخواهند مهیّاست و افزون تر از آن نزد ما خواهد بود:

[ لَهُمْ مٰا یَشٰاؤُنَ فِیهٰا وَ لَدَیْنٰا مَزِیدٌ ] ⁽¹⁾.

در آنجا هرچه بخواهند برای آنان فراهم است،و نزد ما [ نعمت های ] بیشتری است.

2-از نظر اندیشه و فکر و قدرت درک و عقل به جایی برسند که هر حرفی و شکری و وصفی درباره حق ادا کنند صحیح و مطابق واقع است و از این مقام با عظمت تعبیر به مقام کشف و شهود شده،انبیا و ائمه علیهم السلام و اولیای خاص حضرت دوست به این مقام رسیدند و این جزای اخلاص آنان بود.قرآن مجید از این مقام والا چنین یاد فرموده:

[ سُبْحٰانَ اللّٰهِ عَمّٰا یَصِفُونَ* إِلاّٰ عِبٰادَ اللّٰهِ الْمُخْلَصِینَ ] ⁽²⁾.

خدا از آنچه او را به آن توصیف می کنند،منزّه است.*مگر بندگان خالص شده خدا [ که او را به آنچه توصیف می کنند شایسته مقام قدس اوست.]

3-بندگان خدا از هر طایفه و دسته برای پاسخ گویی به آنچه از آنان به عنوان عمل و اخلاق صادر شده در محشر حاضر می شوند مگر بندگان مخلص که آنان را حساب و کتابی نیست،چرا که آن بزرگواران در دنیا با کمال معرفت و دقت و هماهنگ با خواسته های حضرت حق به حساب خود رسیدند:

[ فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ إِلاّٰ عِبٰادَ اللّٰهِ الْمُخْلَصِینَ ] ⁽³⁾.

یقیناً آنان از احضار شدگان [ در عذاب ] خواهند بود،*جز بندگان خالص شده خدا [ که از هر کیفری در امانند،]

4-شیطان و شؤون او از این که آنان را از راه خدا دور کنند و چراغ هدایت را در قلبشان خاموش کنند و ایشان را از حق جدا کرده به ضلالت و گمراهی کشند به کلّی مأیوس و ناامید شوند:

[ قٰالَ فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ* إِلاّٰ عِبٰادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ ] ⁽¹⁾.

گفت:به عزتت سوگند همه آنان را گمراه می کنم،*مگر بندگان خالص شده ات را.

حکایتی در اخلاص

در این زمینه حکایتی بس عالی نقل می کنند که در آن حکایت مسائلی است که بدون شک به کار بستن آن،آدمی را به مرحله با ارزش اخلاص می رساند:

شخصی اراده سفر داشت به محضر حاتم اصم که از عرفای بزرگ بود رسید و گفت:مرا وصیّتی کن،حاتم در پاسخ وی گفت:

اگر یار و رفیق و مصاحب و دوست خواهی خدا تو را بس است.

اگر همراه خواهی تو را کرام الکاتبین بس.

اگر عبرت و پند خواهی تو را دنیا بس.

اگر مونس خواهی تو را قرآن بس.

اگر کار و کوشش خواهی تو را عبادت بس.

اگر وعظ و واعظ خواهی تو را مرگ بس.

و اگر این ها که گفتم تو را بس نیست پس دوزخ تو را بس !

هم از او پرسیدند:نماز چگونه گزاری ؟ گفت:

چون وقت آید وضوی ظاهر و باطن انجام دهم،وضوی ظاهر با آب و باطن با توبه.

آن گاه به مسجد آیم و از درون مسجد با کمال بصیرت مسجد الحرام را مشاهده کنم آن گاه مقام ابراهیم آن مقام معنوی و ملکوتی در میان دو ابرو نهم.

بهشت را بر راست و دوزخ را بر چپ و صراط زیر قدم و ملک الموت پشت سر بینم آن وقت دل به خدای سپارم و تکبیر گویم !

اخلاص در روایات

روایات مهمی در کتاب«الکافی»و«بحار الأنوار»در باب اخلاص نقل شده که به گوشه ای از آن روایات توجه کنید:

عَنْ ابِی الْحَسَنِ الِّرضا علیه السلام:اَنَّ أَمیرَ الْمُؤْمِنینَ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیْهِ کانَ یَقُولُ:

طُوبیٰ لِمَنْ اخْلَصَ لِلّهِ الْعِبادَةَ وَ الدُّعاءَ،وَ لَمْ یَشْغَلْ قَلْبَهُ بِما تَریٰ عَیْناهُ،وَ لَمْ یَنْسَ ذِکْرَ اللّهِ بِما تَسْمَعُ اذُناهُ،وَ لَمْ یَحْزُنْ صَدْرَهُ بِما اعْطِیَ غَیْرُهُ ⁽¹⁾.

حضرت ابوالحسن الرضا علیه السلام از امیر المؤمنین علیه السلام روایت می کند:بهشت از آن کسانی است که عبادت و دعایشان محض رضای خداست و در این زمینه به احدی نظر ندارند،آنان که دیده های چشمشان،قلب نورانی و پاکشان را از حق نمی گرداند و زخارف و مشتهیات و ملک و مملکت دنیا ذرّه ای در دلشان اثر نمی گذارد و آواز و صدای غیر حق و ذکر لذات دنیا و شهوات و شبهات که به گوششان می خورد،زبان و قلبشان از یاد حق باز نمی ماند و آنچه از مال و عیش و خوشی به دیگران عنایت می گردد نسبت به آن حساسیّت نداشته و دچار آه و حسرت و حزن و اندوه نمی گردند.

و خلاصه معامله آنان با حضرت جانان در همه شؤون و جوانب معامله خالصانه و عاشقانه است و ایشان را در امور حیات نظری و منظوری جز رسیدن به عنایت محبوب و اتصال به دامن لطف معشوق نیست.

در عظمت اخلاص و فواید و نتایج عالی آن روایت مهمّی به مضمون زیر از حضرت رضا از پدران بزرگوارش علیهم السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله رسیده:

ما اخْلَصَ عَبْدٌ لِلّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ارْبَعینَ صَباحاً الّا جَرَتْ یَنابیعُ الْحِکْمَةِ مِنْ قَلْبِهِ عَلیٰ لِسانِهِ ⁽¹⁾.

چون بنده ای چهل روز تمام امورش را برای حق خالص کند،چشمه های حکمت از دلش بر زبانش جاری شود.

قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله:اِنَّ اللّهَ لا یَنْظُرُ الیٰ صُوَرِکُمْ وَ أَعْمٰالِکُمْ وَ انَّما یَنْظُرُ الی قُلُوبِکُمْ ⁽²⁾.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:خداوند به صورت ها و اعمال شما نظر نمی کند و اوست که به حقیقت به دل های شما نظر می نماید که دل از نظر نیّت در چه حال است.

وَ قالَ صلی الله علیه و آله مُخْبِرًا عَنْ جِبْرَئیلَ عَنِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ انَّهُ قالَ:الْاِخْلاصُ سِرٌّ مِنْ اسْراری اسْتَوْدَعْتُهُ قَلْبَ مَنْ احْبَبْتُ مِنْ عِبادی ⁽³⁾.

و نیز آن حضرت فرمود:جبرئیل از حق تعالی خبر داد که اخلاص سرّی از

اسرار من است،آن را در قلب بنده ای که محبوب من است قرار می دهم.

عَنْ ابی جَعْفَرٍ الْجَوادِ علیه السلام قالَ:اَفْضَلُ الْعِبادَةِ الْاِخْلاصُ ⁽¹⁾.

حضرت جواد علیه السلام فرمود:بالاترین عبادت اخلاص است.

اخلاص در نزد عرفا

بزرگان از عرفا می گویند:

اخلاص عام ترک شرک است که چون از شرکت تبرّا کردند و به یگانگی وی مقر آمدند توحید به اخلاص گشت.

باز اخلاص آرد به صفات وی،بدان که هیچ چیز را تشبیه وی نگوید و نه مثل وی به ذات و صفات و فعل.

چون اعتقاد بر این وصف خالص درآمد این مؤمن باشد مخلص،باز هر عملی که بیارد اندر آن عمل ریای خلق و عجب نفس نیارد تا عمل وی از فساد خالص گردد،باز از آن عمل که بیارد مراد وی رضای خداوند باشد نه طمع ثواب و خوف عقاب.کما قال اللّه تعالی:

[ ابْتِغٰاءَ رِضْوٰانِ اللّٰهِ ] ⁽²⁾.

و نیز فرمود:

[ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ ] ⁽³⁾ایْ یُریدونَ رِضاهُ.

تا اگر اندر هر دو کون هیچ مکافات نباشد چون رضای حق یافته است بسنده باشد.

باز هرچه کند کرده خویش نبیند،از آن که چنان که وی حق نیست فعل وی هم حق نیست،چون بیند که من چه کردم چیزی که همی بیند غیر حق است اخلاص نیست،پس تا هر دو کون و ما فیها بنده از عمل برنگیرد عمل وی به اخلاص نگردد،اخلاص معاملت بدین صعبی است،اخلاص اعتقاد چگونه بود ؟ از این معناست که حق تعالی همه خلق را به اخلاص فرمود:

[ وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ ] ⁽¹⁾.

در حالی که فرمان نیافته بودند جز آن که خدا را بپرستند،و ایمان و عبادت را برای او از هرگونه شرکی خالص کنند.

تا نقش خیال دوست با ماست***ما را همه عمر خود تماشاست

آنجا که وصال دوستان است*** و اللّه که میان خانه صحراست

وانجا که مراد دل برآید ***یک خار به از هزار خرماست⁽²⁾

اخلاص آن است که دیدار خویش از فعل برداری،یعنی چون فعل خویش دیدی خویشتن دیدی و خویشتن بین خدای بین نباشد.

موحد را توحید باید و توحید،یکی دیدن است و مؤمن را اخلاص باید و اخلاص،یگانه بودن است.

اگر خواهید تا موحد و مخلص باشید خویشتن و آنِ خویشتن مبینید،حق را مطیع باشید و آن طاعت خویش منّت حق بینید و از حق بینید که منت نهاد بر تو

و اندر ازل تو را این قسمت کرد،و چون پدید آمدی اهل گردانید و چون اهل گردانید توفیق داد.

چون نظاره منت وی کردی حق بین باشی،مخلص باشی،آن گاه بر تو شکری نو واجب گردد که تو را توفیق شکر داد،اندر زیر نظاره منّت چنان بمانی که به دیدن خویشتن و عمل خویشتن نپردازی.

پرسیدند:عمل خالص کدام است ؟ گفت:آن که از آفت ها بیرون آید و سلامت یابد،یعنی آفات تباه کننده عمل یا عُجب نفس است یا ریای خلق یا طمع عوض است یا دیدن عمل است که هر یکی از این آفات طاعت هر دو کون را ویران گرداند،چون از این آفات بیرون آید آن گاه خالص باشد.

عمل خالص آن باشد که نه ملک بداند تا بنویسد و نه شیطان بداند تا آن را تباه کند و نه نفس بداند تا عجب آرد و آن انقطاع بنده باشد به خدای عزّ و جلّ و رجوع کردن به خدای تعالی از فعل خود.

باب 77 در شناخت جهل

اشاره

قالَ الصّادِقُ علیه السلام:

حَسْبُکَ مِنَ الْجَهْلِ انْ تَظْهَرَ لِما عَلِمْتَ الْجَهْلُ صورَةٌ رُکِّبَتْ فی بِنی آدَمَ، اقْبالُها ظُلْمَةٌ وَ ادْبارُها نورٌ،وَ الْعَبْدُ مُتَقَلِّبٌ مَعَها کَتَقَلُّبِ الظِّلِ مَعَ الشَّمْسِ.

الا تَریٰ الَی الْاِنْسانِ تارَةً تَجِدُهُ جاهِلاً بِخِصالِ نَفْسِهِ حامِداً لَها عارِفاً بِعَیْنِها فی غَیْرِهِ ساخِطاً لَها،وَ تارَةً تَجِدُهُ عالِماً بِطِباعِهِ ساخِطاً لَها حامِداً لَها فی غَیْرِهِ فَهُوَ مِنْهُ مُنْقَلِبٌ بَیْنَ الْعِصْمَةِ وَ الْخِذْلانِ فَاِنْ قابَلَتْهُ الْعِصْمَةُ أَصابَ، وَ انْ قابَلَهُ الْخِذْلانُ اخْطَأَ.

وَ مِفْتاحُ الْجَهْلِ الرِّضا وَ الْاِعْتِقادُ بِهِ،وَ مِفْتاحُ الْعِلْمِ الْاِسْتِبْدالُ مَعَ اصابَةِ مُوافَقَةِ التَّوْفیقِ.

وَ ادْنیٰ صِفَةِ الْجاهِلِ دَعْواهُ بِالْعِلْمِ بَلا اسْتِحْقاقٍ وَ اوْسَطُهُ الْجَهْلُ بِالْجَهْلِ وَ اقْصاهُ جُحُودُهُ.

وَ لَیْسَ شَیْءٌ اثْباتُهُ حَقیقَةً نَفْیَهُ الّا الْجَهْلُ وَ الدُّنْیا وَ الْحِرْصُ فَالْکُلُّ مِنْهُمْ کَواحِدٍ وَ الْواحِدُ مِنْهُمْ کَالْکُلِّ.

[ حَسْبُکَ مِنَ الْجَهْلِ انْ تَظْهَرَ لِما عَلِمْتَ الْجَهْلُ صورَةٌ رُکِّبَتْ فی بِنی آدَمَ،اقْبالُها ظُلْمَةٌ وَ ادْبارُها نورٌ،وَ الْعَبْدُ مُتَقَلِّبٌ مَعَها کَتَقَلُّبِ الظِّلِ مَعَ الشَّمْسِ ]

شناختن جهل

در جلد اول کتاب معنای علم بیان شد که با مراجعه به آن ضد علم که جهل است روشن خواهد شد.

علم عبارت است از نورانیّت قلب که از پی زحمت تحصیل در راه خدا به دست می آید و جهل عبارت است از پوشیده بودن قلب به حجاب های ظلمانی.

در این فصل که اختصاص به بیان جهل داده شده شرح مفصلی را لازم نمی بینم و تنها به ترجمه اصل حدیث اکتفا می کنم.

جهل مسئله ای است که رو آوردنش به انسان موجب ظلمت و کدورت و دور شدنش موجب نور و معرفت است.

انسان همانند روشنایی و تاریکی و سایه آفتاب که تابع آفتاب است،همیشه میان این دو حالت در تغییر و تحول است،چون علم بیاید روشنایی است و چون جهل آید تاریکی و حجاب،چون آفتاب که وقتی بیاید روشنایی به دنبال اوست و چون برود ظلمت و تاریکی می آید.

[ الا تَریٰ الَی الْاِنْسانِ تارَةً تَجِدُهُ جاهِلاً بِخِصالِ نَفْسِهِ حامِداً لَها عارِفاً بِعَیْنِها فی غَیْرِهِ ساخِطاً لَها،وَ تارَةً تَجِدُهُ عالِماً بِطِباعِهِ ساخِطاً لَها حامِداً لَها فی غَیْرِهِ فَهُوَ مِنْهُ مُنْقَلِبٌ بَیْنَ الْعِصْمَةِ وَ الْخِذْلانِ فَاِنْ قابَلَتْهُ الْعِصْمَةُ أَصابَ،وَ انْ قابَلَهُ الْخِذْلانُ اخْطَأَ ]

غفلت از عیوب

انسان به وقت حکومت جهل،از عیوب خود غافل است و به همین جهت از خود ستایش می کند و به عیوب دیگران چشم می دوزد و از آنان بد می گوید،در چنین موقعیتی وقت رو آوردن جهل است.

انسان به وقت آراسته بودن به علم و دانش به عیوب و نقایص خود آگاه و از عیب دیگران چشم پوش است،به همین خاطر از خود در سخط و خشم است و نسبت به دیگران مداح و ستایش کننده و این زمان وقت روی گردانی جهل است.

همیشه احوال و اطوار آدمی حایز اهمیت است میان عصمت و پاکی که عالم بودن اوست به معایب خود و خذلان و ذلّت که آن جاهل بودن انسان است به عیب های خود.

توجه به عیوب همراه با توجّه به حضرت حق،داروی درمان تمام عیوب و غفلت از عیوب همراه بی توجّهی نسبت به مولا،بزرگ ترین علّت برای ریشه دار

شدن امراض روحی و قلبی است.

نمی بینی که آدمی گاهی به عیوب خود جاهل است و به این علّت به ثنا و ستایش خود برخاسته و پی گیر عیب دیگران می شود و گاهی به عکس است، پس آدمی در بین عصمت از خطا و خذلان و آلودگی به خطا منقلب الاحوال است، اگر خدای مهربان پی گیری عیوب نفسش را به او توفیق داد،در راه صواب است و در آخرت اهل نجات و اگر نعوذ باللّه در پی خطوات شیطانی و خطرات نفسانی برآید و در پی اصلاح خود نباشد و به جاسوسی عیوب دیگران برخیزد،از جمله عاصیان است و در آخرت در معرض عذاب و هلاکت.

[ وَ مِفْتاحُ الْجَهْلِ الرِّضا وَ الْاِعْتِقادُ بِهِ،وَ مِفْتاحُ الْعِلْمِ الْاِسْتِبْدالُ مَعَ اصابَةِ مُوافَقَةِ التَّوْفیقِ ]

کلید جهل و علم

کلید جهل و نادان خودپسندی و از خویش راضی بودن است و کلید علم و دانش ساده گرفتن علم خویش و برای آن قدر و ارزشی قرار ندادن است.

[ وَ ادْنیٰ صِفَةِ الْجاهِلِ دَعْواهُ بِالْعِلْمِ بَلا اسْتِحْقاقٍ وَ اوْسَطُهُ الْجَهْلُ بِالْجَهْلِ وَ اقْصاهُ جُحُودُهُ.وَ لَیْسَ شَیْءٌ اثْباتُهُ حَقیقَةً نَفْیَهُ الّا الْجَهْلُ وَ الدُّنْیا وَ الْحِرْصُ فَالْکُلُّ مِنْهُمْ کَواحِدٍ وَ الْواحِدُ مِنْهُمْ کَالْکُلِّ ]

مرز جهالت

پست ترین صفت جاهل در عین جهل ادّعای علم داشتن و مرتبه وسط صفت جاهل جهل به جهل است که بدین خاطر ادعای علم ندارد و حدّ نهایی از جهل آن که،هر کجا علمی باشد انکار کند و با اهل فضل و دانش و معرفت و بینش پیوسته دشمنی نموده و از آنان بدگویی کند.

و چیزی نیست که اثبات وجود آن برگشت داشته باشد به نفی و نبودن آن مگر جهل و دنیا و حرص؛زیرا توجه کردن به جهل خود در حقیقت علم است و هم چنین توجه به زندگی پست مادی و حیات جدای از حق و یا توجه به رذیله هرکجا جهالت حاکم باشد قلب انسان تیره و تار و خود به خود صاحب آن قلب اسیر دنیا و دچار حرص شدید می شود.

باب 78 در بزرگداشت برادر مؤمن

اشاره

قالَ الصّادِقُ علیه السلام:

مُصافَحَةُ اخْوانِ الدّینِ اصْلُها مِنْ تَحِیَّةِ اللّهِ لَهُمْ.

قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله:

ما تَصافَحَ أَخَوانِ فی اللّهِ الّا تَناثَرَتْ ذُنوبُهُما حَتّیٰ یَعُودانِ کَیَوْمٍ وَلَدَتْهُما امُّهُما.

وَ لا کَثَّرَ حُبَّهُما وَ تَبْجیلَهُما کُلُّ واحِدٍ لِصاحِبِهِ الّا کانَ لَهُ مَزیدٌ وَ الْواجِبُ عَلیٰ اعْلَمِهِما بِدینِ اللّهِ تَعالی انْ یَزیدَ صاحِبَهُ مِنْ فُنونِ الْفَوائِدِ الَّتی اکْرَمَهُ اللّهُ بِها وَ یُرْشِدَهُ الَی الْاِسْتِقامَةِ وَ الرِّضا وَ الْقِناعَةِ وَ یُبَشِّرَهُ بِرَحْمَةِ اللّهِ وَ یُخَوِّفَهُ مِنْ عَذابِهِ،وَ عَلَی الْآخَرِ انْ یَتَبارَکَ بِاِهْدائِهِ وَ یَتَمَسَّکَ بِما یَدْعُوهُ الَیْهِ وَ یَعِظُهُ بِهِ وَ یَسْتَدِلَّ بِما یَدُلُّهُ الَیْهِ مُعْتَصِماً بِاللّهِ وَ مُسْتَعیناً بِهِ لِتَوْفیقِهِ عَلیٰ ذٰلِکَ.

قیلَ لِعیسیَ بْنِ مَرْیَمَ علیه السلام:کَیْفَ اصْبَحْتَ انْتَ ؟ قالَ:لا امْلِکُ ما ارْجُو وَ لا اسْتَطیعُ بِما احاذِرُ،مَأْمُوراً بِالطّاعَةِ مَنْهِیًّا عَنِ الْمَعْصِیَةِ،فَلا اریٰ فَقیراً افْقَرَ مِنّی.

قیلَ لِاُوِیْسِ الْقَرَنی:کَیْفَ اصْبَحْتَ ؟ قالَ:کَیْفَ یُصْبِحُ رَجُلٌ اذا اصْبَحَ لا یَدْری أَ یُمْسی وَ اذا امْسیٰ لا یَدْری أَ یُصْبِحُ !

قالَ أَبو ذَرٍّ رضی الله عنه:اَصْبَحْتُ اشْکُرُ رَبّی وَ اشْکُو نَفْسی.

وَ قالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله:مَنْ اصْبَحَ وَ هَمُّهُ غَیْرُ اللّهِ فَقَدْ اصْبَحَ مِنَ الْخاسِرینَ الْمُبْعَدینَ.

[ مُصافَحَةُ اخْوانِ الدّینِ اصْلُها مِنْ تَحِیَّةِ اللّهِ لَهُمْ ]

مصافحه با برادران دینی

مسئله مراعات برادران مؤمن و بزرگداشت آنان و ادای حق هر مؤمن و مسلمان را در ضمن شرح حدیث پنجاه و پنج باب مؤاخات و حدیث شصت و یک باب حسن خلق و حدیث حرمت مسلمانان باب هفتاد و در طول احادیثی که در مجلدات گذشته به شرح آمد،توضیح داده ام و در این فصل نیازی به توضیح بیشتر دیده نمی شود،تنها به ترجمه حدیث قناعت می کنم.

امام صادق علیه السلام می فرماید:

مصافحه با برادران دینی ریشه و منبعش محبّت و عنایت پروردگار مهربان است با بندگان خود.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

دو برادری که در راه خدا با یکدیگر برادرند،مصافحه نمی کنند مگر آن که گناهان آنان ریخته می شود،هم چون روزی که از مادر متولّد شده اند.محبّت و بزرگداشت یکی از آنان نسبت به دیگری زیاد نمی شود مگر آن که پروردگار متعال مرحمت زیادتری به او بنماید و واجب است بر برادری که آگاه تر است بخواهد که از انواع عنایت حق که به او عطا شده،به برادرش نیز عطا شود و وی را به سوی استقامت داشتن و رضایت از حق و قناعت هدایت نماید و او را در صورت

استقامت به مهربانی و رحمت خداوند مژده دهد و در صورت کوتاهی از وظایف از جریمه خداوندی بترساند.

وظیفه لازم دیگر این است که به سبب ارشاد و راهنمایی شدن از طرف برادرش خوشحال و خرسند باشد و به دقّت و به احسن وجه به آنچه برادرش او را به آن هدایت می کند عمل نماید و در عین حال با توجّه به لطف پروردگار خود را از آفات و فرار از عمل محفوظ بدارد و از جنابش یاری بطلبد،تا به وی توفیق دهد و او را برای انجام خیر و اعمال نیک و قدم های خداپسندانه هدایت فرماید.

به عیسی بن مریم گفتند:چگونه ای ؟ فرمود:آنچه را آرزو دارم مالک نیستم و بر هرچه می ترسم قدرت دفعش را ندارم،در عین حال مأمور به وظایف و تکالیفم و دستور دارم از منهیّات حق بپرهیزم،پس کدام نیازمندی از من نیازمندتر است ؟ !

از اویس قرن پرسیدند:چگونه ای ؟ فرمود:چگونه است حال کسی که وارد صبح می شود نمی داند به شب می رسد یا نه و چون وارد شب شود نمی داند به صبح می رسد یا نه ؟ !

ابو ذر فرمود:صبح می کنم در حالی که از جناب حق شاکرم و از خود بیزار و شاکی،رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:آن کس که صبح کند و همت و فکرش غیر خدا باشد هر آینه از خاسران و از دور شدگان از رحمت خداست.

باب 79 در توبه

اشاره

قالَ الصّادِقُ علیه السلام:

التَّوْبَةُ حَبْلُ اللّهِ وَ مَدَدُ عِنایَتِهِ.وَ لا بُدَّ لِلْعَبْدِ مِنْ مُداوَمَةِ التَّوْبَةِ عَلیٰ کُلِّ حالٍ.

فَکُلُّ فِرْقَةٍ مِنَ الْعِبادِ لَهُمْ تَوْبَةٌ،فَتَوْبَةُ الْاَنْبِیاءِ مِنِ اضْطِرابِ السِّرِّ،وَ تَوْبَةُ الْاَوْلِیاءِ مِنْ تَکْوینِ الْخَطَراتِ،وَ تَوْبَةُ الْاَصْفِیاءِ مِنَ التَّنَفُّسِ،وَ تَوْبَةُ الْخاصِ مِنَ الْاِشْتِغالِ بِغَیْرِ اللّهِ،وَ تَوْبَةُ الْعامِّ مِنَ الذُّنُوبِ.وَ لِکُلِّ واحِدٍ مِنْهُمْ مَعْرِفَةٌ وَ عِلْمٌ فی اصْلِ تَوْبَتِهِ وَ مُنْتَهیٰ امْرِهِ،وَ ذلِکَ یَطُولُ شَرْحُهُ هٰیهُنا.

فَاَمّا تَوْبَةُ الْعامِّ فَاَنْ یَغْسِلَ باطِنَهُ مِنَ الذُّنُوبِ بِماءِ الْحَیاةِ وَ الْاِعْتِرافِ بِجِنایَتِهِ دائِماً،وَ اعْتِقادِ النَّدَمِ عَلیٰ ما مَضیٰ،وَ الْخَوْفِ عَلیٰ ما بَقِیَ مِنْ عُمْرِهِ، وَ لا یَسْتَصْغِرَ ذُنوبَهُ فَیَحْمِلَهُ ذلِکَ الَی الْکَسَلِ،وَ یُدیمَ الْبُکاءَ وَ الْأَسَفَ علَیٰ ما فاتَهُ مِنْ طاعَةِ اللّهِ،وَ یَحْبِسَ نَفْسَهُ مِنَ الشَّهَواتِ وَ یَسْتَغیثَ الَی اللّهِ تَعالی لِیَحْفَظَهُ عَلیٰ وَفاءِ تَوْبَتِهِ وَ یَعْصِمَهُ عَنِ الْعودِ الیٰ ما سَلَفَ وَ یَرُوضَ نَفْسَهُ فی مَیْدانِ الْجُهْدِ وَ الْعِبادَةِ،وَ یَقْضِیَ عَنِ الْفَوائِتِ مِنَ الْفَرائِضِ وَ یَرُدَّ الْمَظالِمَ وَ یَعْتَزِلَ قُرَنآءَ السّوءِ وَ یُسْهِرَ لَیْلَهُ وَ یُظْمِئَ نَهارَهُ وَ یَتَفَکَّرَ دائِماً فی عاقِبَتِهِ وَ یَسْتَعینَ بِاللّهِ تَعالی سائِلاً مِنْهُ الْاِسْتِعانَةَ فی سَرّائِهِ وَ ضَرّائِهِ وَ یَثْبُتَ عِنْدَ الْمِحَنِ وَ الْبَلاءِ کَیْلا یَسْقُطَ عَنْ دَرَجَةِ التَّوّابینَ فَاِنَّ فی ذلِکَ طَهارَةً مِنْ ذُنوبِهِ وَ زیادَةً فی عَمَلِهِ وَ رِفْعَةً فی دَرَجاتِهِ، [ فَلَیَعْلَمَنَّ اللّٰهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْکٰاذِبِینَ ] ⁽¹⁾.

[ التَّوْبَةُ حَبْلُ اللّهِ وَ مَدَدُ عِنایَتِهِ ]

حقیقت توبه

در این فصل نورانی و حقیقت ربّانی،حضرت امام جعفر بن محمّد الصادق علیه السلام به اعظم عبادات و احسن طاعات و معالج کلّیه امراض قلبیه و روحیه و ارتقا دهنده انسان به مقام کرامت و رساننده آدمی از ناسوت به لاهوت و تطهیر کننده ظاهر و باطن انسان یعنی توبه و بازگشت به جناب احدیّت اشاره کرده می فرمایند:

توبه،ریسمان با عظمت خداست و نصرت و جذابیت و عنایت و لطف حضرت یار است.

این مسئله به اندازه ای در خور اهمیّت است که باید چند جلد جداگانه در توضیح و تفسیر آن به رشته تحریر کشیده شود،امّا این وجیزه که هنوز ابوابی از آن باقی مانده اقتضای آن را ندارد،تنها به دورنمایی از امّهات مسائل توبه در محور آیات شریفه قرآنیه و روایات ملکوتیّه اهل بیت طهارت علیهم السلام اشاره می کند،باشد که خدای کریم و دادگر مهربان و خالق رحیم و آفریننده محسن،همه ما را برای دست یافتن به این مقام اعلی توفیق کرامت فرماید و از ورطه خطرناک گناه،چه گناه باطنی و چه ظاهری نجات بخشد و ما را به سوی طاعت خالص و قطع رابطه با هر گناهی رهنمون شود.

آثار الهی توبه

بدون شک بازگو کردن آثار توبه کار ساده ای نیست که برای توبه حقیقی در قرآن مجید و روایات آثار گرانی ذکر شده است.

از آثار توبه نجات انسان از مهالک و روی آوردن به حقایق و واقعیّت ها و قدم گذاردن در دایره سعادت و بیرون رفتن از مرز شقاوت و دنائت و پستی است.

از آثار دیگر توبه حقیقی،محبوبیّت نزد حضرت دوست و به دست آوردن ارزش های الهی و یافتن دولت خاص و گنج عزّت و مایه شرف است.

از دیگر آثار توبه واقعی،باز شدن هشت در بهشت و بسته شدن هفت در عذاب به روی انسان و خلاصه شیفته شدن جنت و رضوان به تائب و خاموش شدن شعله نار و عذاب جهنّم است.

از دیگر آثار توبه جلب بخشش و غفران حق و آمرزیده شدن تمام گناهان گذشته آدمی است.

مقدمه توبه خروج از غفلت و ورود به دیار انتباه و بیداری است و این نیز از آثار بسیار گران توبه است که عبد عاصی به خود آید و در گذشته و آینده خویش فکر کند و به این معنا توجه پیدا نماید که در برابر چه وجودی به عصیان و خلاف برخاسته و با چه محبوبی به ستیز و جنگ آمده است.

پر شدن قلب از ندامت و احساس سنگینی گناهان و عزم بر ترک رابطه با معاصی و جبران گذشته و ساختن آینده دورنمایی از توبه واقعی و بازگشت حقیقی به وجود مقدس حضرت یار است.

کمال توبه به حفظ ورع و پاکدامنی و پارسایی و سپس محاسبه نفس و قطع امیال ظاهر و جبران نقایص نفسی است.

کمال توبه به حفظ و تقویت اراده برای تداوم توبه و عمل صالح و کناره گیری از محرمات الهی و مشتهیات نفسانی است.

کمال توبه در گرو زهد و صدق و احساس فقر و نیاز نسبت به جناب دوست سپس صبر بر پیشامدها و رضا و اخلاص و اعتماد بر حضرت یار است.

وجوب توبه

فقهای بزرگ شیعه و سنی و مفسران عظیم القدر قرآن و عارفان روشن ضمیر بر اساس آیات و روایات نورانی توبه از گناه را واجب دانسته و ترک و تأخیر آن را حرام می دانند.

استحباب توبه به هیچ وجه معنا ندارد و ترک و یا تأخیر آن باعث شدّت امراض روحی و قلبی و عملی است و زمینه سازی برای شدّت مرض معنوی از گناهان و بلکه از معاصی کبیره است.

خواجه نصیر الدین طوسی در پایان کتاب پرقیمت«تجرید الاعتقاد» می گویند ⁽¹⁾:

توبه از واجبات است؛زیرا در بازگشت به سوی حق،دفع ضرر عینیّت پیدا می کند و بقای بر ضرر از محرّمات است و نیز پشیمانی از انجام هر قبیح و ترک هر واجب برای هر انسانی لازم است،پس بر مبنای وجوب دفع ضرر و پشیمانی از هر گناه و ترک شدن هر واجب،توبه و بازگشت به سوی محبوب واجب است.

علامه حلّی در توضیح سخن خواجه در مقام اثبات وجوب توبه به معنای ترک هر کبیره و صغیره برآمده و این معنا را با برهان یقینی فرموده است.

انسان گناهکار به هر اندازه که گناه داشته باشد حق ناامید شدن از رحمت و عنایت حضرت محبوب را ندارد که ناامیدی از رحمت بنا به فرموده قرآن کار مردم کافر است:

[ إِنَّهُ لاٰ یَیْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللّٰهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْکٰافِرُونَ ] ⁽¹⁾.

زیرا جز مردم کافر از رحمت خدا مأیوس نمی شوند.

و پس از این آیه کریمه،داستان معروف بهلول نباش که در تفاسیر قرآن آمده و داستان حمید بن قحطبه که شیخ صدوق در کتاب پرقیمت«عیون أخبار الرّضا» نقل کرده که شصت نفر از اولاد زهرا علیها السلام را در یک شب کشته بود و روز ماه رمضان غذا می خورد و می گفت:از رحمت حق ناامیدم و حضرت رضا علیه السلام فرمود:

ناامیدی او از گناه آن شب وی سنگین تر است،برای نشان دادن بار سنگین ناامیدی کافی است ⁽²⁾.

گناهکار چون به کتاب خدا و آیات مربوط به مغفرت و رحمت نظر کند و هم چنین وقتی به روایات باب توبه و دعاهای عجیب اسلامی مانند کمیل و ابو حمزه و عرفه دقت نماید،به هیچ عنوان جای ناامیدی و یأس برای وی نمی ماند،در این صورت واجب است تمام همت و اراده خود را برای جبران گناهان گذشته و آزادی از دیون مردم و ادای واجبات ترک شده و بنای آینده ای روشن به کار گیرد.

در جلد اوّل این کتاب به دورنمایی از این واقعیّت ها اشاره رفت و نیازی به

بازگویی مجدّد نیست،در این زمینه تنها به ذکر پاره ای از آیات و قسمتی از روایات قناعت می شود.

توبه در قرآن

اشاره

[ فَلَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ لَکُنْتُمْ مِنَ الْخٰاسِرِینَ ] ⁽¹⁾.

و اگر فضل و رحمت خدا بر شما نبود،قطعاً از زیانکاران بودید.

بدون شک براساس آیات حق و روایات معتبره،از عوامل حتمیه جلب فضل و رحمت دوست،توبه واقعی از گناه و آلودگی است.

[ قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللّٰهُ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ ] ⁽²⁾.

بگو:اگر خدا را دوست دارید،پس مرا پیروی کنید تا خدا هم شما را دوست بدارد،و گناهانتان را بیامرزد؛و خدا بسیار آمرزنده و مهربان است.

[ یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُبَیِّنَ لَکُمْ وَ یَهْدِیَکُمْ سُنَنَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ یَتُوبَ عَلَیْکُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ ] ⁽³⁾.

خدا می خواهد [ احکام و مقرّراتش را ] برای شما بیان کند و شما را به روش های [ پاک و صحیح ] کسانی که پیش از شما بودند،راهنمایی نماید و رحمت و مغفرتش را بر شما فرو ریزد؛و خدا دانا و حکیم است.

[ فَأُولٰئِکَ عَسَی اللّٰهُ أَنْ یَعْفُوَ عَنْهُمْ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَفُوًّا غَفُوراً ] ⁽¹⁾.

پس اینانند که امید است خدا از آنان درگذرد؛و خدا همواره گذشت کننده و بسیار آمرزنده است.

[ وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جٰاؤُکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللّٰهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللّٰهَ تَوّٰاباً رَحِیماً ] ⁽²⁾.

و اگر آنان هنگامی که [ با ارتکاب گناه ] به خود ستم کردند،نزد تو می آمدند و از خدا آمرزش می خواستند،و پیامبر هم برای آنان طلب آمرزش می کرد، یقیناً خدا را بسیار توبه پذیر و مهربان می یافتند.

[ إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ یَرْجُونَ رَحْمَتَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ ] ⁽³⁾.

یقیناً کسانی که ایمان آورده،و آنان که هجرت کرده و در راه خدا به جهاد برخاستند،به رحمت خدا امید دارند؛و خدا بسیار آمرزنده و مهربان است.

شأن نزول

در مورد نزول این آیه شریفه گفته اند:

قبل از وقوع واقعه بدر،پیامبر بزرگ صلی الله علیه و آله عبد اللّه بن جَحش را خواست و نامه ای به او داد و حدود هشت نفر از مهاجران را همراه وی نمود و به او دستور داد پس از دو روز راه پیمودن نامه را بگشاید و بر اساس آن عمل کند.

عبد اللّه پس از دو روز راه پیمایی نامه را گشود و چنین یافت:چون نامه را باز کردی تا نخله«زمین بین مکه و طائف»برو و در آنجا اوضاع قریش را زیر نظر بگیر و تمام جریان را به ما گزارش کن.

عبد اللّه جریان را با دوستانش در میان گذاشت و اضافه کرد:رسول الهی مرا از مجبور ساختن شما در این مسیر منع فرموده،بنابراین هرکس آماده شهادت است با من بیاید و دیگران بازگردند،همه با او حرکت کردند،وقتی که به نخله رسیدند به قافله ای از قریش برخورد کردند که عمرو بن حضرمی در آن بود.چون روز آخر رجب یکی از ماه های حرام بود،در مورد حمله به آن ها به مشورت نشستند.

عده ای گفتند:

اگر امروز دست از آنان برداریم وارد محیط حرم می شوند دیگر نمی توان متعرض آن ها شد،سرانجام شجاعانه به آنان حمله بردند و عمرو بن حضرمی را کشته و قافله او را با دو اسیر به محضر رسول خدا آوردند.

پیامبر الهی به آنان فرمود:

من به شما دستور نداده بودم که در ماه های حرام نبرد نکنید ؟

آن گاه از دخالت در غنایم خودداری فرمود،مجاهدان ناراحت شدند و مؤمنان به سرزنش آنان پرداختند،مشرکان نیز زبان به طعن گشودند که محمّد صلی الله علیه و آله جنگ و خونریزی و اسارت را در ماه های حرام حلال شمرده آیه نازل شد که:

از تو درباره جنگ کردن در ماه حرام می پرسند،بگو:جنگ در آن گناه بزرگی است،ولی جلوگیری از راه خدا و گرایش مردم به فرهنگ حق و کفر ورزیدن نسبت به اللّه و هتک احترام مسجد الحرام و اخراج ساکنان آن در پیشگاه خدا مهم تر از آن است و ایجاد فتنه حتی از قتل بالاتر است.مشرکان پیوسته با شما می جنگند،تا اگر بتوانند شما را از آیین خود برگردانند ولی کسی که از دین حق برگردد و در حال

کفر بمیرد،تمام اعمال نیک او در دنیا و آخرت بر باد می رود و آنان اهل جهنّم اند و همیشه در آن خواهند بود ⁽¹⁾.

پس از این که آیه مفصل بالا نازل شد عبد اللّه بن جحش و همراهانش گفتند:ما برای درک ثواب،در این راه جهاد کرده ایم و از رسول خدا صلی الله علیه و آله پرسیدند:آیا اجر مجاهدان را دارند یا نه ؟ آیه شریفه [ إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا ] نازل شد ⁽²⁾.

توبه در روایات

اشاره

عَنْ ابی عُبَیْدَةَ قالَ:قُلْتُ:جُعِلْتُ فِداکَ ادْعُ اللّهَ لی فَاِنَّ لِی ذُنُوباً کَثیرَةً فَقالَ:مَهْ یا أَبا عُبَیْدَةَ لا یَکُونُ الشَّیْطانُ عَوْنًا عَلیٰ نَفْسِکَ،انَّ عَفْوَ اللّهِ لا یُشْبِهُهُ شَیْءٌ ⁽³⁾.

ابا عبیده می گوید:به معصوم عرضه داشتم:برای من دعا کنید که گناهانم زیاد است،فرمود:ای ابا عبیده ! آرام باش،شیطان تو را از رحمت و عفو حضرت حق دلسرد و مأیوس نکند که عفو او را چیزی برابری نمی کند.

عَنْ ابی بَصیرٍ قالَ:سَمِعْتُ ابا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقولُ:اِذا دَخَلَ اهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ بِاَعْمالِهِمْ فَاَیْنَ عُتَقاءُ اللّهِ مِنَ النّارِ ⁽⁴⁾.

ابو بصیر می گوید از حضرت باقر علیه السلام شنیدم می فرمود:زمانی که اهل بهشت به

سبب اعمالشان به بهشت بروند،پس آزادشدگان حضرت اللّه از آتش جهنّم کجایند ؟ !

عَنْ مُعاوِیَةَ بْنِ وَهَبٍ قالَ:سَمِعْتُ ابا عَبْدِ اللّهِ علیه السلام یَقولُ:اِذا تابَ الْعَبْدُ تَوْبَةً نَصوحاً احَبَّهُ اللّهُ فَسَتَرَ عَلَیْهِ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ.فَقُلْتُ:وَ کَیْفَ یَسْتُرُ عَلَیْهِ:قالَ:

یَنْسیٰ مَلَکَیْهِ ما کَتَبا عَلَیْهِ مِنَ الذُّنوبِ وَ یُوحیٰ الیٰ جَوارِحِهِ:اُکْتُمی عَلَیْهِ ذُنوبَهُ وَ یُوحیٰ الیٰ بِقاعِ الْاَرْضِ اکْتُمی ما کانَ یَعْمَلُ عَلَیْکَ مِنَ الذُّنوبِ فَیَلْقَی اللّهُ حینَ یَلْقاهُ وَ لَیْسَ شَیْءٌ یَشْهَدُ عَلَیْهِ بِشَیْءٍ مِنَ الذُّنوبِ ⁽¹⁾.

معاویه بن وهب می گوید:از حضرت صادق علیه السلام شنیدم می فرمود:به هنگامی که عبد توبه خالص کند توبه ای که بر آن استقامت ورزد،محبوب خدا می شود و در دنیا و آخرت در پوشش حضرت حق قرار می گیرد،عرضه داشتم:این پوشش چگونه است ؟ فرمود:دو ملک نویسنده،گناه را از گناه بنده اش فراموشی می دهد و به جوارحش فرمان می دهد معاصی بنده ام را کتمان کنید و به زمین هایی که در آن ها معصیت کرده وحی می کند:گناهان بنده ام را بپوشان،پس وارد قیامت می شود،در حالی که شاهدی ندارد بر گناهانش شهادت دهد ! !

عَنْ ابی عُبَیْدَةَ الْحَذّاءِ قالَ:سَمِعْتُ ابا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقولُ:اِنَّ اللّهَ تَعالی اشَدُّ فَرَحًا بِتَوْبَةِ عَبْدِهِ مِنْ رَجُلٍ اضَلَّ راحِلَتَهُ وَ زادَهُ فی لَیْلَةٍ ظَلْماءَ فَوَجَدَها فَاللّهُ اشَدُّ فَرَحًا بِتَوْبَةِ عَبْدِهِ مِنْ ذلِکَ الرَّجُلِ بِراحِلَتِهِ حینَ وَجَدَها ⁽²⁾.

ابی عبیده حذّا می گوید:از حضرت باقر علیه السلام شنیدم فرمود:خداوند به توبه بنده اش از مردی که راحله خود را در شب تاریک گم کرده و پس از آن به راحله اش دست یافته خوشحال تر است.

قالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله:اِنَّ اللّهَ یُقْبِلُ تَوْبَةَ عَبْدِهِ ما لَمْ یُغَرْغِرْ،تُوبُوا الیٰ رَبِّکُمْ قَبْلَ انْ تَموتوا،وَ بَادِروا بِالْأَعْمالِ الزّاکِیَةِ قَبْلَ انْ تَشْتَغِلوا،وَ صِلوا الَّذی بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُ بِکَثْرَةِ ذِکْرُکُمْ إیَّاهُ ⁽¹⁾.

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود:تا مرگ فرا نرسیده،خداوند توبه را از بنده اش می پذیرد،قبل از مردن به پروردگار بازگردید،به سوی اعمال پاکیزه شتاب کنید تا گرفتار نشدید،و بین خود و حضرت حق را با کثرت ذکر پیوند دهید.

عَن أمیرِ الْمُؤمِنینَ علیه السلام قال:لا شَفیعَ انْجَحُ مِنَ الْتَّوْبَةِ ⁽²⁾.

از امیر المؤمنین علیه السلام،روایت شده که فرمود:شفیعی رستگار کننده تر از توبه نیست.

قال النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله:یَلْزِمُ الحَقُّ لاُمَّتی فی أرْبَعٍ:یُحِبُّونَ التّائِب،وَ یَرْحَمُونَ الضَّعیفَ، و یُعینُونَ الْمُحْسِنَ،وَ یَسْتَغْفِرونَ لِلْمُذْنِبِ ⁽³⁾.

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود:امّتم در چهار برنامه ملازم حق باشند:توبه کننده را مورد مهر و علاقه قرار دهند،به ضعیف رحمت آورند،به نیکوکار کمک نمایند،و برای گنهکار طلب آمرزش کنند.

قالَ امیر المُؤمِنین علیه السلام:تُوبوا الی اللّه عَزَّ و جَلَّ وَ ادْخُلُوا فی مَحبَّته فَاِنَّ اللّهَ یُحِبُّ

التَّوَابینَ و یُحِبُّ المُتَطَهِّرینَ وَ الْمُؤمِنُ تَوّابٌ ⁽¹⁾.

امیر المؤمنین علیه السلام فرمود:به خدا بازگردید و در میدان عشقش داخل شوید که خدا تائبان و شستشو کنندگان ظاهر و باطن را دوست دارد و مؤمن توّاب است.

عَنِ الرِّضٰا عَنْ آبٰائِهِ علیهم السلام قالَ:قالَ رَسُولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله:مَثَلُ الْمُؤْمِنِ عِنْدَ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ کَمَثَلِ مَلَکٍ مُقَرَّب وَ انَّ الْمُؤْمِنَ عِنْدَ اللّه عَزَّ وَ جَلَّ اعْظَمُ مِنْ ذلِکَ وَ لَیْسَ شیءٌ احَبُّ الی اللّهِ مِنْ مُؤْمِنٍ تائبٍ أَوْ مُؤْمِنَةٍ تائِبَةٍ ⁽²⁾.

امام رضا علیه السلام از پدران بزرگوارش روایت می کند که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

مؤمن در پیشگاه خدا هم چون ملک مقرّب است،و هرآینه مؤمن نزد حضرت حق از این هم بالاتر است،و چیزی نزد خداوند محبوب تر از مرد و زن با ایمان تائب نیست.

قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله:التّائِبُ مِنَ الذَّنْبِ کَمَنْ لا ذَنْبَ لَهُ ⁽³⁾.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:توبه کننده از گناه مانند کسی است که گناه نداشته باشد.

عَنْ الشَّعْبِیَ قالَ سَمِعْتُ عَلیَّ بْنَ أَبی طالِب یَقولُ:اَلْعَجَبُ مِمَّنْ یَقْنُطُ وَ مَعَهُ الْمِمْحاةُ فَقیلَ لَهُ وَ مَا الْمِمْحاةُ قالَ:اَلْاِسْتِغْفارُ ⁽⁴⁾.

شعبی می گوید از حضرت مولا علی علیه السلام شنیدم،می فرمود:از کسی که در حال

نومیدی است در شگفتم،در حالی که با او پاک کننده هست،عرضه داشتند:

پاک کننده چیست ؟ فرمود:استغفار.

از مسائل بسیار مهمّی که در باب با عظمت توبه مطرح است،این است که از باب فضل و رحمت و عنایت و کرم حضرت حق باب توبه به روی احدی از بندگان بسته نیست،هر زمان عبد عاصی به وضع ناهنجار خود آگاه شد و در مقام بازگشت حقیقی به سوی مولای مهربانش برآمد،به شرطی که با آثار مرگ و قیامت روبرو نشده باشد توبه برای او صددرصد امکان دارد و بر اساس آیات و روایات می تواند خود را به مغفرت و رحمت حضرت دوست برساند و از عذاب خالد و هلاکت ابدی وجود خویش را برهاند.

به داستان عجیبی که شیخ طوسی نقل می کند عنایت کنید.

توبه یهودی

امام باقر علیه السلام می فرماید:

جوانی بود یهودی که بسیاری از اوقات به محضر مبارک رسول الهی مشرف می شود،به اندازه ای که حضرت او را به کارهای ساده و آسان می گماشت و وی را به دنبال بعضی از امور می فرستاد و چه بسا به وسیله او برای قوم یهود جهت هدایت آنان نامه می فرستاد.

مدتی از آن جوان خبری نشد،رسول خدا صلی الله علیه و آله از حالش جویا شد،مردی به آن جناب عرضه داشت،تا جایی که اطلاع دارم باید بیش از امروز زنده نماند چون به مرض سختی دچار آمده !

حضرت ختمی مرتبت با عده ای از اصحاب به ملاقات وی رفتند،معنویت

و کرامت و برکت و واقعیّت آن جناب چنان بود که با هرکس سخن می گفتند جواب می داد،آن جوان را صدا زدند،دیده گشود و عرضه داشت:«لبیک یا ابا القاسم» حضرت به او فرمود:بگو:«اشْهَدُ انْ لٰا الهَ الّا اللّهُ و انّی رَسُولُ اللّه».جوان به چهره پدرش که یهودی متعصّبی بود نگریست و چیزی نگفت،حضرت بار دوم او را صدا زد و شهادتین را به او تلقین کرد باز به پدرش نظر کرد و چیزی نگفت،بار سوّم او را صدا زد باز از ترس پدر لب فرو بست،حضرت فرمود:اگر میل داری بگو ورنه ساکت باش،جوان که زمینه حقیقت خواهی در وی تجلّی داشت شهادتین را گفت و به عبارت دیگر از تمام گذشته خویش به حضرت محبوب بازگشت و سپس به کام مرگ افتاد،حضرت به پدرش فرمود:به این جوان دست مزن و کاری به او نداشته باش آن گاه به اصحابش فرمود:او را غسل داده و کفن کنید و سپس نزد من آورید تا بر وی نماز بگزارم،آن گاه از منزل یهودی درآمد در حالی که می فرمود:

خدای را سپاس گزارم که به وسیله من بنده ای از بندگانش را از آتش نجات داد ⁽¹⁾.

از حضرت رضا علیه السلام در کتب معتبره حدیث روایت شده:

وَ اللّهِ مٰا اعْطِیَ مُؤْمِنٌ قَطُّ خَیْرَ الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ الّا بِحُسْنِ ظَنِّهِ بِاللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ رَجٰائِهِ لَه وَ حُسْنِ خُلْقِهِ وَ الْکَفِّ عَنِ اغْتِیابِ الْمُؤْمِنینَ،وَ اللّهُ تَعالی لا یُعَذِّبُ عَبْداً بَعْدَ التَّوْبَةِ وَ الْاِسْتِغْفٰارِ الّا بِسُوْءِ ظَنِّهِ وَ تَقْصیرِه فی رَجٰائِهِ لِلّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ سُوءِ خُلْقِهِ وَ اغْتِیابِهِ الْمُؤْمِنینَ ⁽²⁾.

به خدا قسم ! خیر دنیا و آخرت به مؤمن نمی رسد مگر به خوشبینیش به خداوند،و امیدش به حضرت او و خلق خوشش و خودداری از غیبت مردم مؤمن،به خدا قسم بنده ای پس از توبه و استغفار عذاب نمی شود مگر به بدگمانیش به حضرت حق و کوتاه آمدنش در امید به خدا و بداخلاقی و غیبتش از مردم مؤمن.

در کتاب«وسائل الشیعة»آمده ⁽¹⁾:

خداوند به حضرت داود وحی کرد:هنگامی که بنده مؤمنم دچار گناه شد و از آن گناه توبه کرد و آراسته به حیای از من شد او را می آمرزم و گناهش را از یاد حَفَظه می برم و سیّئاتش را بدل به حسنات می کنم و از این امور باک ندارم که من ارحم الراحمینم.

توبه واقعی

شاید باشند در میان مردم افرادی که تصور کنند توبه و بازگشت به حضرت حق با پشیمانی و یا گریه و زاری و یا قرائت کردن جملات دعایی استغفار تحقق پیدا کند،ولی اینان باید بدانند که توبه با سه عنصر،علم و حال و عمل قابل تحقق است و این هر سه واقعیّت به طور صریح از آیات کتاب و روایات و اخبار استفاده می شود.

توبه از هر گناه باید متناسب با آن گناه صورت بگیرد،فی المثل توبه کسی که نماز و روزه و حج و زکات و سایر عبادات را در گذشته ترک کرده قضا کردن همه آن هاست و توبه کسی که به هر عنوان مال مردم و حق عباد الهی را برده بازگرداندن

آن مال و آن حق به مردم است و هم چنین است سایر گناهان و اموری که از باب غفلت بر انسان گذشته است.

شرایط توبه

در«نهج البلاغة»شریف است که:

مردی در محضر امیر المؤمنین علیه السلام گفت:«استغفر اللّه».حضرت فرمودند:مادر به عزایت بنشیند،می دانی استغفار چیست ؟ استغفار درجه صاحب مقامات ملکوتی است و آن مرکّب از شش حقیقت است.

1-پشیمانی از گذشته.

2-اراده و عزم قوی بر ترک گناه در آینده.

3-ادای حق مردم در حدّی که صفحات پرونده در این زمینه کمترین چیزی نداشته باشد.

4-بجا آوردن فرائضی که در گذشته ترک شده.

5-آب کردن گوشتی که از معصیت بر بدن روئیده.

6-چشاندن رنج طاعت بر بدن،چنانچه لذّت معصیت را چشید ⁽¹⁾.

در روایتی آمده:

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:می دانید تائب کیست ؟ عرضه داشتند:نمی دانیم، فرمود:هر کس توبه کند ولی حقوق مردم را ادا ننماید و در عبادت خود نیفزاید و در لباسش تغییر ندهد و دوستانش را عوض ننماید و مجلسش را تغییر ندهد و فرش و بالشش را مبدّل نکند ⁽²⁾و اخلاق و نیّتش را برنگرداند و به فتح قلب یعنی

منور شدن دل به نور حقیقت نایل نگردد و دست به انفاق و خدمت مالی نزند و آرزوها کوتاه نکند و زبان از آنچه حرام است نبندد و به تصفیه اموالش اقدام ننماید به حقیقت که توبه نکرده و به حضرت دوست بازنگشته که آراسته به این حقایق در حقیقت تائب است ⁽¹⁾.

[ وَ لا بُدَّ لِلْعَبْدِ مِنْ مُداوَمَةِ التَّوْبَةِ عَلیٰ کُلِّ حالٍ.فَکُلُّ فِرْقَةٍ مِنَ الْعِبادِ لَهُمْ تَوْبَةٌ،فَتَوْبَةُ الْاَنْبِیاءِ مِنِ اضْطِرابِ السِّرِّ،وَ تَوْبَةُ الْاَوْلِیاءِ مِنْ تَکْوینِ الْخَطَراتِ،وَ تَوْبَةُ الْاَصْفِیاءِ مِنَ التَّنَفُّسِ، وَ تَوْبَةُ الْخاصِ مِنَ الْاِشْتِغالِ بِغَیْرِ اللّهِ،وَ تَوْبَةُ الْعامِّ مِنَ الذُّنُوبِ.وَ لِکُلِّ واحِدٍ مِنْهُمْ مَعْرِفَةٌ وَ عِلْمٌ فی اصْلِ تَوْبَتِهِ وَ مُنْتَهیٰ امْرِهِ،وَ ذلِکَ یَطُولُ شَرْحُهُ هٰیهُنا ]

انواع توبه

عبد را لازم است پیوسته در هر شأنی که هست در حال توبه باشد و برای هر فرقه و طایفه ای توبه خاصّی است.

توبه پیامبران از اضطراب باطن است.

توبه اولیا از عوارض رنگارنگ خاطر است.

توبه اصفیا از استراحت و فراغت و غفلت و کدورت است.

توبه خاصان از مشغول بودن به غیر حق است.

توبه عوام و توده مردم از گناهان و معاصی است.

برای هر کدام از این طبقات نسبت به موضوع توبه و نتیجه آن معرفت و دانش مخصوصی است که برای دیگری نیست و اینجا مجال شرح و بسط ندارد،فقط به توبه عوام اشاره می شود.

[ فَاَمّا تَوْبَةُ الْعامِّ فَاَنْ یَغْسِلَ باطِنَهُ مِنَ الذُّنُوبِ بِماءِ الْحَیاةِ وَ الْاِعْتِرافِ بِجِنایَتِهِ دائِماً،وَ اعْتِقادِ النَّدَمِ عَلیٰ ما مَضیٰ، وَ الْخَوْفِ عَلیٰ ما بَقِیَ مِنْ عُمْرِهِ،وَ لا یَسْتَصْغِرَ ذُنوبَهُ فَیَحْمِلَهُ ذلِکَ الَی الْکَسَلِ،وَ یُدیمَ الْبُکاءَ وَ الْأَسَفَ علَیٰ ما فاتَهُ مِنْ طاعَةِ اللّهِ،وَ یَحْبِسَ نَفْسَهُ مِنَ الشَّهَواتِ وَ یَسْتَغیثَ الَی اللّهِ تَعالی لِیَحْفَظَهُ عَلیٰ وَفاءِ تَوْبَتِهِ وَ یَعْصِمَهُ عَنِ الْعودِ الیٰ ما سَلَفَ وَ یَرُوضَ نَفْسَهُ فی مَیْدانِ الْجُهْدِ وَ الْعِبادَةِ،وَ یَقْضِیَ عَنِ الْفَوائِتِ مِنَ الْفَرائِضِ وَ یَرُدَّ الْمَظالِمَ وَ یَعْتَزِلَ قُرَنآءَ السّوءِ وَ یُسْهِرَ لَیْلَهُ وَ یُظْمِئَ نَهارَهُ وَ یَتَفَکَّرَ دائِماً فی عاقِبَتِهِ وَ یَسْتَعینَ بِاللّهِ تَعالی سائِلاً مِنْهُ الْاِسْتِعانَةَ فی سَرّائِهِ وَ ضَرّائِهِ وَ یَثْبُتَ عِنْدَ الْمِحَنِ وَ الْبَلاءِ کَیْلا یَسْقُطَ عَنْ دَرَجَةِ التَّوّابینَ فَاِنَّ فی ذلِکَ طَهارَةً مِنْ ذُنوبِهِ وَ زیادَةً فی عَمَلِهِ وَ رِفْعَةً فی دَرَجاتِهِ، [ فَلَیَعْلَمَنَّ اللّٰهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْکٰاذِبِینَ ] ⁽¹⁾]

توبه عوام

حقیقت توبه عوام این است که باطن را از معاصی به اشک ندامت بشوید و در همه حال به تقصیر و جنایت اعتراف نماید و از صمیم دل بر اعمال و غفلت گذشته خود پشیمان گردد و پیوسته به آینده اش ترسناک باشد و هرگز معصیت را کوچک نشمارد،تا موجب جرأت و بی اعتنایی و کسالت وی گردد.

گریه و اسف را بر عبادات از دست رفته ادامه دهد و نفس خود را از تمایلات و شهوات و خواسته های شیطانی حفظ کند و از وجود مقدّس حضرت دوست بخواهد که وی را بر بساط توبه ثابت قدم بدارد و از آلوده شدن به وضع گذشته نگاه دارد.

خود را در میدان کوشش در راه حق تمرین دهد و آنچه از او فوت شده بجای آورد و هرچه از دیگران به ظلم و ستم به دست آورده باز گرداند،از همراهان ناباب کناره جوید و شب را به قیام و روز را به صیام نورانی کند.

در عاقبت خویش اندیشه نماید و از حضرت جانان بخواهد که او را در خوشی و ناخوشی توفیق استقامت دهد و به وقت شدّت و ابتلا ثابت قدم مانده تا از درجه توّابین سقوط نکند و بیدار باشد که تمام حوادث و پیش آمدها موجب طهارت و بخشودگی گناهان است و سبب مزید درجات و علو مراتب ملکوتی.

خداوند در سوره مبارکه عنکبوت می فرماید:

آیا گمان می کنند که آنان ترک می شوند و تنها اظهار و گفتار برای آن ها کافی است و آزمایش و امتحان نمی شوند ؟ ! و ما آنان را که پیش از آن ها بودند به معرض آزمایش و امتحان گذاشتیم،پس خداوند راستگویان را از دروغگویان باز شناسد ⁽¹⁾.

باب 80 در جهاد و ریاضت نفس

اشاره

قالَ الصّادِقُ علیه السلام:

طُوبیٰ لِعَبْدٍ جاهَدَ لِلّهِ نَفْسَهُ وَ هَواهُ،وَ مَنْ هَزَمَ جُنْدَ نَفْسِهِ وَ هَواهُ ظَفِرَ بِرِضَا اللّهِ،وَ مَنْ جاوَزَ عَقْلُهُ نَفْسَهُ الْاَمّارَةَ بِالسّوءِ بِالْجَهْدَ وَ الْاِسْتِکانَةِ وَ الْخُضوعِ عَلیٰ بِساطِ خِدْمَةِ اللّهِ تَعالی فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظیماً.

وَ لا حِجابَ اظْلَمَ وَ اوْحَشَ بَیْنَ الْعَبْدِ وَ بَیْنَ اللّهِ مِنَ النَّفْسِ وَ الْهَویٰ وَ لَیْسَ لِقَتْلِهِما وَ قَطْعِهِما سِلاحٌ وَ آلَةُ مِثْلُ الْاِفْتِقارِ الَی اللّهِ وَ الْخُشوعِ وَ الْخُضوعِ وَ الْجُوعِ وَ الظَّمَاءِ بِالنَّهارِ وَ السَّهَرِ بِاللَّیْلِ،فَاِنْ ماتَ صاحِبُهُ ماتَ شَهیداً،وَ انْ عاشَ وَ اسْتَقامَ أَدّیٰ عاقِبَتُهُ الَی الرِّضْوانِ الْاَکْبَرِ.

قالَ اللّهُ تَعالی: [وَ الَّذِینَ جٰاهَدُوا فِینٰا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنٰا وَ إِنَّ اللّٰهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِینَ ] ⁽¹⁾.

وَ اذا رَاَیْتَ مُجْتَهِداً ابْلَغَ مِنْکَ فِی الْاِجْتِهادِ فَوَبِّخْ نَفْسَکَ وَ لُمْها وَ عَیِّرْها تَحْثیثاً عَلَی الْاِزْدیادِ عَلَیْهِ وَ اجْعَلْ لَها زِماماً مِنَ الْاَمْرِ وَ عِناناً مِنَ النَّهْیِ، وَ سُقْها کَالرّائِضِ لِلْفارِهِ الَّذی لا یَذْهَبْ عَلَیْهِ خُطْوَةٌ مِنْ خُطُواتِها الّا وَ قَدْ صَحَّحَ اوَّلَها وَ آخِرَها.

وَ کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله:یُصَلّی حَتّیٰ یَتَوَرَّمَ قَدَماهُ وَ یَقولُ:أَ فَلٰا اکونُ عَبْداً شَکوراً ؟ ارادَ بِهِ انْ تَعْتَبِرَ بِها امَّتُهُ وَ لا یَغْفُلوا عَنِ الْاِجْتِهادِ وَ التَّعَبُّدِ

وَ الرِّیاضَةِ بِحالٍ.

الا وَ انَّکَ لَوْ وَجَدْتَ حَلاوَةَ عِبادَةِ اللّهِ وَ رَأَیْتَ بَرَکاتِها وَ اسْتَضَأْتَ بِنورِها لَمْ تَصْبِرْ عَنْها ساعَةً واحِدَةً وَ لَوْ قُطِعْتَ ارْباً ارْباً،فَما اعْرَضَ مَنْ اعْرَضَ عَنْها الّا بِحِرْمانِ فَوائِدِ السَّلَفِ مِنَ الْعِصْمَةَ وَ التَّوْفیقِ.

قیلَ لِربیعِ بْنِ خُثَیْمٍ:ما لَکَ لا تَنامُ بِاللَّیْلِ ؟ قالَ:لِاَنّی اخافُ الْبَیاتَ.

[ طوبیٰ لِعَبْدٍ جاهَدَ لِلّهِ نَفْسَهُ وَ هَواهُ ظَفِرَ بِرِضَا اللّهِ ]

جهاد با نفس

برنامه بسیار پرمنفعت و با اهمیّت جهاد با نفس و به ریاضت آوردن این منبع حسّاس از ابتدای شروع زندگی در بسیط خاک مورد توجّه عاشقان کمال و عاقلان عاقبت اندیش بوده است.

اوّلین مرتبه ای که قواعد و قوانین جهاد با نفس در زندگی انسان تجلّی کرده از جانب فیّاض کریم و وجود اقدس حضرت ربوبی،بوده و سپس انبیا و ائمه علیهم السلام و اولیا و عرفا،هر یک بر مبنای عشق و محبّتی که به انسان داشتند وی را در این زمینه راهنمایی کرده و به سوی کمال مطلوب که راه رسیدن به آن جز از طریق ریاضت و جهاد نفسانی میسّر نیست هدایت نموده اند.

باید دانست که نفس با کمک مشاعر و احساسات به خصوص چشم و گوش و حسّ ذائقه و لامسه،اثر پذیر عجیبی است،در حدّی که مشهور است هیچ تابلویی در جهان آفرینش اثر پذیریش از نفس بیشتر نیست ! !

چون به وسیله چشم ببیند و به وسیله گوش بشنود و به سبب ذائقه بچشد و به کمک پوست لمس کند،با تمام وجود در مقام طلب و خواستن برآید و تمام امیال و غرایز را در این میدان پرخطر به همراه خود بیاورد و در این زمینه از هیچ چیز باک نکند و علاقه به هیچ قاعده و قانون و چهارچوبی نشان ندهد و چون در این صحنه

رها شود بی چون و چرا بخواهد و بی قانون و مقررات بطلبد و جز رسیدن به آنچه خواسته چیزی را قبول نکند و با تمام قدرت به هدف خلقت و رمز آفرینش که مقام با عظمت خلیفة اللّهی است پشت پا زند و امیال و غرایز و شهوات را از قید تقوا و فضیلت و کرامت آزاد نماید و دودی غلیظ که به آن هوا نام داده اند بر فضای خویش حاکم کند و عقل و فطرت را مغلوب نموده،صاحبش را به فضاحت و رسوایی و غفلت و شهوت در دنیا گرفتار کرده و در آخرت به عذاب الیم و آتش ابد دچار نماید.

اوضاع اخلاقی و عملی گرفتاران هوا را تجربه تلخ تاریخ نشان داده،گمان نمی رود احتیاج به شرح و بسط داشته باشد،انواع آلودگی های عملی و رذایل اخلاقی و گرفتاری های فردی و خانوادگی و اجتماعی در طول تاریخ برای جامعه انسانی پیش آمده محصول هوای نفس و آزاد گذاشتن این عنصر قوی در میدان حیات و عرصه زندگی است،عنصری که اگر هماهنگ با خواسته های حضرت حق رشد کند سر انسان را از عرش اعلا بالاتر برده و از وجود آدم منبعی جوشان از خیر و برکت و کرامت و فضیلت به وجود می آید.

پرقیمت ترین کار تربیتی بدون شک تربیت نفس براساس برنامه های ربانی و قواعد ملکوتی است و آن عبارت است از قرار دادن تمام امیال و غرایز در چهارچوب تقوای الهی که قواعد این تقوا و حدود این حقیقت در آیات قرآن و روایات و اخبار تجلّی دارد و تحقّق این تربیت از طرفی معرفت نسبت به این قواعد لازم دارد و از طرف دیگر با عزمی راسخ و قدمی استوار،عمل عاشقانه بر اساس این قواعد که این راه پرقیمت ملکوتی همان است که قرآن مجید به طور مکرّر از آن به صراط مستقیم تعبیر کرده و اعلام نموده،راهرو این راه به مقام قرب و به لذّت وصال نایل خواهد شد و دیده دل به دیدار محبوب منوّر خواهد کرد.

به قول عارف مشتاق،حاج میرزا حبیب خراسانی:

درین تن هر دم آید جان دیگر***وزین در هر دم آید خوان دیگر

درین محفل که نزهتگاه جان است*** رسد هر ساعتی مهمان دیگر

به هر یک ذرّه از ذرات امکان***نهفته عالم امکان دیگر

اگر انسان نکو بیند به هر دم*** ببیند خویش را انسان دیگر

ببین در گلشن خاطر که روید*** به هر ساعت گل و ریحان دیگر

غذای تن بود این آب و این نان*** غذای روح آب و نان دیگر

دو صد کشتی روان گردد در این بحر ***که هر یک راست کشتیبان دیگر

بود سرسبز و خرّم گلشن جان*** ز ابر دیگر و باران دیگر

هزاران یوسف مصری در این راه ***که هر یک را چَه و زندان دیگر

دوصد یعقوب بینی دیده بر راه ***که هریک را بود کنعان دیگر

با کمال دقّت باید مسیر زندگی را پیموده و مواظبت داشت که کشش های غلط درونی و برونی عناصر شخصیّت نفس را نکوبد که رسیدن به مقام قرب جانان و به دست آوردن حالات عالی ملکوتی از طریق تهذیب و تربیت و تزکیه نفس میسّر است و بس.

بالزاک که یکی از دانشمندان مغرب زمین است می گوید:

وصول به شخصیّت عالی امکان پذیر است،به شرط آن که انسان در تماس خود با امور زندگی نگذارد به همان آسانی که گوسپند پشم خود را در خارستان هایی که از آن می گذرد از دست می دهد،روحش پاره پاره شود ! اگر نفس را در خواسته ها و امیال و غرایزش رها کنیم در مرحله اوّل تبدیل به بهیمه سپس حیوانی خطرناک، آن گاه درّنده و در عاقبت شیطانی جامع همه رذایل و مفاسد خواهد شد.

نفس را اگر در خواسته های غلطش آزاد بگذاریم،از لذّت عبادت محروم و به

تدریج از امور بندگی خارج می گردد و آدمی را به جاده هلاکت انداخته و به عذاب ابد حق گرفتار می کند.

به یکی از عباد شایسته حق گفتند:ما از عبادت و عمل صالح و انجام امور خیر لذّت نمی بریم،گفت:دختر شیطان که محبّت خارج از حدود به دنیاست در قلب شماست،پدر برای زیارت دختر،ناچار است به خانه دخترش برود و او هرکجا جا خوش کند تولید فساد می کند،پس بین شما و لذّت بردن از عبادت و کار خیر، شیطان مانع است و شما را راهی برای نجات از این بلیّه جز برگرداندن تمایلات و غرایز به حدود الهی نیست.

راه بهشت

به یکی از بیداران و عارفان عاشق گفتند:راه بهشت کدام است ؟ فرمود:

مداومت بر پنج چیز:

1-بازداشتن نفس از معصیت:

[ وَ أَمّٰا مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَویٰ ] ⁽¹⁾.

و اما کسی که از مقام و منزلت پروردگارش ترسیده و نفس را از هوا و هوس بازداشته است.

2-به قلیل از دنیا که عبارت از حلال خداست رضایت داده و قناعت کند که در خبر آمده:

ثَمَنُ الْجَنَّةِ الزُّهْدُ فِی الدُّنْیا ⁽²⁾.

مسلماً بها و قیمت بهشت اطاعت خدا و ترک دنیاست.

3-بر بندگی خالصانه و عبادت عاشقانه و سلوک عارفانه حریص باشد:

[ تِلْکُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهٰا بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ] ⁽¹⁾.

به پاداش اعمال شایسته ای که همواره انجام می دادید،این بهشت را به ارث بردید.

4-عاشق صالحان و صادقان و بندگان واقعی حق که از معرفت و عمل برخوردارند باشد:

[ کُونُوا مَعَ الصّٰادِقِینَ ] ⁽²⁾.

و با صادقان باشید [ صادقانی که کامل ترینشان پیامبران و اهل بیت رسول بزرگوار اسلام هستند.]

5-زیاد در مقام دعا برآید که دعا بهترین نوع رابطه عبد با حضرت حق است و خداوند مهربان استجابت را نتیجه دعا قرار داده است:

[ ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ ] ⁽³⁾.

مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم.

بی توجهی به دنیا

عارفی بیدار دل و عاشقی سوخته پیاده به سوی بیت اللّه در حرکت بود،شتر

سواری عرب که دل به دنیا و مال و منال آن داشت به او گفت:کجا ؟ جواب داد بیت اللّه،گفت:پیاده و بی توشه ؟ گفت نه،هرگاه مصیبتی به من رسید بر مرکب صبر می نشینم و چون نعمتی بر من آید بر مرکب شکر قرار می گیرم و هرگاه قضای الهی رسد،بر مرکب رضا برآیم و چون هوا و هوسی در نفس پدید آید،می دانم که باقی مانده کمتر از گذشته است و دنبال هوا و هوس رفتن صرف ندارد و معامله خسارت باری است.شتر سوار گفت:ای بینای راه و سالک آگاه ! تو سواری و من پیاده !

منشأ تمام لغزش ها

بیداران راه دوست با توجّه به آیات کتاب فرموده اند تمام بدبختی ها و گناهان مندرج در سه چیز است:

1-متابعت از هوای نفس که منشأ بدعت،ارتداد،ضلالت،شبهه،طلب شهوات و ترک عبادات است،قرآن مجید می فرماید:

[ وَ لاٰ تَتَّبِعِ الْهَویٰ فَیُضِلَّکَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ ] ⁽¹⁾.

و از هوای نفس پیروی مکن که تو را از راه خدا منحرف می کند.

2-حبّ دنیا و عشق خارج از حدود الهی به ظاهر زندگی و زر و زینت از دست رفتنی که باعث قتل،ظلم،غصب،غارت،سرقت،ربا،اکل مال یتیم،منع زکات،شهادت زور،حلال کردن حرام و حرام نمودن حلال است،قرآن مجید می فرماید:

[ مَنْ کٰانَ یُرِیدُ حَرْثَ الدُّنْیٰا نُؤْتِهِ مِنْهٰا وَ مٰا لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ نَصِیبٍ ] ⁽¹⁾.

کسی که زراعت آخرت را بخواهد،بر زراعتش می افزاییم و کسی که زراعت دنیا را بخواهد،اندکی از آن را به او می دهیم،ولی او را در آخرت هیچ بهره و نصیبی نیست.

و در حدیث بسیار مشهور آمده:

حُبُّ الدُّنْیا رَأْسُ کُلِّ خَطیئَةٍ ⁽²⁾.

دوستی دنیا ریشه هر لغزش و گناهی است.

3-دیده دل از خدا برداشتن و دیده سر و دل به غیر بستن،غیری که در راه او نیست و با او نیست،غیری که منشأ شرک،نفاق،ریا،کبر و اسارت است،قرآن کریم می گوید:

[ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ مٰا دُونَ ذٰلِکَ لِمَنْ یَشٰاءُ ] ⁽³⁾.

مسلماً خدا این که به او شرک ورزیده شود نمی آمرزد،و غیر آن را برای هر کس که بخواهد می آمرزد.

عبادات ظاهری و باطنی

اشاره

برای تربیت نفس و تزکیه آن و به عبارت دیگر برای قرار دادن نفس در راه رشد و کمال،لازم است او را با قدرت دو نوع عبادت مهار کرد.

1-عبادت ظاهری که عبارت است از:قراردادن اعضای بدن در چهارچوب

عمل صالح همراه با نیت خالص و آن عمل صالح تجلّی در نماز و روزه و حج و جهاد و امر به معروف و نهی از منکر و خمس و زکات و ترک انواع محرمات دارد.

2-عبادت باطنی که عبارت است از:تقوای قلب و جان و آن تقوای قلب و جان تجلّی در اخلاق حمیده دارد و آن اخلاق حمیده مطلع الفجرش:توبه و صبر و شکر و توکّل و توسّل و جود و کرم و سخا و فتوت و جوانمردی و دوری از ملکات رذیله هم چون:کبر و حسد و غرور و غل و غش و عُجب و سایر اوصاف شیطانی است و علمی که عبادات ظاهری را بیان می کند فقه است و دانشی که عبادات باطنی را توضیح می دهد علم سرّ،یا علم اخلاق و عرفان است و برای تفسیر و تشریح هر دو عبادت بهترین کتب فقهی و عرفانی و اخلاقی،به وسیله بزرگ ترین فقها و عرفا و صاحبان اخلاق به رشته تحریر آمده و در آن کتب براساس آیات و روایات ثابت کرده اند که آراسته شدن به هر دو عبادت از واجبات اصیل الهیه است و تمام مرد و زن در روز قیامت نسبت به هر دو عبادت در معرض سؤال و مسئولیّت اند.

در اینجا لازم است به بخشی از آیات هر دو فصل اشاره شود،تا این دو مسئله الهی بیش از پیش اهمیّت و ارزشش برای ما روشن گردد.

عبادات ظاهری

اما آیاتی که عبادات ظاهری را بیان می کند،عبارت است از:

[ أَقِمِ الصَّلاٰةَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَ عَنِ الْمُنْکَرِ ] ⁽¹⁾.

نماز را برپا دار و مردم را به کار پسندیده وادار و از کار زشت بازدار.

[ وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ أَقْرِضُوا اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً ] ⁽¹⁾.

و نماز را برپا دارید و زکات بپردازید و وام نیکو به خدا بدهید.

[ یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ ] ⁽²⁾.

ای اهل ایمان ! از صبر و نماز [ برای حل مشکلات خود و پاک ماندن از آلودگی ها و رسیدن به رحمت حق ] کمک بخواهید.

[ وَ ذَرُوا ظٰاهِرَ الْإِثْمِ وَ بٰاطِنَهُ ] ⁽³⁾.

گناه آشکار و پنهان را رها کنید.

عبادات باطنی

و آیات الهیه ای که عبادات باطنی را واجب می داند عبارت است از:

[ وَ تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ جَمِیعاً أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ ] ⁽⁴⁾.

و [ شما ] ای مؤمنان ! همگی به سوی خدا بازگردید تا رستگار شوید.

[ یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صٰابِرُوا وَ رٰابِطُوا وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ ] ⁽⁵⁾.

ای اهل ایمان ! [ در برابر حوادث ] شکیبایی کنید،و دیگران را هم به شکیبایی وادارید،و با یکدیگر [ چه در حال آسایش چه در بلا و گرفتاری ] پیوند

و ارتباط برقرار کنید و از خدا پروا نمایید تا رستگار شوید.

[ وَ اعْبُدُوا رَبَّکُمْ وَ افْعَلُوا الْخَیْرَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ ] ⁽¹⁾.

و پروردگارتان را عبادت کنید و کار نیک انجام دهید تا رستگار شوید.

در این آیات و نظایرش که در قرآن مجید فراوان است،عبادات ظاهری و باطنی را راه رشد و کمال و صراط مستقیم حق و رساننده انسان به فلاح و پیروزی در دنیا و آخرت می داند.

آری،از طریق هر دو عبادت،نفس وارسته شده و از آلودگی ها و احوالات شیطانی آزاد می گردد،در آن وقت نور محبت و عشق و معرفت حضرت حق در درون تجلی می کند و از وجود انسان عاشقی بی قرار و دلداده ای واله می سازد که دردش جز با رسیدن به مقام وصال و به دست آوردن نقطه قرب با دارویی دیگر علاج نمی پذیرد.

ملا احمد نراقی آن عاشق شیفته در این زمینه می گوید:

مژده ای دل خیمه بیرون از جهان خواهم زدن***خیمه بر بالای هفتم آسمان خواهم زدن

بارگه بالاتر از کون و مکان خواهم کشید*** پنج نوبت بر فراز لا مکان خواهم زدن

آشیان در شاخسار قدس خواهم ساختن*** قدسیان را هم صفیر از آشیان خواهم زدن

دست همّت بر رخ کون و مکان خواهم فشاند*** پای غیرت بر سر جان و جهان خواهم زدن

مهر از این نامهربانان سر به سر خواهم برید*** دست بر دامان یار مهربان خواهم زدن

نسخه شفابخش

امراض روحی و معنوی و رذایل و آلودگی های نفسانی،هم چون امراض بدنی قابل معالجه است و راه شفا یافتن برای هرکس که دچار غفلت و خفّت نفس و ناپاکی های درونی است،باز می باشد.

از آیات کریمه قرآن استفاده می شود که شفا دارای سه مرحله است:

1-شفای عام

2-شفای خاص

3-شفای خاصّ الخاصّ

اما شفای عام:مربوط به امراض ظاهری است و خداوند مهربان تحقق آن را به وسیله مواد غذایی و دارویی قرار داده است،درباره زنبور عسل که سازنده یکی از بهترین مواد غذایی و دارویی است می فرماید:

[ یَخْرُجُ مِن بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِیهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ ] ⁽¹⁾.

از شکم آن ها [ شهدی ] نوشیدنی با رنگ های گوناگون بیرون می آید که در آن درمانی برای مردم است.

امّا شفای خاص: مربوط به امراض نفسی و روحی است و حضرت حق تحقق آن را در معرفت به قرآن و عمل به آیات آن قرار داده است:

[ وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مٰا هُوَ شِفٰاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ ] ⁽¹⁾.

و ما از قرآن آنچه را برای مؤمنان مایه درمان و رحمت است،نازل می کنیم.

اما شفای خاص الخاص: مربوط به اولیای خاص اوست که با تمام وجود علاقه دارند به مقام قرب نائل شده و شائبه ای از شوائب مادّیت گرچه به اندازه خردل باشد در عمق باطن و سرّ وجودشان نماند که این شائبه را گرچه ما مرض ندانیم آنان مرض به حساب می آوردند و این گونه شفا وسیله اش خود حضرت یار است.به گفته حضرت ابراهیم که در قرآن آمده عنایت کنید:

[ وَ إِذٰا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ ] ⁽²⁾.

و هنگامی که بیمار می شوم،او شفایم می دهد.

خلاصه:شفای هرکس به اندازه درد و ظرفیّت اوست که هر صاحب دردی واجب است در مقام علاج درد خود برآمده و از شفا و رحمت حضرت دوست بهره بجوید.

شفای گنهکاران در توبه و آراسته شدن به ایمان و عمل صالح و نصیب گرفتن از رحمت اوست.

شفای مطیعان با اجرای دستورها و روی آوردن به عبادات ظاهریّه و باطنیّه و خدمت به خلق حق است.

شفای عارفان به زیادت قربت و پیمودن راه سلوک و حرکت در راه عشق و محبّت است.

شفای واجدان در رسیدن به مقام کشف و سپس روی آوردن به منزلگاه شهود

و روبه رو شدن با وجه محبوب و دیدار آن جناب با چشم دل است.

شفای عاشقان و محبان در رسیدن به لذّت مناجات و انس با حضرت جانان است.

گفتاری از صدر المتألهین در تزکیه نفس

فیلسوف بزرگ اسلام جناب ملّا صدرا که عمری را در ریاضت و سلوک و سفر در راه عشق به حق و منازل عرفان سپری فرموده با تکیه بر آیات کتاب و روایات وارده،راه مجاهدت با نفس را بدین گونه بیان می فرماید:

مراتب قوه عملیه چهار مرحله است:

1-تهذیب ظاهر که راهش به کار گرفتن نوامیس و قوانین الهی از قیام و صیام و سایر عبادات حقّه است.

2-تهذیب باطن از ملکات ردیّه و اخلاق دنیّه است که ریاضت در این مرحله پاکسازی تابلوی نفس برای نقاشی کردن نقوش ملکوتیه و آراستنش به صفات حمیده است.

3-آراسته شدن به صور قدسیه و پا برجا کردن محامد الهیه و صفات حسنه است.

4-از خود گذشتن و قدم در وادی فنا نهادن و به عبارت روشن تر غفلت کامل از نفس و توجّه تام و تمام به جانان و مشغول کردن تمام لحظات به ذکر قلبی و عملی و اخلاقی است.

نتیجه این چهار منزل:ورع،زهد،توکّل،تسلیم،رضا،فنا،کشف،شهود و بقای باللّه است.

بدون شک منهای طیّ این مراحلْ نفس سرکش رام نمی شود و روی به جانب حضرت یار نمی آورد که تنها راه رام کردن این چموش بستن او به بند مجاهدت و ریاضت است.

عاشق عارف،مرحوم نراقی می گوید:

گفتم ز دعای من شب خیز حذر کن***گفتا برو اظهار ورع جای دگر کن

گفتم که قدم در ره عشق تو نهم گفت***بگذار و لیکن قدم خویش ز سر کن

گفتم نظری بر رخ زیبای تو خواهم ***گفتا برو از هر دو جهان قطع نظر کن

گفتم که دلم، گفت سراغ ره ما گیر ***گفتم که سرم، گفت به فتراک نظر کن

گفتم چکنم ره به سر کوی تو یابم ***گفتا که برو خانه خود زیر و زبر کن

گفتم که ز غم ناله کنم گفت بپرهیز ***گفتم ز ستم شکوه کنم گفت حذر کن

گفتم که صفایی هوس وصل تو دارد*** گفتا ز سر خود هوس خام به در کن

مسائل ملکوتی در محور نفس

البته بازگو کردن مطالب بسیار مهمّی که در زمینه نفس در آیات و روایات و کتب اخلاقی و عرفانی آمده در این جزوه مختصر نمی گنجد،فقط به ذکر نمونه ای از آن آثار اکتفا می شود.

رسول اسلام،نبی مکرّم،پیامبر عظیم القدر صلی الله علیه و آله که تمام مقامات ملکوتی و منازل عرفانی و مراحل سلوک را طی کرده می فرماید:

طوبیٰ لِمَنْ کانَ عَقْلُهُ امیرًا وَ نَفْسُهُ اسیرًا،وَ وَیْلٌ لِمَنِ انْعَکَسَ.

خوشا به حال آن انسانی که عقلش در مملکت وجودش به امارت است و نفسش در اسارت و فرمان آن لطیفه الهی است و وای به حال آن بدبختی که

این واقعه در سرزمین وجودش برعکس است.

آنان که در راه تزکیه نفس بر اثر ریاضت و مجاهدت به مقامات عالی انسانی و مراتب بلند الهی و عرش معنویّت و روحانیّت می رسند،برای دیگران هم چون ابر رحمت و باران مرحمتی هستند که در ابتدای فصل بهار باعث شکوفا شدن تمام نباتاتند.در این زمینه جملات نورانی زیر را که از رحمة للعالمین حضرت محمّد صلی الله علیه و آله رسیده دقّت کنید:

انَّ لِلّهِ تَعالی عِبادًا امْجادًا مَحَلُّهُمْ کَمَحَلِّ الْمَطَرِ انْ وَقَعَ عَلَی الْبَرِّ اخْرَجَ الْبُرَّ وَ انْ وَقَعَ عَلَی الْبَحْرِ اخْرَجَ الدُّرَّ.

آری،حضرت اللّه بندگان بلندمرتبه ای است که موقعیّت اینان در جامعه همانند موقعیّت باران است،بارانی که چون بر بیابان ببارد گندم برویاند و چون بر دریا بریزد دُر و گوهر خارج کند.

اینان چون سایه تربیت بر اهل جسم بیندازند از آنان طاعت و خیرات و مبرّات و نیکوکاری سرزند و چون بر اهل دل ببارند دُرهای معرفت و مقام کشف و شهود از آنان به منصّه ظهور آید.

رسول بزرگوار اسلام صلی الله علیه و آله،آن سرور کاینات و روح موجودات و سرّ حقایق در کلامی نورانی و سرّی سبحانی می فرماید:

خداوند مهربان درباره آن کسانی که پشت پا به آلودگی ها و ناپاکی ها می زنند و با آراستن خویش به محامد اخلاقی و حسنات الهی و عبادات ظاهر و باطن به سوی آن دادرس همیشگی می روند فرموده:

مَنْ تَقَدَّمَ الَیَّ بِشِبْرٍ تَقَدَّمْتُ الَیْهِ بِذِراعٍ،وَ مَنْ تَقَدَّمَ الَیَّ بِذِراعٍ تَقَدَّمْتُ الَیْهِ بِباعٍ وَ مَنْ تَقَدَّمَ الَیَّ ماشیاً تَقَدَّمْتُ الَیْهِ هَرْوَلَةً ⁽¹⁾.

آن کس که یک وجب به سویم آید،یک ذراع به سویش می آیم و هرکس یک ذراع به جانبم آید به اندازه طول کشیده شدن دو دست به سویش توجه می کنم و هرکس یک قدم به طرفم آید،هروله کنان به طرفش می آیم.

این گونه افراد به مزد آن همه زحمتی که در راه ریاضت و مجاهدت جهت تربیت نفس می کشند بر سفره ای می نشینند که در تمام آفرینش نظیر ندارد،حضرت رسول صلی الله علیه و آله،آن معلّم اخلاق و مدبّر امور و مرجع جن و انس و دارای مرتبه قاب قوسین اوْ ادنیٰ دراین باره می فرماید:

انَّ لِلّهِ مائِدَةً...ما لا عَیْنٌ رَأَتْ وَ لا اذُنٌ سَمِعَتْ وَ لا خَطَرَ عَلیٰ قَلْبِ بَشَرٍ... ⁽²⁾برای حضرت اللّه سفره ای است که نه چشمی دیده و نه گوشی شنیده و نه بر قلبی خطور کرده است.

آن جناب خطاب به اهل دل فرمود:

اعْلَموا اخْوانی فِی التُّقیٰ وَ اعْوانی عَلَی الْهُدیٰ وَفَّقَنَا اللّهُ و ایّاکُمْ لِلتَّرَقّی مِنْ حَضیضِ الْبَشَرِیَّةِ الیٰ ذِرْوَةِ الْعُبودِیَّةِ وَ رَزَقَنا وَ ایّاکُمُ التَّخَلّی عَنْ صِفاتِ النّاسوتِیَّةِ وَ التَّجَلّی بِصِفاتِ اللّاهوتِیَّةِ.

برادرانم در راه تقوی و یارانم در طریق هدایت ! به این حقیقت توجه کنید، خداوند ما و شما را از پستی حالات به قلّه عبودیّت برساند و پیراسته شدن از

اوصاف بی ارزش را نصیب ما فرماید و دل و جانمان را به نور صفات لاهوتی منور گرداند.

عارفی شیدا و عاشقی بی قرار اظهار داشته:با همه دست ها در حق را کوبیدم باز نشد مگر با دست نیاز،با همه زبان ها بار خواستم راه ندادند مگر با زبان اندوه،با همه قدم ها رفتم نرسیدم مگر به قدم دل که به منزلگاه قرب راه یافتم.

مردی الهی گفته:نیمه شبی به محضر انورش و بارگاه مقدّسش عرضه داشتم:

کَیْفَ الْوَصْلُ الَیْکِ ؟

چگونه به تو برسم ؟

گویی با گوش جانم از حضرت ربّ العزّه شنیدم:

طَلِّقْ نَفْسَکَ ثَلاثاً ثُمَّ قُلِ اللّهُ.

نفست را سه طلاقه کن آن گاه از ما سخن بگو.

که با سه طلاقه شدن نفس راه رسیدن به مقام وصال و قرب آسان می گردد.

راه رشد و کمال نفس

آنچه از فرمایش ها و راهنمایی این راهنمایان راه استفاده می شود،این است که برای رسیدن به مقامات ملکوتی و خلاصی از غرایز سرکش و امیال شیطانی نفس واجب است از عوامل خطر و عللی که باعث شعله ور شدن حالات حیوانی است گریخت و خود را با تمام وجود از آن علل و عوامل حفظ کرد که جز این راهی برای رسیدن به حضرت دوست نیست و آن علل و عوامل در سه محور تحقّق دارد.

1-دور شدن از حومه نفوذ دشمن و آن عبارت است از هوای نفس،دوستان

شیطان صفت،غفلت و جهل.

رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره نور عقل که هنگام ایمان و عمل صالح تجلّی دارد و ظلمت جهل که معلول دور بودن از حق است می فرماید:

لَوْ صُوِّرَ الْعَقْلُ لَاَظْلَمَ الشَّمْسُ فی شُعاعِ نورِهِ،وَ لَوْ صُوِّرَ الْحِماقَةُ لَاَضاءَ اللَّیْلُ کَالشَّمْسِ فی مُقابَلَةِ ظَلامِهِ ⁽¹⁾.

اگر عقل مجسم شود،آفتاب در پرتو نورش تاریک می شود و اگر حماقت و جهل مجسم گردد،شب در برابر تاریکی اش از آفتاب روشن تر است.

انسان اگر از حومه نفوذ دشمن دور نگردد عاقبتش به تکذیب آیات حق خواهد کشید.

درباره عبد الملک مروان آورده اند که به وقت مرگ دستور داد رختخوابش را به اطاقی در بلندی ساختمان ببرند،به اطرافش نگریست و گفت:الهی ! از تمام گذشته ام ناراحتم،علاقه دارم توبه کنم ولی چون از تو خوشم نمی آید توبه نمی کنم،این سان ظالمانه سخن گفت و به قعر جهنّم افتاد.

2-باید از جاذبه دنیای غلط گریخت، دنیایی که انسان را از حق و حقیقت دور می کند،دنیایی که هماهنگی با حلال و حرام حق ندارد و مورث فساد اخلاق است و جز عُجب و غرور و ریا و کبر و منیّت محصولی ندارد.

3-باید از حلقه آفات گریخت، آفاتی چون:امن از مکر اللّه،حب شهوت بیجا،حب ریاست،حبّ مال،حبّ جاه که هر کدام کُشنده روح و قاتل قلب است که هرگاه محبّت به اشیا و عناصر هماهنگ با برنامه های الهی نباشد،انسان را به انواع معاصی و گناهان دچار می کند و درهای رحمت حق را به روی انسان می بندد.

دریغا که در حیرت آباد دنیا***ز کم مایگی نقش دیوار ماییم

تو ای مرکز فیض کن دستگیری*** که سرگشته مانند پرگار ماییم

به محشر که خواهند اعمال نیکو***تهی دست و وامانده از کار ماییم

صفا چون به آیینه دل ندادیم*** به حال دل خویش غمخوار ماییم

چو چشم دل ماست در خواب غفلت*** چه سود ار شب تار بیدار ماییم

رفیقان ببستند بار قیامت ***همه چاره جستند و ناچار ماییم

طبیب دوابخش خلقیم امّا ***اگر بنگری نیک بیمار ماییم

کسانی که در برابر تمام خواسته های غلط نفس،یعنی آن خواسته هایی که خارج از حدود الهی است تسلیمند،در حقیقت به نفس قوّت و قدرت بر انجام معصیت می بخشند و با دست خود کاری می کنند که در پایان کار،نفس آنان باعث هلاکت ایشان گردد.

نفس وقتی در برنامه معصیت،قدرتی هم چون سگ هار پیدا کرد،علاج آن کار بسیار مشکلی خواهد شد و گاهی برگرداندنش از گناه شبیه امر محال خواهد بود !

دنیا و لذّات آن،زینت و زیور ظاهری،ارزش آن را ندارد که انسان نفس نفیس خود را در معرض خطر معصیت و گناه و نافرمانی از خدا و پایمال کردن حقوق حقّه عباد حضرت حق قرار دهد.این را باید دانست که گناه و معصیت هیچ سودی برای انسان نداشته و نخواهد داشت،گناهکار جز ضرر و زیان از گناه و تخلّف ندیده و غیر خِزْی دنیا و عذاب آخرت چیزی نصیب خود نکرده است.

در مجلدات این کتاب به مناسبت های گوناگون به مسئله نفس و تمام حالات ملکوتی و شیطانی آن اشاره شده،بدین جهت این قسمت با ترجمه اصل روایت به پایان می رسد.

امام صادق علیه السلام می فرماید:

خوشا به حال آن بنده ای که در راه رضای حضرت حق با نفس و تمایلات غلط آن مبارزه کند و ارتش خطرناک و سپاه خونخوار نفسانی را سرکوب نماید و در راه رسیدن به خشنودی جناب دوست و اطاعت از دستورهایش پیروز و موفق باشد.

[ وَ مَنْ جاوَزَ عَقْلُهُ نَفْسَهُ الْاَمّارَةَ بِالسّوءِ بِالْجَهْدَ وَ الْاِسْتِکانَةِ وَ الْخُضوعِ عَلیٰ بِساطِ خِدْمَةِ اللّهِ تَعالی فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظیماً.

وَ لا حِجابَ اظْلَمَ وَ اوْحَشَ بَیْنَ الْعَبْدِ وَ بَیْنَ اللّهِ مِنَ النَّفْسِ وَ الْهَویٰ وَ لَیْسَ لِقَتْلِهِما وَ قَطْعِهِما سِلاحٌ وَ آلَةُ مِثْلُ الْاِفْتِقارِ الَی اللّهِ وَ الْخُشوعِ وَ الْخُضوعِ وَ الْجُوعِ وَ الظَّمَاءِ بِالنَّهارِ وَ السَّهَرِ بِاللَّیْلِ،فَاِنْ ماتَ صاحِبُهُ ماتَ شَهیداً،وَ انْ عاشَ وَ اسْتَقامَ أَدّیٰ عاقِبَتُهُ الَی الرِّضْوانِ الْاَکْبَرِ.قالَ اللّهُ تَعالی: [وَ الَّذِینَ جٰاهَدُوا فِینٰا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنٰا وَ إِنَّ اللّٰهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِینَ ] ⁽¹⁾]

عقل و نفس

بدون تردید کسی که قدرت عقلش در اثر ریاضت و مجاهدت و پایداری و صبر و خضوع در برابر حریم حق بر نفس و خواسته های غلطش مسلّط گردد البته رستگار خواهد شد.

بین حق و عبد حجابی تیره تر و وحشتناک تر از نفس و هوا نیست.

در میدان مبارزه و مقاتله به هوای نفس سلاحی مؤثرتر و برنده تر از نشان دادن فقر و نیاز و بندگی نسبت به حضرت حق نیست و کاری ارزنده تر از خضوع در برابر

جلال دوست و روزه داری در روز و بیداری در شب نمی باشد.

هرگاه کسی در میدان این مبارزه و مجاهدت کشته شود بدون شک روز محشر در زمره شهداست و اگر زنده بماند و در این راه استقامت کند پایان زندگی او رضوان اکبر است.در قرآن مجید آمده:

آنان که در راه ما مجاهدت می کنند،البتّه به راه های خود هدایتشان خواهیم کرد و خداوند همیشه با نیکوکاران است ⁽¹⁾.

[ وَ اذا رَاَیْتَ مُجْتَهِداً ابْلَغَ مِنْکَ فِی الْاِجْتِهادِ فَوَبِّخْ نَفْسَکَ وَ لُمْها وَ عَیِّرْها تَحْثیثاً عَلَی الْاِزْدیادِ عَلَیْهِ وَ اجْعَلْ لَها زِماماً مِنَ الْاَمْرِ وَ عِناناً مِنَ النَّهْیِ،وَ سُقْها کَالرّائِضِ لِلْفارِهِ الَّذی لا یَذْهَبْ عَلَیْهِ خُطْوَةٌ مِنْ خُطُواتِها الّا وَ قَدْ صَحَّحَ اوَّلَها وَ آخِرَها.وَ کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله:یُصَلّی حَتّیٰ یَتَوَرَّمَ قَدَماهُ وَ یَقولُ:أَ فَلٰا اکونُ عَبْداً شَکوراً ؟ ارادَ بِهِ انْ تَعْتَبِرَ بِها امَّتُهُ وَ لا یَغْفُلوا عَنِ الْاِجْتِهادِ وَ التَّعَبُّدِ وَ الرِّیاضَةِ بِحالٍ.اَلا وَ انَّکَ لَوْ وَجَدْتَ حَلاوَةَ عِبادَةِ اللّهِ وَ رَأَیْتَ بَرَکاتِها وَ اسْتَضَأْتَ بِنورِها لَمْ تَصْبِرْ عَنْها ساعَةً واحِدَةً وَ لَوْ قُطِعْتَ ارْباً ارْباً،فَما اعْرَضَ مَنْ اعْرَضَ عَنْها الّا بِحِرْمانِ فَوائِدِ السَّلَفِ مِنَ الْعِصْمَةَ وَ التَّوْفیقِ.قیلَ لِربیعِ بْنِ خُثَیْمٍ:ما لَکَ لا تَنامُ بِاللَّیْلِ ؟ قالَ:لِاَنّی اخافُ الْبَیاتَ ]

ملامت نفس

چون کسی را دیدی که در مقام ادای تکلیف و انجام وظایف کوشش و اجتهادی بالاتر از تو دارد،نفس خود را توبیخ کن و وی را در معرض ملامت و سرزنش قرار بده،تا برای ریاضت و مجاهدت بیشتر آماده شود و بیش از پیش رغبت به خیر و عبادت و مبارزه با هوا پیدا کند و بر نفس خود زمامی از اوامر الهی قرار ده،تا بدین سبب به پیشرفت در امور معنوی نایل آیی و دهنه بندی از نواهی حضرت یار بر او

بزن تا از تعدّی و تخلّف و عصیان و معصیت باز ایستد،نفس خود را که هم چون مرکبی به زیر پای زندگی است چنان حرکت بده که گویا استادی ماهر و تجربه دیده ای که گامی و قدمی نمی روی مگر آن که ابتدا و انتهایش تصحیح شود.

رسول حق آن اندازه عبادت می کرد که پاهای آن جناب متورم می شد،آن گاه می فرمود:

آیا من بنده سپاس گزار نباشم ⁽¹⁾؟ !

منظور آن حضرت این بود که امت و پیروان آن جناب بیدار باشند و از مجاهدت و ریاضت و کوشش در امور عبادی و پیراستن نفس کمترین تسامح و غفلتی نورزند و در تمام حالات مواظب خود باشند.

این معنی را نیز باید توجه داشت که اگر کسی حلاوت و لذّت مناجات با حضرت قاضی الحاجات را درک کند و از انوار و برکات آن بهره مند شود هرگز در این مقام کوتاهی و سستی نکرده و ساعتی به ترک و اعراض از آن راضی نخواهد شد،گرچه در این راه قطعه قطعه شود،بنابراین از مجاهدت و عبادت و ریاضت و مبارزه با هوای نفس،کسی دست برنمی دارد،مگر آن کس که از فواید و آثار و انوار آن محروم باشد و از خصوصیّات عالی زندگی گذشتگان بی خبر به سر برد.

عده ای از گذشتگان به بسیاری از حقایق این معانی آگاه بوده و بر اثر توفیقات الهی و حفظ و حراست دین،پیوسته در این مسیر مراقب و کوشا بودند.

به ربیع بن خثیم گفتند:برای چه شب ها استراحت و خواب نداری ؟ گفت:

می ترسم در حالت غفلت و خواب دشمن بر من شبیخون زند و مرا مقهور وضع خود گرداند.

باب 81 در فساد

اشاره

قالَ الصّادِقُ علیه السلام:

فَسادُ الظّاهِرِ مِنْ فَسادِ الْباطِنِ،وَ مَنْ اصْلَحَ سَریرَتَهُ اصْلَحَ اللّهُ عَلانِیَتَهُ، وَ مَنْ خانَ اللّهَ فِی السِّرِّ هَتَکَ اللّهُ عَلانِیَتَهُ.

وَ اعْظَمُ الفَسادِ انْ یَرْضَی الْعَبْدُ بَالْغَفْلَةِ عَنِ اللّهِ تعالیٰ،هٰذَا الْفَسادُ یَتَوَلَّدُ مِنْ طولِ الْاَمَلِ وَ الْحِرْصِ وَ الْکِبْرِ کَما اخْبَرَ اللّهُ تَعالی فی قِصَّةِ قارونَ فی قَوْلِهِ:

[ وَ لاٰ تَبْغِ الْفَسٰادَ فِی الْأَرْضِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْمُفْسِدِینَ ] ⁽¹⁾،وَ کانَتْ هٰذِهِ الْخِصالُ مِنْ صُنْعِ قارُونَ وَ اعْتِقادِهِ،وَ اصْلُها مِنْ حُبِّ الدُّنْیا وَ جَمْعِها وَ مُتابَعَةِ النَّفْسِ وَ هَواها وَ اقامَةِ شَهَواتِها وَ حُبِّ الْمَحْمَدَةِ وَ مُوافَقَةِ الشَّیْطانِ وَ اتِّباعِ خُطُواتِهِ.وَ کُلُّ ذٰلِکَ یَجْتَمِعُ بِحَسَبِ الْغَفْلَةِ عَنِ اللّهِ وَ نِسْیانِ مِنَنِهِ.

وَ عَلاجُ ذلِکَ الْفِرارُ مِنَ النّاسِ وَ رَفْضُ الدُّنْیا وَ طَلاقُ الرّاحَةِ وَ الْاِنَقِطاعُ عَنِ الْعاداتِ وَ قَطْعُ عُروقِ مَنابِتِ الشَّهَواتِ بِدَوامِ ذِکْرِ اللّهِ وَ لُزومِ الطّاعَةِ لَهُ وَ احْتِمالِ جَفاءِ الْخَلْقِ وَ مَلامَةِ الْقُرْبیٰ وَ شَماتَةِ الْعَدُوِّ مِنَ الْاَهْلِ وَ الْوَلَدِ وَ الْقَرابَةِ،فَاِذا فَعَلْتَ ذلِکَ فَقَدْ فَتَحْتَ عَلَیْکَ بابَ عَطْفِ اللّهِ وَ حُسْنِ نَظَرِهِ الَیْکَ بِالْمَغْفِرَةِ وَ الرَّحْمَةِ وَ خَرَجْتَ مَنْ جُمْلَةِ الْغافِلینَ وَ فَکَکْتَ قَلْبَکَ مِنْ اسْرِ الشَّیْطانِ وَ قَدِمْتَ بابَ اللّهِ فی مَعْشَرِ الْوارِدینَ الَیْهِ وَ سَلَکْتَ مَسْلَکًا رَجَوْتَ

الْاِذْنَ بِالدُّخولِ عَلَی الْمَلِکِ الْکَریمِ الْجَوادِ الرَّحیمِ وَ اسْتیطاءِ بِساطِهِ عَلیٰ شَرْطِ الْاِذْنِ وَ مَنْ وَطِیءَ بِساطَ الْمَلِکِ عَلیٰ شَرْطِ الْاِذْنِ لا یُحْرَمُ سَلامَتَهُ وَ کَرامَتَهُ لِاَنَّهُ الْمَلِکُ الْکَریمُ وَ الْجَوادُ الرَّحیمُ.

[ فَسادُ الظّاهِرِ مِنْ فَسادِ الْباطِنِ،وَ مَنْ اصْلَحَ سَریرَتَهُ اصْلَحَ اللّهُ عَلانِیَتَهُ،وَ مَنْ خانَ اللّهَ فِی السِّرِّ هَتَکَ اللّهُ عَلانِیَتَهُ وَ اعْظَمُ الفَسادِ انْ یَرْضَی الْعَبْدُ بَالْغَفْلَةِ عَنِ اللّهِ تعالیٰ ]

فساد ظاهر و باطن

در این فصل،وجود مقدّس امام به حق ناطق حضرت صادق علیه السلام به مسئله خطرناک فساد و علل آن و راه معالجه این درد خسارت بار اشاره می فرمایند.

در ابتدای روایت به یک نکته بسیار با اهمیّت توجه می دهند و آن این است که:

فساد ظاهر،یعنی فساد چشم و گوش و دست و پا و شکم و شهوت،فساد فکر و زبان و فساد اخلاق و عمل در ارتباط با فساد باطن است.

قلب که مرکز اسرار و محل انوار و آیینه انعکاس اسما و صفات حق و کارگردان تمام موجودیّت و هویت انسان است وقتی دچار غفلت گردد و روی از حضرت ذو الجلال بگرداند و به تربیت و تصفیه آن توجّه نشود و برایش جز حرکت مادی ظاهر چیزی نماند و کارش همان کار قلب حیوانات باشد البته صاحبش در تمام شؤون و در جمیع امور دچار فساد می گردد.

تقوای قلب،توجّه به حق،اعتقاد صحیح،سوزش دل،رحمت و مرحمت، محبت و لطف،عشق به حضرت یار و انبیا و ائمه،پیوند معنوی با قرآن واقعیّت هایی هستند که باعث ظهور خیرات و مبرّات و اخلاق حسنه و اعمال

صالحه از انسانند.

اگر حرکت قلب،حرکت الهی و فعّالیّت معنوی دل فعّالیّت انسانی باشد،تمام اعضای وجود آدمی به متابعت از قلب دارای حرکت مثبت و فعّالیّت صحیح خواهند بود.

مصرع پر مغز«از کوزه همان برون تراود که در اوست»و مثل پرمعنای«هر کسی آب قلبش را می خورد»نشان دهنده همان واقعیّتی است که در ابتدای روایت بیان شده است.

برای آراستن باطن و پیراستن سرّ،راهی جز کسب معرفت از طریق معارف الهیه که در قرآن مجید و روایات اهل بیت علیهم السلام تجلّی دارد نیست.

دقّت در حقایق و توجه به معارف باعث تزکیه نفس و نورانیّت قلب و در نتیجه:

علّت بروز و ظهور اعمال صالحه و اخلاق حسنه است.

چه کارستان که داری اندرین دل***چه بتها می نگاری اندرین دل

بهار آمد زمان کشت آمد*** که داند تا چه کاری اندرین دل

حجاب عزّت ار بستی ز بیرون*** به غایت آشکاری اندرین دل

در آب و گل فرو شد پای طالب*** سرش را می بخاری اندرین دل

دل از افلاک اگر افزون نبودی*** نکردی مه سواری اندرین دل

اگر دل نیستی شهر معظّم*** نکردی شهریاری اندرین دل

عجایب بیشه ای آمد دل از جان*** که تو میر شکاری اندرین دل

ز بحر دل هزاران موج خیزد*** چو جوهرها بیاری اندرین دل

خمش کردم که در فکرت نگنجد*** چو وصف دل شماری اندرین دل⁽¹⁾

[ هٰذَا الْفَسادُ یَتَوَلَّدُ مِنْ طولِ الْاَمَلِ وَ الْحِرْصِ وَ الْکِبْرِ کَما اخْبَرَ اللّهُ تَعالی فی قِصَّةِ قارونَ فی قَوْلِهِ: [ وَ لاٰ تَبْغِ الْفَسٰادَ فِی الْأَرْضِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْمُفْسِدِینَ ] ⁽¹⁾،وَ کانَتْ هٰذِهِ الْخِصالُ مِنْ صُنْعِ قارُونَ وَ اعْتِقادِهِ ]

منشأ فساد

امام صادق علیه السلام در متن روایت می فرمایند که منشأ فساد سه چیز است،چه فساد در فکر،چه فساد در اخلاق و چه فساد در عمل:

1-آرزوهای بلند

2-حرص

3-کبر

چنانچه در قرآن از داستان قارون که دچار رذایل اخلاقی شد و به هرگونه فساد مبتلا گشت خبر می دهد و سپس به همه سفارش می نماید تباهکاری و بیدادگری و تکبّر و فساد را دنبال نکنید و در پی این امور قدم برندارید که خداوند مفسدان را دوست ندارد.

منشأ تمام صفاتی که در قارون جمع بود و باعث سیه روزی و تباهی وی گشت،

آری،وقتی انسان دچار آرزوهای عجیب و غریب و آمال و امیال دور و دراز می گردد و می بیند برای رسیدن به آن آرزوها راه حقی وجود ندارد و از آن آمال و آروزها هم نمی تواند دل بردارد به راه فساد و افساد می رود تا به آرزوهایش برسد و در این سیر و سفر آن هم در راه باطل و مسیر شیطانی از هیچ چیز باک نکرده و از پایمال کردن هیچ حقی حتی حق حیات دیگران پروا نخواهد کرد.

چنین انسانی خود به خود نسبت به تمام امور مادّی و شؤون دنیایی اعم از مال و شهوت و مقام دچار حرص خواهد شد و چیزی جلودارش نخواهد بود و همین حالت شیطانی وی را به هر کار کثیف و عمل نابابی مبتلا خواهد کرد.

بدون شک انسانی که دچار آمال دور و دراز و آلوده به صفت حرص است،از قبول حق سرباز می زند و در برابر حقیقت کبر می ورزد و برای او آراسته شدن به حقایق کار بسیار سنگینی خواهد بود.کبر و تکبّر زمینه ای بسیار مستعد برای ظهور هر نوع فسادی است،تا جایی که رسول اسلام صلی الله علیه و آله کبر را از اصول کفر به شمار آورده اند.

[ وَ اصْلُها مِنْ حُبِّ الدُّنْیا وَ جَمْعِها وَ مُتابَعَةِ النَّفْسِ وَ هَواها وَ اقامَةِ شَهَواتِها وَ حُبِّ الْمَحْمَدَةِ وَ مُوافَقَةِ الشَّیْطانِ وَ اتِّباعِ خُطُواتِهِ.وَ کُلُّ ذٰلِکَ یَجْتَمِعُ بِحَسَبِ الْغَفْلَةِ عَنِ اللّهِ وَ نِسْیانِ مِنَنِهِ ]

غفلت از خدا

امام علیه السلام در دنباله روایت می فرمایند:

ریشه این خصال و اوصاف در پنج چیز است:

1-عشق به دنیا و جمع کردن زر و زیور و مال آن.

2-پیروی از هوای نفس و خواهش های غلط.

3-عشق به برپا داشتن شهوات و لذات.

4-علاقه به تعریف و تمجید مردم از خویش.

5-موافقت با شیطان و قدم بجای او گذاشتن.

امام صادق علیه السلام می فرماید:

ریشه تمام این صفات رذیله و خصال ذمیمه در مرض بسیار خطرناک غفلت است.

وقتی انسان خود را در محضر حق نبیند و توجه به تمام امورش نداشته باشد و از زحمات انبیا و اولیا و ائمه علیهم السلام و معارف کتب سماویه و اندیشه در عاقبت کار

غفلت داشته باشد،البته دچار این رذایل و آلودگیها می شود و پس از دچار گشتن به این پلیدیها به هر فسادی دست زده و نظام زندگی فطری و دینی خویش و دیگران را برهم خواهد زد و به فرموده حضرت حق دچار برنامه های زیر خواهد شد:

1-فساد در زمین بعد از آن که به زحمت اهل اللّه اصلاح شده است.

2-قطع آنچه خداوند به وصلش دستور داده.

3-هلاک کردن نسل.

4-از بین بردن زراعت.

5-برتری جویی.

6-تفرقه اندازی بین مردم و به هم زدن وحدت جامعه.

7-کشتن مردم و از بین بردن نفوس محترمه.

8-شایع کردن گناه و معصیت در بین مردم.

راستی،غفلت چه مایه خطرناکی است و بی توجّهی به حق چه طریق خسارت باری است و علاج این مرض چه کار پرسود و چه عمل با منفعتی است،عملی که کلید نجات و علت خیر دنیا و آخرت و مایه سعادت و خوشبختی در این جهان و جهان آخرت است.

خطر فساد باطن

خطر فساد باطن را دانشمند بزرگ اسلامی محمد قطب در کتاب پرارزش «جاهلیّت قرن بیستم»در چند جمله زیر خلاصه کرده:

جاهلیّت نوین هیچ یک از جوانب تصور بشر را بدون فساد باقی نگذاشته است زیرا کلیّه تصورات و علایق انسان را،از علاقه به خالق گرفته تا علاقه به جهان هستی و زندگی و علاقه به ابناء نوع،همگی را فاسد و تباه ساخته و به یک سلسله از

انحرافات تبدیل کرده است:

انحراف اصلی و اساسی در تصوّر حقیقت الهی و علاقه انسان به خدا.

انحراف در تصور جهان هستی و علاقه آن به خدا و علاقه انسان به جهان و علاقه جهان به انسان.

انحراف در تصوّر حیات و پیوستگی ها و اهداف آن.

انحراف در تصوّر نفس بشری و روابط انسان با انسان و فرد با اجتماع و همسر با همسر و به طور خلاصه انحراف در کلّیه جوانب و شؤون حیات.

فساد،آتش خطرناک و سوزنده ای است که چون شعله کشد،تر و خشک را سوزانده و امنیّت و آرامش را به هم زده و سلامت باطن و ظاهر همگان را در معرض خطر و نابودی قرار خواهد داد.

قدردانی از نعمت وجود مبارک انبیا و ائمه علیهم السلام و اولیا و سپاس نعمتی هم چون قرآن مجید و شکر واقعیّاتی هم چون زحمات پاکان و شهادت شهیدان و حکمت حکیمان و صدق صدیقان و تعلیمات معلّمان و عرفان عارفان به این است که همه ما با تمام وجود از هر نوع فسادی خود را برکنار بدانیم.

فساد،مانع رسیدن انسان به لذّت های واقعی است،فساد بهترین شکارگاه شیطان برای به دام انداختن انسان است،فساد بر خرمن عبادت و بندگی شعله سوزان می زند و آدمی را تا حبط شدن تمام خوبی ها و اعمال صالحه اش گرفتار می کند.

فساد،در روابط انسان ها با یکدیگر سخت ترین مشکلات را ایجاد می نماید و در بین جامعه ایجاد دوئیت،نفرت،دشمنی،کینه،سوءظن نموده و به خوشی های طبیعی خاتمه می دهد و ملّت و مملکتی را به مرز نابودی برده و وسایل هلاکت و تیره بختی فرزندان آدم را فراهم کرده و زحمات تمام پاکان عالم را معطّل می نماید.

چه نیکوست همه ما خود را براساس معارف الهیّه تبدیل به منبع خیر و کرامت کنیم و در بین جامعه به عنوان انسانی مشکل گشا و طبیبی شفابخش و گره گشایی عاشق جلوه کنیم که پشیمانی بعد از فساد سودی ندارد و غم روز فقر و نداری را پایان نیست.

نظر ملّا صدرا در صلاح و فساد انسان

این حکیم بزرگ در کتاب با ارزش«مفاتیح الغیب»می گوید:

انسان از میان تمامی موجودات اختصاص به یک ویژگی خاص دارد که آن قدرت سیرش در حالات مختلف و گردیدنش به گونه های گوناگون و صورت پذیریش به تمام صورت ها و خوها است،برعکس دیگر موجودات؛زیرا موجودات دیگر هر یک را به اندازه ای و مرزی معین و مرتبه و مقامی مخصوص فرا گرفته است و هرکس به حال انسان از نخستین مراحل پدید آمدنش،تا همین جایی که مردمان در آن مقام دارند توجه نماید،می یابد که انتقالات و دگرگونی های بسیاری داشته است.

نخست آن که مدّت زمانی بر او گذشت که چیز قابل ذکری نبود و آن پست ترین حالات و پایین ترین مراتب است؛زیرا پست تر از نبودن و عدم چیزی نیست و این مرتبه هیولایی بودن اوست که قوه خالص و پوشیدگی محض او بوده است،سپس کمی از این مقام فراتر رفته و نخستین صورتی که بر او پوشیده شده و عریانی او را می پوشاند،صورت مقداری و بعد از آن صورت عنصری،سپس صورت جمادی است که همان صورت منی و نطفگی بوده که از جهت سستی و ضعف پست ترین خلق خداست،سپس به سوی نباتی و بعد از آن حیوانی بالا می رود،به آن خداوند در آیات متعددی اشاره کرده و می فرماید:او را شنوا و بینا گردانیدیم و آن نخستین

چیزی است که به توسط ولادت جسمانی حاصل گشته و اوّلین مقام از مقامات نفس و به منزله هیولا می باشد که اولین مقام از مقامات جسم است و او هم مانند دیگر حیوانات جز خوردن و آشامیدن و خوابیدن چیز دیگری نمی داند،بعد از آن ترقّی نموده،دیگر صفات نفس یکی پس از دیگری در وی ظاهر می گردد،مانند شهوت و خشم و آز و خسّت و فریب و نیرنگ و نخوت و خدعه و جور و دیگر از این صفات که نتیجه پوشیدگی و حجاب و دوری از عوالم الهی است و او در این مقام به تمام وجود،حیوانی است که کارهای گوناگون مطابق خواسته های مختلف جوراجور درونی و اندیشه ها و مقاصد گوناگون از او صادر و ظاهر می گردد،لذا او در دریای ظلمات و تاریکی ها غرق و در دست هوس و شهوت اسیر و در بند است،گاه او را شهوت کشیده و دیگر هنگامه اهریمن او را لغزش می دهد؛زیرا او در گورستان جهل و نادانی بوده و از جهان وحدت و یگانگی در خواب غفلت و بی خبری است.

ولی اگر درخششی از انوار رحمت الهی او را فرا گیرد از خواب نادانی بیدار و از رؤیای طبیعت بیزار و به این راز پی می برد که در ورای این محسوسات جهانی دیگر و برتر از خوشی های حیوانی لذّات دیگری است.

در این هنگام است که از پرداختن به چیزهای بیهوده و مزخرف روی گردانده، برای رهایی از این اموری که در شرع از آن نهی شده به سوی پروردگار زاری و بازگشت می نماید.

اکنون آغاز به تدبّر و تفکّر در آیات الهی و شنیدن پند و مواعظ او نموده و اندیشه در احادیث پیغمبر صلی الله علیه و آله و عمل مطابق شریعت او می نماید و شروع به رها نمودن زواید دنیوی از جاه و مال و دیگر چیزها نموده و برای به دست آوردن کمالات اخروی اراده قوی می نماید که اگر عنایت الهی شامل حالش شود گوشه گیری از

تمام مسائل شیطانی و شیطان صفتان نموده و از دنیا بریده به خدا می پیوندد و به توسط سلوک از مقام نفس و هوا طی مقامات کرده و به خدا می رسد.در این هنگام پرتو انوار ملکوت بر وی ظاهر و در بهای غیب گشوده و تابش های انوار جهان قدس یکی بعد از دیگری بر وی هویدا و آشکار می گردد،لذا امور پنهانی را در صورت های برزخی مشاهده می نماید و چون کمی از آن چشید میل به خلوت و تنهایی و گوشه گیری از مردمان و شوق به ذکر الهی به طور مداوم و همیشگی پیدا می نماید و دل از مشغولیات حسی آسوده و باطنش بتمامه متوجه خداوند تعالی می گردد.

در این حال علوم لدنّی و موهبتی و رازهای الهی بر او افاضه یافته و انوار معنوی گاه بر او آشکار و گاه دیگر پنهان و در استتار گشته،تا آن که از مرتبه تلوین رها و به مرتبه تکوین و پابرجایی استوار گردیده و بر او سکینه و آرامش روحی فرود آمده و داخل عوالم جبروت گشته و عقول مفارقه را مشاهده و به انوار آن عقول،متحقّق و پابرجا و از باطن آن عقول نورپذیر و منّور می گردد و در این حال سلطنت احدیّت بر وی هویدا و درخشش انوار عظمت و کبریای الهی بر وی نور فزا و کوه انیّت و خودیّت او شکافته و چون غباری پراکنده و منتشر می سازد.در این حال در برابر حضرت او به سجده می افتد و این مقام جمع و توحید است.در این مقام در نظر او هرچه جز خداست محو و نابود گشته و ندای پادشاهی از کیست ؟ خالص،خدای یگانه قهّار است را می شنود.

در هر صورت وقتی روی دل از حق برگشت و پرده غفلت تمام موجودیّت و هویّت قلب را گرفت،آدمی در اخلاق و عمل و رفتار و گفتار از چهارچوب قواعد شرع و قوانین حق بیرون می رود و در تمام جوانب حیات و شؤون زندگی دچار فساد می شود و تمام حرکات خود را براساس هوای نفس و اغوای شیاطین جنّی و انسی انجام می دهد و از هر جهت منبع و مولّد فساد و افساد می گردد که فساد انجام کار و ظهور دادن حال بر خلاف برنامه های الهی و دستورهای انبیا و ائمه علیهم السلام است.

[ وَ عَلاجُ ذلِکَ الْفِرارُ مِنَ النّاسِ وَ رَفْضُ الدُّنْیا وَ طَلاقُ الرّاحَةِ وَ الْاِنَقِطاعُ عَنِ الْعاداتِ وَ قَطْعُ عُروقِ مَنابِتِ الشَّهَواتِ بِدَوامِ ذِکْرِ اللّهِ وَ لُزومِ الطّاعَةِ لَهُ وَ احْتِمالِ جَفاءِ الْخَلْقِ وَ مَلامَةِ الْقُرْبیٰ وَ شَماتَةِ الْعَدُوِّ مِنَ الْاَهْلِ وَ الْوَلَدِ وَ الْقَرابَةِ،فَاِذا فَعَلْتَ ذلِکَ فَقَدْ فَتَحْتَ عَلَیْکَ بابَ عَطْفِ اللّهِ وَ حُسْنِ نَظَرِهِ الَیْکَ بِالْمَغْفِرَةِ وَ الرَّحْمَةِ وَ خَرَجْتَ مَنْ جُمْلَةِ الْغافِلینَ وَ فَکَکْتَ قَلْبَکَ مِنْ اسْرِ الشَّیْطانِ وَ قَدِمْتَ بابَ اللّهِ فی مَعْشَرِ الْوارِدینَ الَیْهِ وَ سَلَکْتَ مَسْلَکًا رَجَوْتَ الْاِذْنَ بِالدُّخولِ عَلَی الْمَلِکِ الْکَریمِ الْجَوادِ الرَّحیمِ وَ اسْتیطاءِ بِساطِهِ عَلیٰ شَرْطِ الْاِذْنِ وَ مَنْ وَطِیءَ بِساطَ الْمَلِکِ عَلیٰ شَرْطِ الْاِذْنِ لا یُحْرَمُ سَلامَتَهُ وَ کَرامَتَهُ لِاَنَّهُ الْمَلِکُ الْکَریمُ وَ الْجَوادُ الرَّحیمُ ]

راه های نجات از فساد

علاج تمام این رذایل منوط به امور زیر است:

1-فرار از شرار ناس و جدایی از مردم بی تربیت و شیطان صفت.

2-رها کردن دنیایی که مخرّب آخرت و جداکننده آدمی از حق است.

3-راحتی و عافیت و تن پروری را کنار گذاشتن و در مدار کوشش و جهاد در آمدن.

4-عادات غلط را با ریاضت و مجاهدت از خود دور کردن.

5-منشأ شهوات و امیال و غرائز شیطانی و حیوانی را از بیخ و بن برکندن.

6-تداوم ذکر خدا قلباً و اخلاقاً و عملاً.

7-ملازمت و مواظبت و مداومت بر عبادت حق که عبارت است از ادای فرائض و ترک محرمات.

8-تحمّل کم ظرفیتی مردم و آزار و ایذای آنان که منشأیی جز حسد و کبر و بی خبری ندارد.

9-باک نداشتن از ملامت مردم و خویشان.

10-آسان گرفتن شماتت دشمنان و اقربا.

چون این امور دهگانه را توجه کردی و این حقایق الهیّه را تحمّل نمودی،به یقین دری از عطوفت و شفقت الهی را به روی خود گشوده و منظور نظر رحمت رحیم گشته و از سلک غافلان بیرون آمده و در فرقه بیداران وارد شده ای و قلب و دل را از بند شیطان خلاص نموده و به گروه روندگان به سوی دوست ملحق شده و به راهی آمده ای که رونده آن با تمام سرعت،اذن ورود به بهشت نصیبش می شود و برای قدم گذاشتن به بساط مالک الملوک دارای رخصت می گردد و هرکه قدم برآن بساط گذارد از سلامت از عقاب و عذاب بهره مند گشته و به کرامت الهیه آراسته می گردد.

باب 82 در تقوی

اشاره

قالَ الصّادِقُ علیه السلام:

التَّقْویٰ عَلیٰ ثَلاثَةِ اوْجُهٍ:تَقْویٰ بِاللّهِ فِی اللّهِ وَ هُوَ تَرْکُ الْحَلالِ فَضْلاً عَنِ الشُّبْهَةِ وَ هُوَ تَقْوَی خاصِّ الْخاصِّ.

وَ تَقْویٰ مِنَ اللّهِ وَ هُوَ تَرْکُ الشُّبَهاتِ فَضْلاً عَنِ الْحَرامِ وَ هُوَ تَقْوَی الْخاصِّ.

وَ تَقْویٰ مِنْ خَوْفِ النّارِ وَ الْعِقابِ وَ هُوَ تَرْکُ الْحَرامِ وَ هُوَ تَقْوَی الْعامِّ.

وَ مَثَلُ التَّقْویٰ کَماءٍ یَجْری فی نَهْرٍ وَ مَثَلُ هٰذِهِ الطَّبَقاتِ الثَّلاثِ فی مَعْنَی التَّقْویٰ کَاَشْجارٍ مَغْروسَةٍ عَلیٰ حافَّةِ ذلِکَ النَّهْرِ مِنْ کُلِّ لَوْنٍ وَ جِنْسٍ،وَ کُلُّ شَجَرٍ مِنْها یَسْتَمِصُّ مِنْ ذلِکَ النَّهْرِ عَلیٰ قَدَرِ جَوْهَرِهِ وَ طَعْمِهِ وَ لِطافَتِهِ وَ کَثافَتِهِ،ثُمَّ مَنافِعُ الْخَلْقِ مِنْ تِلْکَ الْاَشْجارِ وَ الثِّمارِ عَلیٰ قَدَرِها وَ قیمَتِها.

قالَ اللّهُ تَعالی: [ صِنْوٰانٌ وَ غَیْرُ صِنْوٰانٍ یُسْقیٰ بِمٰاءٍ وٰاحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَهٰا عَلیٰ بَعْضٍ فِی الْأُکُلِ ] ⁽¹⁾.

فَالتَّقْویٰ لِلطّاعاتِ کَالْماءِ لِلْاَشْجارِ وَ مَثَلُ طَبایِعِ الْاَشْجارِ وَ الثِّمارِ فی لَوْنِها وَ طَعْمِها مَثَلُ مَقادیرِ الْایمانِ،فَمَنْ کانَ اعْلیٰ دَرَجَةً فِی الْایمانِ وَ اصْفی جَوْهَرًا بِالرّوحِ کانَ اتْقیٰ،وَ مَنْ کانَ اتْقیٰ کانَ عِبادَتُهُ اخْلَصَ وَ اطْهَرَ،وَ مَنْ کانَ کَذلِکَ کانَ مِنَ اللّهِ اقْرَبَ،وَ کُلُّ عِبادَةٍ غَیْرُ مُؤَسَّسَةٍ عَلَی التَّقْویٰ فَهِیَ هَباءٌ مَنْثورٌ.قالَ اللّهُ تَعالی:

[ أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْیٰانَهُ عَلیٰ تَقْویٰ مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰانٍ خَیْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْیٰانَهُ عَلیٰ شَفٰا جُرُفٍ هٰارٍ ] ⁽¹⁾.

وَ تَفْسیرُ التَّقْویٰ تَرْکُ ما لَیْسَ بِأَخْذِهِ بَأْسٌ حَذَرًا عَمّا بِهِ بَأْسٌ وَ هُوَ فِی الْحَقیقَةِ طاعَةٌ بِلا عِصْیانٍ وَ ذِکْرٌ بِلا نِسْیانٍ وَ عِلْمٌ بِلا جَهْلٍ،مَقْبولٌ غَیْرُ مَرْدودٍ.

[ التقوی علی ثلاثة اوجه:تقوی بالله فی الله و هو ترک الحلال فضلا عن الشبهة و هو تقوی خاص الخاص.

و تقوی من الله و هو ترک الشبهات فضلا عن الحرام و هو تقوی الخاص.

و تقوی من خوف النار و العقاب و هو ترک الحرام و هو تقوی العام ]

تقوا یا عالی ترین حقیقت

در این فصل نورانی،حضرت صادق علیه السلام با ارزش ترین اصل و سازنده ترین واقعیّت و نورانی ترین چراغ و مایه خیر دنیا و آخرت و ریشه تمام سعادات و حقیقت همه حقایق و روح همه واقعیّت ها یعنی تقوا را مورد توجه قرار داده و می فرمایند.

تقوا بر سه گونه است:

1-تقوای باللّه فی اللّه، یعنی در راه خدا برای خدا و به عبارت دیگر از غیر گذشتن و به محبوب پیوستن که در این مرتبه حلال را اهل تقوا جز به اندازه ضرورت ترک نمی کنند چه رسد به شبهه و این مرتبه اعلای تقواست و آن را تقوای خاصّ الخاص گویند و زمینه اش در میان مردم بسیار کم است که این مرحله از تقوا کار انبیا و ائمه بزرگوار علیهم السلام و اولیای خاصّ خداست.

2-تقوای من اللّه، و این گذشتن از شبهه است به واسطه خوف از حرام و این

تقوای خاص است.

3-تقوای متحقق از خوف از عذاب جهنم که باعث ترک حرام است چه حرام مالی و چه حرام عملی و این تقوای عام است.

در میان مسائلی که از ابتدای حیات تاکنون برای انسان مطرح شده،مسئله ای را به قیمت و ارزش تقوا نمی توان یافت.

تقوا سفارش اکید حضرت حق و انبیا و امامان و عرفا و حکما و صلحا و اولیا و اندیشمندان و دلسوزان به انسان است.

تقوا حافظ کاخ شخصیّت،پرورش دهنده خطوط انسانیّت،نوربخش به جان آدمیّت،اعتبار دهنده به حیثیّت،جلوه دهنده هویّت،تزکیه کننده نفس از رذیلت، نشان دهنده چهره حقیقت،بروز دهنده آثار واقعیّت در انسان است.

تقوا چراغ راه،فروغ دل آگاه،نشانه امان اللّه،نجات دهنده از هموم جانکاه و مایه با ارزش سفر به سوی اللّه و گرمی سینه پر آه و منجی آدمی از شرّ ظواهر حشمت و جاه است.

بدون تقوا به دست آوردن خیر دنیا و آخرت محال است،منهای تقوا ره سپردن به سوی دوست از سخت ترین مشکلات است،بدون تقوا رهایی از بند شیطان و دنیا و رذایل اخلاقی غیر ممکن است.

توشه قیامت تقواست،کلید نجات در دنیا و آخرت تقواست،سبب قرب به حق تقواست،مایه رشد و کمال تقواست،علّت کسب آبرو و کرامت تقواست، آن که تقوا ندارد معرفت و علم ندارد،آن که تقوا ندارد بینایی و نور ندارد،آن که تقوا ندارد راهی به سوی محبوب ندارد،بی تقوا اسیر و محکوم نفس است،بی تقوا هیمه و هیزم جهنّم است،بی تقوا از تمام فیوضات ربانیه محروم است،بی تقوا در پیشگاه او ملعون است،بی تقوا را به بهشت راه نیست و برای موجود به دور از تقوا

رحمت و مرحمت و لطف و شفقت حضرت دوست مهیّا نیست.

چون تقوا نباشد دل اسیر شهوات گردد و مغز از کار بیفتد و عقل معطّل ماند و زندگی به فساد و تباهی کشد و روی معشوق از انسان برگردد و حرکات معنوی متوقّف شود و جز خور و خواب و شهوت،آن هم به ظلم و معصیت چیزی برای انسان نماند.

آن کس که بی تقواست از آفات در امان نیست،تقوا محکم ترین حصار برای مصون ماندن انسان از خطرات و شرور دنیا و آخرت است.مردم بی تقوا فقیرترین و بدبخت ترین و سیه روزگارترین مردم جهانند ! !

تقوا حالتی است روحی و حقیقتی است نفسی که با تکرار ترک گناه و مداومت بر طاعات و استقامت بر حسنات اخلاقی به دست می آید.

حفظ اندیشه از افکار آلوده و مصون داشتن نفس از رذایل و خودداری و خودنگاهداشتن از اعمال سوء تقوای الهی است.

فرد و خانواده و جامعه به نحو وجوب نیازمند به تقوا هستند و ضرورت تحقق تقوا در تمام شؤون حیات بر کسی پوشیده نیست.

فرد وقتی آراسته به تقوا باشد،در تشکیل خانواده مشکلی ایجاد نمی کند و در کسب و کار حقوق اقتصادی را رعایت می نماید.

خانواده وقتی تقوا داشته باشد فرزندانی صالح و شایسته تحویل می دهد و برای جامعه منبع لطف و برکت خواهد شد.

جامعه وقتی همراه با تقوا باشد جامعه برتر و ملّتی برین و قومی باارزش و باقدرت و اسوه و سرمشق برای جوامع دیگر تجلّی خواهد کرد.

قوّه مقنّنه وقتی آراسته به تقوا باشد در قانون گذاری جز حفظ حقوق مستضعفان و محرومان و رشد و کمال جامعه و خیر دنیا و آخرت مردم راهی نخواهد پیمود.

قوه مجریه وقتی در لباس تقوا باشد،با تمام وجود به اجرای قانون در جهت حفظ شؤون انسانی جامعه بر خواهد خواست.

قوه قضائیه وقتی اهل تقوا باشد،حق احدی از اهالی مملکت پایمال نخواهد شد و امیر و رعیّت را در برابر قانون یکسان خواهد دانست.

نیروی نظامی و انتظامی زمانی که در کنار حقیقت تقوا به سر برد،مملکت و مردم و فرهنگ و دین از خطر اجانب و استعمارگران در امان خواهد ماند.

اندیشمندان و دانشمندان،عالمان و فقیهان وقتی با تقوا و با ورع باشند، حرمت انسان و انسانیّت محفوظ خواهد ماند و جامعه در سایه آنان جامعه ای حکیم و جامعه ای رشید و آگاه خواهد ماند.

آن امنیّت و آرامش و صلح و صفا و محبّت و وفا و یگانگی و یکرنگی که از طریق قرآن و روایات به عنوان اوصاف اهل بهشت شنیده اید،می توان در زندگی همین دنیا به وسیله تقوای الهی تحقّق داد که چون تقوا بر کل جامعه و بر تمام افراد حاکم گردد،از گناه و معصیت خبری نخواهد ماند و از طاعت و خیر و عبادت و فضیلت چیزی فوت نخواهد شد،در آن صورت به افسانه افسار گسیختگی و دیوانگی و قتل و غارت و پایمال شدن حقوق و ظلم و ستم و گناه و معصیت،حدّ اقل در محدوده جامعه اسلامی آن هم در داخل مرزهایی که سایه لطف تقوا بر سر همگان افتاده،پایان داده خواهد شد و تمام شؤون حیاتش برای تمام ملّت ها درس زندگی و رمز پایندگی به حساب خواهد آمد.

تقوا در انبیا و امامان معصوم علیهم السلام

پیامبران خدا و ائمه هدی علیهم السلام در عین این که در ابتدای نبوت و امامت دچار مصایب سخت و شکنجه های طاقت فرسا و طوفان های بنیان کن بودند و پس از

استقرار در برنامه ها همه چیز برای آنان در حدّ نهایی میسّر بود،ولی نه در وقت بلا یک قدم از اجرای وظیفه بازماندند و نه در وقت استقرار به اندازه یک ارزن آلوده به مکروه شدند چه رسد به حرام،آن بزرگواران از تقوای الهی در حدّ نهایی برخوردار بودند و از تقوای شدید و عظیم خود برای جهانیان تا صبح قیامت روشن ترین و بهترین درس را به یادگار گذاشته و در این زمینه به تمام مردم تاریخ حجّت الهی را تمام کردند.

در این جهت به روایتی مهم که صدوق بزرگوار در«معانی الاخبار»نقل کرده توجه کنید:

محمد بن ابی عمیر می گوید:نشنیدم و استفاده نکردم در طول معاشرتم از هشام بن حکم درباره عصمت امام کلامی بهتر از این.

روزی از وی پرسیدم:امام معصوم است ؟ گفت:آری،گفتم:عصمت در امام چگونه شناخته می شود ؟

گفت:تمام گناهان در چهار منبع است و پنجمی ندارد.

1-حرص.

2-حسد.

3-غضب.

4-شهوت.

این چهار خصلت از وجود امام به طور کامل دور است و هیچ یک از این چهار برنامه در امام نیست.

امّا تمام دنیا انگار زیر نگین انگشتر اوست و وی خازن مسلمانان است در این صورت به کدام عنصر و بر چه شیئی از اشیا حرص بورزد ؟

هرگز جایز نیست امام حسد بورزد که حسد همیشه نسبت به ما فوق است

و کدام انسان تا روز قیامت ما فوق امام است ؟ که امام ما فوق همه در تمام جهات معنوی و امور انسانی است و حسد از وی به هیچ وجه معنا ندارد.

امام را جایز نیست بر کسی و چیزی غضب کند که روح امام از آسمان ها گسترده تر و حلم و حوصله و صبرش از تمام جهانیان بیشتر است.

بر امام جایز نیست از شهوت پیروی کند که پیروی از شهوت مقدم داشتن دنیا بر آخرت و باطل بر حضرت حق است و این برنامه از وجود امام جداً به دور است ⁽¹⁾.

چه خوب است ما هم به انبیا و ائمه علیهم السلام اقتدا کرده،با به تمرین گذاشتن حالات معنوی از حرص و حسد و غضب و شهوت پرهیز کرده و به مقام امن الهی وارد شده و خویش را از هر شرّ و خطری حفظ نماییم.

از تورات زمان حضرت موسی نقل شده:

قَنَعَ ابْنُ آدَمَ فَاسْتَغْنیٰ،اعْتَزَلَ النّاسَ فَسَلِمَ،تَرَکَ الشَّهَواتِ فَصارَ حُرًّا،تَرَکَ الْحَسَدَ فَظَهَرَتْ مُرُوَّتُهُ،صَبَرَ قَلیلاً فَتَمَتَّعَ طَویلاً ⁽²⁾.

فرزند آدم از حرام به حلال قناعت کرد بی نیاز شد،از نابکاران کناره گرفت در سلامت آمد.شهوات را ترک کرد،به آزادی رسید.حسد را از خود دور داشت،مردانگی اش آشکار شد.مدت اندکی صبر کرد،به بهره طولانی دست یافت.

به قول عارف شیدا و عاشق بینا،فیض کاشانی:

عرصه لامکان سرای من است***این کهن خاکدان چه جای من است

دلم از غصه خون شدی گر نه*** مونس جان من خدای من است

آن که او خسته داردم شب و روز***خود هم او مرهم و شفای من است

هرکه زو بوی درد می آید*** صحبتش مایه دوای من است

هرکه او از دو کون بیگانه است*** در ره دوست آشنای من است

نصیحت گنهکار

در کتاب ارزشمند«مجموعة ورّام»آمده:

مردی به محضر حضرت مسیح عرضه داشت:یا روح اللّه ! بر اثر اغوای شیطان و پیروی از هوای نفس دچار زنا شده ام مرا پاک کن.

عیسی علیه السلام فرمود:فریاد بزنید کسی نماند،مگر این که برای تطهیر این مرد بیاید،وقتی همه جمع شدند،آن مرد گفت:هرکس حدّی به گردن دارد از حدّ زدن من خودداری کند،تنها کسانی که علاقه دارم در حدّ زدن من شرکت داشته باشند مردم طاهر و پاکیزه و باتقوایند.

مردم چون این سخن شنیدند پراکنده شدند،تنها حضرت عیسی و یحیی برای حد زدن ایستادند،قبل از شروع سنگسار حضرت یحیی به آن گناهکار فرمود:مرا موعظه کن،گنهکار سه جمله عالی و سه کلمه جالب گفت:

1-بین نفس و هوا خلوت مکن که تو را دچار گناه می کند و موجودیّت و هویّتت را به گناه می اندازد.

2-هرگز به سرزنش گناهکار اقدام مکن که اهل معصیت احتیاج به هدایت و پاکی از آلودگی دارند.

3-در برابر کسی غضب مکن و فضای با منفعت حلم و بردباری را از دست مده ⁽¹⁾.

شما اگر با دقّت به این سه جمله بنگرید،می یابید که آراسته شدن به آن واقعیت ها فقط با قدرت تقوا و خویشتن داری و خود نگهداری میسّر است.

منافع تقوا

آنان که براساس معرفت به حقایق الهیّه و معارف ملکوتیه،در این چند روزه حیات دنیا،نسبت به هر گناه و عصیانی،چه در امر مال چه در مرحله اخلاق،چه در زمینه عمل و چه در محور روابط خانوادگی و اجتماعی،اهل تقوای الهی و خویشتن داری هستند منافع بی شماری نصیب آنان می گردد که در دنیا و آخرت از آن منافع بهره کامل و حظّ وافر می برند.

علامه جعفری به قسمتی از آن منافع به شرح زیر اشاره کرده،می گوید ⁽¹⁾:

بنا بر مفاد آیات،مردم باتقوا که توانسته اند شخصیّت انسانی خود را از دستبرد عوامل انحراف و پلیدی ها محفوظ بدارند و نجات بدهند،دارای اوصاف زیر می باشند.

1-فهم و آگاهی های عالی که عامل تمییز حق از باطل و تحصیل معارف عالی هستی می باشد:

[ یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللّٰهَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقٰاناً ] ⁽²⁾.

ای اهل ایمان ! اگر [ در همه امورتان ] از خدا پروا کنید،برای شما [ بینایی و بصیرتی ویژه ] برای تشخیص حق از باطل قرار می دهد.

2-نگرش عالی در تحولات و کائنات آسمانی و زمینی و شناخت برین درباره

آن موجودات که آیات الهی بودن را نشان می دهد و این نگرش از معلومات رسمی ساخته نیست:

[ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ یُعَلِّمُکُمُ اللّٰهُ ] ⁽¹⁾.

و از خدا پروا کنید و خدا [ احکامش را ] به شما می آموزد.

3-اراده و تصمیم منطقی در برابر رویدادهای زندگی مادّی و معنوی.

اگر چه این صفت تقوا با نظر سطحی ناچیز می نماید ولی با اندک دقّت و تأمّل جدی روشن می گردد که اصل مبنای زندگی آدمی به اراده و تصمیم او بستگی دارد؛زیرا اراده های اشخاص در زندگی اغلب اوقات متعدّد و متنوع بوده با نظر به دگرگونی موضع گیری ها در برابر رویدادها و واقعیت هایی که دائماً در حال تحوّلند، چگونگی اراده و تصمیم،حساس ترین و حیاتی ترین نفش را به عهده دارند به طوری که وضع روانی و هدف گیری ها و چگونگی استعدادهای یک انسان را می توان از چگونگی اراده و تصمیم های او به خوبی کشف کرد:

[ وَ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ ذٰلِکَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ ] ⁽²⁾.

و اگر [ در برابر آزار اینان ] شکیبایی ورزید و [ از تجاوز از حدود الهی ] بپرهیزید [ سزاوارتر است.] این اموری است که ملازمت بر آن از واجبات است.

4-ایمان به خدا و معاد و فرشتگان و کتاب آسمانی که قاطعانه ترین نسخه درمان دردهای بشری و پیامبران است.این عقاید که از اوصاف متقیان است،به اضافه این که عدالت و نظم واقعی حیات بدون آن ها امکان پذیر نیست،

پرورش دهنده استعدادها و عظمت های روحی و عامل منحصر رهایی از پوچ گرایی در زندگی می باشد.

5-استفاده از اندوخته ها در راه ریشه کن شدن فقر و آزادی بردگان.

خلاصه این صفت متّقیان تنظیم مسائل اقتصادی است که هیچ فرد و جامعه ای بدون آن نمی تواند ادّعای حیات داشته باشد.

6-برپا داشتن نماز که به قول«ویکتور هوگو»در تماس نهادن بی نهایت کوچک «انسان»با بی نهایت بزرگ«خداوند»در حال معرفت می باشد.

7-پرداخت مالیات به عنوان زکات.

نکته بسیار مهمّی که در آیه مورد تقسیم ⁽¹⁾وجود دارد این است که به اضافه بیان لزوم پرداخت هایی که فقر را در اشکال مختلفش ریشه کن می سازد،زکات را مستقلاً از اوصاف متّقیان قرار می دهد،معلوم می شود حقوقی که باید پرداخت شود یک کمّیّت معین قاطعانه به نام زکات و غیره ندارد،بلکه مقدار پرداخت بایستی برای مرتفع ساختن احتیاجات مادی جامعه کافی باشد.

8-عمل به تعهد و پیمان.

9-شکیبایی در برابر ناگواری ها و مشقّت ها و عوامل وحشت و ترس که پیرامون زندگی بشری را فرا گرفته است.

10-عدالت:

[ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ ] ⁽¹⁾.

عدالت کنید که آن به پرهیزکاری نزدیک تر است.

11-رهبری سرنوشت نهایی زندگی انسان ها در کره زمین با متّقیان خواهد بود:

[ إِنَّ الْأَرْضَ لِلّٰهِ یُورِثُهٰا مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ الْعٰاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ ] ⁽²⁾.

یقیناً زمین در سیطره مالکیّت و فرمانروایی خداست،آن را به هر کس از بندگانش که بخواهد می بخشد،و سرانجام نیک،برای پرهیزکاران است.

12-دوری از برتری طلبی و فساد کردن در روی زمین:

[ تِلْکَ الدّٰارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُهٰا لِلَّذِینَ لاٰ یُرِیدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ فَسٰاداً وَ الْعٰاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ ] ⁽³⁾.

آن سرای [ پرارزش ] آخرت را برای کسانی قرار می دهیم که در زمین هیچ برتری و تسلّط و هیچ فسادی را نمی خواهند؛و سرانجام [ نیک ] برای پرهیزکاران است.

اگر این اوصاف نتوانند مدینه فاضله را در روی زمین ایجاد کنند،کدامین فکر بازی ها و حیله گری ها و چپاول گری ها و دروغ ها و ستمکاری ها این مدینه آرمانی را به وجود خواهند آورد ؟ ! !

خیزید عاشقان که سوی آسمان رویم*** دیدیم این جهان را تا آن جهان رویم

نی نی که این دو باغ اگر چه خوش است و خوب***زین هر دو بگذریم و بدان باغبان رویم

سجده کنان رویم سوی بحر همچو سیل ***بر روی بحر زان پس ما کفزنان رویم

زین کوی تعزیت به عروسی سفر کنیم*** زین روی زعفران به رخ ارغوان رویم

راهی پر از بلاست ولی عشق پیشواست*** تعلیممان دهد که در و بر چه سان رویم

هر چند سایه کرم شاه حافظ است ***در ره همان به است که با کاروان رویم

جان آینه کنیم به سودای یوسفی*** پیش جمال یوسف با ارمغان رویم⁽¹⁾

تقوا از دیدگاه عارفان

اهل دل،عاشقان حق،آراستگان به حقیقت،عارفان آگاه در معنای تقوا این چنین فرموده اند:

انْ یُطاعَ وَ لا یَعْصی وَ یَذْکُرَ وَ لا یَنْسیٰ وَ یَشْکُرَ وَ لا یَکْفُرَ ⁽²⁾.

خداوند را به حقیقت فرمان برد و از عصیان در هر برنامه ای بپرهیزد،دایم به یاد محبوب باشد و به هیچ عنوان نگذارد فراموشی بر او عارض شود،نسبت به تمام نعمت های الهی چه ظاهری چه باطنی در مقام شکر برآید،یعنی هر نعمتی را در همان راهی که دستور داده اند

خرج کند و از کفر و ناسپاسی جدّاً بپرهیزد.

اصل تقوا بر دو معناست:

یکی ترسیدن و دیگر پرهیز کردن و تقوای بنده از خدای تعالی بر دو معنی باشد:یا خوف عقاب باشد یا خوف فراق و نشان خوف عقاب آن است که حکم اوامر و نواهی حق تعالی را خلاف نکند و حقوق و حدود صحبت نگاه دارد تا مستوجب عقاب نگردد و اگر خوف فراق باشد،از دون حق تعالی پرهیز کند و با غیر وی نیارامد تا از حق جدا نماند.

تقوا،یعنی چندان که توانی از خویشتن همه فقر و فاقه ظاهر کن،از آن که صفت بنده فقر و فاقت است و هرکسی را آن باید عرضه کردن که دارد.

تقوا،ترک غیر خدای کردن است و معنای این نه آن است که جز خدای را نداند که انبیا غیر خدایند و تا به ایشان ایمان نیارد متقی نباشد و لکن معنا آن است که رغبت و رهبت از دون حق تعالی بردارد،از آن که بنده با هرچه صحبت کند یا به رغبت کند یا به رهبت،چون هر دو برخاست همه نزدیک وی متروک شد و چون ترک ما دون اللّه پدید آمد تقوا درست شد.

تقوا،بیزاری ستدن است و این اخلاص است،یعنی بیزاری ستاند از خویشتن و از آنچه دارد و هرچند تبرّی بیشتر اخلاص درست تر،تا عبد از خلق و از نفس تبرّا نکند اخلاص وی درست نگردد.

تقوا و پرهیزکاری از نهی کناره گرفتن است و از نفس جدا گشتن و بدان مقدار که بنده از حظ نفس جدا گردد یقین بیاید.

یعنی از بهر آن که یقین اندر غیب افتد و نفس را سکون با شاهد افتد،چو حظوظ نفس حاضر گشت با شاهد آرام گرفت،غایب فایت گردد و یقین برخیزد،باز چون حظ نفس اندر شاهد فایت گردد با غایب آرام نماید،غایب یقین گردد،دلیل بر این

خبر حارثه است که چون نفس را از دنیا،خوردن و خفتن و زر و سیم می بایست، چون نفس را از این غایب کرد،غایب حاضر گشت تا یقین درست گشت و نیز حظوظ نفس طلب کردن دلیل است که مرا خویشتن به کار است و دوست به کار نیست و حظوظ نفس بجای ماندن دلیل است که مرا از دوست جز دوست به کار نیست.

محمد بن محمد دارابی که در توضیح لطایف عرفانی دست قوی دارد،عمق تقوا را در ضمن توضیح بیتی از یک غزل حافظ به مضمون زیر بیان می کند:

در همه دیر مغان نیست چو من شیدایی*** خرقه جایی گرو باده و دفتر جایی

مقصود از این بیت این است که سالک در راه طلب باید هیچ چیز را سدّ راه مطلوب نسازد،به هر چه از دوست وامانی چه زشت آن نقش و چه زیبا.به تخصیص محب روحانی که عبارت از مراتب فضل و کمالات ظاهر است و خودی و خودستایی به طریق اولی قید است به هر طریق که باشد،زنجیر اگر طلا بود هم قید است،چه آدمی را در راه طلب هیچ حجابی بزرگ تر از هستی نیست و هیچ سدّی بدتر از خودپرستی نیست،ساغر عشرت به جز به دست بی خودان ندهند و افسر جز بر سر بی سران ننهند.

هر سری را در خور همت کلاهی داده اند*** افسر دیوانگان باشد به هامون آفتاب ⁽¹⁾

مراد از دیر مغان در اصطلاح عرفا اولین مقام طلب است و شیدایی عبارت از مقام وله و حیرت است،چه در اول وهله سالک نمی داند که مآل کارش به کجا خواهد کشید و خرقه عبارت از زهد و ستر است که ظاهرپرستان معایب درویشی به آن می پوشند که در دیده ظاهربینان در مراتب سیر و سلوک،خود را در کمال رتبه

وانمایند و موجب استجلاب اغراض فاسده خود سازند و دفتر کنایه از علوم رسمی و دکّان خودفروشی و مراتب ملّایی و علم ظاهری است که حجاب روحانی است و اشد از حجاب جسمانی و ظلمانی است.

مغرور فضیلت از خدا باشد دور*** زنجیر گر از طلا بود هم قید است

عرفا در این که رفع حجاب روحانی اشدّ از حجاب ظلمانی است تشبیهی به این روش کرده اند که:

هرگاه باغی در نهایت لطافت مشحون به انواع گل و ریاحین و ازهار بوده باشد و دیواری آلوده به کثافات سدّ راه مشاهده چنین باغی باشد به خاطر هرکس می رسد که این سدّ را باید از پیش برداشت تا این چنین مکان دلگشا همیشه در نظر باشد،اما اگر دیواری مطلّا و مرصّع که خطوط بسیار خوش بر آن نوشته باشند و سال های بسیار استادان بدایع نگار و هنرمندان فضایل شعار،هنر خود را در آن دیوار به کار برده،در این باب ید و بیضا نموده باشند که به حسب مثال مانند فضایل ظاهری است،حجاب باشد.هرکس از سر آن نمی تواند گذشت و چنانچه دیوار کثیف مانع از مشاهده چنین باغ دلگشاست،این دیوار مرصّع نیز مانع مشاهده و باعث حرمان است.

امّا همتی باید که از تکلّفات ظاهریه چشم پوشیده در تخریب آن کوشید تا بتوان تمام مراتب سیر و سلوک را طی کرد و به مقام قرب و وصال نایل آمد و از لمس مقامات معنوی و مراتب روحانی لذت برد که بر سر این سفره آنچه از رزق معنوی و شراب روحانی و درک معانی بخواهند آماده و حاضر است و کسی را از آن منع نمی کنند.

غرض از شریعت و طریقت و حقیقت

اشاره

شیخ عزیز نسفی در جزوه پرارزش«مقصد اقصی»در بیان حقیقت تقوا و راه آراسته شدن به آن می گوید:

می دانی که غرض از شریعت و طریقت و حقیقت چیست ؟ غرض کلّی آن است که آدمیان راست گفتار و راست کردار و نیک اخلاق شوند و اگر این عبارت را فهم نمی کنی به عبارتی دیگر بگویم:

عمل اهل شریعت

بدان غرض سه چیز است:

اوّل: آن که تا مردم هم چون حیوانات دیگر نباشند،امر و نهی از پیامبر قبول کنند و مأمور و منهی باشند.

دوّم: آن که تا به عمل و تقوا آراسته شوند و در سعی و کوشش می باشند در صحبت دانا تا آن گاه که به یقین بدانند که خدا یکی است.

سیّم: آن که تا بعد از شناخت خدای تمام حکمت های جواهر اشیا را کماهی بدانند و ببینند.چون این مراتب را تمام کردند،به مقام تمام رسیدند و به شریعت و طریقت و حقیقت آراسته گشتند.

ای درویش ! چون دانستی که غرض از شریعت و طریقت و حقیقت چیست، اکنون از گفتگوی در گذر و کار کن تا به جایی برسی که گفتِ بی عمل و صورت بی معنی به کار نیاید،عمل است که سالکان را به مقامات عالی می رساند «وَ الْعَمَلُ الصّٰالِحُ یَرْفَعُهُ» .

عمل اهل طریقت

و عمل اهل طریقت ده چیز است:

اوّل: طلب خدای.

دوّم: طلب داناست که بی دلیل راه نتوان کردن.

سیّم: ارادت است به دانا.باید سالک مرید و محب دانا باشد که ارادت مرکب سالک است،هرچند که ارادت قوی تر بود مرکب قوی تر باشد.

چهارم: فرمان بردن است،باید که سالک مرید و مطیع و فرمانبر دانا باشد و هر کاری که کند دنیوی یا اخروی به دستور دانا کند.

الْوِلایَةُ مَحَبَّةُ اهْلِ الْبَیْتِ وَ اتِّباعُهُمْ فِی الدّینِ وَ امْتِثالُ اوامِرِهِمْ وَ نَواهیهِمْ وَ التَّأَسّی بِهِمْ فِی الْاَعْمالِ وَ الْاَخْلاقِ ⁽¹⁾.

ارادت به اهل بیت که دانایان راهند عشق به آنان است و فرمان بردن از ایشان در دین و عمل به اوامر و نواهی آن بزرگواران و در اعمال و اخلاق رنگ گرفتن از ایشان.

پنجم: ترک است،باید که به اشارت دانا ترک فضولات کند.

ششم: تقواست،باید که متقی و پرهیزکار باشد و راست کردار و راست گفتار و حلال خوار بود و شریعت را عزیز دارد و به یقین بداند که هر گشایش که سالک را پیدا آید از متابعت پیامبر و آل پیدا آید.

هفتم: کم گفتن است.

هشتم: کم خفتن است.