مشخصات کتاب

سرشناسه : مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵ -

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر نمونه/ بقلم جمعی از نویسندگان؛ زیرنظر ناصر مکارم شیرازی.

مشخصات نشر : طهران. : دارالکتب الاسلامیه ، ۱۳۵۳.

مشخصات ظاهری : ج.

وضعیت فهرست نویسی : فهرست نویسی توصیفی

یادداشت : فهرستنویسی براساس جلد دوم، ۱۳۵۳.

یادداشت : کتابنامه.

شماره کتابشناسی ملی : ۵۴۲۴۵

اشاره

(54) سوره قمر این سوره در"مکه"نازل شده و دارای 55 آیه است

اشاره

محتوای سوره"قمر"

این سوره ویژگی سوره های مکی که بحثهای داغ از مبدء و معاد است در بر دارد،و مخصوصا بیانگر کیفرهای گروهی از اقوام پیشین است که بر اثر لجاجت و عناد و پیمودن راه کفر و ظلم و فساد یکی،پس از دیگر،به عذابهای کوبنده الهی گرفتار و هلاک شدند.

و به دنبال هر یک از این سرگذشتها جمله" وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ ""ما قرآن را برای تذکر سهل و آسان ساختیم آیا کسی هست که پند گیرد"تکرار می کند تا درسی باشد برای مسلمین و کفار.

رویهمرفته محتوای این سوره را در چند بخش می توان خلاصه کرد:

1-آغاز سوره است که از مساله نزدیکی قیامت و موضوع"شق القمر" و اصرار مخالفان در انکار آیات الهی سخن می گوید.

2-در بخش دیگر از نخستین قوم سرکش و متمرد و لجوج یعنی"قوم نوح"و مساله طوفان به صورت فشرده ای بحث می کند.

3-بخش دیگر داستان قوم"عاد"و عذاب دردناک آنها را شرح می دهد.

4-در چهارمین بخش سخن از قوم"ثمود"و مخالفت آنها با پیامبرشان "صالح"است،و همچنین"معجزه ناقه"و بالآخره مجازات آنها با"صیحه آسمانی" است.

5-سپس به سراغ قوم"لوط"می رود،و ضمن اشاره گویا و فشرده ای

به کفر و انحراف اخلاقی آنها،به قسمتی از عذاب دردناکشان اشاره می کند.

6-در بخش دیگر سخن بسیار کوتاهی از"آل فرعون"و مجازات آنها آمده.

7-و در آخرین بخش مقایسه ای میان این اقوام و مشرکان مکه و مخالفان پیامبر اسلام ص کرده،آینده خطرناکی را که در صورت ادامه این راه در پیش دارند بازگو می کند،و سوره را با شرح قسمتی از مجازات مجرمان در قیامت و پاداشهای عظیم پرهیزگاران پایان می دهد.

آیات سوره غالبا کوتاه و بسیار داغ و تکان دهنده است.

نامگذاری سوره به نام"قمر"به مناسبت نخستین آیه این سوره است که از"شق القمر"بحث می کند.

فضیلت تلاوت این سوره

در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام می خوانیم: من قرأ سورة اقتربت الساعة فی کل غب بعث یوم القیامة و وجهه علی صورة القمر لیلة البدر، و من قرأها کل لیلة کان افضل،و جاء یوم القیامة و وجهه مسفر علی وجوه الخلائق: "هر کس سوره اقتربت را یک روز در میان بخواند روز قیامت در حالی برانگیخته می شود که صورتش همچون ماه در شب بدر است،و هر کس آن را هر شب بخواند افضل است،و در قیامت نور و روشنایی صورتش بر سایر خلایق برتری دارد" 1. مسلما این درخشندگی صورت در صحنه قیامت نشانه ایمان قوی و راستینی است که در سایه تلاوت این سوره و تفکر و سپس عمل به آن حاصل شده است نه تلاوت خالی از اندیشه و عمل.

[سوره القمر (54): آیات 1 تا 3]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . اِقْتَرَبَتِ اَلسّٰاعَةُ وَ اِنْشَقَّ اَلْقَمَرُ (1) وَ إِنْ یَرَوْا آیَةً یُعْرِضُوا وَ یَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ (2) وَ کَذَّبُوا وَ اِتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ وَ کُلُّ أَمْرٍ مُسْتَقِرٌّ (3)

ترجمه:

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر 1-قیامت نزدیک شد و ماه از هم شکافت.

2-و هر گاه نشانه و معجزه ای را ببینند اعراض کرده می گویند:این سحری است مستمر! 3-آنها(آیات خدا را)تکذیب کردند و از هوای نفسشان پیروی نمودند و هر امری قرارگاهی دارد.

تفسیر:

ماه شکافته شد!

در آیه نخست از دو حادثه مهم سخن به میان آمده:یکی نزدیک شدن قیامت است که عظیمترین دگرگونی را در عالم آفرینش همراه دارد و سرآغازی

است برای زندگی نوین در جهان دیگر،جهانی که عظمت و گستردگی آن برای ما زندانیان عالم دنیا قابل درک و توصیف نیست.

و حادثه دیگر معجزه بزرگ شق القمر است که هم دلیلی است بر قدرت خداوند بزرگ بر هر چیز و هم نشانه ای است از صدق دعوت پیغمبر گرامیش.

می فرماید:"قیامت نزدیک شد و ماه از هم شکافت"!( اِقْتَرَبَتِ السّٰاعَةُ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ ).

قابل توجه اینکه سوره گذشته(سوره نجم)با جمله هایی پیرامون نزدیکی قیامت پایان گرفت"ازفت الازفة"و این سوره با همین معنی آغاز می شود و این تاکیدی است بر این موضوع که قیامت نزدیک است گرچه در مقیاس عمر دنیا ممکن است هزاران سال طول بکشد،اما با توجه به مجموع عمر این جهان از یک سو،و با توجه به اینکه تمام عمر دنیا در برابر قیامت لحظه زودگذری بیش نیست منظور از این تعبیر روشن می شود.

ذکر این دو حادثه با هم،همانگونه که جمعی از مفسران گفته اند،به خاطر آن است که اصولا ظهور پیامبر اسلام ص که آخرین پیامبران الهی است خود از نشانه های نزدیکی قیامت است،لذا در حدیثی از خود پیامبر ص می خوانیم که فرمود:

بعثت انا و الساعة کهاتین "مبعوث شدن من و قیامت همچون این دو است ⁽¹⁾(اشاره به دو انگشت مبارکش که در کنار هم قرار گرفته).

از سوی دیگر شکافتن ماه خود دلیلی است بر امکان به هم ریختن نظام کواکب و نمونه کوچکی است از حوادث عظیمی که در آستانه رستاخیز در این جهان رخ می دهد،چرا که تمامی کواکب و ستارگان و زمین در هم می ریزند و عالمی نو به جای آنها ایجاد می شود.

طبق روایات مشهور که بعضی ادعای تواتر آن نیز کرده اند مشرکان نزد

رسول خدا ص آمدند و گفتند:اگر راست می گویی و تو پیامبر خدایی ماه را برای ما دو پاره کن!فرمود:اگر این کار را کنم ایمان می آورید؟عرض کردند آری-و آن شب،شب چهاردهم ماه بود-پیامبر ص از پیشگاه پروردگار تقاضا کرد آنچه را خواسته اند به او بدهد ناگهان ماه به دو پاره شد، و رسول اللّٰه آنها را یک یک صدا می زد و می فرمود:ببینید"! ⁽¹⁾.

در اینکه چگونه ممکن است این کره عظیم آسمانی شکافته شود،و وجود چنین حادثه ای چه تاثیراتی بر کره زمین و منظومه شمسی می گذارد؟و چگونگی جذب دو نیمه ماه بعد از شکافتن،و اینکه چگونه ممکن است چنین حادثه ای رخ داده باشد و تواریخ جهان ذکری از آن به میان نیاورند؟و سؤالات دیگری در این زمینه به خواست خدا در بحث نکات مشروحا از آن سخن خواهیم گفت.

نکته ای که ذکر آن در اینجا لازم است اینکه بعضی از مفسران که تحت تاثیر پاره ای از القائات سوء قرار گرفته اند،و هر گونه انجام عمل خارق عادتی را(جز قرآن)برای پیامبر اسلام ص منکر شده اند،با توجه به وضوح آیه فوق و کثرت روایاتی که در این زمینه در کتب علمای اسلام نقل شده به زحمت افتاده اند که چگونه این خارق عادت را توجیه کنند و طوری از کنار آن بگذرند که جنبه اعجاز آن نفی شود.

ولی حق این است که مساله"شق القمر"به صورت اعجاز انجام گرفته، و آیات بعد شواهد روشنی بر این امر در بر دارد،چه خوب بود آنها در آن اعتقاد نادرست تجدید نظر می کردند تا بدانند که پیامبر اسلام ص نیز معجزات و خارق عادتی داشته،و اگر آیاتی از قرآن آن را نفی می کند اشاره به"معجزات اقتراحی"است که گروهی بهانه جو مطرح می کردند،نه قصد پذیرش حق

داشتند،و نه بعد از انجام آن تسلیم حق می شدند،ولی معجزاتی که برای تحقیق حقیقت مطالبه می شد از سوی پیغمبر ص انجام می گرفت،و شواهد فراوانی بر این امر در تاریخ زندگی آن حضرت وجود دارد.

*** سپس قرآن می افزاید:"مخالفان لجوج هنگامی که نشان و معجزه ای را بر صدق دعوت تو می بینند اعراض کرده،می گویند این سحری است مستمر"! ( وَ إِنْ یَرَوْا آیَةً یُعْرِضُوا وَ یَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ ).

تعبیر به"مستمر"اشاره به این است که آنها معجزات مکرری از پیامبر اسلام ص دیده بودند که شق القمر ادامه آن بود،آنها همه را بر تداوم سحر حمل می کردند،و آن را"سحری مستمر"می پنداشتند،هر چند این تهمت بهانه ای بود برای عدم تسلیم در مقابل حق.

بعضی از مفسران"مستمر"را به معنی"قوتمند"تفسیر کرده اند(چنان که می گویند"حبل مریر"یعنی طناب محکم)و بعضی آن را به معنی"گذرا و ناپایدار"تفسیر نموده ولی ظاهر همان تفسیر اول است.

*** در آیه بعد به نکته مخالفت آنها،و همچنین به نتیجه شوم این مخالفت، اشاره کرده،می افزاید:"آنها تکذیب کردند،و از هوای نفسشان پیروی نمودند،و هر امری قرارگاهی دارد"( وَ کَذَّبُوا وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ وَ کُلُّ أَمْرٍ مُسْتَقِرٌّ ).

سرچشمه مخالفت آنها و تکذیب پیامبر اسلام ص یا تکذیب معجزات و دلائل او،و همچنین تکذیب رستاخیز و قیامت،پیروی از هوای نفس بود،تعصبها و لجاجتها و خودخواهیها به آنها اجازه نمی داد که در برابر حق تسلیم شوند،

و از سوی دیگر علاقه به بی بند و باری برای کامجویی از لذات بدون هیچ قید و شرط،و آلودگی به هر گناه و ستم،مانع از این بود که دعوت حق را پذیرا شوند،چرا که قبول این دعوت مسئولیت آفرین بود.

آری همیشه چنین بوده،و همواره چنان خواهد بود که مانع بزرگ در مسیر حق"هواپرستی"است.

منظور از جمله" وَ کُلُّ أَمْرٍ مُسْتَقِرٌّ ":"هر چیز قرارگاهی دارد"این است که هر کس به سزای عمل خویش می رسد،قرارگاه نیکی نیکانند، و قرارگاه شر بدانند.

این تعبیر احتمالا اشاره به این حقیقت است که هیچ چیز در این عالم از میان نمی رود،و هر کار نیک و بدی ثابت و باقی می ماند تا انسان جزای آن را ببیند.

این احتمال نیز در تفسیر آیه فوق داده شده است که تکذیبها و اتهامات نمی تواند برای همیشه چهره حق را بپوشاند،بلکه همه چیز به سوی قرارگاه خویش پیش می روند،و چیزی نمی گذرد که چهره زیبای حق آشکار،و چهره زشت و منفور باطل نیز ظاهر می گردد،و این یک سنت الهی در عالم هستی است.

این تفسیرها منافاتی با یکدیگر ندارد،و ممکن است همه آنها در مفهوم آیه جمع باشد.

نکته ها:

اشاره

1-شق القمر یک معجزه بزرگ پیامبر اسلام(ص)

گرچه بعضی از کوتاه نظران اصرار دارند که این معجزه را طوری توجیه کنند که از صورت یک خارق العاده خارج شود،چنان که گفته اند:آیه فوق از آینده خبر می دهد،و مربوط به"اشراط ساعت"یعنی حوادث قبل از قیامت است،ولی قرائن متعددی در آیه وجود دارد که تاکید بر وقوع یک اعجاز می کند،از جمله ذکر این موضوع به صورت"فعل ماضی"که نشان می دهد"شق القمر"واقع شده است،همانگونه که نزدیکی رستاخیز با ظهور آخرین پیامبر نیز تحقق یافته.

بعلاوه اگر سخن از معجزه نباشد هیچ تناسبی با نسبت سحر به پیامبر ص که در آیه بعد آمده است ندارد،و همچنین با جمله"و کذبوا و اتبعوا اهوائهم"که خبر از تکذیب آنها می دهد هماهنگ نیست.

افزون بر اینها روایات فراوانی در کتب اسلامی در زمینه وقوع این اعجاز نقل شده که در حد شهرت یا تواتر است،و لذا قابل انکار نمی باشد در اینجا به گفتاری از"فخر رازی"و"طبرسی"دو مفسر معروف اهل سنت و شیعه اشاره می کنیم،فخر رازی می گوید:"عموم مفسران معتقدند مراد از آیه این است که ماه شکافته شد، و روایات صحیحی نیز بر این معنی دلالت می کند،و امکان عقلی آن نیز جای تردید نیست،و از سوی دیگر پیامبر صادق ص از آن خبر داده،بنا بر این باید آن را پذیرفت،اما داستان عدم خرق و التیام در افلاک(طبق عقیده ابطال شده بطلمیوسی)مطلبی بی اساس و غیر علمی است،چرا که با دلائل عقلی ثابت شده که خرق و تخریب در آسمانها کاملا ممکن است".

مرحوم طبرسی نیز در"مجمع البیان"می گوید:مفسران این آیه را

مربوط به معجزه شق القمر در زمان پیامبر اکرم ص می دانند،سپس تنها کسی را که در جهت مخالف این عقیده نام می برد عطا و حسن و بلخی است که با بی اعتنایی از قول آنها می گذرد".

بعضی نقل کرده اند که"حذیفه"صحابی مشهور داستان شق القمر را در حضور جمع کثیری در مسجد مدائن نقل کرد و هیچکس بر او ایراد نگرفت، با اینکه بسیاری از حاضران عصر پیامبر ص را درک کرده بودند(این حدیث را در المنثور و قرطبی در ذیل آیه مورد بحث آورده اند).

بنا بر این نه با توجه به خود آیه و قرائن موجود در آن،و نه از نظر روایات،و اقوال مفسران،موضوع شق القمر قابل انکار نیست،البته در اینجا سؤالاتی وجود دارد که به پاسخ آن خواهیم پرداخت.

2-شق القمر از نظر علوم روز

اشاره

از سؤالات مهمی که در این بحث مطرح است این است که وقوع انشقاق و شکاف در اجرام آسمانی اصولا امکان دارد؟یا اینکه علم آن را به کلی نفی می کند؟ پاسخ این سؤال با توجه به مطالعات و اکتشافات دانشمندان فلکی چندان پیچیده نیست،زیرا اکتشافات می گوید:چنین چیزی نه تنها محال نیست، بلکه بارها نمونه های آن مشاهده شده،هر چند در هر کدام عوامل خاصی مؤثر بوده است.

به تعبیر دیگر:کرارا در دستگاه منظومه شمسی و سایر کرات آسمانی انشقاقها و انفجارهایی روی داده است که برای نمونه موارد زیر را یادآور می شویم:

الف-پیدایش منظومه شمسی

-این نظریه از سوی همه دانشمندان پذیرفته شده است که تمام کرات منظومه شمسی در آغاز جزء خورشید بود که بعدا از آن جدا شده،و هر یک در مدار خود به گردش درآمده است.

منتها در باره عامل این جدایی گفتگو است:

"لاپلاس"معتقد است عامل این جدایی"نیروی گریز از مرکز" در منطقه استوایی خورشید بوده،به این معنی که در آن هنگام که خورشید به صورت توده گاز سوزانی بود(و هم اکنون نیز چنین است)و به دور خود گردش می کرد سرعت این گردش در منطقه استوایی سبب شد که قطعاتی از آن جدا گردد،و در فضا پراکنده شود،و به دور مرکز اصلی یعنی خورشید به گردش درآید.

ولی تحقیقات بعضی دیگر از دانشمندان بعد از لاپلاس منتهی به فرضیه دیگری شده که عامل این جدایی را وقوع جزر و مدهای شدیدی در سطح خورشید بر اثر عبور یک ستاره عظیم از نزدیکی آن می شمرد.

طرفداران این فرضیه که حرکت وضعی خورشید را در آن روزگار کافی برای توجیه جدایی قطعاتی از آن نمی دانند دست به سوی این فرضیه دراز کرده،می گویند:این جزر و مد،امواج عظیمی در سطح خورشید به وجود آورد،درست همانند سقوط قطعه سنگ عظیمی در یک اقیانوس،و بر اثر آن قطعاتی از خورشید یکی پس از دیگری به خارج پرتاب شد،و به گرد کره مادر به گردش درآمد.

در هر حال عامل جدایی هر چه باشد مانع از این نیست که همه معتقدند پیدایش منظومه شمسی از طریق انشقاق و جداییها صورت گرفته است.

ب-"آستروئیدها"

-"استروئیدها"قطعات سنگهای عظیم آسمانی هستند که به دور منظومه شمسی در گردشند،و گاهی از آنها به کرات کوچک

و"شبه سیارات"تعبیر می کنند،بزرگی چنان است که قطر آن به 25 کیلومتر می رسد،ولی غالبا از این کوچکترند.

دانشمندان عقیده دارند آستروئیدها بقایای سیاره عظیمی هستند که در مداری میان مدار"مریخ"و مدار"مشتری"در حرکت بوده،سپس بر اثر عوامل نامعلومی منفجر و شکافته شده است.

تا کنون بیش از 5 هزار آستروئید کشف و مشاهده شده،و عده زیادی از آنها که بزرگتر هستند نامگذاری،و حجم و مقدار و مدت حرکت آنها به دور خورشید محاسبه شده است،بعضی از فضاشناسان برای آستروئیدها اهمیت خاصی قائلند،و معتقدند احیانا می توان از آنها به عنوان پایگاهی برای مسافرت به نقاط دور دست فضا استفاده کرد! این نمونه دیگری از انشقاق در اجرام آسمانی است.

ج-"شهابها"

-"شهابها"سنگهای بسیار کوچک آسمانی هستند که گاه از اندازه فندق تجاوز نمی کنند،و به هر حال با سرعت شدیدی در مدار خاصی بر گرد خورشید در گردشند،و گاه که مسیر آنها با مدار کره زمین تقاطع پیدا می کند،به سوی زمین جذب می شوند.

این سنگهای کوچک بر اثر شدت برخورد با هوایی که زمین را احاطه کرده،به خاطر سرعت سرسام آوری که دارند،داغ و برافروخته و مشتعل می شوند،و ما به صورت یک خط نورانی زیبا در لابلای جو زمین آنها را مشاهده می کنیم،و از آن به تیر شهاب تعبیر می نمائیم.

و گاه تصور می کنیم که ستاره دور دستی است که سقوط می کند،در حالی که شهاب کوچکی است که در فاصله بسیار نزدیکی آتش گرفته،و سپس خاکستر می شود.

مدار گردش شهابها با مدار زمین در دو نقطه تماس دارد،به همین دلیل

در مردادماه و آبانماه که دو نقطه تقاطع دو مدار است شهابها بیشتر دیده می شوند.

دانشمندان می گویند:اینها بقایای ستاره دنباله داری است که بر اثر حوادث نامعلومی منفجر و از هم شکافته شده است.

این هم نمونه دیگری از انشقاق در کرات آسمانی.

به هر حال مساله انفجار و انشقاق در کرات آسمانی امری بی سابقه نیست،و هرگز از نظر علم محال نمی باشد تا گفته شود اعجاز به محال تعلق نمی گیرد.

اینها همه در مورد انشقاق است ولی بازگشت آن به حال معمولی بر اثر نیروی جاذبه ای که میان دو قطعه وجود دارد کاملا امکان پذیر است.

گرچه در هیئت قدیم که بر محور عقیده"بطلمیوس"و افلاک نه گانه پوست پیازی اش،دور می زد، چنان این افلاک بلورین به هم پیوسته بودند که خرق و التیام آنها از نظر جمعی محال بود،و لذا پیروان این عقیده هم معراج جسمانی را منکر بودند،و هم شق القمر را،چرا که موجب شکافته شدن و سپس التیام در افلاک بود،ولی امروز که فرضیه هیئت بطلمیوسی به دست افسانه ها و اسطوره های خیالی سپرده شده،و اثری از آن افلاک نه گانه باقی نمانده،زمینه ای برای این سخنان باقی نیست.

شاید این نکته نیاز به یادآوری ندارد که شق القمر تحت یک عامل طبیعی معمولی صورت نگرفت،بلکه جنبه اعجاز داشت،ولی چون اعجاز به محالات تعلق نمی گیرد منظور در اینجا بیان امکان این مطلب بود(دقت کنید).

3-شق القمر از نظر تاریخی

ایراد دیگری که بعضی از ناآگاهان به مساله"شق القمر"دارند این است که اگر این امر حقیقتی داشت با آن همه اهمیتی که دارد باید در تواریخ جهان ثبت گردد،در حالی که چنین نیست.

ولی برای اینکه روشن شود این ایراد تا چه حد قابل اهمیت است،باید تجزیه و تحلیلی روی جهات مختلف این مساله صورت گیرد:

الف-باید توجه داشت که ماه همواره در نیمی از کره زمین قابل رؤیت است،نه در تمام آن،بنا بر این نیمی از مردم روی زمین از این حساب خارجند.

ب-در نیمی از همین نیم کره نیز اکثریت قریب به اتفاق آنها در خوابند، زیرا بعد از نیمه شب است،به این ترتیب تنها یک چهارم مردم جهان می توانند از چنین حادثه ای با خبر شوند.

ج-در بخش قابل رؤیت نیز هیچ مانعی ندارد که قسمتهای قابل توجهی از آسمان ابری،و چهره ماه با ابر پوشیده شده باشد.

د-حوادث آسمانی در صورتی جلب توجه افراد می کند که یا مانند صاعقه ها توأم با سر و صدای شدید باشد،یا مانند خسوف و کسوف کلی نور به طور کامل قطع شود،آن هم برای یک مدت نسبتا طولانی.

به همین دلیل در خسوفهای جزئی و ماه گرفتگیهای مختصر اگر قبلا از طرف منجمین اعلام نشود کمتر کسی با خبر می گردد،و حتی گاه بسیاری از مردم از خسوف کلی نیز بی خبر می مانند.

تنها دانشمندانی که اجرام آسمانی و ماه را رصد می کنند و یا کسانی که تصادفا چشم آنها به آسمان بیفتد ممکن است از چنین جریانی با خبر شوند، و عده ای دیگر را نیز با خبر سازند.

بنا بر این چنین حادثه کوتاه مدتی آن طور که ابتدا تصور می شود مایه جلب توجه عمومی مردم جهان نیست،مخصوصا مردم آن زمان که اصولا برای اجرام آسمانی اهمیت کمتری قائل بودند.

ه‍-بعلاوه وسائل ثبت مطالب در تاریخ و نشر آن در آن زمانها محدود بود،و حتی تعداد باسوادها بسیار کم بودند،و کتابها خطی بود،مثل امروز نبود که حوادث مهم،برق آسا به وسیله رادیوها و تلویزیونها و مطبوعات در سراسر جهان نشر شود.

با توجه به این جهات و جهات دیگر هرگز نمی توان از عدم ذکر این حادثه در غیر تواریخ اسلامی تعجب کرد،و آن را دلیل بر نفی آن گرفت.

4-تاریخ وقوع این معجزه بزرگ

در اینکه شق القمر در مکه و قبل از هجرت پیامبر ص واقع شده در میان مفسران و روات حدیث بحثی نیست،ولی از بعضی روایات استفاده می شود این امر در آغاز بعثت پیامبر ص بوده ⁽¹⁾در حالی که از بعضی دیگر برمی آید که این امر نزدیک هجرت و در اواخر دوران مکه روی داده است،آنهم بنا به تقاضای حقیقت جویانی بود که از مدینه خدمت پیامبر ص آمدند و در عقبه با او بیعت کردند ⁽²⁾.

و نیز در بعضی روایات می خوانیم که علت پیشنهاد"شق القمر"به پیامبر ص این بود که می گفتند سحر در امور زمینی اثر می گذارد،ما می خواهیم مطمئن شویم که معجزات محمد ص سحر نیست ⁽³⁾.

حتی جمعی از متعصبان لجوج بعد از دیدن این معجزه بزرگ گفتند ما قبول نخواهیم کرد مگر اینکه کاروانهای شام و یمن فرا رسند،و از آنها سؤال کنیم:آیا آنها در مسیر خود چنین چیزی را دیده اند،اما هنگامی که مسافران گفتند دیده ایم باز ایمان نیاوردند! ⁽¹⁾.

آخرین نکته ای که ذکر آن نیز در اینجا لازم است اینکه:این معجزه بزرگ همانند بسیاری از معجزات دیگر در تواریخ و روایات ضعیف با خرافاتی آمیخته شده که چهره آن را در نظر اندیشمندان دگرگون ساخته است،مانند فرود آمدن قطعه ای از ماه به روی زمین،ولی باید با دقت این خرافات را از آن جدا کرد تا چهره اصلی معجزه که جنبه علمی دارد لوث نشود.

[سوره القمر (54): آیات 4 تا 8]

اشاره

وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مِنَ اَلْأَنْبٰاءِ مٰا فِیهِ مُزْدَجَرٌ (4) حِکْمَةٌ بٰالِغَةٌ فَمٰا تُغْنِ اَلنُّذُرُ (5) فَتَوَلَّ عَنْهُمْ یَوْمَ یَدْعُ اَلدّٰاعِ إِلیٰ شَیْءٍ نُکُرٍ (6) خُشَّعاً أَبْصٰارُهُمْ یَخْرُجُونَ مِنَ اَلْأَجْدٰاثِ کَأَنَّهُمْ جَرٰادٌ مُنْتَشِرٌ (7) مُهْطِعِینَ إِلَی اَلدّٰاعِ یَقُولُ اَلْکٰافِرُونَ هٰذٰا یَوْمٌ عَسِرٌ (8)

ترجمه:

4-به اندازه کافی برای انزجار از بدیها اخبار(انبیا و امتهای پیشین)به آنها رسیده است.

5-این آیات،حکمت بالغه الهی است اما انذارها(برای افراد لجوج)مفید نیست.

6-بنا بر این از آنها روی گردان و روزی را به یادآور که دعوت کننده الهی مردم را به امر وحشتناکی دعوت می کند(دعوت به حساب اعمال).

7-آنها از قبرها خارج می شوند در حالی که چشمهایشان از وحشت به زیر افتاده و (بی هدف)همچون ملخهای پراکنده به هر سو می دوند! 8-در حالی که(بر اثر وحشت و اضطراب)به سوی این دعوت کننده گردن می کشند و کافران می گویند امروز روز سخت و دردناکی است.

تفسیر:

آن روز که همه از قبرها خارج می شوند

به دنبال بحثی که در آیات قبل پیرامون جمعی از کفار که پیامبر اسلام ص را تکذیب کردند و در برابر هیچ معجزه ای سر تسلیم فرود نمی آوردند آمده،در آیات مورد بحث تشریح بیشتری در باره اینگونه افراد و همچنین سرنوشت دردناک آنها در قیامت آمده است.

نخست می فرماید:چنان نیست که این گروه بی خبر باشند بلکه"اخباری که می تواند موجب انزجار آنها از زشتیها و بدیها شود به اندازه کافی برای آنها آمده است"( وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مِنَ الْأَنْبٰاءِ مٰا فِیهِ مُزْدَجَرٌ ).

بنا بر این کمبودی در تبلیغ داعیان الهی نبوده، "هر چه هست از قامت ناساز بی اندام خود آنهاست"نه گوش شنوایی دارند،نه روح حق طلبی،و نه این مقدار از تقوی که آنها را دعوت به تحقیق و تدبر در آیات الهی کند.

منظور از"انباء"(اخبار)همان خبرهای امتهای پیشین و اقوامی است که به عذابهای گوناگون هلاک شدند،و نیز اخبار قیامت و مجازات ظالمان و کافران که در قرآن از روی آنها پرده برداشته شده است.

*** سپس می افزاید:"این آیات حکمت بالغه الهی است،و اندرزهایی است عمیق و رسا،اما این انذارها برای این افراد لجوج مفید نیست،و به حال آنها سودی ندارد"( حِکْمَةٌ بٰالِغَةٌ فَمٰا تُغْنِ النُّذُرُ ) ⁽¹⁾⁽²⁾.

خلاصه اینکه در"فاعلیت فاعل"هیچ نقصی نیست،هر چه هست در قابلیت قابل،و گرنه آیات الهی،پیامبران بزرگ،اخباری که از امم پیشین رسیده، و خبرهایی که از قیامت به آنها داده می شود هر کدام حکمتی بالغ و رساست که می تواند در روح و جان آنها اثر بگذارد اگر کمترین آمادگی روحی وجود داشته باشد. در آیه بعد می فرماید:"اکنون که این بیگانگان از حق ابدا آمادگی پذیرش را ندارند آنها را به حال خود واگذار،و از آنان روی گردان و به سراغ دلهای آماده رو"( فَتَوَلَّ عَنْهُمْ ).

"و روزی را به یادآور که دعوت کننده الهی مردم را به امر وحشتناکی دعوت می کند"دعوت به حساب و بررسی نامه اعمال( یَوْمَ یَدْعُ الدّٰاعِ إِلیٰ شَیْءٍ نُکُرٍ ) ⁽¹⁾.

بنا بر این جمله" یَوْمَ یَدْعُ الدّٰاعِ "جمله مستقلی است که از جمله " فَتَوَلَّ عَنْهُمْ "جدا است،هر چند بعضی آن را دنباله جمله قبل دانسته اند می گویند منظور این است در روز قیامت که دعوت کننده الهی را می خواند و آنها دست به دامن تو برای شفاعت می زنند از آنان روی بگردان، ولی این تفسیر بسیار بعید به نظر می رسد.

این"دعوت کننده"خدا است؟یا فرشتگان او؟و یا اسرافیل که با نفخ صور مردم را به رستاخیز دعوت می کند؟و یا همه اینهاست؟مفسران احتمالات

مختلفی داده اند،ولی با توجه به آیه 52 سوره اسراء که می فرماید: یَوْمَ یَدْعُوکُمْ فَتَسْتَجِیبُونَ بِحَمْدِهِ :"به خاطر بیاورید روزی را که خداوند شما را از قبرهایتان فرا می خواند شما هم اجابت می کنید در حالی که حمد او می گوئید" معنی اول مناسبتر است،هر چند آیات آینده تناسب بیشتری با این معنی دارد که منظور فرشتگان و ماموران حساب و جزا بوده باشند.

منظور از"شیء نکر"(مطلب ناشناخته)یا حسابرسی دقیق الهی است که تا آن روز برای آنها ناشناخته بوده،و یا عذابهایی است ناشناخته که هرگز باور نمی کردند،و یا همه اینها،چرا که قیامت در همه معیارهایش برای انسانها ناشناخته است ⁽¹⁾.

*** در آیه بعد به توضیح بیشتری در همین زمینه پرداخته می گوید:"آنها از قبرهای خارج می شوند در حالی که چشمهایشان از شدت وحشت به زیر افتاده، و بدون هدف همچون ملخهای پراکنده به هر سو می دوند"!( خُشَّعاً أَبْصٰارُهُمْ یَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدٰاثِ کَأَنَّهُمْ جَرٰادٌ مُنْتَشِرٌ )! نسبت"خشوع"به"چشمها"به خاطر آن است که صحنه آن قدر هولناک است که تاب تماشای آن را ندارند،لذا چشم از آن برمی گیرند و به زیر می اندازند.

و تشبیه به"ملخهای پراکنده"به تناسب این است که توده ملخها بر خلاف بسیاری از پرندگانی که به هنگام حرکت دستجمعی با نظم و ترتیب خاصی حرکت می کنند هرگز نظم و ترتیبی ندارند،در هم فرو می روند و بی هدف به هر سو روانه می شوند،بعلاوه آنها همچون ملخها در آن روز موجوداتی ضعیف

و ناتوانند.

آری این کوردلان بیخبر در آن روز چنان وحشت زده می شوند که مانند مستها بی توجه به هر طرف رو می آورند و به یکدیگر می خورند،گویی از خود بی خود شده اند،چنان که در آیه 2 سوره حج می خوانیم: وَ تَرَی النّٰاسَ سُکٰاریٰ وَ مٰا هُمْ بِسُکٰاریٰ :"در آن روز مردم را مست می بینی و مست نیستند".

در حقیقت این تشبیه همانند مطلبی است که در آیه 4 سوره قارعه آمده است یَوْمَ یَکُونُ النّٰاسُ کَالْفَرٰاشِ الْمَبْثُوثِ :"به خاطر بیاورید روزی را که مردم همچون پروانه های پراکنده ای هستند"! *** سپس می افزاید:"هنگامی که آنها به دنبال این دعوت از قبرها خارج می شوند از شدت وحشت به سوی فرشتگان دعوت کننده گردن می کشند" ( مُهْطِعِینَ إِلَی الدّٰاعِ ).

"مهطعین"از ماده"اهطاع"به معنی گردن کشیدن است،و بعضی آن را به معنی خیره نگاه کردن،یا به سوی چیزی به سرعت دویدن،تفسیر کرده اند،و هر یک از این معانی در تفسیر آیه محتمل است،هر چند معنی اول مناسبتر به نظر می رسد،چرا که وقتی انسان صدای وحشتناکی را می شنود فورا گردن می کشد و به مبدء صدا متوجه می شود،البته مانعی ندارد که همه اینها با هم در مفهوم آیه جمع باشد،به این ترتیب که آنها با شنیدن صدای دعوت کننده الهی به سوی او گردن می کشند،سپس خیره نگاه می کنند،و بعد با سرعت به سوی او می روند،و در دادگاه الهی حاضر می شوند.

اینجاست که وحشت از حوادث سخت آن روز سراپای آنها را فرا می گیرد، لذا در دنباله آیه می افزاید:"کافران می گویند:امروز روز سخت و دردناکی است"!( یَقُولُ الْکٰافِرُونَ هٰذٰا یَوْمٌ عَسِرٌ ).

و به راستی روز سختی است،چرا که خداوند نیز بر این معنی صحه گذارده و در آیه 26 سوره فرقان می فرماید: وَ کٰانَ یَوْماً عَلَی الْکٰافِرِینَ عَسِیراً "آن روز روزی است سخت برای کافران".

ولی از این تعبیر استفاده می شود که آن روز برای مؤمنان روز سختی نیست! ***

نکته:

چرا قیامت روز بسیار سختی است؟

چرا روز سختی نباشد؟در حالی که تمام عوامل ترس و وحشت،مجرمان را احاطه می کند.

از یک سو،هنگامی که نامه اعمالشان به دست آنها داده می شود،فریاد شان برمی خیزد: یٰا وَیْلَتَنٰا مٰا لِهٰذَا الْکِتٰابِ لاٰ یُغٰادِرُ صَغِیرَةً وَ لاٰ کَبِیرَةً إِلاّٰ أَحْصٰاهٰا :"ای وای بر ما!این نامه اعمال کیست که هیچ کار بزرگ و کوچکی نیست مگر اینکه در آن منعکس است"؟(کهف 49).

از سوی دیگر،اگر کمترین کار نیک یا بد انجام داده باشند حساب همه آنها با نهایت دقت بررسی می شود: إِنْ تَکُ مِثْقٰالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَکُنْ فِی صَخْرَةٍ أَوْ فِی السَّمٰاوٰاتِ أَوْ فِی الْأَرْضِ یَأْتِ بِهَا اللّٰهُ إِنَّ اللّٰهَ لَطِیفٌ خَبِیرٌ :

اگر به اندازه وزن دانه خردلی(عمل نیک یا بد)در دل سنگی یا در گوشه ای از آسمانها یا زمین نهفته باشد خداوند آن را برای حساب حاضر می سازد،چرا که خداوند دقیق و آگاه است"(لقمان 16).

از سوی سوم،در آنجا هیچگونه راه جبرانی وجود ندارد،و هیچ عذری مسموع نیست،و راه بازگشت مطلقا بسته است،چنان که قرآن می فرماید:

وَ اتَّقُوا یَوْماً لاٰ تَجْزِی نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَیْئاً وَ لاٰ یُقْبَلُ مِنْهٰا شَفٰاعَةٌ وَ لاٰ یُؤْخَذُ مِنْهٰا عَدْلٌ وَ لاٰ هُمْ یُنْصَرُونَ :

"از آن روز بترسید که کسی جای دیگری را در مجازات نمی گیرد، و نه شفاعتی از او پذیرفته می شود،و نه غرامت و بدل قبول خواهد شد،و نه کسی به یاری آنها برمی خیزد"(بقره-48).

و نیز می خوانیم: وَ لَوْ تَریٰ إِذْ وُقِفُوا عَلَی النّٰارِ فَقٰالُوا یٰا لَیْتَنٰا نُرَدُّ وَ لاٰ نُکَذِّبَ بِآیٰاتِ رَبِّنٰا وَ نَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ :"اگر حال آنها را ببینی هنگامی که در برابر آتش دوزخ ایستاده اند و می گویند ای کاش بار دیگر به دنیا باز می گشتیم و آیات پروردگارمان را تکذیب نمی کردیم و از مؤمنان بودیم" (ولی از آنها پذیرفته نمی شود)(انعام 27).

و از سوی چهارم عذاب الهی به اندازه ای شدید است که مادران، فرزندان خود را فراموش کرده،بارداران سقط جنین می کنند،و مردم گیج و مست به نظر می رسند در حالی که مست نیستند،ولی عذاب خداوند شدید است" " یَوْمَ تَرَوْنَهٰا تَذْهَلُ کُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمّٰا أَرْضَعَتْ وَ تَضَعُ کُلُّ ذٰاتِ حَمْلٍ حَمْلَهٰا وَ تَرَی النّٰاسَ سُکٰاریٰ وَ مٰا هُمْ بِسُکٰاریٰ وَ لٰکِنَّ عَذٰابَ اللّٰهِ شَدِیدٌ (حج 2).

به این دلیل"گنهکاران به قدری گرفتار اضطراب و وحشت می شوند که دوست دارند هر چه در جهان است بدهند و از عذاب الهی نجات یابند، " یَوَدُّ الْمُجْرِمُ لَوْ یَفْتَدِی مِنْ عَذٰابِ یَوْمِئِذٍ بِبَنِیهِ وَ صٰاحِبَتِهِ وَ أَخِیهِ وَ فَصِیلَتِهِ الَّتِی تُؤْوِیهِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً ثُمَّ یُنْجِیهِ کَلاّٰ إِنَّهٰا لَظیٰ :"مجرم آرزو می کند برای نجات از عذاب آن روز فرزندانش را بدهد،و همسر و خویشاوندانش را که در مشکلات پناهگاه او بودند،تمام کسانی را که در روی زمین هستند فدا کند تا از عذاب الهی رهایی یابد،اما فایده ای ندارد،آتش برافروخته جهنم

است که در انتظار اوست"(معارج 11 تا 15).

آیا با این اوصاف و اوصاف تکان دهنده دیگری که در سایر آیات قرآن منعکس است ممکن است آن روز،روز سخت و دردناک و اندوه زایی نباشد؟ (خداوند همه ما را در پناه لطفش در آن روز محفوظ دارد).

[سوره القمر (54): آیات 9 تا 17]

اشاره

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَکَذَّبُوا عَبْدَنٰا وَ قٰالُوا مَجْنُونٌ وَ اُزْدُجِرَ (9) فَدَعٰا رَبَّهُ أَنِّی مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ (10) فَفَتَحْنٰا أَبْوٰابَ اَلسَّمٰاءِ بِمٰاءٍ مُنْهَمِرٍ (11) وَ فَجَّرْنَا اَلْأَرْضَ عُیُوناً فَالْتَقَی اَلْمٰاءُ عَلیٰ أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ (12) وَ حَمَلْنٰاهُ عَلیٰ ذٰاتِ أَلْوٰاحٍ وَ دُسُرٍ (13) تَجْرِی بِأَعْیُنِنٰا جَزٰاءً لِمَنْ کٰانَ کُفِرَ (14) وَ لَقَدْ تَرَکْنٰاهٰا آیَةً فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ (15) فَکَیْفَ کٰانَ عَذٰابِی وَ نُذُرِ (16) وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا اَلْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ (17)

ترجمه:

9-پیش از آنها قوم نوح تکذیب کردند(آری)بنده ما(نوح)را تکذیب کرده و گفتند:

او دیوانه است و(با انواع آزارها)او را(از ادامه رسالتش)بازداشتند.

10-او به درگاه پروردگار عرضه داشت:من مغلوب(این قوم طغیانگر)شده ام،

انتقام مرا از آنها بگیر.

11-در این هنگام درهای آسمان را گشودیم و آبی فراوان و پی در پی فرو بارید.

12-و زمین را شکافتیم و چشمه های زیادی بیرون فرستادیم،و این دو آب به اندازه ای که مقدر بود با هم درآمیختند.

13-و او را بر مرکبی که از الواح و میخهایی ساخته شده بود سوار کردیم.

14-مرکبی که تحت نظارت ما حرکت می کرد این کیفری بود برای کسانی که به او کافر شدند.

15-ما این ماجرا به عنوان نشانه ای در میان امتها باقی گذاردیم،آیا کسی هست که پند گیرد.

16-(اکنون بنگرید)عذاب و انذارهای من چگونه بود؟! 17-ما قرآن را برای تذکر آسان ساختیم آیا کسی هست که متذکر شود.

تفسیر:

ماجرای قوم نوح درس عبرتی بود

سنت قرآن بر این است که در بسیاری از موارد بعد از انذار کفار و مجرمان شرحی از سرگذشت اقوام پیشین و عاقبت دردآلود آنها را بیان می کند،تا به اینها بفهماند که اگر به راه نادرست خویش ادامه دهند سرنوشتی بهتر از آنان ندارند.

در این سوره نیز به دنبال بحثی که در آیات گذشته آمد اشارات کوتاه و در عین حال پر معنی به سرگذشت پنج قوم سرکش از اقوام پیشین می کند که نخستین آنها قوم نوح ع است،می فرماید:

"پیش از آنها قوم نوح پیامبر خود را تکذیب کردند"( کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ ).

"آری آنها بنده ما نوح را تکذیب کردند و گفتند:او مرد دیوانه ای است! و سپس با انواع آزارها و شکنجه ها او را از ادامه رسالتش منع کردند"

( فَکَذَّبُوا عَبْدَنٰا وَ قٰالُوا مَجْنُونٌ وَ ازْدُجِرَ ).

گاه"به او می گفتند:اگر دست از کار خود برنداری سنگسارت می کنیم" " قٰالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ یٰا نُوحُ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِینَ "(شعراء 116).

و گاه گلوی او را چنان می فشردند که بی هوش به زمین می افتاد،اما هنگامی که به هوش می آمد می گفت:اللهم اغفر لقومی فانهم لا یعلمون:

"خداوندا قوم مرا ببخش که نمی دانند"! ⁽¹⁾.

خلاصه او را از هر طریق توانستند آزار دادند،اما او دست از تبلیغ و هدایت برنداشت.

قابل توجه اینکه در این آیه تکذیب دو بار ذکر شده ظاهرا به این جهت که دفعه اول به صورت سربسته و بار دوم شرح آن است.

تعبیر به"عبدنا"(بنده ما)اشاره به این است که این قوم مغرور و طغیانگر در حقیقت با ما طرف بودند نه با شخص نوح! جمله"و ازدجر"در اصل از"زجر"به معنی دور ساختن و طرد کردن کسی با صدای بلند و فریاد است،ولی به هر گونه عملی که به منظور مانع شدن کسی از ادامه کاری انجام می شود اطلاق می گردد،و جالب اینکه در آیه مورد بحث"قالوا"به صورت"فعل معلوم"آمده،و"و ازدجر"به صورت "فعل مجهول"شاید به این جهت که اعمال آنها در زجر نوح از گفته آنها بدتر و نارواتر بود تا آنجا که خداوند نامی از این گروه نمی برد و آنها را قابل ذکر نمی شمرد.

*** سپس می افزاید:"هنگامی که نوح از هدایت آنها به کلی مایوس گشت به درگاه الهی عرضه داشت:پروردگارا!این گروه طاغی و مجرم بر من غلبه

کردند،پروردگار انتقام مرا از آنها بگیر"( فَدَعٰا رَبَّهُ أَنِّی مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ ).

آنها هرگز در دلیل و حجت و برهان بر من غلبه نکرده اند ولی از طریق ظلم و جنایت و تکذیب و انکار،و انواع زجر و فشار بر من غلبه کردند،این قوم دیگر شایسته بقا نیستند از آنها انتقام بگیر و مرا بر آنها پیروز کن ⁽¹⁾.

آری این پیامبر بزرگ تا زمانی که امید به هدایت آنها داشت از خدا می خواست آنها را ببخشد،اما هنگامی که به کلی مایوس گشت در باره آنها نفرین نمود.

*** سپس اشاره گویا و تکان دهنده ای به کیفیت عذاب آنها کرده می فرماید:

"ما به دنبال این درخواست نوح درهای آسمان را گشودیم،و بارانی شدید و پی در پی فرو بارید"( فَفَتَحْنٰا أَبْوٰابَ السَّمٰاءِ بِمٰاءٍ مُنْهَمِرٍ ).

تعبیر به گشودن درهای آسمان تعبیر بسیار زیبایی است که به هنگام نزول بارانهای شدید به کار می رود،همانگونه در فارسی نیز می گوئیم:گویی درهای آسمان باز شده و هر چه آب است فرو می بارد".

"منهمر"از ماده"همر"(بر وزن صبر)به معنی فرو ریختن شدید اشک یا آب است،این تعبیر در مورد دوشیدن پستان حیوانات تا آخرین قطره نیز به کار می رود.

عجب اینکه در بعضی از گفته های مفسران آمده است که آنها سالها گرفتار خشکسالی بودند و در انتظار باران،که ناگهان بارانی فرو بارید اما بارانی

مرگ زا نه احیاگر ⁽¹⁾.

*** نه تنها از آسمان آب زیادی فرو ریخت که از زمین هم آب جوشید،چنان که در آیه آمده:"و زمین را شکافتیم و چشمه های زیادی از آن بیرون فرستادیم" ( وَ فَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُیُوناً ) ⁽²⁾.

"و این دو آب به اندازه ای که مقدر بود با هم درآمیختند"و سراسر زمین را فرا گرفتند!( فَالْتَقَی الْمٰاءُ عَلیٰ أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ ).

بعضی از مفسران جمله"قد قدر"را چنین تفسیر کرده اند که این دو آب کاملا به اندازه یکدیگر بود،ولی تفسیر اول مناسبتر به نظر می رسد.

خلاصه اینکه از سراسر زمین آب جوشیدن گرفت و چشمه ها سر برآوردند و از تمامی آسمان آب باریدن گرفت و به هم پیوستند و دریایی عظیم و طوفانی تشکیل دادند.

*** در اینجا قرآن دنباله مساله طوفان را رها ساخته چرا که آنچه باید گفته شود در جمله های قبل جمع است)و به سراغ کشتی نجات نوح رفته،می فرماید "ما نوح را بر مرکبی که از"الواح"و"میخهایی"ساخته شده بود سوار کردیم ( وَ حَمَلْنٰاهُ عَلیٰ ذٰاتِ أَلْوٰاحٍ وَ دُسُرٍ ).

"دسر"جمع"دسار"(بر وزن کتاب)چنان که راغب در مفردات می گوید در اصل به معنی راندن شدید توأم با قهر است،و از آنجا که میخ

با ضربه های شدیدی که بر آن وارد می شود در چوب و مانند آن فرو می رود به آن"دسار"گفته اند،اما بعضی از مفسران این کلمه را به معنی طناب تفسیر کرده،و اشاره به طنابهای بادبان کشتی و مانند آن می دانند،ولی معنی اول مخصوصا با توجه ذکر"الواح"صحیحتر به نظر می رسد.

به هر حال تعبیر قرآن در اینجا جالب و پر معنی است،چرا که می گوید در میان آن طوفان عظیم و سرتاسری که همه چیز را در کام خود فرو برده بود فرمان نجات نوح و یارانش را به یک مشت میخ و قطعات چوب سپردیم،و آنها این وظیفه را به خوبی انجام دادند!و این قدرت نمایی بزرگی است.

این تعبیر ممکن است ضمنا اشاره به ساده بودن کشتیهای آن زمان نسبت به کشتیهای پیشرفته زمانهای بعد باشد که در آن وقت تشریفات و تشکیلات خاصی نداشت،ولی کشتی نوح با اینحال به اندازه کافی بزرگ بود،و طبق تواریخ سالها برای ساختن آن زحمت کشید،تا بتواند از هر یک از حیوانات مختلف یک جفت در آن جای دهد.

*** سپس خداوند به عنایت خاصش نسبت به کشتی نجات نوح اشاره کرده می فرماید:این کشتی در برابر دیدگان(علم)ما سینه امواج را می شکافت و تحت نظارت و حفاظت ما به حرکت خود ادامه می داد"( تَجْرِی بِأَعْیُنِنٰا ).

تعبیر"باعیننا"(در برابر دیدگان ما)کنایه لطیفی است از توجه مخصوص و مراقبت کامل از چیزی،چنان که در آیه 37 سوره هود نیز در بخش دیگری از همین داستان می خوانیم: وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا :"به او وحی کردیم که در برابر دیدگان ما و بر طبق وحی ما کشتی را بساز".

بعضی از مفسران این تعبیر را اشاره به انسانهای با شخصیتی دانسته اند که

سوار بر کشتی بودند ⁽¹⁾بنا بر این جمله"تجری باعیننا"یعنی آن کشتی بندگان خالص و مخلص ما را همراه می برد،ولی با توجه به موارد استعمال این تعبیر در آیات دیگر قرآن تفسیر اول صحیح به نظر می رسد.

این احتمال نیز داده شده که"باعیننا"اشاره به فرشتگانی است که در امر هدایت کشتی نوح دخالت داشتند،ولی این تفسیر نیز به همان دلیلی که در بالا گفته شد ضعیف است.

سپس می افزاید:"تمام اینها کیفری بود برای کسانی که او را تکذیب کردند و کافر شدند"( جَزٰاءً لِمَنْ کٰانَ کُفِرَ ) ⁽²⁾.

آری نوح همانند همه انبیاء از مواهب بزرگ الهی و از نعمتهای عظیم او بود که بیخبران کفرانش کردند،و به آئینش کافر شدند ⁽³⁾.

*** سپس به عنوان نتیجه گیری از این ماجرای عظیم می فرماید:"ما این داستان را به عنوان درس عبرت و نشانه ای در میان امتها باقی گذاردیم،آیا کسی هست که پند گیرد و متذکر شود"؟( وَ لَقَدْ تَرَکْنٰاهٰا آیَةً فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ ).

و به راستی که همه گفتنیها در همین ماجرا گفته شده،و آنچه باید انسانی بیدار بفهمد از آن می فهمند.

طبق این تفسیر که موافق آیات قبل و بعد می باشد ضمیر"ترکناها"به

قصه طوفان و سرگذشت نوح و مخالفانش باز می گردد،ولی بعضی آن را اشاره به "سفینه نوح"می دانند،زیرا مدتی این کشتی در میان مردم جهان باقیمانده بود،و هر کس چشمش به آن می افتاد تمام ماجرای طوفان نوح در برابرش مجسم می شد،مخصوصا اگر این روایت را بپذیریم که بقایای این کشتی تا عصر پیامبر اسلام ص باقی بوده،و حتی بعضی ادعا می کنند که در عصر ما نیز بقایای آن را در کوه های"آرارات"قفقاز مشاهده کرده اند،این احتمال نیز وجود دارد که آیه اشاره به هر دو معنی باشد،هم داستان نوح ع آیتی بود،و هم کشتی بازمانده اش در میان مردم ⁽¹⁾.

*** و در آیه بعد به عنوان یک سؤال تهدیدآمیز و پر معنی نسبت به کافرانی که همان راه کفار زمان نوح را می سپرند می گوید:اکنون(بگوئید)عذاب و انذارهای من چگونه بود"؟!( فَکَیْفَ کٰانَ عَذٰابِی وَ نُذُرِ ).

آیا واقعیت داشت یا داستان و افسانه بود؟! *** و در آخرین آیه مورد بحث بر این حقیقت تاکید می کند که"ما قرآن را برای تذکر آسان ساختیم،آیا کسی هست که پند گیرد و متذکر شود؟! ( وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ ).

آری این قرآن،هیچ پیچیدگی ندارد،و شرائط تاثیر،در آن جمع است،الفاظش شیرین و جذاب تعبیراتش زنده و پر معنی،انذارها و بشارتهایش صریح و گویا،داستانهایش واقعی و پر محتوا،دلائلش قوی و محکم،منطقش

شیوا و متین،خلاصه آنچه لازمه تاثیر گذاردن یک سخن است در آن جمع است، و به همین دلیل هر زمان دلهای آماده با آن تماس یابد،مجذوب آن می شود و در طول تاریخ اسلام نمونه های عجیب و شگفت انگیزی از تاثیر عمیق قرآن در دلهای آماده دیده می شود،که شاهد گویای این امر است.

ولی چه می توان کرد هنگامی که نطفه حیاتی یک بذر مرده باشد،اگر در بهترین زمینها آن را جای دهند،و از آب کوثر زیر نظر بهترین باغبانها آبیاری کنند،هرگز نمو نخواهد کرد و گل و گیاهی از آن نمی روید.

[سوره القمر (54): آیات 18 تا 22]

اشاره

کَذَّبَتْ عٰادٌ فَکَیْفَ کٰانَ عَذٰابِی وَ نُذُرِ (18) إِنّٰا أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً فِی یَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ (19) تَنْزِعُ اَلنّٰاسَ کَأَنَّهُمْ أَعْجٰازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ (20) فَکَیْفَ کٰانَ عَذٰابِی وَ نُذُرِ (21) وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا اَلْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ (22)

ترجمه:

18-قوم عاد(نیز پیامبر خود را)تکذیب کردند اکنون(ببینید)عذاب و انذارهای من چگونه بود؟ 19-ما تندباد وحشتناک و سردی را در یک روز شوم مستمر بر آنها فرستادیم.

20-که مردم را،همچون تنه های نخل ریشه کن شده،از جا برمی کند.

21-(اکنون ببینید)عذاب و انذارهای من چگونه بود؟ 22-ما قرآن را برای تذکر آسان کردیم،آیا کسی هست که متذکر شود؟

تفسیر:

و همچنین سرنوشت قوم عاد

قوم دیگری که سرگذشت آنها در این سوره به دنبال سرگذشت فشرده قوم نوح ع آمده،"قوم عاد"است،که قرآن به عنوان هشداری به کافران و مجرمان در آیات مورد بحث به طور فشرده به آن اشاره کرده،می گوید:

"قوم عاد نیز پیامبر خود را تکذیب کردند"( کَذَّبَتْ عٰادٌ ).

هر قدر پیامبر آنها،هود ع بر تبلیغات خود می افزود،و از راههای مختلف برای بیدار ساختن آنها تلاش می کرد،آنها بر خیره سری و لجاجت خود می افزودند،و غرور ناشی از ثروت و امکانات مادی و غفلت ناشی از غرق بودن در شهوات،گوش شنوا و چشم بینا را از آنها گرفته بود.

سرانجام خداوند آنها را با عذاب دردناکی مجازات کرد،لذا در دنباله همین آیه به صورت سربسته می فرماید بنگرید"عذاب و انذارهای من چگونه بود"؟ ( فَکَیْفَ کٰانَ عَذٰابِی وَ نُذُرِ ).

*** سپس در آیات بعد به شرح این اجمال پرداخته،می افزاید:"ما تندباد وحشتناک و سردی را در یک روز شوم که استمرار و ادامه داشت بر آنها فرستادیم" ( إِنّٰا أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً فِی یَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ ).

"صرصر"از ماده"صر"(بر وزن شر)در اصل به معنی بستن و محکم کردن است،و تکرار آن در واژه"صرصر"برای تاکید است،و از آنجا که این باد هم شدید بوده است و هم سرد،هم پر سوزش و هم پر سر و صدا،این واژه به آن اطلاق شده است.

"نحس"در اصل به معنی سرخی شدیدی است که گاه در افق ظاهر می شود،و همچون،شعله آتش بی دودی است که عرب آن را"نحاس"می گوید، سپس این واژه به هر چیز"شوم"در مقابل"سعد"اطلاق شده است(دقت کنید).

"مستمر"صفتی است برای"یوم"یا"نحس"،در صورت اول مفهومش این است که حوادث آن روز هم چنان استمرار یافت،و چنان که در آیه 7 در سوره حاقه آمده است"هفت شب و هشت روز این عذاب الهی بطور مداوم بر آنها مسلط بود تا همگی را در هم کوبید و کسی را زنده نگذاشت".

و در صورت دوم معنایش این است که نحوست این روز ادامه یافت تا همگی را هلاک کرد.

بعضی نیز نحس را به معنی"پر گرد و غبار تفسیر کرده اند،چرا که این تندباد به قدری غبارآلود بود که یکدیگر را نمی دیدند وقتی از دور نمایان گشت آنها تصور کردند ابر پر بارانی به سوی آنها می آید!اما به زودی فهمیدند که تندبادی است مامور عذاب و هلاک آنها،چنان که در آیه 24 سوره احقاف آمده است: فَلَمّٰا رَأَوْهُ عٰارِضاً مُسْتَقْبِلَ أَوْدِیَتِهِمْ قٰالُوا هٰذٰا عٰارِضٌ مُمْطِرُنٰا بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ رِیحٌ فِیهٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ .

این دو تفسیر با هم منافاتی ندارد و ممکن است هر دو در معنی آیه جمع باشد.

*** سپس در توصیف این تندباد می فرماید:"مردم را همچون تنه های نخل ریشه کن شده از جا بر می کند"و به هر سو پرتاب می نمود( تَنْزِعُ النّٰاسَ کَأَنَّهُمْ أَعْجٰازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ ).

"منقعر"از ماده"قعر"به معنی پائین ترین نقطه چیزی است،و لذا این واژه در معنی ریشه کن ساختن به کار می رود.

این تعبیر یا به خاطر آن است که قوم عاد اندامی قوی و هیکلهایی درشت داشتند،و چنان که بعضی از مفسران گفته اند برای حفظ خود از تندباد گودالها و پناهگاهی زیرزمینی ساخته بودند،اما قدرت تندباد در آن روز به حدی بود که آنها را از پناهگاههایشان ریشه کن می کرد و به این طرف و آن طرف می افکند!حتی گفته اند آنها را چنان با سر به زمین می کوبید که سرهایشان از تنها جدا می شد! تعبیر به"اعجاز"جمع"عجز"(بر وزن رجل)به معنی قسمت عقب یا

پائین چیزی است،و تشبیه آنها به قسمت پائین نخلها به خاطر آن است که به گفته بعضی باد به قدری شدید بود که نخست دست و سرهای آنها را کند و با خود برد، و بعد بقیه بدنهایشان همچون نخل بی شاخ و برگ،از زمینی کنده شده به هر گوشه و کنار پرتاب می گشت.

یا به خاطر چیزی است که در بالا اشاره کردیم که باد آنها را با سر به زمین می کوبید و گردنها می شکست و سرها جدا می شد! *** سپس قرآن به عنوان هشدار می گوید:"اکنون بنگرید عذاب و انذارهای من چگونه بود"؟!( فَکَیْفَ کٰانَ عَذٰابِی وَ نُذُرِ ).

ما با اقوام دیگر که راه تکذیب و کبر و غرور و گناه و عصیان را پوییدند چنین رفتار کردیم،شما در باره خود چه می اندیشید که راه آنها را ادامه می دهید؟ *** و باز در پایان این ماجرا می افزاید:"ما قرآن را برای تذکر سهل و آسان ساختیم،آیا کسی هست که پند گیرد و متذکر شود"؟آیا گوش شنوایی در برابر این ندای الهی،و این هشدارها و انذارها وجود دارد؟! ( وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ ).

قابل توجه این که جمله" فَکَیْفَ کٰانَ عَذٰابِی وَ نُذُرِ "در مورد قوم عاد دو بار تکرار شده یکی در آغاز بیان این سرگذشت،و یکی هم در پایان آن، این تفاوت شاید از این جهت است که عذاب این گروه از دیگران شدیدتر و وحشتناکتر بود،هر چند عذابهای الهی همه شدید می باشد.

نکته:

سعد و نحس ایام

در میان مردم معمول است که بعضی از روزها را روز سعد و مبارک، و بعضی را روز شوم و نحس می شمرند،هر چند در تعیین آن اختلاف بسیار است، سخن اینجا است که این اعتقاد عمومی تا چه حد در اسلام پذیرفته شده؟و یا از اسلام گرفته شده است؟ البته این از نظر عقل محال نیست که اجزاء زمان با یکدیگر تفاوت داشته باشند،بعضی دارای ویژگیهای نحوست،و بعضی ویژگیهای ضد آن،هر چند از نظر استدلال عقلی راهی برای اثبات یا نفی چنین مطلبی در اختیار نداریم، همین اندازه می گوئیم ممکن است ولی از نظر عقل ثابت نیست.

بنا بر این اگر دلائل شرعی از طریق وحی که افقهای وسیعتری را روشن می سازد بر این معنی در دست داشته باشیم قبول آن نه تنها بی مانع بلکه لازم است.

در آیات قرآن تنها در دو مورد اشاره به"نحوست ایام"شده است:

یکی در آیات مورد بحث،و دیگری در آیه 16 سوره فصلت که در باره همین ماجرای قوم عاد سخن می گوید در آنجا می خوانیم: فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً فِی أَیّٰامٍ نَحِسٰاتٍ :"ما تندبادی سخت و سرد در روزهای شومی بر آنها مسلط ساختیم" ⁽¹⁾.

و در نقطه مقابل،تعبیر"مبارک"نیز در بعضی از آیات قرآن دیده می شود، چنان که در باره شب قدر می فرماید إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ :"ما قرآن را در شبی پر برکت نازل کردیم"(دخان-3).

همانگونه که گفتیم"نحس"در اصل به معنی سرخی فوق العاده افق است که آن را به صورت"نحاس"یعنی"شعله آتش خالی از دود"در می آورد،سپس به همین مناسبت در معنی"شوم"به کار رفته است.

به این ترتیب قرآن جز اشاره سربسته ای به این مساله ندارد،ولی در روایات اسلامی به احادیث زیادی در زمینه"نحس و سعد ایام"برخورد می کنیم که هر چند بسیاری از آنها روایات ضعیف است و یا احیانا آمیخته با بعضی روایات مجعول و خرافات می باشد،ولی همه آنها چنین نیست،بلکه روایات معتبر و قابل قبولی در میان آنها بدون شک وجود دارد،چنان که مفسران نیز در تفسیر آیات فوق بر این معنی صحه نهاده اند.

محدث بزرگ مرحوم علامه مجلسی نیز روایات فراوانی در"بحار الانوار" در این زمینه آورده است ⁽¹⁾.

آنچه به طور فشرده و خلاصه در اینجا می توان گفت چند مطلب است:

الف-در روایات متعددی سعد و نحس ایام در ارتباط با حوادثی که در آن واقع شده است تفسیر شده،فی المثل در روایتی از امیر مؤمنان علی ع می خوانیم شخصی از امام ع درخواست کرد تا در باره روز"چهارشنبه"و فال بدی که به آن می زنند و سنگینی آن،بیانی فرماید که منظور کدام چهارشنبه است؟ فرمود"

آخر اربعاء فی الشهر و هو المحاق و فیه قتل قابیل هابیل اخاه...و یوم الاربعاء ارسل اللّٰه عز و جل الریح علی قوم عاد ":"منظور

چهارشنبه آخر ماه است که در محاق اتفاق افتاد،و در همین روز"قابیل"برادرش "هابیل"را کشت...و خداوند در این روز چهارشنبه تندباد را بر قوم عاد فرستاد" ⁽¹⁾.

لذا بسیاری از مفسران به پیروی بسیاری از روایات آخرین چهارشنبه هر ماه را روز نحس می دانند،و از آن تعبیر به"اربعاء لا تدور"می کنند (یعنی چهارشنبه ای که تکرار نمی شود).

در بعضی دیگر از روایات می خوانیم که روز اول ماه روز سعد و مبارکی است چرا که آدم در آن آفریده شد،همچنین روز 26 چرا که خداوند دریا را برای موسی شکافت ⁽²⁾.

یا این که روز سوم ماه روز نحسی است،چرا که آدم و حوا در آن روز از بهشت رانده شدند،و لباس بهشتی از تن آنها کنده شد ⁽³⁾.

یا این که روز هفتم ماه روز مبارکی است،چرا که نوح سوار بر کشتی شد(و از غرقاب نجات یافت) ⁽⁴⁾.

یا اینکه در مورد نوروز در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم که فرمود:"روز مبارکی است که کشتی نوح بر جودی قرار گرفت،و جبرئیل بر پیامبر اسلام نازل شد،و روزی است که علی ع بر دوش پیامبر ص رفت بتهای کعبه را شکست،و داستان غدیر خم مصادف با نوروز بود... ⁽⁵⁾.

این گونه تعبیرات،در روایات فراوان است که سعد و نحس ایام را با بعضی از حوادث مطلوب،یا نامطلوب پیوند می دهد،مخصوصا در مورد روز عاشورا

که بنی امیه به گمان پیروزی بر اهل بیت ع آن را روز مسعودی می شمردند، و در روایات شدیدا از تبرک به آن روز نهی شده،و حتی دستور داده اند که آن روز را روز ذخیره آذوقه سال و مانند آن نکنند،بلکه کسب و کار را در آن روز تعطیل کرده،و عملا از برنامه بنی امیه فاصله بگیرند مجموع این روایات سبب شده که بعضی مساله سعد و نحس ایام را چنین تفسیر کنند که مقصود اسلام توجه دادن مسلمین به این حوادث است،تا از نظر عمل خود را بر حوادث تاریخی سازنده تطبیق دهند،و از حوادث مخرب و روش بنیان گذاران آنها فاصله گیرند.

این تفسیر ممکن است در مورد قسمتی از این روایات صادق باشد ولی در مورد همه آنها مسلما صادق نیست،چرا که از بعضی از آنها استفاده می شود تاثیر مرموزی در بعضی ایام احیانا وجود دارد که ما از آن آگاهی نداریم.

ب:این نکته نیز قابل دقت است که بعضی در مساله سعد و نحس ایام به اندازه ای راه افراط را پوییده اند که به هر کاری می خواهند دست بزنند قبلا به سراغ سعد و نحس ایام می روند،و عملا از بسیاری فعالیتها باز می مانند، و فرصتهای طلایی را از دست می دهند.

یا این که بجای بررسی عوامل شکست و پیروزی خود و دیگران استفاده از این تجربیات گرانبها در زندگی،گناه همه شکست ها را به گردن شومی ایام می اندازند،همانگونه که رمز پیروزی ها را در نیکی ایام جستجو می کنند! این یک نوع فرار از حقیقت،و افراط در مساله،و توضیح خرافی حوادث زندگی است که باید از آن به شدت پرهیز کرد،و در این مسائل نه گوش به شایعات میان مردم داد،نه سخن منجمان،و نه گفته فال گیران،اگر چیزی در حدیث معتبر در این زمینه ثابت شود باید پذیرفت،و گرنه بی اعتنا به گفته این و آن باید خط زندگی را ادامه داد،و با تلاش و سعی و کوشش به پیش محکم

گام برداشت،و از توکل بر خدا یاری جست و از لطف او استعانت خواست.

ج:مساله توجه به سعد و نحس ایام علاوه بر اینکه غالبا انسان را به یک سلسله حوادث تاریخی آموزنده رهنمون می شود،عاملی است برای توسل و توجه به ساحت قدس الهی،و استمداد از ذات پاک پروردگار،و لذا در روایات متعددی می خوانیم:در روزهایی که نام نحس بر آن گذارده شده می توانید با دادن صدقه، و یا خواندن دعا،و استمداد از لطف خداوند،و قرائت بعضی از آیات قرآن، و توکل بر ذات پاک او،به دنبال کارها بروید و پیروز و موفق باشید.

از جمله در حدیثی می خوانیم که یکی از دوستان امام حسن عسکری ع روز سه شنبه خدمتش رسید،امام فرمود:دیروز تو را ندیدم،عرض کرد:

دوشنبه بود،و من در این روز حرکت را ناخوش داشتم!فرمود:

من احب ان یقیه اللّٰه شر یوم الاثنین فلیقرأ فی اول رکعة من صلاة الغداة هل اتی علی الانسان ثم قرأ ابو الحسن(ع)فوقیهم اللّٰه شر ذلک الیوم و لقیهم نضرة و سرورا: "کسی که دوست دارد از شر روز دوشنبه در امان بماند در اولین رکعت نماز صبح سوره هل اتی بخواند،سپس امام ع این آیه از سوره هل اتی را(که تناسب با رفع شر دارد)تلاوت فرمود: فَوَقٰاهُمُ اللّٰهُ شَرَّ ذٰلِکَ الْیَوْمِ ...

"خداوند نیکان را از شر روز رستاخیز نگاه می دارد او به آنها خرمی و طراوت ظاهر و خوشحالی درون عطا می کند" ⁽¹⁾.

در حدیث دیگر می خوانیم که یکی از یاران امام ششم ع از آن حضرت پرسید:آیا در هیچ روزی از روزهای مکروه چهارشنبه و غیر آن سفر کردن مناسب است؟امام ع در پاسخ فرمود:سفرت را با صدقه آغاز کن و آیة الکرسی را به هنگامی که می خواهی حرکت کنی تلاوت کن"(و هر کجا می خواهی

برو) ⁽¹⁾.

در حدیث دیگری نیز آمده است که یکی از یاران امام دهم علی بن محمد الهادی ع می گوید:خدمت حضرت ع رسیدم در حالی که در مسیر راه انگشتم مجروح شده بود،و سواری از کنارم گذشت و به شانه من صدمه زد،و در وسط جمعیت گرفتار شدم و لباسم را پاره کردند،گفتم:خدا مرا از شر تو ای روز حفظ کند،عجب روز شومی هستی!امام فرمود:با ما ارتباط داری و چنین می گویی؟!و روز را که گناهی ندارد گناهکار می شمری؟ آن مرد عرض می کند از شنیدن این سخن به هوش آمدم و به خطای خود پی بردم،عرض کردم ای مولای من من استغفار می کنم،و از خدا آمرزش می طلبم،امام ع افزود:

ما ذنب الایام حتی صرتم تتشامون بها اذا جوزیتم باعمالکم فیها؟:

"روزها چه گناهی دارد که شما آنها را شوم می شمرید هنگامی که کیفر اعمال شما در این روزها دامانتان را می گیرد"؟! راوی می گوید:"عرض کردم من برای همیشه از خدا استغفار می کنم و این توبه من است ای پسر رسول خدا".

امام ع فرمود:

ما ینفعکم و لکن اللّٰه یعاقبکم بذمها علی ما لا ذم علیها فیه،اما علمت ان اللّٰه هو المثیب و المعاقب،و المجازی بالاعمال، عاجلا و آجلا،؟قلت:بلی یا مولای،قال لا تعد و لا تجعل للایام صنعا فی حکم اللّٰه! "این برای تو فایده ای ندارد،خداوند شما را مجازات می کند به مذمت کردن چیزی که نکوهش ندارد،آیا تو نمی دانی که خداوند ثواب و عقاب می دهد،و جزای اعمال را در این سرا و سرای دیگر خواهد داد،سپس افزود:

دیگر این عمل را تکرار مکن و برای روزها در برابر حکم خداوند کار و تاثیری

قرار مده"! ⁽¹⁾.

این حدیث پر معنی اشاره به این است که اگر روزها هم تاثیری داشته باشد به فرمان خدا است،هرگز نباید برای آنها تاثیر مستقلی قائل شد،و از لطف خداوند خود را بی نیاز دانست،و آن گهی نباید حوادثی را که غالبا جنبه کفاره اعمال نادرست انسان دارد به تاثیر ایام ارتباط داد،و خود را تبرئه کرد.و شاید این بیان بهترین راه برای جمع میان اخبار مختلف در این باب است(دقت کنید).

[سوره القمر (54): آیات 23 تا 32]

اشاره

کَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ (23) فَقٰالُوا أَ بَشَراً مِنّٰا وٰاحِداً نَتَّبِعُهُ إِنّٰا إِذاً لَفِی ضَلاٰلٍ وَ سُعُرٍ (24) أَ أُلْقِیَ اَلذِّکْرُ عَلَیْهِ مِنْ بَیْنِنٰا بَلْ هُوَ کَذّٰابٌ أَشِرٌ (25) سَیَعْلَمُونَ غَداً مَنِ اَلْکَذّٰابُ اَلْأَشِرُ (26) إِنّٰا مُرْسِلُوا اَلنّٰاقَةِ فِتْنَةً لَهُمْ فَارْتَقِبْهُمْ وَ اِصْطَبِرْ (27) وَ نَبِّئْهُمْ أَنَّ اَلْمٰاءَ قِسْمَةٌ بَیْنَهُمْ کُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ (28) فَنٰادَوْا صٰاحِبَهُمْ فَتَعٰاطیٰ فَعَقَرَ (29) فَکَیْفَ کٰانَ عَذٰابِی وَ نُذُرِ (30) إِنّٰا أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ صَیْحَةً وٰاحِدَةً فَکٰانُوا کَهَشِیمِ اَلْمُحْتَظِرِ (31) وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا اَلْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ (32)

ترجمه:

23-طایفه ثمود(نیز)انذارهای الهی را تکذیب کردند.

24-و گفتند:آیا ما از بشری از جنس خود پیروی کنیم؟!اگر چنین کنیم در گمراهی و جنون خواهیم بود! 25-آیا از میان ما تنها بر این مرد وحی نازل شده؟نه،او آدم بسیار دروغگوی هوسبازی است.

26-ولی فردا می فهمند چه کسی دروغگوی هوسباز است! 27-ما"ناقه"را برای آزمایش آنها می فرستیم،در انتظار پایان کار آنها باش و صبر کن.

28-و به آنها خبر ده که آب(قریه)باید در میان آنها تقسیم شود(یک روز سهم ناقه، و یک روز برای آنها)و هر یک در نوبت خود باید حاضر شوند.

29-آنها یکی از یاران خود را صدا زدند،او به سراغ این کار آمد و(ناقه را)پی کرد.

30-(اکنون بنگرید)عذاب و انذارهای من چگونه بود؟! 31-ما فقط یک صیحه(صاعقه عظیم)بر آنها فرستادیم و به دنبال آن همگی به صورت گیاه خشکی درآمدند که صاحب چهارپایان در آغل جمع آوری می کند! 32-ما قرآن را برای یادآوری آسان ساختیم آیا کسی هست که متذکر شود.

تفسیر:

سرانجام دردناک قوم ثمود

سومین قومی که شرح زندگی آنها به طور فشرده به عنوان درس عبرتی در تعقیب بحثهای گذشته در این سوره مطرح شده است"قوم ثمود"است که در سرزمین"حجر"که در شمال حجاز قرار داشت زندگی داشتند، و پیامبرشان "صالح"نهایت کوشش را در هدایت آنها کرد اما به جایی نرسید.

نخست می فرماید:طایفه ثمود نیز انذارهای الهی را تکذیب کردند، و تهدیدها را به هیچ گرفتند"( کَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ ).

گرچه بعضی از مفسران"نذر"را در اینجا به معنی"پیامبران انذار

کننده"گرفته اند،و تکذیب قوم ثمود را نسبت به صالح به عنوان تکذیب تمام پیامبران شمرده اند،چرا که دعوت تمام انبیاء هماهنگ بود،ولی ظاهر این است که"نذر"در اینجا جمع"انذار"به معنی بیاناتی است که توأم با بیم دادن است که طبعا در کلام هر پیغمبری وجود دارد.

*** سپس به علت تکذیب آنها پرداخته،می افزاید:"آنها گفتند:آیا ما از انسانی از جنس خود پیروی کنیم؟اگر چنین کنیم در گمراهی و جنون خواهیم بود" ( فَقٰالُوا أَ بَشَراً مِنّٰا وٰاحِداً نَتَّبِعُهُ إِنّٰا إِذاً لَفِی ضَلاٰلٍ وَ سُعُرٍ ).

آری کبر و غرور و خودبینی و خودخواهی حجاب بزرگ آنها در برابر دعوت انبیا بود،آنها می گفتند:صالح فردی مانند ما است،دلیلی ندارد که ما از او پیروی کنیم!او چه امتیازی بر ما دارد که رهبر باشد،و ما پیرو و تابع او؟! این همان اشکالی است که امتهای گمراه غالبا به انبیا داشتند که آنها افرادی از جنس ما هستند و به همین دلیل نمی توانند پیامبر الهی باشند.

جمعی از مفسران تعبیر به"واحدا"چنین استفاده کرده اند که منظور دشمنان صالح این بوده که او یک فرد عادی است،مال و ثروت هنگفت،و یا نژاد و نسب فوق العاده ای ندارد،بعضی نیز آن را به این معنی تفسیر کرده اند که او یک نفر است جمعیت و گروهی ندارد،در حالی که یک رهبر باید جمعیتی در اختیار داشته باشد و با این امتیاز دیگران را به پیروی خود بخواند.

ولی تفسیر سومی نیز در اینجا وجود دارد که آنها روی واحد عددی تکیه نمی کردند،بلکه هدفشان واحد نوعی بود،مقصود این بود که او فردی از نوع و جنس ماست و نوع بشر نمی تواند رسالت الهی را بر عهده گیرد بلکه باید پیامبر از جنس فرشتگان باشد،البته جمع میان هر سه تفسیر ممکن است،

ولی به هر حال ادعایی واهی و بی اساس بود.

"سعر"(بر وزن شتر)جمع"سعیر"در اصل به معنی آتش برافروخته و پر هیجان است،و گاه به معنی"جنون"نیز آمده چرا که در حالت جنون، هیجان خاصی به انسان دست می دهد،و لذا به"شتر دیوانه"ناقه مسعوره" می گویند.

این احتمال نیز وجود دارد که قوم ثمود این تعبیر را از پیامبرشان صالح ع گرفته بودند که به آنها می گفت:اگر شما دست از بت پرستی برندارید،و از دعوت من پیروی نکنید،در"ضلال و سعر"(در گمراهی و آتشهای افروخته جهنم)خواهید بود،آنها در پاسخ می گویند:اگر ما از بشری مثل خودمان پیروی کنیم در"ضلال و سعر"خواهیم بود! به هر حال ذکر"سعر"به صورت"جمع"در حقیقت برای تاکید و دوام است،خواه به معنی جنون باشد یا به معنی آتش برافروخته.

*** سپس افزودند به فرض که وحی الهی بر انسانی نازل شود"آیا از میان ما تنها بر این مرد وحی نازل شده"؟!با اینکه افرادی سرشناستر و معروفتر و ثروتمندتر از او پیدا می شود( أَ أُلْقِیَ الذِّکْرُ عَلَیْهِ مِنْ بَیْنِنٰا ).

در حقیقت گفته های قوم ثمود شباهت زیادی با گفته های مشرکان مکه داشت که گاهی ایراد می کردند مٰا لِهٰذَا الرَّسُولِ یَأْکُلُ الطَّعٰامَ وَ یَمْشِی فِی الْأَسْوٰاقِ لَوْ لاٰ أُنْزِلَ إِلَیْهِ مَلَکٌ فَیَکُونَ مَعَهُ نَذِیراً :"چرا این پیامبر غذا می خورد و در بازارها راه می رود؟چرا فرشته ای نازل نشده که همراه او انذار کند"؟ (فرقان-7).

و گاه می گفتند: لَوْ لاٰ نُزِّلَ هٰذَا الْقُرْآنُ عَلیٰ رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظِیمٍ :

"چرا این قرآن بر یکی از مردان بزرگ و ثروتمند مکه و طائف نازل نشده

است"؟!(زخرف-31).

حال که بناست رسول الهی بشر باشد چرا بشری تهیدست و بیکس و کار؟! این کوردلان که گویی در طول تاریخ مطالب را یک نواخت بیخ گوش هم می گفتند گمان می کردند اگر کسی ثروت یا قوم و قبیله و مقام و منصب و نسب معروفی دارد دلیل بر شخصیت او است،در حالی که ستمکارترین مردم غالبا در میان اینگونه افراد بودند.

این احتمال در تفسیر آیه نیز از سوی بعضی از مفسران پذیرفته شده است که آنها می گفتند:آیا فقط وحی بر او نازل شده؟چرا بر همه ما نازل نمی شود مگر ما چه تفاوتی با هم داریم؟همانگونه که در آیه 52 سوره مدثر آمده است: بَلْ یُرِیدُ کُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ یُؤْتیٰ صُحُفاً مُنَشَّرَةً :"بلکه هر یک از آنها انتظار دارد کتابهایی از آسمان بر او نازل شود"! سپس در پایان آیه می گوید:"آنها همین موضوع را دلیل بر کذب پیامبرشان"صالح"گرفتند و گفتند:او آدم بسیار دروغگوی هوسباز و متکبر است"!( بَلْ هُوَ کَذّٰابٌ أَشِرٌ ).

چرا که می خواهد بر ما حکومت کند،و همه چیز را در قبضه خود بگیرد، و بر طبق هوسهایش رفتار کند.

واژه"اشر"وصف است از ماده"اشر"(بر وزن قمر)که به معنی"شدت خوشحالی توأم با هوسبازی"است.

*** ولی قرآن در پاسخ آنها می گوید"فردا می فهمند چه کسی دروغگوی هوسباز است"؟( سَیَعْلَمُونَ غَداً مَنِ الْکَذّٰابُ الْأَشِرُ ).

همان زمان که عذاب الهی فرا رسد و آنها را در هم کوبد و تبدیل به یک مشت خاک و خاکستر شوند،و سپس"مجازات بعد از مرگ"نیز دامانشان را

بگیرد می فهمند این گونه نسبتها شایسته چه کسی بوده است؟و قبایی است برای قامت چه شخصی؟! روشن است که منظور از غدا(فردا)آینده نزدیک است و این تعبیر جالب لطیفی است.

در اینجا ممکن است سؤالی طرح شود و آن اینکه در حال نزول این آیات آنها مجازات خود را مسلما دیده بودند،دیگر جای این ندارد که گفته شود فردا می فهمند دروغگوی هوسباز کیست؟ در پاسخ این سؤال دو جواب می توان گفت:نخست اینکه این سخن در حقیقت به پیامبر خدا"صالح"گفته شده،و در آن روز و در آن شرائط بیان گردیده و مسلم است که آن روز هنوز عذاب نازل نشده بود.

دیگر اینکه منظور از فردا فردای قیامت است که همه چیز به وضوح آشکار می شود(ولی تفسیر اول مناسبتر و با آیات بعد سازگارتر است).

در اینجا سؤال دیگری مطرح است و آن اینکه مشرکان قوم ثمود قبل از نزول عذاب نیز به واقعیت دعوت صالح پی برده،و معجزه انکارناپذیرش را مشاهده کرده بودند،پس چرا می گوید فردا می فهمند؟.

پاسخ این سؤال نیز با توجه به یک نکته روشن است و آن اینکه:علم همواره مراتبی دارد،در بعضی از مراتب ممکن است طرف مقابل انکار کند، اما گاه به مرحله ای می رسد که دیگر جای انکار نیست،و همه چیز به رأی العین دیده می شود،و منظور از علم در اینجا همین مرحله کامل آن است.

*** سپس به داستان"ناقه"که به عنوان معجزه و سند گویای صدق دعوت صالح ع فرستاده شده بود اشاره کرده،می افزاید:"به صالح وحی کردیم که ما ناقه را برای آزمایش و امتحان برای آنها می فرستیم،در انتظار پایان کار آنها باش

و شکیبایی پیشه کن"( إِنّٰا مُرْسِلُوا النّٰاقَةِ فِتْنَةً لَهُمْ فَارْتَقِبْهُمْ وَ اصْطَبِرْ ).

"ناقه"همان شتر ماده ای که به عنوان معجزه صالح فرستاده شد مسلما یک ناقه معمولی نبود،بلکه دارای ویژگیهای خارق العاده ای بود،از جمله اینکه طبق روایت مشهوری این ناقه از دل صخره ای از کوه برآمد،تا معجزه گویایی در برابر منکران لجوج باشد.

"فتنه"چنان که قبلا نیز گفته ایم به معنی بردن طلا در بوته و آتش برای روشن ساختن میزان خلوص آن است،سپس به هر گونه آزمایش و امتحان اطلاق شده.

*** روشن است که قوم ثمود در اینجا در برابر آزمایش بزرگی قرار گرفتند، لذا در آیه بعد می افزاید:"به صالح گفتیم به آنها خبر ده که آب قریه باید در میان آنها تقسیم شود(یک روز از برای ناقه،و یک روز برای اهل قریه)و هر کدام از آنها در نوبت خود باید حضور یابد و دیگر مزاحم او نشود"( وَ نَبِّئْهُمْ أَنَّ الْمٰاءَ قِسْمَةٌ بَیْنَهُمْ کُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ ) ⁽¹⁾.

گرچه قرآن در این زمینه توضیحی بیش از این نداده است،ولی بسیاری از مفسران گفته اند که ناقه صالح روزی که نوبت او بود تمام آب را می نوشید، ولی بعضی دیگر گفته اند وضع و هیئت آن طوری بود که وقتی کنار آب می آمد حیوانات دیگر فرار می کردند و نزدیک نمی شدند،و لذا چاره ای جز این نبود که یک روز آب را در اختیار ناقه قرار دهند،و روز دیگر را در اختیار خودشان.

به هر حال این قوم در مضیقه آب قرار گرفتند و تحمل نداشتند که یک روز تمام آب در اختیار"ناقه"باشد و یک روز در اختیار آنها،مخصوصا طبق احتمالی که بعضی از مفسران داده اند که آب در آبادی آنها خیلی کم بود(هر چند این معنی با آیات 146 تا 148 تناسب ندارد چرا که از آن استفاده می شود این قوم در سرزمینی پر از باغها و چشمه ها زندگی می کردند).

*** به هر حال این قوم سرکش و خودخواه و لجوج تصمیم گرفتند"ناقه" را از پای درآورند،در حالی که"صالح"به آنها اخطار کرده بود که اگر آزاری به ناقه برسانند در فاصله کوتاهی عذاب دامانشان را خواهد گرفت،اما آنها بدون اعتنا به این امر"یکی از یاران خود را صدا زدند،و او به سراغ این کار آمد،و ناقه را پی کرد"( فَنٰادَوْا صٰاحِبَهُمْ فَتَعٰاطیٰ فَعَقَرَ ).

"صاحب"در اینجا ممکن است اشاره به یکی از رؤسای قوم عاد باشد، و یکی از اشرار معروف آنها که در تاریخ به عنوان"قدارة بن سالف" ⁽¹⁾از او یاد شده است.

"تعاطی"در اصل به معنی برگرفتن چیزی یا به سراغ مطلبی رفتن است،و نیز به انجام کارهای مهم و خطرناک گفته می شود،یا انجام کارهای پر زحمت، و یا کاری که در مقابل آن عطا و مزدی قرار داده شده است.

همه این تفسیرها در آیه مورد بحث جمع است چرا که اقدام به کشتن ناقه جرات و جسارت زیادی لازم داشت،و هم کاری پر زحمت بود،و قاعدتا در برابر آن اجر و مزدی هم قرار داده بودند.

"عقر"از ماده"عقر"(بر وزن ظلم)در اصل به معنی اساس و ریشه

است،و هنگامی که این واژه در مورد شتر به کار رود به معنی کشتن و نحر کردن و یا پی کردن است.

قابل توجه اینکه قرآن در اینجا کشتن ناقه را به یک فرد نسبت داده است،در حالی که در سوره"و الشمس"به همه آنها نسبت می دهد و می فرماید:

فعقروها(قوم ثمود ناقه را کشتند)این به خاطر آن است که آن یک نفر به نمایندگی و به رضایت همه قوم اقدام به این کار کرد،و می دانیم کسی که راضی به فعل دیگری باشد شریک در عمل او است ⁽¹⁾.

در بعضی روایات آمده که"قداره"قبلا شراب نوشید،و در حال مستی اقدام بر این عمل زشت و جنایت بزرگ نمود.

در مورد طرز کشتن ناقه نیز اقوال گوناگونی است:بعضی گفته اند با شمشیر آن را پی کرد،و بعضی گفته اند در کمین آن پشت صخره ای قرار گرفت نخست آن را با تیر زد و بعد با شمشیر به آن حمله کرد.

*** آیه بعد به عنوان مقدمه ای برای ذکر عذاب وحشتناک این قوم سرکش می گوید:"اکنون بنگرید عذاب و انذارهای من چگونه بود"؟!( فَکَیْفَ کٰانَ عَذٰابِی وَ نُذُرِ ).

*** و سپس می افزاید:یک صیحه بر آنها فرستادیم،و به دنبال آن همگی به صورت گیاه خشک شده کوبیده ای درآمدند که صاحب چهارپایان برای حیوانات خود در آغل جمع آوری می کند"!( إِنّٰا أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ صَیْحَةً وٰاحِدَةً فَکٰانُوا کَهَشِیمِ الْمُحْتَظِرِ ).

"صیحة"در اینجا به معنی صدای عظیمی است که از آسمان برمی خیزد، و ممکن است اشاره به صاعقه وحشت زایی باشد که بر فراز شهر آنها در گرفت، چنان که در آیه 13 سوره فصلت آمده است فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُکُمْ صٰاعِقَةً مِثْلَ صٰاعِقَةِ عٰادٍ وَ ثَمُودَ :"اگر آنها سرپیچی کنند به آنها بگو شما را صاعقه ای همچون صاعقه عاد و ثمود انذار می کنم"! "هشیم"از ماده"هشم"(بر وزن خشم)در اصل به معنی شکستن اشیاء سست است،مانند گیاهان،لذا به گیاهان خرد شده که صاحبان گوسفندان برای آنها می کوبند و آماده می کنند هشیم گفته می شود،و گاه به گیاهان خشکی تفسیر شده که زیر دست و پای حیوانات در آغل کوبیده می شود.

"محتظر"در اصل از ماده"حظر"(بر وزن مغز)به معنی"منع" است،و لذا آغلی را که برای گوسفندان و حیوانات درست می کنند که مانع خروج آنها یا حمله حیوانات وحشی گردد"حظیره"می نامند،و"محتظر" (بر وزن محتسب)شخصی است که صاحب چنین مکانی است.

تعبیری که در این آیه در باره عذاب قوم ثمود آمده است بسیار عجیب و پر معنی است،چرا که خداوند برای نابودی این قوم سرکش هرگز لشکریانی از آسمان و زمین نفرستاد،تنها با یک صیحه آسمانی،یک صاعقه گوشخراش، یک موج عظیم انفجار،که همه چیز را در مسیر خود در شعاع وسیعی در هم کوبید و خرد کرد کار آنها را ساخت! قصرها و خانه های آباد آنها همچون"حظیره"گوسفندان شد،و اجساد بیجان و در هم شکسته آنها به صورت گیاه خشک کوبیده ای که زیر دست و پای گوسفندان می ریزند درآمد.

درک این معنی برای گذشتگان مشکل بود،اما برای ما که امروز از تاثیر امواج ناشی از انفجار آگاه هستیم که چگونه همه چیز را در مسیر خود متلاشی

و خرد می کند درک آن آسان است،البته صاعقه عذاب الهی با این انفجارهای بشری قابل مقایسه نیست و از اینجا روشن می شود که این صاعقه عظیم چه بلائی بر سر این قوم خیره سر آورد؟ *** و در آخرین آیه مورد بحث و پایان این سرگذشت دردناک و عبرت انگیز بار دیگر می فرماید:"ما قرآن را برای تذکر و بیداری انسانها آسان نمودیم آیا پند گیرنده ای پیدا می شود"؟!( وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ ).

تعبیراتش زنده و روشن،داستانهایش گویا،و انذارها و تهدیدهایش تکان دهنده و بیدارگر است.

[سوره القمر (54): آیات 33 تا 40]

اشاره

کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ بِالنُّذُرِ (33) إِنّٰا أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ حٰاصِباً إِلاّٰ آلَ لُوطٍ نَجَّیْنٰاهُمْ بِسَحَرٍ (34) نِعْمَةً مِنْ عِنْدِنٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی مَنْ شَکَرَ (35) وَ لَقَدْ أَنْذَرَهُمْ بَطْشَتَنٰا فَتَمٰارَوْا بِالنُّذُرِ (36) وَ لَقَدْ رٰاوَدُوهُ عَنْ ضَیْفِهِ فَطَمَسْنٰا أَعْیُنَهُمْ فَذُوقُوا عَذٰابِی وَ نُذُرِ (37) وَ لَقَدْ صَبَّحَهُمْ بُکْرَةً عَذٰابٌ مُسْتَقِرٌّ (38) فَذُوقُوا عَذٰابِی وَ نُذُرِ (39) وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا اَلْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ (40)

ترجمه:

33-قوم لوط انذارهای(پی در پی پیامبرشان را)تکذیب کردند.

34-ما بر آنها تندبادی که ریگها را به حرکت درمی آورد فرستادیم(و همه را هلاک

کردیم)جز خاندان لوط را که سحرگاهان آنها را نجات دادیم.

35-این نعمتی بود از ناحیه ما،اینگونه کسی را که شکرگزار است پاداش می دهیم.

36-او آنها را در مورد مجازات ما انذار کرد،ولی آنها اصرار بر مجادله و القاء شک داشتند.

37-آنها از لوط خواستند میهمانانش را در اختیار آنان بگذارد!،ولی ما چشمانشان را نابینا و محو کردیم(و گفتیم)بچشید عذاب و انذارهای مرا.

38-سرانجام صبحگاهان در اول روز عذابی مستمر و ثابت به سراغشان آمد.

39-(و گفتیم)اکنون بچشید عذاب و انذارهای مرا.

40-ما قرآن را برای یادآوری آسان کردیم آیا کسی هست که متذکر شود؟

تفسیر:

قوم لوط به سرنوشت شومتری مبتلا شدند

در این آیات اشارات کوتاه و تکان دهنده ای به داستان قوم لوط و عذاب وحشتناک این جمعیت ننگین و گمراه دیده می شود،و این چهارمین قسمت از سرگذشت اقوام پیشین در این سوره است.

نخست می گوید:"قوم لوط انذارهای پی در پی پیامبرشان را تکذیب کردند"( کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ بِالنُّذُرِ ).

"نذر"چنان که قبلا نیز اشاره کردیم جمع"انذار"به معنی تهدید و بیم دادن است، و ذکر آن به صیغه جمع ممکن است اشاره به انذارهای پی در پی این پیامبر بزرگ باشد که این قوم لجوج همه آنها را تکذیب کردند،و یا اشاره به انذار حضرت لوط ع و پیامبران پیش از او است،زیرا دعوتهای انبیاء همگی یک حقیقت را تعقیب می کند.

*** سپس در یک جمله کوتاه به گوشه ای از عذاب آنها و نجات خانواده حضرت لوط اشاره کرده،می گوید:"ما بر آنها تندبادی که ریگها را به حرکت در

می آورد فرستادیم"( إِنّٰا أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ حٰاصِباً ).

و همه را در زیر این باران ریگ مدفون ساختیم.

"جز خاندان لوط که ما آنها را سحرگاهان از آن سرزمین بلا رهایی بخشیدیم" ( إِلاّٰ آلَ لُوطٍ نَجَّیْنٰاهُمْ بِسَحَرٍ ).

"حاصب"به معنی تندبادی است که"حصباء"یعنی ریگ و سنگ را به حرکت درمی آورد.

در آیات دیگر قرآن نیز هنگامی که عذاب قوم لوط را می شمرد علاوه بر زلزله ای که شهرهای آنها را زیر و رو کرد سخن از باران سنگ می گوید، چنان که در آیه 82 هود می خوانیم: فَلَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا جَعَلْنٰا عٰالِیَهٰا سٰافِلَهٰا وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهٰا حِجٰارَةً مِنْ سِجِّیلٍ مَنْضُودٍ :"هنگامی که فرمان ما فرا رسید آن شهر و دیار را زیر و رو کردیم و بارانی از سنگ از گلهای متحجر و متراکم آنها نازل نمودیم".

آیا این دو نوع عذاب بود یکی تندبادی که سنگ و ریگ بیابان را با خود برداشت و بر آنها کوبید،و دیگر بارانی از سنگهای آسمانی،و یا هر دو به یک معنی باز می گردد،چرا که گاهی گردبادهای عظیم در بیابانها توده هایی از سنگ و ریگ را از زمین برداشته با خود به آسمان می برد و هنگامی که فشار گردباد فرو نشست یک مرتبه آنها را بر نقطه دیگری فرو می ریزد؟بعید نیست که در اینجا نیز به فرمان خدا گردبادی ماموریت یافت تا توده های عظیمی از سنگ و ریگ بیابان را به آسمان برد،و بعد از زلزله ویرانگر بر شهرهای قوم لوط فرو ریزد،و اجساد آلوده آنها را در زیر آن دفن کند،و حتی ویرانه های شهرهای آنها را از صفحه روی زمین محو نماید تا برای همیشه درس عبرتی برای دیگران باشد ⁽¹⁾.

ضمنا آیه فوق می گوید:نجات خاندان حضرت لوط به هنگام سحر بود، این به خاطر آن بود که وعده عذاب این قوم ستمگر نیز هنگام صبح بود،لذا در آخر شب به فرمان خدا این خانواده با ایمان(جز همسرش که راه خود را از راه لوط جدا کرده بود)از شهر بیرون رفتند و چیزی نگذشت که زلزله و سپس باران سنگ شروع شد،چنان که در آیه سوره هود آمده: فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ إِلاَّ امْرَأَتَکَ إِنَّهُ مُصِیبُهٰا مٰا أَصٰابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَ لَیْسَ الصُّبْحُ بِقَرِیبٍ :در قسمتی از شب با خانواده ات حرکت کن، و هیچیک از شما پشت سرش را نگاه نکند،مگر همسرت که او نیز به همان بلائی که آنها گرفتار می شوند مبتلا خواهد شد،موعد آنها صبح است آیا صبح نزدیک نیست"؟! و از اینجا روشن می شود اینکه بعضی از مفسران به پیروی بعضی از ارباب لغت"سحر"را در اینجا به معنی"بین الطلوعین"تفسیر کرده اند هیچگونه مناسبتی با آیه فوق ندارد ⁽¹⁾.

*** در آیه بعد برای تاکید می فرماید:"نجات خاندان لوط نعمتی بود از ناحیه ما،آری این گونه کسی را که شکرگزاری کند پاداش می دهیم" ( نِعْمَةً مِنْ عِنْدِنٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی مَنْ شَکَرَ ) ⁽²⁾.

*** و در آیه بعد این حقیقت را بازگو می کند که لوط قبلا اتمام حجت کرده

"و آنها را از مجازات ما آگاه ساخته بود،ولی آنها در انذارهای الهی تردید کردند،و اصرار بر مجادله و القاء شک و شبهه داشتند"( وَ لَقَدْ أَنْذَرَهُمْ بَطْشَتَنٰا فَتَمٰارَوْا بِالنُّذُرِ ).

"بطش"(بر وزن فرش)در اصل به معنی گرفتن چیزی است با قدرت، و از آنجا که هنگام مجازات قبلا مجرم را با قدرت می گیرند این کلمه به معنی مجازات نیز آمده است.

"تماروا"از ماده"تماری"به معنی گفتگوی طرفینی برای ایجاد شک و القای شبهه و مجادله در برابر حق است،در حقیقت آنها دست به دست هم دادند و از طرق گوناگون برای ایجاد شک و شبهه در افکار عمومی وارد شدند تا اثرات انذارهای این پیامبر بزرگ را خنثی کنند.

*** آنها به القاء شبهات عقیدتی در میان مردم قناعت نکردند بلکه در زشتکاری و وقاحت و بی شرمی کار را به جایی رسانیدند که وقتی فرشتگان مامور عذاب به صورت جوانانی خوش منظر به عنوان میهمان وارد خانه لوط شدند این قوم بی شرم به سراغ آنها آمدند و چنان که آیه بعد می گوید"از لوط خواستند که میهمانانش را در اختیار آنان بگذارد"!( وَ لَقَدْ رٰاوَدُوهُ عَنْ ضَیْفِهِ ).

"لوط"به قدری از این مساله ناراحت شد که حد نداشت و مصرا از آنها خواهش کرد دست از این رسوایی و آبروریزی بردارند،و حتی طبق آیه 71 سوره حجر به آنها وعده داد دختران خود را به ازدواج آنها(در صورت توبه از این اعمال)درآورد،و این نهایت مظلومیت این پیامبر بزرگ را در میان این گروه بی شرم و بی ایمان و فاقد همه چیز نشان می دهد.

ولی چیزی نگذشت که این گروه مهاجم نخستین مجازات خود را دریافت داشتند،چنان که خداوند در دنباله همین آیه می فرماید:"ما چشمهای آنها را نابینا و محو کردیم و به آنها گفتیم بچشید عذاب من و انذارهای مرا"( فَطَمَسْنٰا

أَعْیُنَهُمْ فَذُوقُوا عَذٰابِی وَ نُذُرِ

).

آری اینجا بود که دست قدرت خداوند از آستین عدالت بیرون آمد و به گفته بعضی به جبرئیل فرمان داد که گوشه ای از شهپرش را بر چشم آنان بکوبد، فورا همگی نابینا شدند،و حتی گفته می شود که جای چشم آنها به کلی صاف و همانند صورتشان شد! گرچه در آیه سخنی از این معنی به میان نیامده است که چه افرادی به سراغ فرشتگان آمدند ولی مسلما تمام قوم لوط نبودند بلکه اوباشانی که در وقاحت از دیگران پیشی گرفته بودند در این کار پیشقدم شدند،و سرنوشت آنها درس عبرتی برای افرادی دیگر شد،چرا که با همان حال زار به میان جمع برگشتند،اما دلی آماده در آن میان نبود که از این عذاب مقدماتی عبرتی گیرد.

می گویند:اینکه خداوند مجازات آنها را تا هنگام طلوع صبح تاخیر انداخت برای این بود که این حادثه در روز قبل صورت گرفت،و به آنها مجال داد که یک شب دیگر را در باره سرنوشت خود بیندیشند،و نمونه ای از عذاب الهی را در وجود این نابینایان بدبخت ببینند،شاید بیدار شوند و توبه کنند،ولی افسوس که حتی طبق روایتی خود این نابینایان نیز عبرت نگرفتند و هنگامی که دست به دیوارها گرفته و به خانه خود برگشتند سوگند یاد کردند که فردا صبح یک نفر از خاندان لوط را زنده نخواهیم گذاشت ⁽¹⁾.

*** عاقبت عذاب نهایی فرا رسید،و با زلزله ای ویرانگر که با نخستین شعاع صبحگاهی آن سرزمین را تکان داد شهرهایشان زیر و رو شد،بدنها قطعه قطعه و متلاشی و زیر آوارها فرو رفت،باران شدیدی از سنگ بر آنها فرو ریخت،

و آثار ویرانه های آنها را نیز محو کرد! چنان که آیه بعد به صورت سربسته و فشرده به این معنی اشاره کرده می گوید:

"سرانجام صبحگاهان در اول روز عذابی مستمر و ثابت به سراغ آنها آمد" ( وَ لَقَدْ صَبَّحَهُمْ بُکْرَةً عَذٰابٌ مُسْتَقِرٌّ ).

آری در لحظاتی کوتاه همه چیز پایان گرفت و اثری از آنها باقی نماند.

تعبیر به"بکرة"(آغاز روز)به خاطر این است که"صبحهم"معنی گسترده ای دارد که تمام صبح را در بر می گیرد در حالی که منظور آغاز صبح است.

آیا این ماجرا آغاز طلوع فجر بوده،یا آغاز طلوع آفتاب؟دقیقا معلوم نیست ولی شاید تعبیر"بکرة"بیشتر مناسب آغاز طلوع آفتاب باشد.

واژه"مستقر"به معنی ثابت و پابرجاست،و در اینجا ممکن است اشاره به این باشد که این عذاب به قدری کوبنده و قوی و نیرومند بود که هیچ قدرتی مقابله با آن را نداشت.

این معنی نیز گفته شده است که چون این عذاب دنیوی با عذاب برزخی آنها اتصال پیدا کرد از آن تعبیر به"مستقر"شده است.

*** سپس می افزاید:بار دیگر به آنها گفته شد:"اکنون بچشید عذاب من و انذارهای مرا"( فَذُوقُوا عَذٰابِی وَ نُذُرِ ).

تا دیگر در انذارهای پیامبران شک و تردید نکنید.

گرچه این جمله دو بار در این ماجرا ذکر شده ولی پیداست جمله اول اشاره به همان عذاب مقدماتی یعنی نابینا شدن گروهی است که به خانه لوط هجوم آوردند،و بار دوم اشاره به عذاب نهایی یعنی زلزله ویرانگر و باران سنگ

می باشد.

*** و بالآخره در آخرین آیه مورد بحث برای چهارمین بار در این سوره این جمله پر معنی و بیدارگر را تکرار می کنند:"ما قرآن را برای پند گرفتن و یادآوری آسان کردیم،آیا کسی هست که پند گیرد و متذکر شود"( وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ ).

قوم لوط پند نگرفتند،نه از انذارها،و نه از عذاب مقدماتی و هشدار دهنده،آیا دیگران که آلوده همان گناهانند از شنیدن این آیات قرآن به خود می آیند و پشیمان می شوند توبه می کنند؟! ***

[سوره القمر (54): آیات 41 تا 46]

اشاره

وَ لَقَدْ جٰاءَ آلَ فِرْعَوْنَ اَلنُّذُرُ (41) کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا کُلِّهٰا فَأَخَذْنٰاهُمْ أَخْذَ عَزِیزٍ مُقْتَدِرٍ (42) أَ کُفّٰارُکُمْ خَیْرٌ مِنْ أُولٰئِکُمْ أَمْ لَکُمْ بَرٰاءَةٌ فِی اَلزُّبُرِ (43) أَمْ یَقُولُونَ نَحْنُ جَمِیعٌ مُنْتَصِرٌ (44) سَیُهْزَمُ اَلْجَمْعُ وَ یُوَلُّونَ اَلدُّبُرَ (45) بَلِ اَلسّٰاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَ اَلسّٰاعَةُ أَدْهیٰ وَ أَمَرُّ (46)

ترجمه:

41-انذارها و هشدارها(یکی پس از دیگری)برای آل فرعون آمد.

42-اما آنها همه آیات ما را تکذیب کردند،و ما آنها را گرفتیم و مجازات کردیم گرفتن شخصی قدرتمند و توانا.

43-آیا کفار شما بهتر از اینها هستند؟یا برای شما امان نامه ای در کتب آسمانی نازل شده؟! 44-یا می گویند:ما جماعتی متحد و نیرومند و پیروزیم؟ 45-(ولی بدانند)جمعشان به زودی شکست می خورد و پا به فرار می گذارند.

46-(علاوه بر این)رستاخیز موعد آنها است و مجازات قیامت هولناکتر و تلختر است.

تفسیر:

آیا شما از اقوام گذشته برترید؟!

پنجمین و آخرین قومی که در این سلسله به آنها اشاره می شود قوم فرعون است،ولی از آنجا که سرگذشت این قوم به طور مشروح در سوره های مختلف قرآن آمده در اینجا تنها اشاره کوتاه و فشرده ای به داستان عبرت انگیز آنها شده است.

می فرماید:"انذارهای ما(یکی پس از دیگری)به سراغ آل فرعون آمد" ( وَ لَقَدْ جٰاءَ آلَ فِرْعَوْنَ النُّذُرُ ).

منظور از"آل فرعون"تنها خاندان و بستگان او نیست،بلکه پیروان او را به طور عموم شامل می شود،زیرا"آل"گرچه غالبا در مورد"اهل بیت و خانواده"به کار می رود ولی احیانا در معنی وسیعی که گفتیم نیز استعمال می شود، و قرائن مقام نشان می دهد که در اینجا منظور همین معنی وسیع است.

"نذر"(بر وزن کتب)جمع"نذیر"به معنی بیم دهنده است خواه انسانی باشد یا حادثه ای از حوادث که به انسانها هشدار می دهد و آنها را از عاقبت کارشان بر حذر می دارد در صورت اول ممکن است آیه فوق اشاره به موسی و هارون باشد،و در صورت دوم اشاره به معجزات نه گانه موسی،ولی آیه بعد نشان می دهد که معنی دوم در اینجا مناسب است. ⁽¹⁾

*** آیه بعد از واکنش"آل فرعون"در برابر این دو پیامبر بزرگ الهی

و انذارهای آنها پرده برداشته،می گوید:"آنها تمام آیات ما را تکذیب کردند" ( کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا کُلِّهٰا ).

آری این مغروران خودخواه،و این جباران خودکامه و بیدادگر،همه آیات الهی را بدون استثنا انکار کردند،همه را دروغ یا سحر یا حوادث اتفاقی شمردند! "آیات"مفهوم وسیعی دارد که هم دلائل عقلی را شامل می شود،هم معجزات، و هم دلائل نقلی را،اما به قرینه آیه 101 سوره اسراء وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسیٰ تِسْعَ آیٰاتٍ بَیِّنٰاتٍ "ما به موسی نه معجزه روشن دادیم"معلوم می شود که در اینجا اشاره به همان معجزات نه گانه است ⁽¹⁾.

انسان اگر حقیقت جو باشد دیدن یکی از این معجزات با اخطار قبلی و سپس بر طرف شدن بلا به وسیله دعای پیامبر خدا برای او کافی است،ولی هنگامی که انسان به اصطلاح بر سر دنده لج قرار می گیرد اگر تمام آسمان و زمین آیت خدا شود مؤثر نیست تنها عذاب الهی باید فرا رسد و مغزهایی را که پر از باد غرور است در هم بکوبد.

چنان که در ذیل همین آیه مورد بحث می خوانیم:"ما آنها را گرفتیم و مجازات کردیم،گرفتن کسی که هرگز مغلوب نمی شود و مقتدر و تواناست"

( فَأَخَذْنٰاهُمْ أَخْذَ عَزِیزٍ مُقْتَدِرٍ ).

"اخذ"در اصل به معنی گرفتن است،ولی از آنجا که مجرم را برای مجازات کردن قبلا دستگیر می کنند این کلمه به عنوان کنایه از مجازات به کار می رود.

تعبیری که در ذیل این داستان آمده است در سرگذشتهای دیگر نظیر ندارد این به خاطر آن است که فرعونیان بیش از همه به قدرت و عزت خود می بالیدند،و همه جا سخن از نیروی حکومت آنها بود،اما خداوند می گوید:

ما آنها را گرفتیم،گرفتن عزیز مقتدر تا معلوم شود،این قدرت و عزت پوشالی در مقابل عزت و قدرت خدا هیچ و پوچ است،و عجب اینکه همان رود عظیم نیل که سرچشمه تمام ثروت و قدرت و آبادی و تمدن آنها بود مامور نابودی آنها شد، و عجبتر اینکه موجودات کوچکی همچون ملخ،قورباغه،قمل(یک نوع حشره) بر آنها مسلط گشت و آنان را به ستوه آورد و بیچاره کرد.

*** بعد از بیان داستان اقوام پیشین و عذاب و کیفر امتهای سرکش و مجرم، در آیه بعد مشرکان مکه را مخاطب ساخته می گوید:"آیا کفار شما از کافران پیشین بهترند و یا برای شما امان نامه ای در کتب آسمانی نازل شده است" ( أَ کُفّٰارُکُمْ خَیْرٌ مِنْ أُولٰئِکُمْ أَمْ لَکُمْ بَرٰاءَةٌ فِی الزُّبُرِ ) ⁽¹⁾.

میان شما و قوم فرعون و قوم نوح و لوط و ثمود چه تفاوتی است؟اگر آنها به خاطر کفر و طغیان و ظلم و گناه گرفتار طوفانها و زلزله ها و صاعقه ها شدند چه دلیلی دارد که شما به چنین سرنوشتی مبتلا نشوید؟! آیا شما از آنها بهترید؟یا طغیان و عناد و کفر شما از آنها کمتر است؟

پس چگونه خود را از عذاب الهی مصون می شمرید؟مگر اینکه امان نامه ای در کتب آسمانی برای شما آمده باشد،و مسلما چنین ادعایی دروغ است و هیچگونه دلیلی بر آن ندارید.

*** "یا اینکه می گویند:ما جمعیت متحد و نیرومندی هستیم و از مخالفانمان انتقام می گیریم،و بر آنها پیروز می شویم"( أَمْ یَقُولُونَ نَحْنُ جَمِیعٌ مُنْتَصِرٌ ) ⁽¹⁾"جمع"به معنی"مجموع"است،و منظور در اینجا جماعتی است که هدف و قدرت عمل دارند و تعبیر به"منتصر"نیز تاکیدی بر این معنی است، زیرا از ماده"انتصار"و به معنی انتقام گرفتن و پیروز شدن است.

قابل توجه اینکه آیه قبل به صورت"خطاب"بود،اما آیه مورد بحث، و آیات آینده از کفار به صورت"غائب"سخن می گوید،و این یک نوع تحقیر است یعنی شایسته نیستند بیش از این مخاطب به خطاب الهی شوند.

به هر حال،اگر آنها ادعای چنین قدرتی کنند آن نیز ادعای بی اساسی است،چرا که"آل فرعون"و"قوم عاد و ثمود"و امثال آنان که از اینها قویتر بودند در برابر عذاب الهی همچون پر کاه در برابر یک طوفان عظیم کمترین مقاومتی از خود نشان ندادند تا چه رسد به این گروه اندک و فاقد همه چیز! *** سپس به عنوان یک پیشگویی قاطع برای رد سخنان آنها،می افزاید آنها بدانند"جمعشان به زودی شکست می خورد و فرار می کنند"

( سَیُهْزَمُ الْجَمْعُ وَ یُوَلُّونَ الدُّبُرَ ) ⁽¹⁾.

جالب اینکه"سیهزم"از ماده"هزم"(بر وزن جزم)در اصل به معنی فشار دادن جسم خشک است به حدی که متلاشی شود،و به همین مناسبت در متلاشی شدن لشکر و در هم شکستن آن به کار رفته است.

این تعبیر ممکن است اشاره ای به این نکته باشد که اگر چه آنها ظاهرا متحد و منسجمند،ولی چون موجوداتی خشک و فاقد انعطافند در برابر یک فشار قوی درهم می شکنند،بر عکس مؤمنان که صلابتی توأم با انعطاف دارند که اگر تندباد حوادث کمر آنها را خم کند به زودی قامت راست کرده و باز هم در برابر حادثه می ایستند.

"دبر"به معنی پشت در مقابل"قبل"به معنی پیش رو است،و ذکر این کلمه در اینجا برای بیان پشت کردن به میدان جنگ به طور کامل است.

این پیشگویی در میدان بدر و سایر جنگهای اسلامی جامع عمل به خود پوشید،و سرانجام جمعیت قدرتمند کفار متلاشی شدند و فرار کردند.

*** در آخرین آیه مورد بحث می افزاید:"تنها شکست و ناکامی در دنیا بهره آنها نیست،بلکه"رستاخیز موعد آنها است و مجازاتهای قیامت هولناکتر و تلخ تر است"( بَلِ السّٰاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَ السّٰاعَةُ أَدْهیٰ وَ أَمَرُّ ).

و به این ترتیب آنها باید هم در انتظار شکست تلخی در این دنیا باشند، و هم شکست تلخ تر و وحشت انگیزتر در آخرت.

"ادهی"از ماده"دهو"و"دهاء"به معنی مصیبت و حادثه بزرگ است که راه خلاص و علاج و درمان ندارد،و گاه به معنی شدت هوشیاری نیز آمده

است، اما در آیه مورد بحث به معنی اول می باشد.

آری آنها در قیامت گرفتار چنان سرنوشتی می شوند که راه فراری برای آن نیست.

نکته:

یک پیشگویی صریح و اعجازآمیز

بدون شک آن زمان که این آیات در مکه نازل شد مسلمانان در اقلیت شدید و دشمن در اوج قدرت بود،و هرگز پیش بینی پیروزی سریع مسلمانان بر آنها قابل باور نبود،ولی مدت کوتاهی گذشت که مسلمانان هجرت نمودند و آن قدر قدرت پیدا کردند که در نخستین برخورد مسلحانه خود با دشمن در میدان بدر ضربه بسیار و سهمگینی بر آنان وارد ساختند،آن چنان که هرگز انتظارش را نداشتند،و چند سالی از ماجرای بدر بیشتر نگذشت که نه فقط کفار مکه،بلکه تمام جزیره عربستان در مقابل آنها تسلیم شدند! آیا این خبر غیبی از آینده آن هم با این قاطعیت و صراحت معجزه نیست؟ می دانیم یکی از جنبه های اعجاز قرآن مشتمل بودن بر خبرهای غیبی است،که یک نمونه اش آیه مورد بحث می باشد.

[سوره القمر (54): آیات 47 تا 55]

اشاره

إِنَّ اَلْمُجْرِمِینَ فِی ضَلاٰلٍ وَ سُعُرٍ (47) یَوْمَ یُسْحَبُونَ فِی اَلنّٰارِ عَلیٰ وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ (48) إِنّٰا کُلَّ شَیْءٍ خَلَقْنٰاهُ بِقَدَرٍ (49) وَ مٰا أَمْرُنٰا إِلاّٰ وٰاحِدَةٌ کَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ (50) وَ لَقَدْ أَهْلَکْنٰا أَشْیٰاعَکُمْ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ (51) وَ کُلُّ شَیْءٍ فَعَلُوهُ فِی اَلزُّبُرِ (52) وَ کُلُّ صَغِیرٍ وَ کَبِیرٍ مُسْتَطَرٌ (53) إِنَّ اَلْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ نَهَرٍ (54) فِی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِیکٍ مُقْتَدِرٍ (55)

ترجمه:

47-مجرمان در گمراهی و شعله های آتشند.

48-در آن روز که در آتش دوزخ به صورتشان کشیده می شوند(و به آنها گفته می شود) بچشید آتش دوزخ را.

49-ما هر چیزی را به اندازه آفریدیم.

50-و فرمان ما یک امر بیش نیست،همچون یک چشم بر هم زدن! 51-ما کسانی را که در گذشته شبیه شما بودند هلاک کردیم آیا کسی هست که متذکر شود.

52-و هر کاری را انجام دادند در نامه های اعمالشان ثبت است.

53-و هر کار کوچک و بزرگی نوشته می شود.

54-پرهیزگاران در باغها و نهرهای بهشتی جای دارند.

55-در جایگاه صدق نزد خداوند مالک مقتدر.

تفسیر:

در جایگاه صدق نزد خداوند مقتدر!

این آیات در حقیقت ادامه بحث آیات قبل پیرامون کیفیت حال مشرکان و مجرمان در قیامت است،آخرین آیه از آیات گذشته این حقیقت را بیان کرد که روز قیامت میعاد آنهاست و آن روز مصیبت بار و تلخی است،تلختر از مصائب و شکستهای دنیا.

در نخستین آیه مورد بحث به بیان علت این امر پرداخته،می گوید:

"مجرمان در گمراهی و شعله های آتش دوزخند"( إِنَّ الْمُجْرِمِینَ فِی ضَلاٰلٍ وَ سُعُرٍ ) ⁽¹⁾.

*** "در آن روز در آتش دوزخ به صورتشان کشیده می شوند،و به آنها گفته

می شود بچشید و لمس کنید آتش دوزخ را"دوزخی که پیوسته آن را انکار می کردید و دروغ و افسانه می پنداشتید( یَوْمَ یُسْحَبُونَ فِی النّٰارِ عَلیٰ وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ ).

"سقر"(بر وزن سفر)در اصل به معنی تغییر رنگ بدن و متاذی شدن از تابش آفتاب و مانند آن است،و از آنجا که جهنم این دگرگونی و آزار را به نحو شدید دارد یکی از نامهای آن"سقر"است،و مراد از"مس"همان تماس گرفتن و لمس کردن است،بنا بر این به دوزخیان گفته می شود بچشید حرارت سوزانی را که از لمس آتش دوزخ حاصل می شود،بچشید و نگوئید اینها دروغ و خرافه و اسطوره است.

بعضی معتقدند که"سقر"نام تمام دوزخ نیست بلکه بخش خاصی از دوزخ است که سوزندگی فوق العاده عجیبی دارد،چنان که در روایتی از امام صادق ع نقل شده:"دره ای است به نام"سقر"که جایگاه متکبران است،و هر گاه نفس بکشد دوزخ را می سوزاند"! ⁽¹⁾.

*** و از آنجا که ممکن است خیال شود که این عذابها با آن معاصی هماهنگ نیست،در آیه بعد می افزاید:"ما هر چیزی را به اندازه آفریدیم"( إِنّٰا کُلَّ شَیْءٍ خَلَقْنٰاهُ بِقَدَرٍ ).

آری هم عذابهای دردناک آنها در این دنیا روی حساب است،و هم مجازاتهای شدید آنها در آخرت،نه تنها مجازاتها که هر چیزی را خدا آفریده روی حساب و نظام حساب شده ای است،زمین و آسمان،موجودات زنده و بیجان،اعضای پیکر انسان،و وسائل و اسباب حیات زندگی هر کدام روی حساب و اندازه لازم

است،و چیزی در این عالم بی حساب و کتاب نیست،چرا که آفریده آفریدگار حکیمی است.

*** سپس می فرماید:نه تنها اعمال ما از روی حکمت است،بلکه توأم با نهایت قدرت و قاطعیت نیز می باشد،زیرا"فرمان ما یک امر بیش نیست و چنان با سرعت انجام می گیرد همانند یک چشم بر هم زدن"!( وَ مٰا أَمْرُنٰا إِلاّٰ وٰاحِدَةٌ کَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ ).

آری هر چیز را اراده کنیم می گوئیم:"کن":"موجود باش"آن نیز بلافاصله موجود می شود،(حتی کلمه"کن"هم به اصطلاح از باب ضیق بیان است،و الا اراده و مشیت خداوند همان و تحقق مراد او همان).

بنا بر این آن روز که فرمان برپا شدن قیامت را صادر می کنیم با یک چشم بر هم زدن همه چیز در مسیر رستاخیز قرار می گیرد،و حیات نوین در کالبدها دمیده می شود.

همچنین آن روز که اراده کنیم که مجرمان را به وسیله صاعقه ها و صیحه های آسمانی یا زمین لرزه ها و طوفانها و تندبادها مجازات کنیم،و یا اراده عذاب آنها داشته باشیم یک فرمان بیشتر لازم نیست،بلافاصله همه اینها حاصل می شود.

اینها همه هشداری است برای گناهکاران تا بدانند خداوند در عین حکیم بودن قاطع است،و در عین قاطعیت،حکیم،و از مخالفت فرمانش بر حذر باشند.

*** آیه بعد بار دیگر مجرمان و کفار را مخاطب ساخته و توجه آنها را به سرنوشت اقوام پیشین معطوف می دارد،و می گوید:"ما افرادی را در گذشته

که شبیه شما بودند هلاک و نابود کردیم،آیا کسی هست که متذکر شود و پند گیرد" ( وَ لَقَدْ أَهْلَکْنٰا أَشْیٰاعَکُمْ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ ).

"اشیاع"جمع"شیعه"به معنی کسانی است که از سوی فردی به هر طرف می روند و امور مربوط به او را نشر و شیاع می دهند،و او را تقویت می کنند و اگر شیعه به معنی پیرو استعمال می شود نیز از همین جهت است.

مسلما اقوام پیشین،پیرو مشرکان مکه و مانند آنها نبودند،بلکه قضیه بر عکس بود،اما از آنجا که طرفداران یک نفر"شبیه"او هستند این واژه در معنی"شبیه و مانند"نیز به کار می رود.

این را نیز نباید نادیده گرفت که این گروه از کفار مکه از برنامه های پیشینیان نیرو می گرفتند،و از خط مکتب آنها استفاده می کردند،و به همین جهت بر اقوام پیشین اشیاع(شیعه ها)اطلاق شده است.

به هر حال این آیه بار دیگر این حقیقت را تاکید می کند که وقتی اعمال و رفتار و اعتقادات شما با آنها یکی است،دلیلی ندارد که شما سرنوشتی جز سرنوشت آنها داشته باشید بیدار شوید و پند گیرید.

*** سپس به این اصل اساسی اشاره می کند که با مرگ اقوام پیشین اعمال آنها نابود نشد،بلکه"هر کاری را انجام دادند در نامه های اعمالشان ثبت است" ( وَ کُلُّ شَیْءٍ فَعَلُوهُ فِی الزُّبُرِ ).

همین گونه اعمال شما نیز ثبت و ضبط می شود،و برای یوم الحساب محفوظ است.

"زبر"جمع"زبور"به معنی"کتاب"است،و در اینجا اشاره به نامه اعمال آدمیان می باشد،بعضی نیز احتمال داده اند که منظور از آن"لوح محفوظ"

باشد،ولی این معنی با صیغه جمع سازگار نیست.

*** سپس برای تاکید بیشتر می افزاید:"و هر کار صغیر و کبیری بدون استثنا نوشته می شود"( وَ کُلُّ صَغِیرٍ وَ کَبِیرٍ مُسْتَطَرٌ ).

بنا بر این حساب اعمال در آن روز یک حساب جامع و کامل است، چنان که وقتی نامه اعمال مجرمان به دست آنها داده می شود فریاد برمی آورند:

که ای وای بر ما!این چه کتابی است که هیچ عمل کوچک و بزرگی نیست مگر آن را شماره کرده"!" وَ یَقُولُونَ یٰا وَیْلَتَنٰا مٰا لِهٰذَا الْکِتٰابِ لاٰ یُغٰادِرُ صَغِیرَةً وَ لاٰ کَبِیرَةً إِلاّٰ أَحْصٰاهٰا "(سوره کهف آیه 49).

"مستطر"از ماده"سطر"در اصل به معنی"صف"می باشد،خواه انسانهایی که در یک صف ایستاده اند،یا درختانی که در یک صف قرار دارند، یا کلماتی که بر صفحه کاغذ در یک صف ردیف شده اند،و از آنجا که بیشتر در معنی اخیر به کار می رود معمولا این معنی از آن به ذهن می رسد.

و به هر حال این هشدار دیگری است به این افراد گنهکار و غافل و بیخبر.

*** و از آنجا که سنت قرآن مجید بر این است که صالحان و طالحان و نیکان و بدان را در مقایسه با یکدیگر معرفی می کند،چرا که در مقایسه تفاوتها چشمگیرتر و آشکارتر است در اینجا نیز بعد از ذکر سرنوشت کافران مجرم اشاره کوتاهی به سرنوشت مسرت بخش و روحپرور پرهیزکاران کرده،می فرماید:

"پرهیزکاران در میان باغها و نهرهای بهشتی و فضای گسترده و فیض وسیع خداوند جای دارند"( إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ نَهَرٍ ).

"نهر"(بر وزن قمر)و همچنین نهر(بر وزن قهر)هر دو به معنی مجرای

آب فراوان است و به همین مناسبت گاهی به فضای گسترده یا فیض عظیم و نور گسترده"نهر"(بر وزن قمر)گفته شده است.

این واژه در آیه مورد بحث(قطع نظر از حدیث آینده)ممکن است به همان معنی اصلی یعنی نهر آب بوده باشد،و مفرد بودن آن مشکلی ایجاد نمی کند،چرا که معنی جنس و جمع دارد بنا بر این هماهنگ"جنات"جمع"جنت"است.

و نیز ممکن است اشاره به وسعت فیض الهی و نور و روشنایی گسترده بهشت و فضای وسیع آن باشد،و یا به هر دو معنی،اما در حدیثی که در المنثور از پیغمبر گرامی اسلام ص نقل شده می خوانیم:النهر الفضاء و السعة لیس بنهر جار "نهر به معنی فضا و گستردگی است نه به معنی نهر جاری" ⁽¹⁾.

*** آخرین آیه مورد بحث که آخرین آیه سوره"قمر"است توضیح بیشتری برای جایگاه متقین داده،چنین می گوید:"آنها در جایگاه صدق و حق و راستی نزد خداوند مالک قادر قرار دارند"( فِی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِیکٍ مُقْتَدِرٍ ).

چه توصیف جالبی در این آیه از جایگاه پرهیزگاران شده است؟ دو ویژگی دارد که همه امتیازات در آن جمع است:نخست اینکه آنجا جایگاه صدق است و هیچگونه باطل و بیهودگی در آن راه ندارد،سراسر حق است و تمام وعده های خداوند در باره بهشت در آنجا عینیت پیدا می کند،و صدق آنها آشکار می شود.

دیگر اینکه:در جوار و قرب خدا است،همان چیزی که از کلمه"عند" (نزد)استفاده می شود که اشاره به نهایت قرب و نزدیکی و معنوی است نه جسمانی، آن هم نسبت به خداوندی که هم مالک است و هم قادر،هر گونه نعمت و موهبتی در قبضه قدرت و در فرمان حکومت و مالکیت او است،و به همین دلیل در پذیرایی

این میهمانان گرامی فروگذار نخواهد کرد،و تنها خودش می داند چه مواهبی برای آنها آماده ساخته است.

قابل توجه اینکه:در این دو آیه که سخن از مواهب و پاداشهای بهشتیان است نخست از مواهب مادی آنها که باغهای وسیع و نهرهای جاری است سخن می گوید،سپس از پاداش بزرگ معنوی آنها که حضور در پیشگاه قرب ملیک مقتدر است،تا انسان را مرحله به مرحله آماده کند،و روح او را به پرواز درآورد و در شور و نشاط فرو برد،به خصوص که تعبیراتی همچون"ملیک"و"مقتدر" و نیز"مقعد صدق"همگی دلالت بر دوام و بقای این حضور و قرب معنوی دارد.

نکته ها:

اشاره

1-همه چیز جهان روی حساب است

جمله إِنّٰا کُلَّ شَیْءٍ خَلَقْنٰاهُ بِقَدَرٍ در عین فشردگی از حقیقت مهمی در عالم خلقت پرده برمی دارد،حقیقتی که بر سراسر جهان هستی حاکم است،و آن اندازه گیری دقیق در همه کائنات جهان است.

هر قدر علم و دانش بشری پیشرفت می کند به این اندازه گیری دقیق آشناتر می شود،این اندازه گیری دقیق نه تنها در موجودات ذره بینی که در کرات عظیم آسمانی نیز حاکم است.

فی المثل می شنویم فضانوردان با محاسبات دقیق علمی که وسیله صدها نفر کارشناس متخصص بوسیله مغزهای الکترونیکی انجام می گیرد موفق می شوند، درست در همان منطقه ای از کره ماه که می خواستند بنشینند،با اینکه ظرف چند روزی که سفینه فضایی فاصله زمین و ماه را می پیماید همه چیز دگرگون می شود، ماه هم بدور خود می گردد و هم بدور زمین،و جای آن بکلی عوض می شود،

و حتی در لحظه پرتاب سفینه نیز زمین هم بدور خود و هم بدور آفتاب با سرعت فوق العاده ای در حرکت است،ولی از آنجا که تمام این حرکات گوناگون حساب و اندازه دقیقی دارد که مطلقا از آن تخلف نمی کند،فضانوردان موفق می شوند که با محاسبات پیچیده درست در منطقه مورد نظر فرود آیند! ستاره شناسان می توانند از دهها سال قبل،خسوف و کسوفهای جزئی و کلی را که در نقاط مختلف زمین روی می دهد دقیقا پیش بینی کنند،اینها همه نشانه دقت در اندازه گیریهای جهان بزرگ است.

در موجودات کوچک،در مورچگان ریز با آن اندامهای پیچیده و متنوع و رگها و اعصاب،ظرافت این اندازه گیری خیره کننده است،و هنگامی که به موجودات کوچکتر،یعنی جانداران ذره بینی،میکربها،ویروسها،آمیبها می رسیم ظرافت این اندازه گیری اوج می گیرد،و در آنجا حتی یک هزارم میلیمتر و کوچکتر از آن تحت حساب است،و از آن فراتر هنگامی که به داخل اتم وارد می شویم تمام این مقیاسهای اندازه گیری را باید دور بریزیم،و اندازه ها به قدری کوچک می شود که به فکر هیچ انسانی نمی گنجد.

این اندازه گیری تنها در مساله کمیتها نیست، کیفیتهای ترکیبی از این اندازه گیری نیز دقیقا برخوردار است،نظامی که بر روح و روحیات انسان و امیال و غرائز او حاکم است،نیز اندازه گیری دقیقی در مسیر خواسته های فردی و اجتماعی انسان دارد که اگر کمترین دگرگونی در آن رخ دهد نظام زندگی فردی و اجتماعی او به هم می ریزد.

در عالم طبیعت،موجوداتی هستند که آفت یکدیگرند،و هر کدام ترمزی در برابر دیگری محسوب می شود.

پرندگان شکاری از گوشت پرندگان کوچک تغذیه می کنند،و از اینکه آنها از حد بگذرند،و تمام محصولات را آسیب برسانند جلوگیری می نمایند،

و لذا عمر طولانی دارند.

ولی همین پرندگان شکاری،بسیار کم تخم می گذارند،و کم جوجه می آورند،و تنها در شرایط خاصی زندگی می کنند،اگر بنا بود با این عمر طولانی جوجه های فراوان بیاورند،فاتحه تمام پرندگان کوچک خوانده می شد.

این مساله دامنه بسیار گسترده ای در جهان حیوانات و گیاهان دارد که مطالعه آن انسان را به عمق" إِنّٰا کُلَّ شَیْءٍ خَلَقْنٰاهُ بِقَدَرٍ "آشناتر می سازد.

2-تقدیر الهی و آزادی اراده انسان

ممکن است از آیه مورد بحث و شبیه آن این توهم،یا سوء استفاده پیش آید که اگر همه چیز را خداوند روی اندازه و حسابی آفریده است پس اعمال و افعال ما نیز مخلوق او است،و بنا بر این از خود اختیاری نداریم.

ولی چنان که قبلا نیز گفته ایم گرچه اعمال ما به تقدیر و مشیت الهی است و هرگز خارج از محدوده قدرت و اراده او نیست ولی او مقدر ساخته که ما در اعمال خود مختار باشیم،و لذا برای ما تکلیف و مسئولیت قائل شده که اگر اختیار نداشتیم تکلیف و مسئولیت نامفهوم و بی معنی بود بنا بر این اگر ما در اعمال خود فاقد اراده و مجبور باشیم این بر خلاف تقدیر الهی است.

ولی در مقابل افراط"جبریون"گروهی به تفریط و تندروی در جهت مقابل افتاده اند که آنها را"قدریون"و مفوضه می نامند،آنها صریحا می گویند:

اعمال ما به دست ما است،و خدا را مطلقا به اعمال ما کاری نیست،و به این ترتیب قلمرو حکومت الهی را محدود ساخته و خود را مستقل پنداشته،و راه شرک را می پویند.

حقیقت این است که جمع میان این دو اصل(توحید و عدل)نیاز به دقت و ظرافت خاصی دارد،اگر توحید را به این معنی تفسیر کنیم که خالق همه چیز حتی اعمال ما خداست،بطوری که ما هیچ اختیاری نداریم"عدل"خدا را انکار کرده ایم،چرا که گنهکاران را مجبور بر معاصی ساخته و سپس آنها را مجازات می کند.

و اگر عدل را به این معنی تفسیر کنیم که خدا هیچ دخالتی در اعمال ما ندارد او را از حکومتش خارج ساخته ایم و در دره"شرک"سقوط کرده ایم.

"امر بین الامرین"که ایمان خالص و صراط مستقیم و خط میانه است این است که معتقد باشیم ما مختاریم ولی مختار بودنمان نیز به اراده خدا است و هر لحظه بخواهد می تواند از ما سلب اختیار نماید و این همان مکتب اهل بیت ع است.

قابل توجه این که در ذیل آیات مورد بحث روایات متعددی در مذمت از این دو گروه در کتب تفسیر اهل سنت و شیعه وارد شده است:

از جمله در حدیثی می خوانیم که پیغمبر اکرم فرمود"

صنفان من امتی لیس لهم فی الاسلام نصیب:المرجئة و القدریة،انزلت فیهم آیة فی کتاب اللّٰه، إِنَّ الْمُجْرِمِینَ فِی ضَلاٰلٍ وَ سُعُرٍ . ..":"دو گروه از امتم هستند که سهمی در اسلام ندارند!جبری ها،و قدری ها و در باره اینها آیه إِنَّ الْمُجْرِمِینَ فِی ضَلاٰلٍ وَ سُعُرٍ ..."گنهکاران در گمراهی و جنون و شعله های آتش اند..."نازل شده" ⁽¹⁾.

"مرجئه"از ماده"ارجاء"به معنی تاخیر انداختن است و این اصطلاحی است که در مورد جبریون به کار می رود چرا که آنها اوامر الهی را نادیده

گرفته،و رو به سوی معصیت می آورند به گمان این که مجبورند،یا این که معتقدند مرتکبین گناهان کبیره سرنوشتشان روشن نیست و آن را به قیامت می اندازند ⁽¹⁾.

و در حدیثی از امام باقر ع می خوانیم:"

نزلت هذه فی القدریة" ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ إِنّٰا کُلَّ شَیْءٍ خَلَقْنٰاهُ بِقَدَرٍ "این آیات در باره قدریه نازل شده در قیامت به آنها گفته می شود آتش دوزخ را بچشید ما هر چیزی را روی حساب و اندازه آفریدیم ⁽²⁾(اشاره به این که منظور از اندازه و حساب این است که برای هر گناهی مجازات دقیقی معین ساخته ایم،و این یکی دیگر از تفسیرهای آیه است، و یا این که شما که منکر تقدیر الهی بودید و خود را قادر بر هر چیز می پنداشتید و خدا را از قلمرو اعمال خود بیرون فکر می کردید اکنون قدرت خدا را ببینید،و بچشید عذاب انحراف خود را).

3-فرمان خداوند فقط یک کلمه است!

می دانیم در میان"علت تامه"و"معلول"هیچگونه فاصله زمانی وجود ندارد،و لذا در اصطلاح فلاسفه،تقدم علت را بر معلول تقدم رتبی می دانند، و در مورد اراده خداوند نسبت به امر ایجاد و خلقت که روشنترین مصداق علت تامه یا مصداق منحصر به فرد علت تامه است،این معنی روشنتر می باشد.

و لذا اگر آیه وَ مٰا أَمْرُنٰا إِلاّٰ وٰاحِدَةٌ :(امر ما یک کلمه بیش نیست)را به کلمه"کن"تفسیر کرده اند،از تنگی بیان است،و الا کلمه"کن"نیز ترکیبی است از کاف و نون و نیاز به زمان دارد،و حتی"فاء"در"فیکون"که

معمولا بیانگر نوعی زمان است از جهت تنگی بیان می باشد، و حتی تشبیه "کلمح بالبصر" ⁽¹⁾(یک چشم بر هم زدن)در آیه 77 سوره نحل هنگامی که سخن از امر الهی در باره رستاخیز می گوید و آن را تشبیه به"لمح بصر"می کند می افزاید: أَوْ هُوَ أَقْرَبُ "از یک چشم بر هم زدن نیز نزدیکتر است"! به هر حال در اینجا سخن از زمان به خاطر تعبیرات روزمره ما است،و به خاطر آن است که قرآن به زبان ما با ما سخن می گوید،و گرنه خداوند و اوامرش ما فوق زمان است ضمنا تعبیر به"واحدة"ممکن است اشاره به این معنی باشد که یک فرمان کافی است و نیاز به تکرار ندارد،و یا اشاره به اینکه فرمان او در باره کوچک و بزرگ و صغیر و کبیر و حتی آفرینش مجموع آسمانهای گسترده با یک ذره خاک فرق نمی کند.

اصلا کوچک و بزرگ و مشکل و آسان در مقیاس فکر محدود و قدرت ناچیز ماست،و آنجا که سخن از قدرت بی انتها مطرح است،این مفاهیم به کلی از میان می رود و همه یک رنگ و یک شکل می شوند(دقت کنید).

در اینجا"یک سؤال"پیش می آید که اگر معنی جمله فوق این است که همه چیز آنا وجود پیدا می کند،این امر با مشاهده تدریجی بودن حوادث جهان سازگار نیست.

ولی"پاسخ"این سؤال با توجه به یک نکته روشن می شود،و آن اینکه:

فرمان او همه جا یک کلمه است که از یک چشم بر هم زدن نیز سریعتر می باشد ولی محتوای فرمان متفاوت است،اگر به جنین فرمان داده که در نه ماه دوران خود را تکمیل کند یک لحظه کم و زیاد نخواهد شد،و فوریت آن به این است که درست در رأس این مدت تکمیل گردد،و اگر فرمان به کره زمین داده،که

در 24 ساعت یک بار بدور خود بچرخد فرمانش تخلف ناپذیر است،و به تعبیر دیگر برای تاثیر فرمان او هیچ زمانی لازم نیست،این محتوای فرمان است که با توجه به سنت تدریجی بودن عالم ماده و خاصیت و طبیعت حرکت،زمان به خود می پذیرد.

4-آغاز و پایان سوره قمر

قابل توجه اینکه سوره قمر با وحشت و اضطراب و هشدار به نزدیک شدن قیامت آغاز شده،و با آرامش مطلقی که برای مؤمنان راستین در جایگاه صدق در نزد ملیک مقتدر بیان فرموده پایان می گیرد،و چنین است راه و رسم تربیت که از اضطراب و وحشت شروع می شود،و به آرامش کامل منتهی می گردد، افکار پریشان را جمع می کند،هوسهای سرکش را رام می نماید،خوف و اضطراب درونی را از عوامل فنا و نابودی و ضلال برطرف می سازد و در جوار ابدیت پروردگار و در پیشگاه رحمت و قرب او غرق آرامش و سکینه و اطمینان می کند.

و به راستی توجه به اینکه خداوند مالک بی منازع و حاکم بی مانع در سرتاسر عالم هستی است،و توجه به اینکه او مقتدر است و قدرتش در همه چیز نافذ است به انسان آرامش بی نظیری می بخشد.

بعضی از مفسران نقل کرده اند که این دو نام مقدس(ملیک و مقتدر)تاثیر عمیقی در اجابت دعا دارد،به طوری که یکی از روات نقل می کند که من وارد مسجد شدم در حالی که گمان می کردم صبح شده،ولی معلوم شد مقدار زیادی از شب باقی مانده و احدی در مسجد غیر از من نبود،ناگهان حرکتی از پشت سرم شنیدم ترسیدم اما دیدم ناشناسی صدا می زند ای کسی که قلبت مملو از ترس است وحشت نکن و بگو:اللهم انک ملیک مقتدر،ما تشاء من امر یکون سپس هر چه می خواهی بخواه او می گوید من این دعای کوتاه را

خواندم و چیزی از خدا نخواستم مگر اینکه انجام شد ⁽¹⁾.

***خداوندا!تو ملیک و مقتدری ما را چنان توفیقی مرحمت فرما که در سایه ایمان و عمل و تقوا در جایگاه صدق،در جوار قرب و رحمتت قرار گیریم.

پروردگارا!ما ایمان داریم روز رستاخیز روزی است وحشتناک و برای گناهکاران تلخ و ناگوار،در آن روز تنها امید ما به لطف و کرم تو است.

بار الها!به ما روحی بیدار و عقلی هشیار مرحمت کن تا از سرنوشت پیشینیان درس عبرت گیریم و راهی را که به هلاک آنها انجامید نپیمائیم.پایان سوره قمر 7 ربیع الثانی 1406.

29\9\1364

(55) سوره الرحمن این سوره در مکه نازل شده و دارای 78 آیه است

اشاره

محتوای سوره الرحمن

این سوره به طور کلی بیانگر نعمتهای مختلف"معنوی"و"مادی" خداوند است که بر بندگان خود ارزانی داشته،و آنها را غرق در آن ساخته است،به طوری که می توان نام این سوره را"سوره رحمت"یا"سوره نعمت" گذارد،و به همین دلیل با نام مبارک"الرحمن"که"رحمت واسعه الهی"را بازگو می کند آغاز شده،و با جلال و اکرام خداوند پایان گرفته است،و 31 بار جمله" فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ "که به وسیله آن از بندگانش اقرار بر نعمتهای خود می گیرد در آن ذکر شده.

بنا بر این از یک نظر مجموع سوره یک بخش به هم پیوسته پیرامون نعمتهای خداوند منان است،و اما از نظر دیگر می توان محتوای آن را به چند بخش تقسیم کرد:

"بخش اول"که مقدمه و آغاز سوره است از نعمتهای بزرگ خلقت، تعلیم و تربیت،حساب و میزان،وسائل رفاهی انسان،و غذاهای روحی و جسمی او سخن می گوید.

"بخش دوم"توضیحی است بر مساله چگونگی آفرینش انس و جن.

"بخش سوم"بیانگر نشانه ها و آیات خداوند در زمین و آسمان است.

در"بخش چهارم"از نعمتهای دنیوی فراتر رفته،سخن از نعمتهای جهان دیگر است که با دقت و ظرافت خاصی ریزه کاریهای نعمتهای بهشتی اعم از باغها، چشمه ها،میوه ها،همسران زیبا و باوفا،و انواع لباسها،توضیح داده شده است.

و بالآخره در"بخش پنجم"این سوره اشاره کوتاهی به سرنوشت مجرمان و قسمتی از مجازاتهای دردناک آنها آمده است،ولی از آنجا که اساس سوره بر بیان رحمت الهی است در این قسمت توضیح زیادی داده نشده،به عکس نعمتهای بهشتی که به طور مشروح و گسترده آمده است آن چنان که دلهای مؤمنان را غرق سرور و امید کرده،غبار غم را از دل برمی دارد،و نهال شوق را در خاطر می نشاند.

تکرار آیه" فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ "آن هم در مقطعهای کوتاه آهنگ جالب و زیبایی به سوره داده،و چون با محتوای زیبایش آمیخته می شود و جاذبه خیره کننده ای پیدا می کند،لذا جای تعجب نیست که در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام ص نقل شده است که فرمود:

لکل شیء عروس و عروس القران سورة الرحمن جل ذکره: "برای هر چیزی عروسی است، و عروس قرآن سوره الرحمن است" ⁽¹⁾.

قابل توجه اینکه واژه"عروس"گرچه در زبان فارسی به خصوص زن اطلاق می شود،ولی در فرهنگ عرب به مرد و زن هر دو ما دام که در مراسم عروسی هستند اطلاق می گردد ⁽²⁾.

و از آنجا که مرد و زن در چنین مراسمی در بهترین و زیباترین حالات و کامل ترین احترامات قرار دارند این واژه به موجودات بسیار زیبا و گرامی اطلاق می شود.

علت انتخاب نام"الرحمن"برای این سوره و نیز تناسبش ناگفته پیداست.

فضیلت تلاوت سوره الرحمن

از آنجا که این سوره حس شکرگزاری را در انسانها به عالیترین وجهی برمی انگیزد،و بیان نعمتهای مادی و معنوی دنیا و آخرت شوق طاعت و بندگی را در دل او افزایش می دهد فضیلتهای فراوانی برای تلاوت آن در روایات آمده است،البته تلاوتی که در اعماق روح انسان نفوذ کند و مبدأ حرکت گردد نه مجرد لقلقه زبان. از جمله در حدیثی از رسول خدا می خوانیم: من قرأ سورة الرحمن رحم اللّٰه ضعفه و ادی شکر ما انعم اللّٰه علیه: "هر کس سوره الرحمن را بخواند خداوند به ناتوانی او(در ادای شکر نعمتها)رحم می کند،و حق شکر نعمتهایی را که به او ارزانی داشته خودش ادا می کند" 1. در حدیث دیگری در"ثواب الاعمال"از امام صادق ع می خوانیم: "تلاوت سوره الرحمن،و قیام به آن را هرگز رها نکنید،چرا که این سوره در قلوب منافقان هرگز استقرار نمی یابد،و خداوند آن را در قیامت در صورت انسانی قرار می دهد که زیباترین چهره،و خشبوترین رائحه را دارد،سپس در جایی قرار می گیرد که از همگان به خداوند متعال نزدیکتر است!خداوند از این سوره می پرسد:چه کسی در زندگی دنیا به محتوای تو قیام داشت و تلاوت تو را ادامه می داد؟ در پاسخ می گوید:خداوندا!فلان و فلان در اینحال صورتهای آنها سپید می شود،خدا به آنها می فرماید:اکنون هر که را می خواهید شفاعت کنید، آنها تا آنجا که آرزو دارند شفاعت می کنند،و برای هیچکس شفاعت نمی کنند مگر اینکه به آنها گفته می شود وارد بهشت شوید و هر کجا می خواهید ساکن گردید"! 1. و در حدیث دیگری از آن حضرت آمده است: من قرأ سورة الرحمن فقال عند کل" فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ "لا بشیء من آلائک رب اکذب، فان قرأها لیلا ثم مات مات شهیدا،و ان قرأها نهارا فمات مات شهیدا: هر کس سوره الرحمن را بخواند و هنگامی که به آیه" فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ "می رسد بگوید لا بشیء من الائک رب اکذب:"خداوندا هیچیک از نعمتهای تو را انکار نمی کنم"اگر این تلاوت در شب باشد و در همان شب بمیرد شهید خواهد بود،و اگر در روز باشد و در همان روز بمیرد نیز شهید خواهد بود"! 2. ***

این سوره به طور کلی بیانگر نعمتهای مختلف"معنوی"و"مادی" خداوند است که بر بندگان خود ارزانی داشته،و آنها را غرق در آن ساخته است،به طوری که می توان نام این سوره را"سوره رحمت"یا"سوره نعمت" گذارد،و به همین دلیل با نام مبارک"الرحمن"که"رحمت واسعه الهی"را بازگو می کند آغاز شده،و با جلال و اکرام خداوند پایان گرفته است،و 31 بار جمله" فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ "که به وسیله آن از بندگانش اقرار بر نعمتهای خود می گیرد در آن ذکر شده.

بنا بر این از یک نظر مجموع سوره یک بخش به هم پیوسته پیرامون نعمتهای خداوند منان است،و اما از نظر دیگر می توان محتوای آن را به چند بخش تقسیم کرد:

"بخش اول"که مقدمه و آغاز سوره است از نعمتهای بزرگ خلقت، تعلیم و تربیت،حساب و میزان،وسائل رفاهی انسان،و غذاهای روحی و جسمی او سخن می گوید.

"بخش دوم"توضیحی است بر مساله چگونگی آفرینش انس و جن.

"بخش سوم"بیانگر نشانه ها و آیات خداوند در زمین و آسمان است.

در"بخش چهارم"از نعمتهای دنیوی فراتر رفته،سخن از نعمتهای جهان دیگر است که با دقت و ظرافت خاصی ریزه کاریهای نعمتهای بهشتی اعم از باغها، چشمه ها،میوه ها،همسران زیبا و باوفا،و انواع لباسها،توضیح داده شده است.

ص :

[سوره الرحمن (55): آیات 1 تا 6]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . اَلرَّحْمٰنُ (1) عَلَّمَ اَلْقُرْآنَ (2) خَلَقَ اَلْإِنْسٰانَ (3) عَلَّمَهُ اَلْبَیٰانَ (4) اَلشَّمْسُ وَ اَلْقَمَرُ بِحُسْبٰانٍ (5) وَ اَلنَّجْمُ وَ اَلشَّجَرُ یَسْجُدٰانِ (6)

ترجمه:

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر 1-خداوند رحمن.

2-قرآن را تعلیم فرمود.

3-انسان را آفرید.

4-و به او بیان را تعلیم کرد.

5-خورشید و ماه بر طبق حساب منظمی می گردند.

6-و گیاه و درخت برای او سجده می کنند.

تفسیر:

سرآغاز نعمتهای الهی

از آنجا که این سوره-همان گونه که گفتیم-بیانگر انواع نعمتها و مواهب بزرگ الهی است با نام مقدس"رحمن"که رمزی از رحمت واسعه او است آغاز می شود،چرا که اگر صفت"رحمانیت"او نبود اینچنین خوان نعمت را برای دوست و دشمن نمی گستراند.

لذا می فرماید"خداوند رحمن"( اَلرَّحْمٰنُ ) ⁽¹⁾.

*** "قرآن را تعلیم فرمود"( عَلَّمَ الْقُرْآنَ ).

و به این ترتیب نخستین و مهمترین نعمت را همان"تعلیم قرآن"بیان می کند،چه تعبیر جالب و پرمحتوایی؟چرا که اگر درست بیندیشیم این قرآن مجید سرچشمه همه مواهب،و وسیله وصول به هر نعمت،و بهره گیری از تمام نعمتهای معنوی و مادی است،و جالب اینکه بیان نعمت"تعلیم قرآن"را حتی قبل از مساله"خلقت انسان"و"تعلیم بیان"ذکر کرده،در حالی که از نظر ترتیب طبیعی باید نخست اشاره به مساله آفرینش انسان،و بعد نعمت تعلیم بیان، و سپس نعمت تعلیم قرآن شود،اما عظمت قرآن ایجاب کرده که بر خلاف این ترتیب طبیعی نخست از آن سخن گوید.

این آیه در ضمن پاسخی است به مشرکان عرب که وقتی پیامبر ص نام "رحمن"بیان کرد و آنها را دعوت به سجده برای خداوند رحمن نمود آنها به

عنوان بهانه جویی گفتند و ما الرحمن"رحمن چیست"(فرقان-60).

قرآن می گوید خداوند رحمن کسی است که قرآن را تعلیم فرموده، انسان را آفریده،و تعلیم بیان به او کرده است.

به هر حال نام"رحمن"بعد از نام"اللّٰه"گسترده ترین مفهوم را در میان نامهای پروردگار دارد،زیرا می دانیم خداوند دارای دو رحمت است:"رحمت عام"و"رحمت خاص"نام"رحمن"اشاره به"رحمت عام"او است که همگان را شامل می شود،و نام"رحیم"اشاره به"رحمت خاص"او است که مخصوص اهل ایمان و طاعت است،و شاید به همین دلیل نام"رحمن"بر غیر خدا هرگز اطلاق نمی شود(مگر اینکه با کلمه"عبد"همراه باشد)ولی وصف"رحیم"به دیگران نیز گفته می شود،چرا که هیچکس دارای رحمت عام جز او نیست،اما رحمت خاص هر چند به صورت ضعیف در میان انسانها و موجودات دیگر نیز وجود دارد.

در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم:

الرحمن اسم خاص بصفة عامة و الرحیم اسم عام بصفة خاصة: "رحمن اسم خاص است اما صفت عام دارد" (یعنی نامی است مخصوص خدا که رحمتش همگان را شامل می شود)ولی رحیم اسمی است عام به صفت خاص(یعنی توصیفی است که برای خدا و خلق هر دو به کار می رود همانگونه که قرآن مجید پیغمبر اسلام را به عنوان رءوف رحیم معرفی کرده است.(توبه-128)اما مفهوم آن رحمت ویژه و معینی است.

در اینکه خداوند قرآن را به چه کسی تعلیم کرده؟مفسران تفسیرهای گوناگونی ذکر کرده اند:گاه گفته اند به جبرئیل و فرشتگان،و گاه به شخص پیامبر اسلام ص و گاه به همه انسانها و حتی جن.

و از آنجا که این سوره بیانگر رحمتهای الهی به جن و انس است و لذا 31 بار بعد از ذکر بحثهایی از این نعمتها از آنها سؤال می کند"کدامیک از نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید"مناسب همان تفسیر آخر است که خدا این

قرآن را به وسیله پیامبر بزرگش محمد ص به جن و انس تعلیم فرمود ⁽¹⁾.

*** بعد از ذکر نعمت بی مثال قرآن به مهمترین نعمت در سلسله بعد پرداخته، می فرماید:"انسان را آفرید"( خَلَقَ الْإِنْسٰانَ ).

مسلما منظور از انسان در اینجا نوع انسان است نه حضرت"آدم"،چرا که در چند آیه بعد در باره او جداگانه سخن می گوید،و نه شخص پیامبر اسلام ص هر چند حضرت برترین و والاترین مصداق آن است.

گستردگی نعمت بیان که بعد از آن می آید نیز شاهد دیگری بر عمومیت معنی انسان است،بنا بر این تفسیرهای دیگر جز آنچه گفته شد صحیح به نظر نمی رسد.

و به راستی آفرینش انسان این مجموعه شگرف عالم هستی،این خلاصه موجودات،این"عالم صغیر"که"عالم کبیر"در آن درج است،نعمتی است بی نظیر و بی مانند چرا که هر یک از ابعاد وجود او خود نعمت بزرگی است.

گرچه آغاز وجودش یک نطفه بی ارزش،و یا صحیحتر یک موجود ذره بینی که در آن نطفه بی ارزش شناور است،بیش نیست،ولی در سایه ربوبیت پروردگار آن چنان مراحل تکامل را طی می کند که به مقام شریفترین موجود عالم خلقت ارتقا می یابد.

ذکر نام انسان بعد از قرآن نیز قابل دقت است،چرا که قرآن مجموعه اسرار هستی به صورت تدوین است،و انسان خلاصه این اسرار به صورت تکوین

است،و هر کدام نسخه ای است از این عالم بزرگ و پهناور! *** آیه بعد به یکی از مهمترین نعمتها بعد از نعمت آفرینش انسان،اشاره کرده می افزاید:"خداوند بیان را به او تعلیم کرد"( عَلَّمَهُ الْبَیٰانَ ).

"بیان"از نظر مفهوم لغت معنی گسترده ای دارد،و به هر چیزی گفته می شود که مبین و آشکار کننده چیزی باشد،بنا بر این نه فقط نطق و سخن را شامل می شود که حتی کتابت و خط و انواع استدلالات عقلی و منطقی که مبین مسائل مختلف و پیچیده است همه در مفهوم بیان جمع است،هر چند شاخص این مجموعه همان"سخن گفتن"است.

گرچه ما به خاطر عادت به سخن گفتن آن را مساله ساده ای فکر می کنیم، ولی در حقیقت سخن گفتن از پیچیده ترین و ظریف ترین اعمال انسان است، بلکه می توان گفت هیچ کاری به این ظرافت و پیچیدگی نیست! زیرا از یک سو دستگاههای صوتی برای ایجاد اصوات مختلف با یکدیگر همکاری می کنند،ریه هوا را در خود جمع می کند و آن را تدریجا از حنجره بیرون می فرستد،تارهای صوتی به صدا در می آیند،و صداهای کاملا متفاوت که بعضی نشانه رضا و دیگری خشم و دیگری استمداد و دیگری تکلم و دیگری محبت یا عداوت است ایجاد می کنند،سپس این صداها با کمک زبان و لبها و دندانها و فضای دهان،حروف الفبا را با سرعت و ظرافت خاصی به وجود می آورند، و به تعبیر دیگر آن صدای ممتد و یک نواخت که از حنجره بیرون می آید به اشکال و اندازه های مختلف بریده می شود و حروف از آن تشکیل می گردد.

از سوی دیگر مساله وضع لغات پیش می آید که انسان بر اثر پیشرفت فکری لغات گوناگون برای انواع نیازهای مادی و معنویش وضع می کند، و عجب اینکه هیچگونه محدودیتی برای انسان در وضع لغات نیست،و تعداد

زبانهای موجود در دنیا به قدری زیاد است که دقیقا نمی توان آنها را احصا کرد، و حتی با گذشت زمان لغات و زبانهای جدیدی تدریجا تشکیل می شود.

بعضی تعداد زبانهای موجود در دنیا را سه هزار زبان!می دانند،و بعضی این عدد را بالاتر از این ذکر کرده اند ⁽¹⁾ولی به نظر می رسد که هدف،شمارش اصول السنه بوده و گرنه اگر زبانهای محلی را در نظر بگیریم مطلب از این هم فراتر خواهد بود تا آنجا که گاه دیده شده دو روستای مجاور با دو زبان مختلف محلی صحبت می کنند.

از سوی سوم مساله تنظیم جمله بندیها و استدلالات یا بیان احساسات از طریق عقل و فکر پیش می آید که روح بیان و نطق است،و به همین دلیل سخن گفتن مخصوص انسانهاست.

درست است که بسیاری از حیوانات برای تفهیم نیازهایشان اصوات مختلفی ایجاد می کنند،ولی تعداد این اصوات بسیار محدود و گنگ و مبهم است،در حالی که بیان به صورت گسترده و نامحدود در اختیار انسانها قرار دارد،چرا که خداوند قدرت فکری لازم را برای سخن گفتن به آنها بخشیده است.

از اینها که بگذریم اگر نقش"بیان"را در تکامل و پیشرفت زندگی انسانها،و پیدایش و ترقی تمدنها در نظر بگیریم یقین خواهیم کرد که اگر این نعمت بزرگ نبود انسان هرگز نمی توانست تجربیات و علوم خود را به سادگی از نسلی به نسل دیگر منتقل سازد،و باعث پیشرفت علم و دانش و تمدن و دین و اخلاق گردد،و اگر یک روز این نعمت بزرگ از انسانها گرفته شود جامعه انسانی به سرعت راه قهقرا را پیش خواهد گرفت،و هر گاه بیان را به معنی وسیع آن که شامل خط و کتابت و حتی انواع هنرها می شود تفسیر کنیم نقش

فوق العاده مهم آن در زندگی انسانها روشنتر می گردد.

اینجاست که می فهمیم چرا بعد از نعمت خلقت انسان سخن از تعلیم بیان در این سوره رحمن که مجموعه ای است از مواهب پروردگار به میان آمده.

*** سپس به سراغ چهارمین نعمت بزرگ از مواهب خداوند رحمن رفته، می گوید:"خورشید و ماه بر طبق حساب منظمی جریان دارند"( اَلشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ بِحُسْبٰانٍ ) ⁽¹⁾.

اصل وجود خورشید از بزرگترین نعمتها برای انسان است،چرا که بدون نور و حرارت حاصل از آن زندگی در منظومه شمسی غیر ممکن است، و سابقا نیز گفته ایم هر جنبش و حرکتی در کره خاکی ما صورت می گیرد سر چشمه اصلی آن نور و حرارت خورشید است،نمو و رشد گیاهان و تمام مواد غذایی،بارش بارانها،وزش بادها،همه ببرکت این موهبت الهی است.

ماه نیز به سهم خود نقش مهمی را در حیات انسان ایفا می کند،علاوه بر اینکه چراغ شبهای تاریک او است،جاذبه آن که سرچشمه جزر و مد در اقیانوسهاست عاملی است برای بقاء حیات در دریاها و مشروب ساختن بسیاری از سواحل که رودخانه ها در مجاورت آن به دریا می ریزند.

و افزون بر همه اینها نظام ثابت حرکت این دو حرکت(یا به تعبیر دیگر حرکت ماه به دور زمین و حرکت زمین به دور خورشید)که سبب پیدایش منظم شب و روز سال و ماه و فصول مختلف است،سبب نظم زندگی انسانها و برنامه ریزی برای امور تجاری و صنعتی و کشاورزی است که اگر این سیر منظم نبود

زندگی بشر هرگز نظام نمی یافت.

نه تنها حرکت این کرات آسمانی نظام بسیار دقیقی دارد،بلکه مقدار جرم و جاذبه آنها و فاصله ای که از زمین،و از یکدیگر،دارند همه روی حساب و"حسبان"است،و به طور قطع هر کدام از این امور به هم بخورد اختلالات عظیمی در منظومه شمسی و به دنبال آن در نظام زندگی بشر رخ می دهد.

و عجب اینکه به هنگامی که اجزای این منظومه از کره خورشید جدا شد بسیار پریشان و نامنظم به نظر می رسید ولی سرانجام در شکل کنونی تثبیت شد یکی از دانشمندان علوم طبیعی در این زمینه چنین می گوید:

"منظومه شمسی ما از مخلوط(ظاهرا)در هم بر هم مواد و مصالحی که با حرارت 12 هزار درجه از خورشید جدا شده،و با سرعتی غیر قابل تصور در فضای بی پایان پراکنده گشته،به وجود آمده است.

اما در همین آشفتگی ظاهری و انقلاب جوی چنان نظم و ترتیب دقیق و منظمی ایجاد شده که امروز حتی دقایق و لحظات حوادث آینده آن را می توانیم پیش بینی کنیم،و نتیجه این نظام و ترتیب آن است که اوضاع فلکی ما هزار میلیون سال است که به همین حال باقیمانده ⁽¹⁾.

این نکته نیز قابل توجه است که خورشید هر چند در وسط منظومه شمسی ظاهرا بدون حرکت ثابت مانده است،ولی نباید فراموش کرد که آن هم به اتفاق تمام سیارات و اقمارش در دل کهکشانی که به آن تعلق دارد به سوی نقطه معینی(ستاره معروف وگا)در حرکت و این حرکت نیز نظم و سرعت معینی دارد.

در پنجمین موهبت بزرگ از آسمان به زمین نظر می افکند،و می فرماید:

"و گیاه و درخت برای او سجده می کنند"( وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ یَسْجُدٰانِ ).

"نجم"گاه به معنی ستاره می آید،و گاه به معنی گیاهان بدون ساقه و در اینجا به قرینه"شجر"(درخت)منظور معنی دوم یعنی گیاهان بدون ساقه است ⁽¹⁾.

اصولا این واژه در اصل به معنی طلوع است،و اگر به این گیاهان "نجم"می گویند به خاطر آن است که از زمین سر بر می آورند،و اگر به ستاره "نجم"گفته می شود نیز به خاطر طلوع آن است.

می دانیم تمام مواد غذایی انسانها در اصل از گیاهان گرفته می شود،با این تفاوت که قسمتی را انسان مستقیما مصرف می کند،و قسمت دیگری صرف تغذیه حیواناتی می شود که جزء مواد غذایی انسانها است،این معنی حتی در مورد حیوانات دریایی نیز صادق است،زیرا آنها نیز از گیاهان بسیار کوچکی تغذیه می کنند که میلیونها میلیون از آن در هر گوشه و کنار دریا در پرتو نور آفتاب می روید و در لابلای امواج در حرکت است.

به این ترتیب"نجم"انواع گیاهان کوچک و خزنده(مانند بوته کدو خیار و امثال آنها)و"شجر"و انواع گیاهان ساقه دار مانند غلات و درختان میوه و غیر آن را شامل می شود.

و تعبیر"یسجدان"(این دو سجده می کنند)اشاره به تسلیم بی قید و شرط آنها در برابر قوانین آفرینش،و در مسیر منافع انسانهاست،مسیری که خدا برای آنها تعیین کرده،و آن را بی کم و کاست می پیمایند.

در ضمن اشاره به اسرار توحیدی آنها نیز هست،چرا که در هر برگ و هر دانه گیاهی آیات عجیبی از عظمت و علم پروردگار وجود دارد،و"هر

ورقی دفتری است معرفت کردگار"! ⁽¹⁾.

البته این احتمال نیز داده شده که منظور از نجم در آیه فوق ستارگان آسمان باشد،ولی آنچه در بالا گفتیم با قرائن موجود در آیه متناسبتر و سازگارتر است.

نکته:

نظری به چند روایت

در منابع اسلامی ذیل آیات فوق روایاتی نقل شده که از قبیل تفسیر کلی به مصداق روشن است،و هر کدام قسمتی از آیات را تبیین می کند از جمله:

در حدیثی از امام صادق می خوانیم که در تفسیر"علمه البیان"فرمود:

البیان الاسم الاعظم الذی به علم کل شیء: "بیان همان اسم اعظم است که به وسیله آن همه چیز دانسته می شود" ⁽²⁾.

در باره اسم عظم و تفسیر آن بحثی در جلد 7 صفحه 30(ذیل آیه 180 سوره اعراف)داشتیم.

در حدیث دیگری از امام علی بن موسی الرضا ع آمده است که منظور از " اَلرَّحْمٰنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ "این است که خداوند قرآن را به پیامبر ص تعلیم فرمود،و منظور از" خَلَقَ الْإِنْسٰانَ "آفرینش امیر مؤمنان علی ع و" عَلَّمَهُ الْبَیٰانَ "بیان تمام اموری است که مردم به آن نیازمندند.

روشن است که روایات فوق عمومیت مفاهیم این آیات را محدود نمی کند هر چند ما را به مصادیق روشن آن رهنمون می گردد.

[سوره الرحمن (55): آیات 7 تا 13]

اشاره

وَ اَلسَّمٰاءَ رَفَعَهٰا وَ وَضَعَ اَلْمِیزٰانَ (7) أَلاّٰ تَطْغَوْا فِی اَلْمِیزٰانِ (8) وَ أَقِیمُوا اَلْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَ لاٰ تُخْسِرُوا اَلْمِیزٰانَ (9) وَ اَلْأَرْضَ وَضَعَهٰا لِلْأَنٰامِ (10) فِیهٰا فٰاکِهَةٌ وَ اَلنَّخْلُ ذٰاتُ اَلْأَکْمٰامِ (11) وَ اَلْحَبُّ ذُو اَلْعَصْفِ وَ اَلرَّیْحٰانُ (12) فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ (13)

ترجمه:

7-و آسمان را برافراشت و میزان و قانون(در آن)گذاشت.

8-تا در میزان طغیان نکنید(و از مسیر عدالت منحرف نشوید).

9-وزن را بر اساس عدل بر پا دارید و در میزان کم نگذارید.

10-و زمین را برای خلایق آفرید.

11-که در آن میوه ها و نخلهای پر شکوفه است.

12-و دانه هایی که همراه با ساقه و برگی است که به صورت کاه درمی آید،و گیاهان خوشبو.

13-پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را تکذیب می کنید شما ای گروه انس و جن؟

تفسیر:

اشاره

آسمان را برافراشت و برای هر چیز میزانی قرار داد

این آیات همچنین ادامه بیان نعمتهایی است که در آیات پیشین آمده بود، و چنان که گفتیم در آن آیات به پنج نعمت بزرگ که از مهمترین مواهب الهی است اشاره شده،بنا بر این در نخستین آیه مورد بحث به ششمین نعمت که نعمت آفرینش آسمان است اشاره کرده،می فرماید:"خداوند آسمان را برافراشت" ( وَ السَّمٰاءَ رَفَعَهٰا ).

"آسمان"در این آیه خواه به معنی"جهت بالا"باشد یا"کواکب آسمانی" و یا"جو زمین"(یعنی قشر عظیم هوایی که گرداگرد این کره را فرا گرفته و همچون سپری از زمین در مقابل اشعه زیانبار کیهانی و سنگهای آسمانی حفظ می کند،و نیز گرمای آفتاب و رطوبت برخاسته از دریا را برای تشکیل ابرها و نزول باران در خود نگاه می دارد)هر کدام باشد موهبتی است بزرگ و نعمتی است بی نظیر،چرا که بدون آن زندگی کردن برای انسان محال است و یا ناقص.

آری نور و روشنایی که مایه گرما و هدایت و حیات و حرکت است از سوی آسمان می آید،باران از طریق آسمان می بارد،و نزول وحی نیز از آسمان است.

(در این صورت آسمان مفهوم اعم از مادی و معنوی دارد).

از همه اینها گذشته این آسمان برافراشته با تمام مفاهیمش آیت عظیمی از آیات خدا است،و در طریق معرفتش به انسانها بهترین کمک را می کند، و هنگامی که"اولو الالباب"در آن می اندیشند بی اختیار می گویند رَبَّنٰا مٰا خَلَقْتَ هٰذٰا بٰاطِلاً :"پروردگارا این دستگاه با عظمت را بیهوده نیافریده ای" (آل عمران-191).

سپس به سراغ نعمت هفتم می رود،و می فرماید:"خداوند میزان را قرار

داد"( وَ وَضَعَ الْمِیزٰانَ ).

"میزان"به معنی هر گونه وسیله سنجش است،سنجش حق از باطل، سنجش عدالت از ظلم و ستم،و سنجش ارزشها و سنجش حقوق انسانها در مراحل و مسیرهای مختلف اجتماعی.

"میزان"هر قانون تکوینی و دستور تشریعی را شامل می شود،چرا که همه وسیله سنجشند.

درست است که"میزان"در لغت به معنی ترازو و وسیله وزن کردن سنگینی اجسام است،اما مسلما میزانی که در این آیه،بعد از ذکر آفرینش آسمان به آن اشاره شده مفهوم گسترده ای دارد که هر وسیله سنجش و همه قوانین تکوین و تشریع را فرا می گیرد،نه فقط وسیله سنجش وزن اجناس.

اصولا برافراشته بودن آسمان و نظم دقیقی که بر ملیونها کره آسمانی حاکم است بدون میزان و قوانین حساب شده ای امکان پذیر نیست.

و اینکه می بینیم در بعضی از عبارات"میزان"به معنی"قرآن"یا به معنی "عدل"یا به معنی"شریعت"یا"ترازو"تفسیر شده است در حقیقت هر کدام اشاره به مصداقی از این مفهوم کل و گسترده است.

*** در آیه بعد نتیجه گیری جالبی از این موضوع کرده می افزاید:"هدف از قرار دادن میزان در عالم هستی این است که شما هم میزان را رعایت کنید و در آن طغیان ننمائید"( أَلاّٰ تَطْغَوْا فِی الْمِیزٰانِ ).

شما نیز بخشی از این عالم عظیم هستید و هرگز نمی توانید به صورت یک وصله ناهمرنگ در این جهان بزرگ زندگی کنید،عالم نظام و میزانی دارد، شما هم باید نظام و میزان داشته باشید.

اگر میزان و قانون از عالم بزرگ برچیده شود راه فنا و نابودی پیش

می گیرد،و اگر زندگی شما هم فاقد نظم و میزان باشد رو به فنا خواهید رفت.

چه تعبیر جالبی که از کل عالم هستی به انسان منتقل می شود،و قوانین حاکم بر آن عالم کبیر را با قوانین حاکم بر زندگی انسان عالم صغیر هماهنگ می شمرد،و این است حقیقت توحید که اصول حاکم همه جا یکی است.

*** بار دیگر روی مساله عدالت و وزن تکیه کرده می گوید:"شما وزن را بر اساس عدالت برپا دارید و در میزان کم و کسر نگذارید"( وَ أَقِیمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَ لاٰ تُخْسِرُوا الْمِیزٰانَ ).

قابل توجه اینکه در این آیات سه بار"میزان"ذکر شده است،با اینکه ممکن بود در مرحله دوم و سوم از ضمیر استفاده شود،این نشان می دهد که "میزان"در این سه آیه به سه معنی متفاوت است که استفاده از ضمیر جوابگوی آن نیست،و تناسب آیات نیز چنین ایجاب می کنند چرا که در مرحله اول سخن از میزان و معیار و قوانینی است که خداوند در سراسر عالم هستی قرار داده است.

و در مرحله دوم سخن از عدم طغیان انسانها در تمام موازین زندگی فردی و اجتماعی است که طبعا دایره محدودتری دارد.

و در مرحله سوم روی مساله وزن به معنی خاص آن تکیه کرده،و دستور می دهد که در سنجش و وزن اشیاء به هنگام معامله چیزی کم و کسر نگذارند، و این مرحله محدودتر است.

به این ترتیب انسجام جالبی در آیات به صورت سلسله مراتب در مساله میزان و سنجش به کار رفته است،که از دایره های بزرگ به دوائر کوچکتر

منتقل می شود ⁽¹⁾.

اهمیت میزان به هر معنی در زندگی و حیات انسان چنان است که هر گاه همین مصداق محدود و کوچکش یعنی"ترازو"را یک روز از زندگی حذف کنیم برای مبادله اشیاء گرفتار چه دردسرها و هرج و مرجها دعوا و نزاعها خواهیم شد.

به همین نسبت هر گاه مفاهیم گسترده تر آن حذف شود نابسامانی افزونتر و بی حساب است.

از آنچه گفتیم روشن می شود اینکه در بعضی از روایات"میزان"به وجود "امام" ع تفسیر شده به خاطر آن است که وجود مبارک امام معصوم وسیله ای است برای سنجش حق از باطل و معیاری است برای تشخیص حقایق،و عامل مؤثری است برای هدایت ⁽²⁾همچنین تفسیر میزان به"قرآن مجید"نیز ناظر به همین معنی است.

و به هر حال با توجه به اینکه همه این آیات در مقام ذکر نعمتهای الهی است روشن می شود که وجود"میزان"چه در کل جهان هستی و چه در جامعه انسانیت و روابط اجتماعی،و چه در کار و کسب و تجارت همه از نعمتهای گرانبهای خداوند است.

سپس از آسمان به زمین می آید و می فرماید:"خداوند زمین را برای زندگی انسانها آفرید"( وَ الْأَرْضَ وَضَعَهٰا لِلْأَنٰامِ ).

"انام"را بعضی به معنی"انسانها"و بعضی به معنی"انس و جن"و گاه آن را به معنی"هر موجود ذی روح"تفسیر کرده اند.

البته جمعی از ارباب لغت و مفسران آن را به مطلق"خلق"نیز تفسیر کرده اند ولی قرائن موجود و خطابهای سوره که متوجه انس و جن است نشان می دهد که منظور از آن در اینجا همان انس و جن است.

آری این کره خاکی که در اینجا به عنوان یک موهبت مهم الهی ذکر شده و در آیات دیگر از آن به عنوان"مهاد"(گهواره)یاد کرده،قرارگاه مطمئن و آرام و آماده ای است که برای غالب ما اهمیتش در حالت عادی درک نمی شود، اما هنگامی که یک زمین لرزه کوچک همه چیز را به هم می ریزد،و یا یک آتشفشان،شهری را زیر مواد مذاب و دود آتش دفن می کند،به این حقیقت پی می بریم که این زمین آرام چه نعمت و برکتی است،مخصوصا اگر به آنچه دانشمندان در باره سرعت حرکت زمین به دور خود،و به دور آفتاب،گفته اند بیندیشیم اهمیت این آرامش در عین حرکت سریع و سرسام آورش،نه یک حرکت بلکه انواع مختلف حرکت،روشنتر می شود ⁽¹⁾.

تعبیر به"وضع"در مورد زمین در برابر"رفع"در مورد"آسمان" علاوه بر لطف خاصی که در این مقابله است اشاره پر معنایی به تسلیم بودن زمین و منابع آن در مقابل انسان است،همانگونه که در آیه 15 سوره ملک می خوانیم: هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ ذَلُولاً فَامْشُوا فِی مَنٰاکِبِهٰا وَ کُلُوا مِنْ رِزْقِهِ

:"او کسی است که زمین را"رام"و"مسخر"شما قرار دارد،در جاده ها و طرق مختلف آن حرکت کنید،و از رزق الهی که در آن آفریده شده است استفاده کنید".

و به این ترتیب هشتمین نعمت بزرگ را در این سلسله مشخص می سازد.

*** در آیه بعد به سراغ نهمین و دهمین نعمت که بخشی از مواد غذایی انسان را تشکیل می دهد رفته،می گوید:"در زمین میوه ها و نخلهای پر شکوفه است" ( فِیهٰا فٰاکِهَةٌ وَ النَّخْلُ ذٰاتُ الْأَکْمٰامِ ).

"فاکهة"به معنی هر گونه میوه است(چنان که راغب در مفردات گفته) و اینکه بعضی آن را به معنی همه میوه ها به استثنای خرما و رطب تفسیر کرده اند دلیلی ندارد جز اینکه"نخل"به صورت جداگانه در آیه ذکر شده است، در حالی که ممکن است این تکرار به خاطر اهمیتی باشد که در نخل و خرما است، در ذیل آیه 11 سوره نحل و آیه 25 سوره مریم بحث مشروحی در باره فوائد خرما از نظر غذایی و مواد مختلف حیاتبخش آن داشته ایم) ⁽¹⁾.

"اکمام"جمع"کم"(بر وزن جن)به غلافی می گویند که میوه را می پوشاند و"کم"(بر وزن قم)به معنی آستین است که دست را می پوشاند، و"کمه"(بر وزن قبه)به معنی شب کلاهی است که سر را می پوشاند ⁽²⁾.

انتخاب این توصیف در مورد میوه درخت نخل که در آغاز در غلافی پنهان

است،و سپس غلاف می شکافد و خوشه نخل به طرز جالبی بیرون می ریزد،ممکن است به خاطر زیبایی خیره کننده آن باشد،و یا به خاطر منافعی که در همان غلاف نهفته است و دارای عصاره اسانس مخصوصی است که هم جنبه غذایی دارد و هم دارویی،و از همه گذشته این غلاف همچون رحم مادر،فرزندان نخل را تا مدتی در خود پرورش می دهد،و از آفات حفظ می کند،و هنگامی که توانستند راه خود را در برابر هوا و نور آفتاب ادامه دهند غلاف جدا می شود و کنار می رود.

از همه گذشته وضع خاص میوه این درخت که نخست در غلاف است و بعد به صورت خوشه ای بیرون می آید چیدن آن را سهل و آسان می سازد،و اگر بنا بود درخت نخل با آن طول قامت میوه های پراکنده فی المثل همچون درخت سیب داشت چیدنش بسیار مشکل بود.

*** و سرانجام از یازدهمین و دوازدهمین مواهبش بدینگونه سخن می گوید:

"و در زمین دانه هایی است همراه با ساقه و برگهایی که به صورت کاه درمی آید و همچنین گیاهان خوشبو و معطر"( وَ الْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَ الرَّیْحٰانُ ).

دانه های غذایی خوراک انسان،و برگهای تر و خشکش خوراک حیواناتی است که در خدمت انسان،و از شیر و گوشت و پوست و پشم آنها بهره می گیرد، و به این ترتیب چیزی از آن بی فایده و دور ریختنی نیست.

و از سوی دیگر گیاهان خوشبو و گلها را نیز در زمین آفریده که مشام جسم و جان را معطر می کند،و روح را آرامش و نشاط می بخشد،و به این وسیله نعمتهایش را بر انسان تمام کرده است.

"حب"به هر گونه دانه می گویند و"عصف"(بر وزن اسب)به معنی

برگها و اجزایی است که از گیاهان جدا می شوند و گاه به وسیله بادها به هر سو پراکنده می گردد،و به"کاه"نیز گفته شده است.

برای"ریحان"معانی زیادی گفته اند،از جمله:گیاهان خوشبو،و هر گونه روزی است،و در اینجا مناسب همان معنی اول است.

*** پس از ذکر این نعمتهای گوناگون مادی و معنوی در آخرین آیه مورد بحث جن و انس را مخاطب ساخته،می گوید:"کدامیک از نعمتهای پروردگارتان را تکذیب می کنید"؟!( فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ ).

نعمتهایی که یکی از دیگری گرانبهاتر و پرارزشتر است،نعمتهایی که سراسر زندگی شما را در برگرفته،و هر یک نشانه روشنی از قدرت و لطف و مهر پروردگار است،چگونه ممکن است اینها را تکذیب کرد؟! این استفهام،استفهام تقریری است که در مقام اقرار گرفتن می آورند، و لذا در روایتی که در آغاز سوره خواندیم به ما دستور داده شده است که بعد از ذکر این جمله عرضه داریم:پروردگارا!ما هیچیک از نعمتهای تو را تکذیب نمی کنیم""لا بشیء من آلائک رب اکذب".

گرچه در آیات گذشته تنها سخن از انسانها به میان آمده است و مطلقا سخنی از طایفه جن در میان نبود،ولی آیات بعد نشان می دهد که مخاطب در ضمیر"تثنیه"(کما)این دو گروهند.

به هر حال خداوند با این جمله انس و جن را در برابر این واقعیت قرار می دهد که پیرامون این مسائل بیندیشند،و بعد بی آنکه نیاز به تعلیم دیگری باشد از عقل خود این سؤال را بکنند که"آیا هیچیک از این نعمتهای الهی قابل انکار است"و اگر نیست چرا ولی نعمت خود را نشناسند؟چرا شکر منعم

را وسیله شناخت او قرار ندهند؟و چرا در آستان مقدسش سر تعظیم فرود نیاورند؟! تعبیر به"ای"اشاره به این است که هر یک از این نعمتها دلیل بر مقام ربوبیت پروردگار و لطف و احسان او است،تا چه رسد به مجموع آنها.

نکته ها:

اشاره

شناخت نعمتها نردبان معرفت اللّٰه است

کمی دقت در نعمتهای دوازدهگانه فوق(نعمت قرآن،خلقت انسان، تعلیم بیان،حساب منظم زمان،آفرینش گیاهان و انواع اشجار،آفرینش آسمان،حاکمیت قوانین،آفرینش زمین با ویژگیهایش،خلقت میوه ها،خلقت نخل،آفرینش حبوبات،و خلقت گلها و گیاهان معطر)با جزئیات و ریزه کاریها و اسراری که در هر یک نهفته است کافی است که حس شکرگزاری را در انسان برانگیزد،و او را به دنبال عرفان و شناخت مبدأ این نعمتها بفرستد.

و به همین دلیل خداوند متعال از بندگانش بعد از ذکر این نعمتها نسبت به یک یک آنها اقرار می گیرد،و این جمله را در آیات آینده نیز بعد از ذکر نعمتهای دیگر تکرار می کند که مجموعا 31 بار می شود.

این تکرار نه تنها منافاتی با فصاحت ندارد بلکه خود یکی از فنون فصاحت است،این درست به آن می ماند که پدری فرزند فراموش کارش را مخاطب ساخته می گوید:آیا فراموش کردی کودکی خرد و ناتوان بودی؟چه خون جگرها برای پرورش تو خوردم؟ آیا فراموش کردی بیمار شدی و بهترین طبیبان را برای تو حاضر ساخته؟ و برای دارو و درمانت چه زحمتها که نکشیدم.

آیا فراموش کردی هنگامی که به مرحله جوانی رسیدی و نیاز به همسر داشتی پاکترین همسران را برای تو انتخاب کردم؟ آیا فراموش کردی آن زمان که نیاز به خانه و زندگی و وسائل داشتی همه چیز را برای تو فراهم ساختم؟ پس این سرکشی و طغیان و بی مهری و بی وفایی از چیست؟ خداوند منان نیز نعمتهای گوناگونش را به این بشر فراموشکار یادآور می شود،و به دنبال هر بخش از این نعمتها از او سؤال می کند"کدامیک از اینها را می توانی انکار کنی"؟! پس این نافرمانی و طغیان از چیست؟در حالی که اطاعت من نیز رمز تکامل و پیشرفت خود شما است،و از آن چیزی عائد پروردگارتان نمی شود.

2-مساله نظم و حساب در زندگی

در بدن ما بیش از بیست فلز و شبه فلز به کار رفته است که هر کدام با کیفیت خاص و کمیت معینی است،و هر گاه کمترین تغییری در میزان و معیار آنها رخ دهد سلامت ما به خطر می افتد،فی المثل در فصل گرما که انسان زیاد عرق می کند گاه گرفتار گرمازدگی می شود،و بی آنکه بیماری دیگری داشته باشد ممکن است تا سرحد مرگ پیش رود،در حالی که علت آن مساله بسیار ساده ای است و آن کم شدن آب بدن و نمک خون می باشد،و درمان آن چیزی جز نوشیدن آب و خوردن نمک اضافی نیست! این یک نمونه ساده از نظم و حساب در ساختمان تن ماست،گاه اندازه گیریها در ساختمان موجودهای ظریفتر همچون سلولها،و از آن ظریفتر اتمها به قدری دقیق و ظریف است که یک هزارم،و گاه یک میلیونیم میلیمتر،یا میلی

گرم،سرنوشت ساز است،تا آنجا که دانشمندان ناچارند برای این محاسبه های دقیق از مغزهای الکترونیکی استفاده کنند.

این در نظام تکوین است،در جریانهای اجتماعی نیز انحراف از قانون عدالت،بسیار می شود که ملتی را در کام نیستی فرو می برد.

قرآن مجید در چهارده قرن قبل با تعبیراتی که در آیات فوق خواندیم پرده از روی این حقیقت برداشته،و با جمله"و اَلسَّمٰاءَ رَفَعَهٰا وَ وَضَعَ الْمِیزٰانَ أَلاّٰ تَطْغَوْا فِی الْمِیزٰانِ "همه گفتنیها را گفته است،و طغیان و سرپیچی از قوانین تشریعی را همسنگ طغیان و سرپیچی از قوانین تکوینی که حاکم بر آسمانهاست شمرده.

چه تصویر جالبی قرآن در این آیات از جهان هستی،و از عالم انسانیت ارائه می دهد؟نه تنها این جهان که جهان آخرت نیز"یوم الحساب"است، و روز"نصب موازین"بلکه در آنجا حساب و میزان به درجات دقیقتر از اینجا است،و به همین دلیل در روایات اسلامی به ما دستور داده شده است که حساب خودمان را برسیم پیش از آنکه به حسابمان برسند،و خویشتن را در میزان سنجش بگذاریم پیش از آنکه ما را وزن کنند"حاسبوا انفسکم قبل ان تحاسبوا و زنوها قبل ان توزنوا".

[سوره الرحمن (55): آیات 14 تا 18]

اشاره

خَلَقَ اَلْإِنْسٰانَ مِنْ صَلْصٰالٍ کَالْفَخّٰارِ (14) وَ خَلَقَ اَلْجَانَّ مِنْ مٰارِجٍ مِنْ نٰارٍ (15) فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ (16) رَبُّ اَلْمَشْرِقَیْنِ وَ رَبُّ اَلْمَغْرِبَیْنِ (17) فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ (18)

ترجمه:

14-انسان را از گل خشکیده ای همچون سفال آفرید.

15-و جن را از شعله های مختلط و متحرک آتش! 16-پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید؟ 17-او پروردگار دو مشرق و پروردگار دو مغرب است.

18-پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید؟

تفسیر:

اشاره

آفرینش انسان از خاکی همچون سفال!

خداوند بعد از ذکر نعمتهای گذشته از جمله آفرینش انسان به صورت سربسته،در آیات مورد بحث نخست به شرحی پیرامون آفرینش انس و جن می پردازد شرحی که هم نشانه قدرت عظیم او است و هم درسهای عبرتی برای همگان در بردارد.

می فرماید:"او انسان را از گل خشکیده ای که همچون سفال بود آفرید" ( خَلَقَ الْإِنْسٰانَ مِنْ صَلْصٰالٍ کَالْفَخّٰارِ ).

"صلصال"در اصل به معنی"رفت و آمد صدا در اجسام خشک"است، سپس به خاکهای خشکیده که وقتی اشاره به آن می کنند صدا می کند"صلصال" گفته شده است،باقیمانده آب در ظرف را نیز"صلصه"می نامند چرا که به هنگام حرکت به این طرف و آن طرف صدا می کند.

بعضی نیز گفته اند"صلصال"به معنی"گل بدبو"(لجن)است ولی معنی اول مشهورتر و معروفتر است.

"فخار"از ماده"فخر"گرفته شده و به معنی کسی است که بسیار فخر می کند،و از آنجا که اینگونه اشخاص آدمهایی تو خالی و پر سر و صدا هستند این کلمه به کوزه و هر گونه"سفال"به خاطر سر و صدای زیادی که دارد اطلاق شده! ⁽¹⁾.

از آیات مختلف قرآن و تعبیرات گوناگونی که در باره مبدأ آفرینش انسان آمده به خوبی استفاده می شود که انسان در آغاز خاک بوده(سوره حج آیه 5) سپس با آب آمیخته شده،و به صورت گل در آمده(انعام-2)و بعد به صورت "گل بدبو"(لجن)درآمد(حجر-28)سپس حالت"چسبندگی"پیدا کرد (صافات-11)و بعدا به صورت"خشکیده"درآمد،و حالت"صلصال کالفخار" به خود گرفت(آیه مورد بحث).

این مراحل از نظر بعد زمانی چه اندازه طول کشید؟و انسان در هر مرحله ای چقدر توقف کرد؟و این حالتهای انتقالی تحت چه عواملی به وجود آمد؟اینها مسائلی است که از علم و دانش ما مخفی است،و تنها خدا می داند و بس،

آنچه مسلم است اینکه تعبیرات مزبور بیانگر یک واقعیت است که با مسائل تربیتی انسان پیوند مهمی دارد،و آن اینکه ماده اولیه انسان بسیار بی ارزش و بی مقدار،و از حقیرترین مواد روی زمین بوده،اما خداوند بزرگ از چنین ماده بی ارزشی چنان مخلوق پر ارزشی ساخت که گل سرسبد جهان آفرینش شد.

و در ضمن اشاره ای است به این معنی که ارزش واقعی انسان را همان "روح الهی"و نفخه ربانی که در آیات دیگر قرآن(مانند آیه 25 سوره حجر) آمده تشکیل می دهد،تا با شناخت این حقیقت راه تکامل خود را به خوبی دریابد، و بداند از کدامین مسیر باید برود تا ارزش واقعی خویشتن را در عالم هستی باز یابد.

*** سپس به آفرینش"جن"پرداخته،می گوید:"و جن را از شعله های مختلط و متحرک آتش آفرید"( وَ خَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مٰارِجٍ مِنْ نٰارٍ ).

"مارج"در اصل از"مرج"(بر وزن مرض)به معنی اختلاط و آمیزش است،و در اینجا منظور اختلاط شعله های مختلف آتش می باشد،زیرا هنگامی که آتش شعله ور می شود گاه به رنگ سرخ،گاه به رنگ زرد،گاه به رنگ آبی،گاه به رنگ سفید درمی آید.

بعضی گفته اند که معنی"تحرک"نیز در آن هست(از"امرجت الدابة" یعنی"حیوان را در چراگاه رها کردم"زیرا یکی از معانی"مرج"همان مرتع است).

باز در اینجا دقیقا برای ما روشن نیست که آفرینش"جن"از این آتشهای رنگارنگ چگونه بوده است؟همانگونه که خصوصیات دیگر آن نیز از طریق فجر صادق یعنی قرآن مجید و وحی آسمانی برای ما ثابت شده است،محدود

بودن معلومات ما در برابر مجهولات هرگز به ما اجازه نمی دهد که این حقایق را انکار کنیم یا نادیده بگیریم،بعد از آن که از طریق وحی اثبات گردد،هر چند علم به آن راهی نیابد.

(به خواست خدا شرح بیشتر در باره آفرینش جن و خصوصیات این مخلوق در تفسیر سوره جن خواهد آمد) به هر حال بیشترین موجوداتی که ما با آن سر و کار داریم آب و خاک و باد و آتش است،خواه آنها را چون قدماء بسیط و عنصر بدانیم،و یا همچون دانشمندان امروز مرکب از اجزای گوناگون،ولی در هر صورت مبدأ آفرینش"انسان" آب و خاک بوده،در حالی که مبدأ آفرینش"جن"باد و آتش است،و این دوگانگی مبدأ آفرینش سرچشمه تفاوتهای زیادی میان این دو است.

*** باز به دنبال نعمتهایی که در آغاز آفرینش انسان بوده این جمله را تکرار می کند:"پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید"( فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ ).

*** در آیه بعد به بیان یکی دیگر از نعمتهای الهی پرداخته،می گوید:

او پروردگار دو مشرق و پروردگار دو مغرب است"( رَبُّ الْمَشْرِقَیْنِ وَ رَبُّ الْمَغْرِبَیْنِ ).

درست است که خورشید در هر روزی از ایام سال از نقطه ای طلوع و در نقطه ای غروب می کند،و به این ترتیب به تعداد روزهای سال مشرق و مغرب دارد،ولی با توجه به حد اکثر"میل شمالی"آفتاب،و"میل جنوبی"آن در حقیقت

دو مشرق و دو مغرب دارد،و بقیه در میان این دو می باشد ⁽¹⁾.

این نظام که مبدأ پیدایش فصول چهارگانه سال با برکات فراوانی است در حقیقت تاکید و تکمیلی است برای آنچه در آیات قبل آمده،آنجا که سخن از حساب سیر خورشید و ماه در میان است،و همچنین سخن از وجود میزان در آفرینش آسمانها،و در مجموع هم بیانگر نظام دقیق آفرینش و حرکت زمین و ماه و خورشید می باشد،و هم اشاره ای است به نعمتها و برکاتی که از این رهگذر عائد انسان می شود.

بعضی دو مشرق و دو مغرب را در اینجا به طلوع و غروب"خورشید" و طلوع و غروب"ماه"تفسیر کرده اند و آن را مناسب با آیه گذشته"و الشمس و القمر بحسبان"می دانند،ولی معنی اول مناسبتر به نظر می رسد،به خصوص اینکه در بعضی از روایات اسلامی به آن اشاره شده است.

از جمله در حدیثی از امیر مؤمنان علی ع می خوانیم که در تفسیر این آیه فرمود:

ان مشرق الشتاء علی حده،و مشرق الصیف علی حده،اما تعرف ذلک من قرب الشمس و بعدها؟: "مشرق(آغاز)زمستان جداگانه است، و مشرق(آغاز)تابستان جداگانه است آیا نمی بینی که خورشید در این دو فصل نزدیک و دور می شود(اشاره به بالا آمدن خورشید در آسمان در فصل تابستان و پائین رفتن در فصل زمستان است) ⁽²⁾.

از آنچه گفتیم این نکته به خوبی روشن شد که چرا در بعض آیات قرآن آمده است فَلاٰ أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشٰارِقِ وَ الْمَغٰارِبِ :"سوگند به پروردگار مشرقها و مغربها"(معارج-40).

زیرا در آنجا اشاره به تمام مشرقها و مغربهای خورشید در عرض سال است،در حالی که در آیه مورد بحث تنها به نهایت قوس صعودی و نزولی آن اشاره می کند.

*** به هر حال بعد از ذکر این نعمت باز جن و انس را مخاطب ساخته می گوید:

"کدامین نعمت از نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید"؟!( فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ ).

[سوره الرحمن (55): آیات 19 تا 25]

اشاره

مَرَجَ اَلْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیٰانِ (19) بَیْنَهُمٰا بَرْزَخٌ لاٰ یَبْغِیٰانِ (20) فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ (21) یَخْرُجُ مِنْهُمَا اَللُّؤْلُؤُ وَ اَلْمَرْجٰانُ (22) فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ (23) وَ لَهُ اَلْجَوٰارِ اَلْمُنْشَآتُ فِی اَلْبَحْرِ کَالْأَعْلاٰمِ (24) فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ (25)

ترجمه:

19-دو دریای مختلف را در کنار هم قرار داد،در حالی که با هم تماس دارند.

20-اما در میان آن دو برزخی است که یکی بر دیگری غلبه نمی کند! 21-پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید؟ 22-از آن دو لؤلؤ و مرجان خارج می شود.

23-پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید؟ 24-و برای او است کشتیهای ساخته شده ای که در دریا به حرکت درمی آیند که همچون کوهی هستند! 25-پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید؟

تفسیر:

دریاها با ذخائر گرانبهایشان

در ادامه شرح نعمتهای پروردگار سخن از دریاها به میان می آورد، اما نه همه دریاها بلکه کیفیت خاصی در پاره ای از دریاها که هم پدیده ای است عجیب و نشانه ای است از قدرت بی پایان حق،و هم وسیله ای است برای پدید آمدن بعضی از متاعهای مورد استفاده انسانها.

می فرماید:"دو دریای مختلف را در کنار هم قرار داد در حالی که با هم تماس دارند"( مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیٰانِ ).

*** "اما در میان آن دو برزخی است که مانع از طغیان و غلبه یکی بر دیگری می باشد"( بَیْنَهُمٰا بَرْزَخٌ لاٰ یَبْغِیٰانِ ).

ماده"مرج"(بر وزن فلج)به معنی مخلوط کردن و یا فرستادن و رها نمودن است،و در اینجا به معنی فرستادن و در کنار هم قرار دادن می باشد،به قرینه جمله" بَیْنَهُمٰا بَرْزَخٌ لاٰ یَبْغِیٰانِ ".

منظور از این دو دریا به گواهی آیه 53 سوره"فرقان"دو دریای آب "شیرین"و"شور"است،آنجا که می فرماید وَ هُوَ الَّذِی مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ هٰذٰا عَذْبٌ فُرٰاتٌ وَ هٰذٰا مِلْحٌ أُجٰاجٌ وَ جَعَلَ بَیْنَهُمٰا بَرْزَخاً وَ حِجْراً مَحْجُوراً :

"او کسی است که دو دریا را در کنار هم قرار داد یکی گوارا و شیرین است و دیگری شور و تلخ،و در میان آنها برزخی قرار داد تا با هم مخلوط نشوند".

اما در اینکه این دو دریای شیرین و شور کجاست که بر یکدیگر غلبه نمی کنند؟و این برزخی که میان آن دو قرار دارد چیست؟در میان مفسران گفتگو بسیار است،و بعضی تعبیراتی دارند که نشان می دهد وضع دریاهای زمین

در آن زمان برای آنها کاملا مشخص نبوده است،از جمله اینکه گفته اند:منظور از این دو دریا دریای فارس و دریای روم است،در حالی که امروز می دانیم این هر دو دریا آب شور دارد و برزخی در میان آن دو نیست.

یا اینکه گفته اند:منظور دریای آسمان است،و دریای زمین که اولی شیرین و دومی شور است،در حالی که می دانیم دریایی در آسمان وجود ندارد جز ابرها و بخاراتی که از اقیانوسهای زمین برمی خیزد.

یا اینکه گفته اند:منظور از دریای شیرین آبهای زیرزمینی است،که با آبهای دریاها مخلوط نمی شود،و برزخ میان این دو دیوارهای این مخازن آنها است.

در حالی که می دانیم در زیرزمین چیزی به صورت دریا کمتر یافت می شود، بلکه ذرات آب در لابلای ذرات خاک و شن مرطوب مخفی و پنهان است هنگامی که در نقطه ای چاه می کنند این رطوبتها تدریجا جمع شده و آب ظاهر می گردد، بعلاوه لؤلؤ و مرجان که در آیات بعد به آن اشاره شده از آبهای زیرزمینی به دست نمی آید.

پس منظور از این دو دریا چیست؟ سابقا در تفسیر سوره فرقان به این واقعیت اشاره کردیم که رودخانه های عظیم آب شیرین هنگامی که به دریاها و اقیانوسها می ریزند معمولا دریایی از آب شیرین در کنار ساحل تشکیل می دهند و آب شور را به عقب می رانند و عجب اینکه تا مدت زیادی این دو آب شیرین و شور به خاطر تفاوت درجه غلظت به هم آمیخته نمی شوند.

در مسافرت با هواپیما در مناطقی که این رودخانه ها به دریا می ریزند منظره دریاهای آب شیرین و شور که در کنار هم قرار دارند و از هم جدا هستند به خوبی از بالا نمایان است،و هنگامی که کناره این آبها به یکدیگر مخلوط

شوند آبهای شیرین تازه جای آنها را می گیرند،به طوری که این دو دریای جدا از هم دائما جلب توجه می کند.

جالب اینکه به هنگام مد دریا که سطح اقیانوس بالا می آید آبهای شیرین به عقب رانده می شود،بی آنکه با آب شور مخلوط گردد(مگر در مواقع خشکسالی و کم آبی)و قسمت زیادی از خشکی را می پوشانند،لذا ساحل نشینان در این مناطق با مهار کردن این آبهای شیرین نهرهای زیادی در منطقه ساحلی به وجود می آورند که به وسیله آن زمینهای فراوانی مشروب می شود.

این نهرها که از برکت جزر و مد ساحلی و تاثیر آن در آب این نهرها به وجود می آید در شبانه روز دو بار از آب شیرین پر و خالی می شود،و وسیله بسیار مؤثری برای آبیاری مناطق وسیعی هستند.

در باره این دو دریا تفسیر جالب دیگری از ناحیه بعضی گفته شده که منظور از آن احتمالا جریان"گلف استریم"است که شرح آن را به خواست خدا در نکات ذیل همین آیات بیان خواهیم کرد.

*** بار دیگر بندگان را مخاطب ساخته و در برابر این نعمتها از آنها سؤال کرده،می فرماید:"کدامین نعمت از نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید"؟! ( فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ ).

*** سپس در ادامه همین سخن می افزاید:"از آن دو دریا لؤلؤ و مرجان خارج می شود"!( یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجٰانُ ).

*** "کدامین نعمت از نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید"؟!( فَبِأَیِّ

آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

).

***"لؤلؤ"و"مرجان"دو وسیله جالب زینتی است و در طب و معالجه بیماریها نیز مورد استفاده قرار می گیرد،ضمنا مال التجاره و کالای خوبی است که از آن عوائد زیادی به دست می آید،و روی همین جهات به عنوان دو نعمت در آیات فوق به آن اشاره شده است.

اما"لؤلؤ"که در فارسی آن را"مروارید"گویند دانه شفاف و قیمتی است که در درون صدف در اعماق دریاها پرورش می یابد،و هر قدر درشت تر باشد گرانبهاتر است،و در طب موارد استعمال گسترده ای دارد،اطبای پیشین داروهایی از آن برای تقویت قلب و اعصاب،و برطرف کردن انواع خفقان،و حالت ترس و وحشت،و تقویت کبد،و رفع بدبویی دهان،و سنگهای کلیه و مثانه و یرقان تهیه می کردند،حتی در بیماریهای چشم نیز از آن استفاده می نمودند ⁽¹⁾.

"مرجان"بعضی آن را به معنی لؤلؤهای کوچک تفسیر کرده اند،ولی حقیقت چیز دیگر است،"مرجان"موجود زنده ای است شبیه شاخه کوچک درخت که در اعماق دریاها می روید،و تا مدتها دانشمندان آن را نوعی"گیاه" می پنداشتند،ولی بعدا روشن شد که نوعی حیوان است،هر چند به صخره های کف دریا می چسبد،و گاه منطقه وسیعی را می پوشاند و تدریجا افزوده می شود، و جزائری تشکیل می دهد که به"جزائر مرجانی"معروف است.

مرجان معمولا در آبهای ساکن نشو و نما می کند،و صیادان آن را از سواحل "دریای احمر"و"مدیترانه"و بعضی نقاط دیگر صید می کنند.

بهترین نوع مرجان زینتی"مرجان سرخ رنگ"است و هر قدر سرخ تر باشد قیمتی تر است،و تشبیهات شعرا در اشعارشان نیز بر همین اساس است،

و بدترین نوع مرجان"مرجان سفید"است که به طور فراوان یافت می شود، و در میان این دو،"مرجان سیاه"قرار دارد.

"مرجان"نیز علاوه بر جنبه زینت استعمال طبی دارد،و خواص زیادی برای آن ذکر کرده اند،از جمله از آن داروهایی می سازند که برای تقویت قلب،دفع سم افعی،تقویت اعصاب،معالجه اسهال،و خونریزیهای رحم،بهره گیری می کنند، و گفته اند برای بیماری صرع نیز مفید است ⁽¹⁾.

ذکر این نکته نیز لازم است که بعضی از مفسران تصریح کرده اند که لؤلؤ و مرجان تنها در آب شور پرورش می کند و لذا در تفسیر آیه" یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجٰانُ "(از آن دو لؤلؤ و مرجان بیرون می آید)به زحمت افتاده اند، و گفته اند منظور یکی از آن دو است(مانند آیه 31 زخرف).

ولی ما هیچ دلیلی بر این معنی نداریم،بلکه بعضی تصریح کرده اند که لؤلؤ و مرجان در آبهای شیرین و شور هر دو یافت می شود.

*** باز در ادامه همین بخش از نعمتها به مساله کشتیها که در حقیقت بزرگترین و مهمترین وسیله حمل و نقل بشر در گذشته و حال بوده است اشاره کرده، می فرماید:"برای خدا است کشتیهای ساخته شده ای که در دل دریا به حرکت در می آیند که همچون کوهی هستند"!( وَ لَهُ الْجَوٰارِ الْمُنْشَآتُ فِی الْبَحْرِ کَالْأَعْلاٰمِ ).

"جوار"جمع"جاریه"توصیفی است برای"سفن"به معنی"کشتی ها" که به خاطر اختصار از عبارت حذف شده،زیرا آنچه بیشتر مورد توجه است همین جریان و حرکت کشتیهاست،به همین جهت روی همین وصف تکیه شده است(دقت کنید).

و اینکه"کنیز"را"جاریه"می گویند به خاطر حرکت و کوشش او در انجام خدمات است،و نیز اگر به دختر جوان"جاریه"گفته می شود به خاطر جریان نشاط جوانی در وجود است.

"و منشآت"جمع"منشا"اسم مفعول از"انشاء"به معنی ایجاد است و جالب اینکه در عین تعبیر به منشآت که حکایت از مصنوع بودن کشتی به وسیله انسان می کند می فرماید"و له"(از برای خدا است...)اشاره به اینکه مخترعان و سازندگان کشتی از خواص خداداد که در مصالح مختلفی که در کشتی ها به کار می رود استفاده می کنند همچنین از خاصیت سیال بودن آب دریاها،و نیروی وزش بادها بهره می گیرند،و خدا است که در آن مواد،و در دریا و باد این خواص و آثار را آفریده.

و لذا در جای دیگر قرآن تعبیر به"تسخیر"شده وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ لِتَجْرِیَ فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ :"خداوند کشتی را مسخر فرمان شما کرد که به فرمانش در دریا به حرکت درآید"(ابراهیم 32).

بعضی"منشا"را از ماده"انشاء"به معنی"مرتفع ساختن"تفسیر کرده اند، و آن را اشاره به کشتیهای بادبانی می دانند که از برافراشتن بادبانها و قرار دادن آنها در مسیر بادها به عنوان نیروی محرک کشتیها استفاده می کردند.

"اعلام"جمع"علم"(بر وزن قلم)به معنی"کوه"است هر چند در اصل به معنی علامت و اثری است که از چیزی خبر می دهد،و چون کوه ها از دور نمایان هستند از آنها تعبیر به"علم"شده است همانگونه که پرچم را نیز علم می گویند.

به این ترتیب قرآن روی کشتیهای بزرگ که بر صفحه اقیانوسها و دریاها حرکت می کنند تکیه کرده است،و بر خلاف آنچه بعضی تصور می کنند کشتیهای بزرگ مخصوص عصر موتور و بخار نیست،در داستان جنگهای یونانیان

و کشورهای دیگر می خوانیم که از کشتیهای بسیار بزرگ نیروبر استفاده می کردند.

*** و بار دیگر این سؤال پر معنی را تکرار کرده و می فرماید:"کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید"؟( فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ ).

نکته ها:

اشاره

دریا کانون نعمتهای الهی

همانگونه که دیدیم در این بخش از آیات به مساله دریا و اهمیت آن در زندگی بشر اشاره شده است،می دانیم دریاها تقریبا سه چهارم سطح کره روی زمین را فرا گرفته است،و منبع عظیمی برای مواد غذایی،دارویی،زینت آلات، و طریق مهمی برای حمل و نقل انسانها و کالاها است،و از همه مهمتر نزول بارانها،و تعدیل هوا،و حتی بخشی از وزش بادها از برکات دریاها است.

اگر سطح دریاها کمتر یا بیشتر از آنچه اکنون هست بود یا کره زمین به خشکی می گرائید و یا آن چنان مرطوب می شد که جای زندگی نبود! لذا قرآن بارها و به تعبیرات مختلف،انسانها را به این نعمت بزرگ توجه داده و آنها را به اندیشه وا می دارد،گاه می گوید:"خداوند دریا را برای شما تسخیر کرد": سَخَّرَ لَکُمُ الْبَحْرَ (جاثیه 12).

و گاه می گوید:"کشتی ها را برای شما تسخیر کرد": سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ (ابراهیم 32).

و گاه می گوید:"آنچه در روی زمین است مسخر شما ساخت": سَخَّرَ لَکُمْ مٰا فِی الْأَرْضِ (حج 65).

از همه اینها گذشته دریا دیار عجائب است،کوچکترین گیاهان ذره بینی،

و بلندترین درختان عالم در دریاها می رویند،همچنین کوچکترین حیوانات و عظیمترین حیوانات غول پیکر در دریاها زندگی می کنند! زندگی در اعماق دریاها در آنجا که نه نوری وجود دارد و نه غذایی، به قدری شگفت انگیز است که انسان از مطالعه آن سیر نمی شود،و عجب اینکه حیوانات در آنجا از خودشان نور پخش می کنند،و مواد غذایی آنها در سطح آب ساخته می شود و ته نشین می کند،و اندام آنها چنان محکم و مقاوم و توأم با فشار داخلی ساخته شده که در مقابل آن فشار عظیم آب،که اگر انسان به حال عادی در آنجا قرار گیرد استخوانهایش تبدیل به آرد می شود،مقاومت می کند! ***

2-گلف استریم،و رودهای عظیم دریایی!

اگر تعجب نکنید در سراسر اقیانوسهای جهان رودهای عظیمی در حرکت است که یکی از نیرومندترین آنها"گلف استریم"نام دارد.

این رود عظیم از سواحل آمریکای مرکزی حرکت می کند و سراسر اقیانوس اطلس را می پیماید و به سواحل اروپای شمالی می رسد.

این آبها که از مناطق نزدیک به خط استوا حرکت می کنند گرم هستند، و حتی رنگ آنها گاه با رنگ آبهای مجاور متفاوت است،و عجب اینکه عرض همین رود عظیم دریایی(گلف استریم)در حدود 150 کیلومتر،و عمق آن چند صد متر می باشد!سرعت آن در بعضی از مناطق به قدری است که در یک روز 160 کیلومتر راه را طی می کند.

تفاوت درجه حرارت این آبها با آبهای مجاور در حدود 10 تا 15 درجه است،و لذا حاشیه غربی آن را دیوار سرد می نامند.

"گلف استریم"بادهای گرمی به وجود می آورد،و مقدار قابل توجهی

از حرارت خود را به طرف کشورهای شمالی قاره اروپا می برد،و هوای آن کشورها را بسیار مطبوع می کند،و شاید اگر این جریان نبود زندگی در آن کشورها بسیار سخت و طاقتفرسا بود.

باز تکرار می کنیم"گلف استریم"یکی از این رودهاست،و در آبهای پنج قاره جهان نظیر این جریان دریایی فراوان است.

و عامل اصلی آن تفاوت حرارت منطقه استوایی زمین و مناطق قطبی است که این حرکت را در آب دریاها به وجود می آورد.

این موضوع را با یک تجربه ساده می توان دریافت:اگر ظرف بزرگ آبی داشته باشیم در یک طرف آن قطعه یخی قرار دهیم،و در طرف دیگر قطعه آهن داغی،و روی سطح آب کمی کاه بریزیم،می بینیم جریانی در سطح این آب پیدا می شود و آبها آهسته از آن منطقه گرم به سوی منطقه سرد حرکت می کنند، عین این ماجرا در کل دریاهای جهان روی می دهد،و سرچشمه پیدایش این رودهای دریایی است.

عجب اینکه این رودهای عظیم دریایی با آبهای اطراف خود کمتر آمیخته می شوند و هزاران کیلومتر راه را به همان صورت می پیمایند و مصداق" مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیٰانِ بَیْنَهُمٰا بَرْزَخٌ لاٰ یَبْغِیٰانِ "را به وجود می آورند! و از آن جالبتر اینکه در محل برخورد این آبهای گرم با آبهای سرد مجاور، پدیده ای رخ می دهد که برای انسان بسیار پر سود است،زیرا در محل تقاطع این آبهای گرم و سرد یک نوع حالت بی حسی یا مرگ دستجمعی برای حیوانات ذره بینی که در میان آب معلق هستند به وجود می آید،و از این راه ماده غذایی فراوان و بی حساب جمع می شود که سبب جلب دسته های بزرگ ماهیان می گردد، و به این ترتیب این منطقه یکی از بهترین مناطق صید ماهی در کره زمین است ⁽¹⁾.

و لذا یکی از تفسیرها برای آیات فوق همین است و منافاتی با سایر تفسیرها ندارد و جمع میان همگی ممکن است.

3-تفسیری از بطون آیات

در حدیثی از امام صادق ع نقل شده است که در تفسیر آیه مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیٰانِ ...فرمود:"

علی و فاطمه(ع)بحران عمیقان،لا یبغی احدهما علی صاحبه، یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجٰانُ ،قال:الحسن و الحسین(ع) ":

"علی و فاطمه دو دریای عمیقند که هیچیک بر دیگری تجاوز نمی کند، و از این دو دریا لؤلؤ و مرجان یعنی حسن و حسین خارج شده اند" ⁽¹⁾.

در تفسیر"در المنثور"همین معنی از بعضی از صحابه پیامبر ص نقل شده است ⁽²⁾.

مرحوم"طبرسی"نیز در"مجمع البیان"آن را با مختصر تفاوتی نقل کرده است می دانیم قرآن مجید دارای بطونی است و یک آیه ممکن است چندین معنی، و یا دهها معنی داشته باشد،و آنچه در این حدیث آمده است از بطون قرآن می باشد که منافاتی با معنی ظاهر آن ندارد.

[سوره الرحمن (55): آیات 26 تا 30]

اشاره

کُلُّ مَنْ عَلَیْهٰا فٰانٍ (26) وَ یَبْقیٰ وَجْهُ رَبِّکَ ذُو اَلْجَلاٰلِ وَ اَلْإِکْرٰامِ (27) فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ (28) یَسْئَلُهُ مَنْ فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ (29) فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ (30)

ترجمه:

26-تمام کسانی که روی آن(زمین)هستند فانی می شوند.

27-و تنها ذات ذو الجلال و گرامی پروردگارت باقی می ماند.

28-پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید؟ 29-تمام کسانی که در آسمانها و زمین هستند از او تقاضا می کنند،و او هر روز در شان و کاری است.

30-پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید؟

تفسیر:

اشاره

ما همه فانی و بقا بس تو راست!

باز در ادامه شرح نعمتهای الهی در این آیات می افزاید:"تمام کسانی که بر روی زمین زندگی می کنند فانی می شوند"( کُلُّ مَنْ عَلَیْهٰا فٰانٍ ).

اما چگونه"مساله فنا"می تواند در زمره نعمتهای الهی قرار گیرد؟ ممکن است از این نظر باشد که این فنا به معنی فنای مطلق نیست،بلکه دریچه ای است به عالم بقا و دالان و گذرگاهی است که شرط وصول به سرای جاویدان عبور از آن است.

دنیا با تمام نعمتهایش زندانی است برای مؤمن،و خروج از این دنیا آزاد شدن از این زندان تنگ و تاریک است.

و یا از این نظر که ذکر نعمتهای فراوان گذشته ممکن است مایه غفلت و غرق شدن گروهی در زندگی دنیا و انواع خوردنیها و نوشیدنیها و لؤلؤ و مرجان و مرکبهای راهوارش گردد، لذا یادآوری می کند که این دنیا جای بقا نیست، مبادا دلبستگی به اینها پیدا کنید،و از آنها در مسیر پروردگار بهره نگیرید که این تذکر خود نعمتی است بزرگ.

ضمیر در"علیها"به زمین باز می گردد که در آیات قبل اشاره ای به آن بود،بعلاوه از قرائن نیز روشن است.

منظور از"من علیها"(کسانی که بر زمین هستند)انس و جن می باشند، هر چند بعضی از مفسران احتمال داده اند که حیوانات و جنبندگان و موجودات زنده دیگر را نیز شامل می شود،ولی ظاهر تعبیر"من"که معمولا برای صاحبان عقل می آید همان معنی اول است.

درست است که مساله"فنا"منحصر به انس و جن نیست،و نه حتی منحصر به موجودات زمینی،بلکه طبق تصریح قرآن تمام اهل آسمانها و همه موجودات فانی می شوند،" کُلُّ شَیْءٍ هٰالِکٌ إِلاّٰ وَجْهَهُ "(قصص 88)ولی از آنجا که سخن از ساکنان زمین در میان بوده در این آیه تنها آنها را مطرح کرده است.

*** در آیه بعد می افزاید"تنها ذات ذو الجلال و گرامی پروردگار تو باقی

می ماند"( وَ یَبْقیٰ وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلاٰلِ وَ الْإِکْرٰامِ ).

"وجه"از نظر لغت به معنی صورت است که به هنگام مقابله با کسی با آن مواجه و روبرو می شویم،ولی هنگامی که در مورد خداوند به کار می رود منظور ذات پاک او است.

بعضی نیز"وجه ربک"را در اینجا به معنی صفات پروردگار دانسته اند که از طریق آن،برکات و نعمتها بر انسانها نازل می شود،همچون علم و قدرت و رحمت و مغفرت.

این احتمال نیز داده شده است که منظور اعمالی است که به خاطر خدا انجام داده می شود،بنا بر این همه فانی می شوند تنها چیزی که باقی می ماند اعمالی است که از روی خلوص نیت و برای رضای او انجام گرفته است.

ولی معنی اول از همه مناسبتر به نظر می رسد.

اما" ذُو الْجَلاٰلِ وَ الْإِکْرٰامِ "که توصیفی است برای"وجه"اشاره به صفات جمال و جلال خدا است،زیرا ذو الجلال از صفاتی خبر می دهد که خداوند"اجل" و برتر از آن است(صفات سلبیه)و"اکرام"به صفاتی اشاره می کند که حسن و ارزش چیزی را ظاهر می سازد و آن"صفات"ثبوتیه خداوند مانند علم و قدرت و حیات او است.

بنا بر این معنی آیه رویهمرفته چنین می شود تنها ذات پاک خداوندی که متصف به صفات ثبوتیه و منزه از صفات سلبیه است در این عالم باقی و برقرار می ماند.

بعضی از مفسران نیز"صاحب اکرام"بودن خداوند را اشاره به الطاف و نعمتهایی می دانند که با آن اولیای خود را اکرام و گرامی می دارد،جمع میان معانی در آیه فوق نیز ممکن است.

در حدیثی می خوانیم که مردی در حضور پیامبر ص مشغول نماز بود

سپس چنین دعا کرد:اللهم انی اسئلک بان لک الحمد،لا اله الا انت المنان، بدیع السماوات و الارض،ذو الجلال و الاکرام یا حی یا قیوم.

پیامبر ص به اصحاب و یارانش فرمود:می دانید خدا را با چه نامی خواند؟عرض کردند:خدا و رسولش آگاهتر است،فرمود:

و الذی نفسی بیده لقد دعا اللّٰه باسمه الاعظم الذی اذا دعی به اجاب،و اذا سئل به اعطی:

"قسم به آن کس که جانم به دست او است خدا را به اسم اعظمش خواند که هر گاه کسی خدا را به آن بخواند اجابت می کند،و هر گاه به وسیله آن از او تقاضا کند عطا می فرماید" ⁽¹⁾.

*** بار دیگر خلایق را مخاطب ساخته می فرماید:"کدامین نعمت از نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید"؟!( فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ ).

*** محتوای آیه بعد در واقع نتیجه ای است از آیات قبل،زیرا می فرماید:

"تمام کسانی که در آسمانها و زمین هستند همواره نیازهای خود را از او می خواهند، و از او سؤال می کنند" ( یَسْئَلُهُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ).

چرا چنین نباشد؟در حالی که همه فانی اند و او باقی است،نه تنها در پایان جهان همه کائنات جز ذات پاک پروردگار راه فنا می پویند که الان نیز همه در برابر او فانی هستند،و بقائشان بسته به بقاء او و مشیت او است،و اگر لحظه ای نظر لطفش را از کائنات برگیرد"فرو ریزند قالبها"! با این حال مگر کسی جز او هست که اهل آسمانها و زمین از وی تقاضا کنند؟!

تعبیر به"یساله"به صورت"فعل مضارع"دلیل بر این است که این سؤال و تقاضا دائمی است،و همگی به زبان حال از آن مبدأ فیاض دائما فیض می طلبند، هستی می خواهند،و حوائج خود را تمنا می کنند،و این اقتضای ذات موجود ممکن است که نه تنها در"حدوث"بلکه در"بقاء"نیز وابسته و متکی به واجب الوجودند.

سپس می افزاید:"هر روز خداوند در شان و کاری است"( کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ ).

آری خلقت او دائم و مستمر است،و پاسخگویی او به نیازهای سائلان و نیازمندان نیز چنین است،و هر روز طرح تازه ای ابداع می کند.

یک روز اقوامی را قدرت می دهد،روز دیگری آنها را بر خاک سیاه می نشاند،یک روز سلامت و جوانی می بخشد،روز دیگر ضعف و ناتوانی می دهد، یک روز غم و اندوه را از دل می زداید،روز دیگر مایه اندوهی می آفریند، خلاصه هر روز طبق حکمت و نظام احسن،پدیده تازه و خلق و حادثه جدیدی دارد.

توجه به این حقیقت،از یک سو نیاز مستمر ما را به ذات پاک او روشن می کند،و از سوی دیگر پرده های یاس و نومیدی را از دل کنار می زند.

و از سوی سوم غرور و غفلت را در هم می شکند.

آری او هر روز در شان و کاری است.

گرچه مفسران هر کدام گوشه ای از این معنی گسترده را به عنوان تفسیر آیه ذکر کرده اند:

بعضی تنها آمرزش گناهان،و بر طرف ساختن اندوهها،و تعالی و سقوط اقوام را.

و بعضی تنها مساله آفرینش و رزق و حیات و مرگ و عزت و ذلت را.

بعضی دیگر تنها مساله آفرینش و مرگ انسانها را عنوان نموده،و گفته اند:

خداوند در هر روز سه لشکر دارد:لشکری از اصلاب پدران به ارحام مادران منتقل می شوند،و لشکری از رحم مادران به عالم دنیا گام می نهند،و لشکری از این دنیا روانه قبر می شوند.

ولی همانگونه که گفتیم آیه مفهوم گسترده ای دارد که هر گونه آفرینش تازه و خلقت جدید و دگرگونی و تحول را در این جهان در بر می گیرد.

در روایتی از امیر مؤمنان علی ع می خوانیم:که در یکی از خطبه هایش فرمود:

الحمد للّٰه الذی لا یموت و لا تنقضی عجائبه لانه کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ من احداث بدیع لم یکن: "حمد و ستایش مخصوص خداوندی است که هرگز نمی میرد،و شگفتیهای خلقتش پایان نمی گیرد،چرا که هر روز در شان و کاری است،و موضوع تازه ای می آفریند که هرگز نبوده ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگری از رسول خدا ص می خوانیم که در تفسیر این آیه فرمود:

من شانه ان یغفر ذنبا،و یفرج کربا و یرفع قوما،و یضع آخرین:

"از کارهای او این است که گناهی را می بخشد،و ناراحتی و رنجی را برطرف می سازد،گروهی را بالا می برد،و گروه دیگری را پائین می آورد" ⁽²⁾.

این نکته نیز لازم به یادآوری است که"یوم"در اینجا به معنی روز در مقابل شب نیست،بلکه هم دورانهای طولانی را شامل می شود،و هم ساعات و لحظات را،و مفهومش این است که خداوند متعال هر زمان در شان و کاری است.

بعضی نیز شان نزولی برای آیه ذکر کرده اند که این آیه رد بر گفتار

یهود است که معتقد بودند خداوند روز"شنبه"همه کارها را تعطیل می کند! و هیچ حکم و فرمانی نمی دهد! ⁽¹⁾!قرآن می گوید:برنامه آفرینش و تدبیر او لحظه ای تعطیل بردار نیست.

*** و باز به دنبال این نعمت مستمر و پاسخگویی به نیازهای همه مخلوقات و اهل آسمانها و زمین تکرار می کند که:"کدامین نعمت از نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید"؟!( فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ ).

نکته ها:

اشاره

1-حقیقت"فنا"چیست؟

اینکه در آیات فوق خواندیم همه کس جز خدا فانی می شود به معنی نابودی مطلق نیست،به این معنی که حتی روح انسان نیز نابود می شود، و یا خاکهای حاصل از جسم او معدوم می گردد،چرا که آیات قرآن تصریح به وجود برزخ تا روز رستاخیز می کند ⁽²⁾و از سوی دیگر بارها می گوید که مردگان در قیامت از قبرها برمی خیزند ⁽³⁾.

و استخوانهای پوسیده و"عظم رمیم"به فرمان خدا لباس حیات در تن می پوشند ⁽⁴⁾.

و اینها همه گواه برای این است که فنا در این آیه و آیات مشابه به معنی به هم ریختن نظام جسم و جان،و قطع پیوندها،و بر هم خوردن نظم عالم خلقت

و جانشین شدن عالم دیگری به جای آن است.

2-هر روز پدیده تازه ای می آفریند

گفتیم آیه" کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ "هم امید آفرین است،هم غرورشکن، و هم نشانه دوام خلقت و استمرار آفرینش،به همین دلیل گاهی پیشوایان اسلام برای امید بخشیدن به افراد مخصوصا روی این آیه تکیه می کردند،چنان که در داستان تبعید دردناک"ابو ذر"به"ربذه"می خوانیم:علی ع با جمله های بسیار گیرا و پر معنی به هنگام بدرقه او به او دلداری داد،سپس امام حسن ع فرزند رشید امیر مؤمنان او را به عنوان"عمو"خطاب کرد و جمله های دیگری افزود، بعد از او سالار شهیدان امام حسین ع زبان به سخن گشود و فرمود:

یا عماه!ان اللّٰه تعالی قادر ان یغیر ما قد تری،اللّٰه کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ ، و قد منعک القوم دنیاهم و منعتهم دینک...فاسال اللّٰه الصبر و النصر. ..

"ای عمو!خداوند متعال قادر است که این شرائط را دگرگون سازد،و او هر روز در شان و کار تازه ای است،آنها تو را مزاحم دنیای خود دیدند و تو را بازداشتند،و تو آنها را مزاحم دین خود دیدی و از آن بازداشتی...از خدا شکیبایی و پیروزی بطلب" ⁽¹⁾.

و نیز می خوانیم هنگامی که امام حسین ع به سوی کربلا می آمد وقتی به منزلگاه"صفاح"رسید"فرزدق شاعر"حضرت را ملاقات کرد،امام ع فرمود:بین لی خبر الناس خلفک:"بگو ببینم مردم پشت سرت چگونه بودند(اشاره به مردم عراق است)عرض کرد:الخبیر سالت،قلوب الناس معک، و سیوفهم مع بنی امیه!و القضاء ینزل من السماء و اللّٰه یفعل ما یشاء:

"از شخص آگاهی سؤال کردی،بدان دلهای مردم با تو است،اما شمشیرهایشان

با بنی امیه است!اما فرمان الهی از آسمان نازل می شود و خداوند هر چه را صلاح بداند و اراده کند انجام می دهد".

امام حسین ع فرمود:صدقت للّٰه الامر یفعل ما یشاء،و کل یوم ربنا فی شان:"راست گفتی خدا هر چه را مشیت کند انجام می دهد،و پروردگار ما هر روز در شان و کاری است" ⁽¹⁾.

اینها همه نشان می دهد که این آیه آیه ای است امیدبخش برای مؤمنان.

جالب اینکه می گویند:یکی از امراء از وزیر خود از تفسیر این آیه سؤال کرد اما او اظهار بی اطلاعی نمود و تا فردای آن روز مهلت خواست.

هنگامی که محزون و غمناک به منزل آمد غلام سیاه(با معرفتی)داشت سؤال کرد:چه خبر است؟ماجرا را گفت،غلام اظهار داشت به سراغ امیر برو اگر مایل باشد من تفسیر آیه را برای او بازگو می کنم،امیر او را خواست و از وی سؤال کرد،در پاسخ گفت:

ای امیر!شانه ان یولج اللیل فی النهار،و یولج النهار فی اللیل، و یخرج الحی من المیت،و یخرج المیت من الحی،و یشفی سقیما و یسقم سلیما،و یبتلی معافا،و یعافی مبتلی،و یعز ذلیلا،و یذل عزیزا،و یفقر غنیا و یغنی فقیرا:"شان خداوند این است که شب و روز را یکی بعد از دیگری می آورد،و می برد،از دل مرده زنده خارج می کند،و از زنده مرده،بیماری را شفا می دهد،و سالمی را بیمار می کند،تندرستی را مبتلا می سازد،و مبتلایی را عافیت می بخشد،ذلیلی را عزت می دهد،و عزیزی را ذلیل می کند،ثروتمندی را فقیر می سازد و فقیری را غنی می کند"! امیر گفت:فرجت عنی فرج اللّٰه عنک:"مشکلی را برای من گشودی

خداوند مشکلت را بگشاید"و بعد او را اکرام کرد و انعام داد ⁽¹⁾.

3-حرکت جوهری

بعضی از طرفداران"حرکت جوهری"به آیاتی از قرآن استدلال کرده و یا لا اقل آن را اشاره ای بر مقصود خود می دانند،از جمله همین آیه" کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ "است.

توضیح اینکه:قدمای فلاسفه معتقد بودند حرکت تنها در چهار مقوله عرضیه امکان پذیر است(مقوله های"این"و"کم"و"کیف"و"وضع") و به تعبیر ساده تر ممکن است یک جسم از نظر مکان تغییر محل دهد،و یا نمو کرده بر کمیتش افزوده شود،و یا فی المثل رنگ و بو و طعم آن(همچون یک سیب بر درخت)تغییر یابد،و یا در جای خود و به دور خویش بگردد(مانند حرکت وضعی زمین)ولی معتقد بودند هرگز در جوهر و ذات جسم حرکت امکان پذیر نیست،چرا که در هر حرکتی باید ذات متحرک ثابت باشد،و عوارض آن دگرگون شود،و گرنه حرکت مفهومی نخواهد داشت.

ولی فلاسفه متاخرین این نظریه را رد کردند و معتقد به حرکت جوهری شدند،و گفتند:اساس حرکت در ذات و جوهر است که آثار آن در عوارض ظاهر می شود.

نخستین کسی که این نظر را به صورت مشروح و مستدل عرضه کرد"ملا صدرای شیرازی"بود،او گفت:تمام ذرات کائنات و جهان ماده یکپارچه حرکت است، و یا به تعبیر دیگر ماده اجسام وجودی است سیال که دائما ذاتش دگرگون می شود،و هر لحظه وجود تازه ای است که با وجود قبل فرق دارد،اما چون این

دگرگونیها با هم اتصال دارد یک شیء محسوب می شود،بنا بر این ما هر لحظه وجود تازه ای هستیم،اما این وجودات متصل و مستمر است،و صورت واحدی دارد،یا به تعبیر دیگر:ماده دارای چهار بعد است:طول و عرض و عمق و بعد دیگری که نامش را"زمان"می گذاریم،و این زمان چیزی جز مقدار حرکت در جوهر نیست(دقت کنید).

اشتباه نشود حرکت جوهری ارتباطی با مساله حرکت درون اتمها ندارد، چرا که آن حرکتی است در مکان و حرکتی است در عرض.

حرکت جوهری مفهوم بسیار عمیقتری دارد که ذات و هویت جسم را شامل می شود،و عجب اینکه در اینجا متحرک عین حرکت می شود،و اشیاء دالانی می شوند برای خودشان!(دقت کنید).

آنها برای اثبات این مقصد دلائل متعددی دارند که اینجا جای شرح آن نیست،ولی بد نیست که به نتیجه این عقیده فلسفی اشاره کنیم نتیجه اش این است که ما مساله خداشناسی را از هر زمان روشنتر درک کنیم،چرا که خلقت و آفرینش تنها در آغاز دنیا نبوده،بلکه هر ساعت و هر لحظه ای آغازی است، و دائما خداوند دست در کار خلقت و آفرینش جدیدی است،و دائما ما وابسته او و مستفیض از فیض ذات او هستیم،و کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ را نیز به این معنی تفسیر کرده اند،البته مانعی ندارد که آن هم جزئی از مفهوم گسترده آیه باشد.

[سوره الرحمن (55): آیات 31 تا 36]

اشاره

سَنَفْرُغُ لَکُمْ أَیُّهَ اَلثَّقَلاٰنِ (31) فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ (32) یٰا مَعْشَرَ اَلْجِنِّ وَ اَلْإِنْسِ إِنِ اِسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطٰارِ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ فَانْفُذُوا لاٰ تَنْفُذُونَ إِلاّٰ بِسُلْطٰانٍ (33) فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ (34) یُرْسَلُ عَلَیْکُمٰا شُوٰاظٌ مِنْ نٰارٍ وَ نُحٰاسٌ فَلاٰ تَنْتَصِرٰانِ (35) فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ (36)

ترجمه:

31-به زودی به حساب شما می پردازیم ای دو گروه انس و جن.

32-پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید؟ 33-ای گروه جن و انس!اگر می توانید از مرزهای آسمانها و زمین بگذرید،ولی هرگز قادر نیستید مگر با نیرویی(الهی).

34-پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید؟ 35-شعله هایی از آتش بی دود،و دودهایی متراکم،بر شما می فرستد،و نمی توانید از کسی یاری بطلبید!

36-پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید؟!

تفسیر:

اگر می توانید از مرزهای آسمانها بگذرید!

نعمتهایی که تا کنون در آیات این سوره مطرح شده مربوط به این جهان بوده است،ولی در آیات مورد بحث از محاسبه قیامت و بعضی دیگر از خصوصیات معاد سخن می گوید که در عین تهدید بودن برای مجرمان وسیله تربیت و آگاهی و بیداری و هم وسیله تشویق و دلگرمی مؤمنان است،و به همین جهت نعمت محسوب می شود،لذا بعد از ذکر هر کدام همان سؤال را که در باره نعمتها است تکرار می کند.

نخست می فرماید:"به زودی به حساب شما می پردازیم ای انس و جن"! ( سَنَفْرُغُ لَکُمْ أَیُّهَ الثَّقَلاٰنِ ) ⁽¹⁾⁽²⁾.

آری در آن روز خداوند عالم قادر دقیقا همه اعمال و گفتار و نیات انس و جن را مورد بررسی و حساب دقیق قرار داده،و کیفر و پاداش مناسب را برای آنها تعیین می کند.

با اینکه خداوند هر گاه به چیزی بپردازد از چیز دیگری غافل نمی شود و در آن واحد احاطه علمی به همه کائنات دارد و هرگز چیزی او را از چیز دیگر

مشغول نمی سازد"لا یشغله شان عن شان"ولی با اینحال تعبیر به"سنفرغ" جالب است،چرا که این تعبیر معمولا در موردی گفته می شود که شخصی تمام کارهای خود را رها می کند،تا با حواس جمع به کاری بپردازد،و این تنها در مورد مخلوقاتی است که به حکم محدودیت هر گاه توجه به چیزی کنند از چیز دیگر باز می مانند.

ولی این تعبیر در مورد خداوند چیزی جز تاکید هر چه بیشتر بر مساله رسیدگی به حساب نخواهد بود،به گونه ای که هیچ مثقال ذره ای از قلم نخواهد افتاد،و چه عجیب است که خداوند بزرگ حساب بندگان کوچک خود را بر عهده گیرد،و چه هولناک و وحشتناک است یک چنین محاسبه؟! "ثقلان"از ماده"ثقل"(بر وزن کبر)به معنی بار سنگین است، و به معنی وزن نیز آمده است،اما"ثقل"(بر وزن خبر)معمولا به متاع و بار مسافر گفته می شود،و اطلاق آن بر گروه جن و انس به خاطر سنگینی معنوی آنهاست،چرا که خداوند به آنها از نظر عقل و شعور و علم و آگاهی وزن و ارزش خاصی داده است،هر چند از نظر جسمی نیز در مجموع سنگینی قابل ملاحظه ای دارند، و لذا در"آیه 2 سوره زلزال"می خوانیم: وَ أَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقٰالَهٰا که یکی از معانی آن خروج انسانها از قبرها به هنگام رستاخیز است،ولی به هر حال این تعبیر آیه مورد بحث بیشتر توجه به جنبه معنوی دارد،به خصوص اینکه در مورد گروه جن به نظر می رسد از نظر جسمی وزن چندانی نداشته باشند.

این نکته نیز قابل تذکر است که ذکر خصوص این دو گروه به خاطر آن است که عمده کسانی که مکلف به تکالیف الهی هستند همینها می باشند.

*** و بعد از ذکر این معنی باز این سؤال را تکرار می فرماید:کدامین یک از نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید"( فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ ).

*** در تعقیب آیه گذشته که از مساله حساب دقیق الهی سخن می گفت باز جن و انس را مخاطب ساخته می گوید:"ای جمعیت جن و انس!هر گاه به راستی می خواهید از مجازات و کیفر الهی برکنار مانید اگر می توانید از مرزهای آسمانها و زمین بگذرید،و از حیطه قدرت او خارج شوید،ولی هرگز قادر بر این کار نیستید مگر با نیرویی الهی،و چنین نیروی الهی نیز در اختیار شما نیست" ( یٰا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطٰارِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ فَانْفُذُوا لاٰ تَنْفُذُونَ إِلاّٰ بِسُلْطٰانٍ ).

به این ترتیب شما هرگز یارای فرار از دادگاه عدل خدا و پیامدهای آن را ندارید،هر جا بروید ملک خدا است،و هر کجا باشید محل حکومت او است، آری این موجود ضعیف و ناتوان کجا می تواند از عرصه قدرت خداوند بگریزد همانگونه که امیر مؤمنان علی ع در دعای روحپرور کمیل عرضه می دارد:

و لا یمکن الفرار من حکومتک.

"معشر"در اصل از"عشر"به معنی"عدد ده"گرفته شده است،و چون عدد ده یک عدد کامل است واژه"معشر"به جمعیت کاملی گفته می شود که از اصناف و طوائف مختلف تشکیل گردد.

"اقطار"جمع"قطر"به معنی اطراف چیزی است.

"تنفذوا"از ماده نفوذ در اصل به معنی پاره کردن و عبور کردن از چیزی است،و تعبیر به"من اقطار"اشاره به این است که جوانب آسمانها را بشکافید و از آن بگذرید،و به خارج آنها سفر کنید.

ضمنا مقدم داشتن"جن"در اینجا ممکن است به خاطر این باشد که آنها آمادگی بیشتری برای سیر آسمانها دارند.

در اینکه آیه فوق مربوط به قیامت است،یا دنیا،و یا هر دو؟در میان مفسران گفتگو است،و چون آیات قبل و بعد از آن ناظر به رویدادهای سرای دیگر است به نظر می رسد که این آیه نیز مربوط به فرار از چنگال عدالت الهی در قیامت باشد.

ولی بعضی با توجه به جمله" لاٰ تَنْفُذُونَ إِلاّٰ بِسُلْطٰانٍ "(نمی توانید بگذرید مگر با قدرت و نیرو)آن را اشاره به مسافرتهای فضایی بشر دانسته اند که قرآن شرط آن را داشتن سلطه علمی و صنعتی بر این کار دانسته است.

این احتمال نیز داده شده که هم ناظر به رستاخیز باشد،و هم ناظر به دنیا، یعنی نه در اینجا قادرید بدون قدرت در اقطار آسمان نفوذ کنید،و نه در آنجا، منتها،در اینجا وسیله محدودی در اختیار شما قرار دارد،اما در آنجا هیچ وسیله ای نیست.

بعضی نیز تفسیر چهارمی برای آن گفته اند که منظور نفوذ فکری و علمی در اقطار آسمانها است که با قدرت استدلال برای بشر امکان پذیر است.

ولی تفسیر اول از همه مناسبتر به نظر می رسد و مؤید آن بعضی از اخباری است که در منابع اسلامی در این زمینه نقل شده از جمله در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم:"روز قیامت خداوند بندگان را در محل واحدی جمع می کند و به فرشتگان آسمان پائین وحی می فرستد فرود آیید،آنها که دو برابر جمعیت روی زمین از جن و انس هستند فرود می آیند،سپس اهل آسمان دوم که آنها نیز دو برابر همه می باشند فرود می آیند،و به همین ترتیب فرشتگان هفت آسمان فرود می آیند و همچون هفت حجابی گرداگرد انس و جن را احاطه می کنند،اینجاست که منادی صدا می زند:ای جمعیت جن و انس اگر می توانید از اقطار آسمانها و زمین بگذرید،اما هرگز نمی توانید جز با قدرت الهی و در اینجا می بینند اطراف آنها را هفت گروه عظیم از فرشتگان فرا گرفته اند(و راهی

برای فرار از چنگال عدالت نیست) ⁽¹⁾جمع میان تفاسیر نیز امکان پذیر است.

*** باز در اینجا دو گروه را مخاطب ساخته،می گوید:"کدامین یک از نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید"؟!( فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ ).

درست است که تهدید فوق به ظاهر در مسیر مجازات و کیفر است،ولی از آنجا که ذکر آن هشداری است به همه انسانها،و عاملی است برای اصلاح و تربیت،طبعا لطف و نعمتی محسوب می شود.و اصولا وجود حساب در هر دستگاه نعمت بزرگی است چرا که به خاطر آن سرهای همه به حساب خواهد بود! *** آیه بعد برای تاکید آنچه در آیه قبل دائر بر عدم قدرت انس و جن بر فرار از چنگال عدالت آمده،می افزاید:"شعله هایی از آتش بی دود،و دودهایی متراکم بر شما می فرستد(و آن چنان شما را از هر سو احاطه می کنند که راهی برای فرار نیست)و در این هنگام نمی توانید از کسی یاری بطلبید"( یُرْسَلُ عَلَیْکُمٰا شُوٰاظٌ مِنْ نٰارٍ وَ نُحٰاسٌ فَلاٰ تَنْتَصِرٰانِ ).

از یک سو فرشتگان شما را احاطه کرده اند و از سوی دیگر شعله های گرم و سوزان آتش و دودهای تیره و تار و خفقان آور اطراف محشر را فرا می گیرد و راهی برای گریز نیست.

"شواظ"-به گفته"راغب"در"مفردات"و"ابن منظور"در"لسان العرب" و بسیاری از مفسران-به معنی شعله های بی دود آتش است،و بعضی آن را به معنی زبانه های آتش که از خود آتش به ظاهر بریده می شود و سبز رنگ است تفسیر کرده اند،و در هر حال این تعبیر اشاره به شدت حرارت آن است.

و"نحاس"به معنی دود(و یا شعله های قرمز رنگ و دودآلود آتش)است که به رنگ مس در می آید،بعضی نیز آن را به معنی"مس مذاب"تفسیر کرده اند که ظاهرا هیچ تناسبی با آیه مورد بحث ندارد،زیرا سخن از موجودی در میان است که انسان را در قیامت احاطه کند و از فرار از دادگاه عدل الهی بازدارد.

و چه عجیب است دادگاه قیامت که انسان از هر سو در احاطه کامل ماموران الهی و آتش سوزان و دود کشنده قرار گرفته،و راهی جز حضور در آن دادگاه و تسلیم در برابر حکم آن محکمه ندارد.

*** باز می فرماید:"کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید"؟! ( فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ ).

تعبیر به نعمت در اینجا نیز به خاطر همان لطفی است که در آیه قبل به آن اشاره شد.

[سوره الرحمن (55): آیات 37 تا 45]

اشاره

فَإِذَا اِنْشَقَّتِ اَلسَّمٰاءُ فَکٰانَتْ وَرْدَةً کَالدِّهٰانِ (37) فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ (38) فَیَوْمَئِذٍ لاٰ یُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَ لاٰ جَانٌّ (39) فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ (40) یُعْرَفُ اَلْمُجْرِمُونَ بِسِیمٰاهُمْ فَیُؤْخَذُ بِالنَّوٰاصِی وَ اَلْأَقْدٰامِ (41) فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ (42) هٰذِهِ جَهَنَّمُ اَلَّتِی یُکَذِّبُ بِهَا اَلْمُجْرِمُونَ (43) یَطُوفُونَ بَیْنَهٰا وَ بَیْنَ حَمِیمٍ آنٍ (44) فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ (45)

ترجمه:

37-در آن هنگام که آسمان شکافته شود،و همچون روغن مذاب گلگون گردد(حوادث هولناکی رخ می دهد که تاب تحمل آن را نخواهید داشت).

38-پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید؟! 39-در آن روز هیچکس از انس و جن از گناهش سؤال نمی شود.

40-پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید؟ 41-بلکه مجرمان با قیافه هایشان شناخته می شوند،و آن گاه آنها را با موهای پیش سر، و پاهایشان،می گیرند(و به دوزخ می افکنند).

42-پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید؟ 43-این همان دوزخی است که مجرمان آن را انکار می کردند.

44-امروز در میان آن آب سوزان در رفت و آمدند! 45-پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید؟

تفسیر:

اشاره

گنهکاران از سیمایشان شناخته می شوند!

در تعقیب آیات گذشته که بعضی از حوادث رستاخیز را بازگو می کرد، این آیات هم چنان ادامه همان بحث و ذکر خصوصیات دیگری از صحنه قیامت، و چگونگی حساب،و مجازات،و کیفر است.

نخست می فرماید:"هنگامی که آسمان شکافته شود،و همانند روغن مذاب گلگون گردد،حوادث هولناکی واقع می شود که هیچکس را یارای تحمل آن نیست"( فَإِذَا انْشَقَّتِ السَّمٰاءُ فَکٰانَتْ وَرْدَةً کَالدِّهٰانِ ) ⁽¹⁾.

از مجموع آیات"قیامت"به خوبی استفاده می شود که در آن روز نظام کنونی جهان به کلی در هم می ریزد،و حوادث بسیار هول انگیز در سرتاسر عالم رخ می دهد،کواکب و سیارات و زمین و آسمان دگرگون می شوند، و مسائلی که تصور آن امروز برای ما مشکل است واقع می گردد،و از جمله چیزی است که در آیه فوق آمده است که کرات آسمانی از هم می شکافد و به

رنگ سرخ و به صورت مذاب همچون روغن در می آید.

"وردة"و"ورد"به معنی"گل"است و از آنجا که گلها غالبا سرخ رنگند معنی سرخ را در اینجا تداعی می کند.

این واژه به معنی اسبهای سرخ رنگ نیز آمده،و از آنجا که اینگونه اسبها در فصول سال تغییر رنگ می دهند در فصل بهار کمی زرد رنگ و در فصل زمستان سرخ رنگ،و در شدت سرما تیره رنگ می شوند،دگرگونیهایی که صحنه آسمان در قیامت پیدا می کند به آن تشبیه شده است که گاه همچون شعله آتش سرخ و سوزان،و گاه زرد رنگ،و گاه سیاه دودآلود و تیره و تار می شود.

"دهان"(بر وزن کتاب)به معنی روغن مذاب،و گاه به معنی دردی است که در روغن ته نشین می کند،و غالبا رنگهای مختلفی دارد.این تشبیه ممکن است از این نظر باشد که رنگ آسمان به صورت روغن مذاب گلگون در می آید،و یا اشاره به ذوب شدن کرات آسمانی،و یا رنگهای مختلف آن بوده باشد بعضی"دهان"را به معنی"چرم سرخ رنگ"نیز تفسیر کرده اند،و در هر صورت این تشبیهات تنها می تواند شبحی از آن صحنه هولناک را مجسم سازد، چرا که در واقع شباهتی به هیچ حادثه ای از حوادث این دنیا ندارد، و صحنه هایی است که تا کسی نبیند نمی داند.

*** و از آنجا که اعلام وقوع این حوادث هولناک در صحنه قیامت،و یا قبل از آن هشداری است به همه مجرمان و مؤمنان،و لطفی است از الطاف الهی، بعد از آن همان جمله سابق را تکرار فرموده،می گوید:"کدامین نعمت از نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید"؟!( فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ ).

*** در آیه بعد،از حوادث تکوینی قیامت،به وضع انسان گنهکار در آن روز،

پرداخته،می افزاید:"در آن روز هیچ کس از انس و جن از گناهش پرسش نمی شود" ( فَیَوْمَئِذٍ لاٰ یُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَ لاٰ جَانٌّ ).

چرا سؤال نمی کنند؟برای اینکه همه چیز در آن روز آشکار است،یوم البروز است،و در چهره انسانها همه چیز خوانده می شود.

ممکن است تصور شود که این آیه با آیاتی که تصریح و تاکید بر مساله سؤال از بندگان در قیامت می کند تضاد دارد،مانند"آیه 24 صافات" و قفوهم انهم مسئولون:"آنها را متوقف سازید که باید از آنها سؤال شود" و"آیه 92-93 سوره حجر" فَوَ رَبِّکَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ عَمّٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ :

"به پروردگارت سوگند که از همه آنها سؤال می کنیم از کارهایی که انجام می دادند".

ولی با توجه به یک نکته این مشکل حل می شود و آن اینکه قیامت یک روز بسیار طولانی است،و انسان از مواقف و گذرگاه های متعددی باید بگذرد و در هر صحنه و موقفی باید مدتی بایستد،طبق بعضی از روایات این مواقف پنجاه موقف است،در بعضی از این مواقف مطلقا سؤالی نمی شود،بلکه"رنگ رخساره خبر می دهد از سر درون"چنان که در آیات بعد خواهد آمد.

و در بعضی از مواقف مهر بر دهان انسان گذارده می شود و اعضای بدن به شهادت برمی خیزند ⁽¹⁾.

در بعضی از انسانها دقیقا پرسش می شود ⁽²⁾.

و در بعضی دیگر انسانها به جدال و دفاع و مخاصمه برمی خیزند ⁽³⁾خلاصه

هر صحنه ای شرایطی دارد و هر صحنه از صحنه دیگر خوفناکتر است.

*** و باز در تعقیب آن همگان را مخاطب ساخته می گوید"کدامین نعمت از نعمتهای پروردگارتان را تکذیب می کنید"؟!( فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ ).

*** آری در آن روز سؤال نمی شود،بلکه"مجرمان با قیافه هایشان شناخته می شوند"( یُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِیمٰاهُمْ ) ⁽¹⁾.

گروهی دارای چهره های بشاش نورانی و درخشانند که بیانگر ایمان و عمل صالح آنهاست،و گروهی دیگر صورتهایی سیاه و تاریک و زشت و عبوس دارند که نشانه کفر و گناه آنهاست،چنان که در آیات 38 تا 41 سوره عبس می خوانیم:

" وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ ضٰاحِکَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ وَ وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ عَلَیْهٰا غَبَرَةٌ تَرْهَقُهٰا قَتَرَةٌ :"در آن روز چهره هایی درخشان و نورانیند،و چهره هایی تاریک،که سیاهی مخصوصی آن را پوشانیده".

سپس می افزاید:"آن گاه آنها را با موهای پیش سر،و پاهایشان می گیرند، و به دوزخ می افکنند"!( فَیُؤْخَذُ بِالنَّوٰاصِی وَ الْأَقْدٰامِ ).

"نواحی"جمع"ناحیه"چنان که راغب در مفردات می گوید:در اصل به معنی موهای پیش سر و از ماده"نصا"(بر وزن نصر)به معنی اتصال و پیوستگی است،و"اخذ به ناصیه"به معنی گرفتن موی پیش سر است،و گاه کنایه از غلبه کامل بر چیزی می آید.

"اقدام"جمع"قدم"به معنی پاها است.

گرفتن مجرمان با موی پیش سر،و پاها،ممکن است به معنی حقیقی آن باشد که ماموران عذاب این دو را می گیرند و آنها را از زمین برداشته،با نهایت ذلت به دوزخ می افکنند،و یا کنایه از نهایت ضعف و ناتوانی آنها در چنگال ماموران عذاب الهی است،که این گروه را با خواری تمام به دوزخ می برند، و چه صحنه دردناک و وحشتناکی است آن صحنه؟ *** باز از آنجا که یادآوری این مسائل در زمینه معاد هشدار و لطفی است به همگان می افزاید:"کدامین نعمت از نعمتهای پروردگارتان را تکذیب می کنید"؟! ( فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ ).

*** در آیه بعد می فرماید:"این همان دوزخی است که مجرمان پیوسته آن را انکار می کنند"( هٰذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِی یُکَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ ).

در اینکه مخاطبین حاضران در محشرند و این سخن در قیامت به آنها گفته می شود؟و یا مخاطب شخص پیامبر ص می باشد،و در دنیا به او گفته شده است؟ مفسران تفسیرهای مختلفی دارند،ولی قرائنی در آیه وجود دارد که معنی دوم را تقویت می کند زیرا تعبیر به فعل مضارع(یکذب)و استفاده از جمله غائب با عنوان"مجرمون"بیانگر این است که خداوند به پیامبرش ص می گوید:

این اوصاف دوزخی است که همواره مجرمان در این دنیا آن را انکار می کنند، و یا اینکه مخاطب همه انس و جن هستند که به آنها هشدار می دهد جهنمی که مجرمان آن را انکار می کنند دارای چنین اوصافی است که می شنوید،باید به هوش باشید،عاقبت کارتان به آنجا نرسد.

*** باز در توصیف جهنم و عذابهای دردناک آن می افزاید:"مجرمان در میان

دوزخ و آب سوزان در رفت و آمدند"( یَطُوفُونَ بَیْنَهٰا وَ بَیْنَ حَمِیمٍ آنٍ ).

"آن"و"آنی"در اینجا به معنی آبی است که در نهایت حرارت و سوزندگی باشد،و در اصل از ماده"انا"(بر وزن رضا)به معنی وقت گرفته شده،زیرا آب سوزان به وقت و مرحله نهایی خود رسیده است.

به این ترتیب آنها از یک سو در میان شعله های سوزان جهنم می سوزند و تشنه می شوند و تمنای آب می کنند،و از سوی دیگر آب جوشان به آنها می دهند (یا بر آنها می ریزند)و این مجازاتی است دردناک.

از بعضی از آیات قرآن استفاده می شود که چشمه سوزان حمیم در کنار جهنم است که نخست دوزخیان را در آن می برند و سپس در آتش دوزخ می افکنند:

" یُسْحَبُونَ فِی الْحَمِیمِ ثُمَّ فِی النّٰارِ یُسْجَرُونَ "(مؤمن 71 و 72).

تعبیر به" یَطُوفُونَ بَیْنَهٰا وَ بَیْنَ حَمِیمٍ آنٍ "در آیه مورد بحث نیز متناسب با همین معنی است.

*** باز به دنبال این هشدار و اخطار شدید بیدار کننده که لطفی است از ناحیه خداوند،می فرماید:"کدامین نعمت از نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید"؟! ( فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ ).

[سوره الرحمن (55): آیات 46 تا 55]

اشاره

وَ لِمَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ جَنَّتٰانِ (46) فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ (47) ذَوٰاتٰا أَفْنٰانٍ (48) فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ (49) فِیهِمٰا عَیْنٰانِ تَجْرِیٰانِ (50) فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ (51) فِیهِمٰا مِنْ کُلِّ فٰاکِهَةٍ زَوْجٰانِ (52) فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ (53) مُتَّکِئِینَ عَلیٰ فُرُشٍ بَطٰائِنُهٰا مِنْ إِسْتَبْرَقٍ وَ جَنَی اَلْجَنَّتَیْنِ دٰانٍ (54) فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ (55)

ترجمه:

46-و برای کسی که از مقام پروردگارش بترسد دو باغ بهشت است.

47-پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید؟ 48-آن دو باغ بهشتی دارای انواع نعمتها و درختان پر طراوت است.

49-پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید؟ 50-در آنها دو چشمه،دائما در جریان است.

51-پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید؟ 52-در آن دو از هر میوه ای دو نوع وجود دارد.

53-پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید؟ 54-این در حالی است که آنها بر فرشهایی تکیه کرده اند که آستر آنها از پارچه های ابریشمین است و میوه های رسیده آن دو باغ بهشتی در دسترس است.

55-پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید؟

تفسیر:

این دو بهشت در انتظار خائفان است

در این آیات دوزخیان را به حال خود رها کرده،به سراغ بهشتیان می رود، و از نعمتهای دلپذیر و بی نظیر و شوق انگیز بهشت قسمتهایی را بر می شمرد،تا در مقایسه با کیفرهای شدید و دردناک دوزخیان اهمیت هر کدام روشنتر گردد.

می فرماید:برای کسی که از مقام پروردگارش بترسد دو باغ بهشت است" ( وَ لِمَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ جَنَّتٰانِ ).

"خوف از مقام پروردگار"یا به معنی خوف از مواقف قیامت و حضور در پیشگاه او برای حساب است،و یا به معنی خوف از مقام علمی خدا و مراقبت دائمی او نسبت به همه انسانها است ⁽¹⁾.

تفسیر دوم مناسب چیزی است که در آیه 33 سوره رعد آمده که می فرماید: أَ فَمَنْ هُوَ قٰائِمٌ عَلیٰ کُلِّ نَفْسٍ بِمٰا کَسَبَتْ :"آیا کسی که بالای سر همه ایستاده حافظ و مراقب اعمال همگان است همچون کسی است که این صفات را ندارد".

و در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم که در تفسیر این آیه فرمود:

من علم ان اللّٰه یراه،و یسمع ما یقول،و یعلم ما یعمله من خیر او شر،فیحجزه ذلک عن القبیح من الاعمال،فذلک الذی خاف مقام ربه،و نهی النفس عن الهوی. "کسی که می داند خدا او را می بیند،و آنچه می گوید می شنود،و آنچه را از خیر و شر انجام می دهد می داند،و این توجه او را از اعمال قبیح باز می دارد این کسی است که از مقام پروردگارش خائف است،و خود را از هوای نفس بازداشته" ⁽¹⁾.

در اینجا تفسیر سومی است که منظور ترس از خدا است نه به خاطر آتش دوزخ و طمع در نعیم بهشت،بلکه تنها به خاطر"مقام پروردگار و جلال او" خائف است.

و نیز تفسیر چهارمی وجود دارد که منظور از"مقام پروردگار"مقام عدالت او است،چرا که ذات مقدس او مایه خوف نیست،بلکه خوف از عدالت او است و خوف از عدالت نیز بازگشت به خوف از اعمال خود انسان می کند، زیرا کسی که پاک است از محاسبه اش چه باک است؟مجرمان هنگامی که از کنار محکمه و دادگاه و زندان می گذرند ترسانند،اما برای پاکان فرق نمی کند که آنجا دادگاه است یا هر مکان دیگر.

البته خوف از پروردگار سرچشمه های مختلفی دارد:گاه همان اعمال ناپاک و افکار آلوده است،و گاه مقربان به خاطر قرب به ذات پاکش کمترین ترک اولی و غفلت مایه وحشت آنها است،و گاه بدون همه اینها هنگامی که تصور آن ذات نامحدود و عظمت بی انتها را می کنند در مقابل او احساس حقارت کرده و حالت خوف به آنها دست می دهد،این خوفی است که از نهایت معرفت پروردگار حاصل می شود و مخصوص عارفان و مخلصان درگاه او است.

این تفسیرهای چهارگانه با هم تضادی ندارند و ممکن است در مفهوم آیه جمع باشد.

و اما"جنتان"(دو باغ بهشت)ممکن است بهشت اول بهشت مادی و جسمانی باشد و بهشت دوم بهشت معنوی و روحانی،چنان که در آیه 15 سوره آل عمران آمده است: لِلَّذِینَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنّٰاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ أَزْوٰاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اللّٰهِ ".

در این آیه علاوه بر بهشت جسمانی که نهرها از زیر درختانش می گذرد و همسران پاک در آن هستند از بهشت معنوی که خشنودی خدا است سخن می گوید.

یا اینکه بهشت اول به عنوان پاداش اعمال به آنها داده می شود،و بهشت دوم به عنوان تفضل،چنان که در آیه 38 نور آمده است: لِیَجْزِیَهُمُ اللّٰهُ أَحْسَنَ مٰا عَمِلُوا وَ یَزِیدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ :"هدف این است که خداوند پاداش بهترین اعمال آنها را بدهد و از فضلش بر آن بیفزاید".

یا اینکه یک بهشت برای اطاعت،و دیگری برای ترک معصیت است.

و یا یکی برای ایمان و عقیده،و دیگری برای اعمال صالح و مانند آن.

یا اینکه چون مخاطب جن و انس هستند هر یک از این دو بهشت به گروهی از آنها تعلق دارد.

البته هیچیک از این تفسیرها دلیل خاصی ندارد و در عین حال همه آنها ممکن است در آیه جمع باشد،آنچه مسلم است خداوند باغهای متعددی از بهشت در اختیار بندگان صالح می گذارد که در آن رفت و آمد دارند،دوزخیان "در میان آتش و آب سوزان در طوافند"و اینها در باغهای بهشت.

*** باز به دنبال این نعمت بزرگ همگان را مخاطب ساخته می گوید:

"کدامین نعمت از نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید؟!( فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ ).

*** سپس در توصیف این دو بهشت می افزاید:"آنها دارای انواع نعمتها و درختان پر شاخه با طراوتند"( ذَوٰاتٰا أَفْنٰانٍ ).

"ذواتا"تثنیه"ذات"به معنی"صاحب"و دارنده است ⁽¹⁾.

"افنان"جمع"فنن"(بر وزن قلم)در اصل به معنی شاخه های تازه و پر برگ است،و گاه به معنی"نوع"نیز به کار می رود،و در آیه مورد بحث در هر یک از این دو معنی ممکن است استعمال شده باشد،در صورت اول اشاره به شاخه های با طراوت درختان بهشتی است،بر عکس درختان دنیا که دارای شاخه های پیر و جوان و خشکیده هستند.

و در صورت دوم اشاره به تنوع نعمتهای بهشت و انواع مواهب آن است،

استعمال در هر دو معنی نیز بی مانع است.

این احتمال نیز وجود دارد که درختان بهشتی به گونه ای هستند که در یک درخت شاخه های مختلفی است و بر هر شاخه نوعی از میوه ها.

*** و به دنبال این نعمت باز همان سؤال تکرار می شود که"کدامین نعمت از نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید"؟!( فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ ) *** از آنجا که یک باغ سرسبز و خرم و پر طراوت،علاوه بر درختان،باید چشمه های آب جاری داشته باشد در آیه بعد می افزاید:"در آن دو بهشت دو چشمه به طور مداوم جریان دارد"( فِیهِمٰا عَیْنٰانِ تَجْرِیٰانِ ).

*** باز در برابر این نعمت همان سؤال مطرح می شود:"کدامین نعمت از نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید"( فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ ).

گرچه در آیه فوق سخنی از چگونگی این دو چشمه به میان نیامده،تنها تعبیری از آن به عنوان"نکره"دیده می شود که در اینگونه موارد دلیل بر عظمت و اهمیت است،ولی بعضی از مفسران این دو چشمه را به چشمه های"سلسبیل" و"تسنیم"که به ترتیب در آیه های"18 دهر"،و"27 مطففین"آمده تفسیر کرده اند و گاه گفته شده یکی از این دو چشمه چشمه"شراب طهور"و چشمه دوم چشمه"عسل مصفی"است که هر دو در آیه 15 سوره محمد آمده است.

و اگر ما"جنتان"را در آیات گذشته به معنی بهشت معنوی و مادی تفسیر کنیم طبعا این دو چشمه نیز یکی معنوی(همچون چشمه معرفت)و دیگری چشمه مادی(همچون چشمه های آب زلال یا شیر و عسل و شراب طهور است)ولی

دلیل خاصی برای هیچیک از این تفاسیر در دست نیست.

*** در آیه بعد که نوبت به میوه های این دو باغ بهشتی می رسد،می فرماید:

"در آنها از هر میوه ای دو نوع وجود دارد"( فِیهِمٰا مِنْ کُلِّ فٰاکِهَةٍ زَوْجٰانِ ).

نوعی که در دنیا نمونه آن را دیده اید،و نوعی که هرگز شبیه و نظیر آن را در این جهان ندیده اید.

بعضی از مفسران نیز آن را به دو نوع تابستانی و زمستانی و یا خشک و تر و یا کوچک و بزرگ تفسیر کرده اند،ولی هیچیک از اینها دلیل روشنی ندارد این اندازه مسلم است که میوه های بهشتی کاملا متنوع و گوناگون می باشد،و هر کدام از دیگری بهتر و جالبتر است.

*** باز می افزاید:"کدامیک از نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید"؟! ( فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ ).

*** در آیات پیشین سه قسمت از ویژگیهای این دو باغ بهشتی مطرح شد، اکنون به سراغ ویژگی چهارم می رویم که می فرماید:"این در حالی است که بهشتیان بر فرشهایی نشسته و تکیه کرده اند که آستر آنها از پارچه های ابریشمین است"( مُتَّکِئِینَ عَلیٰ فُرُشٍ بَطٰائِنُهٰا مِنْ إِسْتَبْرَقٍ ) ⁽¹⁾.

معمولا انسان وقتی تکیه می کند که در محیطی آرام و در نهایت امنیت باشد،این تعبیر نشانه آرامش کامل روح بهشتیان است.

"فرش"(بر وزن شتر)جمع"فراش"به معنی فرشهایی است که

گسترده می شود.

"بطائن"جمع"بطانه"به معنی آستر است و"استبرق"به معنی حریر ضخیم است.

جالب توجه اینکه:در اینجا گرانقیمت ترین پارچه ای که در دنیا تصور می شود آستر این فرشها ذکر شده،اشاره به اینکه قسمت روئین آن چیزی است که از لطافت و زیبایی و جذابیت در وصف نمی گنجد،چرا که معمولا در دنیا آستر را به خاطر اینکه ظاهر نمی شود از جنس کم اهمیتی تهیه می کنند، و به این ترتیب کم اهمیت ترین جنسهای آن جهان پرارزشترین جنس این جهان است،اکنون باید فکر کرد که متاع پر ارزش آن چگونه است.

قدر مسلم این است که مواهب الهی در سرای دیگر چیزی نیست که در الفاظ ما بگنجد،و یا حتی قدرت تصور آن را داشته باشیم،تنها شبحی از دور، در لابلای این گونه آیات پر معنی برای ما تجلی می کند.

این نکته نیز قابل توجه است که در آیات دیگر قرآن می خوانیم که بهشتیان بر"ارائک"(تختهای سایبان دار)و"سریر"(تختهای بدون سایبان) تکیه می کنند،اما در اینجا می گوید:تکیه بر فرشها دارند،ممکن است اینها همه به خاطر تنوع در لذات بهشتی باشد که گاهی بر آن و گاهی بر این تکیه می زنند و نیز ممکن است این فرشهای گرانبها را بر آن تختها بگسترانند، و یا اشاره به مسائل مهمتری است که درک آن برای ما ساکنان دنیا ممکن نیست.

و بالآخره در پنجمین نعمت به چگونگی نعمتهای این باغ بهشتی اشاره کرده می گوید:"میوه های رسیده این دو بهشت در دسترس است"( وَ جَنَی الْجَنَّتَیْنِ دٰانٍ ).

آری زحمتی که معمولا در چیدن میوه های دنیا وجود دارد در آنجا به هیچوجه نیست.

"جنی"(بر وزن بقا)به معنی میوه ای است که موقع چیدن آن فرا رسیده، و"دان"در اصل"دانی"و به معنی نزدیک است.

*** و باز همگان را در اینجا مخاطب ساخته می گوید:"کدامیک از نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید"؟( فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ ).

[سوره الرحمن (55): آیات 56 تا 61]

اشاره

فِیهِنَّ قٰاصِرٰاتُ اَلطَّرْفِ لَمْ یَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَ لاٰ جَانٌّ (56) فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ (57) کَأَنَّهُنَّ اَلْیٰاقُوتُ وَ اَلْمَرْجٰانُ (58) فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ (59) هَلْ جَزٰاءُ اَلْإِحْسٰانِ إِلاَّ اَلْإِحْسٰانُ (60) فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ (61)

ترجمه:

56-در باغهای بهشتی زنانی هستند که جز به همسران عشق نمی ورزند و هیچ انس و جن قبلا با آنها تماس نگرفته است.

57-پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید؟ 58-آنها همچون یاقوت و مرجانند! 59-پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید؟ 60-آیا جزای نیکی جز نیکی خواهد بود؟ 61-پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید؟

تفسیر:

همسران زیبای بهشتی

در آیات گذشته پنج قسمت از مواهب و ویژگیهای این دو باغ بهشتی عنوان شده بود،در اینجا به سراغ ششمین نعمت می رویم،و آن همسران پاک بهشتی است،می فرماید:"در این قصرهای بهشتی زنانی هستند که جز به همسران خود چشم ندوخته،و جز به آنها عشق نمی ورزند"( فِیهِنَّ قٰاصِرٰاتُ الطَّرْفِ ) ⁽¹⁾.

"و هیچ انس و جن قبلا با آنها تماس نگرفته است"( لَمْ یَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَ لاٰ جَانٌّ ) ⁽²⁾.

بنا بر این آنها دوشیزه اند،و دست نخورده،و پاک از هر نظر.

از"ابو ذر"نقل شده است که"همسر بهشتی به شوهرش می گوید:سوگند به عزت پروردگارم که در بهشت چیزی را بهتر از تو نمی یابم،سپاس مخصوص خداوندی است که مرا همسر تو،و تو را همسر من قرار داد" ⁽³⁾.

"طرف"(بر وزن حرف)به معنی پلک چشمها است،و از آنجا که به هنگام نگاه کردن پلکها به حرکت در می آید کنایه از نگاه کردن است، بنا بر این تعبیر به"قاصرات الطرف"اشاره به زنانی است که نگاهی کوتاه دارند، یعنی فقط به همسرانشان عشق می ورزند،و این یکی از بزرگترین امتیازات همسر است که جز به همسرش نیندیشد و به غیر او علاقه نداشته باشد.

باز در تعقیب این نعمت بهشتی تکرار می کند:"کدامیک از نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید"؟( فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ ).

*** سپس به توصیف بیشتری از این همسران بهشتی پرداخته،می گوید:

"آنها همچون یاقوت و مرجانند"!( کَأَنَّهُنَّ الْیٰاقُوتُ وَ الْمَرْجٰانُ ).

به سرخی و صفا و درخشندگی"یاقوت"و به سفیدی و زیبایی شاخ"مرجان" که هنگامی که این دو رنگ(یعنی سفید و سرخ شفاف)به هم آمیزند زیباترین رنگ را به آنها می دهند.

"یاقوت"سنگی است معدنی و معمولا سرخ رنگ،و"مرجان"حیوانی است دریایی شبیه شاخه های درخت که گاه به رنگ سفید و گاه قرمز یا رنگهای دیگر است،و در اینجا ظاهرا منظور نوع سفید آن است ⁽¹⁾.

*** بار دیگر به دنبال این نعمت بهشتی می فرماید:"کدامین نعمت از نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید"؟( فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ ).

*** و در پایان این بحث می گوید:"آیا جزای نیکی جز نیکی خواهد بود" ( هَلْ جَزٰاءُ الْإِحْسٰانِ إِلاَّ الْإِحْسٰانُ ) ⁽²⁾.

آیا آنها که در دنیا کار نیک کرده اند جز پاداش نیک الهی انتظاری در باره آنها می رود؟ گرچه در روایات اسلامی یا تفسیر مفسران احسان در این آیه تنها به معنی "توحید"یا به معنی"توحید و معرفت"یا به معنی"اسلام"تفسیر شده،ولی

پیداست که اینها هر کدام مصداق روشنی از این مفهوم گسترده است که هر گونه نیکی را در عقیده و گفتار و عمل شامل می شود.

در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم که فرمود:

آیة فی کتاب اللّٰه مسجلة،قلت و ما هی؟قال قول اللّٰه عز و جل:" هَلْ جَزٰاءُ الْإِحْسٰانِ إِلاَّ الْإِحْسٰانُ " جرت فی الکافر و المؤمن،و البر و الفاجر،و من صنع الیه معروف فعلیه ان یکافئ به و لیس المکافاة ان تصنع کما صنع حتی تربی،فان صنعت کما صنع کان له الفضل بالابتداء!:

"آیه ای در قرآن است که عمومیت و شمول کامل دارد.

راوی می گوید:عرض کردم کدام آیه است؟فرمود:این سخن خداوند متعال که می فرماید: هَلْ جَزٰاءُ الْإِحْسٰانِ إِلاَّ الْإِحْسٰانُ :که در باره کافر و مؤمن نیکوکار و بدکار جاری می شود(که پاسخ نیکی را باید به نیکی داد)و هر کس به او نیکی شود باید جبران کند،و راه جبران این نیست که به اندازه او نیکی کنی،بلکه باید بیش از آن باشد،زیرا اگر همانند آن باشد نیکی او برتر است،چرا که او آغازگر بوده"! ⁽¹⁾.

بنا بر این پاداش الهی در قیامت نیز بیش از عمل انسان در دنیا خواهد بود، طبق همان استدلالی که امام در حدیث فوق فرموده است.

"راغب"در"مفردات"می گوید:"احسان"چیزی برتر از عدالت است، زیرا عدالت این است که انسان آنچه بر عهده او است بدهد،و آنچه متعلق به او است بگیرد،ولی احسان این است که بیش از آنچه وظیفه او است انجام دهد،و کمتر از آنچه حق او است بگیرد.

باز در اینجا از بندگان اقرار می گیرد که"کدامین نعمت از نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید"؟( فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ ).

چرا که این قانون یعنی جزای احسان به احسان خود نعمتی است بزرگ از ناحیه خداوند بزرگ،و نشان می دهد که پاداش او در برابر اعمال بندگان نیز درخور کرم او است نه درخور اعمال آنها،تازه اگر آنها عملی دارند و اطاعتی می کنند آنهم به توفیق و لطف خدا است و برکاتش نیز به خودشان می رسد.

نکته:

نیکی پاداش نیکی است

آنچه در آیه فوق خواندیم" هَلْ جَزٰاءُ الْإِحْسٰانِ إِلاَّ الْإِحْسٰانُ "یک قانون عمومی در منطق قرآن است که خدا و خلق و همه بندگان را شامل می شود.

عمومیت این قانون به همه مسلمانان تعلیم می دهد که هر نیکی را از هر کسی باشد جبران کنند،و به گفته امام صادق ع جبران آن نیست که همانندش را انجام دهند،بلکه باید برتر باشد،و گرنه آنکه ابتدا به احسان کرده است برتری خواهد داشت! در مورد اعمال ما در پیشگاه خداوند مساله شکل دیگری به خود می گیرد، چرا که طرف خداوند کریمی است که امواج رحمتش سرتاسر عالم هستی را فرا گرفته،و اکرام و انعامش شایسته ذات او است،نه هموزن اعمال بندگان، بنا بر این جای تعجب نیست که در تاریخ امم کرارا می خوانیم که افرادی با انجام کار کوچکی از روی اخلاص مشمول عنایات بزرگی شده اند،از جمله اینکه:

بعضی از مفسران نقل کرده اند"یکی از مسلمانان پیر زن کافری را دید که دانه هایی برای پرندگان در وقت زمستان می پاشید،به او گفت از امثال تو

این عمل پذیرفته نمی شود،او در پاسخ گفت من این کار را می کنم خواه پذیرفته شود یا نشود،این ماجرا گذشت بعد از مدتی او را در حرم کعبه دید گفت:

ای مرد خداوند به برکت یک مشت دانه برای پرندگان نعمت اسلام را به من ارزانی داشت" ⁽¹⁾.

[سوره الرحمن (55): آیات 62 تا 69]

اشاره

وَ مِنْ دُونِهِمٰا جَنَّتٰانِ (62) فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ (63) مُدْهٰامَّتٰانِ (64) فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ (65) فِیهِمٰا عَیْنٰانِ نَضّٰاخَتٰانِ (66) فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ (67) فِیهِمٰا فٰاکِهَةٌ وَ نَخْلٌ وَ رُمّٰانٌ (68) فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ (69)

ترجمه:

62-و پائین تر از آنها دو بهشت دیگر است.

63-پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید؟ 64-هر دو کاملا خرم و سرسبزند! 65-پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید؟ 66-در آنها دو چشمه در حال فوران است.

67-پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید؟

68-در آنها میوه های فراوان و درخت نخل و انار است.

69-پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید؟

تفسیر:

دو بهشت دیگر با اوصاف شگفت آورش

در ادامه بحث گذشته که پیرامون دو بهشت خائفان با ویژگیهای و الا سخن می گفت در این آیات از دو بهشت سخن می گوید که در مرحله پائینتری و طبعا برای افرادی است که در سطح پائینتری از ایمان و خوف از پروردگار قرار دارند،و به تعبیر دیگر هدف بیان وجود سلسله مراتب به تناسب ایمان و عمل صالح است.

نخست می فرماید:"و پائینتر از آنها دو بهشت دیگر است"( وَ مِنْ دُونِهِمٰا جَنَّتٰانِ ).

برای این جمله دو تفسیر ذکر کرده اند نخست همان که در بالا گفتیم تفسیر دیگر اینکه:تعبیر"من دونهما"یعنی غیر از آن دو بهشت،دو بهشت دیگر برای همان مؤمنان است که به عنوان تنوع در میان این باغهای بهشتی در گردشند،چرا که طبع آدمی تنوع طلب است و از آن لذت می برد.

ولی با توجه به لحن این آیات،و همچنین روایاتی که در تفسیر آن وارد شده تفسیر اول مناسبتر به نظر می رسد.

در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام ص می خوانیم که در تفسیر این آیه فرمود:

جنتان من فضة،آنیتهما و ما فیهما،جنتان من ذهب آنیتهما و ما فیهما:

"دو بهشت که بنای آنها و هر چه در آنها است از نقره است،و دو بهشت است که بنای آنها و هر چه در آنها است از طلا است"(تعبیر به طلا و نقره ممکن است اشاره به تفاوت ارزش مواهب آنها باشد) ⁽¹⁾.

در حدیث دیگری از امام صادق ع می خوانیم که در تفسیر همین آیه فرمود:

لا تقولن الجنة واحدة،ان اللّٰه یقول:" وَ مِنْ دُونِهِمٰا جَنَّتٰانِ "و لا تقولن درجة واحدة ان اللّٰه یقول:"درجات بعضها فوق بعض"انما تفاضل القوم بالاعمال: "نگو بهشت یکی است،چرا که خداوند می گوید:"غیر از آن دو بهشت،دو بهشت دیگر است"،و نگو درجه واحدی است،چرا که خداوند می فرماید:"درجاتی است که بعضی بالاتر از بعض دیگر است"و این تفاوت به خاطر اعمال می باشد" ⁽¹⁾.

روی همین اصل در حدیثی از پیامبر ص آمده است:

جنتان من ذهب للمقربین،و جنتان من و رق لاصحاب الیمین: "دو بهشت از طلا است برای مقربان،و دو بهشت از نقره برای اصحاب الیمین" ⁽²⁾.

*** سپس می افزاید:"کدامیک از نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید" ( فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ ).

*** بعد به پنج ویژگی این دو بهشت که بعضی با آنچه در باره دو بهشت سابق گفته شد شباهت دارد و بعضی متفاوت است پرداخته،می گوید:"هر دو کاملا خرم و سرسبزند"( مُدْهٰامَّتٰانِ ).

"مدهامتان"از ماده"ادهیمام"و از ریشه"دهمه"(بر وزن تهمه) در اصل به معنی"سیاهی"و"تاریکی شب"است،سپس به سبز پر رنگ نیز اطلاق شده است،و از آنجا که چنین رنگی نشانه نهایت شادابی و طراوت گیاهان

و درختان است این تعبیر بیانگر نهایت خرمی آن دو بهشت است.

*** باز در اینجا اضافه می کند:"کدامیک از نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید"؟( فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ ).

*** در آیه بعد به توصیف دیگری پرداخته،می گوید:"در آنها دو چشمه در حال فوران است"( فِیهِمٰا عَیْنٰانِ نَضّٰاخَتٰانِ ).

"نضاختان"از ماده"نضخ"به معنی فوران آب می باشد.

*** دگر بار از جن و انس به صورت یک استفهام انکاری می پرسد:"کدامین نعمت از نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید"؟!( فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ ).

*** آیه بعد در باره میوه های این دو بهشت چنین می گوید:"در آنها میوه های فراوان و درخت خرما و انار است"( فِیهِمٰا فٰاکِهَةٌ وَ نَخْلٌ وَ رُمّٰانٌ ).

بدون شک"فاکهة"مفهوم گسترده ای دارد و همه انواع میوه را شامل می شود،ولی اهمیت خرما و انار سبب شده که بالخصوص از آن دو نام برده شود، و اینکه بعضی از مفسران پنداشته اند که این دو میوه در مفهوم"فاکهة"داخل نیست اشتباه است،زیرا علمای لغت آن را انکار کرده اند،و اصولا عطف"خاص" بر"عام"در مواردی که امتیازی موجود باشد کاملا معمول است،چنان که در آیه 98 سوره بقره می خوانیم: مَنْ کٰانَ عَدُوًّا لِلّٰهِ وَ مَلاٰئِکَتِهِ وَ رُسُلِهِ وَ جِبْرِیلَ وَ مِیکٰالَ فَإِنَّ اللّٰهَ عَدُوٌّ لِلْکٰافِرِینَ :"کسی که دشمن خدا و ملائکه و فرستادگان او و جبرئیل باشد(کافر است و)خداوند دشمن کافران می باشد".

در اینجا"جبرئیل"و"میکائیل"که دو نفر از فرشتگان بزرگ خدا هستند بعد از ذکر"ملائکه"به طور عام مورد توجه قرار گرفته اند.

*** باز همان سؤال را تکرار کرده،می فرماید:"کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید"؟( فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ ).

نکته:

ارزش میوه ها

قابل توجه اینکه در آیات فوق از میان غذاهای بهشتی مخصوصا روی میوه ها تکیه شده و از میان تمام میوه ها به خصوص خرما و انار را نام می برد، و عجب اینکه بجای"خرما""درخت نخل"گفته شده،ولی در مورد انار نام خود میوه آمده است،و لا بد هر کدام نکته ای دارد.

اما ذکر خصوص میوه ها از میان غذاهای بهشتی بخاطر اهمیتی است که میوه ها در تغذیه دارند،تا آنجا که انسان را موجودی"میوه خوار"نامیده اند، و نقش میوه ها در طراوت و شادابی و نشاط انسان نه تنها از نظر علمی بلکه از نظر تجربه عمومی مردم نیز آشکار است.

و اما ذکر درخت نخل بجای میوه آن ممکن است از این نظر باشد که درخت نخل علاوه بر میوه اش از جهات مختلف مورد استفاده است در حالی که درخت انار چنین نیست،از برگهای نخل انواع وسائل زندگی،از فرش گرفته تا کلاه و لباس و وسیله حمل و نقل و تخت خواب می بافند،و از الیاف آن استفاده های مختلف می کنند،بعضی از قسمتهای آن خواص دارویی دارد و حتی از تنه آن به عنوان ستون برای بعضی عمارتها یا پل برای عبور از نهرها استفاده می کنند.

و اما انتخاب این دو میوه از میان میوه های بهشتی به خاطر تنوع این دو می باشد:یکی غالبا در مناطق گرم می روید،و دیگری در مناطق سرد،یکی

ماده قندی دارد،و دیگری ماده اسیدی،یکی از نظر طبیعت گرم است و دیگری از نظر طبیعت سرد،یکی غذا است و دیگری برطرف کننده تشنگی.

در باره مواد حیاتی موجود در خرما و انواع ویتامینهای آن که امروز کشف شده و بالغ بر 13 ماده حیاتی و 5 نوع ویتامین است و همچنین سایر خواص آن ذیل آیه 25 سوره مریم تحت عنوان یک غذای نیروبخش سخن گفته ایم ⁽¹⁾.

و اما"انار"که در بعضی از روایات اسلامی به عنوان بهترین میوه ها (سید الفاکهة)معرفی شده ⁽²⁾.

دانشمندان غذاشناس مطالب بسیاری گفته اند،از جمله روی قدرت پاک کنندگی خون و وجود مقدار قابل ملاحظه ای"ویتامین ث"در آن تکیه کرده اند.

فوائد فراوان دیگری برای انار(شیرین و ترش)در کتب آمده است از جمله تقویت معده،دفع تبهای صفرایی،یرقان،جرب(بیماری خارش)تقویت دید چشم،رفع جراحات مزمن،تقویت لثه،دفع اسهال است.

در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم:

اطعموا صبیانکم الرمان، فانه اسرع لشبابهم: "به کودکان خود انار دهید که موجب رشد سریع آنها است" ⁽³⁾.

و در حدیث دیگری آمده است:

فانه اسرع لالسنتهم: "زودتر به سخن می آیند ⁽⁴⁾.

و در حدیث دیگری از امام باقر و امام صادق ع آمده است که فرمودند

ما علی وجه الارض ثمرة کانت احب الی رسول اللّٰه(ص)من الرمان: "هیچ میوه ای در روی زمین نزد رسول خدا محبوبتر از انار نبود" ⁽¹⁾.

[سوره الرحمن (55): آیات 70 تا 78]

اشاره

فِیهِنَّ خَیْرٰاتٌ حِسٰانٌ (70) فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ (71) حُورٌ مَقْصُورٰاتٌ فِی اَلْخِیٰامِ (72) فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ (73) لَمْ یَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَ لاٰ جَانٌّ (74) فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ (75) مُتَّکِئِینَ عَلیٰ رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَ عَبْقَرِیٍّ حِسٰانٍ (76) فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ (77) تَبٰارَکَ اِسْمُ رَبِّکَ ذِی اَلْجَلاٰلِ وَ اَلْإِکْرٰامِ (78)

ترجمه:

70-و در آن باغهای بهشتی زنانی هستند نیکو خلق و زیبا.

71-پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید؟ 72-حوریانی که در خیمه های بهشتی مستورند.

73-پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید؟

74-زنانی که هیچ انس و جن قبلا با آنها تماس نگرفته(و دوشیزه اند).

75-پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید؟ 76-این در حالی است که این بهشتیان بر تختهایی تکیه زده اند که با بهترین و زیباترین پارچه های سبز رنگ پوشانده شده.

77-پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید؟ 78-پر برکت و زوال ناپذیر است نام پروردگار صاحب جلال و جمال تو.

تفسیر:

باز هم همسران بهشتی

در ادامه شرح نعمتهای دو بهشتی که در آیات سابق آمده است در این آیات نیز به قسمتهای دیگر از این مواهب اشاره شده است.

نخست می فرماید:"در این دو بهشت نیز زنانی هستند نیکو خلق و زیبا" ( فِیهِنَّ خَیْرٰاتٌ حِسٰانٌ ) ⁽¹⁾.

زنانی که جمع میان"حسن سیرت"و"حسن صورت"کرده اند،چرا که"خیر"غالبا در مورد صفات نیک و جمال معنوی به کار می رود و"حسن" غالبا در زیبایی و جمال ظاهر.

در روایاتی که در تفسیر این آیه وارد شده صفات نیک بسیاری برای همسران بهشتی شمرده شده که می تواند اشاره ای به صفات عالی زنان دنیا نیز باشد،و الگویی برای همه زنان محسوب شود،از جمله خوش زبان بودن،نظافت و پاکی،آزار نرسانیدن،نظری به بیگانگان نداشتن و مانند آن.

خلاصه اینکه تمام صفات کمال و جمالی که در یک همسر مطلوب است در آنها جمع است،و آنچه خوبان همه دارند آنها تنها دارند،و به همین دلیل قرآن در یک تعبیر کوتاه و پر معنی از آنها به عنوان"خیرات حسان"تعبیر کرده است ⁽¹⁾.

*** و به دنبال ذکر این نعمت باز می افزاید:"کدامیک از نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید"؟( فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ ).

*** سپس در ادامه توصیف این زنان بهشتی اضافه می کند:"آنها حوریانی هستند که در خیمه های بهشتی مستورند"( حُورٌ مَقْصُورٰاتٌ فِی الْخِیٰامِ ).

"حور"جمع"حوراء"و"احور"به کسی می گویند که سیاهی چشمش کاملا مشکی و سفیدی آن کاملا شفاف است،و گاه به زنان سفید چهره نیز اطلاق شده است.

تعبیر به"مقصورات"اشاره به این است که آنها تنها تعلق به همسرانشان دارند و از دیگران مستور و پنهانند.

"خیام"جمع"خیمه"است،ولی به طوری که در روایات اسلامی آمده خیمه های بهشتی شباهتی به خیمه های این جهان ندارند،از نظر گستردگی و وسعت و زیبایی.

این نکته نیز قابل توجه است که"خیمه"طبق آنچه علمای لغت و بعضی

از مفسران گفته اند تنها به معنی خیمه های پارچه ای که در میان ما معروف است نمی باشد،بلکه به خانه های چوبی و یا حتی هر خانه مدوری کلمه"خیمه" اطلاق می شود،و گاه گفته شده"خیمه"عبارت است از هر خانه ای که از سنگ و مانند ساخته نشده است ⁽¹⁾.

*** و بار دیگر همان سؤال پر معنی را تکرار کرده می گوید:"کدامین نعمت از نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید"؟( فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ ).

*** آیه بعد توصیف دیگری است در باره حوریان بهشتی،می فرماید:"هرگز پیش از این جن و انس دیگری با آنها تماس نگرفته،و دوشیزه اند"( لَمْ یَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَ لاٰ جَانٌّ ) ⁽²⁾.

البته چنان که از آیات دیگر قرآن استفاده می شود زنان و مردانی که در این دنیا همسر یکدیگرند هر گاه هر دو با ایمان و بهشتی باشند در آنجا به هم ملحق می شوند،و با هم در بهترین شرائط و حالات زندگی می کنند ⁽³⁾.

و حتی از روایات استفاده می شود که مقام این زنان برتر از حوریان بهشت است ⁽⁴⁾به خاطر عبادات و اعمال صالحی که در این جهان انجام داده اند.

*** سپس می فرماید:"کدامین نعمت از نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید"؟( فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ ).

*** در آخرین توصیفی که در این آیات از نعمتهای بهشتی کرده،می گوید:

"ساکنان این دو بهشت در حالی هستند که تکیه بر تختهایی زده اند که با بهترین و زیباترین پارچه های سبز رنگ پوشانده شده است"( مُتَّکِئِینَ عَلیٰ رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَ عَبْقَرِیٍّ حِسٰانٍ ).

"رفرف"در اصل به معنی برگهای گسترده درختان است و سپس به پارچه های زیبای رنگارنگ که بی شباهت به منظره باغها نیست اطلاق شده ⁽¹⁾.

"عبقری"در اصل به معنی هر موجود بی نظیر یا کم نظیر است،و لذا به دانشمندانی که وجود آنها در میان مردم نادر است"عباقرة"می گویند، بسیاری معتقدند کلمه"عبقر"در آغاز اسمی بوده که عرب برای شهر پریان انتخاب کرده بود،و از آنجا که این شهر موضوع ناشناخته و نادری بوده،هر موضوع بی نظیر را به آن نسبت می دهند و"عبقری"می گویند،بعضی نیز گفته اند که "عبقر"شهری بود که بهترین پارچه های ابریشمین را در آن می بافتند ⁽²⁾.

ولی به هر حال ریشه اصلی فعلا متروک شده،و عبقری به صورت یک کلمه مستقل به معنی"نادر الوجود"یا"عزیز الوجود"به کار می رود،و با اینکه مفرد است گاهی معنی جمعی نیز می دهد(مانند آیه مورد بحث).

و"حسان"جمع"حسن"(بر وزن چمن)به معنی خوب و زیبا است.

به هر حال این تعبیرات همه حاکی از این است که بهشت همه چیزش ممتاز است،میوه ها،غذاها،قصرها،فرشها و خلاصه هر چیزش در نوع خود بی نظیر و بی مانند است،بلکه باید گفت این تعبیرات نیز هرگز نمی تواند آن

مفاهیم بزرگ و بی مانند را در خود جای دهد،و تنها شبحی از آن را در ذهن ما ترسیم می کند.

*** سپس برای آخرین بار(و سی و یکمین مرتبه)این سؤال را از انس و جن و از تمام افراد می کند:"کدامین نعمت از نعمتهای پروردگارتان را انکار می کنید"؟! ( فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ ).

نعمتهای معنوی؟یا نعمتهای مادی؟نعمتهای این جهان؟یا نعمتهای بهشتی؟ نعمتهایی که سر تا پای وجود شما را فرا گرفته و دائما غرق در آنید،و گاه بر اثر غرور و غفلت همه آنها را به دست فراموشی می سپرید،و از بخشنده اینهمه نعمتها و کسی که در انتظار نعمتهایش در آینده هستید غافل می شوید؟کدامیک را منکر هستید؟ *** و در آخرین آیه این سوره می فرماید:"پر برکت و زوال ناپذیر است نام پروردگارت که صاحب جلال و اکرام است"( تَبٰارَکَ اسْمُ رَبِّکَ ذِی الْجَلاٰلِ وَ الْإِکْرٰامِ ).

"تبارک"از ریشه"برک"(بر وزن درک)به معنی سینه شتر است،و از آنجا که شتران هنگامی که در جایی می خوابند و ثابت می مانند سینه خود را به زمین می چسبانند این واژه به معنی ثابت ماندن و پایدار و با دوام بودن به کار رفته است،و نیز از آنجا که سرمایه با دوام و زوال ناپذیر فوائد زیاد دارد به موجود پرفایده"مبارک"گفته می شود،و شایسته ترین کسی که این عنوان برای او سزاوار است ذات پاک خداوند است که سرچشمه همه خیرات و برکات می باشد.

این تعبیر به خاطر آن است که در این سوره انواع نعمتهای الهی،در زمین و آسمان،در خلقت بشر،و در دنیا و آخرت آمده است،و از آنجا که اینها همه

از وجود پر برکت پروردگار افاضه می شود،مناسبترین تعبیر همان است که در این آیه آمده است.

زیرا منظور از"اسم"در اینجا اوصاف پروردگار است،مخصوصا صفت"رحمانیت"که منشأ همه این برکات است،و به تعبیر دیگر افعال خداوند از صفات او سرچشمه می گیرد،اگر عالم هستی را با نظام آفرید و در همه چیز میزان قرار داد"حکمت"او ایجاب می کرد،و اگر قانون عدالت را در همه چیز حکمفرما فرمود"علم و عدل"او ایجاب می کند،و اگر مجرمان را در انواع مجازاتهایی که در این سوره اشاره شد گرفتار می سازد"منتقم"بودنش اقتضا می نماید،و اگر مؤمنان صالح را مشمول انواع مواهب معنوی و مادی در این جهان و جهان دیگر قرار می دهد"فضل و رحمت"واسعه او ایجاب می کند، بنا بر این"اسم"او اشاره به"صفات"او است،و صفات او هم عین ذات پاک او است.

تعبیر به" ذِی الْجَلاٰلِ وَ الْإِکْرٰامِ "اشاره ای است به تمام صفات جمال و جلال او(ذی الجلال اشاره به صفات سلبیه،و ذی الاکرام اشاره به صفات ثبوتیه است).

جالب اینکه این سوره با نام خداوند"رحمن"آغاز شد،و با نام پروردگار ذُو الْجَلاٰلِ وَ الْإِکْرٰامِ پایان می گیرد،و هر دو هماهنگ با مجموعه محتوای سوره است.

نکته ها:

1-در آیه 37 این سوره بعد از ذکر نعمتهای مختلف معنوی و مادی دنیا می فرماید:" وَ یَبْقیٰ وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلاٰلِ وَ الْإِکْرٰامِ "و در پایان سوره بعد از ذکر انواع نعمتهای بهشتی می فرماید" تَبٰارَکَ اسْمُ رَبِّکَ ذِی الْجَلاٰلِ وَ الْإِکْرٰامِ "