مشخصات کتاب

سرشناسه : بنی هاشمی، سیدمحمد، ۱۳۳۹ -

عنوان و نام پدیدآور : سفری به خاکساری: پژوهشی پیرامون حج و عمره بر اساس آیات و روایات/ محمد بنی هاشمی ، به قلم سعید مقدس.

مشخصات نشر : تهران: منیر، ۱۳۸۸.

مشخصات ظاهری : ۲ج.

شابک : ۶۵۰۰۰ ریال: دوره: 978-964-539-145-2 ؛ ج.۱: 978-964-539-172-8 ؛ ج.۲: 978-964-539-173-5

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : حج

موضوع : حج عمره

شناسه افزوده : مقدس، سعید، ۱۳۵۸ -

رده بندی کنگره : BP۱۸۸/۸/ب۸۶س۷ ۱۳۸۸

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۳۵۷

شماره کتابشناسی ملی : ۱۸۵۸۲۹۶

بخش سوم: اعمال و آداب حج

فصل 1: اعمال و آداب مشترک حج، عمره تمتّع و عمره مفرده

مروری بر اعمال

اشاره

حجّ تمتّع از دو عبادت تشکیل می شود که هریک دارای اعمال مفصّلی هستند:

در عمره تمتّع پس از نیّت، پنج عمل صورت می گیرد: نخست، احرام در یکی از میقات ها (که امروزه میقات ذوالحلیفه (شجره) و جُحفه بیشتر از سایر میقات ها مرسوم اند. دوّم: طواف هفت دوره به گرد خانه خدا، سوّم: دو رکعت نماز طواف، چهارم: سعی (هفت بار رفت و آمد) میان دو کوه صفا و مروه، پنجم: تقصیر (گرفتن مقداری از مو، ریش، یا شارب). فرق میان عمره مفرده و عمره تمتّع در چهار

ص: 275

چیز است:

نخست آنکه در عمره ی مفرده طواف نساء و نماز طواف نساء پس از تقصیر انجام می شود و بنابراین غیر از نیت شامل هفت عمل است.

دوم آنکه در عمره ی مفرده پیش از طواف و نماز طواف نساء، استمتاع از همسر بر فرد حرام است (هر چند سایر محرّمات احرام از جمله بوی خوش بر او حلال می شود.) اما در عمره ی تمتع پس از تقصیر، کلیه ی تروک احرام - حتی استمتاع از همسر - برای افراد جایز است.

فرق سوم آن که عمره ی تمتع بر خلاف عمره ی مفرده تنها در ماههای حج (شوال و ذی القعده و ذی الحجه) انجام می شود و اگر کسی در یکی از این سه ماه در مکه وارد شود و عمره ی تمتع انجام دهد، باید تا ایام حج صبر کند و اعمال حج را به انجام رساند؛ مگر اینکه نیت خود را به عمره ی مفرده تغییر دهد و طواف نساء و نماز آن را بجای آورد.

فرق چهارم اینکه: عمره ی تمتع بر انسان واجب است اما عمرهای مفرده (حتی در صورت استطاعت) واجب نیست بلکه مستحب است.⁽¹⁾

در این مجال - و در فصل اول - ابتدا اعمال و آداب مشترک میان عمره ی مفرده و عمره ی تمتع و حج را بررسی میکنیم و درباره ی برخی از آداب مستحب سرزمین واحی سخن خواهیم راند. در فصل دوم درباره ی اعمال خاض حج به بحث خواهیم نشست. تذکر این نکته لازم می نماید که در این بخش قصد ما پرداختن به مناسک حج نیست. قصد آن داریم قدری درباره ی حکمت های این اعمال بر اساس روایات سخن بگوییم. بنابراین سعی می کنیم با این رویکرد، تک تک اعمال عمره ی

ص: 276

مفرده و حج تمتع را از نظر بگذارنیم و با اقتباس از روایات اهل بیت اث دربارهشان سخن بگوییم.

احرام

معنای احرام، حرام کردن است. بیست و پنج چیز در پی پوشیدن لباس خاص احرام و به زبان آوردن تلبیه، بر انسان حرام می شود. در این حالت باید شهوت هایت را فراموش کنی و از زیور و زیبایی ظاهر بگریزی باید با احتیاط قدم برداری، خودت را و خوشی هایت را کنار بگذاری، باید با همه - حتی نبات و حیوان - در صلح و سلم باشی و حتی کلامی برای مجادله به زبان نیاوری، این جا دیگر همه ی مقامها و موقعیتها فراموش میشود. همه ی «ما» و «من»ها کنار می رود. همه یکی می شوند و یک رنگ و تو دیگر کجا می توانی غنی را از فقیر، عالم را از عامی و گدا را از پادشاه تمیز دهی؟ این جا است که دیگر ارزش انسانها را هیچ یک از شئون دنیوی آنها تعیین نمی کند. هر کس با خدای خود است و دیگر «خود»ی در میانه نیست. آرای احرام، زمینه ای است برای ترک تکبرها و فرار از خویشتن خویش که به خود مسرور است. احرام مقدّمه ای است تا بدانی که فقیر و نادار هستی و ذاتت ظالمانی است. اگر خدا لحظه ای نور و کمال را از تو دریغ کند تا به سر حدّ عدم می روی و نیست می شوی، این است که می یابی اگر هم کمالی داری، امانتی است تا از تو آزمون بگیرند. از امام رضا درباره ی حکمت امر پروردگار به احرام چنین نقل شده است:

لِأن یَخشَعُوا قَبْلَ دُخُولِهِمْ حَرَمَ اللهِ وَ أَمَنَهُ وَ لِئَلا یَلهُوا وَ یَشتَغِلُوا بِشَیءٍ مِن أُمُورِ الدُّنیا وَ زینَتِها وَ لَذّاتِها وَ یَکُونُوا

ص: 277

صابِرینَ فیما هُم فیهِ، قاصِدینَ نَحوَهُ مُقبِلینَ عَلَیهِ بِکُلِّیَّتِهِم مَعَ ما فیهِ مِنَ التَّعظیمِ لِلّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ لِبَیتِهِ وَ التَّذَلُّلِ لِأَنفُسِهِم عِندَ قَصدِهِم إِلَی اللهِ تَعالی وَ وِفادَتِهِم إِلَیه راجینَ ثَوابَهُ راهِبینَ مِن عِقابِهِ ماضینَ نَحوَهُ مُقبِلینَ اِلَیهِ بِالذُّلِّ وَالاِستِکانَةِ وَ الخُضُوعِ.⁽¹⁾

حاجیان به احرام امر شدند که پیش از داخل شدن در حرم و امن خداوند خاشع شوند و برای آنکه سرگرم و مشغول به چیزی از امور دنیا و زیورها و لذتهای آن نباشند و در آنچه در آنند شکیبا باشند، قصد سوی او کنند و با همه ی هستی خود رو به او آرند. علاوه بر اینها در احرام بستن، بزرگداشت خداوند و خانه ی اوست و در احرام، خاکساری نفسشان، به هنگام قصد خدا کردنشان و ورودشان بر او، هست؛ در حالی که ثواب و پاداش الهی را امید دارند و از عقاب پروردگار ترسانند سوی او ره می سپارند و به جانب او روی میآورند با خاکساری و شکستگی و سر افکندگی.

به راستی انسانی که دیده از دنیا بسته و راهی گور خود است، چه حالتی دارد دیگر از دنیا کنده است و شهوت آن، برایش پست و بی معناست. پوچی آن را با تمام وجود واجدان می کند. دیگر تمام دغدغه و دلهره اش این است که حالا می خواهد به محضر خدا وارد شود و در پیشگاه او قرار گیرد. نگاهی به خود می افکند، حقارت خود را درمی یابد و ذلت خود را می فهمد. میفهمد که از خود چیزی ندارد، کسی حاضر به همراهی اش نمی شود و دستش به جایی بند نیست. از

ص: 278

سویی میداند که چه کرده و میبیند که چه وزر و وبالی را همراه میبرد. تهی دستی اش از خیر را نیز آشکارا می نگرد؛ این است که از عقاب خدایش می هراسد و به جذ از زشتیهای خود پشیمان است. به علاوه از حق لطیف و رئوف، امید دستگیری دارد. او دیگر در برابر معبود و همه کارهای خویش قرار گرفته است. به کوچکی و خواری خود در برابر او آگاه است. دریافته که عددی نیست و به حساب نمیآید و این چنین شکسته و افتاده می شود. سپیدی و سادگی احرام، آدمی را یاد کفن زمان مرگش می اندازد. باید همین حالات را نیز برای او تداعی کند. محرّماتی که با پوشیدن این لباس بر او حرام شده اند همگی مصادیق سرگرمی نفرت آور او به دنیاست. حالا خواه ناخواه باید کنارشان بگذارد. اگرچه در ظاهر امر چنین می کند - و باید چنین کند - امّا این کافی نیست بلکه باید دلش نیز به این عرصه بیاید. باید همانند هنگامهای مرگ، خویش را گسسته از دلبستگیها ببیند. چه خوب که حاجی با خود بیندیشد انگار مرده است و میخواهد به لقاء پروردگارش برسد. چه دارد؟ آیا علمش، مالش، مقام واعتبارش مال خود اوست یا عطای خداست؟ اینگونه چه جای فخر فروختن و تکبر ورزیدن مضحک نیست آدمی به مال دیگری فخر کند که در دست او به امانت نهاده اند؟ از دیگر سو این انسان فقیر حقیر، چه شانی در برابر خدایش دارد؟ آیا جز این است که خداوند او را از ذلیل ترین حالت به این جا رسانده و اعتدال بخشیده؟ آیا جز این است که ماهیت تاریک او را خدای متان، پر از نور کمالات نموده؟ آیا غیر از این است که خدا به او آموخته، خدا ثروتش بخشیده، خدا جایگاهش داده و اگر دمی اراده کند هیچ برایش نمی ماند؟

ص: 279

اینجاست که آدمی می فهمد خوار است. پس می شکند و گردن نمی افرازد. چون می بیند که با این همه نعمت فراگیر از گناه نگریخته و از طاعت کم گذاشته، خویش را مقاضر هم می بیند. پس سر به زیر و شرمنده نیز می شود. اینجاست که نور رجاء به ثواب الهی، میتابد. او را با همه ی این سرشکستگیها و پستی ها امیدوار به دست سخاوت پروردگار می کند. به همان میزان امید، ترس از اینکه مبادا خداوند عقابش کند و نخواهدش، دلش را می لرزاند.

آری اینگونه، تکبر او جای خودش را با تذلل عوض می کند. بی باکی او به شکستگی بدل می شود. با چشم امید - نه به عمل خویش که - یکسره به فضل خداوند می نگرد. فضای مکه و مناظر مختلفی دور و بر، او را در پیش گرفتن این روحیه یاری میرساند. امیرالمؤمنین در توصیف این فضا و حکمت اینگونه بودن آن، میفرمایند:

اگر خدا می خواست، بیت حرام خود و مشاعر عظیمش را میان باغها و نهرها قرار میداد و در جایی که زمین نرم و هموار باشد، در مکانی پر درخت، با میوه هایی در دسترسی. در میان خانه ها و عمارت های بسیار و آبادی هایی به هم پیوسته در میان گندمزارهای پر بار و بستان های سر سبز و زمین های حاصل خیز و پر درخت و پهنه های پر باران و باغستان های خرم و راههای آباد. [اگر چنین بود] به تناسب کمتر بودن سختی و رنج، اندازه ی پاداش اندک بود و اگر بنیانی که کعبه بر ان ساخته شده و سنگهایی که دیوارهایش را برآورده، زمزد سبز و یاقوت سرخ و نور و روشنی بود، از دودلی ها و تردیدهایی که در دلها جاری کرده می کاست و سعی و کوشش شیطان را از قلبها دور می ساخت و اضطراب و نگرانی را از مردم می زدود. ولی خداوند

ص: 280

بندگانش را به گونه گونه ی سختی ها آزمایش می کند و به انواع مجاهدتها به بندگی وا می دارد و به کارهای ناخوشایند امتحان می کند تا تکبر و خود پسندی را از دلهایشان بیرون کند و خواری و فروتنی را جانشین آن سازد. در مکه ی معظمه - با وجود همه ی پیشرفتهای روز - حاجی همواره با سختی ها و دشواریهای فراوانی روبه روست. این شهر مقدس در دره ای محصور میان کوهها و در زمین ساخت و سنگلاخ قرار گرفته است. هوای پر رطوبت و نامطلوب و نبود آب جاری و زلال آزار دهنده است. حاصلخیز نبودن زمین ها و طبیعت گرم و صحرایی هم مزید بر علت است. اینها را در کنار ازدحام جمعیت مسلمان در ایام حج بگذاریم، شرایطی بسیار دشوار ترسیم می شود. تحمّل آن طاقتی می خواهد و تاب آوردنش قوّتی، شاید نتوان به حج رفته ای را یافت که این شرایط را آسوده و عاری از هرگونه مشقت توصیف کند. غالب افراد از حال و هوای پر غوغای ایام حج، توصیفی همراه با صدمه ارائه می دهند. این همه، که نشان از ابتلایی بزرگ دارد، خود نشان دهنده ی ثوابی سترگ است. آن حضرت در همین خطبه اینگونه می فرمایند:

وکُلَّما کانَتِ البَلوی وَالإِختِبارُ أَعظَمَ کانَتِ المَثُوبَةُ وَ الجَزاءُ اَجزَلَ.⁽¹⁾

و هر چه بلا و امتحان بزرگ تر باشد پاداش و مزد گرانقدرتر است.

ص: 281

پس نخستین حکمت این دشواریها آن است که خداوند می خواهد اجر تحمل آنها را مضاعف و پربار دهد. لذا هرچه سختی بیش تر ثواب افزون تر، دانستن این نکته البته در روحیه ی حاجی به هنگام سفر بسیار دیگر به کمترین ناملایمی، ناراحت نمیشود و شکایت نمی کند. تواقع نمی کند که همه چیز مطابق میلش باشد و اوضاع هماره بر وفق مرادش می رود و در برابر سختی ها تاب می آورد. یقین هم دارد که اجر این صبر، ناچیز نخواهد بود.

نکته ی دیگر صورت ظاهر مشاعر الهی (چون صفا و مروه و عرفات و...) و کعبه ی مشرف است. این پرستشگاه ها و معابد با شرافت خداوند نه از زمرد و زبرجد که از گل و خاک اند. نه از لولو و یاقوت که از سنگ و چوب، ساخته شده اند. حال آنکه توقع عامه ی مردم آن است که خداوند اگر جایی را برای عبادت خود برمی گزیند و شرافت می دهد، از نظر ظاهر نیز چشمگیر و مزین باشد. معمولاً عقل ها در دیده هاست. به همین خاطر، منظره های زیباتر اوّلاً جذاب ترند تا اینکه انسان با یک فضای خیلی معمولی و ساده روبه رو شود. شاید اگر کعبه ی شریف از جواهر قیمتی پوشیده شده بود، بیشتر انسانها را خیرهای خود می کرد. شاید اگر منی و عرفات به جای صحرا و کوه در میان باغستان های پرگل و با طراوت بود، بیشتر میلها را به خود می کشید. نکته در اینجاست که دار دنیا، دار ابتلا و امتحان است. خداوند، انسان را می آزماید تا ببیند در مواجهه با چنین سادگی و سختی چه می کند؟ آیا در حقانیت آن

ص: 282

تردید می کند؟ دو دل می شود؟ نگرانی می یابد و ایمانش سستی می پذیرد؟ یا آنکه شک به دل راه نمی دهد و محکم قدم در راه می گذارد؟ پس این عرصات حج، همه صحنه های امتحان انسانند تا پابندی خویش را به عهد عبودیت با خدا نشان دهد.

حکمت دیگری که انسان را به درک عبد بودنش نزدیک می سازد، آن است که این مناظر و آن صخره ها، همگی او را به خواری می کشند. باید سر به زیر اندازد و تحمل کند. باید هر جا که دستورش دادند، وقوف نماید، باید هر قدر که خواستند، راه بپیماید. باید هر جا اراده نمودند، بیتوته کند. باید سر بتراشد و چون بندگان، دست از پای خطا نکند. این فرمانبری بی چون و چرا و بنده وار، بت «خود» او را پیش خودش می شکند و در درگاه الهی کوچکش می کند. یادش می آورد که بنده است و بندگی، گوهرش خاکساری است، در برابر مالک.

باری، این جوی که تابلویش را ترسیم کردیم، گردن فراز انسان را می شکند. پیشانی خود خواهی اش را به خاک می ساید بتخانه ی تکبرش را بر سرش خراب می کند و اینگونه تازه انسان ارزش پیدا می کند، عزت می یابد و سر بلند می شود.

گرمای مکه مرارتی پر ارج

یکی از مصادیق مشقتهای مکه ی مکرمه، گرمای طاقت فرسای آن است که هر دو حکمت «امتحان» و «شکست تکبر» را در دل خود دارد. خصوصاً در فصول گرم سال حرارت به اوج خود میرسد. واقع شدن این شهر معظم در دره و نزدیکی آن به دریا باعث تشدید گرماست. بنابراین علاوه بر گرمای شدید، رطوبت نفس گیر آن نیز

ص: 283

انسان را آزار می دهد. صبر بر همین یک مرارت چنان اجری دارد که به راستی دل انسان را خنک می کند و نفسش را جا می آورد. پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمودند:

مَن صَبَرَ عَلی حَرِّ مَکَّةَ ساعَةً تَباعَدَت مِنهُ النّارُ مَسیرَةَ مِاَةِ عامٍ وَ تَقَرَّبتْ مِنهُ الْجَنَّةً مَسیرَةَ مِأَةِ عامٍ.⁽¹⁾

هرکه به قدر ساعتی برگرمای مکه صبر کند (مدت زمان کمی) آتش به اندازه ی مسیر صد سال از او دور می شود و بهشت به قدر مسافت صد سال به او نزدیک می گردد.

شاید هم اکنون که در عالم محسوسیم دور شدن از آتش جهنم، آنقدرها وجدانی نباشد. اما اگر به فضای کتاب و سنت آشنا باشیم اهمیت این فاصله گرفتن را بیشتر در می یابیم. از آن طرف نیز مطلوبیت نعمتهای بهشتی و قدر نزدیک گشتن به آنها را فراوانتر در می یابیم. این همه، مظاهری از رضای الهی و مزدی است که پروردگار در برابر ساعتی بردباری به انسان می دهد؛ آن هم در برابر یکی از رنجهای این سفر.

این گرما و سوز که خود بسی عطش خیز و بی تاب کننده است، با زائر حرفهای دیگری هم دارد. این جا در این سرزمین وحی و تنزیل، لبهای انسان خشکی می زند، اما ابا به راحتی در دسترس هست. گرما کشنده و آزار دهنده است اما سر پناه های خنک هم هستند. تازه کسی با تو در جنگ نیست، زره و کلاه خود هم به برنداری، تیری هدفت نگرفته و نیزه ای هم قصدت نکرده است. هوای گرم و آتش بار، با

ص: 284

دود شعله ها همراه نگشته و مال و خانواده ات در امانند. دخترکانت غصه ی یتیمی زودرس شان را نمی خورند. در این حال احرام، کسی اجازه ندارد به تو توهین و با تو جدال کند؛ چه رسد به اینکه اسبش را برای تاختن بر بدنت، زین تازه زده باشد. تو حاجی محرمی! به حرم آمده ای و همه احترامت می کنند. به اشک و لبخند بدرقه ات کرده اند. با گل و نقل هم استقبالت خواهند کرد. با این همه در برابر آن گرما کشیدن اجرای فراوان به تو عطا می شود.

چه خوش که حاجی با دل سفری به کربلا کند و آن عاشورای پر شراره را یادآور شود. سرور سپید رویان بهشت، با جگری عطش زده، داغ آفتاب را تاب می آورد. آسمان از این گداز پیش چشمش تیره شده بود. خیمه و خرگاهش ساعتی بعد به غارت میرفت. هزاران تیر و شمشیر قصد جانش را کرده بودند. اهل و عیالش تا اسارت چند گام فاصله داشتند و همه ی اینها را محض خاطر خدا با رویی گشاده می پذیرفت. شاید با این یادآوری خالصانه - که حاصل ارادت و جوشیده از جان شیعه است - آدمی پیش خود شرم کند که عمل و تحمل خویش را چیزی حساب آورد. شاید دعایش این شود که خداگرمای کربلا را هم به کامش بچشاند و چهره اش را در راه وصل آن حرم حق، آفتاب زده و تکیده سازد. به این روایت زیبا و شنیدنی بنگرید:

معاویة بن وهب می گوید برای ورود به محضر امام صادق علیه السلام اجازه خواستم. به من گفته شد وارد شوم. داخل که گشتم آن حضرت را در جایگاه نمازشان در اتاق خود یافتم. نشستم تا نمازشان تمام شد پسی شنیدم که با خدای خود چنین مناجات می فرمودند:

ص: 285

ای [خدایی] که ما را به کرامت ویژگی دادی و به وصیت (نص نبوی) مخصوصی نمودی و شفاعت را به ما وعده دادی و علم گذشته و آینده را عطایمان کردی و دلهای مردمان را هوایی ما ساختی!

إغفِر لی و لِإِخوانی و لِزُوّارِ قَبرِ أَبی عَبدِاللهِ الحُسَینِ الَّذینَ أَنفَقُوا أموالَهُمْ وَ أشخَصُوا أَبدانَهُم رَغبَةً فی بِرِّنا وَ رَجاءً لِما عِندِکَ فی صِلَتِنا وَ سُرُوراً أدخَلُوهُ عَلی نَبِیِّکَ صَلَواتُکَ عَلَیهِ وَ آلِه وَ إجابَةً مِنهُم لِأَمرِنا وَ غَیظاً أدخَلُوهُ عَلی عَدُوِّنا....

رحمتت را شامل من و برادرانم ساز و بر زائران قبر اباعبدالله الحسین علیه السلام [رحمت فرست] آنانکه [در راه زیارت او] اموالشان را خرج کردند و بدن هایشان را به مشقت انداختند؛ به خاطر رغبت و شوق نیکی به ما و به خاطر امید به ثواب تو در پی پیوند با ما و به به خاطر اجابتشان نسبت به فرمان ما و به خاطر خشمی که بر دشمنان ما وارد ساختند....

... فَارحَم تِلکَ الوُجُوهُ الَّتی قَد غَیَّرَتهَا الشَّمسُ وَ ارحَم تِلکَ الخُدُودَ الَّتی تَقَلَّبَت عَلی حُفرَةِ أبی عَبدِاللهِ وَ ارْحَمْ تِلکَ الأعیُنَ الَّتی جَرَت دُمُوعُها رَحْمَةً لَنا وَ ارْحَمْ تِلکَ القُلُوبَ الّتی جَزِعَت وَ احتَرَقَت لَنا وَ ارْحَم الصَّرخَةَ الَّتی کانَت لَنا اَلّلهُمَّ إنی أستَودِعُکَ تِلکَ الأنفُسَ وَ تِلکَ الاَبدانَ حَتّی نُوافِیَهُم عَلَی الحَوضِ یَومَ العَطَشِ.⁽¹⁾

ص: 286

رحمت آور به آن رخسارها که خورشید رنگشان را تغییر داده و رحمت آور به آن گونه هایی که بر قبر اباعبدالله علیه السلام منقلب شده و رحمت آور بر آن دیدگانی که اشک هایش به خاطر مهر و رقت [به حال] ما ریزان شده و رحمت آور به آن قلبها که برای ما بیتاب و گداخته شده و رحمت آر به فریاد و فغانی که از برای ما بوده است. خدایا آن جان ها و جسم ها را به تو می سپرم تا آن که در روز تشنگی [قیامت] در کنار حوضی [کوثر] به عهد خود با آنان وفا کنیم.

آری این چشم های نم زده از داغ امام حسین علیه السلام، این چهره های آفتاب سوخته، این قالب های آتش گرفته و بیتاب، با ارزش و گرانقدرند؛ آنقدر که امام صادق تعقیب نمازشان را به دعا بر ایشان میگذرانند. از خدا حفاظت آنها را می طلبند و سیراب کردنشان را در بحبوحه ی عطش زار محشر به عهده می گیرند. راستی هیچ کجا کربلا می شود؟!... .

در حال احرام چه کنیم؟

پس از آنکه حاجی به میقات رسید، اگر مرد است، دو جامه ی سپید نادوخته را دور کمر می بندد و به دوش می افکند. قصد قربت می کند در هنگامی که نیت خاص خود را از دل میگذراند یا آنکه - برای رعایت استحباب - آن را به زبان می آورد. نیکوست اگر به عمره ی مفرده آمده است و یا می خواهد حج مستحبی انجام دهد، دیگران را نیز در نیت خود شریک کند. بدین صورت که این عمل مستحبی خویش را به نیابت از مؤمنینی انجام دهد که بر گردنش حقی یا در درگاه الهی آبرویی

ص: 287

دارند. اینگونه ثواب جهاد خویش را به آنان نیز می رساند و ادای حقوق آنها را هم می نماید. به طور مثال نیابت از پدر و مادر، اساتید، علمای تشیع و بزرگانی چون شهدای کربلا بسیار مطلوب است. از این فراتر وقتی است که حاجی به نیابت از ائمه ی معصومش و خصوصاً مولای طرید و وحیدش امام عصر علیه السلام نیت انجام عمره ی مفرده یا حج مستحبی می نماید.⁽¹⁾در این حالت او نهرکم آب و بی رمق خویش را به اقیانوس های فراخ و دریاهای بی کرانه متصل ساخته است. و مگر وجیه تر از وجه الله در دربار ربوبی می توان یافت؟ و مگر آبرو داری همتای ائمه ی نور و هدایت سراغ می توان گرفت؟ زائری که نیابت از امامان پاک نهادش می کند حکم کودکی را دارد که دستش را به دست بزرگ ترش می دهد. اطمینان دارد به گل روی او همه احترامش می کنند و عزتش می دهند. اگر چنین کنند نه از برای خود اوست، بلکه از این بابت بالا نشین می شود که دست در دست «عرش نشین الهی» نهاده است. به علاوه چنین نیابتی عرضا توسل و ران ملخی به درگاه سلیمانی امام عصر علیه السلام است تا پرتو التفات آن عزیز مصر وجود را به سوی

ص: 288

گدایانی بی مایه - چون ما - بکشاند. البته پیش از این نیت نکو و پوشیدن احرام، مستحب است انسان غسل احرام بجای آورد و دو رکعت یا، برای درک فضیلت بیشتر، شش رکعت نماز مستحبی - با سوره های اخلاص و جحد - بخواند⁽¹⁾تا آمادگی افزونتری برای مراحل بعد بیابد.

تلبیه

متن و ثواب تلبیه

احرام حج تمتع، عمره ی تمتع و عمره ی مفرده، بدون گفتن ذکر «تلبیه» محقق نمی شود. کسی که غسل کرده، لباس احرام پوشیده و نیت نموده است، در صورتی محرم خواهد شد که تلبیه گفته باشد. به علاوه از همین هنگام به بعد ملزم به رعایت تروک احرام است. حدّ واجب این ذکر، عبارت از این جملات است:

لَبَّیکَ اللّهُمَّ لَبَّیک لا شَریکَ لَکَ لَبَّیکَ اِنَّ الحَمدَ وَالنِّعمَةَ لَکَ وَ المُلکَ لا شَریکَ لَکَ لَبَّیکَ.⁽²⁾

اجابتت می کنم ای خدا اجابتت می کنم! آمده ام، آماده ام همتایی برای تو نیست اجابتت می کنم! به راستی ستایش و نعمت و پادشاهی از آن توست، همتایی از برای تو نیست اجابتت می کنم.

گفتن یکباره ی حد واجب نیز کفایت می کند. البته در کتب مناسک آمده است که در عمره ی تمتع با دیدن خانه های قدیم مکه (حدّ حرم) و در عمره ی مفرده پیش از ورود به حرم و در حج تا هنگام زوال آفتاب

ص: 289

روز عرفه، جایز و بلکه مستحب است حاجی ذکرلبیک را تکرار کند. امام باقر علیه السلام به نقل از نبی اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم می فرمایند:

مَنْ لَبی فی اِحرامِه سَبعینَ مَرَّةً ایماناً وَ احتِساباً أَشهَدَ اللهُ لَهُ ألفَ ألفِ مَلَکٍ بِبَراءَةٍ مِنَ النّارِ وَ بَراءَةٍ مِنَ النِّفاقِ.⁽¹⁾

هر که در حال احرام خود هفتاد بار -از روی ایمان و احتساباً لبیک بگوید، خداوند برایش هزار هزار فرشته را به دوری از آتش و دور گشتن از نفاق شاهد می گیرد.

برای چنین ثواب گرسنگی در روایت شریف، دو شرط بیان شده است:

نخستین شرط، ایمان است بدین معنا که فرد، معرفت به خدای متعال، رسول مکرّم صلّی الله علیه و آله و سلّم و ائمّه ی معصومین علیهم السلام را از عمق جان پذیرفته باشد و در یک کلام قلباً به این سه پایه ی انکارناپذیر دین، اعتقاد داشته باشد.

دومین شرط، که در قالب تعبیر «احتسابا» آمده، بدین معناست که حاجی لبیک گفتن خود را به حساب خدا بگذارد. به تعبیر دیگر به قصد تقرّب به خدای متعال، خالصانه و بدون هیچگونه خودنمایی و ریا چنین کند. بنابراین برای به دست آوردن این ثواب، علاوه بر ایمان، باید انسان تنها خدا را در نظر داشته باشد و صرفاً کسی را در نظر گیرد که سوی او مسافراست.

در کتب روایی علاوه بر لبیک واجبی که ذکر نمودیم لبیک های مستحبی نیز از معصومین نقل شده است. این لبیک ها در

ص: 290

کتب مناسک حج مراجع معظم تقلید نیز ذکر گردیده و مضامین شورانگیزی دارد:

لَبَّیکَ ذَا المَعارِجِ لَبَّیکَ لَبَّیکَ تُبدِئُ وَ المَعادُ إِلَیکَ لَبَّیکَ لَبَّیکَ داعِیاً إِلَی دَارِ السَّلامِ لَبَّیکَ لَبَّیکَ غَفَّارَ الذُّنُوبِ لَبَّیکَ لَبَّیکَ مَرغُوباً وَ مَرهُوباً إِلَیکَ لَبَّیکَ لَبَّیکَ اَنتَ الغَنِیُّ وَ نَحنُ الفُقَراءُ إِلَیکَ لَبَّیکَ (لَبَّیکَ أَهلَ التَّلبِیَةِ لَبَّیکَ) لَبَّیکَ ذَا الجَلالِ وَ الإِکرَامِ لَبَّیکَ لَبَّیکَ إِلهَ الخَلقِ لَبَّیکَ لَبَّیکَ ذَا النَّعمَاءِ وَ الفَضلِ الحَسَنِ الجَمِیلِ لَبَّیکَ لَبَّیکَ کَشَّافَ الکُرَبِ الْعِظَامِ لَبَّیکَ لَبَّیکَ عَبدُکَ وَ ابْنُ عَبْدَیکَ لَبَّیکَ لَبَّیکَ یا کَریمُ لَبَّیکَ لَبَّیکَ أَتَقَرَّبُ إّلَیکَ بِمُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُ اللهِ عَلَیهِ وَ عَلَیهِم لَبَّیکَ لَبَّیکَ بِحَجَّةٍ وَ عُمُرَةٍ لَبَّیکَ لَبَّیکَ هَذِهِ مُتعَةُ عُمرَةٍ لَبَّیکَ لَبَّیکَ تَمَامُهَا وَ بَلاغُهَا عَلَیکَ لَبَّیکَ.⁽¹⁾

لبیک ای صاحب مراتب والا! اجابتت می کنم، لبیک ! تو آغازگر [خلقتی] و بازگشت به سوی توست، اجابتت می کنم! لبیک ! ای که مرا به خانه ی سلامت خواندی، اجابتت می کنم! لبیک ! ای بخشایشگر گناهکاران اجابتت می کنم! لبیک! به تو اشتیاق دارم و از تو ترسانم، اجابتت می کنم! لبیک ! تو بی نیازی و ما به تو نیازمندانیم. آمده ام و آماده ام، (لبیک ای شایسته ی تلبیه لبیک!) لبیک ای دارای شکوه و کرامت آمده ام و آماده ام، لبیک ای معبود آفریدگان! اجابتت می کنم! لبیک ای دارای عطایا و فضل

ص: 291

نیکو و زیبا لبیک ! لبیک ! ای رفع کننده ی گرفتاریهای بزرگ لبیک، لبیک این بنده ی توست و فرزند دو تن از بندگان تو لبیک ! لبیک ای بخشنده ی بی منت لبیک ! لبیک به سوی تو به واسطه ی پیامبر و خاندانش تقرب می جویم لبیک ! اجابتت می کنم به حج و عمره ای لبیک، اجابتت می کنم این عمره ی تمتع به سوی حج است لبیک ! اجابتت می کنم پایان دادنش و [به نتیجه] رساندنش با توست، لبیک.

در این اذکار شریف معارف نابی نهفته است. دقت در آنها - و نه فقط خواندن و رد شدن - علاوه بر ثواب افزون تر، درس آموز نیز هست. به طور مثال در این روایت شریف بر سه محور مهم انگشت اشاره گذارده شده است:

محور نخست آنکه در همان تعابیر ابتدایی به خداوند عرضه می داریم که ما به تو اشتیاق و امید داریم و در عین حال از تو ترسانیم. این، بیان یک حالت مطلوب و واقعی در روح اهل ایمان است و در فرهنگ اعتقادی دین، از آن به «خوف» و «رجاء» تعبیر می شود. مؤمن را همیشه دو خوف احاطه کرده است: اول آنکه می داند گناهان فراوانی در برابر خداوند رئوف مرتکب شده و کفران نعمتهای بیشماری نموده است. در عین حال نمی داند آیا خدای متعال این گناهان او را بخشوده است یا نه؟ خوف آن دارد که نکند خداوند عذر او را در هنگام توبه نپذیرفته باشد. آنگاه با آنکه مؤمن است ممکن است در هنگام مرگ یا برزخ و قیامت عذابهای سختی برایش در نظر گرفته باشند. این است که از عدل خداوند می هراسد. می ترسد از اینکه خداوند در برابر آنچه کرده، به او پاسخی مطابق عدل خود بدهد.

ص: 292

خوف دیگر، خوف از آینده ی پیش روست. مؤمن نمی داند چه گذرگاه های سخت و چه لغزشگاه های هلاکت باری انتظارش را می کشند. ممکن است در شرایطی گناهانی را مرتکب شود که حتی فکر انجامش را هم اکنون نمی کند. اگر خدا به او رحم نکند حتی این امکان هم منتفی نیست که نامش در سلک اشقیا رقم خورد. ممکن است نتواند گوهر ایمان خود را به همراه خویش به آخرت ببرد. این است که می هراسد، می لرزد و دلهره دارد. ترس و لرز از مواجهه با عدل خدای منتقم و نیز دلهره از پرتگاه ها و عاقبت شقاوت بار.⁽¹⁾

اما در عین حال که چنین می ترسد به فضل خداوند امید دارد. به احسان و لطف او چشم دوخته است و البته این امید او امیدی واهی نیست. با آرزوهای دست نیافتنی و خیالات پوچ کاملاً متفاوت است. امید او واقعی است به این معنا که برای به دست آوردن هدف خود دست به کار می شود. از راهش وارد می گردد و رحمت الهی را با روحیه ای عملگرا می جوید. با تقوا، توسل به اهل بیت و توکل به پروردگار به کسب رحمت او امید می بندد. به تعبیر بهتر، امید او ایستا نیست بلکه با تلاش و حرکت رو به جلو همراه است. به هر روی حاجی به میزبان بی مانندش عرضه میدارد که هم از عدل او می هراسد و هم به فضل او چشم داشت دارد.گویی از نای جان این عبارات شریف دعای ابوحمزه را نجوا می کند:

أدعُوکَ یا رَبِّ راهِباً راغِباً راجِیاً خائِفاً إِذَا رَأَیْتُ مَولایَ ذُنُوبی فَزِغتُ وَ إِذا رَأَیتُ کَرَمَک طَمِعْتُ فَإِن عَفَوتَ فَخَیْرُ

ص: 293

راحِمٍ وَإنْ عَذََّبْتَ فَغَیْرُ ظالِمٍ.⁽¹⁾

تو را می خوانم ای پروردگار! در حالیکه هرسانم و روی آور ترسانم و امیدوار، هنگامی که گناهانم را می نگرم وحشت می کنم و وقتی بزرگواری تو را نگاه میکنم [به فضلت] طمع می کنم [و امید میبندم] پس اگر مرا ببخشایی چه نیکو مهرورزی هستی و اگر عذابم کنی، ستم نکرده ای.

محور دوم این که: اگر کسی خدای متعال را شایسته ی لبیک ببیند، مرتبه ی بالایی از عبادت را به کف آورده است. او اکنون یافته که هیچ موجودی جز خدا شایسته ی انگیزه شدن برای بندگی و مخاطب شدن برای لبیک نیست، چرا که هر چه غیر او مخلوق است و اتکا به پروردگار دارد. همانند تعبیر امیرمؤمنان علیه السلام که عرضه داشتند:

وَجَدتُکَ اَهلاً لِلعِبادَةِ فَعَبَدْتُکَ.⁽²⁾

(خدایا) من تو را شایان پرستش یافتم پس بندگی ات کردم.

چنین درجه ای از درجات بالای بندگی خداست که انسان به هیچ انگیزه ای جز «خدای شایسته ی پرستش» در درگاه او زانو نزند. البته چنین گفتاری به طور کامل شایسته ی کسی چون امیرمؤمنان است و دیگران در درجات پایین آن را به زبان می آورند.

محور سوم آنکه در عبارات پایانی این لبیک از خدا می خواهیم که خود، حج ما را به بلوغ و کمال برساند، به کمال رسیدن یک عمل به این است که اولاً صحیح باشد و ثانیاً مقبول درگاه الهی افتد. می توان فرض

ص: 294

نمود عملی تمامی شرایط صحت را دارا باشد اما در عین حال مقبول پروردگار نیفتد. قبولی عمل از سوی خدای متعال شرایط متعدّدی دارد که اگر انسان آنها را کسب نکرده باشد ره به جایی نمی برد و عاقبت از پذیرش خداوند دست خالی می ماند. البته از سوی دیگر، احراز تمامی شروط قبولی عمل، کار هرکس نیست و روندی بسیار دشوار و در عین حال ظریف دارد. بنابراین انسان باید تلاش خود را برای به دست آوردن این شرایط مبذول دارد. اما در عین حال نمی تواند به کار خود امید ببندد چرا که در نهایت خداوند باید عمل او را بپذیرد و اوست که باید به کار انسان نمره بدهد. بدین ترتیب یک امید باقی می ماند و آن چشم دوختن به دامان فضل الهی است. امید مؤمن این است که خداوند خود به کرمش و با چشم پوشی از نقص های عمل، آن را به همین صورت شکسته بسته بپذیرد. در یک کلام خود، آن را کامل و تمام کند. معنای «تمامها و بلاغها علیک» همین است. یعنی «خدایا! این عمره ی تمتع، یا عمره ی مفرده و یا حج من است. امّا خود امید ندارم که بتوانم آن را شایان پذیرش تو سازم. به همین خاطر به فضل خود آن را تمامیت بخش و آنگاه بپذیر» اگر خدای متعال نپذیرد و دست رد به سینه مان بزند، آن وقت اول سیاه روزی و بدبختی است. می شود که انسان، لبیک بگوید امّا خداوند اجابت نکند. می شود که اعلام آمادگی بنماید، امّا خداوند او را نخواهد و به این میهمان خوش آمد نگوید. به هر روی اگر گناهان انسان بخشوده نگردد و خداوند بخواهد مؤاخذه کند، دیگر جواب این «لبیک» ما «لبیک» نخواهد بود. به این روایت تأمّل انگیز بنگرید:

ص: 295

امام زین العابدین حج می گزارد. پس هنگامی که احرام بست و مرکبش ایستاد (در میقات) رنگش زرد شد و بر [بدن مبارکش] رعشه افتاد و نمی توانست لبیک بگوید. به ایشان گفته شد: «لبیک نمی فرمایید؟» فرمودند:

أَخشی أَن یَقُولُ لی لا لَبَّیکَ وَ لا سَعدَیکَ.

می ترسم [خدا] به من بگوید: اجابتت نمی کنم و خوش نیامدی. پس هنگامی که لبیک به زبان آورد از حال رفت و از مرکبش فرو افتاد. پس این حال [رعشه و رنگ پریدگی] بر او غالب بود تا حجش را به پایان رسانید.⁽¹⁾

امام سجاد علیه السلام - که سر سوزنی از معصیت و ناپاکی ندارند - چنین می گویند. پس آیا گفتن تلبیه باید برای ما به همین راحتی باشد؟ برای مایی که غرق در باتلاق معصیتیم و روزمان بدون گناه شب نمی شود؟ امامی که یکپارچه نور و پاکی و خلوص و صفاست، اینگونه از پاسخ رد خداوند دلهره دارد، آن وقت ما عین خیالمان نیست؛ به راستی این افسوس ندارد؟ این راحتی ما در هنگام مواجهه با پروردگار از سر جهلمان است. چشم بازی نداریم و نمی فهمیم که خود چه کاره ایم. یادمان رفته چه سیه رویی ها در نامه ی عمل خویش داریم. از سویی دیگر خدا را نشناخته ایم و عدل او را جدی نگرفته ایم. قهاریّت او را وجدان نکرده ایم و توشه ای از هراس فراهم ننموده ایم. این است که خیالمان آسوده است. اهل حق اگرچه پاک نهاد باشند، باز هم خویش را ایمنی نمی دهند. همواره در برابر او احساس تقصیر می کنند و هراسانند که خداوند آنها را نپذیرد. این در حالی است که کسی چون آنان

ص: 296

شایسته ی پذیرایی حق تعالی نیست. متأسفانه امروزه در جامعه ی اهل تدین به این مسائل که روح حج و لبیک است توجه نمی شود. غافل از این که خدای متعال از بی باکان درنمی گذرد و به آنان لبیک نمی گوید.

ردّ لبیک حرام خوار

به طور مثال در مورد کسانی که حقوق مالی دیگران را ضایع کرده اند و مال حرام اندوخته اند از قول معصومین علیهم السلام چنین آمده است:

مَنْ حَجَّ بِمالٍ حَرامٍ نُودِیَ عِندَ التَّلبِیَةِ: لا لَبَّیکَ عَبدِی وَ لا سَعدَیکَ.⁽¹⁾

هر که با مال حرم حج کند هنگام تلبیه به او ندا می شود: اجابتت نمی کنم بنده ی من و خوش نیامدی.

یا امام صادق علیه السلام فرمودند:

إِذَا اکتَسَبَ الرَّجُلُ مالاً مِن غَیرِ حِلَّهِ ثُمَّ حَجَّ فَلَبّی نُودِیَ «لا لَبَّیکَ وَ لا سَعدَیکَ، وَ إِن کانَ مِن حِلَّه فَلَبّی نُودِیَ «لَبَّیکَ وَ سعدَیکَ».⁽²⁾

وقتی انسان مالی را از غیر راه حلالش کسب می کند و حج می گزارد و لبیک می گوید، ندا می رسد که: «پاسخت نمی دهم و خوش نیامدی!» و اگر از راه حلال [درآمد داشته باشد] ندا می شود: «لبیک و خوش آمدی!»

ص: 297

کسی که مثلا از راه ربا مال می اندوزد یا با مال خمس نداده به حج می آید شاید نداند که این مال حرام، همه ی عبادت پر ملالت او را به باد فنا می دهد. این وعید الهی است که پذیرای چنین کسی نمی شود، جوابش را نمی دهد و خوشامدش نمی گوید. به راستی جای آن است که انسان در هنگام گفتن تلبیه، قدری تأمّل کند و در خود و سابقه ی خویش نظر نماید. دست کم اگر اهل گناه است پیش از خواندن خدا توبه کند و پاکی بخواهد. از این درنگ گریزی نیست. اگر انسان با روحی آلوده قدم در این راه نهاد حالش حال فرد چرک و زشتی است که می خواهد در میهمانی مجلل و با شکوهی شرکت کند؛ ضیافتی که متعلق به صاحبخانه ای تیزبین و بصیر است. مثل این است که در این میهمانی، بی توجه پیش برود و آبروریزی کند. مسلماً چنین کسی را در این ضیافت راه نمی دهند. از آنجا می رانند و شرط ورودش را آراستگی و پیراستگی اش می شمرند.

به چه کسی لبیک می گوییم؟

کاش انسان حقیقتاً بفهمد کجا آمده و می خواهد بر چه کسی وارد شود. کاش دریابد که می خواهد به میهمانی چه کسی بیاید؟ آن وقت شاید این عظمت را تاب نیاورد و قالب تهی کند.

به این داستان واقعی توجه کنید:

حاج احمد کاشانی، که از حمله داران با سابقه است، حدود ۳۰ سفر به حج رفته که تعداد چهار - پنج مرتبه ی آن با هواپیما بوده است. وی از قدیم الایام به تعداد ظرفیت یک اتوبوسی مسافر ثبت نام می کرد و آنان را به عراق برای زیارت عتبات و آنگاه به حج می برد. او نقل می کرد. در سالی که مسافران را به کاظمین و

ص: 298

عراق می بردم تا پس از زیارت عتبات به مکه ببرم، در میان مسافران زن و شوهری آرام، سنگین و مؤدب بودند که یکی از بدرقه کنندگانشان نزد من آمد و گفت: حاج احمد آقا! این زن و شوهر خیلی کم رو و کم حرف هستند، توجه بیشتری به آنها داشته باشی. گفتم: چشم، من به همه توجه دارم؛ به این ۲ نفر بیشتر می رسم. در آن سال هیچ کس، حال آن زن و شوهر را در نماز، عبادت، گریه و دعا نداشت. از شهرهای کربلا، نجف، کاظمین و زیارت عتبات فارغ شده، به مدینه رفتیم. آن وقت ها باغ ملائکه و مرجان بود. حدود بیست روز یا بیشتر در مدینه بودیم. پس از آن برای عزیمت به مکه به مسجد شجره که در بیابان بود رفتیم. این جا تنها محلی بود که آن مرد با من صحبت کرد. قدری جلو آمد و به آرامی گفت: اگر مقداری آب باشد که من غسل کنم و بعد محرم شوم، بهتر است. گفتم: مانعی ندارد. یکی دو سطل آب آماده کردم و کمکش کردم تا غسل کرد و به داخل مسجد آمد.همه ی مسافران و از جمله همسر ایشان محرم شده، بیرون آمدند و همگی منتظر او بودیم. مثل آدم های بهت زده در داخل مسجد اشک می ریخت و چیزی نمی گفت. جلو آمدم آرام گفتم: آقا محرم شده اید؟ گفت: نه. گفتم: تلبیه را می دانید؟ گفت: تلبیه چیست؟ یک بار «لَبَّیکَ اَللّهُمَّ لَبَّیکَ...» را برای او تکرار کردم. خیلی آرام و در حالی که اشک می ریخت گفت: جناب حاج احمد آقا! لبیک یعنی چه؟ گفتم: یعنی خدایا آمدم و بیش از این معنای آن را نمی دانم گریه اش شدیدتر شد و پرسید: واقعاً به این معناست؟ گفتم: بلی تنها یک بار گفت: خدایا آمدم و افتاد و از دنیا رفت. زائران را از ماشین پیاده کردیم، او را غسل داده، کفن پوشانیدیم و در کنار مسجد دفن کردیم.⁽¹⁾

ص: 299

مؤمن با معرفت می داند در پیشگاه که آمده است. احساس می کند همه ی تعلقات ظاهر و باطن را کنار گذارده و در محضر اوست. این است که به راستی از حقارت خود شرم می کند. از حضور و تقصیری که حس می کند، عرق خجالت به پیشانیش می نشیند نگران می شود که در محضر مالکش چه می خواهد بگوید؟ چه دارد و چه عذری می خواهد بیاورد؟ او هماره خویش را مقصر در طاعت می بیند، خدای را شناخته و می داند که نمی تواند از پس حق عبادت او برآید؛ هر چند سیدالساجدین و زین العابدین علیه السلام باشد آنگونه که شایسته ی خداست یارای عبادت ندارد. این است که اگر چه خردلی از ناپاکی در وجودش نباشد امّا باز هم در دلش آشوب است و نبضش به تندی می زند. راوی به امام صادق علیه السلام عرضه می دارد که: «سرور سجده گزاران و آقای عابدان امام علی بن الحسین علیهما السلام هنگامی که به نماز می ایستادند رنگشان متغیر می شد.» حضرت می فرمایند:

وَ اللهِ إِنََّ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَینِ کانَ یَعرِفُ الَّذی یَقُومُ بَیْنَ یَدَیه.⁽¹⁾

به خدا علی بن الحسین علیهما السلام کسی را که در برابرش می ایستاد می شناخت.

در روایت دیگری امام صادق علیه السلام می فرمایند: حضرت زین العابدین علیه السلام در هنگام نماز رنگشان می پرید و پوستشان می لرزید و چون شاخه های نخل به رعشه می افتادند.⁽²⁾هنگامی که درباره ی این حالات از خود آن حضرت پرسیدند فرمودند:

ص: 300

ما تَذرونَ بَیْنَ یَدَی مَنْ أَقُومُ؟⁽¹⁾

نمی دانید در محضر که ایستاده ام؟

آری این جا قله های سر به فلک رفته ای است که بال های ادراک ما توان رسیدن به آن را ندارد. اما کجا و معصومیت امام سجاد علیه السلام؟ قلب تاریک ما کجا و قلب خورشیدگون آن بزرگوار؟ اگر برقی از این فروگذارد، روح از بدن ما نیز مفارقت می کند. این معرفت ظرفی به وسعت روح معصوم می طلبد و از پشه ی لاغری چون ماکجا تاب چنین عرصه ای می آید؟ کاش هنگام تلبیه گفتن قدری هم در این اندیشه فرو رویم که چگونه رویمان می آید با خدا روبه رو شویم؟ عمری، لبیک به نفس امّاره و ابلیس گفته ایم و حال می خواهیم خدا را بخوانیم آن وقت شاید قدری در خود فرو بنشینیم و خوار و خاکسار به حریم او رهسپار شویم.

حکمت تلبیه

تلبیه به معنای «اجابت» و «پاسخ گفتن» است. اما این لبیک به کیست؟ و حکمت تشریع آن چیست؟ در فرمایشی از امام موسی بن جعفر علیهما السلام چنین آمده است:

پس خدا به ابراهیم وحی کرد که بر فراز کوه ابوقبیس برو و در میان مردم چنین ندا ده:

یا مَعْشَرَ الخَلایِقِ إنَّ اللهَ یَأمُرُکُمْ بِحَجِّ هذَا البَیتِ الَّذی بِمَکَّةَ

ص: 301

مُحرِماً مَنِ استَطاعَ إلَیهِ سَبیلاً فَریضَةً مِنَ اللهِ.

«ای گروه آفریدگان! به درستی که خداوند شما را به حج این خانه (کعبه) فرمان می دهد - [خانه ای که] در مکه است - هر که در راه رفتن به سوی آن تواناست در حال احرام به عنوان واجبی از سوی خداوند (به آن اقدام کند)».

حضرت ابراهیم بر فراز کوه ابوقبیس رفت و این فرموده ی الهی را تکرار کرد. در ادامه امام کاظم علیه السلام می فرمایند:

پس خداوند صدای ابراهیم علیه السلام را امتداد داد تا آن را به گوش اهل مشرق و مغرب رساند و به (گوش) همه ی نطفه هایی که خداوند در پشت مردان و رحم زنان تا روز قیامت تقدیر و قضا فرموده است. پس این جا بود ای فضل! که حج بر همه ی مخلوقات واجب شد.

فَالتَّلبِیَةُ مِنَ الحاجِّ فی اَیّامِ الحَجِّ هِیَ إِجابَةٌ لِنِداءِ إِبراهیمَ یَومَئِذٍ بِالحَجِّ عَنِ اللهِ.⁽¹⁾

تلبیه ی حاجیان در ایام حج اجابت ندای ابراهیم در [دعوت] به حج است در آن روز [که] از جانب خداوند [اعلام شد.]

کسانی که به حج می روند، در واقع پیش آمده اند تا به ابراهیم لبیک بگویند. لبیک به ولی و خلیفه ی الهی، لبیک به خداست زیرا که حنجره ی او کلامی جز خواسته های پروردگار بازتاب نمی دهد. پس هرکس او را اجابت کند، خداوند را اجابت نموده است. در مورد دیگری راوی از امام صادق علیه السلام می پرسد:

ص: 302

لِمَ جُعِلَتِ التَّلبِیَةُ؟

چرا تلبیه [بر حاجیان، واجب] قرار داده شد؟

حضرت پاسخ می فرمایند:

إنَّ اللهَ عَزََّوَجَلَّ أَوحی إِلی إِبراهیمَ: «وَ أذِّن فِی النّاس بِالحَجِّ یَأتُوکَ رِجالاً» فَنادی، فَأُجیبَ مِن کُلِّ فَجٍّ عَمیقٍ یُلَبُّونَ.⁽¹⁾

به درستی که خداوند عزوجل به ابراهیم وحی فرمود: «اعلام دار حج را در میان مردم که به سوی تو پیاده بیایند» پس ندا داد و آنان از راه های دور لبّیک گویان پاسخ دادند.

هنوز بسیاری از انسانها به دنیا نیامده بودند. وجود ذرّی آنان در صلب پدرانشان بود که خداوند متعال صدای ابراهیم علیه السلام را به گوش مشارق و مغارب رساند. آنان که هنوز متولد نشده بودند، از پشت پدرانشان، ابراهیم علیه السلام را اجابت نمودند. از راه های دور و از فرسنگ ها آن سوتر از حجاز به او «آری» گفتند و حاضر شدند به امر او گردن بگذارند. در روایت دیگری بیان فرموده اند که هر کس به تعداد لبیک هایی که به ابراهیم گفته، به حج می آید. امام صادق علیه السلام فرمودند:

هنگامی که خداوند عزوجل ابراهیم و اسماعیل را به بنا کردن خانه (کعبه) امر نمود و بنای آن به پایان رسید امر فرمود که ابراهیم از یک رکن [کعبه] بالا رود و در میان مردم ندا دهد «أَلاهَلُمَّ الحَجَّ هَلُمَّ الحَجَّ».

آگاه باشید! به حج بیایید... پس مردمان در صلب مردان

ص: 303

(پدرانشان) تلبیه گفتند: «لَبَّیکَ داعِیَ اللهِ لَبَّیکَ داعِیَ اللهِ».

لبیک ای فراخواننده از جانب خدا! لبیک ای فرا خواننده به سوی خدا! پس هر که ده بار لبیک گفت ده بار به حج می رود و هر که پنج بار لبیک گفت پنج بار حج می گزارد و هرکه بیشتر گفت به همان تعداد. و هر که یکبار گفت یکبار حج بجا می آورد و هر که لبیک را نگفت به حج نمی رود.⁽¹⁾

از دو روایت پیشین چنین بر می آید که ابراهیم علیه السلام دو بار - یک بار بر فراز کوه ابوقبیس و یک بار از بام کعبه ی شریف - مردمان پس از خود را به حج فرا خوانده است. بار اول با تعبیر «یا معشر الخلایق» (ای گروه آفریدگان) و در مرتبه ی بعد با خطاب «هلمّ الحج» (به حج بیایید).

در این جا توجه به دو نکته نیکوست: نخست آنکه متولد نشدن انسانهایی که پس از حضرت ابراهیم آمده اند، در رسیدن ندای آن حضرت به ایشان ایجاد استبعاد نمی کند. خدای متعال این ندا را به وجودهای ذرّی آنها رسانده است. قطعاً به آنها ابزاری (دست کم عقل، نطق و اختیار) داده که مختارانه انتخاب کنند و به حضرتش، به هر تعداد که می خواهند، لبیک گویند و یا اصلاً چنین نکنند. هر تعداد که مختارانه، به ندای ابراهیم خلیل الله لبیک گفته اند به همان تعداد به حج مشرّف می گردند. برای شنیدن صدای ممتد ابراهیم و انتخاب تعداد

ص: 304

لبیک و نیز گفتن یا لب فرو بستن از آن، لازم نیست که انسانها حتماً به دنیا آمده باشند. می شود که خداوند این آزمون را از روح آنها بگیرد؛ در حالیکه بدن ذری آنها در صلب پدرانشان باشد.

دومین نکته آنکه: تعبیر خلایق در هنگامی که به ابراهیم پاسخ داده اند، عبارتست از: «لبیک داعی الله» (اجابتت می کنیم ای فراخواننده از جانب خداوند). اکنون که برای انجام حج یا عمره لبیک می گویند، عبارت «لبیک اللهم لبیک» (خداوندا اجابتت می کنیم) را به زبان می آورند. این امر نشان می دهد که لبیک و اجابت دعوت پروردگار و اجابت دعوت کسی که از سوی او دعوت می کند؛ دو امر در عرض یکدیگر نیستند بلکه در طول هم اند. ولی خدا، ابراهیم، سخنی از جانب خود نمی گوید و حرفی برخاسته از هوای نفس خویش نمی زند. سخن او سخن خداست و اصلاً خداوند به او امر فرموده که فراخوان دهد. به این ترتیب هر که به دعوت کننده از سوی خدا لبیک می گوید به خدا لبیک گفته است. نیز کسی که «داعی الله» را انکار کند لبیکش به خدای متعال پاسخی در پی ندارد.

لبیک دلباختگان به سیدالشهدا علیه السلام

آری ابراهیم فرا خواننده ای از جانب خداست ولی البته تنها «داعی الله» نیست. خوشا بر آن داعی الله که شیعه ی خود را به اقتدای خویش به هزاران حج بندگی و عمره ی عبودیت برده است. خوشا بر آن فرا خواننده ای که خداوند بر فراز کشتی نجاتش نشانده و بانگ پیوستن به راحله ی رحمت می زند. دردا و دریغاً! یک روز چه غریبانه فریاد خواست و یاور طلبید امّا لبیکی نشنید و ناصری ندید.

ص: 305

هنگامی که غیر از او و زنان حرم و دختران و کودکان کسی نمانده بود، چنین ندا فرمود:

هَل مِن ذابٍّ یَذَُبُّ عَنْ حَرَمِ رَسُولِ اللهِ هَل مِن مُوَحِّدٍ یَخافُ اللهَ فینا هَل مِن مُغیثٍ یَرجُو اللهَ فی اِغناثَتِنا.⁽¹⁾

آیا مدافعی هست که از حریم رسول خدا دفاع کند؟ آیا اهل توحیدی هست که درباره ی ما از خدا بهرسد؟ آیا فریادرسی هست که در رسیدن به داد ما امید به رحمت خدا بندد؟

چه آتشی پر شرار است این حسرت که به خاطر عقب ماندن به جان مؤمنان افتاده، چه داغ بی تسلایی است این افسوس که نبوده اند تا فریادی برآرند و اجابت خواسته ی سرورشان کنند! وقتی پس از قرنها به زیارت ضریح آسمانی و قبر ملکوتی اش می روند آن افسوس را باید در قالب کلمات بریزند. در یکی از زیارات⁽²⁾سیدالشهدا علیه السلام از قول امام صادق علیه السلام آمده است که خطاب به آن حضرت اینگونه بگویید:

لَبَّیکَ داعِیَ الله لَبَّیکَ. (هفت بار) و سپس بگو:

اِن کانَ لَم یُجِبک بَدَنی عِندَ استِغاثَتِکَ وَ لِسانی عِندَ استِنصارِکَ فَقَد أَجابَکَ قَلبی وَ سَمعی وَ بَصَری وَ رَأیی وَ هَوایَ عَلَی التَّسلیمِ لِخَلَفِ النَّبِیِّ المُرْسَلِ وَ السَّبطِ المُنتَجَبِ.⁽³⁾

ص: 306

اجابتت می کنم ای فرا خواننده از جانب خدا! لبیک! اگر بدنم هنگام فریاد خواهیت و زبانم هنگام یاری خواستنت اجابتت ننمود، پس هم اکنون قلبم و گوش و چشم و نظر و خواسته ام تو را اجابت می کند؛ به تسلیم برابر تو ای جانشین پیامبر مرسل و نواده ی برگزیده [ی او]!

در زیارت دیگری از قول امام صادق علیه السلام آمده است که چنین بگو:

لَبَّیکَ داعِیَ اللهِ لَبَّیکَ داعِیَ اللهِ اِن کانَ لَمْ یُجِبکَ بَدَنی فَقَد اَجابَکَ قَلبی وَ شَعری وَ بَشَری وَ رَأیی وَ هَوایَ عَلَی التَّسلیمِ لِخَلَفِ النَّبِیِّ المُرْسَلِ وَالسِّبطِ المُنتَجَبِ.⁽¹⁾

لبیک ای فراخوان از جانب خدا! لبیک لی فراخوان از جانب خدا! اگر بدانم تو را پاسخ نگفت پس تو را پاسخ می دهد قلبم و مویم و پوستم و نظر و خواسته ام؛ به تسلیم برابر [تو ای] جانشین پیامبر مرسل و نواده ی برگزیده [ی او]!

استغاثه ی حسینی چه جانکاه است؛ وقتی کسی برایش نمانده و دورش خالی شده است. وقتی بدن های صد چاک یاورانش نقش بر خاک تفتیدهای طف شده است. جانگدازتر و جانسوزتر اینکه فریادش بی جواب بماند، در آن بیابان پر از نامردمی، مردی پیدا نشود که خود را قربانی او کند. موحدی یافت نگردد که از عذاب الهی بهرسد و به یاری او بیاید. وای دل! تو چه می کنی؟ می مانی یا می روی؟ اگر تن خاکی ات نبود، اکنون که هست! اگر پوست و گوشت و خونت برابر او حلقه به گوش شد اهل لبیکی، اگر رأی و نظارت بی چون و چرا او را پذیرفت، به یاری اش شتافته ای؛ اگر شش دانگ روحت به نام او گشت، به نصرت

ص: 307

آمده ای؛ اگر چشمت به خاطر او از زشتی ها بسته شد، یاور او شده ای؛ اگر گوشت محض رضای او به روی نغمه های شیطانی سد شد، آنگاه می توانی ادعا کنی که با همه ی تار و پودت او را لبیک گفته ای، لبیکی که لقلقه ی زبان باشد به پشیزی نمی ارزد. دریغا که این تن از راحله ی عاشورایی امام حسین عقب ماند و به گرد راهشان نرسید. امّا این فرصت را اکنون به روح ما داده اند تا اگر مردست در آوردگاه جهاد اکبر شمشیر به دست گیرد و حسینش را با تیغ تقوا پاسداری کند. «تسلیم»! و همه ی حرف لبیک همین است! فیالَیتَنی کُنتُ مَعَهُم فَاَفُوزَ فَوزَاً عَظیماً.

آداب مکه ی مکرمه

پس از آنکه مسافر حج یا عمره از میقات گذشت راهی وادی وحی و توحید - مکه ی معظمه - می شود. می رود تا مشتاقانه قدم در قلب این شهر مکرّم - مسجدالحرام - بگذارد و گرداگرد مایه ی فضیلت آن - کعبه - طواف نماید. در این میان روایات مختلفی از سوی اهل بیت وارد شده که آداب خاصی را برای این شهر مشرّف و این مسجد پر جلالت بیان فرموده اند.

در این عنوان نخست به بررسی آداب شهر مکه می پردازیم و در عنوان بعدی آداب خاص مسجدالحرام را ذکر می کنیم.

غسل پیش از ورود به مکه ی معظمه

پیش از آنکه زائر وارد این دیار شریف و پر برکت شود، در اولین گام مستحب است غسل کند، تن خویش از آلایش ها بشوید و پاک و پاکیزه شود. در روایتی خطاب به زائر این شهر مشرّف فرموده اند:

ص: 308

فإِذَا بَلَغتَ الحَرَمَ فَاغتَسِل قَبلَ اَن تَدخُلَ مَکَّةَ.⁽¹⁾

وقتی به حرم رسیدی پس غسل کن پیش از آنکه به مکه وارد شوی. این غسل پیش از ورود به شهر مکه انجام می شود و در جایی که حاجی به حدّ حرم رسیده است. البته هر چند ممکن است امکان این نباشد که انسان درست در حدّ حرم غسل نماید، امّا همین که آدمی با غسل وارد مکه ی معظمه شود موضوعیت دارد و مطلوب است.

سکینه و تواضع در مکه ی مکرمه

پیش از پای نهادن به این دیار مطهر حاجیان هشیار قدری در خود فرو می روند و به انگیزه ی آنچه می کنند می اندیشند. خداوند را «همه کارهای خویش دانستن» و سر نهادن به فرمان او تنها انگیزه ای است که زائران با معرفت، برای این مناسک ملکوتی در نظر می آورند. وقتی این هدف مد نظر قرار گرفت، حاجیان فهیم می یابند:

لازمه ی رب و مالک دانستن خدا این است که اولاً انسان قلباً خود را در برابر خداوند هیچ و دست خالی ببیند. ثانیاً خود برتربینی نسبت به سایر بندگان خدا را نیز، بر خود نپسندند. با چنین روحیه ای، همین که حاجی پا به مکه می گذارد، گناهانش فرو خواهد ریخت. امام باقر می فرمایند:

مشن دَخَلَ مَکَّةَ بِسَکینَةٍ غُفِرَ لَهُ ذَنبُهُ وَ هُوَ اَن یَدخُلَها غَیرَ مُتَکَبِّرٍ وَ لا مُتَجَبِّرٍ.⁽²⁾

ص: 309

هر که با «سکینه» داخل مکه شود گناهش بخشوده میگردد و آن (سکینه) این است که بدون تکبر و خود بزرگ بینی داخل آن نشود.

ممکن است با شنیدن لفظ «سکینه» صرفاً حالت آرامش و سکون درونی برای انسان تداعی شود. اما براساس معنایی که از این حالت در روایت شریف صورت گرفته نمی توان آن را صرف یک آرامش و قرار باطنی دانست. «سکینه» در بیان امام باقر علیه السلام حالتی دانسته شده که انسان در آن هیچ تکبری نداشته و این رذیلهای اخلاقی را از خود فرو ریخته باشد.

«متکبر» یا «متجّبر» بودن، فقط به این نیست که انسان دائماً با تبختر و نخوت قدم بردارد و دیگران را همواره زیر دست و خود را فراتر تلقی کند. اگر این حالت حتی در یک مورد و در مواجهه با یک فرد به ظاهر فرو دست رخ دهد تکبر در آن مورد تحقق یافته است. در چنین فضایی فرد قاعدتاً نمی تواند به فضایل بی انتهایی چون «مغفرت گناهان»، دست یابد. به این ترتیب مراد از «سکینه» در روایت شریف آرامشی همراه با تواضع و فروتنی است.

تواضع اولاً یک حالت قلبی و درونی است که فرد در ضمن آن خود را فرودست و حقیر می یابد. در گام دوم این تواضع باطنی در رفتار و منش بیرونی فرد تأثیر می گذارد و خود را نشان می دهد. بنابراین نمی توان آن را یک امر تصنعی و نمایشی⁽¹⁾دانست. مظاهر تواضع باید از

---

ص: 310

درون انسان جوشیده باشند تا ارزشمند گردند. از سوی دیگر تواضع درونی و بیرونی، هم در برابر پروردگار متعال لازم است و هم در برابر مردم تواضع انسان از این باور برمی خیزد که اگر آنی خداوند او را به خود واگذارد و از تملیک کمالات به وی خودداری کند، نیست و نابود می شود. اینگونه در می یابد که چقدر در برابر خداوند حقیر و چقدر در محضر حقِ متعال بی چیز و ناچیز است. تواضع در مقابل پروردگار در مقام عمل، وقتی تحقق می یابد که انسان با دریافت ذلت برابر خدا، خویش را حلقه به گوش و بنده ی آماده به فرمان ببیند. خویش را مجاز به ارتکاب حتی یک معصیت و ترک حتی یک طاعت نبیند و عملاً پیگیر اوامر و نواهی پروردگار متعال باشد.

وقتی تواضع قلبی برابر خداوند در اعماق جان انسان نشست، آنگاه قطع نظر از کفایت و اعطای خداوند متعال، برای خویش هیچ شانی قائل نخواهد شد. هیچ مرتبه و منزلتی را برای خود در نظر نمی گیرد؛ مگر آنکه آن را دریافته از سوی خداوند متعال بیابد. با چنین رویکردی انسان معترف خواهد بود که ذاتاً «هیچ» است. اگر هم حالا چیزی داراست، عاریتی است و حقیقتاً از آن خداوند متعال است. به این

ص: 311

ترتیب وقتی انسان با دیگرانی مواجه می شود که ظاهراً بهره ی کمتری از هر کمالی (مادی یا معنوی) دارند میان خود و آنها - از جهت فقر در درگاه خدا - تفاوتی نمی یابد. اصلا خود را به خاطر اینکه کمالات افزونتری دارد، نزد خدا فقیرتر و به کفایت الهی محتاج تر می شناسد. دیگر جایی برای این نمی بیند که بخواهد به دیگری فخر بفروشد یا آنکه با بزرگ تر دیدن خویش، دیگری را زیر دست خود به حساب آورد. پس اولاً در درون خویش، خود را برابر دیگران متواضع می بیند؛ چرا که فهمیده چیزی برای فخر کردن ندارد بلکه هرچه هست موهبت خداست. ثانیاً در اثر این روحیه در برخورد با دیگران خویش را کوچک می شمرد به گونه ای که رفتارش حکایت از تواضع باطنش می کند.

با این تفاصیل اگر انسان در برابر دیگران کبر می فروشد، باید بداند که هنوز رابطه ی متواضعانه ی خویش را با خدا درست تنظیم نکرده است. تواضع نداشتن در قبال مردم از آنجا ناشی می شود که انسان چیزی از کمالاتش را از جانب خود و دارایی ذاتی خود می داند و گرنه چه معنا دارد که انسان با دارایی ای که به امانت به دست اوست، در مقابل دیگران فخر بفروشد؟ انسانی که در برابر دیگران، اهل کبر است هنوز به عمق توحید دست نیافته چرا که اگر چنین بود تکبر ورزیدن در برابر دیگران را موضوعاً منتفی می دانست. به این ترتیب می توان گفت که تواضع در برابر مردمان، نتیجه ی تواضع انسان در برابر خداست.

سیره ی سرور کائنات، پیامبر مکرم اسلام صلّی الله علیه و آله و سلّم، نمونه ای بسیار جالب و در عین حال معجزه آسا از کمال تواضع در برابر مردم و پیش از

ص: 312

آن در برابر خداوند متعال است. از امام صادق علیه السلام روایت شده که جناب ام سلمه یک شب در خدمت پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم بود. آن حضرت را در گوشه ی خانه مشاهده کرد در حالیکه ایستاده بودند، دست به سوی آسمان دراز نموده بودند و در حال گریستن به خداوند عرضه می داشتند:

أللَّهُمْ لا تَنزِع مِنّی صالِحَ ما أَعطَیتَنی أَبَداً اَللَّهُمَّ وَ لا تَکِلنی اِلی نَفسی طَرفَةً عَینٍ أبَداً.⁽¹⁾

بارالها، آن نیکویی که به من عطا کرده ای هرگز از من مستان، خداوندا! و مرا چشم بر هم زدنی هرگز به خودم وامگذار!

این اوج تواضع در برابر پروردگار متعال است. رسول گرامی اسلام صلّی الله علیه و آله و سلّم همه ی دارایی ها و نیکویی های خود را از خویشتن قابل سلب می دانند. مهم اینکه به این علم خود، باور عمیق دارند؛ به طوری که در بارگاه حق متعال ضجه می زنند. التماس می کنند که خداوند آنها را هیچگاه از ایشان باز پس نگیرد. جملات این دعای شریف احساس فقر پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم تا در قبال خداوند را زیباتر به تصویر کشیده است. آن حضرت دست گدایی خویش را به آسمان دراز نموده و باشکستگی و اشک از خداوند می طلبد که ایشان را به خود وامگذارد. این که انسان بیابد رها شدنش به حال خودش، مساوی هلاکت اوست⁽²⁾باعث می شود خود را بیش از پیش وابسته و آویخته به پروردگار قیوم بداند.

ص: 313

به علاوه سبب می شود خواری خویش در درگاه الهی را ژرف تر، وجدان کند. رسول گرامی اسلام صلّی الله علیه و آله و سلّم در اوج کمالات روحی و الهی و معنوی، اینگونه خویش را نزد خداوند بی چیز می شناسند. به نحوی که گویی عرضه می دارند: «خدایا! اگر یک آن مرا به خودم واگذاری، نیست می شوم و هرچه دارم را از دست می دهم، پس حتی یک لحظه هم چنین مکن.» چنین است که امام باقر علیه السلام فرمودند:

فرشته ای نزد رسول خدا آمد و گفت: «خداوند عزوجل تو را مخیر می کند که بنده ای، رسولی متواضع باشی یا پادشاهی فرستاده شده.» آن حضرت به جبرئیل نگریستند و او با دستش اشاره نمود که: «تواضع نمای!» پس آن حضرت [در جواب فرشته] فرمودند: «[می خواهم] بنده ای، رسولی متواضع باشم» پس آن [فرشته ی] فرستاده گفت: با آنکه [پادشاهی] چیزی از [مقام] تو نزد پروردگارت نکاهد؟ [باز هم جواب حضرت، همان بود؛] در حالی که کلیدهای گنجینه های زمین به همراه آن فرشته بود.⁽¹⁾

اگر نبی مکرم اسلام صلّی الله علیه و آله و سلّم پادشاهی و پیامبری را با هم برمی گزیدند چیزی از مقام و منزلتشان نزد خداوند کاسته نمی شد. امّا چنین نکردند، بلکه در برابر پروردگار ترجیح دادند که بنده ای ذلیل و متواضع باشند. شاید این از آن رو بوده که پادشاه شدن - هر چند به جایگاه ایشان ضربه نمی زده - امّا ایشان را حداقل از تواضع ظاهری به دور می داشته است. پادشاهی، ملازم خدم و حشم داشتن و تعظیم بیش از اندازهای دیگران در برابر انسان است. آن حضرت هر چند در هر حالی شایسته ی چنین تکریم و تعظیمی بوده اند اما این باعث می شده آن فقری که به جهت

ص: 314

«عبد» بودن در قبال خدا ظهور می یافته، آشکار و علنی نشود.⁽¹⁾لذا «پادشاه پیامبر» بودن را کنار می نهند و جایگاه «رسولی بنده و متواضع» را برمی گزینند تا حتی ذره ای هم در نمود خارجی و ظاهری ایشان کبر به چشم نخورد و به همین مقدار از رسم بندگی و صورت خواری دور نشوند.

اما این تواضع شدید پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم در قبال پروردگار متعال ملازم تواضع خیره کننده ی ایشان در قبال مردم بوده است. درباره ی روحیه ی متواضعانه ی ایشان گزارش های روایی و تاریخی متعدّد و شگفت آوری آمده است. با وجود آن همه مقامات عالی همانند بندگان غذا می خورده اند و همانند آنان می نشسته اند.⁽²⁾به هنگام ورود در نزدیک ترین جای خالی مجلس می نشسته اند.⁽³⁾بر الاغ زین نشده سوار می شده اند و دیگران را در پشت خویش می نشانده اند.⁽⁴⁾با هر کس روبه رو می شده اند - از ثروتمند و فقیر و بزرگ وکوچک - به او سلام می کرده اند.⁽⁵⁾خوش نمی داشته اند که کسی پیش پایشان بلند شود.⁽⁶⁾بدون

ص: 315

امتیاز در میان اصحاب خود می نشسته اند و کسی که وارد می شده ایشان را از دیگران تمیز نمی داده است.⁽¹⁾

اینها نمی از یَم تواضع بنده وار رسول مکرّم اسلام صلّی الله علیه و آله و سلّم در قبال مردم است. همگی ناشی از روحیه ی عبودیت محض ایشان در برابر خداوند متعال بوده و به راستی از اعجازهای معنوی آن بزرگوار است. کسی که معرفت به جایگاه و مقام رفیع آن حضرت پیدا کند می فهمد که اگر برخی از انسان های عادی یک دهم مقام ایشان را داشتند، خدا را هم بنده نبودند چه رسد به آنکه اینگونه در برابر مردم فروتن باشند. این رفتار درس آموز برای حاجی با معرفتی که پای به وطن رسول گرامی اسلام صلّی الله علیه و آله و سلّم می نهد پیش روی قرار می گیرد. اقتدا به پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم و پا جای پای ایشان گذاشتن، انگیزه ای می شود که خود را بیشتر به خاکساری در برابر خداوند و در رتبه ی بعد، تواضع در برابر خلق خدا نزدیک کند، از تکبر دور شود و اینگونه توشه بار خود را از ثواب بنیادینی⁽²⁾چون بخشایش گناهان، انباشته ببیند.

لباس حاجی؛ لباسی ساده یا کهنه

یکی از مظاهر تواضع درونی که در امر حج نیز مورد تأکید قرار گرفته، بی پیرایگی لباس انسان است. این سادگی، به اعتبار تواضعی که حاکی از آن است، اثری قابل توجه دارد. حضرت امام صادق علیه السلام فرمودند:

ص: 316

اُنظُرُوا اِذا هَبَطَ الرَّجُلُ مِنکُم وادِیَ مَکَّةَ فَالبَسُوا خُلقانَ ثِیابِکُم اَو سَهلَ [سَمَلَ] ثَیابِکُم فَاِنَّهُ لَم یَهبِط وادِیَ مَکَّةَ اَحَدٌ لَیسَ فی قَلبِه مِنَ الکِبرِ اِلاّ غُفِرَ لَهُ.⁽¹⁾

بنگرید وقتی کسی از شما در وادی مکه فرود می آید، پس لباسهای کهنه تان را به برکنید یا لباس های ساده [و کهنه] تان [را به تن کنید]. چرا که احدی، که چیزی از کبر در قلبش نیست، در وادی مکه فرود نمی آید مگر آن که [گناهانش] برایش بخشوده می شود.

لباس کهنه و ساده ی حاجی برای او در دو مقام مطرح است. مقام اوّل بحث وجوب پوشیدن لباس احرام است. این لباس باید نادوخته و عاری از هرگونه زیور و زینتی باشد. بنابراین سادگی لباس احرام - آن هم در حدّ وجوب - برای صحت احرام امری اجتناب ناپذیر است. امّا مقام دومی نیز در این میانه مطرح است و آن اینکه انسان حتی در غیر هنگامی که محرم است نیز در شهر مقدس مکه، رعایت سادگی و بی پیرایگی را بکند. حتی الامکان از لباس های ساده و حتی کهنه اش استفاده کند. این تأکیدات نشان می دهد که در این سفر آسمانی باید در همه ی جایگاه ها و رفتارها، هدف بندگی و تواضع باشد. هر زمینه ای که ممکن است برای نضج کبر در وجود آدمی مناسب باشد، باید حذف شود.

نوع لباسی که انسان به بر می کند ممکن است در روحیه ی او تأثیر

ص: 317

بگذارد. به طور مثال ممکن است کسی که لباس فاخر و پر زرق و برق به تن می کند به گونه ای دیگر راه برود، از موضعی فراتر به دیگران نگاه کند و تکبر در جانش نفوذ نماید. با این عنایت می توان توصیه ی روایت شریف را، مبنی بر ساده و بی پیرایه بودن لباس در مکه، فهمید. امام صادق علیه السلام فرموده اند: «لباس ساده یا کهنه تان را به برکنید» و در جمله ی پس از این فرموده اند که «تکبر نورزیدن مایه ی مغفرت الهی است.» این فرموده در واقع تأییدی بر واقعیت پیش گفته است که نوع لباس پوشیدن انسان می تواند به کبر یا تواضع قلبی او یاری برساند.

تواضع و وقار، ادب زائر کربلا

ورود با سرافکندگی به مکه ی معظمه توصیه شده است. در روایات فرموده اند که با همین ادب نیز وارد مکه ای شویم که کعبه ای شش گوشه را نشان بالندگی خویش کرده است. در یکی از زیارت های مطلقه ی حضرت سیدالشهدا علیه السلام و در جریان روند زیارت، چنین توصیه فرموده اند:

ثُمَّ تَوَجَّه اِلَی المَشهَد- عَلی ساکِنِهِ السَّلامُ- وَ عَلَیکَ السَّکینَةُ وَ الوَقارُ وَ اَنتَ مُتَحَفٍّ خاضِعٌ ذَلیلٌ تُکَبِّرُ اللهَ وَ تُحَمِّدُهُ وَ تُسَبِّحُهُ وَ تَستَغفِرُهُ وَ تُکثِرُ مِنَ الصَّلاةِ عَلی نَبِیِّهِ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطّاهِرینَ.⁽¹⁾

سپس به سوی محل شهادت - که بر ساکن آن درود باد- روکن و بر تو باد سکینه و وقار و در حالی که اظهار محبت می کنی و

ص: 318

خاضع و پست، خدا را تکبیر می گویی و سپاسش می گویی و منزهش می دانی و از او طلب مغفرت می کنی و فراوان بر پیامبرش محمّد و خاندان پاکش درود می فرستی.

در مورد دیگری امام صادق علیه السلام به یکی از اصحاب خویش چنین توصیه می فرمایند:

فَتَوَجَّة نَحوَ الحائِرِ وَ عَلَیکَ السَّکینَةً وَ الْوَقارَ وَ قَصِّر خُطاکَ فَإِنََّ اللهَ تَعالی یَکتُبُ بِکُلِّ خَطوَةٍ حَجَّةً وَ عُمْرَةً وَ سِر خاشِعاً قَلبُکَ باکِیَةً عَینُکَ وَ أَکثِر مِنَ التَّهلیلِ وَ التَّکبیرِ وَ الثَّناءِ عَلی اللهِ عَزَّوَجَلَّ وَالصَّلاةِ عَلَی النَّبِیِّ صلّی الله علیه و آله و سلّم... .⁽¹⁾

پس به سوی حائر [حسینی] رو کن و بر تو باد سکینه [و سنگینی ] و وقار و قدمهایت را کوتاه کن که خداوند متعالی به هر گامی [برایت] حج و عمره ای می نگارد و پیش برو در حالیکه قلبت خاشع است و چشمت گریان و فراوان کن لا اله الا الله گفتن و تکبیر و حمد بر خداوند عزوجل و صلوات بر پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم را ...

در این سفارش شریف از زوار حضرت اباعبدالله علیه السلام خواسته شده که با سکینه (آرامش آمیخته با خضوع) و وقار (سنگینی) رو به مشهد مشرّف آن حضرت بنهند. آنگاه دستورهایی برای سامان دادن ظاهر به همین منوال داده شده است. در فرمایش نخست، اوّلین نشانه ی خضوع زائر این است که پای خویش را برهنه کند.گرمای زمین گداخته آزارش

ص: 319

می دهد. خار و خاشاک راه، زخمی و خلیده اش می کند. با پابرهنگی هم آهنگ بندگانی می شود که شرمنده از تقصیر خودند. یا آنکه حتی قدرت خرید پای پوشی برای خویش ندارند تا پایشان را محافظت کند. این همه نشانه ی ذلت و هیچ انگاشتن خود است.

نشانه ی دیگر افتادگی زائر، اشک دیده ی اوست. وقتی اشک به چهره ی کسی می نشیند، یعنی شکسته شده و غروری در بساطش نمانده. قطره های چشم چنین زائری غبار گام های برهنه اش را می شویند و به خشوع او بیشتر دامن میزنند. کسی که اهل کبراست خوش ندارد که با گریستن، خود را از جایگاه موهوم خویش به زیر بکشد. این گریستن و پای برهنه آمدن، البته با زبان ذاکر زائر همراه است. این ذکر، او را در برابر خداوند - و به تبع آن در برابر مردم - خاضع تر از پیش می کند. تهلیل و تکبیر وتحمید و تسبیح واستغفار در حقیقت یادآور عظمت و کبریای الهی به اویند. از سوی دیگر ذلتش را در پیشگاه این عظمت شکستناپذیر به رخ او میکشند وقتی زائر، تهلیل می گوید در حقیقت «بت» درون خویش را می شکند. وقتی تکبیر می گوید تنها خداوند را شایسته ی کبریا و بزرگی می شناسد و خویش را عبدی حقیر می خواند. وقتی حمد پروردگار را بر زبان می راند یعنی خداوند است که نعمت های بی کرانه را نصیبش نموده است؛ بی آنکه حتی استحقاق یکی از آنها را داشته باشد. به یاد می آورد با وجود این همه نعمت چه نمک ناشناسی ها کرده است. از همه ی آنها طلب مغفرت می کند؛ در حالیکه می داند هیچ کس جز خدا نمی تواند او را از منجلاب معصیت بیرون بکشد. چنین زائری است که وقتی قدم بر می دارد به او توصیه می شود این گام هایش کوتاه باشند. چرا که به هرگامی حجی و عمره ای را در

ص: 320

نامهای کردارش می نگارند. قلب خاشع، زبان ذاکر، دیده ی اشکبار و گامهای ذلت بار او در این طریق همسفر شده اند. این ظواهر، هم نشانه ی خشوع روحی هستند و هم در عمق دادن به آن، تأثیر می گذارند.

لباس زائر سیدالشهدا علیه السلام

نه تنها چشم، زبان و قدم های زائران امام حسین علیه السلام حکایت از تواضع آنان می کند لباس ایشان نیز چنین موقعیتی را دارد. مرحوم علامه ی امینی در بیان آداب زیارت حضرت اباعبدالله علیه السلام مطالبی را تحت عنوان «ثوبی الزّیاره» - دو لباس زیارت - طرح فرموده اند و در ابتدای آن چنین نگاشته اند.

و هنگامی که از غسل [زیارت] فارغ شدی دو لباس پاک بپوش و از حدیث⁽¹⁾استشعار⁽²⁾می شود که آن [دو لباس] به شکل احرام باشد و [این برداشت را] روایت جابر تایید می کند که یکی از آن [جامه]ها را ازار کرد (به عنوان لنگ بست) و یکی را بر دوش انداخت. و این [گونه ی لباس پوشیدن] نزدیک تر است به خضوع و خشوعی که در زیارت امام سبط علیه السلام مورد تاکید قرار گرفته است.⁽³⁾

---

ص: 321

این هم یکی دیگر از شباهت های زائر ابی عبدالله علیه السلام با حاجی و عمره گزار است.

سجده در مکهّ ی معظمه

دیگر از اعمالی که ذلت بنده وار زائر را در مکه ی معظمه به نمایش می گذارد سجده به درگاه خداوند است. این عمل، ثواب ارجمندی نیز در پی دارد. چنانکه فرموده اند:

اَلسّاجِدُ بِمَکَّةَ کَالمُتَشَحِّطِ بِدَمِه فی سَبیلِ اللهِ عَزَّوَجَلَّ.⁽¹⁾

سجده کننده در مکه همانند کسی است که در راه خدای عزوجل در خون خود غلتیده است.

فضیلت این «سجده» مربوط به خاصّ مسجدالحرام نیست. هر جای شهر مشرف مکه که فرد سر به خاک بگذارد از این فضیلت عظیم بهره ور می شود. همانند شهدای راه خدا اجرا می ستاند؛ آن هم شهیدی که در این طریق قدسی در خون خویش غلتیده باشد. البته این سجده اعم از سجده هایی است که فرد در نمازهای واجب و مستحب خود به جای می آورد و سجده هایی که به تنهایی در غیر حالت نمازش انجام می دهد.

ثواب گام زدن تا قبر شریف سیدالشهدا علیه السلام

اجر شهیدی که در راه خدای متعال در خون خود می غلتد اجرای بلند مرتبه است که به سجده گزاران مکهّ ی معظمه عطا می فرمایند. چنین ثوابی را به ازای هر گام زائر مقبول سیدالشهدا علیه السلام - که به سمت قبر شریف ایشان برمی دارد - به او هدیه می کنند. امام صادق علیه السلام به زائر

ص: 322

قبر ابی عبدالله علیه السلام، امر می فرمایند که بر در حائر شریف آن حضرت بایستد و با جملاتی به آن حضرت سلام دهد. سپس به او می فرمایند:

ثُمَّ تَسعی فَلَکَ بِکُلِّ قَدَمٍ رَفَعتَها اَو وَضَعتَها کَثَوابِ المُتَشَحِّطِ بِدَمِهِ فی سَبیلِ اللهِ.⁽¹⁾

سپس سعی کن (تا قبر شریف گام بردار) پس به هر گامی که بر می داری یا می گذاری همانند ثواب کسی که در راه خدا در خون خود غلتیده از آن توست.

تسبیح در مکه ی مکرمه

تسبیح، عمل زیبای دیگری است که در طول اقامت در این شهر مشرف می توان به آن ملتزم بود. فضیلت این ذکر پر برکت تا بدانجاست که ثواب یک تسبیح، معادل ثواب انفاقی فراوان می باشد. امام صادق علیه السلام فرمودند:

تَسبیحَةٌ بِمَکَّةَ تَعدِلُ خَراجَ العِراقَینِ یُنفَقُ فی سَبیلِ الله عَزَّوَجَلَّ. ⁽²⁾

گفتن یک تسبیح در مکه، معادل است با اینکه مالیات عراقین (کوفه و بصره) در راه خدای عزوجل انفاق شود.

مالیاتی که از دو شهر کوفه و بصره جمع آوری می شده حجم زیادی از اموال بوده است. اگر کسی همه ی این اموال را در اختیار داشته باشد و همه ی آنها را در راه خدا انفاق کند، می تواند ثواب پرشماری را نصیب

ص: 323

خود کند. این ثواب عظیم با حسنه ی به لب آوردن یک تسبیح برابری می کند و از نظر ارزشی یکسان است.

ختم قرآن در مکه ی مکرمه

از اعمالی که اثرات منحصر به فرد از خود به جای می نهد، ختم قرآن کریم در مکه ی معظمه است. این عبادت می تواند باعث دیدار رسول مکرم اسلام صلّی الله علیه و آله و سلّم، در لحظات وحشت بار پیش از مرگ باشد. چنانکه فرموده اند:

مَن خَتَمَ القُرآنَ بِمَکَّةَ لَم یَمُت حَتّی یَری رَسُولَ اللهِ وَ یَری مَنزِلَهُ فِی الجَنَّةِ.⁽¹⁾

کسی که در مکه قرآن را ختم کند نمی میرد تا اینکه رسول خدا را می بیند و جایگاه خود را در بهشت، می نگرد. کسی که پیش از مرگ به شرف دیدار و لطف رسول گرامی اسلام صلّی الله علیه و آله و سلّم نائل شود به سعادتمند شدنش اطمینان می یابد. حتی رتبه و سرای او در بهشت را نشانش می دهند. این ختم قرآن هنگامی که در شرایط زمانی خاصی انجام شود ثوابی بی نظیر خواهد داشت. آن هنگامی است که زائر مسجدالحرام آخرین سوره های قرآن را در روز (جمعه) بخواند. بنگرید:

مَن خَتَم القُرآنَ بِمَکَّةَ مِن جُمُعَةٍ اِلی جُمُعَةٍ أَو اَقَلَّ مِن ذلِکَ أَو أَکثَرَ وَ خَتَمَهُ فی یَومِ جُمُعَةٍ کُتِبَ لَهُ مِنَ الاَجرِ وَالحَسَناتِ مِن اَوَّلِ جُمُعَةٍ کانَت فِی الدُّنیا اِلی آخِرِ جُمُعَةٍ تَکُونُ فیها وَ

ص: 324

اِن خَتَمَهُ فی سائِرِ الأَیّامِ فَکَذلِکَ.⁽¹⁾

هرکه قران را از جمعه ای تا جمعه ای دیگر در مکه ختم کند یا کمتر از این یا بیشتر [از یک هفته طول بکشد] و آن را در روز جمعه ختم کند، از اجر و حسنات برای او نگاشته می شود حسناتی که رخ داده از اولین جمعه ای که در دنیا بوده (اولین جمعه ی دنیا) تا آخرین جمعه ای که در آن است (واپسین جمعه ی دنیا) و اگر آن را در سایر روزها ختم کند نیز هم چنین است.

در این روایت شریف شروع و پایان ختم قرآن در مکه و به ویژه در روز جمعه مورد تأکید قرار گرفته است. به گونه ای که دوره ی ختم قرآن از روز جمعه آغاز شود و به روز جمعه پایان یابد. در این صورت - هر چند این دوره ی ختم بیش از یک هفته طول کشیده باشد - ثوابی به این والایی نصیب زائر می شود. همه ی حسناتی که از اولین جمعه ی دنیا رخ داده تا حسناتی که تا واپسین جمعه ی دنیا اتفاق می افتد در کارنامه ی چنین کسی نگاشته می شود. عاملان این حسنات از انبیاء و ائمه و علما بوده اند تا افراد عادی، ناگفته پیداست که اینگونه، چه برکت وافری نصیب فرد می گردد.

البته در روایت مورد بحث چنین ثوابی برای همه یکسانی در نظر گرفته شده که در مکه ختم قرآن کنند؛ خواه این ختم در روز جمعه باشد یا غیر جمعه، امّا شاید روز جمعه در این میان از ویژگی های خاص دیگری برخوردار باشد که در اینجا به آنها اشاره نکرده اند و به همین جهت ابتدا بر آن تأکید کرده اند. بنابراین احتمالاً ختم قرآن در روز

ص: 325

جمعه ثواب های دیگری نیز در پی خود می آورد که در اینجا به بیان آن نپرداخته اند. پس بهتر است زوار، این عبادت بزرگ را در صورت امکان از جمعه شروع و به جمعه ختم کنند.

آداب مسجد الحرام

غسل

نخستین ادبی که پیش از ورود به مسجدالحرام، پاس داشتنی است وارد شدن به این مکان شریف، به همراه غسل می باشد. این عبادت جزء اعمال مستحبی هنگام ورود به مسجد الحرام شمرده شده است. البته باید توجه داشت که این غسل غیر از غسلی است که وقت احرام بستن، هنگام رسیدن به حدّ حرم و هنگام ورود به مکه مکرمه، انجام آنها توصیه شده است.

ورود به مسجد الحرام با سکینه و وقار

گفته آمد که در هنگام ورود به مکه ی معظمه، ورود همراه با سرافکندگی توصیه شده که اثر آن بخشایش گناهان می باشد. جالب این که ورود به مسجد الحرام نیز همین گونه مورد تأکید قرار گرفته و پاداشی مشابه را به زائر بیت الله الحرام وعده داده اند. فرموده اند:

ثُمَّ ادخُلِ المَسجِدَ حافیاً وَ عَلَیکَ السَّکینَةُ وَالوَقارُ.⁽¹⁾

سپس پا برهنه داخل مسجد الحرام شو و بر تو باد به سکینه و سنگینی!

ص: 326

امام صادق علیه السلام ضمن تأکید بر همین آرامش آمیخته با خضوع، منظور از «سکینه» را نمایان می کنند. ایشان نخست می فرمایند:

هنگامی که به مسجد الحرام وارد شدی پا برهنه داخل شو! در [حالت] سکینه و وقار و خشوع و هر که با خشوع داخل آن شود ان شاءالله خدا گناهانش را برایشی می بخشاید.

هنگامی که راوی می پرسد: «خشوع چیست؟» آن حضرت پاسخ می فرمایند:

أَلسَّکینَةُ، لا تَدخُلهُ بِتَکَبُّرٍ.⁽¹⁾

[خشوع] همان سکینه [است] با تکبر وارد آن جا نشو!

در این بیان شریف حضرت بر حالت خشوع و سکینه تأکید فرموده اند و آن دو را معادل یکدیگر دانسته اند. این نشان می دهد «سکینه» معنایی وسیع تر از آرامش دارد و اساس آن بر نفی تکبر است. پای برهنه⁽²⁾در این مسیر رفتن و خسته و خراشیده شدن، این فایده ی عظیم را دارد که حالت قلبی تواضع در انسان تقویت می شود. وقتی پای انسان برهنه شد، دیگر به اسیران و تهی دستان بیشتر شبیه است تا اهل تبختر این شباهت ظاهری، صورت مسأله را پاک می کند و کمترین بستر تکبر را برمی چیند. خضوع بدن و خشوع باطن در چنین جوی در انسان قوت می گیرد.

ص: 327

دعای ورود به مسجد الحرام

امام صادق علیه السلام می فرمایند که وقتی فرد به مسجدالحرام رسید بر در بایستد و اینگونه دعا کند:

اَلسَّلامُ عَلَیکَ اَیُّهَا النَّبِیُّ وَ رَحمَةُ اللهِ وَ بَرَکاتُهُ بِسمِ اللهِ وَ بِاللهِ وَ مِنَ اللهِ وَ ما شاءَ اللهِ وَ السَّلامُ عَلی أَنبِیاءِ اللهِ وَ رُسُلِه وَ السَّلامُ عَلی رَسُولِ اللهِ و السّلامُ عَلی اِبراهیمَ وَ الحَمدُ للهِ رَبِّ العالَمینَ.⁽¹⁾

سلام و رحمت خدا و برکات او بر تو ای نبی اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم! به نام خداوند و به یاری خداوند و از خداوند. و هر چه خداوند مشیت کرده همان می شود] و سلام بر انبیاء خدا و فرستادگانش و سلام بر رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم و سلام بر ابراهیم و ستایش از آن خداست: پروردگار جهانیان !

نکته ی قابل توجه در دعای شریف این است که حاجی رو به کعبه گذارده، در اولین مواجهه با کعبه و مسجدالحرام، نخست به پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم سلام می دهد و سپس به همه ی انبیای الهی به ویژه حضرت ابراهیم خلیل علیه السلام.

این سلام ها زائر بیت الله را متذکر می کند که راه رسیدن به رضا و رحمت خداوند چیزی نیست جز اعتقاد به اولیاء والا مقام او، همراه نمودن ایمان به ایشان در قالب درود فرستادن به این بزرگواران، تجلی

ص: 328

می کند. انبیاء و رسولان «وجه» خدا هستند که هر کس بخواهد به خدا رو کند باید متوجه آنها باشد.⁽¹⁾در غیر این صورت خداوند او را محروم از لطف خویش می دارد. همین کلمات که زائر به زبان می آورد نشانه ی رو کردن او به این سو و ابراز این اعتقاد است.

دعای دیگری نیز در هنگام ورود به مسجدالحرام وارد شده است. این دعا را امام صادق علیه السلام به ابوبصیر تعلیم فرموده اند:

هنگامی که بر در مسجدالحرام هستی بگو:

بِسمِ اللهِ وَ بِاللّهِ وَ مِنَ اللِ وَ ما شَاءَ اللهُ وَ عَلی مِلَّةِ رَسُولِ اللهِ صلّی الله علیه و آله و سلّم وَ خَیرُالأَسمَاءِ لِلَّهِ وَ الحَمدُ لِلَّهِ وَ السَّلامُ عَلی رَسُولِ الله صلّی الله علیه و آله و سلّم السَّلامُ عَلی مُحَمَّدِ بنِ عَبدِ اللهِ السَّلامُ عَلَیکَ اَیُّهَا النَّبِیُّ وَ رَحمَةُ اللهِ وَ بَرَکاتُهُ السَّلامُ عَلی أَنبِیاءِ اللهِ وَ رُسُلِهِ السَّلامُ عَلَی إِبراهیمَ خَلِیلِ الرَّحمنِ السَّلامُ عَلی المُرسَلینَ وَ الحَمدُ للهِ رَبِّ العالَمینَ السَّلامُ عَلَینا وَ عَلی عِبادِ اللهِ الصَّالِحینَ اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ بَارِک عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ ارحَم مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ کَما صَلَّیتَ وَ بَارَکتَ وَ تَرَحَّمتَ عَلی إِبراهیمَ وَ آلِ اِبرَاهیمَ إِنَّکَ حَمِیدٌ مَجِیدٌ إِبرَاهیمَ خَلِیلِکَ وَ عَلی أَنبِیائِکَ وَ رُسُلِکَ وَ سَلّیم عَلَیهِم وَ سَلامُ عَلی المُرسَلینَ وَالحَمدُ للهِ رَبِّ العالَمین اللَّهُمَّ افتَح لی اَبوابَ رَحمَتِکَ وَ استَعمِلنِی فِی طَاعَتِکَ وَ

---

ص: 329

مَرضَاتِکَ وَ احفَظنی بِحِفظِ الإیمانِ اَبَداً مَا أَبقَیتَنی جَلَّ ثَناءُ وَجهِکَ الحَمدُ للهِ الَّذِی جَعَلَنی مِن وَفدِهِ وَ زُوَّارِهِ وَ جَعَلنی مِمَّن یَعمُرُ مَسَاجِدَهُ وَ جَعَلنی مِمَّن یُناجیهِ اللَّهُمَّ إِنِّی عَبدُکَ وَ زَائِرُکَ فی بَیتِکَ وَ عَلی کُلِّ مَأتِیّ حَقٌّ لِمَن أَتَاهُ وَ زَارَهُ وَ أَنتَ خَیرُ مَأتِیّ وَ أَکرَمُ مَزُورٍ فَأَسأَلُکَ یَا اللهُ یا رَحمَانُ وَ بِأَنَّکَ أَنتَ اللهُ لا إِلهَ إِلاّ أَنتَ وَحدَکَ لا شَریکَ لَکَ وَ بِأَنَّکَ واحِدٌ أَحَدٌ صَمَدٌ لَم تَلِد وَ لَم تُولَد وَ لَم یَکُن لَکَ کُفُواً اَحَدٌ وَ أنَّ مُحَمَّداً عَبدُکَ وَ رَسُولُکَ صلّی الله علیه وَ عَلی أَهلِ بَیتِهِ یا جَوادُ یا کَرِیمُ یا مَاجِدُ یا جَبَّارُ یا کَریمُ أَسأَلُکَ أَن تَجعَلَ تُحفَتَکَ إِیَّایَ بِزِیارَتی إِیَّاکَ أَوَّلَ شَیءٍ تُعطینی فَکاکَ رَقَبَتی مِنَ النَّار اللَّهُمَّ فُکَّ رَقَبَتی مِنَ النّارِ تَقُولُها ثَلاثاً وَ أَوسِع عَلَیَّ مِن رِزقِکَ الحَلَالِ الطَّیِّبِ وَ ادرَأ عَنِّی شَرَّ شَیَاطینِ الإِنسِ وَالجِنِّ وَ شَرِّ فَسَقَةِ العَرَبِ وَ العَجَم.⁽¹⁾

به نام خدا و به [توفیق] خدا و از خدا و هرچه خداوند مشیت کرده [همان می شود] و بر اساس آیین رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم و بهترین نام ها از آن خداست و ستایش از برای خداست و سلام بر رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم، سلام بر محمّد فرزند عبدالله. سلام و رحمت خدا و برکت های او بر تو ای پیامبر اسلام بر پیامبران خدا و فرستادگان او. سلام بر ابراهیم خلیل الرّحمن، سلام بر فرستادگان خدا و ستایش از آن خداست: پروردگار جهانیان.

ص: 330

سلام بر ما و بر بندگان صالح خدا! خداوندا! بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست و بر محمّد و خاندان محمد مبارک نمای و محمّد و دودمان محمد را مورد رحمت خویش قرار ده؛ آنگونه که درود فرستادی و برکت دادی و رحمت نمودی بر ابراهیم و خاندان ابراهیم که تو ستوده و با عظمتی.

خدایا بر محمد و خاندان محمّد - بنده ات و فرستاده ات - درود فرست و بر ابراهیم خلیلت و بر انبیاء و فرستادگانت و بر آنها سلام نثار کن و درود بر پیامبران و سپاس از آن خداست؛ پروردگار جهانیان.

خدایا درهای رحمتت را برای من باز کن و مرا در فرمانبری و [راه مورد] رضایتت به کار گیر و مرا به حفظ ایمان، ایمن بدار تا وقتی که مرا باقی می داری، سترگ است مدح وجه تو! خدا را سپاس که مرا از میهمانان و زوارش⁽¹⁾قرار داد و از کسانی که مساجد او را آباد می کنند و مرا از کسانی قرار داد که با او نجوا می کنند.

خدایا! من بنده ی توام و زائر تو در خانه ات و بر هر [میزبانی] که به سویش می آیند حقی است برای کسی (میهمانی) که به سوی او می آید و دیدارش می کند و تو بهترین کسی (میزبانی) هستی که به سویش می آیند و کریم ترین کسی که دیدارش می کنند پس، از تو می خواهم ای خدا و ای مهربان! از این جهت که تو هستی خدایی که معبودی جز تو نیست بی همتایی و شریکی نداری و به این خاطر که تو یکی و تکی و نفوذناپذیری که نه زائیده ای و نه زاده شده ای و نه احدی همتای توست و [به] این

ص: 331

[جهت] که محمد بنده ی توست و فرستاده ات - درود خدا بر او و بر خاندانش باد - ای بخشاینده! ای کریم! ای با عظمت ای بسیار چیره! ای کریم! از تو می خواهم هدیه ات به من را به خاطر زیارت من از [خانه ی] تو، نخستین چیزی که به من می بخشی را رها شدن گردنم از آتش قرار دهی، خداوندا گردنم را از آتش رها کن (این را سه بار بگو) و به من از روزی حلال و پاکت، به صورت گسترده عطا کن و شر شیاطین انسان و جن و فاسقان عرب و غیر عرب را از من دور دار!

در این دعای شریف توجه به دو نکته ی مهم خالی از لطف نیست: ۱) صلوات فرستادن و نثار درود بر انبیاء و رسل و اهل بیت در جای جای این دعا به چشم می خورد. در این میان به پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم - که باطن بلد امین هستند - و حضرت ابراهیم خلیل - که بانی بازسازی کعبه پس از حضرت آدم هستند - توجه ویژه ای شده است. این توجه عمیق به اولیای خاص خدا در هنگام ورود به حریم امن او، بیانگر حساسیت اعتقاد به حجت های الهی در ضمن توجه به خداوند متعال است. اگر این باور در میان بیاید امید انسان به پذیرفته شدن در درگاه الهی بالا می رود. اگر هم این اعتقاد در قلب نباشد انسان از شمول لطف الهی دور می شود.

۲) هیچ کس در جایگاهی نیست که به خودی خود حقی بر خدا داشته باشد یا طلبی از او بنماید. خداوند هم ملزم به پرداخت چیزی به کسی نیست. همه ی مخلوقات، هرچه دارند از خداوند دارند. مخلوقات این همه نعمت را بدون استحقاق و تنها از سر لطف و فضل از خداوند دریافت داشته اند. لذا این خداست که عقلاً بر همه ی مخلوقات خود- از جمله انسان - حق دارد. او مستحق است که به طور

ص: 332

مطلق عبادت و اطاعت شود و امر و نهی او پذیرفته گردد. ولایت الهی در قلمرو «تکوین» برای او در قلمرو «تشریع»، ایجاد حق می کند. در مقابل، عقل انسان را دارای هیچ حقی نمی داند چرا که استحقاقی را برای او ثابت نمی کند. اگر خداوند بر خود برای کسی حقی قرار داد⁽¹⁾، آنگاه - به اعتبار اینکه خداوند از سر فضل برای او بر خود حقی قائل شده - فرد می تواند خود را صاحب حق بر خدا بداند البته به شرط آنکه تحقق این حق برایش ثابت شود.

بنابراین جای این نگرانی هست که مبادا خداوند انسان را به میهمانی خود پذیرا نشود. این احتمال صفر نیست که خدا در تفضل خود را به روی انسان بسته نگه دارد. به تعبیر دیگر هیچگاه به طور عادی این اطمینان برای ما ایجاد نمی شود که به مهمانی الهی پذیرفته شده ایم بنابراین نمیتوانیم فضل خداوند را یقیناً شامل حال خود بدانیم. نیز در پی آن نمی توانیم خویش را صاحب حق تلقی کنیم تازه اگر هم این حق برای ما ثابت شود باید دانست که قرار دادن این حق، فضل خداوند بوده است. او لطف و انعام فرموده و ما را در قبال ذات پاک خود، محق دانسته است. به این ترتیب هشیاران در قبال چنین نعمتی دل و زبان به شکر می سپارند و پیشانی خشوع به خاک می سایند چرا که می فهمند خداوند برای آنها حقی را معین فرموده است؛ بدون این که

---

ص: 333

استحقاق آن را داشته باشند. با چنین رویکردی تحقق این حق برای آگاهان موجب سرافکندگی مضاعف آنان در پیشگاه خداوند می شود. هرگز آنها را به سوی روحیه ی طلبکاری سوق نمی دهد. صاحب حق بر خدا میفهمد که هر چند این حق برای او قرار داده شده اما همچنان از او قابل سلب است. پس هرگز حقی طبیعی و ذاتی برای وی به شمار نمیرود. به همین خاطر دست خداوند را در عطا یا امساک بازمی داند و بخشش الهی را مصداق فضل او می شناسد.

دعا، هنگام دیدار با کعبه ای معظم

زائر بیت الله، بر در صحن و سرای حریم الهی، با خدای خویش سخن گفت و مناجات نمود. حالا قدم به این ساحت شریف می نهد و دیدگانش به کعبه ی معظم گره می خورد. ادب دیدار با کعبه این است که هنگام نگریستن به آن بگویید.

اَلحَمدُللهِ الَّذی عَظَّمَکِ وَ شَرَّفَکِ وَ کَرَّمَکِ وَ جَعَلَکِ مَثابَةً لِلنّاسِ وَ اَمناً وَ هُدیً لِلعالَمینَ.⁽¹⁾

سپاس خدای را، که تو را بزرگ داشت و شرافت بخشید و گرامی نمود و تو را محل اجتماعی برای مردم و [مایه ی] ایمنی و هدایت برای جهانیان قرار داد.

این خدای متعال است که کعبه ی مکرم را عظمت بخشیده و شرافت عطا فرموده است. با فرمان حج، مردمان را به سوی آن فرا خوانده و مایه ی هدایت انسانها به سوی حق قرارش داده است. اما هدایت کعبه در حقیقت، این است که انسانها را به سوی امامشان هدایت می کند تا

ص: 334

به حضور او مشرّف شوند و به هدایتش از گمراهی برهند. هدایتشان می کند که به او عرض محبت و نصرت کنند و ولایت او را پذیرا شوند.⁽¹⁾به علاوه کعبه نشانه ی امنیت و آسودگی است.

وقتی کسی در کنار آن به دامان عنایت الهی چنگ می زند در واقع در حریم محترم الهی قرار گرفته است. کسی حق هتک حرمت این حریم و تعرض به او را ندارد. این امنیت جنبه ی اخروی نیز دارد. زائر می تواند با تشرف به این بیت رفیع از صاحب خانه جواز رهایی از آتش و برات جدایی از جهنم را بستاند.

ورود از باب بنی شیبه

امروزه پس از ورود به صحن مسجدالحرام در دیگری برای مواجه شدن با کعبه ی معظمه وجود ندارد. امّا پیش از این طاقکی در فاصله ی اندکی از بیت الله - و تقریباً پشت فاصله ی بین مقام ابراهیم و حجر اسماعیل - وجود داشته که به «باب بنی شیبه»⁽²⁾معروف بوده است.

ص: 335

مستحب است که ورود به محوطه ی مطاف از این در صورت بگیرد و حاجی در این هنگام از نام پروردگار و رسول خدا مدد بگیرد.

وَادخُلِ المَسجِدَ مِن بابِ بَنی شَیبَةَ فَقُل: بِسمِ اللهِ وَ بِاللهِ وَ عَلی مِلَّةِ رَسُولِ اللهِ.⁽¹⁾

و از در بنی شیبه وارد مسجد شو پس بگو: «به نام خدا و به [توفیق وامداد] خدا و [در حالی که] بر دین رسول خدا [هستم].» امّا اینکه ورود از این در، سنت شده از این روست که «بت هُبَل» در زمان جاهلیت، یکی از بزرگترین بت های مشرکین بوده است. وقتی امیرمؤمنان علیه السلام بر شانه ی پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم به بام کعبه رفتند و بت های مشرکین را از پشت کعبه فروریختند:

فَاَمَرَ بِهِ فَدُفِنَ عِندَ بابِ بَنی شَیبَةَ فَصارَ الدُّخُولُ اِلَی المَسجِدِ مِن بابِ بَنی شَیبَةَ سُنَّةً لِاَجلِ ذلِکِ.⁽²⁾

سپس [پیامبر اکرم] به [شکستن] آن (هبل) فرمان دادند پس نزد در «بنی شیبه» دفن شد و وارد شدن به سوی مسجد از در بنی شیبه، به همین خاطر سنت گشت.

ص: 336

نظر به کعبه

به دنبال ورود به مسجد الحرام یکی از عباداتی که زائران بیت الله می توانند به آن اقدام نمایند نگریستن به کعبه ی معظم است. چنانکه پیش از این نقل شد⁽¹⁾، از صد و بیست رحمتی که اطراف کعبه را احاطه کرده است بیست رحمت آن، از آن ناظران کعبه ی معظم می باشد. امام صادق علیه السلام در باره ی فضیلت نگریستن به کعبه می فرمایند:

مَن نَظَرَ اِلَی الکَعبَةِ لَم یَزَل تُکتَبُ لَهُ حَسَنَةٌ وَ تُمحی عَنهُ سَیِّئَةٌ حَتّی یَنصَرِفَ بِبَصَرِه عَنها.⁽²⁾

هر که به کعبه بنگرد دائماً حسنه ای برای او نگاشته می شود و گناهی از او محو می گردد تا اینکه چشم از آن بردارد.

مکرراً تذکر می دهیم که آنچه در این روایت و امثال آن به عنوان ثواب های پر فضیلت بیان شده است حکم بیان مقتضی را دارد. شرط اینکه چنین فضایلی به دست انسان برسد این است که مانعی بر سر راه رسیدن این ثواب نتراشیده باشد. پس درباره ی این عبادت نیز - همچون سایر عبادات - بر اساس ضوابط باید شرایط قبولی عمل را به کف آورده باشیم تا این برکات نصیبمان شود. یکی از این شرایط مهم، ایمان قلبی به پروردگار متعال، رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم و اهل بیت علیهم السلام است. کسی که حق و حرمت امامش را نشناسد نمی تواند به دریافت این رحمتهای بی منتها

ص: 337

امیدوار باشد. به فرمایش امام صادق علیه السلام بنگرید:

مَن نَظَرَ اِلَی الکَعبَةِ بِمَعرِفَةٍ فَعَرَفَ مِن حَقِّنا وَ حُرمَتِنا مِثلَ الَّذی عَرَفَ مِن حَقِّها وَ حُرمَتِها غَفَرَ اللهُ لَهُ ذُنُوبَهُ وَ کَفاهُ هَمَّ الدُّنیا وَالآخِرَةِ.⁽¹⁾

هر که با معرفت به کعبه بنگرد پس از حق ما و حرمت ما بشناسد همانند آنچه از حق آن (کعبه) و حرمت آن می شناسد، خداوند گناهانش را برایش می بخشاید و [از] هم [و غم] دنیا و آخرت کفایتش می کند.

نگریستن به کعبه باید از سر معرفت به امام باشد. انسان باید حداقل⁽²⁾همان حق و حرمتی که برای کعبه قائل است را برای امامش معتقد باشد. معرفت پایه ای ترین شرط قبولی عمل است که در همه ی عبادات - و از جمله این عبادت شریف - تسرّی پیدا می کند. البته پس از این نوبت به دیگر شرایط قبولی می رسد که علی القاعده باید کسب شوند⁽³⁾تا در فاصله ی نگریستن به کعبه تا چشم برداشتن از آن، ثوابی به این عظمت به دست آدمی برسد.

ص: 338

نماز در مسجد الحرام

در همان حدیثی که بیست رحمت کعبه را از آن ناظران دانسته اند، چهل رحمت را نصیب نمازگزاران کرده بودند. اهل بیت اهمیت ویژه ای برای نماز در مسجد الحرام قائل شده اند. نیز وعده ی ثوابهای فراوان - و در درجات مختلف - را به زائران نمازگزار بیت الله الحرام داده اند. امام صادق مکه را حرم خدا و رسولش و امیرمؤمنان معرفی می کنند و سپس می فرمایند:

أَلصَّلاةُ فیها بِمأَةِ اَلفِ صَلوةٍ.⁽¹⁾

نماز در آن، برابری میکند با صد هزار نماز [در دیگر شهرها].

نمازی که انسان در هر جای شهر مکه به جای آورد می تواند صد هزار برابر نمازهای دیگر ارزش و ثواب داشته باشد. اگر نماز کسی در این دیار قبول درگاه حق افتد کمیت ثوابش بسیار عظیم خواهد بود و قابل قیاس با ثواب نماز در شهرهای دیگر نیست.

حال اگر انسان، نمازهای خود را در محل شریف مسجد الحرام به جای آورد، ثواب آن می تواند از صد هزار⁽²⁾تا یک میلیون⁽³⁾برابر مساجد دیگر، اوج بگیرد. دو روایت مرتبط با این نکته را پیش از این در جلد نخست از همین مقال، نقل نمودیم. در آنجا گفته شد که بیان ثواب های مختلف نشانگر آن است که یک طیف وسیع از برکات برای

ص: 339

نماز در مسجد الحرام مطرح است. زائر، بسته به رتبه ی معرفتی خود و شرایطی که برای قبولی عملش به دست آورده می تواند از آنها بهره ور گردد.

نکته ی دیگر اینکه ثواب نماز در مسجد الحرام و مسجد النبی، لزوماً مربوط به نمازهای واجب یومیه نیست و به طور عام بیان شده است. در مسجد الحرام می توان به نمازهای مختلف اقدام نمود و در معرض این ثوابهای عظیم قرار گرفت. به طور مثال انسان می تواند در این مسجد شریف نمازهای قضا یا نمازهای مستحبی و نافله های وارد شده را بخواند یا آنکه نماز استخاره (طلب خیر)⁽¹⁾را به جای آورد یا نماز استغاثه به امام عصر علیه السلام یا نمازهای متعلق به معصومین علیهم السلام را بگزارد یا به نماز حاجت - به یکی از نیت های مشروع از جمله -برای تعجیل در فرج امام عصر علیه السلام اقدام نماید. یا آنکه به نیت تبرّعی برای بزرگان و علما نماز قضا بخواند. اینگونه امید است که پروردگار آن ثواب های سترگ را به انسان عطا نماید و اینگونه امر آخرتش را کفایت کند.

اعمال پر فضیلت، نشانگر تأکید بر مشغولیت به عبادت

با توجه به تأکیدات مختلف در زمینه ی اعمال پر فضیلت مسجد الحرام، این حقیقت آشکار میشود که مشغول بودن به عبادت

ص: 340

در این سرای آسمانی مطلوب است. کسی که در این موقعیت قرار گرفته حیفا است که از این فضیلت های شریف، محروم شود. کسی که قدر کعبه را شناخته هنگام میهمان بودن در محضر آن، سر به سجده میگذارد. زبان به ذکر میگشاید، دعا و زیارت می کند یا قرآن تلاوت می نماید. این گونه دیگر هنگام مواجهه با خانه ی خدا سرگرم به امور غیر ضروری دنیا نخواهد بود و جز به خیر لب به سخن نخواهد گشود.

تأکید بر مشغولیت به عبادت و جز به خیر سخن نگفتن در کربلا

نکته ی زیبای دیگری تشابه میان حج کعبه ی شریف و حج قبله ی قلب ها- کربلا - را تقویت می کند. لزوم عبادت و زیارت و مشغولیت به ذکر در حرم امام حسین علیه السلام هم تأکید شده است. امام صادق علیه السلام فرموده اند که در آن جا هم جز به خیر لب به سخن باز نکنیم. البته حکمتی شگفت آور هم برای آن ذکر فرموده اند:

هنگامی که حضرت اباعبدالله علیه السلام را زیارت می کنید، ملازم سکوت باشید؛ مگر اینکه گفتارتان به خیر باشد و ملائکه ی روز و شب -از حافظان شب و روز - نزد ملائکی که در حائر حسینی

ص: 341

هستند حاضر میشوند. پس با آنها مصافحه می کنند امّا آنها پاسخ اینان را به خاطر شدت گریه نمی دهند. پس اینان (ملائک حافظ روز و شب) تا غروب خورشید منتظرشان می مانند (انتهای روز) و تا آنکه فجر نور افشانی کند (انتهای شب) سپس [ملائک حاضر در حائر] با اینان سخن می گویند و چیزهایی درباره ی امر آسمان از ایشان می پرسند امّا میان این دو وقت (ابتدا و انتهای روز) اینان سخن نمی گویند و از گریه و دعا، جدا نمی شوند و اینان (ملائک روز و شب) در بین این دو وقت ایشان را از [همراهی با] همنشینانشان باز نمی دارند و فقط مشغول شما می شوند هنگامی که سخن می گویید.⁽¹⁾

این ملائک از صبح تا شام یا از شب تا سحر به دور بیت الله الحرام طواف نموده اند. نیز مشاهد مشرّفه ی اهل بیت علیهم السلام را زیارت کرده اند. حالا با ملائکی که مقیم حائر مقدّس حسینی هستند رو به رو می شوند. ولی آنان آنقدر در اشک و دعای خویش غرقند که فرصت پاسخگویی و مصافحه با اینان را پیدا نمی کنند؛ مگر در هنگامی که ملائک های حافظ روز و شب می خواهند راهی آسمان ها شوند. ملائک روز به هنگام

ص: 342

غروب، هم صحبت ملائک مقیم حائر می گردند و ملائک شب به هنگام فجر با آنها هم صحبتی می کنند. امام صادق علیه السلام به زوّار حضرت اباعبدالله علیه السلام تأکید می کنند که زبان خود را جز به خیر و نیکویی نگشایند. بدان خاطر که ملائک به گفتار ایشان گوش می سپارند و از اشک و دعای خویش باز می مانند. اگر باز ماندن آنان از عبادتشان، خدای نکرده به خاطر صحبت های گناه آلوده ی زائر باشد، خسران بزرگی برای او خواهد بود. پس به یک معنا هم آغوشی همواره با عبادت را به زائر سیدالشهدا علیه السلام توصیه فرموده اند.

یاری دادن به همسفران حج: مایه ی برتری یافتن ثواب

از جمله اعمال پر ثواب در هنگام حج گزاردن، کمک رسانی به همسفران است. در این خصوص فرموده اند:

وَ اِن کُنتَ مَعَ قَومٍ تَحفَظُ عَلَیهِم رِحالَهُم حَتّی یَطُوفُوا وَ یَسعَوا کُنتَ اَعظَمَهُم ثَواباً.⁽¹⁾

و اگر با گروهی بودی که وسایل سفرشان را محافظت می کنی تا طواف و سعی کنند، تو در میان آنها بزرگترین ثواب [هایی که می توان به دست آورد] را می بری!

انسان معمولاً با یک گروه یا کاروان به این مکان شریف مشرّف می شود. در موقعیت های مختلفی سفر کارها و خدماتی پیش می آید که از قبل برای آن پیش بینی ای نشده است. لذا برای انجام آنها از افراد کمک می طلبند. در این شرایط کسی که در پی ثواب و رضایت الهی باشد پا

ص: 343

پیش می گذارد. حاضر می شود از کاری که به ظاهر بیشتر می پسندد (مثل زودتر رسیدن به مسجد الحرام یا زیارتگاه) صرف نظر کند. اینگونه ثوابی فراتر از آنانی کسب می کند که این خدمات برایشان انجام می شود. حرکت فرد برای کسب این خیر بستگی مستقیم به دیدگاه او نسبت به عمل دارد. اگر عمل کسی برای رضای پروردگار انجام گیرد نظر او را ملاک کار خود قرار می دهد نه پسند و خواهش خودش را.

توصیه به همکاری و یاری رساندن به زوار سیدالشهدا علیه السلام

همین توصیه به زائران حریم حسینی شده که به همسفران خود یاری برسانند و با آنها حُسن مصاحبت داشته باشند. امام باقر علیه السلام در ضمن بیان آداب زیارت کربلا می فرمایند:

یَلزَمُکَ حُسنُ الصَّحابَةِ لِمَن یَصحَبُکَ... وَ یَلزَمُکَ أَن تَعُودَ اِلی أَهلِ الحَاجَةِ مِن إِخوَانِکَ إِذا رَأَیتَ مُنقَطِعاً وَ المُواساةُ.⁽¹⁾

و بر تو لازم است که به سوی برادران نیازمندت بازگردی در هنگامی که می بینی [از سفر] ناتوان شده اند [یاری شان کنی] و همکاری [مساعدتشان] نمایی.

منظور از «منقطع»⁽²⁾کسی است که به هر دلیلی از ادامه دادن سفر خویش عاجز یا ناتوان است. به عنوان مثال کسی که پولش را دزدیده اند یا کسی که در سفر بیمار شده و از ادامه ی آن عاجز است، هر دو در این

ص: 344

دسته قرار می گیرند. همراهی و همدلی با چنین کسانی از مصادیق «حسن مصاحبت» و همراهی نیکو با همسفران است. مصاحب نیکو کسی است که در ارتباط با دیگران کلام نرم و رفتار گرم و انعطاف پذیر داشته باشد. و علاوه بر اینها در همه ی امور به برادرانش یاری رساند. مثلاً اگر پولی در اختیار دارد که می تواند کار برادر در راه مانده اش را با آن راه اندازد، چنین کند. یا اگر یاری رساندن او به افراد ضعیف باعث شود از کاروان عقب بماند، از این امر ابایی نداشته باشد.

آداب نگاهداشتنی برای زائر بیت الله و زائر کربلا

زائر کربلا به سرزمین برگزیده ی پروردگار آمده است. حاجی هم به وادی شریفی پای می نهد که خداوند بدان نظر لطف دوخته است. امّا ثواب دهها حج و عمره ی مقبول بر سر خوان برکت اباعبدالله تقسیم می شود گویی زائر آن حضرت حکم حاجی را دارد. بی جهت نیست که وقتی راوی از امام باقر علیه السلام می پرسد:

اِذا خَرَجنا اِلی أَبیکَ اَفَلَسنا فی حَجٍّ؟

وقتی به سوی [زیارت] پدرتان خارج می شویم (به کربلا می رویم) آیا در حج نیستیم (حکم حاجی را نداریم)؟

آن حضرت پاسخ می فرمایند: آری.

سپس راوی سؤال می کند که: «آیا آنچه پاس داشتنش برای حاجیان لازم است بر ما هم لازم است؟»

ص: 345

حضرت امام باقر علیه السلام در پاسخ، بخشی از آداب سفر به کربلای معلی را برای راوی برمی شمرند که می توان آنها را از آداب مشترک این دو وادی والا مقام تلقی نمود:

بر تو لازم است همراهی نیکو با کسی که با تو همراه است و بر تو لازم است کم کردن سخن مگر به خیر و بر تو لازم است فراوانی ذکر خداوند و بر تو لازم است نظافت لباسی و بر تو لازم است غسل پیش از آنکه به حائر [حسینی] بیایی و بر تو لازم است خشوع و فراوانی نماز و درود فرستادن بر پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم و خاندان پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم و بر تو لازم است که برداشتن آنچه از آن تو نیست و [مال دیگری می باشد] را بزرگ بداری (یعنی در مالی دیگری بدون اجازه ی او تصرّف نکنی) و بر تو لازم است که دیده ات را فرو اندازی و بر تو لازم است که به سوی برادران نیازمندت بازگردی و [رسیدگی کنی]؛ هنگامی که می بینی ناتوان [از سفر هستند] و [بر تو لازم است] همکاری و [یاری رسانی] و بر تو لازم است تقیه - که پایه ی دینت بر آن است - و ورع از آنچه از آن نهی شده ای و پرهیز از دشمنی و فراوانی قسم و جدالی که در آن قسَم است.

و آنگاه می فرمایند:

فِإِذا فَعَلتَ ذلِکَ تَمَّ حَجُّکَ وَ عُمرَتُکَ وَ استَوجَبتَ مِنَ الَّذِی طَلَبتَ ما عِندَهُ بِنَفَقَتِکَ وَ اغتِرَابِکَ عَن أَهلِکَ وَ رَغبَتِکَ فِیمَا رَغِبتَ أَن تَنصَرِفَ بِالمَغفِرَةِ وَالرَّحمَةِ وَالرِّضوانِ.⁽¹⁾

ص: 346

پس اگر چنین کردی حج و عمره ی تو کامل می شود و به واسطه ی خرجی که کرده ای و دوری ات از خانواده ات و شوقت در آنچه رغبت کرده ای، از سوی کسی که، آنچه نزد اوست را طلب کرده ای، مستوجب آن می شوی که با بخشودگی و رحمت و رضایت [او] باز گردی.

پیش از این درباره ی یاری به همسفران و نیکو رفتار کردن با آنها توضیح دادیم. درباره ی ذکر خدا، نماز، غسل، خشوع و فرو انداختن چشم هم به عنوان آداب مسجدالحرام یا کربلای معلی سخن گفتیم. حضرت باقر علیه السلام به این فهرست، نظافت لباس، تقیه، تقوا و ورع از محارم پروردگار را افزوده اند. از خصومت و فراوان قسم یاد کردن و جدال همراه قسم نیز نهی فرموده اند. به این ترتیب می توان جمله ی این آداب را متعلق به این هر دو سرزمین آسمانی دانست. البته این نافی آن نیست که آداب دیگری - اعم از واجب یا مستحب یا مکروه - درباره ی خاص این مکان های معظم توصیه شده باشد. حضرت باقر علیه السلام فرموده اند هنگامی که این آداب رعایت شوند غرضی که انسان در طلبش رنج کشیده و فیضی که امید دارد به او می رسد. مغفرت و رحمت خداوند، چنین کسی را در بر می گیرد و بی نیازش می کند.

بازگشت، پس از پایان اعمال به همراه شوق ماندن

پس از اینکه زائر بیت الله اعمال حج را به پایان رساند باید همچنان اشتیاق خود را به زیارت کعبه ی معظمه حفظ کند. نباید بگذارد که اقامت طولانی در این شهر الهی این سفر را برای وی عادی و معمولی کند. چنین است که اهل بیت علیهم السلام توصیه فرموده اند پس از انجام اعمال، حاجی در مکه اقامت نکند. امام صادق علیه السلام فرمودند:

ص: 347

اِذا قَضی اَحَدُکُم نُسُکَهُ فَلیَرکَب راحِلَتَهُ وَلیَلحَق بِاَهلِه فَاِنَّ المُقامَ بِمَکَّةَ یُقصِی القَلبِ.⁽¹⁾

هنگامی که کسی از شما مناسکش را به انجام رساند، پس بر مرکبش سوار شود و به خانواده اش ملحق گردد چرا که اقامت نمودن در مکه قساوت قلب می آورد.

این یک امر وجدانی است که انسان نمی تواند همیشه در حین یک سفر معنوی حال خوشی داشته باشد. نمی شود که دائماً لحظاتش به مناجات واشک بگذرد. این است که پس از ادای مناسک و اعمال، احساس می کند که آن طراوت و شادابی برخورد و زیارت اوّل را ندارد. اگر همین حال او ادامه پیدا کند شاید رغبتی را که ابتدای سفر در خود می دید دیگر احساس ننماید. شاید اشکش به راحتی جاری نشود و ارتباطش با خدا به نزدیکی قبل نباشد. همه ی اینها نشانه ی سختی و قساوت قلب انسان است. برای فرار کردن از آن نباید مکّه را اقامتگاه خویش کرد. کراهت از ماندن در شهر مکّه در سیره ی ائمّه ی معصومین علیهم السلام نیز مشاهده می شود. البته حکمت آن را نیز بیان فرموده اند. در احوال امام صادق علیه السلام آمده است که:

ایشان از اقامت گزیدن در مکه کراهت داشتند و این بدان خاطر بود که رسول خدا از آن (مکه) اخراج شد. و قلب مقیم در آن، قسی می شود تا اینکه در آن به کارهایی روی می آورد که در دیگر شهرها روی بدان می آورد.⁽²⁾

پس از مدّتی انسان از آن حال معنوی و شور و شیدایی سفر فاصله

ص: 348

می گیرد. اعمال واجب یا مستحبش که به پایان میرسد، سفر برایش عادی می شود، آن وقت ممکن است به خاطر همین عادی شدن به کارهایی دست بزند که در دیار خود نیز به آن اقدام می نمود. مثلاً ممکن است مشغول گفتگوهای بیهوده شود یا اوقات خود را به غفلت در پرسه زدن در بازارها بگذراند. حتی ممکن است از میان رفتن جو حاکم معنوی ابتدای سفر خدای نکرده او را به گناهانی مثل هم صحبتی، مزاح و صمیمی شدن با نامحرمان بکشاند. چنین کسی نمی تواند آن بهره ی والا و شایسته ی یک حاجی را از سفر خود برچیند. ضمن اینکه هنگام بازگشت از مکه دیگر دلش نمی خواهد و شوق ندارد که همچنان در آنجا بماند. پس معلوم نیست قلباً نیت بازگشت دوباره به این دیار مکرم را داشته باشد. این نه به نفع دنیای اوست و نه به سود آخرتش، امام صادق علیه السلام فرمودند:

مَن خَرَجَ مِن مَکَّةَ وَ هُوَ لا یُریدُ العَودَ إِلَیها فَقَدِ اقتَرَبَ أَجَلُهُ وَ دَنا عَذَابُهُ.⁽¹⁾

هر کسی از مکه خارج شود در حالیکه قلباً قصد بازگشت به آن را نداشته باشد، پس اجلش نزدیک و عذابش قریب شده است.

هنگامی که شوق از میان برود و قساوت قلب پیش بیاید دیگر فرد تمنای ماندن در مکه نخواهد داشت. اهل معرفت آنگونه در مکه مقیم می شوند که هنگام بازگشتن هنوز شوق ماندن در درونشان باشد. هنگام بازگشت گویی از عزیز خود جدا می شوند. اگر پشت به کعبه بیرون می روند، چندین بار باز می گردند و به این خانه ی خواستنی می نگرند.

ص: 349

وداع آنان با بیت وداع کسی است که دلش را به جای می گذارد. دل می کند و حسرت به دل، باز می گردد. در مقابل، کسانی که تمایلی به بازگشتن و زیارت دوباره حس نمی کنند باید در انتظار مرگ زودرس و عذاب دردناک باشند.

کراهت اقامت در کربلای معلی و شوق بازگشت هنگام وداع با امام علیه السلام

هنگام نظر به آداب مکه ی مکرمه تشابهی دیگر انسان را با خود به مأوای آسمانی حضرت اباعبدالله علیه السلام می برد. این شباهت در کراهت اقامت گزیدن است. از امام صادق علیه السلام نقل شده:

إِذا زُرتَ أَبَا عَبدِاللهِ علیه السلام فَزُرهُ وَ أَنتَ حَزینٌ مَکرُوبٌ شَعِثٌ مُغَبَّرٌ جَائِعٌ عَطشَانٌ فَإِنَّ الحُسَینَ قُتِلَ حَزِیناً مَکرُوباً شَعِثاً مُغَبَّراً جَائِعاً عَطشَاناً وَ اسأَلهُ الحَوَائِجَ وَانصَرِف عَنهُ وَ لَا تَتَّخِذهُ وَطَناً.⁽¹⁾

هنگامی که اباعبدالله علیه السلام را زیارت کردی، پس او را زیارت نمای در حالیکه اندوهگین و گرفتار و ژولیده و غبار آلود و گرسنه و تشنه ای، چرا که امام حسین در حالی به شهادت رسید که اندوهگین و گرفتار و ژولیده و غبار آلود و گرسنه و تشنه بود و حاجت هایت را از او بطلب و از [خدمت] ایشان بازگرد و [دیار] او را وطن [خود] نگیر.

پاهای مبارکش بارها تا پای پیکر به خون تپان اصحاب و اولاد

ص: 350

دوید. چشمان مبارکش بارها گریست و به خون نشست. غبار میدان به سراپایش پیچید. کوهی از کربت و سیلی از مصیبت در برش گرفت. کامش خشک، چونان پهنه ی بیابان بی آب و علف گرسنه، آنقدر که دیگر رمقی برای بر پای ماندن در زانوانش سراغ نداشت! این بود حال محبوب رسول خدا در لحظاتی که شهد شهادت از گلوی بریده اش فرو میرفت. آن وقت زائری که سالها برای حسین شاه به سر زده و اشکها به پایش نشانده چگونه میتواند هنگام مواجهه با او حالی جز این داشته باشد؟ امام صادق پس از ترسیم این حالات توصیه می فرمایند که زائر حاجت خویش را به صاحب و سرورش عرضه بدارد و از محضر آن حضرت بیرون برود. امر فرموده اند که کربلای معلی را وطن و اقامتگاه خود در مدّتی طولانی نگیرید.

واقعیت این است که حفظ این حالات در مدّتی طولانی از هرکسی ساخته نیست؛ افراد عادی نمی توانند در زمان ممتدی تشنه و گرسنه بمانند. نمی توانند مدّتی طولانی ناراحت و ژولیده باشند. این است که کم کم التزام به این آداب با دشواری صورت می گیرد. چه بسا کار به این جا بینجامد که زائر از حفظ همه ی آنها خسته و منصرف شود. به همین خاطر است که دستور فرموده اند اینگونه زیارت کنید و باز گردید؛ شاید به این جهت که اگر اقامت طولانی در کربلا داشته باشید این حالات را از دست می دهید و از التزام به آنها در هنگام زیارت باز می مانید.

زیارت رفتن با این ویژگی ها خاص مشهد اباعبدالله علیه السلام است. البته در اداب زیارتی که مرحوم شهید ثانی بیان داشته اند نسبت به زیارت همه ی ائمه توصیه شده که انسان در کنار قبر آن بزرگواران آنقدر

ص: 351

نماند که حسن و حال معنوی زیارتش را از دست بدهد. ایشان در بیان یکی از آداب زیارت می فرماید:

پس از توشه گرفتن از زیارت در بازگشتن، تعجیل کند که حرمت آن مکان را پاس داشته باشد و شوق دوباره آمدنش شدت یابد.⁽¹⁾

اینگونه بهتر است انسان به دفعات و مکرراً امّا با مدّت زمان های نه چندان طولانی به حرم های معصومین علیهم السلام مشرّف شود. تا هر بار راغب به زیارت باشد. این مطلوب نیست که انسان هر بار به حرم مشرّف می شود، ساعت ها در آن بنشیند؛ امّا نه حالی داشته باشد و نه شوقی برای زیارت. نباید فرد به گونه ای رفتار کند که گویی مزار شریف امام علیه السلام برایش فرقی با مکان های دیگر ندارد.

با حفظ همین روحیه هنگامی که زائر می خواهد از مولایش جدا شود بسیار به او سخت می گذرد. هماره دلش می خواهد دوباره باز گردد. از این می هراسد که نکند پیش از بازگشت دوباره مرگش فرا رسد و این بار آخرین باری باشد که توفیق زیارت نصیبش می شود. شوق و شیدایی، قلبش را به زبان می آورد و هنگام وداع با آن موالی بی مانند چنین نجوا می کند:

... وَ رَزَقَنِیَ اللهُ العَودَ ثُمَّ العَودَ أَبَداً ما أَبقَانِی رَبِّی بِنِیَّةٍ صَادِقَةٍ وَ إِیمَانٍ وَ تَقوَی وَ إِخبَاتٍ وَ رِزقٍ وَاسِعٍ حَلَالٍ طَیِّبٍ اللَّهُمَّ لاَ تَجعَلهُ آخِرَ العَهدِ مِن زِیَارَتِهِم وَ ذِکرِهِم وَ الصَّلَاةِ عَلَیهِم وَ أَوجِب لِیَ المَغفِرَةَ وَ الخَیرَ وَ الرَّحمَةَ وَ البَرَکَةَ وَ التَّقوَی وَ الفَوزَ وَ النُّورَ وَالإِیمانَ وَ حُسنَ الإِجابَةِ کَمَا أَوجَبتَ

ص: 352

لِأَولِیَائِکَ العَارِفینَ بِحقِّهِم المُوجِبِینَ طَاعَتَهُم وَ الرَّاغِبینَ فِی زِیارَتِهِم المُتَقَرِّبینَ إِلَیکَ وَ إِلَیهِم.⁽¹⁾

... و خداوند روزی من کند بازگشت را، سپس بازگشت را همواره. تا هنگامی که پروردگارم مرا زنده می دارد؛ [بازگشتی که همراه است] با نیتی صادق و ایمان و پرهیزگاری و خشوع و روزی گسترده و حلال و پاک. خدایا! این [سفرم] را واپسین دیدار از زیارت من نسبت به آنها و یاد کردن [من از] آنها و درود فرستادن [من] بر آنها، قرار مده و بر من بخشودگی و نیکویی و مهربانی و برکت و تقوا و رستگاری و روشنایی و ایمان و اجابت نیکو را [از سوی خود] ایجاب کن! همانگونه که [آنها را] برای دوستانت واجب نمودی؛ [دوستانی که] به حق آنها (ائمه علیهم السلام) آگاهند، طاعت آن ها را واجب می شمرند. به زیارت آنها رغبت [و شوق] دارند و به سوی تو و به سوی آنان، تقرب می جویند.

طواف

فضیلت طواف

پیش از این گفته آمد که خداوند صد و بیست رحمت را در کنار کعبه قرار داده است که از این تعداد بیست رحمت از آن ناظران کعبه، چهل رحمت از آن نمازگزاران و شصت رحمت برای طواف کنندگان است. می توان گفت با فضیلت ترین عمل برای مسافران و میهمانان⁽²⁾

ص: 353

وادی وحی و توحید، طواف بیت الله الحرام است. در روایات شریف اهل بیت نیز ثواب های پر قدر و شگفتی برای این عبادت زیبا مطرح شده است. امام صادق علیه السلام به یکی از یاران خود می فرمایند:

ای اسحاق! هر که به [گرد] این خانه (کعبه) یک طواف کند، خداوند برایش هزار حسنه می نگارد و هزار گناه را از او محو می کند و هزار درجه او را بالا می برد و هزار درخت در بهشت برایش می کرد و ثواب آزاد کردن هزار بنده را برایش می نگارد تا آنکه به ملتزم می رسد. آنگاه خداوند برایش هشت در بهشت را می گشاید به او گفته می شود: «از هر یک می خواهی وارد شو!»

حاجی هفت بار به گرد خانه ی خدا می گردد. هفت دوره حول محور توحید گام می زند تا یک طواف خویش را به انجام رسانده باشد. با انجام همین یک طواف چنین رحمت و عنایتی در برش می گیرد. هزار گناهش بخشوده می شود، هزار حسنه به دست می آورد، هزار درخت بهشتی نصیبش می شود، ثواب آزادی هزار بنده را به وی می دهند و هزار درجه و رتبه ی معنوی فراتر می رود. این بشارت ها حاکی از گستردگی سفرهای رحمتی است که خدا در این سفر برای اهل حج پهن کرده و از نیکویی های آن بهره مندشان ساخته است. در اولین گام انسان می تواند تا این حد اوج بگیرد. ناگفته پیداست که اگر به «حاجی» بودن قبولش کنند چه منتی عظیم را بر سرش نهاده اند! با یک طواف هشت در بهشت را از دروازه ی مستجار به رویش می گشایند و به او تعارف می کنند تا از

ص: 354

هریک می خواهد وارد شود. اگر حجّش را بپذیرند به جایی صعود خواهد کرد که به ادراک و نگارش نمی آید. تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل.

پس از اینکه راوی وصف این ثواب های عظیم را در حق یک طواف حاجی می شنود به حضرت عرضه می دارد: «فدایت شوم! این همه ثواب برای کسی است که طواف کرده است؟»

حضرت پاسخ حکمت آمیزی به او می دهند که برای حج و عمره گزاران در همین اولین گام بسیار درس آموز است. ایشان می فرمایند:

اَفَلا اُخبِرُکَ بِما هُوَ اَفضَلُ مِن هذا؟

آیا تو را خبر بدهم به آن چه از این طواف هم برتر است؟ عرضه می دارد: آری.

و حضرتش ادامه می دهند:

مَن قَضی لِاَخیهِ المُؤمِنِ حاجَةً کَتَبَ اللهُ لَهُ طَوافاً حَتّی بَلَغَ عَشراً.⁽¹⁾

هر که نیازی از برادر مؤمن خویش را برآورده کند، خداوند برایش [ثواب] طوافی را می نگارد... [حضرت همینطور برشمردند] تا به ده [طواف] رسیدند.

در جلد نخست از همین مکتوب⁽²⁾گفته شد امام صادق علیه السلام، ثواب رسیدگی به برادران مؤمن را برتر از ثواب سه بار «حج گزاردن»