مشخصات کتاب

سرشناسه : مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵ -

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر نمونه/ بقلم جمعی از نویسندگان؛ زیرنظر ناصر مکارم شیرازی.

مشخصات نشر : طهران. : دارالکتب الاسلامیه ، ۱۳۵۳.

مشخصات ظاهری : ج.

وضعیت فهرست نویسی : فهرست نویسی توصیفی

یادداشت : فهرستنویسی براساس جلد دوم، ۱۳۵۳.

یادداشت : کتابنامه.

شماره کتابشناسی ملی : ۵۴۲۴۵

اشاره

(60) سوره ممتحنه این سوره در مدینه نازل شده و دارای 13 آیه است

اشاره

محتوای سوره ممتحنه

این سوره در حقیقت از دو بخش تشکیل می گردد:

بخش اول:از مساله"حب فی اللّٰه"و"بغض فی اللّٰه"و نهی از طرح دوستی با مشرکان سخن می گوید،و مسلمانان را به الهام گرفتن از پیامبر بزرگ خدا ابراهیم ع دعوت می کند،و خصوصیات دیگری را در این زمینه بر می شمرد.

این معنی همانگونه که در آغاز سوره آمده است در پایان سوره نیز تکرار و تاکید شده.

بخش دوم:پیرامون زنان مهاجر و آزمایش امتحان آنها و احکام دیگری در این رابطه بحث می کند،و انتخاب نام"ممتحنه"برای این سوره نیز به خاطر همین مساله امتحان است که در آیه 10 آمده است ⁽¹⁾.

نام دیگری برای سوره ذکر شده و آن سوره مودت است به خاطر نهی از مودت مشرکان در نخستین آیه سوره.

فضیلت تلاوت سوره ممتحنه

در حدیثی از رسول خدا ص می خوانیم:" من قرء سورة الممتحنة کان المؤمنون و المؤمنات له شفعاء یوم القیامة ":"هر کس سوره ممتحنه را قرائت کند تمام مؤمنین و مؤمنات،شفیعان او در روز قیامت خواهند بود" 1. در حدیث دیگری از امام علی بن الحسین ع آمده است:" من قرء سورة الممتحنة فی فرائضه و نوافله امتحن اللّٰه قلبه للایمان،و نور له بصره، و لا یصیبه فقر ابدا،و لا جنون فی بدنه،و لا فی ولده: "کسی که سوره ممتحنه را در نمازهای واجب و نافله بخواند،خداوند قلبش را برای ایمان، خالص و آماده می کند،نور بصیرت به او می بخشد،و هرگز فقر دامان او را نمی گیرد،و خود و فرزندانش به جنون گرفتار نمی شوند" 2. ناگفته پیدا است اینهمه فضیلت و افتخار از آن کسانی است که آیات این سوره را در زمینه"حب فی اللّٰه"و"بغض فی اللّٰه"و"جهاد در راه خدا"و به کار بستن محتوای آن،مورد توجه قرار می دهند،و تنها به تلاوت بی روح و فاقد علم و عمل قناعت نکنند.

این سوره در حقیقت از دو بخش تشکیل می گردد:

بخش اول:از مساله"حب فی اللّٰه"و"بغض فی اللّٰه"و نهی از طرح دوستی با مشرکان سخن می گوید،و مسلمانان را به الهام گرفتن از پیامبر بزرگ خدا ابراهیم ع دعوت می کند،و خصوصیات دیگری را در این زمینه بر می شمرد.

این معنی همانگونه که در آغاز سوره آمده است در پایان سوره نیز تکرار و تاکید شده.

بخش دوم:پیرامون زنان مهاجر و آزمایش امتحان آنها و احکام دیگری در این رابطه بحث می کند،و انتخاب نام"ممتحنه"برای این سوره نیز به خاطر همین مساله امتحان است که در آیه 10 آمده است ⁽¹⁾.

نام دیگری برای سوره ذکر شده و آن سوره مودت است به خاطر نهی از مودت مشرکان در نخستین آیه سوره.

فضیلت تلاوت سوره ممتحنه

در حدیثی از رسول خدا ص می خوانیم:" من قرء سورة الممتحنة کان المؤمنون و المؤمنات له شفعاء یوم القیامة ":"هر کس سوره ممتحنه را قرائت کند تمام مؤمنین و مؤمنات،شفیعان او در روز قیامت خواهند بود" 1. در حدیث دیگری از امام علی بن الحسین ع آمده است:" من قرء سورة الممتحنة فی فرائضه و نوافله امتحن اللّٰه قلبه للایمان،و نور له بصره، و لا یصیبه فقر ابدا،و لا جنون فی بدنه،و لا فی ولده: "کسی که سوره ممتحنه را در نمازهای واجب و نافله بخواند،خداوند قلبش را برای ایمان، خالص و آماده می کند،نور بصیرت به او می بخشد،و هرگز فقر دامان او را نمی گیرد،و خود و فرزندانش به جنون گرفتار نمی شوند" 2. ناگفته پیدا است اینهمه فضیلت و افتخار از آن کسانی است که آیات این سوره را در زمینه"حب فی اللّٰه"و"بغض فی اللّٰه"و"جهاد در راه خدا"و به کار بستن محتوای آن،مورد توجه قرار می دهند،و تنها به تلاوت بی روح و فاقد علم و عمل قناعت نکنند.

[سوره الممتحنة (60): آیات 1 تا 3]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِیٰاءَ تُلْقُونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ قَدْ کَفَرُوا بِمٰا جٰاءَکُمْ مِنَ اَلْحَقِّ یُخْرِجُونَ اَلرَّسُولَ وَ إِیّٰاکُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ رَبِّکُمْ إِنْ کُنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهٰاداً فِی سَبِیلِی وَ اِبْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِی تُسِرُّونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ أَنَا أَعْلَمُ بِمٰا أَخْفَیْتُمْ وَ مٰا أَعْلَنْتُمْ وَ مَنْ یَفْعَلْهُ مِنْکُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوٰاءَ اَلسَّبِیلِ (1) إِنْ یَثْقَفُوکُمْ یَکُونُوا لَکُمْ أَعْدٰاءً وَ یَبْسُطُوا إِلَیْکُمْ أَیْدِیَهُمْ وَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالسُّوءِ وَ وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ (2) لَنْ تَنْفَعَکُمْ أَرْحٰامُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ یَفْصِلُ بَیْنَکُمْ وَ اَللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ (3)

ترجمه:

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر 1-ای کسانی که ایمان آورده اید دشمن من و دشمن خویش را دوست خود قرار ندهید، شما نسبت به آنها اظهار محبت می کنید،در حالی که به آنچه از حق برای شما آمده کافر شده اند،و رسول خدا و شما را به خاطر ایمان به خداوندی که پروردگار همه شما است از شهر و دیارتان بیرون می رانند،اگر شما برای جهاد در راه من و جلب خشنودیم هجرت کرده اید پیوند دوستی با آنها برقرار نسازید،شما مخفیانه با آنها رابطه دوستی برقرار می کنید در حالی که من آنچه را پنهان یا آشکار می کنید از همه بهتر می دانم،و هر کس از شما چنین کاری کند از راه راست گمراه شده.

2-اگر آنها بر شما مسلط شوند دشمنتان خواهند بود،و دست و زبان خود را به بدی بر شما می گشایند و دوست دارند شما به کفر باز گردید.

3-هرگز بستگان و اولاد شما سودی به حالتان نخواهند داشت،و در قیامت میان شما جدایی می افکند،و خداوند به آنچه انجام می دهید بینا است.

شان نزول:

غالب مفسران تصریح کرده اند که این آیات(یا آیه اول)در باره"حاطب ابن ابی بلتعه"،نازل شده است(البته با تفاوتهای مختصری)و ما ذیلا آنچه را مرحوم طبرسی در مجمع البیان آورده است،ذکر می کنیم:جریان چنین بود که زنی بنام"ساره"که وابسته به یکی از قبائل مکه بود از مکه به مدینه

خدمت رسول خدا ص آمد،پیامبر ص به او فرمود:آیا مسلمان شده ای و به اینجا آمده ای؟عرض کرد نه،فرمود:به عنوان مهاجرت آمده ای؟ گفت:نه.

فرمود:پس چرا آمدی؟ عرض کرد:شما اصل و عشیره ما بودید،و سرپرستان من همه رفتند،و من شدیدا،محتاج شدم نزد شما آمده ام تا عطائی به من کنید و لباس و مرکبی ببخشید.

فرمود:پس جوانان مکه چه شدند؟(اشاره به اینکه آن زن خواننده بود و برای جوانان خوانندگی می کرد).

گفت:بعد از واقعه بدر،هیچکس از من تقاضای خوانندگی نکرد، (و این نشان می دهد ضربه جنگ بدر تا چه حد در مشرکان مکه سنگین بود).

حضرت ص به فرزندان عبد المطلب،دستور داد،لباس و مرکب و خرج راهی به او دادند،و این در حالی بود که پیامبر ص آماده فتح مکه می شد.

در این موقع"حاطب بن ابی بلتعه"(یکی از مسلمانان معروف که در جنگ بدر و بیعت رضوان شرکت کرده بود)نزد"ساره"آمد و نامه ای نوشت و گفت:آن را به اهل مکه بده و ده دینار و بقولی ده درهم نیز به او داد،و پارچه بردی نیز به او بخشید.

"حاطب"در نامه به اهل مکه چنین نوشته بود رسول خدا ص قصد دارد به سوی شما آید،آماده دفاع از خویش باشید! "ساره"نامه را برداشت و از مدینه به سوی مکه حرکت کرد.

جبرئیل این ماجرا را به اطلاع پیامبر ص رسانید،رسول خدا،علی ع و عمار و عمر و زبیر و طلحه و مقداد و ابو مرثد را دستور داد که سوار بر مرکب شوند و به سوی مکه حرکت کنند و فرمود در یکی از منزلگاههای وسط راه به زنی می رسید که حامل نامه ای از"حاطب"به مشرکین مکه است،نامه

را از او بگیرید.

آنها حرکت کردند و در همان مکان که رسول خدا ص فرموده بود به او رسیدند،او سوگند یاد کرد که هیچ نامه ای نزد او نیست،اثاث سفر او را تفتیش کردند و چیزی نیافتند،همگی تصمیم بر بازگشت گرفتند،ولی علی ع فرمود:نه پیامبر ص به ما دروغ گفته،و نه ما دروغ می گوئیم،شمشیر را کشید و فرمود نامه را بیرون بیاور،و الا به خدا سوگند گردنت را می زنم! "ساره"هنگامی که مساله را جدی یافت نامه را که در میان گیسوانش پنهان کرده بود بیرون آورد،آنها نامه را خدمت پیامبر ص آوردند.

حضرت ص به سراغ"حاطب"فرستاد،فرمود این نامه را می شناسی؟! عرض کرد:بلی،فرمود:چه چیز موجب شد به این کار اقدام کنی؟! عرض کرد ای رسول خدا!به خدا سوگند از آن روز که اسلام را پذیرفته ام لحظه ای کافر نشده ام،و هرگز به تو خیانت ننموده ام،و هیچگاه دعوت مشرکان را از آن زمان که از آنها جدا شدم اجابت نکردم،ولی مساله این است که تمام مهاجران کسانی را در مکه دارند که از خانواده آنها در برابر مشرکان حمایت می کند،ولی من در میان آنها غریبم و خانواده من در چنگال آنها گرفتارند،خواستم از این طریق حقی به گردن آنها داشته باشم تا مزاحم خانواده من نشوند،در حالی که می دانستم خداوند سرانجام آنها را گرفتار شکست می کند،و نامه من برای آنها سودی ندارد.

پیامبر ص عذرش را پذیرفت،ولی عمر برخاست و گفت:ای رسول خدا! اجازه بده گردن این منافق را بزنم! پیامبر ص فرمود:از جنگجویان بدر است،و خداوند نظر لطف خاصی به آنها دارد(اینجا بود که آیات فوق نازل شد و درسهای مهمی در زمینه

ترک هر گونه دوستی نسبت به مشرکان و دشمنان خدا به مسلمانان داد) ⁽¹⁾.

تفسیر سرانجام طرح دوستی با دشمن خدا

چنان که در شان نزول دانستیم حرکتی از ناحیه یکی از مسلمانان صادر شد که هر چند به قصد جاسوسی نبود ولی اظهار محبتی به دشمنان اسلام محسوب می شد،لذا آیات فوق نازل شد و به مسلمانان هشدار داد که از تکرار اینگونه کارها در آینده بپرهیزند.

نخست می فرماید:ای کسانی که ایمان آورده اید!دشمن من و خود را دوست خویش قرار ندهید"( یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِیٰاءَ ) یعنی آنها فقط دشمنان خدا هستند که با شما نیز عداوت و دشمنی دارند، با این حال چگونه دست دوستی به سوی آنها دراز می کنید؟! سپس می افزاید:"شما نسبت به آنها اظهار محبت می کنید در حالی که آنها نسبت به آنچه از حق برای شما آمده(اسلام و قرآن)کافر شده اند،و رسول خدا و شما را به خاطر ایمان به خداوندی که پروردگار همه شما است از شهر و دیارتان بیرون می رانند"( تُلْقُونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ قَدْ کَفَرُوا بِمٰا جٰاءَکُمْ مِنَ الْحَقِّ یُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَ إِیّٰاکُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ رَبِّکُمْ ) ⁽²⁾.

آنها هم در عقیده با شما مخالفند،و هم عملا به مبارزه برخاسته اند،و کاری را که بزرگترین افتخار شما است،یعنی ایمان به پروردگار،برای شما بزرگترین جرم و گناه شمرده اند،و به خاطر همین شما را از شهر و دیارتان آواره کردند،با این حال آیا جای این است که شما نسبت به آنها اظهار محبت کنید،و برای نجاتشان از چنگال مجازات الهی به دست توانمند رزمندگان سپاه اسلام تلاش کنید؟! سپس برای توضیح بیشتر می افزاید:"اگر شما برای جهاد در راه من و جلب خشنودیم هجرت کرده اید پیوند دوستی با آنها برقرار نسازید" ( إِنْ کُنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهٰاداً فِی سَبِیلِی وَ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِی ) ⁽¹⁾.

اگر به راستی دم از دوستی خدا می زنید و به خاطر او از شهر و دیار خود هجرت کرده اید،و طالب جهاد فِی سَبِیلِ اللّٰهِ و جلب رضای او هستید این مطلب با دوستی دشمنان خدا سازگار نیست.

سپس برای توضیح بیشتر می افزاید:"شما مخفیانه با آنها رابطه دوستی برقرار می سازید،در حالی که من آنچه را پنهان یا آشکار می کنید از همه بهتر می دانم"!( تُسِرُّونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ أَنَا أَعْلَمُ بِمٰا أَخْفَیْتُمْ وَ مٰا أَعْلَنْتُمْ ) ⁽²⁾⁽³⁾.

بنا بر این مخفی کاری چه فایده ای دارد با علم خداوند به غیب و شهود.

و در پایان آیه به عنوان یک تهدید قاطع می فرماید:"هر کس از شما چنین کاری کند از راه راست منحرف و گمراه شده است" ( وَ مَنْ یَفْعَلْهُ مِنْکُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوٰاءَ السَّبِیلِ ).

هم از راه معرفت خدا منحرف گشته که گمان کرده چیزی بر خدا مخفی می ماند،و هم از راه ایمان و اخلاص و تقوی که طرح دوستی با دشمنان خدا ریخته،و هم تیشه به ریشه زندگانی خود زده است که دشمنش را از اسرارش با خبر ساخته و این بدترین انحرافی است که ممکن است به شخص مؤمن بعد از وصول به سرچشمه ایمان دست دهد.

*** در آیه بعد برای تاکید و توضیح بیشتر می افزاید:شما برای چه طرح دوستی با آنها می ریزید؟با این که"اگر آنها بر شما مسلط شوند دشمن شما خواهند بود، و دست و زبان خود را به هر گونه بدی بر شما می گشایند"( إِنْ یَثْقَفُوکُمْ یَکُونُوا لَکُمْ أَعْدٰاءً وَ یَبْسُطُوا إِلَیْکُمْ أَیْدِیَهُمْ وَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالسُّوءِ ) ⁽¹⁾.

شما برای آنها دلسوزی می کنید در حالی که عداوتشان با شما آن چنان ریشه دار است که اگر بر شما دست یابند از هیچ کاری فروگذاری نمی کنند، و شما را با دست و زبان خود مورد هر گونه آزار قرار می دهند،آیا دلسوزی برای چنین جمعیتی سزاوار است.

و از همه بدتر این است که"آنها دوست دارند شما از اسلام به سوی کفر باز گردید"و بزرگترین افتخار خود یعنی گوهر ایمان را از دست دهید وَ وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ ).

و این درست دردناکترین ضربه ای است که می خواهند بر شما وارد کنند.

*** در آخرین آیه مورد بحث به پاسخگویی افرادی مانند"حاطب بن ابی بلتعه"پرداخته که در جواب پیامبر ص که فرمود چرا اسرار مسلمانان را در اختیار مشرکان مکه قرار دادی؟گفت:خویشاوندان و بستگانی در مکه دارم که در دست کفار گرفتارند،می ترسم آسیبی به آنها برسانند،خواستم از این طریق آنها را حفظ کنم،می فرماید:"هرگز بستگان و اولاد شما سودی به حالتان نخواهند داشت" ( لَنْ تَنْفَعَکُمْ أَرْحٰامُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ ).

چرا که اگر اولاد و بستگان بی ایمان باشند نه آبرو و سرمایه ای برای این دنیا خواهند بود و نه وسیله نجاتی در آخرت،پس چرا افراد مؤمن به خاطر آنها کاری کنند که موجب خشم خدا و بریدن از اولیاء او گردد؟! سپس می افزاید:"خداوند روز قیامت میان شما و آنها جدایی می افکند" ( یَوْمَ الْقِیٰامَةِ یَفْصِلُ بَیْنَکُمْ ) ⁽¹⁾اهل ایمان به سوی بهشت می روند،و اهل کفر به سوی دوزخ،و این در حقیقت دلیلی است برای آنچه قبلا گفته شد،یعنی آنجا که از یکدیگر جدا می شوید و پیوندها به کلی بریده می شود آنها چه سودی برای شما خواهند داشت؟! این آیه در حقیقت شبیه چیزی است که در آیه 36-34 سوره عبس آمده است

که می فرماید: یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ وَ أُمِّهِ وَ أَبِیهِ وَ صٰاحِبَتِهِ وَ بَنِیهِ :

"روزی که انسان از برادر و مادر و پدر و همسر و فرزندانش فرار می کند"! و در پایان آیه بار دیگر به همگان هشدار می دهد که"خداوند به آنچه انجام می دهید بینا است"( وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ ).

هم از نیات شما آگاه است،و هم از اعمالی که به طور سری انجام می دهید، و اگر در مواردی اسرار شما را مانند"حاطب بن ابی بلتعه"فاش نمی کند روی مصالحی است،نه اینکه نداند و آگاه نباشد.

در حقیقت علم خدا به غیب و شهود و سر و علن وسیله مؤثری برای تربیت انسان است که در همه حال خود را در پیشگاه او ببیند و سراسر جهان را محضر حق بشمرد،و مراقب گفتار و رفتار و حتی نیات خود باشد،و این است که می گوئیم معرفت کامل خدا سرچشمه زاینده تقوی است.

[سوره الممتحنة (60): آیات 4 تا 6]

اشاره

قَدْ کٰانَتْ لَکُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِی إِبْرٰاهِیمَ وَ اَلَّذِینَ مَعَهُ إِذْ قٰالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنّٰا بُرَآؤُا مِنْکُمْ وَ مِمّٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ کَفَرْنٰا بِکُمْ وَ بَدٰا بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکُمُ اَلْعَدٰاوَةُ وَ اَلْبَغْضٰاءُ أَبَداً حَتّٰی تُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ وَحْدَهُ إِلاّٰ قَوْلَ إِبْرٰاهِیمَ لِأَبِیهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَکَ وَ مٰا أَمْلِکُ لَکَ مِنَ اَللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ رَبَّنٰا عَلَیْکَ تَوَکَّلْنٰا وَ إِلَیْکَ أَنَبْنٰا وَ إِلَیْکَ اَلْمَصِیرُ (4) رَبَّنٰا لاٰ تَجْعَلْنٰا فِتْنَةً لِلَّذِینَ کَفَرُوا وَ اِغْفِرْ لَنٰا رَبَّنٰا إِنَّکَ أَنْتَ اَلْعَزِیزُ اَلْحَکِیمُ (5) لَقَدْ کٰانَ لَکُمْ فِیهِمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ کٰانَ یَرْجُوا اَللّٰهَ وَ اَلْیَوْمَ اَلْآخِرَ وَ مَنْ یَتَوَلَّ فَإِنَّ اَللّٰهَ هُوَ اَلْغَنِیُّ اَلْحَمِیدُ (6)

ترجمه:

4-برای شما تاسی نیکی در زندگی ابراهیم و کسانی که با او بودند وجود داشت،هنگامی که به قوم مشرک خود گفتند:ما از شما و آنچه غیر از خدا می پرستید بیزاریم،ما نسبت به شما کافریم،و میان ما و شما عداوت و دشمنی همیشگی آشکار شده است، و این وضع هم چنان ادامه دارد تا به خدای یگانه ایمان بیاورید،جز آن سخن ابراهیم که به پدرش(عمویش آزر)وعده داد که برای تو طلب آمرزش می کنم،و در عین حال در برابر خداوند برای تو مالک چیزی نیستم.

پروردگارا!ما بر تو توکل کرده ایم،و به سوی تو بازگشتیم،و سرانجام همه به سوی تو است.

5-پروردگارا!ما را مایه گمراهی کافران قرار مده،و ما را ببخش ای پروردگار ما که تو عزیز و حکیمی.

6-برای شما در برنامه زندگی آنها اسوه حسنه ای بود برای کسانی که امید به خدا و روز قیامت دارند،و هر کس سرپیچی کند به خویشتن ضرر زده است،زیرا خداوند بی نیاز و شایسته هر گونه ستایش است.

تفسیر:

ابراهیم برای همه شما اسوه بود

از آنجا که قرآن مجید،در بسیاری از موارد.برای تکمیل تعلیمات خود از الگوهای مهمی که در جهان انسانیت وجود داشته شاهد می آورد، در آیات مورد بحث نیز به دنبال نهی شدیدی که از دوستی با دشمنان خدا در آیات قبل شده سخن از ابراهیم ع و برنامه او به عنوان پیشوای بزرگی که مورد احترام همه اقوام،مخصوصا قوم عرب،بوده به میان می آورد و می فرماید:

"برای شما در زندگی ابراهیم و کسانی که با او بودند اسوه خوبی وجود داشت"

( قَدْ کٰانَتْ لَکُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِی إِبْرٰاهِیمَ وَ الَّذِینَ مَعَهُ ) ⁽¹⁾.

ابراهیم ع بزرگ پیامبران که زندگیش سرتاسر،درس بندگی و عبودیت خدا،جهاد فی سبیل اللّٰه،و عشق به ذات پاک او بود،ابراهیم که امت اسلامی از برکت دعای او،و مفتخر به نامگذاری او می باشد،می تواند برای شما سرمشق خوبی در این زمینه گردد.

منظور از تعبیر" وَ الَّذِینَ مَعَهُ "(آنها که با ابراهیم بودند)مؤمنانی است که او را در این راه همراهی می کردند،هر چند قلیل و اندک بودند،و این احتمال که منظور پیامبرانی است که با او همصدا شدند،یا انبیاء معاصر او- چنان که بعضی احتمال داده اند-بعید به نظر می رسد،به خصوص که مناسب این است که قرآن در اینجا پیامبر اسلام ص را به"ابراهیم"،و مسلمانان را به اصحاب و یاران او،تشبیه کند،در تواریخ نیز آمده است که گروهی در بابل بعد از مشاهده معجزات ابراهیم به او ایمان آوردند،و در هجرت به سوی شام او را همراهی کردند،و این نشان می دهد که او یاران وفاداری داشته است ⁽²⁾.

سپس در توضیح این معنی می افزاید:"آن روز که به قوم مشرک و بت پرستشان گفتند:ما از شما و آنچه غیر از خدا می پرستید بیزاریم"!( إِذْ قٰالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنّٰا بُرَآؤُا مِنْکُمْ وَ مِمّٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ ).

ما نه شما را قبول داریم،و نه آئین و مذهبتان را،ما هم از خودتان و هم

از بتهای بی ارزشتان متنفریم.

و باز برای تاکید افزودند:"ما نسبت به شما کافریم"( کَفَرْنٰا بِکُمْ ).

البته این کفر همان کفر برائت و بیزاری است که در بعضی از روایات ضمن برشمردن اقسام پنجگانه کفر به آن اشاره شده است ⁽¹⁾.

و سومین بار برای تاکید بیشتر افزودند:"در میان ما و شما عداوت و دشمنی همیشگی آشکار شده است"( وَ بَدٰا بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکُمُ الْعَدٰاوَةُ وَ الْبَغْضٰاءُ أَبَداً ).

و این وضع هم چنان ادامه دارد تا به خدای یگانه ایمان بیاورید( حَتّٰی تُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ وَحْدَهُ ).

و به این ترتیب با نهایت قاطعیت و بدون هیچگونه پرده پوشی اعلام جدایی و بیزاری از دشمنان خدا کردند،و تصریح نمودند که این جدایی به هیچ قیمت قابل برگشت و تجدید نظر نیست،و تا ابد ادامه دارد،مگر این که آنها مسیر خود را تغییر دهند و از خط کفر به خط ایمان روی آورند.

ولی از آنجا که این قانون کلی و عمومی در زندگی ابراهیم استثنایی داشته که آنهم به خاطر هدایت بعضی از مشرکان صورت گرفته،به دنبال آن می فرماید:آنها هر گونه ارتباطشان را با قوم کافر قطع کردند و هیچ سخن محبت آمیزی به آنها نگفتند:"جز این سخن ابراهیم که به پدرش(عمویش آزر) وعده داد که برای تو از خداوند طلب آمرزش می کنم،ولی در عین حال من در برابر خداوند برای تو مالک چیزی نیستم و آمرزش تنها به دست او است" ( إِلاّٰ قَوْلَ إِبْرٰاهِیمَ لِأَبِیهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَکَ وَ مٰا أَمْلِکُ لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ ) ⁽²⁾.

این در حقیقت استثنایی است از مساله قطع هر گونه ارتباط ابراهیم

و یارانش از بت پرستان که آن هم دارای شرائط و مصلحت خاصی بود،زیرا قرائن نشان می دهد که ابراهیم احتمالا آمادگی برای ایمان را در عمویش آزر مشاهده کرده بود ولی آزر از این مساله نگران بود که اگر راه توحید را پیش گیرد دوران بت پرستی او چه خواهد شد؟ابراهیم به او وعده داد که در پیشگاه خدا برای تو استغفار می کنم،و به این وعده خود نیز عمل کرد،ولی آزر ایمان نیاورد،و هنگامی که بر ابراهیم روشن شد که او دشمن خدا است و هرگز ایمان نمی آورد دیگر برای او استغفار نکرد و با او قطع رابطه نمود.

و از آنجا که مسلمانان از این برنامه ابراهیم و آزر اجمالا با خبر بودند و ممکن بود همین مطلب بهانه ای شود برای افرادی همچون"حاطب ابن ابی بلتعه" که با کفار سر و سری برقرار نمایند،قرآن می گوید این استثنا در شرائط خاصی صورت گرفته،و وسیله ای برای جلب آزر به ایمان بوده،نه برای اهداف دنیوی،و لذا در"آیه 114 سوره توبه"می فرماید: وَ مٰا کٰانَ اسْتِغْفٰارُ إِبْرٰاهِیمَ لِأَبِیهِ إِلاّٰ عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهٰا إِیّٰاهُ فَلَمّٰا تَبَیَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلّٰهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ لَأَوّٰاهٌ حَلِیمٌ :"استغفار ابراهیم برای پدرش(عمویش آزر)فقط بخاطر وعده ای بود که به او داده بود(تا وی را به سوی ایمان جذب کند)اما هنگامی که برای او مسلم شد که وی دشمن خدا است از او بیزاری جست،چرا که ابراهیم مهربان و بردبار بود".

ولی جمعی از مفسران آن را استثناء از"اسوه بودن ابراهیم"دانسته اند، و گفته اند باید در همه چیز به او اقتدا کرد جز استغفارش برای عمویش آزر.

این معنی گرچه در کلام عده ای از مفسران آمده،ولی بسیار بعید به نظر می رسد،زیرا"اولا"او در همه چیز"اسوه"بود،حتی در این برنامه،چرا که اگر همان شرائط"آزر"در بعضی از مشرکان پیدا می شد اظهار محبت نسبت به او برای جلب و جذب وی به سوی ایمان کار خوبی بود،"ثانیا"ابراهیم ع

یک پیامبر معصوم،و از انبیای بزرگ و مجاهد بود،و همه افعالش سرمشق است، معنی ندارد که این مساله را استثنا کنیم.

کوتاه سخن این که ابراهیم و پیروانش قویا با بت پرستان مخالف بودند و باید این درس را از آنها سرمشق گرفت،و داستان آزر شرائط خاصی داشته که اگر برای ما هم پیدا شود قابل تاسی است ⁽¹⁾.

و از آنجا که مبارزه با دشمنان خدا با این صراحت و قاطعیت مخصوصا در زمانی که آنها از قدرت ظاهری برخوردارند جز با توکل بر ذات خدا ممکن نیست،در پایان آیه می افزاید:آنها گفتند:پروردگارا!ما بر تو توکل کردیم و به سوی تو بازگشت نمودیم و رجوع نهایی همه سرانجام به سوی تو است" ( رَبَّنٰا عَلَیْکَ تَوَکَّلْنٰا وَ إِلَیْکَ أَنَبْنٰا وَ إِلَیْکَ الْمَصِیرُ ).

در حقیقت آنها سه مطلب را در این عبارت به پیشگاه الهی عرضه داشتند:

نخست توکل بر ذات او،و دیگر توبه و بازگشت به سوی او،و سپس توجه به این حقیقت که رجوع نهایی همه چیز به سوی او است که علت و معلول یکدیگرند،ایمان به معاد و بازگشت نهایی سبب توبه می گردد و توبه روح توکل را در انسان زنده می کند ⁽²⁾.

در آیه بعد به یکی دیگر از درخواستهای ابراهیم و یارانش را که در این زمینه،حساس و چشمگیر است اشاره کرده،می گوید:پروردگارا!ما را مایه گمراهی کافران قرار مده"( رَبَّنٰا لاٰ تَجْعَلْنٰا فِتْنَةً لِلَّذِینَ کَفَرُوا ).

این تعبیر ممکن است اشاره به اعمالی مانند اعمال"حاطب ابن ابی بلتعه" باشد که گاهی از افراد بیخبر سر می زند و کاری می کنند که سبب تقویت گمراهان می گردد در حالی که گمان می کنند کار خلافی نکرده اند.

و یا اشاره به این است ما را در چنگال آنها گرفتار مکن،و در برابر آنها مغلوب مساز،مبادا بگویند:اگر اینها بر حق بودند هرگز گرفتار شکست نمی شدند،و این مایه گمراهی آنها می گردد.

یعنی اگر آنها از شکست و تسلط کفار می ترسند نه به خاطر خودشان است، بلکه به خاطر این است که آئین حق زیر سؤال نرود،و پیروزی ظاهری مشرکان دلیل بر حقانیت آنها تلقی نشود،و این است راه و رسم یک مؤمن واقعی که هر چه می خواهد برای خدا می خواهد،از همه بریده و به خدا پیوسته است و همه چیز را برای رضای او می طلبد. سوی تو کردیم روی و دل به تو بستیم از همه باز آمدیم با تو نشستیم هر چه نه پیوند یار بود بریدیم هر چه نه پیمان دوست بود گسستیم و در پایان آیه می افزاید:"پروردگارا!اگر لغزشی از ما سر زد ما را ببخش"( وَ اغْفِرْ لَنٰا رَبَّنٰا ).

"تو عزیز و حکیمی"( إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ ).

قدرتت شکست ناپذیر است و حکمتت نافذ در همه چیز.

این جمله ممکن است اشاره به آن باشد که اگر در خلال زندگی ما نشانه ای از تمایل و محبت و دوستی به دشمنان تو وجود داشته این لغزش را بر ما ببخش،و این درسی است برای مسلمانان که آنها نیز سرمشق گیرند و اگر

حاطبی در میان آنها پیدا شد استغفار کنند و به سوی خدا بازگردند.

*** در آخرین آیه مورد بحث بار دیگر روی همان مطلبی تکیه می کند که در نخستین آیه تکیه شده بود،می فرماید:"برای شما مسلمانان در برنامه زندگی آنها اسوه و الگوی نیکویی بود،برای آنها که امید به خدا و روز قیامت دارند" ( لَقَدْ کٰانَ لَکُمْ فِیهِمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ کٰانَ یَرْجُوا اللّٰهَ وَ الْیَوْمَ الْآخِرَ ) ⁽¹⁾.

نه تنها برائت و بیزاریشان از بت پرستان و خط کفر،بلکه دعاهای آنها و تقاضاهایشان در پیشگاه خدا که نمونه هایی از آن در آیات قبل گذشت نیز برای همه مسلمانان سرمشق است.

این سرمشق را تنها کسانی می گیرند که دل به خدا بسته اند،و ایمان به مبدء و معاد قلبشان را روشن ساخته،و در طریق حق به حرکت در آمده اند.

بدون شک این تاسی و پیروی نفعش قبل از هر کس به خود مسلمانان باز می گردد لذا در پایان می افزاید:"هر کس سرپیچی کند و طرح دوستی با دشمنان خدا بریزد،به خودش ضرر زده،و خداوند نیازی به او ندارد،چرا که او از همگان بی نیاز و شایسته هر گونه حمد و ستایش است"( وَ مَنْ یَتَوَلَّ فَإِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ ).

زیرا طرح دوستی با دشمنان خدا آنها را تقویت می کند،و قوت آنها باعث شکست خود شما است،و اگر آنها بر شما مسلط گردند بر صغیر و کبیر رحم نخواهند کرد ⁽²⁾.

نکته ها:

اشاره

1-الگوهای جاویدان

برنامه های عملی،همیشه مؤثرترین برنامه ها است،چون عمل حکایت از ایمان عمیق انسان به گفتارش می کند،و سخنی که از دل برآید لا جرم بر دل نشیند.

همیشه وجود الگوها و سرمشقهای بزرگ در زندگی انسانها،وسیله مؤثری برای تربیت آنها بوده است،به همین دلیل،پیامبر و پیشوایان معصوم مهمترین شاخه هدایت را با عمل خود نشان می دادند،و لذا هنگامی که سخن از"سنت"به میان می آید،گفته می شود سنت عبارت است از"قول"و"فعل" و"تقریر"معصوم،یعنی پیشوایان معصوم سخن و عمل و سکوتشان همه حجت و راهنما است،و نیز به همین دلیل است که عصمت در تمام پیامبران و امامان، شرط است تا الگوهایی در همه زمینه ها باشند.

قرآن نیز بر این مساله مهم،صحه گذارده،الگوها و سرمشقهایی در همه زمینه ها برای مؤمنان معرفی می کند،از جمله در آیات مورد بحث،دو بار از ابراهیم و یارانش سخن می گوید،و در سوره احزاب،شخص پیامبر ص به عنوان الگو و اسوه،به مسلمانان معرفی می نماید.

(باید توجه داشت،"اسوه"معنی مصدری دارد،و به معنی تاسی کردن و پیروی عملی است،هر چند در استعمالات روزمره فارسی به معنی کسی است که مورد تاسی قرار می گیرد).

در جنگ پر مخاطره احزاب،در ایامی که مسلمانان،سخت در بوته آزمایش قرار گرفته بودند،و حوادث کوبنده نیرومندترین افراد را به لرزه در می آورد، خداوند پیامبر ص را به عنوان الگو و اسوه ای از استقامت و پایمردی و ایمان

و اخلاص،و آرامش در میان طوفان،معرفی می کند،و البته این امر منحصر به میدان"احزاب"نبود که در همه جا پیامبر ص سرمشق عظیمی برای مسلمانان محسوب می شد.

شعار"کونوا دعاة الناس باعمالکم و لا تکونوا دعاة بالسنتکم":

"مردم را به اعمال خویش دعوت به سوی خدا کنید نه به زبان خود"که از حدیث امام صادق ع گرفته شده ⁽¹⁾،دلیل بر این است که همه مسلمانان راستین نیز به نوبه خود باید الگو و اسوه برای دگران باشند،و با زبان عمل، اسلام را به دنیا معرفی کنند که اگر این کار می شد،اسلام دنیاگیر شده بود! ***

2-خداوند از همگان بی نیاز است.

در قرآن مجید کرارا روی این نکته تکیه شده که اگر خداوند دستورهایی به شما می دهد،و گاه مشکل و شاق به نظر می رسد،فراموش نکنید تمام منافع آن به خود شما بازمی گردد،چرا که دریای بیکران هستی خدا کمبودی ندارد تا از شما کمک بگیرد،بعلاوه شما چیزی ندارید که به او بدهید بلکه هر چه دارید از او است.

در احادیث قدسی آمده است:"بندگان من!شما هرگز نمی توانید به من زیانی برسانید و یا نفعی بدهید،بندگانم!اگر اولین و آخرین و جن و انس پاکترین قلب را داشته باشند،ذره ای بر ملک من نمی افزاید،و اگر اولین و آخرین و انس و جن،ناپاکترین قلب را داشته باشند،از ملک من چیزی نمی کاهد".

"بندگانم!اگر اولین و آخرین و انس و جن در میدانی جمع شوند و هر چه

می خواهند از من بخواهند و همه آن را به آنها بدهم چیزی از خزائن من کاسته نمی شود،و درست مانند رطوبتی است که یک ریسمان از دریا برمی گیرد".

"بندگانم!من اعمال شما را احصا می کنم،سپس به شما باز می گردانم، کسی که نیکی بیابد خدا را شکر کند،و کسی که غیر آن را ببیند جز خویشتن را ملامت ننماید ⁽¹⁾.

3-اصل اساسی"حب فی اللّٰه و بغض فی اللّٰه"

پیوند مکتبی مهمترین پیوندی است که انسانها را با یکدیگر مربوط می سازد که هر پیوندی تحت الشعاع آن است.

این سخنی است که قرآن بارها روی آن تاکید کرده است،و اگر این پیوند تحت تاثیر روابط دوستی و خویشاوندی و منافع شخصی قرار گیرد ارکان مذهب متزلزل خواهد شد.

بعلاوه ارزش نهایی در ایمان و تقوا است،چگونه ممکن است با کسانی که فاقد این دو هستند ارتباط برقرار سازیم؟ لذا در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم:

من احب للّٰه و ابغض للّٰه، و اعطی للّٰه جل و عز فهو ممن کمل ایمانه :"کسی که برای خدا دوست دارد، و برای خدا دشمن دارد،و برای خدا ببخشد،از کسانی است که ایمانش کامل شده" ⁽²⁾.

در حدیث دیگری از همان حضرت ع می خوانیم:

من اوثق عری الایمان ان تحب فی اللّٰه،و تبغض فی اللّٰه،و تعطی فی اللّٰه،و تمنع فی اللّٰه:

"از محکمترین دستگیره های ایمان این است که برای خدا دوست داری،

و برای خدا دشمن داری،و برای خدا ببخشی،و برای خدا منع کنی ⁽¹⁾.

احادیث در این زمینه بسیار فراوان است،برای آگاهی بیشتر به جلد دوم اصول کافی"باب الحب فی اللّٰه"مراجعه شود،مرحوم کلینی در این باب 16 حدیث در این زمینه نقل کرده است.

و نیز برای توضیح بیشتر در زمینه"حب فی اللّٰه و بغض فی اللّٰه"به جلد 23 تفسیر نمونه ذیل آیه 22 سوره مجادله مراجعه شود.

[سوره الممتحنة (60): آیات 7 تا 9]

اشاره

عَسَی اَللّٰهُ أَنْ یَجْعَلَ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَ اَلَّذِینَ عٰادَیْتُمْ مِنْهُمْ مَوَدَّةً وَ اَللّٰهُ قَدِیرٌ وَ اَللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ (7) لاٰ یَنْهٰاکُمُ اَللّٰهُ عَنِ اَلَّذِینَ لَمْ یُقٰاتِلُوکُمْ فِی اَلدِّینِ وَ لَمْ یُخْرِجُوکُمْ مِنْ دِیٰارِکُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَ تُقْسِطُوا إِلَیْهِمْ إِنَّ اَللّٰهَ یُحِبُّ اَلْمُقْسِطِینَ (8) إِنَّمٰا یَنْهٰاکُمُ اَللّٰهُ عَنِ اَلَّذِینَ قٰاتَلُوکُمْ فِی اَلدِّینِ وَ أَخْرَجُوکُمْ مِنْ دِیٰارِکُمْ وَ ظٰاهَرُوا عَلیٰ إِخْرٰاجِکُمْ أَنْ تَوَلَّوْهُمْ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ فَأُولٰئِکَ هُمُ اَلظّٰالِمُونَ (9)

ترجمه:

7-امید است خدا میان شما و دشمنانتان(از طریق اسلام)پیوند محبت برقرار کند، و خداوند قادر و آمرزنده و مهربان است.

8-خدا شما را از نیکی کردن و رعایت عدالت نسبت به کسانی که در امر دین با شما پیکار نکردند و از خانه و دیارتان بیرون نراندند نهی نمی کند،چرا که خداوند عدالت پیشگان را دوست دارد.

9-تنها شما را از دوستی کسانی نهی می کند که در امر دین با شما پیکار کردند،و شما را

از خانه هایتان بیرون راندند،یا به بیرون راندن شما کمک کردند از اینکه با آنها دوستی کنید،و هر کس آنها را دوست دارد ظالم و ستمگر است.

تفسیر:

محبت به کفاری که سر جنگ ندارند

در این آیات بحثهایی که در آیات گذشته پیرامون"حب فی اللّٰه و بغض فی اللّٰه"و قطع رابطه با مشرکان آمده ادامه می یابد،و از آنجا که این قطع رابطه یک نوع خلا عاطفی برای جمعی از مسلمانان ایجاد می کرد،و با این حال مؤمنان راستین و یاران رسول خدا ص در این مسیر ثبات قدم نشان دادند خداوند برای پاداش آنها و رفع این کمبود به آنها بشارت می دهد که غم مخورید وضع چنین نخواهد ماند می فرماید:

"امید است خدا میان شما و دشمنانتان پیوند محبت و دوستی(از طریق پذیرش اسلام)برقرار سازد"( عَسَی اللّٰهُ أَنْ یَجْعَلَ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَ الَّذِینَ عٰادَیْتُمْ مِنْهُمْ مَوَدَّةً ).

و این امر سرانجام تحقق یافت،سال هشتم هجری فرا رسید و مکه فتح شد و اهل مکه به مصداق یَدْخُلُونَ فِی دِینِ اللّٰهِ أَفْوٰاجاً گروه گروه مسلمان شدند،ابرهای تیره و تار دشمنی و عناد از آسمان زندگی آنها کنار رفت و آفتاب ایمان با گرمی محبت و دوستی تابیدن گرفت.

بعضی از مفسران این جمله را اشاره به ازدواج پیامبر اسلام ص با"ام حبیبه"دختر ابو سفیان می دانند که اسلام اختیار کرده بود،و همراه شوهرش عبید اللّٰه بن جحش ⁽¹⁾به اتفاق مهاجران حبشه،به حبشه رفته بود،همسرش

در آنجا از دنیا رفت،پیغمبر اسلام ص کسی را نزد نجاشی فرستاد و او را به همسری خود در آورد،و از آنجا که رابطه دامادی در میان عرب سبب کاهش عداوتها می شد این مساله در ابو سفیان و اهل مکه اثر گذاشت.

ولی این احتمال بعید به نظر می رسد،چرا که آیات مورد بحث در آستانه فتح مکه نازل شده،زیرا"حاطب بن ابی بلتعه"هدفش از نامه نگاری به مشرکان مکه این بود که آنها را از این ماجرا آگاه کند،در حالی که می دانیم جعفر بن ابی طالب و یارانش مدتی قبل از این ماجرا(مقارن فتح خیبر)به مدینه بازگشتند ⁽¹⁾.

به هر حال اگر کسانی که مورد علاقه مسلمانان هستند از خط مکتبی آنان جدا شوند نباید از بازگشت آنها مایوس شد،چرا که خداوند بر همه چیز قادر است،او است که می تواند دلها را دگرگون سازد،و او است که گناهان و خطاهای بندگانش را می بخشد،لذا در پایان آیه می افزاید:"و خدا قادر و توانا،و غفور و رحیم است"( وَ اللّٰهُ قَدِیرٌ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ ).

کلمه"عسی"در لغت عرب در مواردی گفته می شود که امید به تحقق چیزی می رود و از آنجا که این معنی احیانا توأم با"جهل"یا"عجز"است بسیاری از مفسران آن را در قرآن مجید به معنی امید دیگران از خدا تفسیر کرده اند،ولی چنان که سابقا نیز گفته ایم هیچ مانعی ندارد که این واژه در کلام خداوند همان معنی اصلیش را داشته باشد،زیرا گاه برای وصول به یک هدف شرائطی لازم است،هر گاه بعضی از شرائط حاصل نباشد این تعبیر به کار می رود (دقت کنید).

آیات بعد شرح و توضیحی است بر مساله ترک رابطه دوستی با مشرکان، می فرماید:"خداوند از نیکی کردن و رعایت عدالت نسبت به کسانی که با شما در امر دین پیکار نکردند و شما را از خانه و دیارتان بیرون نراندند نهی نمی کند" ( لاٰ یَنْهٰاکُمُ اللّٰهُ عَنِ الَّذِینَ لَمْ یُقٰاتِلُوکُمْ فِی الدِّینِ وَ لَمْ یُخْرِجُوکُمْ مِنْ دِیٰارِکُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَ تُقْسِطُوا إِلَیْهِمْ ).

"چرا که خداوند عدالت پیشگان را دوست دارد"( إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ ).

*** "خدا شما را تنها از دوستی کسانی نهی می کند که در امر دین با شما پیکار کردند و شما را از خانه و دیارتان آواره نمودند،یا کمک به بیرون راندن شما کردند آری خدا شما را از هر گونه پیوند دوستی با اینها نهی می کند" ( إِنَّمٰا یَنْهٰاکُمُ اللّٰهُ عَنِ الَّذِینَ قٰاتَلُوکُمْ فِی الدِّینِ وَ أَخْرَجُوکُمْ مِنْ دِیٰارِکُمْ وَ ظٰاهَرُوا عَلیٰ إِخْرٰاجِکُمْ أَنْ تَوَلَّوْهُمْ ).

"و هر کس آنها را دوست دارد ظالم و ستمگر است"( وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ ).

به این ترتیب افراد غیر مسلمان به دو گروه تقسیم می شوند:گروهی که در مقابل مسلمین ایستادند و شمشیر به روی آنها کشیدند،و آنها را از خانه و کاشانه شان به اجبار بیرون کردند،و خلاصه عداوت و دشمنی خود را با اسلام و مسلمین در گفتار و عمل آشکارا نشان دادند،تکلیف مسلمانان این است که هر گونه مراوده با این گروه را قطع کنند،و از هر گونه پیوند محبت و دوستی خودداری نمایند که مصداق روشن آن مشرکان مکه مخصوصا سران قریش بودند،گروهی رسما دست به این کار زدند و گروهی دیگر نیز آنها را یاری کردند.

اما دسته دیگری بودند که در عین کفر و شرک کاری به مسلمانان نداشتند، نه عداوت می ورزیدند،نه با آنها پیکار می کردند،و نه اقدام به بیرون راندنشان

از شهر و دیارشان نمودند،حتی گروهی از آنها پیمان ترک مخاصمه با مسلمانان بسته بودند،نیکی کردن با این دسته اظهار محبت با آنها بی مانع بود،و اگر معاهده ای با آنها بسته بودند باید به آن وفا کنند و در اجرای عدالت بکوشند.

مصداق این گروه طائفه"خزاعه"بودند که با مسلمین پیمان ترک مخاصمه داشتند.

بنا بر این جایی برای گفتار جمعی از مفسران باقی نماند که این دستور را منسوخ دانسته،و ناسخ آن را آیه 5 سوره توبه ذکر کرده اند که می گوید: فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ :"هنگامی که ماههای حرام پایان گیرد بت پرستان را هر کجا دیدید به قتل برسانید"چرا که این آیه سوره توبه فقط از مشرکانی سخن می گوید که پیمان شکنی کرده، و به مخالفت علنی در برابر اسلام و مسلمین برخاسته بودند به گواهی آیات بعد از آن ⁽¹⁾.

بعضی از مفسران در مورد این آیه روایت کرده اند که همسر مطلقه ابو بکر برای دخترش"اسماء"هدایایی از مکه آورد"اسماء"از پذیرش آن امتناع کرد، و حتی اجازه ورود به مادرش نداد،آیه فوق نازل شد و پیامبر ص به او دستور داد مادرش را بپذیرد و هدیه اش را قبول کند و او را مورد اکرام و احسان قرار دهد ⁽²⁾.

این روایت نشان می دهد که تمام مردم مکه نیز مشمول این حکم نبودند،

بلکه در میان آنها اقلیتی بودند که موضع خصمانه ای در برابر مسلمانان نداشتند.

به هر حال از این آیات"یک اصل کلی و اساسی"در چگونگی رابطه مسلمانان با غیر مسلمین استفاده می شود،نه تنها برای آن زمان که برای امروز و فردا نیز ثابت است،و آن اینکه مسلمانان موظفند در برابر هر گروه و جمعیت و هر کشوری که موضع خصمانه با آنها داشته باشند و بر ضد اسلام و مسلمین قیام کنند،یا دشمنان اسلام را یاری دهند سرسختانه بایستند،و هر گونه پیوند محبت و دوستی را با آنها قطع کنند.

اما اگر آنها در عین کافر بودن نسبت به اسلام و مسلمین بی طرف بمانند و یا تمایل داشته باشند،مسلمین می توانند با آنها رابطه دوستانه برقرار سازند البته نه در آن حد که با برادران مسلمان دارند،و نه در آن حد که موجب نفوذ آنها در میان مسلمین گردد.

و اگر جمعیت یا دولتی جزو گروه اول باشند و تغییر موضع دهند و یا به عکس در گروه دوم باشند و مسیر خود را تغییر دهند باید وضع فعلی آنها را معیار قرار داد و طبق آیات فوق با آنها عمل کرد.

[سوره الممتحنة (60): آیات 10 تا 11]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا جٰاءَکُمُ اَلْمُؤْمِنٰاتُ مُهٰاجِرٰاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اَللّٰهُ أَعْلَمُ بِإِیمٰانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنٰاتٍ فَلاٰ تَرْجِعُوهُنَّ إِلَی اَلْکُفّٰارِ لاٰ هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَ لاٰ هُمْ یَحِلُّونَ لَهُنَّ وَ آتُوهُمْ مٰا أَنْفَقُوا وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ أَنْ تَنْکِحُوهُنَّ إِذٰا آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ لاٰ تُمْسِکُوا بِعِصَمِ اَلْکَوٰافِرِ وَ سْئَلُوا مٰا أَنْفَقْتُمْ وَ لْیَسْئَلُوا مٰا أَنْفَقُوا ذٰلِکُمْ حُکْمُ اَللّٰهِ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ وَ اَللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ (10) وَ إِنْ فٰاتَکُمْ شَیْءٌ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ إِلَی اَلْکُفّٰارِ فَعٰاقَبْتُمْ فَآتُوا اَلَّذِینَ ذَهَبَتْ أَزْوٰاجُهُمْ مِثْلَ مٰا أَنْفَقُوا وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ اَلَّذِی أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ (11)

ترجمه:

10-ای کسانی که ایمان آورده اید هنگامی که زنان با ایمان به عنوان هجرت نزد شما آیند آنها را آزمایش کنید-خداوند از ایمان آنها آگاهتر است-هر گاه آنان را مؤمن یافتید آنها را به سوی کفار بازنگردانید،نه آنها برای کفار حلالند، و نه کفار برای آنها حلال،و آنچه را همسران آنها(برای ازدواج با این زنان) پرداخته اند به آنها بپردازید،و گناهی بر شما نیست که با آنها ازدواج کنید هر گاه مهرشان را به آنها بدهید،و هرگز همسران کافره را در همسری خود نگه ندارید (و اگر کسی از زنان شما کافر شد به بلاد کفر فرار کرد)حق دارید مهری را که پرداخته اید مطالبه کنید،همانگونه که آنها حق دارند مهر زنانشان را که از آنان جدا شده اند از شما مطالبه کنند،این حکم خداوند است که در میان شما حکم می کند و خداوند دانا و حکیم است.

11-و اگر بعضی از همسران شما از دستتان بروند(و به سوی کفار بازگردند)و شما در جنگی به آنان پیروز شدید و غنائمی گرفتید به کسانی که همسرانشان رفته اند همانند مهری را که پرداخته اند بدهید،و از مخالفت خداوندی که همه به او ایمان دارید بپرهیزید.

شان نزول:

جمعی از مفسران در شان نزول این آیات چنین آورده اند که:رسول خدا ص در حدیبیه با مشرکان مکه پیمانی امضاء کرد که یکی از مواد پیمان این بود که هر کس از اهل مکه به مسلمانان بپیوندد او را بازگردانند،اما اگر کسی از مسلمانان اسلام را رها کرده به مکه بازگردد می توانند او را برنگردانند.

در این هنگام زنی به نام"سبیعه"اسلام را پذیرفت،و در همان سرزمین حدیبیه به مسلمانان پیوست،همسرش خدمت پیامبر ص آمد و گفت:ای محمد!همسرم را به من بازگردان،چرا که این یکی از مواد پیمان ما است، و هنوز مرکب آن خشک نشده،آیه فوق نازل شد و دستور داد زنان مهاجر را امتحان کنند(ابن عباس می گوید امتحانشان به این بود که باید سوگند یاد

کنند هجرت آنها به خاطر کینه با شوهر،یا علاقه به سرزمین جدید،و یا هدف دنیوی نبوده بلکه تنها به خاطر اسلام بوده است).

آن زن سوگند یاد کرد که چنین است.در اینجا رسول خدا ص مهریه ای را که شوهرش پرداخته بود و هزینه هایی را که متحمل شده بود به او پرداخت و فرمود:طبق این ماده قرارداد تنها مردان را باز می گرداند نه زنان را ⁽¹⁾.

تفسیر:

جبران زیانهای مسلمین و کفار

در آیات گذشته سخن از"بغض فی اللّٰه"و قطع پیوند با دشمنان خدا بود، اما در آیات مورد بحث سخن از"حب فی اللّٰه"و برقرار ساختن پیوند با کسانی است که از کفر جدا می شوند و به ایمان می پیوندند.

در نخستین آیه از زنان مهاجر،سخن می گوید،و جمعا هفت دستور در این آیه وارد شده که عمدتا در باره زنان مهاجر،و قسمتی نیز در باره زنان کافر است.

1-نخستین دستور در باره آزمایش"زنان مهاجرات"است،روی سخن را به مؤمنان کرده،می فرماید:ای کسانی که ایمان آورده اید!هنگامی که زنان با ایمان به عنوان هجرت نزد شما آیند،آنها را از خود نرانید،بلکه آزمایش کنید"( یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا جٰاءَکُمُ الْمُؤْمِنٰاتُ مُهٰاجِرٰاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ ).

دستور به امتحان،با اینکه آنها را مؤمنان نامیده به خاطر آن است که

آنها ظاهرا شهادتین را بر زبان،جاری می کردند و در سلک اهل ایمان بودند، اما امتحان برای این بود که اطمینان حاصل شود که این ظاهر با باطن هماهنگ است.

اما نحوه این امتحان چنان که گفتیم به این ترتیب بود که آنها را سوگند به خدا می دادند که مهاجرتشان جز برای قبول اسلام نبوده،و آنها باید سوگند یاد کنند که به خاطر دشمنی با همسر و یا علاقه به مرد دیگری،یا علاقه به سرزمین مدینه و مانند آن هجرت ننموده اند.

این احتمال نیز وجود دارد که آیه دوازدهم همین سوره تفسیری باشد بر کیفیت امتحان زنان مهاجر که(طبق آن باید)با پیغمبر اسلام ص بیعت کنند که راه شرک نپویند،و گرد سرقت و اعمال منافی عفت،و کشتن فرزندان، و مانند آن نروند،و سر تا پا تسلیم فرمان رسول خدا ص باشند.

البته ممکن است کسانی در آن سوگند و این بیعت نیز خلاف بگویند اما مقید بودن بسیاری از مردم حتی مشرکان در آن زمان به مساله بیعت و سوگند به خدا سبب می شد که افراد کمتر دروغ بگویند،و به این ترتیب امتحان مزبور،گرچه همیشه دلیل قاطعی بر ایمان واقعی آنها نبود اما غالبا می توانست بیانگر این واقعیت باشد.

لذا در جمله بعد می افزاید:"خداوند از درون دل آنها و ایمانشان آگاهتر است"( اَللّٰهُ أَعْلَمُ بِإِیمٰانِهِنَّ ).

2-در دستور بعد می فرماید:"هر گاه از عهده این امتحان برآمدند و آنها را مؤمن واقعی دانستید،آنها را به سوی کفار بازنگردانید"( فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنٰاتٍ فَلاٰ تَرْجِعُوهُنَّ إِلَی الْکُفّٰارِ ).

درست است که یکی از مواد تحمیلی پیمان حدیبیه این بود که افرادی را که به عنوان مسلمان از مکه به مدینه هجرت می کنند به مکه بازگردانند،

ولی این ماده شامل زنان نمی شد،و لذا پیامبر ص هرگز آنها را به کفار باز نگرداند،کاری که اگر انجام می شد با توجه به ضعف فوق العاده زنان در آن جامعه سخت خطرناک بود.

3-در سومین مرحله که در حقیقت دلیلی است برای حکم قبل اضافه می کند:"نه این زنان بر آنها حلالند،و نه آن مردان کافر بر این زنان با ایمان" ( لاٰ هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَ لاٰ هُمْ یَحِلُّونَ لَهُنَّ ).

باید هم چنین باشد چرا که ایمان و کفر در یک جا جمع نمی شود،و پیمان مقدس ازدواج نمی تواند رابطه در میان مؤمن و کافر برقرار سازد،چرا که اینها در دو خط متضاد قرار دارند،در حالی که پیمان ازدواج باید نوعی وحدت در میان دو زوج برقرار سازد و این دو با هم سازگار نیست.

البته در آغاز اسلام که هنوز جامعه اسلامی استقرار نیافته بود زوجهایی بودند که یکی کافر و دیگری مسلمان بود،و پیامبر از آن نهی نمی کرد تا اسلام ریشه دوانید،ولی ظاهرا بعد از صلح حدیبیه دستور جدایی کامل داده شد و آیه مورد بحث یکی از دلائل این موضوع است.

4-از آنجا که معمول عرب بود که مهریه زنان خود را قبلا می پرداختند در چهارمین دستور می افزاید:"به همسران کافر آنها آنچه را در طریق این ازدواج انفاق کرده اند بپردازید"( وَ آتُوهُمْ مٰا أَنْفَقُوا ).

درست است که شوهرشان کافر است اما چون اقدام بر جدایی به وسیله ایمان از طرف زن شروع شده، عدالت اسلامی ایجاب می کند که خسارات همسرش پرداخته شود.

آیا منظور از انفاق در اینجا تنها مهر است،و یا سایر هزینه هایی را که در این راه متحمل شده نیز شامل می شود؟غالب مفسران معنی اول را برگزیده اند،و

قدر مسلم از آیه نیز همین است،هر چند بعضی مانند"ابو الفتوح رازی" در تفسیرش نفقات دیگر نیز گفته است ⁽¹⁾.

البته این پرداخت مهر در مورد مشرکانی بود که با مسلمانان پیمان ترک مخاصمه در حدیبیه یا غیر آن امضاء کرده بودند.

اما چه کسی باید این مهر را بپردازد؟ظاهر این است که این کار بر عهده حکومت اسلامی و بیت المال است،چرا که تمام اموری که مسئول خاصی در جامعه اسلامی ندارد بر عهده حکومت است و خطاب جمع در آیه مورد بحث گواه این معنی است(همانگونه که در آیات حد سارق و زانی دیده می شود).

5-حکم دیگر که به دنبال احکام فوق آمده این است که می فرماید:

"گناهی بر شما نیست که با آنها ازدواج کنید هر گاه مهر آنها را بپردازید" ( وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ أَنْ تَنْکِحُوهُنَّ إِذٰا آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ ).

مبادا تصور کنید که چون قبلا مهری از شوهر سابق گرفته اند و معادل آن از بیت المال به شوهرشان پرداخته شده اکنون که با آنها ازدواج می کنید دیگر مهری در کار نیست و برای شما مجانی تمام می شود!نه،حرمت زن ایجاب می کند که در ازدواج جدید نیز مهر مناسبی برای او در نظر گرفته شود.

باید توجه داشت که در اینجا زن بدون طلاق از شوهر کافر جدا می شود، ولی باید عده نگهدارد.

فقیه معروف"صاحب جواهر"در شرح کلام محقق در شرایع که گفته است"در غیر زن و مردی که اهل کتاب هستند هر گاه یکی از دو همسر اسلام را پذیرا شود اگر قبل از دخول باشد عقد بلافاصله فسخ می شود و اگر بعد از دخول باشد منوط به گذشتن عده است"می فرماید:"هیچگونه اختلافی در این احکام

نیست و روایات و فتاوای فقها در این باره هماهنگ است" ⁽¹⁾.

6-اما هر گاه قضیه بر عکس باشد یعنی شوهر اسلام را بپذیرد و زن بر کفر باقی بماند،در اینجا نیز رابطه زوجیت به هم می خورد و نکاح فسخ می شود، چنان که در ادامه همین آیه می فرماید:"همسران کافره را در همسری خود نگه ندارید"( وَ لاٰ تُمْسِکُوا بِعِصَمِ الْکَوٰافِرِ ).

"عصم"جمع"عصمت"در اصل به معنی منع و در اینجا-چنان که گفته اند و قرائن گواهی می دهد-به معنی نکاح و زوجیت است(البته بعضی تصریح کرده اند که منظور نکاح دائم است،و تعبیر به عصمت نیز مناسب همین معنی است چرا که زن را از ازدواج با هر شخص دیگری برای همیشه منع می کند).

"کوافر"جمع"کافرة"به معنی زنان کافر است.

در این که آیا این حکم مخصوص زنان مشرک است،و یا اهل کتاب،مانند زنان مسیحی و یهودی را نیز شامل می شود،در میان فقهاء محل بحث است، و روایات در این زمینه مختلف است که شرح آن را باید در کتب فقه بررسی کرد ولی ظاهر آیه مطلق است و همه زنان کافر را شامل می شود و شان نزول آن را محدود نمی کند اما مساله عده در اینجا به طریق اولی برقرار است،چرا که اگر فرزندی از آن زن متولد شود فرزندی است مسلمان زیرا پدرش مسلمان بوده.

7-در آخرین حکم که در آیه ذکر شده سخن از مهر زنانی است که از اسلام جدا شوند و به اهل کفر بپیوندند،می فرماید:"هر گاه کسی از زنان شما از اسلام جدا گشت شما حق دارید مهری را که پرداخته اید مطالبه کنید،

همانگونه که آنها حق دارند مهر زنانشان را که از آنها جدا شده و به اسلام پیوسته اند مطالبه کنند"( وَ سْئَلُوا مٰا أَنْفَقْتُمْ وَ لْیَسْئَلُوا مٰا أَنْفَقُوا ).

و این مقتضای عدالت و احترام به حقوق متقابل است.

و در پایان آیه به عنوان تاکید بر آنچه گذشت می فرماید:"اینها حکم الهی است که در میان شما حکم می کند و خداوند دانا و حکیم است"( ذٰلِکُمْ حُکْمُ اللّٰهِ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ ).

احکامی است که همه از علم الهی سرچشمه گرفته،و آمیخته با حکمت است و حقوق همه افراد در آن در نظر گرفته شده،و با اصل عدالت و قسط اسلامی کاملا هماهنگ است،و توجه به این حقیقت که همه از سوی خدا است بزرگترین ضمانت اجرایی برای این احکام محسوب می شود.

*** در دومین و آخرین آیه مورد بحث در ادامه همین سخن می فرماید:"اگر بعضی از همسران شما از دست شما رفتند،اسلام را رها کرده به کفار پیوستند سپس شما در جنگی بر آنها پیروز شدید و غنائمی به دست آوردید،به کسانی که همسران خود را از دست داده اند همانند مهری را که پرداخته اند از غنائم بپردازید" ( وَ إِنْ فٰاتَکُمْ شَیْءٌ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ إِلَی الْکُفّٰارِ فَعٰاقَبْتُمْ فَآتُوا الَّذِینَ ذَهَبَتْ أَزْوٰاجُهُمْ مِثْلَ مٰا أَنْفَقُوا ).

طبق آیه گذشته مسلمانان می توانستند مهر اینگونه زنان را از کفار بگیرند همانگونه که آنها حق داشتند مهر همسرانشان را که به اسلام پیوسته و به مدینه هجرت کرده اند از مسلمانان دریافت دارند.

ولی طبق بعضی از روایات در عین اینکه مسلمانان به این حکم عادلانه عمل کردند مشرکان مکه سر باز زدند،لذا دستور داده شد برای عدم تضییع حق این

افراد هر گاه غنائمی به دست آمد اول حق آنها را بپردازند سپس غنائم را تقسیم کنند.

این احتمال نیز وجود دارد که حکم فوق مربوط به اقوامی باشد که مسلمانان با آنها پیمان نداشتند،و طبعا حاضر نبودند مهر اینگونه زنان را به مسلمانان باز پس دهند،جمع میان هر دو معنی نیز ممکن است "عاقبتم"از ماده"معاقبة"در اصل از"عقب"(بر وزن کدر)به معنی "پاشنه پا"است،و به همین مناسبت کلمه"عقبی"به معنی"جزا"و"عقوبت" به معنی کیفر کار خلاف آمده است،و روی همین جهت"معاقبة"به معنی کیفر دادن و قصاص کردن به کار می رود،و گاه این واژه(معاقبة)به معنی"تناوب" در امری نیز استعمال شده،زیرا افرادی که متناوبا کاری را انجام می دهند هر یک عقب سر دیگری فرا می رسند.

لذا" فَعٰاقَبْتُمْ "در آیه فوق به معنی پیروز شدن مسلمانان بر کفار و کیفر و مجازات آنها و ضمنا گرفتن غنائم تفسیر شده است و هم به معنی"تناوب"چرا که یک روز نوبت کفار است و روز دیگری نوبت به مسلمانان می رسد و بر آنها غالب می شوند.

این احتمال نیز داده شده که منظور از این جمله رسیدن به عاقبت و پایان کار است،و منظور از پایان کار در اینجا گرفتن غنائم جنگی است.

هر کدام از این معانی که باشد نتیجه یکی است،فقط راههای وصول به این نتیجه متفاوت ذکر شده است(دقت کنید).

و در پایان آیه،همه مسلمانان را به تقوی دعوت کرده،می فرماید:"از خدایی که همه به او ایمان آورده اید بپرهیزید و راه مخالفت او را نپوئید" ( وَ اتَّقُوا اللّٰهَ الَّذِی أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ ).

دستور به تقوی در اینجا ممکن است به خاطر این باشد که معمولا در تشخیص

مقدار مهریه به گفته همسران اعتماد می شود،چون راهی برای اثبات آن جز گفته خود آنها وجود ندارد،و امکان دارد وسوسه های شیطانی سبب شود که بیش از مقدار واقعی ادعا کنند،لذا آنها را توصیه به تقوی می نماید.

در تواریخ و روایات آمده است که این حکم اسلامی تنها شامل شش زن شد که از همسران مسلمان خود بریدند و به کفار پیوستند و پیامبر ص مهر همه آنها را از غنائم جنگی به شوهرانشان بازگرداند.

نکته:

عدالت حتی در باره دشمنان

دقت در آیات فوق و لطافت و ظرافت و نکته سخن خاصی که در احکام مزبور به کار رفته نشان می دهد که اصل عدالت و قسط تا چه حد در تشریع احکام اسلامی مورد توجه بوده است که حتی در مواقع بحرانی و طوفانی نیز تلاش می شود ضرر و زیان به کسی حتی به کفار نرسد.

این در حالی است که معمول دنیا این است که در بحرانها همه می گویند شرائط فوق العاده است و باید به آن تن درداد،و جای احقاق حق نیست و هر گونه نابسامانی را باید تحمل کرد،قرآن می گوید حتی در سختترین شرایط باید تلاش کرد که حقی بر باد نرود،نه تنها از دوستان که اگر دشمنان هم حقی داشته باشند باید رعایت گردد.

این گونه احکام اسلامی نوعی اعجاز،و نشانه حقانیت دعوت پیامبر ص است که در چنان محیطی که نه مال احترامی داشت و نه جان ارزشی،تا این حد در احقاق حقوق کوششی به خرج می دهد.

[سوره الممتحنة (60): آیه 12]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلنَّبِیُّ إِذٰا جٰاءَکَ اَلْمُؤْمِنٰاتُ یُبٰایِعْنَکَ عَلیٰ أَنْ لاٰ یُشْرِکْنَ بِاللّٰهِ شَیْئاً وَ لاٰ یَسْرِقْنَ وَ لاٰ یَزْنِینَ وَ لاٰ یَقْتُلْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ وَ لاٰ یَأْتِینَ بِبُهْتٰانٍ یَفْتَرِینَهُ بَیْنَ أَیْدِیهِنَّ وَ أَرْجُلِهِنَّ وَ لاٰ یَعْصِینَکَ فِی مَعْرُوفٍ فَبٰایِعْهُنَّ وَ اِسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اَللّٰهَ إِنَّ اَللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ (12)

ترجمه:

12-ای پیامبر هنگامی که زنان مؤمن نزد تو آیند و با تو بیعت کنند که چیزی را شریک قرار خدا ندهند دزدی نکنند،آلوده زنا نشوند،فرزندان خود را نکشند، تهمت و افترایی پیش دست و پای خود نیاورند،و در هیچ کار شایسته ای مخالفت فرمان تو نکنند،با آنها بیعت کن،و برای آنها از درگاه خداوند طلب آمرزش نما که خدا آمرزنده و مهربان است.

تفسیر:

شرایط بیعت زنان

در تعقیب آیات گذشته که احکام زنان مهاجر را بیان می کرد در نخستین آیه مورد بحث حکم بیعت زنان را با پیامبر ص شرح می دهد.

به طوری که مفسران نوشته اند این آیه روز فتح مکه نازل شد،هنگامی

که پیامبر ص بر کوه صفا قرار گرفته بود از مردان بیعت گرفت،زنان مکه که ایمان آورده بودند برای بیعت خدمتش آمدند،آیه فوق نازل شد و کیفیت بیعت با آنان را شرح داد.

روی سخن را به پیامبر ص کرده،می فرماید:"ای پیامبر!هنگامی که زنان مؤمن نزد تو آیند و با این شرائط با تو بیعت کنند که چیزی را شریک خدا قرار ندهند،دزدی نکنند،آلوده زنا نشوند،فرزندان خود را به قتل نرسانند،و تهمت و افترایی پیش دست و پای خود نیاورند،و در هیچ دستور شایسته ای نافرمانی تو نکنند،با آنها بیعت کن و طلب آمرزش نما،که خداوند آمرزنده و مهربان است"( یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذٰا جٰاءَکَ الْمُؤْمِنٰاتُ یُبٰایِعْنَکَ عَلیٰ أَنْ لاٰ یُشْرِکْنَ بِاللّٰهِ شَیْئاً وَ لاٰ یَسْرِقْنَ وَ لاٰ یَزْنِینَ وَ لاٰ یَقْتُلْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ وَ لاٰ یَأْتِینَ بِبُهْتٰانٍ یَفْتَرِینَهُ بَیْنَ أَیْدِیهِنَّ وَ أَرْجُلِهِنَّ وَ لاٰ یَعْصِینَکَ فِی مَعْرُوفٍ فَبٰایِعْهُنَّ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ ).

و به دنبال این ماجرا پیامبر ص از آنها بیعت گرفت.

در مورد چگونگی بیعت بعضی نوشته اند که پیامبر ص دستور داد ظرف آبی آوردند،و دست خود را در آن ظرف آب گذارد و زنان هم دست خود را در طرف دیگر ظرف می گذاردند،و بعضی گفته اند پیامبر ص از روی لباس با آنها بیعت می کرد.

قابل توجه این که در آیه فوق شش شرط برای بیعت زنان ذکر شده که آنها باید همه را پذیرا شوند:

1-ترک هر گونه شرک و بت پرستی-این شرط اساس اسلام و ایمان است.

2-ترک سرقت و شاید بیشتر ناظر به اموال شوهر باشد،چرا که وضع بد مالی آن زمان،و سختگیری مردان،و پائین بودن سطح فرهنگ،سبب می شد که زنان از اموال همسران خود سرقت کنند،و احتمالا به بستگان خود دهند،

داستان هند که بعدا خواهد آمد،نیز شاهد این معنی است،ولی به هر حال مفهوم آیه،وسیع و گسترده است.

3-ترک آلودگی به زنا،چرا که تاریخ می گوید:در عصر جاهلیت انحراف از جاده عفت بسیار زیاد بود.

4-عدم قتل اولاد که به دو صورت انجام می شد،گاه به صورت"سقط جنین" بود و گاه به صورت"وئاد"(زنده به گور کردن دختران و پسران)! 5-ترک بهتان و افترا-بعضی آن را چنین تفسیر کرده اند که فرزندان مشکوکی را از سر راه برمی داشتند،و مدعی می شدند که این فرزند از همسرشان است(این امر در غیبتهای طولانی شوهر بیشتر امکان پذیر بود).

بعضی نیز آن را اشاره به عمل شرم آوری دانسته اند که باز از بقایای عصر جاهلی بود که یک زن خود را در اختیار چند مرد قرار می داد،و هنگامی که فرزندی از او متولد می شد،به هر یک از آنها که مایل بود،فرزند را به او نسبت می داد.

ولی با توجه به اینکه مساله زنا قبلا ذکر شده و ادامه چنین امری در اسلام امکان پذیر نبود،این تفسیر بعید به نظر می رسد،و تفسیر اول مناسبتر است هر چند گستردگی مفهوم آیه هر گونه افتراء و بهتان را شامل می شود.

تعبیر" بَیْنَ أَیْدِیهِنَّ وَ أَرْجُلِهِنَّ "(پیش دست و پاهایشان)ممکن است اشاره به همان فرزندان سرراهی باشد که به هنگام شیر دادن در دامان آنها قرار می گرفت و طبعا پیش پا و دست آنها بود.

6-نافرمانی نکردن در برابر دستورات سازنده پیامبر ص این حکم نیز گسترده است،و تمام فرمانهای پیامبر را شامل می شود هر چند بعضی آن را اشاره به بعضی از اعمال زنان در جاهلیت مانند نوحه گری با صدای بلند بر مردگان و پاره کردن گریبان و خراشیدن صورت و مانند آن دانسته اند ولی منحصر به اینها نیست.

در اینجا این سؤال پیش می آید که چرا بیعت با زنان مشروط به این شرائط بود،در حالی که بیعت با مردان،تنها بر اسلام و جهاد بود.

در پاسخ می توان گفت:آنچه در مورد مردان در آن محیط از همه مهمتر بوده،همان ایمان و جهاد بوده است،و در مورد زنان،چون جهاد،مشروع نبود،شرائط دیگری ذکر شده که مهمتر از همه بعد از توحید اموری بوده که زنان در آن جامعه گرفتار انحراف،از آن بودند.

نکته ها:

اشاره

1-رابطه بیعت زنان با شخصیت اسلامی آنها

در تفسیر سوره فتح(ذیل آیه 18)بحث مشروحی پیرامون بیعت و شرائط و خصوصیات آن در اسلام داشتیم که نیاز به تکرار آن نمی بینیم ⁽¹⁾،آنچه یادآوری آن در اینجا لازم است،مساله بیعت پیامبر ص با زنان است،آنهم با شرائطی مفید و سازنده که در آیه فوق آمد.

این مساله نشان می دهد که بر خلاف گفته بیخبران یا مغرضانی که می گویند اسلام برای نیمی از جامعه انسانی یعنی زنان،ارزشی قائل نشده و آنها را به حساب نیاورده است،دقیقا آنها را در مهمترین مسائل به حساب آورده است،از جمله مساله"بیعت"است که یک بار در حدیبیه(در سال ششم هجرت)و یک بار در فتح مکه انجام گرفت،و آنها نیز دوش بدوش مردان در این پیمان الهی وارد شدند، و حتی شرائط بیشتری را نسبت به مردان پذیرا گشتند،شرائطی که هویت انسانی زن را زنده می کرد،و او را از اینکه تبدیل به متاع بی ارزش یا وسیله ای

برای کامجویی مردان بو الهوس گردد نجات می داد.

2-ماجرای بیعت هند همسر ابو سفیان

در جریان فتح مکه از جمله زنانی که آمدند و با پیامبر ص بیعت کردند "هند"همسر ابو سفیان بود،زنی که تاریخ اسلام ماجراهای دردناکی از او به خاطر دارد،از جمله ماجرای شهادت حمزه سید الشهداء در میدان احد با آن وضع غم انگیز است.

گرچه او سرانجام ناچار شد در برابر اسلام و پیامبر ص زانو بزند و ظاهرا مسلمان شود،ولی ماجرای بیعتش نشان می دهد که در واقع هم چنان به عقائد سابقش وفادار بود،و لذا جای تعجب نیست که دودمان بنی امیه و فرزندان او بعد از پیامبر ص چنان جنایاتی را مرتکب شوند که سابقه نداشت.

به هر حال مفسران چنین نوشته اند که هند نقابی بر صورت پوشیده بود، و خدمت پیامبر ص آمد در حالی که حضرت بر کوه صفا قرار داشت،جمعی از زنان نیز با او بودند،هنگامی که پیامبر ص فرمود من با شما زنان بیعت می کنم که چیزی را شریک خدا قرار ندهید،هند اعتراض کرد و گفت:

"تعهدی از ما می گیری که از مردان نگرفتی"(زیرا در آن روز بیعت مردان تنها بر ایمان و جهاد بود).

پیغمبر ص بی آنکه اعتنایی به گفته او کند ادامه داد،فرمود و سرقت هم نکنید:

هند گفت:ابو سفیان مرد ممسکی است و من از اموال او چیزهایی برداشته ام، نمی دانم مرا حلال می کند یا نه،ابو سفیان حاضر بود و گفت آنچه را از اموال من در گذشته برداشته ای همه را حلال کردم(اما در آینده مواظب باش)!

اینجا بود که پیامبر ص خندید و هند را شناخت فرمود تویی هند؟ عرض کرد:آری ای پیامبر خدا!گذشته را ببخش خدا تو را ببخشد!.

پیامبر ص ادامه داد:"و آلوده زنا نشوید".

هند از روی تعجب گفت:"مگر زن آزاده هرگز چنین عملی انجام می دهد"؟!بعضی از حاضران که در جاهلیت وضع او را می دانستند از این سخن خندیدند،زیرا سابقه هند بر کسی مخفی نبود.

باز پیامبر ص ادامه داد و فرمود:و فرزندان خود را به قتل نرسانید".

هند گفت:"ما در کودکی آنها را تربیت کردیم،ولی هنگامی که بزرگ شدند شما آنها را کشتید!و شما و آنها خود بهتر می دانید"(منظورش فرزندش "حنظله"بود که روز بدر به دست علی ع کشته شده بود).

پیامبر ص از این سخن تبسم کرد،و هنگامی که به این جمله رسید که فرمود:"بهتان و تهمت روا مدارید"هند افزود بهتان قبیح است،و تو ما را جز به صلاح و خیر و مکارم اخلاق دعوت نمی کنی".

و هنگامی که فرمود:"باید در تمام کارهای نیک فرمان مرا اطاعت کنید" هند افزود"ما در اینجا ننشسته ایم که در دل قصد نافرمانی تو داشته باشیم" (در حالی که مسلما مطلب چنین نبود ولی طبق تعلیمات اسلام پیامبر ص موظف بود این اظهارات را بپذیرد) ⁽¹⁾.

3-اطاعت در معروف

از نکته های جالبی که از آیه فوق استفاده می شود این است که اطاعت از

پیامبر ص را مقید به معروف کرده،با اینکه پیامبر معصوم است و هرگز امر به منکر نمی کند،ولی این تعبیر ممکن است به عنوان الگویی برای تمام اوامری باشد که از زمامداران اسلامی صادر می شود این اوامر در صورتی محترم و قابل اجرا است که با تعلیمات قرآن و اصول شریعت اسلام سازگار باشد و مصداق لاٰ یَعْصِینَکَ فِی مَعْرُوفٍ گردد.

و چه دورند کسانی که اوامر زمامداران را واجب الاطاعه می دانند هر چه باشد و از هر کس که باشد،چیزی که نه با عقل سازگار است و نه با حکم شرع و قرآن.

امیر مؤمنان علی ع در نامه معروفی که به مردم مصر در باره فرمانروایی مالک اشتر نوشت با تمام توصیفهای والایی که در مورد مالک فرمود،در پایان چنین گفت:

فاسمعوا له و اطیعوا امره فیما طابق الحق،فانه سیف من سیوف اللّٰه: "سخنش را بشنوید و فرمانش را اطاعت کنید،در آنچه مطابق حق است، که او شمشیری از شمشیرهای خدا است" ⁽¹⁾.

[سوره الممتحنة (60): آیه 13]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اَللّٰهُ عَلَیْهِمْ قَدْ یَئِسُوا مِنَ اَلْآخِرَةِ کَمٰا یَئِسَ اَلْکُفّٰارُ مِنْ أَصْحٰابِ اَلْقُبُورِ (13)

ترجمه:

13-ای کسانی که ایمان آورده اید با قومی که خداوند آنها را مورد غضب قرار داده دوستی نکنید،آنها از آخرت مایوسند همانگونه که کفار مدفون در قبرها مایوس می باشند.

تفسیر:

با این قوم مغضوب علیم طرح دوستی نریزید.

چنان که دیدیم این سوره با مساله قطع رابطه از دشمنان خدا آغاز شد و با همین امر نیز پایان می گیرد،و به تعبیر دیگر پایان سوره بازگشتی است به آغاز آن،می فرماید:"ای کسانی که ایمان آورده اید با قومی که خداوند آنها را مورد غضب قرار داده دوستی نکنید"( یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ ).

شما نباید آنها را به دوستی برگزینید و اسرار خود را در اختیار آنها بگذارید.

در اینکه"قوم مغضوب علیهم"چه اشخاصی هستند بعضی صریحا آن را ناظر به یهود می دانند چرا که در آیات دیگر قرآن از آنها به این عنوان یاد شده است(چنان که در آیه 90 بقره در مورد یهود می خوانیم: فَبٰاؤُ بِغَضَبٍ عَلیٰ غَضَبٍ ).

این تفسیر با شان نزولی که برای آیه ذکر کرده اند نیز سازگار است چه اینکه گفته اند جمعی از فقراء مسلمین بودند که اخبار مسلمانان را برای یهود

می بردند و در مقابل آنها از میوه های درختان خود به آنان هدیه می کردند،آیه فوق نازل شد و آنها را نهی کرد ⁽¹⁾.

ولی با اینهمه تعبیرات آیه مفهوم وسیع و گسترده ای دارد که همه کفار و مشرکین را شامل می شود،و تعبیر به غضب در قرآن مجید منحصر به"یهود" نیست،بلکه در مورد منافقان نیز آمده است(فتح-6)و شان نزول نیز مفهوم آیه را محدود نمی کند.

بنا بر این آنچه در آیه آمده هماهنگ با مطلب گسترده ای است که در نخستین آیه سوره تحت عنوان دوستی با دشمنان خدا آمده است.

سپس به ذکر مطلبی می پردازد که در حکم دلیل بر این نهی است،می فرماید:

"آنها به کلی از نجات در آخرت مایوسند همانگونه که کافران مدفون در قبرها مایوس می باشند"( قَدْ یَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ کَمٰا یَئِسَ الْکُفّٰارُ مِنْ أَصْحٰابِ الْقُبُورِ ) ⁽²⁾.

زیرا مردگان کفار در جهان برزخ نتائج کار خود را می بینند و راه بازگشت برای جبران ندارند لذا به کلی مایوسند،این گروه از زندگان نیز به قدری آلوده گناهند که هرگز امیدی به نجات خویش ندارند،درست همانند مردگان از کفار.

چنین افرادی مسلما افرادی خطرناک و غیر قابل اعتمادند،نه به قول آنها اعتمادی است،و نه برای صداقت و صمیمیتشان اعتباری،آنها مایوس از رحمت

حقند و به همین دلیل دست به هر جنایتی می زنند،با این حال چگونه بر آنها اعتماد می کنید،و طرح دوستی با آنان می ریزید؟! ***خداوندا!هرگز ما را از لطف بی پایانت محروم و مایوس مگردان.

پروردگارا!چنان توفیقی رحمت فرما که همیشه با دوستانت دوست و با دشمنانت دشمن و در طریق دوستیت ثابت قدم باشیم.

بارالها!ما را به تاسی کردن به اولیاء و انبیاء گرامت موفق دار.

آمین یا رب العالمین 5 رمضان المبارک 1406 25\2\65

(61) سوره صف این سوره در مدینه نازل شده و دارای 14 آیه است

اشاره

محتوای سوره صف

این سوره در حقیقت بر دو محور اساسی دور می زند:یکی برتری اسلام بر تمام آئینهای آسمانی،و تضمین بقاء و جاودانگی آن از سوی خداوند،و دیگر لزوم جهاد در طریق حفظ و پیشرفت این آئین.

اما در یک نظر تفصیلی می توان آن را به هفت بخش تقسیم کرد.

1-آغاز سوره که از تسبیح خداوند عزیز و حکیم شروع می شود و آمادگی پذیرش حقایق بعد را در قلوب ایجاد می کند.

2-دعوت به هماهنگی گفتار و کردار و پرهیز از سخنان بی عمل.

3-دعوت به جهاد با عزم راسخ و اتحاد کامل.

4-یادآوری از پیمان شکنی بنی اسرائیل و بشارت مسیح به ظهور اسلام.

5-تضمین پیروزی اسلام بر همه ادیان.

6-دعوت مؤثر به سوی جهاد و ذکر پاداشهای دنیوی و اخروی مجاهدان راه حق.

7-اشاره فشرده ای به زندگی حواریین مسیح و الهام از آنها.

ولی محور اصلی همانطور که گفتیم اسلام و جهاد است.

و انتخاب نام"صف"برای سوره به خاطر تعبیری است در آیه چهارم این سوره آمده است،گاهی نیز به عنوان سوره"عیسی"و یا سوره"حواریین" نامیده شده است.

مشهور و معروف این است که این سوره کلا در مدینه نازل شده،وجود آیات جهاد در این سوره نیز مؤید همین معنی است،زیرا می دانیم جهاد هرگز

در مکه تشریع نشده بود.

فضیلت تلاوت سوره صف

در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام ص می خوانیم: من قرأ سورة عیسی کان عیسی مصلیا علیه مستغفرا له ما دام فی الدنیا و هو یوم القیمة رفیقه: "هر کس سوره عیسی(سوره صف)را بخواند حضرت مسیح بر او درود می فرستد و تا در دنیا زنده است برای او استغفار می کند و در قیامت رفیق او است" 1. در حدیث دیگری از امام باقر ع می خوانیم: من قرأ سورة الصف و اد من قراءتها فی فرائضه و نوافله صفه اللّٰه مع ملائکته و انبیائه المرسلین "هر کس سوره صف را بخواند،و در نمازهای واجب و مستحبّ به آن ادامه دهد، خداوند او را در صف فرشتگان و پیامبران مرسل قرار می دهد" 2.

[سوره الصف (61): آیات 1 تا 4]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . سَبَّحَ لِلّٰهِ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی اَلْأَرْضِ وَ هُوَ اَلْعَزِیزُ اَلْحَکِیمُ (1) یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ (2) کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اَللّٰهِ أَنْ تَقُولُوا مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ (3) إِنَّ اَللّٰهَ یُحِبُّ اَلَّذِینَ یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِهِ صَفًّا کَأَنَّهُمْ بُنْیٰانٌ مَرْصُوصٌ (4)

ترجمه:

1-آنچه در آسمانها و زمین است همه تسبیح خدا می گویند و او قدرتمند و آگاه است.

2-ای کسانی که ایمان آورده اید!چرا سخنی می گوئید که عمل نمی کنید؟ 3-نزد خدا بسیار موجب خشم است که سخنی بگوئید که عمل نمی کنید؟ 4-خداوند کسانی را دوست می دارد که در راه او پیکار می کنند همچون بنائی آهنین.

شان نزول:

مفسران برای آیه لِمَ تَقُولُونَ مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ ،شان نزولهای متعددی ذکر کرده اند که تفاوت زیادی با هم ندارد از جمله اینکه:

1-جمعی از مؤمنان بودند که می گفتند:بعد از این هر وقت با دشمن روبرو شویم پشت نخواهیم کرد،و فرار نمی کنیم،ولی به گفته خود وفا نکردند،و در روز احد فرار نمودند،تا آنجا که پیشانی پیامبر ص و دندان مبارک او شکسته شد.

2-هنگامی که خداوند ثواب شهدای بدر را بیان کرد،جمعی از صحابه گفتند:حال که چنین است ما در جنگهای آینده،تمام نیروی خود را به کار خواهیم گرفت،ولی در احد فرار کردند،آیه فوق نازل شد و آنها را سرزنش نمود.

3-جمعی از مؤمنان پیش از آنکه حکم جهاد نازل شود می گفتند:ای کاش خداوند بهترین اعمال را به ما نشان می داد تا عمل کنیم،چیزی نگذشت که خداوند به آنها خبر داد که"افضل اعمال ایمان خالص و جهاد است"،اما این خبر آنها را خوش نیامد،و تعلل ورزیدند،آیه نازل شد و آنها را ملامت کرد ⁽¹⁾.

تفسیر:

پیکارگرانی همچون سد فولادین!

آغاز این سوره نیز از تسبیح خداوند است و به همین جهت آن را جزء سوره های"مسبحات"(سوره هایی که با تسبیح خدا شروع می شود)شمرده اند.

می فرماید:"آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است،همه تسبیح خدا می گویند"( سَبَّحَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ ) ⁽¹⁾.

چرا تسبیح او نگویند و از هر عیب و نقصی منزهش نشمرند با اینکه"او قادری است شکست ناپذیر،و حکیمی است آگاه از همه چیز"( وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ ).

چنان که قبلا نیز گفتیم این سوره،سوره ایمان و توحید و معرفت است، توجه به مساله تسبیح عمومی موجودات که با زبان حال و قال صورت می گیرد، و نظام شگفت انگیز حاکم بر آنها که بهترین دلیل بر وجود خالق عزیز و حکیم است پایه های ایمان را در قلوب مستحکم می سازد،و راه را برای فرمان جهاد استوار می کند.

*** سپس به عنوان ملامت و سرزنش از کسانی که به گفته های خود عمل نمی کنند،می فرماید"ای کسانی که ایمان آورده اید!چرا سخنی می گوئید که عمل نمی کنید"؟!( یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ ) ⁽²⁾.

گرچه مطابق شان نزول،این آیات در مورد گفتگوهای جهاد،و سپس فرار در روز جنگ احد نازل شده،ولی می دانیم هیچگاه شان نزولها مفهوم گسترده آیات را محدود نمی کند،بنا بر این هر گونه گفتار بی عمل درخور سرزنش و ملامت است،خواه در رابطه با پایمردی در میدان جهاد باشد،و یا

در هر عمل مثبت و سازنده دیگر.

بعضی از مفسران،مخاطب را در این آیات مؤمنان ظاهری و منافقان واقعی دانسته اند،در حالی که خطاب" یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا "و تعبیرات آیات بعد همگی نشان می دهد که مخاطب مؤمنان واقعی هستند اما مؤمنانی که هنوز به سر حد کمال ایمان نرسیده و گفتار و کردارشان هماهنگ نشده است.

*** سپس در ادامه همین سخن می افزاید:"این کار موجب خشم عظیم نزد خدا است که سخنانی بگوئید که عمل نمی کنید"( کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّٰهِ أَنْ تَقُولُوا مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ ) ⁽¹⁾.

در مجالس انس می نشینید و داد سخن می دهید،اما هنگامی که میدان عمل فرا می رسد هر کس به گوشه ای فرار کند.

از نشانه های مهم مؤمنان راستین این است که گفتار و کردارشان صد در صد هماهنگ باشد،و هر قدر انسان از این اصل دور شود از حقیقت ایمان دور شده است.

"مقت"در اصل به معنی"بغض شدید است نسبت به کسی که کار قبیحی انجام داده است"و لذا در میان عرب جاهلی کسی که همسر پدرش را به نکاح خود در می آورد"نکاح مقت"می گفتند،در جمله" کَبُرَ مَقْتاً "واژه"مقت" با"کبر"که آن نیز دلیل بر شدت و عظمت است توام شده و دلیل بر خشم عظیم خدا است نسبت به گفتار خالی از عمل.

"علامه طباطبائی"در"المیزان"می گوید:"فرق است بین اینکه انسان سخنی را بگوید که انجام نخواهد داد،و بین اینکه انجام ندهد کاری که

می گوید،اولی دلیل بر نفاق است و دومی دلیل بر ضعف اراده" ⁽¹⁾.

ظاهرا منظور این است که گاه انسان سخنی می گوید که از اول تصمیم دارد انجام ندهد این یک نوع نفاق است،اما گاه از اول تصمیم بر عمل دارد ولی بعدا پشیمان می شود،این دلیل ضعف اراده است.

به هر حال آیه فوق هر گونه تخلف از عهد و پیمان و وعده،و حتی به گفته بعضی نذر را نیز شامل می شود،و لذا در فرمان مالک اشتر می خوانیم که علی ع به او فرمود:

ایاک...ان تعدهم فتتبع موعدک بخلفک...و الخلف یوجب المقت عند اللّٰه و الناس،قال اللّٰه تعالی:" کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّٰهِ أَنْ تَقُولُوا مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ ":"از اینکه به مردم وعده بدهی و تخلف کنی سخت بپرهیز،زیرا این موجب خشم عظیم در نزد خدا و مردم خواهد شد،چنان که قرآن می گوید: کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّٰهِ أَنْ تَقُولُوا مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ " ⁽²⁾.

و در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم:

عدة المؤمن اخاه نذر لا کفارة فیه،فمن اخلف فبخلف اللّٰه بدأ و لمقته تعرض،و ذلک قوله،" یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّٰهِ أَنْ تَقُولُوا مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ ":"وعده مؤمن به برادرش نوعی نذر است،هر چند کفاره ندارد، و هر کس خلف وعده کند با خدا مخالفت کرده،و خویش را در معرض خشم او قرار داده،و این همان است که قرآن می گوید:" یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ " ⁽³⁾.

*** در آیه بعد مساله اصلی را که مساله"جهاد است پیش کشیده،می فرماید:

"خداوند کسانی را دوست می دارد که در راه او پیکار می کنند همچون بنائی آهنین و سدی فولادین"( إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الَّذِینَ یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِهِ صَفًّا کَأَنَّهُمْ بُنْیٰانٌ مَرْصُوصٌ ) ⁽¹⁾.

بنا بر این نفس پیکار مطرح نیست،آنچه مهم است اینکه پیکار" فِی سَبِیلِ اللّٰهِ "باشد،و آنهم با اتحاد و انسجام کامل همانند سدی فولادین.

"صف"در اصل معنی مصدری دارد،و به معنی قرار دادن چیزی در خط صاف است،ولی در اینجا معنی اسم فاعل را دارد.

"مرصوص"از ماده"رصاص"به معنی سرب است،و از آنجا که گاه برای استحکام و یکپارچگی بناها سرب را آب می کردند و در لابلای قطعات آن می ریختند به طوری که فوق العاده محکم و یکپارچه می شد به هر بنای محکمی "مرصوص"اطلاق می شود.

و در اینجا منظور این است که مجاهدان راه حق در برابر دشمن یک دل و یک جان و مستحکم و استوار بایستند،گویی همه یک واحد بهم پیوسته اند که هیچ شکافی در میان آن نیست.لذا در تفسیر علی بن ابراهیم می خوانیم که در توضیح این آیه فرمود:یصطفون کالبنیان الذی لا یزول:"مجاهدان راه خدا صف می کشند همانند بنائی که هرگز ویران نمی گردد" ⁽²⁾.

در حدیثی آمده است که أمیر مؤمنان علی ع در میدان"صفین"هنگامی که می خواست یاران خود را آماده پیکار کند فرمود:

"خداوند عز و جل شما را به این وظیفه راهنمایی کرده است...و فرموده إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الَّذِینَ یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِهِ صَفًّا کَأَنَّهُمْ بُنْیٰانٌ مَرْصُوصٌ ، بنا بر این صفوف خود را همچون یک بنای آهنین محکم کنید،آنها که زره

پوشند مقدم شوند،و آنها که بی زره اند پشت سر آنان قرار گیرند،دندانها را محکم به هم بفشارید که...و در برابر نیزه ها در پیچ و خم باشید که برای رد کردن نیزه دشمن مؤثرتر است،به انبوه دشمن خیره نگاه نکنید تا قلبتان قوی تر و روحتان آرامتر باشد،سخن کمتر بگوئید که سستی را دور می کند، و با وقار شما مناسبتر است،پرچمهای خود را کج نکنید و آنها را از جا تکان ندهید،و جز به دست دلیران مسپارید" ⁽¹⁾! ***

نکته ها:

اشاره

1-ضرورت وحدت صفوف

از مهمترین عوامل پیروزی در برابر دشمنان انسجام و به هم پیوستگی صفوف در میدان نبرد است،نه تنها در نبردهای نظامی که در نبرد سیاسی و اقتصادی نیز جز از طریق وحدت کاری ساخته نیست.

در حقیقت قرآن دشمنان را به سیلاب ویرانگری تشبیه می کند که تنها با سد فولادین آنها را می توان مهار کرد،تعبیر به" بُنْیٰانٌ مَرْصُوصٌ "جالب ترین تعبیری است که در این زمینه وجود دارد،در یک بنا یا سد عظیم هر کدام از اجزاء نقشی دارند،ولی این نقش در صورتی مؤثر می شود که هیچگونه فاصله و شکاف در میان آنها نباشد،و چنان متحد گردند که گویی یک واحد بیش نیستند، همگی تبدیل به یک دست و یک مشت عظیم و محکم شوند که فرق دشمن را درهم می کوبد و متلاشی می کند! افسوس که این تعلیم بزرگ اسلام امروز فراموش شده،و جامعه بزرگ

اسلامی نه تنها شکل" بُنْیٰانٌ مَرْصُوصٌ "ندارد،بلکه به صفوف پراکنده ای تبدیل گشته که در مقابل هم ایستاده اند،و هر کدام هوایی در سر،و هوسی در دل دارند.

باید توجه داشت که وحدت صفوف با گفتار و شعار به دست نمی آید، نیاز به"وحدت هدف"و"وحدت عقیده"دارد،و این چیزی است که بدون خلوص نیت و معرفت واقعی و تربیت صحیح اسلامی و احیای فرهنگ قرآن ممکن نیست.

اگر خدا مجاهدینی را دوست دارد که همچون بنیان مرصوصند،پس این جمعیتهای پراکنده را دشمن می دارد،و هم اکنون آثار خشم خدا و غضب الهی را در این جامعه چند صد ملیونی،با چشم خود می بینیم که یک نمونه آن تسلط گروه کوچک"صهیونیستها"بر سرزمینهای اسلامی است، خدایا!به ما آگاهی و بیداری و آشنایی به قرآن و تعلیمات حیات بخش آن مرحمت فرما.

2-گفتار بی عمل

زبان ترجمان دل است،و اگر راه این دو از یکدیگر جدا شود نشانه نفاق است،و می دانیم یک انسان منافق از سلامت فکر و روح برخوردار نیست.

از بدترین بلاهایی که ممکن است بر یک جامعه مسلط شود بلای سلب اطمینان است،و عامل اصلی آن جدایی گفتار از کردار است،مردمی که می گویند و عمل نمی کنند هرگز نمی توانند به یکدیگر اعتماد کنند و در برابر مشکلات هماهنگ باشند،هرگز برادری و صمیمیت در میان آنها حاکم نخواهد شد،هرگز ارزش و قیمتی نخواهند داشت،و هیچ دشمنی از آنها حساب نمی برد.

هنگامی که غارتگران لشکر شام مرزهای عراق را مورد تاخت و تاز خود قرار دادند و خبر به گوش علی ع رسید سخت ناراحت شد،خطبه ای خواند و چنین فرمود:

ایها الناس المجتمعة ابدانهم المختلفة اهواؤهم،کلامکم یوهی الصم الصلاب،و فعلکم یطمع فیکم الاعداء،تقولون فی المجالس کیت و کیت،فاذا جاء القتال قلتم حیدی حیاد!:

علی ع در این گفتار که از سوز دل مبارکش حکایت می کند به مردم عراق می گوید:"ای مردمی که بدنهایتان جمع و دلها و افکارتان پراکنده است،سخنان داغ شما سنگهای سخت را درهم می شکند،ولی اعمال سست شما دشمنانتان را به طمع وا می دارد،در مجالس و محافل چنین و چنان می گوئید و اما به هنگام پیکار فریاد می زنید که ای جنگ از ما دور شو" ⁽¹⁾.

در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم که فرمود:

یعنی بالعلماء من صدق فعله قوله،و من لم یصدق فعله قوله فلیس بعالم: "عالم کسی است که عملش، گفتارش را تصدیق کند،و هر کس عملش گفتارش را تصدیق نکند،عالم نیست" ⁽²⁾.

یکی از شعرای معاصر سرنوشت ملتهایی را که اهل سخنند و نه اهل عمل، و به همین دلیل همیشه اسیر چنگال دشمنانند در داستان زیبایی که از زبان بلبل و باز شکاری مطرح کرده مجسم ساخته است: دوش می گفت بلبلی با باز کز چه حال تو خوشتر است از من! تو که زشتی و بد عبوس و مهیب تو که لالی و گنگ و بسته دهن! مست و آزاد روی دست شهان با دو صد ناز می کنی مسکن!

من بدین ناطقی و خوشخوانی

با خوش اندامی و ظریفی تن

قفسم مسکن است و روزم شب

بهره ام غصه است و رنج و محن!

باز گفتا که راست می گویی

لیک سرش بود بسی روشن:

دأب تو گفتن است و ناکردن

خوی من کردن است و ناگفتن!

[سوره الصف (61): آیات 5 تا 6]

اشاره

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ لِمَ تُؤْذُونَنِی وَ قَدْ تَعْلَمُونَ أَنِّی رَسُولُ اَللّٰهِ إِلَیْکُمْ فَلَمّٰا زٰاغُوا أَزٰاغَ اَللّٰهُ قُلُوبَهُمْ وَ اَللّٰهُ لاٰ یَهْدِی اَلْقَوْمَ اَلْفٰاسِقِینَ (5) وَ إِذْ قٰالَ عِیسَی اِبْنُ مَرْیَمَ یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ إِنِّی رَسُولُ اَللّٰهِ إِلَیْکُمْ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ اَلتَّوْرٰاةِ وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ یَأْتِی مِنْ بَعْدِی اِسْمُهُ أَحْمَدُ فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ مُبِینٌ (6)

ترجمه:

5-بیاد آورید هنگامی را که موسی به قومش گفت ای قوم من!چرا مرا آزار می دهید با اینکه می دانید من فرستاده خدا به سوی شما هستم؟هنگامی که آنها از حق منحرف شدند خداوند قلوبشان را منحرف ساخت،و خدا فاسقان را هدایت نمی کند.

6-و به یاد آورید هنگامی را که عیسی پسر مریم گفت:ای بنی اسرائیل!من فرستاده خدا به سوی شما هستم در حالی که تصدیق کننده کتابی که قبل از من فرستاده شده یعنی تورات می باشم،و بشارت دهنده به رسولی هستم که بعد از من می آید،

و نام او احمد است،هنگامی که او(احمد)با معجزات و دلائل روشن به سراغ آنها آمد گفتند این سحری است آشکار!

تفسیر:

من بشارت ظهور احمد را آورده ام!

در تعقیب دو دستوری که در آیات قبل در باره"هماهنگی گفتار و کردار" و"وحدت صفوف"آمده بود در این آیات برای تکمیل این معنی به گوشه ای از زندگی دو پیامبر موسی ع و مسیح ع اشاره می کند که متاسفانه نمونه های روشنی از"جدایی گفتار و عمل"و"عدم انسجام صفوف"در زندگی پیروان آن دو دیده می شود،با سرنوشت شومی که به دنبال آن پیدا کردند.

نخست می فرماید:"به یاد آورید هنگامی را که موسی به قومش گفت:

ای قوم من!چرا مرا آزار می دهید با اینکه می دانید من فرستاده خدا به سوی شما هستم"؟! ( وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ لِمَ تُؤْذُونَنِی وَ قَدْ تَعْلَمُونَ أَنِّی رَسُولُ اللّٰهِ إِلَیْکُمْ ).

این آزار ممکن است اشاره به تمام مخالفتها و بهانه جویی هایی باشد که بنی اسرائیل در طول حیات موسی ع با این پیامبر بزرگ داشتند،و یا اشاره به ماجرایی همچون ماجرای"بیت المقدس"که به موسی گفتند ما حاضر نیستیم وارد این شهر شویم و با"عمالقه"که جمعی نیرومند و جبارند بجنگیم،تو و پروردگارت بروید و آنجا را فتح کنید تا ما وارد شویم!(مائده-24):

و همین امر سبب شد که سالیان دراز در وادی"تیه"بمانند،و طعم تلخ ادعاهای واهی و سستی در امر جهاد را بچشند.

ولی با توجه به آنچه در آیه 69 سوره احزاب وارد شده به نظر می رسد که این ایذا،و آزار اشاره به نسبتهای ناروایی است که به موسی می دادند و خداوند

موسی را از آن مبرا ساخت،در این آیه می خوانیم یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ آذَوْا مُوسیٰ فَبَرَّأَهُ اللّٰهُ مِمّٰا قٰالُوا وَ کٰانَ عِنْدَ اللّٰهِ وَجِیهاً :

"ای کسانی که ایمان آورده اید همانند کسانی نباشید که موسی را آزار دادند و خداوند او را(از آنچه در حق او می گفتند)مبرا ساخت".

این نسبتها بسیار بود،گاه او را متهم به قتل برادرش هارون کردند! و گاه(العیاذ باللّٰه)به روابط نامشروع با یک زن بدکار(توطئه ای که توسط قارون حیله گر چیده شده بود تا زیر بار فرمان زکات نرود!)و گاه او را متهم به سحر و جنون،و یا پاره ای از عیوب جسمانی که شرح آن ذیل آیه فوق در سوره احزاب آمده است کردند ⁽¹⁾.

چگونه ممکن است کسی مدعی ایمان به پیامبری باشد،و چنین نسبتهایی را به او بدهند؟آیا این روشنترین نمونه جدایی گفتار از کردار نیست؟و لذا موسی می گوید:با اینکه شما یقین دارید من رسول خدا هستم این سخنان ناروا چیست؟! ولی این عمل بدون مجازات نماند چنان که در پایان آیه مورد بحث می خوانیم:"هنگامی که آنها از حق منحرف شدند خداوند قلوبشان را منحرف ساخت،و خدا فاسقان را هدایت نمی کند( فَلَمّٰا زٰاغُوا أَزٰاغَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ ).

چه مصیبتی از این بزرگتر؟که انسان از هدایت الهی محروم گردد و قلبش از حق منحرف شود ⁽²⁾؟ از این تعبیر استفاده می شود که هدایت و ضلالت،هر چند از ناحیه خداوند است اما زمینه ها و مقدمات و عوامل آن،از ناحیه خود انسان است،زیرا از یک سو

می فرماید:"هنگامی که آنها از حق منحرف شدند،خداوند قلوب آنها را منحرف ساخت"یعنی گام اول را آنها برداشتند،و از سوی دیگر می گوید:

"خداوند قوم فاسق را هدایت نمی کند"نخست فسق و گناهی سرمی زند که انسان مستحق سلب توفیق و هدایت الهی می گردد و سپس گرفتار این محرومیت بزرگ می شود.

بحث مشروحی در این زمینه در ذیل آیه 36 سوره زمر آمده است(به جلد 19 تفسیر نمونه از صفحه 461 تا 468 مراجعه فرمائید).

*** در آیه بعد به مساله رسالت حضرت عیسی ع و کارشکنی و تکذیب بنی اسرائیل در مقابل او اشاره کرده،می افزاید:"و به یاد آورید هنگامی را که عیسی بن مریم گفت:ای بنی اسرائیل!من فرستاده خدا به سوی شما هستم، این در حالی است که تصدیق کننده کتابی که قبل از من فرستاده شده(تورات)، می باشم"( وَ إِذْ قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ إِنِّی رَسُولُ اللّٰهِ إِلَیْکُمْ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْرٰاةِ ).

"و نیز بشارت دهنده به رسولی هستم که بعد از من می آید و نام او"احمد"است" ( وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ یَأْتِی مِنْ بَعْدِی اسْمُهُ أَحْمَدُ ).

بنا بر این من حلقه اتصالی هستم که امت موسی و کتاب او را،به امت پیامبر آینده(پیامبر اسلام)و کتاب او،پیوند می دهم.

به این ترتیب،حضرت مسیح ع ادعایی جز رسالت الهی،آن هم در مقطع خاصی از زمان نداشت،و آنچه به او در باره الوهیت یا فرزند خدا بودن بسته اند، همه کذب و دروغ است.

گرچه جمعی از بنی اسرائیل به این پیامبر موعود ایمان آوردند،اما گروه عظیمی سرسختانه در برابر او ایستادند،و حتی معجزات آشکار او را انکار

کردند و لذا در پایان آیه می افزاید:"هنگامی که او(احمد)با معجزات و دلائل روشن به سراغ آنها آمد گفتند:این سحری است آشکار"!( فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ مُبِینٌ ).

عجب اینکه:طایفه یهود،قبل از مشرکان عرب،این پیامبر ص را شناخته بودند و حتی برای شوق دیدار او ترک وطن نموده،و طوائفی از آنها در سرزمین مدینه ساکن شدند،اما با اینهمه بسیاری از بت پرستان،سرانجام این پیامبر موعود را شناخته و ایمان آوردند ولی بسیاری از یهود بر لجاج و عناد و انکار باقی ماندند.

گروهی از مفسران ضمیر در فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ را به پیامبر اسلام(احمد) همانگونه که در بالا آوردیم،برگردانده اند،ولی بعضی معتقدند که ضمیر به حضرت عیسی ع برمی گردد،یعنی هنگامی که عیسی ع معجزات روشن را برای بنی اسرائیل آورد آن را انکار کرده،سحرش خواندند.

ولی آیات بعد نشان می دهد که تفسیر اول صحیحتر است،چرا که در این آیات تکیه روی اسلام و پیامبر اسلام ص شده است.

نکته ها:

اشاره

1-رابطه بشارت و تکامل دین

تعبیر"بشارت"در مورد خبر دادن مسیح ع از ظهور اسلام اشاره لطیفی به تکامل این آئین نسبت به آئینهای پیشین است،بررسی آیات قرآن و مقایسه معارف و تعلیمات اسلام در زمینه عقائد،احکام،قوانین و مسائل اخلاقی و اجتماعی با آنچه در کتب عهدین(تورات و انجیل)آمده است این برتری را به وضوح نشان می دهد.

گرچه در آیه فوق ذکری از این سخن به میان نیامده که این بشارت

در متن کتاب آسمانی مسیح بوده یا نه،ولی آیات دیگر قرآن گواه بر ذکر آن در خود انجیل است در آیه 156 اعراف می خوانیم: اَلَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ وَ الْإِنْجِیلِ... :"آنها که از فرستاده خدا،پیامبر امی پیروی می کنند،همان کس که صفاتش را در تورات و انجیلی که نزدشان است مکتوب می بینند..."و بعضی آیات دیگر ⁽¹⁾.

2-بشارات عهدین و تعبیر"فارقلیطا"

بدون شک آنچه امروز در دست یهود و نصاری به نام تورات و انجیل است کتابهای نازل شده بر پیامبران بزرگ خدا یعنی موسی و مسیح نیست،بلکه مجموعه ای است از کتبی که به وسیله یاران آنها یا افرادی که بعد از آنها پا به عرصه وجود گذاشتند تالیف یافته،یک مطالعه اجمالی در این کتابها گواه زنده این مدعا است،خود مسیحیان و یهود نیز ادعایی جز این ندارند.

ولی با این حال شک نیست که قسمتی از تعلیمات موسی و عیسی و محتوای کتب آسمانی آنها در ضمن گفته های پیروانشان به این کتابها انتقال یافته است، به همین دلیل نمی توان همه آنچه را در عهد قدیم(تورات و کتابهای وابسته به آن)و عهد جدید(انجیل و کتب وابسته به آن)آمده است پذیرفت،و نه همه آن قابل انکار است،بلکه مخلوطی است از تعلیمات این دو پیامبر بزرگ، با افکار و اندیشه های دیگران.

به هر حال در کتابهای موجود تعبیرات فراوانی که بشارت به ظهور بزرگی که نشانه های آن جز بر اسلام و آورنده آن تطبیق نمی کند دیده می شود.

قابل توجه اینکه:غیر از پیشگوییهایی که در این کتب دیده می شود، و بر شخص پیامبر اسلام ص صدق می کند،در سه مورد از انجیل"یوحنا"

روی کلمه"فارقلیط"تکیه شده است ⁽¹⁾که در ترجمه های فارسی،به"تسلی دهنده"ترجمه شده است،اکنون به متن انجیل یوحنا توجه کنید:

"و من از پدر خواهم خواست و او"تسلی دهنده"دیگر به شما خواهد داد که تا به ابد با شما خواهد ماند" ⁽²⁾.

و در باب بعد آمده:"و چون آن"تسلی دهنده"بیاید که من از جانب پدر به شما خواهم فرستاد،یعنی روح راستی که از طرف پدر می آید او در باره من شهادت خواهد داد" ⁽³⁾.

و در باب بعد نیز می خوانیم:"لیکن به شما راست می گویم که شما را مفید است که من بروم که اگر من نروم،آن"تسلی دهنده"به نزد شما نخواهد آمد،اما اگر بروم او را به نزد شما خواهم فرستاد" ⁽⁴⁾! مهم این است که در متن سریانی اناجیل که از اصل یونانی گرفته شده بجای تسلی دهنده"پارقلیطا"آمده،و در متن یونانی"پیرکلتوس"آمده که از نظر فرهنگ یونانی به معنی"شخص مورد ستایش"است معادل "محمد،احمد".

ولی هنگامی که ارباب کلیسا دیدند انتشار چنین ترجمه ای به تشکیلات آنها ضربه شدیدی وارد می کند،بجای"پیرکلتوس"،"پاراکلتوس" نوشتند!،که به معنی"تسلی دهنده"است،و با این تحریف آشکار،این سند زنده را دگرگون ساختند،هر چند با وجود این تحریف،نیز بشارت روشنی از یک ظهور بزرگ در آینده است ⁽⁵⁾.

در جلد اول تفسیر نمونه،شهادت گویای یکی از کشیشان معروف مسیحی را که بعد از مدتی اسلام را پذیرا شده(فخر الاسلام نویسنده کتاب معروف انیس الاعلام)به نقل از استاد بزرگش در تفسیر"فارقلیطا"،نقل کردیم،که روشن می سازد،این بشارتها در باره شخصی به نام"احمد"و"محمد"ص بوده است ⁽¹⁾.

در اینجا شما را به ترجمه مطلبی که در دائرة المعارف بزرگ فرانسه، در این باره آمده است جلب می کنیم:

"محمد مؤسس دین اسلام و فرستاده خدا و خاتم پیامبران است،کلمه"محمد" به معنی بسیار حمد شده است،و از ریشه"حمد"که به معنی تجلیل و تمجید است مشتق گردیده،و بر اثر تصادف عجیب،نام دیگری که آن هم از ریشه "حمد"است و مرادف لفظ محمد می باشد،یعنی"احمد"ذکر شده که احتمال قوی می رود،مسیحیان عربستان،آن لفظ را بجای"فارقلیط"به کار می بردند، احمد یعنی بسیار ستوده شده و بسیار مجلل،ترجمه لفظ"پیرکلتوس"است که اشتباها لفظ"پاراکلتوس"را جای آن گذاردند،به این ترتیب نویسندگان مذهبی مسلمان مکرر گوشزد کرده اند که مراد از این لفظ بشارت ظهور پیامبر اسلام است،قرآن مجید نیز آشکار در آیه شگفت انگیز سوره صف به این موضوع اشاره می کند" ⁽²⁾.

کوتاه سخن اینکه معنی"فارقلیطا"روح القدس یا تسلی دهنده نیست، بلکه مفهومی معادل"احمد"دارد(دقت کنید).

3-مگر نام پیامبر اسلام"احمد"است؟

سؤال مهمی که در اینجا مطرح می شود این است که نام معروف پیامبر اسلام"محمد"می باشد،در حالی که در آیه مورد بحث به عنوان"احمد"ذکر شده، این دو چگونه با هم سازگار است؟ در پاسخ این سؤال لازم است به نکات زیر توجه شود:

الف-در تواریخ آمده است که پیامبر اسلام ص از کودکی دو نام داشت،و حتی مردم او را با هر دو نام خطاب می کردند،یکی"محمد"و دیگری "احمد"اولی را جدش عبد المطلب برای او برگزیده بود و دومی را مادرش آمنه.

این مطلب در سیره حلبی مشروحا ذکر شده است.

ب-از کسانی که مکرر پیامبر اسلام ص را با این نام یاد کردند عمویش ابو طالب بود،هم امروز در کتابی که به نام"دیوان ابو طالب"در دست ما است اشعار زیادی دیده می شود که در آن از پیغمبر گرامی اسلام به عنوان"احمد" یاد شده مانند: ارادوا قتل احمد ظالموهم و لیس بقتلهم فیهم زعیم "ستمگران آنها تصمیم قتل او را داشتندولی برای این کار رهبری نیافتند". و ان کان احمد قد جاءهم بحق و لم یاتهم بالکذب "قطعا احمد آئین حقی برای آنها آوردو هرگز آئین دروغ نیاورد" ⁽¹⁾.

در غیر دیوان ابو طالب نیز اشعاری از ابو طالب در این زمینه نقل شده مانند: لقد اکرم اللّٰه النبی محمدا فاکرم خلق اللّٰه فی الناس احمد خداوند پیامبر خود محمد را گرامی داشت*و لذا گرامی ترین خلق خدا در میان مردم احمد است ⁽²⁾.

ج-در اشعار"حسان بن ثابت"شاعر معروف عصر پیامبر نیز این تعبیر دیده می شود: مفجعة قد شفها فقد احمد فظلت لالاء الرسول تعدد "مصیبت زده ای که فقدان احمد او را لاغر کرده بود*و پیوسته عطایا و مواهب رسول خدا را برمی شمرد" ⁽¹⁾.

اشعاری که از ابو طالب یا غیر او نام احمد(به جای محمد)در آن آمده آن قدر فراوان است که مجال نقل همه آنها در اینجا نیست،این بحث را با شعر جالب دیگری از فرزند ابو طالب یعنی علی ع پایان می دهیم:

ا تامرنی بالصبر فی نصر"احمد"

و و اللّٰه ما قلت الذی قلت جازعا

ساسعی لوجه اللّٰه فی نصر"احمد"

نبی الهدی المحمود طفلا و یافعا

"آیا به من می گویی در یاری احمد شکیبایی کنم؟*به خدا سوگند من آنچه را گفتم از روی جزع و بی صبری نگفتم".

"من برای خاطر خدا در یاری"احمد"می کوشم*همان پیامبر هدایت که در طفولیت و جوانی پیوسته محمود و ستوده بود" ⁽²⁾.

د-در روایاتی که در مساله معراج وارد شده بسیار می خوانیم که خداوند پیامبر اسلام ص را در شب معراج بارها به عنوان"احمد"خطاب کرد،و شاید از اینجا است که مشهور شده نام آن حضرت در آسمانها"احمد"و در زمین "محمد"ص است.

در حدیثی از امام"باقر" ع نیز آمده است که پیامبر اسلام ص ده نام داشت که پنج نام آن در قرآن آمده"محمد"و"احمد"و" عَبْدُ اللّٰهِ "و" یس "و"ن" ⁽³⁾.

ه‍-هنگامی که پیامبر آیات فوق(آیات سوره صف را)برای مردم مدینه و مکه خواند و قطعا به گوش اهل کتاب نیز رسید هیچکس از مشرکان و اهل کتاب ایراد نکردند که انجیل بشارت از آمدن"احمد"داده نام تو"محمد" است،این سکوت خود دلیل بر شهرت این اسم در آن محیط است،زیرا اگر اعتراضی شده بود برای ما نقل می شد،چه اینکه اعتراضهای دشمنان،حتی در مواردی که بسیار زننده بوده،نیز در تاریخ ثبت است.

از مجموع این بحث نتیجه می گیریم که نام احمد از نامهای معروف پیامبر اسلام ص بوده است" ⁽¹⁾.

[سوره الصف (61): آیات 7 تا 9]

اشاره

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ اِفْتَریٰ عَلَی اَللّٰهِ اَلْکَذِبَ وَ هُوَ یُدْعیٰ إِلَی اَلْإِسْلاٰمِ وَ اَللّٰهُ لاٰ یَهْدِی اَلْقَوْمَ اَلظّٰالِمِینَ (7) یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اَللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ اَللّٰهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ اَلْکٰافِرُونَ (8) هُوَ اَلَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ وَ دِینِ اَلْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی اَلدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ اَلْمُشْرِکُونَ (9)

ترجمه:

7-چه کسی ظالمتر است از آن کس که بر خدا دروغ می بندد(و تکذیب کند)در حالی که دعوت به اسلام می شود،خداوند قوم ظالم را هدایت نمی کند.

8-آنها می خواهند نور خدا را با دهان خود خاموش سازند،ولی خدا نور خود را کامل می کند هر چند کافران خوش نداشته باشند! 9-او کسی است که رسول خود را با هدایت و دین حق فرستاد تا او را بر همه ادیان غالب سازد،هر چند مشرکان کراهت داشته باشند.

تفسیر:

می خواهند نور خدا را با دهان خود خاموش کنند؟!

در آیات گذشته خواندیم که چگونه گروهی معاند و لجوج علی رغم بشارت پیامبر پیشین حضرت مسیح ع در باره ظهور پیامبر اسلام ص،و علی رغم

توام بودن دعوت پیامبر اسلام ص با"بینات"و دلائل روشن و معجزات، چگونه به مقابله و انکار برخاستند،در آیات مورد بحث عاقبت کار این افراد، و سرنوشت آنها را تشریح می کند.

نخست می فرماید:"چه کسی ظالمتر است از آن کس که بر خدا دروغ بندد در حالی که دعوت به سوی اسلام می شود"( وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ الْکَذِبَ وَ هُوَ یُدْعیٰ إِلَی الْإِسْلاٰمِ ).

آری چنین کسی که دعوت پیامبر الهی را دروغ،و معجزه او را سحر، آئین او را باطل،می شمرد ستمکارترین مردم است،چرا که راه هدایت و نجات را به روی خود و سایر بندگان خدا می بندد،و آنها را از این سرچشمه فیض الهی که ضامن سعادت ابدی آنها است محروم می سازد.

و در پایان آیه می افزاید:"خداوند قوم ستمگر را هدایت نمی کند" ( وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ ).

کار خدا هدایت است،و ذات پاکش نور و روشنایی معنوی است" اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ "ولی هدایت زمینه می خواهد،و این زمینه در کسانی که دشمن حقیقت اند وجود ندارد.

این آیه بار دیگر تاکیدی است بر این حقیقت که هدایت و ضلالت هر چند از ناحیه خدا است ولی مقدمات آن از ناحیه خود انسان شروع می شود،و به همین دلیل هرگز جبر لازم نمی آید.

جمله"و هُوَ یُدْعیٰ إِلَی الْإِسْلاٰمِ "اشاره به این است که دعوت پیامبر ص متضمن سلامت دنیا و آخرت و نجات انسانها است،با اینحال چگونه انسان تیشه بر ریشه سعادت خویش می زند؟ تعبیر به مَنْ أَظْلَمُ (چه کسی ستمکارتر است...)پانزده بار در قرآن مجید تکرار شده که آیه مورد بحث آخرین آنها است،گرچه موارد آنها ظاهرا

متفاوت است،و همین امر ممکن است منشا این سؤال شود که مگر"ظالمترین مردم"بیش از یک گروه می تواند باشد؟ اما دقت در این آیات نشان می دهد که همه بازگشت به تکذیب آیات الهی و مانع شدن مردم از راه حق است و در واقع ستمی بالاتر از این نیست که مردم را از رسیدن به چنین برنامه ای که راه خوشبختی در همه زمینه ها است بازدارند.

*** سپس برای این که نشان دهد دشمنان حق قادر نیستند آئین او را برچینند ضمن تشبیه جالبی می فرماید:"آنها می خواهند نور خدا را با دهان خود خاموش سازند،ولی خداوند نور خود را کامل می کند هر چند کافران خوش نداشته باشند"!( یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ اللّٰهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ ).

آنها به کسی می مانند که می خواهد نور آفتاب عالمتاب را با پف کردن خاموش سازد،آنها خفاشانی هستند که گمان می کنند اگر چشم از آفتاب فرو پوشند و خود را در پرده های ظلمت شب فرو برند می توانند به مقابله با این چشمه نور برخیزند.

تاریخ اسلام سند زنده ای است بر تحقق عینی این پیشگویی بزرگ قرآن، چرا که از نخستین روز ظهور اسلام توطئه های گوناگون برای نابودی آن چیده شد:

گاه از طریق سخریه و ایذاء و آزار دشمنان.

گاه از طریق محاصره اقتصادی و اجتماعی.

گاه از طریق تحمیل جنگهای گوناگون در میدان های احد و احزاب و حنین و...

گاه از طریق توطئه های داخلی منافقان.

گاه از طریق ایجاد اختلاف در میان صفوف مسلمین.

گاه از طریق جنگهای صلیبی.

گاه از طریق اشغال سرزمین قدس و قبله اول مسلمین.

گاه از طریق تقسیم کشور عظیم اسلامی به بیش از چهل کشور! گاه از طریق برنامه تغییر خط و بریدن جوانان اسلام از فرهنگ کهن خویش.

گاه از طریق نشر فحشاء و وسائل فساد اخلاق و انحراف عقیده در میان قشرهای جوان.

گاه از طریق استعمار نظامی و سیاسی و اقتصادی.

و گاه از طرق دیگر...

ولی همانگونه که خداوند اراده کرده بود این نور الهی روزبه روز در گسترش است و دامنه اسلام هر زمان به گذشته وسیعتر می شود،و آمارها نشان می دهد که جمعیت مسلمانان جهان علی رغم تلاشهای مشترک"صهیونیستها" و"صلیبیها"و"ماتریالیستهای شرق"رو به افزایش است،آری آنها پیوسته می خواهند که نور خدا را خاموش سازند ولی خداوند اراده دیگری دارد.

و این یک معجزه جاودانی قرآن است.

قابل توجه اینکه این مضمون دو بار در آیات قرآن مجید ذکر شده با این تفاوت که در یک مورد" یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا "آمده است(توبه 32)ولی در اینجا" یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا "می باشد.

"راغب"در"مفردات"در توضیح این تفاوت می گوید:آیه نخست اشاره به خاموش کردن بدون مقدمه است،ولی دومی اشاره به خاموش کردن با توسل به مقدمات است.

یعنی خواه آنها مقدمه چینی کنند یا نکنند قادر به خاموش کردن نور الهی نیستند! *** در آخرین آیه مورد بحث برای تاکید بیشتر با صراحت می گوید:"او کسی است که فرستاده خود را با هدایت و دین حق فرستاده تا او را بر همه ادیان غالب کند،هر چند مشرکان کراهت داشته باشند"( هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ ).

تعبیر به" أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ وَ دِینِ الْحَقِّ "به منزله بیان رمز پیروزی و غلبه اسلام است،زیرا در طبیعت"هدایت"و"دین حق"این پیروزی نهفته است،اسلام و قرآن نور الهی است و نور هر جا باشد آثار خود را نشان می دهد و مایه پیروزی است،و کراهت مشرکان و کافران نمی تواند سدی در این راه ایجاد کند.

جالب اینکه این آیه نیز با مختصر تفاوتی سه بار در قرآن مجید آمده:

یک بار در سوره توبه(آیه 33)و یک بار در سوره فتح(آیه 38)و یک بار در همین سوره صف.

ولی نباید فراموش کرد که این تکرار و تاکید در زمانی بود که هنوز اسلام در جزیره عربستان جا نیفتاده بود،تا چه رسد به نقاط دیگر جهان،اما قرآن در همان وقت مؤکدا روی این مساله تکیه کرد و حوادث آینده صدق این پیشگویی بزرگ را ثابت نمود و سرانجام اسلام هم از نظر منطق،و هم از نظر پیشرفت عملی بر مذاهب دیگر غالب شد،و دشمنان را از قسمتهای وسیعی از جهان عقب زد و جای آنها را گرفت و هم اکنون نیز در حال پیشروی است.

البته مرحله نهایی این پیشروی به عقیده ما با ظهور حضرت مهدی

ارواحنا فداه تحقق می یابد که این آیات خود دلیلی بر آن ظهور عظیم است.

در باره محتوای این آیه و اینکه منظور غلبه منطقی یا غلبه قدرت است؟ و ارتباط آن با ظهور حضرت مهدی ع چگونه است؟بحثهای بیشتری ذیل آیه 23 سوره توبه آورده ایم ⁽¹⁾.

[سوره الصف (61): آیات 10 تا 13]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ تِجٰارَةٍ تُنْجِیکُمْ مِنْ عَذٰابٍ أَلِیمٍ (10) تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ بِأَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (11) یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَ یُدْخِلْکُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ وَ مَسٰاکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنّٰاتِ عَدْنٍ ذٰلِکَ اَلْفَوْزُ اَلْعَظِیمُ (12) وَ أُخْریٰ تُحِبُّونَهٰا نَصْرٌ مِنَ اَللّٰهِ وَ فَتْحٌ قَرِیبٌ وَ بَشِّرِ اَلْمُؤْمِنِینَ (13)

ترجمه:

10-ای کسانی که ایمان آورده اید آیا شما را به تجارتی کنم که از عذاب از عذاب دردناک شما را رهایی می بخشد؟! 11-به خدا و رسول او ایمان بیاورید،و در راه خداوند با اموال و جانهایتان جهاد کنید،این برای شما از هر چیز بهتر است بدانید.

12-اگر این کار کنید گناهانتان را می بخشد و شما را در باغهایی از بهشت داخل می کند

که نهرها از زیر درختانش جاری است،و در مسکنهای پاکیزه در بهشت جاویدان جای می دهد و این پیروزی عظیمی است.

13-و نعمت دیگری که آن را دوست دارید به شما می بخشد و آن یاری خداوند و پیروزی نزدیک است و مؤمنان را بشارت ده!

تفسیر:

تجارتی پر سود و بی نظیر!

همانگونه که در آغاز سوره گفتیم،یکی از اهداف مهم این سوره،دعوت به ایمان و جهاد است،آیات مورد بحث نیز تاکیدی است به این دو اصل، بامثال لطیفی که انگیزه حرکت الهی را در جان انسان به وجود می آورد، انگیزه ای که شرط پیروزی اسلام بر تمام ادیان است که در آیات قبل به آن اشاره شده بود.

نخست می فرماید:"ای کسانی که ایمان آورده اید!آیا شما را به تجارتی دلالت کنم که از عذاب الیم،نجاتتان می دهد"؟( یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ تِجٰارَةٍ تُنْجِیکُمْ مِنْ عَذٰابٍ أَلِیمٍ ).

با اینکه"ایمان"و"جهاد"از واجبات قطعیه اند،ولی در اینجا آن را نه به صورت امر،بلکه به صورت پیشنهاد تجارت،مطرح می کند،آن هم آمیخته با تعبیراتی که از لطف بی پایان خدا حکایت دارد.

*** بدون شک"نجات از عذاب الیم"،از مهمترین خواسته های هر انسانی است،و لذا این سؤال که آیا می خواهید شما را به تجارتی رهنمون شوم که شما را از عذاب الیم رهایی می بخشد؟برای همه،جالب توجه است.

هنگامی که با این سؤال دلها را به سوی خود جذب کرد،بی آنکه منتظر پاسخ آنها باشد،به شرح آن تجارت پرسود پرداخته،می افزاید:"و آن اینکه

به خدا و رسول او ایمان بیاورید و در راه خداوند با اموال و جانهایتان جهاد کنید" ( تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ ) ⁽¹⁾.

بدون شک خدا نیازی به این تجارت پرسود ندارد،بلکه تمام منافع آن دربست به مؤمنان تعلق می گیرد،لذا در پایان آیه می فرماید:"این برای شما از هر چیز بهتر است اگر بدانید"( ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ).

قابل توجه اینکه مخاطب،مؤمنانند،به قرینه یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا و در عین حال آنها را به دو اصل"ایمان"و"جهاد"دعوت می کند،ممکن است این تعبیر اشاره به این باشد که ایمان اسمی و سطحی کافی نیست،ایمان عمیق و خالص لازم است که بتواند سرچشمه ایثار و فداکاری و جهاد گردد،و نیز ممکن است ذکر ایمان به خدا و رسول در اینجا شرحی باشد بر ایمان که به طور اجمال در آغاز آیه گذشته آمده بود.

به هر حال،ایمان به پیامبر ص از ایمان به خدا جدا نیست،همانگونه که جهاد با جان،از جهاد با مال نمی تواند جدا باشد،زیرا تمام نبردها نیاز به وسائل و امکاناتی دارد که از طریق کمکهای مالی باید تامین شود،بعضی قادر بر هر دو نوع جهادند،و بعضی تنها قادر بر جهاد با مال و در پشت جبهه اند، و گاه تنها جان دارند و آماده بذل جان.

اما به هر صورت باید این دو نوع جهاد با یکدیگر توأم گردد تا پیروزی فراهم شود و اگر می بینیم جهاد با مال مقدم داشته شده نه به خاطر آن است که از جهاد با جان مهمتر می باشد،بلکه به خاطر این است که مقدمه آن محسوب می شود چرا که ابزار جهاد از طریق کمکهای مالی فراهم می گردد.

تا اینجا سه رکن اساسی از ارکان این تجارت بزرگ و بی نظیر مشخص شد:"خریدار"خدا است،و"فروشنده"انسانهای با ایمان،"و متاع"جانها و اموالشان،اکنون نوبت به رکن چهارم می رسد که بهای این معامله عظیم است.

می فرماید:"هر گاه چنین کنید خداوند گناهانتان را می بخشد و شما را در باغهایی از بهشت که نهرها از زیر درختانش جاری است و در مسکنهای پاکیزه در بهشت جاویدان جای می دهد،و این پیروزی عظیمی است"( یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَ یُدْخِلْکُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ وَ مَسٰاکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنّٰاتِ عَدْنٍ ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ ) ⁽¹⁾.

در مرحله پاداش اخروی نخست به سراغ آمرزش گناهان می رود چرا که بیشترین ناراحتی فکر انسان از گناهان او است،وقتی آمرزش و غفران مسلم شد غصه ای ندارد،این تعبیر نشان می دهد که نخستین هدیه الهی به شهیدان راهش این است که تمام گناهانشان را می بخشد.

اما آیا این تنها ناظر به"حق اللّٰه"است،و یا"حق الناس"را نیز شامل می شود؟مطلق بودن آیه دلیل بر عمومیت است،ولی با توجه به اینکه خداوند حق الناس را به خود آنها واگذار کرده بعضی در عمومیت آیه تردید کرده اند.

به این ترتیب در آیات فوق دو شاخه از ایمان(ایمان به خدا و رسول) و دو شاخه از جهاد(جهاد با مال و جان)و دو شاخه از پاداشهای اخروی

(آمرزش گناهان و دخول در بهشت جاودان)و چنان که خواهیم دید دو شاخه از مواهب الهی در دنیا نیز در آیه بعد آمده است.

*** آنجا که می فرماید:"و نعمت دیگری که آن را دوست دارید و مورد علاقه است به شما می بخشد،و آن یاری خداوند،و پیروزی نزدیک است"( وَ أُخْریٰ تُحِبُّونَهٰا نَصْرٌ مِنَ اللّٰهِ وَ فَتْحٌ قَرِیبٌ ) ⁽¹⁾.

چه تجارت پرسود و پربرکتی؟که سراسرش فتح و پیروزی و نعمت و رحمت است،و به همین دلیل از آن به عنوان"فوز عظیم"و پیروزی بزرگ یاد کرده.

سپس به همین دلیل به مؤمنان در مورد این تجارت بزرگ تبریک می گوید و بشارت می دهد و می افزاید:"و مؤمنان را بشارت ده"( وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ ).

در حدیثی آمده است هنگامی که در"لیله عقبة"(شبی که پیامبر در نزدیکی مکه مخفیانه با جمعی از مردم مدینه ملاقات کرد و از آنان بیعت گرفت) میان رسول خدا ص و مسلمانان مدینه پیمان بسته شد"عبد اللّٰه بن رواحه" عرض کرد هر شرطی می خواهی در ضمن این پیمان برای پروردگارت و برای خودت بکن.

پیامبر ص فرمود:"اما برای پروردگارم شرط این است که به هیچوجه چیزی را شریک او قرار ندهید،اما برای خودم همانگونه که از خود و اموالتان دفاع می کنید از من نیز دفاع کنید".

"عبد اللّٰه"گفت:در مقابل آن به ما چه داده خواهد شد؟ پیامبر ص فرمود:بهشت!

عبد اللّٰه گفت:ربح البیع لا نقیل و لا نستقیل:"چه معامله پرسودی؟ نه ما از این معامله بازمی گردیم و نه اگر بازگشتی از ما بخواهند می پذیریم"! (نه فسخ می کنیم و نه فسخ را پذیرا می شویم) ⁽¹⁾***

نکته ها:

اشاره

1-" فَتْحٌ قَرِیبٌ "کدام است؟

پیروزی موعود در این آیات هم در جنبه های منطقی،و هم در میدانهای نبرد به طور مکرر عائد مسلمانان شد.

و در اینکه منظور از"فتح قریب"کدام فتح است مفسران احتمالات متعددی داده اند بسیاری آن را به"فتح مکه"تفسیر کرده اند،و بعضی به"فتح بلاد ایران و روم"و بعضی به کل فتوحات اسلامی که به فاصله نزدیکی به دنبال ایمان و جهاد مسلمین به دست آمد.

و از آنجا که مخاطب تنها اصحاب و یاران پیامبر ص نیستند،بلکه همه مؤمنان در طول تاریخ مخاطب به این خطاب می باشند،جمله" نَصْرٌ مِنَ اللّٰهِ وَ فَتْحٌ قَرِیبٌ "معنی وسیع و گسترده ای دارد،و بشارتی است به همه آنها هر چند در عصر پیامبر ص و به هنگام نزول این آیات مصداق روشن آن فتح مکه بود.

2- مَسٰاکِنَ طَیِّبَةً چیست؟

در میان نعمتهای بهشتی در اینجا به خصوص روی مساله مسکن پاکیزه و مرفه،آنهم مسکنی در باغهای بهشت جاویدان تکیه شده،و این به خاطر آن

است که یکی از شروط اساسی آسایش و آرامش انسان همان مساله مسکن است، آنهم مسکنی پاک و پاکیزه از هر گونه آلودگی ظاهری و باطنی که انسان با خیال راحت در آن بیارامد.

"راغب"در"مفردات"می گوید:معنی"طیب"در اصل چیزی است که حواس ظاهر و باطن از آن لذت برد،و این معنی جامعی است که همه شرائط مناسب یک مسکن را در بر می گیرد.

قابل توجه اینکه در قرآن سه چیز مایه آرامش شمرده شده است:تاریکی شب وَ جَعَلَ اللَّیْلَ سَکَناً (انعام-96).

خانه های مسکونی وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ بُیُوتِکُمْ سَکَناً (نحل-80).

و همسران یک دل، وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً لِتَسْکُنُوا إِلَیْهٰا (روم-21).

3-دنیا تجارتخانه اولیاء خدا است

در نهج البلاغه می خوانیم علی ع در مقابل شخص پر ادعایی که به اصطلاح "جا نماز آب می کشید"و پشت سر هم مذمت دنیا می کرد، فرمود:اشتباه کردی دنیا برای آنها که بیدار و آگاهند سرمایه بزرگی است،و سپس شرحی در این زمینه بیان فرمود از جمله اینکه:دنیا"متجر اولیاء اللّٰه"و تجارتخانه دوستان خدا است ⁽¹⁾.

بنا بر این اگر در یک جا دنیا به"مزرعه"آخرت تشبیه شده،در اینجا به تجارتخانه تشبیه گردیده است که انسان سرمایه هایی را که از خدا گرفته به گرانترین قیمت به خود او می فروشد،و در برابر متاع ناچیزی بزرگترین نعمت را از او دریافت می دارد.

اصولا تعبیر به تجارت آنهم تجارتی پرسود برای تحریک مهمترین انگیزه های انسان است،انگیزه جلب منفعت و دفع ضرر،زیرا این تجارت الهی تنها سودآور نیست بلکه" عَذٰابٍ أَلِیمٍ "را نیز دفع می کند.

نظیر همین معنی در آیه 111 سوره توبه نیز آمده است إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ :"خداوند از مؤمنان جانها و اموالشان را خریداری می کند و در برابر آن بهشت به آنها می دهد".

شرح دیگری در این زمینه در تفسیر سوره توبه داده ایم ⁽¹⁾.

[سوره الصف (61): آیه 14]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا أَنْصٰارَ اَللّٰهِ کَمٰا قٰالَ عِیسَی اِبْنُ مَرْیَمَ لِلْحَوٰارِیِّینَ مَنْ أَنْصٰارِی إِلَی اَللّٰهِ قٰالَ اَلْحَوٰارِیُّونَ نَحْنُ أَنْصٰارُ اَللّٰهِ فَآمَنَتْ طٰائِفَةٌ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ کَفَرَتْ طٰائِفَةٌ فَأَیَّدْنَا اَلَّذِینَ آمَنُوا عَلیٰ عَدُوِّهِمْ فَأَصْبَحُوا ظٰاهِرِینَ (14)

ترجمه:

14-ای کسانی که ایمان آورده اید یاوران خدا باشید همانگونه که عیسی بن مریم به حواریون گفت:چه کسانی در راه خدا یاوران من هستند؟حواریون گفتند:ما یاوران خدا هستیم،و در این هنگام گروهی از بنی اسرائیل ایمان آوردند و گروهی کافر شدند،ما کسانی را که ایمان آورده بودند در برابر دشمنانشان تایید کردیم و سرانجام بر آنها پیروز شدند.

تفسیر:

همچون حواریون باشید

در این آیه که آخرین آیه سوره صف می باشد باز تکیه و تاکید روی امر "جهاد"است که محور اصلی سوره را تشکیل می دهد،منتهی از طریقی دیگر این مساله را تعقیب می کند،و مطلبی مهمتر از عنوان بهشت و نعمتهای بهشتی

ارائه داده،می فرماید:"ای کسانی که ایمان آورده اید!یاوران خدا باشید" ( یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا أَنْصٰارَ اللّٰهِ ).

آری یاوران خدا،خدایی که تمام قدرتها از او سرچشمه می گیرد و به او بازمی گردد،خداوندی که قدرتش بی پایان و شکست ناپذیر است،و عجب اینکه در اینجا بندگان را به یاری خود طلبیده است، و این افتخاری است بی مانند،هر چند معنی و مفهومش همان یاری پیامبر و آئین او است ولی لطف و رحمت شگرفی در آن نهفته است.

سپس به یک نمونه تاریخی اشاره می کند تا بدانند این راه بدون رهرو نبوده و نیست،می افزاید:"همانگونه که عیسی بن مریم بر حواریین گفت:

چه کسانی یاوران من به سوی خدا هستند"؟!( کَمٰا قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ لِلْحَوٰارِیِّینَ مَنْ أَنْصٰارِی إِلَی اللّٰهِ ).

و"حواریون"در پاسخ با نهایت افتخار عرض کردند:ما یاوران خدا هستیم"( قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ نَحْنُ أَنْصٰارُ اللّٰهِ ).

و در همین مسیر با دشمنان حق به مبارزه برخاستند"گروهی از بنی اسرائیل ایمان آوردند(و به حواریین پیوستند)و گروهی کافر شدند"( فَآمَنَتْ طٰائِفَةٌ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ کَفَرَتْ طٰائِفَةٌ ).

اینجا بود که نصرت و یاری ما به کمک آنها شتافت"ما کسانی را که ایمان آورده بودند در برابر دشمنان تقویت کردیم،و سرانجام بر آنها غالب شدند" ( فَأَیَّدْنَا الَّذِینَ آمَنُوا عَلیٰ عَدُوِّهِمْ فَأَصْبَحُوا ظٰاهِرِینَ ).

شما نیز حواریون محمد ص هستید،و به این افتخار مفتخرید که یاوران اللّٰه می باشید،و همانگونه که حواریون بر دشمنان غلبه کردند شما نیز پیروز خواهید شد،و سربلندی و افتخار در این جهان و جهان دیگر از آن شما خواهد بود.

این موضوع منحصر به یاران و اصحاب رسول اللّٰه ص نبود و همیشه طرفداران حق که در یک درگیری مستمر در برابر اهل باطل قرار دارند از یاوران خدایند و سرانجام پیروزی نصیب آنها خواهد بود. رگ رگ است این آب شیرین و آب شور بر خلائق می رود تا نفخ صور! ***

نکته:

حواریون کیانند؟

در قرآن مجید پنج بار از حواریون مسیح ع یاد شده که دو بار در همین سوره است،این تعبیر اشاره به دوازده نفر از یاران خاص حضرت مسیح ع است که نام آنها در انجیلهای کنونی(انجیل متی و لوقا باب 6)ذکر شده است.

و به طوری که قبلا نیز اشاره کرده ایم،این واژه از ماده"حور"به معنی شستن و سفید کردن است،و چون آنها قلبی پاک و روحی باصفا داشتند و در شستشوی روح و جان خود و دیگران تلاش و کوشش می کردند،این واژه بر آنها اطلاق شده.

در بعضی از روایات آمده است که حضرت مسیح ع هر یک از آنها را به عنوان نمایندگی خود به یکی از مناطق مختلف جهان فرستاد،آنها افرادی مخلص،ایثارگر و مجاهد و مبارز بودند،و سخت به مسیح ع عشق می ورزیدند.

ولی در روایات مسیحیان آمده است که یکی از آنها بنام"یهودای اسخریوطی" سرانجام به مسیح ع خیانت کرد و مطرود شد.

در این زمینه توضیحات بیشتری ذیل آیه 52 سوره آل عمران داده شده

است ⁽¹⁾.

در حدیثی آمده است که پیغمبر گرامی اسلام ص هنگامی که در عقبه با جمعی از اهل مدینه که برای بیعت آمده بودند روبرو شد فرمود:دوازده نفر از خودتان را انتخاب و به من معرفی کنید که اینها نماینده قوم خود باشند، همانگونه که حواریون نسبت به عیسی بن مریم بوده اند ⁽²⁾و این نیز اهمیت مقام آن بزرگواران را نشان می دهد.

***خداوندا!ما را توفیق ده،که در این تجارت پرسود که برای اولیایت فراهم کرده ای،شرکت جوییم و از برکات عظیم آن بهره مند شویم.

پروردگارا!اختلاف و پراکندگی صفوف مسلمین جهان را در برابر دشمنان،متزلزل ساخته،آن چنان آگاهی و بیداری مرحمت فرما که همه مسلمین دنیا در صف واحدی چون"بنیان مرصوص"در برابر دشمنان خونخوار گرد آیند.

بارالها!آئین تو بی یار و یاور نمی ماند،این افتخار را نصیب ما کن که در زمره آن یار و یاوران باشیم.

آمین یا رب العالمین پایان سوره صف دهم رمضان المبارک 1406.

30\2\1365

(62) سوره جمعه این سوره در مدینه نازل شده و 11 آیه است

اشاره

محتوای سوره جمعه

این سوره در حقیقت بر دو محور اصلی اساسی دور می زند:نخست توجه به توحید و صفات خدا و هدف از بعثت پیامبر اسلام ص و مساله معاد،و دیگری برنامه سازنده نماز جمعه و بعضی از خصوصیات این عبادت بزرگ.

ولی با نظر دیگر محتوای این سوره را در چند بخش می توان خلاصه کرد.

1-تسبیح عمومی موجودات.

2-هدف بعثت پیامبر اسلام ص از نظر بعد تعلیم و تربیت.

3-هشدار به مؤمنان که از اصول آئین حق منحرف نشوند آن گونه که یهود منحرف شدند.

4-اشاره ای به قانون عمومی مرگ که دریچه ای است به سوی عالم بقاء.

5-دستور مؤکد برای انجام فریضه نماز جمعه و تعطیل کسب و کار برای شرکت در آن.

فضیلت تلاوت سوره جمعه

در فضیلت تلاوت این سوره روایات بسیاری وارد شده،چه مستقلا و یا در ضمن نمازهای یومیه. در حدیثی از پیغمبر اکرم ص می خوانیم: و من قرء سورة الجمعة اعطی عشر حسنات بعدد من اتی الجمعة،و بعدد من لم یاتها فی امصار المسلمین: "هر کس سوره جمعه را بخواند خداوند به تعداد کسانی که در نماز جمعه شرکت می کنند و کسانی که شرکت نمی کنند در تمام بلاد مسلمین به او ده حسنه می بخشد" 1. در حدیث دیگری از امام صادق ع آمده است که بر هر مؤمنی از شیعیان ما لازم است در شب جمعه،سوره"جمعه"و" سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی "را بخواند،و در ظهر جمعه،سوره جمعه و منافقین را،و هر گاه چنین کند گویی عمل رسول اللّٰه ص را انجام داده،و پاداش و ثوابش بر خدا بهشت است 2. مخصوصا تاکید زیادی روی این مطلب شده که سوره"جمعه"و"منافقین"را در نماز جمعه بخوانند و در بعضی از این روایات آمده که حتی الامکان آن را ترک نکنند 3و با این که عدول از سوره توحید و" قُلْ یٰا أَیُّهَا الْکٰافِرُونَ "به سوره های دیگر در قرائت نماز جائز نیست این مساله در خصوص نماز جمعه استثنا شده است و عدول از آنها به سوره"جمعه"و"منافقین"جایز بلکه مستحبّ شمرده است. و اینها همه نشانه اهمیت فوق العاده این سوره قرآن مجید است.

این سوره در حقیقت بر دو محور اصلی اساسی دور می زند:نخست توجه به توحید و صفات خدا و هدف از بعثت پیامبر اسلام ص و مساله معاد،و دیگری برنامه سازنده نماز جمعه و بعضی از خصوصیات این عبادت بزرگ.

ولی با نظر دیگر محتوای این سوره را در چند بخش می توان خلاصه کرد.

1-تسبیح عمومی موجودات.

2-هدف بعثت پیامبر اسلام ص از نظر بعد تعلیم و تربیت.

3-هشدار به مؤمنان که از اصول آئین حق منحرف نشوند آن گونه که یهود منحرف شدند.

4-اشاره ای به قانون عمومی مرگ که دریچه ای است به سوی عالم بقاء.

5-دستور مؤکد برای انجام فریضه نماز جمعه و تعطیل کسب و کار برای شرکت در آن.

فضیلت تلاوت سوره جمعه

در فضیلت تلاوت این سوره روایات بسیاری وارد شده،چه مستقلا و یا در ضمن نمازهای یومیه. در حدیثی از پیغمبر اکرم ص می خوانیم: و من قرء سورة الجمعة اعطی عشر حسنات بعدد من اتی الجمعة،و بعدد من لم یاتها فی امصار المسلمین: "هر کس سوره جمعه را بخواند خداوند به تعداد کسانی که در نماز جمعه شرکت می کنند و کسانی که شرکت نمی کنند در تمام بلاد مسلمین به او ده حسنه می بخشد" 1. در حدیث دیگری از امام صادق ع آمده است که بر هر مؤمنی از شیعیان ما لازم است در شب جمعه،سوره"جمعه"و" سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی "را بخواند،و در ظهر جمعه،سوره جمعه و منافقین را،و هر گاه چنین کند گویی عمل رسول اللّٰه ص را انجام داده،و پاداش و ثوابش بر خدا بهشت است 2. مخصوصا تاکید زیادی روی این مطلب شده که سوره"جمعه"و"منافقین"را در نماز جمعه بخوانند و در بعضی از این روایات آمده که حتی الامکان آن را ترک نکنند 3و با این که عدول از سوره توحید و" قُلْ یٰا أَیُّهَا الْکٰافِرُونَ "به سوره های دیگر در قرائت نماز جائز نیست این مساله در خصوص نماز جمعه استثنا شده است و عدول از آنها به سوره"جمعه"و"منافقین"جایز بلکه مستحبّ شمرده است. و اینها همه نشانه اهمیت فوق العاده این سوره قرآن مجید است.

ص :

[سوره الجمعة (62): آیات 1 تا 4]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . یُسَبِّحُ لِلّٰهِ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی اَلْأَرْضِ اَلْمَلِکِ اَلْقُدُّوسِ اَلْعَزِیزِ اَلْحَکِیمِ (1) هُوَ اَلَّذِی بَعَثَ فِی اَلْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ اَلْکِتٰابَ وَ اَلْحِکْمَةَ وَ إِنْ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ (2) وَ آخَرِینَ مِنْهُمْ لَمّٰا یَلْحَقُوا بِهِمْ وَ هُوَ اَلْعَزِیزُ اَلْحَکِیمُ (3) ذٰلِکَ فَضْلُ اَللّٰهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ اَللّٰهُ ذُو اَلْفَضْلِ اَلْعَظِیمِ (4)

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر 1-آنچه در آسمانها و زمین است همواره تسبیح خدا می گویند،خداوندی که مالک و حاکم است،و از هر عیب و نقصی مبرا و عزیز و حکیم است.

2-او کسی است که در میان جمعیت درس نخوانده رسولی از خودشان برانگیخت تا آیاتش را بر آنها بخواند،و آنها را پاکیزه کند،و کتاب و حکمت بیاموزد، هر چند پیش از آن در گمراهی آشکاری بودند.

3-و رسول بر گروه دیگری که هنوز به آنها ملحق نشده اند،و او عزیز و حکیم است.

4-این فضل خدا است که به هر کس بخواهد(و شایسته بداند)می بخشد و خداوند صاحب فضل عظیم است.

تفسیر:

اشاره

هدف بعثت پیامبر:

این سوره نیز با تسبیح و تقدیس پروردگار شروع می شود،و به قسمتی از صفات جمال و جلال و اسماء حسنای او اشاره می کند که در حقیقت مقدمه ای است برای بحثهای آینده.

می فرماید:"آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است پیوسته تسبیح خدا می گویند و با زبان حال و قال او را از تمام نقایص و عیوب پاک می شمرند" ( یُسَبِّحُ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ ).

"همان خداوندی که مالک و حاکم است،و از هر عیب و نقصی مبرا است" ( اَلْمَلِکِ الْقُدُّوسِ ).

"خداوندی که عزیز و حکیم است"( اَلْعَزِیزِ الْحَکِیمِ ).

و به این ترتیب نخست بر"مالکیت و حاکمیت"و سپس"منزه بودن او

از هر گونه ظلم و ستم و نقص"تاکید می کند،زیرا با توجه به مظالم بیحساب ملوک و شاهان واژه"ملک"تداعی معانی نامقدسی می کند که با کلمه"قدوس" همه شستشو می شود.

و از طرفی روی"قدرت"و"علم"که دو رکن اصلی حکومت است تکیه نموده،و چنان که خواهیم دید این صفات ارتباط نزدیکی به بحثهای آینده این سوره دارد،و نشان می دهد که انتخاب اوصاف حق در آیات مختلف قرآن روی حساب و نظم و رابطه خاصی است.

در باره تسبیح عمومی موجودات جهان قبلا بحثهای مشروحی داشته ایم ⁽¹⁾.

*** بعد از این اشاره کوتاه و پرمعنی به مساله توحید و صفات خدا به مساله بعثت پیامبر اسلام ص و هدف از این رسالت بزرگ که در ارتباط با عزیز و حکیم و قدوس بودن خداوند است پرداخته چنین می گوید:"او کسی است که در میان درس نخوانده ها رسولی از خودشان برانگیخت تا آیاتش را بر آنها بخواند" ( هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ ).

و در پرتو این تلاوت"آنها را از هر گونه شرک و کفر و انحراف و فساد پاک و پاکیزه کند،و کتاب و حکمت بیاموزد"( وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ ).

"هر چند پیش از آن در ضلال مبین و گمراهی آشکاری بودند"( وَ إِنْ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ ).

جالب اینکه بعثت پیامبر اسلام ص را با آن ویژگیهایی که جز از طریق اعجاز نمی توان تفسیر کرد نشانه عظمت خدا و دلیل بر وجود او گرفته،می گوید:

خداوند همان کسی است که چنین پیامبری را مبعوث کرد،و چنین شاهکاری را در آفرینش به وجود آورد! "امیین"جمع"امی"به معنی درس نخوانده است(منسوب به"ام" (مادر)یعنی مکتبی جز مکتب دامان مادرش را ندیده است)و بعضی آن را به معنی"اهل مکه"دانسته اند،زیرا"مکه"را" أُمَّ الْقُریٰ "(مادر آبادیها) می نامیدند ولی این احتمال بعید به نظر می رسد،چرا که نه پیامبر اسلام ص تنها مبعوث به اهل مکه بود،و نه سوره جمعه در مکه نازل شده است.

بعضی از مفسران نیز آن را به معنی"امت عرب"در مقابل یهود و دیگران تفسیر کرده اند،و آیه 75 سوره"آل عمران"را شاهد بر این معنی می دانند که می گوید: قٰالُوا لَیْسَ عَلَیْنٰا فِی الْأُمِّیِّینَ سَبِیلٌ :"یهود گفتند ما در برابر امیین (غیر یهود)مسئول نیستیم".

اگر این تفسیر را هم بپذیریم به خاطر آن است که یهود خود را اهل کتاب و با سواد می دانستند و امت عرب را بیسواد و درس نخوانده.

بنا بر این تفسیر اول از همه مناسبتر است ⁽¹⁾.

قابل توجه اینکه می گوید:پیامبر اسلام از میان همین گروه و همین قشر درس نخوانده برخاسته تا عظمت رسالت او را روشن سازد،و دلیلی باشد بر حقانیت او،چرا که کتابی مثل قرآن با این محتوای عمیق و عظیم،و فرهنگی چون فرهنگ اسلام،محال است زائیده فکر بشر باشد آن هم بشری که نه خود درس خوانده،و نه در محیط علم و دانش پرورش یافته است،این نوری است که از ظلمت برخاسته،و باغ سرسبزی است که از دل کویر سر برآورده،و این خود معجزه ای است آشکار و سندی است روشن بر حقانیت او.

در آیه فوق هدف این بعثت را در سه امر خلاصه کرده که یکی جنبه مقدماتی دارد و آن تلاوت آیات الهی است،و دو قسمت دیگر یعنی"تهذیب و تزکیه نفوس"و"تعلیم کتاب و حکمت"دو هدف بزرگ نهایی را تشکیل می دهد.

آری پیامبر ص آمده است که انسانها را هم در زمینه علم و دانش،و هم اخلاق و عمل،پرورش دهد،تا به وسیله این دو بال بر اوج آسمان سعادت پرواز کنند،و مسیر الی اللّٰه را پیش گیرند،و به مقام قرب او نائل شوند.

این نکته نیز شایان توجه است که در بعضی از آیات قرآن"تزکیه" مقدم بر"تعلیم"و در بعضی"تعلیم"مقدم بر"تزکیه"شمرده شده،یعنی از چهار مورد در سه مورد تربیت بر تعلیم مقدم است،و در یک مورد تعلیم بر تربیت مقدم.

این تعبیر ضمن اینکه نشان می دهد این دو امر در یکدیگر تاثیر متقابل دارند(اخلاق زائیده علم است همانگونه که علم زائیده اخلاق است)اصالت تربیت را مشخص می سازد، البته منظور علوم حقیقی است نه اصطلاحی در لباس علم.

فرق میان"کتاب"و"حکمت"ممکن است این باشد که اول اشاره به قرآن و دومی به سخنان پیامبر ص و تعلیمات اوست که"سنت"نام دارد.

و نیز ممکن است"کتاب"اشاره به اصل دستورات اسلام باشد،و"حکمت" اشاره به فلسفه و اسرار آن.

این نکته نیز قابل توجه است که"حکمت"در اصل به معنی منع کردن به قصد اصلاح است،و لجام مرکب را از این جهت"حکمت"گویند که او را منع و مهار کرده،و در مسیر صحیح قرار می دهد،بنا بر این مفهوم آن دلائل عقلی است،و از اینجا روشن می شود که ذکر کتاب و حکمت پشت سر یکدیگر می تواند اشاره به دو سرچشمه بزرگ شناخت یعنی"وحی"و"عقل"بوده باشد،

یا به تعبیر دیگر احکام آسمانی و تعلیمات اسلام در عین اینکه از وحی الهی سرچشمه می گیرد با ترازوی عقل قابل سنجش و درک می باشد(منظور کلیات احکام است).

و اما" ضَلاٰلٍ مُبِینٍ "(گمراهی آشکار)که در ذیل آیه به عنوان سابقه قوم عرب بیان شده،اشاره سربسته و پرمعنایی است به عصر جاهلیت که گمراهی بر سراسر جامعه آنها حکمفرما بود،چه گمراهی از این بدتر و آشکارتر که:

بتهایی را که از سنگ و چوب با دست خود می تراشیدند پرستش می کردند و در مشکلات خود به این موجودات بی شعور پناه می بردند.

دختران خود را با دست خویش زنده به گور می کردند،سهل است به این عمل فخر و مباهات نیز می کردند که نگذاردیم ناموسمان دست بیگانگان بیفتد!.

مراسم نماز و نیایش آنها کف زدن و سوت کشیدن در کنار خانه کعبه بود،و حتی زنان بصورت برهنه مادرزاد بر گرد خانه خدا طواف می کردند و آن را عبادت می شمردند! انواع خرافات و موهومات بر افکار آنها حاکم بود،و جنگ و خونریزی و غارتگری مایه مباهاتشان زن در میان آنها متاع بی ارزشی بود که حتی روی آن قمار می زدند!و از ساده ترین حقوق انسانی محروم بود،کینه ها و عداوتها را پدران به ارث به فرزندانشان منتقل می کردند،و به همین دلیل خونریزی و کشت و کشتار یک امر عادی محسوب می شد.

آری پیامبر ص آمد و آنها را از این ضلال مبین به برکت کتاب و حکمت نجات داد،و تعلیم و تربیت نمود،و به راستی نفوذ در چنین جامعه گمراهی خود یکی از دلائل عظمت اسلام و معجزه آشکار پیامبر بزرگ ما است.

ولی از آنجا که پیامبر اسلام تنها مبعوث به این قوم"امی"نبود،بلکه دعوتش همه جهانیان را دربر می گرفت در آیه بعد می افزاید:"او مبعوث به گروه دیگری از مؤمنان نیز هست که هنوز ملحق به اینها نشده اند"، ( وَ آخَرِینَ مِنْهُمْ لَمّٰا یَلْحَقُوا بِهِمْ ) ⁽¹⁾.

اقوام دیگری که بعد از یاران پیامبر اسلام ص پا به عرصه وجود گذاردند،در مکتب تعلیم و تربیت پیامبر ص پرورش یافتند،و از سرچشمه زلال قرآن و سنت محمدی ص سیراب گشتند،آری آنها نیز مشمول این دعوت بزرگ بودند.

به این ترتیب آیه فوق تمام اقوامی را که بعد از صحابه پیامبر ص به وجود آمدند از عرب و عجم شامل می شود،در حدیثی می خوانیم هنگامی که پیغمبر اکرم ص این آیه را تلاوت فرمود سؤال کردند:اینها کیانند؟ پیامبر ص دست خود را بر شانه سلمان گذارد،و فرمود

لو کان الایمان فی الثریا لنالته رجال من هؤلاء :"اگر ایمان در ثریا(ستاره دوردستی که در این زمینه ضرب المثل است).باشد مردانی از این گروه(ایرانیان)به آن دست می یابند" ⁽²⁾.

و از آنجا که همه این امور از قدرت و حکمت خداوند سرچشمه می گیرد

در پایان آیه می فرماید:"او عزیز و حکیم است"( وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ ).

*** سپس به این نعمت بزرگ یعنی بعثت پیامبر گرامی اسلام ص و برنامه تعلیم و تربیت او اشاره کرده.می افزاید:"این فضل خدا است که به هر کس بخواهد و لایق ببیند می بخشد،و خداوند صاحب فضل عظیم است"( ذٰلِکَ فَضْلُ اللّٰهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ ).

در حقیقت این آیه همانند آیه 164 سوره آل عمران است که می گوید: لَقَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ و همه چیز آن تقریبا شبیه آیات مورد بحث است.

بعضی نیز احتمال داده اند که" ذٰلِکَ فَضْلُ اللّٰهِ "(این فضل الهی است) اشاره به اصل مقام نبوت باشد که خداوند این مقام را به هر کس که شایسته بداند می دهد.

ولی تفسیر اول،مناسبتر است،هر چند جمع میان هر دو نیز ممکن است، که هم رهبری پیامبر ص برای امت فضل الهی است و هم مقام نبوت برای شخص پیامبر ص.

ناگفته پیدا است که تعبیر"من یشاء"(هر کس را بخواهد)مفهومش این نیست که خدا بی حساب،فضل و مرحمت خود را به کسی می دهد،بلکه مشیت در اینجا توأم با حکمت است،همانگونه که توصیف خداوند را به عزیز و حکیم در نخستین آیه سوره این مطلب را روشن ساخته.

امیر مؤمنان علی ع نیز در تشریح این فضل بزرگ الهی در نهج البلاغه می فرماید:

فانظروا الهی مواقع نعم اللّٰه علیهم،حین بعث الیهم رسولا،فعقد بملته طاعتهم،و جمع علی دعوته الفتهم،کیف نشرت النعمة علیهم جناح

کرامتها،و اسالت لهم جداول نعیمها،و التفت الملة بهم فی عوائد برکتها فاصبحوا فی نعمتها غرقین،و فی خضرة عیشها فکهین :"به نعمتهای خداوند بر این امت بنگرید!در آن زمان که رسولش را به سوی آنها مبعوث کرد، اطاعت آنها را به آئینش جلب کرد،و با دعوتش آنها را متحد ساخت،بنگرید چگونه این نعمت بزرگ پر و بال کرامت خود را بر آنها گسترد،و نهرهای مواهب خویش را به سوی آنان جاری ساخت،و آئین حق با تمام برکاتش آنها را در برگرفت،آنها در میان نعمتهایش غرقند،و در زندگانی خرمش شادمانند" ⁽¹⁾***

نکته:

فضل الهی روی حساب است

در حدیثی آمده است که جمعی از فقرای امت خدمت رسول خدا ص رسیدند و عرض کردند:ای رسول خدا!ثروتمندان اموالی برای انفاق دارند و ما چیزی نداریم،وسیله برای حج دارند و ما نداریم،و امکانات برای آزاد کردن بردگان دارند و ما نداریم.

پیامبر ص فرمود:هر کسی صد بار"تکبیر"بگوید افضل است از آزاد کردن یک برده،و کسی که صد بار"تسبیح خدا"بگوید افضل است از اینکه یکصد اسب را برای جهاد زین و لجام کند،و کسی که صد بار" لاٰ إِلٰهَ إِلاَّ اللّٰهُ " بگوید،عملش از تمام مردم در آن روز برتر است،مگر اینکه کسی بیشتر بگوید.

این سخن به گوش اغنیاء رسید،آنها نیز به سراغ این اذکار رفتند، فقرای امت خدمت پیامبر ص رسیدند و عرض کردند:سخن شما به گوش

اینها رسیده و آنها نیز مشغول ذکر شده اند!پیامبر ص فرمود:

ذٰلِکَ فَضْلُ اللّٰهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشٰاءُ

:"این فضل الهی است به هر کس بخواهد می دهد"(اشاره به اینکه این برای امثال شما است که اشتیاق انفاق دارید و وسیله آن در اختیار ندارید،و اما برای آنها که ثروتمندند راه وصول به فضل الهی از طریق انفاق از ثروتهایشان است) ⁽¹⁾.

این حدیث نیز شاهد سخنی است که در بالا گفتیم که فضل الهی روی حساب حکیمانه است.

[سوره الجمعة (62): آیات 5 تا 8]

اشاره

مَثَلُ اَلَّذِینَ حُمِّلُوا اَلتَّوْرٰاةَ ثُمَّ لَمْ یَحْمِلُوهٰا کَمَثَلِ اَلْحِمٰارِ یَحْمِلُ أَسْفٰاراً بِئْسَ مَثَلُ اَلْقَوْمِ اَلَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِ اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ لاٰ یَهْدِی اَلْقَوْمَ اَلظّٰالِمِینَ (5) قُلْ یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ هٰادُوا إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّکُمْ أَوْلِیٰاءُ لِلّٰهِ مِنْ دُونِ اَلنّٰاسِ فَتَمَنَّوُا اَلْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ (6) وَ لاٰ یَتَمَنَّوْنَهُ أَبَداً بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ وَ اَللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ (7) قُلْ إِنَّ اَلْمَوْتَ اَلَّذِی تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاٰقِیکُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ اَلْغَیْبِ وَ اَلشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (8)

ترجمه:

5-کسانی که مکلف به تورات شدند ولی حق آن را ادا ننمودند مانند درازگوشی هستند که کتابهایی را حمل می کند،قومی که آیات الهی را تکذیب کردند مثال بدی دارند،و خداوند جمعیت ظالمان را هدایت نمی کند.

6-بگو ای یهودیان!اگر گمان می کنید که شما دوستان خدا غیر از مردم هستید آرزوی مرگ کنید اگر راست می گوئید!(تا به لقای محبوبتان برسید).

7-ولی آنها هرگز تمنای مرگ نمی کنند به خاطر اعمالی که از پیش فرستاده اند،و خداوند ظالمان را بخوبی می شناسد.

8-بگو این مرگی که از آن فرار می کنید سرانجام با شما ملاقات خواهد کرد،سپس به سوی کسی که از پنهان و آشکار با خبر است برده می شوید و شما را از آنچه انجام می دادید خبر می دهد.

تفسیر:

چارپایی بر او کتابی چند!

در بعضی از روایات آمده است که یهود می گفتند:اگر محمد به رسالت مبعوث شده رسالتش شامل حال ما نیست،لذا نخستین آیه مورد بحث به آنها گوشزد می کند که اگر کتاب آسمانی خود را دقیقا خوانده و عمل می کردید این سخن را نمی گفتید،چرا که بشارت ظهور پیامبر اسلام ص در آن آمده است.

می فرماید:"کسانی که تورات بر آنها نازل شد و مکلف به آن گشتند ولی حق آن را اداء ننمودند و به آیاتش عمل نکردند همانند درازگوشی هستند که کتابهایی بر پشت خود حمل می کند"( مَثَلُ الَّذِینَ حُمِّلُوا التَّوْرٰاةَ ثُمَّ لَمْ یَحْمِلُوهٰا کَمَثَلِ الْحِمٰارِ یَحْمِلُ أَسْفٰاراً ).

او از کتاب چیزی جز سنگینی احساس نمی کند،و برایش تفاوت ندارد که سنگ و چوب بر پشت دارد یا کتابهایی که دقیقترین اسرار آفرینش و مفیدترین برنامه های زندگی در آن است.

این قوم از خود راضی که تنها به نام تورات یا تلاوت آن قناعت کردند، بی آنکه اندیشه در محتوای آن داشته باشند و عمل کنند همانند همین حیوانی هستند که در حماقت و نادانی ضرب المثل و مشهور خاص و عام است.

این گویاترین مثالی است که برای عالم بی عمل می توان بیان کرد که

سنگینی مسئولیت علم را بر دوش دارد بی آنکه از برکات آن بهره گیرد،و افرادی که با الفاظ قرآن سر و کار دارند ولی از محتوا و برنامه عملی آن بیخبرند(و چه بسیارند این افراد در بین صفوف مسلمین)مشمول همین آیه اند.

این احتمال نیز وجود دارد که یهود با شنیدن آیات نخستین این سوره و مانند آن که از موهبت بعثت پیامبر ص سخن می گوید گفته باشند که ما نیز اهل کتابیم،و مفتخر به بعثت حضرت موسی کلیم هستیم،قرآن در پاسخ آنها می گوید:چه فائده؟که دستورهای تورات را زیر پا نهادید و آن را در زندگی خود هرگز پیاده نکردید.

ولی به هر حال هشداری است به همه مسلمانان که مراقب باشند سرنوشتی همچون یهود پیدا نکنند،این فضل عظیم الهی که شامل حال آنها شده،و این قرآن مجید که بر آنها نازل گردیده،برای این نیست که تنها در خانه ها خاک بخورد،یا به عنوان"تعویذ چشم زخم"حمایل کنند،یا برای حفظ از حوادث به هنگام سفر از زیر آن رد شوند،یا برای میمنت و شگون خانه جدید همراه "آئینه"و"جاروب"!به خانه تازه بفرستند،و تا این حد آن را تنزل دهند،و یا آخرین همت آنها تلاش و کوشش برای تجوید و تلاوت زیبا و ترتیل و حفظ آن باشد،ولی در زندگی فردی و اجتماعی کمترین انعکاسی نداشته باشد و در عقیده و عمل از آن اثری به چشم نخورد.

سپس در ادامه این مثل می افزاید:"قومی که آیات الهی را تکذیب کردند مسلما مثال بدی دارند"( بِئْسَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِ اللّٰهِ ).

چگونه آنها تشبیه به"حمار حامل اسفار"نشوند؟در حالی که نه تنها با عمل که با زبان هم آیات الهی را انکار کردند،چنان که در آیه 87 سوره بقره در باره همین قوم یهود می خوانیم: أَ فَکُلَّمٰا جٰاءَکُمْ رَسُولٌ بِمٰا لاٰ تَهْویٰ أَنْفُسُکُمُ اسْتَکْبَرْتُمْ فَفَرِیقاً کَذَّبْتُمْ وَ فَرِیقاً تَقْتُلُونَ :"آیا هر زمان پیامبری بر خلاف

هوای نفس شما آمد در برابر او تکبر کردید،گروهی را تکذیب نمودید،و گروهی را به قتل رساندید"؟! و در پایان آیه در یک جمله کوتاه و پرمعنی می فرماید:"خداوند قوم ستمگر را هدایت نمی کند"؟( وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ ).

درست است که هدایت کار خدا است،اما زمینه لازم دارد،و زمینه آن که روح حق طلبی و حقجویی است باید از ناحیه خود انسانها فراهم شود،و ستمگران از این مرحله دورند.

*** گفتیم یهود خود را امتی برگزیده،و به اصطلاح تافته ای جدا بافته می دانستند،حتی گاهی ادعا می کردند که پسران خدا هستند!و گاه خود را دوستان خاص خداوند قلمداد می کردند،چنان که در آیه 18 سوره مائده آمده است، وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ وَ النَّصٰاریٰ نَحْنُ أَبْنٰاءُ اللّٰهِ وَ أَحِبّٰاؤُهُ :"یهود و نصارا گفتند ما پسران خدا و دوستان خاص او هستیم".(هر چند منظورشان فرزندان مجازی باشد).

قرآن در مقابل این بلندپروازیهای بی دلیل،آنهم از ناحیه گروهی که حامل کتاب الهی بودند اما عامل به آن نبودند،می گوید:"به آنها بگو ای یهودیان اگر گمان می کنید که شما دوستان خدا غیر از مردم هستید پس آرزوی مرگ کنید اگر راست می گوئید"( قُلْ یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ هٰادُوا إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّکُمْ أَوْلِیٰاءُ لِلّٰهِ مِنْ دُونِ النّٰاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ ) ⁽¹⁾.

چرا که دوست همیشه مشتاق لقای دوست است،و می دانیم که لقای

معنوی پروردگار در قیامت رخ می دهد هنگامی که حجابهای عالم دنیا کنار رفت،و غبارهای شهوات و هوسها فرو نشست،پرده ها برداشته می شود،و انسان با چشم دل جمال دل آرای محبوب را می بیند،و بر بساط قربش گام می نهد،و به مصداق" فِی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِیکٍ مُقْتَدِرٍ "به حریم دوست راه می یابد.

اگر شما راست می گوئید و دوست خاص او هستید پس چرا این قدر به زندگی دنیا چسبیده اید؟!چرا این قدر از مرگ وحشت دارید؟این دلیل بر این است که شما در این ادعای خود صادق نیستید.

قرآن همین معنی را به تعبیر دیگری در سوره بقره آیه 96 بازگو کرده است می گوید: وَ لَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النّٰاسِ عَلیٰ حَیٰاةٍ وَ مِنَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا یَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ یُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَ مٰا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذٰابِ أَنْ یُعَمَّرَ وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِمٰا یَعْمَلُونَ :"آنها را حریصترین مردم بر زندگی این دنیا می یابی، حتی حریصتر از مشرکان،تا آنجا که هر یک از آنها دوست دارد هزار سال عمر کند،در حالی که این عمر طولانی او را از عذاب الهی باز نخواهد داشت و خداوند به اعمال آنها بینا است"! *** سپس به دلیل اصلی وحشت آنها از مرگ اشاره کرده می افزاید:"آنها هرگز آرزوی مرگ نمی کنند به خاطر اعمالی که از پیش فرستاده اند" ( وَ لاٰ یَتَمَنَّوْنَهُ أَبَداً بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ ).

ولی"خداوند ظالمان را به خوبی می شناسد"( وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ ).

در حقیقت ترس انسان از مرگ به خاطر یکی از دو عامل است:یا به زندگی بعد از مرگ ایمان ندارد،و مرگ را هیولای فنا و نیستی و ظلمتکده عدم می پندارد،و طبیعی است که انسان از نیستی و عدم بگریزد.

و یا اینکه به جهان پس از مرگ معتقد است اما پرونده اعمال خود را چنان تاریک و سیاه می بیند که از حضور در آن دادگاه بزرگ سخت بیمناک است.

و از آنجا که یهود معتقد به معاد و جهان پس از مرگ بودند طبعا علت وحشت آنها از مرگ عامل دوم بود.

تعبیر به"ظالمین"مفهوم وسیعی دارد که تمام اعمال ناروای یهود از کشتن پیامبران بزرگ الهی گرفته،تا نسبتهای ناروا به آنها و غصب حقوق و چپاول اموال و غارت سرمایه های مردم،و آلوده بودن به انواع مفاسد اخلاقی.

*** ولی مسلما این وحشت و اضطراب مشکلی را حل نمی کند،مرگ شتری است که بر در خانه همه خوابیده است لذا قرآن می گوید:"ای پیامبر!به آنها بگو این مرگی را که از آن فرار می کنید سرانجام با شما ملاقات خواهد کرد" ( قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِی تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاٰقِیکُمْ ).

سپس به سوی کسی که از پنهان و آشکار با خبر است برده می شوید و شما را از آنچه انجام می دادید خبر می دهد"( ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ).

قانون مرگ از عمومی ترین و گسترده ترین قوانین این عالم است،انبیاء بزرگ الهی و فرشتگان مقربین همه می میرند،و جز ذات پاک خداوند در این جهان باقی نمی ماند،" کُلُّ مَنْ عَلَیْهٰا فٰانٍ وَ یَبْقیٰ وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلاٰلِ وَ الْإِکْرٰامِ " (سوره رحمان آیه 26 و 27).

هم مرگ از قوانین مسلم این عالم است،و هم حضور در دادگاه عدل خدا و حسابرسی اعمال و هم خداوند از تمام اعمال بندگان دقیقا آگاه است.

بنا بر این تنها راه برای پایان دادن به این وحشت،پاک سازی اعمال،و

شستشوی دل از آلودگی گناه می باشد که هر کس حسابش پاک است از محاسبه اش چه باک است؟و تنها در این صورت است که علی وار می توان گفت:

هیهات بعد اللتیا و اللتی و اللّٰه لابن ابی طالب آنس بالموت من الطفل بثدی امه:

"هیهات بعد از آن همه جنگها و حوادث به خدا سوگند علاقه فرزند ابو طالب به مرگ از علاقه طفل به پستان مادرش بیشتر است"! ⁽¹⁾و به هنگامی که فرق مبارکش با ضربه"اشقی الآخرین"از هم شکافته شد خروشی برآورد و فرمود،

فزت و رب الکعبه :"به پروردگار کعبه پیروز شدم و نجات یافتم".

نکته ها:

اشاره

1-عالم بی عمل؟

بدون شک تحصیل علم،مشکلات فراوانی دارد،ولی این مشکلات هر قدر باشد در برابر برکات حاصل از علم ناچیز است،بیچارگی انسان روزی خواهد بود که زحمت تحصیل علم را بر خود هموار کند،اما چیزی از برکاتش عائد او نشود،درست بسان چهارپایی است که سنگینی یک بار کتاب را به پشت خود احساس می کند.بی آنکه از محتوای آن بهره گیرد.

در بعضی از تعبیرات عالم بی عمل به"شجر بلا ثمر"(درخت بی میوه) یا"سحاب بلا مطر"(ابر بی باران)یا شمعی که می سوزد و اطراف خود را روشن می کند ولی خودش از بین می رود،یا چهارپایی که به"طاحونه" (آسیاب)می بندند و دائما زحمت می کشد و طی طریق می کند،اما چون به دور خود می گردد،هرگز راهی را طی نمی کند و به جایی نمی رسد و مانند این

تشبیهات که هر کدام بیانگر گوشه ای از سرنوشت شوم عالم بی عمل است.

در روایات اسلامی نیز در نکوهش این گونه عالمان،تعبیرات تکان دهنده ای آمده است:

از جمله:از رسول خدا ص نقل شده که فرمود:"هر کس علمش افزوده شود ولی بر هدایتش نیفزاید،این علم،جز دوری از خدا،برای او، حاصلی ندارد""

من ازداد علما و لم یزدد هدی لم یزدد من اللّٰه الا بعدا " ⁽¹⁾در جای دیگر از امیر مؤمنان علی ع می خوانیم:"علم با عمل توأم است،هر کس چیزی را می داند باید به آن عمل کند و علم فریاد می زند و عمل را دعوت می کند،اگر به او پاسخ مثبت نداد،از آنجا کوچ می کند"!:

"

العلم مقرون بالعمل،فمن علم عمل، و العلم یهتف بالعمل فان اجابه و الا ارتحل عنه " ⁽²⁾.

اصولا از بعضی از روایات استفاده می شود که عالم بی عمل،شایسته نام "عالم"نیست،رسول خدا ص می فرماید:"

لا یکون المرء عالما حتی یکون بعلمه عاملا " ⁽³⁾.

و از این بالاتر آنکه:او تمام مسئولیت عالم را بر دوش می کشد،بی آنکه از مزایای علم بهره مند باشد،لذا در حدیثی از امیر مؤمنان علی ع می خوانیم که ضمن خطبه ای بر فراز منبر فرمود:

ایها الناس!اذا علمتم فاعملوا بما علمتم لعلکم تهتدون،ان العالم العامل بغیره کالجاهل الحائر الذی لا یستفیق عن جهله بل قد رأیت ان الحجة علیه اعظم و الحسرة ادوم:

"ای مردم!هنگامی که چیزی را دانستید عمل کنید تا هدایت یابید،

زیرا عالمی که بر خلاف علمش عمل می کند،مانند جاهل سرگردانی است که هرگز از جهلش هشیار نمی شود،بلکه من حجت را بر چنین عالمی بزرگتر، و حسرت را پایدارتر می بینم" ⁽¹⁾.

و بدون شک وجود چنین علما و دانشمندانی،بزرگترین بلا برای یک جامعه،محسوب می شود،و سرنوشت مردمی که عالمشان چنین باشد،سرنوشت خطرناکی است که به گفته شاعر: و راعی الشاة یحمی الذئب عنها فکیف اذا الرعاة لها ذئاب! :شبان،گوسفندان را از چنگال گرگ نجات می دهد اما وای به حال گوسفندانی که شبانشان گرگان باشند.

2-چرا از مرگ بترسم؟

معمولا غالب مردم از مرگ می ترسند،تنها گروه اندکی هستند که بر چهره مرگ لبخند می زنند،و آن را تنگ تنگ در آغوش می فشارند،دلقی رنگ رنگ را می دهند و جانی جاودان می گیرند.

اما ببینیم چرا مرگ و مظاهر آن،و حتی نام آن،برای گروهی،دردآور است؟دلیل عمده اش،این است که به زندگی بعد از مرگ،ایمان ندارند، و یا اگر ایمان دارند،این ایمان به صورت یک باور عمیق در نیامده و بر افکار و عواطف آنها حاکم نشده است.

وحشت انسان از فناء و نیستی،طبیعی است،انسان حتی از تاریکی شب می ترسد،چرا که ظلمت نیستی نور است،و گاه از مرده نیز می ترسد،چرا

که آن هم در مسیر فنا قرار گرفته.

اما اگر انسان با تمام وجودش باور کند که دنیا،زندان مؤمن،و بهشت کافر است"

الدنیا سجن المؤمن و جنة الکافر " ⁽¹⁾.

اگر باور کند که این جسم خاکی،قفسی است برای مرغ روح او که وقتی این قفس شکست آزاد می شود،و به هوای کوی دوست پر و بال می زند.

اگر باور کند"حجاب چهره جان می شود غبار تنش"مسلما در آرزوی آن دم است که از این چهره،پرده برفکند.

اگر باور کند مرغ باغ ملکوت است و از عالم خاک نیست،و تنها"دو سه روزی قفسی ساخته اند از بدنش"؟ آری اگر دیدگاه انسان در باره مرگ چنین باشد هرگز از مرگ وحشت نمی کند،در عین اینکه زندگی را برای پیمودن مسیر تکامل خواهان است.

لذا در حدیث عاشورا می خوانیم:هر قدر حلقه محاصره دشمن تنگ تر و فشار دشمن بر حسین ع و یارانش بیشتر می شد چهره های آنها برافروخته تر و شکوفاتر می گشت،و حتی پیر مردان اصحابش صبح عاشورا خندان بودند وقتی از آنها سؤال می شد چرا؟می گفتند:برای اینکه ساعاتی دیگر شربت شهادت می نوشیم و حور العین را در آغوش می گیریم! ⁽²⁾.

علت دیگر برای ترس از مرگ دلبستگی بیش از حد به دنیا است،چرا که مرگ میان او و محبوبش جدایی می افکند،و دل کندن از آن همه امکاناتی که برای زندگی مرفه و پر عیش و نوش فراهم ساخته برای او طاقت فرسا است.

عامل سوم خالی بودن ستون حسنات و پر بودن ستون سیئات نامه عمل است.

در حدیثی می خوانیم کسی خدمت پیامبر آمد عرض کرد یا رسول اللّٰه ص من چرا مرگ را دوست نمی دارم؟ فرمود:آیا ثروتی داری؟ عرض کرد:آری.

فرمود:چیزی از آن را پیش از خود فرستاده ای؟ عرض کرد:نه.

فرمود:به همین دلیل است که مرگ را دوست نداری(چون نامه اعمالت از حسنات خالی است) ⁽¹⁾.

دیگری نزد ابو ذر آمد و همین سؤال را کرد که ما چرا از مرگ متنفریم؟! فرمود:لانکم عمرتم الدنیا،و خربتم الآخرة فتکرهون ان تنتقلوا من عمران الی خراب!:

"برای اینکه شما دنیا را آباد کرده اید،و آخرتتان را ویران،طبیعی است که دوست ندارید از نقطه آبادی به نقطه ویرانی منتقل شوید" ⁽²⁾.

[سوره الجمعة (62): آیات 9 تا 11]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ اَلْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اَللّٰهِ وَ ذَرُوا اَلْبَیْعَ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (9) فَإِذٰا قُضِیَتِ اَلصَّلاٰةُ فَانْتَشِرُوا فِی اَلْأَرْضِ وَ اِبْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اَللّٰهِ وَ اُذْکُرُوا اَللّٰهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ (10) وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً اِنْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً قُلْ مٰا عِنْدَ اَللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اَللَّهْوِ وَ مِنَ اَلتِّجٰارَةِ وَ اَللّٰهُ خَیْرُ اَلرّٰازِقِینَ (11)

ترجمه:

9-ای کسانی که ایمان آورده اید!هنگامی که برای نماز روز جمعه اذان گفته می شود به سوی ذکر خدا بشتابید،و خرید و فروش را رها کنید که این برای شما بهتر است اگر می دانستید.

10-و هنگامی که نماز پایان گرفت شما آزادید در زمین پراکنده شوید و از فضل الهی طلب کنید،و خدا را بسیار یاد نمائید تا رستگار شوید.

11-هنگامی که تجارت یا سرگرمی و لهوی را ببینند پراکنده می شوند و به سوی آن می روند،و تو را ایستاده به حال خود رها می کنند،بگو آنچه نزد خدا است بهتر از لهو و تجارت است و خداوند بهترین روزی دهندگان است.

شان نزول:

در شان نزول این آیات یا خصوص آیه" وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً "روایات مختلفی نقل شده که همه آنها از این معنی خبر می دهد که در یکی از سالها که مردم مدینه گرفتار خشکسالی و گرسنگی و افزایش نرخ اجناس شده بودند "دحیه"با کاروانی از شام فرا رسید و با خود مواد غذایی آورده بود،در حالی که روز جمعه بود و پیامبر ص مشغول خطبه نماز جمعه بود،طبق معمول برای اعلام ورود کاروان طبل زدند و حتی بعضی دیگر آلات موسیقی را نواختند، مردم با سرعت خود را به بازار رساندند،در این هنگام مسلمانانی که در مسجد برای نماز اجتماع کرده بودند خطبه را رها کرده و برای تامین نیازهای خود به سوی بازار شتافتند،تنها دوازده مرد و یک زن در مسجد باقی ماندند(آیه نازل شد و آنها را سخت مذمت کرد)پیامبر ص فرمود:اگر این گروه اندک هم می رفتند از آسمان سنگ بر آنها می بارید ⁽¹⁾.

تفسیر:

بزرگترین اجتماع عبادی سیاسی هفته

در آیات گذشته بحثهای فشرده ای پیرامون توحید و نبوت و معاد،و نیز مذمت یهود دنیاپرست آمده بود،آیات مورد بحث به گفتگو پیرامون یکی از

مهمترین وظائف اسلامی که در تقویت پایه های ایمان تاثیر فوق العاده دارد،و از یک نظر هدف اصلی سوره را تشکیل می دهد،یعنی نماز جمعه و بعضی از احکام آن می پردازد.

نخست همه مسلمانان را مخاطب قرار داده می فرماید:"ای کسانی که ایمان آورده اید!هنگامی که برای نماز روز جمعه اذان گفته می شود به سوی ذکر خدا(خطبه و نماز)بشتابید و خرید و فروش را رها کنید،این برای شما بهتر است اگر می دانستید"( یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ).

"نودی"از ماده"نداء"به معنی بانگ برآوردن است،و در اینجا به معنی اذان است،زیرا در اسلام ندایی برای نماز جز اذان نداریم،چنان که در آیه 58 سوره مائده نیز می خوانیم: وَ إِذٰا نٰادَیْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ اتَّخَذُوهٰا هُزُواً وَ لَعِباً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَعْقِلُونَ :"هنگامی که مردم را به سوی نماز می خوانید(و اذان می گوئید)آن را به مسخره و بازی می گیرند،این بخاطر آن است که آنها قومی هستند بی عقل".

به این ترتیب هنگامی که صدای اذان نماز جمعه بلند می شود مردم موظفند کسب و کار را رها کرده به سوی نماز که مهمترین یاد خدا است بشتابند.

جمله ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ... اشاره به این است که اقامه نماز جمعه و ترک کسب و کار در این موقع منافع مهمی برای مسلمانان دربر دارد اگر درست پیرامون آن بیندیشند،و گرنه خداوند از همگان بی نیاز و بر همه مشفق است.

این جمله یک اشاره اجمالی به فلسفه و منافع نماز جمعه است که به خواست خدا در بحث نکات از آن بحث خواهیم کرد.

البته ترک خرید و فروش مفهوم وسیعی دارد که هر کار مزاحمی را شامل می شود.

اما اینکه چرا روز"جمعه"را به این نام نامیده اند؟به خاطر اجتماع مردم در این روز برای نماز است،و این مساله تاریخچه ای دارد که در بحث نکات خواهد آمد.

قابل توجه اینکه در بعضی از روایات اسلامی در مورد نمازهای روزانه آمده است

اذا اقیمت الصلاة فلا تاتوها و انتم تسعون و أتوها و انتم تمشون و علیکم السکینة :"هنگامی که نماز(نمازهای یومیه)برپا شود برای شرکت در نماز ندوید،و با آرامش گام بردارید" ⁽¹⁾ولی در مورد نماز جمعه آیه فوق می گوید:فاسعوا(بشتابید)و این دلیل بر اهمیت فوق العاده نماز جمعه است.

منظور از" ذِکْرِ اللّٰهِ "در درجه اول"نماز"است،ولی می دانیم که خطبه های نماز جمعه هم که آمیخته با ذکر خدا است،در حقیقت بخشی از نماز جمعه است،بنا بر این باید برای شرکت در آن نیز تسریع کرد.

*** در آیه بعد می افزاید:"هنگامی که نماز پایان گیرد شما آزادید در زمین پراکنده شوید و از فضل الهی طلب کنید،و خدا را بسیار یاد نمائید تا رستگار شوید" ( فَإِذٰا قُضِیَتِ الصَّلاٰةُ فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ ).

گرچه جمله" اِبْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ "(فضل خدا را طلب کنید)یا تعبیرات مشابه آن در قرآن مجید شاید غالبا به معنی طلب روزی و کسب و تجارت آمده است،ولی روشن است که مفهوم این جمله گسترده است و کسب و کار یکی از مصادیق آن است،لذا بعضی آن را به معنی عیادت مریض،و زیارت مؤمن، یا تحصیل علم و دانش تفسیر کرده اند،هر چند منحصر به اینها نیز نمی باشد.

ناگفته پیدا است که امر به"انتشار در زمین"و"طلب روزی"امر وجوبی نیست،بلکه به اصطلاح"امر بعد از حظر"و نهی است،و دلیل بر جواز می باشد،ولی بعضی از این تعبیر چنین استفاده کرده اند که تحصیل روزی بعد از نماز جمعه مطلوبیت و برکتی دارد،و در حدیثی آمده است که پیامبر بعد از نماز جمعه سری به بازار می زد.

جمله" وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً "اشاره به یاد خدا است در برابر آن همه نعمتهایی که به انسان ارزانی داشته،و بعضی"ذکر"را در اینجا به معنی"فکر" تفسیر کرده اند،آن چنان که در حدیث آمده

تفکر ساعة خیر من عبادة سنة:

"یک ساعت اندیشیدن از یک سال عبادت بهتر است" ⁽¹⁾.

بعضی نیز آن را به مساله توجه به خدا در بازارها و به هنگام معاملات و عدم انحراف از اصول حق و عدالت تفسیر کرده اند.

ولی روشن است که آیه مفهوم گسترده ای دارد که همه اینها را در بر می گیرد،این نیز مسلم است که روح"ذکر""فکر"است،و ذکر بی فکر لقلقه زبانی بیش نیست،و آنچه مایه فلاح و رستگاری است همان ذکر آمیخته با تفکر در جمیع حالات است.

اصولا ادامه"ذکر"سبب می شود که یاد خدا در اعماق جان انسان رسوخ کند و ریشه های غفلت و بیخبری را که عامل اصلی هر گونه گناه است بسوزاند، و انسان را در مسیر فلاح و رستگاری قرار دهد و حقیقت" لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ " حاصل گردد.

*** در آخرین آیه مورد بحث کسانی که پیغمبر اکرم ص را به هنگام نماز جمعه رها کردند و برای خرید از قافله تازه وارد به بازار شتافتند شدیدا مورد

ملامت قرار داده می گوید:"هنگامی که تجارت یا لهوی را به بینند پراکنده می شوند و به سوی آن می روند،و تو را ایستاده(در حالی که خطبه نماز جمعه می خوانی)رها می کنند" ( وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً ).

ولی"به آنها بگو آنچه نزد خدا است از لهو و تجارت بهتر است و خداوند بهترین روزی دهندگان است"( قُلْ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجٰارَةِ وَ اللّٰهُ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ ).

ثواب و پاداش الهی و برکاتی که از حضور در نماز جمعه و شنیدن مواعظ و اندرزهای پیامبر ص و تربیت معنوی و روحانی عائد شما می شود قابل مقایسه با هیچ چیز دیگر نیست،و اگر از این می ترسید که روزی شما بریده شود اشتباه می کنید،خداوند بهترین روزی دهندگان است.

تعبیر به لهو اشاره به طبل و سایر آلات لهوی است که به هنگام ورود قافله تازه ای به مدینه می زدند که هم نوعی اخبار و اعلام بود و هم وسیله ای برای سرگرمی و تبلیغ کالا،همانگونه که در دنیای امروز نیز در فروشگاههایی که به سبک غرب است نیز نمونه آن دیده می شود.

تعبیر به"انفضوا"به معنی پراکنده شدن و انصراف از نماز جماعت، و روی آوردن به کاروان است که در شان نزول گفته شد هنگامی که کاروان"دحیه" وارد مدینه شد(و او هنوز اسلام را اختیار نکرده بود)با صدای طبل و سایر آلات لهو مردم را به بازار فراخواند،مردم مدینه حتی مسلمانانی که در مسجد مشغول استماع خطبه نماز جمعه پیامبر ص بودند،به سوی او شتافتند،و تنها سیزده نفر،و به روایتی کمتر،در مسجد باقی ماندند.

ضمیر در"الیها"به تجارت بازمی گردد،یعنی به سوی مال التجارة شتافتند،این به خاطر آن است که لهو،هدف اصلی آنها نبود،بلکه مقدمه ای

بود برای اعلام ورود کاروان و یا سرگرمی و تبلیغ کالا در کنار آن.

تعبیر به"قائما"نشان می دهد که پیامبر ص ایستاده،خطبه نماز جمعه می خواند،چنان که در حدیثی از"جابر بن سمره"نقل شده که می گوید:

"هرگز رسول خدا ص را در حال خطبه نشسته ندیدم و هر کس بگوید نشسته خطبه می خواند،تکذیبش کنید" ⁽¹⁾.

و نیز روایت شده که از"عبد اللّٰه بن مسعود"پرسیدند:"آیا پیامبر ص ایستاده خطبه می خواند"؟گفت:مگر نشنیده ای که خداوند می گوید: وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً :"تو را در حالی که ایستاده بودی رها کردند" ⁽²⁾؟ در تفسیر"در المنثور"آمده است که اولین کسی که نشسته،خطبه نماز جمعه خواند،معاویه بود ⁽³⁾! ***

نکته ها:

اشاره

1-نخستین نماز جمعه در اسلام

در بعضی از روایات اسلامی آمده است که مسلمانان مدینه،پیش از آنکه پیامبر ص هجرت کند،با یکدیگر صحبت کردند و گفتند:یهود در یک روز هفته اجتماع می کنند(روز شنبه)و نصاری نیز روزی برای اجتماع دارند (یکشنبه)خوبست ما هم روزی قرار دهیم و در آن روز جمع شویم و ذکر خدا گوئیم و شکر او را بجا آوریم،آنها روز قبل از شنبه را که در آن زمان "یوم العروبه"نامیده می شد،برای این هدف برگزیدند،و به سراغ

"اسعد بن زراره"(یکی از بزرگان مدینه)رفتند،او نماز را به صورت جماعت با آنها بجا آورد و به آنها اندرز داد و آن روز،"روز جمعه"نامیده شد،زیرا روز اجتماع مسلمین بود.

"اسعد"دستور داد گوسفندی را ذبح کردند و نهار و شام همگی از همان یک گوسفند بود،چرا که تعداد مسلمانان در آن روز،بسیار کم بود...

و این نخستین جمعه ای بود که در اسلام تشکیل شد.

اما اولین جمعه ای که رسول خدا ص با اصحابش تشکیل دادند، هنگامی بود که به مدینه هجرت کرد،وارد مدینه شد،و آن روز روز دوشنبه دوازدهم ربیع الاول هنگام ظهر بود،حضرت،چهار روز در"قبا"ماندند و مسجد قبا را بنیان نهادند،سپس روز جمعه به سوی مدینه حرکت کرد (فاصله میان قبا و مدینه بسیار کم است و امروز قبا یکی از محله های داخل مدینه است)و به هنگام نماز جمعه به محله"بنی سالم"رسید،و مراسم نماز جمعه را در آنجا برپا داشت،و این اولین جمعه ای بود که رسول خدا ص در اسلام بجا آورد،خطبه ای هم در این نماز جمعه خواند که اولین خطبه حضرت در مدینه بود ⁽¹⁾.

یکی از محدثان از"عبد الرحمن بن کعب"نقل کرده که پدرم هر وقت صدای اذان جمعه را می شنید بر"اسعد بن زرارة"رحمت می فرستاد،هنگامی که دلیل این مطلب را جویا شدم گفت به خاطر آن است که او نخستین کسی بود که نماز جمعه را با ما بجا آورد گفتم آن روز چند نفر بودید گفت فقط چهل نفر ⁽²⁾! ***

2-اهمیت نماز جمعه

بهترین دلیل بر اهمیت این فریضه بزرگ اسلامی قبل از هر چیز آیات همین سوره است،که به همه مسلمانان و اهل ایمان دستور می دهد به محض شنیدن اذان جمعه به سوی آن بشتابند،و هر گونه کسب و کار برنامه مزاحم را ترک گویند،تا آنجا که اگر در سالی که مردم گرفتار کمبود مواد غذایی هستند کاروانی بیاید و نیازهای آنها را با خود داشته باشد به سراغ آن نروند،و برنامه نماز جمعه را ادامه دهند.

در احادیث اسلامی نیز تاکیدهای فراوانی در این زمینه وارد شده است از جمله:در خطبه ای که موافق و مخالف آن را از پیامبر گرامی اسلام ص نقل کرده اند آمده:

ان اللّٰه تعالی فرض علیکم الجمعة فمن ترکها فی حیاتی او بعد موتی استخفافا بها او جحودا لها فلا جمع اللّٰه شمله،و لا بارک له فی امره،الا و لا صلاة له،الا و لا زکاة له،الا و لا حج له،الا و لا صوم له،الا و لا بر له حتی یتوب: "خداوند نماز جمعه را بر شما واجب کرده هر کس آن را در حیات من یا بعد از وفات من از روی استخفاف یا انکار ترک کند خداوند او را پریشان می کند،و به کار او برکت نمی دهد،بدانید نماز او قبول نمی شود،بدانید زکات او قبول نمی شود،بدانید حج او قبول نمی شود، بدانید اعمال نیک او قبول نخواهد شد تا از این کار توبه کند" ⁽¹⁾! در حدیث دیگری از امام باقر ع می خوانیم:

صلاة الجمعة فریضة، و الاجتماع الیها فریضة مع الامام،فان ترک رجل من غیر علة ثلاث جمع فقد ترک ثلاث فرائض،و لا یدع ثلاث فرائض من غیر علة الا منافق :

"نماز جمعه فریضه است و اجتماع برای آن با امام(معصوم)فریضه است، هر گاه مردی بدون عذر سه جمعه را ترک گوید فریضه را ترک گفته و کسی

سه فریضه را بدون علت ترک نمی گوید مگر منافق ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگری از رسول خدا می خوانیم:

من اتی الجمعة ایمانا و احتسابا استانف العمل: "کسی که از روی ایمان و برای خدا در نماز جمعه شرکت کند گناهان او بخشوده خواهد شد و برنامه عملش را از نو آغاز می کند" ⁽²⁾.

روایات در این زمینه بسیار است که ذکر همه آنها به طول می انجامد در اینجا با اشاره به یک حدیث دیگر این بحث را پایان می دهیم.

کسی خدمت رسول خدا ص آمد،عرض کرد یا رسول اللّٰه!من بارها آماده حج شده ام اما توفیق نصیبم نشده فرمود:

علیک بالجمعة فانها حج المساکین:

"بر تو باد به نماز جمعه که حج مستمندان است"(اشاره به اینکه بسیاری از برکات کنگره عظیم اسلامی حج در اجتماع نماز جمعه وجود دارد) ⁽³⁾.

البته باید توجه داشت که مذمتهای شدیدی که در مورد ترک نماز جمعه آمده است و تارکان جمعه در ردیف منافقان شمرده شده اند در صورتی است که نماز جمعه واجب عینی باشد یعنی در زمان حضور امام معصوم و مبسوط الید و اما در زمان غیبت بنا بر اینکه واجب مخیر باشد(تخییر میان نماز جمعه و نماز ظهر)و از روی استخفاف و انکار انجام نگیرد مشمول این مذمتها نخواهد شد، هر چند عظمت نماز جمعه و اهمیت فوق العاده آن در این حال نیز محفوظ است (توضیح بیشتر در باره این مساله را در کتب فقهی باید مطالعه کرد).

3-فلسفه نماز عبادی سیاسی جمعه

نماز جمعه،قبل از هر چیز یک عبادت بزرگ دستجمعی است،و اثر عمومی

عبادات را که تلطیف روح و جان،و شستن دل از آلودگیهای گناه و زدودن زنگار معصیت از قلب می باشد در بردارد،بخصوص اینکه مقدمتا دو خطبه دارد که مشتمل بر انواع مواعظ و اندرزها و امر به تقوی و پرهیزگاری است.

و اما از نظر اجتماعی و سیاسی،یک کنگره عظیم هفتگی است که بعد از کنگره سالانه حج،بزرگترین کنگره اسلامی می باشد،و به همین دلیل در روایتی که قبلا از پیغمبر اکرم ص نقل کردیم آمده بود که جمعه حج کسانی است که قادر به شرکت در مراسم حج نیستند.

در حقیقت اسلام،به سه اجتماع بزرگ اهمیت می دهد:

اجتماعات روزانه که در نماز جماعت حاصل می شود.

اجتماع هفتگی که در مراسم نماز جمعه است.

و اجتماع حج که در کنار خانه خدا هر سال یک بار انجام می گیرد نقش نماز جمعه در این میان بسیار مهم است بخصوص اینکه یکی از برنامه های خطیب در خطبه نماز جمعه،ذکر مسائل مهم سیاسی و اجتماعی و اقتصادی است و به این ترتیب این اجتماع عظیم و پرشکوه می تواند منشا برکات زیر شود:

الف:آگاهی بخشیدن به مردم در زمینه معارف اسلامی و رویدادهای مهم اجتماعی و سیاسی.

ب:ایجاد همبستگی و انسجام هر چه بیشتر در میان صفوف مسلمین به گونه ای که دشمنان را به وحشت افکند و پشت آنها را بلرزاند.

ج:تجدید روح دینی و نشاط معنوی برای توده مردم مسلمان.

د:جلب همکاری برای حل مشکلات عمومی.

به همین دلیل همیشه دشمنان اسلام،از یک نماز جمعه جامع الشرائط که دستورهای اسلامی دقیقا در آن رعایت شود بیم داشته اند.

و نیز به همین دلیل نماز جمعه همیشه به عنوان یک اهرم نیرومند سیاسی

در دست حکومتها بوده است،منتها حکومتهای عدل همچون حکومت پیغمبر اکرم ص از آن بهترین بهره برداریها را به نفع اسلام،و حکومتهای جور همانند بنی امیه از آن سوء استفاده برای تحکیم پایه های قدرت خود می کردند.

در طول تاریخ مواردی را مشاهده می کنیم که هر کس می خواست،بر ضد حکومتی قیام کند،نخست از شرکت در نماز جمعه او خودداری می کرد،چنان که در داستان عاشورا می خوانیم که گروهی از شیعیان در خانه"سلیمان بن صرد خزاعی"جمع شدند،و نامه ای خدمت امام حسین ع از کوفه فرستادند،که در نامه آمده بود"نعمان بن بشیر"والی بنی امیه بر کوفه،منزوی شده و ما در نماز جمعه او شرکت نمی کنیم،و چنانچه بدانیم شما به سوی ما حرکت کرده اید او را از کوفه بیرون خواهیم کرد ⁽¹⁾.

در صحیفه سجادیه از امام سجاد علی بن الحسین ع می خوانیم:

اللهم ان هذا المقام لخلفائک و اصفیائک و مواضع امنائک فی الدرجة الرفیعة التی اختصصتهم بها قد ابتزوها :"خداوندا!این(اشاره به نماز جمعه و عید قربان)مقامی است که مخصوص خلفاء و برگزیدگان و امناء بلندپایه تو است که ویژه آنها نمودی،و(خلفای جور بنی امیه)آن را به زور از اولیای حق گرفته و غصب کرده اند" ⁽²⁾.

گاه می شود که دشمنان اسلام یک هفته تمام شبانه روز تبلیغات مسموم می کنند ولی با یک خطبه نماز جمعه و مراسم پرشکوه و حیاتبخش آن همه خنثی می شود،روح تازه ای در کالبدها دمیده،و خون تازه ای در عروق به حرکت درمی آید.

توجه به این نکته که طبق فقه شیعه در محدوده یک فرسخ در یک فرسخ

بیش از یک نماز جمعه جائز نیست و حتی کسانی که در دو فرسخی(تقریبا 11 کیلومتری)از محل انعقاد جمعه قرار دارند در آن نماز شرکت می کنند،روشن می شود که عملا در هر شهر کوچک یا بزرگ و حومه آن یک نماز جمعه بیشتر منعقد نخواهد شد،بنا بر این اجتماعی چنین عظیمترین اجتماع آن منطقه را تشکیل می دهد.

اما با نهایت تاسف این مراسم عبادی سیاسی که می تواند مبدأ حرکت عظیمی در جوامع اسلامی گردد به خاطر نفوذ حکومتهای فاسد در آن در بعضی کشورهای اسلامی چنان بی روح و بی رمق شده است که عملا هیچ اثر مثبتی از آن گرفته نمی شود و شکل یک برنامه تشریفاتی به خود گرفته،و به راستی این از سرمایه های عظیمی است که برای از دست رفتن آن باید گریه کرد.

مهمترین نماز جمعه سال نماز جمعه ای است که قبل از رفتن به عرفات در مکه انجام می گیرد که تمام حجاج خانه خدا از سراسر جهان در آن شرکت دارند که نماینده واقعی تمام قشرهای مسلمین در کره زمین هستند،سزاوار است که برای تهیه خطبه چنین نماز حساسی عده زیادی از دانشمندان هفته ها و ماهها مطالعه کنند و محصول آن را در آن روز حساس و خطبه تاریخی بر مسلمانان عرضه نمایند و مسلما می توانند به برکت آن آگاهی زیادی به جامعه اسلامی داده و مشکلات مهمی را حل کنند.

اما با نهایت تاسف در این ایام دیده می شود که مسائل بسیار پیش پا افتاده و مطالبی که تقریبا همه از آن آگاهی دارند مطرح می شود،و از مسائل اصولی ابدا خبری نیست؟آیا برای از دست رفتن چنین فرصتهای بزرگ و سرمایه های عظیم نباید گریست؟!و برای دگرگون ساختن آن نباید به پا خاست؟! ***

4-آداب نماز جمعه و محتوای خطبه ها

نماز جمعه(با وجود شرائط لازم)بر مردان بالغ و سالم که قدرت بر شرکت در نماز را دارند واجب است،و بر مسافران و پیر مردان واجب نیست هر چند حضور در نماز جمعه برای مسافر جائز است،همچنین زنها نیز می توانند در نماز جمعه شرکت کنند،هر چند بر آنها واجب نیست.

کمترین عددی که نماز جمعه با آن منعقد می شود پنج نفر از مردان است.

نماز جمعه دو رکعت است و جای نماز ظهر را می گیرد،و دو خطبه ای که قبل از نماز جمعه خوانده می شود در حقیقت به جای دو رکعت دیگر محسوب می شود.

نماز جمعه همانند نماز صبح است و مستحبّ است حمد و سوره را در آن بلند بخوانند و نیز مستحبّ است سوره"جمعه"را در رکعت اول و سوره"منافقین"را در رکعت دوم قرائت کنند.

در نماز جمعه دو قنوت مستحبّ است یکی قبل از رکوع رکعت اول و دیگر بعد از رکوع رکعت دوم.

خواندن دو خطبه قبل از نماز جمعه واجب است همانگونه که ایستادن خطیب به هنگام ایراد خطبه نیز واجب می باشد،شخصی که خطبه می خواند حتما باید همان امام نماز جمعه باشد.

خطیب باید صدای خود را چنان بلند کند که مردم صدای او را بشنوند تا محتوای خطبه به گوش همگان برسد.

به هنگام ایراد خطبه باید خاموش بود،و به سخنان خطیب گوش داد،و رو به روی خطیب نشست.

شایسته است خطیب مردی فصیح و بلیغ و آگاه به اوضاع و احوال مسلمین و با خبر از مصالح جامعه اسلامی،و شجاع،و صریح اللهجه،و قاطع در اظهار

حق باشد.اعمال و رفتار او سبب تاثیر و نفوذ کلامش گردد،و زندگی او مردم را به یاد خدا بیاندازد.

شایسته است پاکیزه ترین لباس در تن بپوشد،و خود را خوشبو کند،و با وقار و سکینه گام بردارد،و هنگامی که بر فراز منبر جای گرفت بر مردم سلام کند،و رو به روی آنان بایستد،و بر شمشیر یا کمان یا عصا تکیه کند،نخست بر منبر بنشیند،تا اذان تمام شود،و بعد از فراغت از اذان شروع به خطبه کند.

محتوای خطبه نخست حمد خدا و درود بر پیامبر است(احتیاط این است که این قسمت به زبان عربی باشد ولی بقیه به زبان مستمعین خوانده می شود)سپس مردم را به تقوای الهی توصیه کند،و یکی از سور کوتاه قرآن را بخواند،و این امر را در هر دو خطبه رعایت کند،و در خطبه دوم بعد از درود بر پیامبر ص دعا بر ائمه مسلمین کند،و برای مؤمنین و مؤمنات استغفار نماید.

و شایسته است در ضمن خطبه مسائل مهمی که با دین و دنیای مسلمین ارتباط دارد مطرح کند،و آنچه مورد نیاز مسلمین در داخل و خارج کشورهای اسلامی و در داخل و خارج آن منطقه می باشد مورد بحث قرار دهد،و مسائل سیاسی و اجتماعی و اقتصادی و دینی را با در نظر گرفتن اولویتها مطرح نماید،به مردم آگاهی بخشد و آنها را از توطئه های دشمنان با خبر بسازد،برنامه های کوتاه مدت و دراز مدت برای حفظ جامعه اسلامی و خنثی کردن نقشه های مخالفان به آنها گوشزد کند.

خلاصه خطیب باید بسیار هوشیار و بیدار و اهل فکر و مطالعه در مسائل اسلامی باشد،و از موقعیت این مراسم بزرگ حد اکثر استفاده را برای پیشبرد اهداف اسلام و مسلمین بنماید ⁽¹⁾.

در حدیثی از امام علی بن موسی الرضا ع می خوانیم:

انما جعلت الخطبة یوم الجمعة لان الجمعة مشهد عام،فاراد ان یکون للامیر سبب الی موعظتهم،و ترغیبهم فی الطاعة،و ترهیبهم من المعصیة، و توقیفهم علی ما اراد من مصلحة دینهم و دنیاهم،و یخبرهم بما ورد علیهم من الافاق من الاهوال التی لهم فیها المضرة و المنفعة...و انما جعلت خطبتین لیکون واحدة للثناء علی اللّٰه و التمجید و التقدیس للّٰه عز و جل و الأخری للحوائج و الاعذار و الانذار و الدعاء و لما یرید ان یعلمهم من امره و نهیه ما فیه الصلاح و الفساد:

"خطبه،برای این در روز جمعه تشریع شده است که نماز جمعه یک برنامه عمومی است،خداوند می خواهد به امیر مسلمین امکان دهد تا مردم را موعظه کند به اطاعت ترغیب نماید،و از معصیت الهی بترساند و آنها از آنچه مصلحت دین و دنیایشان است آگاه سازد،و اخبار و حوادث مهمی که از نقاط مختلف به او می رسد و در سود و زیان و سرنوشت آنها مؤثر است به اطلاعشان برساند...

و دو خطبه قرار داده شده تا در یکی حمد و ثنا و تمجید و تقدیس الهی کنند،و در دیگری نیازها و هشدارها و دعاها را قرار دهند،و اوامر و نواهی و دستوراتی که باصلاح و فساد جامعه اسلامی در ارتباط است به آنها اعلام دارند" ⁽¹⁾.

5-شرائط وجوب نماز جمعه

در اینکه امام جمعه مانند هر امام جماعت دیگر باید عادل باشد تردیدی نیست،ولی سخن در این است که شرائطی افزون بر این دارد یا نه؟ جمعی معتقدند این نماز از وظائف امام معصوم یا نماینده خاص او است، و به تعبیر دیگر مربوط به زمان حضور امام معصوم ع است.

در حالی که بسیاری از محققین معتقدند که این شرط وجوب عینی نماز جمعه است،ولی برای وجوب تخییری این شرط لازم نیست و در زمان غیبت نیز می توان نماز جمعه را برپا داشت و جانشین نماز ظهر می شود،و حق همین است، بلکه هر گاه حکومت اسلامی با شرایط آن از طرف نایب عام امام ع تشکیل گردد احتیاط این است که امام جمعه منصوب از طرف او باشد،و مسلمانان در نماز جمعه شرکت کنند.

در این زمینه و در مسائل دیگر مربوط به نماز جمعه سخن بسیار است که ذکر همه آنها از حوصله یک بحث تفسیری خارج و باید آنها را در کتب فقه و حدیث جستجو کرد. ⁽¹⁾

***خداوندا!بما توفیقی مرحمت فرما که از این شعائر بزرگ اسلامی برای تربیت نفوس و نجات مسلمین از چنگال دشمنان حد اکثر بهره برداری را بنمائیم.

پروردگارا!ما را از کسانی قرار ده که مشتاق لقای تو باشیم و از مرگ نهراسیم.

بارالها!نعمت ایمان و تعلیم و تربیت انبیاء را هرگز از ما سلب نفرما.

آمین یا رب العالمین پایان سوره جمعه 14\رمضان\1406

(63) سوره منافقین این سوره در مدینه نازل شده و دارای 11 آیه است

اشاره

محتوای سوره منافقین

سوره منافقین از سوره های پر محتوا است که محور اصلی بحثهای آن را مسائل حساس مربوط به"منافقان"تشکیل می دهد،ولی در ذیل سوره آیاتی به عنوان اندرز به مسلمانان در زمینه های مختلف نیز آمده است.

روی هم رفته می توان محتوای آن را در چهار بخش خلاصه کرد:

1-نشانه های منافقان که خود شامل چندین قسمت حساس است.

2-بر حذر داشتن مؤمنان از توطئه های منافقان،و لزوم مراقبت دائم در این زمینه.

3-هشدار به مؤمنان که مواهب مادی دنیا آنها را از ذکر خداوند غافل نکند.

4-توصیه به انفاق در راه خدا،و بهره گیری از اموال پیش از آنکه مرگ فرا رسد و آتش حسرت به جان انسان بیفتد.

دلیل نامگذاری این سوره به"منافقین"نیز ناگفته پیدا است.

قابل توجه اینکه طبق آنچه در تفسیر سوره جمعه گفتیم یکی از آداب نماز جمعه این است که در رکعت اول سوره جمعه،و در رکعت دوم سوره منافقین خوانده شود،تا مسلمانان همه هفته در این مراسم بزرگ عبادی سیاسی توطئه های منافقان را مجددا به خاطر بیاورند و دائما مراقب تحریکها،تخریبها و نقشه های شوم آنها باشند.

فضیلت تلاوت سوره منافقین.

در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام ص آمده است:" من قرأ سورة المنافقین برء من النفاق ":"کسی که سوره منافقین را بخواند از هر گونه نفاق پاک می شود" 1. و در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم:"بر هر مؤمنی از شیعیان ما لازم است که در شب جمعه سوره"جمعه"و" سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی "بخواند، و در نماز ظهر جمعه سوره"جمعه"و"منافقین"را،سپس افزود فاذا فعل ذلک فکانما یعمل بعمل رسول اللّٰه(ص)و کان جزاؤه و ثوابه علی اللّٰه الجنة: "هنگامی که چنین کند گویی عمل رسول خدا را انجام داده و جزا و پاداشش بر خدا بهشت است" 2. کرارا بعد از ذکر فضائل سوره گفته ایم که این فضائل و آثار مهم نمی تواند تنها نتیجه تلاوت خالی از اندیشه و عمل باشد،روایات فوق نیز شاهد این سخن است،چرا که هرگز خواندن این سوره بی آنکه برنامه زندگی بر آن تطبیق شود روح نفاق را از انسان بیرون نمی برد.

[سوره المنافقون (63): آیات 1 تا 4]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . إِذٰا جٰاءَکَ اَلْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اَللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ اَلْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ (1) اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اَللّٰهِ إِنَّهُمْ سٰاءَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ (2) ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا فَطُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ (3) وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَةٍ عَلَیْهِمْ هُمُ اَلْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قٰاتَلَهُمُ اَللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ (4)

ترجمه:

1-هنگامی که منافقان نزد تو می آیند می گویند ما شهادت می دهیم که حتما تو رسول خدایی-خداوند می داند که تو قطعا رسول او هستی-ولی خداوند شهادت می دهد که منافقان دروغگو هستند.

2-آنها سوگندهایشان را سپر ساخته اند تا مردم را از راه خدا بازدارند،آنها کارهای بسیار بدی انجام می دهند.

3-این به خاطر آن است که آنها نخست ایمان آوردند سپس کافر شدند،لذا بر دلهای آنها مهر نهاده شده،و حقیقت را درک نمی کنند.

4-هنگامی که آنها را می بینی جسم و قیافه آنان تو را در شگفتی فرو می برد،و اگر سخن بگویند به سخنانشان گوش فرا می دهی،اما گویی چوبهای خشکی هستند که بر دیوار تکیه داده شده،هر فریادی از هر جا بلند شود بر ضد خود می پندارند، آنها دشمنان واقعی تو هستند از آنان بر حذر باش،خداوند آنها را بکشد چگونه از حق منحرف می شوند؟

تفسیر:

سرچشمه نفاق و نشانه های منافقان!

قبل از ورود در تفسیر این آیات ذکر مقدمه ای لازم به نظر می رسد و آن اینکه مساله نفاق و منافقان در اسلام از زمانی مطرح شد که پیامبر ص به مدینه هجرت فرمود و پایه های اسلام قوی،و پیروزی آن آشکار شد،و گرنه در مکه تقریبا منافقی وجود نداشت،زیرا مخالفان قدرتمند هر چه می خواستند آشکارا بر ضد اسلام می گفتند،و انجام می دادند،و از کسی پروا نداشتند و نیازی به کارهای منافقانه نبود.

اما هنگامی که نفوذ و گسترش اسلام در مدینه دشمنان را در ضعف و ناتوانی قرار داد دیگر اظهار مخالفت به طور آشکار مشکل،و گاه غیر ممکن بود،

و لذا دشمنان شکست خورده برای ادامه برنامه های تخریبی خود تغییر چهره داده،ظاهرا به صفوف مسلمانان پیوستند،ولی در خفا به اعمال خود ادامه می دادند.

اصولا طبیعت هر انقلابی چنین است که بعد از پیروزی چشمگیر با صفوف منافقان روبرو خواهد شد،و دشمنان سرسخت دیروز به صورت عوامل نفوذی امروز در لباس دوستان ظاهری جلوه گر می شوند،و از اینجا است که می توان فهمید چرا اینهمه آیات مربوط به منافقین در مدینه نازل شده نه در مکه.

این نکته نیز قابل توجه است که مساله نفاق و منافقان مخصوص به عصر پیامبر ص نبود،بلکه هر جامعه ای-مخصوصا جوامع انقلابی-با آن روبرو هستند،به همین دلیل باید تحلیلها و موشکافیهای قرآن را روی این مساله نه به عنوان یک مساله تاریخی،بلکه به عنوان یک مساله مورد نیاز فعلی،مورد بررسی دقیق قرار داد،و از آن برای مبارزه با روح نفاق و خطوط منافقین در جوامع اسلامی امروز الهام گرفت.

و نیز باید نشانه های آنها را که قرآن به طور گسترده بازگو کرده است دقیقا شناخت،و از طریق این نشانه ها به خطوط و نقشه های آنها پی برد.

نکته مهم دیگر اینکه خطر منافقان برای هر جامعه از خطر هر دشمنی بیشتر است،چرا که از یک سو شناخت آنها غالبا آسان نیست،و از سوی دیگر دشمنان داخلی هستند،و گاه چنان در تار و پود جامعه نفوذ می کنند که جدا ساختن آنها کار بسیار مشکلی است و از سوی سوم روابط مختلف آنها با سایر اعضاء جامعه کار مبارزه را با آنها دشوار می سازد.

به همین دلیل اسلام در طول تاریخ خود بیشترین ضربه را از منافقان خورده،و نیز به همین دلیل قرآن سختترین حملات خود را متوجه منافقان ساخته و آن قدر که آنها را کوبیده هیچ دشمنی را نکوبیده است.

با توجه به این مقدمه به تفسیر آیات باز می گردیم:

***نخستین سخنی را که قرآن در اینجا در باره منافقان مطرح می کند همان اظهار ایمان دروغین آنها است که پایه اصلی نفاق را تشکیل می دهد،می فرماید:

"هنگامی که منافقان نزد تو می آیند می گویند ما شهادت می دهیم که حتما تو رسول خدایی"!( إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ ) ⁽¹⁾.

سپس قرآن می افزاید"خداوند می داند که تو فرستاده او هستی،ولی خداوند گواهی می دهد که منافقان دروغگو هستند"( وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ ).

و از اینجا نخستین نشانه نفاق،روشن می شود و آن دوگانگی ظاهر و باطن است که با زبان مؤکدا اظهار ایمان می کنند،ولی در دل آنها مطلقا خبری از ایمان نیست،این دروغگویی و کذب،این دوگانگی درون و برون محور اصلی نفاق را تشکیل می دهد.

قابل توجه اینکه:صدق و کذب بر دو گونه است،صدق و کذب خبری، صدق و کذب"مخبری"،در قسم اول،معیار،موافق و مخالف واقع بودن است در حالی که در قسم دوم،موافقت و مخالفت با اعتقاد،مطرح می باشد،به این معنی که اگر انسان،خبری می دهد که مطابق با واقع است،ولی بر خلاف عقیده او،آن را کذب(مخبری)می نامیم،و اگر موافق عقیده او است،صدق.

روی این حساب،شهادت منافقان به رسالت پیامبر اسلام ص از نظر

اخبار،هرگز کذب نبود،یک واقعیت بود.ولی از نظر گوینده و مخبر چون بر خلاف عقیده آنها بود کذب محسوب می شد،لذا قرآن می گوید،تو پیغمبر خدا هستی اما اینها دروغ می گویند! به تعبیر دیگر:منافقان نمی خواستند،خبر از رسالت پیامبر ص بدهند، بلکه می خواستند از اعتقاد خود به نبوت او خبر دهند،و مسلما در این خبر دروغگو بودند.

این نکته نیز قابل توجه است که آنها در شهادت خود انواع تاکیدها را به کار بردند ⁽¹⁾و خداوند نیز با قاطعیت با همان لحن،آنها را تکذیب می کند، اشاره به اینکه در برابر آن قاطعیت،چنین قاطعیتی لازم است.

ذکر این نکته نیز در اینجا لازم است که"منافق"در اصل از ماده"نفق" (بر وزن نفخ)به معنی نفوذ و پیشروی است،و"نفق"(بر وزن شفق)به معنی کانالها و نقبهایی است که زیر زمین می زنند تا برای استتار یا فرار از آن استفاده کنند.

بعضی از مفسران گفته اند بسیاری از حیوانات مانند موش صحرایی و روباه و سوسمار برای لانه خود دو سوراخ قرار می دهند:یکی آشکار که از آن وارد و خارج می شوند،و دیگری پنهانی که اگر احساس خطری کنند از آن می گریزند،این سوراخ پنهانی را"نافقاء"گویند ⁽²⁾و به این ترتیب"منافق"کسی است که طریقی مرموز و مخفیانه برای خود برگزیده،تا با مخفی کاری و پنهان کاری در جامعه نفوذ کند،و به هنگام خطر از طریق دیگر فرار نماید.

آیه بعد به دومین نشانه آنها پرداخته چنین می گویند:"آنها سوگندهایشان را سپر ساخته اند،تا مردم را از راه خدا بازدارند"( اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ ).

"آنها کارهای بسیار بدی انجام می دهند"( إِنَّهُمْ سٰاءَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ ).

چرا که در ظاهر ابراز ایمان می کنند،و در باطن کفر می ورزند، و در طریق هدایت مردم به آئین حق،ایجاد مانع می نمایند،و چه عملی از این بدتر و زشت تر؟.

"جنة"از ماده"جن"(بر وزن فن)در اصل به معنی پنهان کردن چیزی از حس است،و"جن"(بر وزن سن)به خاطر اینکه موجودی است ناپیدا،این واژه بر او اطلاق می شود،و از آنجا که"سپر"انسان را از ضربات اسلحه دشمن،مستور می دارد در لغت عرب به آن،"جنة"گفته می شود،و باغهای پردرخت را نیز به خاطر مستور شدن زمینهایشان،"جنت"می گویند.

به هر حال،این یکی از آثار نفاق است،که خود را در زیر پوششی از نام مقدس خداوند،و سوگندهای غلاظ و شداد،قرار می دهند تا چهره واقعی خویش را مکتوم دارند،عواطف مردم را به سوی خود جلب کرده و از این طریق به اغفال آنها بپردازند و" فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ "کنند.

این تعبیر ضمنا نشان می دهد که آنها دائما با مؤمنان در حال جنگ و ستیزند،و هرگز نباید فریب این ظاهرسازی و چرب زبانی آنها را خورد، زیرا انتخاب سپر مخصوص میدانهای نبرد است.

درست است که در بعضی از مواقع،انسان چاره ای جز سوگند ندارد، و یا لا اقل سوگند کمک به بیان اهمیت موضوع مورد نظر می کند،ولی نه سوگند دروغ،و نه سوگند برای هر چیز و هر کار که این شیوه منافقان است.

در آیه 74 سوره توبه می خوانیم یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ

الْکُفْرِ :"آنها به خدا سوگند یاد می کنند که(سخنان زننده در غیاب پیامبر) نگفته اند،در حالی که قطعا سخنان کفرآمیز گفته اند".

مفسران برای جمله" فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ "،دو معنی ذکر کرده اند:

نخست اعراض از راه خدا و دیگر بازداشتن دیگران از این راه،گرچه جمع میان هر دو معنی در آیه مورد بحث امکان پذیر است،ولی با توجه به توسل آنها به سوگندهای دروغ،معنی دوم،مناسبتر به نظر می رسد،چرا که هدف از این سوگندها،اغفال دیگران است.

یک جا"مسجد ضرار"بر پا می کنند،و هنگامی که از آنها سؤال می شد هدفتان چیست؟سوگند یاد می کنند که جز هدف خیر ندارند! (توبه-107).

در جای دیگر برای شرکت در جنگهایی که فاصله آن نزدیک و احتمال غنائم در آن زیاد است اظهار آمادگی می کنند ولی برای شرکت در میدان "تبوک"که پر از مشکلات است هزار عذر و بهانه می آورند و سوگند یاد می کنند که اگر توانایی می داشتیم همراه شما حرکت می کردیم!(توبه-42).

آنها نه فقط برای مردم سوگند دروغین یاد می کنند بلکه همانگونه که در آیه 18 سوره مجادله آمده در عرصه محشر نیز در پیشگاه خداوند متوسل به سوگند دروغ می شوند!و این نشان می دهد که این عمل جزء بافت وجودشان شده است که حتی در عرصه محشر و در پیشگاه خدا نیز دست بردار نیستند!.

*** آیه بعد به علت اصلی این گونه اعمال ناروا پرداخته می افزاید:"این به خاطر آن است که آنها نخست ایمان آوردند،سپس کافر شدند،و لذا بر دلهای آنها مهر نهاده شده و حقیقت را درک نمی کنند"( ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا

فَطُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ

).

جمعی از مفسران معتقدند که منظور از این ایمان در اینجا ایمان ظاهری است،در حالی که در باطن کافر بودند.

ولی ظاهر آیه نشان می دهد که آنها در آغاز حقیقتا مؤمن شدند،و بعد از آن که طعم ایمان را چشیدند و نشانه های حقانیت اسلام و قرآن را دیدند راه کفر را پیش گرفتند،اما کفری توأم با نفاق،نه آشکارا و با صراحت،و همین سبب شد که خدا حس تشخیص را از آنها سلب کند،و از درک حقائق محروم بمانند،زیرا اگر از اول حق را تشخیص نداده بودند عذری داشتند،اما بعد از تشخیص حق و ایمان آوردن اگر به آن پشت پا بزنند خداوند توفیق را از آنها سلب می کند.

در حقیقت منافقان دو گروهند،گروهی از اول ایمانشان صوری و ظاهری بوده،و گروه دیگر در آغاز ایمان حقیقی داشته اند سپس راه ارتداد و نفاق را پیش گرفته اند،ظاهر آیه مورد بحث گروه دوم را می گوید.

در حقیقت این آیه شبیه آیه 74 سوره توبه است که می گوید: وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ :"آنها پس از اسلام کافر شدند".

به هر حال این سومین نشانه از نشانه های آنها است که از درک حقائق روشن غالبا محرومند،و ناگفته پیدا است که این هرگز منتهی به جبر نمی شود چرا که مقدمات آن را خودشان فراهم کرده اند.

*** آیه بعد نشانه های بیشتری را از آنها ارائه داده،می گوید:"هنگامی که آنها را می بینی جسم و قیافه آنان تو را در شگفتی فرو می برد"( وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ ).

ظاهری آراسته و قیافه هایی جالب دارند.

علاوه بر این چنان شیرین و جذاب سخن می گویند که"وقتی حرف می زنند تو نیز به سخنانشان گوش فرا می دهی"!( وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ ).

جایی که پیامبر ص ظاهرا تحت تاثیر جذابیت سخنان آنها قرار گیرد تکلیف دیگران روشن است.

این از نظر ظاهر و اما از نظر باطن"گویی چوبهای خشکی هستند که بر دیوار تکیه داده شده است"( کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ ).

اجسامی بی روح،و صورتهایی بی معنی و هیکلهایی تو خالی دارند،نه از خود استقلالی،نه در درون نور و صفایی،و نه اراده و تصمیم محکم و ایمانی دارند،درست همچون چوبهای خشک تکیه زده بر دیوار! بعضی از مفسران روایت کرده اند که"عبد اللّٰه بن ابی"سرکرده منافقان مردی درشت اندام،خوش قیافه و فصیح و چرب زبان بود،هنگامی که با گروهی از یارانش وارد مجلس رسول خدا ص می شد اصحاب از ظاهر آنها تعجب می کردند،و به سخنانشان گوش فرا می دادند ولی آنها(به خاطر غرور و نخوتی که داشتند)کنار دیوار رفته و به آن تکیه کرده،و مجلس را تحت تاثیر قیافه و سخنان خود قرار می دادند ⁽¹⁾و آیه ناظر به حال آنها است.

سپس می افزاید:آنها چنان تو خالی و فاقد توکل بر خدا و اعتماد بر نفس هستند که"هر فریادی از هر جا بلند شود آن را بر ضد خود می پندارند" ( یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَةٍ عَلَیْهِمْ ).

ترس و وحشتی عجیب همیشه بر قلب و جان آنها حکمفرما است،و یک حالت سوء ظن و بدبینی جانکاه سرتاسر روح آنها را فرا گرفته،و به حکم "الخائن خائف"از همه چیز،حتی از سایه خود می ترسند،و این است

نشانه دیگری از نشانه های منافقان.

و در پایان آیه به پیامبر ص هشدار می دهد که"اینها دشمنان واقعی تواند از آنها بر حذر باش"( هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ ).

سپس می گوید:"خدا آنها را بکشد،چگونه از حق منحرف می شوند"؟! ( قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ ).

روشن است که این تعبیر،اخبار نیست،بلکه به صورت نفرین است، و برای مذمت و سرزنش و تحقیر این گروه،ذکر شده،شبیه تعبیرات روزمره ای که انسانها در باره یکدیگر دارند،که قرآن با زبان خود مردم با آنها سخن می گوید:

به این ترتیب در آیه مورد بحث نشانه های دیگری از منافقان مطرح شده از جمله:

وضع فریبنده ظاهری توأم با خالی بودن درون،همچنین،ترس و وحشت و بد گمانی نسبت به هر چیز و هر حادثه.

[سوره المنافقون (63): آیات 5 تا 8]

اشاره

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا یَسْتَغْفِرْ لَکُمْ رَسُولُ اَللّٰهِ لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ وَ رَأَیْتَهُمْ یَصُدُّونَ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ (5) سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ یَغْفِرَ اَللّٰهُ لَهُمْ إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یَهْدِی اَلْقَوْمَ اَلْفٰاسِقِینَ (6) هُمُ اَلَّذِینَ یَقُولُونَ لاٰ تُنْفِقُوا عَلیٰ مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اَللّٰهِ حَتّٰی یَنْفَضُّوا وَ لِلّٰهِ خَزٰائِنُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ لٰکِنَّ اَلْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَفْقَهُونَ (7) یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی اَلْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ اَلْأَعَزُّ مِنْهَا اَلْأَذَلَّ وَ لِلّٰهِ اَلْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لٰکِنَّ اَلْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ (8)

ترجمه:

5-هنگامی که به آنها گفته شود بیائید تا رسول خدا برای شما استغفار کند سرهای خود را(از روی استهزا و کبر و غرور)تکان می دهند،و آنها را می بینی که از

سخنان تو اعراض کرده و تکبر می ورزند.

6-برای آنها تفاوت نمی کند خواه استغفار برایشان کنی یا نکنی،هرگز خداوند آنها را نمی بخشد،زیرا خداوند قوم فاسق را هدایت نمی کند.

7-آنها کسانی هستند که می گویند:به افرادی که نزد رسول خدا هستند انفاق نکنید تا پراکنده شوند(غافل از اینکه)خزائن آسمانها و زمین از آن خدا است ولی منافقان نمی فهمند.

8-آنها می گویند:اگر به مدینه بازگردیم عزیزان ذلیلان را بیرون می کنند،در حالی که عزت مخصوص خدا و رسول او و مؤمنان است،ولی منافقان نمی دانند

شان نزول:

برای آیات فوق،شان نزول مفصلی در کتب تاریخ و حدیث و تفسیر آمده است که خلاصه آن چنین است:بعد از غزوه بنی المصطلق(جنگی که در سال ششم هجرت در سرزمین"قدید"واقع شد).

دو نفر از مسلمانان،یکی از طایفه انصار و دیگری از مهاجران به هنگام گرفتن آب از چاه با هم اختلاف پیدا کردند، یکی قبیله انصار را به یاری خود طلبید،و دیگری مهاجران را،یک نفر از مهاجران به یاری دوستش آمد، و"عبد اللّٰه بن ابی"که از سرکرده های معروف منافقان بود به یاری مرد انصاری شتافت،و مشاجره لفظی شدیدی در میان آن دو درگرفت،عبد اللّٰه بن ابی،سخت، خشمگین شد،و در حالی که جمعی از قومش نزد او بودند گفت:"ما این گروه مهاجران را پناه دادیم و کمک کردیم اما کار ما شبیه ضرب المثل معروفی است که می گوید:"سمن کلبک یاکلک"!(سگت را فربه کن تا تو را بخورد)! و اللّٰه لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ :"به خدا سوگند اگر به مدینه بازگردیم،عزیزان،ذلیلان را بیرون خواهند کرد"و منظورش از عزیزان،خود و اتباعش بود و از ذلیلان مهاجران،سپس رو به اطرافیانش

کرد و گفت:این نتیجه کاری است که شما به سر خودتان آوردید،این گروه را در شهر خود جای دادید و اموالتان را با آنها قسمت کردید:هر گاه باقیمانده غذای خودتان را به مثل این مرد(اشاره به مرد مهاجری که طرف دعوی بود) نمی دادید بر گردن شما سوار نمی شدند،از سرزمین شما می رفتند و به قبائل خود ملحق می شدند! در اینجا"زید بن ارقم"که در آن وقت جوانی نوخاسته بود،رو به "عبد اللّٰه بن ابی"کرد و گفت به خدا سوگند ذلیل و قلیل تویی!و محمد ص در عزت الهی و محبت مسلمین است،و به خدا قسم من بعد از این تو را دوست ندارم،"عبد اللّٰه"صدا زد خاموش باش تو باید بازی کنی ای کودک!زید بن ارقم خدمت رسول خدا ص آمد و ماجرا را نقل کرد.

پیامبر ص کسی را به سراغ"عبد اللّٰه"فرستاد فرمود:این چیست که برای من نقل کرده اند؟عبد اللّٰه گفت به خدایی که کتاب آسمانی بر تو نازل کرده من چیزی نگفتم!و"زید"دروغ می گوید.

جمعی از انصار که حاضر بودند عرض کردند ای رسول خدا ص"عبد اللّٰه" بزرگ ما است،سخن کودکی از کودکان انصار را بر ضد او نپذیر،پیامبر عذر آنها را پذیرفت در اینجا طائفه انصار"زید بن ارقم"را ملامت کردند.

پیامبر ص دستور حرکت داد،یکی از بزرگان انصار به نام"اسید" خدمتش آمد و عرض کرد ای رسول خدا!در ساعت نامناسبی حرکت کردی، فرمود:بله آیا نشنیدی رفیقتان عبد اللّٰه چه گفت او گفته است هر گاه به مدینه بازگردد عزیزان ذلیلان را خارج خواهند کرد.

اسید عرض کرد تو ای رسول خدا اگر اراده کنی او را بیرون خواهی راند،و اللّٰه تو عزیزی و او ذلیل است،سپس عرض کرد یا رسول اللّٰه با او مدارا کنید.

سخنان عبد اللّٰه ابی به گوش فرزندش رسید خدمت رسول خدا ص آمد و عرض کرد شنیده ام می خواهید پدرم را به قتل برسانید،اگر چنین است به خود من دستور دهید سرش را جدا کرده برای شما می آورم!زیرا مردم می دانند کسی نسبت به پدر و مادرش از من نیکوکارتر نیست،از این می ترسم دیگری او را به قتل برساند و من نتوانم بعد از آن به قاتل پدرم نگاه کنم،و خدای ناکرده او را به قتل برسانم و مؤمنی را کشته باشم و به دوزخ بروم!.

پیغمبر ص فرمود مساله کشتن پدرت مطرح نیست،مادامی که او با ما است با او مدارا و نیکی کن.

سپس پیامبر ص دستور داد تمام آن روز و تمام شب را لشکریان به راه ادامه دهند،فردا هنگامی که آفتاب برآمد دستور توقف داد،لشکریان به قدری خسته شده بودند که همین که سر به زمین گذاشتند به خواب عمیقی فرو رفتند (و هدف پیغمبر این بود که مردم ماجرای دیروز و حرف عبد اللّٰه ابی را فراموش کنند...).

سرانجام پیامبر ص وارد مدینه شد،زید بن ارقم می گوید من از شدت اندوه و شرم در خانه ماندم و بیرون نیامدم،در این هنگام سوره منافقین نازل شد، و زید را تصدیق،و عبد اللّٰه را تکذیب کرد،پیامبر ص گوش زید را گرفت و فرمود:ای جوان!خداوند سخن تو را تصدیق کرد همچنین آنچه را به گوش شنیده بودی و در قلب حفظ نموده بودی،خداوند آیاتی از قرآن را در باره آنچه تو گفته بودی نازل کرد.

در این هنگام"عبد اللّٰه ابی"نزدیک مدینه رسیده بود وقتی خواست وارد شهر شود پسرش آمد و راه را بر پدر بست،گفت وای بر تو چه می کنی؟پسرش گفت:به خدا سوگند جز به اجازه رسول خدا ص نمی توانی وارد مدینه شوی و امروز میفهمی عزیز و ذلیل کیست؟!!

"عبد اللّٰه"شکایت پسرش را خدمت رسول خدا فرستاد،پیامبر ص به پسرش پیغام داد که بگذار پدرت داخل شهر شود،فرزندش گفت:حالا که اجازه رسول خدا آمد مانعی ندارد.

عبد اللّٰه وارد شهر شد،اما چند روزی بیشتر نگذشت که بیمار گشت و از دنیا رفت!(و شاید دق مرگ شد) هنگامی که این آیات نازل شد و دروغ عبد اللّٰه ظاهر گشت بعضی به او گفتند آیات شدیدی در باره تو نازل شده خدمت پیامبر ص برو تا برای تو استغفار کند،عبد اللّٰه سرش را تکان داد گفت:به من گفتید:ایمان بیاور آوردم،گفتید:

زکات بده،دادم،چیزی باقی نمانده که بگوئید برای محمد ص سجده کن! و در اینجا آیه وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا نازل گردید ⁽¹⁾.

تفسیر:

نشانه های دیگری از منافقان

این آیات هم چنان ادامه بیان اعمال منافقان و نشانه های گوناگون آنها است،می فرماید:"هنگامی که به آنها گفته شود بیائید تا رسول خدا ص برای شما استغفار کند،سرهای خود را از روی استهزاء و کبر و غرور تکان می دهند و مشاهده می کنی که از سخنان تو اعراض کرده،تکبر ورزند" ( وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا یَسْتَغْفِرْ لَکُمْ رَسُولُ اللّٰهِ لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ وَ رَأَیْتَهُمْ یَصُدُّونَ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ ).

آری در برابر لغزشهایی که از آنها سرمی زند و فرصت توبه و جبران آن

را دارند،کبر و غرور به آنان اجازه نمی دهد که در مقام جبران برآیند،نمونه بارز این مطلب،همان عبد اللّٰه بن أبی بود که ماجرای عجیب او را در شان نزول خواندیم،هنگامی که آن سخن بسیار زشت و ناروا را در باره پیامبر ص و مؤمنان مهاجر گفت:که وقتی به مدینه بازگردیم عزیزان ذلیلان را بیرون خواهند کرد،و آیات قرآن نازل شد و سخت او را نکوهش نمود به او پیشنهاد کردند که نزد رسول خدا ص بیاید تا برای او از درگاه خداوند آمرزش بطلبد سخن ناروای دیگری گفت که حاصلش این بود:گفتید:ایمان بیاورم، آوردم،گفتید زکات بده،دادم،چیزی نمانده که بگوئید برای محمد ص سجده کن! روشن است که روح اسلام،تسلیم در برابر حق است و کبر و غرور،همیشه مانع این تسلیم است،به همین دلیل یکی از نشانه های منافقان،بلکه یکی از انگیزه های نفاق را همین خودخواهی و خود برتربینی و غرور می توان شمرد.

"لوو"از ماده"لی"در اصل به معنی"تابیدن طناب"است،و به همین مناسبت به معنی برگرداندن سر و یا تکان دادن سر،نیز آمده است.

یصدون چنان که قبلا نیز گفتیم در دو معنی به کار می رود:"منع کردن" و"اعراض نمودن"بد و مناسب آیه مورد بحث،معنی دوم،و مناسب آیه گذشته، معنی اول است.

*** در آیه بعد برای رفع هر گونه ابهام در این زمینه،می افزاید:"به فرض که آنها نزد تو بیایند و برای آنها استغفار کنی،زمینه آمرزش در آنها وجود ندارد بنا بر این"تفاوتی نمی کند که برای آنها استغفار کنی یا نکنی،هرگز خداوند آنها را نمی بخشد"!( سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ ).

دلیل آن هم این است که"خداوند،قوم فاسق را هدایت نمی کند" ( إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ ).

و به تعبیر دیگر استغفار پیامبر ص علت تامه برای آمرزش نیست،بلکه مقتضی است،و تنها در صورتی اثر می گذارد که زمینه مساعد و قابلیت لازم فراهم شود،اگر به راستی آنها توبه کنند و تغییر مسیر دهند و از مرکب کبر و غرور پیاده شوند و سر تسلیم در مقابل حق فرود آورند،استغفار پیامبر ص و شفاعت او مسلما مؤثر است،و در غیر این صورت کمترین اثری نخواهد داشت.

شبیه همین معنی در آیه 80 سوره توبه نیز آمده است که در باره گروه دیگری از منافقان می گوید: اِسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاٰ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِینَ مَرَّةً فَلَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ .

"چه برای آنها استغفار کنی و چه نکنی،تاثیری ندارد،حتی اگر هفتاد بار برای آنها،استغفار کنی خداوند آنها را نمی بخشد،چرا که آنها به خدا و رسولش کافر شدند و خداوند قوم فاسق را هدایت نمی کند".

روشن است که عدد هفتاد عدد تکثیر است یعنی هر قدر هم برای آنها استغفار کنی سودی ندارد.

این نکته نیز معلوم است که منظور از فاسق هر گونه گناهکاری نیست، چرا که پیغمبر ص برای نجات گناهکاران آمده،بلکه منظور آن دسته از گناهکاران است که در گناه اصرار می ورزند و لجاجت دارند،و در برابر حق مستکبرند.

*** سپس به یکی از گفته های بسیار زشت آنها که روشنترین گواه نفاق آنها محسوب می شود اشاره کرده،می فرماید:"آنها همان کسانی هستند که می گویند

به افرادی که نزد رسول خدا ص هستند انفاق نکنید،و از اموال و امکانات خود در اختیار آنها قرار ندهید،تا پراکنده شوند"( هُمُ الَّذِینَ یَقُولُونَ لاٰ تُنْفِقُوا عَلیٰ مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ حَتّٰی یَنْفَضُّوا ).

"غافل از اینکه تمام خزائن آسمانها و زمین از آن خدا است ولی منافقان درک نمی کنند"( وَ لِلّٰهِ خَزٰائِنُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَفْقَهُونَ ).

این بینواها نمی دانند که هر کس هر چه دارد از خدا دارد،و همه بندگان از خوان گسترده او روزی می خورند،اگر"انصار"می توانند به"مهاجران" پناه دهند و آنها را در اموال خود سهیم کنند این بزرگترین افتخاری است که نصیبشان شده،نه تنها نباید منتی بگذارند،بلکه باید خدا را بر این توفیق بزرگ شکر گویند،ولی همانگونه که در شان نزول خواندیم منافقان مدینه منطق دیگری داشتند.

*** سپس به یکی دیگر از نفرت انگیزترین سخنان آنها اشاره کرده،می افزاید:

"آنها می گویند اگر به مدینه بازگردیم،عزیزان ذلیلان را بیرون می کنند"! ( یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ ).

این همان گفتاری است که از دهان آلوده"عبد اللّٰه بن ابی"خارج شد، و منظورش این بود که ما ساکنان مدینه،رسول اللّٰه ص و مؤمنان مهاجر را بیرون می کنیم،و مراد از بازگشت به مدینه،بازگشت از غزوه"بنی المصطلق" بود که مشروحا در شان نزول به این مطلب اشاره شد.

درست است که این سخن از یک نفر صادر شد،ولی چون همه منافقان همین خط و مشی را داشتند قرآن به صورت جمعی از آن تعبیر می کند و می فرماید:

یقولون...(آنها می گویند).

سپس قرآن پاسخ دندان شکنی به آنان داده،می گوید:"عزت مخصوص

خدا و رسول او و مؤمنان است ولی منافقان نمی دانند"( وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ ).

تنها منافقان مدینه نبودند که این سخن را در برابر مؤمنان مهاجر گفتند بلکه قبل از آنها نیز سران قریش در مکه می گفتند:اگر این گروه اندک مسلمان فقیر را در محاصره اقتصادی قرار دهیم،یا از مکه بیرونشان کنیم،مطلب تمام است! امروز نیز دولتهای استعماری به پندار اینکه خزائن آسمان و زمین را در اختیار دارند می گویند ملتهایی را که در برابر ما تسلیم نمی شوند باید در محاصره اقتصادی قرار داد تا بر سر عقل آیند و تسلیم شوند! این کوردلان تاریخ که شیوه آنها دیروز و امروز یکسان بوده و هست خبر ندارند که با یک اشاره خداوند تمام ثروتها و امکاناتشان بر باد می رود و عزت پوشالی آنها دستخوش فنا می گردد.

به هر حال این طرز تفکر(خود را عزیز دانستن و دیگران ذلیل،و خود را ولی نعمت و دیگران محتاج شمردن)یک تفکر منافقانه است که از غرور و تکبر از یک سو،و گمان استقلال در برابر خدا از سوی دیگر،ناشی می شود، اگر آنها به حقیقت عبودیت آشنا بودند و مالکیت خدا را بر همه چیز مسلم می دانستند هرگز گرفتار این اشتباهات خطرناک نمی شدند.

قابل توجه اینکه در آیه قبل در مورد منافقان تعبیر به" لاٰ یَفْقَهُونَ " (نمی فهمند)آمده،و در اینجا" لاٰ یَعْلَمُونَ "(نمی دانند) این تفاوت تعبیر ممکن است برای پرهیز از تکرار که مخالف فصاحت است بوده باشد،و نیز ممکن است از این جهت باشد که درک مساله مالکیت خداوند نسبت به تمام خزائن آسمانها و زمین مطلب پیچیده تری است که احتیاج به دقت و فهم بیشتری دارد،