مشخصات کتاب

سرشناسه : مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵ -

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر نمونه/ بقلم جمعی از نویسندگان؛ زیرنظر ناصر مکارم شیرازی.

مشخصات نشر : طهران. : دارالکتب الاسلامیه ، ۱۳۵۳.

مشخصات ظاهری : ج.

وضعیت فهرست نویسی : فهرست نویسی توصیفی

یادداشت : فهرستنویسی براساس جلد دوم، ۱۳۵۳.

یادداشت : کتابنامه.

شماره کتابشناسی ملی : ۵۴۲۴۵

(70) سوره معارج این سوره در مکه نازل شده و دارای 44 آیه است

اشاره

محتوای سوره معارج

معروف در میان مفسران این است که سوره"معارج"از سوره های مکی است،و بر اساس"فهرست ابن ندیم"و"کتاب نظم الدرر"،و"تناسق الآیات و السور"مطابق نقل"تاریخ القرآن"ابو عبد اللّٰه زنجانی این سوره هفتاد و هفتمین سوره ای است که در مکه نازل شده است.

ولی این مانع از آن نخواهد بود که بعضی از آیات آن در مدینه نازل شده باشد،و این منحصر به سوره"معارج"نیست،در بسیاری از سوره های قرآن که مکی است آیه یا آیاتی وجود دارد که در مدینه نازل شده،و به عکس بعضی از سوره های مدنی آیات مکی دارد.

نمونه های زیادی از این موضوع را"علامه امینی"در"الغدیر"آورده است. ⁽¹⁾

دلیل بر اینکه آیات آغاز این سوره در مدینه نازل شده روایات زیادی است که در تفسیر این آیات به خواست خدا خواهد آمد.

به هر حال ویژگیهای سوره های مکی مانند بحث پیرامون اصول دین مخصوصا معاد و انذار مشرکان و مخالفان در این سوره کاملا نمایان است،و رویهمرفته این سوره دارای چهار بخش است:

بخش اول از عذاب سریع کسی سخن می گوید که بعضی از گفته های پیامبر ص را انکار کرد،و گفت اگر این سخن حق است عذابی بر من نازل

شود و نازل شد(آیه 1 تا 3) بخش دوم بسیاری از خصوصیات قیامت و مقدمات آن و حالات کفار در آن روز آمده است.(آیات 4 تا 18).

بخش سوم این سوره بیانگر قسمتهایی از صفات انسانهای نیک و بد است که او را بهشتی یا دوزخی می کند(آیات 19 تا 34).

بخش چهارم شامل انذارهایی است نسبت به مشرکان و منکران،و بار دیگر به مساله رستاخیز بر می گردد و سوره را پایان می دهد.

فضیلت تلاوت این سوره

در حدیثی از پیغمبر ص می خوانیم: من قرأ"سال سائل"اعطاه اللّٰه ثواب اَلَّذِینَ هُمْ لِأَمٰانٰاتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ رٰاعُونَ وَ الَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلَوٰاتِهِمْ یُحٰافِظُونَ : "کسی که سوره"سال سائل"را بخواند خداوند ثواب کسانی را به او می دهد که امانات و عهد و پیمان خود را حفظ می کنند و کسانی که مواظب و مراقب نمازهای خویشند" 1. حدیث دیگری از امام باقر ع آمده است: من أدمن قراءة"سال سائل" لم یساله اللّٰه یوم القیامة عن ذنب عمله و اسکنه جنته مع محمد(ص): کسی که پیوسته سوره"سال سائل"را بخواند خداوند در قیامت او را از گناهانش بازپرسی نمی کند،و او را در بهشتش با محمد ص سکونت می دهد" 1. همین مضمون از امام صادق ع نقل شده است. بدیهی است آنچه انسان را مشمول اینهمه ثواب عظیم می کند تلاوتی است که با عقیده و ایمان،و سپس با عمل همراه باشد،نه اینکه آیات و سوره را بخواند و هیچ انعکاسی در روح و فکر و عملش نداشته باشد.

معروف در میان مفسران این است که سوره"معارج"از سوره های مکی است،و بر اساس"فهرست ابن ندیم"و"کتاب نظم الدرر"،و"تناسق الآیات و السور"مطابق نقل"تاریخ القرآن"ابو عبد اللّٰه زنجانی این سوره هفتاد و هفتمین سوره ای است که در مکه نازل شده است.

ولی این مانع از آن نخواهد بود که بعضی از آیات آن در مدینه نازل شده باشد،و این منحصر به سوره"معارج"نیست،در بسیاری از سوره های قرآن که مکی است آیه یا آیاتی وجود دارد که در مدینه نازل شده،و به عکس بعضی از سوره های مدنی آیات مکی دارد.

نمونه های زیادی از این موضوع را"علامه امینی"در"الغدیر"آورده است. ⁽¹⁾

دلیل بر اینکه آیات آغاز این سوره در مدینه نازل شده روایات زیادی است که در تفسیر این آیات به خواست خدا خواهد آمد.

به هر حال ویژگیهای سوره های مکی مانند بحث پیرامون اصول دین مخصوصا معاد و انذار مشرکان و مخالفان در این سوره کاملا نمایان است،و رویهمرفته این سوره دارای چهار بخش است:

بخش اول از عذاب سریع کسی سخن می گوید که بعضی از گفته های پیامبر ص را انکار کرد،و گفت اگر این سخن حق است عذابی بر من نازل

[سوره المعارج (70): آیات 1 تا 3]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>سَأَلَ سٰائِلٌ بِعَذٰابٍ وٰاقِعٍ (1) لِلْکٰافِرینَ لَیْسَ لَهُ دٰافِعٌ (2) مِنَ اَللّٰهِ ذِی اَلْمَعٰارِجِ (3)

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر 1-تقاضا کننده ای تقاضای عذابی کرد که واقع شد! 2-این عذاب مخصوص کافران است،و هیچکس نمی تواند آن را دفع کند.

3-از سوی خداوند ذی المعارج است(خداوندی که فرشتگانش بر آسمانها صعود می کند).

شان نزول:

بسیاری از مفسران و ارباب حدیث شان نزولی برای این آیات نقل کرده اند که حاصل آن چنین است:

"هنگامی که رسول خدا ص علی ع را در روز"غدیر خم"به خلافت منصوب فرمود و درباره او گفت:من کنت مولاه فعلی مولاه"هر کس من مولی و ولی او هستم علی مولی و ولی او است"چیزی نگذشت که این مساله در بلاد و شهرها منتشر شد"نعمان بن حارث فهری"خدمت پیامبر ص آمد و عرض کرد تو به ما دستور دادی شهادت به یگانگی خدا و اینکه تو فرستاده او هستی دهیم ما هم شهادت دادیم،سپس دستور به جهاد و حج و روزه و نماز و زکات دادی ما همه اینها را نیز پذیرفتیم،اما با اینها راضی نشدی تا اینکه این جوان (اشاره به علی ع است)را به جانشینی خود منصوب کردی،و گفتی:من کنت مولاه فعلی مولاه،آیا این سخنی است که از ناحیه خودت یا از سوی خدا؟! پیامبر ص فرمود:"قسم به خدایی که معبودی جز او نیست این از ناحیه خدا است".

"نعمان"روی بر گرداند در حالی که می گفت اَللّٰهُمَّ إِنْ کٰانَ هٰذٰا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِکَ فَأَمْطِرْ عَلَیْنٰا حِجٰارَةً مِنَ السَّمٰاءِ :"خداوندا!اگر این سخن حق است و از ناحیه تو،سنگی از آسمان بر ما بباران"! اینجا بود که سنگی از آسمان بر سرش فرود آمد و او را کشت،همین جا آیه سَأَلَ سٰائِلٌ بِعَذٰابٍ وٰاقِعٍ لِلْکٰافِرینَ لَیْسَ لَهُ دٰافِعٌ نازل گشت".

آنچه را در بالا گفتیم مضمون عبارتی است که در"مجمع البیان"از "ابو القاسم حسکانی"با سلسله سندش از"امام صادق ع"نقل شده است ⁽¹⁾.

همین مضمون را بسیاری از مفسران اهل سنت،و روات حدیث با مختصری تفاوت نقل کرده اند.

مرحوم"علامه امینی"در"الغدیر"آن را از سی نفر از علمای معروف

اهل سنت نقل می کند(با ذکر مدرک و نقل عین عبارت)از جمله:

تفسیر غریب القرآن"حافظ ابو عبید هروی".

تفسیر شفاء الصدور"ابو بکر نقاش موصلی".

تفسیر الکشف و البیان"ابو اسحاق ثعالبی".

تفسیر ابو بکر یحیی"القرطبی".

تذکره ابو اسحاق"ثعالبی".

کتاب فرائد السمطین"حموینی".

کتاب"درر السمطین""شیخ محمد زرندی".

تفسیر سراج المنیر"شمس الذین شافعی".

کتاب"سیره حلبی".

کتاب"نور الأبصار""سید مؤمن شبلنجی".

و کتاب شرح جامع الصغیر سیوطی از"شمس الدین الشافعی".

و غیر اینها ⁽¹⁾.

در بسیاری از این کتب تصریح شده که آیات فوق در همین رابطه نازل شده است،البته درباره اینکه این شخص"حارث بن نعمان"بوده یا"جابر بن نذر" یا"نعمان بن حارث فهری"اختلاف است،و می دانیم این امر تاثیری در اصل مطلب ندارد.

البته بعضی از مفسران یا محدثانی که فضائل علی ع را با ناخشنودی می پذیرند ایرادهای مختلفی بر این شان نزول گرفته اند که در پایان بحث تفسیری به خواست خدا به آن اشاره خواهد شد.

تفسیر:

عذاب فوری

سوره معارج از اینجا آغاز می شود که می فرماید:تقاضا کننده ای تقاضای عذابی کرد که واقع شد"( سَأَلَ سٰائِلٌ بِعَذٰابٍ وٰاقِعٍ ).

این تقاضا کننده همانگونه که در شان نزول گفتیم"نعمان بن حارث" یا"نضر بن حارث"بود که به هنگام منصوب شدن علی ع به مقام خلافت و ولایت در غدیر خم و پخش شدن این خبر در شهرها بسیار خشمگین گشت،و خدمت رسول خدا آمد و گفت:آیا این از ناحیه تو است،یا از ناحیه خداوند؟پیامبر ص صریحا فرمود:از ناحیه خدا است،او بیشتر ناراحت شد،و گفت خداوندا! اگر این حق است و از ناحیه تو است سنگی از آسمان بر ما فرود آور،و در این هنگام سنگی فرود آمد و بر سر او خورد و او را کشت ⁽¹⁾.

در برابر این تفسیر تفسیر دیگری است که از این کلی تر است مطابق این تفسیر منظور این است که کسی از پیامبر ص سؤال کرد که این عذابی که تو می گویی بر چه کسی واقع می شود؟و آیه بعد جواب می دهد:برای کافرین خواهد بود.

و مطابق تفسیر سومی این سؤال کننده پیامبر ص است که تقاضای عذاب برای کفار کرد و نازل شد.

ولی تفسیر اول علاوه بر اینکه با خود آیه سازگارتر است،دقیقا منطبق بر روایات متعددی است که در شان نزول وارد شده. ***سپس می افزاید:"این عذاب مخصوص کافران است و هیچکس نمی تواند از آن جلوگیری کند "( لِلْکٰافِرینَ لَیْسَ لَهُ دٰافِعٌ ) ⁽¹⁾. ***و در آیه بعد به کسی که این عذاب از ناحیه او است اشاره کرده،می گوید:

این عذاب از سوی خداوندی است که صاحب آسمانهایی است که فرشتگان بر آن صعود می کنند"( مِنَ اللّٰهِ ذِی الْمَعٰارِجِ ).

"معارج"جمع"معرج"به معنی پله یا جایی است که از آنجا صعود می کنند و از آنجا که خداوند مقامات مختلفی برای فرشتگان قرار داده که با سلسله مراتب به سوی قرب خدا پیش می روند،خداوند به"ذی المعارج"توصیف شده است.

آری این فرشتگانند که ماموریت عذاب کافران و مجرمان دارند،و همانها بودند که بر ابراهیم خلیل ع نازل شدند،و به او خبر دادند که ما مامور نابودی قوم لوط هستیم،و صبحگاهان شهرهای آن قوم آلوده و ننگین را زیر و رو کردند ⁽²⁾همانها ماموریت عذاب را درباره مجرمان دیگر نیز انجام می دهند.

بعضی از مفسران"معارج"را به معنی"فضائل و مواهب الهی و بعضی به معنی

"فرشتگان"تفسیر کرده اند،ولی معنی اول مناسبتر،و با مفهوم لغوی کلمه سازگارتر است.

نکته اشکالات واهی بهانه جویان!

معمولا در مواردی که آیات قرآن یا روایات اشاره به فضائل خاصی درباره امیر مؤمنان علی ع می کند بعضی اصرار دارند تا آنجا که می توانند مطلب را نادیده گرفته،یا توجیه انحرافی کنند،و با دقت و وسوسه خاصی مساله را تعقیب نمایند،در حالی که اگر این فضائل برای دیگران باشد با سماحت و سهولت و آسانی از آن می گذرند! نمونه زنده این کلام اشکالات هفتگانه ای است که"ابن تیمیه"در کتاب "منهاج السنة"در مورد احادیثی که در شان نزول آیات فوق آمده است بیان کرده که ما به طور فشرده به بیان آن می پردازیم.

1-داستان غدیر بعد از بازگشت پیامبر ص از حجة الوداع یعنی در سال دهم هجرت واقع شد در حالی که سوره معارج از سوره های مکی است که قبل از هجرت نازل شده است.

پاسخ:همانگونه که قبلا نیز اشاره کردیم بسیاری از سوره ها است به نام مکی نامیده می شود در حالی که بعضی از آیات نخستین آن طبق تصریح مفسران در مدینه نازل شده،و به عکس سوره هایی است که رسما مدنی نامیده می شود ولی بعضی از آیات آن در مکه نازل گشته است.

2-در این حدیث آمده است که"حارث بن نعمان"خدمت پیامبر ص

در"ابطح"رسید،و می دانیم"ابطح"دره ای است در"مکه"و این با نزول آیه بعد از داستان غدیر مناسب نیست.

پاسخ"اولا"تعبیر به"ابطح"فقط در بعضی از روایات است،نه در همه روایات،و"ثانیا""ابطح و بطحاء"به معنی هر زمین شنزاری است که سیل از آن جاری می شود،و اتفاقا در سرزمین مدینه نیز مناطقی وجود دارد،که آن را "ابطح"یا"بطحاء"می نامند،و در اشعار عرب و روایات بسیار به آن اشاره شده است.

3-آیه و إِذْ قٰالُوا اللّٰهُمَّ إِنْ کٰانَ هٰذٰا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِکَ فَأَمْطِرْ عَلَیْنٰا حِجٰارَةً مِنَ السَّمٰاءِ (انفال-32)مسلما بعد از جنگ بدر نازل شده،و سالها قبل از داستان غدیر است.

جواب کسی نگفته است که شان نزول آن آیه،داستان غدیر است بلکه سخن در آیه سَأَلَ سٰائِلٌ بِعَذٰابٍ وٰاقِعٍ می باشد.

و اما آیه 32 سوره انفال چیزی است که"حارث بن نعمان"از آن در کلام خود استفاده کرد و این ربطی به شان نزول ندارد،ولی تعصبهای افراطی سبب می شود که انسان از چنین مطلب روشن غافل گردد.

4-قرآن مجید می گوید: وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِیهِمْ وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ :"خداوند آنها را عذاب نمی کند در حالی که تو در میان آنها هستی،و خداوند آنها را عذاب نمی کند در حالی که استغفار می کنند"(انفال-33)این آیه می گوید:با وجود پیامبر ص هرگز عذابی نازل نخواهد شد.

پاسخ:آنچه قابل قبول است اینکه عذاب عمومی و دستجمعی به خاطر پیامبر ص وجود نداشت،ولی عذابهای خصوصی و شخصی کرارا بر افراد نازل

شد،چنان که تاریخ اسلام گواه است که افراد متعددی مانند"ابو زمعه"و"مالک بن طلاله"و"حکم بن ابی العاص"و غیر آنها به خاطر نفرین پیامبر ص یا بدون آن گرفتار عذاب شدند.

علاوه بر این آیه فوق تفسیرهای دیگری نیز دارد که طبق آن استدلال به آن در اینجا ممکن نیست(به تفسیر نمونه جلد 7 صفحه 154 ذیل همان آیه 33 انفال مراجعه شود).

5-اگر چنین شان نزولی صحیح بود باید مانند داستان"اصحاب الفیل" معروف شود.

پاسخ:این شان نزول به قدر کافی مشهور و معروف است و در بالا اشاره کردیم که حد اقل درسی کتاب از کتب تفسیر و حدیث آمده وانگهی عجیب است که انتظار داشته باشیم یک حادثه شخصی همانند یک حادثه عمومی مثل داستان اصحاب الفیل انعکاس یابد،چرا که آن داستان جنبه همگانی داشت،سر تا سر مکه را گرفته بود و یک لشکر بزرگ طی آن نابود گشت،ولی داستان"حارث بن نعمان"تنها مربوط به یک نفر است! 6-از این حدیث استفاده می شود که"حارث بن نعمان"مبانی اسلام را قبول داشت چگونه ممکن است یک مسلمان در عصر پیامبر ص به چنین عذابی گرفتار شود؟ پاسخ:این ایراد نیز ناشی از تعصب شدید است،زیرا احادیث فوق به خوبی نشان می دهد که او نه تنها گفته پیامبر ص را قبول نداشت بلکه به خداوند نیز معترض بود که چرا چنین دستوری را درباره علی ع به پیامبرش داده است؟! و این شدیدترین مرتبه کفر و ارتداد محسوب می شود.

7-در کتابهای معروفی مانند"استیعاب"که نام"صحابه"آمده است اسمی از"حارث بن نعمان"نمی بینیم.

پاسخ:آنچه در این کتاب و مانند آن از نامهای صحابه آمده تنها مربوط به قسمتی از صحابه است،مثلا در کتاب"اسد الغابة"که از مهمترین کتبی است که اصحاب پیامبر ص را بر می شمرد تنها هفت هزار و پانصد و پنجاه و چهار نفر را برشمرده،در حالی که می دانیم تنها در حجة الوداع صد هزار نفر یا بیشتر در محضر پیامبر ص بودند،بنا بر این شکی نیست که بسیاری از صحابه پیامبر ص نامشان در این کتب نیامده است ⁽¹⁾.

[سوره المعارج (70): آیات 4 تا 7]

اشاره

تَعْرُجُ اَلْمَلاٰئِکَةُ وَ اَلرُّوحُ إِلَیْهِ فِی یَوْمٍ کٰانَ مِقْدٰارُهُ خَمْسِینَ أَلْفَ سَنَةٍ (4) فَاصْبِرْ صَبْراً جَمِیلاً (5) إِنَّهُمْ یَرَوْنَهُ بَعِیداً (6) وَ نَرٰاهُ قَرِیباً (7)

ترجمه:

4-فرشتگان و روح(فرشته مخصوص)به سوی او عروج می کنند در آن روزی که مقدارش پنجاه هزار سال است.

5-بنا بر این صبر جمیل پیشه کن.

6-زیرا آنها آن روز را دور می بینند.

7-و ما آن را نزدیک می بینیم!

تفسیر:

روزی به اندازه پنجاه هزار سال!

بعد از ذکر داستان عذاب دنیوی کسی که تقاضای عذاب الهی کرده بود وارد بحثهای معاد و عذابهای اخروی مجرمان در آن روز می شود،نخست می فرماید:

"فرشتگان و روح به سوی او(خداوند)عروج می کنند در روزی که مقدارش

پنجاه هزار سال است"( تَعْرُجُ الْمَلاٰئِکَةُ وَ الرُّوحُ إِلَیْهِ فِی یَوْمٍ کٰانَ مِقْدٰارُهُ خَمْسِینَ أَلْفَ سَنَةٍ ).

مسلما منظور از"عروج فرشتگان"عروج جسمانی نیست،بلکه عروج روحانی است،یعنی آنها به مقام قرب خدا می شتابند،و در آن روز که روز قیامت است آماده گرفتن فرمان،و اجرای آن می باشند،همانگونه که در تفسیر آیه 17 سوره"حاقه"گفتیم که منظور از جمله"و اَلْمَلَکُ عَلیٰ أَرْجٰائِهٰا "فرشتگان در اطراف آسمان قرار می گیرند"اینست که در آن روز آنها گرداگرد آسمانها ایستاده و آماده انجام هر گونه فرمانند ⁽¹⁾.

منظور از"روح"همان"روح الامین"بزرگ فرشتگان است که در سوره"قدر"نیز به او اشاره شده است،آنجا که می گوید: تَنَزَّلُ الْمَلاٰئِکَةُ وَ الرُّوحُ فِیهٰا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ کُلِّ أَمْرٍ :"در شب قدر فرشتگان روح به فرمان پروردگارشان برای تقدیر امور نازل می شوند"(قدر-4).

البته"روح"معانی مختلفی دارد که در هر مورد به تناسب قرائن موجود ممکن است مفهوم خاصی ببخشد:روح انسان،روح به معنی قرآن،و روح به معنی روح القدس و به معنی فرشته وحی همه از معانی روح است که در آیات دیگر قرآن به آنها اشاره شده ⁽²⁾.

و اما تعبیر به"پنجاه هزار سال"از این نظر است که آن روز بر حسب سالهای دنیا تا این حد ادامه پیدا می کند،و با آنچه در آیه 5 سوره سجده آمده

است که مقدار آن را یکهزار سال تعیین می نماید منافاتی ندارد،زیرا همانگونه که در روایات وارد شده است در قیامت پنجاه موقف است،و هر موقف به اندازه یکهزار سال طول می کشد ⁽¹⁾.

بعضی نیز احتمال داده اند عدد"پنجاه هزار سال"برای"تکثیر"باشد نه تعداد یعنی آن روز بسیار طولانی است.

و به هر حال این درباره مجرمان و ظالمان و کافران است،لذا در حدیثی از"ابو سعید خدری"آمده است که بعد از نزول این آیه کسی عرض کرد ای رسول خدا!چقدر آن روز طولانی است؟فرمود:

و الذی نفس محمد بیده انه لیخف علی المؤمن حتی یکون أخف علیه من صلاة مکتوبة یصلیها فی الدنیا: "قسم به کسی که جان محمد به دست او است آن روز برای مؤمن سبک و آسان می شود آسانتر از یک نماز واجب که در دنیا می خواند" ⁽²⁾. *** در آیه بعد پیغمبر اکرم ص را مخاطب ساخته،می فرماید:"صبر جمیل پیشه کن،و در برابر استهزاء و تکذیب و آزار آنها شکیبا باش"( فَاصْبِرْ صَبْراً جَمِیلاً ).

"صبر جمیل"به معنی"شکیبایی زیبا و قابل توجه"است،و آن صبر و استقامتی است که تداوم داشته باشد،یاس و نومیدی به آن راه نیابد،و توأم با بیتابی و جزع و شکوه و آه و ناله نگردد،و در غیر این صورت جمیل نیست ⁽³⁾.

***سپس می افزاید"زیرا آنها چنان روزی را بعید و دور می بینند"( إِنَّهُمْ یَرَوْنَهُ بَعِیداً ). ***"و ما آن را قریب و نزدیک می بینیم"( وَ نَرٰاهُ قَرِیباً ).

آنها اصلا باور نمی کنند چنان روزی در کار باشد که حساب همه خلایق را برسند و کوچکترین گفتار و کردار آنها محاسبه شود،آن هم در روزی که پنجاه هزار سال به طول می انجامد،ولی آنها در حقیقت خدا را نشناخته اند و در قدرت او شک و تردید دارند.

آنها می گویند:مگر ممکن است استخوانهای پوسیده،و خاکهایی که هر ذره ای از آن در گوشه ای پراکنده گشته است بار دیگر جمع شود.و لباس حیات در تن بپوشد؟(همانگونه که قرآن در سایر آیاتش این تعبیرات را از آنها نقل کرده است)وانگهی مگر روز پنجاه هزار سال امکان پذیر است؟!.

جالب اینکه علم امروز می گوید مقدار روز در هر کره ای از کرات آسمانی با دیگر کرات متفاوت است،زیرا تابع مقدار زمانی است که آن کره یک بار به دور محور خود می چرخد،و لذا روز در کره ماه به اندازه دو هفته در کره زمین است، حتی می گویند ممکن است با گذشت زمان کره زمین از سرعت حرکت وضعی خود بکاهد و مقدار یک روز معادل یک ماه یا یک سال یا صدها سال شود.

نمی گوئیم روز قیامت چنین است بلکه می گوئیم روز معادل پنجاه هزار سال،حتی با مقیاسهای عالم دنیا چیز عجیبی نیست.

[سوره المعارج (70): آیات 8 تا 18]

اشاره

یَوْمَ تَکُونُ اَلسَّمٰاءُ کَالْمُهْلِ (8) وَ تَکُونُ اَلْجِبٰالُ کَالْعِهْنِ (9) وَ لاٰ یَسْئَلُ حَمِیمٌ حَمِیماً (10) یُبَصَّرُونَهُمْ یَوَدُّ اَلْمُجْرِمُ لَوْ یَفْتَدِی مِنْ عَذٰابِ یَوْمِئِذٍ بِبَنِیهِ (11) وَ صٰاحِبَتِهِ وَ أَخِیهِ (12) وَ فَصِیلَتِهِ اَلَّتِی تُؤْوِیهِ (13) وَ مَنْ فِی اَلْأَرْضِ جَمِیعاً ثُمَّ یُنْجِیهِ (14) کَلاّٰ إِنَّهٰا لَظیٰ (15) نَزّٰاعَةً لِلشَّویٰ (16) تَدْعُوا مَنْ أَدْبَرَ وَ تَوَلّٰی (17) وَ جَمَعَ فَأَوْعیٰ (18)

ترجمه:

8-همان روز که آسمان همچون فلز گداخته می شود.

9-و کوه ها مانند پشم رنگین متلاشی خواهد بود.

10-و هیچ دوست صمیمی سراغ دوستش را نمی گیرد! 11-آنان را به آنها نشان می دهند(ولی هر کس گرفتار کار خویشتن است)چنان است که گنهکار دوست می دارد فرزندان خود را در برابر عذاب آن روز فدا کند.

12-و همسر و برادرش را.

13-و قبیله اش که همیشه از او حمایت می کردند.

14-و تمام مردم روی زمین را تا مایه نجاتش شود.

15-اما هرگز چنین نیست شعله های سوزان آتش است.

16-دست و پا و پوست سر را می کند و می برد.

17-و کسانی را که به فرمان خدا پشت کردند صدا می زند.

18-و آنها که اموال را جمع و ذخیره کردند.

تفسیر:

آن روز که هیچ دوست صمیمی سراغ دوستش را نمی گیرد

در این آیات،بحثهای گذشته درباره قیامت با شرح و توضیح بیشتری ادامه می یابد،می فرماید:

"همان روزی که آسمان همچون فلز گداخته می شود"( یَوْمَ تَکُونُ السَّمٰاءُ کَالْمُهْلِ ) ⁽¹⁾. ***"و کوه ها مانند پشم رنگین زده شده خواهد بود"

( وَ تَکُونُ الْجِبٰالُ کَالْعِهْنِ ).

"مهل"(بر وزن قفل)به معنی فلز گداخته است،و گاه به معنی درد خاصی است که در روغن زیتون ته نشین می شود،و در اینجا مناسب همان معنی اول است،هر چند در مقام تشبیه تفاوت چندانی با هم ندارند.

"عهن"به معنی پشم زده شده ای است که رنگین باشد.

آری در آن روز آسمانها از هم متلاشی و ذوب می شود،و کوه ها درهم کوبیده و خرد و سپس با تند بادی در فضا پراکنده می گردد،همچون پشمی که تند باد آن را با خود ببرد و چون کوه ها رنگهای مختلفی دارند تشبیه به پشمهای رنگین شده اند،و بعد از این ویرانی،جهانی نوین ایجاد می گردد،و انسانها حیات نوین خود را از سر می گیرند. ***هنگامی که رستاخیز در آن جهان نو بر پا می شود آن چنان وضع حساب و رسیدگی به اعمال وحشتناک است که همه در فکر خویشند،احدی به دیگری نمی پردازد،و هیچ دوست گرم و صمیمی سراغ دوستش را نمی گیرد"( وَ لاٰ یَسْئَلُ حَمِیمٌ حَمِیماً ) ⁽¹⁾.

همه به خود مشغولند،و هر کس در فکر نجات خویش است،همانگونه که در آیه 37 عبس آمده است: لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ یَوْمَئِذٍ شَأْنٌ یُغْنِیهِ :"هر یک از آنها آن روز چنان گرفتاری دارد که تمام فکر او را به خود مشغول می کند" ⁽²⁾.

***نه اینکه دوستان صمیمی خود را در آنجا نشناسند،بلکه مخصوصا "دوستانشان را به آنها نشان می دهند در عین حال هر کس گرفتار کار خویشتن است"( یُبَصَّرُونَهُمْ ) ⁽¹⁾.

مساله این است که هول و وحشت بیش از آن است که بتواند به دیگری بیندیشد.

و در ادامه همین سخن و ترسیم آن صحنه وحشتناک می افزاید:وضع چنان است که"گنهکار دوست می دارد فرزندان خود را در برابر عذاب آن روز فدا کند" ( یَوَدُّ الْمُجْرِمُ لَوْ یَفْتَدِی مِنْ عَذٰابِ یَوْمِئِذٍ بِبَنِیهِ ). ***نه تنها فرزندانش بلکه دوست دارد"همسر و برادرش را نیز بدهد" ( وَ صٰاحِبَتِهِ وَ أَخِیهِ ). ***و همچنین فامیل و قبیله ای که به آن تعلق داشت و از او حمایت می کرد" ( وَ فَصِیلَتِهِ الَّتِی تُؤْوِیهِ ). ***"بلکه تمام کسانی را که در روی زمین هستند همگی را فدا کند تا مایه نجاتش شود "( وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً ثُمَّ یُنْجِیهِ ).

آری به قدری عذاب خدا در آن روز هولناک است که انسان می خواهد عزیزترین عزیزان را که در چهار گروه در اینجا خلاصه شده اند(فرزندان، همسران،برادران،و فامیل نزدیک که یار و یاور او هستند)همه را برای نجات خود فدا کند،نه فقط آنها بلکه حاضر است تمام مردم روی زمین برای رهایی او از عذاب قربانی شوند! "یود"از ماده"ود"(بر وزن حب)به معنی"دوست داشتن"توأم با"تمنی"است،و به گفته"راغب"در هر یک از این دو معنی(بلکه در هر دو معنی)نیز به کار می رود.

"یفتدی"از ماده"فداء"به معنی حفظ کردن خود از مصائب و مشکلات به وسیله پرداخت چیزی است.

"فصیلة"به معنی"عشیره"و فامیل و قبیله ای است که انسان از آن منفصل و جدا شده است.

"تؤیه"از ماده"ایواء"به معنی انضمام کردن چیزی به دیگری است سپس به معنی پناه دادن به کار رفته.

جمعی از مفسران گفته اند تعبیر به"ثم"در جمله"ثم ینجیه"نشان می دهد که آنها می دانند این فداها بعید است اثر کند(زیرا ثم معمولا برای بعد و فاصله و تراخی می آید). ***ولی در جواب همه این تمناها و آرزوها می فرماید:"هرگز چنین نیست" هیچ فدیه و فدایی پذیرفته نمی شود(کلا).

"آن شعله های سوزان آتش است"( إِنَّهٰا لَظیٰ ).

پیوسته زبانه می کشد،و هر چیز را در کنار و مسیر خود می یابد می سوزاند.

***دست و پا و پوست سر را می کند و با خود می برد"( نَزّٰاعَةً لِلشَّویٰ ).

"لظی"به معنی شعله خالص آتش است،و یکی از نامهای جهنم نیز می باشد، و در آیات فوق هر دو معنی ممکن است.

"نزاعة"به معنی چیزی است که پی در پی جدا می کند.

و"شوی"به معنی دست و پا و اطراف بدن است،و گاه به معنی بریان کردن نیز آمده،ولی در اینجا منظور همان معنی اول است،زیرا هنگامی که آتش سوزان و شعله وری به چیزی می رسد اول اطراف و جوانب و شاخ و برگ آن را می سوزاند و جدا می کند.

بعضی از مفسران"شوی"را در اینجا به معنی پوست تن، و بعضی به معنی پوست سر،و بعضی به معنی گوشت ساق پا،تفسیر کرده اند،و همه اینها در آن مفهوم وسیعی که گفتیم جمع است،و عجب اینکه با اینهمه مصیبت مرگ و میری در کار نیست! ***سپس به کسانی اشاره می کند که طعمه چنان آتشی هستند،می فرماید:

"این شعله سوزان کسانی را که پشت به فرمان خدا کردند و از اطاعت او روی گردان شدند صدا می زند و به سوی خود می خواند"( تَدْعُوا مَنْ أَدْبَرَ وَ تَوَلّٰی ). ***"و آنها که اموال را جمع کردند و ذخیره نمودند و در راه خدا انفاق نکردند" ( وَ جَمَعَ فَأَوْعیٰ ).

به این ترتیب این آتش سوزان با زبان حال و جاذبه مخصوصی که نسبت به

مجرمان دارد،یا با زبان قال که خداوند به او داده،پیوسته آنها را صدا می زند و به سوی خود فرا می خواند،همانها که دارای این دو صفتند"پشت به ایمان کرده و از طاعت خدا و رسول ص سر برتافته"و از سوی دیگر"دائما در فکر جمع مال از حرام و حلال و ذخیره کردن آن بوده اند بی آنکه به حقوق مستمندان توجه کنند،و یا اصلا فلسفه این نعمت الهی یعنی مال را بدانند".

[سوره المعارج (70): آیات 19 تا 28]

اشاره

إِنَّ اَلْإِنْسٰانَ خُلِقَ هَلُوعاً (19) إِذٰا مَسَّهُ اَلشَّرُّ جَزُوعاً (20) وَ إِذٰا مَسَّهُ اَلْخَیْرُ مَنُوعاً (21) إِلاَّ اَلْمُصَلِّینَ (22) اَلَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلاٰتِهِمْ دٰائِمُونَ (23) وَ اَلَّذِینَ فِی أَمْوٰالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ (24) لِلسّٰائِلِ وَ اَلْمَحْرُومِ (25) وَ اَلَّذِینَ یُصَدِّقُونَ بِیَوْمِ اَلدِّینِ (26) وَ اَلَّذِینَ هُمْ مِنْ عَذٰابِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ (27) إِنَّ عَذٰابَ رَبِّهِمْ غَیْرُ مَأْمُونٍ (28)

ترجمه:

19-انسان حریص و کم طاقت آفریده شده.

20-هنگامی که بدی به او رسد بیتابی می کند.

21-و هنگامی که خوبی به او رسد مانع دیگران می شود.

22-مگر نمازگزاران.

23-آنها که نمازها را مرتبا بجا می آورند.

24-و آنها که در اموالشان حق معلومی است.

25-برای تقاضا کنندگان و محرومان.

26-و آنها که به روز جزا ایمان دارند.

27-و آنها که از عذاب پروردگارشان بیمناکند.

28-چرا که هیچگاه خود را از عذاب پروردگار در امان نمی بینند.

تفسیر:

اوصاف انسانهای شایسته

بعد از ذکر گوشه ای از عذابهای قیامت به ذکر اوصاف افراد بی ایمان و در مقابل آنها مؤمنان راستین می پردازد تا معلوم شود چرا گروهی اهل عذابند و گروهی اهل نجات.

نخست می فرماید:"انسان حریص و کم طاقت آفریده شده است"( إِنَّ الْإِنْسٰانَ خُلِقَ هَلُوعاً ). ***"هنگامی که بدی به او رسد بسیار جزع و بیتابی می کند"( إِذٰا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً ).

"و هنگامی که خوبی به او رسد از دیگران دریغ می دارد"( وَ إِذٰا مَسَّهُ الْخَیْرُ مَنُوعاً ).

جمعی از مفسران و ارباب لغت"هلوع"را به معنی حریص و جمعی به معنی "کم طاقت"تفسیر کرده اند،بنا بر تفسیر اول در اینجا به سه نکته منفی اخلاقی در وجود اینگونه انسانها اشاره شده،"حرص"و"جزع"و"بخل"و بنا بر تفسیر دوم به دو نکته"جزع"و"بخل"زیرا آیه دوم و سوم تفسیری است برای معنی (هلوع).

این احتمال نیز وجود دارد که هر دو معنی در این واژه جمع باشد،چرا که این دو وصف لازم و ملزوم یکدیگرند،آدمهای حریص غالبا بخیلند،و در برابر حوادث سوء کم تحمل،و عکس آن نیز صادق است.

***در اینجا سؤال یا سؤالهایی مطرح می شود که اگر خداوند انسان را برای سعادت و کمال آفریده چگونه در طبیعت او شر و بدی قرار داده است؟ وانگهی آیا ممکن است خداوند چیزی را با صفتی بیافریند،و سپس آفرینش خود را مذمت کند؟ و از همه اینها گذشته قرآن در آیه 4 سوره"تین"صریحا می گوید: لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ :"ما انسان را به بهترین صورت و ساختمان آفریدیم".

مسلما منظور این نیست که ظاهر انسان خوب و باطنش زشت و بد است، بلکه کل خلقت انسان به صورت"احسن تقویم"است،و همچنین آیات دیگری که مقام والای انسان را می ستایند،این آیات با آیه مورد بحث چگونه سازگار است؟

پاسخ همه این سؤالات با توجه به یک نکته روشن می شود،و آن این است که خداوند نیروها و غرائز و صفاتی در انسان آفریده است که اینها بالقوه وسیله تکامل و ترقی و سعادت او محسوب می شوند،بنا بر این صفات و غرائز مزبور ذاتا بد نیست،بلکه وسیله کمال است،اما هنگامی که همین صفات در مسیر انحرافی قرار گیرد،و از آن سوء استفاده شود،مایه نکبت و بدبختی و شر و فساد خواهد بود.

فی المثل همین حرص نیرویی است که به انسان اجازه نمی دهد به زودی از تلاش و کوشش بازایستد،و با رسیدن به نعمتی سیر شود،این یک عطش سوزان است که بر وجود انسان مسلط است،اگر این صفت در مسیر تحصیل علم و دانش به کار افتد،و انسان حریص در علم و یا به تعبیر دیگر تشنه و عاشق بی قرار علم باشد،مسلما مایه کمال او است،اما اگر آن در مسیر مادیات به کار افتد مایه شر و بدبختی و بخل می گردد.

به تعبیر دیگر:این صفت شاخه ای از حب ذات است،و می دانیم حب ذات چیزی است که انسان را به سوی کمال می فرستد،اما اگر در مسیر انحرافی واقع شود به سوی انحصارطلبی،و بخل و حسد و مانند آن پیش می رود.

در مورد مواهب دیگر نیز مطلب همین گونه است،خداوند قدرت عظیمی در دل اتم آفریده که مسلما مفید و سودمند است،ولی هر گاه از این قدرت درونی اتم سوء استفاده شود و از آن بمبهای ویرانگر بسازند،نه نیروگاههای برق و وسائل صنعتی دیگر،این مایه شر و فساد خواهد بود.

و با توجه به بیان فوق،می توان میان تمام آیاتی که در قرآن مجید درباره انسان وارد شده است جمع کرد ⁽¹⁾.

*** سپس به ذکر اوصاف انسانهای شایسته به صورت یک استثنا ضمن بیان نه صفت از اوصاف بر جسته پرداخته،می گوید:

"مگر نمازگزاران"( إِلاَّ الْمُصَلِّینَ ). ***"همان نمازگزارانی که نمازهای خود را تداوم می بخشند"( اَلَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلاٰتِهِمْ دٰائِمُونَ ).

این نخستین ویژگی آنهاست که ارتباط مستمر با درگاه پروردگار متعال دارند، و این ارتباط از طریق نماز تامین می گردد،نمازی که انسان را از فحشاء و منکر باز می دارد،نمازی که روح و جان انسان را پرورش می دهد،و او را همواره به یاد خدا می دارد،و این توجه مستمر مانع از غفلت و غرور،و فرو رفتن در دریای شهوات،و اسارت در چنگال شیطان و هوای نفس می شود.

بدیهی است منظور از مداومت بر نماز این نیست که همیشه در حال نماز باشند،بلکه منظور این است در اوقات معین نماز را انجام می دهند.

اصولا هر کار خیری آن گاه در انسان اثر مثبت می گذارد که تداوم داشته باشد،و لذا در حدیثی از پیغمبر اکرم ص می خوانیم:

ان احب الاعمال الی اللّٰه ما دام و ان قل: "محبوبترین اعمال نزد خدا چیزی است که مداومت داشته باشد،هر چند کم باشد" ⁽¹⁾.

قابل توجه اینکه در حدیثی از امام باقر ع می خوانیم:منظور این است هر گاه انسان چیزی از نوافل را بر خود فرض می کند همواره به آن ادامه دهد" ⁽²⁾.

و در حدیث دیگری از همان امام ع نقل شده که فرمود:"این آیه اشاره به نافله است،و آیه و اَلَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلاٰتِهِمْ یُحٰافِظُونَ (که در چند آیه بعد می آید)ناظر به نماز فریضه" ⁽¹⁾.

این تفاوت ممکن است از اینجا باشد که تعبیر به محافظت مناسب نمازهای واجب است که دقیقا آنها را باید در وقتهای معین انجام داد،اما تعبیر به تداوم مناسب نمازهای مستحبّ است،چرا که انسان می تواند آنها را انجام دهد و گاه ترک کند. ***به هر حال بعد از ذکر نماز که بهترین اعمال،و بهترین حالات مؤمنان است،به دومین ویژگی آنها پرداخته می افزاید:"کسانی که در اموالشان حق معلومی است"( وَ الَّذِینَ فِی أَمْوٰالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ ). ***"برای تقاضا کنندگان و محرومان"( لِلسّٰائِلِ وَ الْمَحْرُومِ ).

و به این ترتیب هم ارتباطشان را با خالق حفظ می کنند،و هم پیوندشان را با خلق خدا.

بعضی از مفسران معتقدند که منظور از"حق معلوم"در اینجا همان "زکات"است که مقدار معینی دارد،و از مصارف آن"سائل"و"محروم"است، در حالی که می دانیم این سوره مکی است و حکم زکات در مکه نازل نشده بود،یا اگر نازل شده بود مقدار معین نداشت،لذا بعضی دیگر معتقدند:مراد از"حق معلوم"چیزی غیر از زکات است که انسان بر خود لازم می شمرد که به نیازمندان دهد شاهد این تفسیر حدیثی است که از امام صادق ع نقل شده که وقتی از تفسیر این آیه

سؤال کردند که آیا این چیزی غیر از زکات است؟فرمود:

هو الرجل یؤتیه اللّٰه الثروة من المال،فیخرج منه الالف و الالفین و الثلاثة آلاف و الاقل و الاکثر،فیصل به رحمه،و یحمل به الکل عن قومه: "آری این درباره کسی است که خداوند ثروت و مالی به او می بخشد و او به مقدار هزار یا دو هزار یا سه هزار یا بیشتر و کمتر از آن جدا کرده و با آن صله رحم می کند و مشقت از قوم خود بر می دارد" ⁽¹⁾.

تفاوت میان"سائل"و"محروم"این است که"سائل"کسی است که حاجت خود را می گوید و تقاضا می کند، و"محروم"کسی است که شرم و حیا مانع تقاضای او است،و در حدیثی از امام صادق ع آمده است:"محروم کسی است که زحمت در کسب و کار می کشد ولی زندگی او پیچیده شده است" ⁽²⁾.

این حدیث نیز مناسب همان تفسیری است که ذکر شده،زیرا چنین اشخاصی کمتر روی سؤال دارند.

شرح بیشتری درباره حق مزبور و تفسیر"سائل"و"محروم"در جلد 22 تفسیر نمونه صفحه 323 آمده است(ذیل آیه 19 ذاریات).

به هر حال انجام این کار از یک سو اثر اجتماعی دارد،و با فقر و محرومیت مبارزه می کند،و از سوی دیگر اثر اخلاقی روی کسانی که به آن عمل می کنند می گذارد،و قلب و جانشان را از حرص و بخل و دنیا پرستی می شوید. ***آیه بعد به سومین ویژگی آنها اشاره کرده می افزاید:"کسانی که به روز جزا ایمان دارند"( وَ الَّذِینَ یُصَدِّقُونَ بِیَوْمِ الدِّینِ ).

و در ویژگی چهارم می گوید:"و کسانی که از عذاب پروردگارشان بیمناکند"( وَ الَّذِینَ هُمْ مِنْ عَذٰابِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ ). ***"چرا که هیچکس را از عذاب پروردگار در امان نمی بینند"( إِنَّ عَذٰابَ رَبِّهِمْ غَیْرُ مَأْمُونٍ ).

آنها از یک سو ایمان به روز جزا دارند،و با توجه به تعبیر"یصدقون" که فعل مضارع است و دلالت بر استمرار دارد،آنها پیوسته توجه دارند که حساب و کتاب و جزائی در کار است.

بعضی از مفسران آن را به معنی"تصدیق عملی"یعنی انجام وظائف و ترک محرمات تفسیر کرده اند،ولی ظاهر آیه مطلق است،هم تصدیق علمی و هم عملی را شامل می شود.

ولی از آنجا که ممکن است کسی ایمان به روز جزا داشته باشد اما خود را مشمول مجازات نشمرد،می گوید:آنها هرگز خود را در امان نمی بینند" یعنی دائما احساس مسئولیت می کنند،حسنات خود را ناچیز و سیئات خویش را بزرگ محسوب می دارند،لذا در حدیثی از امیر مؤمنان ع آمده است که به فرزندش نصیحت کرد و فرمود:فرزندم!

خف اللّٰه خوفا انک لو اتیته بحسنات اهل الارض لم یقبلها منک،و ارج اللّٰه رجاء انک لو اتیته بسیئات اهل الارض غفرها لک: "آن چنان از خدا خائف باش که اگر تمام حسنات مردم روی زمین را بیاوری احتمال بده از تو نپذیرد!و آن چنان به او امیدوار باش که اگر تمام گناهان اهل زمین را داشته باشی احتمال ده تو را بیامرزد! ⁽¹⁾.

حتی خود پیامبر ص می فرمود:

لن یدخل الجنة احدا عمله قالوا و لا انت یا رسول اللّٰه؟قال و لا انا،الا ان یتغمدنی اللّٰه برحمته!: "هیچکس با عملش وارد بهشت نمی شود،عرض کردند:حتی خود شما ای رسول خدا؟! فرمود:آری من هم چنین هستم،مگر آنکه رحمت خدا شامل من شود"! ***

[سوره المعارج (70): آیات 29 تا 35]

اشاره

وَ اَلَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حٰافِظُونَ (29) إِلاّٰ عَلیٰ أَزْوٰاجِهِمْ أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَیْرُ مَلُومِینَ (30) فَمَنِ اِبْتَغیٰ وَرٰاءَ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ اَلعٰادُونَ (31) وَ اَلَّذِینَ هُمْ لِأَمٰانٰاتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ رٰاعُونَ (32) وَ اَلَّذِینَ هُمْ بِشَهٰادٰاتِهِمْ قٰائِمُونَ (33) وَ اَلَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلاٰتِهِمْ یُحٰافِظُونَ (34) أُولٰئِکَ فِی جَنّٰاتٍ مُکْرَمُونَ (35)

ترجمه:

29-و آنها که دامان خویش را از بی عفتی حفظ می کنند.

30-و آمیزش جنسی جز با همسران و کنیزان(که در حکم همسرند)ندارند ولی در بهره گیری از اینها مورد سرزنش نخواهند بود.

31-و هر کس ما وراء این را طلب کند متجاوز است.

32-و آنها که امانتها و عهد خود را رعایت می کنند.

33-و آنها که قیام به ادای شهادت حق می نمایند.

34-و آنها که بر نماز مواظبت دارند.

35-این افراد در باغهای بهشتی گرامیند.

تفسیر:

بخش دیگری از ویژگیهای بهشتیان

در آیات گذشته چهار وصف از اوصاف ویژه مؤمنان راستین و آنها که در قیامت اهل بهشتند ذکر شد،و در این آیات به پنج وصف دیگر اشاره می کند که مجموعا نه وصف می شود.

در نخستین توصیف می فرماید:"آنها کسانی هستند که فروج ⁽¹⁾خویش را از بی عفتی حفظ می کنند"( وَ الَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حٰافِظُونَ ). ***"مگر نسبت به همسران و کنیزانشان که در بهره گیری از آنها هیچگونه ملامت و سرزنش ندارند"( إِلاّٰ عَلیٰ أَزْوٰاجِهِمْ أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَیْرُ مَلُومِینَ ).

بدون شک غریزه جنسی از غرائز سرکش انسان،و سرچشمه بسیاری از گناهان است تا آنجا که بعضی معتقدند در تمام پرونده های مهم جنایی اثری از این غریزه دیده می شود،لذا کنترل و حفظ حدود آن از نشانه های مهم تقوی است و به همین دلیل بعد از ذکر نماز و کمک به نیازمندان و ایمان به روز قیامت و ترس از عذاب الهی کنترل این غریزه ذکر شده است.

استثنایی که ذیل آن آمده نشان می دهد که منطق اسلام هرگز این نیست که این غریزه به کلی محو و نابود شود و کسی مانند راهبان و کشیشان بر خلاف قانون خلقت گام بردارد که این عملی است غالبا غیر ممکن،و به فرض امکان

غیر منطقی،و لذا رهبانها نیز نتوانستند این غریزه را از صحنه زندگی حذف کنند،و اگر به طور رسمی ازدواج نمی کنند بسیاری از آنها چون به خلوت می روند آن کار دیگر می کنند! رسواییهایی که از این رهگذر ببار آمده کم نیست مورخان مسیحی همچون "ویل دورانت"و غیر او پرده از روی آن برداشته اند.

تعبیر به"ازدواج"همسران دائمی و موقت را هر دو شامل می شود،و اینکه بعضی گمان کرده اند این آیه نفی"ازدواج موقت"می کند،به خاطر آن است که نمی دانند آن هم نوعی ازدواج است. ***در آیه بعد برای تاکید بیشتر روی همین موضوع می افزاید:"کسانی که ما ورای آن را طلب کنند متجاوز و خارج از مرزهای الهی هستند"( فَمَنِ ابْتَغیٰ وَرٰاءَ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ العٰادُونَ ).

و به این ترتیب اسلام طرح جامعه ای می ریزد که هم به غرائز فطری در آن پاسخ داده می شود،و هم آلوده فحشاء و فساد جنسی و مفاسد ناشی از آن نیست.

البته کنیزان از نظر اسلام دارای بسیاری از شرایط همسر و انضباطهای قانونی او هستند هر چند در عصر و زمان ما موضوع آن منتفی است. ***سپس به دومین و سومین اوصاف آنها اشاره کرده،می گوید:"کسانی که امانتها و عهد خود را رعایت می کنند"( وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَمٰانٰاتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ رٰاعُونَ ).

البته"امانت"معنی وسیعی دارد که نه تنها امانتهای مادی مردم را از هر نوع در بر می گیرد،بلکه امانتهای الهی و پیامبران و پیشوایان معصوم همه

را شامل می شود.

هر یک از نعمتهای الهی امانتی از امانات او هستند،پستهای اجتماعی و مخصوصا مقام حکومت از مهمترین امانات است،و لذا در حدیث معروف امام باقر ع و امام صادق ع در تفسیر آیه" إِنَّ اللّٰهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمٰانٰاتِ إِلیٰ أَهْلِهٰا "صریحا آمده است که"ولایت و حکومت را به اهلش واگذارید" ⁽¹⁾.

در آیه 72 سوره احزاب نیز خواندیم که مساله تکلیف و مسئولیت به عنوان یک امانت بزرگ الهی معرفی شده است: إِنّٰا عَرَضْنَا الْأَمٰانَةَ عَلَی السموات و الارض و از همه مهمتر دین و آئین خدا و کتاب او قرآن،امانت بزرگ او است،که باید در حفظش کوشید.

"عهد"نیز مفهوم وسیعی دارد که هم عهدهای مردمی را شامل می شود و هم عهدها و پیمانهای الهی را.

زیرا"عهد"هر گونه التزام و تعهدی است که انسان نسبت به دیگری می دهد،و بدون شک کسی که ایمان به خدا و پیامبر او می آورد با این ایمان تعهدات وسیعی را پذیرفته است.

در اسلام اهمیت فوق العاده زیادی به حفظ امانت و پای بند بودن به تعهدات داده شده،و از مهمترین نشانه های ایمان معرفی گردیده است.

بحث مشروحتری در این زمینه در جلد سوم تفسیر نمونه صفحه 432 ذیل آیه 58 سوره نساء داشتیم. ***و در چهارمین وصف اضافه می کند:کسانی که برای ادای شهادت حق، قیام می کنند"( وَ الَّذِینَ هُمْ بِشَهٰادٰاتِهِمْ قٰائِمُونَ ).

زیرا اقامه شهادت عادلانه و ترک کتمان آن یکی از مهمترین پایه های اقامه عدالت در جامعه بشری است.

آنها که می گویند چرا ما به شهادت و گواهی دادن بر ضد این و آن عداوت اینها را بخریم و درد سر برای خود بیافرینیم،افرادی بی اعتنا به حقوق انسانی و فاقد روح اجتماعی و غیر متعهد نسبت به اجرای عدالتند.

و لذا قرآن در آیات متعددی مسلمانان را دعوت به ادای شهادت حق کرده است،و کتمان را گناه شمرده اند ⁽¹⁾در فقه اسلامی نیز شهادت اهمیت خاصی دارد و پایه اثبات بسیاری از حقوق فردی و اجتماعی شمرده شده و احکام ویژه ای دارد. ***در آخرین وصف که در واقع نهمین توصیف از این مجموعه است بار دیگر به مساله نماز باز می گردد،همانگونه که آغاز آن نیز از نماز بود،می فرماید:

"کسانی که نماز خود را محافظت می کنند"( وَ الَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلاٰتِهِمْ یُحٰافِظُونَ ).

و همانگونه که قبلا اشاره کردیم با توجه به بعضی از قرائن به نظر می رسد که"نماز"در اینجا اشاره به"نماز واجب"و در آیه گذشته اشاره به"نماز نافله"است.

البته در نخستین وصف اشاره به"تداوم"نماز بود،اما در اینجا سخن از حفظ آداب و شرائط و ارکان و خصوصیات آن است آدابی که هم ظاهر نماز را از آنچه مایه فساد است حفظ می کند،و هم روح نماز را که حضور قلب است تقویت می نماید،و هم موانع اخلاقی را که سد راه قبول آن است از بین می برد،بنا بر این هرگز تکرار محسوب نمی شود.

این آغاز و پایان نشان می دهد که در میان تمام این اوصاف توجه به نماز برترین و مهمترین آنها است،چرا چنین نباشد در حالی که"نماز مکتب عالی تربیت"و"مهمترین وسیله تهذیب نفوس و پاکسازی جامعه"است. ***و در پایان این سخن مسیر نهایی صاحبان این اوصاف را بیان می کند، همانگونه که در آیات گذشته مسیر نهایی مجرمان را شرح داد،در اینجا در یک جمله کوتاه و پر معنی می فرماید:"کسانی که دارای این صفاتند در باغهای بهشت جای دارند و از هر نظر گرامی داشته می شوند"( أُولٰئِکَ فِی جَنّٰاتٍ مُکْرَمُونَ ) ⁽¹⁾.

چرا گرامی نباشند؟در حالی که میهمانهای خدا هستند،و خداوند قادر و رحمان تمام وسائل پذیرایی را برای آنها فراهم ساخته است،و در حقیقت این دو تعبیر("جنات"و"مکرمون")اشاره به نعمتهای مادی و معنوی است که شامل حال این گروه است.

[سوره المعارج (70): آیات 36 تا 41]

اشاره

فَمٰا لِ اَلَّذِینَ کَفَرُوا قِبَلَکَ مُهْطِعِینَ (36) عَنِ اَلْیَمِینِ وَ عَنِ اَلشِّمٰالِ عِزِینَ (37) أَ یَطْمَعُ کُلُّ اِمْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ یُدْخَلَ جَنَّةَ نَعِیمٍ (38) کَلاّٰ إِنّٰا خَلَقْنٰاهُمْ مِمّٰا یَعْلَمُونَ (39) فَلاٰ أُقْسِمُ بِرَبِّ اَلْمَشٰارِقِ وَ اَلْمَغٰارِبِ إِنّٰا لَقٰادِرُونَ (40) عَلیٰ أَنْ نُبَدِّلَ خَیْراً مِنْهُمْ وَ مٰا نَحْنُ بِمَسْبُوقِینَ (41)

ترجمه:

36-این کافران را چه می شود که با سرعت نزد تو می آیند.

37-از راست و چپ،گروه گروه(طمع بهشت دارند)! 38-آیا هر یک از آنها طمع دارد که در بهشت پر نعمت الهی وارد شود؟ 39-هرگز چنین نیست،ما آنها را از آنچه خودشان می دانند آفریده ایم! 40-سوگند به پروردگار مشرقها و مغربها که ما قادریم.

41-بر اینکه جای آنها را به کسانی بدهیم که از آنها بهترند،و ما هرگز مغلوب نخواهیم شد.

تفسیر:

به کدام روسفیدی طمع بهشت داری؟!

در آیات گذشته این سوره بحثهایی پیرامون نشانه های مؤمنان و کفار

و سرنوشت هر یک از این دو گروه آمده است،در آیات بالا بار دیگر به شرحی پیرامون وضع کفار و استهزای آنها نسبت به مقدسات باز می گردد.

بعضی گفته اند این آیات در مورد گروه هایی از مشرکان نازل شده که وقتی پیامبر ص در مکه آیات معاد را برای مسلمانان می خواند،آنها از هر گوشه و کنار می آمدند و می گفتند:اگر معادی در کار باشد وضع ما از این افرادی که به تو ایمان آورده اند در آن عالم بهتر است،همانگونه که در این دنیا وضع ما از آنها بهتر می باشد! قرآن در پاسخ آنها چنین می گوید:

"این کافران را چه می شود که با سرعت نزد تو می آیند"( فَمٰا لِ الَّذِینَ کَفَرُوا قِبَلَکَ مُهْطِعِینَ ). ***"از راست و چپ گروه گروه می آیند"و طمع بهشت دارند( عَنِ الْیَمِینِ وَ عَنِ الشِّمٰالِ عِزِینَ ). ***"آیا هر یک از آنها طمع دارد که در بهشت پر نعمت الهی وارد شود" ( أَ یَطْمَعُ کُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ یُدْخَلَ جَنَّةَ نَعِیمٍ ).

با کدام ایمان و با کدام عمل چنین شایستگی برای خود قائلند؟! "مهطعین"جمع"مهطع"به معنی کسی است که گردن می کشد و با سرعت راه می رود و در جستجوی چیزی است،و گاه تنها به معنی گردن کشیدن برای خبر گرفتن می آید.

"عزین"جمع"عزة"(بر وزن هبه)به معنی جماعتهای پراکنده است و ریشه اصلی آن"عزو"(بر وزن جذب)به معنی نسبت دادن است،و از آنجا

که هر گروهی که با هم هستند به یکدیگر نسبت و ارتباطی دارند،و یا هدف واحدی را تعقیب می کنند،به جماعت و گروه"عزه"گفته شده.

به هر حال مشرکان خود خواه و خودپرست از این ادعاهای بی اساس بسیار داشتند،و مرفه بودن زندگی مادی خود را که غالبا از طرق نامشروع و غارتگری و مانند آن حاصل شده بود،دلیل بر بلندی مقامشان در پیشگاه خدا و محبوبیت نزد پروردگار می پنداشتند،سپس با یک مقایسه بی معنی مقامات والایی در قیامت برای خود قائل بودند.

درست است که آنها به"معاد"البته به آن صورتی که قرآن بیان می کرد.

عقیده نداشتند،ولی گاه به صورت احتمال روی آن بحث می کردند که اگر معادی باشد ما در جهان دیگر چنین و چنان خواهیم بود،شاید این سخن را از روی استهزا نیز می گفتند. ***در اینجا قرآن مجید به پاسخ آنها پرداخته،می گوید:"هرگز چنین نیست که آنها وارد باغهای پر نعمت بهشت شوند،چرا که ما آنها را از آنچه خودشان می دانند آفریده ایم"( کَلاّٰ إِنّٰا خَلَقْنٰاهُمْ مِمّٰا یَعْلَمُونَ ).

در حقیقت خداوند می خواهد با این جمله اولا غرور آنها را درهم بشکند، زیرا می گوید:خودتان بهتر می دانید که ما شما را از چه چیز آفریده ایم؟ از نطفه ای بی ارزش،از آبی گندیده و پست،پس اینهمه غرور و نخوت برای چیست؟.

"ثانیا"پاسخی به استهزا کنندگان معاد می گوید که اگر شما در امر معاد شک دارید بروید و حال نطفه را بررسی کنید،و ببینید چگونه از یک قطره آب بی ارزش موجودی بدیع می سازیم که در تطورات جنینی هر روز خلقت

و آفرینش تازه ای به خود می گیرد.

آیا خالق انسان از نطفه قادر نیست که بعد از خاک شدن لباس حیات در تن انسان بپوشاند.

"ثالثا"اینها چگونه طمع بهشت دارند با اینکه در صحیفه اعمال خود اینهمه عمل گناه دارند،زیرا موجودی که از نطفه ای بی ارزش آفریده شده از نظر مادی شرافتی ندارد،اگر شرفی هست به خاطر ایمان و عمل صالح است که اینها فاقد آنند،پس چگونه انتظار دارند در باغهای بهشتی گام بنهند ⁽¹⁾. ***سپس برای تاکید این مطلب می افزاید:"سوگند به پروردگار مشرقها و مغربها که ما قادریم..."( فَلاٰ أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشٰارِقِ وَ الْمَغٰارِبِ إِنّٰا لَقٰادِرُونَ ). ***"بر اینکه جای آنها را به کسانی بدهیم که از آنها بهترند و ما هرگز در این کار مغلوب نخواهیم شد"( عَلیٰ أَنْ نُبَدِّلَ خَیْراً مِنْهُمْ وَ مٰا نَحْنُ بِمَسْبُوقِینَ ).

این جمله ممکن است اشاره به آن باشد که ما نه تنها قادریم که آنها را بعد از خاک شدن به زندگی و حیات نوین باز گردانیم،بلکه می توانیم آنها را به موجوداتی کاملتر و بهتر تبدیل کنیم،و هیچ چیز مانعی از این کار نخواهد بود.

و به این ترتیب،تعبیر فوق ادامه ای بر بحث معاد است.

و یا اشاره به این باشد که برای ما هیچ مانعی ندارد شما را به کیفر اعمالتان نابود کنیم،و افرادی شایسته و آگاه و مؤمن جانشین شما سازیم،تا یار و یاور پیامبر ما باشند،و چیزی مانع ما از این کار نخواهد بود.

بنا بر این اگر اصرار به شما می کنیم ایمان بیاورید نه از روی نیاز و عجز است،بلکه مصلحت کلی تربیت و هدایت بشر ایجاب می کند.

تعبیر به" بِرَبِّ الْمَشٰارِقِ وَ الْمَغٰارِبِ "(پروردگار مشرقها و مغربها)ممکن است اشاره به این باشد که همان خداوندی که قادر است خورشید با عظمت را هر روزی در مشرق و مغرب جدیدی قرار دهد،و آن چنان این حساب دقیق باشد که میلیونها سال دوره سالانه خود را بی کم و کاست طی کند،قادر است بار دیگر انسان را به زندگی باز گرداند و حیات نوینی بخشد و یا گروهی را ببرد و گروهی شایسته تر جانشین آنها کند.

نکته:

خداوند"مشارق"و"مغارب"

در آیات قرآن مجید گاهی تعبیر"مشرق"و"مغرب"به صورت"مفرد" آمده است مانند آیه 115 بقره و لِلّٰهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ :"مشرق و مغرب از آن خدا است"و گاه به صورت"تثنیه"آمده است،مانند آیه 17 سوره رحمن رَبُّ الْمَشْرِقَیْنِ وَ رَبُّ الْمَغْرِبَیْنِ :"پروردگار دو مشرق و پروردگار دو مغرب"و گاه به صورت"جمع"المشارق و المغارب مانند آیه مورد بحث.

بعضی کوته نظران این تعبیرات را متضاد پنداشته اند،در حالی که همگی هماهنگ،و هر یک اشاره به نکته ای است،توضیح اینکه خورشید هر روز از

نقطه تازه ای طلوع،و در نقطه تازه ای غروب می کند،بنا بر این به تعداد روزهای سال مشرق و مغرب داریم،و از سوی دیگر در میان اینهمه مشرق و مغرب دو مشرق و دو مغرب در میان آنها ممتاز است که یکی در آغاز تابستان،یعنی حد اکثر اوج خورشید در مدار شمالی،و یکی در آغاز زمستان یعنی حد اقل پائین آمدن خورشید در مدار جنوبی است(که از یکی تعبیر به مدار رأس السرطان و از دیگری تعبیر به مدار رأس الجدی می کنند)و چون این دو کاملا مشخص است روی آن مخصوصا تکیه شده است،علاوه بر این دو مشرق و دو مغرب دیگر که آنها را مشرق و مغرب اعتدالی می نامند(در اول بهار و اول پائیز هنگامی که شب و روز در تمام دنیا برابر است)نیز مشخص می باشد که بعضی رَبُّ الْمَشْرِقَیْنِ وَ رَبُّ الْمَغْرِبَیْنِ را اشاره به آن گرفته اند و آن نیز قابل توجه است.

اما آنجا که به صورت"مفرد"ذکر شده معنی جنس را دارد که توجه تنها روی اصل مشرق و مغرب است بی آنکه نظر به افراد داشته باشد،به این ترتیب تعبیرات مختلف بالا هر یک نکته ای دارد و انسان را متوجه تغییرات مختلف طلوع و غروب آفتاب و تغییر منظم مدارات شمس می کند.

[سوره المعارج (70): آیات 42 تا 44]

اشاره

فَذَرْهُمْ یَخُوضُوا وَ یَلْعَبُوا حَتّٰی یُلاٰقُوا یَوْمَهُمُ اَلَّذِی یُوعَدُونَ (42) یَوْمَ یَخْرُجُونَ مِنَ اَلْأَجْدٰاثِ سِرٰاعاً کَأَنَّهُمْ إِلیٰ نُصُبٍ یُوفِضُونَ (43) خٰاشِعَةً أَبْصٰارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ذٰلِکَ اَلْیَوْمُ اَلَّذِی کٰانُوا یُوعَدُونَ (44)

ترجمه:

42-آنها را به حال خود واگذار تا در باطل خود فرو روند،و بازی کنند،تا زمانی که روز موعود خود را ملاقات نمایند.

43-همان روز که از قبرها به سرعت خارج می شوند،گویی به سوی بتهایشان می دوند! 44-در حالی که چشمهای آنها از شدت وحشت به زیر افتاده،و پرده ای از ذلت و خواری آنها را پوشانده است(و به آنها گفته می شود)این همان روزی است که به شما وعده داده می شد.

تفسیر:

گویی به سوی بتهایشان می دوند!

در این آیات که آخرین آیات سوره معارج است به عنوان انذار و تهدید کافران سر سخت و استهزاء کننده و لجوج،می فرماید:"آنها را به حال خود واگذار،تا در مطالب باطل خود فرو روند،و به بازی مشغول باشند،تا زمانی که روز موعود خود را ملاقات کنند"( فَذَرْهُمْ یَخُوضُوا وَ یَلْعَبُوا حَتّٰی یُلاٰقُوا

یَوْمَهُمُ الَّذِی یُوعَدُونَ

) ⁽¹⁾.

بیش از این استدلال و موعظه لازم نیست،آنها نه اهل منطقند و نه آمادگی برای بیدار شدن دارند،بگذار در اباطیل و اراجیف خود غوطه ور باشند، و همچون کودکان سرگرم بازی،تا روز موعود آنها،روز رستاخیز،فرا رسد، و همه چیز را با چشم خود ببینند! این آیه با همین تعبیر و بدون هیچگونه تفاوت در سوره زخرف آیه 83 نیز آمده است. ***سپس به معرفی آن روز موعود پرداخته،و نشانه هایی از این روز وحشتناک و هول انگیز را بیان می کند،و می فرماید:"همان روزی که از قبرها به سرعت خارج می شوند،و چنان تند حرکت می کنند که گویی به سوی بتهایشان می دوند"! ( یَوْمَ یَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدٰاثِ سِرٰاعاً کَأَنَّهُمْ إِلیٰ نُصُبٍ یُوفِضُونَ ).

چه تعبیر عجیبی؟وضع حال آنها را در قیامت و هنگامی که به سوی دادگاه عدل الهی با سرعت حرکت می کنند تشبیه به هجوم آنها در یک روز جشن یا عزا به سوی بتهایشان می کند اما آن کجا و این کجا؟و در حقیقت سخریه ای است نسبت به عقائد پوچی که در عالم دنیا داشتند.

"اجداث"جمع"جدث"(بر وزن عبث)به معنی"قبر"است.

"سراع"جمع"سریع"(مثل ظراف و ظریف)به معنی شخص یا چیزی است که به سرعت حرکت می کند.

"نصب"جمع"نصیب"آن هم به گفته بعضی جمع"نصب"(بر وزن سقف) در اصل به معنی چیزی است که در جایی نصب می شود و به بتهایی که به صورت قطعه سنگی آنها را در جاهایی نصب می کردند و پرستش می نمودند و روی آن قربانی کرده و خون قربانی را بر آن می ریختند گفته می شد،و تفاوتش با"صنم" این بود که"صنم"بتی بود که دارای شکل و صورت خاصی بود،اما"نصب" قطعه سنگهای بی شکلی بود که آنها را به علتی پرستش می کردند،همانگونه که در آیه 3 سوره مائده می خوانیم که از جمله گوشتهای حرام گوشت حیوانی را می شمرد که روی این بتها ذبح می شد( وَ مٰا ذُبِحَ عَلَی النُّصُبِ ).

"یوفضون"از ماده"افاضه"به معنی حرکت سریع است شبیه حرکت سریع آب از سر چشمه.

بعضی نیز گفته اند که منظور از"نصب"در آیه مورد بحث پرچمها است که در میان لشکرها با کاروانها در یک نقطه بر پا می کنند،و هر کس با سرعت خود را به آن می رساند،ولی تفسیر اول مناسبتر است. ***سپس به نشانه های دیگری پرداخته می افزاید:"این در حالی است که چشمهای آنها از شدت هول و وحشت به زیر افتاده و خاضعانه نگاه می کنند" ( خٰاشِعَةً أَبْصٰارُهُمْ ).

"و پرده ای از ذلت و خواری تمام وجود آنها را در بر گرفته"( تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ) ⁽¹⁾.

و در پایان آیه می فرماید:"این همان روزی است که به آنها وعده داده می شد"( ذٰلِکَ الْیَوْمُ الَّذِی کٰانُوا یُوعَدُونَ ).

آری این همان روز موعود است که آن را به باد مسخره می گرفتند، و گاه می گفتند:به فرض که چنین روزی در کار باشد وضع ما در آن روز از مؤمنان هم بهتر است،ولی آن روز از شدت ترس و وحشت و شرمساری جرات ندارند سر بر آورند،گرد و غبار مذلت بر سر و روی آنها نشسته،و در هاله ای از غم و اندوه فرو رفته اند،مسلما آن روز نادم و پشیمان می شوند اما چه سود؟ ***خداوندا.در آن روز هولناک ما را در پوشش رحمتت قرار بده.

پروردگارا!دامهای شیطان سخت،و هوای نفس غالب،و آرزوهای دور و دراز فریبنده است،تو خودت بیداری و آگاهی و عدم انحراف از مسیر را به ما مرحمت فرما.

بارالها!ما را از مؤمنانی که بر عهد خود با تو وفا کرده اند و کمر به اطاعتت بسته اند قرار ده آمین یا رب العالمین پایان سوره معارج 21 ذی الحجة الحرام 1406

(71) سوره نوح این سوره در مکه نازل شده و دارای 28 آیه است

اشاره

تاریخ شروع 22 ذی الحجة الحرام 1406

محتوای سوره نوح

این سوره چنان که از نامش پیدا است سرگذشت نوح پیامبر ص را بیان می کند،در سوره های متعددی از قرآن مجید به سر گذشت این پیامبر بزرگ اشاره شده،از جمله سوره های"شعرا"،"مؤمنون"،"اعراف"،"انبیاء"و از همه مشروحتر در سوره"هود"آمده که در حدود 25 آیه درباره این پیامبر اولو العزم سخن می گوید(از آیه 25 تا 49).

ولی آنچه در سوره نوح آمده قسمت خاصی از زندگی او است که در جایی دیگر به این سبک نیامده است،و این قسمت مربوط به دعوت مستمر و پی گیر او به سوی توحید،و کیفیت،و عناصر این دعوت.و ریزه کاری هایی است که در این مساله مهم به کار رفته است،آن هم در برابر قوم لجوج و خود خواه و متکبری که مطلقا حاضر نبودند در برابر حق سر فرود آورند.

با توجه به اینکه این سوره در مکه نازل شده،و پیامبر و مسلمانان اندک آن زمان در شرائطی مشابه شرائط زمان نوح و یارانش قرار داشتند،مسائل زیادی را به آنها می آموزد،و یکی از اهداف ذکر این ماجرا همین بوده است از جمله اینکه:

1-به آنها یاد می دهد که چگونه از طریق استدلال منطقی توأم با محبت و دلسوزی کامل دشمنان را تبلیغ کنند،و از هر وسیله مفید و مؤثری در این راه بهره گیرند.

2-به آنها می آموزد که هرگز در طریق دعوت به سوی خدا خسته نشوند

هر چند سالها طول بکشد،و دشمن کارشکنی کند.

3-به آنها می آموزد که در یک دست وسائل تشویق،و در دست دیگر عوامل انذار را داشته باشند،و از هر دو در طریق دعوت بهره گیرند.

4-آیات آخر این سوره هشداری است برای مشرکان لجوج که اگر در برابر حق تسلیم نشوند و به فرمان خدا گردن ننهند عاقبت دردناکی در پیش دارند.

5-علاوه بر اینها این سوره سبب تسلی خاطر برای پیامبر ص و مؤمنان نخستین و افراد مشابه آنها است که در برنامه های خود به لطف خدا دلگرم و در برابر مشکلات و سختیها صابر و شکیبا باشند.

به تعبیر دیگر این سوره ترسیمی است از بیان مبارزه دائمی طرفداران حق و باطل و برنامه هایی که طرفداران حق در مسیر خود باید به کار بندند.

فضیلت تلاوت سوره

در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام ص می خوانیم: من قرأ سورة نوح کان من المؤمنین الذین تدرکهم دعوة نوح: "کسی که سوره"نوح"را بخواند از مؤمنانی خواهد بود که شعاع دعوت نوح پیامبر او را فرا می گیرد" 1. و در حدیث دیگری از امام صادق ع می خوانیم من کان یؤمن باللّٰه و الیوم الآخر و یقرأ کتابه فلا یدع ان یقرأ سورة" إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً "فای عبد قرأها محتسبا صابرا فی فریضة او نافلة،اسکنه اللّٰه مساکن الأبرار و اعطاه ثلاث جنان مع جنته کرامة من اللّٰه: "کسی که ایمان به خدا و روز رستاخیز دارد و کتاب او را می خواند تلاوت سوره نوح را رها ننماید،هر کس آن را برای خدا و توأم با شکیبایی در نماز فریضه یا نافله تلاوت کند خداوند او را در منازل نیکان جای می دهد،و سه باغ از باغهای بهشت همراه باغ خودش برای احترام او مرحمت می کند" 1. ناگفته پیدا است که هدف از تلاوت آن این است که از راه و رسم این پیامبر بزرگ و استقامت و شکیبایی یاران او در راه دعوت به سوی حق الهام گیرد،و خود را در شعاع دعوت او قرار دهد،نه خواندن فاقد اندیشه و فکر و نه اندیشه ای خالی از عمل.

این سوره چنان که از نامش پیدا است سرگذشت نوح پیامبر ص را بیان می کند،در سوره های متعددی از قرآن مجید به سر گذشت این پیامبر بزرگ اشاره شده،از جمله سوره های"شعرا"،"مؤمنون"،"اعراف"،"انبیاء"و از همه مشروحتر در سوره"هود"آمده که در حدود 25 آیه درباره این پیامبر اولو العزم سخن می گوید(از آیه 25 تا 49).

ولی آنچه در سوره نوح آمده قسمت خاصی از زندگی او است که در جایی دیگر به این سبک نیامده است،و این قسمت مربوط به دعوت مستمر و پی گیر او به سوی توحید،و کیفیت،و عناصر این دعوت.و ریزه کاری هایی است که در این مساله مهم به کار رفته است،آن هم در برابر قوم لجوج و خود خواه و متکبری که مطلقا حاضر نبودند در برابر حق سر فرود آورند.

با توجه به اینکه این سوره در مکه نازل شده،و پیامبر و مسلمانان اندک آن زمان در شرائطی مشابه شرائط زمان نوح و یارانش قرار داشتند،مسائل زیادی را به آنها می آموزد،و یکی از اهداف ذکر این ماجرا همین بوده است از جمله اینکه:

1-به آنها یاد می دهد که چگونه از طریق استدلال منطقی توأم با محبت و دلسوزی کامل دشمنان را تبلیغ کنند،و از هر وسیله مفید و مؤثری در این راه بهره گیرند.

2-به آنها می آموزد که هرگز در طریق دعوت به سوی خدا خسته نشوند

ص :

سوره نوح

[سوره نوح (71): آیات 1 تا 4]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ أَنْ أَنْذِرْ قَوْمَکَ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ (1) قٰالَ یٰا قَوْمِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ (2) أَنِ اُعْبُدُوا اَللّٰهَ وَ اِتَّقُوهُ وَ أَطِیعُونِ (3) یَغْفِرْ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ وَ یُؤَخِّرْکُمْ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی إِنَّ أَجَلَ اَللّٰهِ إِذٰا جٰاءَ لاٰ یُؤَخَّرُ لَوْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (4)

ترجمه:

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر 1-ما نوح را به سوی قومش فرستادیم،و گفتیم:قوم خود را انذار کن پیش از آنکه عذاب دردناک به سراغشان آید.

2-گفت:ای قوم!من برای شما بیم دهنده آشکاری هستم.

3-که خدا را پرستش کنید،و از مخالفت او بپرهیزید،و مرا اطاعت نمائید.

4-اگر چنین کنید خدا گناهانتان را می آمرزد،و تا زمان معینی شما را عمر می دهد،اما هنگامی که اجل الهی فرا رسد تاخیری نخواهد داشت اگر می دانستید.

تفسیر:

نخستین پیام نوح

گفتیم این سوره بیانگر آن قسمت از حالات نوح است که مربوط به مساله دعوت او می باشد،و نکات جالبی را در زمینه دعوت به سوی حق مخصوصا در برابر اقوام لجوج به همه رهروان راه خدا می آموزد.

نخست از مساله بعثت او شروع کرده،می فرماید:"ما نوح را به سوی قومش فرستادیم،و گفتیم:قوم خود را انذار کن پیش از آنکه عذاب دردناک به سراغشان آید"( إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ أَنْ أَنْذِرْ قَوْمَکَ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ ).

این عذاب دردناک ممکن است عذاب دنیا باشد یا عذاب آخرت،و مناسبتر اینکه هر دو باشد،هر چند به قرینه آیات آخر سوره بیشتر منظور عذاب دنیا است.

تکیه روی"انذار"(و بیم دادن)با اینکه پیامبران هم "بیم دهنده"بودند و هم"بشارت دهنده"به خاطر آن است که انذار غالبا تاثیر قویتر دارد،همانگونه که برای ضمانت اجرایی قوانین در تمام دنیا روی انذار و مجازات تکیه می شود. ***نوح این پیامبر"اولو العزم"که صاحب نخستین شریعت و آئین الهی

بود و دعوت جهانی داشت بعد از دریافت این فرمان به سراغ قومش آمد و گفت:

ای قوم!من برای شما بیم دهنده آشکاری هستم"( قٰالَ یٰا قَوْمِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ ) ***"هدف این است که خداوند یگانه یکتا را پرستش کنید و هر چه غیر از او است به دور افکنید،تقوا را پیشه نموده،و از دستورات من که دستور خدا است اطاعت کنید"( أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ اتَّقُوهُ وَ أَطِیعُونِ ) در حقیقت نوح محتوای دعوت خود را در سه جمله خلاصه کرد:پرستش خدای یکتا،رعایت تقوا و اطاعت از قوانین و دستوراتی که او از سوی خدا آورده که مجموعه عقاید و اخلاق و احکام بود. ***سپس به تشویق آنها پرداخته نتائج مهم اجابت این دعوت را در دو جمله کوتاه بیان می کند و می گوید:اگر دعوت مرا اجابت کنید خداوند گناهان شما را می آمرزد"( یَغْفِرْ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ ) ⁽¹⁾.

در حقیقت قاعده معروف"الاسلام یجب ما قبله"(اسلام پیش از خود را می پوشاند و از بین می برد)قانونی است که در همه ادیان الهی و توحیدی بوده است و منحصر به اسلام نیست.

سپس می افزاید:"و شما را تا زمان معینی به تاخیر می اندازد،عمرتان را

طولانی کرده و عذاب را از شما دور می دارد"( وَ یُؤَخِّرْکُمْ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی ).

"زیرا هنگامی که اجل نهایی الهی فرا رسد تاخیر پیدا نمی کند اگر می دانستید"( إِنَّ أَجَلَ اللّٰهِ إِذٰا جٰاءَ لاٰ یُؤَخَّرُ لَوْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ).

از این آیه به خوبی استفاده می شود که"اجل"و سر رسید عمر انسان دو گونه است"اجل مسمی"و"اجل نهایی"و یا به تعبیر دیگر"اجل ادنی"(نزدیکتر) و"اجل اقصی"(دورتر)و یا"اجل معلق"(مشروط)و"اجل حتمی"(مطلق) قسم اول سر رسیدی است که قابل تغییر و دگرگونی است،و بر اثر اعمال نادرست انسان ممکن است بسیار جلو بیفتد که عذابهای الهی یکی از آنها است و به عکس بر اثر تقوا و نیکو کاری و تدبیر ممکن است بسیار عقب بیفتد.

ولی اجل و سررسید نهایی به هیچوجه قابل دگرگونی نیست،این موضوع را با یک مثال می توان مشخص کرد و آن اینکه یک انسان استعداد عمر جاویدان ندارد اگر تمام دستگاههای بدن خوب کار کند سر انجام زمانی فرا می رسد که بر اثر فرسودگی زیاد قلب او خود به خود از کار می افتد،ولی رعایت اصول بهداشت و جلوگیری به موقع از بیماریها می تواند عمر انسان را طولانی کند در حالی که عدم رعایت این امور ممکن است آن را بسیار کوتاه سازد و به زودی به آن پایان دهد ⁽¹⁾.

نکته عوامل معنوی زیادی و کوتاهی عمر

نکته دیگری که به خوبی از این آیه استفاده می شود تاثیر گناهان در کوتاهی عمر است،زیرا می گوید:اگر ایمان بیاورید و تقوا پیشه کنید خدا

به شما عمر طولانی می دهد و مرگ شما را به تاخیر می اندازد،با توجه به اینکه گناهان همواره بر جسم و یا روح انسان ضربه های هولناک وارد می کند درک این معنی آسان است.

در روایات اسلامی نیز روی این معنی تاکید فراوان شده است،از جمله در یک حدیث پر معنی از امام صادق ع می خوانیم

من یموت بالذنوب اکثر ممن یموت بالاجال،و من یعیش بالاحسان اکثر ممن یعیش بالاعمار!:

"آنها که بر اثر گناهان می میرند بیش از آنها هستند که به مرگ الهی از دنیا می روند،و کسانی که بر اثر نیکو کاری عمر طولانی پیدا می کنند بیش از کسانی هستند که بر اثر عوامل طبیعی عمرشان زیاد می شود"! ⁽¹⁾.

[سوره نوح (71): آیات 5 تا 9]

اشاره

قٰالَ رَبِّ إِنِّی دَعَوْتُ قَوْمِی لَیْلاً وَ نَهٰاراً (5) فَلَمْ یَزِدْهُمْ دُعٰائِی إِلاّٰ فِرٰاراً (6) وَ إِنِّی کُلَّمٰا دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصٰابِعَهُمْ فِی آذٰانِهِمْ وَ اِسْتَغْشَوْا ثِیٰابَهُمْ وَ أَصَرُّوا وَ اِسْتَکْبَرُوا اِسْتِکْبٰاراً (7) ثُمَّ إِنِّی دَعَوْتُهُمْ جِهٰاراً (8) ثُمَّ إِنِّی أَعْلَنْتُ لَهُمْ وَ أَسْرَرْتُ لَهُمْ إِسْرٰاراً (9)

ترجمه:

5-(نوح)گفت پروردگارا!من قوم خود را شب و روز(به سوی تو)دعوت کردم.

6-اما دعوت من چیزی جز"فرار از حق"بر آنها نیفزود! 7-و من هر زمان آنها را دعوت کردم که ایمان بیاورند و تو آنها را بیامرزی انگشتان خویش را در گوشها قرار داده،و لباسهایشان را بر خود(پیچیدند،و در مخالفت اصرار ورزیدند،و شدیدا استکبار کردند.

8-سپس من آنها را آشکارا(به توحید و بندگی تو)دعوت کردم.

9-و پنهان آنها را به سوی تو خواندم.

تفسیر:

از هر فرصتی برای هدایت آنها استفاده کردم،اما...

در این آیات در ادامه رسالت و ماموریت نوح برای دعوت قومش سخنانی از زبان خود او،هنگامی که به پیشگاه پروردگار شکایت می برد،نقل شده که بسیار آموزنده است.

سخنان نوح در این زمینه سخنانی است که می تواند راهگشا برای همه مبلغان دینی باشد،می فرماید:"نوح گفت پروردگارا!من قوم خود را شب و روز به سوی تو دعوت کردم"( قٰالَ رَبِّ إِنِّی دَعَوْتُ قَوْمِی لَیْلاً وَ نَهٰاراً ) و لحظه ای در ارشاد و تبلیغ آنها کوتاهی نکردم. ***"اما این دعوت و ارشاد من چیزی جز فرار از حق بر آنها نیفزود"( فَلَمْ یَزِدْهُمْ دُعٰائِی إِلاّٰ فِرٰاراً ) و این عجیب است که دعوت به سوی چیزی سبب فرار از آن شود،اما با توجه به اینکه تاثیر دعوتهای نیاز به یک نوع آمادگی و سنخیت و جاذبه متقابل دارد جای تعجب نیست که در دلهای تا آماده اثر معکوس و منفی ببخشد،و به تعبیر دیگر افراد لجوج و دشمن حق هنگامی که دعوت مردان خدا را می شنوند در مقابل آن مقاومت به خرج می دهند،و همین مقاومت آنها را از خدا دورتر می کند و کفر و نفاق را راسختر می سازد.

این درست همانند چیزی است که در آیه 80 سوره اسراء آمده است: وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مٰا هُوَ شِفٰاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لاٰ یَزِیدُ الظّٰالِمِینَ إِلاّٰ خَسٰاراً " "ما در قرآن آیاتی نازل کرده ایم که مایه شفاء و رحمت برای مؤمنان است اما

ظالمان را جز خسران و زیان نمی افزاید"! و اینکه در آیات قرآن می خوانیم این کتاب آسمانی مایه هدایت پرهیزگاران است"" هُدیً لِلْمُتَّقِینَ "(بقره-2)به خاطر همین است که باید مرحله ای از تقوا هر چند ضعیف،در وجود انسان باشد،تا آماده پذیرش حق گردد،این مرحله همان"روح حقیقت جویی"و آمادگی برای پذیرش گفتار حق است. ***سپس نوح در ادامه این سخن می افزاید:"خداوندا!من هر زمان آنها را دعوت کردم که ایمان بیاورند تا تو آنها را مشمول آمرزش خود قرار دهی،آنها انگشتان خویش را در گوشهای خود قرار داده،و لباسهایشان را بر خود پیچیدند و در مخالفت و عدم ایمان اصرار ورزیدند و شدیدا استکبار کردند"( وَ إِنِّی کُلَّمٰا دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصٰابِعَهُمْ فِی آذٰانِهِمْ وَ اسْتَغْشَوْا ثِیٰابَهُمْ وَ أَصَرُّوا وَ اسْتَکْبَرُوا اسْتِکْبٰاراً ).

گذاشتن انگشت در گوشها برای این بوده که صدای حق را نشنوند و پیچیدن لباس بر خویشتن یا به این معنی است که لباس بر سر می انداختند تا پشتوانه ای برای انگشتان فرو کرده در گوش باشد و کمترین امواج صوتی به پرده صماخ آنها نرسد،و از آنجا که پیامی به مغز منتقل نگردد!و یا می خواستند صورت خود را بپوشانند مبادا چشمانشان بر قیافه ملکوتی نوح این پیامبر بزرگ بیفتد، در واقع اصرار داشتند هم گوش از شنیدن باز ماند و هم چشم از دیدن! این راستی حیرت انگیز است که انسان به این مرحله از عداوت و دشمنی با حق برسد که حتی اجازه دیدن و شنیدن و اندیشیدن را به خود ندهد.

در بعضی از تفاسیر اسلامی آمده است که بعضی از آن قوم منحرف دست فرزندان خویش را گرفته و نزد"نوح"می بردند،و به فرزند خود چنین می گفتند:

از این مرد بترس مبادا تو را گمراه کند این وصیتی است که پدرم به من کرده، و من الان همان سفارش را به تو می کنم(تا حق وصیت و خیر خواهی را ادا کرده باشم) ⁽¹⁾.

این آیه نشان می دهد که نوح با عمر طولانی خود در طی چند نسل هم چنان به دعوت الهی خویش ادامه می داد و هرگز خسته نمی شد.

و ضمنا نشان می دهد که یکی از عوامل مهم بدبختی آنها استکبار و غرور بود،زیرا خود را بالاتر از این می دیدند که در برابر انسانی مانند خود هر چند نماینده خدا باشد و قلبش کانون علم و دانش و تقوا سر تسلیم فرود آورند،این کبر و و غرور همیشه یکی از موانع مهم راه حق بوده و ثمره شوم آن را در تمام طول تاریخ بشر در زندگی افراد بی ایمان مشاهده می کنیم. ***نوح هم چنان به سخنان خود در پیشگاه پروردگار ادامه داده،می گوید:

"خداوندا! سپس آنها را آشکارا به توحید و عبادت تو دعوت کردم"( ثُمَّ إِنِّی دَعَوْتُهُمْ جِهٰاراً ).

در جلسات عمومی و با صدای بلند آنها را به سوی ایمان فرا خواندم. ***به این نیز قناعت نکردم"آشکارا و نهان،حقیقت توحید و ایمان را برای آنها بیان داشتم"( ثُمَّ إِنِّی أَعْلَنْتُ لَهُمْ وَ أَسْرَرْتُ لَهُمْ إِسْرٰاراً ).

به گفته بعضی از مفسران،نوح برای نفوذ در این جمعیت لجوج و خود خواه دعوت خود را از سه طریق مختلف دنبال کرد:گاه تنها دعوت مخفیانه

می نمود که مواجه با عکس العملهای چهارگانه شد(انگشتها را در گوش گذاشته لباسها را به خود پیچیدند،و در کفر اصرار ورزیدند،و استکبار نمودند)و گاه تنها دعوت علنی و آشکار داشت،و گاه نیز از روش آمیختن دعوت آشکار و نهان استفاده می کرد ولی هیچ یک از اینها مؤثر نیفتاد ⁽¹⁾.

اصولا ساختمان انسان چنین است که اگر در مسیر باطل آن قدر پیش برود که ریشه های فساد در وجود او مستحکم گردد،و در اعماق وجودش نفوذ کرده به صورت طبیعت ثانوی در آید نه دعوت مردان خدا در او اثر می بخشد،و نه پیامهای رسای الهی فایده ای می دهد.

نکته ها:

اشاره

1-راه و رسم تبلیغ

آنچه در آیات فوق درباره دعوت نوح آمده در عین این که وسیله ای برای تسلی خاطر پیامبر ص و مؤمنان اندکی که در مکه به او پیوستند بود یک برنامه عمومی و همگانی را برای همه مبلغان راه خدا ارائه می دهد.

او هرگز انتظار نداشت مردم دعوتش را اجابت کرده،در یک مرکز عمومی شهر جمع شوند سپس با آرامش خاطر در حالی که همگان چشم به دهان او دوخته و گوش به سخنانش دارند پیام الهی را به آنان برساند،بلکه از لحن آیات استفاده می شود(و در بعضی از روایات نیز آمده)که او گاه به سراغ مردم در خانه هایشان می رفت،یا در کوچه و بازار آنها را به طور خصوصی صدا می زد، و با حوصله و لحن محبت آمیزی تبلیغ می کرد،و گاه در مجالس عمومی که به منظورهای دیگری از قبیل جشن و عزا تشکیل شده بود می آمد و با صدای بلند

و آشکار فرمان خدا را بر آنها می خواند،اما همیشه با عکس العملهای نامطلوب و توهین و استهزاء،و گاه ضرب و جرح روبرو می شد،ولی با این حال هرگز دست از کار خود برنداشت.

این حوصله عجیب،و آن دلسوزی عجیب تر،و پشتکار و استقامت بی نظیر سرمایه او در راه دعوت به آئین حق بود.

و شگفت انگیزتر اینکه در طول نهصد و پنجاه سال دعوتش تنها حدود هشتاد نفر به او ایمان آوردند که اگر این دو عدد را بر یکدیگر تقسیم کنیم روشن می شود که برای هدایت هر یک نفر به طور متوسط حدود دوازده سال تبلیغ کرد!!.

آیا اگر مبلغان اسلامی از یک چنین استقامت و پشتکاری برخوردار باشند اسلام با این محتوای غنی و جالب عالمگیر نخواهد شد؟! ***

2-فرار از حقیقت چرا؟

گاه انسان تعجب می کند که مگر ممکن است در زیر این آسمان کسانی پیدا شوند که حتی حاضر به شنیدن حرف حق نباشند و از آن فرار کنند؟سخن از پذیرش نیست سخن تنها از شنیدن است.

ولی تاریخ می گوید این گونه افراد بسیار بوده اند.

نه تنها قوم نوح به هنگامی که آنها را دعوت به توحید می کرد انگشت در گوش نهاده و جامه بر سر و صورت می پیچیدند که حق را نشنوند و نبینند،بلکه در عصر پیامبر اسلام ص طبق صریح قرآن گروهی بودند که وقتی صدای دل انگیز پیامبر ص به آیات قرآن بلند می شد با جار و جنجال و سوت و صفیر چنان غوغایی به راه می انداختند که هیچکس صدای او را نشنود، وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لاٰ تَسْمَعُوا

لِهٰذَا الْقُرْآنِ وَ الْغَوْا فِیهِ لَعَلَّکُمْ تَغْلِبُونَ :"کافران گفتند:گوش به این قرآن فرا ندهید و به هنگام تلاوت آن جنجال کنید تا پیروز شوید"(فصلت 26).

در تاریخ خونین کربلا نیز آمده است هنگامی که امام حسین ع سالار شهیدان می خواست دشمنان منحرف را ارشاد و بیدار کند چنان جنجالی به راه انداختند که صدای امام در میان آنها گم شد ⁽¹⁾.

امروز نیز این برنامه ادامه دارد منتهی در اشکال و چهره های دیگر، طرفداران باطل با انواع سرگرمیهای ناسالم،موسیقیهای مخرب مواد مخدر و مانند آن چنان جوی فراهم کرده اند که مردم مخصوصا جوانان نتوانند صدای دلنواز مردان خدا را بشنوند.

[سوره نوح (71): آیات 10 تا 14]

اشاره

فَقُلْتُ اِسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کٰانَ غَفّٰاراً (10) یُرْسِلِ اَلسَّمٰاءَ عَلَیْکُمْ مِدْرٰاراً (11) وَ یُمْدِدْکُمْ بِأَمْوٰالٍ وَ بَنِینَ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ جَنّٰاتٍ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ أَنْهٰاراً (12) مٰا لَکُمْ لاٰ تَرْجُونَ لِلّٰهِ وَقٰاراً (13) وَ قَدْ خَلَقَکُمْ أَطْوٰاراً (14)

ترجمه:

10-به آنها گفتم از پروردگار خویش آمرزش بطلبید که او بسیار آمرزنده است.

11-تا بارانهای پر برکت آسمان را پی در پی بر شما فرستد، 12-و شما را با اموال و فرزندان فراوان امداد کند،و باغهای سر سبز و نهرهای جاری در اختیارتان قرار دهد.

13-چرا شما برای خدا عظمت قائل نیستید؟! 14-در حالی که شما را در مراحل مختلف آفریده است.

تفسیر:

پاداش دنیوی ایمان

"نوح"در ادامه بیانات مؤثر خود برای هدایت آن قوم لجوج و سرکش این بار روی بشارت و تشویق تکیه می کند،و به آنها وعده مؤکد می دهد که اگر از

شرک و گناه توبه کنند خدا درهای رحمت خویش را از هر سو به روی آنها می گشاید، عرض می کند:"خداوندا من به آنها گفتم:از پروردگار خویش تقاضای آمرزش کنید که او بسیار آمرزنده است"( فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کٰانَ غَفّٰاراً ). ***نه تنها شما را از گناهان پاک می سازد،بلکه"اگر چنین کنید بارانهای پربرکت آسمان را پی در پی بر شما فرو می فرستد"( یُرْسِلِ السَّمٰاءَ عَلَیْکُمْ مِدْرٰاراً ) ⁽¹⁾خلاصه هم باران رحمت معنوی و هم باران پر برکت مادی او شما را فرا می گیرد.

قابل توجه اینکه می گوید:"آسمان را بر شما می فرستد"یعنی آن قدر باران می بارد که گویی آسمان دارد نازل می شود!اما چون باران رحمت است نه ویرانی می آورد،و نه آسیبی می رساند،بلکه در همه جا مایه خرمی و سر سبزی و طراوت است. ***سپس می افزاید:"و اموال و فرزندان شما را افزون می کند،"( وَ یُمْدِدْکُمْ بِأَمْوٰالٍ وَ بَنِینَ ).

"و برای شما باغهای خرم و سرسبز و نهرهای آب جاری قرار می دهد." ( وَ یَجْعَلْ لَکُمْ جَنّٰاتٍ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ أَنْهٰاراً ).

به این ترتیب یک نعمت بزرگ معنوی،و پنج نعمت بزرگ مادی به آنها وعده داده،نعمت بزرگ معنوی بخشودگی گناهان و پاک شدن از آلودگی

کفر و عصیان است،اما نعمتهای مادی:ریزش بارانهای مفید و به موقع و پر برکت، فزونی اموال،فزونی فرزندان(سرمایه های انسانی)،باغهای پر برکت،و نهرهای آب جاری آری ایمان و تقوی طبق گواهی قرآن مجید هم موجب آبادی دنیا و هم آخرت است.

در بعضی از روایات آمده است که وقتی این قوم لجوج از قبول دعوت نوح سر باز زدند،خشکسالی و قحطی آنها را فرا گرفت،و بسیاری از اموال و فرزندانشان هلاک شدند،زنان عقیم گشتند و کمتر بچه می آوردند،نوح به آنها گفت:اگر ایمان بیاورید همه این مصائب و بلاها از شما دفع خواهد شد،ولی آنها اعتنایی به او نکردند و هم چنان سر سختی نشان دادند تا عذاب نهایی فرا رسید و همه را درو کرد! ***سپس بار دیگر به انذار باز می گردد،و می گوید:"چرا شما از خدا نمی ترسید و برای خدای عظمت قائل نیستید"؟!( مٰا لَکُمْ لاٰ تَرْجُونَ لِلّٰهِ وَقٰاراً ) ⁽¹⁾. ***"در حالی که خدا شما را آفرینش های گوناگون داد"( وَ قَدْ خَلَقَکُمْ أَطْوٰاراً ) نخست"نطفه"بی ارزشی بودید،چیزی نگذشت که شما را به صورت"علقه" و از آن پس به صورت"مضغه"در آورد،سپس شکل و اندام انسانی به شما داد،

بعد لباس حیات در اندام شما پوشانید،و به شما روح و حس و حرکت داد، همین گونه مراحل مختلف جنینی را یکی پس از دیگری پشت سر نهادید، تا به صورت انسانی کامل از مادر متولد شدید باز اطوار حیات و اشکال مختلف زندگی ادامه یافت،شما همیشه تحت ربوبیت او قرار دارید،و دائما نو می شوید،و آفرینش جدیدی می یابید،چگونه در برابر آستان با عظمت خالق خود سر تعظیم فرود نمی آورید؟ نه تنها از نظر جسمانی اشکال مختلفی به خود می گیرید،که چهره روح و جان شما نیز دائما در تغییر است،هر یک از شما استعدادی دارید،و در هر سری ذوقی و در هر دلی عشقی است،و همه شما دائما دگرگون می شوید،احساسات کودکی جان خود را به احساسات جوانی می دهد،و آن هم جای خود را به احساسات کهولت و پیری می بخشد.

و به این ترتیب او در همه جا با شما است و در هر گام رهبری و هدایت می کند و با این همه لطف و عنایت او،اینهمه کفران و بی حرمتی چرا؟ ***

نکته:

رابطه"تقوی"و"عمران و آبادی"

از آیات مختلف قرآن،از جمله آیات فوق،این نکته به خوبی استفاده می شود که ایمان و عدالت مایه آبادی جامعه ها،و کفر و ظلم و گناه مایه ویرانی است.

در آیه 96"اعراف"می خوانیم: وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُریٰ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بَرَکٰاتٍ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ :"اگر اهل شهرها و آبادیها ایمان بیاورند و تقوا پیشه کنند درهای برکات آسمان و زمین را به روی آنها می گشائیم".

و در آیه 41 سوره"روم"می خوانیم: ظَهَرَ الْفَسٰادُ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِمٰا کَسَبَتْ أَیْدِی النّٰاسِ :"فساد در خشکی و دریا بر اثر اعمال مردم ظاهر شد".

و در آیه 30"شوری"آمده است: وَ مٰا أَصٰابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِمٰا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ :"هر مصیبتی به شما می رسد به خاطر اعمال شما است"و در آیه 66 مائده آمده است وَ لَوْ أَنَّهُمْ أَقٰامُوا التَّوْرٰاةَ وَ الْإِنْجِیلَ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَکَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ :"اگر آنها تورات و انجیل و آنچه از طرف پروردگارشان بر آنان نازل شده است بر پا دارند،از آسمان و زمین روزی می خورند"(و برکات زمین و آسمان آنها را فرا خواهد گرفت)و آیات دیگری از این قبیل.

این"رابطه"تنها یک رابطه معنوی نیست،بلکه علاوه بر رابطه معنوی که آثارش را به خوبی می بینیم رابطه مادی روشنی نیز در این زمینه وجود دارد.

کفر و بی ایمانی سرچشمه عدم احساس مسئولیت،قانون شکنی،و فراموش کردن ارزشهای اخلاقی است،و این امور سبب از میان رفتن وحدت جامعه ها، متزلزل شدن پایه های اعتماد و اطمینان،هدر رفتن نیروهای انسانی و اقتصادی، و به هم خوردن تعادل اجتماعی است.

بدیهی است که جامعه ای که این امور بر آن حاکم گردد به سرعت عقب نشینی می کند و راه سقوط و نابودی را پیش خواهد گرفت.

و اگر می بینیم جوامعی هستند که با وجود عدم ایمان و تقوا از پیشرفت نسبی وضع مادی برخوردارند آن را نیز باید مرهون رعایت نسبی بعضی از اصول اخلاقی بدانیم که میراث انبیای پیشین و نتیجه زحمات رهبران الهی و دانشمندان و علما در طول قرنها است.

علاوه بر آیات فوق در روایات اسلامی نیز روی این معنی زیاد تکیه شده

است که استغفار و ترک گناه سبب فزونی روزی و بهبودی زندگی می شود،از جمله:

در حدیثی از علی ع آمده که فرمود

اکثر الاستغفار تجلب الرزق:

"زیاد استغفار کن تا روزی را به سوی خود جلب کنی" ⁽¹⁾.

در حدیث دیگری از پیغمبر اکرم ص چنین نقل شده که فرمود:

من انعم اللّٰه علیه نعمة فلیحمد اللّٰه تعالی،و من استبطا الرزق فلیستغفر اللّٰه، و من حزنه امر فلیقل:لا حول و لا قوة الا باللّٰه: "کسی که خداوند نعمتی به او بخشیده شکر خدا را بجا آورد،و کسی که روزیش تاخیر کرده از خدا طلب آمرزش کند،و کسی که بر اثر حادثه ای غمگین گردد بگوید:لا حول و لا قوة الا باللّٰه" ⁽²⁾.

در نهج البلاغه نیز می خوانیم"

و قد جعل اللّٰه سبحانه الاستغفار سببا لدرور الرزق و رحمة الخلق،فقال سبحانه اِسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کٰانَ غَفّٰاراً یُرْسِلِ السَّمٰاءَ عَلَیْکُمْ مِدْرٰاراً . ..":"خداوند سبحان،استغفار را سبب فزونی روزی و رحمت خلق قرار داده،و فرموده از پروردگارتان طلب آمرزش کنید که او بسیار آمرزنده است،باران پر برکت آسمان را بر شما می فرستد" ⁽³⁾.

حقیقت این است که مجازات بسیاری از گناهان محرومیتهایی در این جهان است و هنگامی که انسان از آن توبه کند و راه پاکی و تقوی را پیش گیرد خداوند این مجازات را از او بر طرف می سازد ⁽⁴⁾.

[سوره نوح (71): آیات 15 تا 20]

اشاره

أَ لَمْ تَرَوْا کَیْفَ خَلَقَ اَللّٰهُ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ طِبٰاقاً (15) وَ جَعَلَ اَلْقَمَرَ فِیهِنَّ نُوراً وَ جَعَلَ اَلشَّمْسَ سِرٰاجاً (16) وَ اَللّٰهُ أَنْبَتَکُمْ مِنَ اَلْأَرْضِ نَبٰاتاً (17) ثُمَّ یُعِیدُکُمْ فِیهٰا وَ یُخْرِجُکُمْ إِخْرٰاجاً (18) وَ اَللّٰهُ جَعَلَ لَکُمُ اَلْأَرْضَ بِسٰاطاً (19) لِتَسْلُکُوا مِنْهٰا سُبُلاً فِجٰاجاً (20)

ترجمه:

15-آیا نمی دانید چگونه خداوند هفت آسمان را یکی بالای دیگری آفریده؟ 16-و ماه را در میان آسمانها مایه روشنایی،و خورشید را چراغ فروزانی قرار داده است.

17-و خداوند شما را همچون گیاهی از زمین رویانید! 18-سپس شما را به همان زمین باز می گرداند،و بار دیگر شما را خارج می سازد.

19-و خداوند زمین را برای شما فرش گسترده ای قرار داد.

20-تا از راههای وسیع و دره های آن بگذرید(و به هر نقطه می خواهید بروید).

تفسیر:

باغبان هستی،شما را چون گلی پرورش داد

حضرت"نوح"در بیانات عمیق و مستدل خود در برابر مشرکان لجوج

-نخست دست آنها را گرفته و به اعماق وجودشان برد،تا آیات انفسی را مشاهده کنند،(چنان که در آیات قبل گذشت)سپس همان گونه که آیات مورد بحث می گوید آنها را به مطالعه نشانه های خدا در عالم بزرگ آفرینش دعوت کرده و آنان را به سیر آفاقی می برد ⁽¹⁾.

نخست از آسمان شروع کرده،می گوید:"آیا نمی دانید چگونه خداوند هفت آسمان را یکی بالای دیگری آفریده است"؟!( أَ لَمْ تَرَوْا کَیْفَ خَلَقَ اللّٰهُ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ طِبٰاقاً ) ⁽²⁾.

"طباق"مصدر باب"مفاعله"به معنی"مطابقه"است،گاه به معنی قرار گرفتن چیزی بالای چیزی می آید،و گاه به معنی هماهنگی و مطابقت دو چیز با یکدیگر است،و در اینجا هر دو معنی صدق می کند.

مطابق معنی اول آسمانهای هفتگانه یکی بالای دیگری قرار دارد،و به طوری که در تفسیر آسمانهای هفتگانه در گذشته گفته ایم یک تفسیر قابل توجه این است که تمام آنچه را ما با چشم مسلح و غیر مسلح از ستارگان ثوابت و سیار می بینیم همه جزء آسمان اول است،و شش عالم دیگر یکی ما فوق دیگری بعد از آن قرار دارد که از دسترس علم و دانش انسان امروز بیرون است،و ممکن است در آینده این شایستگی را پیدا کند که آن عوالم عجیب و گسترده را یکی

بعد از دیگری کشف کند ⁽¹⁾.

و بنا بر احتمال دوم قرآن به هماهنگی و مطابقت آسمانهای هفتگانه در نظم و عظمت و زیبایی اشاره می کند. ***سپس می افزاید:"خداوند ماه را در میان آسمانهای هفتگانه مایه نور و روشنایی برای شما قرار داد،و خورشید را چراغ فروزانی"( وَ جَعَلَ الْقَمَرَ فِیهِنَّ نُوراً وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِرٰاجاً ).

درست است که در آسمانهای هفتگانه میلیونها میلیون کوکب فروزنده است که از خورشید و ماه ما نیز پرفروغ تر می باشد،ولی آنچه برای ما مهم است و در زندگی ما اثر دارد همین خورشید و ماه منظومه شمسی است که فضای زندگی ما را یکی در روزها،و دیگری در شبها روشن می سازد ⁽²⁾.

تعبیر به"سراج"(چراغ)در باره"خورشید"و"نور"در مورد"ماه" به خاطر آن است که نور"خورشید"از درون خودش می جوشد مانند چراغ، اما نور"ماه"از درون خودش نیست و شبیه بازتابی است که از آئینه منعکس می شود،و لذا کلمه"نور"که مفهوم اعمی دارد در مورد آن به کار رفته است.

این تفاوت تعبیر در آیات دیگر قرآن نیز دیده می شود.

شرح بیشتری در این زمینه ذیل آیه 5 سوره یونس آورده ایم(جلد 8 صفحه 226). ***سپس بار دیگر به آفرینش انسان باز می گردد،و می افزاید:"خداوند شما را همچون گیاهی از زمین رویانید"!( وَ اللّٰهُ أَنْبَتَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَبٰاتاً ) ⁽¹⁾.

تعبیر به"انبات"و رویانیدن،در مورد انسان،به خاطر آن است که اولا آفرینش نخستین انسان از خاک است،و ثانیا تمام مواد غذایی که انسان می خورد و به کمک آن رشد و نمو می کند از زمین است،یا مستقیما مانند سبزیها و دانه های غذایی و میوه ها،و یا به طور غیر مستقیم مانند گوشت حیوانات،و ثالثا شباهت زیادی در میان انسان و گیاه وجود دارد و بسیاری از قوانینی که حاکم بر تغذیه و تولید مثل و نمو و رشد گیاهان است بر انسان نیز حکمفرما است.

این تعبیر در مورد انسان بسیار پر معنی است و نشان می دهد که کار خداوند در مساله هدایت فقط کار یک معلم و استاد نیست،بلکه همچون کار یک باغبان است که بذرهای گیاهان را در محیط مساعد قرار می دهد تا استعدادهای نهفته آنها شکوفا گردد.

در مورد حضرت مریم نیز در آیه 37 آل عمران می خوانیم: وَ أَنْبَتَهٰا نَبٰاتاً حسنا"خداوند به طرز شایسته ای گیاه وجود مریم را آفرید و پرورش داد" اینها همه اشاره به همان نکته لطیف است.

بعد به سراغ مساله معاد که یکی دیگر از مسائل پیچیده برای مشرکان بوده است رفته،می فرماید:"سپس شما را به همان زمین که از آن روئیدید باز می گرداند،و بار دیگر شما را از آن خارج می کند"( ثُمَّ یُعِیدُکُمْ فِیهٰا وَ یُخْرِجُکُمْ إِخْرٰاجاً ).

در آغاز خاک بودید بار دیگر به خاک بر می گردید،و همان کسی که قدرت داشت در آغاز شما را از خاک بیافریند توانایی دارد بار دیگر بعد از خاک شدن لباس حیات در اندامتان بپوشاند.

این انتقال از مساله"توحید"به"معاد"که به طرز بسیار جالبی در آیات فوق منعکس شده بیانگر رابطه نزدیک این دو مساله است،و به این ترتیب نوح در مقابل مخالفان از طریق نظام آفرینش هم استدلال بر توحید می کند و هم از این طریق استدلال بر معاد. ***مجددا به آیات آفاقی و نشانه های توحید در عالم بزرگ باز می گردد و از نعمت وجود زمین سخن می گوید،می فرماید:"خداوند زمین را برای شما فرش گسترده ای قرار داد"( وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ بِسٰاطاً ) ⁽¹⁾.

نه آن چنان خشن است که نتوانید بر آن استراحت و رفت و آمد کنید، و نه آن چنان نرم است که در آن فرو روید و قدرت حرکت نداشته باشید.

نه چنان داغ و سوزان است که از گرمایش به زحمت بیفتید،و نه چنان سرد و بی حرارت است که زندگی روی آن برای شما مشکل گردد،به علاوه بساطی است گسترده و آماده و دارای همه نیازمندیهای زندگی شما.

نه تنها زمینهای هموار همچون فرش گسترده ای است،بلکه کوه ها به خاطر دره و شکافهایی که در لابلای آن وجود دارد و قابل عبور است نیز بساط گسترده ای می باشد،"هدف این است که از راههای وسیع و دره هایی که در این زمین قرار دارد بگذرید و به هر نقطه ای که می خواهید بروید"( لِتَسْلُکُوا مِنْهٰا سُبُلاً فِجٰاجاً ).

"فجاج"(بر وزن مزاج)جمع"فج"(بر وزن حج)به معنی دره ای است که در میان دو کوه قرار دارد،و به جاده های وسیع نیز گفته می شود ⁽¹⁾.

به این ترتیب"نوح"در این قسمت از سخنان خود گاه به نشانه های خدا در آسمانها و کواکب آسمانی اشاره می کند،و گاه به نعمتهای گوناگون او در کره زمین،و گاه به ساختمان خود انسان و مساله حیات و زندگی او که هم دلیلی است برای شناخت خداوند و هم اثبات مساله معاد.

ولی نه آن انذارهای نخستین و نه بشارتها و تشویقها و نه استدلالات منطقی هیچیک در دل سیاه این قوم لجوج اثر نگذاشت،هم چنان به مخالفت و کفر ادامه دادند و از قبول حق استنکاف جستند که در آیات بعد سر انجام این خیره سری را خواهیم دید.

[سوره نوح (71): آیات 21 تا 25]

اشاره

قٰالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِی وَ اِتَّبَعُوا مَنْ لَمْ یَزِدْهُ مٰالُهُ وَ وَلَدُهُ إِلاّٰ خَسٰاراً (21) وَ مَکَرُوا مَکْراً کُبّٰاراً (22) وَ قٰالُوا لاٰ تَذَرُنَّ آلِهَتَکُمْ وَ لاٰ تَذَرُنَّ وَدًّا وَ لاٰ سُوٰاعاً وَ لاٰ یَغُوثَ وَ یَعُوقَ وَ نَسْراً (23) وَ قَدْ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ لاٰ تَزِدِ اَلظّٰالِمِینَ إِلاّٰ ضَلاٰلاً (24) مِمّٰا خَطِیئٰاتِهِمْ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نٰاراً فَلَمْ یَجِدُوا لَهُمْ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ أَنْصٰاراً (25)

ترجمه:

21-نوح(بعد از یاس از هدایت آنها)عرض کرد پروردگارا!آنها نافرمانی من کردند، و از کسانی پیروی نمودند که اموال و فرزندانشان چیزی جز زیانکاری بر آنها نیفزوده.

22-و(این رهبران گمراه)مکر عظیمی به کار بردند.

23-و گفتند:دست از خدایان و بتهای خود بر ندارید،مخصوصا بتهای"ود"و"سواع" و"یغوث"و"یعوق"و"نسر"را رها نکنید!

24-و آنها گروه بسیاری را گمراه کردند خداوندا!ظالمان را جز ضلالت میفزا! 25-(آری سر انجام)همگی به خاطر گناهانشان غرق شدند،و در آتش دوزخ وارد گشتند، و جز خدا یاورانی برای خود نیافتند!

تفسیر:

لطف حق با تو مداراها کند...

هنگامی که نوح آخرین تلاش خود را در طی صدها سال به کار زد،و آن قوم،جز گروه اندکی،هم چنان بر کفر و بت پرستی و گمراهی و فساد اصرار ورزیدند از هدایت آنها مایوس شد،رو به درگاه خدا آورد،و ضمن مناجات مستدلی از خداوند تقاضای مجازات برای آنها کرد،چنان که در آیات مورد بحث می خوانیم:

"نوح گفت پروردگارا!آنها نافرمانی من کردند،و از کسی پیروی نمودند که اموال و فرزندانش چیزی جز زیانکاری بر او نیفزوده است"( قٰالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِی وَ اتَّبَعُوا مَنْ لَمْ یَزِدْهُ مٰالُهُ وَ وَلَدُهُ إِلاّٰ خَسٰاراً ).

اشاره به اینکه رهبران این قوم جمعیتی هستند که تنها امتیازشان اموال و فرزندان زیاد است،آن هم اموال و فرزندانی که جز در مسیر فساد به کار گرفته نمی شود،نه خدمتی به خلق می کنند،و نه خضوعی در برابر خالق دارند، و این امکانات فراوان مایه غرور و طغیان و سرکشی آنها شده است.

اگر به تاریخ بشر نگاه کنیم می بینیم بسیاری از رهبران اقوام مختلف از همین قماش مردم بوده اند،کسانی که تنها امتیازشان اندوختن اموال حرام،و به وجود آوردن فرزندان ناصالح،و سپس سر کشی و طغیان،و سر انجام تحمیل افکار خود بر توده های مستضعف و به زنجیر کشیدن آنها بوده است.

سپس می افزاید:"این رهبران ضال و مضل مکر عظیمی به کار بردند" ( وَ مَکَرُوا مَکْراً کُبّٰاراً ).

"کبار"که صیغه مبالغه از"کبر"است و در اینجا به صورت نکره ذکر شده، نشان می دهد که آنها طرحهای شیطانی عظیم و گسترده ای برای گمراه ساختن مردم،و ممانعت از قبول دعوت نوح ریخته بودند،اما این طرحها چه بوده است؟ درست مشخص نیست.

احتمال دارد که همان مساله بت پرستی بوده باشد،زیرا طبق بعضی از روایات بت پرستی قبل از نوح سابقه نداشت،بلکه قوم نوح آن را به وجود آوردند،و مساله از اینجا سر چشمه گرفت که در فاصله زمان آدم و نوح مردان صالحی بودند که مردم به آنها اظهار علاقه می کردند،شیطان(و انسانهای شیطان صفت)از علاقه مردم سوء استفاده نمود،و آنها را تشویق به ساختن مجسمه آن بزرگان و گرامی داشت آن مجسمه ها کرد.

اما چیزی نگذشت که نسلهای بعد رابطه تاریخی این موضوع را فراموش کرده و تصور نمودند که این مجسمه ها موجوداتی محترمند که باید مورد پرستش قرار گیرند،و به این ترتیب به پرستش بتها سرگرم شدند،و مستکبران ظالم با اغفال آنها از این طریق آنان را به بند کشیدند،و مکر بزرگ واقع شد. ***آیه بعد می تواند گواه این مطلب باشد،زیرا بعد از اشاره سر بسته به این مکر بزرگ می افزاید:رؤسای"آنها گفتند:دست از خدایان و بتهای خود برندارید"( وَ قٰالُوا لاٰ تَذَرُنَّ آلِهَتَکُمْ ).

و هرگز دعوت نوح را به خدای یگانه نپذیرید،خدایی که هرگز دیده نمی شود،و با دست قابل لمس نیست!

مخصوصا روی پنج بت تاکید کردند،و گفتند:"بتهای""ود"و"سواع" و"یغوث"و"یعوق"و"نسر"را هرگز رها نکنید،و دست از دامنشان نکشید"! ( وَ لاٰ تَذَرُنَّ وَدًّا وَ لاٰ سُوٰاعاً وَ لاٰ یَغُوثَ وَ یَعُوقَ وَ نَسْراً ).

از قرائن چنین استفاده می شود که این پنج بت امتیازات ویژه ای داشتند، و مورد توجه خاص آن قوم گمراه بودند،به همین دلیل رهبران فرصت طلب آنان نیز روی عبادت آنها تکیه می کردند.

در اینکه این پنج بت از کجا پیدا شدند؟روایات گوناگونی وجود دارد:

1-بعضی گفته اند اینها نام پنج مرد صالح است که قبل از نوح می زیستند، هنگامی که از دنیا رفتند مجسمه های آنان را به عنوان یادگار به تحریک ابلیس ساختند و گرامی داشتند،و تدریجا به صورت بت پرستی در آمد.

2-بعضی گفته اند اینها نامهای پنج فرزند آدم است که هر کدام از دنیا می رفت مجسمه او را برای یاد بود می ساختند،ولی مدتی بعد این مسائل فراموش شد و در عصر نوح موج پرستش آنها بالا گرفت.

3-بعضی دیگر معتقدند که اینها نام بتهایی است که در عصر خود نوح ساخته شد،و این به خاطر آن بود که نوح مردم را از طواف قبر آدم جلوگیری می کرد،گروهی به تحریک ابلیس بجای آن مجسمه هایی ساختند و به پرستش آنها مشغول شدند ⁽¹⁾.

اتفاقا این بتهای پنجگانه به عرب جاهلی منتقل شد،و هر قبیله ای یکی از این بتها را برای خود برگزیدند،البته بسیار بعید است که خود آن بتها منتقل شده باشد،بلکه ظاهر این است که نام آنها منتقل شد و بتهایی به این نامها ساختند،ولی بعضی از مفسران از ابن عباس نقل کرده اند که این بتهای پنجگانه

در طوفان نوح دفن شد و در عصر جاهلیت عرب شیطان آنها را بیرون کشید و مردم را به پرستش آن دعوت نمود ⁽¹⁾.

باز در اینکه این بتها در میان قبائل عرب جاهلی چگونه تقسیم شد؟ گفتگو است.

بعضی گفته اند بت"ود"متعلق به طایفه"بنی کلب"در سر زمین"دومة الجندل"قرار داشت(شهری در نزدیکی تبوک که امروز آن را"جوف"می نامند) و"سواع"متعلق به قبیله"هذیل" در سرزمین"رهاط"بود،و بت"یغوث" بطائفه"بنی قطیف"یا طائفه"بنی مذجح"تعلق داشت،و"یعوق"به طایفه"همدان" و"نسر"به طایفه"ذی الکلاع"از قبائل حمیر ⁽²⁾.

رویهمرفته از این پنج بت سه بت(یغوث و یعوق و نسر)در سرزمین یمن قرار داشت که با تسلط"ذو نواس"بر یمن از میان رفت و مردم آن سامان به آئین یهود گرویدند ⁽³⁾.

"واقدی"مورخ معروف می گوید:"بت ود"به شکل"مرد"بود و"سواع" به صورت"زن"و"یغوث"به صورت"شیر"و"یعوق"به صورت"اسب"و"نسر" به صورت"باز"(پرنده معروف) ⁽⁴⁾.

البته عرب جاهلی مخصوصا اهالی مکه بتهای دیگری نیز داشتند که از جمله بت"هبل"بود که بزرگترین بتهای آنان محسوب می شد و در داخل خانه کعبه قرار داشت،و 18 ذراع طول آن بود!و بت"اساف"در مقابل حجر الاسود و بت"نائله"در مقابل رکن یمانی(گوشه جنوبی خانه کعبه)و همچنین بت"لات"و"عزی"بود ⁽⁵⁾.

***سپس نوح می افزاید:"خداوندا این رهبران گمراه و خود خواه گروه بسیاری را گمراه ساختند"( وَ قَدْ أَضَلُّوا کَثِیراً ) ⁽¹⁾.

"خداوندا!ظالمان را جز ضلالت میفزا"( وَ لاٰ تَزِدِ الظّٰالِمِینَ إِلاّٰ ضَلاٰلاً ).

منظور از افزودن ضلالت و گمراهی ظالمان و ستمگران،همان سلب توفیق الهی از آنها است که سبب بدبختی آنها می شود،و یا مجازاتی است که آنها به خاطر ظلمشان دریافت می دارند که خدا نور ایمان را از آنها می گیرد،و تاریکی کفر را جانشین آن می سازد.

و یا این خاصیت اعمال آنهاست که به خدا نسبت داده می شود،زیرا هر موجودی هر تاثیری دارد به فرمان او است(دقت کنید).

هر چه باشد هیچ منافاتی با حکمت خداوند در مورد مساله ایمان و کفر و هدایت و ضلالت ندارد،و سبب سلب اختیار نیز نمی شود. ***سرانجام در آخرین آیه مورد بحث،خداوند سخن آخر را در این زمینه چنین می فرماید:"به خاطر گناهانشان غرق شدند،و آنها را در آتش وارد ساختند،و یاورانی جز خدا نیافتند که در برابر خشم او از آنها دفاع کند"

( مِمّٰا خَطِیئٰاتِهِمْ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نٰاراً فَلَمْ یَجِدُوا لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَنْصٰاراً ) ⁽¹⁾.

تعبیر آیه نشان می دهد که آنها بعد از غرق شدن،بلافاصله وارد آتش شدند، و این عجیب است که از آب فورا وارد آتش شوند!و این آتش همان آتش برزخی است،چرا که طبق گواهی آیات قرآن گروهی بعد از مرگ در عالم برزخ مجازات می شوند،و طبق بعضی از روایات"قبر"یا باغی از باغهای بهشت است یا حفره ای از حفره های دوزخ! این احتمال نیز داده شده که منظور آتش قیامت است،ولی از آنجا که وقوع قیامت قطعی است و فاصله زیادی ندارد به صورت فعل ماضی ذکر شده است ⁽²⁾.

بعضی نیز احتمال دادند که منظور آتش دنیا است،می گویند به فرمان خدا در میان همان امواج طوفان آتشی ظاهر شد و آنها را در کام خود فرو کشید! ⁽³⁾.

[سوره نوح (71): آیات 26 تا 28]

اشاره

وَ قٰالَ نُوحٌ رَبِّ لاٰ تَذَرْ عَلَی اَلْأَرْضِ مِنَ اَلْکٰافِرِینَ دَیّٰاراً (26) إِنَّکَ إِنْ تَذَرْهُمْ یُضِلُّوا عِبٰادَکَ وَ لاٰ یَلِدُوا إِلاّٰ فٰاجِراً کَفّٰاراً (27) رَبِّ اِغْفِرْ لِی وَ لِوٰالِدَیَّ وَ لِمَنْ دَخَلَ بَیْتِیَ مُؤْمِناً وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ اَلْمُؤْمِنٰاتِ وَ لاٰ تَزِدِ اَلظّٰالِمِینَ إِلاّٰ تَبٰاراً (28)

ترجمه:

26-"نوح"گفت:پروردگارا!روی زمین احدی از کافران را زنده مگذار.

27-چرا که اگر آنها را بگذاری بندگانت را گمراه می کنند،و جز نسلی فاجر و کافر به وجود نمی آورند.

28-پروردگارا!مرا بیامرز،و همچنین پدر و مادرم،و تمام کسانی را که با ایمان وارد خانه من شدند،و جمیع مردان و زنان باایمان را،و ظالمان را جز هلاکت میفزا!

تفسیر:

این قوم فاسد و مفسد باید بروند!

این آیات هم چنان ادامه سخنان نوح و شکایتش از قوم به درگاه خدا و نفرین درباره آنها است،می فرماید:

"نوح گفت:پروردگارا!احدی از کافران را روی زمین زنده مگذار"! ( وَ قٰالَ نُوحٌ رَبِّ لاٰ تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکٰافِرِینَ دَیّٰاراً ).

این سخن را هنگامی گفت که به طور کامل از هدایت آنها مایوس شده بود،و آخرین تلاش و کوشش خود را برای ایمان آوردن آنها به کار زد و نتیجه ای نگرفت،و تنها گروهی اندک به او ایمان آوردند.

تعبیر به" عَلَی الْأَرْضِ "(بر صفحه زمین)نشان می دهد که هم دعوت نوح جهانی بوده،و هم طوفان و عذابی که بعد از آن آمد.

"دیار"(بر وزن سیار)از ماده"دار"به معنی کسی است که در خانه ای سکنی می گزیند،این واژه معمولا در موارد نفی عام به کار می رود،مثلا گفته می شود ما فی الدار دیار(در خانه احدی ساکن نیست) ⁽¹⁾. *** سپس"نوح"برای نفرین خود استدلال می کند و می افزاید:"زیرا اگر آنها را واگذاری بندگانت را گمراه می کنند،و جز نسلی فاجر و کافر به وجود نمی آورند"!( إِنَّکَ إِنْ تَذَرْهُمْ یُضِلُّوا عِبٰادَکَ وَ لاٰ یَلِدُوا إِلاّٰ فٰاجِراً کَفّٰاراً ).

این نشان می دهد که نفرین انبیاء،از جمله نوح ع از روی خشم و غضب و انتقام جویی و کینه توزی نبود،بلکه روی یک حساب منطقی صورت گرفته است،و نوح مانند افراد کم حوصله ای نبود که با کوچکترین چیزی از جا در برود و دهان به نفرین بگشاید،بلکه بعد از نهصد و پنجاه سال دعوت و صبر و شکیبایی و خون دل خوردن،و بعد از یاس کامل زبان به نفرین گشود.

در اینکه نوح از کجا فهمید که اینها دیگر ایمان نمی آورند،و علاوه بر آن،بندگان خدا را که در آن محیط بودند گمراه می سازند،و از این گذشته

نسل آینده آنان نیز فاسد و مفسد است؟! بعضی گفته اند این از طریق آگاهی بر غیب بود که خدا به او داد، این احتمال نیز داده شده که نوح این مطلب را از وحی الهی استفاده کرد آنجا که می فرماید: وَ أُوحِیَ إِلیٰ نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلاّٰ مَنْ قَدْ آمَنَ :

"به نوح وحی فرستاده شد که از قوم تو احدی جز آنان که ایمان آورده اند ایمان نخواهد آورد""سوره هود-آیه 36 ⁽¹⁾.

ولی این احتمال نیز قابل قبول است که"نوح"از روی مجرای طبیعی و محاسبات معمولی به این حقیقت رسیده بود،زیرا قومی که نهصد و پنجاه سال با مؤثرترین بیانات تبلیغ شوند و ایمان نیاورند امیدی به هدایتشان نیست،و چون این گروه کافر اکثریت قاطع را در اجتماع داشتند و همه امکانات در اختیار آنها بود طبعا برای اغوای دیگران کوشش می کردند،و نسلهای آینده چنین قومی قطعا فاسد بوده جمع میان این احتمالات سه گانه نیز ممکن است.

"فاجر"به معنی کسی که گناه زشت و شنیعی مرتکب می شود،و"کفار" مبالغه در"کفر"است، بنا بر این تفاوت میان این دو واژه این است که یکی مربوط به جنبه های عملی است و دیگری اعتقادی.

از مجموع این آیات به خوبی استفاده می شود که عذابهای الهی بر اساس "حکمت"است،جمعیتی که فاسد و مفسد باشند و نسلهای آینده آنها نیز در خطر فساد و گمراهی قرار گیرند در حکمت خداوند حق حیات ندارند،طوفان یا صاعقه یا زمین لرزه،یا بلای دیگری،نازل می شود و آنها را از صفحه زمین بر می اندازد، همانگونه که طوفان نوح زمین را از لوث وجود آن قوم شرور شستشو داد.

و با توجه به اینکه این قانون الهی مخصوص زمان و مکانی نیست،باید توجه

داشته باشیم که اگر امروز هم قومی فاسد و مفسد و فرزندانشان"فاجر"و"کفار" بودند باید منتظر عذاب الهی باشند،چرا که در این امور تبعیضی وجود ندارد و این یک سنت الهی است.

تعبیر به" یُضِلُّوا عِبٰادَکَ "(بندگانت را گمراه می کنند)ممکن است اشاره به گروه اندک مؤمنانی باشد که در این مدت طولانی به نوح ایمان آوردند، و نیز ممکن است اشاره به توده های مستضعف مردم باشد که بر اثر فشار رهبران گمراه از آئین آنها پیروی می کنند. ***در پایان،نوح برای خودش و کسانی که به او ایمان آورده بودند چنین دعا می کنند:"پروردگارا!مرا بیامرز،و همچنین پدر و مادرم،و تمام کسانی را که با ایمان وارد خانه من شدند،و برای تمام مؤمنین و مؤمنات،و ظالمان را جز هلاکت میفزا"( رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لِوٰالِدَیَّ وَ لِمَنْ دَخَلَ بَیْتِیَ مُؤْمِناً وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ وَ لاٰ تَزِدِ الظّٰالِمِینَ إِلاّٰ تَبٰاراً ) ⁽¹⁾.

این طلب آمرزش برای این است که نوح می خواهد بگوید گرچه من صدها سال تبلیغ مستمر داشتم،و هر گونه زجر و شکنجه را در این راه تحمل کردم،اما چون ممکن است ترک اولایی در این مدت از من سر زده باشد من از آن هم تقاضای عفو می کنم،و هرگز خود را در پیشگاه مقدست تبرئه نمی نمایم.

و چنین است حال"اولیاء اللّٰه"که بعد از آن همه زحمت و تلاش در راه خدا باز هم خویش را مقصر می دانند و هرگز گرفتار غرور و خود بزرگ بینی نمی شوند

نه همچون افراد کم ظرفیت که با انجام یک کار کوچک چنان مغرور می شوند که گویی از خداوند طلبکارند! نوح در حقیقت برای چند نفر طلب آمرزش می کند:

"اول"برای خودش،مبادا قصور و ترک اولایی از او سر زده باشد.

"دوم"برای پدر و مادرش،به عنوان قدردانی و حق شناسی از زحمات آنان.

"سوم"برای تمام کسانی که به او ایمان آوردند هر چند کم بودند،و سپس همراه او سوار بر کشتی شدند که آن کشتی نیز خانه نوح بود.

"چهارم"برای مردان و زنان باایمان در تمام جهان و در تمام طول تاریخ، و از اینجا رابطه خود را با مؤمنان سراسر عالم بر قرار می سازد.

ولی در پایان باز تاکید بر نابودی ظالمان می کند،اشاره به اینکه آنها به خاطر ظلمشان مستحق چنین عذابی بودند.

نکته ها:

اشاره

نوح(ع)نخستین پیامبر اولوا العزم

قرآن مجید در آیات فراوانی از نوح ع سخن می گوید،و روی هم رفته در بیست و نه سوره از قرآن درباره این پیامبر بزرگ،سخن گفته شده، و نام او 43 بار در قرآن آمده است.

قرآن مجید،قسمتهای مختلفی از زندگی او را دقیقا شرح داده، قسمتهایی که بیشتر مربوط به جنبه های تعلیم و تربیت و پند و اندرز گرفتن می شود.

مورخان و مفسران نوشته اند،اسم نوح ع"عبد الغفار"یا"عبد الملک" یا"عبد الاعلی"بوده،و لقب"نوح"از این نظر به او داده شده است که سالیان

دراز بر خویشتن یا بر قوم خود نوحه گری می کرد،نام پدرش"لمک"یا"لامک" بود،و در مقدار عمرش اختلاف است،بعضی 1490 سال،و در بعضی از روایات 2500 سال آمده،و در باره قوم او نیز عمرهای طولانی در حدود 300 سال نوشته اند،آنچه مسلم است اینکه او عمری بسیار طولانی داشت،و طبق صریح قرآن 950 سال در میان قومش درنگ کرد(و مشغول تبلیغ بود).

نوح سه فرزند داشت"حام"و"سام"و"یافث"و مورخان معتقدند که تمام نژادهای امروز کره زمین به آن سه فرزند باز می گردد، گروهی نژاد "حامی"هستند که در منطقه آفریقا ساکنند،و گروه دیگری از نژاد"سامی" هستند که در خاور میانه و خاور نزدیک سکنی دارند،و نژاد"یافث"را ساکنان چین می دانند.

در اینکه نوح بعد از طوفان چند سال زندگی کرد نیز گفتگو است بعضی 50 سال،و بعضی 60 سال نوشته اند.

در منابع یهود(تورات کنونی)نیز بحث مشروحی پیرامون زندگی نوح آمده که در جهات زیادی با قرآن متفاوت است،و از نشانه های تحریف تورات می باشد.

این بحثها در فصل 6 و 7 و 8 و 9 و 10 از سفر"تکوین"تورات ذکر شده است.

"نوح"فرزند دیگری داشت بنام"کنعان"که با پدر مخالفت نمود حتی حاضر نشد در کشتی نجات به او ملحق شود،و با بدان بنشست و ارزش خاندان نبوت را گم کرد،و طبق صریح قرآن سر انجام همچون سایر کفار در طوفان غرق شد.

در اینکه چند نفر در این مدت طولانی به نوح ایمان آوردند،و با او

بر کشتی سوار شدند،نیز گفتگو است:بعضی 80 نفر و بعضی 7 نفر!نوشته اند داستان نوح در ادبیات عربی و فارسی انعکاس فراوانی دارد و بیشتر روی طوفان و کشتی نجات او تکیه شده است ⁽¹⁾.

"نوح"اسطوره ای از صبر و شکر و مقاومت بود و گفته اند نخستین کسی است که برای هدایت انسانها علاوه بر منطق وحی از منطق استدلال و عقل نیز کمک گرفت،(همانگونه که در آیات این سوره به خوبی منعکس است)و به همین دلیل حق بزرگی بر همه خداپرستان جهان دارد.

شرح حال نوح را با حدیثی از امام باقر ع پایان می دهیم:فرمود:نوح هنگام غروب و صبح این دعا و نیایش را می خواند:"

امسیت اشهد انه ما امسی بی من نعمة فی دین او دنیا فانها من اللّٰه وحده لا شریک له،له الحمد بها علی و الشکر کثیرا"،فانزل اللّٰه:" إِنَّهُ کٰانَ عَبْداً شَکُوراً "فهذا کان شکره:

"شام کردم در حالی که گواهی می دهم هر نعمتی در دین و دنیا دارم از خداوند یگانه ای است که شریک ندارد،و او را ستایش بر این نعمتها می کنم و بسیار شکر می گویم".

"به همین جهت خداوند در قرآن نازل فرموده که او بنده شکرگزاری بود و شکر نوح چنین بود" ⁽²⁾.

*** 2-در جمله رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لِوٰالِدَیَّ وَ لِمَنْ دَخَلَ بَیْتِیَ مُؤْمِناً "پروردگارا مرا ببخش و پدر و مادرم را و هر کس در خانه من مؤمن وارد شود"در معنی "بیت"گفتگو است،و روی هم رفته چهار معنی برای آن ذکر شده بعضی آن

را به معنی خانه شخصی،و بعضی مسجد،و بعضی کشتی نوح،و بعضی آئین و شریعت او دانسته اند، در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم که فرمود:"منظور از بیت در اینجا ولایت است،هر کس وارد ولایت گردد در خانه انبیا وارد شده است"

من دخل فی الولایة دخل فی بیت الانبیاء علیهم السلام

⁽¹⁾ .

***خداوندا!به ما توفیق مرحمت کن که از طریق پذیرش ولایت ائمه اهل بیت در بیت انبیا وارد شویم.

پروردگارا!به ما چنان استقامتی مرحمت کن که همچون پیامبران بزرگی مانند نوح در راه دعوت به آئینت خسته نشویم،و هرگز از پای ننشینیم.

بارالها در آن هنگام که طوفان خشم و غضبت فرا می رسد ما را با کشتی نجات لطف و رحمتت رهایی ببخش.

آمین یا رب العالمین پایان سوره نوح اول محرم الحرام 1407

(72) سوره جن این سوره در مکه نازل شده و دارای 28 آیه است

اشاره

شروع 2 محرم الحرام 1407

محتوای سوره"جن"

این سوره،چنان که از نامش پیدا است،عمدتا درباره خلق ناپیدایی به نام "جن"سخن می گوید،سخن از ایمان آنها به پیامبر اسلام ص،و خضوع در برابر قرآن مجید،و ایمان و اعتقاد آنها به معاد،و وجود گروهی مؤمن و کافر در میان آنان و مسائلی از این قبیل است،این بخش از سوره نوزده آیه از بیست و هشت آیه سوره را در بر می گیرد،و بسیاری از عقائد خرافی را در زمینه"جن" اصلاح می کند و بر آنها خط بطلان می کشد.

در بخش دیگری از این سوره اشاره ای به مساله توحید و معاد آمده است.

و در آخرین بخش این سوره،سخن از مساله علم غیب است که هیچکس از آن آگاهی ندارد جز آنچه خداوند اراده کرده است.

فضیلت تلاوت این سوره

در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام ص آمده است: من قرء سورة الجن اعطی بعدد کل جنی و شیطان صدق بمحمد(ص)و کذب به عتق رقبة: "هر کس سوره"جن"را بخواند به تعداد هر جن و شیطانی که تصدیق به محمد یا تکذیب او کرده است ثواب آزاد کردن برده ای داده می شود" 1. و در حدیث دیگر از امام صادق ع آمده است من اکثر قراءة قل اوحی لم یصبه فی الحیاة الدنیا شیء من اعین الجن و لا نفثهم و لا سحرهم،و لا کیدهم،و کان مع محمد(ص)فیقول یا رب لا ارید منه بدلا و لا ابغی عنه حولا: "هر کس بسیار سوره جن را بخواند هرگز در زندگی دنیا چشم زخم جن و جادو و سحر و مکر آنها به او نمی رسد،و با محمد ص همراه خواهد بود، و می گوید:"پروردگارا!من کسی را به جای او نمی خواهم،و هرگز از او به دیگری متمایل نمی شوم" 1. البته این تلاوت مقدمه ای است بر آگاهی از محتوای سوره،و سپس به کار بستن آن.

این سوره،چنان که از نامش پیدا است،عمدتا درباره خلق ناپیدایی به نام "جن"سخن می گوید،سخن از ایمان آنها به پیامبر اسلام ص،و خضوع در برابر قرآن مجید،و ایمان و اعتقاد آنها به معاد،و وجود گروهی مؤمن و کافر در میان آنان و مسائلی از این قبیل است،این بخش از سوره نوزده آیه از بیست و هشت آیه سوره را در بر می گیرد،و بسیاری از عقائد خرافی را در زمینه"جن" اصلاح می کند و بر آنها خط بطلان می کشد.

در بخش دیگری از این سوره اشاره ای به مساله توحید و معاد آمده است.

و در آخرین بخش این سوره،سخن از مساله علم غیب است که هیچکس از آن آگاهی ندارد جز آنچه خداوند اراده کرده است.

فضیلت تلاوت این سوره

در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام ص آمده است: من قرء سورة الجن اعطی بعدد کل جنی و شیطان صدق بمحمد(ص)و کذب به عتق رقبة: "هر کس سوره"جن"را بخواند به تعداد هر جن و شیطانی که تصدیق به محمد یا تکذیب او کرده است ثواب آزاد کردن برده ای داده می شود" 1. و در حدیث دیگر از امام صادق ع آمده است من اکثر قراءة قل اوحی لم یصبه فی الحیاة الدنیا شیء من اعین الجن و لا نفثهم و لا سحرهم،و لا کیدهم،و کان مع محمد(ص)فیقول یا رب لا ارید منه بدلا و لا ابغی عنه حولا: "هر کس بسیار سوره جن را بخواند هرگز در زندگی دنیا چشم زخم جن و جادو و سحر و مکر آنها به او نمی رسد،و با محمد ص همراه خواهد بود، و می گوید:"پروردگارا!من کسی را به جای او نمی خواهم،و هرگز از او به دیگری متمایل نمی شوم" 1. البته این تلاوت مقدمه ای است بر آگاهی از محتوای سوره،و سپس به کار بستن آن.

ص :

[سوره الجن (72): آیات 1 تا 6]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>قُلْ أُوحِیَ إِلَیَّ أَنَّهُ اِسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ اَلْجِنِّ فَقٰالُوا إِنّٰا سَمِعْنٰا قُرْآناً عَجَباً (1) یَهْدِی إِلَی اَلرُّشْدِ فَآمَنّٰا بِهِ وَ لَنْ نُشْرِکَ بِرَبِّنٰا أَحَداً (2) وَ أَنَّهُ تَعٰالیٰ جَدُّ رَبِّنٰا مَا اِتَّخَذَ صٰاحِبَةً وَ لاٰ وَلَداً (3) وَ أَنَّهُ کٰانَ یَقُولُ سَفِیهُنٰا عَلَی اَللّٰهِ شَطَطاً (4) وَ أَنّٰا ظَنَنّٰا أَنْ لَنْ تَقُولَ اَلْإِنْسُ وَ اَلْجِنُّ عَلَی اَللّٰهِ کَذِباً (5) وَ أَنَّهُ کٰانَ رِجٰالٌ مِنَ اَلْإِنْسِ یَعُوذُونَ بِرِجٰالٍ مِنَ اَلْجِنِّ فَزٰادُوهُمْ رَهَقاً (6)

ترجمه:

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر 1-بگو به من وحی شده است که جمعی از"جن"به سخنانم گوش فرا داده اند،سپس گفته اند:ما قرآن عجیبی شنیده ایم! 2-که به راه راست هدایت می کند،لذا ما به آن ایمان آورده ایم،و هرگز احدی را شریک پروردگارمان قرار نمی دهیم.

3-و اینکه بلند است مقام با عظمت پروردگار ما،و او هرگز برای خود همسر و فرزندی انتخاب نکرده است.

4-و اینکه سفیهان ما در باره خداوند سخنان ناروا می گفتند.

5-و اینکه ما گمان می کردیم که انس و جن هرگز دروغ بر خدا نمی بندند.

6-و اینکه مردانی از بشر به مردانی از جن پناه می بردند،و آنها سبب افزایش گمراهی و طغیانشان می شدند.

شان نزول:

در تفسیر آیات 29 تا 32 سوره احقاف شان نزولهایی آمده بود که با مطالب سوره مورد بحث(سوره جن)کاملا هماهنگ است،و نشان می دهد که هر دو مربوط به یک حادثه است،شان نزولها بطور فشرده چنین است:

1-پیامبر ص از مکه به سوی بازار"عکاظ"در"طائف"آمد،تا مردم را در آن مرکز اجتماع بزرگ به سوی اسلام دعوت کند،اما کسی به دعوت او پاسخ مثبت نگفت،در باز گشت به محلی رسید که آن را وادی"جن"می گفتند شب را در آنجا ماند و تلاوت آیات قرآن می فرمود،گروهی از جن شنیدند و ایمان آوردند،و برای تبلیغ به سوی قوم خود بازگشتند ⁽¹⁾.

2-"ابن عباس"می گوید"پیامبر"ص مشغول نماز صبح بود،و در آن تلاوت قرآن می کرد،گروهی از جن در صدد تحقیق از علت قطع اخبار آسمانها از خود بودند صدای تلاوت قرآن محمد ص را شنیدند و گفتند:علت قطع اخبار آسمان از ما همین است،به سوی قوم خود باز گشتند و آنها را به سوی اسلام دعوت کردند ⁽¹⁾.

3-بعد از وفات"ابو طالب"کار بر رسول خدا ص سخت شده،به سوی "طائف"عزیمت فرمود:تا یارانی پیدا کند،اشراف"طائف"شدیدا او را تکذیب کردند،و آن قدر از پشت سر سنگ به پیامبر ص زدند که خون از پاهای مبارکش جاری شد،خسته و ناراحت به کنار باغی آمد،و سرانجام غلام صاحبان آن باغ،که نامش"عداس"بود،به حضرت ایمان آورد،پیامبر ص به سوی مکه باز می گشت،شبانه به نزدیکی نخلی رسید،مشغول نماز شد و در اینجا بود که گروهی از"جن"از اهل"نصیبین"یا"یمن"از آنجا می گذشتند صدای تلاوت قرآن حضرت را در نماز صبح شنیدند و ایمان آوردند ⁽²⁾.

نظیر همین شان نزولها را جمعی از مفسران در آغاز سوره جن نیز آورده اند ولی شان نزول دیگری در اینجا آمده که با آنها متفاوت است و آن اینکه از"عبد اللّٰه بن مسعود"پرسیدند:آیا کسی از شما یاران پیامبر ص در حوادث شب جن خدمت پیامبر ص بود گفت احدی از ما نبود،ما شبی در مکه پیامبر ص را نیافتیم،و هر چه جستجو کردیم اثری از او ندیدیم،از این ترسیدیم که پیامبر ص را کشته باشند،به جستجوی حضرت در دره های مکه رفتیم،

ناگهان دیدیم از سوی کوه"حرا"می آید،عرض کردیم کجا بودی ای رسول خدا؟ما سخت نگران شدیم،و دیشب بدترین شب زندگی ما بود،فرمود دعوت کننده جن به سراغ من آمد،و من رفتم قرآن برای آنها بخوانم ⁽¹⁾.

تفسیر:

ما قرآن عجیبی شنیده ایم!

اکنون با توجه به آنچه گفته شد به تفسیر آیات بر می گردیم:

در آیه نخست می فرماید:"بگو به من وحی شده که جمعی از جن به سخنانم گوش فرا داده اند،و گفته اند ما قرآن عجیبی شنیده ایم"( قُلْ أُوحِیَ إِلَیَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ فَقٰالُوا إِنّٰا سَمِعْنٰا قُرْآناً عَجَباً ) ⁽²⁾.

تعبیر" أُوحِیَ إِلَیَّ "(به من وحی شده)نشان می دهد که پیامبر ص در این ماجرا شخصا افراد جن را مشاهده نکرده،بلکه از طریق وحی به استماع آنها نسبت به قرآن مجید آگاه شده است.

و در ضمن این آیه به خوبی نشان می دهد که طایفه"جن"دارای عقل و شعور و فهم و درک،و تکلیف و مسئولیت،و آشنایی به لغت،و توجه به فرق بین کلام اعجاز آمیز دارند،همچنین خود را موظف به تبلیغ حق می دانند،و مخاطب خطابهای قرآن نیز هستند.

این قسمتی از ویژگیهای این موجود زنده ناپیدا است که تنها از این آیه استفاده می شود،آنها ویژگیهای دیگری نیز دارند که به خواست خدا در پایان

همین بحث شرح خواهیم داد.

آنها حق داشتند که قرآن را سخنی عجیب بشمرند،زیرا هم لحن و آهنگ آن عجیب است،و هم نفوذ و جاذبه اش،هم محتوا و تاثیرش عجیب است و هم آورنده آن که درس نخوانده بود و از امیین برخاست.

کلامی است در ظاهر و باطن عجیب و متفاوت با هر سخن دیگر،و به این ترتیب آنها اعتراف به اعجاز قرآن نمودند. ***آنها به دنبال این جمله سخنان دیگری به قوم خود گفتند که قرآن در آیات بعد در دوازده جمله،آنها را بیان کرده که هر کدام با"ان"شروع شده که نشانه تاکید است ⁽¹⁾.

نخست می فرماید:"آنها گفتند:این قرآن همگان را به راه راست هدایت می کند،و لذا ما به آن ایمان آورده ایم.و هرگز احدی را شریک پروردگارمان قرار نمی دهیم"( یَهْدِی إِلَی الرُّشْدِ فَآمَنّٰا بِهِ وَ لَنْ نُشْرِکَ بِرَبِّنٰا أَحَداً ).

تعبیر به"رشد"تعبیر بسیار گسترده و جامعی است که هر گونه امتیازی را در بر می گیرد،راهی است صاف،بدون پیچ و خم،روشن و واضح که پویندگان

را به سرمنزل سعادت و کمال می رساند. ***بعد از ابراز ایمان و نفی هر گونه شرک سخنان خود را درباره صفات خدا چنین ادامه دادند:"و بلند است مقام با عظمت پروردگارمان(از شباهت به مخلوقین،و از هر گونه عیب و نقص)و او هرگز برای خود همسر و فرزندی انتخاب نکرده است"( وَ أَنَّهُ تَعٰالیٰ جَدُّ رَبِّنٰا مَا اتَّخَذَ صٰاحِبَةً وَ لاٰ وَلَداً ).

"جد"در لغت معانی زیادی دارد از جمله:"عظمت"،"شدت"،"جدیت" "بهره و نصیب"،"نو شدن"و مانند آن می باشد،ولی ریشه اصلی آن،به طوری که"راغب"در"مفردات"آورده،به معنی"قطع"است،و از آنجا که هر وجود با عظمتی از موجودات دیگر جدا می شود،این واژه به معنی عظمت آمده است.

همچنین در مورد سایر معانی آن همین تناسب را می توان در نظر گرفت.

و اگر به پدر بزرگ جد گفته می شود آنهم به واسطه بزرگی مقام یا سن او است.

جمعی از مفسران برای"جد"در اینجا معانی محدودتری ذکر کرده اند بعضی آن را به معنی"صفات"،و بعضی به معنی"قدرت"و بعضی به معنی"ملک و حکومت"و بعضی به معنی"نعمت"و بعضی به معنی"نام"تفسیر کرده اند که همه اینها در معنی عظمت جمع است.

ولی از آنجا که این تعبیر به هر حال معنی معروف"جد"که همان پدر بزرگ است تداعی می کند در بعضی از روایات آمده است که طایفه جن از روی نادانی چنین تعبیر نامناسبی را برگزیدند،یعنی شما هرگز این گونه درباره

خداوند تعبیر نکنید ⁽¹⁾.

این حدیث ممکن است ناظر به مواردی باشد که چنین تداعی وجود دارد.

و گرنه قرآن سخنان جن را در این آیات با لحن موافق نقل می کند و بر آن صحه می گذارد،به علاوه در بعضی از خطبه های"نهج البلاغه"نیز این تعبیر به کار رفته است:

چنان که در خطبه 191 می خوانیم:

الحمد للّٰه الفاشی فی الخلق حمده و الغالب جنده،و المتعالی جده: "ستایش مخصوص خداوندی است که حمد و ثنایش همه جا را فرا گرفته،و لشکرش همه جا پیروز است،و مجد و عظمتش متعالی است".

در بعضی از روایات نیز آمده است که"انس بن مالک"می گوید:

کان الرجل اذا قرء سورة البقرة جد فی اعیننا:"هنگامی که کسی سوره بقره را یاد می گرفت و قرائت می کرد،در نظر ما بزرگ می نمود" ⁽²⁾.

به هر حال استعمال این کلمه در معنی مجد و عظمت مطلبی است که هم با متون لغت هماهنگ است و هم با موارد استعمال آن.

قابل توجه اینکه گویندگان جن در اینجا مخصوصا روی این مطلب تکیه می کنند که خداوند همسر و فرزندی ندارد،و این تعبیر احتمالا اشاره به نفی خرافه ای است که در میان عرب وجود داشت،می گفتند:ملائکه دختران خدا هستند از همسری از جن که خداوند برای خود برگزیده! همین معنی به عنوان یک احتمال در تفسیر آیه 158 سوره صافات نیز آمده

است وَ جَعَلُوا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً :"آنها میان خداوند و جن خویشاوندی قائل شدند". ***سپس افزودند:"ما اکنون اعتراف می کنیم که سفیهان ما سخن ناروا و دور از حق درباره خدا می گفتند"( وَ أَنَّهُ کٰانَ یَقُولُ سَفِیهُنٰا عَلَی اللّٰهِ شَطَطاً ).

تعبیر به"سفیه"در اینجا ممکن است معنی جنسی و جمعی داشته باشد یعنی سفهای ما برای خدا همسر و فرزندان قائل بودند،و شبیه و شریکی انتخاب کرده بودند،و از راه حق منحرف شده و سخنی به گزاف می گفتند.

این احتمال را نیز بسیاری از مفسران داده اند که"سفیه"در اینجا همان مفهوم فردی را دارد و اشاره به"ابلیس"است که بعد از مخالفت فرمان خدا نسبتهای ناروایی به ساحت مقدس او داد،حتی به دستور پروردگار دائر به سجده بر آدم.رسما اعتراض کرد،و آن را دور از حکمت شمرد،و خود را برتر از آدم پنداشت.

از آنجا که"ابلیس"از جن بوده،مؤمنان جن به این وسیله از او ابراز تنفر می کنند،و سخن او را گزافه و شطط می نامند،هر چند ظاهرا عالم و عابد بود،اما عالم بی عمل و عابد خود خواه و منحرف و مغرور،از مصداقهای روشن"سفیه"است.

"شطط"(بر وزن وسط)به معنی خارج شدن از حد اعتدال و دور افتادن است،لذا به سخنانی که دور از حق است،شطط گفته می شود،و نیز به همین دلیل حاشیه نهرهای بزرگ که از آب فاصله زیادی دارد و دیواره هایش

بلند است"شط"نامیده می شود. ***سپس افزودند:"ما گمان می کردیم که انس و جن هرگز،دروغ بر خدا نمی بندند"( وَ أَنّٰا ظَنَنّٰا أَنْ لَنْ تَقُولَ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً ).

این سخن ممکن است اشاره به تقلید کورکورانه ای باشد که این گروه قبلا از دیگران داشتند،و برای خدا شریک و شبیه و همسر و فرزند قائل بودند می گویند:

اگر ما این مسائل را از دیگران بدون دلیل پذیرفتیم به خاطر خوش باوری بود، هرگز خیال نمی کردیم که انس و جن به خود جرأت دهند که چنین دروغهای بزرگی به خدا ببندند،ولی اکنون که در مقام تحقیق برآمدیم و حق را دریافتیم و به آن ایمان آوردیم حالا پی به غلط بودن این تقلید ناروا می بریم،و به این ترتیب به اشتباه خود و انحراف مشرکان جن اعتراف می کنیم. ***سپس افزودند:یکی دیگر از انحرافات جن و انس این بود که"مردانی از انسانها به مردانی از جن پناه می بردند،و آنها سبب افزایش گمراهی و گناه و طغیانشان می شدند"( وَ أَنَّهُ کٰانَ رِجٰالٌ مِنَ الْإِنْسِ یَعُوذُونَ بِرِجٰالٍ مِنَ الْجِنِّ فَزٰادُوهُمْ رَهَقاً ).

"رهق"(بر وزن شفق)در اصل به معنی پوشاندن چیزی با قهر و غلبه است،و از آنجا که"گمراهی"و"گناه"و"طغیان"و"ترس"بر قلب و روح آدمی مسلط می شود و آن را می پوشاند،به این معانی تفسیر شده است.

جمعی از مفسران این جمله را اشاره به خرافه دیگری دانسته اند که در عصر جاهلیت وجود داشت،و آن اینکه:وقتی بعضی از قافله های عرب،شب هنگام

به دره ای وارد می شدند می گفتند:اعوذ بعزیز هذا الوادی من شر سفهاء قومه!:"به بزرگ و رئیس این سرزمین از شر سفیهان قومش پناه می بریم" و عقیده داشتند با گفتن این سخن،بزرگ جنیان آنها را از شر سفیهان جن حفظ می کند! ⁽¹⁾.

و از آنجا که خرافات،منشا افزایش انحطاط فکری و ترس و گمراهی می گردد در آخر آیه،جمله" فَزٰادُوهُمْ رَهَقاً "آمده است.

ضمنا از این آیه استفاده می شود که طایفه جن نیز،مرد و زن دارند زیرا در آن تعبیر به"رجال من الجن"شده است ⁽²⁾.

اما به هر حال مفهوم آیه،مفهوم وسیعی است که شامل هر گونه پناه بردن افرادی از انسانها به جن را شامل می شود و خرافه بالا یک مصداق از آن است، چه اینکه می دانیم در میان عرب کاهنان زیادی وجود داشتند که معتقد بودند به وسیله طایفه"جن"بسیاری از مشکلات را حل می کنند و از آینده خبر می دهند.

[سوره الجن (72): آیات 7 تا 10]

اشاره

وَ أَنَّهُمْ ظَنُّوا کَمٰا ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ یَبْعَثَ اَللّٰهُ أَحَداً (7) وَ أَنّٰا لَمَسْنَا اَلسَّمٰاءَ فَوَجَدْنٰاهٰا مُلِئَتْ حَرَساً شَدِیداً وَ شُهُباً (8) وَ أَنّٰا کُنّٰا نَقْعُدُ مِنْهٰا مَقٰاعِدَ لِلسَّمْعِ فَمَنْ یَسْتَمِعِ اَلْآنَ یَجِدْ لَهُ شِهٰاباً رَصَداً (9) وَ أَنّٰا لاٰ نَدْرِی أَ شَرٌّ أُرِیدَ بِمَنْ فِی اَلْأَرْضِ أَمْ أَرٰادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَداً (10)

ترجمه:

7-و اینکه آنها گمان کردند،همانگونه که شما گمان می کردید که خداوند هرگز کسی را (به نبوت)مبعوث نمی کند.

8-و اینکه ما آسمان را جستجو کردیم،و همه را پر از محافظان قوی و تیرهای شهب یافتیم! 9-و اینکه ما پیش از این به استراق سمع در آسمانها می نشستیم.اما اکنون هر کس بخواهد استراق سمع کند شهابی را در کمین خود می یابد! 10-و اینکه(با این اوضاع و احوال)ما نمی دانیم آیا اراده شری در باره اهل زمین شده یا پروردگارشان اراده کرده است آنها را هدایت کند.

تفسیر:

ما قبلا استراق سمع می کردیم اما...

این آیات هم چنان ادامه سخنان مؤمنان جن است که به هنگام تبلیغ قوم خود بیان داشتند،و از طرق مختلف آنها را به سوی اسلام و قرآن دعوت نمودند، نخست می گویند:"و گروهی از انسانها مانند شما گمان می کردند خداوند هیچ انسانی را(بعد از موسی و مسیح)به نبوت مبعوث نمی کند"( وَ أَنَّهُمْ ظَنُّوا کَمٰا ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ یَبْعَثَ اللّٰهُ أَحَداً ).

لذا به انکار قرآن،و تکذیب نبوت پیامبر اسلام ص برخاستند،ولی ما هنگامی که با دقت به آیات این کتاب آسمانی گوش فرا دادیم حقانیت آن را به روشنی درک کردیم،مبادا شما هم مانند مشرکان انسانها راه کفر پیش گیرید و به سرنوشت آنها گرفتار شوید.

این تعبیر هشداری است به مشرکان که بدانند وقتی جن،منطقش این است و داوریش چنین،بیدار شوند و به دامن قرآن و پیامبر اکرم ص چنگ زنند.

بعضی احتمال داده اند که جمله" أَنْ لَنْ یَبْعَثَ اللّٰهُ أَحَداً "اشاره به انکار معاد است نه انکار بعثت پیامبران،و نیز بعضی گفته اند که این آیه و آیه قبل به طور کلی از کلام خدا است،نه از مؤمنان جن،و به صورت جمله های معترضه در وسط سخنان آنها قرار گرفته،و مخاطب در آن مشرکان عربند.

مطابق این تفسیر،مفهوم آیه چنین می شود که ای مشرکان عرب،جنیان نیز مثل شما چنین پنداشتند که خدا نیز هیچ رسولی را مبعوث نمی کند،اما بعد از شنیدن قرآن به اشتباه خود پی بردند،وقت آن رسیده که شما نیز بیدار شوید.

ولی این تفسیر بسیار بعید به نظر می رسد،بلکه ظاهر این است که این سخنان ادامه گفتار مؤمنان جن،و مخاطب در آن"کافران جن"می باشند. ***سپس مؤمنان جن،به یکی از نشانه های صدق گفتار خود که در جهان طبیعت برای همه جنیان قابل درک است اشاره کرده،می گویند:"ما آسمانها را جستجو کردیم و همه را پر از نگهبانان و محافظان قوی و تیرهای شهب یافتیم" ( وَ أَنّٰا لَمَسْنَا السَّمٰاءَ فَوَجَدْنٰاهٰا مُلِئَتْ حَرَساً شَدِیداً وَ شُهُباً ) ⁽¹⁾⁽²⁾، ***"ما پیش از این به استراق سمع در آسمانها می نشستیم،و اخباری از آن را دریافت می داشتیم و به اطلاع دوستان خود می رساندیم،ولی الان چنان است که هر کس بخواهد استراق سمع کند،شهابی را در کمین خود می یابد که او را هدف قرار می دهد"!( وَ أَنّٰا کُنّٰا نَقْعُدُ مِنْهٰا مَقٰاعِدَ لِلسَّمْعِ فَمَنْ یَسْتَمِعِ الْآنَ یَجِدْ لَهُ شِهٰاباً رَصَداً ).

آیا این وضع تازه دلیل،بر این حقیقت نیست که با ظهور این پیامبر و نزول کتاب آسمانی او دگرگونی عظیمی در جهان رخ داده است؟چرا شما قبلا قدرت بر استراق سمع داشتید،و الان احدی توانایی بر این کار ندارد؟!آیا مفهوم وضع جدید این نیست که دوران شیطنت و کهانت و فریب پایان گرفته، و شب تاریک جهل به پایان رسیده و آفتاب عالمتاب وحی و نبوت طلوع کرده است؟!

"شهاب"در اصل به معنی شعله ای است که از آتش زبانه می کشد،و به شعله های آتشینی که در آسمان به صورت خط ممتد ظاهر می شود نیز"شهاب"می گویند طبق تحقیقات دانشمندان امروز آنها قطعه سنگهای کوچکی هستند که در فضای بیرون از کره زمین در حرکتند،هنگامی که به زمین نزدیک شوند تحت تاثیر جاذبه آن قرار گرفته،و به سرعت به طرف زمین سقوط می کنند،هنگامی که وارد جو،یعنی قشر هوای فشرده محیط به زمین،شوند به خاطر بر خورد شدید با آن،داغ و آتشین،و به صورت شعله سوزانی در می آیند،و سرانجام خاکستر آنها بر زمین می نشیند.

در آیات قرآن مجید کرارا این مساله مطرح شده که"شهابها"تیرهایی است که به سوی شیاطین که قصد استراق سمع در آسمانها دارند پرتاب می شود.

در اینکه منظور از استراق سمع چیست؟و چگونه جن و شیاطین به وسیله شهابها از صحنه آسمان رانده می شوند؟بحثهای مشروحی ذیل آیه 18 سوره "حجر"(جلد 11 صفحه 40 به بعد)و ذیل آیه 10 سوره صافات(جلد 19 صفحه 15 به بعد)آورده ایم.

به هر حال واژه"رصد"(بر وزن حسد)به معنی آمادگی برای انتظار چیزی است که در فارسی از آن تعبیر"به کمین کردن"می شود،این واژه گاه به معنی اسم فاعل یعنی کسی یا چیزی که در کمین نشسته نیز آمده است،و در آیات فوق به همین معنی به کار رفته. ***سپس افزودند با این اوضاع و احوال ما نمی دانیم آیا این ممنوعیت از استراق سمع دلیل بر این است که اراده شری برای مردم روی زمین شده،یا خداوند می خواهد از این طریق آنها را هدایت فرماید"؟!

( وَ أَنّٰا لاٰ نَدْرِی أَ شَرٌّ أُرِیدَ بِمَنْ فِی الْأَرْضِ أَمْ أَرٰادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَداً ).

و به تعبیر دیگر ما نمی دانیم آیا این امر مقدمه نزول عذاب و بلا از سوی خدا است یا مقدمه هدایت آنها؟ ولی مؤمنان جن قاعدتا باید فهمیده باشند که ممنوعیت از استراق سمع که با ظهور پیامبر اسلام ص مقارن بوده،مقدمه هدایت انسانها،و بر چیده شدن دستگاه کهانت و خرافات دیگری مانند آن است،و این چیزی جز اعلام پایان یک دوره تاریک،و آغاز دورانی نورانی نمی تواند باشد.

اما از آنجا که"جن"به مساله استراق سمع دلبستگی خاصی داشت هنوز نمی توانست باور کند که این محرومیت یک نوع خیر و برکت است،و گرنه روشن است که کاهنان در عصر جاهلیت با اتکاء به همین مساله استراق سمع سهم بزرگی در گمراه ساختن مردم داشتند.

قابل توجه این که آنها در این جمله هدایت را به خدا نسبت می دهند،ولی شر را به صورت فعل مجهول بدون نسبت به خدا ذکر می کنند،اشاره به اینکه آنچه از سوی خدا می رسد خیر و هدایت است،و شر و فساد از خود مردم و سوء استفاده آنها از نعمتهای الهی و مواهب آفرینش ناشی می شود.

گرچه می بایست در مقابل"شر"،واژه"خیر"ذکر شود،ولی از آنجا که واژه"خیر"در اینجا به معنی"هدایت"بوده روی همین مصداق تکیه شده است.

[سوره الجن (72): آیات 11 تا 15]

اشاره

وَ أَنّٰا مِنَّا اَلصّٰالِحُونَ وَ مِنّٰا دُونَ ذٰلِکَ کُنّٰا طَرٰائِقَ قِدَداً (11) وَ أَنّٰا ظَنَنّٰا أَنْ لَنْ نُعْجِزَ اَللّٰهَ فِی اَلْأَرْضِ وَ لَنْ نُعْجِزَهُ هَرَباً (12) وَ أَنّٰا لَمّٰا سَمِعْنَا اَلْهُدیٰ آمَنّٰا بِهِ فَمَنْ یُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلاٰ یَخٰافُ بَخْساً وَ لاٰ رَهَقاً (13) وَ أَنّٰا مِنَّا اَلْمُسْلِمُونَ وَ مِنَّا اَلْقٰاسِطُونَ فَمَنْ أَسْلَمَ فَأُولٰئِکَ تَحَرَّوْا رَشَداً (14) وَ أَمَّا اَلْقٰاسِطُونَ فَکٰانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً (15)

ترجمه:

11-و اینکه در میان ما افرادی صالح و افرادی غیر صالحند،و ما گروه های متفاوتی هستیم.

12-و اینکه ما یقین داریم هرگز نمی توانیم بر اراده خداوند در زمین غالب شویم،و نمی توانیم از پنجه قدرت او فرار کنیم.

13-و اینکه ما هنگامی که هدایت قرآن را شنیدیم به آن ایمان آوردیم،و هر کس به پروردگارش ایمان بیاورد نه از نقصان می ترسند و نه از ظلم.

14-و اینکه گروهی از ما مسلمانان،و گروهی ظالمند،هر کس اسلام را اختیار کند راه راست را برگزیده.

15-و اما ظالمان آتشگیره دوزخند!

تفسیر:

ما حق را شنیدیم و تسلیم شدیم

این آیات هم چنان ادامه گفتار مؤمنان جن به هنگام تبلیغ قوم گمراه خویش است،در نخستین آیه از زبان آنها می گوید:در میان ما افراد صالح و افراد غیر صالحی وجود دارد و ما گروه های مختلف و متفاوتی هستیم" ( وَ أَنّٰا مِنَّا الصّٰالِحُونَ وَ مِنّٰا دُونَ ذٰلِکَ کُنّٰا طَرٰائِقَ قِدَداً ).

این جمله را احتمالا به این منظور گفتند که مبادا وجود"ابلیس"در میان طایفه جن،این توهم را برای عده ای از آنها به وجود آورد که طبیعت جن بر شر و فساد و شیطنت است،و هرگز نور هدایت به قلب او نمی تابد.

مؤمنان جن با این سخن روشن می سازند که اصل اختیار و آزادی اراده بر آنها نیز حاکم است.و افرادی صالح و غیر صالح هر دو وجود دارند،بنا بر این زمینه های هدایت در وجود آنها فراهم می باشد،و اصولا یکی از عوامل تاثیر تبلیغ،"شخصیت دادن"به طرف مقابل،و توجه دادن او به وجود زمینه های هدایت و کمال است.

این احتمال نیز وجود دارد که مؤمنان جن برای تبرئه آنها از موضوع سوء استفاده از مساله استراق سمع،این سخن را گفته باشند،یعنی:گرچه بعضی از ما اخباری را که از طریق استراق سمع به دست می آوردند در اختیار انسانهای شرور می گذاردند تا مایه گمراهی مردم شوند،ولی همه طایفه جن چنین نبودند.

این آیه در ضمن ذهنیات ما انسانها را در باره جن نیز اصلاح می کند، زیرا در تصور بسیاری از مردم واژه"جن"با نوعی"شیطنت"و فساد و گمراهی و انحراف،همراه است،این آیه می گوید آنها نیز گروه های مختلفی دارند،

صالح و غیر صالح.

واژه"قدد"(بر وزن پسر)جمع"قد"(بر وزن ضد)به معنی"بریده شده"است،و به گروه های مختلف،به خاطر اینکه قطعه های جدا از هم هستند، نیز اطلاق می شود. ***مؤمنان جن در ادامه سخنان خود به دیگران هشدار می دهند و می گویند "ما یقین داریم که هرگز نمی توانیم بر اراده خداوند در زمین غالب شویم و نمی توانیم از پنجه قدرت او فرار کنیم"( وَ أَنّٰا ظَنَنّٰا أَنْ لَنْ نُعْجِزَ اللّٰهَ فِی الْأَرْضِ وَ لَنْ نُعْجِزَهُ هَرَباً ).

بنا بر این اگر تصور کنید می توانید از کیفر و مجازات خدا با فرار کردن به گوشه ای از زمین یا نقطه ای از آسمانها نجات یابید،سخت در اشتباهید.

به این ترتیب جمله اول اشاره به فرار کردن از پنجه قدرت خداوند در زمین،و جمله دوم اشاره به فرار کردن مطلق،اعم از زمین و آسمان است.

این احتمال نیز در تفسیر آیه وجود دارد که اولی اشاره به این است که نمی توان بر خداوند غالب شد،و دومی اشاره به این است که نمی توان از پنجه عدالت او گریخت،بنا بر این وقتی نه راه غلبه وجود دارد و نه راه گریز،چاره ای جز تسلیم فرمان عدالت او نیست. *** مؤمنان جن در ادامه کلام خود می افزایند:"ما هنگامی که هدایت قرآن را شنیدیم به آن ایمان آوردیم"( وَ أَنّٰا لَمّٰا سَمِعْنَا الْهُدیٰ آمَنّٰا بِهِ ).

و اگر شما را به هدایت قرآن فرا می خوانیم،قبلا خودمان به این برنامه

عمل کرده ایم،بنا بر این دیگران را به چیزی دعوت نمی کنیم که خود آن را ترک گفته باشیم.

سپس نتیجه ایمان را در یک جمله کوتاه بیان کرده می گویند:هر کس به پروردگارش ایمان بیاورد،نه از نقصانی می ترسد و نه از ظلم"( فَمَنْ یُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلاٰ یَخٰافُ بَخْساً وَ لاٰ رَهَقاً ).

"بخس"(بر وزن شخص)به معنی"نقصان از طریق ظلم و ستم"است، و"رهق"(بر وزن شفق)چنان که قبلا هم اشاره کرده ایم به معنی"پوشانیدن چیزی به زور"است.

بعضی فرق میان این دو تعبیر را چنین گفته اند که:"بخس"اشاره به این است که چیزی از"حسنات"آنها کاسته نمی شود و"رهق"اشاره به آن است که چیزی بر"سیئات"آنها افزوده نخواهد شد.

بعضی نیز"بخس"را ناظر به کمبود"حسنات"،و رهق را به"تکالیف شاق"دانسته اند.

به هر حال منظور این است:مؤمنان هر کار کوچک و بزرگی را انجام دهند،اجر و پاداش آن را بی کم و کاست دریافت می نمایند.

درست است که عدالت پروردگار منحصر به مؤمنان نیست،ولی چون غیر مؤمنان عمل صالحی ندارند سخنی از اجر آنان به میان نیامده. ***و در آیه بعد برای توضیح بیشتر پیرامون سرنوشت مؤمنان و کافران می گویند:

"ما از طریق هدایت قرآن میدانیم گروهی از ما مسلم و گروهی ظالم و بیدادگرند" ( وَ أَنّٰا مِنَّا الْمُسْلِمُونَ وَ مِنَّا الْقٰاسِطُونَ ) ⁽¹⁾.

"اما آنها که اسلام را،اختیار کنند،راه راست را برگزیده،و به سوی هدایت و ثواب الهی گام بر داشته اند( فَمَنْ أَسْلَمَ فَأُولٰئِکَ تَحَرَّوْا رَشَداً ) ⁽¹⁾. ***"و اما ظالمان،آتشگیره دوزخند"( وَ أَمَّا الْقٰاسِطُونَ فَکٰانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً ).

قابل توجه اینکه در این آیات،"مسلم"در مقابل"ظالم"قرار گرفته، اشاره به اینکه چیزی که انسان را از ظلم باز می دارد،همان ایمان است،و گرنه یک فرد بی ایمان به هر حال آلوده ظلم و ستم خواهد شد،و در ضمن نشان می دهد که مؤمن واقعی کسی است که هرگز آلوده به ظلم و ستمی نشود،چنان که در حدیثی از پیامبر اکرم ص می خوانیم

المؤمن من آمنه الناس علی انفسهم و اموالهم: "مؤمن کسی است که مردم بر جان و مال خود از ناحیه او در امان باشند" ⁽²⁾.

و در حدیث دیگری از همان حضرت ص آمده است:

المسلم من سلم المسلمون من لسانه و یده: "مسلمان کسی است که مسلمانان از دست و زبان او آسوده باشند" ⁽³⁾.

تعبیر به" تَحَرَّوْا رَشَداً "نشان می دهد که مؤمنان از روی توجه و قصد

و تحقیق به سراغ هدایت می روند،نه چشم بسته و کورکورانه،و بالاترین پاداش آنها نیز همان نیل به حقیقت است که در سایه آن به همه نعمتهای الهی نائل می شوند،در حالی که بدترین بدبختی ستمکاران آن است که هیزم دوزخند، یعنی آتش از درون وجودشان زبانه می کشد! ***

[سوره الجن (72): آیات 16 تا 19]

اشاره

وَ أَنْ لَوِ اِسْتَقٰامُوا عَلَی اَلطَّرِیقَةِ لَأَسْقَیْنٰاهُمْ مٰاءً غَدَقاً (16) لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَ مَنْ یُعْرِضْ عَنْ ذِکْرِ رَبِّهِ یَسْلُکْهُ عَذٰاباً صَعَداً (17) وَ أَنَّ اَلْمَسٰاجِدَ لِلّٰهِ فَلاٰ تَدْعُوا مَعَ اَللّٰهِ أَحَداً (18) وَ أَنَّهُ لَمّٰا قٰامَ عَبْدُ اَللّٰهِ یَدْعُوهُ کٰادُوا یَکُونُونَ عَلَیْهِ لِبَداً (19)

ترجمه:

16-و اگر آنها(جن و انس)بر طریقه(ایمان)استقامت ورزند ما آنها را با آب فراوان سیراب می کنیم.

17-هدف این است که ما آنها را با این نعمت فراوان بیازمائیم و هر کس از ذکر پروردگارش روی گردان شود او را به عذاب شدید و روز افزونی گرفتار می سازد.

18-و اینکه مساجد از آن خدا است،در این مساجد احدی را با خدا نخوانید؟ 19-و اینکه هنگامی که بنده خدا(محمد(ص)به عبادت)برمی خاست،و او را می خواند گروهی سخت اطراف او جمع می شدند.

تفسیر:

شما را با این نعمتهای فراوان می آزمائیم

این آیات ظاهرا ادامه سخنان مؤمنان جن با قوم خویش است(هر چند جمعی از مفسران آن را کلام خداوند دانسته که به عنوان جمله معترضه در میان کلمات جن قرار گرفته است)ولی از آنجا که معترضه بودن خلاف ظاهر است و تعبیر آیات شباهت زیادی با لحن آیات گذشته که سخنان مؤمنان جن بود دارد بعید است که از کلام جن نباشد ⁽¹⁾.

به هر حال در آیات گذشته سخن از پاداشهای مؤمنان در قیامت بود، و در این آیات سخن از پاداش دنیوی آنهاست،می فرماید:"اگر آنها(جن و انس) بر طریقه ایمان استقامت ورزند ما آنها را با آب فراوان سیراب می کنیم" ( وَ أَنْ لَوِ اسْتَقٰامُوا عَلَی الطَّرِیقَةِ لَأَسْقَیْنٰاهُمْ مٰاءً غَدَقاً ).

باران رحمت خود را بر آنها فرو می باریم،و منابع و چشمه های آب حیاتبخش را در اختیارشان می گذاریم،و آنجا که آب فراوان است همه چیز فراوان است،و به این ترتیب آنها را مشمول انواع نعمتها قرار می دهیم.

"غدق"(بر وزن شفق)به معنی آب فراوان است.

این برای چندمین بار است که قرآن مجید روی این مطلب تکیه می کند که"ایمان و تقوی"نه تنها سرچشمه"برکات معنوی"است که موجب فزونی ارزاق مادی و وفور نعمت و آبادی و عمران و"برکت مادی"نیز می باشد،بحث مشروحی در این زمینه در همین جلد در تفسیر سوره نوح ذیل آیه 12 تحت عنوان رابطه"ایمان و تقوی با عمران و آبادی"داشتیم.

قابل توجه اینکه طبق این بیان آنچه مایه وفور نعمت می شود،استقامت بر ایمان است نه اصل ایمان،زیرا ایمان موقت و زودگذر نمی تواند چنین برکاتی از خود نشان دهد،مهم استقامت بر ایمان و تقوی است که پای بسیاری در آن لنگ و لرزان است. ***در آیه بعد به حقیقت دیگری در همین رابطه اشاره کرده،می افزاید:

"منظور این است که ما آنها را با وفور نعمت بیازمائیم"( لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ ).

آیا فزونی نعمت مایه غرور و غفلت آنها می شود؟یا سبب بیداری و شکر گزاری و توجه بیشتر به خدا؟ و از اینجا روشن می شود که یکی از اسباب مهم امتحان الهی وفور نعمت است،و اتفاقا آزمایش به وسیله"نعمت"از آزمایش به وسیله"عذاب"،سخت تر و پیچیده تر است،زیرا طبیعت فزونی نعمت،سستی و تنبلی و غفلت و غرق شدن در لذائذ و شهوات است،و این درست چیزی است که انسان را از خدا دور می سازد و میدان را برای فعالیت شیطان آماده می کند تنها کسانی می توانند از عوارض نامطلوب فزونی وفور نعمت در امان بمانند که به طور دائم به یاد خدا باشند،ذکر او را فراموش نکنند،و با یادآوریهای مداوم خانه قلب را از نفوذ شیاطین حفظ

نمایند ⁽¹⁾.

و لذا به دنبال آن،می افزاید:"و هر کس از ذکر پروردگارش روی گردان شود،او را به راه عذاب شدید و روز افزونی می برد"( وَ مَنْ یُعْرِضْ عَنْ ذِکْرِ رَبِّهِ یَسْلُکْهُ عَذٰاباً صَعَداً ).

"صعد"(بر وزن سفر)به معنی صعود کردن و بالا رفتن است،و گاه به معنی"گردنه"آمده است،و از آنجا که بالا رفتن از گردنه ها،مشقت بار است این واژه به معنی"امور مشقت بار"به کار می رود،و لذا بسیاری از مفسران آیه فوق را همین گونه تفسیر کرده اند که منظور"عذاب مشقت بار"است شبیه آنچه در آیه 17 سوره مدثر آمده که درباره بعضی از مشرکان می فرماید: سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً :"من او را در عذابی مشقت بار می پوشانم".

ولی این احتمال وجود دارد که تعبیر فوق،ضمن بیان مشقت بار بودن این عذاب،اشاره به روز افزون بودن آن نیز باشد.

به این ترتیب،در آیات فوق،از یک سو رابطه ایمان و تقوی را با فزونی نعمت بیان می کند،و از سوی دیگر رابطه فزونی نعمت را با آزمونهای الهی، و از سوی سوم رابطه اعراض از یاد خدا را با عذاب مشقت بار و روز افزون،و اینها حقایقی است که در آیات دیگر قرآن نیز به آن اشاره شده است.

چنان که در آیه 124 سوره طه می خوانیم: وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِکْرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنْکاً :هر کس از یاد من روی گردان شود،زندگی تنگ و سختی

خواهد داشت".

و در آیه 40 سوره نمل از زبان سلیمان می خوانیم: هٰذٰا مِنْ فَضْلِ رَبِّی لِیَبْلُوَنِی أَ أَشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ :"این از فضل پروردگار من است می خواهد مرا آزمایش کند که آیا شکر او را بجا می آورم یا کفران می کنم"؟ و در آیه 28 سوره انفال آمده است: وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ أَوْلاٰدُکُمْ فِتْنَةٌ "بدانید اموال و فرزندان شما مایه امتحان شما است". ***در آیه بعد از زبان مؤمنان جن به هنگام دعوت دیگران به سوی توحید چنین می گوید:"مساجد از آن خدا است،در این مساجد احدی را با خدا نخوانید ( وَ أَنَّ الْمَسٰاجِدَ لِلّٰهِ فَلاٰ تَدْعُوا مَعَ اللّٰهِ أَحَداً ).

در اینکه منظور از"مساجد"،در اینجا چیست؟تفسیرهای گوناگونی ذکر شده:

نخست اینکه:منظور مکانهایی است که در آنجا برای خدا سجده می شود که مصداق اکمل آن،مسجد الحرام،و مصداق دیگرش سایر مساجد،و مصداق گسترده ترش،تمام مکانهایی است که انسان در آنجا نماز می خواند،و برای خدا سجده می کند،و به حکم حدیث معروف پیغمبر ص که فرمود:

جعلت لی الارض مسجدا و طهورا "تمام روی زمین،سجده گاه و وسیله طهور (تیمم کردن)برای من قرار داده شده" ⁽¹⁾همه جا را شامل می شود.

و به این ترتیب پاسخی است به اعمال مشرکان عرب و مانند آنها که خانه کعبه را بتکده ساخته بودند،و به اعمال مسیحیان منحرف که به سراغ"تثلیث" رفته و در کلیساهای خود خدایان سه گانه را می پرستیدند،قرآن می گوید:

تمام معابد،مخصوص خدا است و در این معابد،جز برای خدا سجده نمی توان کرد و پرستش غیر او ممنوع است.

دوم اینکه منظور از مساجد،اعضای هفتگانه سجده است،این اعضاء را تنها برای خدا باید بر زمین گذاشت و برای غیر او جایز نیست،چنان که در حدیث معروفی از امام نهم"محمد بن علی الجواد" ع نقل شده است که"معتصم عباسی"در مجلسی که از فقهای اهل سنت در آن جمع بودند سؤال کرد که دست دزد را از کدام قسمت باید برید؟بعضی گفتند:از مچ،و به آیه تیمم استدلال کردند،بعضی دیگر گفتند:از مرفق و به آیه وضو استدلال کردند، "معتصم"از آن حضرت علیه السلام در این باره توضیح خواست،حضرت علیه السلام نخست از او"در خواست نمود که از سؤال خود صرفنظر کند،و چون اصرار کرد،فرمود:آنچه آنها گفتند همه خطا است،تنها باید چهار انگشت از مفصل انگشتان بریده شود،و کف دست و انگشت شست باقی بماند،هنگامی که معتصم جویای دلیل شد،امام به کلام پیغمبر ص که سجود باید بر هفت عضو باشد پیشانی و دو دست و دو سر زانوها و پاها استدلال کرد و سپس افزود اگر از مچ یا مرفق بریده شود دستی برای او باقی نمی ماند که سجده کند،در حالی که خداوند فرموده وَ أَنَّ الْمَسٰاجِدَ لِلّٰهِ یعنی این اعضای هفتگانه مخصوص خدا است، و آنچه مخصوص خدا است نباید قطع کرد، این سخن اعجاب معتصم را برانگیخت و دستور داد بر طبق حکم آن حضرت دست دزد را از مفصل چهار انگشت ببرند" ⁽¹⁾.

و به این مضمون،احادیث دیگری نیز نقل شده است ⁽²⁾.

ولی احادیثی که در این زمینه نقل شده غالبا بدون سند و یا با سند ضعیف

است،و از این گذشته موارد نقضی دارد که پاسخ گویی از آن آسان نیست،مثلا در میان فقهای ما مسلم است که اگر"سارق"برای دفعه دوم دزدی کند(بعد از آن که حد برای او جاری شده باشد)قسمت جلو پای او را قطع می کنند و پاشنه پا را سالم می گذارند در حالی که انگشت بزرگ پا نیز از اعضای هفتگانه سجده است و همچنین در مورد"محارب"که یکی از مجازاتهایش قطع قسمتی از دست و پا است.

سوم:این که منظور از"مساجد"همان"سجود"است،یعنی همواره سجده باید برای خدا باشد و برای غیر او نمی توان سجده کرد.

این احتمال نیز خلاف ظاهر آیه است،و شاهدی بر آن نیست.

از جمع بندی آنچه گفته شد استفاده می شود که آنچه موافق ظاهر آیه می باشد همان تفسیر اول است،و تناسب کاملی با آیات قبل و بعد در مورد توحید و مخصوص بودن عبادت برای خدا دارد،و تفسیر دوم ممکن است از قبیل توسعه در مفهوم آیه بوده باشد،و اما تفسیر سوم شاهدی برای آن وجود ندارد. ***و در ادامه این سخن برای بیان تاثیر فوق العاده قرآن مجید و عبادت پیامبر ص می افزاید"هنگامی که بنده خدا محمد ص به عبادت برمی خاست و خدا را می خواند گروهی از جن سخت اطراف او جمع شدند"( وَ أَنَّهُ لَمّٰا قٰامَ عَبْدُ اللّٰهِ یَدْعُوهُ کٰادُوا یَکُونُونَ عَلَیْهِ لِبَداً ) ⁽¹⁾.

"لبد"(بر وزن پدر)به معنی چیزی است که اجزای آن روی هم متراکم شده باشد،این تعبیر بیانگر هجوم عجیب مؤمنان جن برای شنیدن قرآن در

اولین برخورد با آن،و همچنین بیانگر جاذبه فوق العاده نماز پیامبر ص است.

برای این آیه دو تفسیر دیگر نیز بیان شده: نخست اینکه مؤمنان جن حال یاران پیامبر ص را شرح می دهند که چگونه با همان تعداد کمی که در مکه داشتند برای شنیدن سخنانش از سر و دوش هم بالا می رفتند،و منظور این بود که طایفه جن از آنها سرمشق گرفته،به سوی ایمان بشتابند.

دیگر اینکه بیان حال مشرکان عرب است که وقتی پیامبر ص مشغول نماز و قرآن می شد سخت اطراف او را می گرفتند،و به استهزا و آزارش می پرداختند.

ولی تفسیر اخیر تناسب چندانی با هدف مبلغان جن که می خواستند دیگران را به ایمان تشویق کنند ندارد،و مناسب یکی از دو معنی قبل است.

نکته:

تحریف در تفسیر آیه"و أَنَّ الْمَسٰاجِدَ لِلّٰهِ "

مساله"توسل"به پیامبر ص و اولیای دین ع یعنی آنها را وسیله و شفیع در درگاه خدا قرار دادن مطلبی است که نه با حقیقت توحید منافات دارد، و نه با آیات قرآن مجید،بلکه تاکیدی است بر توحید،و اینکه همه چیز از ناحیه خدا است،در آیات قرآن نیز کرارا به مساله شفاعت و همچنین استغفار و طلب آمرزش پیامبر ص برای مؤمنان اشاره شده است ⁽¹⁾.

با این حال بعضی از دور افتادگان از تعلیمات اسلام و قرآن اصرار دارند که هر گونه توسل و شفاعتی را منکر شوند،و برای اثبات مقصود خود دستاویزهایی پیدا کرده اند،از جمله آیه فوق( وَ أَنَّ الْمَسٰاجِدَ لِلّٰهِ فَلاٰ تَدْعُوا مَعَ اللّٰهِ أَحَداً ) می باشد،آنها می گویند:مطابق این آیه قرآن دستور می دهد نام هیچکس را همراه نام خدا نبرید،و جز او را نخوانید،و شفاعت نطلبید! ولی انصاف این است که این آیه هیچ ارتباطی به مطلب آنها ندارد،بلکه هدف از آن نفی شرک،یعنی چیزی را همردیف خدا در عبادت،یا طلبیدن حاجت،قرار دادن است.

به تعبیر دیگر:اگر کسی به راستی کار خدا را از غیر خدا بخواهد و او را صاحب اختیار و مستقل در انجام آن بشمرد مشرک است،همانگونه که واژه "مع"در جمله فلا تَدْعُوا مَعَ اللّٰهِ به این معنی گواهی می دهد که نباید کسی را "همردیف"خدا و"مبدأ تاثیر مستقل"دانست.

ولی اگر از انبیاء الهی شفاعتی بخواهد،یا تقاضای وساطت در درگاه پروردگار کند نه تنها آن را نفی نمی کند بلکه قرآن گاه خود پیامبر ص را به این معنی دعوت کرده،و گاه به دیگران دستور داده از پیامبر ص شفاعت بخواهند.

در آیه 103 توبه می خوانیم: خُذْ مِنْ أَمْوٰالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَکِّیهِمْ بِهٰا وَ صَلِّ عَلَیْهِمْ إِنَّ صَلاٰتَکَ سَکَنٌ لَهُمْ :"از اموال آنها زکات بگیر،تا به وسیله آن آنها را پاک سازی،و(هنگام گرفتن زکات)به آنها دعا کن که دعای تو مایه آرامش آنها است".

و در آیه 97 سوره یوسف از زبان برادرانش خطاب به پدر می خوانیم: یٰا أَبٰانَا اسْتَغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا إِنّٰا کُنّٰا خٰاطِئِینَ "ای پدر!برای ما استغفار کن که

ما خطا کار بودیم".

یعقوب نیز این تقاضا را نه تنها انکار نکرد بلکه به آنها قول مساعد داد و گفت: سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَکُمْ رَبِّی :"به زودی برای شما از درگاه خداوند تقاضای آمرزش می کنم".

بنا بر این مساله توسل و شفاعت طلبیدن به مفهومی که گفته شد از دستورهای صریح قرآن است.

[سوره الجن (72): آیات 20 تا 24]

اشاره

قُلْ إِنَّمٰا أَدْعُوا رَبِّی وَ لاٰ أُشْرِکُ بِهِ أَحَداً (20) قُلْ إِنِّی لاٰ أَمْلِکُ لَکُمْ ضَرًّا وَ لاٰ رَشَداً (21) قُلْ إِنِّی لَنْ یُجِیرَنِی مِنَ اَللّٰهِ أَحَدٌ وَ لَنْ أَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً (22) إِلاّٰ بَلاٰغاً مِنَ اَللّٰهِ وَ رِسٰالاٰتِهِ وَ مَنْ یَعْصِ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً (23) حَتّٰی إِذٰا رَأَوْا مٰا یُوعَدُونَ فَسَیَعْلَمُونَ مَنْ أَضْعَفُ نٰاصِراً وَ أَقَلُّ عَدَداً (24)

ترجمه:

20-بگو:من تنها پروردگارم را می خوانم،و هیچکس را شریک او قرار نمی دهم.

21-بگو:من مالک زیان و هدایتی برای شما نیستم.

22-بگو:(اگر من بر خلاف فرمانش رفتار کنم)هیچکس مرا در برابر او پناه نمی دهد و پناهگاهی جز او نمی یابم.

23-تنها وظیفه من ابلاغ از سوی خدا،و رساندن رسالات او است و هر کس نافرمانی خدا و رسولش کند آتش دوزخ از آن او است،جاودانه در آن می مانند.

24-(این کارشکنی کفار هم چنان ادامه می یابد)تا زمانی که آنچه را به آنها وعده داده شده ببینند،آن گاه می دانند چه کسی یاورش ضعیفتر و جمعیتش کمتر است.

تفسیر:

بگو:من مالک سود و زیان کسی نیستم

در این آیات برای تحکیم پایه های توحید،و نفی هر گونه شرک که در آیات قبل به آن اشاره شده بود نخست به پیامبر ص دستور می دهد:"بگو من تنها پروردگارم را می خوانم و فقط او را عبادت می کنم،و هیچکس را شریک او قرار نمی دهم"( قُلْ إِنَّمٰا أَدْعُوا رَبِّی وَ لاٰ أُشْرِکُ بِهِ أَحَداً ). ***سپس دستور می دهد:"بگو من مالک زیان و سودی برای شما نیستم و هدایت به دست دیگری است"( قُلْ إِنِّی لاٰ أَمْلِکُ لَکُمْ ضَرًّا وَ لاٰ رَشَداً ). ***و باز اضافه می کند:"بگو اگر من نیز بر خلاف فرمان حق رفتار کنم هیچکس مرا در برابر او پناه نمی دهد،و ملجا و پناهگاهی جز او نمی یابم" ( قُلْ إِنِّی لَنْ یُجِیرَنِی مِنَ اللّٰهِ أَحَدٌ وَ لَنْ أَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً ) ⁽¹⁾.

به این ترتیب نه کسی می تواند به من پناه دهد نه چیزی می تواند پناهگاه واقع شود این سخنان از یک سو اعتراف به عبودیت کامل در پیشگاه خداوند است، و از سوی دیگر هر گونه"غلو"را در مورد پیامبر ص نفی می کند،و از سوی سوم نشان می دهد که نه تنها از بتها کاری ساخته نیست که شخص پیامبر ص نیز با آن همه عظمت ملجا و پناه مستقلی در برابر عذاب خدا نمی تواند باشد،و از سوی چهارم به بهانه جوئیها و انتظارات بی موردی که افراد لجوج در برابر

پیامبر ص داشتند و از او تقاضای کارهای خدایی می کردند پایان می دهد، و ثابت می کند که توسل و شفاعت نیز به اذن خدا است.

"ملتحد"به معنی پناهگاه مطمئن است،و در اصل از ماده"لحد" (بر وزن مهد)به معنی حفره ای است که در کنار قرار گرفته باشد،شبیه آنچه برای مردگان در عمق قبر کنده می شود که در یک سوی عمق قبر مقداری پیشروی به یک طرف می کنند،و جسم مرده را در آن می گذارند،تا خاک به روی او ریخته نشود،و از آسیب جانوران نیز محفوظتر بماند،سپس به هر مکان و پناهگاه مطمئن دیگری اطلاق شده است.

همانگونه که در آیات گذشته نیز اشاره کردیم منظور از این تعبیرات این است که پیامبر ص در برابر خداوند و به طور مستقل هیچ نقشی ندارد،در عین حال می تواند از خدا تقاضای حل مشکلات برای مردم کند،و یا تقاضای هدایت برای افراد شایسته بنماید و این عین توحید است نه شرک.

قابل توجه اینکه:در این آیات در مقابل"ضر"(زیان)"رشد"(هدایت) قرار داده شده،اشاره به اینکه سود و نفع حقیقی در هدایت است،همانگونه که در سخنان جن در آیات گذشته در برابر"شر"،"رشد"قرار گرفته بود، و این هر دو با یکدیگر هماهنگ است. ***در آیه بعد می افزاید:"تنها وظیفه من ابلاغ از سوی خدا و رساندن رسالتهای او است"( إِلاّٰ بَلاٰغاً مِنَ اللّٰهِ وَ رِسٰالاٰتِهِ ) ⁽¹⁾.

این تعبیر شبیه چیزی است که در آیات قرآن کرارا به آن اشاره شده،

چنان که در آیه 92 مائده می خوانیم: أَنَّمٰا عَلیٰ رَسُولِنَا الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ "تنها چیزی که بر عهده پیامبر است ابلاغ آشکار است". و در آیه 188-اعراف آمده است: قُلْ لاٰ أَمْلِکُ لِنَفْسِی نَفْعاً وَ لاٰ ضَرًّا إِلاّٰ مٰا شٰاءَ اللّٰهُ وَ لَوْ کُنْتُ أَعْلَمُ الْغَیْبَ لاَسْتَکْثَرْتُ مِنَ الْخَیْرِ وَ مٰا مَسَّنِیَ السُّوءُ إِنْ أَنَا إِلاّٰ نَذِیرٌ وَ بَشِیرٌ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ "بگو من مالک سود و زیانی برای خویش نیستم،مگر آنچه خدا بخواهد،و اگر از غیب با خبر بودم منافع فراوانی برای خود فراهم می ساختم،و هیچ بدی به من نمی رسید،من تنها بیم دهنده و بشارت دهنده ام برای گروهی که ایمان می آورند".

برای این جمله تفسیر دیگری نیز از سوی جمعی از مفسران ذکر شده، و آن اینکه:"من هیچگونه پناهگاهی برای نجات خود جز ابلاغ دعوت حق و ادای رسالت او ندارم" ⁽¹⁾.

در اینکه میان"بلاغ"و"رسالات"چه تفاوتی است؟بعضی گفته اند "بلاغ"اشاره به ابلاغ اصول دین است و"رسالات"بیان فروع دین.

بعضی"بلاغ"را به معنی ابلاغ دستورات الهی و"رسالات"را به معنی اجرای آنها دانسته اند.

ولی به نظر می رسد که هر دو به یک معنی باز گردد،و تاکید یکدیگر باشد،به قرینه آیات متعددی از قرآن که هر دو را به صورت یک معنی ذکر می کند،مانند آیه 62 اعراف که می گوید أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی :من"رسالتهای" پروردگارم را به شما"ابلاغ"می کنم"(و آیات متعدد دیگر).

و به هر حال در پایان آیه هشدار می دهد که"هر کس معصیت خدا و رسولش

را کند آتش جهنم از آن او است،و جاودانه در آن می ماند"( وَ مَنْ یَعْصِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً ).

روشن است که منظور هر گنهکاری نیست،بلکه منظور مشرکان و کافران است زیرا هر گنهکاری مستحق خلود در آتش دوزخ نمی باشد. ***سپس می افزاید:"این وضع کفار و مشرکان که پیوسته مسلمانان را استهزا می کنند و ضعیف می شمرند هم چنان ادامه می یابد تا زمانی که آنچه را که به آنها وعده داده شده ببینند،آن گاه می دانند چه کسی یاورش ضعیفتر،و جمعیتش کمتر است"( حَتّٰی إِذٰا رَأَوْا مٰا یُوعَدُونَ فَسَیَعْلَمُونَ مَنْ أَضْعَفُ نٰاصِراً وَ أَقَلُّ عَدَداً ) ⁽¹⁾.

در اینکه منظور از جمله"ما یوعدون"عذاب دنیا یا آخرت،یا هر دو است؟تفسیرهای متعددی گفته اند،ولی مناسب این است که معنی آن عام و گسترده باشد،بخصوص اینکه فزونی و کمی عدد و ضعف و قدرت ناصر و یاور بیشتر مربوط به دنیا است،و لذا جمعی از مفسرین آن را به مساله جنگ بدر که در آن قوت و قدرت مسلمانان آشکار گشت تفسیر کرده اند، و در روایات متعددی به ظهور مهدی(ارواحنا فداه)تفسیر شده است،بنا بر این اگر آیه را به معنی وسیعش تفسیر کنیم همه اینها را شامل می شود.

بعلاوه در آیه 75 سوره مریم نیز آمده است:

حَتّٰی إِذٰا رَأَوْا مٰا یُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذٰابَ وَ إِمَّا السّٰاعَةَ فَسَیَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَکٰاناً وَ أَضْعَفُ جُنْداً :

"این وضع هم چنان ادامه می یابد تا زمانی که وعده الهی را با چشم خود ببینند:

یا عذاب این دنیا،یا عذاب آخرت،آن روز می دانند چه کسی موقعیتش بدتر و لشکرش ناتواناتر است".

به هر حال لحن آیه به خوبی نشان می دهد که دشمنان اسلام پیوسته قدرت و کثرت نفرات خود را به رخ آنها می کشیدند،و آنها را ضعیف و ناتوان می شمردند قرآن به این وسیله به مؤمنان دلداری و نوید می دهد که سرانجام روز پیروزی آنها و شکست و ناتوانی دشمنان فرا خواهد رسید.

نکته ها:

اشاره

1-صداقت رهبران الهی

یکی از ویژگیهای"رهبران الهی"این است که بر خلاف"رهبران شیطانی"هرگز پر مدعا و خود بزرگ بین و متکبر و مغرور نیستند.

در حالی که فرعون فریاد احمقانه أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلیٰ :"من خدای بزرگ شما هستم"! وَ هٰذِهِ الْأَنْهٰارُ تَجْرِی مِنْ تَحْتِی :"این شاخه های عظیم رود نیل همه زیر نظر من جریان دارد"بلند می کرد،رهبران الهی در نهایت تواضع و فروتنی خود را بنده کوچکی از بندگان خدا معرفی می نمودند که در برابر اراده او هیچ قدرتی از خود ندارند.

در آیه 110 کهف می خوانیم: قُلْ إِنَّمٰا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحیٰ إِلَیَّ :"بگو من تنها بشری همچون شما هستم جز اینکه بر من وحی می شود".

و در جای دیگر آمده: وَ مٰا أَدْرِی مٰا یُفْعَلُ بِی وَ لاٰ بِکُمْ إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ وَ مٰا أَنَا إِلاّٰ نَذِیرٌ مُبِینٌ :"من نمی دانم خداوند با من و با شما چه خواهد کرد؟

تنها از چیزی پیروی می کنم که بر من وحی می شود،و جز بیم دهنده آشکاری نیستم"(احقاف 9).

و در آیه دیگر می خوانیم: قُلْ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اللّٰهِ وَ لاٰ أَعْلَمُ الْغَیْبَ وَ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ إِنِّی مَلَکٌ :"بگو من نمی گویم خزائن خدا نزد من است من از غیب آگاه نیستم(جز آنچه خدا به من بیاموزد)و ادعا نمی کنم که من فرشته ام"(انعام 50).

آنها حتی اگر به اوج قدرت مادی می رسیدند هرگز دست و پای خود را گم نمی کردند، و همچون سلیمان می گفتند هٰذٰا مِنْ فَضْلِ رَبِّی :"این قدرت و شوکت از فضل پروردگار من است"(نمل 40).

جالب اینکه در آیات متعددی از قرآن مجید تعبیرات تندی دیده می شود که مخاطب در آن شخص پیامبر ص است،و به او عتاب می کند و هشدار می دهد که دقیقا مراقب مسئولیتهای خویش باشد.

مجموعه این آیات و آیات گذشته که تعداد آن در قرآن کم نیست سند زنده ای بر حقانیت این پیامبر بزرگ است،و گر نه چه مانعی داشت در برابر توده مردمی که آماده پذیرش هر گونه مقامی برای او بودند،مقامات عظیمی برای خود ادعا کند که از دسترس فکر بشر بالاتر،و دور از هر گونه چون و چرا باشد،همانگونه که تاریخ نظیر آن را در مورد رهبران شیطانی بسیار نشان داده است.

آری تعبیراتی همچون آیات مورد بحث و مانند آن از شواهد زنده حقانیت دعوت رسول اللّٰه است.

2-فزونی جمعیت مهم نیست،ایمان جمعیت مهم است.

در آیات قرآن این مطلب زیاد به چشم می خورد که طاغوتهای هر زمان نفرات و فزونی جمعیت خود را به رخ دیگران می کشیدند،و در برابر انبیاء به آن می بالیدند.

فرعون در تحقیر هواداران موسی می گفت: إِنَّ هٰؤُلاٰءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِیلُونَ :

"اینها گروهی اندکند"(شعرا-54).

و مشرکان عرب و می گفتند: نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ :

"ما اموال و فرزندان بیشتری داریم،و هرگز مجازات نخواهیم شد"(سبا 35).

و گاه یک فرد بی ایمان در مقابل یک فرد مؤمن،ثروت و نفراتش را به رخ او می کشید می گفت: أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ مٰالاً وَ أَعَزُّ نَفَراً :"من ثروتی بیشتر از تو دارم و نفراتی نیرومندتر"(کهف 34)ولی در مقابل،افراد مؤمن به پیروی انبیاء و رهبران الهی هرگز روی فزونی جمعیت و نفرات تکیه نمی کردند، منطق آنها این بود کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثِیرَةً بِإِذْنِ اللّٰهِ :"چه بسیار گروه اندکی بر گروه بسیاری به فرمان خدا پیروز شدند"(بقره 249).

امیر مؤمنان علی ع می فرماید

ایها الناس لا تستوحشوا فی طریق الهدی لقلة اهله: "ای مردم در طریق هدایت هرگز از کمی نفرات وحشت نکنید ⁽¹⁾.

تاریخ انبیا مخصوصا تاریخ زندگی پیامبر اسلام ص نیز نشان می دهد که چگونه جمعیتهای انبوه و بی ایمان با داشتن همه گونه قدرت در برابر مؤمنان اندک یاران او گرفتار شکست و درماندگی شدند،در قرآن مجید در داستان "بنی اسرائیل"و"فرعون"و"طالوت"و"جالوت"،و آیات مربوط به جنگ "بدر"و"احزاب"نیز این معنی به خوبی منعکس شده است.

[سوره الجن (72): آیات 25 تا 28]

اشاره

قُلْ إِنْ أَدْرِی أَ قَرِیبٌ مٰا تُوعَدُونَ أَمْ یَجْعَلُ لَهُ رَبِّی أَمَداً (25) عٰالِمُ اَلْغَیْبِ فَلاٰ یُظْهِرُ عَلیٰ غَیْبِهِ أَحَداً (26) إِلاّٰ مَنِ اِرْتَضیٰ مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ یَسْلُکُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَداً (27) لِیَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسٰالاٰتِ رَبِّهِمْ وَ أَحٰاطَ بِمٰا لَدَیْهِمْ وَ أَحْصیٰ کُلَّ شَیْءٍ عَدَداً (28)

ترجمه:

25-بگو من نمی دانم آنچه به شما وعده داده شده نزدیک است،یا پروردگارم زمانی برای آن قرار می دهد؟! 26-عالم الغیب او است،و هیچکس را بر اسرار غیبش آگاه نمی سازد، 27-مگر رسولانی که آنها را برگزیده است و مراقبینی از پیش رو و پشت سر برای آنها قرار می دهد.

28-تا بداند پیامبرانش رسالتهای پروردگارشان را ابلاغ کرده اند،و او به آنچه نزد آنها است احاطه دارد،و هر چیزی را احصا کرده است.

تفسیر:

عالم الغیب خدا است

چون در آیات قبل اشاره به این حقیقت شده بود که"استهزا و سرکشی این گروه هم چنان ادامه می یابد تا زمانی که وعده الهی دائر بر عذاب فرا رسد"این سؤال را برمی انگیزد که این وعده کی تحقق می یابد؟همانگونه که مفسران در شان نزول آیه نیز ذکر کرده اند که بعضی از مشرکان مانند"نضر بن حارث" که بعد از نزول آیات گذشته همین سؤال را مطرح کردند،قرآن مجید به پاسخ این سؤال پرداخته می گوید:

"بگو من نمی دانم آنچه را به شما وعده داده شده(از عذاب دنیا و قیام رستاخیز) نزدیک است،یا پروردگارم زمانی برای آن قرار می دهد"؟" قُلْ إِنْ أَدْرِی أَ قَرِیبٌ مٰا تُوعَدُونَ أَمْ یَجْعَلُ لَهُ رَبِّی أَمَداً ).

این علم مخصوص ذات پاک خدا است،و او خواسته از بندگانش مکتوم بماند تا موضوع امتحان و آزمون خلق کامل گردد،چرا که اگر بدانند دور است یا نزدیک در هر دو صورت امتحان کم اثر خواهد بود.

"أمد"(بر وزن صمد)به معنی زمان است،با این تفاوت که به گفته "راغب"در"مفردات""زمان"شامل ابتدا و انتها هر دو می شود،ولی"امد" تنها به انتهای زمان چیزی می گویند.

و نیز گفته اند"امد"و"ابد"از نظر معنی به هم نزدیکند،با این تفاوت که"ابد"مدت نامحدود را شامل می شود،در حالی که"أمد"مدت محدودی را،هر چند طولانی باشد.

به هر حال بارها در آیات قرآن مجید به این معنی برخورد می کنیم که هر وقت سؤال از زمان قیامت می شد پیغمبر اکرم ص اظهار بی اطلاعی می فرمود

و می گفت:علم آن مخصوص خدا است.

در حدیثی آمده است که روزی"جبرئیل"در صورت یک عرب بیابانی در برابر پیامبر ص ظاهر شد،و از جمله سؤالاتی که از آن حضرت نمود این بود که گفت:اخبرنی عن الساعة:"به من بگو کی قیامت برپا می شود"؟! پیامبر ص فرمود:ما المسئول عنها باعلم من السائل"کسی که از او سؤال می کنی(در این مساله)آگاه تر از سؤال کننده نیست"! بار دیگر آن مرد عرب با صدای بلند گفت:یا محمد(ص)!متی الساعة:

"ای محمد!قیامت کی خواهد آمد"؟ پیامبر ص فرمود:ویحک انها کائنة فما اعددت لها؟!:"وای بر تو قیامت می آید،بگو.ببینم چه چیز برای آن فراهم کرده ای"؟! اعرابی گفت من نماز و روزه بسیاری فراهم نکرده ام،ولی خدا و رسولش را دوست دارم.

پیامبر ص فرمود:فانت مع من احببت:"پس تو با کسی خواهی بود که دوستش داری"! "آنس"یکی از یاران پیامبر ص می گوید:فما فرح المسلمون بشیء فرحهم بهذا الحدیث:"مسلمانان از هیچ سخنی مانند این سخن خوشحال نشدند" ⁽¹⁾. ***سپس در ادامه این بحث یک قاعده کلی را در مورد علم غیب بیان می دارد و می فرماید:"عالم الغیب خدا است او هیچکس را بر اسرار غیبش آگاه نمی سازد"

( عٰالِمُ الْغَیْبِ فَلاٰ یُظْهِرُ عَلیٰ غَیْبِهِ أَحَداً ) ⁽¹⁾***سپس به عنوان یک استثنا از این مساله کلی می افزاید:"مگر رسولی که او را برگزیده،و از آنان راضی شده"( إِلاّٰ مَنِ ارْتَضیٰ مِنْ رَسُولٍ ) به او آنچه را بخواهد از علم غیب می آموزد،و از طریق وحی به او ابلاغ می کند.

"سپس مراقبین و نگهبانانی از پیش رو و پشت سر همراه او می فرستد" ( فَإِنَّهُ یَسْلُکُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَداً ) "رصد"در اصل معنی"مصدری"دارد و به معنی آمادگی برای مراقبت از چیزی است،و بر اسم"فاعل"و"مفعول"نیز اطلاق شده است،و در مفرد و جمع هر دو به کار می رود،یعنی به یک فرد مراقب و نگهبان یا جمعیت مراقبین و نگهبانان هر دو اطلاق می شود.

و منظور از آن در اینجا فرشتگانی است که خداوند بعد از نزول وحی به آنها دستور می دهد پیامبرش را از هر سو احاطه کنند،و از شر شیاطین جن و انس و وسوسه های آنها و آنچه اصالت وحی را خدشه دار می کند،محافظت و پاسداری نمایند،تا پیام الهی بی کم و زیاد و بدون کمترین خدشه ای به بندگان ابلاغ گردد.

و این خود یکی از دلائل معصوم بودن پیامبران است که با نیروهای غیبی و امدادهای الهی،و مراقبت فرشتگان او،از لغزشها و خطاها مصون و محفوظند.

در آخرین آیه مورد بحث که آخرین آیه سوره است دلیل وجود این نگاهبانان و مراقبین را چنین بیان می کند:"مقصود این است که خدا بداند که پیامبرانش رسالتهای پروردگارشان را بی کم و کاست ابلاغ کرده اند،و خداوند به آنچه نزد آنها است احاطه دارد،و هر چیزی را دقیقا احصا کرده است" ( لِیَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسٰالاٰتِ رَبِّهِمْ وَ أَحٰاطَ بِمٰا لَدَیْهِمْ وَ أَحْصیٰ کُلَّ شَیْءٍ عَدَداً ) ⁽¹⁾.

منظور از"علم"در اینجا علم فعلی است،و به تعبیر دیگر معنی آیه این نیست که خداوند چیزی را در باره پیامبرانش نمی دانسته و بعدا دانسته است، چه اینکه علم خدا ازلی و ابدی و بی پایان است،بلکه منظور این است که این علم الهی در خارج تحقق یابد و صورت عینی به خود بگیرد،یعنی پیامبران رسالت او را عملا ابلاغ کنند و اتمام حجت نمایند.

نکته ها:

اشاره

1-تحقیق گسترده ای پیرامون علم غیب

با دقت در آیات مختلف قرآن به خوبی روشن می شود که دو دسته آیه در زمینه علم غیب وجود دارد نخست آیاتی که علم غیب را مخصوص خدا معرفی کرده و از غیر او نفی می نماید،مانند آیه 59 انعام

وَ عِنْدَهُ مَفٰاتِحُ الْغَیْبِ لاٰ یَعْلَمُهٰا إِلاّٰ هُوَ :"کلیدهای غیب نزد خدا است که جز او کسی آنها را نمی داند"،و آیه 65 نمل قُلْ لاٰ یَعْلَمُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ الْغَیْبَ إِلاَّ اللّٰهُ بگو هیچیک از کسانی که در آسمانها و زمین هستند غیب را نمی دانند،جز خدا".

و مانند آنچه در باره پیامبر ص در آیه 50 سوره انعام آمده است قُلْ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اللّٰهِ وَ لاٰ أَعْلَمُ الْغَیْبَ :"بگو من به شما نمی گویم خزائن خداوند نزد من است،و من غیب را نمی دانم" و در آیه 188 اعراف می خوانیم وَ لَوْ کُنْتُ أَعْلَمُ الْغَیْبَ لاَسْتَکْثَرْتُ مِنَ الْخَیْرِ "اگر من غیب را می دانستم خیر فراوانی برای خود فراهم می نمودم"و بالآخره در آیه 20 یونس می خوانیم، فَقُلْ إِنَّمَا الْغَیْبُ لِلّٰهِ :بگو غیب مخصوص خدا است" و امثال این آیات.

گروه دوم آیاتی است که به روشنی نشان می دهد که اولیای الهی"اجمالا"از غیب آگاهی داشتند،چنان که در آیه 179 آل عمران می خوانیم وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیْبِ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یَجْتَبِی مِنْ رُسُلِهِ مَنْ یَشٰاءُ :"چنان نبود که خدا شما را از علم غیب آگاه کند ولی خداوند از میان رسولان خود هر کس را بخواهد برمی گزیند"(و قسمتی از اسرار غیب را در اختیار او می گذارد).

و در معجزات حضرت مسیح می خوانیم که فرمود: وَ أُنَبِّئُکُمْ بِمٰا تَأْکُلُونَ وَ مٰا تَدَّخِرُونَ فِی بُیُوتِکُمْ :"من شما را از آنچه می خورید،یا در خانه های خود ذخیره می کنید خبر می دهم".(آل عمران-49) آیه مورد بحث نیز با توجه به استثنایی که در آن آمده نشان می دهد که خداوند قسمتی از علم غیب را در اختیار رسولان برگزیده اش قرار می دهد(زیرا استثناء از نفی همیشه اثبات است)