مشخصات کتاب

سرشناسه : مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵ -

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر نمونه/ بقلم جمعی از نویسندگان؛ زیرنظر ناصر مکارم شیرازی.

مشخصات نشر : طهران. : دارالکتب الاسلامیه ، ۱۳۵۳.

مشخصات ظاهری : ج.

وضعیت فهرست نویسی : فهرست نویسی توصیفی

یادداشت : فهرستنویسی براساس جلد دوم، ۱۳۵۳.

یادداشت : کتابنامه.

شماره کتابشناسی ملی : ۵۴۲۴۵

[مقدمه]

اشاره

انگیزه نگارش تفسیر نمونه

اشاره

حقیقت و روح تفسیر چیست؟-تفسیر قرآن از کی شروع شده؟-تفسیر به رأی یک اشتباه خطرناک!-نیازها و ضرورتهای ویژه هر عصر-کدام تفسیر را مطالعه کنیم؟- ویژگیها و مزایای این تفسیر-علت تجدید نظر در جلد اول.

*تفسیر چیست؟

«تفسیر»در لغت یعنی برگرفتن نقاب از چهره! مگر قرآن که«نور»و«کلام مبین»است نقابی بر چهره دارد که از آن برگیریم؟! نه،نقابی بر چهره قرآن نیست،این ما هستیم که باید نقاب از چهره جان برگیریم و پرده از دیده عقل و هوش خود کنار زنیم تا مفاهیم قرآن را دریابیم روح آن را درک کنیم.

از سوی دیگر:قرآن تنها یک چهره ندارد،یک چهره عمومی دارد که

برای همه گشاده است،و نور مبین است و رمز هدایت خلق! اما چهره،بلکه چهره های دیگر دارد که آن را تنها به اندیشمندان،آنها که تشنه حقند و پوینده راهند و خواهان بیشتر،نشان می دهد،و بهر یک به اندازه پیمانه وجود و کوشش و تلاش آمیخته با اخلاصش،سهمی می بخشد.

این چهره ها که در لسان احادیث«بطون»قرآن نامیده شده،بر همه کس تجلی نمیکند،و یا صحیحتر،همه چشمها قدرت دید آن را ندارند،تفسیر،به چشمها قدرت میبخشد و حجابها را کنار میزند و بما شایستگی دید آنها را تا آنجا که برای ما امکان دارد میدهد.

قرآن چهره هایی نیز دارد که گذشت زمان،و پرورش نبوغها و استعدادها از آن پرده بر می گیرد،که در سخن معروف«ابن عباس»آن شاگرد هوشمند مکتب علی علیه السّلام به آن اشاره رفته است:القرآن یفسره الزمان.

از همه اینها گذشته قرآن به مضمون کلام معروف«القرآن یفسر بعضه بعضا»خودش خود را تفسیر میکند،و آیاتش پرده از چهره یکدیگر بر می گیرند و این هرگز با نور و کلام مبین بودنش منافات ندارد که قرآن«یک واحد بهم پیوسته»و«مجموعه از هم ناگسسته»است،و مجموعا نور است و کلام مبین.

تفسیر قرآن از کی شروع شد؟

بدون شک تفسیر قرآن بمعنی واقعی از زمان خود پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله و بهنگام نزول نخستین آیات بر قلب پاکش آغاز گشت،ولی به صورت یک«علم مدون»همه می گویند از زمان علی علیه السّلام شروع شد و بزرگان این علم سلسله اسانید خود را به او که باب مدینه علم پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله بود میرسانند.

با اینکه تا کنون صدها کتاب در تفسیر قرآن نوشته شده،به زبانهای مختلف به روشهای گوناگون،بعضی ادبی،بعضی فلسفی،بعضی اخلاقی،پاره ای

بر اساس حدیث،بعضی بر اساس تاریخ،پاره ای بر اساس علوم جدید،و هر یک قرآن را از زاویه علومی که در آن تخصص داشته اند دیده اند!.

و از این باغ پر گل:یکی به مناظر دل انگیز و شاعرانه پرداخته.

دیگری مانند یک معلم علوم طبیعی به ساختمان برگها و گلبرگها و ریشه ها.

سومی به مواد غذایی قابل استفاده از آن.

چهارمی به خواص دارویی.

پنجمی به اسرار آفرینش اینهمه شکوفه ها و گلهای رنگارنگ پرداخته.

ششمی در این اندیشه است که از کدامین گل میتوان عطری بهتر تهیه کرد، و هفتمی همچون زنبور عسل تنها در فکر مکیدن شهد گل و فراهم ساختن «انگبین»است! خلاصه،پویندگان راه تفسیر هر کدام با آئینه مخصوصی که بدست داشته اند جلوه ای از آن همه زیبائیها و اسرار قرآن را منعکس ساخته اند.

ولی روشن است که اینها همه در عین حال که تفسیر قرآنند،تفسیر قرآن نیستند،که هر یک پرده از چهره ای از قرآن برمیدارد نه از همه چهره ها،و اگر همه را نیز یک جا جمع کنیم باز پرده برداری از چهره هایی از قرآن است نه از همه چهره هایش.

زیرا که قرآن کلام حق است و تراوشی از علم بی انتهای او،و کلام او رنگ علم او،و علم او رنگ ذات او دارد،و همه نامتناهی هستند.

بنا بر این نباید انتظار داشت،انسانها همه چهره های قرآن را ببینند که نمیتوان دریایی را در کوزه ای جای داد! ولی این را نمی توان و نباید انکار کرد که هر قدر ظرف فکر و اندیشه ما بزرگتر باشد مقدار بیشتری از این اقیانوس بیکران را در خود جای خواهد داد.

و بهمین دلیل بر همه دانشمندان فرض است که در هیچ عصر و زمانی از پای

ننشیند و برای کشف حقایق بیشتری از قرآن مجید به تلاش و کوشش پی گیر و مخلصانه ای ادامه دهند.از سخنان قدما و پیشینیان،که درود خدا بر روان پاکشان باد بهره گیرند،اما به آنها قناعت نکنند که پیغمبر اکرم فرمود:

«لا تحصی عجائبه و لا تبلی غرائبه» :«شگفتیهای قرآن هرگز تمام نمی شود و نوآوریهای آن به کهنگی نمی گراید».

تفسیر به رأی یک اشتباه خطرناک

خطرناکترین روش در تفسیر قرآن این است که به جای شاگردی در مکتب قرآن،ژست معلمی را در برابر این کتاب بزرگ آسمانی به خود بگیریم،یعنی بجای استفاده از قرآن بکوشیم افکار خود را بر قرآن تحمیل کنیم،و پیشداوریهایی که مولود محیط،تخصص علمی،مذهب خاص، و سلیقه شخصی ما است،بنام قرآن و به شکل قرآن عرضه کنیم،و در حقیقت قرآن برای ما امام و پیشوا و رهبر نباشد بلکه وسیله ای برای به کرسی نشاندن حرفها و موجه جلوه داد افکار و سلیقه های شخصی ما باشد!.

این طرز تفسیر قرآن-یا صحیحتر تفسیر افکار خود به قرآن-گرچه در میان جمعی رواج یافته اما هر چه هست خطرناک است،و فاجعه،نتیجه آن بجای هدایت یافتن به راه حق،پرت شدن در بیراهه ها و راسختر شدن در اشتباهات است!.

چرا که این طرز بهره برداری از قرآن تفسیر نیست،تحمیل است،به داوری طلبیدن نیست،داوری کردن است،هدایت نیست،ضلالت است،و سرانجام دگرگون ساختن همه چیز و تفسیر به رأی است،و کوشش ما این است که در روش تفسیری خود بخواست خدا چنین نباشیم و راستی از جان و دل در برابر قرآن

شاگردی کنیم،و نه غیر آن.

نیازها و ضرورتهای ویژه هر عصر

هر عصری ویژگیها،ضرورتها،و تقاضاهایی دارد،که از دگرگون شدن وضع زمان و پیدا شدن مسائل جدید و مفاهیم تازه در عرصه زندگی سرچشمه می گیرد.

همچنین هر عصری مشکلات و پیچیدگیها و گرفتاریهای مخصوص بخود دارد که آن نیز از دگرگونی اجتماعات و فرهنگها که لازمه تحول زندگی و گذشت زمان است می باشد.

افراد پیروز و موفق آنها هستند،که هم آن نیازها و تقاضاها را درک می کنند، و هم این مشکلات و گرفتاریها را که مجموع آنها را«مسائل عصری»میتوان نامید.

اما آنها که این مسائل را اساسا درک نمی کنند،یا درک میکنند اما چون خودشان زائیده محیط و زمان دیگری هستند و در آن محیط و زمان،اینها مسئله ای نبوده،بی تفاوت و خونسرد از برابر این مسائل می گذرند و آنها را همچون کاغذهای باطله در سبد فراموشی می ریزند باید آماده شکستهای پی در پی باشند.

اینها دائما از وضع زمان شکایت میکنند،و به زمین و آسمان بد می گویند و همیشه غرق تأسف و اندوه و حسرت بر گذشته های طلایی و رویایی هستند،و روز بروز بدبین تر و مأیوستر می شوند و سرانجام به«انزوای اجتماعی»کشیده خواهند شد.

چرا که نتواسته اند،یا نخواسته اند نیازها و تقاضا و گرفتاریهای زمان را درک کنند.

آنها در تاریکی عمیقی به سر می برند،و چون علل و انگیزه«حوادث»

و نتایج آنها را تشخیص نمیدهند در برابر هجوم این حوادث،دستپاچه،وحشت زده و بی دفاع و بدون نقشه خواهند ماند و از آنجا که سیرشان سیر در تاریکی است در هر گامی مواجه با لغزش و زمین خوردنی هستند و چه زیبا فرمود آن پیشوای راستین:«آن کس که از وضع زمان خود آگاه است مورد هجوم اشتباهات قرار نمی گیرد» 1.

رسالت دانشمندان هر عصر این است که با هوشیاری کامل این مسائل،این تقاضاها،این نیازها،و این خلأ روحی و فکری و اجتماعی را فورا دریابند و آنها را به شکل صحیحی پر کنند تا با امور دیگری پر نشود زیرا که خلأ در محیط زندگی ما ممکن نیست.

از مسائلی که-بر خلاف زعم مأیوسان و منفی بافان-ما به سهم خود به روشنی آن را دریافته ایم تشنگی و عطش نسل حاضر برای درک مفاهیم اسلام و مسائل مذهبی است،نه تنها درک بلکه چشیدن و لمس کردن و بالاخره«عمل کردن»است.

این مسائل بخش مهمی از روح و جان آنها را اشغال کرده،اما طبیعی است که همه بصورت استفهام است و برای پاسخگویی به این خواسته ها نخستین گام، برگرداندن میراث علمی و فرهنگی اسلام به زبان روز،و پیاده کردن همه آن مفاهیم عالی از طریق زبان عصری در روح و جان و عقل نسل کنونی است.

و گام دیگر استنباط نیازها و تقاضاهای ویژه این زمان از اصول کلی اسلام می باشد.

و این تفسیر بر اساس همین دو هدف نگارش یافته است.

بهتر است کدام تفسیر را مطالعه کنیم؟

این سؤالی است که بارها از طرف طبقات مختلف-مخصوصا جوانان پژوهشگر از ما شده است،آنها که با عطش توأم با اخلاص،جویای چشمه های زلال قرآن و سیراب شدن از این وحی دست نخورده آسمانی هستند.

بدیهی است در سؤال همه آنها این جمله مستتر بوده و هست،تفسیری که بتواند عظمت قرآن را بتحقیق،نه به تقلید،بما نشان دهد و به نیازها و دردها و مشکلات ما در این عصر پاسخ گوید.

و در عین حال برای همه طبقات مفید باشد،اصطلاحات پیچیده علمی، ناهمواریهایی در جاده های صاف و روشن آن ایجاد نکند.

حقیقت این است گرچه در زبان فارسی امروز تفسیرهای ارزنده متعددی داریم اعم از آنچه میراث بزرگان قدمای ماست،و یا دانشمندان عصر حاضر نوشته اند اما بعضی چندین قرن پیش نگارش یافته و نثر مخصوصش آن را مخصوص طبقه دانشمندان و ادبا ساخته،و بعضی در سطحی قرار دارد که تنها سهم خواص است،و عموم طبقات نمی توانند از آن استفاده کنند،بعضی تنها به گوشه ای از قرآن پرداخته و همچون دسته گلی است که از باغی خرم چیده شود که نشانه ای از باغ را با خود دارد اما باغ نیست،و همچنین...

و باین ترتیب برای این سؤال مکرر،پاسخ قانع کننده ای که و جدان خود را راحت و روح تشنه پژوهندگان را سیراب کند نمی یافتیم.

گفتیم این سؤال را باید با عمل پاسخ گفت،که با سخن ممکن نیست.

اما با آن همه گرفتاریها و اشتغالات مختلف و روز افزون،و با توجه به اینکه قرآن اقیانوس بیکرانی است که به این آسانی و بدون تجهیزات و وقت و فکر کافی نمی توان وارد آن شد که«غرقه گشتند در این راه بسی قوم دگر».

لذا با حسرت و اندوه بر ساحل این دریا به امواج خروشان آن می نگریستیم

و حسرت می خوردیم.

ناگهان برقی در فکر جستن کرد و روزنه امید و راه حل مسئله پیدا شد و آن استفاده از سیستم کار دسته جمعی بود،و جمعی از جوانان فاضل و با اخلاص و پژوهشگر و آگاه که مصداق«عشرة کاملة»بودند رفیق راه شدند و با کوششهای شبانه روزی آمیخته با خلوص آنها در مدت کوتاهی این نهال به ثمر نشست و بسیار زودتر از آنچه انتظار میرفت جلد اول به چاپ رسید.

و برای اینکه هیچ نقطه مبهمی برای خوانندگان عزیز باقی نماند طرز کار خود را در اینجا اجمالا تشریح میکنیم:

نخست آیات قرآن در بخشهای مختلف میان این برادران محترم تقسیم می شد و با راهنماییهای لازم قبلی تفاسیر مختلفی که منابع اصلی تفسیر بود و بقلم محققان بزرگ این فن اعم از شیعه و سنی نگاشته شده بود مورد بررسی قرار می گرفت.

مانند:تفسیر مجمع البیان تألیف شیخ المفسرین محقق عالیقدر طبرسی.

و تفسیر انوار التنزیل قاضی بیضاوی.

و تفسیر الدر المنثور جلال الدین سیوطی.

و تفسیر برهان نوشته محدث بحرانی.

و تفسیر المیزان نوشته استاد علامه طباطبائی.

و تفسیر المنار تقریر درس دانشمند مصری محمّد عبده.

و تفسیر فی ظلال اثر نویسنده معروف سید قطب.

و تفسیر مراغی نوشته احمد مصطفی مراغی.

و تفسیر مفاتیح الغیب از فخر رازی.

و تفسیر روح الجنان از ابو الفتوح رازی.

و اسباب النزول از واحدی.

و تفسیر قرطبی از محمّد بن احمد الانصاری القرطبی.

و تفسیر روح المعانی از علامه شهاب الدین محمّد آلوسی.

و تفسیر نور الثقلین عبد علی بن جمعه الحویزی.

و تفسیر صافی ملا محسن فیض کاشانی.

و تفسیر تبیان شیخ طوسی.

و بعضی تفاسیر دیگر و سپس یافته ها را که بر نیازها و تقاضاهای روز تطبیق داشت جمع آوری نموده،در جلسات عمومی این هیئت که همه روز تشکیل میشد مطرح می کردند و در همان جلسه دریافت های تازه را از قرآن که می بایست بر آنها افزوده شود می افزودیم،و پس از بحث و گفتگو و مشاوره پیرامون مباحث مختلف و مراجعه به منابع گوناگون،اینجانب مطالب را املا کرده و دوستان تندنویس یادداشت می کردند، و سپس به کنترل مجدد می پرداختیم و آنچه را که نوشته شده با صبر و حوصله بررسی و اصلاح و آماده چاپ می کردیم،و بعد از چاپ و قبل از نشر نیز مجددا کنترل و بررسی و اصلاح می شد.

و نتیجه همه این زحمات کتابی است که از نظر خواننده عزیز می گذرد و امید است ارزنده و مفید و سودمند برای عموم طبقات باشد.

ویژگیها و مزایای این تفسیر

برای اینکه خوانندگان عزیز با بینش و آگاهی بیشتری این تفسیر را مطالعه کنند مطالبی را که میتوانند در این تفسیر بیابند و شاید گمشده آنها در میان آن باشد،بطور فشرده یادآور می شویم:

1-از آنجا که قرآن کتاب زندگی و حیات است،در تفسیر آیات بجای پرداختن به مسائل ادبی و عرفانی و مانند آن،توجه خاصی به مسائل سازنده زندگی مادی و معنوی و بویژه مسائل اجتماعی شده و به اندازه کافی روی مسائلی که تماس

نزدیک با حیات فرد و اجتماع دارد تکیه گردیده است.

2-به تناسب عناوینی که در آیات مطرح میشود در ذیل هر آیه بحث فشرده و مستقلی درباره موضوعاتی مانند ربا،بردگی،حقوق زن،فلسفه حج،اسرار تحریم قمار،شراب،گوشت خوک،و ارکان و اهداف جهاد اسلامی و مانند آن آمده است تا خوانندگان در یک مطالعه اجمالی از مراجعه به کتابهای دیگر بی نیاز گردند.

3-کوشش شده،ترجمه ذیل آیات،روان،سلیس،و گویا و دقیق و در نوع خود جالب و رسا بوده باشد.

4-بجای پرداختن به بحثهای کم حاصل،توجه مخصوصی به ریشه لغات و شأن نزول آیات که هر دو در فهم دقیق معانی قرآن مؤثر هستند شده است.

5-اشکالات و ایرادات و سؤالات مختلفی که گاهی در پیرامون اصول و فروع اسلام مطرح میگردد به تناسب هر آیه طرح شده و پاسخ فشرده آن ذکر گردیده است مانند شبهه آکل و مأکول،معراج،تعدد زوجات،علت تفاوت ارث زن و مرد تفاوت دیه زن و مرد،حروف مقطعه قرآن،نسخ احکام،جنگها و غزوات اسلامی آزمایشهای گوناگون الهی و دهها مسأله دیگر بطوری که هنگام مطالعه آیات، علامت استفهامی در ذهن خواننده عزیز باقی نماند.

6-از اصطلاحات پیچیده علمی که نتیجه آن اختصاص کتاب به صنف خاصی است در متن کتاب دوری و بهنگام ضرورت در پاورقی آمده تا برای دانشمندان و صاحب نظرات نیز مفید باشد.

امیدواریم کوششهای بی شائبه ما در این راه نتیجه خود را بخشیده باشد و همه طبقات بتوانند به وسیله این تفسیر که به پیشنهاد بعضی از دوستان بنام«تفسیر نمونه»نامیده شد با این کتاب بزرگ آسمانی آشناتر شوند.

علت تجدید نظر در جلد اول

حقیقت این است گاهی استقبال فوق العاده از یک چیز نه تنها کار را آسان نمی کند بلکه مشکل می سازد!و در نوشتن تفسیر نمونه ما با چنین مشکلی روبرو شدیم زیرا:

آن روز که به نوشتن این تفسیر مشغول شدیم باور نمی کردیم تا این حد مورد استقبال پرشور همه طبقات و قشرهای جامعه قرار گیرد،و شاید به همین دلیل کوشش متوسطی برای تهیه جلد اول به کار بردیم،اما به زودی بر ما روشن شد که عطش و نیاز جامعه ما به تفسیری که در عین سادگی و روانی عبارات فراگیر مباحث علمی و اجتماعی و توأم با نیازها و مسائل روز باشد تا چه اندازه شدید است.

پس از مشاهده این وضع ناچار شدیم کمربندها را برای مجلدات بعد محکمتر ببندیم،و تا آنجا که در توان داریم در تکمیل بحثها بکوشیم،اما همیشه در این فکر بودیم که جلد اول هماهنگ با مجلدات دیگر نیست و کمبودهای فراوانی دارد که در اولین فرصت باید جبران گردد.

گرچه ایراد زیادی در این زمینه به ما نکردند،ولی ما که در متن کار بودیم بخوبی از این نقیصه و اشکال آگاهی داشتیم،و خود را ملزم به تکمیل و اصلاح و هماهنگ ساختن جلد اول با بقیه مجلدات می دیدیم.

تا اینکه توفیق الهی رفیق راه شد و فرصتی پیش آمد که با دوستان نشستیم و تمام تجربیاتی را که ضمن تألیف بیش از ده جلد این تفسیر به دست آورده بودیم به کار گرفتیم و جلد اول را از تمام جهات مورد تجدید نظر قرار داده بازنویسی کرده،اضافه نموده و در پاره ای از موارد به کلی دگرگون ساختیم.

به گونه ای که محصول آن یک برابر و نیم جلد سابق شد! ذکر این نکته نیز ضروری است که تجدید نظر را هنگامی شروع کردیم که بعضی از دوستانمان شربت شهادت نوشیده بودند و بعضی دیگر به حکم ضرورتهای

انقلاب اسلامی در پستهای حساسی به انجام وظیفه مشغول بودند اما گروه باقیمانده با تجربه هایی که در این مدت به دست آورده بودند بحمد اللّٰه جای آنان را پر کردند.

البته این تجدید نظر منحصر به همین جلد است و بقیه از هماهنگی نسبی بعون اللّٰه برخوردار است.

بر این نعمت نیز باید خدا را شکر گوئیم که دو جلد از این تفسیر به زبان اردو ترجمه شده و انشاء اللّٰه به زودی چاپ و منتشر خواهد شد،طرح ترجمه آن به زبان عربی نیز در دست تهیه است.

پروردگارا!این خدمت ناچیز را از ما بپذیر و به تمام دوستانی که ما را در راه وصول به این هدف،و چاپ و نشر آن یاری کردند کمک فرما انک خیر ناصر و معین و انت علی کل شیء قدیر.

قم-حوزه علمیه ناصر مکارم شیرازی فروردین ماه 1362 مطابق جمادی الثانیة 1403

قسمتی از تفاسیری که در نوشتن این تفسیر از آن«استفاده» یا«انتقاد»شده است.

1-تفسیر مجمع البیان از مفسر معروف مرحوم طبرسی 2-تفسیر تبیان«دانشمند فقید بزرگ شیخ طوسی 3-تفسیر المیزان«علامه طباطبائی 4-تفسیر صافی«ملا محسن فیض کاشانی 5-تفسیر نور الثقلین«مرحوم عبد علی بن جمعة الحویزی 6-تفسیر برهان«مرحوم سید هاشم بحرانی 7-تفسیر روح المعانی«علامه شهاب الدین محمود آلوسی 8-تفسیر المنار«محمد رشید رضا تقریرات درس تفسیر شیخ محمد عبده 9-تفسیر فی ظلال القرآن«سید قطب 10-تفسیر قرطبی«محمد بن احمد الانصاری القرطبی 11-اسباب النزول«واحدی(ابو الحسن علی بن متویه نیشابوری) 12-تفسیر مراغی«احمد مصطفی مراغی 13-تفسیر مفاتیح الغیب«فخر رازی 14-تفسیر روح الجنان«ابو الفتوح رازی

(1) سوره فاتحة الکتاب(حمد) این سوره در مکه نازل شده و هفت آیه است (7)

اشاره

سوره فاتحة الکتاب (حمد) این سوره در مکه نازل شده و هفت آیه است

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ

ویژگیهای سوره حمد

این سوره در میان سوره های قرآن درخشش فوق العاده ای دارد که از مزایای زیر سرچشمه می گیرد:

1- آهنگ این سوره

آغاز این سوره با حمد و ستایش پروردگار شروع می شود.

و با ابراز ایمان به مبدء و معاد (خداشناسی و ایمان به رستاخیز) ادامه می یابد، و با تقاضاها و نیازهای بندگان پایان می گیرد.

انسان آگاه و بیدار دل، هنگامی که این سوره را می خواند، احساس می کند که بر بال و پر فرشتگان قرار گرفته و به آسمان صعود می کند و در عالم روحانیت و معنویت لحظه به لحظه به خدا نزدیکتر می شود.

این نکته بسیار جالب است که اسلام بر خلاف بسیاری از مذاهب ساختگی یا تحریف شده که میان" خدا" و" خلق" واسطه ها قائل می شوند به مردم دستور می دهد که بدون هیچ واسطه با خدایشان ارتباط برقرار کنند!.

این سوره تبلوری است از همین ارتباط نزدیک و بی واسطه خدا با انسان، و مخلوق با خالق، در اینجا تنها او را می بیند، با او سخن می گوید، پیام او را با گوش جان می شنود، حتی هیچ پیامبر مرسل و فرشته مقربی در این میان واسطه

نیست و عجب اینکه این پیوند و ارتباط مستقیم خلق با خالق آغازگر قرآن مجید است.

2- سوره حمد، اساس قرآن است

الحمد ام القرآن

" و این به هنگامی بود که" جابر بن عبد اللَّه انصاری خدمت پیامبر ص رسید، پیامبر ص به او فرمود:

الا اعلمک افضل سورة انزلها اللَّه فی کتابه؟ قال فقال له جابر بلی بابی انت و امی یا رسول اللَّه! علمنیها، فعلمه الحمد، ام الکتاب

:" آیا برترین سوره ای را که خدا در کتابش نازل کرده به تو تعلیم کنم، جابر عرض کرد آری پدر و مادرم به فدایت باد، به من تعلیم کن، پیامبر ص سوره حمد که ام الکتاب است به او آموخت، سپس اضافه فرمود این سوره شفای هر دردی است مگر مرگ" ⁽¹⁾

و نیز از پیامبر ص نقل شده که فرمود:

و الذی نفسی بیده ما انزل اللَّه فی التوراة، و لا فی الزبور، و لا فی القرآن مثلها، هی ام الکتاب

:" قسم به کسی که جان من به دست او است خداوند نه در تورات و نه در انجیل و نه در زبور، و نه حتی در قرآن، مثل این سوره را نازل نکرده است، و این ام الکتاب است" ⁽²⁾

دلیل این سخن با تامل در محتوای این سوره روشن می شود، چرا که این سوره در حقیقت فهرستی است از مجموع محتوای قرآن، بخشی از آن توحید و شناخت صفات خدا است، بخشی در زمینه معاد و رستاخیز سخن می گوید و بخشی از هدایت و ضلالت که خط فاصل مؤمنان و کافران است سخن می گوید، و نیز در آن اشاره ای است به حاکمیت مطلق پروردگار و مقام ربوبیت و نعمتهای

بی پایانش که به دو بخش عمومی و خصوصی (بخش رحمانیت و رحیمیت) تقسیم می گردد، و همچنین اشاره به مساله عبادت و بندگی و اختصاص آن به ذات پاک او شده است.

در حقیقت هم بیانگر توحید ذات است، هم توحید صفات، هم توحید افعال، و هم توحید عبادت.

و به تعبیر دیگر این سوره مراحل سه گانه ایمان: اعتقاد به قلب، اقرار به زبان، و عمل به ارکان را در بر دارد، و می دانیم" ام" به معنی اساس و ریشه است.

شاید به همین دلیل است که" ابن عباس" مفسر معروف اسلامی می گوید:

ان لکل شی ء اساسا ... و اساس القرآن الفاتحة.

" هر چیزی اساس و شالوده ای دارد ... و اساس و زیر بنای قرآن، سوره حمد است".

روی همین جهات است که در فضیلت این سوره از پیامبر ص نقل شد:

ایما مسلم قرأ فاتحة الکتاب اعطی من الاجر کانما قرأ ثلثی القرآن، و اعطی من الاجر کانما تصدق علی کل مؤمن و مؤمنه

: هر مسلمانی سوره حمد را بخواند پاداش او به اندازه کسی است که دو سوم قرآن را خوانده است (و طبق نقل دیگری پاداش کسی است که تمام قرآن را خوانده باشد) و گویی به هر فردی از مردان و زنان مؤمن هدیه ای فرستاده است"⁽¹⁾

تعبیر به دو سوم قرآن شاید به خاطر آنست که بخشی از قرآن توجه به خدا است و بخشی توجه به رستاخیز و بخش دیگری احکام و دستورات است که بخش اول و دوم در سوره حمد آمده، و تعبیر به تمام قرآن به خاطر آن است که همه قرآن را از یک نظر در ایمان و عمل می توان خلاصه کرد که این هر دو در سوره

حمد جمع است.

3- سوره حمد افتخار بزرگ پیامبر ص

جالب اینکه در آیات قرآن سوره حمد به عنوان یک موهبت بزرگ به پیامبر ص معرفی شد، و در برابر کل قرآن قرار گرفته است، آنجا که می فرماید وَ لَقَدْ آتَیْناکَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِی وَ الْقُرْآنَ الْعَظِیمَ:" ما به تو سوره حمد که هفت آیه است و دو بار نازل شده دادیم همچنین قرآن بزرگ بخشیدیم" (سوره حجر آیه 87).

قرآن با تمام عظمتش در اینجا در برابر سوره حمد قرار گرفته است، نزول دوباره آن نیز به خاطر اهمیت فوق العاده آن است ⁽¹⁾

همین مضمون در حدیثی از امیر مؤمنان علی ع از پیامبر ص نقل شده است که فرمود:

ان اللَّه تعالی افرد الامتنان علی بفاتحة الکتاب و جعلها بازاء القرآن العظیم و ان فاتحة الکتاب اشرف ما فی کنوز العرش:

" خداوند بزرگ به خاطر دادن سوره حمد بالخصوص بر من منت نهاده و آن را در برابر قرآن عظیم قرار داده، و سوره حمد با ارزشترین ذخائر گنجهای عرش خدا است"! ⁽²⁾

4- تاکید بر تلاوت این سوره

و گناه و انحراف فاصله می افکند.

به همین دلیل در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم

رن ابلیس اربع رنات اولهن یوم لعن، و حین اهبط الی الارض، و حین بعث محمد (ص) علی حین فترة من الرسل، و حین انزلت ام الکتاب:

" شیطان چهار بار فریاد کشید و ناله سر داد نخستین بار روزی بود که از درگاه خدا رانده شد، سپس هنگامی بود که از بهشت به زمین تنزل یافت، سومین بار هنگام بعثت محمد ص بعد از فترت پیامبران بود، و آخرین بار زمانی بود که سوره حمد نازل شد"!. ⁽¹⁾

محتوای سوره

هفت آیه ای که در این سوره وجود دارد هر کدام اشاره به مطلب مهمی است:

" بِسْمِ اللَّهِ" سر آغازی است برای هر کار، و استمداد از ذات پاک خدا را به هنگام شروع در هر کار به ما می آموزد.

الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ درسی است از باز گشت همه نعمتها و تربیت همه موجودات به اللَّه، و توجه به این حقیقت که همه این مواهب از ذات پاکش سرچشمه می گیرد.

الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ این نکته را بازگو می کند که اساس خلقت و تربیت و حاکمیت او بر پایه رحمت و رحمانیت است، و محور اصلی نظام تربیتی جهان را همین اصل تشکیل می دهد.

مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ توجهی است به معاد، و سرای پاداش اعمال، و حاکمیت خداوند بر آن دادگاه عظیم.

إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ، توحید در عبادت و توحید در نقطه اتکاء انسانها را بیان می کند.

اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ، بیانگر نیاز و عشق بندگان به مساله هدایت و نیز توجهی است به این حقیقت که هدایتها همه از سوی او است! سرانجام آخرین آیه این سوره، ترسیم واضح و روشنی است از صراط مستقیم راه کسانی است که مشمول نعمتهای او شده اند، و از راه مغضوبین و گمراهان جدا است.

و از یک نظر این سوره به دو بخش تقسیم می شود، بخشی از حمد و ثنای خدا سخن می گوید و بخشی از نیازهای بنده.

چنان که در" عیون اخبار الرضا" ع در حدیثی از پیامبر ص می خوانیم:

خداوند متعال چنین فرموده:" من سوره حمد را میان خود و بنده ام تقسیم کردم نیمی از آن برای من، و نیمی از آن برای بنده من است، و بنده من حق دارد هر چه را می خواهد از من بخواهد:

هنگامی که بنده می گوید" بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ" خداوند بزرگ می فرماید بنده ام بنام من آغاز کرد، و بر من است که کارهای او را به آخر برسانم و در همه حال او را پر برکت کنم، و هنگامی که می گوید" الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ" خداوند بزرگ می گوید بنده ام مرا حمد و ستایش کرد، و دانست نعمتهایی را که دارد از ناحیه من است، و بلاها را نیز من از او دور کردم، گواه باشید که من نعمتهای سرای آخرت را بر نعمتهای دنیای او می افزایم، و بلاهای آن جهان را نیز از او دفع می کنم، همانگونه که بلاهای دنیا را دفع کردم.

و هنگامی که می گوید" الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ" خداوند می گوید: بنده ام گواهی داد که من رحمان و رحیمم، گواه باشید بهره او را از رحمتم فراوان می کنم، و سهم او را از عطایم افزون می سازم.

و هنگامی که می گوید" مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ" او می فرماید: گواه باشید همانگونه که او حاکمیت و مالکیت روز جزا را از آن من دانست، من در روز

حساب، حسابش را آسان می کنم، حسناتش را می پذیرم، و از سیئاتش صرف نظر می کنم.

و هنگامی که می گوید" إِیَّاکَ نَعْبُدُ" خداوند بزرگ می گوید بنده ام راست می گوید، تنها مرا پرستش می کند، من شما را گواه می گیرم بر این عبادت خالص ثوابی به او می دهم که همه کسانی که مخالف این بودند به حال او غبطه خورند.

و هنگامی که می گوید" إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ" خدا می گوید: بنده ام از من یاری جسته، و تنها به من پناه آورده گواه باشید من او را در کارهایش کمک می کنم، در سختیها به فریادش می رسم، و در روز پریشانی دستش را می گیرم.

و هنگامی که می گوید" اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ ..." (تا آخر سوره) خداوند می گوید این خواسته بنده ام بر آورده است، و او هر چه می خواهد از من بخواهد که من اجابت خواهم کرد آنچه امید دارد، به او می بخشم و از آنچه بیم دارد ایمنش می سازم ⁽¹⁾

*** چرا نام این سوره فاتحة الکتاب است؟

" فاتحة الکتاب" به معنی آغازگر کتاب (قرآن) است، و از روایات مختلفی که از پیامبر ص نقل شده به خوبی استفاده می شود که این سوره در زمان خود پیامبر ص نیز به همین نام شناخته می شده است.

از اینجا دریچه ای به سوی مساله مهمی از مسائل اسلامی گشوده می شود و آن اینکه بر خلاف آنچه در میان گروهی مشهور است که قرآن در عصر پیامبر ص به صورت پراکنده بود، بعد در زمان ابو بکر یا عمر یا عثمان جمع آوری شد قرآن در زمان خود پیامبر ص به همین صورت امروز جمع آوری شده بود، و سرآغازش همین سوره حمد بوده است، و الا نه این سوره نخستین سوره ای بوده

است که بر پیامبر ص نازل شده، و نه دلیل دیگری برای انتخاب نام فاتحة الکتاب برای این سوره وجود دارد.

مدارک متعدد دیگری در دست است که این واقعیت را تایید می کند که قرآن به صورت مجموعه ای که در دست ماست در عصر پیامبر ص و به فرمان او جمع آوری شده بود.

" علی بن ابراهیم" از امام صادق ع نقل کرده که رسول خدا ص به علی ع فرمود:" قرآن در قطعات حریر و کاغذ و امثال آن پراکنده است آن را جمع آوری کنید" سپس اضافه می کند علی ع از آن مجلس برخاست و آن را در پارچه زرد رنگی جمع آوری نمود سپس بر آن مهر زد (

و انطلق علی (ع) فجمعه فی ثوب اصفر ثم ختم علیه

) ⁽¹⁾

گواه دیگر اینکه" خوارزمی" دانشمند معروف اهل تسنن در کتاب" مناقب" از" علی بن ریاح" نقل می کند که علی بن ابی طالب و ابی بن کعب، قرآن را در زمان رسول خدا ص جمع آوری کردند.

سومین شاهد جمله ای است که" حاکم" نویسنده معروف اهل سنت در کتاب" مستدرک" از" زید بن ثابت" آورده است:

زید می گوید:" ما در خدمت پیامبر ص قرآن را از قطعات پراکنده جمع آوری می کردیم و هر کدام را طبق راهنمایی پیامبر ص در محل مناسب خود قرار می دادیم، ولی با اینحال این نوشته ها متفرق بود پیامبر ص به علی ع دستور داد که آن را یک جا جمع کند، و ما را از ضایع ساختن آن بر حذر می داشت".

سید مرتضی دانشمند بزرگ شیعه می گوید:" قرآن در زمان رسول اللَّه

به همین صورت کنونی جمع آوری شده بود" ⁽¹⁾.

طبرانی و ابن عساکر از" شعبی" چنین نقل می کنند که شش نفر از انصار قرآن را در عصر پیامبر ص جمع آوری کردند ⁽²⁾و قتاده نقل می کند که از انس پرسیدم چه کسی قرآن را در عصر پیامبر ص جمع آوری کرد، گفت چهار نفر که همه از انصار بودند: ابی بن کعب، معاذ، زید بن ثابت، و ابو زید ⁽³⁾و بعضی روایات دیگر که نقل همه آنها به طول می انجامد.

به هر حال علاوه بر این احادیث که در منابع شیعه و اهل تسنن وارد شده انتخاب نام فاتحة الکتاب برای سوره حمد- همانگونه که گفتیم- شاهد زنده ای برای اثبات این موضوع است.

*** سؤال: آیا جمع آوری قرآن در زمان پیامبر بود

در اینجا این سؤال پیش می آید که چگونه می توان این گفته را باور کرد با اینکه در میان گروهی از دانشمندان معروف است که قرآن پس از پیامبر ص جمع آوری شده، (بوسیله علی ع یا کسان دیگر).

در پاسخ این سؤال باید گفت: اما قرآنی که علی ع جمع آوری کرد تنها خود قرآن نبود بلکه مجموعه ای بود از قرآن و تفسیر و شان نزول آیات، و مانند آن.

و اما در مورد عثمان قرائنی در دست است که نشان می دهد عثمان برای جلوگیری از اختلاف قرائت ها اقدام به نوشتن قرآن واحدی با قرائت و نقطه گذاری نمود (چرا که تا آن زمان نقطه گذاری معمول نبود).

و اما اصرار جمعی بر اینکه قرآن به هیچوجه در زمان پیامبر ص جمع آوری نشده و این افتخار نصیب عثمان یا خلیفه اول و دوم گشت شاید بیشتر به خاطر فضیلت سازی بوده باشد، و لذا هر دسته ای این فضیلت را به کسی نسبت می دهد و روایت در مورد او نقل می کند.

اصولا چگونه می توان باور کرد پیامبر ص چنین کار مهمی را نادیده گرفته باشد در حالی که او به کارهای بسیار کوچک هم توجه داشت، مگر نه این است که قرآن قانون اساسی اسلام، کتاب بزرگ تعلیم و تربیت، زیر بنای همه برنامه های اسلامی و عقائد و اعتقادات است؟ آیا عدم جمع آوری آن در عصر پیامبر ص این خطر را نداشت که بخشی از قرآن ضایع گردد و یا اختلافاتی در میان مسلمانان بروز کند.

به علاوه حدیث مشهور" ثقلین" که شیعه و سنی آن را نقل کرده اند که پیامبر ص فرمود من از میان شما می روم و دو چیز را به یادگار می گذارم" کتاب خدا" و" خاندانم" این خود نشان می دهد که قرآن به صورت یک کتاب جمع آوری شده بود.

و اگر می بینیم روایاتی که دلالت بر جمع آوری قرآن توسط گروهی از صحابه زیر نظر پیامبر ص دارد، از نظر تعداد نفرات مختلف است مشکلی ایجاد نمی کند، ممکن است هر روایت عده ای از آنها را معرفی کند.

[سوره الفاتحة (1): آیات 1 تا 7]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ (1) اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (2) اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ (3) مٰالِکِ یَوْمِ اَلدِّینِ (4) إِیّٰاکَ نَعْبُدُ وَ إِیّٰاکَ نَسْتَعِینُ (5) اِهْدِنَا اَلصِّرٰاطَ اَلْمُسْتَقِیمَ (6) صِرٰاطَ اَلَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ غَیْرِ اَلْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ لاَ اَلضّٰالِّینَ (7)

ترجمه:

1-بنام خداوند بخشنده بخشایشگر 2-ستایش مخصوص خداوندی است که پروردگار جهانیان است.

3-خداوندی که بخشنده و بخشایشگر است(و رحمت عام و خاصش همگان را فرا گرفته).

4-خداوندی که مالک روز جزا است.

5-(پروردگارا!)تنها ترا می پرستیم،و تنها از تو یاری می جوئیم.

6-ما را به راه راست هدایت فرما:

7-راه کسانی که آنها را مشمول نعمت خود ساختی،نه راه کسانی که بر آنها غضب کرده ای و نه گمراهان!

تفسیر:

1- بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

میان همه مردم جهان رسم است که هر کار مهم و پر ارزشی را به نام بزرگی از بزرگان آغاز می کنند،و نخستین کلنگ هر مؤسسه ارزنده ای را به نام کسی که مورد علاقه آنها است بر زمین می زنند،یعنی آن کار را با آن شخصیت مورد نظر از آغاز ارتباط می دهند.

ولی آیا بهتر نیست که برای پاینده بودن یک برنامه و جاوید ماندن یک تشکیلات،آن را به موجود پایدار و جاویدانی ارتباط دهیم که فنا در ذات او راه ندارد،چرا که همه موجودات این جهان به سوی کهنگی و زوال می روند،تنها چیزی باقی می ماند که با آن ذات لا یزال بستگی دارد.

اگر نامی از پیامبران و انبیاء باقی است به علت پیوندشان با خدا و عدالت و حقیقت است که کهنگی در آن راه ندارد،و اگر فی المثل اسمی از"حاتم"بر سر زبانها است به خاطر همبستگیش با سخاوت است که زوال ناپذیر است.

از میان تمام موجودات آنکه ازلی و ابدی است تنها ذات پاک خدا است و به همین دلیل باید همه چیز و هر کار را با نام او آغاز کرد و در سایه او قرار داد و از او استمداد نمود لذا در نخستین آیه قرآن می گوئیم"بنام خداوند بخشنده بخشایشگر" ( بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ ).

این کار نباید تنها از نظر اسم و صورت باشد،بلکه باید از نظر واقعیت و معنی با او پیوند داشته باشد،چرا که این ارتباط آن را در مسیر صحیح قرار می دهد و از هر گونه انحراف باز می دارد و به همین دلیل چنین کاری حتما به پایان می رسد و پر برکت است.

به همین دلیل در حدیث معروفی از پیامبر ص می خوانیم:

کل امر ذی

بال لم یذکر فیه اسم اللّٰه فهو ابتر: "هر کار مهمی که بدون نام خدا شروع شود بی فرجام است" 1.

امیر مؤمنان علی ع پس از نقل این حدیث اضافه می کند"انسان هر کاری را می خواهد انجام دهد باید بسم اللّٰه بگوید یعنی با نام خدا این عمل را شروع می کنم،و هر عملی که با نام خدا شروع شود خجسته و مبارک است".

و نیز می بینیم امام باقر ع می فرماید:"سزاوار است هنگامی که کاری را شروع می کنیم،چه بزرگ باشد چه کوچک، بسم اللّٰه بگوئیم تا پر برکت و میمون باشد".

کوتاه سخن اینکه پایداری و بقاء عمل بسته به ارتباطی است که با خدا دارد.

به همین مناسبت خداوند بزرگ در نخستین آیات که به پیامبر وحی شد دستور می دهد که در آغاز شروع تبلیغ اسلام این وظیفه خطیر را با نام خدا شروع کند: اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ 2.

و می بینیم حضرت نوح ع در آن طوفان سخت و عجیب هنگام سوار شدن بر کشتی و حرکت روی امواج کوه پیکر آب که هر لحظه با خطرات فراوانی روبرو بود برای رسیدن به سر منزل مقصود و پیروزی بر مشکلات به یاران خود دستور می دهد که در هنگام حرکت و در موقع توقف کشتی "بِسْمِ اللّٰهِ" بگویند ( وَ قٰالَ ارْکَبُوا فِیهٰا بِسْمِ اللّٰهِ مَجْرٰاهٰا وَ مُرْسٰاهٰا )(سوره هود آیه 41).

و آنها این سفر پر مخاطره را سرانجام با موفقیت و پیروزی پشت سر گذاشتند و با سلامت و برکت از کشتی پیاده شدند چنان که قرآن می گوید: قِیلَ یٰا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلاٰمٍ مِنّٰا وَ بَرَکٰاتٍ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ (سوره هود آیه 48).

و نیز سلیمان در نامه ای که به ملکه سبا می نویسد سر آغاز آن را"بسم

اللّٰه"قرار می دهد( إِنَّهُ مِنْ سُلَیْمٰانَ وَ إِنَّهُ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ ...)(سوره نحل آیه 30).

و باز روی همین اصل،تمام سوره های قرآن-با بسم اللّٰه آغاز می شود تا هدف اصلی که همان هدایت و سوق بشر به سعادت است از آغاز تا انجام با موفقیت و پیروزی و بدون شکست انجام شود.

تنها سوره توبه است که بسم اللّٰه در آغاز آن نمی بینیم چرا که سوره توبه با اعلان جنگ به جنایتکاران مکه و پیمان شکنان آغاز شده،و اعلام جنگ با توصیف خداوند به"رحمان و رحیم"سازگار نیست.

***در اینجا توجه به یک نکته لازم است و آن اینکه ما در همه جا بسم اللّٰه می گوئیم چرا نمی گوئیم بسم الخالق یا بسم الرازق و مانند آن؟! نکته این است که "اللّٰه" چنان که به زودی خواهیم گفت،جامعترین نامهای خدا است و همه صفات او را یک جا بازگو می کند،اما نامهای دیگر اشاره به بخشی از کمالات او است،مانند خالقیت و رحمت او و مانند آن.

از آنچه گفتیم این حقیقت نیز روشن شد که گفتن "بسم اللّٰه" در آغاز هر کار هم به معنی"استعانت جستن"به نام خدا است،و هم"شروع کردن به نام او" و این دو یعنی"استعانت"و"شروع"که مفسران بزرگ ما گاهی آن را از هم تفکیک کرده اند و هر کدام یکی از آن دو را در تقدیر گرفته اند به یک ریشه باز می گردد،خلاصه این دو لازم و ملزوم یکدیگرند یعنی هم با نام او شروع می کنم و هم از ذات پاکش استمداد می طلبم.

به هر حال هنگامی که کارها را با تکیه بر قدرت خداوند آغاز می کنیم خداوندی که قدرتش ما فوق همه قدرتها است،سبب می شود که از نظر روانی نیرو و توان بیشتری در خود احساس کنیم،مطمئنتر باشیم،بیشتر کوشش کنیم،از

عظمت مشکلات نهراسیم و مایوس نشویم،و ضمنا نیت و عملمان را پاکتر و خالصتر کنیم.

و این است رمز دیگر پیروزی به هنگام شروع کارها به نام خدا.

گر چه هر قدر در تفسیر این آیه سخن بگوئیم کم گفته ایم چرا که معروف است"علی ع از سر شب تا به صبح برای"ابن عباس"از تفسیر "بِسْمِ اللّٰهِ" سخن می گفت،صبح شد در حالی که از تفسیر"با" بِسْمِ اللّٰهِ فراتر نرفته بود"ولی با حدیثی از همان حضرت این بحث را همین جا پایان می دهیم،و در بحثهای آینده مسائل دیگری در این رابطه خواهیم داشت.

"عبد اللّٰه بن یحیی"که از دوستان امیر مؤمنان علی ع بود به خدمتش آمد و بدون گفتن بسم اللّٰه بر تختی که در آنجا بود نشست،ناگهان بدنش منحرف شد و بر زمین افتاد و سرش شکست،علی ع دست بر سر او کشید و زخم او التیام یافت بعد فرمود:آیا نمی دانی که پیامبر از سوی خدا برای من حدیث کرد که هر کار بدون نام خدا شروع شود بی سرانجام خواهد بود،گفتم پدر و مادرم به فدایت باد می دانم و بعد از این ترک نمی گویم،فرمود:در این حال بهره مند و سعادتمند خواهی شد.

امام صادق ع هنگام نقل این حدیث فرمود:بسیار می شود که بعضی از شیعیان ما بسم اللّٰه را در آغاز کارشان ترک می گویند و خداوند آنها را با ناراحتی مواجه می سازد تا بیدار شوند و ضمنا این خطا از نامه اعمالشان شسته شود" 1.

نکته ها:

اشاره

1-آیابسم اللّٰه جزء سوره است؟!

در میان دانشمندان و علماء شیعه اختلافی در این مساله نیست،که بِسْمِ اللّٰهِ جزء سوره حمد و همه سوره های قرآن است،اصولا ثبت "بِسْمِ اللّٰهِ" در متن قرآن مجید در آغاز همه سوره ها،خود گواه زنده این امر است،زیرا می دانیم در متن قرآن چیزی اضافه نوشته نشده است،و ذکر "بِسْمِ اللّٰهِ" در آغاز سوره ها از زمان پیامبر ص تا کنون معمول بوده است.

و اما از نظر دانشمندان اهل تسنن،نویسنده تفسیر المنار جمع آوری جامعی از اقوال آنها به شرح زیر کرده است:

در میان علما گفتگو است که آیا بِسْمِ اللّٰهِ در آغاز هر سوره ای جزء سوره است یا نه؟دانشمندان پیشین از اهل مکه اعم از فقهاء و قاریان قرآن از جمله ابن کثیر و اهل کوفه از جمله عاصم و کسایی از قراء،و بعضی از صحابه و تابعین از اهل مدینه،و همچنین شافعی در کتاب جدید،و پیروان او و ثوری و احمد در یکی از دو قولش معتقدند که جزء سوره است،همچنین علمای امامیه و از صحابه-طبق گفته آنان علی ع و ابن عباس و عبد اللّٰه بن عمر و ابو هریره،و از علمای تابعین سعید بن جبیر و عطا و زهری و ابن المبارک این عقیده را برگزیده اند.

سپس اضافه می کند مهمترین دلیل آنها اتفاق همه صحابه و کسانی که بعد از آنها روی کار آمدند بر ذکر "بِسْمِ اللّٰهِ" در قرآن در آغاز هر سوره ای-جز سوره برائت-است،در حالی که آنها متفقا توصیه می کردند که قرآن را از آنچه جزء قرآن نیست پیراسته دارند،و به همین دلیل"آمین"را در آخر سوره فاتحه ذکر نکرده اند...

سپس از مالک و پیروان ابو حنیفه و بعضی دیگر نقل می کند که آنها بِسْمِ اللّٰهِ

را یک آیه مستقل می دانستند که برای بیان آغاز سوره ها و فاصله میان آنها نازل شده است.

و از احمد(فقیه معروف اهل تسنن)و بعضی از قاریان کوفه نقل می کند که آنها بِسْمِ اللّٰهِ را جزء سوره حمد می دانستند نه جزء سایر سوره ها 1.

از مجموع آنچه گفته شده چنین استفاده می شود که حتی اکثریت قاطع اهل تسنن نیز بِسْمِ اللّٰهِ را جزء سوره می دانند.

در اینجا بعضی از روایاتی را که از طرق شیعه و اهل تسنن در این زمینه نقل شده یادآور می شویم:(و اعتراف می کنیم که ذکر همه آنها از حوصله این بحث خارج،و متناسب با یک بحث فقهی تمام عیار است).

"معاویة بن عمار"از دوستان"امام صادق ع می گوید از امام پرسیدم هنگامی که به نماز بر می خیزم "بِسْمِ اللّٰهِ" را در آغاز حمد بخوانم؟فرمود بلی مجددا سؤال کردم هنگامی که حمد تمام شد و سوره ای بعد از آن می خوانم "بسم اللّٰه" را با آن بخوانم؟باز فرمود آری 2:

2-دارقطنی از علمای سنت به سند صحیح از علی ع نقل می کند که مردی از آن حضرت پرسید"السبع المثانی"چیست؟فرمود:سوره حمد است، عرض کرد:سوره حمد شش آیه است فرمود: بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ نیز آیه ای از آن است" 3.

3-بیهقی محدث مشهور اهل سنت با سند صحیح از طریق ابن جبیر از ابن عباس چنین نقل می کند:استرق الشیطان من الناس،اعظم آیة من القرآن بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ :"مردم شیطان صفت،بزرگترین آیه قرآن

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

را سرقت کردند"(اشاره به اینکه در آغاز سوره ها آن را نمی خوانند) 1.

گذشته از همه اینها سیره مسلمین همواره بر این بوده که هنگام تلاوت قرآن بِسْمِ اللّٰهِ را در آغاز هر سوره ای می خواندند،و متواترا نیز ثابت شده که پیامبر ص آن را نیز تلاوت می فرمود،چگونه ممکن است چیزی جزء قرآن نباشد و پیامبر و مسلمانان همواره آن را ضمن قرآن بخوانند و بر آن مداومت کنند.

و اما اینکه بعضی احتمال داده اند که بسم اللّٰه آیه مستقلی باشد که جزء قرآن است اما جزء سوره ها نیست،احتمال بسیار سست و ضعیفی به نظر می رسد،زیرا مفهوم و محتوای بِسْمِ اللّٰهِ نشان می دهد که برای ابتدا و آغاز کاری است،نه اینکه خود یک مفهوم و معنی جدا و مستقل داشته باشد،در حقیقت این جمود و تعصب شدید است که ما بخواهیم برای ایستادن روی حرف خود هر احتمالی را مطرح کنیم و آیه ای همچون بِسْمِ اللّٰهِ را که مضمونش فریاد می زند سر آغازی است برای بحثهای بعد از آن،آیه مستقل و بریده از ما قبل بعد بپنداریم.

تنها ایراد قابل ملاحظه ای که مخالفان در این رابطه دارند این است که می گویند در شمارش آیات سوره های قرآن(بجز سوره حمد)معمولا بِسْمِ اللّٰهِ را یک آیه حساب نمی کنند،بلکه آیه نخست را بعد از آن قرار می دهند.

پاسخ این سؤال را"فخر رازی"در تفسیر کبیر به روشنی داده است آنجا که می گوید: هیچ مانعی ندارد که بِسْمِ اللّٰهِ در سوره حمد به تنهایی یک آیه باشد و در سوره های دیگر قرآن جزئی از آیه اول محسوب گردد.(بنا بر این مثلا در سوره کوثر" بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ إِنّٰا أَعْطَیْنٰاکَ الْکَوْثَرَ "همه یک آیه محسوب می شود).

به هر حال مساله آن قدر روشن است که می گویند:یک روز معاویه در

دوران حکومتش در نماز جماعت بِسْمِ اللّٰهِ را نگفت،بعد از نماز جمعی از مهاجران و انصار فریاد زدند أ سرقت ام نسیت؟:"آیا بِسْمِ اللّٰهِ را دزدیدی یا فراموش کردی"؟ 1.

2-اللّٰه جامعترین نام خداوند.

در جمله "بِسْمِ اللّٰهِ" نخست با کلمه"اسم"روبرو می شویم که به گفته علمای ادبیات عرب اصل آن از"سمو"(بر وزن غلو)گرفته شده که به معنی بلندی و ارتفاع است،و اینکه به هر نامی"اسم"گفته می شود به خاطر آنست که مفهوم آن بعد از نامگذاری از مرحله خفا و پنهانی به مرحله بروز و ظهور و ارتفاع می رسد،و یا به خاطر آنست که لفظ با نامگذاری،معنی پیدا می کند و از مهمل و بی معنی بودن در می آید و علو و ارتفاع می یابد 2.

به هر حال بعد از کلمه"اسم"،به کلمه"اللّٰه"برخورد می کنیم که جامعترین نامهای خدا است،زیرا بررسی نامهای خدا که در قرآن مجید و یا سایر منابع اسلامی آمده نشان می دهد که هر کدام از آن یک بخش خاص از صفات خدا را منعکس می سازد،تنها نامی که اشاره به تمام صفات و کمالات الهی،یا به تعبیر دیگر جامع صفات جلال و جمال است همان"اللّٰه"می باشد.

به همین دلیل اسماء دیگر خداوند غالبا به عنوان صفت برای کلمه"اللّٰه" گفته می شود به عنوان نمونه:

"غفور"و"رحیم"که به جنبه آمرزش خداوند اشاره می کند( فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ -بقره-226).

"سمیع"اشاره به آگاهی او از مسموعات،و"علیم"اشاره به آگاهی او از همه چیز است( فَإِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ -بقره-227).

"بصیر"،علم او را به همه دیدنیها بازگو می کند( وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ حجرات-18).

"رزاق"،به جنبه روزی دادن او به همه موجودات اشاره می کند و"ذو القوه"به قدرت او،و"مبین"به استواری افعال و برنامه های او( إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزّٰاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِینُ -زاریات-58).

و بالاخره"خالق"و"بارء"اشاره به آفرینش او و"مصور"حاکی از صورتگریش می باشد( هُوَ اللّٰهُ الْخٰالِقُ الْبٰارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْمٰاءُ الْحُسْنیٰ حشر-24).

آری تنها"اللّٰه"است که جامعترین نام خدا می باشد،لذا ملاحظه می کنیم در یک آیه بسیاری از این اسماء،وصف"اللّٰه"قرار می گیرند هُوَ اللّٰهُ الَّذِی لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ الْمَلِکُ الْقُدُّوسُ السَّلاٰمُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَیْمِنُ الْعَزِیزُ الْجَبّٰارُ الْمُتَکَبِّرُ :

"او است اللّٰه که معبودی جز وی نیست،او است حاکم مطلق،منزه از ناپاکیها، از هر گونه ظلم و بیدادگری،ایمنی بخش،نگاهبان همه چیز،توانا و شکست ناپذیر،قاهر بر همه موجودات و با عظمت".

یکی از شواهد روش جامعیت این نام آنست که ابراز ایمان و توحید تنها با جمله لا اله الا اللّٰه می توان کرد،و جمله"لا اله الا العلیم،الا الخالق،الا الرازق" و مانند آن به تنهایی دلیل بر توحید و اسلام نیست،و نیز به همین جهت است که

در مذاهب دیگر هنگامی که می خواهند به معبود مسلمین اشاره کنند"اللّٰه"را ذکر می کنند،زیرا توصیف خداوند به اللّٰه مخصوص مسلمانان است.

3-رحمت عام و خاص خدا.

مشهور در میان گروهی از مفسران این است که صفت"رحمان"،اشاره به رحمت عام خدا است که شامل دوست و دشمن،مؤمن و کافر و نیکوکار و بدکار می باشد،زیرا می دانیم"باران رحمت بی حسابش همه را رسیده،و خوان نعمت بی دریغش همه جا کشیده"همه بندگان از مواهب گوناگون حیات بهره مندند، و روزی خویش را از سفره گسترده نعمتهای بی پایانش بر می گیرند،این همان رحمت عام او است که پهنه هستی را در بر گرفته و همگان در دریای آن غوطه ورند.

ولی"رحیم"اشاره به رحمت خاص پروردگار است که ویژه بندگان مطیع و صالح و فرمانبردار است،زیرا آنها به حکم ایمان و عمل صالح،شایستگی این را یافته اند که از رحمت و بخشش و احسان خاصی که آلودگان و تبهکاران از آن سهمی ندارند،بهره مند گردند.

تنها چیزی که ممکن است اشاره به این مطلب باشد آنست که"رحمان"در همه جا در قرآن به صورت مطلق آمده است که نشانه عمومیت آنست،در حالی که "رحیم"گاهی به صورت مقید ذکر شده که دلیل بر خصوصیت آن است مانند وَ کٰانَ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیماً :"خداوند نسبت به مؤمنان رحیم است"(احزاب- 43)و گاه به صورت مطلق مانند سوره حمد.

در روایتی نیز از امام صادق ع می خوانیم که فرمود:

و اللّٰه اله کل شیء،الرحمن بجمیع خلقه،الرحیم بالمؤمنین خاصة: "خداوند معبود همه چیز است،نسبت به تمام مخلوقاتش رحمان،و نسبت به خصوص مؤمنان رحیم

است" 1از سویی دیگر"رحمان"را صیغه مبالغه دانسته اند که خود دلیل دیگری بر عمومیت رحمت او است،و"رحیم"را صفت مشبهه که نشانه ثبات و دوام است و این ویژه مؤمنان می باشد.

شاهد دیگر اینکه رحمان از اسماء مختص خداوند است و در مورد غیر او به کار نمی رود،در حالی که رحیم صفتی است که هم در مورد خدا و هم در مورد بندگان استعمال می شود،چنان که درباره پیامبر ص در قرآن می خوانیم عَزِیزٌ عَلَیْهِ مٰا عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ :"ناراحتیهای شما بر پیامبر گران است،و نسبت به هدایت شما سخت علاقمند است،و نسبت به مؤمنان مهربان و رحیم می باشد"(توبه-128).

لذا در حدیث دیگری از امام صادق ع نقل شده:

الرحمن اسم خاص، بصفة عامة،و الرحیم اسم عام بصفة خاصة: "رحمان اسم خاص است اما صفت عام دارد"(نامی است مخصوص خدا ولی مفهوم رحمتش همگان را در بر می گیرد) ولی"رحیم"اسم عام است به صفت خاص(نامی است که بر خدا و خلق هر دو گفته می شود اما اشاره به رحمت ویژه مؤمنان دارد) 2.

با این همه گاه می بینیم که رحیم نیز به صورت یک وصف عام استعمال می شود البته هیچ مانعی ندارد که تفاوتی که گفته شد در ریشه این دو لغت باشد،اما استثناهایی نیز در آن راه یابد.

در دعای بسیار ارزنده و معروف امام حسین ع بنام دعای عرفه می خوانیم:

یا رحمان الدنیا و الاخرة و رحیمهما: "ای خدایی که رحمان دنیا و آخرت تویی و رحیم دنیا و آخرت نیز تویی"!

سخن خود را در این بحث با حدیث پر معنی و گویایی از پیامبر اکرم ص پایان می دهیم آنجا که فرمود

:ان اللّٰه عز و جل مائة رحمة،و انه انزل منها واحدة الی الارض فقسمها بین خلقه بها یتعاطفون و یتراحمون،و اخر تسع و تسعین لنفسه یرحم بها عباده یوم القیامة!: "خداوند بزرگ صد باب رحمت دارد که یکی از آن را به زمین نازل کرده است،و در میان مخلوقاتش تقسیم نموده و تمام عاطفه و محبتی که در میان مردم است از پرتو همان است،ولی نود و نه قسمت را برای خود نگاه داشته و در قیامت بندگانش را مشمول آن میسازد" 1.

4-چرا صفات دیگر خدا در "بِسْمِ اللّٰهِ" نیامده است؟!

این موضوع قابل توجه است که تمام سوره های قرآن با بسم اللّٰه شروع می شود(بجز سوره برائت آن هم به دلیلی که سابقا گفتیم)و در بِسْمِ اللّٰهِ پس از نام ویژه"اللّٰه"تنها روی صفت"رحمانیت و رحیمیت"او تکیه می شود،و این سؤال انگیز است که چرا سخنی از بقیه صفات در این موضع حساس به میان نیامده؟ اما با توجه به یک نکته،پاسخ این سؤال روشن می شود و آن اینکه در آغاز هر کار لازم است از صفتی استمداد کنیم که آثارش بر سراسر جهان پرتوافکن است،همه موجودات را فرا گرفته و گرفتاران را در لحظات بحرانی نجات بخشیده است.

بهتر است این حقیقت را از زبان قرآن بشنوید آنجا که می گوید: وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ :"رحمت من همه چیز را فرا گرفته است"(اعراف-156).

و در جای دیگر از زبان حاملان عرش خدا می خوانیم رَبَّنٰا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْءٍ رَحْمَةً: "خدایا رحمت خود را بر همه چیز گسترده ای"(مؤمن-7).

از سوی دیگر می بینیم پیامبران برای نجات خود از چنگال حوادث سخت

و طاقت فرسا و دشمنان خطرناک،دست به دامن رحمت خدا می زدند:قوم"موسی" برای نجات از چنگال فرعونیان می گویند و نجنا برحمتک:"خدایا ما را به رحمت خود رهایی بخش"(یونس-86).

در مورد"هود"و پیروانش چنین می خوانم: فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ الَّذِینَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا :"هود و پیروانش را به وسیله رحمت خویش(از چنگال دشمنان) رهایی بخشیدیم"(اعراف-72).

اصولا هنگامی که حاجتی از خدا می طلبیم مناسب است او را با صفاتی که پیوند با آن حاجت دارد توصیف کنیم،مثلا عیسی مسیح ع به هنگام درخواست مائده آسمانی(غذای مخصوص)چنین می گوید: اَللّٰهُمَّ رَبَّنٰا أَنْزِلْ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ ... وَ ارْزُقْنٰا وَ أَنْتَ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ :"بار الها مائده ای از آسمان بر ما نازل گردان...و ما را روزی ده و تو بهترین روزی دهندگانی"(مائده-114).

"نوح"پیامبر بزرگ خدا نیز این درس را به ما می آموزد،آنجا که برای پیاده شدن از کشتی در یک جایگاه مناسب،چنین دعا کند رَبِّ أَنْزِلْنِی مُنْزَلاً مُبٰارَکاً وَ أَنْتَ خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ :"پروردگارا!مرا به طرز مبارکی فرود آر که تو بهترین فرود آورندگانی"(مؤمنون-29).

و نیز"زکریا"به هنگام درخواست فرزندی از خدا که جانشین و وارث او باشد خدا را با صفت خیر الوارثین توصیف می کند و می گوید رَبِّ لاٰ تَذَرْنِی فَرْداً وَ أَنْتَ خَیْرُ الْوٰارِثِینَ :"خداوندا!مرا تنها مگذار که تو بهترین وارثانی" (انبیاء-89).

بنا بر این در مورد آغاز کارها به هنگامی که می خواهیم با نام خداوند شروع کنیم باید دست به دامن رحمت واسعه او بزنیم،هم رحمت عام و هم رحمت خاصش آیا برای پیشرفت در کارها و پیروزی بر مشکلات،صفتی مناسبتر از این صفات می باشد؟!

جالب اینکه نیرویی که همچون نیروی جاذبه،جنبه عمومی دارد و دلها را به هم پیوند می دهد همین صفت رحمت است،برای پیوند خلق با خالق نیز از این صفت رحمت باید استفاده کرد.

مؤمنان راستین با گفتن بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ در آغاز کارها دل از همه جا بر می کنند و تنها به خدا دل می بندند،و از او استمداد و یاری می طلبند، خداوندی که رحمتش فراگیر است،و هیچ موجودی از آن،بی نصیب نیست.

این درس را نیز از "بسم اللّٰه" به خوبی می توان آموخت که اساس کار خداوند بر رحمت است و مجازات جنبه استثنایی دارد که تا عوامل قاطعی برای آن پیدا نشود تحقق نخواهد یافت،چنان که در دعا می خوانیم

یا من سبقت رحمته غضبه:

"ای خدایی که رحمتت بر غضبت پیشی گرفته است" 1.

انسانها نیز باید در برنامه زندگی چنین باشند،اساس و پایه کار را بر رحمت و محبت قرار دهند و توسل به خشونت را برای مواقع ضرورت بگذارند،قرآن 114 سوره دارد،113 سوره با"رحمت"آغاز می شود،تنها سوره توبه که با اعلان جنگ و خشونت آغاز می شود و بدون بسم اللّٰه است! ***

[سوره الفاتحة (1): آیات 2 تا 3]

اشاره

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (2) اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ (3)

ترجمه:

2-ستایش مخصوص خداوندی است که پروردگار جهانیان است.

3-خداوندی که بخشنده و بخشایشگر است(و رحمت عام و خاصش همگان را فرا گرفته است).

تفسیر:

جهان غرق رحمت او است

بعد از "بِسْمِ اللّٰهِ" که آغازگر سوره بود،نخستین وظیفه بندگان آنست که به یاد مبدء بزرگ عالم هستی و نعمتهای بی پایانش بیفتند،همان نعمتهای فراوانی که سراسر وجود ما را احاطه کرده و راهنمای ما در شناخت پروردگار و هم انگیزه ما در راه عبودیت است.

اینکه می گوئیم:انگیزه،به خاطر آنست که هر انسانی به هنگامی که نعمتی به او می رسد فورا می خواهد،بخشنده نعمت را بشناسد،و طبق فرمان فطرت به سپاسگزاری برخیزد و حق شکر او را ادا کند.

به همین جهت علمای علم کلام(عقائد)در نخستین بحث این علم،که سخن از انگیزه های خداشناسی به میان می آید"وجوب شکر منعم"را که یک فرمان فطری و عقلی است به عنوان انگیزه خداشناسی،یادآور می شوند.

و اینکه می گوئیم:راهنمای ما در شناخت پروردگار نعمتهای او است، به خاطر آن است که بهترین و جامعترین راه برای شناخت مبدء،مطالعه در اسرار آفرینش و رازهای خلقت و مخصوصا وجود نعمتها در رابطه با زندگی انسانها است.

به این دو دلیل سوره فاتحة الکتاب با این جمله شروع می شود( اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ ).

برای پی بردن به عمق و عظمت این جمله لازم است،به تفاوت میان"حمد" و"مدح"و"شکر"و نتایج آن توجه شود:

1-"حمد"در لغت عرب به معنی ستایش کردن در برابر کار یا صفت نیک اختیاری است،یعنی هنگامی که کسی آگاهانه کار خوبی انجام دهد،و یا صفتی را برای خود برگزیند که سرچشمه اعمال نیک اختیاری است،ما او را حمد و ستایش می گوئیم.

ولی"مدح"به معنی هر گونه ستایش است،خواه در برابر یک امر اختیاری باشد یا غیر اختیاری،فی المثل تعریفی را که از یک گوهر گرانبها می کنیم، عرب آن را"مدح"می نامد،و به تعبیر دیگر مفهوم مدح،عام است در حالی که مفهوم حمد خاص می باشد.

ولی مفهوم"شکر"از همه اینها محدودتر است،تنها در برابر نعمتهایی شکر و سپاس می گوئیم که از دیگری با میل و اراده او به ما رسیده است 1و اگر به این نکته توجه کنیم که الف و لام"الحمد"به اصطلاح"الف و لام جنس" است و در اینجا معنی عمومیت را می بخشد،چنین نتیجه می گیریم که هر گونه حمد و ستایش مخصوص خداوندی است که پروردگار جهانیان است.

حتی هر انسانی که سرچشمه خیر و برکتی است،و هر پیامبر و رهبر الهی که نور هدایت در دلها می پاشد،هر معلمی که تعلیم می دهد،هر شخص سخاوتمندی که بخشش می کند،و هر طبیبی که مرهمی بر زخم جانکاهی می نهد،ستایش آنها از ستایش خدا سرچشمه می گیرد،چرا که همه این مواهب در اصل از ناحیه ذات پاک او است،و یا به تعبیر دیگر حمد اینها،حمد خدا،و ستایش اینها ستایشی برای او است.

و نیز اگر خورشید نورافشانی می کند،ابرها باران می بارند،و زمین برکاتش را به ما تحویل می دهد،اینها نیز همه از ناحیه او است،بنا بر این تمام حمدها به او بر می گردد.

و به تعبیر دیگر جمله" اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ "،اشاره ای است هم به توحید ذات و هم صفات و هم افعال(دقت کنید).

2-اصولا توصیف"اللّٰه"در اینجا به "رَبِّ الْعٰالَمِینَ" ،در واقع از قبیل ذکر دلیل بعد از بیان مدعا است،گویی کسی سؤال می کند چرا همه حمدها مخصوص خدا است،در پاسخ گفته می شود:برای اینکه او "رَبِّ الْعٰالَمِینَ" و پروردگار جهانیان است.

قرآن مجید می گوید اَلَّذِی أَحْسَنَ کُلَّ شَیْءٍ خَلَقَهُ:" خداوند کسی است که آفرینش هر چیزی را به بهترین صورت انجام داد"(سجده-7) و نیز می گوید: وَ مٰا مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ رِزْقُهٰا :"هر جنبنده ای در زمین است روزیش بر خدا است"(هود-6).

3-از کلمه"حمد"این نکته نیز به خوبی استفاده می شود که خداوند همه این مواهب و نیکیها را با اراده و اختیار خود،ایجاد کرده است،بر ضد گفته آنان که خدا را همانند خورشید یک مبدء مجبور فیض بخش می دانند.

4-جالب اینکه"حمد"تنها در آغاز کار نیست،بلکه پایان کارها نیز چنان که قرآن به ما تعلیم می دهد با حمد خدا خواهد بود.

در مورد بهشتیان می خوانیم دَعْوٰاهُمْ فِیهٰا سُبْحٰانَکَ اللّٰهُمَّ وَ تَحِیَّتُهُمْ فِیهٰا سَلاٰمٌ وَ آخِرُ دَعْوٰاهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ :"سخن آنها در بهشت نخست منزه شمردن خداوند از هر عیب و نقص،و تحیت آنها سلام،و آخرین سخنشان اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ است"(یونس-10).

5-اما کلمه"رب"در اصل به معنی مالک و صاحب چیزی است که به تربیت و اصلاح آن می پردازد و کلمه"ربیبه"که به دختر همسر انسان گفته می شود از همین جا گرفته شده است،زیرا او هر چند از شوهر دیگری است ولی زیر نظر پدر خوانده اش پرورش می یابد.

این کلمه بطور مطلق تنها به خدا گفته می شود،و اگر به غیر خدا اطلاق گردد حتما به صورت اضافه است مثلا می گوئیم"رب الدار"(صاحب خانه) "رب السفینة"(صاحب کشتی) 1.

در تفسیر"مجمع البیان"معنی دیگری نیز بر آن افزوده است و آن شخص بزرگی است که فرمان او مطاع می باشد،اما بعید نیست که هر دو معنی بیک اصل باز گردد 2.

6-کلمه"عالمین"جمع"عالم"است و عالم به معنی مجموعه ای است از موجودات مختلف که دارای صفات مشترک و یا زمان و مکان مشترک هستند،مثلا می گوییم عالم انسان و عالم حیوان و عالم گیاه،و یا می گوئیم عالم شرق و عالم غرب عالم امروز و عالم دیروز،بنا بر این"عالم"خود به تنهایی معنی جمعی دارد و هنگامی که به صورت"عالمین"جمع بسته می شود اشاره به تمام مجموعه های این جهان است.

در اینجا این سؤال پیش می آید که جمع با"ین"معمولا برای جمع عاقل است در حالی که همه عالمهای این جهان صاحبان عقل نیستند،بهمین دلیل بعضی از مفسران کلمه"عالمین"را در اینجا اشاره به گروه ها و مجموعه هایی از صاحبان

عقل میدانند مانند فرشتگان و انسانها و جن.

این احتمال نیز وجود دارد که این جمع بخاطر تغلیب باشد(منظور از تغلیب این است که مجموعه ای از صاحبان صفات مختلف را با وصف صنف برتر توصیف کنیم).

7-نویسنده تفسیر"المنار"میگوید:از جد ما امام صادق ع که رضوان خدا بر او باد چنین نقل شده که مراد از"عالمین"تنها انسانها هستند.

سپس اضافه می کند در قرآن نیز"عالمین"بهمین معنا آمده است مانند "لِیَکُونَ لِلْعٰالَمِینَ نَذِیراً ":خداوند قرآن را بر بنده اش فرستاد تا جهانیان را انذار کند(سوره فرقان آیه 1) 1.

ولی اگر موارد استعمال عالمین را در قرآن در نظر بگیریم خواهیم دید که هر چند کلمه"عالمین"در بسیاری از آیات قرآن به معنی انسانها آمده است ولی در پاره ای از موارد معنی وسیعتری دارد،و انسانها و موجودات دیگر جهان را در بر می گیرد،مانند" فَلِلّٰهِ الْحَمْدُ رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ وَ رَبِّ الْأَرْضِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ ":"ستایش مخصوص خدا است که مالک و پروردگار آسمانها و زمین، مالک و پروردگار جهانیان است"(جاثیه آیه 36).

و مانند" قٰالَ فِرْعَوْنُ وَ مٰا رَبُّ الْعٰالَمِینَ قٰالَ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمَا ":"فرعون گفت پروردگار عالمیان چیست؟موسی در پاسخ گفت پروردگار آسمانها و زمین و آنچه میان این دو است"(آیه 23 و 24 سوره شعراء).

جالب اینکه در روایتی که صدوق در کتاب"عیون الاخبار"از علی ع نقل کرده چنین می خوانیم:"که امام ع در ضمن تفسیر آیه" اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ "فرمود: رَبِّ الْعٰالَمِینَ هم الجماعات،من کل مخلوق من الجمادات و الحیوانات:" رَبِّ الْعٰالَمِینَ اشاره به مجموع همه مخلوقات است اعم از موجودات

بیجان و جاندار" 1.

اما اشتباه نشود که در میان این روایات تضادی وجود ندارد،زیرا اگر چه کلمه"عالمین"مفهومش گسترده و وسیع است،ولی از آنجا که گل سر سبد مجموعه موجودات جهان"انسان"می باشد،گاهی انگشت مخصوصا روی او گذارده می شود،و بقیه را تابع و در سایه او می بیند،بنا بر این اگر در روایت امام سجاد ع تفسیر به انسانها شده بخاطر آن است که هدف اصلی در این مجموعه بزرگ انسانها هستند.

8-این نکته نیز قابل توجه است که بعضی عالم را به دو گونه تقسیم کرده اند:

عالم کبیر و عالم صغیر،و منظورشان از عالم صغیر وجود یک انسان است،چرا که وجود یک انسان خود به تنهایی مجموعه ای است از نیروهای مختلفی که حاکم بر این عالم بزرگ می باشد،و در حقیقت انسان نمونه برداری از همه جهان است.

آنچه سبب می شود که مخصوصا ما روی مفهوم وسیع عالم تکیه کنیم آن است که بعد از جمله "اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ" آمده در این جمله همه حمد و ستایش را مخصوص خدا میشمریم،سپس رَبِّ الْعٰالَمِینَ را به منزله دلیلی بر آن ذکر می کنیم،می گوئیم:

همه ستایشها مخصوص او است چرا که هر کمالی و هر نعمتی و هر موهبتی که در جهان وجود دارد مالک و صاحب و پروردگارش او می باشد.

نکته ها:

اشاره

1-خط سرخ بر همه رب النوعها

مطالعه تاریخ ادیان و مذاهب نشان می دهد که منحرفان از خط توحید راستین،همواره برای این جهان رب النوعهایی قائل بودند،سرچشمه این تفکر

غلط این بوده که گمان می کردند هر یک از انواع موجودات نیاز به رب النوع مستقلی دارد که آن نوع را تربیت و رهبری کند،گویا خدا را کافی برای تربیت این انواع نمی دانستند!.

حتی برای اموری همانند عشق،عقل،تجارت،جنگ و شکار رب النوعی قائل بودند،از جمله یونانیان دوازده خدای بزرگ(رب النوع)را پرستش می کردند که به پندار آنها بر فراز قله آلپ بزم خدایی دائر ساخته، و هر یک مظهر یکی از صفات آدمی بودند! 1.

در"کلده"پایتخت کشور"آشور"رب النوع آب،رب النوع ماه،رب النوع خورشید و رب النوع زهره قائل بودند،و هر کدام را بنامی می نامیدند،و ما فوق همه اینها"ماردوک"را رب الارباب میشمردند.

در"روم"نیز خدایان متعدد رواج داشت و بازار شرک و تعدد خدایان و ارباب انواع شاید از همه جا داغتر بود.

آنها مجموع خدایان را به دو دسته تقسیم می کردند:خدایان خانوادگی و خدایان حکومت،که مردم زیاد به آنها علاقه نشان نمی دادند(چرا که دل خوشی از حکومتشان نداشتند!).

عده این خدایان فوق العاده زیاد بود،زیرا هر یک از این خدایان یک پست مخصوص داشت،و در امور محدودی مداخله می کرد،تا آنجا که"در خانه" دارای خدای مخصوص بود!بلکه پاشنه و آستانه خانه نیز هر یک رب النوعی داشتند! به گفته یکی از مورخان جای تعجب نیست که رومیها 30 هزار خدا داشته باشند،آن چنان که یکی از بزرگان آنها به شوخی گفته بود تعداد خدایان کشور ما به حدی است که در معابر و محافل فراوانتر از افراد ملت می باشند!

از این خدایان می توان رب النوع کشاورزی،رب النوع آشپزخانه،و رب النوع انبار غذا،رب النوع خانه،رب النوع شعله گاز،رب النوع آتش،رب النوع میوه ها،رب النوع درو،رب النوع درخت تاک،رب النوع جنگل،رب النوع حریق و رب النوع دروازه بزرگ رم و رب النوع آتشکده ملی را نام برد 1.

کوتاه سخن اینکه بشر در گذشته با انواع خرافات دست به گریبان بوده است همانطور که الان هم خرافات بسیاری از آن عصر به یادگار مانده.

در عصر نزول قرآن نیز بتهای متعدد مورد پرستش و ستایش قرار داشته و شاید همه یا قسمتی از آنها جانشین رب النوعهای پیشین بودند.

از همه گذشته گاهی بشر را نیز عملا رب خود قرار می دادند،چنان که قرآن در نکوهش مردمی که احبار(دانشمندان یهود)و رهبانان(مردان و زنان تارک دنیا)را ارباب خود می دانستند میگوید" اِتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ ":"آنها احبار و رهبانهایشان را ارباب بجای خدا می دانستند" (توبه-31).

به هر حال از آنجا که این خرافات علاوه بر اینکه انسان را به انحطاط عقلی می کشانید،مایه تفرقه و تشتت و پراکندگی است،پیامبران الهی به مبارزه شدید با آن برخاستند،تا آنجا که می بینیم بعد از بِسْمِ اللّٰهِ نخستین آیه ای که در قرآن نازل شده،در همین رابطه است" اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ "همه ستایش ها مخصوص خداوندی است که"رب"همه جهانیان است.

و به این ترتیب قرآن خط سرخی بر تمام رب النوع ها می کشد و آنها را به وادی عدم-همانجا که جای اصلیشان است می فرستد،و گل های توحید و یگانگی و همبستگی و اتحاد را به جای آن می نشاند.

قابل توجه اینکه همه مسلمانان موظفند در نمازهای روزانه هر شبانه روز

لا اقل ده بار این جمله را بخوانند و به سایه"اللّٰه"خداوند یگانه ای که مالک و رب و سرپرست و پرورش دهنده همه موجودات است پناه برند،تا هرگز توحید را فراموش نکنند و در بیراهه های شرک سرگردان نشوند.

2-پرورش الهی راه خداشناسی!

گرچه کلمه"رب"همانگونه که گفتیم در اصل به معنی مالک و صاحب است،ولی نه هر صاحبی،صاحبی که عهده دار تربیت و پرورش می باشد،و بهمین جهت در فارسی به عنوان پروردگار ترجمه می شود.

دقت در سیر تکاملی موجودات زنده،و تحول و دگرگونی های موجودات بی جان،و فراهم آمدن زمینه های تربیت موجودات،و ریزه کاری هایی که در هر یک از این قسمت ها نهفته شده است یکی از بهترین طرق خداشناسی است.

هماهنگی هایی که در میان اعضاء بدن ماست که غالبا بدون آگاهی ما بر قرار می باشد،یکی از نمونه های زنده آن است.

فی المثل هنگامی که حادثه مهمی در زندگی ما رخ می دهد،و باید با تمام توان در برابر آن بپاخیزیم،در یک لحظه کوتاه فرمانی هماهنگ به تمام ارگان های بدن ما-به صورت ناآگاه-صادر می شود،بلافاصله،ضربان قلب بالا می رود، تنفس شدید می شود،تمام نیروهای بدن بسیج می گردند،مواد غذایی و اکسیژن هوا از طریق خون به طور فراوان به تمام سلول ها می رسند،اعصاب آماده کار، و عضلات آماده حرکت بیشتر می شوند،نیروی تحمل انسان بالا می رود،احساس درد کمتر می شود،خواب از چشم می پرد،خستگی از اعضاء فرار می کند، احساس گرسنگی بکلی فراموش می شود.

چه کسی این هماهنگی عجیب را در این لحظه حساس،با این سرعت، در میان تمام ذرات وجود انسان،ایجاد می کند؟آیا این پرورش جز از ناحیه

خداوند عالم و قادر ممکن است؟! آیات قرآن پر است از نمونه های این پرورش الهی که بخواست خدا هر کدام در جای خود خواهد آمد و هر کدام دلیل روشنی برای شناخت خدا هستند.

[سوره الفاتحة (1): آیه 3]

اشاره

اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ (3)

ترجمه:

3-خداوندی که بخشنده و بخشایشگر است(و رحمت عام و خاصش همه را رسیده).

تفسیر:

معنی"رحمن"و"رحیم"و گسترش مفهوم آنها و همچنین تفاوت میان این دو کلمه را در تفسیر "بسم اللّٰه" مشروحا خواندیم،و نیازی به تکرار نیست.

نکته ای که در اینجا باید اضافه کنیم این است که این دو صفت که از مهم ترین اوصاف الهی است در نمازهای روزانه ما حد اقل 30 بار تکرار می شوند (دو مرتبه در سوره حمد و یک مرتبه در سوره ای بعد از آن می خوانیم)و به این ترتیب 60 مرتبه خدا را به صفت رحمتش می ستائیم.

این در حقیقت درسی است برای همه انسانها که خود را در زندگی بیش از هر چیز به این اخلاق الهی متخلق کنند،بعلاوه اشاره ای است به این واقعیت که اگر ما خود را عبد و بنده خدا می دانیم مبادا رفتار مالکان بی رحم نسبت به بردگانشان در نظرها تداعی شود.

در تاریخ بردگی می خوانیم:

"صاحبان آنها با قساوت و بی رحمی عجیبی با آنها رفتار می کردند،چنان که می گویند اگر بنده ای در انجام خدمات اندک قصوری می ورزید مجازات های

سخت می دید:شلاق می خورد،او را به زنجیر می کشیدند،به آسیابش می بستند به حفر معادن می گماشتند،در زیر زمینها و سیاه چال های هولناک حبس می کردند و اگر گناهش بزرگتر بود به دارش می آویختند"! 1.

در جای دیگر می خوانیم:"غلامان محکوم را در قفس درندگان می انداختند و اگر جان سالم به در می بردند درنده دیگری را داخل قفس او می کردند".

این بود نمونه ای از رفتار مالکان با بردگان خویش،اما خداوند جهان در قرآن کرارا تذکر می دهد که اگر بندگانم بر خلاف دستورم عمل کردند و پشیمان شدند می بخشم،می آمرزم،رحیم و مهربانم آنجا که می فرماید: قُلْ یٰا عِبٰادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ لاٰ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً 2"ای کسانی که از حریم بندگی سرباز زده اید از رحمت خدا مایوس نشوید،خداوند همه گناهان را می آمرزد"(توبه کنید و از دریای بی پایان رحمت خدا بهره مند شوید).

بنا بر این آوردن"رحمان و رحیم"بعد از "رَبِّ الْعٰالَمِینَ" اشاره به این نکته است که ما در عین قدرت نسبت به بندگان خویش،با مهربانی و لطف رفتار می کنیم این بنده نوازی و لطف خدا،بندگان را شیفته او می سازد:که با یک دنیا علاقه بگویند "اَلرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ" .

اینجا است که انسان متوجه می شود چقدر فاصله است بین رفتار خداوند بزرگ با بندگان خویش،و روش مالکان با زیردستان خود،مخصوصا در عصر شوم،بردگی.

[سوره الفاتحة (1): آیه 4]

اشاره

مٰالِکِ یَوْمِ اَلدِّینِ (4)

ترجمه:

4-خدایی که مالک روز جزاست.

تفسیر:

ایمان به رستاخیز دومین پایگاه

در اینجا به دومین اصل مهم اسلام یعنی قیامت و رستاخیز توجه می کند و می گوید:"خداوندی که مالک روز جزا است"( مٰالِکِ یَوْمِ الدِّینِ ).

و به این ترتیب محور مبدء و معاد که پایه هر گونه اصلاح اخلاقی و اجتماعی است در وجود انسان تکمیل می گردد.

جالب اینکه در اینجا تعبیر به"مالکیت خداوند"شده است،که نهایت سیطره و نفوذ او را بر همه چیز و همه کس در آن روز مشخص می کند،روزی که همه انسانها در آن دادگاه بزرگ برای حساب حاضر می شوند،و در برابر مالک حقیقی خود قرار می گیرند،تمام گفته ها و کارها و حتی اندیشه های خود را حاضر می بینند،هیچ چیز حتی به اندازه سر سوزنی نابود نشده و به دست فراموشی نیفتاده است،و اکنون این انسان است که باید بار همه مسئولیتهای اعمال خود را بر دوش کشد!.

حتی در آنجا که خود فاعل نبوده،بلکه بنیانگذار سنت و برنامه ای بوده است،باز باید سهم خویش را از مسئولیت بپذیرد.

بدون شک مالکیت خداوند در آن روز یک مالکیت اعتباری،نظیر مالکیت ما نسبت به آنچه در این جهان ملک ما است،نمی باشد،چرا که این یک مالکیت قراردادی است با تشریفات و اسنادی می آید و با تشریفات و اسناد دیگری از میان

می رود،ولی مالکیت خدا نسبت به جهان هستی مالکیت حقیقی است، و آن پیوند و ارتباط خاص موجودات با خدا است که اگر یک لحظه از او بریده شوند نابود می شوند،همانگونه که اگر رابطه لامپهای برق با کارخانه اصلی بریده شود روشنایی در همان لحظه محو و نابود خواهد شد.

و تعبیر دیگر این مالکیت نتیجه خالقیت و ربوبیت است،آن کس که موجودات را آفریده و تحت حمایت خود پرورش می دهد،و لحظه به لحظه فیض وجود و هستی به آنها می بخشد،مالک حقیقی موجودات است.

نمونه ضعیفی از مالکیت حقیقی را در خودمان نسبت به اعضاء پیکرمان می توانیم پیدا کنیم،ما مالک چشم و گوش و قلب و اعصاب خویش هستیم،نه به معنی مالکیت اعتباری،بلکه یک نوع مالکیت حقیقی که از ارتباط و پیوند و احاطه سرچشمه می گیرد.

در اینجا این سؤال پیش می آید که مگر خداوند مالک تمام این جهان نیست که ما از او تعبیر به"مالک روز جزا"می کنیم؟ پاسخ این سؤال با توجه به یک نکته روشن می شود و آن اینکه مالکیت خداوند گر چه شامل"هر دو جهان"می باشد،اما بروز و ظهور این مالکیت در قیامت بیشتر است،چرا که در آن روز همه پیوندهای مادی و مالکیتهای اعتباری بریده می شود،و هیچکس در آنجا چیزی از خود ندارد،حتی اگر شفاعتی صورت گیرد باز به فرمان خدا است، یَوْمَ لاٰ تَمْلِکُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَیْئاً وَ الْأَمْرُ یَوْمَئِذٍ لِلّٰهِ :"روزی که هیچکس مالک هیچ چیز برای کمک بدیگری نیست،و همه کارها به دست خدا است"(سوره انفطار آیه 19).

به تعبیر دیگر انسان در این دنیا گاه به کمک دیگری می شتابد،با زبانش از او دفاع می کند،با اموالش از او حمایت می نماید،با نفرات و قدرتش به کمکش برمی خیزد،و گاه با طرحها و نقشه های گوناگون،او را زیر پوشش حمایت

خود قرار می دهد.

ولی آن روز هیچیک از این امور وجود ندارد،و به همین دلیل هنگامی که از مردم سؤال شود لِمَنِ الْمُلْکُ الْیَوْمَ "حکومت امروز از آن کیست"؟!می گویند: لِلّٰهِ الْوٰاحِدِ الْقَهّٰارِ :"برای خداوند یگانه پیروز است!"(سوره مؤمن آیه 16).

اعتقاد به روز رستاخیز،و ایمان به آن دادگاه بزرگ که همه چیز در آن بطور دقیق مورد محاسبه قرار می گیرد،اثر فوق العاده نیرومندی در کنترل انسان در برابر اعمال نادرست و ناشایست دارد،و یکی از علل جلوگیری کردن نماز از فحشاء و منکرات همین است که نماز انسان را هم بیاد مبدئی می اندازد که از همه کار او با خبر است و هم بیاد دادگاه بزرگ عدل خدا.

تکیه بر مالکیت خداوند نسبت به روز جزا این اثر را نیز دارد که با اعتقاد مشرکان و منکران رستاخیز به مبارزه بر می خیزد،زیرا از آیات قرآن به خوبی استفاده می شود که ایمان به"اللّٰه"یک عقیده عمومی حتی برای مشرکان عصر جاهلی بوده،لذا هنگامی که از آنها می پرسیدند:آفریدگار آسمانها و زمین کیست؟می گفتند:خدا! وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ (لقمان-25)در حالی که آنها با گفتار پیامبر ص در زمینه معاد با ناباوری عجیبی روبرو می شدند وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا هَلْ نَدُلُّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ یُنَبِّئُکُمْ إِذٰا مُزِّقْتُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّکُمْ لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ أَفْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ :

"کافران گفتند آیا مردی را به شما معرفی بکنیم که می گوید هنگامی که خاک شدید و پراکنده گشتید،بار دیگر آفرینش جدیدی خواهید داشت!آیا او بر خدا دروغ بسته یا دیوانه است؟!"(سبا آیه 8).

در حدیثی از امام سجاد ع می خوانیم:هنگامی که به آیه" مٰالِکِ یَوْمِ الدِّینِ "می رسید،آن قدر آن را تکرار می کرد که نزدیک بود روح از بدنش پرواز کند.

کان علی بن الحسین اذا قرء مٰالِکِ یَوْمِ الدِّینِ یکررها حتی یکادان یموت

1

.

اما کلمه "یَوْمِ الدِّینِ" این تعبیر در تمام مواردی که در قرآن استعمال شده به معنی قیامت آمده است چنان که در قرآن در آیه 17 و 18 و 19 سوره انفطار با صراحت به این معنی اشاره شده است(این تعبیر متجاوز از ده بار در قرآن مجید به همین معنی آمده).

و اینکه چرا آن روز،روز دین معرفی شده؟به خاطر این است که آن روز روز جزا است و"دین"در لغت به معنی"جزا"می باشد،و روشنترین برنامه ای که در قیامت اجرا می شود همین برنامه جزا و کیفر و پاداش است،در آن روز پرده از روی کارها کنار می رود،و اعمال همه دقیقا مورد محاسبه قرار می گیرد و هر کس جزای اعمال خویش را اعم از خوب و بد می بیند.

در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم که فرمود: یَوْمِ الدِّینِ ،روز حساب است 2.

اما طبق این روایت"دین"به معنی"حساب"است،شاید این تعبیر از قبیل ذکر علت و اراده معلول باشد،زیرا همیشه حساب مقدمه ای برای جزا است.

بعضی از مفسران نیز عقیده دارند که علت نامگذاری رستاخیز به "یَوْمِ الدِّینِ" این است که در آن روز هر کسی در برابر دین و آئین خود جزا می بیند.

ولی معنی اول(حساب و جزا)صحیحتر به نظر می رسد.

[سوره الفاتحة (1): آیه 5]

اشاره

إِیّٰاکَ نَعْبُدُ وَ إِیّٰاکَ نَسْتَعِینُ (5)

ترجمه:

5-تنها تو را می پرستیم و تنها از تو یاری می جوئیم.

تفسیر انسان در پیشگاه خدا:

اینجا سر آغازی است برای نیازهای بنده و تقاضاهای او از خدا،و در حقیقت لحن سخن از اینجا عوض می شود،زیرا آیات قبل حمد و ثنای پروردگار و اظهار ایمان به ذات پاک او و اعتراف به روز قیامت بود.

اما از اینجا گویی"بنده"با این پایه محکم عقیدتی و معرفت و شناخت پروردگار،خود را در حضور او،و در برابر ذات پاکش می بیند،او را مخاطب ساخته نخست از عبودیت خویش در برابر او،و سپس از امدادها و کمکهای او سخن می گوید:"تنها ترا می پرستم و تنها از تو یاری می جویم"( إِیّٰاکَ نَعْبُدُ وَ إِیّٰاکَ نَسْتَعِینُ ).

به تعبیر دیگر:هنگامی که مفاهیم آیات گذشته در جان انسان جای گیرد، و اعماق وجودش به نور اللّٰه پرورش دهنده جهانیان روشن می شود،و رحمت عام و خاص او و مالکیتش در روز جزا را درک می کند،انسان به صورت یک فرد کامل از نظر عقیده در می آید،این عقیده عمیق توحیدی نخستین ثمره اش از یک سو بنده خالص خدا بودن،و از بندگی بتها و جباران و شهوات در آمدن،و از سوی دیگر،دست استمداد به ذات پاک او دراز کردن است.

در واقع آیات گذشته سخن از توحید ذات و صفات می گفت و در اینجا سخن از توحید عبادت،و توحید افعال است.

توحید عبادت آنست که هیچکس و هیچ چیز را شایسته پرستش جز ذات خدا ندانیم تنها به فرمان او گردن نهیم،تنها قوانین او را به رسمیت بشناسیم و از هر نوع بندگی و تسلیم در برابر غیر ذات پاک او بپرهیزیم.

توحید افعال آنست که تنها مؤثر حقیقی را در عالم او بدانیم(لا مؤثر فی الوجود الا اللّٰه)نه اینکه عالم اسباب را انکار کنیم و به دنبال سبب نرویم بلکه معتقد باشیم که هر سببی هر تاثیری دارد،آن هم به فرمان خدا است،او است که به آتش سوزندگی،و به خورشید روشنایی و به آب حیاتبخشی داده است.

ثمره این عقیده آنست که انسان تنها متکی به"اللّٰه"خواهد بود،تنها قدرت و عظمت را مربوط به او می داند،و غیر او در نظرش فانی،زوال پذیر،و فاقد قدرت می باشد.

تنها ذات اللّٰه قابل اعتماد و ستایش است،و لیاقت این دارد که انسان او را تکیه گاه خود در همه چیز قرار دهد.

این تفکر و اعتقاد انسان را از همه کس و همه موجودات بریده و تنها به خدا پیوند می دهد،حتی اگر به دنبال عالم اسباب می رود نیز به فرمان او است یعنی در لابلای اسباب،قدرت خدا را که"مسبب الاسباب"است مشاهده می کند.

این عقیده آن قدر روح انسان را وسیع و افق فکر او را بالا می برد که به بی نهایت و ابدیت می پیوندد و از محیطهای محدود آزاد و رها می سازد.

نکته ها:

اشاره

1-نقطه اتکاء فقط او است

-طبق آنچه در ادبیات عرب خوانده ایم هنگامی که"مفعول"بر"فاعل"مقدم شود،معنی حصر از آن استفاده می گردد،و در اینجا مقدم شدن کلمه"ایاک"بر"نعبد"و"نستعین"دلیل بر انحصار است و نتیجه آن همان توحید عبادت و توحید افعالی است که در بالا بیان کردیم.

حتی در عبودیت و بندگی خود نیز احتیاج به کمک او داریم،و در این راه نیز باید از او استعانت جست،مبادا گرفتار انحراف و عجب و ریا و اموری مانند اینها بشویم که عبودیت ما را پاک در هم می ریزد.

به تعبیر دیگر در جمله اول که می گوئیم تنها تو را می پرستیم کمی بوی استقلال دارد،بلافاصله با جمله "إِیّٰاکَ نَسْتَعِینُ" آن را اصلاح می کنیم و آن حالت "بین الامرین"(نه جبر و نه تفویض)را در عبارت خود مجسم می سازیم و الگویی خواهد بود برای همه کارهای ما.

2-ذکر صیغه جمع در"نعبد"و"نستعین"

و همچنین آیات بعد که همه به صورت جمع است نشان می دهد که اساس عبادت مخصوصا نماز بر پایه جمع و جماعت است،حتی به هنگامی که بنده در برابر خدا به راز و نیاز بر می خیزد باید خود را میان جمع و جماعت ببیند،تا چه رسد به سایر کارهای زندگیش.

به این ترتیب هر گونه فردگرایی،و تک روی،انزواطلبی و مانند اینها مفاهیمی مردود از نظر قرآن و اسلام شناخته می شود.

مخصوصا نماز،از اذان و اقامه که دعوت به اجتماع برای نماز است گرفته (حی علی الصلاة-بشتاب به سوی نماز...)تا سوره حمد که آغازگر نماز است، السلام علیکم که پایان آن است همه دلیل بر این است که این عبادت در اصل جنبه اجتماعی دارد،یعنی باید به صورت جماعت انجام شود،درست است که نماز فرادی نیز در اسلام صحیح است اما عبادت فردی جنبه فرعی و درجه دوم را دارد.

3-در برخورد نیروها از او کمک می گیریم،

بشر در این جهان با نیروهای مختلفی روبرو است،هم از نظر نیروهای طبیعی،و هم از نظر نیروهای درون ذاتی خود.برای اینکه بتواند در برابر عوامل مخرب و ویرانگر و منحرف

کننده،مقاومت کند احتیاج به یار و مدد کاری دارد،اینجا است که خود را در زیر چتر حمایت پروردگار قرار می دهد،همه روز از خواب بر می خیزد،و با تکرار جمله " إِیّٰاکَ نَعْبُدُ وَ إِیّٰاکَ نَسْتَعِینُ "اعتراف به عبودیت پروردگار کرده و از ذات پاک او برای پیروزی در این مبارزه بزرگ کمک می گیرد،و شامگاهان نیز با تکرار همین جمله سر به بستر می نهد،با یاد او بر می خیزد و با یاد و استمداد از وجود او بخواب می رود و خوشا به حال کسی که به چنین مرحله ای از ایمان برسد،در برابر هیچ گردنکشی و زورمندی سر تعظیم فرود نمی آورد،در مقابل جاذبه مادیات خود را نمی بازد،همچون پیامبر اسلام می گوید: إِنَّ صَلاٰتِی وَ نُسُکِی وَ مَحْیٰایَ وَ مَمٰاتِی لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ :"نماز و عبادتم،مرگ و حیاتم همه از آن خداوند است که پروردگار جهانیان است"(انعام-162).

[سوره الفاتحة (1): آیه 6]

اشاره

اِهْدِنَا اَلصِّرٰاطَ اَلْمُسْتَقِیمَ (6)

ترجمه:

6-ما را به راه راست هدایت فرما.

تفسیر:

اشاره

پیمودن صراط مستقیم

پس از اظهار تسلیم در برابر پروردگار و وصول به مرحله عبودیت و استعانت و استمداد از ذات پاک او نخستین تقاضای بنده این است که او را به راه راست،راه پاکی و نیکی،راه عدل و داد،و راه ایمان و عمل صالح هدایت فرماید،تا خدایی که همه نعمتها را به او ارزانی داشته،نعمت هدایت را نیز بر آن بیفزاید.

گر چه این انسان در چنین شرائط مؤمن است،و با خدای خود آشنا،ولی امکان دارد که هر آن این نعمت به خاطر عواملی از او سلب گردد،و از صراط مستقیم منحرف و گمراه شود.

پس باید هر شبانه روز لا اقل ده بار از خدای خود بخواهد که لغزش و انحرافی برای او پیش نیاید.

بعلاوه این"صراط مستقیم"که همان آئین حق است مراتب و درجاتی دارد که همه افراد در پیمودن این درجات یکسان نیستند،هر مقدار از این درجات را انسان طی نماید،باز درجات بالاتر و والاتری وجود دارد که انسان با ایمان باید از خدا بخواهد تا او را به آن درجات هدایت کند.

در اینجا این سؤال معروف که چرا ما همواره درخواست هدایت به صراط مستقیم از خدا می کنیم مگر ما گمراهیم؟مطرح می شود.

وانگهی بفرضی که این سخن از ما زیبنده باشد از پیامبر و امامان که نمونه انسان کامل بودند چه معنی دارد؟! در پاسخ این ایراد می گوئیم:

اولا:همانطور که اشاره شد انسان در مسیر هدایت هر لحظه بیم لغزش و انحراف درباره او می رود،به همین دلیل باید خود را در اختیار پروردگار بگذارد و تقاضا کند که او را بر راه راست ثابت نگهدارد.

ما نباید فراموش کنیم که وجود و هستی و تمام مواهب الهی،لحظه به لحظه از آن مبدء بزرگ به ما میرسد.

سابقا گفتیم مثل ما و همه موجودات(از یک نظر)مثل لامپهای برق است، اگر می بینیم نور لامپ،متصل و یک نواخت پخش می شود به خاطر آنست که لحظه به لحظه نیرو از منبع برق به او میرسد،منبع برق هر لحظه نور جدیدی تولید می کند و بوسیله سیمهای ارتباطی به لامپ تحویل می گردد.

هستی ما نیز همانند نور این لامپها است گر چه به صورت یک وجود ممتد جلوه گر است،ولی در حقیقت لحظه به لحظه وجود تازه ای از منبع هستی آفریدگار فیاض، به ما میرسد.

بنا بر این همانگونه که هر لحظه وجود تازه ای به ما میرسد،به هدایت جدیدی نیز نیازمندیم،بدیهی است اگر موانعی در سیمهای معنوی ارتباطی ما با خدا ایجاد شود،کژیها،ظلمها،ناپاکیها و...پیوند ما را از آن منبع هدایت قطع می کند،و همان لحظه از صراط مستقیم منحرف خواهیم شد.

ما از خدا طلب می کنیم که این موانع پیش نیاید و ما بر صراط مستقیم ثابت بمانیم.

ثانیا:هدایت همان پیمودن طریق تکامل است که انسان تدریجا مراحل نقصان را پشت سر بگذارد و به مراحل بالاتر برسد.

این را نیز می دانیم که طریق تکامل نامحدود است و به سوی بی نهایت هم چنان پیش می رود.

بنا بر این جای تعجب نیست که حتی پیامبران و امامان از خدا تقاضای هدایت "صراط مستقیم"کنند،چه اینکه کمال مطلق تنها خدا است،و همه بدون استثناء در مسیر تکاملند چه مانع دارد که آنها نیز تقاضای درجات بالاتری را از خدا بنمایند.

مگر ما بر پیامبر ص صلوات و درود نمی فرستیم؟مگر مفهوم صلوات، تقاضای رحمت تازه پروردگار برای محمد و آل محمد نیست؟ مگر خود پیامبر ص نمی فرمود: رَبِّ زِدْنِی عِلْماً :"خدایا علم(و هدایت) مرا بیشتر کن!" مگر قرآن نمی گوید: وَ یَزِیدُ اللّٰهُ الَّذِینَ اهْتَدَوْا هُدیً :"خداوند هدایت هدایت یافتگان را افزون می کند"(مریم-76).

و نیز می گوید: وَ الَّذِینَ اهْتَدَوْا زٰادَهُمْ هُدیً وَ آتٰاهُمْ تَقْوٰاهُمْ :"آنها که هدایت یافته اند خداوند بر هدایتشان می افزاید،و تقوا به آنها می دهد" (محمد-17).

و از اینجا پاسخ سؤالی که مربوط به درود بر پیامبر ص و امامان است نیز روشن می شود که این درود و صلوات در حقیقت تقاضای مقام بالاتر و والاتر برای آن بزرگواران است.

برای روشن شدن آنچه گفتیم به دو حدیث زیر توجه فرمائید:

1-امیر مؤمنان علی ع در تفسیر جمله اِهْدِنَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ می فرماید،یعنی

ادم لنا توفیقک الذی اطعناک به فی ماضی ایامنا،حتی نطیعک کذلک فی مستقبل اعمارنا: "خداوندا توفیقاتی را که در گذشته بر ما ارزانی داشتی و به برکت آن تو را اطاعت کردیم،هم چنان ادامه ده تا در آینده عمرمان نیز تو را اطاعت کنیم" 1.

2-امام صادق ع می فرماید:یعنی

ارشدنا للزوم الطریق المؤدی الی محبتک،و المبلغ الی جنتک،و المانع من ان نتبع اهوائنا فنعطب،او ان ناخذ بآرائنا فنهلک "یعنی:خداوندا ما را بر راهی که به محبت تو می رسد و به بهشت واصل می گردد،و مانع از پیروی هوسهای کشنده و آراء انحرافی و هلاک کننده است،ثابت بدار 2.

صراط مستقیم چیست؟

آن گونه که از بررسی آیات قرآن مجید بر می آید"صراط مستقیم"همان آئین خدا پرستی و دین حق و پایبند بودن به دستورات خدا است،چنان که در سوره

انعام آیه 161 می خوانیم: قُلْ إِنَّنِی هَدٰانِی رَبِّی إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ دِیناً قِیَماً مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ :"بگو خداوند مرا به صراط مستقیم هدایت کرده:به دین استوار،آئین ابراهیم که هرگز به خدا شرک نورزید".

در اینجا"دین ثابت و پا بر جا و آئین توحیدی ابراهیم و نفی هر گونه شرک" به عنوان صراط مستقیم معرفی شده که این جنبه عقیدتی را مشخص می کند.

اما در سوره یس آیه 61 و 62 چنین می خوانیم: أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یٰا بَنِی آدَمَ أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا الشَّیْطٰانَ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ وَ أَنِ اعْبُدُونِی هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ :

"ای فرزندان آدم مگر با شما پیمان نبستم که شیطان را پرستش نکنید(بدستورات او عمل ننمائید)و مرا پرستش کنید این همان صراط مستقیم است".

در اینجا به جنبه های عملی آئین حق اشاره شده که نفی هر گونه کار شیطانی و عمل انحرافی است.

و به گفته قرآن در سوره آل عمران آیه 101 راه رسیدن به صراط مستقیم پیوند و ارتباط با خدا است( وَ مَنْ یَعْتَصِمْ بِاللّٰهِ فَقَدْ هُدِیَ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ ).

ذکر این نکته نیز لازم به نظر می رسد که راه مستقیم همیشه یک راه بیشتر نیست،زیرا میان دو نقطه تنها یک خط مستقیم وجود دارد که نزدیکترین راه را تشکیل می دهد.

بنا بر این اگر قرآن می گوید صراط مستقیم،همان دین و آئین الهی در جنبه های عقیدتی و عملی است به این دلیل است که نزدیکترین راه ارتباط با خدا همانست.

و نیز به همین دلیل است که دین واقعی یک دین بیشتر نیست إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللّٰهِ الْإِسْلاٰمُ :"دین در نزد خدا اسلام است"(آل عمران آیه 19).

به خواست خدا بعدا خواهیم دید که اسلام معنی وسیعی دارد که هر آئین توحیدی را در آن عصر و زمان که رسمیت داشته و با آئین جدید نسخ نشده است

شامل می شود.

و از اینجا روشن می شود تفسیرهای مختلفی که مفسران در این زمینه نقل کرده اند همه در واقع به یک چیز باز می گردد:

بعضی آن را به معنی اسلام.

بعضی به معنی قرآن.

بعضی به پیامبر و امامان راستین.

و بعضی آن را به آئین"اللّٰه"که جز آن را قبول نمی کند،تفسیر نموده اند.

تمام این معانی بازگشت به همان دین و آئین الهی در جنبه های اعتقادی و عملی می کند.

همچنین روایاتی که در منابع اسلامی در این زمینه وارد شده و هر کدام به زاویه ای از این مساله اشاره کرده همه به یک اصل باز می گردد،از جمله:

از پیامبر ص چنین نقل شده:

اَلصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ

صراط الانبیاء و هم الذین انعم اللّٰه علیهم: "صراط مستقیم راه پیامبران است و همانها هستند که مشمول نعمتهای الهی شده اند" 1.

از امام صادق ع می خوانیم که در تفسیر آیه" اِهْدِنَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ " فرمود:

الطریق و معرفة الامام: "منظور راه و شناخت امام است" 2.

و نیز در حدیث دیگری از همان امام نقل شده:

و اللّٰه نحن الصراط المستقیم: "به خدا سوگند مائیم صراط مستقیم" 3.

در حدیث دیگری باز از همان امام می خوانیم که فرمود:صراط مستقیم، امیر مؤمنان علی ع است 4.

مسلم است که پیامبر ص و علی ع و ائمه اهل بیت ع همه به همان

آئین توحیدی خدا دعوت می کردند،دعوتی که جنبه های اعتقادی و عملی را در بر می گرفت.

جالب اینکه"راغب"در کتاب"مفردات"در معنی صراط می گوید:"صراط" راه مستقیم است،بنا بر این مستقیم بودن در مفهوم صراط افتاده،و ذکر آن به صورت توصیف،برای تاکید هر چه بیشتر روی این مساله است.

[سوره الفاتحة (1): آیه 7]

اشاره

صِرٰاطَ اَلَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ غَیْرِ اَلْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ لاَ اَلضّٰالِّینَ (7)

ترجمه:

7-راه آنها که بر آنان نعمت دادی نه آنها که بر ایشان غضب کردی و نه گمراهان!

تفسیر:

دو خط انحرافی!

این آیه در حقیقت تفسیر روشنی است برای"صراط مستقیم"که در آیه قبل خواندیم،می گوید:مرا به راه کسانی هدایت فرما که آنان را مشمول انواع نعمتهای خود قرار دادی(نعمت هدایت،نعمت توفیق،نعمت رهبری مردان حق و نعمت علم و عمل و جهاد و شهادت)نه آنها که بر اثر اعمال زشت،و انحراف عقیده غضب تو دامنگیرشان شد و نه آنها که جاده حق را رها کرده و در بیراهه ها گمراه و سرگردان شده( صِرٰاطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ لاَ الضّٰالِّینَ ).

در حقیقت چون ما آشنایی کامل به راه و رسم هدایت نداریم،خدا به ما دستور می دهد که در این آیه طریق و خط پیامبران و نیکوکاران و آنها که مشمول نعمت و الطاف او شده اند را بخواهیم.

و نیز به ما هشدار می دهد که در برابر شما همیشه دو خط انحرافی قرار دارد،خط"مغضوب علیهم"و خط"ضالین"که به زودی به تفسیر این دو آشنا خواهیم شد.

نکته ها:

اشاره

1-"الذین انعمت علیهم"کیانند؟

سوره نساء آیه 69 این گروه را تفسیر کرده است: وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولٰئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ الصّٰالِحِینَ وَ حَسُنَ أُولٰئِکَ رَفِیقاً .

:"کسانی که دستورات خدا و پیامبر را اطاعت کنند،خدا آنها را با کسانی قرار می دهد که مشمول نعمت خود ساخته،از پیامبران و رهبران صادق و راستین و جانبازان و شهیدان راه خدا و افراد صالح،و اینان رفیقان خوبی هستند".

همانگونه که ملاحظه می کنیم این آیه افراد مورد نعمت خدا را چهار گروه معرفی می کند:پیامبران،صدیقین،شهداء،و صالحین.

این مراحل چهارگانه شاید اشاره به این معنی باشد که برای ساختن یک جامعه انسانی سالم و مترقی و مؤمن،نخست باید رهبران حق و انبیاء وارد میدان شوند.

و به دنبال آنها مبلغان صدیق و راستگو که گفتار و کردارشان با یکدیگر هماهنگ است،تا اهداف پیامبران را از این طریق در همه جا گسترش دهند.

به دنبال این دوران سازندگی فکری،طبیعتا عناصر آلوده و آنها که مانع راه حقند سر بر دارند،جمعی باید در مقابل آنها قیام کنند و عده ای شهید شوند و با خون پاکشان درخت توحید آبیاری گردد.

در مرحله چهارم محصول این کوششها و تلاشها به وجود آمدن"صالحان" است،اجتماعی پاک و شایسته و آکنده از معنویت.

بنا بر این ما در سوره حمد در شبانه روز پی در پی از خدا می خواهیم که در خط این چهار گروه قرار گیریم،خط انبیاء خط صدیقین،خط شهدا و صالحین و روشن

است که در هر مقطع زمانی باید در یکی از این خطوط،انجام وظیفه کنیم و رسالت خویش را ادا نمائیم.

2"مغضوب علیهم"و"ضالین"کیانند؟

جدا کردن این دو از هم در آیات فوق نشان می دهد که هر کدام اشاره به گروه مشخصی است.

در اینکه فرق میان این دو چیست سه تفسیر وجود دارد:

1-از موارد استعمال این دو کلمه در قرآن مجید چنین استفاده می شود که "مغضوب علیهم"مرحله ای سخت تر و بدتر از"ضالین"است،و به تعبیر دیگر "ضالین"گمراهان عادی هستند،و مغضوب علیهم،گمراهان لجوج و یا منافق، و به همین دلیل در بسیاری از موارد،غضب و لعن خداوند در مورد آنها ذکر شده.

در آیه 106 سوره نحل می خوانیم وَ لٰکِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْکُفْرِ صَدْراً فَعَلَیْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللّٰهِ :"آنهایی که سینه خود را برای کفر گسترده ساختند غضب پروردگار بر آنها است".

و در آیه 6 سوره فتح آمده است، وَ یُعَذِّبَ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْمُشْرِکِینَ وَ الْمُشْرِکٰاتِ الظّٰانِّینَ بِاللّٰهِ ظَنَّ السَّوْءِ عَلَیْهِمْ دٰائِرَةُ السَّوْءِ وَ غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ لَعَنَهُمْ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ :"خداوند مردان و زنان منافق و مردان و زنان مشرک و آنها را که درباره خدا گمان بد می برند مورد غضب خویش قرار می دهد،و آنها را لعن می کند،و از رحمت خویش دور می سازد،و جهنم را برای آنان آماده ساخته است".

به هر حال"مغضوب علیهم"آنها هستند که علاوه بر کفر،راه لجاجت و عناد و دشمنی با حق را می پیمایند و حتی از اذیت و آزار رهبران الهی و پیامبران در صورت امکان فروگذار نمی کنند آیه 112 سوره آل عمران می گوید: وَ بٰاؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللّٰهِ ... ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کٰانُوا یَکْفُرُونَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ یَقْتُلُونَ الْأَنْبِیٰاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ ذٰلِکَ بِمٰا

عَصَوْا وَ کٰانُوا یَعْتَدُونَ :"غضب خداوند شامل حال آنها(یهود)شد چرا که به خدا کفر می ورزیدند و پیامبران الهی را به ناحق می کشتند".

2-جمعی از مفسران عقیده دارند که مراد از"ضالین"منحرفین نصاری و منظور از"مغضوب علیهم"منحرفان یهودند.

این برداشت به خاطر موضع گیریهای خاص این دو گروه در برابر دعوت اسلام می باشد،زیرا همانگونه که قرآن هم صریحا در آیات مختلف بازگو می کند، منحرفان یهود،کینه و عداوت خاصی نسبت به دعوت اسلام نشان می دادند، هر چند در آغاز،دانشمندان آنها از مبشران اسلام بودند،اما چیزی نگذشت که به جهاتی که اینجا جای شرح آن نیست از جمله به خطر افتادن منافع مادیشان سرسختترین دشمن شدند،و از هر گونه کار شکنی در پیشرفت اسلام و مسلمین فروگذار نکردند(همانگونه که امروز نیز موضع گروه صهیونیست در برابر اسلام و مسلمانان همین است).

و با این حال تعبیر از آنها به"مغضوب علیهم"بسیار صحیح به نظر می رسد ولی باید توجه داشت که این تعبیر در حقیقت از قبیل تطبیق کلی بر فرد است، نه انحصار مفهوم مغضوب علیهم در این دسته از یهود.

اما منحرفان از نصاری که موضعشان در برابر اسلام تا این حد سرسختانه نبود،تنها در شناخت آئین حق گرفتار گمراهی شده بودند،از آنها تعبیر به"ضالین" شده که آن هم از قبیل تطبیق کلی بر فرد است.

در احادیث اسلامی نیز کرارا"مغضوب علیهم"به یهود و"ضالین"به منحرفان نصاری تفسیر شده است و نکته اش همانست که در بالا اشاره شد 1.

3-این احتمال نیز وجود دارد که"ضالین"به گمراهانی اشاره می کند که اصراری بر گمراه ساختن دیگران ندارند در حالی که"مغضوب علیهم"کسانی

هستند که هم گمراهند و هم گمراهگر،و با تمام قوا می کوشند دیگران را همرنگ خود سازند!.

شاهد این معنی آیاتی است که سخن از کسانی می گوید که مانع هدایت دیگران به راه راست بودند و به عنوان" یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ "از آنها یاد شده در آیه 16 سوره شوری می خوانیم: وَ الَّذِینَ یُحَاجُّونَ فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا اسْتُجِیبَ لَهُ حُجَّتُهُمْ دٰاحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ عَلَیْهِمْ غَضَبٌ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ شَدِیدٌ :"آنها که بعد از پذیرش دعوت اسلام از ناحیه مؤمنان،در برابر پیامبر ص به مخاصمه و بحثهای انحرافی بر می خیزند،حجت و دلیلشان در پیشگاه خدا باطل و بی اساس است و غضب خدا بر آنها است و عذاب شدید در انتظارشان خواهد بود.

اما با این همه چنین به نظر می رسد که جامعترین این تفاسیر همان تفسیر اول است تفسیری که بقیه تفسیرها در آن جمع است و در حقیقت مصداقی از مصادیق آن محسوب می شود بنا بر این دلیلی ندارد که ما مفهوم وسیع آیه را محدود کنیم. وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ .

(پایان سوره حمد)

(2) سورة البقرة این سوره در"مدینه"نازل شده،و(286) آیه است

اشاره

محتوای سوره بقره

این سوره که طولانی ترین سوره های قرآن مجید است مسلما یک جا نازل نشده،بلکه در فواصل مختلف،و به مناسبتهای نیازهای گوناگون جامعه اسلامی، در مدینه نازل گردیده است.

ولی با این حال جامعیت آن از نظر اصول اعتقادی اسلام و بسیاری از مسائل عملی(عبادی،اجتماعی،سیاسی و اقتصادی)قابل انکار نیست.

چه اینکه در این سوره:

1-بحثهایی پیرامون توحید و شناسایی خدا مخصوصا از طریق مطالعه اسرار آفرینش آمده است.

2-بحثهایی در زمینه معاد و زندگی پس از مرگ،مخصوصا مثالهای حسی آن مانند داستان ابراهیم و زنده شدن مرغها و داستان عزیز.

3-بحثهایی در زمینه اعجاز قرآن و اهمیت این کتاب آسمانی.

4-بحثهایی بسیار مفصل و طولانی درباره یهود و منافقان و موضع گیریهای خاص آنها در برابر اسلام و قرآن،و انواع کارشکنیهای آنان در این رابطه.

5-بحثهایی در زمینه تاریخ پیامبران بزرگ مخصوصا ابراهیم ع و موسی ع.

6-بحثهایی در زمینه احکام مختلف اسلامی از جمله نماز،روزه،جهاد در راه خدا،حج و تغییر قبله،ازدواج و طلاق،احکام تجارت و دین،و قسمت مهمی از احکام ربا و مخصوصا بحثهای فراوانی در زمینه انفاق در راه خدا،و همچنین مساله قصاص و تحریم قسمتی از گوشتهای حرام و قمار و شراب و بخشی از احکام وصیت و مانند آن.

و اما نامگذاری این سوره به"البقره"به خاطر داستانی است در مورد گاو بنی اسرائیل که شرح آن در آیات 67 تا 73 به خواست خدا خواهد آمد.

فضیلت این سوره

در فضیلت این سوره روایات پر اهمیتی در منابع اسلامی نقل شده است: از جمله مرحوم"طبرسی"در"مجمع البیان"از پیامبر اکرم ص چنین نقل می کند که پرسیدند: ای سورة القرآن افضل؟قال:البقرة،قیل ای آیة البقرة افضل؟قال آیة الکرسی: "کدامیک از سوره های قرآن از همه برتر است؟ فرمود:سوره بقره،عرض کردند کدام آیه از آیات سوره بقره افضل است؟فرمود: آیة الکرسی" 1. افضلیت این سوره ظاهرا به خاطر جامعیت آنست،و افضل بودن آیة الکرسی به خاطر محتوای توحیدی خاص آن می باشد که به خواست خدا در تفسیر آن خواهد آمد. و این منافات ندارد که بعضی از سوره های دیگر قرآن از جهات دیگری برتری داشته باشند،چرا که از دیدگاههای مختلف به آنها نظر شده است. و نیز از امام"علی بن الحسین ع"از پیامبر اکرم ص چنین نقل شده است که فرمود:کسی که چهار آیه از آغاز سوره بقره و آیة الکرسی و دو آیه بعد از آن و سه آیه از آخر آن را بخواند هرگز در جان و مال خود ناخوش آیندی نخواهد دید،و شیطان به او نزدیک نمی شود،و قرآن را فراموش نخواهد کرد" 2. در اینجا لازم می دانیم که این حقیقت مهم را تکرار کنیم،که ثوابها و فضیلتها و پاداشهای مهمی که برای تلاوت قرآن یا سوره ها و آیات خاصی نقل شده هرگز مفهومش این نیست که انسان آنها را به صورت اوراد بخواند و تنها به گردش زبان قناعت کند. بلکه خواندن قرآن برای فهمیدن،و فهمیدن برای اندیشیدن،و اندیشیدن برای عمل است. اتفاقا هر فضیلتی درباره سوره ای یا آیه ای ذکر شده تناسب بسیار زیادی با محتوای آن سوره یا آیه دارد. مثلا در فضیلت سوره"نور"چنین می خوانیم که هر کس بر آن مداومت کند خداوند او و فرزندانش را از آلودگی به"زنا"حفظ می کند. این به خاطر آنست که محتوای سوره نور دستورات مهمی در زمینه مبارزه با انحرافات جنسی دارد:دستور به تسریع ازدواج افراد مجرد،دستور به حجاب، دستور به ترک چشم چرانی و نگاههای هوس آلود،دستور به ترک شایعه پراکنی و نسبتهای ناروا،و بالاخره دستور به اجرای حد شرعی درباره زنان و مردان زنا کار. بدیهی است اگر محتوای این سوره در جامعه یا خانواده ای پیاده شود آلودگی به زنا نخواهد بود. همچنین آیاتی از سوره بقره که در بالا اشاره شد و اتفاقا همه در زمینه توحید و ایمان به غیب،و خداشناسی و پرهیز از وسوسه های شیطانی است،اگر کسی بخواند و محتوای آن را در عمق جانش پیاده کند،مسلما آن فضائل را خواهد داشت. درست است که خواندن قرآن به هر حال ثواب دارد،ولی ثواب اصلی و اساس و آثار سازنده هنگامی خواهد بود که مقدمه ای برای اندیشه و عمل باشد.

این سوره که طولانی ترین سوره های قرآن مجید است مسلما یک جا نازل نشده،بلکه در فواصل مختلف،و به مناسبتهای نیازهای گوناگون جامعه اسلامی، در مدینه نازل گردیده است.

ولی با این حال جامعیت آن از نظر اصول اعتقادی اسلام و بسیاری از مسائل عملی(عبادی،اجتماعی،سیاسی و اقتصادی)قابل انکار نیست.

چه اینکه در این سوره:

1-بحثهایی پیرامون توحید و شناسایی خدا مخصوصا از طریق مطالعه اسرار آفرینش آمده است.

2-بحثهایی در زمینه معاد و زندگی پس از مرگ،مخصوصا مثالهای حسی آن مانند داستان ابراهیم و زنده شدن مرغها و داستان عزیز.

3-بحثهایی در زمینه اعجاز قرآن و اهمیت این کتاب آسمانی.

4-بحثهایی بسیار مفصل و طولانی درباره یهود و منافقان و موضع گیریهای خاص آنها در برابر اسلام و قرآن،و انواع کارشکنیهای آنان در این رابطه.

5-بحثهایی در زمینه تاریخ پیامبران بزرگ مخصوصا ابراهیم ع و موسی ع.

6-بحثهایی در زمینه احکام مختلف اسلامی از جمله نماز،روزه،جهاد در راه خدا،حج و تغییر قبله،ازدواج و طلاق،احکام تجارت و دین،و قسمت مهمی از احکام ربا و مخصوصا بحثهای فراوانی در زمینه انفاق در راه خدا،و همچنین مساله قصاص و تحریم قسمتی از گوشتهای حرام و قمار و شراب و بخشی از احکام وصیت و مانند آن.

ص :

[سوره البقرة (2): آیات 1 تا 2]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . الم (1) ذٰلِکَ اَلْکِتٰابُ لاٰ رَیْبَ فِیهِ هُدیً لِلْمُتَّقِینَ (2)

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر 1-الم.

2-این کتاب با عظمتی است که شک در آن راه ندارد،و مایه هدایت پرهیزکاران است.

تفسیر:

اشاره

تحقیق درباره حروف مقطعه قرآن

در آغاز بیست و نه سوره از سوره های قرآن با حروف مقطعه برخورد می کنیم و چنان که از نامش پیدا است این حروف حروفی بریده از هم به نظر می رسد،و کلمه مفهومی را ظاهرا نمی سازد.

حروف مقطعه قرآن همیشه جزء کلمات اسرار آمیز قرآن محسوب می شده، و مفسران برای آن تفسیرهای متعددی ذکر کرده اند،و با گذشت زمان و تحقیقات جدید دانشمندان تفسیرهای تازه ای برای آن پیدا می شود.

جالب اینکه در هیچیک از تواریخ ندیده ایم که عرب جاهلی و مشرکان وجود

حروف مقطعه را در آغاز بسیاری از سوره های قرآن بر پیغمبر ص خرده بگیرند، و آن را وسیله ای برای استهزاء و سخریه قرار دهند،و این خود می رساند که گویا آنها نیز از اسرار وجود حروف مقطعه کاملا بی خبر نبوده اند.

به هر حال از میان این تفاسیر چند تفسیر است که از همه مهمتر و معتبرتر به نظر می رسد،و هماهنگ با آخرین تحقیقاتی است که در این زمینه به عمل آمده، و ما این چند تفسیر را به تدریج در آغاز این سوره،و سوره آل عمران،و سوره اعراف به خواست خدا بیان خواهیم کرد، اکنون به مهمترین آنها در اینجا می پردازیم:

این حروف اشاره به این است که این کتاب آسمانی با آن عظمت و اهمیتی که تمام سخنوران عرب و غیر عرب را متحیر ساخته،و دانشمندان را از معارضه با آن عاجز نموده است،از نمونه همین حروفی است که در اختیار همگان قرار دارد در عین اینکه قرآن از همان حروف"الف باء"و کلمات معمولی ترکیب یافته،به قدری کلمات آن موزون است و معانی بزرگی در بر دارد،که در اعماق دل و جان انسان نفوذ می کند،روح را مملو از اعجاب و تحسین می سازد،و افکار و عقول را در برابر خود وادار به تعظیم می نماید،جمله بندیهای مرتب و کلمات آن در بلندترین پایه قرار گرفته و معانی بلند را در قالب زیباترین الفاظ می ریزد، که همانند و نظیر ندارد.

فصاحت و بلاغت قرآن بر کسی پوشیده نیست،این گفته صرف ادعا نمی باشد زیرا آفریدگار جهان همان کسی که این کتاب را بر پیامبر نازل کرده همه انسانها را دعوت به مقابله به مثل نموده است و از آنها خواسته که همانند آن،یا لا اقل یک سوره مثل آن را،بیاورند،او دعوت نموده است که عموم جهانیان (جن و انس)با همکاری و هم فکری اگر می توانند مانند آن را بیاورند اما همه عاجز و ناتوان ماندند،و این نشان می دهد که مولود فکر آدمی نیست.

درست همانطور که خداوند بزرگ از خاک،موجوداتی همچون انسان، با آن ساختمان شگفت انگیز،و انواع پرندگان زیبا،و جانداران متنوع، و گیاهان و گلهای رنگارنگ،می آفریند و ما از آن کاسه و کوزه و مانند آن می سازیم،همچنین خداوند از حروف الفبا و کلمات معمولی،مطالب و معانی بلند را در قالب الفاظ زیبا و کلمات موزون ریخته و اسلوب خاصی در آن بکار برده که همه انگشت حیرت به دندان گرفته اند،آری همین حروف در اختیار انسانها نیز هست ولی توانایی ندارند که ترکیبها و جمله بندیهایی بسان قرآن ابداع کنند.

عصر طلایی ادبیات عرب

جالب توجه اینکه:عصر جاهلیت یک عصر طلایی از نظر ادبیات بود، همان اعراب بادیه نشین،همان پا برهنه ها و نیمه وحشی ها با تمام محرومیتهای اقتصادی و اجتماعی دلهایی سرشار از ذوق ادبی و سخن سنجی داشتند،به طوری که امروز، اشعاری که یادگار آن دوران طلایی است،از اصیلترین و پرمایه ترین اشعار عرب محسوب می شود،و ذخائر گرانبهایی برای علاقمندان ادبیات عربی اصیل است،این خود بهترین دلیل برای نبوغ ادبی و ذوق سخن پروری اعراب در آن دوران می باشد.

عربها در زمان جاهلیت یک بازار بزرگ سال به نام"بازار عکاظ" داشتند که در عین حال یک"مجمع مهم ادبی"و کنگره سیاسی و قضایی نیز محسوب می باشد.

در این بازار علاوه بر فعالیتهای اقتصادی عالیترین نمونه های نظم و نثر عربی از طرف شعراء و سخنسرایان توانا،در این کنگره بزرگ عرضه می گردید، و بهترین آنها به عنوان"شعر سال"انتخاب می شد که هفت قطعه(یا ده قطعه) آن به نام"سبعه"یا"عشره معلقه"معروف است،و البته موفقیت در این مسابقه بزرگ ادبی افتخار بزرگی برای سراینده آن شعر و قبیله اش بود.

در چنان عصری قرآن آنها را دعوت به مقابله به مثل کرد و همه از آوردن مانند آن اظهار عجز کردند،و در برابر آن زانو زدند(شرح بیشتر در زمینه تحدی قرآن و ناتوان ماندن از آوردن مثل آن را ذیل آیه 23 همین سوره خواهید خواند).

شاهد گویا

گواه زنده این تفسیر برای حروف مقطعه حدیثی است که از علی بن الحسین ع امام سجاد ع رسیده است آنجا که می فرماید:

کذب قریش و الیهود بالقرآن و قالوا هذا سحر مبین،تقوله،فقال اللّٰه:" الم ذٰلِکَ الْکِتٰابُ... ":

ای یا محمد هذا الکتاب الذی انزلته الیک هو الحروف المقطعة التی منها الف و لام و م و هو بلغتکم و حروف هجائکم فاتوا بمثله ان کنتم صادقین...:

"قریش و یهود به قرآن نسبت ناروا دادند گفتند:قرآن سحر است،آن را خودش ساخته و به خدا نسبت داده است،خداوند به آنها اعلام فرمود:" الم ذٰلِکَ الْکِتٰابُ " یعنی:ای محمد کتابی که بر تو فرو فرستادیم از همین حروف مقطعة(الف-لام-م) و مانند آن است که همان حروف الفبای شما است 1.

شاهد دیگر:حدیثی است که از امام علی ابن موسی الرضا ع رسیده است آنجا که می فرماید:

"...ثم قال ان اللّٰه تبارک و تعالی انزل هذا القرآن بهذه الحروف التی یتداولها جمیع العرب ثم قال: قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلیٰ أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هٰذَا الْقُرْآنِ... "...خداوند بزرگ قرآن را نازل فرمود با همین حروفی که جمیع عرب با آن تکلم می کنند،سپس فرمود:بگو اگر انس و جن با هم همکاری کنند که مثل قرآن را بیاورند توانایی بر آن را ندارند..." 2.

نکته دیگری که این نظریه را درباره معنی حروف مقطعه قرآن تأیید می کند این است که در 24 مورد از آغاز سوره هایی که با این حروف شروع شده است،بلافاصله سخن از قرآن و عظمت آن به میان آمده،این خود نشان می دهد که ارتباطی میان این دو،(حروف مقطعه و عظمت قرآن)موجود است.

اینک چند نمونه از آنها را در اینجا می آوریم:

1- الر کِتٰابٌ أُحْکِمَتْ آیٰاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَکِیمٍ خَبِیرٍ (هود:1-2) 2- طس تلْکَ آیٰاتُ الْقُرْآنِ وَ کِتٰابٍ مُبِینٍ (نمل-1 و 2).

3- الم تِلْکَ آیٰاتُ الْکِتٰابِ الْحَکِیمِ (لقمان-1 و 2).

4- المص کِتٰابٌ أُنْزِلَ إِلَیْکَ (اعراف-1 و 2).

در تمام این موارد و موارد بسیار دیگر از آغاز سوره های قرآن پس از ذکر حروف مقطعه سخن از قرآن به میان آمده،و از عظمت آن بحث شده است.

*** بعد از بیان حروف مقطعه قرآن اشاره به عظمت این کتاب آسمانی کرده می گوید:"این همان کتاب با عظمت است که هیچگونه تردید در آن وجود ندارد" ( ذٰلِکَ الْکِتٰابُ لاٰ رَیْبَ فِیهِ ).

این تعبیر ممکن است اشاره به آن باشد که خداوند به پیامبر خویش وعده داده کتابی برای راهنمایی انسانها بر او نازل کند که برای همه حق طلبان مایه هدایت و برای حقیقت جویان جای تردید در آن نباشد،و اکنون به وعده خود وفا کرده است.

اما اینکه می گوید هیچگونه شک و تردید در آن وجود ندارد این یک ادعا نیست بلکه منظور این است که محتوای قرآن آن چنان است که خود شهادت بر حقانیت خویش می دهد،و"همچون طبله عطار است خاموش و هنرنمای" و به تعبیر دیگر:آن چنان آثار صدق و عظمت و انسجام و استحکام و عمق معانی و شیرینی

و فصاحت لغات و تعبیرات در آن نمایان است که هر گونه وسوسه و شک را از خود دور می کند،و مصداق"آنجا که عیان است چه حاجت به بیان است"می باشد.

جالب اینکه گذشت زمان نه تنها طراوت آن را نمی کاهد، بلکه با پیشرفت علوم و برداشته شدن پرده از روی اسرار کائنات حقائق قرآن روشنتر می گردد، و هر قدر علم به سوی تکامل پیش می رود درخشش این آیات بیشتر می شود.

این یک ادعا نیست،واقعیتی است که به خواست خدا در لابلای همین کتاب تفسیر به آن پی خواهیم برد.

نکته ها:

اشاره

به دور؟

-می دانیم کلمه"ذلک"در لغت عرب اسم اشاره بعید است،بنا بر این ذٰلِکَ الْکِتٰابُ مفهومش"آن کتاب"است،در حالی که در اینجا باید از اشاره به نزدیک استفاده می شد،و"هذا الکتاب"می گفت چرا که قرآن در دسترسی مردم قرار گرفته بود.

این به خاطر آن است که گاهی از اسم اشاره بعید برای بیان عظمت چیز یا شخصی استفاده می شود،یعنی آن قدر مقام آن بالا است که گویی در نقطه دور دستی در اوج آسمانها،قرار گرفته است،در تعبیرات فارسی نیز نظیر آن را داریم فی المثل در حضور افراد بزرگ می گوئیم:"اگر آن سرور اجازه دهند چنین کار را می کنیم".در حالی که باید این سرور گفته شود،این تنها برای بیان عظمت و بلندی مقام است.

در بعضی دیگر از آیات قرآن تعبیر به"تلک"شده که آنهم اشاره بعید است مانند تِلْکَ آیٰاتُ الْکِتٰابِ الْحَکِیمِ "(لقمان آیه 2).

2-معنی کتاب

-"کتاب"به معنی مکتوب و نوشته شده است،و بدون تردید منظور از کتاب در آیه مورد بحث قرآن مجید است.

در اینجا این سؤال پیش می آید که مگر تمام قرآن در آن روز نوشته شده بود؟ در پاسخ این سؤال می گوئیم نوشته شدن تمام قرآن لازم نیست، چرا که قرآن هم به کل این کتاب گفته می شود و هم به اجزاء آن.

به علاوه"کتاب"گاهی به معنی وسیعتری اطلاق می شود به معنی مطالبی که درخور نوشتن است و به صورت مکتوب بیرون خواهد آمد،هر چند تا آن زمان نوشته نشده باشد،در سوره ص آیه 29 می خوانیم: کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ إِلَیْکَ مُبٰارَکٌ لِیَدَّبَّرُوا آیٰاتِهِ :"این کتابی است که بر تو نازل کردیم،کتابی است پر برکت تا مردم در آیات آن بیندیشند"مسلم است که قرآن قبل از نزولش به صورت نوشته ای در میان انسانها وجود نداشت.

این احتمال نیز وجود دارد که تعبیر به کتاب اشاره به مکتوب بودنش در "لوح محفوظ"باشد(درباره لوح محفوظ در جای خود بحث خواهیم کرد) 1.

3-هدایت چیست؟

کلمه"هدایت"در قرآن در مورد فراوانی استعمال شده است ولی ریشه و اساس همه آنها به دو معنی بازگشت می کند:

1-"هدایت تکوینی"که در تمام موجودات جهان وجود دارد(منظور از هدایت تکوینی رهبری موجودات به وسیله پروردگار زیر پوشش نظام آفرینش و قانونمندیهای حساب شده جهان هستی است).

قرآن مجید در این زمینه از زبان موسی ع می گوید: رَبُّنَا الَّذِی أَعْطیٰ کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدیٰ :"پروردگار ما همان کسی است که همه چیز را آفرید و سپس آن را هدایت کرد"(طه-50).

2-"هدایت تشریعی"که به وسیله پیامبران و کتابهای آسمانی انجام

می گیرد و انسانها با تعلیم و تربیت آنان در مسیر تکامل پیش می روند،شاهد آن نیز در قرآن فراوان است از جمله می خوانیم: وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنٰا :

"آنها را راهنمایانی قرار دادیم که به فرمان ما مردم را هدایت می کنند" (انبیاء-73).

4-چرا هدایت قرآن ویژه پرهیزکاران است؟

مسلمان قرآن برای هدایت همه جهانیان نازل شده،ولی چرا در آیه فوق هدایت قرآن مخصوص پرهیزکاران معرفی گردیده؟ علت آن این است که تا مرحله ای از تقوا در وجود انسان نباشد(مرحله تسلیم در مقابل حق و پذیرش آنچه هماهنگ با عقل و فطرت است)محال است انسان از هدایت کتابهای آسمانی و دعوت انبیاء بهره بگیرد.

به تعبیر دیگر:افراد فاقد ایمان دو گروهند:گروهی هستند که در جستجوی حقند و این مقدار از تقوا در دل آنها وجود دارد که هر جا حق را ببینند پذیرا می شوند.

گروه دیگری افراد لجوج و متعصب و هوا پرستی هستند که نه تنها در جستجوی حق نیستند بلکه هر جا آن را بیابند برای خاموش کردنش تلاش می کنند.

مسلما قرآن و هر کتاب آسمانی دیگر تنها به حال گروه اول مفید بوده و هست و گروه دوم از هدایت آن بهره ای نخواهند گرفت.

و باز به تعبیر دیگر:علاوه بر"فاعلیت فاعل""قابلیت قابل"نیز شرط است، هم در هدایت تکوینی و هم در هدایت تشریعی.

زمین شوره زار هرگز سنبل بر نیارد،اگر چه هزاران مرتبه باران بر آن ببارد،بلکه باید زمین آماده باشد تا از قطرات زنده کننده باران بهره گیرد.

سرزمین وجود انسانی نیز تا از لجاجت و عناد و تعصب پاک نشود،بذر هدایت را نمی پذیرد،و لذا خداوند می فرماید:"قرآن هادی و راهنمای متقیان است".

[سوره البقرة (2): آیات 3 تا 5]

اشاره

اَلَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَ یُقِیمُونَ اَلصَّلاٰةَ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ (3) وَ اَلَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ وَ بِالْآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ (4) أُولٰئِکَ عَلیٰ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ وَ أُولٰئِکَ هُمُ اَلْمُفْلِحُونَ (5)

ترجمه:

3-(پرهیزکاران)آنها هستند که به غیب(آنچه از حس پوشیده و پنهان است)ایمان می آورند،و نماز را بر پا می دارند و از تمام نعمتها و مواهبی که به آنها روزی داده ایم انفاق می کنند.

4-آنها به آنچه بر تو نازل شده و آنچه پیش از تو(بر پیامبران پیشین نازل گردیده)ایمان می آورند،و به رستاخیز یقین دارند.

5-آنان را خداوند هدایت کرده،و آنها رستگارانند.

تفسیر:

اشاره

آثار تقوا در روح و جسم انسان.

قرآن در آغاز این سوره،مردم را در ارتباط با برنامه و آئین اسلام به سه گروه متفاوت تقسیم می کند:

1-"متقین"(پرهیزکاران)که اسلام را در تمام ابعادش پذیرا گشته اند.

2-"کافران"که درست در نقطه مقابل گروه اول قرار گرفته و به کفر

خود معترفند و از گفتار و رفتار خصمانه در برابر اسلام ابا ندارند.

3-"منافقان"که دارای دو چهره اند،با مسلمانان ظاهرا مسلمان و با گروه مخالف،مخالف اسلامند،البته چهره اصلی آنها همان چهره کفر است ولی تظاهرات اسلامی نیز دارند.

بدون شک زیان این گروه برای اسلام بیش از گروه دوم است و به همین سبب خواهیم دید که قرآن با آنها برخورد شدیدتری دارد.

البته این موضوع مخصوص اسلام نیست،تمام مکتبهای جهان با این سه گروه روبرو هستند،یا مؤمن به آن مکتب،یا مخالف آشکار،و یا منافق محافظه کار،و نیز این مساله اختصاص به زمان معینی ندارد،بلکه در همه ادوار جهان بوده است.

در آیات مورد بحث سخن از گروه اول است،ویژگیهای آنها را از نظر ایمان و عمل در پنج عنوان مطرح میکند(ایمان به غیب-اقامه نماز-انفاق از همه مواهب-ایمان به دعوت همه انبیاء و ایمان به رستاخیز).

1-ایمان به غیب

نخست می گوید:"آنها کسانی هستند که ایمان به غیب دارند"( اَلَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ ).

"غیب و شهود"دو نقطه مقابل یکدیگرند،عالم شهود عالم محسوسات است،و جهان غیب،ما وراء حس،زیرا"غیب"در اصل به معنی چیزی است که پوشیده و پنهان است و چون عالم ما وراء محسوسات از حس ما پوشیده است به آن غیب گفته می شود،در قرآن کریم می خوانیم عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ هُوَ الرَّحْمٰنُ الرَّحِیمُ :"خداوندی که به غیب و شهود،پنهان و آشکار دانا است و او است خداوند بخشنده و رحیم"(حشر-22).

ایمان به غیب درست نخستین نقطه ای است که مؤمنان را از غیر آنها جدا

می سازد و پیروان ادیان آسمانی را در برابر منکران خدا و وحی و قیامت قرار می دهد و به همین دلیل نخستین ویژگی پرهیزکاران ایمان به غیب ذکر شده است.

مؤمنان مرز جهان ماده را شکافته،و خویش را از چهار دیواری آن گذرانده اند،آنها با این دید وسیع با جهان فوق العاده بزرگتری ارتباط دارند در حالی که مخالفان آنها اصرار دارند انسان را همچون حیوانات در چهار دیواری جهان ماده محدود کنند،و این سیر قهقرایی را تمدن و پیشرفت و ترقی نام می نهند! در مقایسه"درک و دید"این دو،به اینجا می رسیم که"مؤمنان به غیب" عقیده دارند جهان هستی از آنچه ما با حس خود درک می کنیم بسیار بزرگتر و وسیعتر است،سازنده این عالم آفرینش، علم و قدرتی بی انتها،و عظمت و ادراکی بی نهایت دارد،او ازلی و ابدی است.و عالم را طبق یک نقشه بسیار حساب شده و دقیق پی ریزی کرده،در جهان انسانها،روح انسانی فاصله زیادی میان آنان و حیوانات ایجاد کرده،مرگ به معنی فنا و نابودی نیست،بلکه یکی از مراحل تکاملی انسان و دریچه ای است به جهان وسیعتر و پهناورتر.

در حالی که یک فرد مادی معتقد است جهان هستی محدود است به آنچه ما می بینیم و علوم طبیعی برای ما ثابت کرده است:قوانین طبیعت یک سلسله قوانین جبری است که بدون هیچگونه نقشه و برنامه ای پدید آورنده این جهان است، نیروی خلاقه عالم حتی به اندازه یک کودک خردسال هم عقل و شعور ندارد،بشر جزئی از طبیعت است و پس از مرگ همه چیز پایان می گیرد،بدن او متلاشی می گردد،و اجزای آن بار دیگر به مواد طبیعی می پیوندند،بقایی برای انسان نیست و میان او و حیوان چندان فاصله ای وجود ندارد 1.

آیا این دو انسان با این دو طرز تفکر با هم قابل مقایسه اند؟!آیا خط سیر زندگی و رفتار آنها در اجتماع یکسان است.

اولی نمی تواند از حق و عدالت و خیر خواهی و کمک به دیگران صرف نظر کند،و دومی دلیلی برای هیچگونه از این امور نمی بیند،مگر آنچه در زندگی مادی او برای امروز یا فردا اثر داشته باشد،به همین دلیل در دنیای مؤمنان راستین برادری است و تفاهم،پاکی است و تعاون،در حالی که در دنیایی که مادیگری بر آن حکومت می کند،استعمار است و استثمار،و خونریزی است و غارت و چپاول،و اگر می بینیم قرآن نقطه شروع تقوی را در آیات فوق،ایمان به غیب دانسته دلیلش همین است.

در اینکه آیا ایمان به غیب در اینجا تنها اشاره به ایمان به ذات پاک پروردگار است،و یا غیب در اینجا مفهوم وسیعی دارد که عالم وحی و رستاخیز و جهان فرشتگان و به طور کلی آنچه ما ورای حس است شامل می شود،در میان مفسران بحث است.

از آنچه در بالا گفتیم که ایمان به جهان ما وراء حس،نخستین نقطه جدایی مؤمنان از کافران است روشن می شود که غیب در اینجا دارای همان مفهوم وسیع کلمه می باشد،به علاوه تعبیر آیه مطلق است،و هیچگونه قیدی در آن وجود ندارد که به معنی خاصی محدودش کنیم.

و اگر می بینیم در بعضی از روایات اهل بیت ع 1غیب در آیه فوق تفسیر به"امام غائب حضرت مهدی سلام اللّٰه علیه"شده که به عقیده ما هم اکنون زنده است و از دیده ها پنهان می باشد،منافاتی با آنچه در بالا گفتیم ندارد،چرا که روایاتی که در تفسیر آیات وارد شده و نمونه های فراوانی از آن را بعدا ملاحظه خواهید کرد غالبا مصداقهای خاصی را بیان می کند،بی آنکه به آن مصداق محدود باشد،روایات فوق در حقیقت می خواهد وسعت معنی ایمان به غیب و شمول آن را حتی نسبت به امام غائب ع مجسم کند،حتی می توان گفت ایمان به غیب

معنی وسیعی دارد که ممکن است با گذشت زمان حتی مصداقهای تازه ای پیدا کند.

2-ارتباط با خدا

ویژگی دیگر پرهیزگاران آنست که:"نماز را بر پا می دارند" (وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ) .

"نماز"که رمز ارتباط با خدا است،مؤمنانی را که به جهان ما وراء طبیعت راه یافته اند در یک رابطه دائمی و همیشگی با آن مبدء بزرگ آفرینش نگه می دارد آنها تنها در برابر خدا سر تعظیم خم می کنند،و تنها تسلیم آفریننده بزرگ جهان هستی هستند،و به همین دلیل دیگر خضوع در برابر بتها،و یا تسلیم شدن در برابر جباران و ستمگران،در برنامه آنها وجود نخواهد داشت.

چنین انسانی احساس می کند از تمام مخلوقات دیگر فراتر رفته،و ارزش آن را پیدا کرده که با خدا سخن بگوید،و این بزرگترین عامل تربیت او است.

کسی که شبانه روز حد اقل پنج بار در برابر خداوند قرار می گیرد،و با او به راز و نیاز می پردازد،فکر او،عمل او،گفتار او،همه خدایی می شود، و چنین انسانی چگونه ممکن است بر خلاف خواست او گام بردارد(مشروط بر اینکه راز و نیازش به درگاه حق،از جان و دل سرچشمه گیرد و با تمام قلب رو به درگاهش آورد) 1.

3-ارتباط با انسانها

آنها علاوه بر ارتباط دائم با پروردگار رابطه نزدیک و مستمری با خلق خدا دارند،و به همین دلیل سومین ویژگی آنها را قرآن چنین بیان می کند:"و از تمام مواهبی که به آنها روزی داده ایم انفاق می کنند"( وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ ).

قابل توجه اینکه قرآن نمی گوید:من اموالهم ینفقون(از اموالشان انفاق می کنند)بلکه می گوید "مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ" (از آنچه به آنها روزی دادیم) و به این ترتیب مساله"انفاق"را آن چنان تعمیم می دهد که تمام مواهب مادی و معنوی را در بر می گیرد.

بنا بر این مردم پرهیزگار آنها هستند که نه تنها از اموال خود،بلکه از علم و عقل و دانش و نیروهای جسمانی و مقام و موقعیت اجتماعی خود،و خلاصه از تمام سرمایه های خویش به آنها که نیاز دارند می بخشند،بی آنکه انتظار پاداشی داشته باشند.

نکته دیگر اینکه:انفاق یک قانون عمومی در جهان آفرینش و مخصوصا در سازمان بدن هر موجود زنده است،قلب انسان تنها برای خود کار نمی کند، بلکه از آنچه دارد به تمام سلولها انفاق می کند،مغز و ریه و سایر دستگاههای بدن انسان،همه از نتیجه کار خود دائما انفاق می کنند،و اصولا زندگی دسته جمعی بدون انفاق مفهومی ندارد 1.

ارتباط با انسانها در حقیقت نتیجه ارتباط و پیوند با خدا است،انسانی که به خدا پیوسته و به حکم جمله"مما رزقناهم"همه روزیها و مواهب را از خدا می داند،نه از ناحیه خودش،عطای خداوند بزرگی می داند که چند روزی این امانت را نزد او گذاشته،نه تنها از انفاق و بخشش در راه او ناراحت نمی شود، بلکه خوشحال است،چرا که مال خدا را به بندگان او داده،اما نتائج و برکات مادی و معنویش را برای خود خریده است،این طرز تفکر،روح انسان را از بخل و حسد پاک می کند،و جهان"تنازع بقا"را به"دنیای تعاون"تبدیل می سازد دنیایی که هر کس در آن خود را مدیون می داند که از مواهبی که دارد در اختیار

همه نیازمندان بگذارد،همچون آفتاب نورافشانی کند بی آنکه انتظار پاداشی داشته باشد.

جالب اینکه در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم که در تفسیر جمله " وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ "فرمود:ان معناه و مما علمناهم یبثون:"مفهوم آن این است از علوم و دانشهایی که به آنها تعلیم داده ایم نشر می دهند،و به نیازمندان می آموزند" 1.

بدیهی است مفهوم این سخن آن نیست که انفاق مخصوص به علم است،بلکه چون غالبا نظرها در مساله انفاق متوجه انفاق مالی می شود،امام با ذکر این نوع انفاق معنوی می خواهد گستردگی مفهوم انفاق را روشن سازد.

ضمنا از اینجا به خوبی روشن می شود که انفاق در آیه مورد بحث خصوص زکات واجب،یا اعم از زکات واجب و مستحبّ نیست،بلکه معنی وسیعی دارد که هر گونه کمک بلاعوضی را در بر می گیرد.

*** 4-ویژگی دیگر پرهیزکاران ایمان به تمام پیامبران و برنامه های الهی است،قرآن می گوید:"آنها کسانی هستند که به آنچه بر تو نازل شده و آنچه پیش از تو نازل گردیده ایمان دارند"( وَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ ).

و به این ترتیب نه تنها اختلافی از نظر اصول و اساس در دعوت انبیاء نمی بینند بلکه آنها را معلمان و مربیان هماهنگی می دانند که یکی پس از دیگری در این آموزشگاه بزرگ جهان انسانیت برای پیش بردن انسانها در سیر تکاملیشان گام می گذارند آنها نه تنها ادیان آسمانی را مایه تفرقه و نفاق نمی شمرند،بلکه با توجه به وحدت اصولی آنها،وسیله ای برای ارتباط و پیوند میان انسانها می دانند.

کسانی که دارای این درک و دید باشند،روح خود را از تعصب پاک می سازند و به آنچه همه پیامبران الهی برای هدایت و تکامل انسانها آورده اند،ایمان پیدا می کنند،همه هادیان و راهنمایان راه توحید را محترم میشمرند.

البته ایمان به دستورات پیامبران پیشین مانع از آن نخواهد بود که فکر و عمل خود را با آئین آخرین پیامبر که آخرین حلقه سلسله تکاملی ادیان است تطبیق دهند چرا که اگر غیر از این کنند در مسیر تکامل خود گامی به عقب برداشته اند.

***5-ایمان به رستاخیز آخرین صفتی است که در این سلسله از صفات برای پرهیزگاران بیان شده است"آنها به آخرت قطعا ایمان دارند" (وَ بِالْآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ) .

آنها یقین دارند که انسان،مهمل و عبث و بی هدف آفریده نشده،آفرینش برای او خط سیری تعیین کرده است که با مرگ هرگز پایان نمی گیرد،چرا که اگر در همین جا همه چیز ختم می شد مسلما این همه غوغا برای این چند روز زندگی،عبث و بیهوده بود.

او اعتراف دارد که عدالت مطلق پروردگار در انتظار همگان است و چنان نیست که اعمال ما در این جهان،بی حساب و پاداش باشد.

این اعتقاد به او آرامش می بخشد،از فشارهایی که در طریق انجام مسئولیتها بر او وارد می شود نه تنها رنج نمی برد بلکه از آن استقبال می کند،همچون کوه در برابر حوادث می ایستد،در برابر بی عدالتیها تسلیم نمی شود،و مطمئن است کوچکترین عمل نیک و بد پاداش و کیفر دارد،بعد از مرگ به جهانی وسیعتر که خالی از هر گونه ظلم و ستم است انتقال می یابد و از رحمت وسیع و الطاف پروردگار بزرگ بهره مند می شود.

ایمان به آخرت،یعنی شکافتن دیوار عالم ماده،و ورود در محیطی عالیتر

و والاتر که این جهان،مزرعه ای برای آن،و آموزشگاهی برای آمادگی هر چه بیشتر در برابر آن،محسوب می شود،حیات و زندگی این جهان هدف نهایی نیست بلکه جنبه مقدماتی دارد،و دوران سازندگی برای جهان دیگر است.

زندگی در این جهان همچون زندگی دوران جنینی است که هرگز هدف آفرینش انسان آن نبوده،بلکه یک دوران تکاملی است برای زندگی دیگری، ولی تا این چنین سالم و دور از هر گونه عیب متولد نشود در زندگی بعد از آن خوشبخت و سعادتمند نخواهد بود.

ایمان به رستاخیز اثر عمیقی در تربیت انسانها دارد،به آنها شهامت و شجاعت می بخشد، زیرا بر اساس آن،اوج افتخار در زندگی این جهان،"شهادت"در راه یک هدف مقدس الهی است که آن محبوبترین اشیاء برای فرد با ایمان و آغازی است برای یک زندگی ابدی و جاودانی.

ایمان به قیامت انسان را در برابر گناه کنترل می کند،و به تعبیر دیگر گناهان ما با ایمان به خدا و آخرت نسبت معکوس دارند،به هر نسبت که ایمان قویتر باشد گناه کمتر است،در سوره ص آیه 26 می خوانیم خداوند به داود می فرماید: وَ لاٰ تَتَّبِعِ الْهَویٰ فَیُضِلَّکَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ إِنَّ الَّذِینَ یَضِلُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ لَهُمْ عَذٰابٌ شَدِیدٌ بِمٰا نَسُوا یَوْمَ الْحِسٰابِ :"از هوای نفس پیروی مکن که تو را از مسیر الهی گمراه می سازد،کسانی که از طریق الهی گمراه شوند عذاب دردناکی دارند،چرا که روز قیامت را فراموش کردند"آری این فراموشی روز جزا، سرچشمه انواع طغیانها و ستمها و گناهان است و آنها هم سرچشمه عذاب شدید.

*** آخرین آیه مورد بحث،اشاره ای است به نتیجه و پایان کار مؤمنانی که صفات پنجگانه فوق را در خود جمع کرده اند،می گوید:"اینها بر مسیر هدایت پروردگارشان هستند"( أُولٰئِکَ عَلیٰ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ ).

"و اینها رستگارانند"( وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ).

در حقیقت هدایت آنها و همچنین رستگاریشان از سوی خدا تضمین شده است و تعبیر به "مِنْ رَبِّهِمْ" اشاره به همین حقیقت است.

جالب اینکه می گوید:" عَلیٰ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ "اشاره به اینکه هدایت الهی همچون مرکب راهواری است که آنها بر آن سوارند،و به کمک این مرکب به سوی رستگاری و سعادت پیش می روند(زیرا می دانیم کلمه"علی"معمولا در جایی به کار می رود که مفهوم تسلط و علو و استیلاء را می رساند).

ضمنا تعبیر به"هدی"(به صورت نکره)اشاره به عظمت هدایتی است که از ناحیه خداوند شامل حال آنها می شود،یعنی آنها هدایتی بس عظیم دارند.

و نیز تعبیر به "هُمُ الْمُفْلِحُونَ" با توجه به آنچه در علم معانی و بیان گفته شده دلیل بر انحصار است،یعنی تنها راه رستگاری راه این گروه است که با کسب پنج صفت ویژه مشمول هدایت الهی گشته اند 1.

نکته ها:

اشاره

1-استمرار در طریق ایمان و عمل

در آیات فوق در همه جا از فعل مضارع که معمولا برای استمرار است، استفاده شده( یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ - یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ -ینفقون- وَ بِالْآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ ) و این نشان می دهد که پرهیزگاران و مؤمنان راستین کسانی هستند که در برنامه های .

خود،ثبات و استمرار دارند،فراز و نشیب زندگی در روح و فکر آنها اثر نمی گذارد و خللی در برنامه های سازنده آنها ایجاد نمی کند.

آنها در آغاز روح حق طلبی دارند و همان سبب می شود که به دنبال دعوت قرآن بروند و سپس دعوت قرآن،این ویژگیهای پنجگانه را در آنان ایجاد می کند.

2-حقیقت تقوا چیست؟

"تقوا"در اصل از ماده"وقایه"به معنی نگهداری یا خویشتن داری است 1و به تعبیر دیگر یک نیروی کنترل درونی است که انسان را در برابر طغیان شهوات حفظ می کند،و در واقع نقش ترمز نیرومندی را دارد که ماشین وجود انسان را در پرتگاهها حفظ و از تندرویهای خطرناک،باز می دارد.

به همین دلیل امیر مؤمنان علی ع"تقوا"را به عنوان یک دژ نیرومند در برابر خطرات گناه شمرده است،آنجا که می فرماید:

اعلموا عباد اللّٰه ان التقوی دار حصن عزیز:"بدانید ای بندگان خدا تقوا دژی است مستحکم و غیر قابل نفوذ" 2.

در احادیث اسلامی و همچنین کلمات دانشمندان،تشبیهات فراوانی برای تجسم حالت تقوا بیان شده است،امیر مؤمنان علی ع می فرماید:

الا و ان التقوی مطایا ذلل،حمل علیها اهلها و اعطوا ازمتها،فاوردتهم الجنة:

تقوا همچون مرکبی است راهوار که صاحبش بر آن سوار است و زمامش در دست او است و تا دل بهشت او راه پیش می برد"! 1.

بعضی،تقوا را به حالت کسی تشبیه کرده اند که از یک سرزمین پر از خار عبور می کند،سعی دارد دامن خود را کاملا برچیند و با احتیاط گام بردارد مبادا نوک خاری در پایش بنشیند،و یا دامنش را بگیرد.

"عبد اللّٰه معتز"این سخن را به شعر در آورده است و می گوید: خل الذنوب صغیرها و کبیرها فهو التقی و اصنع کماش فوق ارض الشوک یحذر ما یری لا تحقرن صغیرة ان الجبال من الحصی "گناهان را از کوچک و بزرگ ترک کن که حقیقت تقوا همین است".

"همچون کسی باش که در یک زمین پر خار با نهایت احتیاط گام بر می دارد".

"گناهان صغیره را کوچک مشمر که کوه ها از سنگ ریزه ها تشکیل می شود" 2.

ضمنا از این تشبیه به خوبی استفاده می شود که تقوا به این نیست که انسان انزوا و گوشه گیری انتخاب کند،بلکه باید در دل اجتماع باشد و اگر اجتماع آلوده بوده خود را حفظ کند.

در هر صورت این حالت تقوا و کنترل نیرومند معنوی،روشنترین آثار ایمان به"مبدء"و"معاد"یعنی خدا و رستاخیز است،و معیار فضیلت و افتخار انسان و مقیاس سنجش شخصیت او در اسلام محسوب می شود تا آنجا که جمله " إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّٰهِ أَتْقٰاکُمْ "به صورت یک شعار جاودانی اسلام در آمده است (حجرات آیه 14).

علی ع می فرماید:

ان تقوی اللّٰه مفتاح سداد و ذخیرة معاد و عتق من کل ملکة و نجاة من کل هلکة: "تقوا و ترس از خدا،کلید گشودن هر در بسته ای است،ذخیره رستاخیز،و سبب آزادی از بردگی شیطان و نجات از هر هلاکت است"(نهج البلاغه خطبه 230).

ضمنا باید توجه داشت که تقوا دارای شاخه ها و شعبی است،تقوای مالی و اقتصادی،تقوای جنسی،و اجتماعی،و تقوای سیاسی و مانند اینها.

[سوره البقرة (2): آیات 6 تا 7]

اشاره

إِنَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ (6) خَتَمَ اَللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ عَلیٰ سَمْعِهِمْ وَ عَلیٰ أَبْصٰارِهِمْ غِشٰاوَةٌ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ (7)

ترجمه:

6-کسانی که کافر شدند برای آنها تفاوت نمی کند که آنان را(از عذاب خداوند)بترسانی یا نترسانی،ایمان نخواهند آورد.

7-خدا بر دلها و گوشهای آنان مهر نهاده،و بر چشمهای آنها پرده افکنده شده،و عذاب بزرگی در انتظار آنها است.

تفسیر:

گروه دوم،کافران لجوج و سرسخت.

این گروه درست در نقطه مقابل متقین و پرهیزگاران قرار دارند و صفات آنها در دو آیه فوق به طور فشرده بیان شده است.

در نخستین آیه می گوید:"آنها که کافر شدند(و در کفر و بی ایمانی سخت و لجوجند)برای آنها تفاوت نمی کند که آنان را از عذاب الهی بترسانی یا نترسانی

ایمان نخواهند آورد"( إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ ).

گروه اول از هر نظر با تمام حواس و ادراکات آماده بودند که پس از دریافت حق آن را پذیرا شوند و از آن پیروی کنند.

ولی این دسته چنان در گمراهی خود سرسختند که هر چند حق برای آنان روشن شود حاضر به پذیرش نیستند،قرآنی که راهنما و هادی متقین بود،برای اینها بکلی بی اثر است،بگویی یا نگویی،انذار کنی یا نکنی،بشارت دهی یا ندهی، اثر ندارد،اصولا آنها آمادگی روحی برای پیروی از حق و تسلیم شدن در برابر آن را ندارند.

*** آیه دوم اشاره به دلیل این تعصب و لجاجت می کند و می گوید:آنها چنان در کفر و عناد فرو رفته اند که حس تشخیص را از دست داده اند"خدا بر دلها و گوشهایشان مهر نهاده و بر چشمهاشان پرده افکنده شده"( خَتَمَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ عَلیٰ سَمْعِهِمْ وَ عَلیٰ أَبْصٰارِهِمْ غِشٰاوَةٌ ).

به همین دلیل نتیجه کارشان این شده است که"برای آنها عذاب بزرگی است" ( وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ ).

به این ترتیب چشمی که پرهیزگاران با آن آیات خدا را می دیدند،و گوشی که سخنان حق را با آن می شنیدند،و قلبی که حقایق را بوسیله آن درک می کردند در اینها از کار افتاده است،عقل و چشم و گوش دارند،ولی قدرت"درک"و"دید" و"شنوایی"ندارند!چرا که اعمال زشتشان و لجاجت و عنادشان پرده ای شده است در برابر این ابزار شناخت.

مسلما انسان تا به این مرحله نرسیده باشد قابل هدایت است،هر چند گمراه باشد،اما به هنگامی که حس تشخیص را بر اثر اعمال زشت خود از دست داد دیگر

راه نجاتی برای او نیست،چرا که ابزار شناخت ندارد و طبیعی است که عذاب عظیم در انتظار او باشد.

نکته ها:

اشاره

1-آیا سلب قدرت تشخیص،دلیل بر جبر نیست؟

-نخستین سؤالی که در اینجا پیش می آید این است که اگر طبق آیه فوق خداوند بر دلها و گوشهای این گروه مهر نهاده،و بر چشمهاشان پرده افکنده،آنها مجبورند در کفر باقی بمانند،آیا این جبر نیست؟شبیه این آیه در موارد دیگری از قرآن نیز به چشم می خورد،با اینحال مجازات آنها چه معنی دارد؟ پاسخ این سؤال را خود قرآن داده است و آن اینکه:اصرار و لجاجت آنها در برابر حق و ادامه به ظلم و بیدادگری و کفر سبب می شود که پرده ای بر حس تشخیص آنها بیفتد،در سوره نساء آیه 155 می خوانیم: بَلْ طَبَعَ اللّٰهُ عَلَیْهٰا بِکُفْرِهِمْ :"خداوند بواسطه کفرشان،مهر بر دلهاشان نهاده"! و در سوره مؤمن آیه 35 می خوانیم: کَذٰلِکَ یَطْبَعُ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبّٰارٍ :"اینگونه خداوند مهر می نهد بر هر قلب متکبر ستمکار"! و در سوره جاثیه آیه 23 چنین آمده است: أَ فَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ وَ أَضَلَّهُ اللّٰهُ عَلیٰ عِلْمٍ وَ خَتَمَ عَلیٰ سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلیٰ بَصَرِهِ غِشٰاوَةً :"آیا مشاهده کردی کسی را که هوای نفس را خدای خود قرار داده؟و لذا گمراه شده،و خدا مهر بر گوش و قلبش نهاده و پرده بر چشمش افکنده است".

ملاحظه می کنید که سلب حس تشخیص و از کار افتادن ابزار شناخت در آدمی در این آیات معلول عللی شمرده شده است،کفر،تکبر،ستم،پیروی هوسهای سرکش لجاجت و سرسختی در برابر حق،در واقع این حالت عکس العمل و بازتاب اعمال خود انسان است نه چیز دیگر.

اصولا این یک امر طبیعی است که اگر انسان به کار خلاف و غلطی ادامه دهد تدریجا با آن انس می گیرد،نخست یک"حالت"است،بعدا یک"عادت"می شود، سپس مبدل به یک"ملکه"می گردد و جزء بافت جان انسان می شود،گاه کارش به جایی می رسد که باز گشت بر او ممکن نیست،اما چون خود آگاهانه این راه را انتخاب کرده است مسئول تمام عواقب آن می باشد بی آنکه جبر لازم آید،درست همانند کسی که آگاهانه با وسیله ای چشم و گوش خود را کور و کر می کند تا چیزی را نبیند و نشنود.

و اگر می بینیم اینها به خدا نسبت داده شده است به خاطر آنست که خداوند این خاصیت را در اینگونه اعمال نهاده است(دقت کنید).

عکس این مطلب نیز در قوانین آفرینش کاملا مشهود است،یعنی کسی که پاکی و تقوا،درستی و راستی را پیشه کند،خداوند حس تشخیص او را قویتر میسازد و درک و دید و روشن بینی خاصی به او می بخشد،چنان که در سوره انفال آیه 29 می خوانیم: یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللّٰهَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقٰاناً :"ای مؤمنان اگر تقوا پیشه کنید خداوند فرقان یعنی وسیله تشخیص حق از باطل را به شما عطا می کند".

این حقیقت را در زندگی روزمره خود نیز آزموده ایم،افرادی هستند که عمل خلافی را شروع می کنند،در آغاز خودشان معترفند که صد در صد خلافکار و گنهکارند،و به همین دلیل از کار خود ناراحتند،ولی کم کم که با آن انس گرفتند این ناراحتی از بین می رود،و در مراحل بالاتر گاهی کارشان به جایی می رسد که نه تنها ناراحت نیستند بلکه خوشحالند و آن را وظیفه انسانی و یا وظیفه دینی خود می شمرند! در حالات"حجاج بن یوسف"آن ابر جنایتکار روزگار می خوانیم که برای توجیه جنایات هولناکش می گفت:این مردم گنهکارند من باید بر آنها مسلط

باشم و به آنها ستم کنم،چرا که مستحقند،گویی اینهمه قتل و خونریزی و جنایت را ماموریتی از سوی خدا برای خود می پنداشت! و نیز می گویند یکی از سپاهیان چنگیز در یکی از شهرهای مرزی ایران سخنرانی کرد و گفت:مگر شما معتقد نیستید که خداوند عذاب بر گنهکاران نازل می کند ما همان عذاب الهی هستیم پس هیچگونه مقاومت نکنید!.

2-اگر اینها قابل هدایت نیستند اصرار پیامبران برای چیست؟-

این سؤال دیگری است که در رابطه با آیات فوق در نظر مجسم می شود، ولی توجه به یک نکته پاسخ آن را روشن می سازد و آن اینکه مجازات و کیفرهای الهی همیشه با اعمال و رفتار انسان ارتباط دارد،تنها نمی توان کسی را به خاطر اینکه قلبا آدم بدی است کیفر نمود،بلکه لازم است ابتدا او را دعوت به سوی حق کنند،اگر تبعیت نکرد و ناپاکی درون را در عملش منعکس ساخت در این حال مستحق کیفر است،در غیر این صورت مصداق قصاص قبل از جنایت خواهد بود.

این همان چیزی است که ما نام آن را"اتمام حجت"می گذاریم.

بطور خلاصه:جزا و پاداش عمل،حتما باید پس از انجام عمل باشد،و تنها تصمیم و یا آمادگی و زمینه های روحی و فکری برای این کار کافی نیست.

بعلاوه پیامبران فقط برای هدایت اینها نیامده اند،اینها در اقلیتند،اکثریت توده های گمراه کسانی هستند که تحت تعلیم و تربیت صحیح قابل هدایت می باشند.

3-مهر نهادن بر دلها

-در آیات فوق و بسیاری دیگر از آیات قرآن برای بیان سلب حس تشخیص و درک واقعی از افراد،تعبیر به"ختم"شده است،و احیانا تعبیر به"طبع"و"رین".

این معنی از آنجا گرفته شده است که در میان مردم رسم بر این بوده هنگامی

که اشیایی را در کیسه ها یا ظرفهای مخصوصی قرار می دادند،و یا نامه های مهمی را در پاکت می گذاردند،برای آنکه کسی سر آن را نگشاید و دست به آن نزند آن را می بستند و گره می کردند و بر گره مهر می نهادند،امروز نیز معمول است اسناد رسمی املاک را به همین منظور با ریسمان مخصوصی بسته و روی آن قطعه سربی قرار می دهند و روی سرب مهر می زنند،تا اگر از صفحات آن چیزی کم و زیاد کنند معلوم شود.

در تاریخ شواهد فراوانی دیده می شود که رؤسای حکومتها،کیسه های زر را به مهر خویش مختوم می ساختند و برای افراد مورد نظر می فرستادند،این برای آن بوده که هیچگونه تصرفی در آن نشود تا بدست طرف برسد،زیرا تصرف در آن بدون شکستن مهر ممکن نبود.

امروز نیز معمول است کیسه های پستی را لاک و مهر می کنند.

در لغت عرب برای این معنی کلمه"ختم"به کار می رود،البته این تعبیر درباره افراد بی ایمان لجوجی است که بر اثر گناهان بسیار در برابر عوامل هدایت نفوذناپذیر شده اند،و لجاجت و عناد در برابر مردان حق در دل آنان چنان رسوخ کرده که درست همانند همان بسته و کیسه سر به مهر هستند که دیگر هیچگونه تصرفی در آن نمی توان کرد،و به اصطلاح قلب آنها لاک و مهر شده است.

"طبع"نیز در لغت به همین معنی آمده است و"طابع"(بر وزن خاتم) هر دو به یک معنی می باشد یعنی چیزی که با آن مهر می کنند.

اما"رین"به معنی زنگار یا غبار یا لایه کثیفی است که بر اشیاء گرانقیمت می نشیند،این تعبیر در قرآن نیز برای کسانی که بر اثر خیره سری و گناه زیاد قلبشان نفوذناپذیر شده به کار رفته است،در سوره"مطففین"آیه 14 می خوانیم: کَلاّٰ بَلْ رٰانَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ مٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ :"چنین نیست،اعمال زشت آنها زنگار و لایه بر قلب آنها افکنده است".

و مهم آنست که انسان مراقب باشد اگر خدای ناکرده گناهی از او سر می زند در فاصله نزدیک آن را با آب توبه و عمل صالح بشوید،مبادا به صورت رنگ ثابتی برای قلب در آید و بر آن مهر نهد.

در حدیثی از امام باقر ع می خوانیم:

ما من عبد مؤمن الا و فی قلبه نکتة بیضاء فاذا اذنب ذنبا خرج فی تلک النکتة نکتة سوداء فان تاب ذهب ذلک السواد،و ان تمادی فی الذنوب زاد ذلک السواد حتی یغطی البیاض، فاذا غطی البیاض لم یرجع صاحبه الی خیر ابدا،و هو قول اللّٰه عز و جل کَلاّٰ بَلْ رٰانَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ مٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ : "هیچ بنده مؤمنی نیست مگر اینکه در قلب او یک نقطه(وسیع)سفید و درخشنده ای است هنگامی که گناهی از او سر زند در میان آن منطقه سفید،نقطه سیاهی پیدا می شود،اگر توبه کند آن سیاهی بر طرف می گردد و اگر به گناهان ادامه دهد بر سیاهی افزوده می شود،تا تمام سفیدی را بپوشاند،و هنگامی که سفیدی پوشانده شد دیگر صاحب چنین دلی هرگز به خیر و سعادت باز نمی گردد،و این معنی گفتار خدا است که می گوید:" کَلاّٰ بَلْ رٰانَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ مٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ " 1.

4-مقصود از"قلب"در قرآن

-چرا درک حقایق در قرآن به قلب نسبت داده شده است در حالی که می دانیم قلب مرکز ادراکات نیست بلکه تلمبه ای است برای گردش خون در بدن؟! در پاسخ چنین می گوئیم:

"قلب"در قرآن به معانی گوناگونی آمده است،از جمله:

1-به معنی عقل و درک چنان که در آیه 37 سوره"ق"می خوانیم" إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَذِکْریٰ لِمَنْ کٰانَ لَهُ قَلْبٌ ""در این مطالب تذکر و یادآوری است برای

آنان که نیروی عقل و درک داشته باشند".

2-به معنی روح و جان،چنان که در سوره احزاب آیه 10 آمده است:

" وَ إِذْ زٰاغَتِ الْأَبْصٰارُ وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنٰاجِرَ ":"هنگامی که چشمها از وحشت فرو مانده و جانها به لب رسیده بود".

3-به معنی مرکز عواطف،آیه 12 سوره انفال شاهد این معنی است:

" سَأُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ ":"بزودی در دل کافران ترس ایجاد می کنم".و در جای دیگر در سوره آل عمران آیه 159 می خوانیم:" فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ ":"...اگر سنگدل بودی از اطرافت پراکنده می شدند".

توضیح اینکه:

در وجود انسان دو مرکز نیرومند بچشم می خورد:

1-مرکز ادراکات که همان"مغز و دستگاه اعصاب است"و لذا هنگامی که مطلب فکری برای ما پیش می آید احساس می کنیم با مغز خویش آن را مورد تجزیه و تحلیل قرار می دهیم.(اگر چه مغز و سلسله اعصاب در واقع وسیله و ابزاری هستند برای روح).

2-مرکز عواطف که عبارت است از همان قلب صنوبری که در بخش چپ سینه قرار دارد و مسائل عاطفی در مرحله اول روی همین مرکز اثر می گذارد، اولین جرقه از قلب شروع می شود.

ما بالوجدان هنگامی که با مصیبتی روبرو می شویم فشار آن را روی همین قلب صنوبری احساس می کنیم،و هم چنان وقتی که به مطلب سرورانگیزی بر می خوریم فرح و انبساط را در همین مرکز احساس می کنیم(دقت کنید).

درست است که مرکز اصلی"ادراکات"و"عواطف"همگی روان و روح آدمی است ولی تظاهرات و عکس العمل های جسمی آنها متفاوت است عکس العمل

درک و فهم نخستین بار در دستگاه مغز آشکار می شود،ولی عکس العمل مسائل عاطفی از قبیل محبت،عداوت،ترس،آرامش،شادی و غم در قلب انسان ظاهر می گردد، بطوری که بهنگام ایجاد این امور بروشنی اثر آنها را در قلب خود احساس می کنیم.

نتیجه اینکه اگر در قرآن مسائل عاطفی به قلب(همین عضو مخصوص) مسائل عقلی به قلب(به معنی عقل یا مغز)نسبت داده شده،دلیل آن همان است که گفته شد،و سخنی به گزاف نرفته است.

از همه اینها گذشته قلب به معنی عضو مخصوص نقش مهمی در حیات و بقای انسان دارد،بطوری که یک لحظه توقف آن با نابودی همراه است.بنا بر این چه مانعی دارد که فعلیت های فکری و عاطفی به آن نسبت داده شود.

5-چرا"قلب"و"بصر"به صیغه جمع و"سمع"به صیغه مفرد ذکر شده است؟

-در آیه فوق مانند بسیاری دیگر از آیات قرآن،قلب و بصر به صورت جمع (قلوب و ابصار)آمده ولی"سمع"همه جا در قرآن به صورت مفرد ذکر شده است این تفاوت حتما نکته ای دارد،نکته آن چیست؟ پاسخ:درست است که کلمه"سمع"در قرآن همه جا بصورت مفرد آمده و بصورت جمع(اسماع)نیامده است ولی قلب و بصر گاهی بصورت جمع مانند آیه فوق و گاهی بصورت مفرد مانند آیه 23 سوره جاثیه آمده است:( وَ خَتَمَ عَلیٰ سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلیٰ بَصَرِهِ غِشٰاوَةً ).

عالم بزرگوار مرحوم شیخ طوسی در تفسیر"تبیان"از یکی از ادبای معروف چنین نقل می کند که:علت مفرد آمدن"سمع"ممکن است یکی از دو چیز باشد:

نخست:اینکه"سمع"گاهی بعنوان اسم جمع بکار میرود و می دانیم که

در اسم جمع معنی جمع افتاده و نیازی به جمع بستن ندارد.

دیگر:اینکه"سمع"می تواند معنی مصدری داشته باشد و می دانیم مصدر دلالت بر کم و زیاد هر دو می کند و نیازی به جمع بستن ندارد.

بعلاوه می توان وجه ذوقی و علمی دیگری برای این تفاوت گفت و آن اینکه:

تنوع ادراکات قلبی و مشاهدات با چشم نسبت به"مسموعات"فوق العاده بیشتر است و بخاطر این تفاوت قلوب و ابصار بصورت جمع ذکر شده ولی"سمع"بصورت مفرد آمده است.

در فیزیک جدید نیز می خوانیم امواج صوتی قابل استماع تعداد نسبتا محدودی است و از چندین ده هزار تجاوز نمی کند.در حالی که امواج نورها و رنگهایی که قابل رؤیت هستند از میلیونها می گذرد(دقت کنید).

[سوره البقرة (2): آیات 8 تا 16]

اشاره

وَ مِنَ اَلنّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ اَلْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ (8) یُخٰادِعُونَ اَللّٰهَ وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ مٰا یَخْدَعُونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ وَ مٰا یَشْعُرُونَ (9) فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَهُمُ اَللّٰهُ مَرَضاً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ (10) وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ لاٰ تُفْسِدُوا فِی اَلْأَرْضِ قٰالُوا إِنَّمٰا نَحْنُ مُصْلِحُونَ (11) أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ اَلْمُفْسِدُونَ وَ لٰکِنْ لاٰ یَشْعُرُونَ (12) وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا کَمٰا آمَنَ اَلنّٰاسُ قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ کَمٰا آمَنَ اَلسُّفَهٰاءُ أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ اَلسُّفَهٰاءُ وَ لٰکِنْ لاٰ یَعْلَمُونَ (13) وَ إِذٰا لَقُوا اَلَّذِینَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا إِلیٰ شَیٰاطِینِهِمْ قٰالُوا إِنّٰا مَعَکُمْ إِنَّمٰا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ (14) اَللّٰهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَ یَمُدُّهُمْ فِی طُغْیٰانِهِمْ یَعْمَهُونَ (15) أُولٰئِکَ اَلَّذِینَ اِشْتَرَوُا اَلضَّلاٰلَةَ بِالْهُدیٰ فَمٰا رَبِحَتْ تِجٰارَتُهُمْ وَ مٰا کٰانُوا مُهْتَدِینَ (16)

ترجمه:

8-در میان مردم کسانی هستند که می گویند به خدا و روز رستاخیز ایمان آورده ایم در حالی که ایمان ندارند.

9-می خواهند خدا و مؤمنان را فریب بدهند(ولی)جز خودشان را فریب نمی دهند(اما) نمی فهمند.

10-در دلهای آنها یک نوع بیماری است،خداوند بر بیماری آنها می افزاید و عذاب دردناکی به خاطر دروغهایی که می گویند در انتظار آنهاست.

11-و هنگامی که به آنها گفته شود،در زمین فساد نکنید می گویند ما فقط اصلاح کننده ایم.

12-آگاه باشید اینها همان مفسدانند ولی نمی فهمند.

13-و هنگامی که به آنها گفته شود،همانند(سایر)مردم ایمان بیاورید می گویند:آیا همچون سفیهان ایمان بیاوریم؟بدانید اینها همان سفیهانند ولی نمی دانند.

14-و هنگامی که افراد با ایمان را ملاقات می کنند می گویند ما ایمان آورده ایم،(ولی) هنگامی که با شیاطین خود خلوت می کنند می گویند با شمائیم ما(آنها)را مسخره می کنیم.

15-خداوند آنها را استهزاء می کند،و آنها را در طغیانشان نگه می دارد تا سرگردان شوند.

16-آنها کسانی هستند که هدایت را با گمراهی معاوضه کرده اند و(این)تجارت برای آنها سودی نداده،و هدایت نیافته اند.

تفسیر:

گروه سوم(منافقان)

آیات فوق شرح فشرده و بسیار پر مغزی پیرامون منافقان و ویژگیهای روحی

و اعمال آنها بیان می کند.

توضیح اینکه:اسلام در یک مقطع خاص تاریخی خود با گروهی روبرو شد که نه اخلاص و شهامت برای ایمان آوردن داشتند و نه قدرت و جرأت بر مخالفت صریح.

این گروه که قرآن از آنها به عنوان"منافقین"یاد می کند و ما در فارسی از آنها تعبیر به"دورو"یا"دو چهره"می کنیم در صفوف مسلمانان واقعی نفوذ کرده بودند،و خطر بزرگی برای اسلام و مسلمین محسوب می شدند،و از آنجا که ظاهر اسلامی داشتند،غالبا شناخت آنها مشکل بود،ولی قرآن نشانه های دقیق و زنده ای برای آنها بیان می کند که خط باطنی آنها را مشخص می سازد و الگویی در این زمینه بدست مسلمانان برای همه قرون و اعصار می دهد.

نخست تفسیری از خود نفاق دارد می گوید:"بعضی از مردم هستند که می گویند به خدا و روز قیامت ایمان آورده ایم در حالی که ایمان ندارند"( وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ ). آنها این عمل را یک نوع زرنگی و به اصطلاح تاکتیک جالب،حساب می کنند:"آنها با این عمل می خواهند خدا و مؤمنان را بفریبند"( یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا ).

"در حالی که تنها خودشان را فریب می دهند اما نمی فهمند"( وَ مٰا یَخْدَعُونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ وَ مٰا یَشْعُرُونَ ).

آنها با انحراف از راه صحیح و صراط مستقیم،عمری را در بیراهه می گذرانند تمام نیروها و امکانات خود را بر باد می دهند و جز ناکامی و شکست و بدنامی و عذاب الهی بهره ای نمی گیرند.

سپس قرآن در آیه بعد به این واقعیت اشاره می کند که نفاق در واقع یک نوع بیماری است،انسان سالم یک چهره بیشتر ندارد،هماهنگی کامل در میان روح و جسم او حکمفرما است،چرا که ظاهر و باطن و روح و جسم همه مکمل یکدیگرند اگر مؤمن است،تمام وجود او فریاد ایمان می کشد و اگر منحرف شود باز هم ظاهر و باطن او نشان دهنده انحراف است،این دوگانگی جسم و روح درد تازه و بیماری اضافی است،این یک نوع تضاد و ناهماهنگی و از هم گسستگی است که حاکم بر وجود انسان می شود.

می گوید:"در دلهای آنها بیماری خاصی است"( فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ).

اما از آنجا که در نظام آفرینش،هر کس در مسیری قرار گرفت و وسائل آن را فراهم ساخت در همان مسیر،رو به جلو می رود،و یا به تعبیر دیگر تراکم اعمال و افکار انسان در یک مسیر آن را پررنگتر و راسختر می سازد،قرآن اضافه می کند:"خداوند هم بر بیماری آنها می افزاید"( فَزٰادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضاً ).

و از آنجا که سرمایه اصلی منافقان،دروغ است و تا بتوانند،تناقضها را که در زندگیشان دیده می شود با آن توجیه کنند،در پایان آیه می فرماید:"برای آنها عذاب الیمی است بخاطر دروغ هایی که می گفتند"( وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ ).

*** سپس به ویژگیهای آنها اشاره می کند که نخستین آنها داعیه اصلاح طلبی است در حالی که مفسد واقعی همانها هستند:"هنگامی که به آنها گفته شود در روی زمین فساد نکنید می گویند ما فقط اصلاح کننده ایم"!( وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ قٰالُوا إِنَّمٰا نَحْنُ مُصْلِحُونَ ).

ما برنامه ای جز اصلاح در تمام زندگی خود نداشته و نداریم! ***

قرآن در آیه بعد می گوید:"بدانید اینها همان مفسدانند و برنامه ای جز فساد ندارند ولی خودشان هم نمی فهمند"!( أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَ لٰکِنْ لاٰ یَشْعُرُونَ ).

بلکه اصرار و پافشاری آنها در راه نفاق و خو گرفتن با این برنامه های زشت و ننگین سبب شده که تدریجا گمان کنند این برنامه ها مفید و سازنده و اصلاح- طلبانه است،و همانگونه که سابقا نیز اشاره کردیم گناه اگر از حد بگذرد،حس تشخیص را از انسان می گیرد،بلکه تشخیص او را واژگونه می کند،و ناپاکی و آلودگی به صورت طبیعت ثانوی او در می آید.

*** نشانه دیگر اینکه:آنها خود را عاقل و هوشیار و مؤمنان را سفیه و ساده لوح و خوش باور می پندارند،آن چنان که قرآن می گوید:"هنگامی که به آنها گفته می شود ایمان بیاورید آن گونه که توده های مردم ایمان آورده اند،می گویند آیا ما همچون این سفیهان ایمان بیاوریم"؟!( وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا کَمٰا آمَنَ النّٰاسُ قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ کَمٰا آمَنَ السُّفَهٰاءُ ).

و به این ترتیب افراد پاکدل و حق طلب و حقیقت جو را که با مشاهده آثار حقانیت در دعوت پیامبر ص و محتوای تعلیمات او،سر تعظیم فرود آورده اند به سفاهت متهم می کند و شیطنت و دورویی و نفاق را دلیل بر هوش و عقل و درایت می شمرد،آری در منطق آنها عقل،جایش را با سفاهت عوض کرده است.

لذا قرآن در پاسخ آنها می گوید:"بدانید سفیهان واقعی اینها هستند اما نمی دانند"( أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهٰاءُ وَ لٰکِنْ لاٰ یَعْلَمُونَ ).

آیا این سفاهت نیست که انسان خط زندگی خود را مشخص نکند و در میان هر گروهی به رنگ آن گروه در آید و به جای تمرکز و وحدت شخصیت،دوگانگی و چندگانگی را پذیرا گردد،استعداد و نیروی خود را در طریق شیطنت و توطئه

و تخریب به کار گیرد،و در عین حال خود را عاقل بشمرد؟! *** سومین نشانه آنها آنست که هر روز به رنگی در می آیند و در میان هر جمعیتی با آنها همصدا می شوند،آن چنان که قرآن می گوید:"هنگامی که افراد با ایمان را ملاقات کنند می گویند ایمان آوردیم "( وَ إِذٰا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا ).

ما از شما هستیم و پیرو یک مکتبیم،از جان و دل اسلام را پذیرا گشتیم و با شما هیچ فرقی نداریم! "اما هنگامی که با دوستان شیطان صفت خود به خلوتگاه می روند می گویند ما با شمائیم"!( وَ إِذٰا خَلَوْا إِلیٰ شَیٰاطِینِهِمْ قٰالُوا إِنّٰا مَعَکُمْ ).

"و اگر می بینید ما در برابر مؤمنان اظهار ایمان می کنیم ما مسخره شان می کنیم"!( إِنَّمٰا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ ).

ما بر افکار و اعمالشان در دل می خندیم،می خواهیم کلاه بر سرشان بگذاریم، دوست ما و محرم اسرار ما و همه چیز ما شمائید! *** سپس قرآن با یک لحن کوبنده و قاطع می گوید:"خدا آنها را مسخره می کند"( اَللّٰهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ ).

"و خدا آنها را در طغیانشان نگه می دارد تا به کلی سرگردان شوند" ( وَ یَمُدُّهُمْ فِی طُغْیٰانِهِمْ یَعْمَهُونَ ) 1.

*** آخرین آیه مورد بحث سرنوشت نهایی آنها را که سرنوشتی است بسیار

غم انگیز و شوم و تاریک چنین بیان می کند:

"آنها کسانی هستند که در تجارتخانه این جهان،هدایت را با گمراهی معاوضه کرده اند"( أُولٰئِکَ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الضَّلاٰلَةَ بِالْهُدیٰ ).

و به همین دلیل"تجارت آنها سودی نداشته"بلکه سرمایه را نیز از کف داده اند( فَمٰا رَبِحَتْ تِجٰارَتُهُمْ ).

"و هرگز روی هدایت را ندیده اند"( وَ مٰا کٰانُوا مُهْتَدِینَ ).

نکته ها:

اشاره

1-پیدایش نفاق و ریشه های آن

هنگامی که انقلابی در محیطی روی می دهد-مخصوصا انقلابی همچون انقلاب اسلام که بر پایه های حق و عدالت قرار داشت-مسلما منافع گروهی غارتگر و ظالم و خودکامه به خطر می افتد،آنها نخست با تمسخر و استهزاء و سپس با استفاده از نیروی مسلح،فشار اقتصادی،تبلیغات مستمر اجتماعی،سعی می کنند انقلاب را در هم بشکنند.

اما هنگامی که نشانه های پیروزی انقلاب بر همه قدرتهای محیط آشکار شود گروهی از مخالفان تاکتیک و روش عملی خود را تغییر داده،ظاهرا تسلیم می شوند اما در واقع یک گروه زیر زمینی مخالف را تشکیل می دهند.

اینها که به خاطر داشتن دو چهره مختلف،منافق نامیده می شوند(منافق از ماده"نفق"بر وزن"شفق"به معنی کانالها و نقب هایی است که زیر زمین می زنند تا برای استتار یا فرار از آن استفاده کنند)خطرناکترین دشمنان انقلابند، زیرا موضع آنها کاملا مشخص نیست،تا مردم انقلابی آنها را بشناسند و از خود طرد کنند،بلکه در لابلای صفوف مردم پاک و راستین،و حتی گاهی در پستهای حساس نفوذ می کنند.

انقلاب اسلام نیز در برابر چنین گروهی قرار گرفت،یعنی تا زمانی که پیامبر اسلام ص از مکه به مدینه هجرت نکرده بود،مسلمانان حکومتی تشکیل نداده بودند.

اما پس از ورود پیامبر ص به مدینه،نخستین پایه حکومت اسلامی گذارده شد،و پس از پیروزی در جنگ"بدر"،این مساله آشکارتر گشت،یعنی رسما حکومت و دولتی کوچک اما قابل رشد تشکیل گردید.

اینجا بود که منافع بسیاری از سردمداران مدینه مخصوصا یهود که در آن زمان مورد احترام عربها بودند به خطر افتاد،احترام یهود در آن زمان بیشتر به خاطر این بود که اهل کتاب و مردمی نسبة با سواد،و از نظر وضع اقتصادی پیشرفته بودند،و همانها بودند که پیش از ظهور پیامبر ص بشارت چنین ظهوری را می دادند.

افراد دیگری هم در مدینه بودند که داعیه ریاست و رهبری مردم داشتند، ولی با هجرت رسول خدا حسابها به هم خورد،سران ظالم و خودکامه و اطرافیان غارتگر آنها دیدند توده های مردم به سرعت به پیامبر ص ایمان می آورند،حتی خویشاوندان خودشان،آنها بعد از مدتی مقاومت دیدند چاره ای نیست جز اینکه ظاهرا مسلمان شوند،زیرا نواختن کوس مخالفت و قرار گرفتن در جبهه مقابل، علاوه بر مشکلات جنگ و صدمه های اقتصادی،خطر نابودی آنها را در بر داشت به ویژه اینکه عرب تمام قدرتش قبیله او بود و قبیله های آنها غالبا از آنان جدا شده بودند.

روی این اصل راه سومی انتخاب کردند،و آن اینکه ظاهرا مسلمان شوند و در خفیه نقشه در هم شکستن اسلام را طرح ریزی کنند.

کوتاه سخن اینکه بروز"نفاق"در یک اجتماع معمولا معلول یکی از دو چیز است:نخست پیروزی و قدرت آئین انقلابی موجود و تسلط آن بر اجتماع.

و دیگر ضعف روحیه و فقدان شخصیت و شهامت کافی برای رویارویی با حوادث سخت.

2-لزوم شناخت منافقین در هر جامعه

-بدون شک نفاق و منافق، مخصوص عصر پیامبر ص نبوده است و در هر جامعه ای این برنامه و گروه وجود دارند،منتها باید بر اساس معیارهای حساب شده ای که قرآن برای آنها بدست می دهد شناسایی شوند،تا نتوانند زیان و یا خطری ایجاد کنند،در آیات گذشته و همچنین سوره منافقین و روایات اسلامی نشانه های مختلفی برای آنها ذکر شده است از جمله:

1-هیاهوی بسیار و ادعاهای بزرگ،و خلاصه گفتار زیاد و عمل کم و ناهماهنگ.

2-در هر محیطی رنگ آن محیط را گرفتن و با هر جمعیتی مطابق مذاق آنان حرف زدن،با مؤمنان"آمنا"گفتن و با مخالفان" إِنّٰا مَعَکُمْ "! 3-حساب خود را از مردم جدا کردن،و تشکیل انجمنهای سری،و مرموز دادن با نقشه های حساب شده.

4-خدعه و نیرنگ و فریب و دروغ و تملق و چاپلوسی،پیمان شکنی و خیانت.

5-خود برتربینی،و مردم را ناآگاه،سفیه و ابله قلمداد کردن و خود را عاقل و هوشیار دانستن.

خلاصه دوگانگی شخصیت و تضاد برون و درون که صفت بارز منافقان است پدیده های گوناگونی در عمل و گفتار و رفتار فردی و اجتماعی آنها دارد که به خوبی می توان آن را شناخت.

چه تعبیر زیبایی دارد قرآن در آیاتی که خواندیم می گوید: فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ :"آنها دلهای بیمار دارند"چه بیماری از دوگانگی ظاهر و باطن بدتر؟و چه بیماری از خود برتربینی و یا نداشتن شهامت برای رویارویی با حوادث دردناکتر؟

ولی همان گونه که بیماری قلبی را هر چند پنهان است نمی توان به کلی مخفی کرد بلکه نشانه های آن در چهره انسان و تمام اعضای بدن آشکار می شود، بیماری نفاق نیز همین گونه است که با تظاهرات مختلف قابل شناخت می باشد.

در تفسیر نمونه ذیل آیات 141 تا 143 سوره نساء نیز درباره"صفات منافقان" بحث کرده ایم(جلد چهارم صفحه 174 تا 178).

و نیز در ذیل آیات 49 تا 57 سوره توبه بحث مشروحی در این زمینه داریم (تفسیر نمونه جلد 7 صفحه 438 تا 450).

در سوره توبه ذیل آیات 62 تا 85 نیز بحثهای فراوانی در این زمینه مطالعه خواهید فرمود(تفسیر نمونه جلد هشتم صفحه 19 تا 72).

3-وسعت معنی نفاق

-گرچه نفاق به مفهوم خاصش،صفت افراد بی ایمانی است که ظاهرا در صف مسلمانانند،اما باطنا دل در گرو کفر دارند،ولی نفاق معنی وسیعی دارد که هر گونه دوگانگی ظاهر و باطن،گفتار و عمل را شامل می شود هر چند در افراد مؤمن باشد که ما از آن به عنوان"رگه های نفاق" نام می بریم.

مثلا در حدیثی می خوانیم:

ثلاث من کن فیه کان منافقا و ان صام و صلی و زعم انه مسلم،من اذا ائتمن خان،و اذا حدث کذب،و اذا وعد اخلف:

"سه صفت است در هر کس باشد منافق است هر چند روزه بگیرد و نماز بخواند و خود را مسلمان بداند:کسی که در امانت خیانت می کند،و کسی که به هنگام سخن گفتن دروغ می گوید،و کسی که وعده می دهد و خلف وعده می کند" 1.

مسلما این گونه افراد منافق به معنی خاص نیستند،ولی رگه هایی از نفاق در وجود آنها هست،مخصوصا درباره ریاکاران از امام صادق ع می خوانیم

که فرمود:

الریاء شجرة لا تثمر الا الشرک الخفی،و اصلها النفاق!: "ریا و ظاهر سازی،درخت(شوم و تلخی)است که میوه ای جز شرک خفی ندارد و اصل و ریشه آن نفاق است" 1.

در اینجا توجه شما را به سخنی از امیر مؤمنان علی ع درباره منافقان جلب می کنیم:

"ای بندگان خدا شما را به تقوا و پرهیزکاری سفارش می کنم،و از منافقان بر حذر می دارم،زیرا آنها گمراه و گمراه کننده اند،خطاکار و به خطا اندازند، به رنگهای گوناگون در می آیند،به قیافه و زبانهای متعدد خودنمایی می کنند از هر وسیله ای برای فریفتن و در هم شکستن شما استفاده می کنند،و در هر کمینگاهی به کمین شما می نشینند، بد باطن و خوش ظاهرند،و در نهان برای فریب مردم گام بر می دارند،از بیراهه ها حرکت می کنند،و گفتارشان به ظاهر شفا بخش،اما کردارشان دردی است درمان ناپذیر،به رفاه و آسایش مردم حسد می ورزند و(اگر به کسی)بلائی وارد شود خوشحالند،امیدواران را مایوس می کنند،و در هر راهی کشته ای دارند،در هر دلی راهی و در هر مصیبتی اشک ساختگی می ریزند،مدح و تمجید را به یکدیگر قرض می دهند و انتظار پاداش و جزا می کشند،اگر چیزی بخواهند اصرار می ورزند،و اگر ملامت کنند پرده دری می نمایند" 2.

4-کارشکنیهای منافقان

نه تنها برای اسلام که برای هر آئین انقلابی و پیشرو،منافقان خطرناکترین گروهند،آنها در لابلای صفوف مسلمانان نفوذ می کنند و از هر فرصتی برای

کارشکنی استفاده می نمایند.

گاهی مؤمنان راستین را که با اخلاص تمام،سرمایه مختصری را در راه خدا انفاق می کردند مورد استهزاء قرار می دادند،چنان که قرآن می گوید: اَلَّذِینَ یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فِی الصَّدَقٰاتِ وَ الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ إِلاّٰ جُهْدَهُمْ فَیَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللّٰهُ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ :"آنها که مؤمنان با اخلاص را به خاطر انفاقهای(کوچک اما بی ریا)مسخره می کنند،خداوند آنها را استهزا می کند و عذاب دردناکی در انتظارشان است(توبه-79).

و گاهی در انجمنهای سری خود تصمیم می گرفتند،کمکهای مالی خود را از یاران رسول خدا ص به کلی قطع کنند،تا از اطراف او پراکنده شوند، چنان که در سوره منافقان آمده است هُمُ الَّذِینَ یَقُولُونَ لاٰ تُنْفِقُوا عَلیٰ مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ حَتّٰی یَنْفَضُّوا وَ لِلّٰهِ خَزٰائِنُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَفْقَهُونَ :"آنها می گویند کمکهای مالی خود را از کسانی که نزد پیامبرند قطع کنید تا از پیرامون او پراکنده شوند،بدانید خزائن آسمان و زمین از آن خدا است،ولی منافقان نمی دانند"(سوره منافقون آیه 7).

گاهی تصمیم می گرفتند که پس از بازگشت از جنگ به مدینه،دست به دست هم بدهند و با استفاده از یک فرصت مناسب،مؤمنان را از مدینه بیرون کنند و می گفتند: لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ :"اگر به مدینه باز گردیم،عزیزان،ذلیلان را بیرون خواهند کرد"!(منافقون-8).

و زمانی هم به بهانه های مختلف از قبیل جمع آوری محصولهای کشاورزی از شرکت در برنامه های جهاد،خود داری کرده و در شدیدترین لحظات،پیامبر ص را تنها می گذاشتند،و در عین حال وحشت داشتند که پرده از رازشان برداشته شود و رسوا گردند.

به خاطر همین موضع گیریهای بسیار خصمانه،در آیات زیادی از قرآن،

آماج شدیدترین حملات قرار گرفتند،و یک سوره در قرآن به نام سوره"منافقون" پیرامون وضع آنها نازل شده است.

در سوره های توبه،حشر و بعضی دیگر از سوره های قرآن نیز مورد نکوهش فراوان قرار گرفته اند،از جمله سیزده آیه از آیات همین سوره بقره از صفات آنها و عواقب شومشان سخن می گوید.

5-فریب دادن و جدان.

مشکل بزرگی که مسلمانان در ارتباط با منافقان داشتند این است که از یک سو مامور بودند هر کس اظهار اسلام می کند با آغوش باز از او استقبال کنند، و از تفتیش عقائد در مورد اشخاص خود داری نمایند،از سوی دیگر باید مراقب توطئه های منافقان باشند،منافقانی که با قیافه حق بجانب و بنام یک فرد مسلمان، گفتارشان مورد قبول افراد واقع می شد،در حالی که در باطن،سد راه اسلام و از دشمنان قسم خورده بودند.

این گروه با پیش گرفتن این راه فکر می کردند می توانند خداوند و مؤمنان را برای همیشه فریب دهند،در حالی که بدون توجه خود را فریب می دادند.

تعبیر به یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا (با توجه به معنی مخادعه که به معنی نیرنگ و خدعه از دو طرف است)مفهوم دقیقی را ترسیم می کند و آن اینکه آنها از یک سو بر اثر کوردلی،اعتقاد داشتند که پیامبر اسلام ص یک خدعه گر است که برای حکومت بر مردم،دین و نبوت را مطرح ساخته،و افراد ساده لوح نیز اطراف او جمع شده اند،لذا باید در مقابل او به خدعه برخاست!،بنا بر این از یک سو کار این منافقین،خدعه و نیرنگ بود و از سویی دیگر درباره پیامبر بزرگ خدا نیز چنین اعتقاد غلطی داشتند.

اما جمله بعد( وَ مٰا یَخْدَعُونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ وَ مٰا یَشْعُرُونَ )هر دو پندار آنها را در هم

می کوبد،از یک سو اثبات می کند که تنها خدعه و نیرنگ از جانب خود آنها است و از سوی دیگر می گوید این خدعه و نیرنگ نیز به خودشان باز می گردد و نمی فهمند،چرا که سرمایه های اصیلی را که خداوند برای نیل به سعادت در وجودشان آفریده،در مسیر خدعه و فریب و نیرنگ بر باد می دهند و دست خالی از هر خیر و نیکی،با کوله باری از گناه،از دنیا می روند.

البته هیچکس خدا را نمی تواند فریب بدهد،چرا که او با خبر از آشکار و نهان است،بنا بر این تعبیر به "یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ" یا از این نظر است که خدعه و نیرنگ با پیامبر و مؤمنان،همچون خدعه و نیرنگ با خدا است،(در موارد دیگری از قرآن نیز دیده می شود که خداوند برای تعظیم پیامبر و مؤمنان خود را در صف آنها قرار می دهد).

و یا اینکه بر اثر عدم شناخت صفات خدا با افکار کوتاه و ناقص خود به راستی فکر می کردند ممکن است چیزی از خدا پنهان بماند و نظیر آن نیز در بعضی دیگر از آیات قرآن دیده می شود.

به هر حال،آیه فوق،اشاره روشنی به مساله فریب و جدان دارد و اینکه بسیار می شود که انسان منحرف و آلوده،برای رهایی از سرزنش و مجازات و جدان در برابر اعمال زشت و انحرافی دست به فریب و جدان خویش میزند،و کم کم برای خود این باور را به وجود می آورد که این عمل من نه تنها زشت و انحرافی نیست بلکه اصلاح است و مبارزه با فساد( إِنَّمٰا نَحْنُ مُصْلِحُونَ )تا با فریب و جدان، آسوده خاطر به اعمال خلاف خود ادامه دهد.

می گویند یکی از سران آمریکا در پاسخ اینکه چرا دستور داده است دو شهر بزرگ ژاپن(هیروشیما،و ناکازاکی)را بمباران اتمی کنند و حدود 200 هزار نفر کودک و پیر و جوان را نابود یا ناقص سازند؟گفته بود:

ما به خاطر صلح این دستور را داده ایم!که اگر این کار را نمی کردیم جنگ

طولانی تر می شد و می بایست بیش از این می کشتیم!! آری منافقان عصر ما نیز برای فریب مردم یا فریب و جدان خود از این گفته ها و از آن کارها،بسیار دارند،در حالی که در برابر ادامه جنگ یا بمباران اتمی شهرهای بی دفاع،راه سوم روشنی نیز وجود داشت و آن اینکه دست از تجاوزگری بردارند و ملتها را با سرمایه های کشورشان آزاد بگذارند.

بنا بر این نفاق در حقیقت وسیله ای است برای فریب و جدان،و چه دردناک است که انسان،این واعظ درونی،این پلیس همیشه بیدار و این نماینده الهی را در درون خود،خفه کند،و یا آن چنان پرده بر روی آن بیفکند که صدایش به گوش نرسد.

6-تجارت پر زیان

در قرآن مجید کرارا فعالیتهای انسان در این دنیا به یک نوع تجارت تشبیه شده است،و در حقیقت همه ما در این جهان تاجرانی هستیم که با سرمایه های فراوان خدا داد،سرمایه عقل،فطرت،عواطف،نیروهای مختلف جسمانی، مواهب عالم طبیعت،و بالاخره رهبری انبیاء،گام در این تجارتخانه بزرگ میگذاریم،گروهی سود می برند و پیروز می شوند و سعادتمند،گروهی نه تنها سودی نمی برند بلکه اصل سرمایه را نیز از دست داده،و به تمام معنی ورشکست می شوند نمونه کامل گروه اول،مجاهدان راه خدا هستند،چنان که قرآن درباره آنها می گوید: یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ تِجٰارَةٍ تُنْجِیکُمْ مِنْ عَذٰابٍ أَلِیمٍ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ :"ای افراد با ایمان! آیا شما را راهنمایی به تجارتی بکنم که از عذاب دردناک رهائیتان می بخشد(و به سعادت جاویدان رهنمونتان می شود)ایمان به خدا و رسول او بیاورید و در راه او با مال و جان جهاد کنید"(صف-9 و 10).

و نمونه واضح گروه دوم منافقانند که قرآن در آیات فوق،پس از ذکر کارهای مخرب آنها که در لباس اصلاح و عقل،انجام می گیرد می گوید:"آنها کسانی هستند که هدایت را با گمراهی مبادله کردند و این تجارت نه برای آنها سودی داشت و نه مایه هدایت شد"این گروه در موقعیتی قرار داشتند که می توانستند بهترین راه را انتخاب کنند،آنها در کنار چشمه زلال وحی قرار داشتند،در محیطی مملو از صفا و صداقت و ایمان.

اما آنها به جای اینکه از این موقعیت خاص که در طول قرون اعصار تنها نصیب گروه اندکی شده است بالاترین بهره را ببرند،هدایت را دادند و گمراهی را خریدند،هدایتی که در درون فطرتشان بود،هدایتی که در محیط وحی موج می زد،همه این امکانات را از دست دادند به گمان اینکه با این کار می توانند، مسلمین را در هم بکوبند و رؤیاهای شومی را که در مغز خود می پروراندند تحقق بخشند.

این معاوضه و انتخاب غلط دو زیان بزرگ همراه داشت:

نخست اینکه سرمایه های مادی و معنوی خویش را از دست دادند بی آنکه در مقابل آن سودی ببرند.

و دیگر اینکه حتی به نتیجه شوم مورد نظر خود نیز نرسیدند زیرا اسلام با سرعت پیشرفت کرد و به زودی صفحه جهان را فرا گرفت و این منافقان نیز رسوا شدند.

[سوره البقرة (2): آیات 17 تا 20]

اشاره

مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ اَلَّذِی اِسْتَوْقَدَ نٰاراً فَلَمّٰا أَضٰاءَتْ مٰا حَوْلَهُ ذَهَبَ اَللّٰهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُمٰاتٍ لاٰ یُبْصِرُونَ (17) صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لاٰ یَرْجِعُونَ (18) أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ اَلسَّمٰاءِ فِیهِ ظُلُمٰاتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ یَجْعَلُونَ أَصٰابِعَهُمْ فِی آذٰانِهِمْ مِنَ اَلصَّوٰاعِقِ حَذَرَ اَلْمَوْتِ وَ اَللّٰهُ مُحِیطٌ بِالْکٰافِرِینَ (19) یَکٰادُ اَلْبَرْقُ یَخْطَفُ أَبْصٰارَهُمْ کُلَّمٰا أَضٰاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِیهِ وَ إِذٰا أَظْلَمَ عَلَیْهِمْ قٰامُوا وَ لَوْ شٰاءَ اَللّٰهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَ أَبْصٰارِهِمْ إِنَّ اَللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ (20)

ترجمه:

17-آنها(منافقان)همانند کسی هستند که آتشی افروخته(تا در بیابان تاریک راه خود را پیدا کند)ولی هنگامی که آتش اطراف خود را روشن ساخت خداوند(طوفانی می فرستد و)آن را خاموش می کند،و در تاریکی وحشتناکی که چشم کار نمی کند آنها را رها می سازد.

18-آنها کر،گنگ و کورند بنا بر این از راه خطا باز نمی گردند!

19-یا همچون بارانی که در شب تاریک توام با رعد و برق و صاعقه(بر سر رهگذرانی) ببارد،آنها از ترس مرگ انگشت در گوش خود می گذارند تا صدای صاعقه را نشنوند،و خداوند به کافران احاطه دارد(و در قبضه قدرت او هستند).

20-روشنایی خیره کننده برق نزدیک است چشم آنها را برباید،هر لحظه ای که برق جستن می کند(صفحه بیابان را)برای آنها روشن می سازد(چند قدمی)در پرتو آن راه می روند و هنگامی که خاموش می شود توقف می کنند،و اگر خدا بخواهد گوش و چشم آنها را از بین می برد،خداوند بر هر چیز توانا است.

تفسیر:

دو مثال جالب برای ترسیم حال منافقان

بعد از بیان صفات و ویژگیهای منافقان،قرآن مجید،برای مجسم ساختن وضع آنها دو تشبیه گویا در آیات فوق بیان می کند:

1-در مثال اول می گوید:"آنها مانند کسی هستند که آتشی(در شب ظلمانی)افروخته(تا در پرتو نور آن راه را از بیراهه بشناسد و به منزل مقصود برسد)( مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ نٰاراً ).

"ولی همین که این شعله آتش اطراف آنها را روشن ساخت،خداوند آن را خاموش می سازد،و در ظلمات رهاشان می کند،به گونه ای که چیزی را نبینند" ( فَلَمّٰا أَضٰاءَتْ مٰا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُمٰاتٍ لاٰ یُبْصِرُونَ ).

آنها فکر می کردند با این آتش مختصر و نور آن می توانند با ظلمتها به پیکار برخیزند،اما ناگهان بادی سخت بر می خیزد و یا باران درشتی فرو می ریزد،و یا بر اثر پایان گرفتن مواد آتش افروز،آتش به سردی و خاموشی می گراید و بار دیگر در تاریکی وحشتزا سرگردان می شوند.

*** سپس اضافه می کند:"آنها کر هستند و گنگ و نابینا،و چون هیچیک از وسائل اصلی درک حقایق را ندارند از راهشان باز نمی گردند"( صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لاٰ یَرْجِعُونَ ).

چه مثال دقیق و گویایی:در زندگی انسان بیراهه ها فراوان است،اما خط مستقیم که به سر منزل مقصود به پیش می رود یکی بیش نیست،ولی خطوط انحرافی بی نهایت است،و از آن گذشته پرده های ظلمت و طوفانهای وحشتناک و حوادث گوناگون در طول این راه فراوان خواهد بود،چراغ پرفروغی که از این حوادث مصون باشد لازم است که این پرده های ظلمت را بشکافد و در برابر طوفانها مقاومت کند،و آن چیزی جز چراغ عقل و ایمان و خورشید وحی نیست.

مختصر شعله ای که انسان،موقتا می افروزد چه کاری در این راه طولانی و پر از طوفان از آن ساخته است؟! "منافقان"با انتخاب راه نفاق چنین می پنداشتند که می توانند در همه حال موقعیت خویش را حفظ کنند و از هر خطر احتمالی مصون بمانند،از منافعی که به دو طرف می رسد،استفاده کرده،و هر دسته غالب شوند آنها را از خود بدانند اگر مؤمنان پیروز شوند در صف مؤمنان،و اگر غلبه با کافران باشد با آنها باشند.

آنها خود را افرادی زیرک و باهوش می پنداشته اند و در پرتو روشنایی این شعله ضعیف و ناپایدار،می خواستند راه زندگی خود را ادامه دهند و به نوایی برسند.

اما قرآن پرده از روی کار آنها برداشت،و دروغشان را آشکار کرد،چنان که می خوانیم: إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ :"هنگامی که منافقان به سراغ تو می آیند می گویند ما گواهی می دهیم که تو فرستاده خدایی،خدا می داند که تو رسول او هستی،ولی خدا گواهی می دهد که منافقان در اظهاراتشان دروغ می گویند"(سوره منافقون آیه 1 و 2).

حتی قرآن به کفار نیز اعلام می کند که آنها با شما نیستند،هر وعده ای دهند عمل نخواهند کرد: أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوٰانِهِمُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ

لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَکُمْ وَ لاٰ نُطِیعُ فِیکُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ- لَئِنْ أُخْرِجُوا لاٰ یَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَ لَئِنْ قُوتِلُوا لاٰ یَنْصُرُونَهُمْ وَ لَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَیُوَلُّنَّ الْأَدْبٰارَ ثُمَّ لاٰ یُنْصَرُونَ :

"منافقان به برادران کافر خود از اهل کتاب وعده می دهند که اگر شما را از مدینه بیرون کنند،ما نیز با شما خارج خواهیم شد و به حرف هیچکس در باره شما گوش نخواهیم داد،و اگر با شما بجنگند شما را یاری می کنیم،و لکن خداوند گواهی می دهد که منافقان دروغ می گویند،اگر آنها را بیرون کنند همراه آنها خارج نخواهند شد،و اگر با آنها جنگ نمایند یاریشان نخواهند کرد،و اگر به آنها کمک کنند(درگیر و دار جنگ)پا به فرار خواهند گذاشت" (و استقامت به خرج نخواهند داد)-(حشر-11-12).

قابل توجه اینکه:قرآن در اینجا از جمله"استوقد نارا"استفاده کرده است،یعنی آنها برای رسیدن به"نور""نار"استفاده می کنند،آتشی که هم دود و هم خاکستر و هم سوزش دارد،در حالی که مؤمنان از نور خالص و چراغ روشن و پر فروغ ایمان بهره می گیرند.

منافقان گرچه تظاهر به نور ایمان دارند اما باطنشان،نار است،و اگر هم نوری باشد ضعیف است و کوتاه مدت.

این نور مختصر،یا اشاره به فروغ و جدان و فطرت توحیدی است و یا اشاره به ایمان نخستین آنها است که بعدا بر اثر تقلیدهای کورکورانه و تعصبهای غلط و لجاجتها و عداوتها،پرده های ظلمانی و تاریک بر آن می افتد،نه تنها یک ظلمت بلکه به تعبیر قرآن"ظلمات".

و همین ها است که چشم بینا و گوش شنوا و زبان گویا را سر انجام از آنها خواهد گرفت،چرا که سابقا هم گفتیم ادامه راه غلط تدریجا نیروی تشخیص و درک انسان را ضعیف می کند،تا آنجا که گاهی حقایق را وارونه می بیند،نیک

در نظرش بد،و فرشته دیو،خودنمایی می کند.

به هر حال این تشبیه در حقیقت،یک واقعیت را در زمینه نفاق روشن می سازد،و آن اینکه نفاق و دورویی برای مدت طولانی نمی تواند مؤثر واقع شود ممکن است منافقان برای مدت کوتاهی از مزایای اسلام و مصونیتهای مؤمنان برخوردار شوند و از رفاقت پنهانی با کفار نیز بهره گیرند.

ولی این امر همچون شعله ضعیف و کم دوامی که در یک بیابان تاریک و ظلمانی در معرض وزش طوفانها است دیری نمی پاید،و سرانجام چهره واقعی آنها آشکار می گردد،و به جای کسب موفقیت و محبوبیت،منفور و مطرود خواهند شد و همانند کسی که در بیابان راه را گم کرده و چراغ را از دست داده سرگردان می مانند.

*** این نکته نیز قابل توجه است که در تفسیر آیه هُوَ الَّذِی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیٰاءً وَ الْقَمَرَ نُوراً :"آن خدایی است که خورشید را روشنایی و ماه را نور بخش قرار داد(یونس-5).

از امام باقر ع چنین نقل شده که فرمود:

اضائت الارض بنور محمد (ص)کما تضیء الشمس فضرب اللّٰه مثل محمد(ص)الشمس و مثل الوصی القمر: "خداوند صفحه روی زمین را به محمد ص روشن ساخت همانگونه که با نور آفتاب،لذا محمد ص را به خورشید تشبیه کرد،و وصی او علی(ع) را به ماه" 1.

یعنی نور ایمان و وحی،عالمگیر است،در حالی که نفاق اگر پرتوی هم داشته باشد تنها دایره کوچکی از اطراف خود را آنهم برای مدت کوتاهی روشن می کند( مٰا حَوْلَهُ ).

در مثال دوم قرآن صحنه زندگی آنها را به شکل دیگری ترسیم می نماید:

شبی است تاریک و ظلمانی پرخوف و خطر،باران به شدت می بارد،از کرانه های افق برق پرنوری می جهد،صدای غرش وحشتزا و مهیب رعد،نزدیک است پرده های گوش را پاره کند،انسانی بی پناه در دل این دشت وسیع و ظلمانی و پر از خطر،حیران و سرگردان مانده است،باران پر پشت،بدن او را مرطوب ساخته،نه پناهگاه مورد اطمینانی وجود دارد که به آن پناه برد و نه ظلمت اجازه می دهد گامی به سوی مقصد بردارد.

قرآن در یک عبارت کوتاه،حال چنین مسافر سرگردانی را بازگو می کند:

"یا همانند بارانی که در شب تاریک،توام با رعد و برق و صاعقه(بر سر رهگذرانی) ببارد"( أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ السَّمٰاءِ فِیهِ ظُلُمٰاتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ ).

سپس اضافه می کند"آنها از ترس مرگ انگشتها را در گوش خود می گذارند تا صدای وحشت انگیز صاعقه ها را نشنوند"( یَجْعَلُونَ أَصٰابِعَهُمْ فِی آذٰانِهِمْ مِنَ الصَّوٰاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ ).

و در پایان آیه می فرماید:"و خداوند به کافران احاطه دارد"(و آنها هر کجا بروند در قبضه قدرت او هستند)( وَ اللّٰهُ مُحِیطٌ بِالْکٰافِرِینَ ). برقها پی در پی بر صفحه آسمان تاریک جستن می کند:"نور برق آن چنان خیره کننده است که نزدیک است چشمهای آنها را برباید"( یَکٰادُ الْبَرْقُ یَخْطَفُ أَبْصٰارَهُمْ ).

"هر زمان که برقی می زند و صفحه بیابان تاریک،روشن می شود،چند گامی در پرتو آن راه می روند،ولی بلافاصله ظلمت بر آنها مسلط می شود و آنها در جای خود متوقف می گردند"( کُلَّمٰا أَضٰاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِیهِ وَ إِذٰا أَظْلَمَ عَلَیْهِمْ قٰامُوا ).

آنها هر لحظه خطر را در برابر خود احساس می کنند،چرا که در دل این

بیابان نه کوهی به چشم می خورد،و نه درختی تا از خطر رعد و برق و صاعقه جلوگیری کند،هر آن ممکن است هدف صاعقه ای قرار گیرند و در یک لحظه خاکستر شوند!.

می دانیم صاعقه ها به هر برآمدگی از زمین حمله می کنند،اما در دل بیابان جز آنها برآمدگی پیدا نمی شود که صاعقه متوجه آن گردد،بنا بر این خطر جدی و حتمی است(با توجه به اینکه خطر صاعقه در بیابانهای مسطحی همچون بیابانهای حجاز به درجات از مناطق کوهستانی بیشتر است اهمیت این مثال برای مردم آن محیط روشنتر می شود).

خلاصه نمی داند چه کند،مضطرب و پریشان،حیران و سرگردان بر جای خود ایستاده،نه راهی در میان شنهای بیابان پیدا است و نه راهنمایی که در پرتو هدایت او گام بر دارد.

حتی این خطر وجود دارد که غرش رعد،گوش آنها را پاره و نور خیره کننده برق چشمشان را نابینا کند،آری"اگر خدا بخواهد گوش و چشم آنها را از میان می برد چرا که خدا به هر چیزی توانا است"( وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَ أَبْصٰارِهِمْ إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ ).

آری منافقان درست به چنین مسافری می مانند،آنها در میان مؤمنان روز- افزون که همچون سیل خروشان و باران پرپشتی به هر سو پیش می روند قرار گرفته اند افسوس که به پناهگاه مطمئن ایمان،پناه نبرده اند تا از شر صاعقه های مرگبار مجازات الهی نجات یابند.

جهاد مسلحانه مسلمین در برابر دشمنان همانند خروش رعد و صاعقه بر سر آنها فرود می آمد،گاهگاه فرصتهایی،برای پیدا کردن راه حق نصیبشان می شد و اندیشه هاشان بیدار می گشت،ولی افسوس که این بیداری همچون برق آسمان دیری نمی پائید تا می خواستند چند گامی بردارند خاموش می شد و تاریکی غفلت و سپس توقف و سرگردانی جای آن را می گرفت.

پیشرفت سریع اسلام همچون برق آسمانی چشم آنها را خیره کرده بود، و آیات قرآن که پرده از رازهای نهانیشان بر می داشت همچون صاعقه ها آنها را هدف قرار می داد،هر دم احتمال می دادند آیه ای نازل گردد و پرده از رازهای دیگری بر دارد و رسواتر شوند.

چنان که قرآن در آیه 64 سوره توبه می گوید: یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا تَحْذَرُونَ :

"منافقان از این می ترسند که سوره ای بر ضد آنها نازل شود و آنچه در درون مخفی می دارند فاش گردد بگو هر چه می خواهید استهزاء کنید خدا آنچه را از آن می ترسید ظاهر می سازد".

منافقان از این نیز وحشت داشتند که با علنی شدن اسرارشان فرمان جنگ از طرف خدا با این دشمنان خائن داخلی صادر شود و مسلمانان که در آن روز قوی و نیرومند بودند بر آنها،حمله کنند ،آن چنان که قرآن می گوید: لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ لَنُغْرِیَنَّکَ بِهِمْ ثُمَّ لاٰ یُجٰاوِرُونَکَ فِیهٰا إِلاّٰ قَلِیلاً مَلْعُونِینَ أَیْنَمٰا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَ قُتِّلُوا تَقْتِیلاً :

"اگر منافقان و آنهایی که قلبشان بیمار است و کسانی که با اشاعه اکاذیب،ترس و وحشت و سستی می آفرینند،دست از کردار خود بر ندارند ما تو را بر آنها می شورانیم تا نتوانند در جوار شما جز اندکی زندگی کنند و به صورت افراد نفرین شده هر جا یافت شوند،آنها را بگیرند و بکشند"(احزاب-60-61).

از این آیات به خوبی استفاده می شود که منافقان در وحشت و سرگردانی سختی در مدینه قرار داشتند،آیات با لحن شدید و قاطعی پی در پی همانند رعد و برق آسمانی بر ضد آنها نازل می شد،و هر آن احتمال این می رفت که دستور مجازات و یا حد اقل اخراج آنها از مدینه صادر گردد.

اگر چه شان نزول این آیات،منافقان عصر پیامبر ص است اما با توجه به اینکه

خط نفاق در هر عصر و زمانی،در برابر خط انقلابهای راستین وجود داشته و دارد به منافقان همه اعصار و قرون گسترش می یابد،و ما با چشم خود تمام این نشانه ها را یک به یک و مو به مو در مورد منافقان عصر خویش،می یابیم،سرگردانی آنها، وحشت و اضطرابشان و خلاصه بی پناهی و بدبختی و سیه روزی و رسوایی آنها را درست همانند همان مسافری که قرآن به روشنترین وجهی حال او را ترسیم کرده است مشاهده می کنیم.

در اینکه میان مثال دوم و اول در آیات فوق چه تفاوتی است؟،در اینجا دو تفسیر وجود دارد.

نخست اینکه:آیه اول( مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی... )اشاره به منافقانی است که در آغاز وارد،صف مؤمنان راستین شده بودند و حقیقتا ایمان آوردند،اما این ایمان مستقر و پا بر جا نبود و به نفاق گرائیدند.

و اما مثال دوم( أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ السَّمٰاءِ... )حال منافقانی را بازگو می کند که از آغاز در همان صف نفاق بودند و حتی برای یک لحظه هم ایمان نیاوردند.

دیگر اینکه:مثال اول بازگو کننده حال افراد است،و مثال دوم مجسم کننده وضع محیطها،لذا در اول می فرماید مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی... (مثل آنها مانند کسی است که...)و در مثال دوم می گوید:" أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ السَّمٰاءِ فِیهِ ظُلُمٰاتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ ":"مانند باران پرپشتی که از آسمان فرو می ریزد،و در آن،ظلمت و رعد و برق است"اشاره به محیط وحشتزا و پرخوف و خطری است که منافقان در آن زندگی داشتند.

[سوره البقرة (2): آیات 21 تا 22]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلنّٰاسُ اُعْبُدُوا رَبَّکُمُ اَلَّذِی خَلَقَکُمْ وَ اَلَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ (21) اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ اَلْأَرْضَ فِرٰاشاً وَ اَلسَّمٰاءَ بِنٰاءً وَ أَنْزَلَ مِنَ اَلسَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ اَلثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ فَلاٰ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ أَنْدٰاداً وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (22)

ترجمه:

21-ای مردم پروردگار خود را پرستش کنید،آن کس که شما و پیشینیان را آفرید،تا پرهیزکار شوید.

22-آن کس که زمین را بستر شما قرار داد و آسمان(جو زمین)را همچون سقفی بر بالای سر شما و از آسمان آبی فرو فرستاد،و بوسیله آن میوه ها را پرورش داد،تا روزی شما باشد،بنا بر این برای خدا شریکهایی قرار ندهید در حالی که می دانید (هیچ یک از این شرکاء و بتان نه شما را آفریده اند و نه شما را روزی می دهند).

تفسیر:

اشاره

این چنین خدایی را بپرستید

در آیات گذشته خداوند حال سه دسته(پرهیزکاران،کافران و منافقان)را شرح داد و بیان داشت که پرهیزکاران مشمول هدایت الهی هستند،و قرآن راهنمای آنان است در حالی که بر دلهای کافران مهر جهل و نادانی زده،و به خاطر اعمالشان بر چشم آنها پرده غفلت افکنده و حس تشخیص را از آنان سلب نموده است.

و منافقان بیماردلانی هستند که بر اثر سوء اعمالشان بر بیماریشان می افزاید.

اما در آیات مورد بحث،بعد از این مقایسه روشن،خط سعادت و نجات را که پیوستن به گروه اول است مشخص ساخته می گوید:"ای مردم پروردگارتان را پرستش کنید که هم شما و هم پیشینیان را آفرید تا پرهیزکار شوید"( یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اعْبُدُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ ).

در اینجا به چند نکته باید توجه کرد:

1-خطاب" یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ "(ای مردم)که در قرآن حدود بیست بار تکرار شده و یک خطاب جامع و عمومی است نشان می دهد که قرآن مخصوص نژاد و قبیله و طایفه و قشر خاصی نیست،بلکه همگان را در این دعوت عام شرکت می دهد، همه را دعوت به پرستش خدای یگانه،و مبارزه با هر گونه شرک و انحراف از خط توحید می کند.

2-برای برانگیختن حس شکرگزاری مردم،و جذب آنها به عبادت پروردگار از مهمترین نعمت شروع می کند که نعمت خلقت و آفرینش همه انسانها است،نعمتی که هم نشانه قدرت خدا است،و هم علم و حکمت او و هم رحمت عام و خاصش چرا که در خلقت انسان این گل سر سبد عالم هستی،نشانه های علم و قدرت بی پایان خدا و نعمتهای گسترده اش کاملا به چشم می خورد.

آنها که در برابر خدا خاضع نیستند و او را پرستش نمی کنند غالبا به خاطر این است که در آفرینش خویش و پیشینیان نمی اندیشند،و به این نکته توجه ندارند که این آفرینش بزرگ را نمی توان به عوامل کور و کر طبیعی نسبت داد، و این نعمتهای حساب شده و بی نظیر را که در جسم و جان انسان،نمایان است، نمی توان از غیر مبدء علم و قدرت بی پایانی دانست.

بنا بر این یادآوری این نعمتها،هم دلیلی است بر خداشناسی،و هم محرکی است برای شکرگزاری و پرستش.

3-نتیجه این پرستش،تقوا و پرهیزگاری است( لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ ).

بنا بر این عبادتها و نیایشهای ما چیزی بر جاه و جلال خدا نمی افزاید همانگونه که ترک آنها چیزی از عظمت مقام او نمی کاهد،این عبادتها کلاسهای تربیت برای آموزش تقوا است،تقوا همان احساس مسئولیت و خودجوشی درونی که معیار ارزش انسان و میزان سنجش شخصیت او است.

4-تکیه بر" اَلَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ "(کسانی که پیش از شما بودند)شاید اشاره به این باشد که اگر شما در پرستش بتها استدلال به سنت نیاکانتان می کنید خدا هم آفریننده شما است و هم آفریننده نیاکان شما است،هم مالک و پرورش دهنده شما است و هم مالک و پرورش دهنده آنها،بنا بر این،پرستش بتها چه از ناحیه شما باشد و چه از ناحیه آنها چیزی جز انحراف نیست.

نعمت زمین و آسمان

در آیه بعد به قسمت دیگری از نعمتهای بزرگ خدا که می تواند انگیزه شکرگزاری باشد اشاره کرده ،نخست از آفرینش زمین سخن می گوید:"همان خدایی که زمین را بستر استراحت شما قرار داد"( اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِرٰاشاً ).

این مرکب راهواری که شما را بر پشت خود سوار کرده و با سرعت سرسام آوری در این فضا به حرکات مختلف خود ادامه می دهد،بی آنکه کمترین لرزشی بر وجود شما وارد کند،یکی از نعمتهای بزرگ او است.

نیروی جاذبه اش که به شما اجازه حرکت و استراحت و ساختن خانه و لانه و تهیه باغها و زراعتها و انواع وسائل زندگی می دهد،نعمت دیگری است،هیچ

فکر کرده اید که اگر جاذبه زمین نبود در یک چشم بر هم زدن همه ما و همه خانه های وسائل زندگیمان بر اثر حرکت دورانی زمین به فضا پرتاب و در فضا سرگردان می شد؟! تعبیر به"فراش"(بستر استراحت)چه تعبیر زیبایی است،فراش،نه تنها مفهوم آرامش و آسودگی خاطر و استراحت را در بر دارد بلکه گرم و نرم بودن و در حد اعتدال قرار داشتن نیز در مفهوم آن افتاده است.

جالب اینکه:چهارمین پیشوای شیعیان جهان امام سجاد علی بن الحسین ع در بیان شیوایش این حقیقت را در تفسیر همین آیه تشریح فرموده است.

جعلها ملائمة لطباعکم،موافقة لاجسامکم،و لم یجعلها شدیدة الحمی و الحرارة فتحرقکم و لا شدیدة البرد فتجمدکم،و لا شدیدة طیب الریح فتصدع هاماتکم،و لا شدیدة النتن فتعطبکم،و لا شدیدة اللین کالماء فتغرقکم و لا شدیدة الصلابه فتمتنع علیکم فی دورکم و ابنیتکم و قبور موتاکم...:

فلذلک جعل الارض فراشا لکم! "خداوند زمین را مناسب طبع شما قرار داد و موافق جسم شما،آن را گرم و سوزان نساخت تا از حرارتش بسوزید،و زیاد سرد نیافرید تا منجمد شوید، آن را آن قدر معطر و زننده قرار نداد تا بوی تند آن به مغز شما آسیب رساند و آن را بدبو نیافرید تا مایه هلاکت شما گردد،آن را همچون آب قرار نداد که در آن غرق شوید و نیز چنان سفت و محکم نیافرید تا بتوانید در آن خانه و مسکن بسازید و مردگان را(که وجودشان در سطح زمین مایه هزار گونه ناراحتی است) در آن دفن کنید،آری خداوند این گونه زمین را بستر استراحت شما قرار داد" 1.

سپس به نعمت آسمان می پردازد و می گوید:"آسمان را همچون سقفی بر بالای سر شما قرار داد"( وَ السَّمٰاءَ بِنٰاءً ). .

کلمه"بناء"با توجه به کلمه"علیکم"بیانگر آنست که آسمان بر بالای سر شما بنا شده است،طبعا همچون سقف،این معنی به صورت صریحتری در جای دیگر قرآن آمده است وَ جَعَلْنَا السَّمٰاءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً :"ما آسمان را سقف محفوظی قرار دادیم"(انبیاء-32).

شاید این تعبیر برای بعضی از کسانی که به وضع ساختمان آسمان و زمین از نظر هیئت امروز آشنا هستند عجیب بیاید که این سقف چگونه است و کجاست؟ آیا این تعبیر،فرضیه هیئت بطلمیوس را دائر به قرار گرفتن افلاک به روی هم همچون طبقات پوست پیاز در خاطره ها تداعی نمی کند؟ولی با توجه به توضیح زیر مطلب کاملا روشن می شود:

کلمه"سماء"در قرآن به معانی مختلفی آمده است،که قدر مشترک همه آنها چیزی است که در جهت فوق قرار گرفته است،یکی از آنها که در این آیه به آن اشاره شده است همان جو زمین است،یعنی قشر هوای متراکمی که دور تا دور کره زمین را پوشانده،و طبق نظریه دانشمندان ضخامت آن،چند صد کیلومتر است.

اگر به نقش اساسی و حیاتی،این قشر ضخیم هوا،که زمین را از هر سو احاطه کرده است بیندیشیم خواهیم دانست که تا چه حد این سقف،محکم و برای حفاظت انسانها مؤثر است.

این قشر مخصوص هوا که همچون سقفی بلورین،اطراف ما را احاطه کرده در عین اینکه مانع از تابش نور آفتاب-این اشعه حیاتبخش و زندگی آفرین-نیست بقدری محکم و مقاوم است که از یک سد پولادین که چندین متر ضخامت داشته باشد نیز محکمتر است! اگر این سقف نبود،زمین دائما در معرض رگبار سنگهای پراکنده آسمانی بود و عملا آرامش از مردم جهان سلب می شد ولی این قشر فشرده چند صد کیلو

متری 1تقریبا تمام سنگهای آسمانی را قبل از سقوط به سطح زمین می سوزاند و نابود می کند و تنها تعداد بسیار کمی می توانند از آن عبور کرده و به عنوان یک زنگ خطر برای زمینیان به گوشه ای پرتاب شوند،و این تعداد کم هرگز نتوانسته است آرامش را بر هم زند.

از جمله شواهدی که نشان می دهد یکی از معانی آسمان همین"جو زمین" است حدیثی است که از پیشوای بزرگ ما امام صادق ع در باره رنگ آسمان نقل شده است آنجا که به مفضل می فرماید:

"ای مفضل در رنگ آسمان بیندیش که خدا آن را اینچنین آبی آفریده که موافقترین رنگها برای چشم انسان است و حتی نظر کردن به آن دیده را تقویت می کند" 2.

امروز این را همه می دانیم که رنگ آبی آسمان چیزی جز رنگ هوای متراکم شده اطراف زمین نیست،بنا بر این منظور از آسمان در این حدیث همان جو زمین است.

در آیه 79 سوره نحل می خوانیم أَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الطَّیْرِ مُسَخَّرٰاتٍ فِی جَوِّ السَّمٰاءِ :"آیا آنها به پرندگانی که در دل آسمان تسخیر شده اند نگاه نکردند"؟ در باره معانی دیگر آسمان ذیل آیه 29 همین سوره بحث مشروحتری مطالعه خواهید فرمود.

بعد از آن به نعمت باران پرداخته می گوید:"و از آسمان آبی نازل کرد" ( وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً ).

اما چه آبی؟حیاتبخش،و زندگی آفرین،و مایه همه آبادیها و شالوده همه نعمتهای مادی.

جمله و أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً بار دیگر این حقیقت را تاکید می کند که منظور از"سماء"در اینجا همان جو زمین است،زیرا می دانیم باران از ابرها و ابرها از تراکم بخارهایی که در جو زمین پراکنده اند به وجود می آیند.

"امام سجاد علی بن الحسین" ع در تفسیر این آیه راجع به نزول باران از آسمان بیان جالبی فرموده که ذیلا می خوانید:

"خداوند باران را از آسمان نازل می کند تا به تمام قله های کوه ها،تپه ها و گودالها و خلاصه تمام نقاط مرتفع و هموار برسد(و همگی بدون استثناء سیراب گردند)و آن را دانه دانه و نرم و پی در پی-گاهی به صورت دانه های درشت و گاهی قطره های کوچکتر-قرار داد،تا کاملا در زمین فرو رود،و سیراب گردد، و آن را به صورت سیلابی نفرستاد تا زمینها و درختان و مزارع و میوه های شما را بشوید و ویران کند" 1.

قرآن سپس به انواع میوه هایی که از برکت باران و روزیهایی که نصیب انسانها می شود اشاره کرده چنین می گوید:"خداوند بوسیله باران،میوه هایی را به عنوان روزی شما از زمین خارج ساخت"( فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ ).

این برنامه الهی که از یک سو،رحمت وسیع و گسترده خدا را بر همه بندگان مشخص می کند و از سوی دیگر بیانگر قدرت او است که چگونه از آب بی رنگ صد هزاران رنگ از میوه ها و دانه های غذایی با خواص متفاوت برای انسانها،

و همچنین جانداران دیگر،آفریده،یکی از زنده ترین دلائل وجود او است لذا بلافاصله اضافه می کند:"اکنون که چنین است برای خدا شریکهایی قرار ندهید در حالی که می دانید"( فَلاٰ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ أَنْدٰاداً وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ ).

آری همه شما می دانید که این بتها و شرکای ساختگی،نه شما را آفریده اند و نه روزی می دهند،و نه کمترین مواهب شما از ناحیه آنها است،پس چگونه آنها را شبیه خدا می دانید.

"انداد"جمع"ند"(بر وزن ضد)به معنی شریک و شبیه است،بدیهی است این شباهت و شرکت در پندار بت پرستان وجود داشته نه اینکه یک امر واقعی باشد.

یا به تعبیر دقیقتر چنان که راغب در مفردات می گوید:"ند"و"ندید" به معنی چیزی است که از نظر گوهر و ذات شریک و شبیه چیز دیگری باشد،بنا بر این به نوع خاصی از مماثلث و همانندی گفته می شود،یعنی همانندی در گوهر ذات.

نکته:

بت پرستی در شکلهای مختلف

-در اینجا توجه به این حقیقت لازم است که قرار دادن شریک برای خدا تنها،منحصر به ساختن بتهای سنگی و چوبی و یا از آن فراتر،انسانی همچون مسیح ع را یکی از خدایان سه گانه دانستن،نیست بلکه معنی وسیعی دارد صورتهای مخفی تر و پنهان تر را نیز شامل می شود،بطور کلی هر چه را در ردیف خدا در زندگی مؤثر دانستن یک نوع شرک است.

ابن عباس در اینجا تعبیر جالبی دارد می گوید:الانداد هو الشرک اخفی من دبیب النمل علی صفاة سوداء فی ظلمة اللیل،و هو ان یقول و اللّٰه و حیاتک یا فلان و حیاتی!...و یقول لو لا کلبة هذا لاتانا اللصوص البارحة!...و قول الرجل لصاحبه ما شاء اللّٰه و شئت...هذا کله به شرک:

"انداد،همان شرک است که گاهی پنهان تر است از حرکت مورچه بر سنگ سیاه در شب تاریک،از جمله اینکه انسان بگوید:به خدا سوگند،به جان تو سوگند،به جان خودم سوگند...(یعنی خدا و جان خود و جان دوستش را در یک ردیف قرار بدهد)و بگوید این سگ اگر دیشب نبود دزدان آمده بودند! (پس نجات دهنده ما از دزدان این سگ است)یا به دوستش بگوید:هر چه خدا بخواهد و تو بخواهی،همه اینها بویی از شرک می دهد" 1.

و در حدیثی می خوانیم که مردی در برابر پیامبر ص همین جمله را گفت:

ما شاء اللّٰه و شئت(هر چه خدا بخواهد و تو بخواهی) پیامبر فرمود:ا جعلتنی للّٰه ندا:"مرا شریک خدا و همردیف او قرار دادی"؟!.

در تعبیرات عامیانه روزمره نیز بسیار می گویند:"اول خدا،دوم تو"! باید قبول کرد که این گونه تعبیرات نیز مناسب یک انسان موحد کامل نیست.

در روایتی در تفسیر آیه 106 سوره یوسف و ما یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللّٰهِ إِلاّٰ وَ هُمْ مُشْرِکُونَ از امام صادق ع می خوانیم که فرمود:(این اشاره به شرک خفی است)مانند اینکه انسان به دیگری بگوید:اگر تو نبودی من نابود شده بودم یا زندگانیم بر باد می رفت" 2.

توضیح بیشتر را در این زمینه در جلد دهم صفحه 88 ذیل آیه 106 سوره یوسف به بعد می خوانید.

[سوره البقرة (2): آیات 23 تا 24]

اشاره

وَ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِمّٰا نَزَّلْنٰا عَلیٰ عَبْدِنٰا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَ اُدْعُوا شُهَدٰاءَکُمْ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ (23) فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا اَلنّٰارَ اَلَّتِی وَقُودُهَا اَلنّٰاسُ وَ اَلْحِجٰارَةُ أُعِدَّتْ لِلْکٰافِرِینَ (24)

ترجمه:

23-اگر در باره آنچه بر بنده خود(پیامبر)نازل کرده ایم شک و تردید دارید(لا اقل) یک سوره همانند آن بیاورید و گواهان خود را غیر از خدا بر این کار دعوت کنید اگر راست می گوئید.

24-اگر این کار نکردید-و هرگز نخواهید کرد-از آتشی بترسید که هیزم آن بدنهای مردم(گنهکار)و سنگهای است که برای کافران مهیا شده است.

تفسیر:

قرآن معجزه جاویدان

از آنجا که نفاق و کفر که موضوع بحثهای آیات پیشین بود،گاهی از عدم درک محتوای نبوت و اعجاز پیامبر ص سرچشمه می گیرد،در آیات مورد بحث به این مساله پرداخته و مخصوصا انگشت روی معجزه جاویدان"قرآن"می گذارد تا هر گونه شک و تردید را نسبت به رسالت پیامبر اسلام ص از میان ببرد، می گوید:

"اگر درباره آنچه بر بنده خود نازل کرده ایم،شک و تردید دارید لا اقل سوره ای همانند آن بیاورید( وَ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِمّٰا نَزَّلْنٰا عَلیٰ عَبْدِنٰا فَأْتُوا

بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ

) 1.

و به این ترتیب قرآن همه منکران را دعوت به مبارزه با قرآن و همانند یک سوره مانند آن می کند تا عجز آنها دلیلی باشد،روشن بر اصالت این وحی آسمانی در رسالت الهی آورنده آن.

سپس برای تاکید بیشتر می گوید:تنها خودتان به این کار قیام نکنید بلکه"تمام گواهان خود را جز خدا دعوت کنید(تا شما را در این کار یاری کنند) اگر در ادعای خود صادقید که این قرآن از طرف خدا نیست"( وَ ادْعُوا شُهَدٰاءَکُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ ).

کلمه"شهداء"در اینجا اشاره به گواهانی است که آنها را در نفی رسالت پیامبر ص کمک می کردند،و جمله" مِنْ دُونِ اللّٰهِ "اشاره به این است که حتی اگر همه انسانها جز"اللّٰه"دست به دست هم بدهند،برای اینکه یک سوره همانند سوره های قرآن بیاورند قادر نخواهند بود.

و جمله إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ (اگر راست می گوئید)در حقیقت برای تحریک آنها به قبول این مبارزه است،و مفهومش این است که اگر شما از این کار عاجز هستید دلیل دروغگویی شماست پس برای اثبات راستگویی خود برخیزید و دست به کار شوید.

*** "تحدی"و دعوت به مبارزه،باید هر چه ممکن است قاطع باشد،و دشمن را تا آنجا که امکان دارد تحریک کند و به اصطلاح بر سر غیرت آورد،تا تمام قدرت

خود را به کار گیرد و پس از عجز و ناتوانی به طور مسلم بداند پدیده ای که با آن روبرو است یک پدیده بشری نیست،یک امر الهی است.

لذا در آیه بعد با تعبیرهای مختلف به این مهم پرداخته می گوید:"اگر شما این کار را انجام ندادید-و هرگز انجام نخواهید داد-از آتشی بترسید که هیزم آن بدنهای مردم بی ایمان،و همچنین سنگها است"!( فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النّٰارَ الَّتِی وَقُودُهَا النّٰاسُ وَ الْحِجٰارَةُ ).

"آتشی که هم اکنون برای کافران آماده شده است"و جنبه نسیه ندارد! ( أُعِدَّتْ لِلْکٰافِرِینَ ).

"وقود"به معنی"آتشگیره"است یعنی ماده قابل اشتعال مانند هیزم (نه به معنی"آتش زنه"همچون کبریت یا جرقه ای که با سنگهای مخصوص ایجاد می کنند).

عده ای از مفسران گفته اند که منظور از"حجاره"بتهایی است که آنها را از سنگ ساخته بودند و آیه 98 سوره انبیاء را شاهد آن دانسته اند: إِنَّکُمْ وَ مٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ :"شما و آنچه غیر از خدا می پرستید آتشگیره دوزخ است".

بعضی دیگر می گویند:"حجاره"اشاره به سنگهای گوگردی است که حرارتشان بیش از سنگهای دیگر می باشد.

ولی بعضی از مفسران معتقدند که منظور از این تعبیر توجه دادن به شدت حرارت دوزخ است،یعنی آن چنان حرارت و سوزندگی دارد که سنگها و انسانها را همانند هیزم شعله ور می سازد.

آنچه با ظاهر آیات فوق،سازگارتر به نظر می رسد این است که آتش دوزخ از درون خود انسانها،و سنگها،شعله ور می شود،و با توجه به این حقیقت که امروز ثابت شده همه اجسام جهان در درون خود،آتشی عظیم نهفته دارند،(یا به تعبیر

دیگر انرژیهایی که قابل تبدیل به آتشند)درک این معنی مشکل نیست،و لزومی ندارد که آن آتش سوزان را شبیه آتشهای معمولی این جهان بدانیم.

در سوره همزه آیه 6 و 7 می خوانیم نٰارُ اللّٰهِ الْمُوقَدَةُ اَلَّتِی تَطَّلِعُ عَلَی الْأَفْئِدَةِ :"آتش سوزان پروردگار که از درون دلها سرچشمه می گیرد و بر قلبها سایه می افکند،و از درون به برون سرایت می کند"(به عکس آتشهای این جهان که از بیرون به درون می رسد)! ***

نکته ها:

اشاره

1-چرا پیامبران به معجزه نیاز دارند؟

می دانیم که منصب نبوت و پیامبری بزرگترین منصبی است که به عده ای از پاکان عطا شده است،زیرا مناصب و مقامهای دیگر معمولا حاکم بر جسم افراد است،ولی منصب نبوت منصبی است که بر جان و دل جامعه ها حکومت می کنند، لذا به همان نسبت که ارج بیشتری دارد مدعیان کاذب و افراد شیاد بیشتری،این منصب را به خود می بندند،و از آن سوء استفاده می کنند.

در اینجا مردم می بایست یا ادعای هر مدعی را بپذیرند،و یا دعوت همه را رد کنند، اگر همه را بپذیرند،پیدا است چه هرج و مرجی به وجود می آید، و دین خدا به چه صورت جلوه خواهد کرد،و اگر هیچکدام را نپذیرند آن هم نتیجه اش گمراهی و عقب ماندگی است.

بنا بر این همان دلیلی که اصل بعثت پیامبران را الزامی می شمارد می گوید پیامبران راستین می بایست نشانه ای همراه داشته باشند که علامت امتیاز آنان از مدعیان دروغین،و سند حقانیت آنها باشد.

روی این اصل لازم است هر پیامبری،معجزه ای بیاورد که گواه صدق رسالتش گردد.

و همانطور که از لفظ"معجزه"پیدا است،باید پیامبر ص قدرت بر انجام اعمال خارق العاده ای داشته باشد که دیگران از انجام آن"عاجز"باشند.

پیامبری که دارای معجزه است لازم است مردم را به"مقابله به مثل"دعوت کند،او باید علامت و نشانه درستی گفتار خود را معجزه خویش معرفی نماید تا اگر دیگران می توانند همانند آن را بیاورند،این کار را در اصطلاح"تحدی"گویند.

قرآن معجزه جاودانی پیامبر اسلام(ص)

از میان معجزات و خارق عاداتی که از پیامبر اسلام ص صادر شده قرآن برترین سند زنده حقانیت او است.

قرآن کتابی است فوق افکار بشر،کسی تا کنون نتوانسته کتابی همانند آن را بیاورد،این کتاب یک معجزه بزرگ آسمانی است.

علت اینکه قرآن به عنوان سند زنده حقانیت پیامبر اسلام ص و معجزه بزرگ او از میان تمام معجزاتش برگزیده شده این است که قرآن معجزه ای است"گویا"،"جاودانی"،"جهانی"،و"روحانی".

پیامبران پیشین می بایست همراه معجزات خود باشند و برای اثبات اعجاز آنها مخالفان را دعوت به مقابله به مثل کنند،در حقیقت معجزات آنها خود زبان نداشت و گفتار پیامبران،آن را تکمیل می کرد،این گفته در مورد معجزات دیگر پیامبر اسلام ص غیر از قرآن نیز صادق است.

ولی قرآن یک معجزه گویا است،نیازی به معرفی ندارد،خودش به سوی خود دعوت می کند،مخالفان را به مبارزه می خواند محکوم می سازد،و از میدان مبارزه،پیروز،بیرون می آید،لذا پس از گذشت قرنها از وفات پیامبر ص همانند زمان حیات او،به دعوت خود ادامه می دهد،هم دین است و هم معجزه،هم قانون است و هم سند قانون.

جاودانی و جهانی بودن

قرآن مرز"زمان و مکان"را در هم شکسته و ما فوق زمان و مکان قرار گرفته است،به خاطر اینکه معجزات پیامبران گذشته و حتی معجزات خود پیامبر اسلام غیر از قرآن، روی نوار معینی از زمان،و در نقطه مشخصی از مکان و در برابر عده خاصی صورت گرفته است،سخن گفتن نوزاد مریم ع و زنده کردن مردگان و مانند آن بوسیله مسیح ع در زمان و مکان و در برابر اشخاص معینی بوده و چنان که می دانیم،اموری که رنگ زمان و مکان به خود گرفته باشند،به همان نسبت که از آنها دورتر شویم،کم رنگتر جلوه می کنند،و این از خواص امور زمانی است.

ولی قرآن،بستگی به زمان و مکان ندارد،هم چنان به همان قیافه ای که 1400 سال قبل در محیط تاریک حجاز تجلی کرد،امروز بر ما تجلی می کند بلکه گذشت زمان و پیشرفت علم و دانش به ما امکاناتی داده که بتوانیم استفاده بیشتری از آن نسبت به مردم اعصار گذشته بنمائیم،پیدا است هر چه رنگ زمان و مکان به خود نگیرد تا ابد و در سراسر جهان پیش خواهد رفت،بدیهی است که یک دین جهانی و جاودانی باید یک سند حقانیت جهانی و جاودانی هم در اختیار داشته باشد.

اما روحانی بودن آن:

امور خارق العاده ای که از پیامبران پیشین به عنوان گواه صدق گفتار آنها دیده شده معمولا جنبه جسمانی داشته:شفای بیماران غیر قابل علاج،زنده کردن مردگان،سخن گفتن کودک نوزاد در گاهواره،و...همه جنبه جسمی دارند و چشم و گوش انسان را تسخیر می کنند،ولی الفاظ قرآن که از همین حروف و کلمات معمولی ترکیب یافته در اعماق دل و جان انسان نفوذ می کند،روح او را مملو از اعجاب و تحسین می سازد،افکار و عقول را در برابر خود وادار به تعظیم می نماید معجزه ای است که تنها با مغزها و اندیشه ها و ارواح انسانها سر و کار دارد،برتری

چنین معجزه ای بر معجزات جسمانی احتیاج به توضیح ندارد.

آیا قرآن دعوت به مقابله کرده است؟

قرآن در چند سوره دعوت به مقابله به مثل نموده است از جمله:

1-در سوره اسراء آیه 88-این سوره در مکه نازل شده است-می خوانیم: قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلیٰ أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هٰذَا الْقُرْآنِ لاٰ یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ کٰانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیراً :"بگو اگر تمام جن و انس اجتماع کنند تا کتابی همانند قرآن بیاورند،نمی توانند،اگر چه نهایت همفکری و همکاری را به خرج دهند".

2-در سوره هود-این سوره نیز در مکه نازل شده است-در آیات 13 و 14 می خوانیم: أَمْ یَقُولُونَ افْتَرٰاهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَیٰاتٍ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ فَإِلَّمْ یَسْتَجِیبُوا لَکُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمٰا أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللّٰهِ...

"می گویند این آیات را به خدا افترا بسته(و ساختگی است)بگو اگر راست می گوئید شما هم ده سوره ساختگی همانند آن بیاورید،و غیر از خدا هر کسی را می توانید به کمک خود دعوت کنید،و اگر این دعوت را اجابت نکردند بدانید این آیات از طرف خدا است...

3-در سوره یونس-که نیز در مکه نازل شده-در آیه 38 چنین آمده است: أَمْ یَقُولُونَ افْتَرٰاهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ :

"می گویند بر خدا افترا بسته،بگو سوره ای همانند آن بیاورید و هر کس غیر از خدا را می توانید به یاری طلبید،اگر راست می گوئید".

4-آیه مورد بحث که در مدینه نازل شده است.

همانطور که ملاحظه می شود قرآن با صراحت و قاطعیت بی نظیری دعوت به مبارزه کرده،صراحت و قاطعیتی که نشانه زنده حقانیت است.

قرآن با بیان بسیار قاطع و صریح تمام جهانیان و کلیه کسانی را که در پیوند آن با مبدء جهان آفرینش تردید داشتند دعوت به مقابله به مثل کرده است،نه تنها دعوت کرده بلکه آنها را تشویق و تحریک به مبارزه نیز نموده است و کلماتی در این آیات به کار برده که به اصطلاح"به غیرت آنها برخورد نماید"این کلمات عبارتند از: إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ :"اگر راست می گوئید". فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَیٰاتٍ :"ده سوره ساختگی مثل آن بیاورید". قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ ... إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ :"اگر راست می گوئید یک سوره ساختگی بیاورید". وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ :"غیر از خدا از هر کس می خواهید دعوت کنید". قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ :"اگر همه جهانیان دست به دست هم بدهند...". لاٰ یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ :"نمی توانند مثل آن را بیاورند..." فَاتَّقُوا النّٰارَ الَّتِی وَقُودُهَا النّٰاسُ وَ الْحِجٰارَةُ :"از آتشی بترسند که هیزم آن بدنهای مردم(گنهکار)و سنگها است. فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا :"اگر مثل آن را نیاوردید،و هرگز نخواهید توانست...".

با این تحریکها و تشویقها،و با اینکه میدانیم این مبارزه تنها یک مبارزه ادبی یا مذهبی نبود بلکه یک مبارزه"سیاسی""اقتصادی"و"اجتماعی"بود،مبارزه ای

بود که همه چیز حتی"موجودیت"آنها در گرو آن بود،و بعبارت دیگر:یک مبارزه حیاتی محسوب می شد که مسیر و سرنوشت زندگی و مرگ آنها را روشن می ساخت اگر پیروز می شدند همه چیز داشتند،و اگر مغلوب می شدند،باید از همه چیز خود دست بشویند.

با این حال اگر می بینیم آنها در مقابل قرآن زانو زده اند و نتوانستند همانند آن را بیاورند.معجزه بودن قرآن روشنتر می شود.

قابل توجه اینکه این آیات منحصر به زمان و مکان خاصی نیست و تمام جهانیان و مراکز علمی دنیا را به سوی این مبارزه دعوت می کند و هیچگونه استثنایی در آن وجود ندارد و هم اکنون نیز به تحدی خود ادامه می دهد.

از کجا که مثل آن را نیاورده اند؟!

نظری به تاریخ اسلام پاسخ این سؤال را روشن می سازد،زیرا در داخل کشورهای اسلامی در زمان پیغمبر ص و پس از او حتی در خود مکه و مدینه مسیحیان و یهودیان سر سخت و متعصبی می زیستند که برای تضعیف مسلمان از هر فرصتی استفاده می کردند و علاوه در میان مسلمانان جمعی"مسلمان نما"که قرآن مجید آنها را"منافق"نام نهاده زندگی داشتند که رل جاسوسی بیگانگان بر عهده آنان بود(مانند آنچه در باره"ابو عامر"راهب و همدستان او از منافقان مدینه و چگونگی ارتباط آنها با امپراطور روم در تواریخ نقل شده که منتهی به ساختن "مسجد ضرار"در مدینه شد و آن صحنه عجیبی را که قرآن در سوره"توبه"به آن اشاره کرده است بوجود آورد).

مسلما این دسته از منافقان و آن عده از دشمنان متعصب و سرسخت که به دقت مراقب اوضاع مسلمین بودند و از هر جریانی که به زیان مسلمانان بود استقبال می کردند اگر به چنین کتابی دسترسی پیدا کرده بودند برای در هم شکستن آنها تا آنجا که می توانستند آن را نشر می دادند و یا لا اقل در حفظ و نگهداریش

می کوشیدند.

و لذا می بینیم حتی افرادی که به احتمال ضعیفی ممکن است به معارضه با قرآن برخاسته باشند،تاریخ نام آنها را ضبط کرده است از جمله:

نام"عبد اللّٰه بن مقفع"را برده اند که او کتاب"الدرة الیتیمة"را به همین منظور نوشته است.

در صورتی که کتاب مزبور هم اکنون در اختیار ما است و چندین بار چاپ شده است و کوچکترین اشاره ای در آن کتاب به این مطلب نشده است،نمی دانیم چطور این نسبت را به او داده اند؟ نام"متنبی"احمد بن حسین کوفی شاعر را در این زمره نیز ذکر کرده اند، که ادعای نبوت نموده است،در صورتی که قرائن زیادی نشان می دهد که داعیه او بیشتر بلندپروازی محرومیتهای خانوادگی و حس جاه طلبی بوده است.

"ابو العلای معری"نیز متهم به این امر شده است،گر چه از او سخنان زننده ای نسبت به اسلام نقل شده اما هیچ وقت داعیه مبارزه با قرآن را نداشته است بلکه جملات جالبی درباره عظمت قرآن گفته که به پاره ای از آنها اشاره خواهد شد.

ولی"مسیلمه کذاب"از مردم یمامه مسلما از کسانی است که به مبارزه با قرآن برخاسته و به اصطلاح آیاتی آورده است که جنبه تفریحی آن بیشتر است بد نیست چند جمله از آنها را در اینجا بیاوریم:

1-در برابر سوره"الذاریات"،این جمله ها را آورده است.

"و المبذرات بذرا و الحاصدات حصدا و الذاریات قمحا و الطاحنات طحنا و العاجنات عجنا و الخابزات خبزا و الثاردات ثردا و اللاقمات لقما اهالة و سمنا" 1.

یعنی قسم به دهقانان و کشاورزان،قسم به درو کنندگان،قسم به جدا کنندگان کاه از گندم،قسم به جدا کنندگان گندم از کاه،قسم به خمیر کنندگان، قسم به نان پزندگان،قسم به ترید کنندگان!قسم به آن کسانی که لقمه های چرب و نرم بر می دارند"!! 2-یا ضفدع بنت ضفدع،نقی ما تنقین،نصفک فی الماء و نصفک فی الطین،لا الماء تکدرین و لا الشارب تمنعین 1.

"ای قورباغه دختر قورباغه!آنچه می خواهی صدا کن!نیمی از تو در آب و نیمی دیگر در گل است،نه آب را گل آلود می کنی،و نه کسی را از آب خوردن جلوگیری می نمایی"!

گواهی دیگران در باره قرآن

در اینجا لازم می دانیم چند جمله از گفته های بزرگان و حتی کسانی که متهم به مبارزه با قرآن هستند،درباره عظمت قرآن نقل نمائیم:

1-ابو العلای معری(متهم به مبارزه با قرآن)می گوید:

"این سخن در میان همه مردم-اعم از مسلمان غیر مسلمان-مورد اتفاق است که کتابی که محمد ص آورده است،عقلها را در برابر خود مغلوب ساخته و تا کنون کسی نتوانسته است مانند آن را بیاورد،سبک این کتاب با هیچیک از سبکهای معمول میان عرب،اعم از خطابه،رجز،شعر و سجع کاهنان شباهت ندارد.

امتیاز و جاذبه این کتاب به قدری است که اگر یک آیه از آن در میان کلمات دیگران قرار گیرد همچون ستاره ای فروزان در شب تاریک می درخشد!" 2-ولید بن مغیره مخزومی-مردی که به حسن تدبیر در میان عرب شهرت داشت و برای حل مشکلات اجتماعی از فکر و تدبیر او در زمان جاهلیت استفاده می کردند،و به همین جهت او را"ریحانه قریش"(گل سر سبد آنها!)

می نامیدند.پس از اینکه چند آیه از اول سوره"غافر"را از پیغمبر شنید در محفلی از طائفه بنی مخزوم حاضر شد و چنین گفت:

"به خدا سوگند از محمد سخنی شنیدم که نه شباهت به گفتار انسانها دارد و نه پریان و ان له لحلاوة،و ان علیه لطلاوة و ان اعلاه لمثمر و ان اسفله لمغدق،و انه یعلو و لا یعلی علیه":"گفتار او شیرینی خاص و زیبایی مخصوصی دارد،بالای آن(همچون شاخه های درختان برومند)پر ثمر،و پائین آن(مانند ریشه های درختان کهن)پرمایه است،گفتاری است که بر همه چیز پیروز می شود و چیزی بر آن پیروز نخواهد شد" 1.

3-کارلایل-مورخ و دانشمند معروف انگلیسی درباره قرآن می گوید:

"اگر یک بار به این کتاب مقدس نظر افکنیم حقائق برجسته و خصائص اسرار وجود طوری در مضامین جوهره آن پرورش یافته که عظمت و حقیقت قرآن به خوبی از آنها نمایان می گردد و این خود مزیت بزرگی است که فقط به قرآن اختصاص یافته و در هیچ کتاب علمی و سیاسی و اقتصادی دیگر دیده نمی شود،بلی خواندن برخی از کتابها تاثیرات عمیقی در ذهن انسان می گذارد ولی هرگز با تاثیر قرآن قابل مقایسه نیست،از این جهت بایستی گفت:مزایای اولیه قرآن و ارکان اساسی آن مربوط به حقیقت و احساسات پاک و عناوین برجسته مسائل و مضامین مهم آن است که هیچگونه شک و تردید در آن راه نیافته و پایان تمام فضائل را که موجد تکامل و سعادت بشری است در بر داشته و آنها را به خوبی نشان می دهد" 2.

4-"جان دیون پورت"مؤلف کتاب"عذر تقصیر به پیشگاه محمد و قرآن" می نویسد:

"قرآن به اندازه ای از نقائص مبرا و منزه است که نیازمند کوچکترین

تصحیح و اصلاحی نیست و ممکن است از اول تا به آخر آن خوانده شود بدون آنکه انسان کمترین ملالتی از آن احساس کند" 1و باز او می نویسد:"و همه این معنی را قبول دارند که قرآن با بلیغترین و فصیحترین لسان و به لهجه قبیله قریش که نجیبترین و مؤدبترین عربها هستند نازل شده...و مملو از درخشنده ترین اشکال و محکمترین تشبیهات است..." 2.

5-"گوته"شاعر و دانشمند آلمانی می گوید:

"قرآن اثری است که(احیانا)بواسطه سنگینی عبارت آن خواننده در ابتدا رمیده می شود و سپس مفتون جاذبه آن می گردد و بالاخره بی اختیار مجذوب زیبائیهای متعدد آن می شود" 3.

و در جای دیگر می نویسد:

"سالیان درازی کشیشان از خدا بی خبر ما را از پی بردن به حقائق قرآن مقدس و عظمت آورنده آن محمد ص دور نگاه داشته بودند،اما هر قدر که ما قدم در جاده علم و دانش گذارده ایم پرده های جهل و تعصب نابجا از بین می رود و به زودی این کتاب توصیف ناپذیر(قرآن)عالم را به خود جلب نموده و تاثیر عمیقی در علم و دانش جهان کرده،سرانجام محور افکار مردم جهان می گردد"! هم او می گوید:"ما در ابتدا از قرآن روگردان بودیم،اما طولی نکشید که این کتاب توجه ما را به خود جلب کرد،و ما را دچار حیرت ساخت تا آنجا که در برابر اصول و قوانین علمی و بزرگ آن سر تسلیم فرود آوریم"! 6-"ویل دورانت"مورخ معروف می گوید:

"قرآن در مسلمانان آن چنان عزت نفس و عدالت و تقوایی به وجود آورده

که در هیچیک از مناطق جهان...شبیه و نظیر نداشته است" 7-"ژول لابوم"اندیشمند و نویسنده فرانسوی در کتاب"تفصیل الآیات"می گوید:

"دانش و علم برای جهانیان از سوی مسلمانان بدست آمد و مسلمین علوم را از"قرآنی"که دریای دانش است گرفتند و نهرها از آن برای بشریت در جهان جاری ساختند...".

8-"دینورت"مستشرق دیگری می نویسد:

"واجب است اعتراف کنیم که علوم طبیعی و فلکی و فلسفه و ریاضیات که در اروپا رواج گرفت عموما از برکت تعلیمات قرآنی است و ما مدیون مسلمانانیم بلکه اروپا از این جهت شهری از اسلام است!" 1.

9-بانو دکتر"لوراواکسیا واگلیری"استاد دانشگاه"ناپل"در کتاب "پیشرفت سریع اسلام"می نویسد:"کتاب آسمانی اسلام نمونه ای از اعجاز است...

"قرآن"کتابی است که نمی توان از آن تقلید کرد،نمونه سبک و اسلوب قرآن در ادبیات سابقه ندارد،تاثیری که این سبک در روح انسان ایجاد می کند ناشی از امتیازات و برتریهای آن است...چطور ممکن است"این کتاب اعجاز آمیز" ساخته"محمد ص"باشد در صورتی که او یک نفر عرب درس نخوانده ای بود...

ما در این کتاب گنجینه ها و ذخائری از علوم می بینیم که فوق استعداد و ظرفیت باهوشترین اشخاص و بزرگترین فیلسوفان و قوی ترین رجال سیاست و قانون است.

بدلیل این جهات است که قرآن نمی تواند کار یک مرد تحصیل کرده و دانشمندی باشد 2.

[سوره البقرة (2): آیه 25]

اشاره

وَ بَشِّرِ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ کُلَّمٰا رُزِقُوا مِنْهٰا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قٰالُوا هٰذَا اَلَّذِی رُزِقْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ أُتُوا بِهِ مُتَشٰابِهاً وَ لَهُمْ فِیهٰا أَزْوٰاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ (25)

ترجمه:

25-به کسانی که ایمان آورده اند و عمل صالح دارند،بشارت ده،که باغهایی از بهشت برای آنها است،که نهرها از زیر درختانش جاری است،هر زمانی که میوه ای از آن به آنها داده شود،می گویند این همان است که قبلا به ما روزی شده بود (ولی چقدر اینها از آنها بهتر و عالیتر است)و میوه هایی که برای آنها می آورند همه(از نظر خوبی و زیبایی)یکسانند،و برای آنها همسرانی پاک و پاکیزه است و جاودانه در آن خواهند بود.

تفسیر:

ویژگی نعمتهای بهشتی

از آنجا که در آخرین آیه بحث گذشته،کافران و منکران قرآن به عذاب دردناکی تهدید شدند،در آیه مورد بحث،سرنوشت مؤمنان را بیان می کند تا همانگونه که روش قرآن است با مقابله این دو با هم،حقیقت روشنتر شود.

نخست می گوید:"به آنها که ایمان آوردند و عمل صالح انجام داده اند بشارت ده که برای آنها باغهایی از بهشت است که نهرها از زیر درختانش جریان دارد" ( وَ بَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ ).

می دانیم باغهایی که آب دائم ندارند و باید گاهگاه از خارج،آب برای آنها بیاورند،طراوت زیادی نخواهند داشت،طراوت از آن باغی است که همیشه آب

در اختیار دارد،آبهایی که متعلق به خود آنست و هرگز قطع نمی شود،خشکسالی و کمبود آب آن را تهدید نمی کند و چنین است باغهای بهشت.

سپس ضمن اشاره به میوه های گوناگون این باغها می گوید:"هر زمان از این باغها میوه ای به آنها داده می شود می گویند:این همان است که از قبل به ما داده شده است"( کُلَّمٰا رُزِقُوا مِنْهٰا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قٰالُوا هٰذَا الَّذِی رُزِقْنٰا مِنْ قَبْلُ ).

مفسران برای این جمله تفسیرهای مختلفی ذکر کرده اند:

بعضی گفته اند:منظور این است که این نعمتها به خاطر اعمالی است که ما قبلا در دنیا انجام دادیم و زمینه آن از قبل فراهم شده است.

بعضی دیگر گفته اند:هنگامی که میوه های بهشتی را برای دومین بار برای آنها می آورند می گویند این همان میوه ای است که قبلا خوردیم،ولی هنگامی که آن را می خورند می بینند،طعم جدید و لذت تازه ای دارد!و به تعبیر دیگر فی المثل سیب و انگوری را که در این دنیا می خوریم در هر مرتبه همان طعم قبل را احساس می کنیم،ولی میوه های بهشتی هر چند ظاهرا یک نوع بوده باشند هر بار طعم جدیدی دارند،و این از امتیازات آن جهان است که گویی تکرار در آن نیست!.

بعضی دیگر گفته اند:منظور این است که آنها هنگامی که میوه های بهشتی را می بینند آن را شبیه میوه های دنیا می یابند،تا خاطره نامانوسی نداشته باشد، اما به هنگامی که می خورند طعم کاملا تازه و عالی در آن احساس می کنند.

هیچ مانعی ندارد که جمله بالا اشاره به همه این مفاهیم و تفاسیر باشد چرا که الفاظ قرآن گاه دارای چندین معنی است 1.

سپس اضافه می کند"و میوه هایی برای آنها می آورند که با یکدیگر شبیهند" ( وَ أُتُوا بِهِ مُتَشٰابِهاً ).

یعنی همه از نظر خوبی و زیبایی همانندند،آن چنان در درجه اعلا قرار دارند که نمی شود یکی را بر دیگری ترجیح داد،به عکس میوه های این جهان که بعضی ممکن است نارس باشند،بعضی بیش از حد رسیده،بعضی کم رنگ و بو بعضی خوشبو و معطر،ولی میوه های باغهای بهشت یک از یک خوشبوتر،یک از یک شیرینتر و یک از یک جالبتر و زیباتر! و بالاخره آخرین نعمت بهشتی که در این آیه به آن اشاره شده همسران پاک و پاکیزه است می فرماید:"برای آنها در بهشت همسران مطهر و پاکی است" ( وَ لَهُمْ فِیهٰا أَزْوٰاجٌ مُطَهَّرَةٌ ).

پاک از همه آلودگیهایی که در این جهان ممکن است داشته باشند،پاک از نظر روح و قلب،و پاک از نظر جسم و تن.

یکی از اشکالات نعمتهای دنیا این است که انسان در همان حال که دارای نعمت است فکر زوال آن را می کند و خاطرش پریشان می شود،و به همین دلیل هرگز این نعمتها نمی تواند آرامش آفرین گردد،اما نعمتهای بهشتی چون جاودانی است و فنا و زوالی برای آن نیست از هر جهت کامل و آرام بخش است،لذا در پایان آیه می فرماید:"مؤمنان جاودانه در آن باغهای بهشت خواهند بود" ( وَ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ ).

نکته ها:

اشاره

1-"ایمان"و"عمل"

در بسیاری از آیات قرآن،ایمان و عمل صالح در کنار هم واقع شده اند به گونه ای که نشان می دهد این دو جدایی ناپذیرند،و راستی هم چنین است زیرا

ایمان و عمل مکمل یکدیگرند.

ایمان اگر در اعماق جان نفوذ کند حتما شعاع آن،در اعمال انسان خواهد تابید،و عمل او را عمل صالح می کند،همچون چراغ پرنوری که در درون اطاقی برافروزند،اشعه آن از تمام پنجره ها و دریچه ها به بیرون می تابد،و چنین است چراغ پرفروغ ایمان که در قلب انسان روشن می شود،شعاعش از چشم و گوش و زبان و دست و پاکی او آشکار می گردد! در سوره طلاق آیه 11 می خوانیم: وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ یَعْمَلْ صٰالِحاً یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً :"آن کس که به خدا ایمان آورد و عمل صالح انجام دهد،او را وارد باغهایی از بهشت خواهد ساخت که از زیر درختانش نهرها جاری است،همیشه در آن خواهند ماند".

و در سوره نور آیه 55 می خوانیم وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ :"خداوند وعده داده است به افرادی که ایمان آورند و عمل صالح انجام دهند آنها را خلفای روی زمین قرار دهد"! اصولا ایمان همچون ریشه است و عمل صالح،میوه آن،وجود میوه شیرین دلیل بر سلامت ریشه است،و وجود ریشه سالم سبب پرورش میوه های مفید.

ممکن است افراد بی ایمان گهگاه عمل صالحی انجام دهند،ولی مسلما همیشگی نخواهد بود آنچه عمل صالح را تضمین می کند ایمانی است که در اعماق وجود انسان ریشه دوانده باشد و با آن احساس مسئولیت کند.

2-همسران پاک

جالب اینکه تنها وصفی که برای همسران بهشتی در این آیه بیان شده وصف "مطهرة"(پاک و پاکیزه)است و این اشاره ای است به اینکه:اولین و مهمترین شرط

همسر،پاکی و پاکیزگی است،و غیر از آن همه تحت الشعاع آن قرار دارد،حدیث معروفی که از پیامبر ص نقل شده نیز این حقیقت را روشن می کند

ایاکم و خضراء الدمن قیل یا رسول اللّٰه!و ما خضراء الدمن؟قال المرأة الحسناء فی منبت السوء!: "از گیاهان سرسبزی که بر مزبله ها می روید بپرهیزید!عرض کردند:ای پیامبر!منظور شما از این گیاهان چیست؟فرمود:زن زیبایی است که در خانواده آلوده ای پرورش یافته" 1.

3-نعمتهای مادی و معنوی در بهشت

گر چه در بسیاری از آیات قرآن،سخن از نعمتهای مادی بهشت است:

باغهایی که نهرهای آب جاری از زیر درختان آن در حرکت است،قصرها،همسران پاکیزه،میوه های رنگارنگ،یاران همرنگ و مانند آن.

ولی در کنار این نعمتها اشاره به نعمتهای معنوی مهمتری نیز شده است که ارزیابی عظمت آنها با مقیاسهای ما امکان پذیر نیست،مثلا در آیه 72 توبه می خوانیم: وَعَدَ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ مَسٰاکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنّٰاتِ عَدْنٍ وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اللّٰهِ أَکْبَرُ ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ :

"خداوند به مردان و زنان با ایمان،باغهایی از بهشت وعده داده که از زیر درختانش نهرها جاری است،جاودانه در آن خواهند بود،و مسکن های پاکیزه در این بهشت جاودان دارند،همچنین خشنودی پروردگار که از همه اینها بالاتر است و این است رستگاری بزرگ".

و در آیه 8 سوره"بینة"بعد از ذکر نعمتهای مادی بهشت می خوانیم: رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ :"خداوند از آنها خشنود است و آنها نیز از خدا خشنودند".

و به راستی اگر کسی به آن مقام برسد که احساس کند خدا از او راضی است و او هم از خدا راضی،همه لذات دیگر را از یاد خواهد برد،تنها به او دل می بندد، و به غیر او نمی اندیشد،و این لذتی است روحانی که با هیچ زبان و بیانی قابل توصیف نیست.

کوتاه سخن اینکه چون معاد هم جنبه"روحانی"دارد و هم"جسمانی" نعمتهای بهشتی نیز هر دو جنبه را دارند،تا جامعیت آنها حاصل شود،و هر کس به اندازه استعداد و شایستگیش بتواند از آنها بهره گیرد.

[سوره البقرة (2): آیه 26]

اشاره

إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یَسْتَحْیِی أَنْ یَضْرِبَ مَثَلاً مٰا بَعُوضَةً فَمٰا فَوْقَهٰا فَأَمَّا اَلَّذِینَ آمَنُوا فَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ اَلْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ أَمَّا اَلَّذِینَ کَفَرُوا فَیَقُولُونَ مٰا ذٰا أَرٰادَ اَللّٰهُ بِهٰذٰا مَثَلاً یُضِلُّ بِهِ کَثِیراً وَ یَهْدِی بِهِ کَثِیراً وَ مٰا یُضِلُّ بِهِ إِلاَّ اَلْفٰاسِقِینَ (26)

ترجمه:

26-خداوند از اینکه مثال(به موجودات ظاهرا کوچکی مانند)پشه و حتی بالاتر از آن بزند شرم نمی کند(در این میان)آنها که ایمان آورده اند می دانند حقیقتی است از طرف پروردگارشان،و اما آنها که راه کفر را پیموده اند(این موضوع را بهانه کرده) و می گویند منظور خداوند از این مثل چه بوده است؟!(آری)خدا جمع زیادی را با آن گمراه و عده کثیری را هدایت می کند ولی تنها فاسقان را با آن گمراه می سازد.

شان نزول:

جمعی از مفسران از ابن عباس در شان نزول نخستین آیه فوق چنین نقل کرده اند:هنگامی که خداوند در آیات گذشته پیرامون منافقین،دو مثال برای آنها بیان کرد( مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ نٰاراً... -و- أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ السَّمٰاءِ... ) منافقین گفتند خداوند برتر و بالاتر از این است که چنین مثالهایی بزند،و از این راه در وحی بودن قرآن اظهار تردید کردند،در این موقع آیه فوق نازل شد و به آنها پاسخ گفت.

بعضی دیگر گفته اند:هنگامی که در آیات قرآن،مثلهایی به"ذباب" (مگس)و"عنکبوت"نازل گردید،جمعی از مشرکان این موضوع را بهانه قرار داده زبان به انتقاد گشودند و مسخره کردند که این چگونه وحی آسمانی است

که سخن از"عنکبوت"و"مگس"می گوید؟آیه فوق نازل شد و با تعبیراتی زنده به آنها جواب داد.

تفسیر:

آیا خدا هم مثال می زند؟!

نخستین آیه می گوید:"خداوند از اینکه به موجودات ظاهرا کوچکی مانند پشه و یا بالاتر از آن مثال بزند هرگز شرم نمی کند"( إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَسْتَحْیِی أَنْ یَضْرِبَ مَثَلاً مٰا بَعُوضَةً فَمٰا فَوْقَهٰا ).

چرا که مثال باید موافق مقصود باشد،و به تعبیر دیگر،مثال وسیله ای است برای تجسم حقیقت،گاهی که گوینده در مقام تحقیر و بیان ضعف مدعیان است بلاغت سخن ایجاب می کند که برای نشان دادن ضعف آنها،موجود ضعیفی را برای مثال انتخاب کند.

مثلا در آیه 73 سوره حج می خوانیم: إِنَّ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ لَنْ یَخْلُقُوا ذُبٰاباً وَ لَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَ إِنْ یَسْلُبْهُمُ الذُّبٰابُ شَیْئاً لاٰ یَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطّٰالِبُ وَ الْمَطْلُوبُ :"آنها که مورد پرستش شما هستند هرگز نمی توانند "مگسی"بیافرینند اگر چه دست به دست هم بدهند،حتی اگر مگس چیزی از آنها برباید آنها قدرت پس گرفتن آن را ندارند،هم طلب کننده ضعیف است و هم طلب شونده".

ملاحظه می کنید در اینجا هیچ مثالی بهتر از مگس یا مانند آن نیست تا ضعف و ناتوانی آنها را مجسم کند.

و نیز در سوره عنکبوت آیه 41 وقتی که می خواهد ناتوانی بت پرستان را در تکیه گاه هایی که برای خود انتخاب کرده اند مجسم سازد آنها را تشبیه به عنکبوتی می کند که آن لانه سست را برای خود انتخاب کرده است،که سستترین خانه ها در جهان خانه عنکبوت است( مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْلِیٰاءَ کَمَثَلِ

الْعَنْکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَیْتاً وَ إِنَّ أَوْهَنَ الْبُیُوتِ لَبَیْتُ الْعَنْکَبُوتِ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ ).

مسلما اگر در این گونه موارد بجای این مثالهای کوچک،مثلهای بزرگی از آفرینش کواکب و آسمانهای پهناور قرار داده شود،بسیار نامناسب خواهد بود،و هرگز با اصول فصاحت و بلاغت سازگار نیست.

اینجا است که خداوند می فرماید:ما ابا نداریم از اینکه مثال به پشه بزنیم و یا بالاتر از آن،تا حقایق عقلانی را در لباس مثالهای حسی بریزیم و در اختیار بندگان قرار دهیم.

خلاصه اینکه هدف رساندن مطلب است،مثالها نیز باید قبایی باشد درست متناسب قامت مطالب.

در اینکه منظور از" فَمٰا فَوْقَهٰا "(پشه یا بالاتر از آن)چیست؟مفسران دو گونه تفسیر کرده اند:

گروهی گفته اند منظور"بالاتر از آن در کوچکی"است،زیرا مقام، مقام بیان کوچکی مثال است،و برتری نیز از این نظر می باشد،این درست به آن میماند که گاه به کسی بگوئیم تو چرا برای یک تومان اینهمه زحمت می کشید، شرم نمی کنی او می گوید شرمی ندارد من برای بالاتر از آن هم زحمت می کشی، حتی برای یک ریال! بعضی دیگر گفته اند:مراد"بالاتر از نظر بزرگی"است،یعنی خداوند هم مثالهای کوچک را مطرح می کند و هم مثالهای بزرگ را،درست مطابق مقتضای حال.

ولی تفسیر اول مناسبتر به نظر می رسد.

سپس در دنبال این سخن می فرماید:"اما کسانی که ایمان آورده اند می دانند که آن مطلب حقی است از سوی پروردگارشان"( فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا فَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ ).

آنها در پرتو ایمان و تقوا از لجاجت و عناد و کینه توزی با حق دورند.

و می توانند چهره حق را به خوبی ببینند،و منطق مثلهای خدا را درک کنند.

"ولی آنها که کافرند می گویند خدا چه منظوری از این مثال داشته که مایه تفرقه و اختلاف شده،گروهی را به وسیله آن هدایت کرده،و گروهی را گمراه؟!" ( وَ أَمَّا الَّذِینَ کَفَرُوا فَیَقُولُونَ مٰا ذٰا أَرٰادَ اللّٰهُ بِهٰذٰا مَثَلاً یُضِلُّ بِهِ کَثِیراً وَ یَهْدِی بِهِ کَثِیراً ).

این خود دلیل بر آن است که این مثلها از ناحیه خدا نیست،چرا که اگر از ناحیه او بود همه آن را پذیرا می شدند!! ولی خداوند در یک جواب کوتاه و قاطع به آنها پاسخ می گوید که"تنها فاسقان و گنهکارانی را که دشمن حقند به وسیله آن گمراه می سازد( وَ مٰا یُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفٰاسِقِینَ ).

بنا بر این تمام این سخنان،سخنان خدا است و نور و هدایت است،چشم بینا می خواهد که از آن استفاده کند،و اگر این کوردلان به مخالفت و لجاج بر می خیزند بر اثر نقصان و کمبود خودشان است،و گرنه در این آیات الهی نقصی وجود ندارد. 1***

نکته ها:

اشاره

1-اهمیت مثال در بیان حقایق

مثالهای مناسب،نقش فوق العاده حساس و غیر قابل انکاری برای روشن .

ساختن حقایق و دلنشین کردن مطالب مختلف دارد:

گاه می شود ذکر یک مثال مناسب آن چنان راه را نزدیک و"میان بر"می کند که زحمت استدلالات فلسفی زیادی را از دوش گوینده و شنونده بر می دارد.

و مهمتر اینکه:برای تعمیم و گسترش مطالب پیچیده علمی در سطح عموم راهی جز استفاده از مثالهای مناسب نیست.

نقش مثال را در خاموش کردن افراد لجوج و بهانه گیر نیز نمی توان انکار کرد.

و به هر حال تشبیه"معقول"به"محسوس"یکی از طرق مؤثر تفهیم مسائل عقلی است.

(البته همانگونه که گفتیم مثال باید مناسب باشد و گرنه گمراه کننده و به همان اندازه خطرناک و دور کننده از مقصد خواهد بود).

روی همین جهات در قرآن به مثالهای زیادی برخورد می کنیم که هر یک از دیگری جالبتر و شیرینتر و مؤثرتر است،چرا که قرآن کتابی است برای همه انسانها در هر سطح و هر پایه ای از تفکر و معلومات،کتابی است در نهایت فصاحت و بلاغت 1.

2-چرا مثال به پشه؟

گر چه بهانه جویان،خردی و کوچکی پشه یا مگس را وسیله استهزاء و ایراد به آیات قرآن قرار داده بودند،اما اگر آنها کمی انصاف و درک و شعور می داشتند و در ساختمان این حیوان بسیار کوچک می اندیشیدند می فهمیدند که یک دنیا دقت و ظرافت در ساختمان آن به کار رفته که عقل در آن حیران می ماند. .

امام صادق ع در باره آفرینش این حیوان کوچک می فرماید:"خداوند به پشه مثال زده است با اینکه از نظر جسم بسیار کوچک است،ولی از نظر ساختمان همان دستگاه هایی را دارد که بزرگترین حیوانات(خشکی)یعنی فیل دارا است و علاوه بر آن دو عضو دیگر(شاخکها و بالها)در پشه است که فیل فاقد آن است" خداوند می خواهد با این مثال ظرافت آفرینش را برای مؤمنان بیان کند،تفکر در باره این موجود ظاهرا ضعیف که خدا آن را شبیه فیل آفریده است انسان را متوجه عظمت آفریدگار می سازد.

مخصوصا خرطومش همانند خرطوم فیل،تو خالی است و با نیروی مخصوصی خون را به خود جذب می کند،این لوله ظریفترین سرنگهای دنیا است و سوراخ درون آن فوق العاده باریک است.

خدا نیروی جذب و دفع و هضم و همچنین دست و پا و گوش مناسب به او داده بالهایی به او مرحمت کرده تا در طلب غذا پرواز کند،این بالها آن چنان به سرعت بالا و پائین می شود که حرکت آن با چشم قابل رؤیت نیست،این حشره به قدری حساس است که به مجرد تکان خوردن چیزی احساس خطر می کند و به سرعت خود را از منطقه خطر دور می سازد و عجب این است که در عین ناتوانی بزرگترین حیوانات را عاجز می کند.

امیر مؤمنان علی ع در نهج البلاغه بیان عجیبی در این زمینه دارد:

"اگر همه موجودات زنده جهان...جمع شوند و دست به دست هم بدهند هرگز توانایی بر ایجاد پشه ای ندارند،بلکه عقول آنها در راه یافتن به اسرار آفرینش این حیوان متحیر می ماند،و نیروی هاشان ناتوان و خسته می شود و پایان می گیرد،و سرانجام پس از تلاش،شکست خورده،اعتراف می نمایند که در برابر آفرینش پشه ای درمانده اند و به عجز خود اقرار می نمایند و حتی به ناتوانیشان از نابود ساختن آن" 1.

3-هدایت و اضلال الهی

ظاهر تعبیر آیه فوق،ممکن است این توهم را بوجود آورد که هدایت و گمراهی جنبه اجباری دارد و تنها منوط به خواست خدا است،در حالی که آخرین جمله این آیه حقیقت را آشکار کرده و سرچشمه هدایت و ضلالت را اعمال خود انسان می شمارد.

توضیح اینکه:همیشه اعمال و کردار انسان،نتائج و ثمرات و بازتاب خاصی دارد،از جمله اینکه اگر عمل نیک باشد،نتیجه آن،روشن بینی و توفیق و هدایت بیشتر به سوی خدا و انجام اعمال بهتر است.

شاهد این سخن آیه 29 سوره انفال است که می فرماید: یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللّٰهَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقٰاناً :"...اگر پرهیزگاری پیشه کنید خداوند حس تشخیص حق از باطل را در شما زنده می کند و به شما روشن بینی عطا می فرماید".

و اگر دنبال زشتیها برود،تاریکی و تیرگی قلبش افزون می گردد،و به سوی گناه بیشتری سوق داده می شود و گاه تا سر حد انکار خداوند می رسند،شاهد این گفته،آیه 10 سوره روم می باشد که می فرماید: ثُمَّ کٰانَ عٰاقِبَةَ الَّذِینَ أَسٰاؤُا السُّوایٰ أَنْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ کٰانُوا بِهٰا یَسْتَهْزِؤُنَ :"عاقبت افرادی که اعمال بد انجام می دهند به اینجا منتهی شد که آیات خدا را تکذیب کردند و مورد استهزاء قرار دادند"! و در آیه دیگر می خوانیم: فَلَمّٰا زٰاغُوا أَزٰاغَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ :"هنگامی که از حق برگشتند خداوند دلهای آنها را برگردانید"(سوره صف آیه 5).

در آیه مورد بحث نیز شاهد این گفته آمده است آنجا که می فرماید: وَ مٰا یُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفٰاسِقِینَ :"خداوند گمراه نمی کند جز افراد فاسق و بد کردار را".

بنا بر این انتخاب راه خوب یا بد از اول در اختیار خود ما است،این حقیقت را و جدان هر انسانی قبول دارد،سپس باید در انتظار نتیجه های قهری آن باشیم.

کوتاه سخن اینکه:هدایت و ضلالت در قرآن به معنی اجبار بر انتخاب راه درست یا غلط نیست،بلکه بشهادت آیات متعددی از خود قرآن"هدایت" به معنی فراهم آوردن وسائل سعادت و"اضلال"به معنی از بین بردن زمینه های مساعد است،بدون اینکه جنبه اجباری به خود بگیرد.

و این فراهم ساختن اسباب(که نام آن را توفیق می گذاریم)یا بر هم زدن اسباب(که نام آن را سلب توفیق می گذاریم)نتیجه اعمال خود انسانها است که این امور را در پی دارد،پس اگر خدا به کسانی توفیق هدایت می دهد و یا از کسانی توفیق را سلب می کند نتیجه مستقیم اعمال خود آنها است.

این حقیقت را در ضمن یک مثال ساده می توان مشخص ساخت هنگامی که انسان از کنار یک پرتگاه یا یک رودخانه خطرناک می گذرد هر چه خود را به آن نزدیکتر سازد جای پای او لغزنده تر و احتمال سقوطش بیشتر و احتمال نجات کمتر می شود و هر قدر خود را از آن دور می سازد جای پای او محکمتر و مطمئن تر می گردد و احتمال سقوطش کمتر می شود،این یکی هدایت و آن دیگری ضلالت نام دارد.

از مجموع این سخن پاسخ گفته کسانی که به آیات هدایت و ضلالت خرده گرفته اند به خوبی روشن می شود.

***4-منظور از"فاسقین"کسانی هستند که از راه و رسم عبودیت و بندگی پا بیرون نهاده اند زیرا"فسق"از نظر ریشه لغت به معنی خارج شدن هسته از درون خرما است سپس در این معنی توسعه داده شده و به کسانی که از جاده بندگی خداوند بیرون می روند اطلاق شده است. ***

[سوره البقرة (2): آیه 27]

اشاره

اَلَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اَللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مِیثٰاقِهِ وَ یَقْطَعُونَ مٰا أَمَرَ اَللّٰهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَ یُفْسِدُونَ فِی اَلْأَرْضِ أُولٰئِکَ هُمُ اَلْخٰاسِرُونَ (27)

ترجمه:

27-(فاسقان آنها هستند که)پیمان خدا را پس از آن که محکم ساختند،می شکنند، و پیوندهایی را که خدا دستور داده بر قرار سازند قطع می نمایند،و در جهان فساد می کنند،اینها زیانکارانند.

تفسیر:

زیانکاران واقعی

از آنجا که در آخرین آیه گذشته،سخن از اضلال فاسقان بود در این آیه با ذکر سه صفت فاسقان را کاملا مشخص و معرفی می کند:

1-"فاسقان کسانی هستند که پیمان خدا را پس از آنکه محکم ساختند می شکنند"( اَلَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مِیثٰاقِهِ ).

انسانها در واقع پیمانهای مختلفی با خدا بسته اند،پیمان توحید و خداشناسی پیمان عدم تبعیت از شیطان و هوای نفس،فاسقان همه این پیمانها را شکسته،سر از فرمان حق بر تافته،و از خواسته های دل و شیطان پیروی می کنند.

این پیمان کجا و چگونه بسته شد؟در اینجا این سؤال پیش می آید که پیمان یک امر دو جانبه است،ما هرگز به خاطر نداریم که پیمانی با پروردگارمان در گذشته در این زمینه ها بسته باشیم؟ ولی با توجه به یک نکته پاسخ این سؤال روشن می شود و آن اینکه خداوند در عمق روح و باطن سرشت انسان،شعور مخصوص و نیروهای ویژه ای قرار داده که از طریق هدایت آن می تواند،راه راست را پیدا کند و از شیطان و هوای نفس تبعیت ننماید،به دعوت رهبران الهی پاسخ مثبت داده و خود را با آن هماهنگ سازند.

قرآن از این فطرت مخصوص تعبیر به عهد خدا و پیمان الهی می کند،در حقیقت این یک"پیمان تکوینی"است نه تشریعی و قانونی،قرآن می گوید: أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یٰا بَنِی آدَمَ أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا الشَّیْطٰانَ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ وَ أَنِ اعْبُدُونِی هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ :"ای فرزندان آدم!مگر از شما پیمان نگرفتم که شیطان را نپرستید که او دشمن آشکار شما است،و مرا پرستش کنید که راه راست همین است" 1.

پیدا است که این آیه اشاره به همان فطرت توحید و خداشناسی و عشق به پیمودن راه تکامل است.

شاهد دیگر برای این سخن،جمله ای است که در نخستین خطبه نهج البلاغه از امیر مؤمنان علی ع می خوانیم:

فبعث فیهم رسله و واتر الیهم انبیاءه لیستادوهم میثاق فطرته: "خداوند پیامبران خویش را یکی پس از دیگری به سوی مردم فرستاد تا از آنها بخواهند که به پیمان فطری خویش عمل کند".

به تعبیر روشنتر خدا هر موهبتی به انسان ارزانی می دارد،همراه آن عملا پیمانی با زبان آفرینش از او می گیرد،به او چشم می دهد یعنی با این چشم حقایق را ببین،گوش می دهد یعنی صدای حق را بشنو...و به این ترتیب هر گاه انسان از آنچه در درون فطرت او است بهره نگیرد و یا از نیروهای خدا داد در مسیر خطا استفاده کند،پیمان خدا را شکسته است.

آری فاسقان،همه یا قسمتی از این پیمانهای فطری الهی را زیر پا می گذارند.

2-سپس به دومین نشانه آنها اشاره کرده می گوید:"آنها پیوندهایی را که خدا دستور داده بر قرار سازند قطع می کنند"( وَ یَقْطَعُونَ مٰا أَمَرَ اللّٰهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ ).

گر چه بسیاری از مفسران این آیه را ناظر به خصوص به قطع رحم و بریدن رابطه خویشاوندی دانسته اند،ولی دقت در مفهوم آیه نشان می دهد که معنی وسیعتر

و عمومی تری دارد که مساله"قطع رحم"یکی از مصداقهای آن است.

زیرا آیه می گوید:فاسقان پیوندهایی را که خدا دستور داده بر قرار بماند قطع می کنند،این پیوندها شامل پیوند خویشاوندی،پیوند دوستی،پیوندهای اجتماعی،پیوند و ارتباط با رهبران الهی و پیوند و رابطه با خدا است،و به این ترتیب نباید معنی آیه را منحصر به قطع رحم و زیر پا گذاشتن رابطه های خویشاوندی دانست.

لذا بعضی از مفسران آن را به قطع رابطه با پیامبران و مؤمنان،یا قطع رابطه با پیامبران دیگر و کتب آسمانی آنها که خدا دستور پیوند با همه آنها را داده است تفسیر کرده اند که پیدا است این تفسیرها نیز بیان کننده بخشی از مفهوم کلی آیه است.

در بعضی از روایات جمله" مٰا أَمَرَ اللّٰهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ "به رابطه با امیر مؤمنان ع و ائمه اهل بیت ع تفسیر شده است 1.

3-نشانه دیگر فاسقان،فساد در روی زمین است که در آخرین مرحله به آن اشاره شده:"آنها فساد در زمین می کنند"( وَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ ).

البته این خود مطلبی روشن است،آنها که خدا را فراموش کرده و سر از اطاعت او بر تافته اند،و حتی نسبت به خویشاوندان خود،رحم و شفقت ندارند پیدا است با دیگران چگونه معامله خواهند کرد؟آنها در پی کامجویی و لذتهای خویش و منافع شخصی خود هستند،جامعه به هر جا کشیده شود برای آنها فرق نمی کند، هدفشان بهره بیشتر و کامجویی افزونتر است،و برای رسیدن به این هدف از هیچ خلافی پروا ندارند،پیدا است که این طرز فکر و عمل چه فسادهایی در جامعه به وجود می آورد.

قرآن مجید در پایان آیه می گوید:"آنها همان زیانکارانند"( أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ ).

راستی چنین است؟چه زیانی از این برتر که انسان همه سرمایه های مادی و معنوی خود را که می تواند بزرگترین افتخارها و سعادتها را برای او بیافریند در طریق فنا و نیستی و بدبختی و سیه روزی خود به کار برد؟! کسانی که به مقتضای مفهوم"فسق"از حوزه اطاعت خداوند بیرون رفته اند چه سرنوشتی غیر از این می توانند داشته باشند.

نکته ها:

اشاره

1-اهمیت صله رحم در اسلام

گرچه آیه فوق از احترام به همه پیوندهای الهی سخن می گفت،ولی بدون شک پیوند خویشاوندی یک مصداق روشن آن است.

اسلام نسبت به صله رحم و کمک و حمایت و محبت نسبت به خویشاوندان اهمیت فوق العاده ای قائل شده است و قطع رحم و بریدن رابطه از خویشان و بستگان را شدیدا نهی کرده است.

اهمیت صله رحم تا آنجا است که پیامبر اسلام ص می فرماید:

صلة الرحم تعمر الدیار و تزید فی الاعمار و ان کان اهلها غیر اخیار: "پیوند با خویشاوندان شهرها را آباد می سازد،و بر عمرها می افزاید هر چند انجام دهندگان آن از نیکان هم نباشند" 1.

در سخنان امام صادق ع می خوانیم:

صل رحمک و لو بشربة من ماء و افضل ما یوصل به الرحم کف الاذی عنها:

"پیوند خویشاوندی خویش را حتی با جرعه ای از آب محکم کن و بهترین راه برای خدمت به آنان این است که(لا اقل)از تو آزار و مزاحمتی نبینند"! 2.

زشتی و گناه قطع رحم به حدی است که امام سجاد ع به فرزند خود نصیحت می کند که از مصاحبت با پنج طایفه بپرهیزد،یکی از آن پنج گروه کسانی هستند که قطع رحم کرده اند:

"

...و ایاک و مصاحبة القاطع لرحمه فانی وجدته ملعونا فی کتاب اللّٰه " "بپرهیز از معاشرت با کسی که قطع رحم کرده که قرآن او را ملعون و دور از رحمت خدا شمرده است" 1.

در سوره محمد ص آیه 22 می فرماید: فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحٰامَکُمْ أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ :"...شما که در زمین فساد می کنید و قطع رحم می نمائید مشمول لعنت خدا هستید و از رحمت او دور"! کوتاه سخن اینکه:قرآن نسبت به قاطعان رحم و برهم زنندگان پیوند خویشاوندی تعبیرات شدیدی دارد،و احادیث اسلامی نیز آنها را سخت مذمت کرده است.

از پیامبر اسلام ص پرسیدند:مبغوضترین عمل در پیشگاه خداوند کدام است؟ در پاسخ فرمود:"شرک به خدا".

پرسیدند بعد از آن؟فرمود:"قطع رحم" 2.

علت اینکه اسلام نسبت به نگهداری و حفظ پیوند خویشاوندی اینهمه پافشاری کرده این است که همیشه برای اصلاح،تقویت،پیشرفت تکامل و عظمت بخشیدن به یک اجتماع بزرگ،چه از نظر اقتصادی یا نظامی،و چه از نظر جنبه های معنوی و اخلاقی باید از واحدهای کوچک آن شروع کرد،با پیشرفت

و تقویت تمام واحدهای کوچک،اجتماع عظیم،خود به خود اصلاح خواهد شد.

اسلام برای عظمت مسلمانان از این روش به نحو کاملتری بهره برداری نموده است،دستور به اصلاح واحدهایی داده که معمولا افراد از کمک و اعانت و عظمت بخشیدن به آن روگردان نیستند.

زیرا تقویت بنیه افرادی را توصیه می کند که خونشان در رگ و پوست هم در گردش است،اعضای یک خانواده اند،و پیداست هنگامی که اجتماعات کوچک خویشاوندی نیرومند شد،اجتماع عظیم آنها نیز عظمت می یابد و از هر نظر قوی خواهد شد،شاید حدیثی که می گوید:"صله رحم باعث آبادی شهرها می گردد به همین معنی اشاره باشد".

2-به جای وصل کردن،قطع کردن

جالب اینکه در تعبیری که در آیه فوق خواندیم چنین بود،فاسقان آنچه را خدا دستور داده است،وصل کنند،قطع می کنند.

در اینجا این سؤال پیش می آید که آیا قطع کردن قبل از وصل امکان دارد؟ در پاسخ می گوئیم هدف از وصل کردن،ادامه روابطی است که خداوند میان خود و بندگانش و یابندگان با یکدیگر بطور طبیعی و فطری قرار داده است،و به تعبیر دیگر خدا دستور داده،این رابطه های فطری و طبیعی محافظت و پاسداری شود ولی گنهکاران آن را قطع می کنند(دقت کنید).

[سوره البقرة (2): آیات 28 تا 29]

اشاره

کَیْفَ تَکْفُرُونَ بِاللّٰهِ وَ کُنْتُمْ أَمْوٰاتاً فَأَحْیٰاکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ثُمَّ یُحْیِیکُمْ ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ (28) هُوَ اَلَّذِی خَلَقَ لَکُمْ مٰا فِی اَلْأَرْضِ جَمِیعاً ثُمَّ اِسْتَویٰ إِلَی اَلسَّمٰاءِ فَسَوّٰاهُنَّ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ (29)

ترجمه:

28-چگونه به خداوند کافر می شوید در حالی که شما اجسام بی روحی بودید و او شما را زنده کرد،سپس شما را می میراند،و بار دیگر شما را زنده می کند،سپس به سوی او باز می گردید(بنا بر این نه حیات و زندگی شما،از شما است و نه مرگتان، آنچه دارید از خدا است).

29-او خدایی است که همه آنچه(از نعمتها)در زمین وجود دارد،برای شما آفریده سپس به آسمان پرداخت،و آنها را به صورت هفت آسمان مرتب نمود و او به هر چیز آگاه است.

تفسیر:

نعمت اسرار آمیز حیات

قرآن در دو آیه فوق با ذکر یک سلسله از نعمتهای الهی و پدیده های شگفت انگیز آفرینش انسانها را متوجه پروردگار و عظمت او می سازد،و دلائلی را که در گذشته(آیه 21 و 22 همین سوره)در زمینه شناخت خدا ذکر کرده بود تکمیل می کند.

قرآن در اینجا برای اثبات وجود خدا از نقطه ای شروع کرده که برای احدی جای انکار باقی نمی گذارد و آن مساله پیچیده حیات و زندگی است.

نخست می گوید:"چگونه شما خدا را انکار می کنید در حالی که اجسام

بی روحی بودید و او شما را زنده کرد و لباس حیات بر تنتان پوشانید"( کَیْفَ تَکْفُرُونَ بِاللّٰهِ وَ کُنْتُمْ أَمْوٰاتاً فَأَحْیٰاکُمْ ).

قرآن به همه ما یادآوری می کند که قبل از این شما مانند سنگها و چوبها و موجودات بی جان مرده بودید،و نسیم حیات اصلا در کوی شما نوزیده بود.

ولی اکنون دارای نعمت حیات و هستی می باشید،اعضاء و دستگاههای مختلف،حواس و ادراک به شما داده شده،این هستی و حیات را چه کسی به شما عطا کرده آیا خود به خویشتن دادید؟ بدیهی است هر انسان منصفی بدون هیچ تردید اعتراف می کند که این نعمت از خود او نیست،بلکه از ناحیه یک مبدء عالم و قادر به او رسیده است،کسی که تمام رموز حیات و قوانین پیچیده آن را می دانسته،و بر تنظیم آن قدرت داشته، آن گاه جای این سؤال است که پس چرا به خدایی که بخشنده حیات و هستی است کفر می ورزید؟.

امروز برای همه دانشمندان مسلم شده که ما در این جهان چیزی پیچیده تر از مساله حیات و زندگی نداریم،چرا که با تمام پیشرفتهای شگرفی که در زمینه علوم و دانشهای طبیعی نصیب بشر گردیده،هنوز معمای حیات گشوده نشده است این مساله آن قدر اسرار آمیز است که افکار ملیونها دانشمند و کوششهایشان تا کنون از درک آن عاجز مانده،ممکن است در آینده در پرتو تلاشهای پی گیر، انسان از رموز حیات،تدریجا آگاه گردد،ولی مساله این است که آیا هیچکس می تواند چنین امر فوق العاده دقیق و ظریف و پر از اسرار را که نیازمند به یک علم و قدرت فوق العاده است به طبیعت بی شعور که خود فاقد حیات بوده است نسبت دهد.

اینجا است که می گوئیم پدیده حیات در جهان طبیعت بزرگترین سند اثبات وجود خدا است که پیرامون آن کتابها نگاشته اند،و قرآن در آیه فوق مخصوصا

روی همین مساله تکیه کرده است،که ما فعلا با همین اشاره کوتاه از آن می گذریم.

پس از یادآوری این نعمت،دلیل آشکار دیگری را یادآور می شود و آن مساله"مرگ"است می گوید:"سپس خداوند شما را می میراند" (ثُمَّ یُمِیتُکُمْ) .

انسان می بیند اقوام و خویشان و بستگان و آشنایان یکی پس از دیگران می میرند و جسد بی جان آنها زیر خاکها مدفون می شود،اینجا نیز جای تفکر و اندیشه است،چه کسی هستی را از آنها گرفت؟اگر هستی آنها از خودشان بود،باید جاودانی باشد،اینکه از آنها گرفته می شود دلیل بر این است که دیگری به آنها بخشیده.

آری آفریننده حیات همان آفریننده مرگ است،چنان که در آیه 2 سوره مالک می خوانیم: اَلَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیٰاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً :"او خدایی است که حیات و مرگ را آفریده که شما را در میدان حسن عمل بیازماید".

قرآن پس از ذکر این دو دلیل روشن بر وجود خدا و آماده ساختن روح انسان برای مسائل دیگر در دنباله این بحث به ذکر مساله معاد و زنده شدن پس از مرگ پرداخته،می گوید:سپس بار دیگر شما را زنده می کند (ثُمَّ یُحْیِیکُمْ) .

البته این زندگی پس از مرگ به هیچوجه جای تعجب نیست،چرا که قبلا نیز انسان چنین بوده است و با توجه به دلیل اول یعنی اعطای حیات به موجود بی جان،پذیرفتن اعطای حیات پس از متلاشی شدن بدن،نه تنها کار مشکلی نیست بلکه از نخستین بار آسانتر است(هر چند آسان و مشکل برای وجودی که قدرتش بی انتها است مفهومی ندارد!).

عجب اینکه گروهی بودند که در حیات دوباره انسانها تردید داشته و دارند در حالی که حیات نخستین را که از موجودات بیجان صورت گرفته می دانند.

جالب اینکه قرآن در آیه فوق،پرونده حیات را از آغاز تا انتها در برابر دیدگان انسان گشوده،و در یک بیان کوتاه آغاز و پایان حیات،و سپس مساله معاد

را در برابر او مجسم ساخته است.

و در پایان این آیه می گوید:"سپس به سوی او بازگشت می کنید"( ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ ).

مقصود از رجوع به سوی پروردگار همان بازگشت به سوی نعمتهای خداوند می باشد،یعنی در قیامت و روز رستاخیز به نعمتهای خداوند بازگشت می کنید"شاهد این گفته آیه 36 سوره انعام است که می فرماید: وَ الْمَوْتیٰ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ ثُمَّ إِلَیْهِ یُرْجَعُونَ :"خداوند مردگان را برمی انگیزد سپس به سوی او بازگشت می کنند".

ممکن است منظور از رجوع به سوی پروردگار حقیقتی از این دقیقتر و باریکتر باشد و آن اینکه همه موجودات در مسیر تکامل از نقطه عدم که نقطه "صفر"است شروع کرده و به سوی"بی نهایت"که ذات پاک پروردگار است پیش می روند،بنا بر این با مردن،تکامل تعطیل نمی شود و بار دیگر انسان در رستاخیز به زندگی و حیات در سطحی،عالیتر باز می گردد و سیر تکاملی او ادامه می یابد.

*** پس از ذکر نعمت حیات و اشاره به مساله مبدء و معاد،به یکی دیگر از نعمتهای گسترده خداوند اشاره کرده می گوید:"او خدایی است که آنچه روی زمین است برای شما آفریده"( هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُمْ مٰا فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً ).

و به این ترتیب ارزش وجودی انسانها و سروری آنان را نسبت به همه موجودات زمینی مشخص میکند،و درست از اینجا در می یابیم که این انسان را خدا برای امر بسیار پر ارزش و عظیمی آفریده است،همه چیز را برای او آفریده او را برای چه چیز؟آری او عالیترین موجود در این صحنه پهناور است و از تمامی آنها ارزشمندتر.

تنها این آیه نیست که مقام والای انسان را یادآور می شود،بلکه در قرآن

آیات فراوانی می یابیم که انسان را هدف نهایی آفرینش کل موجودات جهان معرفی می کند،چنان که در آیه 13 سوره جاثیه آمده است: وَ سَخَّرَ لَکُمْ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ و الارض:"آنچه در آسمانها و هر چه در زمین است مسخر شما قرار داد".

و در جای دیگر به طور مشروحتر می خوانیم: وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ... 1. وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهٰارَ... 2. وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ... 3. سَخَّرَ لَکُمُ الْبَحْرَ... 4. وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ... 5:

"کشتی ها را مسخر شما ساخت...نهرها را مورد تسخیر شما قرار داد...

شب و روز را مسخر فرمانتان کرد...شما را بر دریاها و اقیانوسها مسلط ساخت...

خورشید و ماه را نیز فرمانبردار و در خدمت شما قرار داد...

(بحث بیشتر در این زمینه را در جلد دهم،صفحه 120،ذیل آیه 2 سوره رعد و نیز در همان جلد ذیل آیات 32 و 33 سوره ابراهیم،صفحه 349،مطالعه می فرمائید).

بار دیگر به دلائل توحید باز گشته می گوید:"سپس خداوند به آسمان پرداخت و آنها را به صورت"هفت آسمان"مرتب نمود،و او به هر چیز آگاه است" ( ثُمَّ اسْتَویٰ إِلَی السَّمٰاءِ فَسَوّٰاهُنَّ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ ).

جمله"استوی"از ماده"استواء"گرفته شده که در لغت به معنی تسلط و احاطه کامل و قدرت بر خلقت و تدبیر است،ضمنا کلمه"ثم"در جمله " ثُمَّ اسْتَویٰ إِلَی السَّمٰاءِ "الزاما به معنی تاخیر زمانی نیست بلکه می تواند به معنی

تاخیر در بیان و ذکر حقایقی پشت سر هم بوده باشد.

نکته ها:

اشاره

1-تناسخ و عود ارواح

آیه فوق،از جمله آیات متعددی است که عقیده به تناسخ را صریحا نفی، می کند،زیرا عقیده مندان به تناسخ چنین می پندارند که انسان بعد از مرگ بار دیگر به همین زندگی باز می گردد منتها روح او در جسم دیگر(و نطفه دیگر) حلول کرده و زندگی مجددی را در همین دنیا آغاز می کند،و این مساله ممکن است بارها تکرار شود،این زندگی تکراری در این جهان را"تناسخ"یا"عود ارواح"می نامند.

آیه فوق صریحا می گوید:بعد از مرگ،یک حیات بیش نیست و طبعا این حیات همان زندگی در رستاخیز و قیامت است،و به تعبیر دیگر آیه می گوید:

شما مجموعا دو حیات و مرگ داشته و دارید،نخست مرده بودید(در عالم موجودات بی جان قرار داشتید)خداوند شما را زنده کرد،سپس می میراند و بار دیگر زنده می کند،اگر تناسخ صحیح بود،تعداد حیات و مرگ انسان بیش از دو حیات و مرگ بود.

همین مضمون در آیات متعدد دیگر قرآن نیز به چشم می خورد که در جای خود به آن اشاره خواهد شد 1.

بنا بر این عقیده به تناسخ که گاهی نام آن را تغییر داده،"عود ارواح"می نامند از نظر قرآن باطل و بی اساس است.

بعلاوه ما دلائل عقلی روشنی داریم که این عقیده را نفی می کند و آن را به عنوان یک نوع ارتجاع و عقب گرد در قانون تکامل اثبات می نماید که در جای خود از آن سخن گفته ایم 1.

ذکر این نکته نیز لازم است که بعضی شاید آیه فوق را اشاره به حیات برزخی بدانند،در حالی که آیه هیچ دلالتی بر آن ندارد،تنها می گوید:شما قبلا جسم بی جانی بودید،خداوند شما را زنده کرد،بار دیگر می میراند(اشاره به مرگ در پایان زندگی این دنیا است)سپس زنده می کند(اشاره به حیات آخرت)سپس سیر تکاملی خود را به سوی او ادامه می دهید.

2-آسمانهای هفتگانه

کلمه"سماء"در لغت به معنی طرف بالا است،و این مفهوم جامعی است که مصداقهای مختلفی دارد،لذا می بینیم در قرآن در موارد گوناگونی به کار رفته است:

1-گاهی به"جهت بالا"در قسمت مجاور زمین اطلاق شده،چنان که می فرماید: أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُهٰا ثٰابِتٌ وَ فَرْعُهٰا فِی السَّمٰاءِ "آیا ندیدی خداوند چگونه مثل زده است گفتار پاک را به درخت پاکیزه ای که ریشه اش ثابت و شاخه اش در آسمان است"(ابراهیم-24).

2-گاه به منطقه ای دورتر از سطح زمین(محل ابرها)اطلاق شده،چنان که می خوانیم: وَ نَزَّلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً مُبٰارَکاً :"ما از آسمان آب پر برکتی نازل کردیم"(سوره ق آیه 9).

3-گاه به"قشر متراکم هوای اطراف زمین"گفته شده: وَ جَعَلْنَا السَّمٰاءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً :"ما آسمان را سقف محکم و محفوظی قرار دادیم"(انبیاء-32)

زیرا می دانیم جو زمین که همچون سقفی بر بالای سر ما قرار دارد،دارای آن چنان استحکامی است که کره زمین را در برابر سقوط سنگهای آسمانی حفظ می کند، این سنگها که شبانه روز،مرتبا در حوزه جاذبه زمین قرار گرفته و به سوی آن جذب می شوند،اگر این قشر هوای متراکم نبود ما مرتبا در معرض سقوط این سنگهای خطرناک بودیم،اما وجود این قشر،سبب می شود که سنگها پس از برخورد با جو زمین مشتعل و سپس خاکستر شود.

4-و گاهی به معنی"کرات بالا"آمده است ثُمَّ اسْتَویٰ إِلَی السَّمٰاءِ وَ هِیَ دُخٰانٌ :"به آسمانها پرداخت در حالی که دود و بخار بودند"(و از گاز نخستین، کرات را آفرید)(فصلت-11).

اکنون به اصل سخن باز گردیم،در اینکه مقصود از آسمانهای هفتگانه چیست؟مفسران و دانشمندان اسلامی بیانات گوناگونی دارند و تفسیرهای مختلفی کرده اند:

1-بعضی آسمانهای هفتگانه را،همان"سیارات سبع"می دانند (عطارد زهره،مریخ،مشتری،زحل،و ماه و خورشید)که به عقیده دانشمندان فلکی قدیم جزء سیارات بودند 1.

2-بعضی دیگر معتقدند که منظور طبقات متراکم هوای اطراف زمین است و قشرهای مختلفی که روی هم قرار گرفته است.

3-بعضی دیگر می گویند:عدد هفت در اینجا به معنی عدد تعدادی(عدد

مخصوص)نیست،بلکه عدد تکثیری است که به معنی تعداد زیاد و فراوان می باشد، و این در کلام عرب و حتی قرآن نظائر قابل ملاحظه ای دارد مثلا در آیه 27 سوره لقمان می خوانیم: وَ لَوْ أَنَّ مٰا فِی الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلاٰمٌ وَ الْبَحْرُ یَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مٰا نَفِدَتْ کَلِمٰاتُ اللّٰهِ :"اگر درختان زمین قلم گردند،و دریا مرکب، و هفت دریا بر آن افزوده شود،کلمات خدا را نمی توان با آن نوشت".

به خوبی روشن است که منظور از لفظ"سبعه"در این آیه عدد مخصوص هفت نیست بلکه اگر هزاران هزار دریا نیز مرکب گردد،نمی توان علم بی پایان خداوند را با آن نگاشت.

بنا بر این سماوات سبع اشاره به آسمانهای متعدد و کرات فراوان عالم بالا است بی آنکه عدد خاصی از آن منظور باشد.

4-آنچه صحیحتر به نظر می رسد،این است که مقصود از"سماوات سبع" همان معنی واقعی آسمانهای هفتگانه است،تکرار این عبارت در آیات مختلف قرآن،نشان می دهد که عدد"سبع"در اینجا به معنی تکثیر نیست،بلکه اشاره به همان عدد مخصوص است.

منتها از آیات قرآن چنین استفاده می شود که تمام کرات و ثوابت و سیاراتی را که ما می بینیم همه جزء آسمان اول است،و شش عالم دیگر وجود دارد که از دسترس دید ما و ابزارهای علمی امروز ما بیرون است و مجموعا هفت عالم را به عنوان هفت آسمان تشکیل می دهند.

شاهد این سخن اینکه:قرآن می گوید: وَ زَیَّنَّا السَّمٰاءَ الدُّنْیٰا بِمَصٰابِیحَ :

"ما آسمان پائین را با چراغهای ستارگان زینت دادیم"(فصلت-12).

در جای دیگر می خوانیم: إِنّٰا زَیَّنَّا السَّمٰاءَ الدُّنْیٰا بِزِینَةٍ الْکَوٰاکِبِ :"ما آسمان پائین را با کواکب و ستارگان زینت بخشیدیم"(صافات-6).

از این آیات بخوبی استفاده می شود که همه آنچه را ما می بینیم و جهان

ستارگان را تشکیل می دهد همه جزء آسمان اول است،و در ما ورای آن شش آسمان دیگر وجود دارد که ما در حال حاضر اطلاع دقیقی از جزئیات آن نداریم.

و اما اینکه گفتیم شش آسمان دیگر برای ما مجهول است و ممکن است علوم از روی آن در آینده پرده بردارد،به این دلیل است که علوم ناقص بشر بهر نسبت که پیش می رود از عجائب آفرینش تازه هایی را بدست می آورد،مثلا علم هیئت هم اکنون بجایی رسیده است که بعد از آن،تلسکوپها قدرت دید را از دست می دهند،آنچه رصدخانه های بزرگ کشف کرده اند،فاصله ای به اندازه هزار میلیون(یک میلیارد)سال نوری می باشد،و خود معترفند که تازه این آغاز جهان است نه پایان آن،پس چه مانع دارد که در آینده با پیشرفت علم هیئت آسمانها و کهکشانها و عوالم دیگری کشف گردد.

بهتر این است که این سخن را از زبان،یکی از رصدخانه های بزرگ جهان بشنویم.

3-عظمت کائنات

رصدخانه"پالومار"عظمت جهان بالا را چنین توصیف می کند.

"...تا وقتی که دوربین رصدخانه پالومار را نساخته بودند،وسعت دنیایی که بنظر ما می رسد بیش از پانصد سال نوری نبود،ولی،این دوربین وسعت دنیای ما را به هزار میلیون سال نوری رساند،و در نتیجه میلیونها کهکشان جدید کشف شد که بعضی از آنها هزار میلیون سال نوری با ما فاصله دارند،ولی،بعد از فاصله هزار میلیون سال نوری فضای عظیم،مهیب و تاریکی به چشم می خورد که هیچ چیز در آن دیده نمی شود،یعنی روشنایی از آنجا عبور نمی کند تا صفحه عکاسی دوربین رصدخانه را متاثر کند.

ولی بدون تردید در آن فضای مهیب و تاریک صدها میلیون کهکشان وجود دارد که دنیایی که در سمت ما است با جاذبه به آن کهکشانها نگهداری می شود.

تمام این دنیای عظیمی که به نظر می رسد و دارای صدها هزار میلیون کهکشان است جز دره ای کوچک و بی مقدار از یک دنیای عظیمتر نیست و هنوز اطمینان نداریم که در فراسوی آن دنیای دوم دنیای دیگری نباشد" 1.

از این گفته به خوبی بر می آید که علم هنوز با آن پیشرفت شگفت انگیز خود در قسمت آسمانها کشفیات خویش را سر آغاز جهان می داند نه پایان آن،بلکه آن را ذره کوچکی در برابر جهان بس با عظمت،می شمارد.

[سوره البقرة (2): آیات 30 تا 33]

اشاره

وَ إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ إِنِّی جٰاعِلٌ فِی اَلْأَرْضِ خَلِیفَةً قٰالُوا أَ تَجْعَلُ فِیهٰا مَنْ یُفْسِدُ فِیهٰا وَ یَسْفِکُ اَلدِّمٰاءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ قٰالَ إِنِّی أَعْلَمُ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ (30) وَ عَلَّمَ آدَمَ اَلْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی اَلْمَلاٰئِکَةِ فَقٰالَ أَنْبِئُونِی بِأَسْمٰاءِ هٰؤُلاٰءِ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ (31) قٰالُوا سُبْحٰانَکَ لاٰ عِلْمَ لَنٰا إِلاّٰ مٰا عَلَّمْتَنٰا إِنَّکَ أَنْتَ اَلْعَلِیمُ اَلْحَکِیمُ (32) قٰالَ یٰا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمٰائِهِمْ فَلَمّٰا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمٰائِهِمْ قٰالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ أَعْلَمُ مٰا تُبْدُونَ وَ مٰا کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ (33)

ترجمه:

30-هنگامی که پروردگار تو به فرشتگان گفت:من در روی زمین جانشین و حاکمی قرار خواهم داد.فرشتگان گفتند(پروردگارا)آیا کسی را در زمین قرار می دهی که فساد و خونریزی کند؟(زیرا موجودات زمینی دیگر که قبل از این آدم پا به عرصه وجود گذاشتند،به حکم طبع جهان ماده نیز آلوده فساد و خونریزی شدند،اگر هدف از آفرینش انسان عبادت است)ما تسبیح و حمد تو را به جا می آوریم،

پروردگار فرمود:من حقائقی را می دانم که شما نمی دانید.

31-سپس علم اسماء(علم اسرار آفرینش و نامگذاری موجودات)را همگی به آدم آموخت بعد آنها را به فرشتگان عرضه داشت و فرمود اگر راست می گوئید اسامی اینها را برشمارید! 32-فرشتگان عرض کردند:منزهی تو!،ما چیزی جز آنچه به ما تعلیم داده ای،نمی دانیم تو دانا و حکیمی.

33-فرمود ای آدم آنها را از(اسامی و اسرار)این موجودات آگاه کن،هنگامی که آنها را آگاه کرد خداوند فرمود:نگفتم من غیب آسمانها و زمین را می دانم،و نیز می دانم آنچه را شما آشکار می کنید یا پنهان می داشتید.

تفسیر:

اشاره

انسان نماینده خدا در زمین

در آیات گذشته خواندیم که خدا همه مواهب زمین را برای انسان آفریده است و در این آیات رسما مسئله رهبری و خلافت انسان را تشریح می کند،و موقعیت معنوی او را که شایسته اینهمه مواهب است روشن می سازد.

در این آیات به چگونگی آفرینش آدم(نخستین انسان)اشاره می کند و در این سلسله آیات که از آیه 30 شروع و به آیه 39 پایان می یابد سه مطلب اساسی مطرح شده است:

1-خبر دادن پروردگار به فرشتگان راجع به خلافت و سرپرستی انسان در زمین و گفتگویی که آنها با خداوند داشته اند.

2-دستور خضوع و تعظیم فرشتگان در برابر نخستین انسان که در آیات مختلف قرآن به تناسبهای گوناگونی ذکر شده است.

3-تشریح وضع آدم و زندگی او در بهشت و حوادثی که منجر به خروج او از بهشت گردید و سپس توبه آدم،و زندگی او و فرزندانش در زمین.

آیات مورد بحث از نخستین مرحله سخن می گوید،خواست خداوند چنین

بود که در روی زمین موجودی بیافریند که نماینده او باشد،صفاتش پرتوی از صفات پروردگار،و مقام و شخصیتش برتر از فرشتگان،خواست او این بود که تمامی زمین و نعمتهایش را در اختیار چنین انسانی بگذارد نیروها،گنجها،معادن و همه امکاناتش را.

چنین موجودی می بایست سهم وافری از عقل و شعور و ادراک،و استعداد ویژه داشته باشد که بتواند رهبری و پیشوایی موجودات زمینی را بر عهده گیرد.

لذا نخستین آیه می گوید:"بخاطر بیاور هنگامی را که پروردگارت به فرشتگان گفت من در روی زمین جانشینی قرار خواهم داد"( وَ إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ إِنِّی جٰاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً ).

"خلیفه"به معنی جانشین است،ولی در اینکه منظور از آن در اینجا جانشین چه کسی و چه چیزی است مفسران احتمالات گوناگونی داده اند.

بعضی گفته اند منظور جانشین فرشتگانی است که قبلا در زمین زندگی می کردند.

و بعضی گفته اند منظور جانشین انسانهای دیگر یا موجودات دیگری که قبلا در زمین می زیسته اند.

بعضی آن را اشاره به جانشین بودن نسلهای انسان از یکدیگر دانسته اند.

ولی انصاف این است که-همانگونه که بسیاری از محققان پذیرفته اند- منظور خلافت الهی و نمایندگی خدا در زمین است،زیرا سؤالی که بعد از این فرشتگان می کنند و می گویند نسل آدم ممکن است مبدء فساد و خونریزی شود و ما تسبیح و تقدیس تو می کنیم متناسب همین معنی است،چرا که نمایندگی خدا در زمین با این کارها سازگار نیست.

همچنین مسئله"تعلیم اسماء"به آدم که شرح آن در آیات بعد خواهد آمد قرینه روشن دیگری بر این مدعا است،و نیز خضوع و سجود فرشتگان در مقابل

آدم شاهد این مقصود است! به هر حال خدا می خواست موجودی بیافریند که گل سر سبد عالم هستی باشد و شایسته،مقام خلافت الهی و نماینده"اللّٰه"در زمین گردد.

در حدیثی که از امام صادق ع در تفسیر این آیات آمده نیز به همین معنی اشاره شده است که فرشتگان بعد از آگاهی از مقام آدم دانستند که او و فرزندانش سزاوارترند که خلفای الهی در زمین و حجتهای او بر خلق بوده باشند 1.

سپس در آیه مورد بحث اضافه می کند:"فرشتگان به عنوان سؤال برای درک حقیقت و نه به عنوان اعتراض"عرض کردند آیا در زمین کسی را قرار می دهی که فساد کند و خونها بریزد؟!"( قٰالُوا أَ تَجْعَلُ فِیهٰا مَنْ یُفْسِدُ فِیهٰا وَ یَسْفِکُ الدِّمٰاءَ ) "در حالی که ما تو را عبادت می کنیم تسبیح و حمدت بجا می آوریم و تو را از آنچه شایسته ذات پاکت نیست پاک می شمریم"( وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ ).

ولی خداوند در اینجا پاسخ سربسته به آنها داد که توضیحش در مراحل بعد آشکار گردید:"فرمود من چیزهایی می دانم که شما نمی دانید"!( قٰالَ إِنِّی أَعْلَمُ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ ).

فرشتگان آن چنان که از سخنانشان پیدا است پی برده بودند که این انسان فردی سر براه نیست،فساد می کند،خون می ریزد،خرابی به بار می آورد.اما از کجا دانستند؟! گاه گفته می شود خداوند قبلا آینده انسان را بطور اجمال برای آنها بیان فرموده بود،در حالی که بعضی احتمال داده اند ملائکه خودشان این مطلب را از

کلمه" فِی الْأَرْضِ "(در روی زمین)دریافته بودند،زیرا می دانستند انسان از خاک آفریده می شود و ماده بخاطر محدودیتی که دارد طبعا مرکز نزاع و تزاحم است،چه این که جهان محدود مادی،طبع زیاده طلب انسانها را نمی تواند اشباع کند،حتی اگر همه دنیا را به یک فرد بدهند باز ممکن است سیر نشود،این وضع مخصوصا در صورتی که توام با احساس مسئولیت کافی نباشد سبب فساد و خونریزی می شود.

بعضی دیگر از مفسران معتقدند پیشگویی فرشتگان بخاطر آن بوده که آدم نخستین مخلوق روی زمین نبود،بلکه پیش از او نیز مخلوقات دگری بودند که به نزاع و خونریزی پرداختند پرونده سوء پیشینه آنها سبب بدگمانی فرشتگان نسبت به نسل آدم شد! این تفسیرهای سه گانه چندان منافاتی با هم ندارند یعنی ممکن است همه این امور سبب توجه فرشتگان به این مطلب شده باشد،و اتفاقا این یک واقعیت بود که آنها بیان داشتند،و لذا خداوند هم در پاسخ هرگز آن را انکار نفرمود، بلکه اشاره کرد در کنار این واقعیت،واقعیتهای مهمتری در باره انسان و مقام او وجود دارد که فرشتگان از آن آگاه نیستند! آنها فکر می کردند اگر هدف عبودیت و بندگی است که ما مصداق کامل آن هستیم،همواره غرق در عبادتیم و از همه کس سزاوارتر به خلافت!بی خبر از این که عبادت آنها با توجه به این که شهوت و غضب و خواستهای گوناگون در وجودشان راه ندارد با عبادت و بندگی این انسان که امیال و شهوات او را احاطه کرده و شیطان از هر سو او را وسوسه می کند تفاوت فراوانی دارد،اطاعت و فرمانبرداری این موجود طوفان زده کجا،و عبادت آن ساحل نشینان آرام و سبکبار کجا؟! آنها چه می دانستند که از نسل این آدم پیامبرانی همچون محمد و ابراهیم و نوح

و موسی و عیسی ع و امامانی همچون ائمه اهل بیت ع و بندگان صالح و شهیدان جانباز و مردان و زنانی که همه هستی خود را عاشقانه در راه خدا می دهند قدم به عرصه وجود خواهند گذاشت،افرادی که گاه فقط یک ساعت تفکر آنها برابر با سالها عبادت فرشتگان است! قابل توجه این که فرشتگان روی سه مساله در باره صفات خودشان تکیه کردند،تسبیح و حمد و تقدیس،بدون شک تسبیح و حمد یعنی خدا را پاک از هر گونه نقص و دارای هر گونه کمال دانستن،اما در این که مقصود از"تقدیس"چیست؟ بعضی آن را پاک شمردن پروردگار از هر گونه نقصان دانسته اند که در حقیقت تاکیدی می شود بر همان معنی"تسبیح".

ولی بعضی دیگر معتقدند که"تقدیس"که از ماده"قدس"است،یعنی پاک سازی روی زمین از فاسدان و مفسدان،یا پاک سازی خویشتن از هر گونه صفات زشت و مذموم،و تطهیر جسم و جان برای خدا و کلمه"لک"در جمله" نُقَدِّسُ لَکَ "را شاهد این مقصود دانسته اند،چرا که فرشتگان نگفتند"نقدسک"(تو را پاک می شمریم)بلکه گفتند" نُقَدِّسُ لَکَ "از برای تو جامعه را پاک می کنیم.

در حقیقت آنها می خواستند بگویند اگر هدف اطاعت و بندگی است ما سر بر فرمانیم،و اگر عبادت است ما هم همواره مشغول آنیم،و اگر پاک سازی خویشتن یا صفحه روی زمین است ما چنین می کنیم،در حالی که این انسان مادی هم خود فاسد است و هم صفحه زمین را پر از فساد می کند.

ولی برای اینکه حقایق بطور تفصیل بر فرشتگان روشن شود خداوند اقدام به آزمایش آنها نمود،تا خودشان اعتراف کنند که میان آنها و آدم"تفاوت از زمین تا آسمان است"! ***

فرشتگان در بوته آزمایش

آدم به لطف پروردگار دارای استعداد فوق العاده ای برای درک حقایق هستی بود.خداوند این استعداد او را به فعلیت رسانید و به گفته قرآن"به آدم همه اسماء(حقایق و اسرار عالم هستی)را تعلیم داد"( وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا ) گر چه مفسران در تفسیر"علم اسماء"بیانات گوناگونی دارند،ولی مسلم است که منظور تعلیم کلمات و نام های بدون معنا به آدم نبوده،چرا که این افتخاری محسوب نمیشده است،بلکه منظور دادن معانی این اسماء و مفاهیم و مسماهای آنها بوده است.

البته این آگاهی از علوم مربوط به جهان آفرینش و اسرار و خواص مختلف موجودات عالم هستی،افتخار بزرگی برای آدم بود.

در حدیثی داریم که از امام صادق ع پیرامون این آیه سؤال کردند، فرمود:"

الارضین و الجبال و الشعاب و الاودیه ثم نظر الی بساط تحته، فقال و هذا البساط مما علمه ":"فرمود منظور زمینها،کوه ها،دره ها و بستر رودخانه ها(و خلاصه تمامی موجودات)می باشد،سپس امام ع به فرشی که زیر پایش گسترده بود نظری افکند فرمود حتی این فرش هم از اموری بوده که خدا به آدم تعلیم داد"! 1.

بنا بر این علم اسماء چیزی شبیه"علم لغات"نبوده است بلکه مربوط به فلسفه و اسرار و کیفیات و خواص آنها بوده است،خداوند این علم را به آدم تعلیم کرد تا بتواند از مواهب مادی و معنوی این جهان در مسیر تکامل خویش بهره گیرد.

همچنین استعداد نام گذاری اشیاء را به او ارزانی داشت تا بتواند اشیاء را نام گذاری کند و در مورد احتیاج با ذکر نام آنها را بخواند تا لازم نباشد عین آن چیز را نشان دهد،و این خود نعمتی است بزرگ،ما هنگامی به اهمیت این

موضوع پی می بریم که می بینیم بشر امروز هر چه دارد به وسیله کتاب و نوشتن است و همه ذخائر علمی گذشتگان در نوشته های او جمع است،و این خود بخاطر نام گذاری اشیاء و خواص آنها است،و گر نه هیچگاه ممکن نبود علوم گذشتگان به آیندگان منتقل شود.

"سپس خداوند به فرشتگان فرمود اگر راست می گوئید اسماء اشیاء و موجوداتی را که مشاهده می کنید و اسرار و چگونگی آنها را شرح دهید"( ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلاٰئِکَةِ فَقٰالَ أَنْبِئُونِی بِأَسْمٰاءِ هٰؤُلاٰءِ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ ).

*** ولی فرشتگان که دارای چنان احاطه علمی نبودند در برابر این آزمایش فرو ماندند لذا در پاسخ"گفتند خداوندا منزهی تو،جز آنچه به ما تعلیم داده ای چیزی نمی دانیم"!( قٰالُوا سُبْحٰانَکَ لاٰ عِلْمَ لَنٰا إِلاّٰ مٰا عَلَّمْتَنٰا ).

"تو خود عالم و حکیمی"( إِنَّکَ أَنْتَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ ).

اگر ما در این زمینه سؤالی کردیم از ناآگاهیمان بود،ما این مطلب را نخوانده بودیم،و از این استعداد و قدرت شگرف آدم که امتیاز بزرگ او بر ما است بیخبر بودیم،حقا که او شایسته خلافت تو است و زمین و جهان هستی بی وجود او کمبودی داشت. در اینجا نوبت به آدم رسید که در حضور فرشتگان اسماء موجودات و اسرار آنها را شرح دهد."خداوند فرمود ای آدم فرشتگان را از اسماء و اسرار این موجودات با خبر کن"!( قٰالَ یٰا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمٰائِهِمْ ).

"هنگامی که آدم آنها را از این اسماء آگاه ساخت خداوند فرمود به شما نگفتم که من از غیب آسمانها و زمین آگاهم،و آنچه را که شما آشکار یا پنهان می کنید می دانم"( فَلَمّٰا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمٰائِهِمْ قٰالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ أَعْلَمُ مٰا تُبْدُونَ وَ مٰا کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ ).

در اینجا فرشتگان در برابر معلومات وسیع و دانش فراوان این انسان سر تسلیم فرود آوردند،و بر آنها آشکار شد که لایق خلافت زمین تنها او است!.

جمله" مٰا کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ "(آنچه را در درون مکتوم می داشتید)اشاره به این است که فرشتگان چیزی جز آنچه را اظهار کردند در دل داشتند،بعضی گفته اند این اشاره به آن حالت استکبار ابلیس است که آن روز در صف فرشتگان قرار داشت،و مخاطب به خطاب آنان بود.او در درون خود تصمیم داشت که هرگز در برابر آدم خضوع نکند.

ولی این احتمال نیز وجود دارد که منظور این بوده که فرشتگان خود را واقعا شایسته تر از هر کس برای خلافت الهی در روی زمین می دانستند،گر چه اشاره ای به این مطلب کردند ولی با صراحت آشکار ننمودند.

پاسخ به دو سؤال [خداوند چگونه این علوم را به آدم تعلیم نمود؟]

در اینجا دو سؤال باقی می ماند و آن اینکه خداوند چگونه این علوم را به آدم تعلیم نمود؟ وانگهی اگر این علوم را به فرشتگان نیز تعلیم می نمود آنها نیز همین فضیلت آدم را پیدا می کردند،این چه افتخاری برای آدم است که برای فرشتگان نیست؟ در پاسخ باید به این نکته توجه داشت که تعلیم در اینجا جنبه تکوینی داشته یعنی خدا این آگاهی را در نهاد و سرشت آدم قرار داده بود و در مدت کوتاهی آن را بارور ساخت.

اطلاق کلمه"تعلیم"در قرآن به"تعلیم تکوینی"در جای دیگر نیز آمده است،در سوره رحمن آیه 4 می خوانیم"علمه البیان"خداوند بیان را به انسان آموخت،روشن است که این تعلیم را خداوند در مکتب آفرینش به انسان داده و معنی آن همان استعداد و ویژگی فطری است که در نهاد انسانها قرار داده تا

بتوانند سخن بگویند.

و در پاسخ سؤال دوم باید توجه داشت که ملائکه آفرینش خاصی داشتند که استعداد فراگیری اینهمه علوم در آنها نبود،آنها برای هدف دیگری آفریده شده بودند،نه برای این هدف،و بهمین دلیل فرشتگان بعد از این آزمایش واقعیت را دریافتند و پذیرفتند،ولی شاید خودشان در آغاز فکر می کردند برای این هدف نیز آمادگی دارند،اما خداوند با آزمایش علم اسماء تفاوت استعداد آنها را با آدم روشن ساخت.

باز در اینجا سؤال دیگری پیش می آید که اگر منظور از علم اسماء علم اسرار آفرینش و فهم خواص همه موجودات است پس چرا ضمیر"هم"در جمله "ثم عرضهم"و"اسمائهم"و کلمه"هؤلاء"که معمولا همه اینها در افراد عاقل استعمال می شود در این مورد به کار رفته است؟ در پاسخ می گوئیم:

چنین نیست که ضمیر"هم"و کلمه"هؤلاء"منحصرا در افراد عاقل به کار برده شود بلکه گاهی در مجموعه ای از افراد عاقل و غیر عاقل و یا حتی در مجموعه ای از افراد غیر عاقل نیز استعمال می شود،چنان که یوسف ع در باره ستارگان و خورشید و ماه گفت" رَأَیْتُهُمْ لِی سٰاجِدِینَ ":"من در خواب دیدم همه آنها برای من سجده می کنند"(سوره یوسف آیه 4).

[سوره البقرة (2): آیات 34 تا 36]

اشاره

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اُسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ أَبیٰ وَ اِسْتَکْبَرَ وَ کٰانَ مِنَ اَلْکٰافِرِینَ (34) وَ قُلْنٰا یٰا آدَمُ اُسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ اَلْجَنَّةَ وَ کُلاٰ مِنْهٰا رَغَداً حَیْثُ شِئْتُمٰا وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ اَلشَّجَرَةَ فَتَکُونٰا مِنَ اَلظّٰالِمِینَ (35) فَأَزَلَّهُمَا اَلشَّیْطٰانُ عَنْهٰا فَأَخْرَجَهُمٰا مِمّٰا کٰانٰا فِیهِ وَ قُلْنَا اِهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَکُمْ فِی اَلْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتٰاعٌ إِلیٰ حِینٍ (36)

ترجمه:

34-و هنگامی که به فرشتگان گفتیم برای آدم سجده و خضوع کنید،همگی سجده کردند جز شیطان که سر باز زد و تکبر ورزید(و به خاطر نافرمانی و تکبر)از کافران شد! 35-و گفتیم ای آدم تو با همسرت در بهشت سکونت کن،و از(نعمتهای)آن گوارا هر چه می خواهید بخورید(اما)نزدیک این درخت نشوید که از ستمگران خواهید شد! 36-پس شیطان موجب لغزش آنها شد،و آنان را از آنچه در آن بودند(بهشت)خارج ساخت،و(در این هنگام)به آنها گفتیم همگی(به زمین)فرود آئید در حالی

که بعضی دشمن دیگری خواهید بود،و برای شما تا مدت معینی در زمین قرارگاه و وسیله بهره برداری است.

تفسیر:

اشاره

آدم در بهشت

قرآن در تعقیب بحثهای گذشته پیرامون مقام و عظمت انسان به فصل دیگری از این بحث پرداخته،نخست چنین می گوید:"بخاطر بیاورید هنگامی را که به فرشتگان گفتیم برای آدم سجده و خضوع کنید"( وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ ).

"آنها همگی سجده کردند جز ابلیس که سر باز زد و تکبر ورزید"( فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ أَبیٰ وَ اسْتَکْبَرَ ).

آری او استکبار کرد"و بخاطر همین استکبار و نافرمانی از کافران شد" ( وَ کٰانَ مِنَ الْکٰافِرِینَ ).

گر چه در آغاز چنین به نظر می آید که مساله سجده بر آدم بعد از آزمایش فرشتگان و تعلیم اسماء بوده،ولی دقت در آیات دیگر قرآن نشان می دهد که این موضوع بلافاصله بعد از آفرینش انسان و تکامل خلقت او و قبل از آزمایش فرشتگان بوده است.

در سوره حجر آیه 29 می خوانیم:" فَإِذٰا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ سٰاجِدِینَ " "هنگامی که آفرینش آدم را نظام بخشیدم و از روح خودم (روح شایسته ای که مخلوق من بود)در آن دمیدم برای او سجده کنید".

همین معنی در سوره"ص"آیه 72 نیز آمده است 1.

گواه دیگر این موضوع این است که اگر دستور سجده بعد از روشن شدن مقام آدم بود چندان افتخاری برای ملائکه محسوب نمی شد،زیرا در آن هنگام مقام

آدم بر همه آشکار شده بود.

بهر حال آیه فوق سند زنده و گواه روشنی بر شرافت انسان و عظمت مقام او است که پس از تکمیل خلقتش،تمام فرشتگان مامور می شوند در برابر این آفرینش بزرگ سر تعظیم فرود آورند،به راستی کسی که لایق مقام خلافت الهی و نمایندگی او در زمین است و استعداد آن همه تکامل و پرورش فرزندان بلند مقامی همچون پیامبران به خصوص پیامبر اسلام و جانشینانش دارد شایسته هر نوع احترامی است.

ما در برابر انسانی که چند فرمول علمی را می داند چه اندازه کرنش می کنیم پس چگونه است حال نخستین انسان با آن معلومات سرشار از جهان هستی!.

نکته ها:

اشاره

1-چرا ابلیس مخالفت کرد؟

می دانیم"شیطان"اسم جنس است شامل نخستین شیطان و همه شیطانها می شود ولی"ابلیس"اسم خاص است و اشاره به همان شیطانی است که اغواگر آدم شد،او طبق صریح آیات قرآن از جنس فرشتگان نبود،بلکه در صف آنها قرار داشت او از طائفه جن بود که مخلوق مادی است،در سوره کهف آیه 50 می خوانیم" فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ کٰانَ مِنَ الْجِنِّ ":"همگی سجده کردند جز ابلیس که از طائفه جن بود".

انگیزه او در این مخالفت کبر و غرور و تعصب خاصی بود که بر فکر او چیره شد،او چنین می پنداشت که از آدم برتر است،و نمی بایست دستور سجده بر آدم بر او داده شود،بلکه او باید مسجود باشد و آدم بر او سجده کند،که شرح این معنی در ذیل آیه 12 سوره اعراف خواهد آمد 1.

و علت کفر او نیز همین بود که فرمان حکیمانه پروردگار را نادرست شمرد

نه تنها عملا عصیان کرد از نظر اعتقاد نیز معترض بود،و به این ترتیب خودبینی و خودخواهی،محصول یک عمر ایمان و عبادت او را بر باد داد،و آتش به خرمن هستی او افکند،و کبر و غرور از این آثار بسیار دارد!.

تعبیر" کٰانَ مِنَ الْکٰافِرِینَ "نشان می دهد که او قبل از این فرمان نیز حساب خود را از مسیر فرشتگان و اطاعت فرمان خدا جدا کرده بود و در سر فکر استکبار می پروراند،و شاید به خود می گفت اگر دستور خضوع و سجده بمن داده شود قطعا اطاعت نخواهم کرد،ممکن است جمله" مٰا کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ "آنچه را کتمان می کردید اشاره ای به این معنی باشد.در حدیثی که در تفسیر قمی از امام عسکری ع نقل شده نیز همین معنی آمده است 1.

2-آیا سجده برای خدا بود یا آدم؟

شک نیست که"سجده"به معنی"پرستش"برای خدا است،چرا که در جهان هیچ معبودی جز خدا نیست،و معنی توحید عبادت همین است که غیر از خدا را پرستش نکنیم.

بنا بر این جای تردید نخواهد بود که فرشتگان برای آدم"سجده پرستش" نکردند،بلکه سجده برای خدا بود ولی بخاطر آفرینش چنین موجود شگرفی، و یا اینکه سجده برای آدم کردند اما سجده به معنی"خضوع"نه پرستش.

در کتاب"عیون الاخبار"از امام"علی بن موسی الرضا" ع چنین می خوانیم:

"

کان سجودهم للّٰه تعالی عبودیة،و لادم اکراما و طاعة،لکوننا فی صلبه "! "سجده فرشتگان پرستش خداوند از یک سو،و اکرام و احترام آدم از سوی دیگر بود،چرا که ما در صلب آدم بودیم"! 2.

بهر حال بعد از این ماجرا و ماجرای آزمایش فرشتگان به آدم دستور داده شد او و همسرش در بهشت سکنی گزیند،چنان که قرآن می گوید:"به آدم گفتیم تو و همسرت در بهشت ساکن شوید و هر چه می خواهید از نعمتهای آن گوارا بخورید"! ( وَ قُلْنٰا یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ وَ کُلاٰ مِنْهٰا رَغَداً حَیْثُ شِئْتُمٰا ) 1.

"ولی به این درخت مخصوص نزدیک نشوید که از ظالمان خواهید شد" ( وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونٰا مِنَ الظّٰالِمِینَ ).

از آیات قرآن استفاده می شود که آدم برای زندگی در روی زمین،همین زمین معمولی آفریده شده بود،ولی در آغاز خداوند او را ساکن بهشت که یکی از باغهای سرسبز پر نعمت این جهان بود ساخت،محیطی که در آن برای آدم هیچ گونه ناراحتی وجود نداشت.

شاید علت این جریان آن بوده که آدم با زندگی کردن روی زمین هیچگونه آشنایی نداشت،و تحمل زحمتهای آن بدون مقدمه برای او مشکل بود،و از چگونگی کردار و رفتار در زمین باید اطلاعات بیشتری پیدا کند،بنا بر این می بایست مدتی کوتاه تعلیمات لازم را در محیط بهشت ببیند و بداند زندگی روی زمین توام با برنامه ها و تکالیف و مسئولیتها است که انجام صحیح آنها باعث سعادت و تکامل و بقای نعمت است،و سرباز زدن از آن سبب رنج و ناراحتی.

و نیز بداند هر چند او آزاد آفریده شده،اما این آزادی بطور مطلق و نامحدود نیست که هر چه خواست انجام دهد او می بایست از پاره ای از اشیاء روی زمین چشم بپوشد.

و نیز لازم بود بداند چنان نیست که اگر خطا و لغزشی دامنگیرش شود

درهای سعادت برای همیشه به روی او بسته می شود،نه می تواند بازگشت کند و پیمان به بندد که بر خلاف دستور خدا عملی انجام نخواهد داد تا دوباره به نعمتهای الهی باز گردد.

او در این محیط می بایست تا حدی پخته شود،دوست و دشمن خویش را بشناسد،چگونگی زندگی در زمین را یاد گیرد،آری این خود یک سلسله تعلیمات لازم بود که می بایست فرا گیرد،و با داشتن این آمادگی به روی زمین قدم بگذارد.

اینها مطالبی بود که هم آدم و هم فرزندان او در زندگی آینده خود به آن احتیاج داشتند،بنا بر این شاید علت اینکه آدم در عین اینکه برای خلافت زمین آفریده شده بود مدتی در بهشت درنگ می کند و دستورهایی به او داده می شود جنبه تمرین و آموزش داشته باشد.

*** در اینجا"آدم"خود را در برابر فرمان الهی در باره خودداری از درخت ممنوع دید،ولی شیطان اغواگر که سوگند یاد کرده بود که دست از گمراه کردن آدم و فرزندانش بر ندارد به وسوسه گری مشغول شد،و چنان که از سایر آیات قرآن استفاده می شود به آدم اطمینان داد که اگر از این درخت بخورد او و همسرش فرشتگانی خواهند شد و جاویدان در بهشت زندگی می کنند،حتی قسم یاد کرد که من خیر خواه شما هستم(سوره اعراف آیه 20 و 21).

"سر انجام شیطان آن دو را به لغزش واداشت و از آنچه در آن بودند(بهشت) بیرون کرد"( فَأَزَلَّهُمَا الشَّیْطٰانُ عَنْهٰا فَأَخْرَجَهُمٰا مِمّٰا کٰانٰا فِیهِ ) 1.

آری از بهشتی که کانون آرامش و آسایش و دور از درد و رنج بود بر اثر فریب شیطان اخراج شدند.

و چنان که قرآن می گوید:"ما به آنها دستور دادیم که به زمین فرود آئید در حالی که دشمن یکدیگر خواهید بود"آدم و حوا از یک سو و شیطان از سوی دیگر( وَ قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ ).

"و برای شما تا مدت معینی در زمین قرارگاه و وسیله بهره برداری است" ( وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتٰاعٌ إِلیٰ حِینٍ ).

اینجا بود که آدم متوجه شد راستی به خویشتن ستم کرده و از محیط آرام و پر نعمت بهشت بخاطر تسلیم شدن در برابر وسوسه های شیطان بیرون رانده شده و در محیط پر زحمت و مملو از مشقتی قرار خواهد گرفت،درست است که آدم پیامبر بود و معصوم از گناه ولی چنان که خواهیم گفت هر گاه ترک اولی از پیامبر سر زند خداوند نسبت به او سخت می گیرد،همانند گناهی که از افراد عادی سر بزند و این جریمه سنگینی بود که آدم در برابر آن نافرمانی پرداخت.

نکته ها:

اشاره

1-بهشت آدم کدام بهشت بود؟

در پاسخ این پرسش باید به این نکته توجه داشت که گرچه بعضی آن را بهشت موعود نیکان و پاکان می دانند،ولی ظاهر این است که آن بهشت نبود.بلکه یکی از باغهای پر نعمت و روح افزای یکی از مناطق سر سبز زمین بوده است.

زیرا اولا بهشت موعود قیامت،نعمت جاودانی است که در آیات بسیاری از قرآن به این جاودانگی بودنش اشاره شده،و بیرون رفتن از آن ممکن نیست و ثانیا ابلیس آلوده و بی ایمان را در آن بهشت راهی نخواهد بود،نه وسوسه های شیطانی است و نه نافرمانی خدا.

ثالثا در روایاتی که از طرق اهل بیت ع بما رسیده این موضوع صریحا آمده است.

یکی از راویان حدیث می گوید از امام صادق ع راجع به بهشت آدم پرسیدم امام ع در جواب فرمود:باغی از باغهای دنیا بود که خورشید و ماه بر آن می تابید،و اگر بهشت جاودان بود هرگز آدم از آن بیرون رانده نمی شد(

جنة من جنات الدنیا یطلع فیها الشمس و القمر و لو کان من جنان الاخرة ما خرج منها ابدا ) 1.

و از اینجا روشن می شود که منظور از هبوط و نزول آدم به زمین نزول مقامی است نه مکانی یعنی از مقام ارجمند خود و از آن بهشت سر سبز پائین آمد.

این احتمال نیز داده شده که این بهشت در یکی از کرات آسمانی بوده است هر چند بهشت جاویدان نبوده،در بعضی از روایات اسلامی نیز اشاره به بودن این بهشت در آسمان شده است ولی ممکن است کلمه سماء(آسمان)در این گونه روایات اشاره به"مقام بالا"باشد،نه"مکان بالا".

ولی بهر حال شواهد فراوانی نشان می دهد که این بهشت غیر از بهشت سرای دیگر است چرا که آن پایان سیر انسان است و این آغاز سیر او بود،این مقدمه اعمال و برنامه های او است و آن نتیجه اعمال و برنامه هایش.

2-گناه آدم چه بود؟

روشن است آدم با آن مقامی که خدا در آیات گذشته برای او بیان کرد مقام والایی از نظر معرفت و تقوا داشت،او نماینده خدا در زمین بود او معلم فرشتگان بود،او مسجود ملائکه بزرگ خدا گردید،این آدم با این امتیازات مسلما گناه نمی کند،بعلاوه می دانیم او پیامبر بود و هر پیامبری معصوم است.

لذا این سؤال مطرح می شود آنچه از آدم سر زد چه بود.

در اینجا سه تفسیر وجود دارد که مکمل یکدیگرند:

1-آنچه آدم مرتکب شد"ترک اولی"و یا به عبارت دیگر"گناه نسبی" بود نه"گناه مطلق".

گناه مطلق گناهانی است که از هر کس سر زند گناه است و درخور مجازات (مانند شرک و کفر و ظلم و تجاوز)و گناه نسبی آن است که گاه بعضی اعمال مباح و یا حتی مستحبّ درخور مقام افراد بزرگ نیست،آنها باید از این اعمال چشم بپوشند،و به کار مهمتر پردازند،در غیر این صورت ترک اولی کرده اند،فی المثل نمازی را که ما می خوانیم قسمتی از آن با حضور قلب و قسمتی بی حضور قلب می گذرد درخور شان ما است،این نماز هرگز درخور مقام شخصی همچون پیامبر و علی ص نیست،او باید سراسر نمازش غرق در حضور در پیشگاه خدا باشد،و اگر غیر این کند حرامی مرتکب نشده اما ترک اولی کرده است.

آدم نیز سزاوار بود از آن درخت نخورد هر چند برای او ممنوع نبود بلکه "مکروه"بود.

2-نهی خداوند در اینجا نهی ارشادی است،یعنی همانند دستور طبیب که می گوید:فلان غذا را نخور که بیمار می شوی،خداوند نیز به آدم فرمود اگر از درخت ممنوع بخوری از بهشت بیرون خواهی رفت،و به درد و رنج خواهی افتاد،بنا بر این آدم مخالفت فرمان خدا نکرد،بلکه مخالفت نهی ارشادی کرد.

3-اساسا بهشت جای تکلیف نبود بلکه دورانی بود برای آزمایش و آمادگی آدم برای آمدن در روی زمین و این نهی تنها جنبه آزمایشی داشت 1.

3-مقایسه معارف قرآن با تورات

طبق آیات فوق بزرگترین افتخار و نقطه قوت،در وجود آدم،که او را به عنوان یک برگزیده آفرینش می توان معرفی نمود،و بهمین دلیل مسجود فرشتگان شد همان آگاهی او از"علم الاسماء"و اطلاع از"حقائق و اسرار آفرینش و جهان هستی"بود.

پیدا است آدم بخاطر این علوم آفریده شد،و فرزندان آدم اگر بخواهند تکامل پیدا کنند باید هر چه بیشتر از این علوم بهره گیرند،تکامل بیشتر هر کدام از آنها نسبت مستقیم با معلومات آنها از اسرار آفرینش دارد.

آری قرآن با صراحت تمام عظمت مقام آدم را در اینها می داند،ولی در تورات چنان که می خوانیم،سر بیرون رانده شدن آدم از بهشت و گناه بزرگ او را توجه به علم و دانش و دانستن نیک و بد می داند!.

در فصل دوم"سفر تکوین"از تورات آمده است:

"پس خداوند خدا،آدم را از خاک زمینی صورت داد و نسیم حیات را بر دماغش دمید،و آدم جان زنده شد.

و خداوند خدا،هر درخت خوش نما و بخوردن نیکو،از زمین رویانید، و هم درخت"حیات"در وسط باغ و درخت"دانستن نیک و بد"را...و خداوند خدا آدم را امر فرموده گفت که از تمامی درختان باغ مختاری که بخوری،اما از درخت "دانستن نیک و بد"مخور چه در روز خوردنت از آن مستوجب مرگ می شوی!..." و در فصل سوم چنین آمده است:

"و آواز خداوند خدا را شنیدند که بهنگام نسیم روز در باغ می خرامید و آدم و زنش خویشتن را از حضور خداوند خدا،در میان درختان باغ پنهان کردند"!! و خداوند خدا آدم را آواز کرده،وی را گفت که کجایی؟ او دیگر جواب گفت که آواز تو را در باغ شنیدم و ترسیدم،زیرا که برهنه ام!

به جهت آن پنهان شدم! و خدا به او گفت که تو را که گفت که برهنه ای؟!آیا از درختی که تو را امر کردم که نخوری خوردی؟!.

و آدم گفت زنی که از برای بودن با من دادی او از آن درخت به من داد که خوردم!...

و خداوند خدا گفت که اینک آدم نظر به"دانستن نیک و بد"چون یکی از ما شده است،پس حال مبادا که دست خود را دراز کرده و هم از"درخت حیات" بگیرد و خورده دائما زنده ماند! پس از آن سبب خداوند خدا او را از باغ عدن راند،تا آنکه در زمینی که از آن گرفته شده بود فلاحت نماید!..." همانطور که مشاهده فرمودید این"افسانه زننده"که در تورات کنونی بعنوان یک واقعیت تاریخی آمده است علت اصلی اخراج آدم را از بهشت،و گناه بزرگ او را توجه به علم و دانش و دانستن نیک و بد می داند.

و چنانچه آدم دست به"شجره نیک و بد"دراز نمی کرد تا ابد در جهل باقی می ماند تا آنجا که حتی نداند برهنه بودن زشت و ناپسند است،و برای همیشه در بهشت باقی می ماند.

به این ترتیب مسلما آدم نباید از کار خود پشیمان شده باشد زیرا از دست دادن بهشتی که شرط بقای در آن ندانستن نیک و بد است،در برابر بدست آوردن علم و دانش تجارت پر سودی محسوب می گردد،چرا آدم از این تجارت نگران و پشیمان باشد؟ بنا بر این افسانه تورات درست در نقطه مقابل قرآن که ارزش مقام انسان و سر آفرینش او را در"علم الاسماء"معرفی کرده قرار دارد.

از این گذشته در افسانه مزبور مطالب زننده عجیبی در باره خداوند و یا

مخلوقات او دیده می شود که هر یک از دیگری حیرت انگیزتر است و آن عبارت است از:

1-نسبت دادن دروغ به خدا(چنان که در جمله شماره 17 فصل دوم می گوید:خداوند گفت از آن درخت نخورید که می میرید"در حالی که نمی مردند بلکه دانا می شدند).

2-نسبت بخل به خداوند-(چنان که در جمله 22 فصل سوم می گوید:

که خدا نمی خواست آدم و حوا از درخت علم و حیات بخورند و دانا شوند و زندگی جاویدان پیدا کنند).

3-امکان وجود شریک برای خداوند-(چنان که در همان جمله می گوید:

آدم پس از خوردن از درخت نیک و بد همچون یکی از ما"خدایان"شده است).

4-نسبت حسد به خداوند(چنان که از همان جمله استفاده می شود که خداوند بر این علم و دانشی که برای آدم پیدا شده بود رشک برد!).

5-نسبت جسم به خداوند(چنان که از فصل سوم استفاده می شود که خداوند به هنگام صبح در خیابانهای بهشت می خرامید)! 6-خداوند از حوادثی که در نزدیکی او میگذرد بی خبر است!(چنان که در جمله 9 می گوید صدا زد آدم کجایی و آنها در لابلای درختان خود را از چشم خداوند پنهان کرده بودند) 1.

(البته نباید فراموش کرد که این افسانه های دروغین از نخست در تورات نبوده و بعدا به آن افزوده شده است).

4-مقصود از شیطان در قرآن چیست؟

کلمه"شیطان"از ماده"شطن"گرفته شده،و"شاطن"به معنی"خبیث و پست"آمده است و شیطان به موجود سرکش و متمرد اطلاق می شود،اعم از انسان

و یا جن و یا جنبندگان دیگر،و به معنی روح شریر و دور از حق،نیز آمده است،که در حقیقت همه اینها به یک قدر مشترک باز گشت می کنند.

باید دانست که"شیطان"اسم عام(اسم جنس)است،در حالی که"ابلیس" اسم خاص(علم)می باشد،و به عبارت دیگر"شیطان"به هر موجود موذی و منحرف کننده و طاغی و سرکش،خواه انسانی یا غیر انسانی می گویند،و ابلیس نام آن شیطان است که آدم را فریب داد و اکنون هم با لشکر و جنود خود در کمین آدمیان است.

از موارد استعمال این کلمه در قرآن نیز بر می آید که شیطان به موجود موذی و مضر گفته می شود،موجودی که از راه راست بر کنار بوده و در صدد آزار دیگران است،موجودی که سعی می کند ایجاد دودستگی نماید،و اختلاف و فساد به راه اندازد،چنان که می خوانیم:

" إِنَّمٰا یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَدٰاوَةَ وَ الْبَغْضٰاءَ... ،":

"شیطان می خواهد بین شما دشمنی و بغض و کینه ایجاد کند..." 1.

با توجه به اینکه کلمه"یرید"فعل مضارع است و دلالت بر استمرار دارد حاکی از این معنی است که این اراده،اراده همیشگی شیطان است.

و از طرفی می بینیم که در قرآن نیز شیطان به موجود خاصی اطلاق نشده، بلکه حتی به انسانهای شرور و مفسد نیز اطلاق گردیده است.آنجا که می خوانیم:

" وَ کَذٰلِکَ جَعَلْنٰا لِکُلِّ نَبِیٍّ عَدُوًّا شَیٰاطِینَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِّ ""بدینگونه ما برای هر پیامبری دشمنی از شیطانهای انسانی و یا جن قرار دادیم" 2.

و اینکه به ابلیس هم شیطان اطلاق شده بخاطر فساد و شرارتی است که در او وجود دارد.

علاوه بر اینها گاهی کلمه شیطان بر"میکربها"نیز اطلاق شده:

به عنوان نمونه امیر مؤمنان ع می فرماید،"

لا تشربوا الماء من ثلمة الاناء و لا من عروته،فان الشیطان یقعد علی العروة و الثلمة ":"از قسمت شکسته و طرف دستگیره ظرف،آب نخورید،زیرا شیطان بر روی دستگیره و قسمت شکسته شده ظرف می نشیند" 1.

و نیز امام صادق ع می فرماید:"

و لا یشرب من اذن الکوز،و لا من کسره ان کان فیه فانه مشرب الشیاطین " 2"از دستگیره و قسمت شکسته کوزه آب مخورید که جایگاه آشامیدن شیطانها است".

از قول پیامبر اسلام ص می خوانیم:"موهای شارب(سبیل)خویش را بلند مگذارید،زیرا شیطان آن را محیط امن برای زندگی خویش قرار می دهد، و در آنجا پنهان می گردد" 3! به این ترتیب روشن شد که یکی از معانی شیطان میکربهای زیانبخش و مضر است.

ولی بدیهی است منظور این نیست که:شیطان در همه جا به این معنی باشد، بلکه منظور این است که:شیطان معانی مختلفی دارد،که یکی از مصداقهای روشن آن"ابلیس"و لشکریان و اعوان او است:و مصداق دیگر آن انسانهای مفسد و منحرف کننده،و احیانا در پاره ای از موارد به معنی میکربهای موذی آمده است(دقت کنید).

5-خدا چرا شیطان را آفرید؟

بسیاری می پرسند شیطان که موجود اغواگری است اصلا چرا آفریده شد و فلسفه وجود او چیست؟!در پاسخ می گوئیم:

اولا:خداوند شیطان را،شیطان نیافرید،به این دلیل که سالها همنشین

فرشتگان و بر فطرت پاک بود،ولی بعد از آزادی خود سوء استفاده کرد و بنای طغیان و سرکشی گذارد،پس او در آغاز پاک آفریده شد و انحرافش بر اثر خواست خودش بود.

ثانیا:از نظر سازمان آفرینش وجود شیطان برای افراد با ایمان و آنها که می خواهند راه حق را بپویند زیانبخش نیست،بلکه وسیله پیشرفت و تکامل آنها است،چه اینکه پیشرفت و ترقی و تکامل،همواره در میان تضادها صورت می گیرد.

به عبارت روشنتر:انسان تا در برابر دشمن نیرومندی قرار نگیرد هرگز نیروها و نبوغ خود را بسیج نمی کند و بکار نمی اندازد،همین وجود دشمن نیرومند سبب تحرک و جنبش هر چه بیشتر انسان و در نتیجه ترقی و تکامل او می شود.

یکی از فلاسفه بزرگ تاریخ معاصر"تواین بی"می گوید:"هیچ تمدن درخشانی در جهان پیدا نشد،مگر این که،ملتی مورد هجوم یک نیروی خارجی قرار گرفت و بر اثر این تهاجم نبوغ و استعداد خود را بکار انداخت و آن چنان تمدن درخشانی را پی ریزی کرد".

[سوره البقرة (2): آیات 37 تا 39]

اشاره

فَتَلَقّٰی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِمٰاتٍ فَتٰابَ عَلَیْهِ إِنَّهُ هُوَ اَلتَّوّٰابُ اَلرَّحِیمُ (37) قُلْنَا اِهْبِطُوا مِنْهٰا جَمِیعاً فَإِمّٰا یَأْتِیَنَّکُمْ مِنِّی هُدیً فَمَنْ تَبِعَ هُدٰایَ فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ (38) وَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ اَلنّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ (39)

ترجمه:

37-سپس آدم از پروردگار خود کلماتی دریافت داشت(و با آنها توبه کرد)و خداوند توبه او را پذیرفت،خداوند تواب و رحیم است.

38-گفتیم همگی از آن(به زمین)فرود آئید هر گاه هدایتی از طرف من برای شما آمد کسانی که از آن پیروی کنند نه ترسی بر آنهاست و نه غمگین می شوند.

39-و کسانی که کافر شوند و آیات ما را تکذیب کنند اهل دوزخند و همیشه در آن خواهند بود

تفسیر:

بازگشت آدم به سوی خدا

بعد از ماجرای وسوسه ابلیس و دستور خروج آدم از بهشت،آدم متوجه شد راستی به خویشتن ستم کرده،و از آن محیط آرام و پر نعمت،بر اثر فریب شیطان بیرون رانده شده،و در محیط پر زحمت و مشقت بار زمین قرار خواهد گرفت، در اینجا آدم به فکر جبران خطای خویش افتاد و با تمام جان و دل متوجه پروردگار شد،توجهی آمیخته با کوهی از ندامت و حسرت.

لطف خدا نیز در این موقع به یاری او شتافت و چنان که قرآن در آیات فوق می گوید:"آدم از پروردگار خود کلماتی دریافت داشت،سخنانی مؤثر و دگرگون کننده،و با آن توبه کرد و خدا نیز توبه او را پذیرفت"( فَتَلَقّٰی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِمٰاتٍ فَتٰابَ عَلَیْهِ ).

چرا که او تواب و رحیم است." إِنَّهُ هُوَ التَّوّٰابُ الرَّحِیمُ " "توبه"در اصل به معنی"بازگشت"است،و در لسان قرآن به معنی بازگشت از گناه می آید،این در صورتی است که به شخص گنهکار نسبت داده شود،ولی گاه این کلمه به خدا نسبت داده می شود،در آنجا به معنی بازگشت به رحمت است،یعنی رحمتی را که به خاطر ارتکاب گناه از بنده سلب کرده بود بعد از بازگشت او به خط اطاعت و بندگی به او باز می گرداند،و به همین جهت در مورد خدا تعبیر به"تواب"(بسیار بازگشت کننده به رحمت)می شود.

و به تعبیر دیگر"توبه"لفظی است مشترک،میان خدا و بندگان،هنگامی که بندگان به آن توصیف شوند مفهومش این است که به سوی خدا بازگشته اند زیرا هر گنهکاری در حقیقت از پروردگارش فرار کرده،هنگامی که توبه می کند به سوی او باز می گردد.

خداوند نیز در حالت عصیان بندگان گویی از آنها روی گردان می شود، هنگامی که خداوند به توبه توصیف می شود،مفهومش این است که نظر لطف و رحمت و محبتش را به آنها باز می گرداند 1.

درست است که آدم در حقیقت کار حرامی انجام نداده بود،ولی همین ترک

اولی نسبت به او عصیان محسوب می شد،او به سرعت متوجه وضع خود شد و به سوی پروردگارش بازگشت.

در اینکه منظور از"کلمات"چه بوده در پایان این بحث سخن خواهیم گفت.

*** به هر حال آنچه نمی بایست بشود-یا می بایست بشود-شد،و با اینکه توبه آدم پذیرفته گردید،ولی اثر وضعی کار او که هبوط به زمین بود تغییر نیافت، و چنان که آیات فوق می گوید:"ما به آنها گفتیم:همگی(آدم و حوا)به زمین فرود آئید،هر گاه از جانب ما هدایتی برای شما آید کسانی که از آن پیروی کنند، نه ترسی دارند و نه اندوهگین خواهند شد"( قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهٰا جَمِیعاً فَإِمّٰا یَأْتِیَنَّکُمْ مِنِّی هُدیً فَمَنْ تَبِعَ هُدٰایَ فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ ).

*** "ولی آنان که کافر شوند و آیات ما را تکذیب کنند برای همیشه در آتش دوزخ خواهند ماند"( وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ ).

نکته ها:

اشاره

1-کلماتی که خدا بر آدم القا کرد چه بود؟

در اینکه"کلمات"و سخنانی را که خدا برای توبه به آدم تعلیم داد چه سخنانی بوده است در میان مفسران گفتگو است.

معروف این است که همان جملات سوره اعراف آیه 23 می باشد: قٰالاٰ رَبَّنٰا ظَلَمْنٰا أَنْفُسَنٰا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنٰا وَ تَرْحَمْنٰا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخٰاسِرِینَ ":"گفتند:

خداوندا ما بر خود ستم کردیم،اگر تو ما را نبخشی و بر ما رحم نکنی از زیانکاران

خواهیم بود".

بعضی گفته اند منظور از کلمات،این دعا و نیایش بوده است:

اللهم لا اله الا انت سبحانک و بحمدک رب انی ظلمت نفسی فاغفر لی انک خیر الغافرین.

اللهم لا اله الا انت سبحانک و بحمدک رب انی ظلمت نفسی فارحمنی انک خیر الراحمین.

اللهم لا اله الا انت سبحانک و بحمدک رب انی ظلمت نفسی فتب علی انک انت التواب الرحیم.

پروردگارا!معبودی جز تو نیست،پاک و منزهی،تو را ستایش می کنم، من به خود ستم کردم مرا ببخش که بهترین بخشندگانی.

خداوندا!معبودی جز تو نیست،پاک و منزهی،تو را ستایش می کنم،من به خود ستم کردم بر من رحم کن که بهترین رحم کنندگانی.

بار الها!معبودی جز تو نیست،پاک و منزهی،تو را حمد می گویم،من به خویش ستم کردم،رحمتت را شامل حال من کن و توبه ام را بپذیر که تو تواب و رحیمی".

این موضوع در روایتی از امام باقر ع نقل شده است 1.

نظیر همین تعبیرات در آیات دیگر قرآن در مورد یونس ع و موسی ع می خوانیم،یونس به هنگام در خواست بخشش از خدا می گوید: سُبْحٰانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظّٰالِمِینَ :"خداوندا منزهی من از کسانی هستم که به خود ستم کرده ام" 2.

در باره حضرت موسی ع می خوانیم: قٰالَ رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی فَاغْفِرْ لِی فَغَفَرَ لَهُ :"گفت:پروردگارا من به خود ستم کردم مرا ببخش و خدا او را بخشید" 3.

در روایات متعددی که از طرق اهل بیت ع وارد شده است می خوانیم:

که مقصود از کلمات تعلیم اسماء بهترین مخلوق خدا یعنی محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین ع بوده است،و آدم با توسل به این کلمات از درگاه خداوند تقاضای بخشش نمود و خدا او را بخشید.

این تفسیرهای سه گانه هیچگونه منافاتی با هم ندارد،چرا که ممکن است مجموع این کلمات به آدم،تعلیم شده باشد تا با توجه به حقیقت و عمق باطن آنها انقلاب روحی تمام عیار،برای او حاصل گردیده و خدا او را مشمول لطف و هدایتش قرار دهد.

2-چرا جمله"اهبطوا"تکرار شده است؟

در آیات مورد بحث،و آیات پیش از آن خواندیم که قبل از توبه و بعد از توبه به آدم و همسرش حوا خطاب شده به زمین فرود آئید،در اینکه این تکرار برای تاکید است یا اشاره به دو مطلب دیگر در میان مفسران گفتگو است،ولی ظاهر این است که جمله دوم اشاره به این واقعیت باشد که"آدم"گمان نکند با پذیرش توبه او هبوط به زمین منتفی شده است،بلکه او این راه را باید برود! یا به این جهت که از اول برای این هدف آفریده شده بود،و یا به خاطر اینکه این هبوط اثر وضعی عمل او بوده است،این اثر وضعی با توبه دگرگون نمی شود.

3-مخاطب در"اهبطوا"کیست؟

"اهبطوا"به صیغه جمع آمده است در حالی که آدم و حوا که مخاطب اصلی این سخن بودند دو نفر بیشتر نبودند و باید"صیغه تثنیه"آورده شود،اما به خاطر اینکه هبوط آدم و حوا به زمین نتیجه اش این بود که فرزندان و نسلهای آنها نیز در زمین ساکن خواهند شد،به صورت صیغه جمع آمده است.

[سوره البقرة (2): آیه 40]

اشاره

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اُذْکُرُوا نِعْمَتِیَ اَلَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ وَ أَوْفُوا بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ وَ إِیّٰایَ فَارْهَبُونِ (40)

ترجمه:

40-ای فرزندان اسرائیل نعمتهایی را که به شما ارزانی داشتم به خاطر بیاورید، و به پیمانی که با من بسته اید وفا کنید،تا من نیز به پیمان شما وفا کنم،(و در راه انجام وظیفه و عمل به پیمانها)تنها از من بترسید.

تفسیر:

یاد نعمتهای خدا.

داستان خلافت آدم در زمین و بزرگداشت او از سوی فرشتگان،و سپس فراموش کردن پیمان الهی و خارج شدن او از بهشت و همچنین توبه او را در آیات گذشته شنیدیم،و از این ماجرا این اصل اساسی روشن شد که در این جهان، همواره دو نیروی مختلف حق و باطل در برابر هم قرار دارند و مشغول مبارزه اند، آن کس که تابع شیطان شود،راه باطل را انتخاب کند،سرانجامش دور شدن از بهشت و سعادت و گرفتاری در رنج و درد است،و به دنبال آن پشیمانی.

به عکس،آنها که خط فرمان پروردگار را بدون اعتنا به وسوسه های شیاطین و باطل گرایان ادامه دهند،پاک و آسوده از درد و رنج خواهند زیست.

و از آنجا که داستان نجات بنی اسرائیل از چنگال فرعونیان و خلافت آنها در زمین،سپس فراموش کردن پیمان الهی و گرفتار شدن آنها در چنگال رنج و بدبختی،شباهت زیادی به داستان آدم دارد،بلکه فرعی از آن اصل کلی محسوب می شود،خداوند در آیه مورد بحث و دهها آیه بعد از آن،فرازهای مختلفی از زندگی بنی اسرائیل و سرنوشت آنها را بیان می کند،تا آن درس تربیتی که با ذکر سرنوشت آدم،آغاز شد در این مباحث تکمیل گردد.

روی سخن را به بنی اسرائیل کرده چنین می گوید:"ای بنی اسرائیل به خاطر بیاورید نعمتهای مرا که به شما بخشیدم،و به عهد من وفا کنید تا من نیز به عهد شما وفا کنم،و تنها از من بترسید"( یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ وَ أَوْفُوا بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ وَ إِیّٰایَ فَارْهَبُونِ ).

در حقیقت این سه دستور(یادآوری نعمتهای بزرگ خدا،وفای به عهد پروردگار،و ترس از نافرمانی او)اساس تمام برنامه های الهی را تشکیل می دهد.

یاد نعمتهای او انسان را به معرفت او دعوت می کند،و حس شکرگزاری را در انسان بر می انگیزد،سپس توجه به این نکته که این نعمتها بی قید و شرط نیست و در کنار آن خدا عهد و پیمانی گرفته،انسان را متوجه تکالیف و مسئولیتهایش می کند،و بعد از آن نترسیدن از هیچکس و هیچ مقام در راه انجام وظیفه سبب می شود که انسان همه موانع را در این راه از پیش پای خود بر دارد و به مسئولیتها و تعهدهایش وفا کند،چرا که یکی از موانع مهم این راه ترسهای بی دلیل از این و آن است،به خصوص در مورد بنی اسرائیل،که سالها زیر سیطره فرعونیان قرار داشتند و ترس جزء بافت وجود آنها شده بود.

نکته ها:

اشاره

1-یهود در مدینه

-جالب اینکه طبق تصریح بعضی از مورخان قرآن، سوره بقره نخستین سوره ای است که در مدینه نازل شد،و قسمت مهمی از آن در باره یهود،بحث می کند،زیرا یهود در آنجا معروفترین جمعیت پیروان اهل کتاب بودند،و قبل از ظهور پیامبر ص طبق کتب مذهبی خود انتظار چنین ظهوری را داشتند و دیگران را به آن بشارت می دادند،از نظر اقتصادی نیز وضع آنها بسیار خوب بود،و روی هم رفته،نفوذ عمیقی در مدینه داشتند.

اما با ظهور اسلام،اسلامی که راههای منافع نامشروع آنها را می بست و جلو

انحرافات و خودکامگی های آنهای را می گرفت،نه تنها غالبا دعوت اسلام را نپذیرفتند،بلکه در آشکار و نهان بر ضد اسلام قیام کردند،همان مبارزه ای که هنوز هم بعد از چهارده قرن ادامه دارد.

آیه فوق و آیات بعد نازل شد و آنها را زیر شدیدترین رگبار سرزنشهای خود گرفت،و آن چنان با ذکر دقیق قسمتهای حساس تاریخشان آنها را تکان داد که هر کس کمترین روح حق جویی داشت بیدار گشت به سوی اسلام آمد،بعلاوه درس آموزنده ای بود برای همه مسلمانها.

در آیات آینده به خواست خدا فرازهایی از قبیل نجاتشان از چنگال فرعون، شکافتن دریا و غرق شدن فرعونیان،میعادگاه موسی در کوه طور،گوساله پرستی بنی اسرائیل در غیبت موسی،دستور توبه خونین و نازل شدن نعمتهای ویژه خدا بر آنها،و مانند آن خواهیم خواند که هر کدام درس یا درسهای آموزنده ای در بر دارد.

2-دوازده پیمان خدا با یهود چه بود؟

-آن گونه که از آیات قرآن استفاده می شود این پیمان همان پرستش خداوند یگانه،نیکی به پدر و مادر، بستگان،یتیمان،و مستمندان،و خوشرفتاری با مردم،بر پا داشتن نماز،ادای زکات،دوری از اذیت و آزار،و خونریزی بوده است.

شاهد این سخن آیه 83 و 84 همین سوره است: وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ لاٰ تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّٰهَ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً وَ ذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ قُولُوا لِلنّٰاسِ حُسْناً وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ ... وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَکُمْ لاٰ تَسْفِکُونَ دِمٰاءَکُمْ وَ لاٰ تُخْرِجُونَ أَنْفُسَکُمْ مِنْ دِیٰارِکُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَ أَنْتُمْ تَشْهَدُونَ .

در حقیقت این دو آیه اشاره به ده پیمان مختلف است که خدا از یهود گرفته

بود،و با ضمیمه کردن آیه 12 سوره مائده( وَ لَقَدْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... وَ قٰالَ اللّٰهُ إِنِّی مَعَکُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاٰةَ وَ آتَیْتُمُ الزَّکٰاةَ وَ آمَنْتُمْ بِرُسُلِی وَ عَزَّرْتُمُوهُمْ... )که دو پیمان دیگر دائر به ایمان به انبیاء و تقویت آنان از آن استفاده می شود،روشن می گردد که آنها در برابر آن نعمتهای بزرگ الهی و تعهدهای فراوانی کرده بودند و به آنها وعده داده شده بود،که اگر به اینها وفادار بمانید در باغهایی از بهشت جای خواهید گرفت که نهرها از زیر قصرها و درختانش جاری است( لَأُدْخِلَنَّکُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ )اما متاسفانه آنها سر انجام همه این پیمانها را زیر پا گذاردند که هنوز هم به پیمان شکنی خویش ادامه میدهند،در نتیجه پراکنده و در بدر شدند و تا این پیمان شکنیها ادامه دارد،این وضع نیز ادامه خواهد یافت،و اگر می بینیم چند روزی در پناه دیگران سر و صدایی دارند هرگز دلیل بر پیروزیشان نیست،و ما به خوبی می بینیم روزی را که فرزندان غیور اسلام،دور از گرایشهای نژادی و قومی تنها در سایه قرآن بپاخیزند و به این سر و صداها خاتمه دهند.

4-خدا نیز به عهدش وفا می کند

-نعمتهای خدا هیچگاه بی قید و شرط نیست،در کنار هر نعمتی مسئولیتی قرار دارد و شرطی نهفته است.

در روایتی از امام صادق ع می خوانیم که منظور از" أُوفِ بِعَهْدِکُمْ "این است که من به عهد خودم وفا خواهم کرد و شما را به بهشت خواهم برد" 1.

و اگر در قسمتی از این حدیث ایمان به ولایت علی ع بخشی از این پیمان ذکر شده جای تعجب نیست،زیرا یکی از مواد پیمان بنی اسرائیل قبول رسالت پیامبران الهی و تقویت آنها بود،و می دانیم قبول جانشینان آنها نیز دنباله همان مساله رهبری و ولایت است که در هر زمان متناسب با آن عصر باید تحقق یابد،

در زمان موسی عهده دار این منصب او بود و در عصر پیامبر،پیامبر و در زمانهای بعد علی ع.

ضمنا جمله" إِیّٰایَ فَارْهَبُونِ "(تنها از مجازات من بترسید)تاکیدی است بر این مطلب که در راه وفای به عهدهای الهی و اطاعت فرمانش از هیچ چیز و هیچکس نباید ترس و وحشت داشت،این انحصار را از کلمه"ایای"که مقدم بر جمله"فارهبون"است استفاده می کنیم.

5-چرا یهودیان را بنی اسرائیل می گویند؟

"اسرائیل"یکی از نامهای یعقوب،پدر یوسف می باشد،در علت نامگذاری یعقوب به این نام مورخان غیر مسلمان مطالبی گفته اند که با خرافات آمیخته است.

چنان که"قاموس کتاب مقدس"می نویسد:"اسرائیل به معنی کسی است که بر خدا مظفر گشت"!وی اضافه می کند که"این کلمه لقب یعقوب بن اسحاق است که در هنگام مصارعه(کشتی گرفتن)با فرشته خدا به آن ملقب گردید"! همین نویسنده در ذیل کلمه"یعقوب"می نویسد:ثبات و استقامت و ایمان خود را ظاهر ساخت،در این حال خداوند اسم وی را تغییر داده"اسرائیل"نامید، و وعده داد که پدر جمهور طوائف خواهد شد...و...بالاخره در کمال پیری در گذشت،و مثل یکی از سلاطین دنیا مدفون گشت!و اسم یعقوب و اسرائیل بر تمام قومش اطلاق می شود".

همچنین او در ذیل کلمه"اسرائیل"می نویسد:"و این اسم را موارد بسیار است چنان که گاهی قصد از نسل اسرائیل و نسل یعقوب است 1.

ولی دانشمندان ما مانند مفسر معروف طبرسی در"مجمع البیان"در این باره

چنین می نویسد:"اسرائیل همان یعقوب فرزند اسحاق پسر ابراهیم ع است"...

او می گوید،"اسر"به معنی"عبد"و ئیل (به معنی اللّٰه)است،و این کلمه مجموعا معنی"عبد اللّٰه"را می بخشد.

بدیهی است داستان کشتی گرفتن اسرائیل با فرشته خداوند و یا با خود خداوند که در تورات تحریف یافته کنونی دیده می شود یک داستان ساختگی و کودکانه است که از شان یک کتاب آسمانی به کلی دور است و این خود یکی از مدارک تحریف تورات کنونی است.

[سوره البقرة (2): آیات 41 تا 43]

اشاره

وَ آمِنُوا بِمٰا أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِمٰا مَعَکُمْ وَ لاٰ تَکُونُوا أَوَّلَ کٰافِرٍ بِهِ وَ لاٰ تَشْتَرُوا بِآیٰاتِی ثَمَناً قَلِیلاً وَ إِیّٰایَ فَاتَّقُونِ (41) وَ لاٰ تَلْبِسُوا اَلْحَقَّ بِالْبٰاطِلِ وَ تَکْتُمُوا اَلْحَقَّ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (42) وَ أَقِیمُوا اَلصَّلاٰةَ وَ آتُوا اَلزَّکٰاةَ وَ اِرْکَعُوا مَعَ اَلرّٰاکِعِینَ (43)

ترجمه:

41-و به آنچه نازل کرده ام(قرآن)ایمان بیاورید که نشانه های آن با آنچه در کتابهای شما است کاملا مطابقت دارد،و نخستین کافر به آن نباشید،و آیات مرا به بهای ناچیزی نفروشید(به خاطر در آمد مختصری نشانه های قرآن و پیامبر اسلام را که در کتب شما موجود است پنهان نکنید)و تنها از من(و مخالفت دستور من)بترسید (نه از مردم).

42-و حق را با باطل نیامیزید،و حقیقت را با اینکه می دانید کتمان نکنید.

43-و نماز را بپا دارید و زکات را ادا کنید،و همراه رکوع کنندگان رکوع نمائید(و نماز را با جماعت بگذارید).

شان نزول:

بعضی از مفسران بزرگ از امام باقر ع در شان نزول نخستین آیات مورد بحث چنین نقل کرده اند که:"حیی بن اخطب،و کعب بن اشرف،و جمعی دیگر از یهود،هر سال مجلس میهمانی(پر زرق و برقی)از طرف یهودیان برای آنها ترتیب داده می شد،آنها حتی راضی نبودند که این منفعت کوچک به خاطر قیام پیامبر اسلام ص از میان برود،به این دلیل(و دلائل دیگر)آیات تورات را که در زمینه اوصاف پیامبر ص بود تحریف کردند،این همان"ثمن قلیل"و بهای

کم است که قرآن در این آیه به آن اشاره می کند 1.

تفسیر:

سود پرستی یهود

به دنبال پیمانی که خداوند از یهود گرفته بود،و از جمله آن پیمان،ایمان به پیامبران الهی و اطاعت فرمانهای او بود،در سه آیه مورد بحث به نه بخش از دستوراتی که به یهود داده شده اشاره می کند.

نخست می فرماید:"به آیاتی که بر پیامبر اسلام ص نازل شده ایمان بیاورید،آیاتی که هماهنگ با اوصافی است که در تورات شما آمده است( وَ آمِنُوا بِمٰا أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِمٰا مَعَکُمْ ).

قرآن مصدق کتابی است که نزد خود شما است،یعنی بشاراتی را که تورات و پیامبران پیشین به پیروان خود دادند که بعد از ما پیامبری با چنین اوصاف ظهور خواهد کرد و کتاب آسمانیش دارای این ویژگیها است اکنون که می بینید صفات این پیامبر و ویژگیهای قرآن کاملا منطبق بر بشاراتی است که در کتب شما آمده و هماهنگی همه جانبه با آن دارد چرا به آن ایمان نمی آورید؟!.

سپس می گوید:"شما نخستین کسی نباشید که به این کتاب آسمانی کفر می ورزید و آن را انکار می کنید"( وَ لاٰ تَکُونُوا أَوَّلَ کٰافِرٍ بِهِ ).

یعنی اگر مشرکان و بت پرستان عرب،کافر شوند زیاد عجیب نیست عجیب کفر و انکار شما است،آنهم به عنوان پیشگامان و نخستین مخالفان،چرا که هم از آنها با اطلاعترید،و اهل کتابید و در کتب آسمانی شما این همه بشارات در باره ظهور چنین پیامبری داده شده،و به همین دلیل قبل از ظهورش،شما نخستین منادیان او بودید، چه شد که بعد از این ظهور بجای اینکه نخستین مؤمنان باشید نخستین کافران شدید؟.

آری بسیار از یهودیان اصولا مردمی لجوجند،و اگر این لجاجت نبود باید آنها خیلی زودتر از دیگران ایمان آورده باشند.

در سومین جمله می گوید:"شما آیات مرا به بهای اندکی نفروشید" و آن را با یک میهمانی سالیانه معاوضه نکنید( وَ لاٰ تَشْتَرُوا بِآیٰاتِی ثَمَناً قَلِیلاً ).

بدون شک آیات خدا را با هیچ بهایی نباید معاوضه کرد،چه کم باشد و چه بسیار،ولی این جمله در حقیقت اشاره به دون همتی این دسته از یهود است که به خاطر منافع اندکی همه چیز را بدست فراموشی می سپردند،و آنها که تا آن روز از مبشران قیام پیامبر اسلام ص و کتاب آسمانی او بودند،هنگامی که منافع خویش را در خطر دیدند این بشارتها را انکار کردند و آیات تورات را تحریف نمودند، چرا که در صورت آشنایی مردم به حقیقت،کاخ ریاست آنها فرو می ریخت.

اصولا اگر تمام این جهان را به کسی بدهند تا یکی از آیات الهی را انکار کند براستی بهای کم و اندکی است،زیرا این زندگی سر انجام نابودشدنی است و سرای آخرت ابدی و جاودانی است تا چه رسد که انسان بخواهد،این آیات الهی را فدای منافع ناچیزی کند.

و در چهارمین دستور می گوید:تنها از من بپرهیزید"( وَ إِیّٰایَ فَاتَّقُونِ ) از این نترسید که روزی شما قطع شود و از این نترسید که جمعی از متعصبان یهود بر ضد شما سران قیام کنند، تنها از من یعنی از مخالفت فرمان من بترسید.

*** در پنجمین دستور می فرماید:"حق را با باطل نیامیزید"تا مردم به اشتباه بیفتند ( وَ لاٰ تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبٰاطِلِ ).

و در ششمین دستور از کتمان حق نهی کرده می گوید:"حق را مکتوم ندارید در حالی که شما می دانید و آگاهید"( وَ تَکْتُمُوا الْحَقَّ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ ).

هم کتمان حق،جرم و گناه است،و هم آمیختن حق و باطل که هر دو از

نظر نتیجه،یکسان می باشند،حق را بگوئید هر چند به زیان شما باشد،و باطل را با آن نیامیزید هر چند منافع زودگذرتان به خطر بیفتد.

*** و بالاخره هفتمین و هشتمین و نهمین دستور را به این صورت بازگو می کند:

"نماز را بپا دارید زکات را ادا کنید،و(عبادت دستجمعی را فراموش ننمائید) با رکوع کنندگان رکوع نمائید"( وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ ).

با اینکه دستور اخیر اشاره به مساله نماز جماعت است،ولی از میان تمام افعال نماز تنها"رکوع"را بیان کرده و می گوید:"با رکوع کنندگان رکوع کنید"این تعبیر شاید به خاطر آن باشد که نماز یهود مطلقا دارای رکوع نبود، این نماز مسلمانان است که یکی از ارکان اصلی آن،رکوع محسوب می شود.

جالب اینکه نمی گوید:نماز بخوانید،بلکه می گوید: أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ (نماز را بپا دارید)یعنی تنها خودتان نمازخوان نباشید بلکه چنان کنید که آئین نماز در جامعه انسانی بر پا شود،و مردم با عشق و علاقه به سوی آن بیایند.

بعضی از مفسران گفته اند تعبیر به"اقیموا"اشاره به این است که نماز شما تنها اذکار و اوراد نباشد بلکه آن را بطور کامل بپا دارید که مهمترین رکن آن توجه قلبی و حضور دل در پیشگاه خدا و تاثیر نماز در روح و جان آدمی است 1.

در حقیقت در این سه دستور اخیر،نخست پیوند فرد با خالق(نماز)بیان شده،و سپس پیوند با مخلوق(زکات)و سر انجام پیوند دستجمعی همه مردم با هم در راه خدا!.