مشخصات کتاب

سرشناسه : مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵ -

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر نمونه/ بقلم جمعی از نویسندگان؛ زیرنظر ناصر مکارم شیرازی.

مشخصات نشر : طهران. : دارالکتب الاسلامیه ، ۱۳۵۳.

مشخصات ظاهری : ج.

وضعیت فهرست نویسی : فهرست نویسی توصیفی

یادداشت : فهرستنویسی براساس جلد دوم، ۱۳۵۳.

یادداشت : کتابنامه.

شماره کتابشناسی ملی : ۵۴۲۴۵

[ ادامه سوره بقره ]

[سوره البقرة (2): آیه 188]

اشاره

وَ لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ وَ تُدْلُوا بِهٰا إِلَی اَلْحُکّٰامِ لِتَأْکُلُوا فَرِیقاً مِنْ أَمْوٰالِ اَلنّٰاسِ بِالْإِثْمِ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (188)

ترجمه:

188-و اموال یکدیگر را به باطل(و ناحق)در میان خود نخورید!و برای خوردن بخشی از اموال مردم به گناه،(قسمتی از)آن را(به عنوان رشوه)به قضات ندهید،در حالی که می دانید(این کار،گناه است)!

تفسیر:

خطوط اصلی اقتصاد اسلامی

این آیه اشاره به یک اصل کلی و مهم اسلامی می کند که در تمام مسائل اقتصادی حاکم است،و به یک معنی می شود تمام ابواب فقه اسلامی را در بخش اقتصاد،زیر پوشش آن قرار داد،و به همین دلیل فقهای بزرگ ما در بخشهای زیادی از فقه اسلامی به این آیه تمسک می جویند،می فرماید:"اموال یکدیگر را در میان خود به باطل و ناحق نخورید"( وَ لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ ).

در اینکه منظور از"باطل"در اینجا چیست،تفسیرهای مختلفی ذکر کرده اند، بعضی آن را به معنی اموالی که از روی غصب و ظلم به دست می آید دانسته اند.

و بعضی اشاره به اموالی که از طریق قمار و مانند آن فراهم می گردد.

و بعضی آن را اشاره به اموالی می دانند که از طریق سوگند دروغ(و انواع پرونده سازی های دروغین به دست می آید).

ولی ظاهر این است که مفهوم آیه عمومیت دارد و همه این مسائل و غیر اینها را شامل می شود،زیرا"باطل"که به معنی زایل و از بین رونده است،همه را در بر می گیرد،و اگر در بعضی از روایات،از امام باقر علیه السلام تفسیر به"سوگند دروغ"،و در روایتی از امام صادق علیه السلام تفسیر به"قمار"شده است،در واقع از قبیل بیان

مصداقهای روشن است.

بنا بر این هر گونه تصرف در اموال دیگران از غیر طریق صحیح و به ناحق مشمول این نهی الهی است.

تمام معاملاتی که هدف صحیحی را تعقیب نمی کند و پایه و اساس عقلایی ندارد مشمول این آیه است.

همین معنی در سوره نساء آیه 29 با توضیح بیشتری خطاب به مؤمنان آمده است،می فرماید: یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ إِلاّٰ أَنْ تَکُونَ تِجٰارَةً عَنْ تَرٰاضٍ مِنْکُمْ :"ای کسانی که ایمان آورده اید!اموال یکدیگر را به باطل و از طرق نامشروع نخورید مگر اینکه تجارتی باشد که با رضایت شما انجام گیرد".

استثناء تجارت،توأم با تراضی،در واقع بیان یک مصداق روشن از طرق مشروع و حلال است،و هبه و میراث و هدیه،وصیت و مانند آن را نفی نمی کند، زیرا آنها نیز از طرق مشروع عقلایی است.

جالب اینکه بعضی از مفسران گفته اند:قرار گرفتن آیه مورد بحث بعد از آیات روزه(آیات 182-187)نشانه یک نوع همبستگی در میان این دو است،در آنجا نهی از خوردن و آشامیدن به خاطر انجام یک عبادت الهی می کند،و در اینجا نهی از خوردن اموال مردم به ناحق که این هم نوع دیگری از روزه و ریاضت نفوس است،و در واقع هر دو شاخه هایی از تقوا محسوب می شود،همان تقوایی که به عنوان هدف نهایی روزه معرفی شده است ⁽¹⁾.

ذکر این نکته نیز لازم است که تعبیر به"اکل"(خوردن)معنی وسیع و گسترده ای دارد که هر گونه تصرفی را شامل می شود،و در واقع این تعبیر کنایه ای است از انواع تصرفات،و"اکل"یک مصداق روشن آن است.

سپس در ذیل آیه،انگشت روی یک نمونه بارز"اکل مال به باطل"(خوردن

اموال مردم به ناحق)گذاشته که بعضی از مردم،آن را حق خود می شمرند به گمان اینکه به حکم قاضی،آن را به چنگ آورده اند،می فرماید:"برای خوردن قسمتی از اموال مردم به گناه،بخشی از آن را به قضات ندهید در حالی که می دانید"( وَ تُدْلُوا بِهٰا إِلَی الْحُکّٰامِ لِتَأْکُلُوا فَرِیقاً مِنْ أَمْوٰالِ النّٰاسِ بِالْإِثْمِ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ ) ⁽¹⁾.

"تدلوا"از ماده"ادلاء"،در اصل به معنی فرستادن دلو در چاه برای بیرون آوردن آب است و این تعبیر زیبایی است که در مواقعی که انسان تسبیب اسبابی می کند که به منظور خاصی نایل گردد به کار می رود.

در تفسیر این جمله دو احتمال وجود دارد:

نخست اینکه:منظور آن است که بخشی از مال را به صورت هدیه یا رشوه(و هر دو در اینجا یکی است)به قضات دهند که بقیه را تملک کنند،قرآن می گوید:

گر چه ظاهرا در اینجا به حکم قاضی مال را به چنگ آورده اید،ولی این اکل مال به باطل است و گناه.

دوم اینکه:منظور آن است که مسائل مالی را برای سوء استفاده به نزد حکام نبرید،مثل اینکه امانتی،یا اموال یتیم بدون شاهد نزد انسان باشد و هنگامی که طرف مطالبه می کند،او را به نزد قاضی ببرند،و چون دلیل و شاهدی ندارد، اموالش را به حکم قاضی تملک کند،این کار نیز گناه است و اکل مال به باطل.

مانعی ندارد که آیه مفهوم گسترده ای داشته باشد که هر دو در جمله لا تدلوا جمع باشد،هر چند هر یک از مفسران در اینجا احتمالی را پذیرفته اند.

جالب اینکه در حدیثی از پیامبر اکرم ص می خوانیم که فرمود:انما انا بشر و انما یاتینی الخصم فلعل بعضکم ان یکون الحن بحجته من بعض فاقضی له فمن قضیت له بحق مسلم،فانما هی قطعة من نار فلیحملها او لیذرها.

"من بشری مثل شما هستم(و مامورم طبق ظاهر میان شما داوری کنم)گاه

نزاعی نزد من طرح می شود،و شاید بعضی در اقامه دلیل از دیگری نیرومندتر باشد و من به مقتضای ظاهر دلیلش به سود او قضاوت می کنم اما بدانید چنان که من حق کسی را(بر حسب ظاهر)برای دیگری قضاوت کنم(و در واقع مال او نباشد فکر نکنید چون پیامبر ص به نفع او حکومت کرده،برای او حلال است)آن قطعه ای از آتش است،اگر آتش را می خواهد،آن را بپذیرد،و گرنه آن را رها سازد" ⁽¹⁾***

نکته:

رشوه خواری بلای بزرگ جامعه ها!

یکی از بلاهای بزرگی که از قدیم ترین زمانها دامنگیر بشر شده و امروز با شدت بیشتر ادامه دارد،بلای رشوه خواری است که یکی از بزرگترین موانع اجرای عدالت اجتماعی بوده و هست و سبب می شود قوانین که قاعدتا باید حافظ منافع طبقات ضعیف باشد به سود مظالم طبقات نیرومند که باید قانون آنها را محدود کند به کار بیفتد.

زیرا زورمندان و اقویا،همواره قادرند که با نیروی خود،از منافع خویش دفاع کنند،و این ضعفا هستند که باید منافع و حقوق آنها در پناه قانون حفظ شود،بدیهی است اگر باب رشوه گشوده شود قوانین درست نتیجه معکوس خواهد داد،زیرا اقویا هستند که قدرت بر پرداختن رشوه دارند و در نتیجه قوانین بازیچه تازه ای در دست آنها برای ادامه ظلم و ستم و تجاوز به حقوق ضعفا خواهد شد.

به همین دلیل در هر اجتماعی،رشوه نفوذ کند،شیرازه زندگی آنها از هم می پاشد و ظلم و فساد و بی عدالتی و تبعیض در همه سازمانهای آنها نفوذ می کند و از قانون عدالت جز نامی باقی نخواهد ماند لذا در اسلام مساله رشوه خواری با

شدت هر چه تمامتر مورد تقبیح قرار گرفته و محکوم شده است و یکی از گناهان کبیره محسوب می شود.

ولی قابل توجه این است که زشتی رشوه سبب می شود که این هدف شوم در لابلای عبارات و عناوین فریبنده دیگر انجام گیرد و رشوه خوار و رشوه دهنده از نامهایی مانند هدیه،تعارف،حق و حساب،حق الزحمه و انعام استفاده کنند ولی روشن است این تغییر نامها به هیچ وجه تغییری در ماهیت آن نمی دهد و در هر صورت پولی که از این طریق گرفته می شود حرام و نامشروع است.

در نهج البلاغه در داستان هدیه آوردن"اشعث بن قیس"می خوانیم که او برای پیروزی بر طرف دعوای خود در محکمه عدل علی ع متوسل به رشوه شد و شبانه ظرفی پر از حلوای لذیذ به در خانه علی ع آورد و نام آن را هدیه گذاشت علی ع بر آشفت و فرمود:"

هبلتک الهبول ا عن دین اللّٰه اتیتنی لتخدعنی؟...و اللّٰه لو اعطیت الاقالیم السبعة بما تحت افلاکها علی ان اعصی اللّٰه فی نملة اسلبها جلب شعیرة ما فعلته و ان دنیاکم عندی لاهون من ورقة فی فم جرادة تقضمها ما لعلی و لنعیم یفنی و لذة لا تبقی " ⁽¹⁾.

"سوگواران بر عزایت اشک بریزند،آیا با این عنوان آمده ای که مرا فریب دهی و از آیین حق باز داری؟...به خدا سوگند اگر هفت اقلیم را با آنچه در زیر آسمانهای آنها است به من دهند که پوست جوی را از دهان مورچه ای به ظلم بگیرم هرگز نخواهم کرد،دنیای شما از برگ جویده ای در دهان ملخ برای من کم ارزش تر است علی را با نعمتهای فانی و لذتهای زودگذر چه کار؟..." اسلام رشوه را در هر شکل و قیافه ای محکوم کرده است،در تاریخ زندگی پیغمبر اکرم ص می خوانیم که:به او خبر دادند یکی از فرماندارانش رشوه ای در شکل هدیه پذیرفته،حضرت بر آشفت و به او فرمود:

کیف تاخذ ما لیس لک بحق ؟!

"چرا آنچه حق تو نیست می گیری"او در پاسخ با معذرت خواهی گفت:"

لقد کانت هدیة یا رسول اللّٰه "آنچه گرفتم هدیه بود ای پیامبر خدا.

پیامبر ص فرمود:"

ا رأیت لو قعد احدکم فی داره و لم نوله عملا ا کان الناس یهدونه شیئا ؟".

اگر شما در خانه بنشینید و از طرف من فرماندار محلی نباشید آیا مردم به شما هدیه ای می دهند؟سپس دستور داد هدیه را گرفتند و در بیت المال قرار دادند و وی را از کار برکنار کرد ⁽¹⁾.

اسلام حتی برای اینکه قاضی گرفتار رشوه های مخفی و ناپیدا نشود،دستور می دهد قاضی نباید شخصا به بازار برود مبادا تخفیف قیمتها بطور ناخودآگاه روی قاضی اثر بگذارد و در قضاوت جانبداری تخفیف دهنده را کند،چه خوب است مسلمانان از کتاب آسمانی خود الهام بگیرند و همه چیز خود را در پای بت رشوه خواری قربانی نکنند.

مساله رشوه در اسلام به قدری مهم است که امام صادق ع در باره آن می فرماید:"

و اما الرشا فی الحکم فهو الکفر باللّٰه العظیم "،اما رشوه در قضاوت، کفر به خداوند بزرگ است ⁽²⁾.

و در حدیث معروفی که از رسول خدا نقل شده چنین می خوانیم:"

لعن اللّٰه الراشی و المرتشی و الماشی بینهما "،خداوند گیرنده و دهنده رشوه و آن کس را که واسطه میان آن دو است از رحمت خود دور گرداند ⁽³⁾.

[سوره البقرة (2): آیه 189]

اشاره

یَسْئَلُونَکَ عَنِ اَلْأَهِلَّةِ قُلْ هِیَ مَوٰاقِیتُ لِلنّٰاسِ وَ اَلْحَجِّ وَ لَیْسَ اَلْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا اَلْبُیُوتَ مِنْ ظُهُورِهٰا وَ لٰکِنَّ اَلْبِرَّ مَنِ اِتَّقیٰ وَ أْتُوا اَلْبُیُوتَ مِنْ أَبْوٰابِهٰا وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ (189)

ترجمه:

189-در باره"هلالهای ماه"از تو سؤال می کنند،بگو:"آنها،بیان اوقات(و تقویم طبیعی)برای (نظام زندگی)مردم و(تعیین وقت)حج است".و(آن چنان که در جاهلیت مرسوم بود که به هنگام حج،که جامه احرام می پوشیدند،از در خانه وارد نمی شدند،و از نقب پشت خانه وارد می شدند،نکنید!)کار نیک،آن نیست که از پشت خانه ها وارد شوید،بلکه نیکی این است که پرهیزگار باشید!و از در خانه ها وارد شوید و تقوا پیشه کنید،تا رستگار گردید!

شان نزول:

در حدیثی می خوانیم که معاذ بن جبل خدمت پیغمبر اکرم ص رسید و گفت بسیار از ما سؤال می کنند که این هلال ماه چیست؟و چه فایده دارد(چرا ماه تدریجا به صورت بدر کامل در می آید و باز به حالت اول بر می گردد)خداوند آیه فوق را نازل فرمود و به آنان پاسخ گفت.

در روایت دیگری آمده است که جمعی از یهود از رسول خدا ص پرسیدند هلال ماه برای چیست؟و چه فایده دارد آیه فوق نازل شد و فواید مادی و معنوی آن را در نظام زندگی انسانها بیان کرد.

تفسیر:

تقویم طبیعی

همانطور که در شان نزول آمده است گروهی در مورد هلال ماه از پیغمبر اسلام ص پرسشهایی داشتند و از علت و نتایجی که این موضوع در بر دارد

جویا می شدند که قرآن سؤال آنها را به این صورت منعکس کرده است."در باره هلالهای ماه از تو سؤال می کنند"( یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَهِلَّةِ ).

"اهله"جمع"هلال"به معنی ماه در شب اول و دوم است و بعضی گفته اند در سه شب نخستین"هلال"نام دارد و بعدا به آن"قمر"می گویند و بعضی بیش از آن را هلال نامیده اند.

مرحوم"طبرسی"در"مجمع البیان"و بعضی دیگر از مفسران بزرگ معتقدند که این واژه در اصل از استهلال صبی یعنی گریه کودک در آغاز تولد گرفته شده سپس برای آغاز ماه به کار رفته و نیز در آنجا که حاجیان صدای خود را به لبیک بلند می کنند(اهل القوم بالحج)گفته می شود.

ولی از کلمات"راغب"در"مفردات"عکس این استفاده می شود که اصل این واژه را همان هلال ماه می داند که"استهلال صبی"(گریه کردن کودک)از آن گرفته شده است.

بر هر حال از جمله"یسئلونک"که به صورت فعل مضارع به کار رفته معلوم می شود این سؤال کرارا از رسول خدا ص شده است.

سپس می فرماید:"بگو اینها بیان اوقات(طبیعی)برای مردم و حج است" ( قُلْ هِیَ مَوٰاقِیتُ لِلنّٰاسِ وَ الْحَجِّ ).

هم در زندگی روزانه از آن استفاده می کنند و هم در عبادتهایی که وقت معینی در سال دارد در حقیقت ماه یک تقویم طبیعی برای افراد بشر محسوب می شود که مردم اعم از باسواد و بیسواد و در هر نقطه ای از جهان باشند می توانند از این تقویم طبیعی استفاده کنند نه تنها آغاز و وسط و آخر ماه را می توان با آن شناخت بلکه با دقت شبهای ماه را نیز می توان تشخیص داد و بدیهی است نظام زندگی اجتماعی بشر بدون تقویم یعنی یک وسیله دقیق و عمومی برای تعیین تاریخ امکان پذیر نیست به همین دلیل خداوند بزرگ برای نظام زندگی این تقویم جهانی را در اختیار

همگان قرار داده است.

اصولا یکی از امتیازات قوانین اسلام این است که دستورات آن بر طبق مقیاسهای طبیعی قرار داده شده است زیرا مقیاسهای طبیعی وسیله ای است که در اختیار همگان قرار دارد و گذشت زمان اثری بر آن نمی گذارد.اما به عکس مقیاسهای غیر طبیعی در اختیار همه نیست حتی در عصر ما هنوز همه مردم نتوانسته اند از مقیاسهای جهانی استفاده کنند.

لذا می بینیم اسلام مقیاس را گاهی وجب،گاهی گام و گاهی بند انگشتان و گاهی طول قامت و در مورد تعیین وقت،غروب آفتاب و طلوع فجر و گذشتن خورشید از نصف النهار و رؤیت ماه قرار داده است.

و از این جا امتیاز ماههای قمری بر شمسی روشن می شود گرچه هر دو از حرکات کواکب آسمان گرفته شده ولی ماههای قمری برای همه قابل مشاهده است در حالی که ماههای شمسی را فقط منجمان با وسایلی که دارند تشخیص می دهند که مثلا در این ماه خورشید در مقابل کدام یک از صورتهای فلکی و کدام برج آسمانی است.

در این جا این سؤال مطرح است که آیا پرسش کنندگان از هلال ماه هدفشان سؤال از فایده این تغییرات بوده یا سؤال از چگونگی پیدایش هلال و دگرگونیهای هلال تا بدر کامل،بعضی از مفسران احتمال اول را پذیرفته اند و بعضی احتمال دوم را،و افزوده اند چون سؤال از علل پیدایش آن فایده ای برای آنان در بر نداشته و شاید فهم جواب آن برای بسیاری مشکل بوده قرآن به بیان نتایج آن پرداخته تا به مردم بیاموزد همه جا به دنبال نتیجه ها بروند.

سپس در ذیل آیه به تناسب سخنی که از حج و تعیین موسم به وسیله هلال ماه در آغاز آیه آمده به یکی از عادات و رسوم خرافی جاهلیت در مورد حج اشاره نموده و مردم را از آن نهی می کند،می فرماید:"کار نیک آن نیست که از پشت خانه ها

وارد شوید بلکه نیکی آن است که تقوا پیشه کنید و از در خانه ها وارد شوید و از خدا بپرهیزید تا رستگار شوید"( وَ لَیْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ ظُهُورِهٰا وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقیٰ وَ أْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ أَبْوٰابِهٰا وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ ).

بسیاری از مفسران گفته اند در زمان جاهلیت هنگامی که لباس احرام به تن می کردند از راه معمولی و در خانه،به خانه خود وارد نمی شدند و معتقد بودند این کار برای محرم ممنوع است به همین دلیل در پشت خانه نقبی می زدند و هنگام احرام فقط از آن وارد می شدند،آنها معتقد بودند که این عمل یک کار نیک است چون ترک عادت است و احرام که مجموعه ای از ترک عادات است باید با این ترک عادت تکمیل شود ⁽¹⁾.

و بعضی گفته اند این کار به خاطر آن بود که در حال احرام زیر سقف نروند زیرا گذشتن از سوراخ دیوار در مقایسه با گذشتن از در برای این منظور بهتر بود ولی قرآن صریحا می گوید نیکی در تقوا است نه در عادات و رسوم خرافی و بلافاصله دستور می دهد حتما از همان طریق عادی به خانه ها وارد شوید.

این آیه معنی وسیعتر و عمومی تری نیز دارد و آن اینکه برای اقدام در هر کار خواه دینی باشد یا غیر دینی باید از طریق صحیح وارد شوید نه از طرق انحرافی و وارونه چنان که جابر همین معنی را از قول امام باقر ع نقل کرده است. ⁽²⁾

و از اینجا می توان پیوند دیگری میان آغاز و پایان آیه پیدا کرد و آن اینکه هر کار باید از طریق صحیح آن باشد و عبادتی همچون حج نیز باید در وقت مقرر که با هلال ماه تعیین می شود انجام گیرد.

تفسیر سومی برای آیه ذکر شده است و آن اینکه برای یافتن نیکیها باید به سراغ اهلش رفت و از غیر اهل طلب نکرد ولی این تفسیر را می توان در تفسیر دوم

درج کرد در روایات اهل بیت از امام باقر ع نقل شده:

آل محمد ابواب اللّٰه و سبله و الدعاة الی الجنة و القادة الیها و الادلاء علیها الی یوم القیامة، "خاندان پیغمبر ص درهای الهی و طرق وصول به او و دعوت کنندگان به سوی بهشت و راهنمایان و دلیلان آن می باشند تا روز قیامت" ⁽¹⁾.

این حدیث می تواند اشاره ای به یکی از مصداقهای مفهوم کلی آیه باشد زیرا می گوید در تمام امور مذهبی خویش از طریق اصلی یعنی اهل بیت پیامبر که طبق حدیث ثقلین قرین قرآنند وارد شوید و برنامه های خود را از آنها بگیرید چرا که وحی الهی در خانه آنان نازل شده و آنها پرورش یافتگان مکتب قرآنند.

جمله" لَیْسَ الْبِرُّ... "ممکن است اشاره به نکته لطیف دیگری نیز باشد که سؤال شما از اهله ماه به جای سؤال از معارف دینی همانند عمل کسی است که راه اصلی خانه را گذاشته و از سوراخی که پشت دیوار خانه زده وارد می شود چه کار نازیبایی.

ضمنا توجه به این نکته نیز لازم است که می فرماید:" لٰکِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقیٰ " (بلکه نیکی این است که تقوا پیشه کنید)زیرا وجود پرهیزگاران سرچشمه جوشان نیکیهاست به گونه ای که گویی خود آنها عین نیکی هستند. ⁽²⁾

نکته ها:

اشاره

1-سؤالات مختلف از شخص پیامبر ص

در پانزده مورد از آیات قرآن جمله یسئلونک آمده که نشان می دهد مردم کرارا سؤالات مختلفی در مسائل گوناگون از پیغمبر اکرم داشتند و جالب اینکه پیامبر نه تنها از این سؤالات ناراحت نمی شد بلکه با آغوش باز از آن استقبال می کرد

و از طریق آیات قرآنی به آنها پاسخ می داد.

اصولا سؤال کردن یکی از حقوق مردم در برابر رهبران است حتی این حق را به دشمنان نیز باید داد که سؤالات خود را به طور معقول طرح کنند،سؤال کلید حل مشکلات است،سؤال دریچه علوم است،سؤال وسیله انتقال دانشهاست.

اصولا طرح سؤالات مختلف در هر جامعه نشانه جنب و جوش افکار و بیداری اندیشه هاست و وجود این همه سؤال در عصر پیامبر نشانه تکان خوردن افکار مردم آن محیط در پرتو قرآن و اسلام است.

از اینجا روشن می شود کسانی که با طرح سؤالات منطقی در جامعه مخالفت می کنند کارشان با روح تعلیمات اسلام ناسازگار است.

2-تقویم و نظام زندگی

زندگی فردی و اجتماعی،هیچکدام بدون یک نظم صحیح به سامان نمی رسد،نظم در برنامه ریزی و نظم در مدیریت و اجرا،و یک نگاه به عالم آفرینش از منظومه های جهان بالا گرفته تا ساختمان بدن انسان و اعضای مختلف آن برای پی بردن به این اصل عمومی که حاکم بر کل آفرینش است کافی به نظر می رسد.

بر همین اساس خداوند،اسباب این نظم را در اختیار انسان قرار داد و حرکات منظم کره زمین به دور خود و به دور خورشید، و همچنین گردش منظم ماه را وسیله ای برای نظام زمان بندی قرار داده،تا برنامه های زندگی اعم از مادی و معنوی،تحت نظام درآید.

فکر کنید اگر نظم معین روز و شب و خورشید و ماه نبود و مقیاسی برای سنجش زمان در دست نداشتیم چه آشفتگی در سراسر زندگی ما پیدا می شد و لذا خداوند از این معنی به صورت یکی از مواهب مهم خویش در آیه 5 سوره یونس یاد کرده،می فرماید: هُوَ الَّذِی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیٰاءً وَ الْقَمَرَ نُوراً وَ قَدَّرَهُ مَنٰازِلَ لِتَعْلَمُوا

عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسٰابَ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ ذٰلِکَ إِلاّٰ بِالْحَقِّ یُفَصِّلُ الآیات لقوم یعلمون.

"او کسی است که خورشید را روشنایی،و ماه را نور قرار داد،و برای آن منزلگاههایی مقدر فرمود،تا عدد سالها و حساب را بدانید خداوند آن را جز به حق نیافرید،او آیات خود را برای گروهی که اهل دانش اند شرح می دهد".

شبیه همین معنی در آیه 12 سوره اسراء در مورد نظام حاکم بر شب و روز آمده است ⁽¹⁾.

[سوره البقرة (2): آیات 190 تا 193]

اشاره

وَ قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ اَلَّذِینَ یُقٰاتِلُونَکُمْ وَ لاٰ تَعْتَدُوا إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ اَلْمُعْتَدِینَ (190) وَ اُقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَ أَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَیْثُ أَخْرَجُوکُمْ وَ اَلْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ اَلْقَتْلِ وَ لاٰ تُقٰاتِلُوهُمْ عِنْدَ اَلْمَسْجِدِ اَلْحَرٰامِ حَتّٰی یُقٰاتِلُوکُمْ فِیهِ فَإِنْ قٰاتَلُوکُمْ فَاقْتُلُوهُمْ کَذٰلِکَ جَزٰاءُ اَلْکٰافِرِینَ (191) فَإِنِ اِنْتَهَوْا فَإِنَّ اَللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ (192) وَ قٰاتِلُوهُمْ حَتّٰی لاٰ تَکُونَ فِتْنَةٌ وَ یَکُونَ اَلدِّینُ لِلّٰهِ فَإِنِ اِنْتَهَوْا فَلاٰ عُدْوٰانَ إِلاّٰ عَلَی اَلظّٰالِمِینَ (193)

ترجمه:

190-و در راه خدا،با کسانی که با شما می جنگند،نبرد کنید!و از حد تجاوز نکنید،که خدا تعدی کنندگان را دوست نمی دارد! 191-و آنها را[ بت پرستانی که از هیچ گونه جنایتی ابا ندارند]هر کجا یافتید،به قتل برسانید! و از آنجا که شما را بیرون ساختند[مکه]،آنها را بیرون کنید و فتنه(و بت پرستی)از کشتار هم بدتر است!و با آنها،در نزد مسجد الحرام(در منطقه حرم)،جنگ نکنید!مگر اینکه در آن جا با شما بجنگند.پس اگر(در آن جا)با شما پیکار کردند،آنها را به قتل برسانید!چنین است جزای کافران! 192-و اگر خودداری کردند،خداوند آمرزنده و مهربان است.

193-و با آنها پیکار کنید!تا فتنه(و بت پرستی،و سلب آزادی از مردم،)باقی نماند،و دین، مخصوص خدا گردد.پس اگر(از روش نادرست خود)دست برداشتند،(مزاحم آنها نشوید!

زیرا)تعدی جز بر ستمکاران روا نیست.

شان نزول:

بعضی از مفسران،دو شان نزول برای نخستین آیه از این آیات نقل کرده است.

نخست اینکه این آیه اولین آیه ای بود که در باره جنگ با دشمنان اسلام نازل شد و پس از نزول این آیه پیغمبر اکرم ص با آنها که از در پیکار در آمدند،پیکار کرد و نسبت به آنان که پیکار نداشتند خودداری می کرد،و این ادامه داشت تا دستور فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ که اجازه پیکار با همه مشرکان را می داد نازل گشت ⁽¹⁾.

دوم شان نزولی است که از ابن عباس نقل شده که این آیه در مورد صلح حدیبیه نازل گردید،و جریان چنین است که رسول خدا ص با 1400 نفر از یاران خود،آماده عمره شدند،چون به سرزمین حدیبیه(محلی است در نزدیکی مکه) رسیدند،مشرکان از ورود آنها به مکه و انجام مناسک عمره،ممانعت کردند،و پس از گفتگوی زیاد با پیامبر ص مصالحه کردند،که سال بعد برای انجام عمره به مکه بیایند و آنان مکه را سه روز برای او و مسلمانان خالی خواهند کرد تا طواف خانه خدا کنند.

سال بعد هنگامی که آماده رفتن به مکه شدند،از این خائف بودند که مشرکان به وعده خود وفا نکنند،و مانع شوند،و جنگی به وقوع پیوندد،و در صورت وقوع حادثه یا جنگ،پیامبر از مقاتله در ماه حرام ناراحت بود،که آیه فوق در این مورد نازل شد،و دستور داد که اگر دشمن نبرد را شروع کند شما هم در برابر او به مبارزه برخیزید ⁽²⁾.

به نظر می رسد که شان نزول اول مناسب آیه اول،و شان نزول دوم مناسب آیات بعد است،ولی به هر حال مفهوم آیات دلالت دارد که همه با هم،یا با فاصله کمی نازل شده.

تفسیر:

فرمان جنگ با ستمکاران

در نخستین آیه،قرآن دستور مقاتله و مبارزه با کسانی که شمشیر به روی مسلمانان می کشند صادر کرده و به آنان اجازه داده است که برای خاموش ساختن دشمنان دست به اسلحه ببرند،و به تعبیر دیگر دوران صبر و شکیبایی مسلمانان تمام شده بود،و به قدر کافی قوت و قدرت پیدا کرده بودند که با شجاعت و صراحت،از خود و حقوق خویش دفاع کنند،می فرماید:"با کسانی که با شما می جنگند در راه خدا پیکار کنید"( وَ قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ الَّذِینَ یُقٰاتِلُونَکُمْ ).

تعبیر به فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ،هدف اصلی جنگهای اسلامی را روشن می سازد که جنگ در منطق اسلام هرگز به خاطر انتقام جویی یا جاه طلبی یا کشورگشایی یا بدست آوردن غنائم،و اشغال سرزمینهای دیگران نیست.اسلام همه اینها را محکوم می کند و می گوید:سلاح بدست گرفتن و به جهاد پرداختن فقط باید در راه خدا،و برای گسترش قوانین الهی و بسط توحید و عدالت و دفاع از حق،و ریشه کن ساختن ظلم و فساد و تباهی باشد.

همین نکته است که جنگهای اسلامی را از تمام جنگهایی که در جهان روی می دهد جدا می سازد و نیز همین هدف،در تمام ابعاد جنگ اثر می گذارد و کمیت و کیفیت جنگ،نوع سلاح،چگونگی رفتار با اسیران،را به رنگ فی سبیل اللّٰه در می آورد.

"سبیل"به گفته"راغب"در"مفردات"در اصل به معنی راهی است که

پیمودن آن آسان است،و بعضی آن را منحصرا به معنی راه حق تفسیر کرده اند،ولی با توجه به اینکه این واژه در قرآن مجید،هم به راههای حق و هم به راههای باطل اطلاق شده،شاید منظورشان این باشد که از قرائن،حق بودن آن را استفاده کرده اند.

شک نیست که پیمودن راه خدا(سبیل اللّٰه)یا به تعبیر دیگر راه دین و آیین او،با تمام مشکلاتی که دارد،چون موافق روح و جان افراد با ایمان است،کاری است آسان و گوارا،به همین دلیل مؤمنان داوطلبانه و آشکارا،از آن استقبال می کنند،هر چند سرانجامش شهادت باشد.

جمله" اَلَّذِینَ یُقٰاتِلُونَکُمْ "نیز صراحت دارد که این دستور مخصوص مقابله با کسانی است که دست به اسلحه می برند،و تا دشمن به مقاتله و مبارزه بر نخیزد، مسلمانان نباید حمله کنند و چنان که خواهیم دید،این اصل(جز در بعضی موارد استثنایی که خواهد آمد)همه جا محترم شمرده شده است.

جمعی از مفسران،مفهوم" اَلَّذِینَ یُقٰاتِلُونَکُمْ "را در دایره خاصی محدود کرده اند،در حالی که آیه مفهوم گسترده ای دارد و تمام کسانی را که به نحوی از انحاء به پیکار بر می خیزند شامل می شود.

ضمنا از این آیه استفاده می شود که هرگز غیر نظامیان(مخصوصا زنان و کودکان)نباید مورد تهاجم واقع شوند،زیرا آنها به مقاتله بر نخواسته اند،بنا بر این مصونیت دارند.

سپس توصیه به رعایت عدالت،حتی در میدان جنگ و در برابر دشمنان کرده می فرماید:"از حد تجاوز نکنید"( وَ لاٰ تَعْتَدُوا ).

چرا که خداوند،تجاوزکاران را دوست نمی دارد( إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ ).

آری هنگامی که جنگ برای خدا و در راه خدا باشد،هیچگونه تعدی و تجاوز،نباید در آن باشد،و درست به همین دلیل است که در جنگهای اسلامی-بر خلاف جنگهای عصر ما-رعایت اصول اخلاقی فراوانی توصیه شده است،مثلا

افرادی که سلاح بر زمین بگذارند،و کسانی که توانایی جنگ را از دست داده اند،یا اصولا قدرت بر جنگ ندارند،همچون مجروحان،پیر مردان،زنان و کودکان نباید مورد تعدی قرار گیرند،باغستانها و گیاهان و زراعتها را نباید از بین ببرند،و از مواد سمی برای زهرآلود کردن آبهای آشامیدنی دشمن(جنگ شیمیایی و میکروبی) نباید استفاده کنند.

علی ع-طبق آنچه در نهج البلاغه آمده-به لشکریانش،قبل از شروع جنگ صفین دستور جامعی در این زمینه داده که شاهد گویای بحث ما است:

لا تقاتلوهم حتی یبدؤوکم فانکم بحمد اللّٰه علی حجة،و ترککم ایاهم حتی یبدؤوکم حجة اخری لکم علیهم،فاذا کانت الهزیمة باذن اللّٰه فلا تقتلوا مدبرا و لا تصیبوا معورا و لا تجهزوا علی جریح و لا تهیجوا النساء باذی و ان شتمن اعراضکم و سببن امرائکم.

"با آنها نجنگید تا جنگ را آغاز کنند،چه اینکه شما بحمد اللّٰه(برای حقانیت خود)دارای حجت و دلیل هستید،و واگذاشتن آنها تا نبرد را آغاز کنند،حجت دیگری است به سود شما و بر زیان آنان،آن گاه که به اذن خدا آنان را شکست دادید، فراریان را نکشید،و بر ناتوانها ضربه نزنید و مجروحان را به قتل نرسانید،و با اذیت و آزار،زنان را به هیجان نیاورید،هر چند به شما دشنام دهند،و به سرانتان ناسزا گویند" ⁽¹⁾.

این نکته نیز لازم به یادآوری است که بعضی از مفسران،طبق پاره ای از روایات،این آیه را ناسخ آیه ای که منع از پیکار می کند دانسته اند مانند کُفُّوا أَیْدِیَکُمْ :

"دست به پیکار نزنید" ⁽²⁾،و بعضی آن را منسوخ به آیه وَ قٰاتِلُوا الْمُشْرِکِینَ کَافَّةً :"با

همه مشرکان پیکار کنید" ⁽¹⁾شمرده اند،ولی حق این است که این آیه نه ناسخ است و نه منسوخ،زیرا ممنوع بودن جنگ با کفار متجاوز،زمانی بود که مسلمانان از توان کافی برخوردار نبودند و با تغییر شرایط موظف شدند از خود دفاع کنند،و نیز مساله پیکار با مشرکان در واقع یک استثناء نسبت به آیه محسوب می شود،بنا بر این تغییر حکم به خاطر تغییر شرایط نه نسخ است و نه استثناء،ولی قرائن نشان می دهد که در روایات و همچنین کلمات پیشینیان نسخ مفهومی غیر از مفهوم امروز داشته به طوری که معنی گسترده آن شامل این گونه امور نیز می شده است.

*** در آیه بعد که تکمیلی است بر دستور آیه قبل با صراحت بیشتری،سخن می گوید،می فرماید:"آنها(همان مشرکانی که از هیچ گونه ضربه زدن به مسلمین خودداری نمی کردند)را هر کجا بیابید به قتل برسانید و از آنجا که شما را بیرون ساختند(مکه)آنها را بیرون کنید"چرا که این یک دفاع عادلانه و مقابله به مثل منطقی است( وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَ أَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَیْثُ أَخْرَجُوکُمْ ).

سپس می افزاید:"فتنه از کشتار هم بدتر است"( وَ الْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ ).

در اینکه"فتنه"چیست،مفسران و ارباب لغت،درباره آن بحثهایی دارند،این واژه در اصل از"فتن"(بر وزن متن)گرفته شده که به گفته"راغب"در"مفردات"به معنی قرار دادن طلا در آتش،برای ظاهر شدن میزان خوبی آن از بدی است و به گفته بعضی گذاشتن طلا در آتش برای خالص شدن از ناخالصیهاست ⁽²⁾واژه فتنه و مشتقات آن در قرآن مجید،دهها بار ذکر شده و در معانی مختلفی به کار رفته است.

گاه به معنی آزمایش و امتحان است،مانند أَ حَسِبَ النّٰاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّٰا وَ هُمْ لاٰ یُفْتَنُونَ :"مردم گمان می کنند،همین که گفتند ایمان آوردیم،رها

می شوند و آزمایش نخواهند شد" ⁽¹⁾.

و گاه به معنی فریب دادن،چنان که می فرماید: یٰا بَنِی آدَمَ لاٰ یَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطٰانُ :"ای فرزندان آدم،شیطان شما را نفریبد" ⁽²⁾.

و گاه به معنی بلا و عذاب آمده مانند: یَوْمَ هُمْ عَلَی النّٰارِ یُفْتَنُونَ ذُوقُوا فِتْنَتَکُمْ :"آن روز که آنها بر آتش،عذاب می شوند و به آنها گفته می شود بچشید عذاب خود را" ⁽³⁾.

و گاه به معنی گمراهی آمده،مانند وَ مَنْ یُرِدِ اللّٰهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِکَ لَهُ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً :"کسی که خدا گمراهی او را بخواهد(و از او سلب توفیق کند)هیچ قدرتی برای نجات او،در برابر خداوند نخواهی داشت" ⁽⁴⁾.

و گاه به معنی شرک و بت پرستی یا سد راه ایمان آورندگان،آمده مانند آیه مورد بحث،و بعضی آیات بعد از آن که می فرماید: وَ قٰاتِلُوهُمْ حَتّٰی لاٰ تَکُونَ فِتْنَةٌ وَ یَکُونَ الدِّینُ لِلّٰهِ :"با آنها پیکار کنید تا شرک از میان برود،و دین مخصوص خدای یگانه باشد".

ولی ظاهر این است که تمام این معانی به همان ریشه اصلی که در معنی فتنه گفته شد باز می گردد(همانگونه که غالب الفاظ مشترک چنین حالی را دارند)زیرا با توجه به اینکه معنی اصلی قرار دادن طلا در زیر فشار آتش برای خالص سازی،یا جدا کردن سره از ناسره است،در هر مورد که نوعی فشار و شدت وجود داشته باشد این واژه به کار می رود،مانند امتحان که معمولا با فشار و مشکلات همراه است،و عذاب که نوع دیگری از شدت و فشار است،و فریب و نیرنگ که تحت فشارها انجام می گیرد و همچنین شرک یا ایجاد مانع در راه هدایت خلق که هر کدام

متضمن نوعی فشار و شدت است.

کوتاه سخن اینکه:آیین بت پرستی و فسادهای گوناگون فردی و اجتماعی مولود آن،در سرزمین مکه رایج شده بود،و حرم امن خدا را آلوده کرده بود،و فساد آن از قتل و کشتار هم بیشتر بود،آیه مورد بحث می گوید "به خاطر ترس از خون ریزی،دست از پیکار با بت پرستی بر ندارید که بت پرستی از قتل،بدتر است".

این احتمال نیز از سوی بعضی از مفسران داده شده که منظور از"فتنه"در اینجا همان فساد اجتماعی باشد،از جمله تبعید کردن مؤمنان از وطن مالوفشان که این امور گاه از کشتن هم دردناک تر است،یا سبب قتل و کشتارها در اجتماع می شود،در آیه 73 سوره انفال چنین می خوانیم: إِلاّٰ تَفْعَلُوهُ تَکُنْ فِتْنَةٌ فِی الْأَرْضِ وَ فَسٰادٌ کَبِیرٌ :"اگر این دستور را(قطع رابطه با کفار)انجام ندهید،فتنه و فساد عظیمی در زمین روی می دهد"(در این آیه فتنه و فساد در کنار هم قرار گرفته).

سپس به مساله دیگری در همین رابطه اشاره کرده،می فرماید:مسلمانان باید احترام مسجد الحرام را نگهدارند،و این حرم امن الهی باید همیشه محترم شمرده شود و لذا"با آنها(مشرکان)نزد مسجد الحرام پیکار نکنید،مگر آنکه آنها در آنجا با شما بجنگند"( وَ لاٰ تُقٰاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ حَتّٰی یُقٰاتِلُوکُمْ فِیهِ ).

"ولی اگر آنها با شما در آنجا جنگ کردند،آنها را به قتل برسانید،چنین است جزای کافران"( فَإِنْ قٰاتَلُوکُمْ فَاقْتُلُوهُمْ کَذٰلِکَ جَزٰاءُ الْکٰافِرِینَ ).

چرا که وقتی آنها حرمت این حرم امن را بشکنند دیگر سکوت در برابر آنان جایز نیست و باید پاسخ محکم به آنان گفته شود تا از قداست و احترام حرم امن خدا،هرگز سوء استفاده نکنند.

ولی از آنجا که اسلام همیشه نیش و نوش و انذار و بشارت را با هم می آمیزد تا معجون سالم تربیتی برای گنهکاران فراهم کند در آیه بعد راه بازگشت را به روی آنها گشوده و می فرماید:"اگر دست از جنگ بردارند و خودداری کنند،خداوند آمرزنده و مهربان است"( فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ ).

آری اگر از شرک دست بردارند،و آتش فتنه و فساد را خاموش کنند،آنها برادران مسلمان شما خواهند بود،و حتی چنان که در دستورات دیگر آمده است از مجازات و غرامتهایی که برای مجرمان است در مورد آنان صرف نظر می شود.

بعضی جمله" فَإِنِ انْتَهَوْا "(اگر خودداری کنند)را به معنی خودداری از شرک و کفر تفسیر کرده اند(چنان که در بالا گفتیم).

و بعضی به معنی خودداری از جنگ در مسجد الحرام یا اطراف آن دانسته اند.

جمع میان هر دو معنی نیز ممکن است.

*** در آیه بعد به هدف جهاد در اسلام اشاره کرده،می فرماید:"با آنها پیکار کنید تا فتنه از میان برود"( وَ قٰاتِلُوهُمْ حَتّٰی لاٰ تَکُونَ فِتْنَةٌ ).

"و دین مخصوص خدا باشد"( وَ یَکُونَ الدِّینُ لِلّٰهِ ).

سپس اضافه می کند:"اگر آنها(از اعتقاد در اعمال نادرست خود)دست بردارند(مزاحم آنان نشوید زیرا)تعدی جز به ستمکاران روا نیست"( فَإِنِ انْتَهَوْا فَلاٰ عُدْوٰانَ إِلاّٰ عَلَی الظّٰالِمِینَ ).

در ظاهر،سه هدف برای جهاد در این آیه ذکر شده،از میان بردن فتنه ها،و محو شرک و بت پرستی،و جلوگیری از ظلم و ستم.

این احتمال وجود دارد که منظور از فتنه همان شرک بوده باشد،بنا بر این هدف اول و دوم در هم ادغام می شود،و نیز این احتمال وجود دارد که منظور از ظلم در اینجا نیز همان شرک باشد چنان که در آیه 13 سوره لقمان می خوانیم: إِنَّ

الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ :"شرک ظلم بزرگی است".

به این ترتیب،هر سه هدف،به یک هدف باز می گردد،و آن مبارزه با شرک و بت پرستی که سرچشمه انواع فتنه ها و مظالم و ستمهاست.

بعضی نیز ظلم را در این آیه به معنی آغازگر جنگ بودن دانسته اند،و یا آغازگر جنگ بودن،در حرم امن خدا.

ولی احتمال اول که آیه سه هدف جداگانه را برای جنگ تعقیب کند قوی تر به نظر می رسد،درست است که شرک یکی از مصادیق فتنه است ولی"فتنه" مفهومی گسترده تر از شرک دارد،و درست است که شرک یکی از مصادیق ظلم است،ولی"ظلم"مفهوم وسیع تری دارد،و اگر گاهی تفسیر به شرک شده بیان یک مصداق است.

به این ترتیب جهاد اسلامی نه به خاطر فرمانروایی در زمین و کشورگشایی،و نه به منظور به چنگ آوردن غنائم و نه تهیه بازارهای فروش یا تملک منابع حیاتی کشورهای دیگر،یا برتری بخشیدن نژادی بر نژاد دیگر است.

هدف یکی از سه چیز است:خاموش کردن آتش فتنه ها و آشوبها که سلب آزادی و امنیت از مردم می کند و همچنین محو آثار شرک و بت پرستی،و نیز مقابله با متجاوزان و ظالمان و دفاع در برابر آنان است.

نکته ها

اشاره

1-مساله جهاد در اسلام

در بسیاری از مذاهب انحرافی،جهاد به هیچ وجه وجود ندارد و همه چیز بر محور توصیه ها و نصایح و اندرزها دور می زند،حتی بعضی هنگامی که می شنوند جهاد مسلحانه،یکی از ارکان برنامه های اسلامی است در تعجب فرو می روند که

مگر دین می تواند،توأم با جنگ باشد.

اما با توجه به اینکه همیشه افراد زورمند و خودکامه و فرعونها و نمرودها و قارونها که اهداف انبیاء را مزاحم خویش می دیده اند در برابر آن ایستاده و جز به محو دین و آیین خدا راضی نبودند روشن می شود که دینداران راستین در عین تکیه بر عقل و منطق و اخلاق باید در مقابل این گردنکشان ظالم و ستمگر بایستند و راه خود را با مبارزه و در هم کوبیدن آنان به سوی جلو باز کنند، اصولا جهاد یکی از نشانه های موجود زنده است و یک قانون عمومی در عالم حیات است،تمام موجودات زنده اعم از انسان و حیوان و گیاه،برای بقای خود،با عوامل نابودی خود در حال مبارزه اند-شرح بیشتر این سخن را در سوره نساء ذیل آیه 95 و 96 خواهید خواند.

به هر حال از افتخارات ما مسلمانان،آمیختن دین با مساله حکومت و داشتن دستور جهاد در برنامه های دینی است،منتها باید دید جهاد اسلامی چه اهدافی را تعقیب می کند آنچه ما را از دیگران جدا می سازد همین است.

2-اهداف جهاد در اسلام

اشاره

بعضی از غرب زده ها اصرار دارند جهاد اسلامی را منحصرا در جهاد دفاعی خلاصه کنند،و با هر زحمتی که هست تمام غزوات پیغمبر اکرم ص و یا جنگهای بعد از آن حضرت را،در این راستا توجیه کنند،در حالی که نه دلیلی بر این مساله داریم و نه تمام غزوات رسول اللّٰه در این معنی خلاصه می شود بهتر این است به جای این استنباطهای نادرست به قرآن باز گردیم و اهداف جهاد را از قرآن بگیریم، اهدافی که همه منطقی و قابل عرضه کردن به دوست و دشمن است.

چنان که در آیات بالا خواندیم جهاد در اسلام برای چند هدف مجاز شمرده

شده است.

الف-جهاد برای خاموش کردن فتنه ها

و به تعبیر دیگر جهاد ابتدایی آزادی بخش.

می دانیم خداوند دستورها و برنامه هایی برای سعادت و آزادی و تکامل و خوشبختی و آسایش انسانها طرح کرده است،و پیامبران خود را موظف ساخته که این دستورها را به مردم ابلاغ کنند،حال اگر فرد یا جمعیتی ابلاغ این فرمانها را مزاحم منافع پست خود ببینند و سر راه دعوت انبیاء موانعی ایجاد نمایند آنها حق دارند نخست از طریق مسالمت آمیز و اگر ممکن نشد با توسل به زور این موانع را از سر راه دعوت خود بردارند و آزادی تبلیغ را برای خود کسب کنند.

به عبارت دیگر:مردم در همه اجتماعات این حق را دارند که ندای منادیان راه حق را بشنوند،و در قبول دعوت آنها آزاد باشند حال اگر کسانی بخواهند آنها را از حق مشروعشان محروم سازند و اجازه ندهند صدای منادیان راه خدا به گوش جان آنها برسد و از قید اسارت و بردگی فکری و اجتماعی آزاد گردند طرفداران این برنامه حق دارند برای فراهم ساختن این آزادی از هر وسیله ای استفاده کنند،و از اینجا ضرورت"جهاد ابتدایی"در اسلام و سایر ادیان آسمانی روشن می گردد.

همچنین اگر کسانی مؤمنان را تحت فشار قرار دهند که به آیین سابق باز گردند برای رفع این فشار نیز از هر وسیله ای می توان استفاده کرد.

ب-جهاد دفاعی

آیا صحیح است کسی به انسان حمله کند و او از خود دفاع ننماید؟یا ملتی متجاوز و سلطه گر هجوم بر ملت دیگر ببرند و آنها دست روی دست گذارده نابودی کشور و ملت خویش را تماشا کنند.

در اینجا تمام قوانین آسمانی و بشری به شخص یا جمعیتی که مورد هجوم واقع شده حق می دهد برای دفاع از خویشتن به پا خیزد و آنچه در قدرت دارد به کار

برد،و از هر گونه اقدام منطقی برای حفظ موجودیت خویش فروگذار نکند.

این نوع جهاد را،"جهاد دفاعی"می نامند،جنگهایی مانند جنگ احزاب و احد و موته و تبوک و حنین و بعضی دیگر از غزوات اسلامی جزء این بخش از جهاد بوده و جنبه دفاعی داشته است.

هم اکنون بسیاری از دشمنان اسلام،جنگ را بر مسلمین تحمیل کرده اند و سرزمینهای اسلامی را اشغال نموده و منابع آنها را زیر سلطه خود گرفته اند چگونه اسلام اجازه می دهد در مقابل آنها سکوت شود؟

ج-جهاد برای حمایت از مظلومان

شاخه دیگری از جهاد که در آیات دیگر قرآن به آن اشاره شده،جهاد برای حمایت از مظلومان است،در آیه 75 سوره نساء می خوانیم: وَ مٰا لَکُمْ لاٰ تُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجٰالِ وَ النِّسٰاءِ وَ الْوِلْدٰانِ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا مِنْ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ الظّٰالِمِ أَهْلُهٰا وَ اجْعَلْ لَنٰا مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا وَ اجْعَلْ لَنٰا مِنْ لَدُنْکَ نَصِیراً :

"چرا در راه خدا و در راه مردان و زنان و کودکانی که(بدست ستمگران) تضعیف شده اند پیکار نمی کنید،همان افراد(ستمدیده ای)که می گویند:خدایا!ما را از این شهر(مکه)که اهلش ستمگرند بیرون ببر،و برای ما از سوی خود،ولیی قرار ده،و برای ما از سوی خود یار و یاوری معین فرما".

به این ترتیب،قرآن از مسلمانان می خواهد که هم در راه خدا و هم مستضعفان مظلوم،جهاد کنند،و اصولا این دو از هم جدا نیستند و با توجه به اینکه در آیه فوق قید و شرطی نیست،این مظلومان و مستضعفان در هر نقطه جهان، باشند،باید از آنها دفاع کرده نزدیک و دور،داخل و خارج کشور تفاوت نمی کند.

و به تعبیر دیگر حمایت از مظلومان در مقابل ظالمان در اسلام یک اصل است که باید مراعات شود،حتی اگر به جهاد منتهی گردد،اسلام اجازه نمی دهد مسلمانان در برابر فشارهایی که به مظلومان جهان وارد می شود بی تفاوت باشند،و

این دستور یکی از ارزشمندترین دستورات اسلامی است که از حقانیت این آیین خبر می دهد.

د-جهاد برای محو شرک و بت پرستی

اسلام در عین اینکه آزادی عقیده را محترم می شمرد و هیچ کس را با اجبار دعوت به سوی این آیین نمی کند،به همین دلیل به اقوامی که دارای کتاب آسمانی هستند،فرصت کافی می دهد که با مطالعه و تفکر آیین اسلام را بپذیرند،و اگر نپذیرفتند،با آنها به صورت یک"اقلیت هم پیمان"(اهل ذمه)معامله می کند و با شرایط خاصی که نه پیچیده است و نه مشکل با آنها همزیستی مسالمت آمیز بر قرار می نماید،در عین حال نسبت به شرک و بت پرستی،سختگیر است زیرا: شرک و بت پرستی نه دین است و نه آیین و نه محترم شمرده می شود،بلکه یک نوع خرافه و انحراف و حماقت و در واقع یک نوع بیماری فکری و اخلاقی است که باید به هر قیمت که ممکن شود آن را ریشه کن ساخت.

کلمه آزادی و احترام به فکر دیگران در مواردی به کار برده می شود که فکر و عقیده لا اقل یک ریشه صحیح داشته باشد،اما انحراف و خرافه و گمراهی و بیماری چیزی نیست که محترم شمرده شود و به همین دلیل اسلام دستور می دهد که بت پرستی به هر قیمتی که شده است حتی به قیمت جنگ،از جامعه بشریت ریشه کن گردد.بت خانه ها و آثار شوم بت پرستی اگر از طرق مسالمت آمیز ممکن نشد با زور ویران و منهدم گردند.

آری اسلام می گوید باید صفحه زمین از آلودگی به شرک و بت پرستی پاک گردد و به همه مسلمین نوید می دهد که سرانجام توحید و یکتا پرستی به تمام جهان حاکم خواهد شد و شرک و بت پرستی ریشه کن خواهد گشت.

از آنچه در بالا-در مورد اهداف جهاد-آمد روشن می شود که اسلام جهاد را با اصول صحیح و منطق عقل هماهنگ ساخته،و هرگز آن را وسیله سلطه جویی و کشورگشایی و غصب حقوق دیگران و تحمیل عقیده،و استعمار و استثمار قرار

نداده است.

ولی می دانیم دشمنان اسلام-مخصوصا ارباب کلیسا و مستشرقان مغرض با تحریف حقایق،سخنان زیادی بر ضد مساله جهاد اسلامی ایراد کرده اند و اسلام را متهم به خشونت و توسل به زور و شمشیر برای تحمیل عقیده ساخته اند.و به این قانون اسلامی سخت هجوم برده اند.

به نظر می رسد وحشت آنها از پیشرفت اسلام در جهان،به خاطر معارف قوی،و برنامه های حساب شده،سبب شده است که از اسلام چهره دروغین وحشتناکی بسازند،تا جلو پیشرفت اسلام را در جهان بگیرند.

3-چرا فرمان جهاد در مدینه نازل شد؟

می دانیم جهاد در سال دوم هجرت به مسلمانان واجب گشت و قبل از آن واجب نبود.

دلیل این موضع روشن است زیرا از یک طرف تعداد مسلمانان در مکه به اندازه ای کم بود که عملا قیام مسلحانه کردن مفهومی جز انتحار و خودکشی نداشت و از طرف دیگر دشمن در مکه فوق العاده نیرومند بود و در واقع مرکز اصلی قدرتهای ضد اسلامی محسوب می شد و مبارزه کردن با آنها در داخل مکه امکان پذیر نبود.

ولی هنگامی که پیامبر ص به مدینه آمد عده زیادی به او ایمان آوردند و دعوت خود را آشکار در داخل و خارج مدینه گسترش داد و توانست یک حکومت صالح به وجود آورد و وسایل لازم را برای مبارزه و پیکار با دشمن آماده سازد و چون مدینه از مکه فاصله زیادی داشت این کار با فراغت خاطر صورت گرفت و نیروهای انقلابی و آزادی بخش،آماده مبارزه و دفاع در برابر دشمن شدند.

[سوره البقرة (2): آیه 194]

اشاره

اَلشَّهْرُ اَلْحَرٰامُ بِالشَّهْرِ اَلْحَرٰامِ وَ اَلْحُرُمٰاتُ قِصٰاصٌ فَمَنِ اِعْتَدیٰ عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اِعْتَدیٰ عَلَیْکُمْ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ وَ اِعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ مَعَ اَلْمُتَّقِینَ (194)

ترجمه:

194-ماه حرام،در برابر ماه حرام!(اگر دشمنان،احترام آن را شکستند،و در آن با شما جنگیدند، شما نیز حق دارید مقابله به مثل کنید.)و تمام حرامها،(قابل)قصاص است.و(به طور کلی)هر کس به شما تجاوز کرد،همانند آن بر او تعدی کنید!و از خدا به پرهیزید(و زیاده روی ننمایید)!و بدانید خدا با پرهیزکاران است!

تفسیر:

احترام ماههای حرام و مقابله به مثل

این آیه بحثی را که در آیات پیش در مورد جهاد به طور کلی آمده است تکمیل می کند و در واقع پاسخی است به ایراد افراد ناآگاه که می گفتند.مگر می توان در ماه حرام جنگ کرد که اسلام چنین دستوری را داده است.

توضیح اینکه:مشرکان مکه می دانستند که جنگ در ماههای حرام (ذی القعده و ذی الحجه و محرم و رجب)از نظر اسلام جایز نیست و به تعبیر دیگر اسلام این سنت را که از قبل وجود داشته امضاء کرده است،مخصوصا در مسجد الحرام و مکه این کار نارواتر است،و پیامبر اسلام ص به هر دو حکم احترام می گذارد.

به همین دلیل در نظر داشتند،مسلمانان را غافلگیر ساخته و در ماههای حرام به آنها حمله ور شوند،و شاید گمانشان این بود،که اگر آنها احترام ماههای حرام را نادیده بگیرند مسلمانان به مقابله بر نمی خیزند،و اگر چنین شود به مقصود

خود رسیده اند.

آیه مورد بحث به این پندارها پایان داد و نقشه های احتمالی آنها را نقش بر آب کرد،و دستور داد اگر آنها در ماههای حرام دست به اسلحه بردند،مسلمانان در مقابل آنها بایستند،می فرماید:"ماه حرام در برابر ماه حرام است"( اَلشَّهْرُ الْحَرٰامُ بِالشَّهْرِ الْحَرٰامِ ).

یعنی اگر دشمنان احترام آن را شکستند و در آن با شما پیکار کردند شما نیز حق دارید مقابله به مثل کنید.

"زیرا حرمات،قصاص دارد"( وَ الْحُرُمٰاتُ قِصٰاصٌ ).

"حرمات"جمع"حرمه"به معنی چیزی است که باید آن را حفظ کرد و احترام آن را نگه داشت،و حرم را از این جهت حرم گفته اند که جای محترمی است و هتک آن جایز نیست،و اعمال نامشروع و قبیح را از این جهت حرام می گویند که ممنوعیت دارد،همان گونه که در مورد حرم،یا ماه حرام بعضی اعمال ممنوع است.

این جمله در واقع پاسخ دندان شکنی است به آنها که اجازه جنگ در ماههای حرام را به پیغمبر اکرم ص ایراد می گرفتند.یعنی احترام ماه حرام،یا سرزمین مکه حرم امن خدا،در برابر کسانی است که آن را محترم می شمرند،ولی در برابر کسانی که احترام آن را زیر پا می گذارند رعایت آن لازم نیست،و مسلمانان حق دارند با آنها وارد پیکار شوند،و این در واقع یک نوع قصاص است،تا دیگر مشرکان به فکر سوء استفاده از احترام ماه حرام یا سرزمین محترم مکه نیفتند.

سپس به یک دستور کلی و عمومی که شامل موضوع مورد بحث نیز می شود،اشاره کرده،می فرماید:"هر کس به شما تجاوز کند،به مانند آن بر او تجاوز کنید ولی از خدا به پرهیزید(و زیاده روی ننمایید)و بدانید خدا با پرهیزکاران است"( فَمَنِ اعْتَدیٰ عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدیٰ عَلَیْکُمْ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ

اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ

).

اسلام بر خلاف مسیحیت کنونی که می گوید:"هر کس که به رخساره راست تو تپانچه زند رخساره دیگر را به سوی او بگردان" ⁽¹⁾.

چنین دستوری را نمی دهد،چرا که این دستور انحرافی باعث جرأت و جسارت ظالم و تجاوزگر است،حتی مسیحیان جهان امروز نیز هرگز به چنین دستوری عمل نمی کنند و کمترین تجاوزی را با پاسخی شدیدتر،که آن هم بر خلاف دستور اسلام است جواب می گویند.

اسلام می گوید:در برابر متجاوز،باید ایستاد، و به هر کس حق می دهد که اگر به او تعدی شود،به همان مقدار مقابله کند،تسلیم در برابر متجاوز مساوی است با مرگ و مقاومت مساوی است با حیات،این است منطق اسلام.

جالب اینکه آیه مفهوم وسیعی دارد و منحصر به مساله قصاص در مقابل قتل یا جنایات دیگر نیست،بلکه امور مالی و سایر حقوق را نیز شامل می شود.

البته این موضوع با مساله عفو و گذشت،که در مورد دوستان یا افراد شکست خورده یا نادم و پشیمان صورت می گیرد،هیچ گونه منافاتی ندارد.

گاهی بعضی از عوام،تصور می کنند که معنی آیه این است،اگر کسی فرزند دیگری را به قتل برساند،مقابله به مثل اجازه می دهد که پدر مقتول فرزند قاتل را به قتل برساند،و اگر ضربه ای بر برادر او وارد کرد،او هم ضربه ای بر برادر جانی وارد کند،ولی این اشتباه بزرگی است،زیرا قرآن می گوید:شخص معتدی و تجاوزگر باید مجازات شود،(به همان اندازه مجازات شود)نه فرد بی گناه دیگر،باز مفهوم این سخن این نیست که اگر کسی خانه شخصی را آتش زد خانه او را آتش بزنند،بلکه مفهومش این است معادل قیمت خانه را از او بگیرند.

ضمنا تاکیدی که در ذیل آیه در مورد تقوا ذکر شده تاکیدی است بر عدم تجاوز از حد و به تعبیر دیگر،مقابله به مثل نباید شکل انتقام جویی به خود گیرد، همان انتقامی که حد و مرزی برای خود نمی شناسد.

و اینکه می گوید:خدا با پرهیزکاران است،اشاره به این است که آنها را در مشکلات تنها نمی گذارد و یاری می دهد،زیرا کسی که با دیگری است در مشکلات به او کمک می کند و در برابر دشمن او را حمایت می نماید.

[سوره البقرة (2): آیه 195]

اشاره

وَ أَنْفِقُوا فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ وَ لاٰ تُلْقُوا بِأَیْدِیکُمْ إِلَی اَلتَّهْلُکَةِ وَ أَحْسِنُوا إِنَّ اَللّٰهَ یُحِبُّ اَلْمُحْسِنِینَ (195)

ترجمه:

195-و در راه خدا،انفاق کنید!و(با ترک انفاق)،خود را به دست خود،به هلاکت نیفکنید!و نیکی کنید!که خداوند،نیکوکاران را دوست می دارد.

تفسیر:

انفاق و رهایی از تنگناها

این آیه تکمیلی است بر آیات جهاد که قبلا تفسیر آن گذشت،زیرا جهاد به همان اندازه که به مردان با اخلاص و کار آزموده نیازمند است به اموال و ثروت نیز احتیاج دارد،جهاد هم نفرات آماده از نظر روحی و جسمی لازم دارد،و هم انواع سلاح و تجهیزات جنگی،درست است که عامل تعیین کننده سرنوشت جنگ در درجه اول سربازان اند،ولی سرباز بدون وسایل و تجهیزات کافی(اعم از سلاح، مهمات،وسیله نقل و انتقال،مواد غذایی،وسایل درمانی)کاری از او ساخته نیست.

لذا در اسلام تامین وسایل جهاد با دشمنان از واجبات شمرده شده و از جمله در آیه مورد بحث با صراحت دستور می دهد،و می فرماید:"در راه خدا انفاق کنید و خود را به دست خویش به هلاکت نیفکنید"( وَ أَنْفِقُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ لاٰ تُلْقُوا بِأَیْدِیکُمْ إِلَی التَّهْلُکَةِ ).

مخصوصا در عصر نزول این آیات،بسیاری از مسلمانان،شور و شوق جهاد در سر داشتند،ولی چون وسایل جنگ را هر کس شخصا فراهم می کرد و بعضی فقیر و نیازمند بودند.آن چنان که طبق آیه 92 سوره توبه گریه می کردند و اشک می ریختند که چرا وسیله شرکت در جنگ ندارند: تَوَلَّوْا وَ أَعْیُنُهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ

حَزَناً أَلاّٰ یَجِدُوا مٰا یُنْفِقُونَ ،آری در چنین شرایطی نقش انفاقها بسیار مهم و سرنوشت ساز بود.

جمله" وَ لاٰ تُلْقُوا بِأَیْدِیکُمْ إِلَی التَّهْلُکَةِ "(با دست خویش خود را به هلاکت نیفکنید)هر چند در مورد ترک انفاق،برای جهاد اسلامی وارد شده،ولی مفهوم وسیع و گسترده ای دارد که موارد زیاد دیگری را نیز شامل می شود،از جمله اینکه انسان حق ندارد از جاده های خطرناک(چه از نظر ناامنی و چه عوامل جوی یا غیر آن)بدون پیش بینی های لازم بگذرد،یا غذایی که به احتمال قوی آلوده به سم است تناول کند،و یا حتی در میدان جهاد بدون نقشه و برنامه وارد عمل شود،در تمام این موارد،انسان بی جهت جان خود را به خطر انداخته و مسئول است.

ولی اینکه بعضی از ناآگاهان،هر گونه جهاد ابتدایی را القاء نفس در هلاکت پنداشته اند،و گاه تا آنجا به پیش می روند که قیام سالار شهیدان امام حسین ع در کربلا را مصداق آن می شمرند،ناشی از نهایت نادانی و عدم درک آیه است،زیرا القای نفس در هلاکت مربوط به جایی است که هدفی بالاتر از جان در خطر نباشد، و الا باید جان را فدای حفظ آن هدف مقدس کرد،همان گونه که امام حسین ع و تمام شهیدان راه خدا این کار را کردند.

آیا اگر کسی ببیند جان پیامبر ص در خطر است و خود را سپر برای حفظ او کند(همان کاری که علی ع در جنگ احد کرد و یا در لیلة المبیت آن شبی که در بستر پیامبر ص خوابید)چنین کسی القاء نفس در هلاکت کرده و کار خلافی انجام داده؟آیا باید بنشیند تا پیامبر ص را به قتل برسانند و بگوید القاء نفس در هلاکت جایز نیست.

حق این است که مفهوم آیه روشن است و تمسک به آن در این گونه موارد نوعی ابلهی است.

آری اگر هدف آن قدر مهم نباشد که ارزش جان باختن را داشته باشد و یا اگر

مهم است راه حلهای بهتر و مناسبتری دارد،در چنین جایی نباید جان خویشتن را به خطر انداخت(موارد تقیه مجاز نیز از همین قبیل است).

در آخر آیه دستور به نیکوکاری داده،می فرماید:و نیکی کنید که خداوند نیکوکاران را دوست دارد"( وَ أَحْسِنُوا إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ ).

در اینکه مراد از"احسان"در اینجا چیست؟چند احتمال در کلمات مفسران دیده می شود:نخست این است که حسن ظن به خدا داشته باشید(و گمان نکنید انفاقهای شما موجب اختلال امر معیشت شما خواهد شد)و دیگر اینکه منظور، اقتصاد و میانه روی در مساله انفاق است،و دیگر اینکه منظور،آمیختن انفاق با حسن رفتار نسبت به نیازمندان است،به گونه ای که همراه با گشاده رویی و مهربانی باشد و از هر نوع منت و آنچه موجب رنجش و ناراحتی شخص انفاق شونده است بر کنار باشد.

مانعی ندارد که همه این معانی سه گانه در مفهوم و محتوای آیه جمع باشد.

نکته ها:

اشاره

1-انفاق سبب پیشگیری از هلاکت جامعه ها.

در اینکه میان دو جمله" وَ أَنْفِقُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ "و" وَ لاٰ تُلْقُوا بِأَیْدِیکُمْ إِلَی التَّهْلُکَةِ "،آیا ارتباطی وجود دارد یا نه،با توجه به اینکه تمام تعبیرات قرآن حساب شده است،حتما میان این دو رابطه ای است و به نظر می رسد رابطه این است اگر انفاق در مسیر جهاد و فی سبیل اللّٰه نکنید،خود را با دست خویش به هلاکت افکنده اید،بلکه می توان مساله را از این فراتر برد و گفت:

این آیه گر چه در ذیل آیات جهاد آمده است ولی بیانگر یک حقیقت کلی و اجتماعی است و آن اینکه انفاق به طور کلی سبب نجات جامعه ها از مفاسد کشنده

است،زیرا هنگامی که مساله انفاق به فراموشی سپرده شود،و ثروتها در دست گروهی معدود جمع گردد و در برابر آنان اکثریتی محروم و بینوا وجود داشته باشد دیری نخواهد گذشت که انفجار عظیمی در جامعه به وجود می آید،که نفوس و اموال ثروتمندان هم در آتش آن خواهد سوخت و از اینجا رابطه مساله انفاق و پیشگیری از هلاکت روشن می شود.

بنا بر این انفاق،قبل از آنکه به حال محرومان مفید باشد به نفع ثروتمندان است،زیرا تعدیل ثروت حافظ ثروت است.

امیر مؤمنان علی ع در یکی از کلمات قصارش به این حقیقت اشاره.

فرموده،می گوید:

حصنوا اموالکم بالزکاة :"اموال خویش را با دادن زکات حفظ کنید" ⁽¹⁾.

و به تعبیر بعضی از مفسران،خودداری از انفاق فی سبیل اللّٰه هم سبب مرگ روح انسانی به خاطر بخل خواهد شد،و هم مرگ جامعه به خاطر عجز و ناتوانی، مخصوصا در نظامی همچون نظام اسلام که بر نیکو کاری بنا شده است ⁽²⁾.

2-سوء استفاده از مضمون آیه

همانگونه که اشاره کردیم بعضی از عافیت طلبان برای فرار از جهاد فی سبیل اللّٰه به جمله" وَ لاٰ تُلْقُوا بِأَیْدِیکُمْ إِلَی التَّهْلُکَةِ "(با دست خویش،خود را به هلاکت نیفکنید)چسبیده اند و رسوایی را به آنجا رسانیده که قیام امام حسین ع را در عاشورا که سبب نجات و بقای اسلام در برابر دشمنانی همچون بنی امیه شد، مصداق این آیه شمرده اند،غافل از اینکه اگر این باب گشوده شود،جهاد به کلی باید تعطیل گردد، اصولا تهلکه با شهادت دو مفهوم متباین دارد،تهلکه به معنی مرگ بی دلیل است در حالی که شهادت قربانی شدن در راه هدف و نایل گشتن به

حیات جاویدان است.

باید به این حقیقت توجه داشت که جان انسان،ارزشمندترین سرمایه وجود او نیست،ما حقایقی با ارزش تر از جان داریم،ایمان به خدا،آیین اسلام،حفظ قرآن و اهداف مقدس آن،بلکه حفظ حیثیت و آبروی جامعه اسلامی،اینها اهدافی والاتر از جان انسان است که قربان شدن در راه آن هلاکت نیست،و هرگز از آن نهی نشده.

در حدیثی می خوانیم که:گروهی از مسلمانان برای جهاد به قسطنطنیه رفته بودند یکی از مردان شجاع حمله به لشکر روم کرد و داخل در صفوف آنها شد یکی از حاضران گفت:القی بیدیه الی التهلکة:"خود را با دو دست خویش به هلاکت انداخت"اینجا بود که ابو ایوب انصاری برخاست و فریاد زد:ای مردم!چرا این آیه را بد تفسیر و تاویل می کنید؟این آیه درباره ما طایفه انصار نازل شد،هنگامی که خداوند دینش را عزت داد و یاورانش فزونی گرفتند بعضی از ما به دیگری مخفیانه به گونه ای که پیامبر ص نشنود،چنین گفتند که اموال ما از دست رفت،و خداوند اسلام را عزیز و یارانش را زیاد کرد،ما اگر در مدینه بمانیم به اموال از دست رفته خود برسیم بهتر است،آیه فوق بر پیامبر ص نازل شد و به ما فرمود:انفاق در راه خدا کنید و خویشتن را به هلاکت نیفکنید و منظور از هلاکت،اقامت در مدینه برای اصلاح اموال و ترک جهاد بود ⁽¹⁾

3-منظور از"احسان"چیست؟

احسان معمولا به معنی نیکو کاری تفسیر می شود،ولی گاه معنی وسیعتری برای آن ذکر شده،و آن هر گونه عمل صالح،بلکه انگیزه های عمل صالح است چنان که در حدیثی از پیامبر اکرم ص می خوانیم که در تفسیر احسان فرمود:

ان تعبد

اللّٰه کانک تراه فان لم تکن تراه فانه یراک :"احسان آن است که خدا را آن چنان پرستش کنی که گویی او را می بینی و اگر تو او را نمی بینی او تو را می بیند" ⁽¹⁾.

بدیهی است هنگامی که انسان،چنان ایمان به خدا داشته باشد که گویی او را می بیند و او را در همه حال حاضر و ناظر بداند به سراغ اعمال صالح می رود،و از هر گونه گناه و معصیت خودداری می نماید.

[سوره البقرة (2): آیه 196]

اشاره

وَ أَتِمُّوا اَلْحَجَّ وَ اَلْعُمْرَةَ لِلّٰهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اِسْتَیْسَرَ مِنَ اَلْهَدْیِ وَ لاٰ تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتّٰی یَبْلُغَ اَلْهَدْیُ مَحِلَّهُ فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ بِهِ أَذیً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْیَةٌ مِنْ صِیٰامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُکٍ فَإِذٰا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی اَلْحَجِّ فَمَا اِسْتَیْسَرَ مِنَ اَلْهَدْیِ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ ثَلاٰثَةِ أَیّٰامٍ فِی اَلْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذٰا رَجَعْتُمْ تِلْکَ عَشَرَةٌ کٰامِلَةٌ ذٰلِکَ لِمَنْ لَمْ یَکُنْ أَهْلُهُ حٰاضِرِی اَلْمَسْجِدِ اَلْحَرٰامِ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ وَ اِعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ شَدِیدُ اَلْعِقٰابِ (196)

ترجمه:

196-و حج و عمره را برای خدا به اتمام برسانید!و اگر محصور شدید،(و مانعی مانند ترس از دشمن یا بیماری،اجازه نداد که پس از احرام بستن،وارد مکه شوید،)آنچه از قربانی فراهم شود(ذبح کنید،و از احرام خارج شوید)!و سرهای خود را نتراشید تا قربانی به محلش برسد(و در قربانگاه ذبح شود)و اگر کسی از شما بیمار بود و یا ناراحتی در سر داشت،(و ناچار بود سر خود را بتراشد،)باید فدیه و کفاره ای از قبیل روزه یا صدقه یا گوسفندی بدهد!و هنگامی که(از بیماری و دشمن)در امان بودید،هر کس با ختم عمره،حج را آغاز کند،آنچه از قربانی برای او میسر است(ذبح کند)!و هر که نیافت،سه روز در ایام حج،و هفت روز هنگامی که باز می گردید،روزه بدارد!این،ده روز کامل است.(البته)این برای کسی است که خانواده او،نزد مسجد الحرام نباشد[ اهل مکه و اطراف آن نباشد].و از خدا به پرهیزید و بدانید که او،سخت کیفر است!

تفسیر:

قسمتی از احکام مهم حج

دقیقا روشن نیست که آیات مربوط به حج در قرآن مجید در چه تاریخی نازل

شده است ولی به اعتقاد بعضی از مفسران بزرگ در حجة الوداع نازل گشته ⁽¹⁾در حالی که بعضی گفته اند که جمله" فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ "ناظر به جریان حدیبیه است که در سال ششم هجرت واقع شد و مسلمانان از زیارت خانه خدا ممنوع شدند ⁽²⁾در این آیه،احکام زیادی بیان شده است:

1-در ابتدا،یک دستور کلی برای انجام فریضه حج و عمره به طور کامل و برای اطاعت فرمان خدا داده،می فرماید:"حج و عمره را برای خدا به اتمام برسانید"( وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ ).

در واقع قبل از هر چیز به سراغ انگیزه های این دو عبادت رفته و توصیه می کند که جز انگیزه الهی و قصد تقرب به ذات پاک او،چیز دیگری در کار نباید باشد،و عمل نیز به مقتضای" وَ أَتِمُّوا "از هر نظر کامل و جامع باشد.

2-سپس به سراغ کسانی می رود که بعد از بستن احرام به خاطر وجود مانعی،مانند بیماری شدید و ترس از دشمن،موفق به انجام اعمال حج عمره نباشند،می فرماید:"اگر محصور شدید(و موانعی به شما اجازه نداد که پس از احرام بستن وارد مکه شوید)آنچه از قربانی فراهم شود ذبح کنید و از احرام خارج شوید( فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ ) ⁽³⁾.

به هر حال افرادی که گرفتار می شوند،و توانایی انجام مراسم حج و عمره را پیدا نمی کنند،می توانند با استفاده از این مساله،از احرام خارج شده و به حال

عادی باز گردند.

می دانیم قربانی ممکن است شتر یا گاو یا گوسفند باشد،که آسان ترین آنها گوسفند است،و لذا جمله" فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ "را غالبا اشاره به گوسفند دانسته اند.

3-سپس به دستور دیگری اشاره کرده،می فرماید:"سرهای خود را نتراشید تا قربانی به محلش برسد و در قربانگاه ذبح شود"( وَ لاٰ تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتّٰی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ ).

آیا این دستور مربوط به افرادی است که محصور و ممنوع از انجام مراسم حج می شوند، و در واقع دستوری است برای تکمیل دستور سابق،و یا همه حاجیان را می گوید،بعضی از مفسران،معنی اول را بر گزیده اند و گفته اند،منظور از محل هدی(محل قربانی)حرم است و گاه گفته اند،منظور همان جا است که مانع و مزاحم،حاصل می شود و به فعل پیغمبر اکرم ص در داستان حدیبیه که محلی است بیرون حرم مکه،استدلال کرده اند که حضرت بعد از ممانعت مشرکان،قربانی خود را در همان جا ذبح کرد و به اصحاب و یارانش نیز دستور داد چنین کنند.

مفسر عالیقدر"مرحوم طبرسی"می گوید:"به اعتقاد علمای ما،محصور اگر به خاطر بیماری بوده باشد،قربانی او را در حرم باید ذبح کنند و اگر به خاطر جلوگیری از دشمن باشد در همان جا که جلوگیری شده است ذبح می کنند".

ولی بعضی دیگر از مفسران،این جمله را ناظر به تمام حجاج می دانند و می گویند هیچ کس حق ندارد،تقصیر کند(سر بتراشد و از احرام خارج گردد)مگر اینکه قربانی را در محلش ذبح کند(قربانی حج در منی و قربانی عمره در مکه).

به هر حال منظور از رسیدن قربانی به محلش،آن است که به آن محل برسد و ذبح شود،و این تعبیر کنایه ای از ذبح است.

با توجه به عمومیت تعبیری که در آیه وارد شده است تفسیر دوم مناسبتر به

نظر می رسد که هم شامل محصور است و هم غیر محصور.

4-سپس می فرماید:"اگر کسی از شما بیمار بود و یا ناراحتی در سر داشت(و به هر حال ناچار بود سر خود را قبل از آن موقع بتراشد)باید فدیه(کفاره ای)از قبیل روزه یا صدقه یا گوسفندی بدهد"( فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ بِهِ أَذیً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْیَةٌ مِنْ صِیٰامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُکٍ ).

"نسک"در اصل جمع"نسیکه"به معنی حیوان ذبح شده است،این واژه به معنی عبادت نیز آمده است ⁽¹⁾.

لذا"راغب"در"مفردات"،بعد از آنکه"نسک"را به عبادت تفسیر می کند، می گوید:این واژه در مورد اعمال حج به کار می رود،و"نسیکه"به معنی"ذبیحه" است.

بعضی از مفسران نیز آن را در اصل به معنی شمشهای نقره می دانند و اینکه به عبادت"نسک"گفته شده به خاطر آن است که انسان را خالص و پاک و پاکیزه می کند ⁽²⁾.

به هر حال ظاهر آیه این است که چنین شخصی مخیر در میان این سه(روزه، و صدقه و ذبح گوسفند)می باشد.

در روایات اهل بیت ع آمده است که،روزه در این مورد باید سه روز بوده باشد،و صدقه به شش مسکین،و در روایتی به ده مسکین،و"نسک"یک گوسفند است ⁽³⁾.

5-سپس می افزاید:"و هنگامی که(از بیماری و دشمن)در امان بودید،کسانی که

عمره را تمام کرده و حج را آغاز می کنند،آنچه میسر است از قربانی"(ذبح کنند) ( فَإِذٰا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ ).

اشاره به اینکه در حج تمتع که عمره قبلا انجام می گیرد،و بعد حج بجا آورده می شود،قربانی کردن لازم است،و فرق نمی کند که این قربانی شتر باشد یا گاو و یا گوسفند،و بدون آن از احرام خارج نمی شود.

درباره اصل"هدی"به گفته مرحوم طبرسی دو قول وجود دارد،اول اینکه از "هدیه"گرفته شده است،و چون قربانی در واقع هدیه ای به سوی بیت اللّٰه است، این واژه بر آن اطلاق شده است.دیگر اینکه از ماده هدایت گرفته شده است زیرا حیوان قربانی را همراه می بردند،و به سوی خانه خدا و قربانگاه هدایت می کردند.

ولی ظاهر کلام"راغب"در"مفردات"این است که فقط از"هدیه"گرفته شده و می گوید:"هدی"جمع است و مفرد آن"هدیه"است.

در معجم مقاییس اللغه نیز دو ریشه برای این لغت ذکر شده،هدایت و هدیه، اما بعید نیست هر دو به هدایت باز گردد.(دقت کنید).

6-سپس به بیان حکم کسانی می پردازد که در حال حج تمتع قادر به قربانی نیستند،می فرماید:"کسی که(قربانی)ندارد،باید سه روز در ایام حج،و هفت روز به هنگام بازگشت،روزه بدارد،این ده روز کامل است"( فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ ثَلاٰثَةِ أَیّٰامٍ فِی الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذٰا رَجَعْتُمْ تِلْکَ عَشَرَةٌ کٰامِلَةٌ ).

بنا بر این اگر قربانی پیدا نشود،یا وضع مالی انسان اجازه ندهد،جبران آن ده روز روزه است،که سه روز آن(روز هفتم و هشتم و نهم ذی الحجه)در ایام حج واقع می شود،و این از روزه هایی است که انجام آن در سفر مانعی ندارد،و هفت روز دیگر را بعد از بازگشت به وطن انجام می دهد.

با اینکه معلوم است سه روز به اضافه هفت روز مجموعا ده روز می شود در

عین حال،قرآن می گوید:"این ده روز کامل است".

بعضی از مفسران در تفسیر این جمله گفته اند این به خاطر آن است که"واو" گر چه معمولا برای جمع است نه برای تخییر،چون گاه در معنی تخییر نیز استعمال می شود،در اینجا خداوند برای رفع هر گونه ابهام،جمله" تِلْکَ عَشَرَةٌ کٰامِلَةٌ "را فرموده است.

این احتمال نیز وجود دارد که تعبیر به"کاملة"اشاره به این است که روزه ده روز می تواند به طور کامل جانشین قربانی شود،و زوار خانه خدا نباید از این بابت نگران باشند،زیرا تمام ثوابهایی که برای صاحبان قربانی از سوی خدا داده می شود،به آنها داده خواهد شد.

بعضی نیز گفته اند:این تعبیر اشاره به نکته لطیفی در مورد عدد ده می باشد زیرا از یک نظر عدد ده کامل ترین اعداد است،چون هنگامی که اعداد را از یک شروع می کنیم تا ده سیر صعودی خود را تکمیل می کند،و اعداد بعد از آن،تکرار و ترکیبی است از ده و عددهای دیگر مانند یازده و دوازده،عرب به عدد بیست، عشرین می گوید(یعنی دو عدد ده)و به سی ثلاثین(سه عدد ده)و همچنین... ⁽¹⁾

7-بعد به بیان حکم دیگری پرداخته،می گوید:"این برنامه حج تمتع برای کسی است که خانواده او نزد مسجد الحرام نباشد"( ذٰلِکَ لِمَنْ لَمْ یَکُنْ أَهْلُهُ حٰاضِرِی الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ ).

بنا بر این کسانی که اهل مکه یا اطراف آن باشند،حج تمتع ندارند،بلکه حج تمتع مخصوص افراد دور از این منطقه است،و مشهور و معروف در میان فقهاء این است که هر کس 48 میل از مکه دورتر باشد،وظیفه او حج تمتع است،و آنها که در فاصله کمتری قرار دارند،وظیفه آنها حج قران یا افراد است،که عمره آن بعد از

مراسم حج بجا آورده می شود(شرح این موضوع و مدارک آن در کتب فقهی آمده است) بعد از بیان این احکام هفتگانه در پایان آیه دستور به تقوا می دهد و می فرماید:"از خدا به پرهیزید و تقوا پیشه کنید و بدانید خداوند عقاب و کیفرش شدید است"( وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ ).

این تاکید شاید به این جهت است که مسلمانان در هیچ یک از جزئیات این عبادت مهم اسلامی کوتاهی نکنند چرا که کوتاهی در آن گاهی سبب فساد حج و از بین رفتن برکات مهم آن می شود.

نکته ها:

اشاره

1-اهمیت حج در میان وظایف اسلامی!

حج از مهم ترین عباداتی است که در اسلام تشریع شده و دارای آثار و برکات فراوان و بی شماری است حج مایه عظمت اسلام،قوت دین و اتحاد مسلمین است حج مراسمی است که پشت دشمنان را می لرزاند و هر سال خون تازه ای در عروق مسلمانان جاری می سازد.

حج همان عبادتی است که امیر مؤمنان آن را"پرچم"و شعار مهم اسلام نامیده و در وصیت خویش در آخرین ساعت عمرش فرموده:

"

و اللّٰه اللّٰه فی بیت ربکم لا تخلوه ما بقیتم فانه ان ترک لم تناظروا "،"خدا را خدا را!در مورد خانه پروردگارتان تا آن هنگام که هستید آن را خالی نگذارید که اگر خالی گذارده شود مهلت داده نمی شوید" ⁽¹⁾(و بلای الهی شما را فرا خواهد گرفت).

این جمله نیز از دشمنان اسلام معروف است که می گویند:"ما دام که حج رونق دارد ما بر آنها پیروز نمی شویم" ⁽¹⁾.

یکی دیگر از دانشمندان می گوید:"وای به حال مسلمانان اگر معنی حج را در نیابند و وای به حال دیگران اگر معنی آن را دریابند".

در حدیث معروفی که علی ع-در زمینه فلسفه احکام،طبق نقل نهج البلاغه حکمت 252 بیان فرموده نیز اشاره پر معنایی به اهمیت حج شده است، می فرماید:

فرض اللّٰه الایمان تطهیرا من الشرک...و الحج تقویة للدین :"خداوند ایمان را وسیله پاک سازی مردم از شرک...و حج را سبب قوت دین قرار داده است". ⁽²⁾

این سخن را با حدیثی از امام صادق ع پایان می دهیم(و شرح بیشتر را به جلد 14 تفسیر نمونه،ذیل آیه 26 تا 28 سوره حج که به طور مبسوط از اهمیت و فلسفه و اسرار حج بحث شده وامی گذاریم)آنجا که فرمود:

لا یزال الدین قائما ما قامت الکعبة، "اسلام بر پا است تا زمانی که کعبه بر پا است". ⁽³⁾

2-اقسام حج و فهرست اعمال حج تمتع

اشاره

فقهای بزرگ ما با الهام از آیات قرآن و سنت پیامبر ص و ائمه اهل بیت ع حج را سه قسم تقسیم کرده اند:حج تمتع،و حج قران و افراد حج تمتع مخصوص کسانی است که فاصله آنها از مکه 48 میل یا بیشتر باشد (16 فرسخ حدود 96 کیلومتر)و حج قران و افراد،مربوط به کسانی است که در

کمتر از این فاصله زندگی می کنند.

در حج تمتع،نخست عمره را بجا می آورند،سپس از احرام بیرون می آیند، بعدا مراسم حج را در ایام مخصوصش انجام می دهند،ولی در حج قران و افراد، اول مراسم حج بجا آورده می شود،و بعد از پایان آن مراسم عمره،با این تفاوت که در حج قران،قربانی همراه می آورند و در حج افراد این قربانی نیست،ولی به عقیده اهل سنت حج قران آن است که حج و عمره را در یک احرام با هم قصد می کند).

اعمال حج تمتع به شرح زیر است:

نخست از نقاط معینی که میقات نام دارد احرام می بندند:یعنی متعهد می شوند یک سلسله کارها که بر محرم حرام است ترک کنند و جامه احرام که دو قطعه لباس ندوخته است بر تن می کنند و لبیک گویان به سمت خانه خدا می آیند نخست هفت بار دور خانه خدا طواف می کنند و سپس در محلی که به نام مقام ابراهیم معروف است دو رکعت نماز به جا می آورند و بعد در میان دو کوه صفا و مروه هفت مرتبه رفت و آمد می نمایند و بعد با چیدن کمی از مو یا ناخن خود،از احرام خارج می شوند و برای مراسم حج از مکه احرام بسته و روز نهم ذی الحجه به عرفات که بیابانی است در چهار فرسخی مکه می روند و آن روز را از ظهر تا غروب آفتاب در آنجا می مانند و به نیایش پروردگار مشغول می شوند و سپس از غروب آفتاب به سوی"مشعر الحرام"که در حدود دو فرسخ و نیمی مکه قرار دارد کوچ می کنند و شب را تا صبح در آن وادی مقدس می مانند و هنگام طلوع آفتاب از آن سرزمین به منی که در نزدیکی آن قرار دارد حرکت می کنند و در همان روز که روز عید قربان است به ستون مخصوصی که نام آن"جمره عقبه"است هفت سنگ می زنند سپس قربانی می کنند و با تراشیدن سر از احرام بیرون می آیند.

و همان روز یا بعد از آن به مکه باز می گردند و طواف خانه خدا و نماز طواف و سعی صفا و مره و طواف نساء و نماز طواف نساء بجا می آورند و در روزهای

یازدهم و دوازدهم به سه ستون مخصوص در منی که"جمرات"نام دارد یکی پس از دیگری را هفت بار سنگ می زنند و شبهای یازدهم و دوازدهم در سرزمین منی می مانند و به این ترتیب مراسم حج که هر کدام زنده کننده یک خاطره تاریخی است و کنایات و اشاراتی به مسائل مربوط به تهذیب نفس و فلسفه های اجتماعی است انجام می دهند که فلسفه هر کدام در آیات مناسب تشریح خواهد شد. ⁽¹⁾

3-چرا بعضی حج تمتع را به فراموشی سپرده اند؟

ظاهر آیه فوق این است که وظیفه کسانی که مقیم در مکه نیستند،حج تمتع می باشد(حجی که با عمره شروع می شود،و بعد از اتمام مراسم عمره از احرام بیرون می آیند،و مجددا برای حج احرام می بندند و مراسم حج را بجا می آورند)و هیچ گونه دلیلی به نسخ این آیه در دست نیست و روایات زیادی در کتب شیعه و اهل تسنن در این زمینه نقل شده است از جمله محدثان معروفی از اهل سنت مانند "نسایی"در کتاب"سنن"خود،و"احمد"در کتاب"مسند"و"ابن ماجه"در"سنن"، و"بیهقی"در"سنن الکبری"،و"ترمذی"در"صحیح"خود و"مسلم"نیز در کتاب معروف خود،روایات فراوانی در مورد حج تمتع نقل کرده اند که این حکم نسخ نشده و تا روز قیامت باقی است.

بسیاری از فقهای اهل سنت نیز آن را افضل انواع حج می دانند هر چند اجازه حج قران و افراد را در کنار آن می دهند(البته قران به همان معنی که در بالا از فقهای آنان نقل شد).

ولی در حدیث معروفی که از عمر نقل شده می خوانیم که گفت:متعتان کانتا علی عهد رسول اللّٰه ص و انا انهی عنهما و اعاقب علیهما متعة النساء و متعة الحج"،"دو متعه در زمان رسول اللّٰه ص بود که من از آن دو نهی می کنم و هر کس

بجا آورد مجازات می کنم متعه نساء و متعه حج." فخر رازی در ذیل آیه مورد بحث بعد از نقل این حدیث از عمر می گوید:

منظور از متعه حج این است که هر دو احرام(احرام حج و احرام عمره)را با هم جمع کند سپس نیت حج را فسخ کند و عمره بجا آورد و بعد از آن حج نماید. ⁽¹⁾

بدیهی است هیچ کس جز پیغمبر اکرم ص حق اعلام نسخ حکمی را ندارد و اصولا این تعبیر که پیامبر ص چنین گفت و من چنین می گویم تعبیری است که برای هیچ کس قابل تحمل نمی باشد مگر می توان فرمان پیامبر را زمین نهاد و به دنبال گفتار دیگران رفت این غیر قابل قبول است.

به هر حال امروز بسیاری از علمای اهل سنت حدیث مزبور را رها کرده و حج تمتع را به عنوان افضل انواع حج پذیرفته و بر طبق آن عمل می کنند! ***

[سوره البقرة (2): آیات 197 تا 199]

اشاره

اَلْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومٰاتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ اَلْحَجَّ فَلاٰ رَفَثَ وَ لاٰ فُسُوقَ وَ لاٰ جِدٰالَ فِی اَلْحَجِّ وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ یَعْلَمْهُ اَللّٰهُ وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ اَلزّٰادِ اَلتَّقْویٰ وَ اِتَّقُونِ یٰا أُولِی اَلْأَلْبٰابِ (197) لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّکُمْ فَإِذٰا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفٰاتٍ فَاذْکُرُوا اَللّٰهَ عِنْدَ اَلْمَشْعَرِ اَلْحَرٰامِ وَ اُذْکُرُوهُ کَمٰا هَدٰاکُمْ وَ إِنْ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ اَلضّٰالِّینَ (198) ثُمَّ أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفٰاضَ اَلنّٰاسُ وَ اِسْتَغْفِرُوا اَللّٰهَ إِنَّ اَللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ (199)

ترجمه:

197-حج،در ماههای معینی است!و کسانی که(با بستن احرام،و شروع به مناسک حج،)حج را بر خود فرض کرده اند،(باید بدانند که)در حج،آمیزش جنسی با زنان،و گناه و جدال نیست!و آنچه از کارهای نیک انجام دهید،خدا آن را می داند.و زاد و توشه تهیه کنید،که بهترین زاد و توشه،پرهیزکاری است!و از من به پرهیزید ای خردمندان! 198-گناهی بر شما نیست که از فضل پروردگارتان(و از منافع اقتصادی در ایام حج)طلب کنید (که یکی از منافع حج،پی ریزی یک اقتصاد صحیح است).و هنگامی که از"عرفات"کوچ کردید،خدا را نزد"مشعر الحرام"یاد کنید!او را یاد کنید همان طور که شما را هدایت نمود و قطعا شما پیش از این،از گمراهان بودید.

199-سپس از همان جا که مردم کوچ می کنند،(به سوی سرزمین منی)کوچ کنید!و از خداوند، آمرزش بطلبید،که خدا آمرزنده مهربان است!

تفسیر:

بهترین زاد و توشه

این آیات هم چنان احکام حج و زیارت خانه خدا را تعقیب می کند،و دستورات جدیدی در آن مطرح است:

1-نخست می فرماید:"حج در ماههای معینی است"( اَلْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومٰاتٌ ). ⁽¹⁾

منظور از این ماهها ماههای شوال،ذی القعده و ذی الحجه است(تمام ماه ذی الحجه یا همان ده روز اول)و این ماهها را"اشهر حج"می نامند زیرا بخشی از اعمال حج(مراسم عمره را)در غیر این ماهها نمی توان انجام داد و بخشی را منحصرا در روزهای نهم تا دوازدهم ماه ذی الحجه باید انجام داد،و اینکه در قرآن تصریح به نام این ماهها نشده به خاطر آن است که این ماهها برای همه شناخته شده بود،و قرآن با این عبارت تاکید بر آن می کند.

ضمنا این جمله،یکی از رسوم خرافی جاهلیت را نفی می کند که گاه به خاطر درگیری با جنگها یا غیر آن،ماههای حج را تغییر و تبدیل می دادند،و جلو و عقب می کردند،قرآن می گوید:"این ماهها معین و ثابت است،و تقدیم و تاخیر در آن جایز نیست". ⁽²⁾

2-سپس به دستور دیگری در مورد کسانی که با احرام بستن شروع به مناسک حج می کنند اشاره کرده،می فرماید:"آنها که حج را بر خود فرض کرده اند (و احرام بسته اند باید بدانند)در حج آمیزش جنسی و گناه و جدال نیست"

( فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ فَلاٰ رَفَثَ وَ لاٰ فُسُوقَ وَ لاٰ جِدٰالَ فِی الْحَجِّ ).

"رفث"بر وزن"قفس"در اصل به معنی سخنی است که متضمن مطلبی که ذکر آن قبیح است بوده باشد،اعم از آمیزش جنسی و یا مقدمات آن،سپس کنایه از جماع قرار داده شده است.ولی بعضی تصریح کرده اند واژه رفث تنها در صورتی به این نوع گفتگوها اطلاق می شود که در حضور زنان باشد و اگر در غیاب آنها باشد، رفث نامیده نمی شود. ⁽¹⁾

بعضی نیز اصل آن را به معنی تمایل عملی به زنان دانسته اند که از مزاح و لمس و تماس شروع می شود و به آمیزش جنسی پایان می گیرد. ⁽²⁾

"فسوق"به معنی گناه و خارج شدن از اطاعت خدا است.و"جدال"به معنی گفتگوی توأم با نزاع است،و در اصل به معنی محکم پیچیدن طناب است و از آنجا که طرفین گفتگوی آمیخته با نزاع به یکدیگر می پیچند و هر کدام می خواهد سخن خود را به کرسی بنشاند،این واژه در آن به کار رفته است.

به هر حال طبق این دستور حاجیان به هنگام احرام،نه حق نزدیکی با همسران دارند و نه کلمات دروغ و فحش دادن(گر چه این کار در غیر موقع احرام نیز حرام است،ولی یکی از بیست و پنج امری است که محرم باید ترک کند)و همچنین از کارهایی که بر آنها حرام است جدال است،و سوگند خوردن،خواه راست باشد یا دروغ،و گفتن لا و اللّٰه-بلی و اللّٰه.

به این ترتیب محیط حج باید از تمتعات جنسی و همچنین انجام گناهان و گفتگوهای بی فایده و جر و بحثها و کشمکشهای بیهوده پاک باشد،زیرا محیط عبادت و اخلاص و ترک لذایذ مادی است،محیطی است که روح انسان باید از آن نیرو بگیرد و یکباره از جهان ماده جدا شود،و به عالم ما وراء ماده راه یابد و در عین

حال رشته الفت و اتحاد و اتفاق و برادری در میان مسلمانان محکم گردد و هر کاری که با این امور منافات دارد ممنوع است.

البته هر کدام از این احکام،شرح و بسط و شرایطی دارد که در کتب مناسک حج آمده است.

3-در مرحله بعد به مسائل معنوی حج،و آنچه مربوط به اخلاص است اشاره کرده،می فرماید:"آنچه را از کارهای خیر انجام می دهید خدا می داند"( وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ یَعْلَمْهُ اللّٰهُ ).

چه پاداشی برای نیکوکاران با ایمان از این بالاتر که بدانند هر کار نیکی را انجام می دهند خدا از آن با خبر است،و مولی و معبود آنان،حاضر و ناظر می باشد و این بسیار لذتبخش است که اعمال خیر در محضر او انجام می شود و این پاداشی است قبل از پاداشهای معنوی و مادی دیگر که خداوند عالم و آگاه به آنها می دهد.

و در ادامه همین مطلب می فرماید:"زاد و توشه تهیه کنید که بهترین زاد و توشه ها پرهیزکاری است و از من به پرهیزید ای صاحبان عقل"( وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزّٰادِ التَّقْویٰ وَ اتَّقُونِ یٰا أُولِی الْأَلْبٰابِ ).

بسیاری از مفسران گفته اند که این آیه اشاره به گروهی می کند(به گفته بعضی گروهی از مردم یمن بودند)که وقتی برای زیارت خانه خدا حرکت می کردند هیچگونه زاد و توشه ای با خود برنمی داشتند،و حتی اگر زاد و توشه ای با خود داشتند به هنگام احرام به دور می ریختند و می گفتند ما به زیارت خانه خدا می رویم چگونه ممکن است به ما غذا ندهد(و گاه به همین جهت خود را به زحمت می افکندند و یا محتاج به سؤال از این و آن می شدند)قرآن این تفکر غلط را نفی می کند و می گوید زاد و توشه برای خود تهیه کنید ولی در عین حال آنها را به مساله معنوی مهمتری ارشاد کرده،می گوید:که ما ورای این زاد و توشه زاد و توشه دیگری است که باید برای سفر آخرت فراهم گردد و آن پرهیزکاری و تقوا است.

این جمله ممکن است اشاره لطیفی به این حقیقت بوده باشد که در سفر حج موارد فراوانی برای تهیه زادهای معنوی وجود دارد که باید از آن غفلت نکنید در آنجا تاریخ مجسم اسلام است و صحنه های زنده فداکاری ابراهیم ع قهرمان توحید و جلوه های خاصی از مظاهر قرب پروردگار دیده می شود که در هیچ جای دیگر جهان نیست آنها که روحی بیدار و اندیشه ای زنده دارند می توانند برای یک عمر از این سفر بی نظیر روحانی توشه معنوی فراهم سازند.

قابل توجه اینکه به دنبال این مطلب باز دستور به تقوا می دهد و روی سخن را به اولی الالباب ⁽¹⁾یعنی صاحبان مغز و اندیشه می کند آری آنها هستند که روح حج را درک می کنند و از این برنامه عالی تربیتی حد اکثر بهره برداری را می نمایند در حالی که دیگران تنها از قشر و پوست آن سهمی دارند و روح حج را درک نمی کنند.

آری صاحبان مغز و اندیشمندانند که آثار تقوا و پرهیزکاری را در فرد و جامعه درک می کنند.

*** در آیه بعد به رفع پاره ای از اشتباهات در زمینه مساله حج پرداخته، می فرماید:"گناهی بر شما نیست که از فضل پروردگارتان(و منافع اقتصادی در ایام حج)برخوردار شوید"( لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّکُمْ ).

در زمان جاهلیت هنگام مراسم حج هر گونه معامله و تجارت و بارکشی و مسافربری را گناه می دانستند و حج کسانی را که چنین می کردند باطل می شمردند.

آیه مورد بحث این حکم جاهلی را بی ارزش و باطل اعلام کرد و فرمود هیچ مانعی ندارد که در موسم حج از معامله و تجارت حلال که بخشی از فضل خداوند بر بندگان است بهره گیرید و یا کار کنید و از دست رنج خود استفاده کنید.

اصولا گاهی این تفکر که در عصر جاهلیت بوده در زمان ما نیز پیدا می شود که این عبادت بزرگ یعنی حج باید از هر گونه شائبه مادی خالص باشد ولی از آنجا که این مساله بسیاری از کارگران و کسانی که تدارکات و خدمات آن را انجام می دهند اعم از راننده و خدمتگزار و طبیب و راهنما و سایر خدمتگزاران را گرفتار زحمت می کند به علاوه مردم آن دیار می توانند بسیاری از مشکلات اقتصادی را در موقع حج سامان بخشند این تفکر مردود شمرده شده است و اینگونه اشخاص می توانند ضمن خدمات خود مراسم حج را به جا آورند و از این نظر در مضیقه نیفتند.

بلکه از این بالاتر از منابع اسلامی به خوبی استفاده می شود که حج علاوه بر فلسفه مهم اخلاقی و تهذیب نفوس دارای فلسفه سیاسی و فرهنگی و اقتصادی نیز هست.

توضیح اینکه:مسافرت مسلمانان از نقاط مختلف دنیا به سوی خانه خدا و تشکیل آن کنگره عظیم اسلامی می تواند پایه و اساسی برای یک جهش اقتصادی عمومی در جوامع اسلامی گردد به این ترتیب که مغزهای متفکر اقتصادی مسلمین پس از مراسم حج یا قبل از آن دور هم بنشینند و با همفکری و همکاری پایه محکمی برای اقتصاد جوامع اسلامی بریزند و با مبادلات صحیح تجارتی آن چنان اقتصاد نیرومندی به وجود آورند که از دشمنان و بیگانگان بی نیاز گردند.

بنا بر این،این معاملات و مبادلات تجارتی خود یکی از وسایل تقویت جامعه اسلامی در برابر دشمنان اسلام است زیرا می دانیم هیچ ملتی بدون داشتن اقتصادی نیرومند استقلال کامل نخواهد داشت ولی بدیهی است فعالیتهای تجارتی باید تحت الشعاع جنبه های عبادی و اخلاقی حج باشد نه حاکم و مقدم بر آنها و خوشبختانه مسلمانان وقت کافی قبل یا بعد از اعمال حج برای این کار دارند:

هشام بن حکم می گوید از امام صادق ع پرسیدم:..."

فقلت له:ما العلة التی من اجلها کلف اللّٰه العباد الحج و الطواف بالبیت فقال...فجعل فیه الاجتماع من

الشرق و الغرب لیتعارفوا و لینزع کل قوم من التجارات من بلد الی بلد و لینتفع بذلک المکاری و الجمال...و لو کان کل قوم انما یتکلمون علی بلادهم و ما فیها هلکوا و خربت البلاد و سقطت الجلب و الارباح ":چرا خداوند مردم را به انجام حج و طواف خانه خود فرمان داده است؟ فرمود:"خداوند انسانها را آفرید...و آنان را به عمل حج دستور داد که اطاعت دین و مصالح دنیای آنان را در بر دارد در موسم حج مسلمانان از مشرق و مغرب گرد هم جمع می شوند تا با یکدیگر آشنا گردد و برای این که هر ملتی از تجارتها و فرآورده های اقتصادی ملتهای دیگر استفاده کنند و به خاطر اینکه مسافران و حمل و نقل کنندگان در این سفر با کرایه دادن وسیله های نقلیه خود بهره ببرند.(و برای اینکه با آثار و اخبار پیغمبر ص آشنا گردند و این آثار هم چنان زنده بماند و در دست فراموشی سپرده نشود)و اگر بنا باشد هر ملتی فقط درباره محیط خود سخن بگویند هلاک می گردند و شهرها ویران می شود و استفاده ها و منافع تجارتی از بین می رود" ⁽¹⁾.

سپس در ادامه همین آیه عطف توجه به مناسک حج کرده،می فرماید:

"هنگامی که از عرفات کوچ کردید خدا را در نزد مشعر الحرام یاد کنید"( فَإِذٰا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفٰاتٍ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرٰامِ ).

"او را یاد کنید همانگونه که شما را هدایت کرد هر چند پیش از آن از گمراهان بودید"( وَ اذْکُرُوهُ کَمٰا هَدٰاکُمْ وَ إِنْ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضّٰالِّینَ ). باز در ادامه همین معنی می فرماید:"سپس از آنجا که مردم کوچ می کنند(از مشعر الحرام به سوی سرزمین منی)کوچ کنید"( ثُمَّ أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفٰاضَ النّٰاسُ ).

و در پایان دستور به استغفار و توبه می دهد و می فرماید:"از خدا طلب آمرزش کنید که خداوند آمرزنده و مهربان است"( وَ اسْتَغْفِرُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ ).

در این بخش از آیات به سه موقف از مواقف حج اشاره شده"عرفات"که محلی است در حدود 20 کیلومتری مکه و حاجیان از ظهر روز نهم ذی الحجه تا غروب آفتاب در آنجا وقوف می کنند و به عبادت پروردگار مشغولند سپس وقوف در مشعر الحرام یا"مزدلفه"که بخشی از شب عید قربان و صبحگاهان قبل از طلوع آفتاب در آنجا می مانند و به راز و نیاز با پروردگار می پردازند و سوم سرزمین منی که محل قربانی و رمی جمرات و پایان دادن به احرام و انجام مراسم عید است.

نکته ها:

اشاره

1-نخستین موقف حج

زائران خانه خدا بعد از انجام مراسم عمره راهی مراسم حج می شوند و نخستین مرحله همان وقوف در عرفات است که از نیمه روز نهم ذی الحجه تا غروب آفتاب در آنجا توقف می نمایند سپس از آنجا به سوی مشعر الحرام حرکت می کنند(در آیات فوق به هر دو قسمت اشاره شده است).

در نامگذاری سرزمین"عرفات"به این نام جهات گوناگونی ذکر کرده اند،گاه گفته اند هنگامی که پیک وحی خداوند جبرئیل مناسک حج را در آنجا به ابراهیم نشان داد ابراهیم می فرمود:"عرفت،عرفت"(شناختم-شناختم)لذا آنجا را عرفات گفتند.

گاه گفته اند این داستان برای آدم واقع شد و گاه گفته شده که آدم و حوا در آن سرزمین یکدیگر را پیدا کردند و شناختند و گاه گفته شده زوار خانه خدا در آنجا یکدیگر را می بینند و می شناسند و تفسیرهای دیگر ⁽¹⁾⁽²⁾.

ولی بعید نیست این نامگذاری اشاره به حقیقت دیگری باشد و آن اینکه این سرزمین محیط بسیار آماده ای برای معرفت پروردگار و شناسایی ذات پاک اوست.

و به راستی آن جذبه معنوی و روحانی که انسان به هنگام ورود در عرفات پیدا می کند با هیچ بیان و سخنی قابل توصیف نیست-تنها باید رفت و مشاهده کرد-همه یک شکل،همه یک نواخت،همه بیابان نشین همه از هیاهوی شهر و از هیاهوی دنیای مادی و زرق و برقش فرار کرده،در زیر آن آسمان نیلی در آن هوای آزاد و پاک از آلودگی گناه در آنجا که فرشته وحی بال و پر می زند،در آنجا که از لابلای نسیمش صدای زمزمه جبرئیل و آهنگ مردانه ابراهیم خلیل و طنین حیات بخش صدای پیامبر اسلام ص و مجاهدان صدر اسلام شنیده می شود.

در این سرزمین خاطره انگیز که گویا دریچه ای به جهان ما ورای طبیعت در آن گشوده شده انسان نه تنها از نشئه عرفان پروردگار سر مست می شود و لحظه ای با زمزمه تسبیح عمومی خلقت هماهنگ می گردد بلکه در درون وجود خود،خودش را هم که عمری است گم کرده و به دنبالش می گردد پیدا می کند و به حال خویشتن نیز عارف می گردد و می داند او آن کس نیست که شب و روز در تلاش معاش حریصانه کوه و صحرا را زیر پا می گذارد و هر چه می یابد عطشش فرو نمی نشیند می یابد گوهر دیگری در درون جان او نهفته است که او در حقیقت همان است آری این سرزمین را"عرفات"می نامند راستی چه اسم جالب و مناسبی!

2-مشعر الحرام-دومین موقف حج

در مورد نامگذاری"مشعر الحرام"به این نام نیز گفته اند که آنجا مرکزی است برای"شعائر حج"و نشانه ای از این مراسم عظیم و پرشکوه و آسمانی.

اما نباید فراموش کرد که"مشعر"از ماده"شعور"است در آن شب تاریخی و هیجان انگیز(شب دهم ذی الحجه)که زائران خانه خدا پس از طی دوران تربیت خود در عرفات به آنجا کوچ می کنند و شبی را تا به صبح روی ماسه های نرم در زیر

آسمان پرستاره در سرزمینی که نمونه کوچکی از محشر کبری و پرده ای از رستاخیز بزرگ قیامت است،در آنجا که جمعیت همچون امواج خروشان دریا به هنگام طوفان همه جا را پر کرده و آوای مردمی که در حرکت اند تا به صبح خاموش نمی شود.

آری در چنان محیط بی آرایش و با صفا و تکان دهنده در درون جامه معصومان احرام و روی آن ماسه های نرم، انسان جوشش چشمه های تازه ای از اندیشه و فکر و شعور در درون خود احساس می کند و صدای ریزش آن را در اعماق قلب خود به روشنی می شنود آنجا را"مشعر"می نامند!

3-درس یگانگی و اتحاد

در روایات آمده است که قبیله قریش در جاهلیت امتیازات نادرستی برای خود قائل بودند و برای هیچ یک از اعراب مقامی را که برای خویشتن می دانستند قایل نبودند آنها خود را"حمس"(بر وزن خمس)به معنی کسی که در دین خود محکم و پابرجاست می خواندند و به عنوان فرزندان ابراهیم و سرپرستان خانه کعبه خود را از همه برتر می شمردند.

از جمله اینکه می گفتند ما نباید در مراسم حج به عرفات برویم زیرا عرفات از حرم مکه بیرون است،اگر چنین کنیم عرب برای ما ارزشی قائل نخواهد شد حرم مکه با نقاط بیرون حرم یکسان نیست این سخن را در حالی می گفتند که می دانستند وقوف در عرفات جزء مراسم حج ابراهیمی است ⁽¹⁾.

قرآن در آیات فوق خط بطلان بر این اوهام کشید و به مسلمانان دستور داد همه با هم در عرفات وقوف کنند و از آنجا همگی به سوی مشعر الحرام و از آنجا به سوی منی کوچ نمائید جمله" ثُمَّ أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفٰاضَ النّٰاسُ "از همان جا که

مردم کوچ می کنند شما هم کوچ کنید اشاره لطیفی به این معنی است.

در واقع قرآن با این بیان دستور می دهد که همه مردم بدون استثناء نخست به عرفات بروند و از آنجا به مشعر الحرام و سپس به سرزمین منی کوچ کنند. ⁽¹⁾

دستور استغفار در ذیل آخرین آیه فوق اشاره به این است که از خداوند طلب آمرزش تمام گناهان را کنند و از آن افکار و خیالات جاهلی که مخالف روح مساوات و برابری حج است کنار روند و یادآور می شود که اگر دست بردارند خداوند غفور و رحیم است.

باید توجه داشت که"افاضه"از ماده"فیض"در اصل به معنی جریان و ریزش آب است و از آنجا که وقتی مردم به طور دسته جمعی از جایی به نقطه دیگری با سرعت حرکت می کنند بی شباهت به یک نهر جاری نیست این تعبیر به کار می رود.

4-ارتباط آیات

در اینکه چه رابطه ای میان"ابتغاء فضل اللّٰه"(فعالیتهای تجارتی)و مساله وقوف در"عرفات"و حرکت از آن به سوی"مشعر الحرام"و سپس"منی"وجود دارد که در آیات فوق در کنار هم قرار گرفته ممکن است اشاره به این نکته باشد که تلاش اقتصادی اگر برای خدا و زندگی آبرومندانه باشد آن هم یک نوع عبادت است همچون مناسک حج یا اینکه نقل و انتقال زوار از مکه به عرفات و از آنجا به مواقف دیگر مستلزم هزینه ها و خدماتی است و اگر هر گونه کار و خدمت و مزد گرفتن در این ایام ممنوع و حرام باشد مسلما زوار خانه خدا سخت به زحمت می افتند.

و لذا این طور در کنار هم قرار داده شده،یا اینکه مبادا پرداختن به فعالیتهای اقتصادی شما را از ذکر خدا و از توجه به عظمت این مواقف دور سازد.

[سوره البقرة (2): آیات 200 تا 202]

اشاره

فَإِذٰا قَضَیْتُمْ مَنٰاسِکَکُمْ فَاذْکُرُوا اَللّٰهَ کَذِکْرِکُمْ آبٰاءَکُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِکْراً فَمِنَ اَلنّٰاسِ مَنْ یَقُولُ رَبَّنٰا آتِنٰا فِی اَلدُّنْیٰا وَ مٰا لَهُ فِی اَلْآخِرَةِ مِنْ خَلاٰقٍ (200) وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ رَبَّنٰا آتِنٰا فِی اَلدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ فِی اَلْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنٰا عَذٰابَ اَلنّٰارِ (201) أُولٰئِکَ لَهُمْ نَصِیبٌ مِمّٰا کَسَبُوا وَ اَللّٰهُ سَرِیعُ اَلْحِسٰابِ (202)

ترجمه:

200-و هنگامی که مناسک(حج)خود را انجام دادید،خدا را یاد کنید،همانند یادآوری از پدرانتان(آن گونه که رسم آن زمان بود)بلکه از آن هم بیشتر!(در این مراسم،مردم دو گروه اند)بعضی از مردم می گویند:"خداوندا!به ما در دنیا(نیکی)عطا کن!"ولی در آخرت،بهره ای ندارند.

201-و بعضی می گویند:"پروردگارا!به ما در دنیا(نیکی)عطا کن!و در آخرت نیز(نیکی) مرحمت فرما!و ما را از عذاب آتش نگاه دار!" 202-آنها از کار(و دعای)خود،نصیب و بهره ای دارند،و خداوند،سریع الحساب است.

شان نزول:

در حدیثی از امام باقر ع می خوانیم که در ایام جاهلیت هنگامی که از مراسم حج فارغ می شدند در آنجا اجتماع می کردند و افتخارات نیاکان خود را بر می شمردند و از ایام گذشته آنها و جود و بخشش فراوانشان یاد می کردند.(و افتخارات موهومی برای خود بر می شمردند)آیات فوق نازل شد و به آنها دستور داد که به جای این کار(نادرست)ذکر خدا گویند و از نعمتهای بی دریغ خداوند و مواهب او یاد کنند و با همان شور و سوز مخصوصی که در افتخار و مباهات به

پدران خود در جاهلیت داشتند نعم الهی را یاد کنند بلکه بیشتر و برتر ⁽¹⁾.

همین معنی یا شبیه آن را سایر مفسران از ابن عباس یا غیر او نقل کرده اند که اهل جاهلیت بعد از حج مجالسی تشکیل می دادند برای تفاخر به پدران و شرح امتیازات آنها و یا در بازارهایی همچون بازار عکاظ،ذی المجاز،مجنه که تنها جای داد و ستد نبود بلکه مرکز ذکر افتخارات(موهوم)نیاکان بود جمع می شدند و به این کار می پرداختند ⁽²⁾.

تفسیر:

حج رمز وحدت مسلمین جهان است

این آیات هم چنان ادامه بحثهای مربوط به حج است گر چه اعراب جاهلیت مراسم حج را با واسطه های متعددی از ابراهیم خلیل گرفته بودند ولی آن چنان با خرافات آمیخته شده بود که این عبادت بزرگ و انسان ساز را که نقطه عطفی در زندگی زوار خانه خدا و موجب تولد ثانوی آنها است از صورت اصلی و فلسفه های تربیتی خارج و مسخ کرده بود و مبدل به وسیله ای برای تفرقه و نفاق ساخته بود.

در نخستین آیه قرآن می فرماید:"هنگامی که مناسک(حج)خود را انجام دادید ذکر خدا گوئید همانگونه که پدران و نیاکانتان را یاد می کردید بلکه از آن بیشتر"( فَإِذٰا قَضَیْتُمْ مَنٰاسِکَکُمْ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ کَذِکْرِکُمْ آبٰاءَکُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِکْراً ).

عظمت و بزرگی در پرتو ارتباط با خدا است نه مباهات به ارتباط موهوم به نیاکان منظور از این تعبیر این نیست که هم نیاکان را ذکر کنید و هم خدا را بلکه اشاره ای است به این واقعیت که اگر آنها به خاطر پاره ای از مواهب لایق یادآوری هستند پس چرا به سراغ خدا نمی روید که تمام عالم هستی و تمام نعمتهای جهان از ناحیه اوست منبع جمیع کمالات و صاحب صفات جلال و جمال و ولی نعمت

همگان است.

در اینکه منظور از"ذکر خدا"در اینجا چیست؟اقوال زیادی در میان مفسران دیده می شود ولی ظاهر این است که تمام اذکار الهی را بعد از مراسم شامل می شود در واقع باید خدا را بر تمام نعمتهایش مخصوصا نعمت ایمان و هدایت به این مراسم بزرگ شکر گویند و آثار تربیتی حج را با یاد الهی تکامل بخشند.

در اینجا قرآن مردم را به دو گروه تقسیم می کند،می فرماید:"گروهی از مردم می گویند خداوندا!در دنیا به ما(نیکی)عطا فرما ولی در آخرت بهره ای ندارند" ( فَمِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ رَبَّنٰا آتِنٰا فِی الدُّنْیٰا وَ مٰا لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ خَلاٰقٍ ). ⁽¹⁾

*** "و گروهی می گویند پروردگارا به ما در دنیا(نیکی)عطا کن و در آخرت (نیکی)مرحمت فرما و ما را از عذاب آتش نگاهدار"( وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ رَبَّنٰا آتِنٰا فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنٰا عَذٰابَ النّٰارِ ).

در حقیقت این قسمت از آیات اشاره به خواسته های مردم و اهداف آنها در این عبادت بزرگ است بعضی جز به مواهب مادی دنیا نظر ندارند و چیزی غیر از آن از خدا نمی خواهند بدیهی است آنها در آخرت از همه چیز بی بهره اند.

ولی گروهی هم مواهب مادی دنیا را می خواهند و هم مواهب معنوی را بلکه زندگی دنیا را نیز به عنوان مقدمه تکامل معنوی می طلبند و این است منطق اسلام که هم نظر به جسم و ماده دارد و هم جان و معنا و اولی را زمینه ساز دومی می شمرد و هرگز با انسانهای یک بعدی یعنی آنها که در مادیات غوطه ورند و برای آن اصالت قائلند،یا کسانی که به کلی از زندگانی دنیا بیگانه اند سازگار نیست.

در این که منظور از"حسنة"در این آیه چیست؟تفسیرهای مختلفی برای آن

ذکر کرده اند،در روایتی از امام صادق ع به معنی وسعت رزق و حسن خلق در دنیا و خشنودی خدا و بهشت در آخرت تفسیر شده است(

انها السعة فی الرزق و المعاش و حسن الخلق فی الدنیا و رضوان اللّٰه و الجنة فی الاخرة ). ⁽¹⁾

و بعضی از مفسران آن را به معنی علم و عبادت در دنیا و بهشت در آخرت، یا مال در دنیا،و بهشت در آخرت،یا همسر خوب و صالح در دنیا و بهشت در آخرت دانسته اند در حدیثی نیز از پیامبر اکرم ص آمده است:

من اوتی قلبا شاکرا و لسانا ذاکرا و زوجة مؤمنة تعینه علی امر دنیاه و اخراه فقد اوتی فی الدنیا حسنة و فی الاخرة حسنة و وقی عذاب النار، "کسی که خدا به او قلبی شاکر،زبانی مشغول به ذکر حق،و همسری با ایمان که او را در امور دنیا و آخرت یاری کند ببخشد،نیکی دنیا و آخرت را به او داده و از عذاب آتش باز داشته شده" ⁽²⁾.

بدیهی است حسنه به معنی هر گونه خیر و خوبی است و مفهومی وسیع و گسترده دارد که تمام مواهب مادی و معنوی را شامل می شود،بنا بر این آنچه در روایات فوق یا کلمات مفسران آمده است بیان مصداقهای روشن آن می باشد،و مفهوم آیه را محدود نمی کند،و اینکه بعضی از مفسران تصور کرده اند"حسنه"چون در آیه به صورت مفرد نکره است هر گونه نیکی را شامل نمی شود و لذا در تعیین مصداق آن در میان مفسران گفتگو است ⁽³⁾اشتباهی بیش نیست زیرا گاه می شود که مفرد نکره نیز معنی جنس می بخشد و مورد آیه ظاهرا از این قبیل است و به گفته بعضی از مفسران،افراد با ایمان اصل حسنه را از خدا می خواهند بدون اینکه نوعی از آن را انتخاب کنند،و همه را واگذار به مشیت و اراده و انعام الهی می نمایند ⁽⁴⁾.

در آخرین آیه،اشاره به گروه دوم کرده(همان گروهی که حسنه دنیا و آخرت را از خدا می طلبند)می فرماید:"آنها نصیب و بهره ای از کسب خود دارند و خداوند سریع الحساب است"( أُولٰئِکَ لَهُمْ نَصِیبٌ مِمّٰا کَسَبُوا وَ اللّٰهُ سَرِیعُ الْحِسٰابِ ).

در حقیقت این آیه نقطه مقابل جمله ای است که در آیات قبل درباره گروه اول آمد که می فرماید وَ مٰا لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ خَلاٰقٍ :"آنها نصیبی در آخرت ندارند".

بعضی نیز احتمال داده اند که به هر دو گروه بازگردد،گروه اول بهره ای از متاع دنیا می برند،و گروه دوم خیر دنیا و آخرت نصیبشان می شود،شبیه آنچه در آیات 18 تا 20 سوره اسراء آمده است که می فرماید:"آن کس که تنها زندگی زودگذر دنیا را می طلبد،آن مقدار را که بخواهیم و به هر کس اراده کنیم به او می دهیم،سپس دوزخ را برای او قرار خواهیم داد...و آن کس که سرای آخرت را طلب کند،و سعی و کوشش خود را برای آن انجام دهد،در حالی که ایمان داشته باشد سعی و تلاش او پاداش داده خواهد شد،و هر یک از این دو از عطای پروردگارت بهره و کمک می گیرد".

ولی تفسیر اول با آیات مورد بحث هماهنگ تر است.

تعبیر به"نصیب"گر چه به صورت نکره آمده ولی قرائن گواهی می دهد که نکره در اینجا برای بیان عظمت است،و تعبیر به" مِمّٰا کَسَبُوا "(به خاطر آنچه انجام دادند)اشاره به کمی این نصیب و بهره نیست،زیرا ممکن است"من"در اینجا ابتدائیه باشد نه تبعیضی.

تعبیر به"کسب"در جمله" مِمّٰا کَسَبُوا "،به گفته بسیاری از مفسران به معنی همین دعائی است که درباره خیر دنیا و آخرت می کند،و انتخاب این تعبیر ممکن است اشاره به نکته لطیفی باشد که دعا کردن خود یکی از بهترین عبادات و اعمال است.

از بررسی دهها آیه،در قرآن مجید که ماده کسب و مشتقاتش در آن به کار رفته

به خوبی استفاده می شود که این واژه در غیر کارهای جسمی-یعنی اعمال روحی و قلبی-نیز به کار می رود،چنان که در آیه 225 سوره بقره می خوانیم: وَ لٰکِنْ یُؤٰاخِذُکُمْ بِمٰا کَسَبَتْ قُلُوبُکُمْ ،"ولی خداوند به آنچه قلبهای شما کسب کرده است،شما را مؤاخذه می کند".

بنا بر این جای تعجب نیست که دعا نوعی کسب و اکتساب باشد بخصوص که دعای حقیقی تنها با زبان نیست،بلکه با قلب و با تمام وجود انسان می باشد.

جمله" وَ اللّٰهُ سَرِیعُ الْحِسٰابِ "که در آخرین آیه از آیات فوق آمده است، اشاره به این است که هم خداوند با سرعت به حساب بندگان می رسد،و هم پاداشها و کیفرهایی را که وعده داده به زودی به آنها می دهد،همه اینها نقد است و سریع،و نسیه و توأم با تاخیر نیست.

در حدیثی می خوانیم:"خداوند حساب تمام خلایق را در یک چشم بر هم زدن رسیدگی می کند"(

ان اللّٰه تعالی یحاسب الخلائق کلهم فی مقدار لمح البصر ) ⁽¹⁾.

این به خاطر آن است که علم خداوند همانند مخلوقات نیست،که محدودیت آن سبب شود،مطلبی او را از مطلبی دیگر غافل سازد.

از این گذشته محاسبه پروردگار،زمانی لازم ندارد،زیرا اعمال ما بر جسم و جان ما،بلکه بر موجودات اطراف ما-زمین و امواج هوا-و اشیاء دیگر،اثر باقی می گذارد،و از این نظر می توان وجود انسان را تشبیه به انواع اتومبیلهایی کرد که با داشتن دستگاه کیلومترشمار همیشه میزان کار کرد خود را در هر لحظه به طور روشن و مشخص نشان می دهد،و دیگر نیازی به حساب و کتاب مسافتهایی را که اتومبیل در طول عمرش پیموده است نیست.

[سوره البقرة (2): آیه 203]

اشاره

وَ اُذْکُرُوا اَللّٰهَ فِی أَیّٰامٍ مَعْدُودٰاتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِی یَوْمَیْنِ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ لِمَنِ اِتَّقیٰ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ وَ اِعْلَمُوا أَنَّکُمْ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ (203)

ترجمه:

203-و خدا را در روزهای معینی یاد کنید!(روزهای 11 و 12 و 13 ماه ذی الحجه).و هر کس شتاب کند،و(ذکر خدا را)در دو روز انجام دهد،گناهی بر او نیست،و هر که تاخیر کند،(و سه روز انجام دهد نیز)گناهی بر او نیست،برای کسی که تقوا پیشه کند.و از خدا بپرهیزید و بدانید شما به سوی او محشور خواهید شد!

تفسیر:

آخرین سخن درباره حج

این آیه در حقیقت،آخرین آیه ای است که در اینجا درباره مراسم حج،سخن می گوید و سنتهای جاهلی را در رابطه با تفاخرهای موهوم نسبت به نیاکان و گذشتگان در هم می شکند،و به آنها توصیه می کند که(بعد از مراسم عید)به یاد خدا باشند می فرماید:"خدا را در روزهای معینی یاد کنید"( وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ فِی أَیّٰامٍ مَعْدُودٰاتٍ ).

با توجه به اینکه این دستور،به قرینه آیات سابق مربوط به پایان مراسم حج است ناظر به روزهای یازده و دوازده و سیزده ماه خواهد بود که در لسان روایات به عنوان"ایام تشریق"نامیده شده،چنان که از نامش پیداست ایامی است روشنی بخش که روح و جسم انسان را در پرتو این مراسم،نورانی می کند.

در آیه 28 سوره حج،دستور به ذکر نام خدا در" أَیّٰامٍ مَعْلُومٰاتٍ "آمد، و در اینجا در" أَیّٰامٍ مَعْدُودٰاتٍ "،معروف این است که" أَیّٰامٍ مَعْلُومٰاتٍ "به معنی ده روز

آغاز ذی الحجه،و" أَیّٰامٍ مَعْدُودٰاتٍ "همان ایام تشریق است که در بالا گفته شد،ولی بعضی از مفسران،احتمالاتی غیر از این داده اند که شرح آن در ذیل آیه 28 سوره حج خواهد آمد ⁽¹⁾.

در اینکه منظور از این"اذکار"چیست؟در احادیث اسلامی به این صورت تعیین شده که بعد از پانزده نماز که آغازش نماز ظهر روز عید قربان،و پایانش نماز روز سیزدهم است،جمله های الهام بخش زیر تکرار گردد:

اللّٰه اکبر اللّٰه اکبر،لا اله الا اللّٰه و اللّٰه اکبر و للّٰه الحمد اللّٰه اکبر علی ما هدانا اللّٰه اکبر علی ما رزقنا من بهیمة الانعام.

سپس در دنبال این دستور می افزاید:"کسانی که تعجیل کنند و(ذکر خدا را) در دو روز انجام دهند گناهی بر آنان نیست،و کسانی که تاخیر کنند(و سه روز انجام دهند نیز)گناهی بر آنها نیست،برای کسانی که تقوا پیشه کنند"( فَمَنْ تَعَجَّلَ فِی یَوْمَیْنِ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ لِمَنِ اتَّقیٰ ).

این تعبیر در حقیقت،اشاره به نوعی تخییر در اداء ذکر خدا،میان دو روز و سه روز می باشد.

جمله" لِمَنِ اتَّقیٰ "(برای کسانی که تقوا پیشه کرده باشند)ظاهرا قید است برای مساله تعجیل در دو روز،یعنی قناعت به دو روز مخصوص این گونه اشخاص است.

و در روایات اهل بیت ع آمده است که منظور از"پرهیز"در اینجا پرهیز از صید است،یعنی کسانی که به هنگام احرام،پرهیز از صید یا از تمام تروک احرام کرده اند،می توانند بعد از عید قربان،دو روز در"منی"بمانند و مراسم آن را بجا

آورند و یاد خدا کنند و اما کسانی که پرهیز نکرده باشند باید سه روز بمانند و آن مراسم را بجا آورند و ذکر خدا کنند.

بعضی جمله" فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ "را اشاره به نفی هر گونه گناه از زائران خانه خدا می دانند،یعنی آنها بعد از انجام مناسک حج که پایانش این اذکار است در صورت ایمان و اخلاص کامل همه آثار گناهان پیشین و رسوبات معاصی از دل و جانشان شسته می شود،و با روحی پاک از هر گونه آلایش از این مراسم باز می گردند.

این سخن گر چه ذاتا صحیح است،اما ظاهرا آیه با معنی اول هماهنگ تر است.

و در پایان آیه،یک دستور کلی به تقوا داده،می فرماید:"تقوای الهی پیشه کنید و بدانید شما به سوی او محشور خواهید شد"( وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ ).

بنا بر یکی از دو تفسیری که در بالا ذکر شد،این جمله می تواند اشاره به این باشد که مراسم روحانی حج،گناهان گذشته شما را پاک کرد،و همچون فرزندی که از مادر متولد شده است پاک از این مراسم باز می گردید،اما مراقب باشید بعدا خود را آلوده نکنید.

[سوره البقرة (2): آیات 204 تا 206]

اشاره

وَ مِنَ اَلنّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی اَلْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اَللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ اَلْخِصٰامِ (204) وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ فِی اَلْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهٰا وَ یُهْلِکَ اَلْحَرْثَ وَ اَلنَّسْلَ وَ اَللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ اَلْفَسٰادَ (205) وَ إِذٰا قِیلَ لَهُ اِتَّقِ اَللّٰهَ أَخَذَتْهُ اَلْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَ لَبِئْسَ اَلْمِهٰادُ (206)

ترجمه:

204-و از مردم،کسانی هستند که گفتار آنان،در زندگی دنیا مایه اعجاب تو می شود،(در ظاهر، اظهار محبت شدید می کنند)و خدا را بر آنچه در دل دارند گواه می گیرند.(این در حالی است که)آنان،سرسخت ترین دشمنانند.

205-(نشانه آن،این است که)هنگامی که روی بر می گردانند(و از نزد تو خارج می شوند)،در راه فساد در زمین،کوشش می کنند،و زراعتها و چهارپایان را نابود می سازند،(با اینکه می دانند)خدا فساد را دوست نمی دارد.

206-و هنگامی که به آنها گفته شود:"از خدا بترسید!"(لجاجت آنان بیشتر می شود)،و لجاجت و تعصب،آنها را به گناه می کشاند.آتش دوزخ برای آنان کافی است،و چه بد جایگاهی است.

شان نزول:

برای این آیات،دو شان نزول ذکر شده است:1-این آیات درباره"اخنس بن شریق"نازل شده که مردی زیبا و خوش زبان بود و تظاهر به دوستی پیامبر ص می کرد خود را مسلمان جلوه می داد،و سوگند می خورد که آن حضرت را دوست دارد و به خدا ایمان آورده،پیامبر ص هم که مامور به ظاهر بود با او گرم می گرفت و

او را مورد محبت قرار می داد،ولی او در باطن مرد منافقی بود،در یک ماجرا زراعت بعضی مسلمانان را آتش زد و چهارپایان آنان را کشت(و به این ترتیب پرده از روی کار او برداشته شد)در اینجا آیات فوق نازل شد ⁽¹⁾.

2-بعضی دیگر از ابن عباس،نقل کرده اند که آیات مزبور در یکی از جنگهای اسلامی(سریه رجیع)نازل شده که طی آن جمعی از مبلغان اسلام که از طرف پیامبر ص برای تبلیغ قبایل اطراف مدینه اعزام شده بودند،طی یک توطئه ناجوانمردانه شهید شدند ⁽²⁾.

ولی شان نزول اول با مضمون آیات،تناسب بیشتری دارد،و در هر حال درسی که از این آیات فرا گرفته می شود،عمومی و همگانی و برای همیشه است.

تفسیر:

سرنوشت مفسدان در زمین

در نخستین آیه،اشاره سر بسته ای،به بعضی از منافقان کرده،می فرماید:

"و بعضی از مردم چنین هستند که گفتار او در زندگی دنیا مایه اعجاب تو می شود (ولی در باطن چنین نیست)و خداوند بر آنچه در قلب اوست گواه می باشد،و او سرسخت ترین دشمنان است"( وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ ).

"الد"به معنی کسی است که دشمنی شدید دارد،و اصل آن از لدید گرفته شده که به دو طرف گردن گفته می شود،و کنایه از کسی است که از هر طرف روی آورد،بر دشمنی غلبه می کند،و"خصام"معنی مصدری دارد و به معنی خصومت

و دشمنی است.

*** سپس می افزاید:"نشانه دشمنی باطنی او این است که وقتی روی بر می گرداند و از نزد تو خارج می شود،کوشش می کند که در زمین فساد به راه بیندازد، و زراعت و چهارپایان را نابود کند(با اینکه می داند)خدا فساد را دوست ندارد"( وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهٰا وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ الْفَسٰادَ ).

آری این گونه خداوند پرده از روی کار آنها بر می دارد و درون قلبشان را برای پیامبرش آشکار می سازد،زیرا اگر اینها در اظهار دوستی و محبت،به پیامبر اسلام ص و پیروان او صادق بودند هرگز دست به فساد و تخریب نمی زدند،و به زراعتها و دامها،بیرحمانه هجوم نمی آوردند،ظاهر آنان دوستی خالصانه است،اما در باطن،بی رحم ترین،و سرسخت ترین دشمنانند.

بسیاری از مفسران،احتمال داده اند که مقصود از جمله" إِذٰا تَوَلّٰی " همان مساله قبول ولایت و حکومت است،یعنی منافقان هنگامی که به مرحله ای از حکومت و سلطه برسند،دست به فساد و خرابی زده و ظلم و ستم را در میان بندگان خدا به راه می اندازند و به خاطر ظلم و ستم آنها آبادیها رو به ویرانی می گذارد،دامها هلاک می شوند،و جان و مال مردم بر باد می رود ⁽¹⁾.

"حرث"به معنی زراعت،و"نسل"به معنی اولاد است،و بر اولاد انسان و غیر انسان اطلاق می شود،بنا بر این هلاک کردن حرث و نسل به معنی از میان بردن هر گونه موجود زنده است،اعم از موجودات زنده نباتی،یا حیوانی و انسانی.

در معنی حرث و نسل،تفسیرهای دیگری نیز ذکر شده از جمله اینکه:منظور از"حرث"زنانند،به قرینه آیه شریفه( نِسٰاؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ ) ⁽¹⁾.

و منظور از"نسل"،اولاد است،یا اینکه منظور از حرث در اینجا،دین و آیین است،و نسل مردم(این تفسیر مطابق حدیثی است از امام صادق ع که در تفسیر مجمع البیان نقل شده است) ⁽²⁾.

به هر حال تعبیر به" یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ "،کلام بسیار مختصر و جامعی است که تولید فساد را در سطح جامعه در زمینه اموال و انسانها،شامل می شود.

*** در آیه بعد می افزاید:هنگامی که او را از این عمل زشت نهی کنند"و به او گفته شود از خدا بترس(آتش لجاجت در درونش شعله ور می گردد)و لجاج و تعصب،او را به گناه می کشاند"( وَ إِذٰا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللّٰهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ ). ⁽³⁾

او نه به اندرز ناصحان،گوش فرا می دهد،و نه به هشدارهای الهی بلکه پیوسته با غرور و نخوت مخصوص به خود،بر خلافکاری هایش می افزاید،چنین کسی را جز آتش دوزخ رام نمی کند،و لذا در پایان آیه می فرماید:"آتش دوزخ برای آنها کافی است و چه بد جایگاهی است"( فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَ لَبِئْسَ الْمِهٰادُ ).

در حقیقت این یکی از صفات زشت و ناپسند منافقان است که بر اثر تعصب و لجاجت خشک و خشونت آمیز در برابر هیچ حقیقتی تسلیم نمی شوند،و همین تعصب و غرور آنها را به بدترین گناهان می کشاند،بدیهی است این چوبهای کج، جز با آتش دوزخ راست نمی شوند!

به گفته بعضی از مفسران،خداوند این گونه اشخاص را به پنج وصف در آیات فوق توصیف کرده نخست اینکه:سخنانی فریبنده دارند،دیگر اینکه درون قلب آنها آلوده و تاریک است،سوم اینکه سرسخت ترین دشمنان اند،چهارم اینکه به هنگامی که زمینه ای پیش آید،نه بر انسانها رحم می کنند و نه بر حیوان و زراعت، پنجم اینکه بر اثر غرور و نخوت،اندرز هیچ ناصحی را پذیرا نیستند.

[سوره البقرة (2): آیه 207]

اشاره

وَ مِنَ اَلنّٰاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ اِبْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ رَؤُفٌ بِالْعِبٰادِ (207)

ترجمه:

207-بعضی از مردم(با ایمان و فداکار،همچون علی ع در"لیلة المبیت"به هنگام خفتن در جایگاه پیغمبر ص)،جان خود را به خاطر خشنودی خدا می فروشند،و خداوند نسبت به بندگان مهربان است.

شان نزول:

مفسر معروف اهل تسنن"ثعلبی"می گوید:هنگامی که پیغمبر اسلام تصمیم گرفت مهاجرت کند برای ادای دینهای خود و تحویل دادن امانتهایی که نزد او بود علی ع را به جای خویش قرار داد و شب هنگام که می خواست به سوی غار"ثور" برود و مشرکان اطراف خانه او را برای حمله به او محاصره کرده بودند دستور داد علی ع در بستر او بخوابد و پارچه سبز رنگی(برد حضرمی)که مخصوص خود پیغمبر بود روی خود بکشد در این هنگام خداوند به"جبرئیل"و"میکائیل"وحی فرستاد که من بین شما برادری ایجاد کردم و عمر یکی از شما را طولانی تر قرار دادم کدام یک از شما حاضر است ایثار به نفس کند و زندگی دیگری را بر خود مقدم دارد هیچکدام حاضر نشدند.به آنها وحی شد اکنون علی ع در بستر پیغمبر خوابیده و آماده شده جان خویش را فدای او سازد به زمین بروید و حافظ و نگهبان او باشید.

هنگامی که جبرئیل بالای سر و میکائیل پایین پای علی ع نشسته بودند جبرئیل می گفت:"به به آفرین بر تو ای علی!خداوند بواسطه تو بر فرشتگان مباهات می کند".

در این هنگام آیه فوق نازل گردید و به همین دلیل آن شب تاریخی به نام"لیلة المبیت"نامیده شده است.

"ابن عباس"می گوید این آیه هنگامی که پیغمبر از مشرکان کناره گرفته بود و با ابو بکر به سوی غار می رفت در باره علی ع که در بستر پیغمبر خوابیده بود نازل شد.

"ابو جعفر اسکافی"می گوید:(همانطور که"ابن ابی الحدید"در شرح نهج البلاغه جلد 3 صفحه 270 ذکر کرده است)جریان خوابیدن علی ع در بستر پیغمبر ص به تواتر ثابت شده و غیر از کسانی که مسلمان نیستند و افراد سبک مغز آن را انکار نمی کنند در جلد دوم"الغدیر"ذیل آیه مورد بحث(صفحه 48 به بعد) می نویسد:"غزالی"در کتاب"احیاء العلوم"جلد سوم صفحه 238 و"گنجی"در کتاب"کفایة الطالب"صفحه 114 و"صفوری"در"نزهة المجالس"جلد دوم صفحه 209 و ابن"صباغ مالکی"در کتاب"الفصول المهمة"صفحه 33،"سبط ابن جوزی حنفی"در"تذکرة الخواص"صفحه 21"شبلنجی"در"نور الأبصار" صفحه 86 و احمد در"مسند"جلد یک صفحه 348 و"تاریخ طبری"جلد دوم صفحه 99 تا 101 و"ابن هشام"در"سیرة"جلد دوم صفحه 291 و"حلبی"در "سیره"خود و"تاریخ یعقوبی"جلد دوم صفحه 29 جریان"لیلة المبیت"را نقل کرده اند.

تفسیر:

فداکاری بزرگ در شب تاریخی هجرت

گر چه آیه فوق همانطور که در شان نزول آن ذکر شد،مربوط به ماجرای هجرت پیغمبر اکرم ص و فداکاری علی ع و خوابیدن او در بستر آن حضرت نازل شده،ولی همچون سایر آیات قرآن،مفهوم و محتوای کلی و عمومی دارد.و در واقع نقطه مقابل چیزی است که در آیات قبل در مورد منافقان وارد شده بود.

می فرماید:"از میان مردم کسانی هستند که جان خود را در برابر خشنودی خدا می فروشند،و خداوند نسبت به بندگانش مهربان است"( وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ

یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ رَؤُفٌ بِالْعِبٰادِ

).

آن گروه مردمی خودخواه و خودپسند و لجوج و معاند بودند که از راه نفاق در بین مردم آبرویی کسب می کردند،و در ظاهر خود را مؤمن و خیرخواه نشان می دادند،اما کردارشان پرده از روی گفتارشان بر می داشت چرا که جز فساد در زمین و نابود کردن حرث و نسل کار دیگری نداشتند.

ولی این گروه تنها با خدا معامله می کنند و هر چه دارند حتی جان خود را به او می فروشند و جز رضا و خشنودی او چیزی خریدار نیستند.و با فداکاری و ایثار آنهاست که امر دین و دنیا اصلاح و حق زنده و پایدار می شود و زندگی انسان گوارا و درخت اسلام بارور می گردد.

جمله" وَ اللّٰهُ رَؤُفٌ بِالْعِبٰادِ "که در حقیقت نقطه مقابل چیزی است که در آیات قبل درباره منافقان مفسد فی الارض آمده بود" فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَ لَبِئْسَ الْمِهٰادُ " ممکن است اشاره به این باشد که خداوند در عین اینکه بخشنده جان به انسان است همان را خریداری می کند و بالاترین بها را که همان خشنودی خویش است به انسان می پردازد.

قابل توجه اینکه فروشنده"انسان"و خریدار خدا و متاع"جان"و بهای معامله خشنودی ذات پاک اوست.در حالی که در موارد دیگری بهای اینگونه معاملات را بهشت جاویدان و نجات از دوزخ ذکر کرده است مثلا می فرماید: إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَیَقْتُلُونَ وَ یُقْتَلُونَ ،"خدا از مؤمنان جانها و مالهایشان را خریداری می کند که بهشت از آن آنها باشد،در راه خدا پیکار می کنند می کشند و کشته می شوند" ⁽¹⁾و شاید به همین جهت است که آیه مورد بحث با کلمه"من"تبعیضیه( وَ مِنَ النّٰاسِ )شروع شده یعنی تنها بعضی از مردم هستند که قادرند به این کار فوق العاده

دست زنند،و تنها بهایی را که برای ایثار جان طالب باشند،همان خشنودی خدا بوده باشد،ولی در آیه 111 سوره توبه که در بالا آوردیم همه مؤمنان به معامله با خدا،در برابر بهشت جاویدان دعوت شده اند.

این احتمال نیز در تفسیر جمله" وَ اللّٰهُ رَؤُفٌ بِالْعِبٰادِ "و تناسب آن با آغاز آیه وجود دارد که می خواهد این حقیقت را روشن سازد که وجود این چنین افراد وفادار و ایثارگر در میان مردم،از رأفت و مهربانی خدا نسبت به بندگانش سرچشمه گرفته، زیرا اگر چنین انسانهای از خود گذشته در جوامع انسانی وجود نداشته باشند،ارکان دین و اجتماع فرو می ریزد،ولی خداوند مهربان با این دوستان ایثارگر خود،جلو خرابکاری دشمنان را می گیرد.

به هر حال این آیه با توجه به شان نزولی که مشروحا گفته شد،یکی از بزرگترین فضایل علی ع است که در اکثر منابع اسلامی آمده،و به قدری چشمگیر است که معاویه،به خاطر دشمنی خاصی که با علی ع داشت طبق روایتی چنان از این فضیلت ناراحت بود که"سمرة بن جندب"را با چهارصد هزار درهم تطمیع کرد که بگوید این آیه در باره عبد الرحمن بن ملجم،قاتل علی ع(طبق حدیث مجعولی)نازل شده،و آن منافق جنایت پیشه نیز چنین کرد،ولی همانطور که انتظار می رفت حتی یک نفر این حدیث مجعول را نپذیرفت ⁽¹⁾***

[سوره البقرة (2): آیات 208 تا 209]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا اُدْخُلُوا فِی اَلسِّلْمِ کَافَّةً وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ اَلشَّیْطٰانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ (208) فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْکُمُ اَلْبَیِّنٰاتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ (209)

ترجمه:

208-ای کسانی که ایمان آورده اید!همگی در صلح و آشتی در آیید!و از گامهای شیطان،پیروی نکنید،که او دشمن آشکار شماست! 209-و اگر بعد از(این همه)نشانه های روشن،که برای شما آمده است،لغزش کردید(و گمراه شدید)،بدانید(از چنگال عدالت خدا،فرار نتوانید کرد،)که خداوند،توانا و حکیم است.

تفسیر:

اسلام آیین صلح و صفاست

بعد از اشاره به دو گروه(گروه مؤمنان بسیار خالص و منافقان مفسد)در آیات گذشته،همه مؤمنان را در نخستین آیه مورد بحث مخاطب ساخته،می فرماید:"ای کسانی که ایمان آورده اید!همگی در صلح و آشتی در آئید"( یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً ).

"سلم"و"سلام"،در لغت به معنی صلح و آرامش است و بعضی آن را به معنی اطاعت تفسیر کرده اند،و این آیه همه افراد با ایمان را به صلح و سلام و تسلیم بودن در برابر فرمان خدا دعوت می کند.

از مفهوم این آیه چنین استفاده می شود که صلح و آرامش تنها در پرتو ایمان امکان پذیر است،و تنها به اتکاء قوانین مادی هرگز جنگ و ناامنی و اضطراب از دنیا بر چیده نخواهد شد،زیرا عالم ماده،و علاقه به آن،همواره سرچشمه

کشمکشها و تصادمها است،و اگر نیروی معنوی ایمان،آدمی را کنترل نکند،صلح غیر ممکن است.

بلکه می توان گفت از دعوت عمومی این آیه،که همه مؤمنان را بدون استثناء از هر زبان و نژاد و منطقه جغرافیایی و قشر اجتماعی،به صلح و صفا دعوت می کند،استفاده می شود که در پرتو ایمان به خدا،تشکیل حکومت واحد جهانی که صلح در سایه آن همه جا آشکار گردد امکان پذیر است.

اصولا در مقابل عوامل پراکندگی(زبان و نژاد و...)یک حلقه محکم اتصال در میان قلوب بشر لازم است،و این حلقه اتصال تنها ایمان به خداست که ما فوق این اختلافات است.

ایمان به خدا،و تسلیم در برابر فرمان او،نقطه وحدت جامعه انسانیت،و رمز ارتباط اقوام و ملتها است،و نمونه جالبی از آن را در مراسم حج می توان مشاهده کرد که چگونه انسانهایی با رنگهای مختلف،از نژادهای متفاوت و دارای زبان و قومیت و منطقه جغرافیایی ناهماهنگ،همگی برادروار در کنار هم قرار گرفته و در آن مراسم بزرگ روحانی شرکت دارند،و در نهایت صلح و صفا به هم می نگرند،و اگر آن را با نظامی که بر کشورهای فاقد ایمان به خدا حاکم است که چگونه ناامنی از نظر جان و مال و عرض و ناموس،حاکم می باشد،مقایسه کنیم، تفاوت میان جوامع با ایمان و بی ایمان از نظر سلم و صلح و سلام و آرامش،روشن می شود.

این احتمال نیز در تفسیر آیه داده شده است که بعضی از اهل کتاب(یهود و نصاری)هنگامی که وارد اسلام می شدند،نسبت به بعضی از عقاید یا برنامه های پیشین خود وفادار بودند و لذا به آنها دستور داده شد که با تمام وجود وارد اسلام

شوید و در برابر تمام دستورات تسلیم باشید ⁽¹⁾.

سپس می افزاید:"از گامهای شیطان پیروی نکنید که او دشمن آشکار شما است"( وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ ).

همانگونه که در تفسیر آیه 168 همین سوره،اشاره شد،بسیاری از انحرافات و وسوسه های شیطانی به صورت تدریجی انجام می گیرد،و هر مرحله در حقیقت گامی از گامهای شیطان است.

"خطوات"جمع"خطوة"بر وزن"سفره"به معنی گام و قدم است در اینجا نیز این حقیقت تکرار شده که انحراف از صلح و عدالت و تسلیم شدن در برابر انگیزه های دشمنی و عداوت و جنگ و خونریزی از مراحل ساده و کوچک شروع می شود،و به مراحل حاد و خطرناک،منتهی می گردد،و مطابق ضرب المثل معروف عرب"ان بدو القتال اللطام"(آغاز جنگ یک سیلی است)گاهی یک حرکت کوچک از روی عداوت،آتش جنگ ویرانگری را بر می انگیزد،لذا افراد با ایمان که مخاطب در این آیه اند،باید از همان آغاز بیدار باشند و جرقه های کوچک عداوت و دشمنی را خاموش سازند.

قابل توجه اینکه این تعبیر،پنج بار در قرآن مجید آمده،و در موارد مختلفی روی آن تکیه شده است.

بعضی از مفسران نقل کرده اند که"عبد اللّٰه بن سلام"و یارانش که یهودی بودند و اسلام را پذیرا شده بودند از پیامبر اسلام اجازه می خواستند که تورات را در نماز بخواند،و به پاره ای از دستورات آن عمل کنند،آیه فوق نازل شد و آنها را از

پیروی خطوات الشیطان،نهی کرد ⁽¹⁾.

این شان نزول نیز نشان می دهد که شیطان گام به گام در انسان نفوذ می کند و باید در همان گامهای نخستین،در برابر او ایستاد تا به مراحل خطرناک نرسد.

جمله" إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ "متضمن استدلال زنده و روشنی است،می گوید:

دشمنی شیطان با شما چیزی مخفی و پوشیده نیست،او از آغاز آفرینش آدم برای دشمنی با او کمر بست و سوگند یاد کرده است که اگر بتواند،همه را جز مخلصین که از تیررس او به دورند گمراه کند با این حال چگونه تسلیم وسوسه های او می شوید؟ *** در آیه بعد به همه مؤمنان هشدار می دهد که:"اگر بعد از(این همه)نشانه ها و برنامه های روشن که به سراغ شما آمده لغزش کنید و تسلیم وسوسه های شیطان شوید و گامی بر خلاف صلح و سلام بردارید بدانید(از پنجه عدالت خداوند فرار نتوانید کرد)چرا که خداوند توانا و شکست ناپذیر و حکیم است"( فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْکُمُ الْبَیِّنٰاتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ ).

برنامه روشن،راه روشن و مقصد هم معلوم است با این حال جایی برای لغزش و قبول وسوسه های شیطانی نیست!اگر منحرف شوید قطعا مقصر خود شمائید و بدانید خداوند قادر حکیم شما را مجازات عادلانه خواهد کرد.

"بینات"به معنی دلایل روشن است و مفهوم گسترده ای دارد که هم دلایل عقلی را شامل می شود و هم آنچه از طریق وحی یا معجزات برای مردم تبیین شده است.

[سوره البقرة (2): آیه 210]

اشاره

هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاّٰ أَنْ یَأْتِیَهُمُ اَللّٰهُ فِی ظُلَلٍ مِنَ اَلْغَمٰامِ وَ اَلْمَلاٰئِکَةُ وَ قُضِیَ اَلْأَمْرُ وَ إِلَی اَللّٰهِ تُرْجَعُ اَلْأُمُورُ (210)

ترجمه:

210-آیا(پیروان فرمان شیطان،پس از این همه نشانه ها و برنامه های روشن)انتظار دارند که خداوند و فرشتگان،در سایه هایی از ابرها به سوی آنان بیایند(و دلایل تازه ای در اختیارشان بگذارند؟!با اینکه چنین چیزی محال است!)و همه چیز انجام شده،و همه کارها به سوی خدا باز می گردد.

تفسیر:

انتظار بیجا و نامعقول

این آیه گر چه از آیات پیچیده قرآن به نظر می رسد لکن دقت روی تعبیرات آن ابهام را بر طرف می سازد.

در اینجا روی سخن به پیامبر ص است و در واقع به دنبال بحث آیه قبل که می فرمود آیا این همه نشانه ها و دلایل روشن برای جلوگیری از لغزش آدمی و رهایی او از چنگال عدو مبین یعنی شیطان کافی نیست،خداوند در این آیه می فرماید:"آیا آنها انتظار دارند که خداوند و فرشتگان در سایه های ابرها به سوی آنها بیایند"و دلایل دیگری در اختیارشان بگذارند با اینکه چنین چیزی محال است و به فرض که محال نباشد چه ضرورتی دارد( هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاّٰ أَنْ یَأْتِیَهُمُ اللّٰهُ فِی ظُلَلٍ مِنَ الْغَمٰامِ وَ الْمَلاٰئِکَةُ ). ⁽¹⁾

"در حالی که کار پایان یافته است"( وَ قُضِیَ الْأَمْرُ ).

در اینکه منظور از پایان یافتن کار چیست؟

مرحوم"طبرسی"در"مجمع البیان"،آن را به معنی پایان یافتن حساب انسانها در قیامت و قرار گرفتن اهل بهشت در بهشت،و اهل دوزخ در دوزخ می داند،و به این ترتیب ناظر به آخرت خواهد بود،در حالی که ظاهر آیه،مربوط به این جهان است،بنا بر این بعید نیست که اشاره به نزول عذاب الهی به کافران لجوج باشد که در کلام طبرسی و دیگران نیز به عنوان یک احتمال آمده است.

این معنی نیز ممکن است که منظور اشاره به پایان گرفتن کار تبلیغ و بیان همه حقایق باشد که در آیه قبل تحت عنوان بینات به آن اشاره شده بود و با وجود این، دیگر انتظار آنها،بی معنی است و به فرض محال که ممکن باشد خداوند و فرشتگان نزد آنها حضور یابند نیازی به آن احساس نمی شود،زیرا همه چیز برای هدایت آنها به قدر کافی در اختیارشان قرار داده شده و مطابق این تفسیر،هیچگونه تقدیری در آیه وجود ندارد،و عین الفاظ آیه گویاست،بنا بر این استفهام موجود در آیه،انکاری می باشد.

ولی جمعی از مفسران،استفهام را انکاری ندانسته و آن را یک نوع تهدید برای گنهکاران و کسانی که پیروی از برنامه های شیطانی کرده اند می دانند،خواه این تهدید،تهدید به عذاب آخرت باشد یا دنیا،و لذا قبل از کلمه اللّٰه،کلمه امر را مقدر می دانند که روی هم رفته معنی آیه چنین می شود:"آیا اینها،با این اعمالشان می خواهند،امر خدا و فرشتگان او برای مجازات و عذابشان،فرا رسد و به عذاب دنیا یا آخرت گرفتار شوند،و به کار آنها خاتمه داده شود".

ولی تفسیری که در بالا گفته شد،مناسب تر به نظر می رسد،و نیاز به تقدیر هم ندارد.

کوتاه سخن اینکه:درباره آیه سه تفسیر وجود دارد:

1-منظور آن است که خداوند به قدر کافی اتمام حجت کرده،و نباید افراد لجوج در انتظار این باشند که خدا و فرشتگان نزد آنها آیند و حقایق را بازگو کنند که

این امر محال است،و اگر هم ممکن بود نیازی به آن نبود.

2-منظور این است که آیا آنها با این لجاجت در عدم ایمان در انتظار این هستند که فرمان عذاب الهی و فرشتگان عذاب فرا رسند و آنها را ریشه کن سازند.

3-منظور این است که آیا آنها با این کار خود در انتظارند که قیامت بر پا شود و فرمان عذاب همراه فرشتگان الهی فرا رسد و به حساب همگی رسیدگی گردد،و به کیفر خود گرفتار شوند ⁽¹⁾.

تعبیر به" ظُلَلٍ مِنَ الْغَمٰامِ "(در سایه های ابرهای سفید)بنا بر تفسیر دوم و سوم-به گفته بسیاری از مفسران-اشاره به این است که عذاب الهی بطور ناگهانی همچون ابرها بر سر آنها سایه افکن می شود و مخصوصا از آنجا که انسان با مشاهده ابر انتظار ریزش باران رحمت را دارد،هنگامی که عذابی به صورت صاعقه و مانند آن از آن فرود آید دردناکتر است(توجه داشته باشید که عذاب بعضی از اقوام پیشین نیز به صورت صاعقه هایی بود که از ابرها فرود آمد) ⁽²⁾.

اما بنا بر تفسیر اول ممکن است اشاره به عقیده خرافی کفار باشد که گمان می کردند خداوند گاهی از آسمان نازل می شود،در حالی که ابرها بر او سایه افکن می باشند. ⁽³⁾

و در پایان آیه،می فرماید:"و همه کارها به سوی خدا باز می گردد"( وَ إِلَی اللّٰهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ ).

امور مربوط به ارسال پیامبران و نزول کتابهای آسمانی و تبیین حقایق بازگشت به او می کند همانگونه که امر حساب و مجازات و کیفر و پاداش به او باز می گردد.

نکته:

رؤیت خداوند غیر ممکن است!

بی شک مشاهده حسی تنها در مورد اجسامی صورت می گیرد که دارای رنگ و مکان و محل است بنا بر این در مورد ذات خداوند که ما فوق زمان و مکان است معنی ندارد.

ذات پاک او نه در دنیا با این چشم دیده می شود و نه در آخرت دلایل عقلی این مساله به قدری روشن است که ما را بی نیاز از شرح و بسط می کند:

ولی با این حال متاسفانه جمعی از دانشمندان اهل سنت به استناد بعضی از احادیث ضعیف و پاره ای از آیات متشابه اصرار بر این دارند که خداوند در قیامت با همین چشم دیده می شود و در قالب جسمی در می آید و دارای رنگ و مکان است و بعضا آیه مورد بحث را ناظر به این معنی دانسته اند و شاید توجه به این حقیقت ندارند که چه مفاسد و مشکلاتی از این رهگذر به وجود می آید.

البته مشاهده خداوند با چشم دل هم در این جهان ممکن است و هم در جهان دیگر و مسلما در قیامت که ذات پاک او ظهور و بروز قویتری دارد این مشاهده قویتر خواهد بود.

در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم که در پاسخ این سؤال"آیا خداوند در قیامت دیده می شود"فرمود:منزه است خداوند از چنین چیزی و بسیار منزه است سپس افزود

ان الأبصار لا تدرک الا ما له لون و کیفیت و اللّٰه تعالی خالق الالوان و الکیفیة ،چشمها جز چیزهایی که دارای رنگ و کیفیت است نمی بیند در حالی که خداوند خالق رنگها و کیفیتها است ⁽¹⁾.

درباره عدم امکان رؤیت خداوند در دنیا و آخرت ذیل آیات مختلف تفسیر نمونه از جمله ذیل آیه 103 سوره انعام( لاٰ تُدْرِکُهُ الْأَبْصٰارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصٰارَ ) شرح کافی داده شده و از آن مشروح تر در جلد چهارم پیام قرآن از صفحه 221 تا 250 بحث شده است

[سوره البقرة (2): آیه 211]

اشاره

سَلْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ کَمْ آتَیْنٰاهُمْ مِنْ آیَةٍ بَیِّنَةٍ وَ مَنْ یُبَدِّلْ نِعْمَةَ اَللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُ فَإِنَّ اَللّٰهَ شَدِیدُ اَلْعِقٰابِ (211)

ترجمه:

211-از بنی اسرائیل بپرس:"چه اندازه نشانه های روشن به آنها دادیم؟"(ولی آنان،نعمتها و امکانات مادی و معنوی را که خداوند در اختیارشان گذاشته بود،در راه غلط به کار گرفتند.) و کسی که نعمت خدا را،پس از آنکه به سراغش آمد،تبدیل کند(و در مسیر خلاف به کار گیرد،گرفتار عذاب شدید الهی خواهد شد)که خداوند شدید العقاب است.

تفسیر:

تبدیل نعمت به عذاب

این آیه در حقیقت،یکی از مصادیق آیات گذشته است،چرا که در آیات گذشته سخن از مؤمنان و کافران و منافقان بود،کافرانی که بر اثر لجاجت،آیات و دلایل روشن را نادیده گرفته به بهانه جویی می پرداختند،و بنی اسرائیل یکی از مصادیق واضح این معنی هستند.

می فرماید:"از بنی اسرائیل بپرس،چه نشانه های روشنی به آنها دادیم؟"ولی آنها این نشانه های روشن را نادیده گرفتند،و نعمتهای الهی را در راه غلط صرف کردند( سَلْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ کَمْ آتَیْنٰاهُمْ مِنْ آیَةٍ بَیِّنَةٍ ).

سپس می افزاید:"کسی که نعمت خدا را بعد از آنکه به سراغ او آمد تبدیل کند(و از آن سوء استفاده نماید،گرفتار عذاب شدید الهی خواهد شد)زیرا خداوند شدید العقاب است"( وَ مَنْ یُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُ فَإِنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ ).

منظور از"تبدیل نعمت"این است که انسان امکانات و منابع مادی و معنوی را که در اختیار دارد،در مسیرهای انحرافی و گناه به کار گیرد،و می دانیم خداوند به

بنی اسرائیل انواع نعمتها را ارزانی داشت،پیامبران بزرگ،زمامداران نیرومند، امکانات مادی فراوان،ولی آنها نه از آن مربیان الهی بهره گرفتند،و نه از مواهب مادی استفاده صحیح کردند و به این ترتیب مرتکب تبدیل نعمت شدند،و نیز به همین دلیل در دنیا سرگردان گشتند و در قیامت عذاب دردناکی در انتظار دارند.

اینکه می فرماید:" سَلْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ "(از بنی اسرائیل بپرس)برای این است که هم از آنها اعتراف گرفته شود و هم درس عبرتی برای مسلمانان و هشدار به کسانی باشد که از نعمتها و مواهب الهی بهره گیری لازم را نمی کنند.

مساله تبدیل نعمت،و سرنوشت دردناک ناشی از آن منحصر به بنی اسرائیل نیست،هر قوم و ملتی گرفتار آن شود،گرفتار عذاب شدید الهی در این جهان و جهان دیگر خواهد شد.

هم اکنون دنیای صنعتی گرفتار این بدبختی بزرگ است زیرا با اینکه خداوند مواهب و نعمتها و امکاناتی در اختیار انسان امروز قرار داده که در هیچ دورانی از تاریخ سابقه نداشته است ولی به خاطر دوری از تعلیمات الهی پیامبران گرفتار تبدیل نعمت شده و آنها را به صورت وحشتناکی در راه فنا و نیستی خود به کار گرفته و از آن مخرب ترین اسلحه ها را برای ویرانی جهان ساخته و یا از قدرت مادی خویش برای توسعه ظلم و استعمار و استثمار بهره گرفته و دنیا را به جایگاهی ناامن از هر نظر مبدل کرده است.

نعمت خدا در این آیه می تواند اشاره به آیات الهی باشد،و تبدیل آن همان تحریف آن است،و یا معنی وسیعی داشته باشد که امکانات و مواهب الهی را نیز شامل گردد،و ترجیح با معنی دوم است.

[سوره البقرة (2): آیه 212]

اشاره

زُیِّنَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا اَلْحَیٰاةُ اَلدُّنْیٰا وَ یَسْخَرُونَ مِنَ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ اَلَّذِینَ اِتَّقَوْا فَوْقَهُمْ یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ وَ اَللّٰهُ یَرْزُقُ مَنْ یَشٰاءُ بِغَیْرِ حِسٰابٍ (212)

ترجمه:

212-زندگی دنیا برای کافران زینت داده شده است،از این رو افراد با ایمان را(که گاهی دستشان تهی است)،مسخره می کنند،در حالی که پرهیزکاران در قیامت بالاتر از آنان هستند،(چرا که ارزشهای حقیقی در آن جا آشکار می گردد،و صورت عینی به خود می گیرد،)و خداوند، هر کس را بخواهد بدون حساب روزی می دهد.

شان نزول:

"ابن عباس"مفسر معروف می گوید:این آیه درباره اقلیت اشرافی و رؤسای قریش نازل شد که زندگی بسیار مرفه ای داشتند،و جمعی از مؤمنان ثابت قدم آغاز اسلام همچون عمار و بلال و...را که از نظر زندگی مادی فقیر و تهیدست بودند به باد استهزاء و مسخره می گرفتند و می گفتند اگر پیامبر ص شخصیتی داشت و از طرف خدا بود،اشراف و بزرگان از او پیروی می کردند،آیه فوق نازل شد و به سخنان بی اساس آنها پاسخ داد.

تفسیر:

کافران دنیاپرست

شان نزول بالا که می گوید آیه ناظر به اشراف خودخواه قریش است مانع از آن نیست که یک قاعده کلی و عمومی از آن استفاده کرده یا آن را مکمل آیه پیشین درباره یهود بدانیم.آیه می گوید:"زندگی دنیا برای کافران زینت داده شده است" ( زُیِّنَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا الحیوة الدنیا).

لذا از باده غرور سر مست شده"و افراد با ایمان را که احیانا دستشان تهی

است به باد مسخره می گیرند"( وَ یَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا ).

این در حالی است"که این افراد با ایمان و تقوا در قیامت برتر از آنها هستند" (آنها در اعلی علیین بهشت اند و اینها در درکات جهنم)( وَ الَّذِینَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ ).

زیرا در آن جهان مقامات معنوی صورت عینی به خود می گیرد و مؤمنان در درجات بالایی قرار خواهند گرفت،آنها گویی بر فراز آسمانها سیر می کنند در حالی که اینها در اعماق زمین می روند.

و این جای تعجب نیست"زیرا خداوند هر کس را بخواهد بی حساب روزی می دهد"( وَ اللّٰهُ یَرْزُقُ مَنْ یَشٰاءُ بِغَیْرِ حِسٰابٍ ).

اینها در حقیقت بشارت و آرامش است برای مؤمنان فقیر و هشدار و تهدیدی است برای ثروتمندان مغرور و بی ایمان.

این احتمال نیز وجود دارد که جمله اخیر اشاره به این باشد که خداوند در آینده به مؤمنان روزی بی حساب می دهد همانگونه که با پیشرفت اسلام این معنی تحقق یافت.

بی حساب بودن روزی خداوند به افراد با ایمان اشاره به این است که هرگز پاداشها و مواهب الهی به اندازه اعمال ما نیست بلکه مطابق کرم و لطف اوست و می دانیم لطف و کرمش حد و حدود ندارد.

نکته:

همیشه افراد بی ایمان و دنیاپرست که سخت فریفته زرق و برق دنیا می باشند و افق دیدشان از چهار دیواری ماده فراتر نمی رود امکانات مادی را مقیاس ارزیابی همه ارزشها می دانند و به همین دلیل در فکر کوتاه و علیل آنها کسانی که دستشان از ثروت تهی است فاقد شخصیت هستند و لذا آنها را به باد مسخره می گیرند در حالی که صاحبنظران با ایمان که بدین مشت خاک نظری ندارند

ارزشهای مادی را در برابر ارزشهای معنوی بی رنگ می بینند و به آنها همچون بازیچه کودکان می نگرند.و اگر طالب مواهب مادی دنیا هستند برای این است که آخرت را در لابلای آن جستجو می کنند.

در اینجا یک سؤال باقی می ماند که فعل مجهول"زین"(زینت داده شده است)چه معنی دارد و فاعل آن کیست؟کیست که زندگی دنیا را در نظر کافران زینت داده است؟پاسخ این سؤال را در ذیل آیه 14 سوره آل عمران مطالعه خواهید نمود.

[سوره البقرة (2): آیه 213]

اشاره

کٰانَ اَلنّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً فَبَعَثَ اَللّٰهُ اَلنَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ اَلْکِتٰابَ بِالْحَقِّ لِیَحْکُمَ بَیْنَ اَلنّٰاسِ فِیمَا اِخْتَلَفُوا فِیهِ وَ مَا اِخْتَلَفَ فِیهِ إِلاَّ اَلَّذِینَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ اَلْبَیِّنٰاتُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ فَهَدَی اَللّٰهُ اَلَّذِینَ آمَنُوا لِمَا اِخْتَلَفُوا فِیهِ مِنَ اَلْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَ اَللّٰهُ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ (213)

ترجمه:

213-مردم(در آغاز)یک دسته بودند،(و تضادی در میان آنها وجود نداشت.بتدریج جوامع و طبقات پدید آمد و اختلافات و تضادهایی در میان آنها پیدا شد،در این حال)خداوند، پیامبران را برانگیخت،تا مردم را بشارت و بیم دهند و کتاب آسمانی،که به سوی حق دعوت می کرد،با آنها نازل نمود،تا در میان مردم،در آنچه اختلاف داشتند،داوری کند.

(افراد با ایمان،در آن اختلاف نکردند،)تنها(گروهی از)کسانی که کتاب را دریافت داشته بودند،و نشانه های روشن به آنها رسیده بود،به خاطر انحراف از حق و ستمگری،در آن اختلاف کردند.خداوند،آنهایی را که ایمان آورده بودند،به حقیقت آنچه مورد اختلاف بود،به فرمان خودش،رهبری نمود.(اما افراد بی ایمان،هم چنان در گمراهی و اختلاف، باقی ماندند.)و خدا،هر کس را بخواهد،به راه راست هدایت می کند.

تفسیر:

راه وصول به وحدت

بعد از بیان حال مؤمنان و منافقان و کفار در آیات پیشین،در این آیه به سراغ یک بحث اصولی و کلی و جامع در مورد پیدایش دین و مذهب و اهداف و مراحل مختلف آن می رود.

نخست می فرماید:"انسانها(در آغاز)همه امت واحدی بودند"( کٰانَ النّٰاسُ

أُمَّةً وٰاحِدَةً

). ⁽¹⁾

و در آن روز تضادی در میان آنها وجود نداشت،زندگی بشر و اجتماع او ساده بود،فطرتها دست نخورده،و انگیزه های هوی و هوس و اختلاف و کشمکش در میان آنها ناچیز بود،خدا را طبق فرمان فطرت می پرستیدند و وظایف ساده خود را در پیشگاه او انجام می دادند(این مرحله اول زندگانی انسانها بود)،که احتمالا فاصله میان زمان آدم و نوح را پر می کرد.

سپس زندگی انسانها شکل اجتماعی به خود گرفت و می باید هم چنین شود زیرا انسان برای تکامل آفریده شده و تکامل او تنها در دل اجتماع تامین می گردد(و این مرحله دوم زندگی انسانها بود).

ولی به هنگام ظهور اجتماع،اختلافها و تضادها به وجود آمد چه از نظر ایمان و عقیده و چه از نظر عمل و تعیین حق و حقوق هر کس و هر گروه در اجتماع و در اینجا بشر تشنه قوانین و تعلیمات انبیاء و هدایتهای آنها می گردد تا به اختلافات او در جنبه های مختلف پایان دهد(این مرحله سوم بود).

"در اینجا خداوند پیامبران را برانگیخت تا مردم را بشارت دهند و انذار کنند" ( فَبَعَثَ اللّٰهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ ).

(و این مرحله چهارم بود.) در این هنگام انسانها با هشدارهای انبیاء و توجه به مبدأ و معاد و جهان دیگر که در آنجا پاداش و کیفر اعمال خویش را در می یابند برای گرفتن احکام الهی و قوانین صحیح که بتواند به اختلافات پایان دهد و سلامت جامعه و سلامت انسانها را تامین کند آمادگی پیدا کردند.و لذا می فرماید:"خداوند با آنها کتاب آسمانی به حق نازل کرد تا در میان مردم در آنچه اختلاف داشتند حکومت کند

"( وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ لِیَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ فِیمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ ).

و به این ترتیب ایمان به انبیاء و تمسک به تعلیمات آنها و کتب آسمانی،آبی بر آتش اختلافات فرو ریخت و آن را خاموش ساخت(و این مرحله پنجم بود).

این وضع مدتی ادامه یافت ولی کم کم وسوسه های شیطانی و امواج خروشان هوای نفس کار خود را در میان گروهی کرد و با تفسیرهای نادرست تعلیمات انبیاء و کتب آسمانی و تطبیق آنها بر خواسته های دلشان،پرچم اختلاف را بار دیگر برافراشتند ولی این اختلاف با اختلافات پیشین فرق داشت سرچشمه اختلافات پیشین جهل و بی خبری بود که با بعثت انبیاء و نزول کتب آسمانی بر طرف گردید در حالی که سرچشمه اختلافات بعد همان ستمگری و لجاجت و انحراف آگاهانه از راه حق و در یک کلمه"بغی"بود و لذا در ادامه این آیه می فرماید:

"در آن اختلاف نکردند مگر کسانی که کتاب آسمانی را دریافت داشته بودند و بینات و نشانه های روشن به آنها رسیده بود آری آنها به خاطر انحراف از حق و ستمگری در آن اختلاف کردند"( وَ مَا اخْتَلَفَ فِیهِ إِلاَّ الَّذِینَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ الْبَیِّنٰاتُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ ).

(و این مرحله ششم بود.) در اینجا مردم به دو گروه تقسیم شدند مؤمنان راستین که در برابر حق تسلیم بودند آنها برای پایان دادن به اختلافات جدید به کتب آسمانی و تعلیمات انبیاء بازگشتند و به حق رسیدند و لذا می فرماید:"خداوند،مؤمنان از آنها را به حقیقت آنچه در آن اختلاف داشتند به فرمان خود هدایت فرمود"(در حالی که افراد بی ایمان و ستمگر و خودخواه هم چنان در گمراهی و اختلاف باقی ماندند)( فَهَدَی اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ ).

(و این مرحله هفتم بود.) و در پایان آیه می فرماید:"خداوند هر که را بخواهد(و لایق ببیند)به راه

مستقیم هدایت می کند"( وَ اللّٰهُ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ ).

اشاره به اینکه مشیت الهی که آمیخته با حکمت اوست گزاف و بی حساب نیست و از هر گونه تبعیض ناروا بر کنار است.

تمام کسانی که دارای نیت پاک و روح تسلیم در برابر حق اند مشمول هدایتهای او می شوند.اشتباهات عقیدتی آنها اصلاح می گردد و از روشن بینی های مخصوصی برخوردار می شوند بر توفیق آنان برای یافتن راه راست می افزاید و آنها را از اختلافات و مشاجرات دنیا پرستان بی ایمان بر کنار می دارد و آرامش روح و اطمینان خاطر و سلامت جسم و جان به آنها می بخشد.

نکته ها:

اشاره

1-دین و اجتماع

از آیه فوق به خوبی این حقیقت استفاده می شود که دین و جامعه بشری در حقیقت ناگسستنی هستند هیچ جامعه ای نمی تواند بدون مذهب و ایمان به خدا و رستاخیز زندگی صحیحی داشته باشد.

قوانین بشری،علاوه بر اینکه غالبا مایه اختلاف و پراکندگی ملتهاست،چون ضامن اجرایی از درون،یعنی ایمان به خدا،سرچشمه نمی گیرد،تنها یک مسئولیت برون ذاتی ایجاد می کند و نمی تواند بطور کامل به اختلافات و تضادها پایان دهد،آزمایشهای انسانی در این چند قرن اخیر این حقیقت را به خوبی ثابت کرده است و دنیای به اصطلاح متمدن اما فاقد ایمان،مرتکب فجایع و گناهانی می شود که هیچ گاه در جامعه عقب افتاده دیده نشده است.

ضمنا منطق اسلام در عدم جدایی دین از سیاست،یعنی تدبیر جامعه اسلامی نیز روشن می شود.

2-آغاز پیدایش شریعت

از آیه فوق،به طور ضمنی این حقیقت نیز روشن شد که آغاز پیدایش دین و مذهب به معنی واقعی کلمه،همان زمان پیدایش جامعه انسانی به معنی حقیقی بوده است،بنا بر این جای تعجب نیست که نخستین پیامبر اولوا العزم و صاحب کتاب و قانون و شریعت،حضرت نوح ع بوده است نه حضرت آدم.

3-خاورمیانه مرکز پیدایش مذاهب بزرگ

از آیه فوق جواب این سؤال را هم می توان پیدا کرد که چرا تمام ادیان بزرگ الهی از منطقه خاورمیانه برخاسته اند؟(آیین اسلام،آیین مسیحیت،آیین یهود و آیین ابراهیم و...)زیرا به گواهی تاریخ گاهواره تمدن بشری در این منطقه از جهان به حرکت در آمد و نخستین تمدنهای بزرگ از این منطقه برخاستند،و با توجه به رابطه مستحکم دین و تمدن و نیاز مبرم جوامع متمدن به مذهب،برای پیشگیری از اختلافات و تضادهای مخرب،معلوم می شود که باید مذاهب از اینجا برخیزند.

و اگر می بینیم اسلام از محیط عقب مانده ای همچون مکه و مدینه آن روز برخاست به خاطر این بود که:این منطقه به سر راه چند تمدن بزرگ آن زمان قرار داشت،تمدن ایران و باقی مانده تمدن بابل در شمال شرقی جزیرة العرب،تمدن روم در شمال،تمدن مصر باستان در شمال غربی،و تمدن یمن در جنوب.

در واقع مرکز ظهور اسلام،مرکز دایره ای است،که تمام تمدنهای مهم آن زمان در اطراف آن جای می گیرند(دقت کنید).

4-پایان دادن به اختلافات،یکی از مهمترین اهداف دین و مذهب

آیینهای الهی اهداف زیادی را،از جمله تهذیب نفوس انسانی و رسانیدن او به مقام قرب الهی،تعقیب می کند،ولی مسلما یکی از مهمترین اهداف،رفع اختلافات بوده است.

زیرا همیشه نژادها،قومیتها،و زبان و مناطق جغرافیایی عامل جدایی جوامع

انسانی بوده،چیزی که می تواند به عنوان یک حلقه اتصال همه فرزندان آدم را از هر نژاد و زبان و قومیت و منطقه جغرافیایی به هم پیوند دهد،آیینهای الهی است،که تمام این مرزها را در هم می شکند،و همه انسانها را زیر یک پرچم جمع می کند که نمونه آن را در مراسم عبادی سیاسی حج می توان مشاهده کرد.

و اگر می بینیم پاره ای از مذاهب،عامل اختلاف و درگیری شده اند،به خاطر آمیخته شدن آنها با خرافات و تعصبهای کورکورانه است، و گر نه مذاهب دست نخورده آسمانی،همه جا عامل وحدت به شمار می آید.

5-دلیلی بر عصمت پیامبران

"علامه طباطبایی"در"المیزان"بعد از آنکه معصوم بودن پیامبران را به سه شاخه تقسیم می کند 1-عصمت از خطا به هنگام دریافت وحی 2-عصمت از خطا در تبلیغ رسالت 3-عصمت از گناه و آنچه مایه هتک حرمت عبودیت است و می گوید:آیه مورد بحث دلیل بر عصمت از خطا در تلقی وحی و تبلیغ رسالت است زیرا هدف از بعثت آنها این بوده که مردم را بشارت و انذار دهند و حق در اعتقاد و عمل را روشن سازند و از این طریق آنها را هدایت کنند و مسلما این هدف بدون عصمت در تلقی وحی و تبلیغ رسالت ممکن نیست.

شاخه سوم عصمت را نیز از آیه می توان استفاده کرد چرا که اگر خطایی در تبلیغ رسالت صورت گیرد خود عاملی برای اختلاف خواهد بود و اگر ناهماهنگی میان عمل و گفتار مبلغان وحی از طریق عصیان حاصل شود آن نیز عامل اختلاف است بنا بر این از آیه فوق می توان اشاراتی به عصمت در هر سه بخش استفاده کرد. ⁽¹⁾

[سوره البقرة (2): آیه 214]

اشاره

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا اَلْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَأْتِکُمْ مَثَلُ اَلَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ مَسَّتْهُمُ اَلْبَأْسٰاءُ وَ اَلضَّرّٰاءُ وَ زُلْزِلُوا حَتّٰی یَقُولَ اَلرَّسُولُ وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ مَتیٰ نَصْرُ اَللّٰهِ أَلاٰ إِنَّ نَصْرَ اَللّٰهِ قَرِیبٌ (214)

ترجمه:

214-آیا گمان کردید داخل بهشت می شوید،بی آنکه حوادثی همچون حوادث گذشتگان به شما برسد؟!همانان که گرفتاریها و ناراحتیها به آنها رسید،و آن چنان ناراحت شدند که پیامبر و افرادی که ایمان آورده بودند گفتند:"پس یاری خدا کی خواهد آمد؟!"(در این هنگام،تقاضای یاری از او کردند،و به آنها گفته شد:)آگاه باشید،یاری خدا نزدیک است!

شان نزول:

بعضی از مفسران گفته اند:هنگامی که در جنگ احزاب ترس و خوف و شدت بر مسلمانان غالب شد و در محاصره قرار گرفتند این آیه نازل شد و آنان را به صبر و استقامت دعوت نمود و وعده یاری نصرت به آنها داد و نیز گفته شده هنگامی که مسلمانان در جنگ احد شکست خوردند"عبد اللّٰه بن ابی"به آنها گفت تا کی خود را به کشتن می دهید اگر محمد پیغمبر بود خداوند یاران او را گرفتار اسارت و قتل نمی کرد در این موقع آیه فوق نازل شد ⁽¹⁾.

تفسیر:

بدون امتحان وارد بهشت نمی شوید!

از آیه فوق چنین بر می آید که جمعی از مؤمنان می پنداشتند عامل اصلی ورود در بهشت تنها اظهار ایمان به خداست و به دنبال آن نباید ناراحتی و رنجی را متحمل شوند و بی آنکه تلاش و کوشش به خرج دهند خداوند همه کارها را روبراه

خواهد کرد و دشمنان را نابود خواهد ساخت.

قرآن در برابر این تفکر نادرست به سنت همیشگی خداوند اشاره کرده می فرماید:"آیا گمان کردید داخل بهشت می شوید بی آنکه حوادثی همچون حوادث سخت گذشتگان به شما برسد"( أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَأْتِکُمْ مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ ).

"همانها که شدائد و زیانهای فراوان به آنها رسید و آن چنان ناراحت و متزلزل شدند که پیامبر الهی و افرادی که ایمان آورده بودند گفتند پس یاری خدا کی خواهد آمد"( مَسَّتْهُمُ الْبَأْسٰاءُ وَ الضَّرّٰاءُ وَ زُلْزِلُوا حَتّٰی یَقُولَ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ مَتیٰ نَصْرُ اللّٰهِ ).

و چون آنها نهایت استقامت خود را در برابر این حوادث به خرج دادند و دست به دامن الطاف الهی زدند به آنها گفته شد:"آگاه باشید یاری خدا نزدیک است"( أَلاٰ إِنَّ نَصْرَ اللّٰهِ قَرِیبٌ ).

"باساء"از ماده"باس"به گفته"معجم مقاییس اللغة" در اصل به معنی شدت و مانند آن است و به هر گونه رنج و عذاب و ناراحتی گفته می شود،و به افراد شجاع که در میدان جنگ شدیدا مقاومت می کنند،"بئیس"یا"ذو الباس"گفته می شود.

و"ضراء"به گفته"راغب"در"مفردات"نقطه مقابل سراء یعنی آنچه مایه مسرت و موجب منفعت است،می باشد،بنا بر این هر گونه زیانی که دامنگیر انسان بشود در امور جانی و مالی و عرضی و امثال آن را شامل می گردد.

جمله" مَتیٰ نَصْرُ اللّٰهِ "(یاری خدا کی می آید؟)که از سوی پیامبران و مؤمنان در مواقع نهایت شدت گفته می شد،به معنی شک و تردید در این موضوع،یا اعتراض و ایراد نیست،بلکه به عنوان تقاضا و انتظار،مطرح می شده است،و لذا به دنبال آن،از سوی خداوند به آنها بشارت داده می شد که یاری خدا نزدیک است.

این احتمال که جمله" مَتیٰ نَصْرُ اللّٰهِ "از سوی گروهی از مؤمنان باشد،و جمله( أَلاٰ إِنَّ نَصْرَ اللّٰهِ قَرِیبٌ )از سوی پیامبر خدا ص که بعضی از مفسران ذکر

کرده اند بسیار بعید به نظر می رسد.

به هر حال آیه فوق به یکی از سنن الهی که در همه اقوام جاری بوده است اشاره می کند و به مؤمنان در همه قرون و اعصار هشدار می دهد که برای پیروزی و موفقیت و نایل شدن به مواهب بهشتی،باید به استقبال مشکلات بروند و فداکاری کنند و در حقیقت،این مشکلات آزمونی است که مؤمنان را پرورش می دهد و صاحبان ایمان راستین را از متظاهران به ایمان،آشکار می سازد.

تعبیر به" اَلَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ "(کسانی که پیش از شما بودند)به مسلمانان می گوید:این تنها شما نیستید که گرفتار انواع مشکلات از سوی دشمنان در تنگناهای زندگی شده اید،بلکه اقوام پیشین نیز،گرفتار همین مشکلات و شدائد بوده اند تا آنجا که گاهی کارد به استخوانشان می رسید و فریاد استغاثه آنها بلند می شد.

اصولا رمز تکامل و ترقی انسانها همین است،افراد و امتها باید در کوره های سخت حوادث قرار بگیرند،و همچون فولاد آبدیده شوند،استعدادهای درونی آنها شکوفا گردد،و ایمانشان به خدا قویتر شود ضمنا افراد لایق و مقاوم و با ایمان، از افراد نالایق شناخته شوند و صفوفشان از هم جدا گردد،این سخن را با حدیثی از پیامبر اکرم ص پایان می دهیم.

"خباب بن ارت"که از مجاهدان راستین صدر اسلام بود می گوید:خدمت پیامبر ص از آزار مشرکان شکایت کردم فرمود:امتهایی که پیش از شما بودند با انواع بلاها شکنجه می شدند،ولی این امر هرگز آنها را از دینشان منصرف نمی کرد تا آنجا که اره بر سر بعضی از آنها می گذاردند و آنها را به دو پاره تقسیم می کردند...به خدا سوگند که برنامه دین خدا کامل می شود و به پیروزی می رسد تا آنجا که یک نفر سوار،فاصله میان صنعاء و حضرموت(و بیابانهای مخوف عربستان را)طی می کند،و از هیچ چیز جز خدا نمی ترسد...ولی شما عجله می کنید ⁽¹⁾.

[سوره البقرة (2): آیه 215]

اشاره

یَسْئَلُونَکَ مٰا ذٰا یُنْفِقُونَ قُلْ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَیْرٍ فَلِلْوٰالِدَیْنِ وَ اَلْأَقْرَبِینَ وَ اَلْیَتٰامیٰ وَ اَلْمَسٰاکِینِ وَ اِبْنِ اَلسَّبِیلِ وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اَللّٰهَ بِهِ عَلِیمٌ (215)

ترجمه:

215-از تو سؤال می کنند چه چیز انفاق کنند؟بگو:"هر خیر و نیکی(و سرمایه سودمند مادی و معنوی)که انفاق می کنید،باید برای پدر و مادر و نزدیکان و یتیمان و مستمندان و درماندگان در راه باشد."و هر کار خیری که انجام دهید،خداوند از آن آگاه است.(لازم نیست تظاهر کنید،او می داند).

شان نزول:

"عمرو بن جموح"پیر مردی بزرگ و ثروتمند بود به پیامبر عرض کرد:از چه چیز صدقه بدهم و به چه کسانی؟ آیه فوق نازل شد و به او پاسخ گفت ⁽¹⁾.

تفسیر:

از چه چیز باید انفاق کرد؟

در قرآن مجید آیات فراوانی-مخصوصا در سوره بقره-درباره انفاق و بخشش در راه خدا آمده است و برای این کار پاداشها و فضیلتهای بزرگی ذکر شده همین امر سبب می شد که درباره جزئیات این کار از پیامبر سؤال کنند و بدانند از چه چیزهایی و در مورد چه کسانی انفاق کنند؟ لذا در آیه مورد بحث می فرماید:"از تو سؤال می کنند چه چیز را انفاق کنند" ( یَسْئَلُونَکَ مٰا ذٰا یُنْفِقُونَ ).

سپس می افزاید"بگو هر خیر و نیکی(و هر گونه سرمایه سودمند مادی و معنوی)که انفاق می کنید برای پدر و مادر و نزدیکان و یتیمان و مستمندان و واماندگان در راه باید باشد"( قُلْ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَیْرٍ فَلِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ ).

مسلما ذکر این پنج طایفه به عنوان بیان مصداقهای روشن است و گر نه منحصر به آنها نمی باشد بنا بر این پاسخ آنها در حقیقت این است که هم اشیایی که از آن انفاق می کنند دایره وسیعی دارد و هم کسانی که به آنها انفاق می شود.

در مورد اول با ذکر کلمه"خیر"که هر نوع کار و مال و سرمایه مفیدی را شامل می شود پاسخ کامل و جامعی به سؤال آنها داده شده و حتی امور معنوی همچون علم را نیز در بر می گیرد،هر چند مصداق مهم آن در مورد انفاق،اموال است.

و در مورد دوم در عین گسترده بودن مورد انفاق اولویتها نیز بیان شده است مسلما پدر و مادر و سپس نزدیکان نیازمند در این مساله اولویت دارند و بعد از آنها یتیمان و سپس نیازمندان و حتی کسانی را که ذاتا فقیر نیستند ولی بر اثر حادثه ای مثل تمام شدن مخارج در سفر نیازمند شده اند شامل می شود.

در پایان آیه می فرماید:"و هر کار خیری انجام می دهید خداوند از آن آگاه است"( وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ بِهِ عَلِیمٌ ).

لزومی ندارد تظاهر کنید،و مردم را از کار خویش آگاه سازید،چه بهتر که برای اخلاص بیشتر انفاقهای خود را،پنهان سازید،زیرا کسی که پاداش می دهد از همه چیز با خبر است،و کسی که جزا به دست اوست حساب همه نزد اوست.

جمله" وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ "معنی وسیعی دارد که تمام اعمال خیر را شامل می شود نه تنها انفاق در راه خدا که هر کار نیکی را خداوند می داند،می بیند و پاداش خیر می دهد.

نکته:

هماهنگی سؤال و جواب در آیه

بعضی تصور کرده اند که سؤال کنندگان در این آیه،از اشیایی که انفاق باید کرد،پرسش کرده اند،ولی جواب از مصارف و کسانی که مورد انفاق قرار می گیرند داده شده،و این به خاطر این است که شناخت مورد،مهمتر بوده است. ولی این یک اشتباه است زیرا قرآن هم پاسخ از سؤال آنها داده و هم موارد انفاق را روشن ساخته است و این از فنون فصاحت است که هم پاسخ سؤال داده شود و هم به مساله مهم دیگری که مورد نیاز بوده اشاره شود.

به هر حال جمله" مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَیْرٍ "(آنچه از نیکیها انفاق می کنید)می گوید:

انفاق از هر موضوع خوبی می تواند باشد،و تمام نیکیها را شامل می شود،خواه از اموال باشد یا خدمات،از موضوعات مادی باشد یا معنوی.

در ضمن تعبیر"خیر"آن هم به صورت مطلق،نشان می دهد که مال و ثروت ذاتا چیز بدی نیست،بلکه یکی از بهترین وسایل خیر است،مشروط به اینکه به نیکی از آن بهره گیری شود.

و نیز تعبیر به"خیر"ممکن است به این نکته هم اشاره داشته باشد که انفاقها باید از هر گونه منت و آزار و کارهایی که حیثیت اشخاص مورد انفاق را مخدوش می کند،برکنار باشد به طوری که بتوان به عنوان"خیر"مطلق از آن یاد کرد.

[سوره البقرة (2): آیه 216]

اشاره

کُتِبَ عَلَیْکُمُ اَلْقِتٰالُ وَ هُوَ کُرْهٌ لَکُمْ وَ عَسیٰ أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئاً وَ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ عَسیٰ أَنْ تُحِبُّوا شَیْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَکُمْ وَ اَللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ (216)

ترجمه:

216-جهاد در راه خدا،بر شما مقرر شده،در حالی که برایتان ناخوشایند است.چه بسا چیزی را خوش نداشته باشید،حال آنکه خیر شما در آن است.و یا چیزی را دوست داشته باشید، حال آنکه شر شما در آن است.و خدا می داند،و شما نمی دانید.

تفسیر:

بذل جان و مال

آیه گذشته عمدتا در مورد انفاق اموال بود و در این آیه سخن از انفاق جانها در راه خداست و این هر دو در میدان فداکاری دوش به دوش یکدیگر قرار دارند.

می فرماید:"جنگ(با دشمن)بر شما مقرر شده است در حالی که از آن اکراه دارید"( کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتٰالُ وَ هُوَ کُرْهٌ لَکُمْ ).

تعبیر به"کتب"(نوشته شده)اشاره به حتمی بودن و قطعی بودن این فرمان الهی است.

"کره"گر چه معنی مصدری دارد ولی در اینجا به معنی اسم مفعول یعنی مکروه است و مکروه بودن و ناخوشایند بودن جنگ اگر چه با دشمن و در راه خدا بوده باشد،برای انسانهای معمولی یک امر طبیعی است.زیرا در جنگ هم تلف اموال و هم نفوس و هم انواع جراحتها و مشقتهاست،البته برای عاشقان شهادت در راه حق و کسانی که در سطح بالایی از معرفت قرار دارند جنگ با دشمنان حق شربت گوارایی است که همچون تشنه کامان به دنبال آن می روند و مسلما حساب آنها از حساب توده مردم مخصوصا در آغاز اسلام جداست.

سپس به یک قانون کلی و اصل اساسی که حاکم بر قوانین تکوینی و تشریعی خداوند است اشاره می کند،می فرماید:"چه بسا شما از چیزی اکراه داشته باشید در حالی که برای شما خیر است و مایه سعادت و خوشبختی"( وَ عَسیٰ أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئاً وَ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ ).

به عکس کناره گیری از جنگ و عافیت طلبی ممکن است خوشایند شما باشد در حالی که واقعا چنین نیست"چه بسا چیزی را دوست داشته باشید و آن برای شما شر است"( وَ عَسیٰ أَنْ تُحِبُّوا شَیْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَکُمْ ).

و در پایان می فرماید:"و خدا می داند و شما نمی دانید"( وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ ).

پروردگار جهان با این لحن قاطع می گوید که افراد بشر نباید تشخیص خودشان را در مسائل مربوط به سرنوشتشان حاکم سازند چرا که علم آنها از هر نظر محدود و ناچیز است و معلوماتشان در برابر مجهولات همچون قطره ای در برابر دریاست،همانگونه که در قوانین تکوینی خداوند از اسرار آفرینش همه اشیاء با خبر نیستند و گاه چیزی را بی خاصیت می شمرند در حالی که پیشرفت علوم فواید مهم آن را آشکار می سازد همچنین در قوانین تشریعی بسیاری از مصالح و مفاسد را نمی دانند لذا ممکن است چیزی را ناخوشایند دارند در حالی که سعادت آنها در آن است یا از چیزی خشنود باشند در حالی که بدبختی آنها در آن است.

آنها با توجه به علم محدود خود در برابر علم بی پایان خداوند نباید در برابر احکام الهی روی در هم کشند باید بطور قطع بدانند که خداوند رحمان و رحیم اگر جهاد و زکات و روزه و حج را تشریع کرده همه به سود آنهاست.

توجه به این حقیقت روح انضباط و تسلیم در برابر قوانین الهی را در انسان پرورش می دهد و درک و دید او را از محیطهای محدود فراتر می برد و به نامحدود یعنی علم بی پایان خدا پیوند می دهد.

نکته ها:

اشاره

1-چگونه جهاد ناخوشایند است؟

در اینجا ممکن است این سؤال مطرح شود که چگونه این مساله با فطری بودن اصول احکام الهی سازگار است،اگر جهاد یا امور دیگری همانند آن،فطری است چگونه ممکن است برای طبع انسان ناخوشایند بوده باشد.

در پاسخ این سؤال باید به این نکته توجه داشت که مسایل فطری هنگامی در انسان تجلی می کند که با شناخت،توأم باشد،مثلا انسان فطرتا طالب سود و مخالف زیان است و این در صورتی است که مصداق سود و زیان را بشناسد ولی اگر در تشخیص آن گرفتار اشتباه شد و موضوع سودمندی را زیان آور پنداشت،مسلما بر اثر این اشتباه،فطرت او گمراه خواهد شد و از آن امر مفید بیزار می شود،عکس این مساله نیز صادق است.

در مورد جهاد افراد سطحی که تنها ضرب و جرح و مشکلات جهاد را می نگرند ممکن است آن را ناخوش داشته باشند،ولی افراد دورنگر که می دانند شرف و عظمت و افتخار و آزادی انسان در ایثار و جهاد است یقینا با آغوش باز از آن استقبال می کنند،همان گونه که افراد ناآگاه از داروهای تلخ و بد طعم بر اثر سطحی نگری متنفرند،اما هنگامی که بیندیشند که سلامت و نجات آنها در آن است،آن را به جان و دل پذیرا می شوند.

2-یک قانون کلی

آنچه در آیه بالا آمده،منحصر به مساله جهاد و جنگ با دشمنان نیست،بلکه از روی یک قانون کلی و عمومی پرده بر می دارد،و تمام مرارتها و سختیهای اطاعت فرمان خدا را برای انسان سهل و گوارا می سازد،زیرا به مقتضای" وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ "می داند که خداوند آگاه از همه چیز و رحمان و رحیم نسبت به بندگانش در هر یک از دستوراتش،مصالحی دیده است که مایه نجات و سعادت بندگان است،و به این ترتیب بندگان مؤمن همه این دستورات را مانند داروهای شفابخش می نگرند و با جان و دل آن را پذیرا می باشند.

[سوره البقرة (2): آیات 217 تا 218]

اشاره

یَسْئَلُونَکَ عَنِ اَلشَّهْرِ اَلْحَرٰامِ قِتٰالٍ فِیهِ قُلْ قِتٰالٌ فِیهِ کَبِیرٌ وَ صَدٌّ عَنْ سَبِیلِ اَللّٰهِ وَ کُفْرٌ بِهِ وَ اَلْمَسْجِدِ اَلْحَرٰامِ وَ إِخْرٰاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَکْبَرُ عِنْدَ اَللّٰهِ وَ اَلْفِتْنَةُ أَکْبَرُ مِنَ اَلْقَتْلِ وَ لاٰ یَزٰالُونَ یُقٰاتِلُونَکُمْ حَتّٰی یَرُدُّوکُمْ عَنْ دِینِکُمْ إِنِ اِسْتَطٰاعُوا وَ مَنْ یَرْتَدِدْ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَیَمُتْ وَ هُوَ کٰافِرٌ فَأُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی اَلدُّنْیٰا وَ اَلْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ اَلنّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ (217) إِنَّ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ اَلَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ أُولٰئِکَ یَرْجُونَ رَحْمَتَ اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ (218)

ترجمه:

217-از تو،درباره جنگ کردن در ماه حرام،سؤال می کنند،بگو:"جنگ در آن،(گناهی)بزرگ است،ولی جلوگیری از راه خدا(و گرایش مردم به آیین حق)و کفر ورزیدن نسبت به او و هتک احترام مسجد الحرام،و اخراج ساکنان آن،نزد خداوند مهم تر از آن است،و ایجاد فتنه،(و محیط نامساعد،که مردم را به کفر،تشویق و از ایمان باز می دارد)حتی از قتل بالاتر است.و مشرکان،پیوسته با شما می جنگند،تا اگر بتوانند شما را از آیینتان برگردانند، ولی کسی که از آیینش برگردد،و در حال کفر بمیرد،تمام اعمال نیک(گذشته)او،در دنیا و آخرت،بر باد می رود،و آنان اهل دوزخند،و همیشه در آن خواهند بود.

218-کسانی که ایمان آورده و کسانی که هجرت کرده و در راه خدا جهاد نموده اند،آنها امید به رحمت پروردگار دارند و خداوند آمرزنده و مهربان است.

شان نزول:

گفته اند:این آیه در مورد"سریه عبد اللّٰه بن جحش"نازل شده است ⁽¹⁾.

جریان چنین بود که:پیش از جنگ"بدر"پیامبر اسلام"عبد اللّٰه بن جحش"را طلبید و نامه ای به او داد و هشت نفر از مهاجرین را همراه وی نمود،به او فرمان داد پس از آنکه دو روز راه پیمود،نامه را بگشاید،و طبق آن عمل کند،او پس از دو روز طی طریق نامه را گشود و چنین یافت:"پس از آنکه نامه را باز کردی تا"نخله" (زمینی که بین مکه و طایف است)پیش برو و در آنجا وضع قریش را زیر نظر بگیر و جریان را به ما گزارش بده".

"عبد اللّٰه"جریان را برای همراهانش نقل نمود و اضافه کرد:پیامبر مرا از مجبور ساختن شما در این راه منع کرده است،بنا بر این هر کس آماده شهادت است با من بیاید،و دیگران باز گردند همه با او حرکت کردند،هنگامی که به"نخله" رسیدند به قافله ای از قریش برخورد کردند که"عمرو بن حضرمی"در آن بود،چون روز آخر رجب(یکی از ماههای حرام)بود در مورد حمله به آنها به مشورت پرداختند.

بعضی گفتند:اگر امروز هم از آنها دست برداریم وارد محیط حرم خواهند شد و دیگر نمی توان متعرض آنها شد،سرانجام شجاعانه به آنها حمله کردند"عمرو

بن حضرمی"را کشتند و قافله را با دو نفر نزد پیامبر ص آوردند،پیغمبر به آنان فرمود:من به شما دستور نداده بودم که در ماههای حرام نبرد کنید،و دخالتی در غنائم و اسیران نکرد،مجاهدان ناراحت شدند و مسلمانان به سرزنش آنها پرداختند،مشرکان نیز زبان به طعن گشودند که محمد ص جنگ و خونریزی و اسارت را در ماههای حرام،حلال شمرده در این هنگام آیه اول نازل شد پس از آنکه این آیه نازل شد"عبد اللّٰه بن جحش"و همراهانش اظهار کردند که در این راه برای درک ثواب جهاد کوشش کرده اند و از پیامبر پرسیدند که آیا اجر مجاهدان را دارند یا نه؟آیه دوم( إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا ...)نازل گردید.

تفسیر:

جنگ در ماههای حرام

همان گونه که از شان نزول بر می آید و لحن آیه نیز اجمالا به آن گواهی می دهد آیه نخست در صدد پاسخگویی به پاره ای از سؤالات درباره جهاد و استثناهای آن است.

می فرماید:"از تو درباره جنگ کردن در ماههای حرام سؤال می کنند" ( یَسْئَلُونَکَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرٰامِ قِتٰالٍ فِیهِ ).

سپس می افزاید:"به آنها بگو جنگ در آن(گناه)بزرگی است"( قُلْ قِتٰالٌ فِیهِ کَبِیرٌ ).

و به این ترتیب سنتی را که از زمانهای قدیم و اعصار انبیای پیشین در میان عرب در مورد تحریم پیکار در ماههای حرام (رجب،ذی القعده،ذی الحجه و محرم)وجود داشته با قاطعیت امضا می کند.

سپس می فرماید:چنین نیست که این قانون استثنایی نداشته باشد نباید اجازه داد گروهی فاسد و مفسد زیر چتر این قانون هر ظلم و فساد و گناهی را

مرتکب شوند درست است که جهاد در ماه حرام مهم است"ولی جلوگیری از راه خدا و کفر ورزیدن نسبت به او و هتک احترام مسجد الحرام،و خارج کردن و تبعید نمودن ساکنان آن،نزد خداوند از آن مهمتر است"( وَ صَدٌّ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ کُفْرٌ بِهِ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ إِخْرٰاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَکْبَرُ عِنْدَ اللّٰهِ ). ⁽¹⁾

سپس می افزاید:"ایجاد فتنه(و منحرف ساختن مردم از دین خدا)از قتل هم بالاتر است"( وَ الْفِتْنَةُ أَکْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ ).

چرا که آن،جنایتی است بر جسم انسان و این جنایتی است بر جان و روح و ایمان انسان ⁽²⁾و بعد چنین ادامه می دهد که مسلمانان نباید تحت تاثیر تبلیغات انحرافی مشرکان قرار گیرند،زیرا"آنها دائما با شما می جنگند تا اگر بتوانند شما را از دینتان باز گردانند"(و در واقع به کمترین از این قانع نیستند)( وَ لاٰ یَزٰالُونَ یُقٰاتِلُونَکُمْ حَتّٰی یَرُدُّوکُمْ عَنْ دِینِکُمْ إِنِ اسْتَطٰاعُوا ).

بنا بر این محکم در برابر آنها بایستید،و به وسوسه های آنها در زمینه ماه حرام و غیر آن اعتنا نکنید و بعد به مسلمانان در زمینه بازگشت از دین خدا هشدار جدی داده می گوید:"هر کس از شما مرتد شود و از دینش برگردد،و در حال کفر بمیرد، تمام اعمال نیک او در دنیا و آخرت بر باد می رود و آنها اهل دوزخند و جاودانه در آن می مانند"( وَ مَنْ یَرْتَدِدْ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَیَمُتْ وَ هُوَ کٰافِرٌ فَأُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ ).

چه مجازاتی از این سختتر و وحشتناکتر که تمام اعمال نیک انسان نابود شود و نه در دنیا و نه در آخرت به حال او مفید نیفتد و گرفتار عذاب جاویدان الهی نیز بشود.

روشن است اعمال نیک هم برکات و آثاری در دنیا دارد و هم در آخرت، افراد مرتد از همه این آثار محروم می شوند به علاوه ارتداد سبب می شود که تمام آثار ایمان برچیده شود همسرانشان جدا گردند و اموالشان به ارث به بازماندگان آنان برسد.

*** در آیه بعد به نقطه مقابل این گروه اشاره کرده و می فرماید:"کسانی که ایمان آوردند و کسانی که هجرت نمودند و در راه خدا جهاد کردند(و بر ایمان خود استوار ماندند)آنها امید رحمت پروردگار دارند و خداوند آمرزنده و مهربان است"( إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ یَرْجُونَ رَحْمَتَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ ).

آری این گروه در پرتو این سه کار بزرگ(ایمان و هجرت و جهاد)اگر مرتکب اشتباهاتی نیز بشوند(همانگونه که در شان نزول در داستان عبد اللّٰه بن جحش آمده بود)ممکن است مشمول عنایات و مغفرت الهی گردند ⁽¹⁾.

نکته:

مساله"احباط"و"تکفیر"

"حبط"در اصل به گفته"راغب"در"مفردات"به معنی این است چهار پایی آن قدر بخورد که شکمش باد کند و چون این حالت سبب فساد غذا و بی اثر بودن آن می گردد این واژه به معنی باطل و بی خاصیت شدن به کار می رود لذا در معجم مقاییس اللغة معنی آن را بطلان ذکر کرده است و به همین دلیل در آیه 16 سوره هود هم ردیف باطل ذکر شده می فرماید:

أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَیْسَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ إِلاَّ النّٰارُ وَ حَبِطَ مٰا صَنَعُوا فِیهٰا وَ بٰاطِلٌ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ :"دنیا پرستان کسانی هستند که در آخرت جز آتش بهره ای ندارند و آنچه را در دنیا انجام داده اند بر باد می رود و اعمالشان باطل می شود." و اما"احباط"در اصطلاح متکلمان و علماء عقائد عبارت از این است که ثواب اعمال پیشین بر اثر گناهان از بین برود نقطه مقابل تکفیر که به معنی از بین رفتن کیفر و آثار گناهان پیشین به خاطر اعمال نیک آینده است.

در اینکه آیا احباط و تکفیر در مورد ثواب اعمال صالح و کیفر گناهان صحیح است یا نه در میان علماء عقائد بحث و گفتگو است به گفته مرحوم"علامه مجلسی ره"مشهور میان متکلمان امامیه بطلان احباط و تکفیر است آنها فقط می گویند:ثواب مشروط به آن است که انسان با ایمان از دنیا برود و عقاب مشروط به این است که به هنگام مرگ با اسلام و توبه از دنیا نرود.ولی علماء معتزله نظر به ظواهر بعضی از آیات و روایات معتقد به صحت احباط و تکفیرند ⁽¹⁾.

خواجه نصیر الدین طوسی در کتاب"تجرید العقائد":احباط را باطل شمرده و به دلیل عقل و نقل بر آن استدلال کرده است دلیل عقلی او این است که احباط مستلزم ظلم است(زیرا کسی که ثواب کمتری داشته و گناه بیشتری پس از احباط به منزله کسی خواهد بود که اصلا کار نیک نکرده است و این یک نوع ستم در حق او خواهد بود)و اما دلیل نقلی این است که قرآن با صراحت می گوید: فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقٰالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقٰالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ ⁽²⁾:هر کس به مقدار سنگینی ذره ای کار خیر کند آن را می بیند و هر کس به مقدار سنگینی ذره ای کار شر کند آن را می بیند ⁽³⁾.

در میان دانشمندان معتزله ابو هاشم احباط و تکفیر را به هم آمیخته و عنوان موازنه را به وجود آورده است به این معنی که گناه و ثواب را با هم می سنجد و از یکدیگر کسر می کند.

ولی حق این است که احباط و تکفیر امری ممکن می باشد و هیچ گونه ظلمی از آن حاصل نمی گردد،و آیات و روایاتی صریحا بر آن دلالت دارد و به نظر می رسد مخالفت منکران بازگشت به یک نوع"نزاع لفظی"می کند.

توضیح اینکه:گاه می شود انسان سالیان دراز زحمت می کشد و با مشقت فراوان سرمایه ای می اندوزد ولی با یک ندانم کاری و یا یک هوسبازی آن را از دست می دهد یعنی"حسنات"سابق"حبط"می شود.

و یا به عکس مرتکب اشتباهات و خسارتهای زیادی شده و با یک عمل عاقلانه و حساب شده همه را جبران می کند این یک نوع تکفیر است(تکفیر یک نوع پوشانیدن و جبران کردن است)در مسائل معنوی نیز همین اصل صادق می باشد.

[سوره البقرة (2): آیات 219 تا 220]

اشاره

یَسْئَلُونَکَ عَنِ اَلْخَمْرِ وَ اَلْمَیْسِرِ قُلْ فِیهِمٰا إِثْمٌ کَبِیرٌ وَ مَنٰافِعُ لِلنّٰاسِ وَ إِثْمُهُمٰا أَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمٰا وَ یَسْئَلُونَکَ مٰا ذٰا یُنْفِقُونَ قُلِ اَلْعَفْوَ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اَللّٰهُ لَکُمُ اَلْآیٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَتَفَکَّرُونَ (219) فِی اَلدُّنْیٰا وَ اَلْآخِرَةِ وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ اَلْیَتٰامیٰ قُلْ إِصْلاٰحٌ لَهُمْ خَیْرٌ وَ إِنْ تُخٰالِطُوهُمْ فَإِخْوٰانُکُمْ وَ اَللّٰهُ یَعْلَمُ اَلْمُفْسِدَ مِنَ اَلْمُصْلِحِ وَ لَوْ شٰاءَ اَللّٰهُ لَأَعْنَتَکُمْ إِنَّ اَللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ (220)

ترجمه:

219-درباره شراب و قمار از تو سؤال می کنند،بگو:"در آنها گناه و زیان بزرگی است،و منافعی (از نظر مادی)برای مردم در بر دارد،(ولی)گناه آنها از نفعشان بیشتر است.و از تو می پرسند چه چیز انفاق کنند؟بگو:از ما زاد نیازمندی خود."این چنین خداوند آیات را برای شما روشن می سازد،شاید اندیشه کنید! 220-(تا اندیشه کنید)درباره دنیا و آخرت!و از تو درباره یتیمان سؤال می کنند،بگو:"اصلاح کار آنان بهتر است.و اگر زندگی خود را با زندگی آنان بیامیزید،(مانعی ندارد،)آنها برادر (دینی)شما هستند".(و همچون یک برادر با آنها رفتار کنید!)خداوند،مفسدان را از مصلحان،باز می شناسد.و اگر خدا بخواهد،شما را به زحمت می اندازد،(و دستور می دهد در عین سرپرستی یتیمان،زندگی و اموال آنها را بکلی از اموال خود،جدا سازید،ولی خداوند چنین نمی کند،)زیرا او توانا و حکیم است.

شان نزول:

درباره شان نزول آیه اول گفته اند گروهی از یاران پیامبر خدمتش آمدند و عرض کردند:حکم شراب و قمار را که عقل را زائل و مال را تباه می کند بیان فرما! آیه نخست نازل شد و به آنها پاسخ داد.

و در شان نزول آیه دوم در تفسیر"قمی"از امام صادق ع و در"مجمع البیان"از"ابن عباس"چنین نقل شده است:

هنگامی که آیه" وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْیَتِیمِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ "(و به مال یتیم جز به بهترین طریق نزدیک نشوید ⁽¹⁾)و آیه" إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ الْیَتٰامیٰ ظُلْماً إِنَّمٰا یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ نٰاراً وَ سَیَصْلَوْنَ سَعِیراً "(کسانی که اموال یتیمان را از روی ظلم و ستم می خورند،تنها آتش می خورند و به زودی به آتش سوزانی می سوزند ⁽²⁾)نازل شد،که در آن از نزدیک شدن به اموال و دارایی یتیمان مگر در صورتی که برای آنان نفعی داشته باشد،و نیز از خوردن اموال آنان نهی شده، مردمی که یتیمی در خانه داشتند،از کفالت وی فاصله گرفتند و او را به حال خود گذاشتند،و حتی گروهی آنان را از خانه خود بیرون کردند،و آنها که بیرون نکردند، در خانه برای آنان وضعی به وجود آورده بودند که کمتر از بیرون کردن نبود،زیرا غذای او را که از مال خودش تهیه می شد،با غذای خود مخلوط نمی کردند،و حتی جداگانه برای آنان غذا می پختند و پس از آنکه آن یتیم در گوشه ای از اطاق غذای مخصوص خویش را می خورد،زیادی آن را اگر اضافه می آمد،برای او ذخیره می کردند تا دفعه بعد بخورد و اگر فاسد می شد به دور می ریختند.

همه این کارها برای آن بود که گرفتار مسئولیت خوردن مال یتیم نشده باشند این عمل هم برای سرپرستان و هم برای یتیمان مشکلات فراوانی به بار می آورد،به دنبال این جریان آنها خدمت پیامبر رسیده و از این طرز عمل سؤال کردند در پاسخ آنها این آیه نازل شد.

تفسیر:

پاسخ به چهار سؤال

آیه اول از دو سؤال درباره"شراب"و"قمار"شروع می شود،می فرماید:"از تو درباره شراب و قمار سؤال می کنند"( یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ ).

"خمر"در لغت در اصل به گفته"راغب"به معنی پوشانیدن چیزی است و لذا به چیزی که با آن می پوشانند"خمار"گفته می شود هر چند خمار معمولا به چیزی گفته می شود که زن سر خود را با آن می پوشاند.

در معجم مقاییس اللغه نیز برای"خمر"یک ریشه ذکر کرده که دلالت بر پوشاندن و اختلاط و آمیزش در پنهانی می کند و از آنجا که شراب عقل انسان را می پوشاند به آن خمر گفته شده زیرا سبب مستی است و مستی پرده ای بر روی عقل می افکند و نمی گذارد انسان خوب و بد را تشخیص دهد.

"خمر"در اصطلاح شرع به معنی شراب انگور نیست بلکه به معنی هر مایع مست کننده است خواه از انگور گرفته شده باشد و یا از کشمش یا خرما و یا هر چیز دیگر،هر چند در لغت برای هر یک از انواع مشروبات الکلی اسمی قرار داده شده است.

"میسر"از ماده"یسر"گرفته شده که به معنی سهل و آسان است،و از آنجا که "قمار"در نظر بعضی از مردم وسیله آسانی برای نیل به مال و ثروت است به آن میسر گفته شده است.

سپس در جواب می فرماید:"بگو در این دو گناه بزرگی است و منافعی(از نظر ظاهر و جنبه مادی)برای مردم دارد ولی گناه آنها از نفعشان بیشتر است"( قُلْ فِیهِمٰا إِثْمٌ کَبِیرٌ وَ مَنٰافِعُ لِلنّٰاسِ وَ إِثْمُهُمٰا أَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمٰا ).

با توجه به اینکه جامعه عرب جاهلی بسیار آلوده به شراب و قمار بوده حکم تحریم این دو به طور تدریجی و در چند مرحله نازل شده و اگر نرمش و مدارایی در

لحن آیه مشاهده می شود به خاطر همین معنی است.

در این آیه منافع و زیانهای این دو با هم مقایسه شده و برتری زیانها و گناه سنگین آن بر منافع آنها مورد تصریح قرار گرفته است مسلما منافع مادی که احیانا از طریق فروش شراب یا انجام قمار حاصل می شود و یا منافع خیالی که به خاطر تخدیر حاصل از مستی شراب و غفلت از هموم و غموم و اندوهها به دست می آید در برابر زیانهای فوق العاده اخلاقی و اجتماعی و بهداشتی این دو بسیار ناچیز است.

بنا بر این هیچ انسان عاقلی به خاطر آن نفع کم به این همه زیان تن در نمی دهد.

"اثم"به گفته معجم مقاییس اللغة در اصل،به معنی کندی و عقب افتادن است،و از آنجا که گناهان،انسان را از رسیدن به خیرات،عقب می اندازد این واژه بر آن اطلاق شده است،بلکه در بعضی از موارد از آیات قرآن غیر این معنی(کندی و تاخر)مناسب نیست،مانند: وَ إِذٰا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللّٰهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ ⁽¹⁾، "و هنگامی که به او گفته شود،تقوا پیشه کن،غرور،و مقامات موهوم او را از وصول به تقوا،کند می سازد".

به هر حال،اثم به هر کار و هر چیزی گفته می شود که حالتی در روح و عقل به وجود می آورد،و انسان را از رسیدن به نیکیها و کمالات باز می دارد،بنا بر این وجود "اثم کبیر"در شراب و قمار،دلیل بر تاثیر منفی این دو در رسیدن به تقوا و کمالات معنوی و انسانی است که شرح آن در نکته ها خواهد آمد.

سومین سؤالی که در آیه فوق مطرح است،سؤال درباره انفاق است، می فرماید:"از تو سؤال می کنند چه چیز انفاق کنند"( وَ یَسْئَلُونَکَ مٰا ذٰا یُنْفِقُونَ ).

"بگو از ما زاد نیازمندیهایتان"( قُلِ الْعَفْوَ ).

در تفسیر در المنثور،در شان نزول این قسمت از آیه،از"ابن عباس"،چنین نقل شده که گروهی از صحابه و یاران پیغمبر اکرم ص سؤال کردند(اینکه می گویید در راه خدا انفاق کنید)ما نمی دانیم چه مقدار از اموال خود را انفاق کنیم آیا همه را در راه خدا به نیازمندان بدهیم یا مقداری از آن را ⁽¹⁾.

در پاسخ آنها آیه فوق،نازل گردید و به آنها دستور داد در انفاق خود رعایت عفو کنید،اکنون ببینیم عفو در اینجا به چه معنی است؟ "عفو"در اصل-به گفته راغب در مفردات-به معنی قصد بر گرفتن چیزی است یا به معنی چیزی که بر گرفتن آن آسان است.

و از آنجا که این معنی،بسیار گسترده است،بر مصادیق گوناگونی اطلاق شده،از جمله بخشش و آمرزش،از بین بردن اثر،حد وسط و میانه هر چیز،و مقدار اضافی چیزی،و بهترین قسمت مال،ظاهرا دو معنی اول متناسب با مفهوم آیه نیست و به نظر می رسد،مراد یکی از سه معنی اخیر باشد،یعنی در انفاق حد وسط را رعایت کنید و یا مقدار اضافی از نیازمندیهای خود را انفاق نمائید و یا به هنگام انفاق به سراغ قسمتهای بی ارزش مال نروید،از بهترین قسمتها که بر گرفتن آن برای خودتان به خاطر مرغوبیت سهل و آسان است در راه خدا نیز از همان انفاق کنید.

در روایات اسلامی نیز،آیه فوق به همین معنی تفسیر شده است.

در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم که فرمود:

العفو الوسط: "منظور از عفو(در آیه فوق)حد وسط است". ⁽²⁾

و در تفسیر علی بن ابراهیم می خوانیم

لا اقتار و لا اسراف :"نه سختگیری باشد و نه اسراف". ⁽³⁾

و در"مجمع البیان"از امام باقر ع آمده است:عفو،ما زاد خوراک سال

است ⁽¹⁾.

احتمال دیگری که در تفسیر این آیه می توان گفت(هر چند آن را در کلمات هیچ یک از مفسران ندیده ایم)این است که عفو به همان معنی اول،یعنی مغفرت و گذشت از لغزش دیگران است،مطابق این معنی،تفسیر آیه چنین می شود:"بگو بهترین انفاق،انفاق عفو و گذشت است".

با توجه به اوضاع اجتماعی عرب جاهلی و محل نزول قرآن،مخصوصا مکه و مدینه که از نظر دشمنی و کینه توزی،و عدم گذشت،در حد اعلا بودند،این احتمال چندان دور نیست،به خصوص اینکه شخص پیغمبر ص نیز نمونه کامل این معنی بود،همان گونه که اعلام عفو عمومی،نسبت به مشرکان مکه که سرسخت ترین و سنگدل ترین دشمنان اسلام بودند نشان می دهد،و هیچ مانعی ندارد که آنها سؤال از انفاق اموال کنند،ولی نیاز شدید آنها به انفاق عفو،سبب شود که قرآن آنچه را لازم تر است،در پاسخ بیان کند و این یکی از شؤون فصاحت و بلاغت است که گوینده پاسخ سؤال طرف را رها کرده و به مهمتر از آن می پردازد.

در میان این تفاسیر،تضادی وجود ندارد و ممکن است همه آنها در مفهوم آیه جمع باشد.

و بالاخره در پایان آیه می فرماید:"خداوند آیات خود را چنین بیان می کند شاید تفکر و اندیشه کنید"( کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمُ الْآیٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَتَفَکَّرُونَ ).

*** و بلافاصله در آیه بعد،مرکز اصلی فکر و اندیشه را چنین بیان می کند:"در دنیا و آخرت"( فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ ).

آری باید تمام کارها در زندگی مادی و معنوی،توأم با فکر و اندیشه باشد،از

این تعبیر،دو نکته روشن می شود:نخست اینکه انسان گر چه موظف است در برابر خدا و پیامبرش،تسلیم باشد،ولی این اطاعت،به معنی اطاعت کورکورانه نیست، بلکه اطاعتی است آمیخته با آگاهی،باید از اسرار احکام الهی نه فقط در زمینه تحریم شراب و قمار،بلکه در همه زمینه ها،و لو اجمالا آگاه گردد،و با درک صحیح آنها را انجام دهد.

معنی این سخن آن نیست که اطاعت احکام الهی،مشروط به درک فلسفه آنهاست،بلکه منظور این است که به موازات این اطاعت،باید بکوشد تا از اسرار و روح احکام خدا آگاه گردد.

دیگر اینکه:اندیشه باید در تمام زمینه ها انجام گیرد،برای نیازمندیهای جسم و جان، روح و بدن،چرا که دنیا و آخرت به هم مربوطند،و ویرانی هر یک در دیگری اثر می گذارد.اصولا اندیشه درباره یکی از این دو به تنهایی نمی تواند ترسیم صحیحی،از واقعیت این عالم،در اختیار انسان بگذارد،چرا که هر یک از این دو بخشی از این عالم است،دنیا بخش کوچکتر،و آخرت بخش عظیم تر و آنها که تنها درباره یکی از این دو می اندیشند،تفکر درستی از عالم هستی ندارند.

سپس به چهارمین سؤال و پاسخ آن می پردازد و می فرماید:"از تو درباره یتیمان سؤال می کنند"( وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْیَتٰامیٰ ).

"بگو اصلاح کار آنان بهتر است"( قُلْ إِصْلاٰحٌ لَهُمْ خَیْرٌ ).

"و اگر زندگی خود را با آنان بیامیزید(مانعی ندارد)آنها برادر شما هستند" ( وَ إِنْ تُخٰالِطُوهُمْ فَإِخْوٰانُکُمْ ) ⁽¹⁾.

به این ترتیب قرآن،به مسلمانان گوشزد می کند که شانه خالی کردن از زیر بار مسئولیت سرپرستی یتیمان،و آنها را به حال خود واگذاردن،کار درستی نیست،

بهتر این است که سرپرستی آنها را بپذیرید،و کارهای آنان را سامان دهید و اصلاح کنید،و اگر زندگی و اموال آنها با زندگی و اموال شما مخلوط گردد مشکلی نیست، در صورتی که نظر شما اصلاح باشد و بسان یک برادر،با آنها رفتار کنید.

سپس اضافه می کند:"که خداوند مفسد را از مصلح می شناسد"( وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ ) آری او از نیات همه شما آگاه است،و آنها که قصد سوء استفاده از اموال یتیمان دارند،و با آمیختن اموال آنها با اموال خود،به حیف و میل اموال یتیمان می پردازند را از دلسوزان پاکدل واقعی می شناسد.

و در پایان آیه می فرماید:"خداوند اگر بخواهد می تواند کار را بر شما سخت بگیرد و شما را به زحمت اندازد(و در عین دستور دادن به سرپرستی یتیمان، دستور دهد که اموال آنها را به کلی از اموال خود جدا سازید،ولی خداوند هرگز چنین نمی کند)زیرا او توانا و حکیم است"( وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَأَعْنَتَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ ). ⁽¹⁾

نکته ها:

اشاره

1-رابطه احکام چهارگانه بالا

-همان گونه که ملاحظه کردید،چهار سؤال در دو آیه فوق،درباره مساله"شراب"و"قمار"و"انفاق"و"یتیمان"،همراه پاسخ آنها آمده است،ذکر این چهار سؤال و جواب با یکدیگر ممکن است،به این جهت باشد که واقعا مردم گرفتار این چهار مساله و درگیر با آنها بودند،لذا پی در پی درباره این چهار موضوع سؤال می کردند(توجه داشته باشید که یسئلونک فعل مضارع و

دلیل بر استمرار است).

این احتمال نیز وجود دارد که این هر چهار مورد به نحوی با مسایل مالی مربوط است،شراب و قمار،مایه تباهی اموال،و انفاق مایه شکوفایی آن و سرپرستی یتیمان،ممکن است مفید و یا مخرب باشد.

دیگر اینکه:انفاق جنبه عمومی و همگانی و جنبه اخروی و اصلاح دارد،و شراب و قمار جنبه خصوصی و مادی و افساد دارد و اصلاح کار یتیمان نیز دارای هر دو جنبه عمومی و خصوصی است،و به این ترتیب مصداق تفکر در دنیا و آخرت می باشد.

و از اینجا رابطه خمر و میسر(شراب و قمار)نیز روشن می شود،زیرا هر دو مایه تباهی اموال،و فساد جامعه،و انواع بیماریهای جسم و جان انسان هستند.

2-زیانهای نوشابه های الکلی

اشاره

الف-اثر الکل در عمر:

یکی از دانشمندان مشهور غرب اظهار می دارد که هر گاه از جوانان 21 ساله تا 23 ساله معتاد به مشروبات الکلی 51 نفر بمیرند در مقابل از جوانهای غیر معتاد ده نفر هم تلف نمی شوند.

دانشمند مشهور دیگری ثابت کرده است که جوانهای بیست ساله که انتظار می رود پنجاه سال عمر کنند در اثر نوشیدن الکل بیشتر از 35 سال عمر نمی کنند.

بر اثر تجربیاتی که کمپانیهای"بیمه عمر"کرده اند ثابت شده است که عمر معتادان به الکل نسبت به دیگران 25 الی 30 درصد کمتر است.

آمار گیری نشان می دهد که حد متوسط عمر معتادان به الکل در حدود 35 الی 50 سال است،در صورتی که حد متوسط عمر با رعایت نکات بهداشتی از 60 سال به بالا است.

ب-اثر الکل در نسل:

کسی که در حین انعقاد نطفه مست است 35 درصد عوارض الکلیسم حاد را به فرزند خود منتقل می کند و اگر زن و مرد هر دو مست باشند،صد در صد عوارض حاد در بچه ظاهر می شود برای اینکه به اثر الکل در

فرزندان بهتر توجه شود آماری را در اینجا می آوریم:

کودکانی که زودتر از وقت طبیعی به دنیا آمده اند از پدران و مادران الکلی 45 درصد،و از مادران الکلی 31 درصد،و از پدران الکلی 17 درصد،بوده اند.

کودکانی که هنگام تولد توانایی زندگی را ندارند،از پدران الکلی 6 درصد،و از مادران الکلی 45 درصد،کودکانی که کوتاه قد بوده اند از پدران و مادران الکلی 75 درصد و از مادران الکلی 45 درصد بوده است،کودکانی که فاقد نیروی کافی عقلانی و روحی بوده اند از مادران و از پدران الکلی نیز 75 درصد بوده است.

ج-اثر الکل در اخلاق:

در شخص الکلی عاطفه خانوادگی و محبت نسبت به زن و فرزند ضعیف می شود بطوری که مکرر دیده شده که پدرانی فرزندان خود را با دست خود کشته اند.

د-زیانهای اجتماعی الکل:

طبق آماری که"انستیتوی"پزشکی قانونی شهر "نیون"در سال 1961 تهیه نموده است جرایم اجتماعی الکلیستها از این قرار است:

مرتکبین قتلهای عمومی 50 درصد.ضرب و جرحها در اثر نوشیدن الکل 8\77 درصد سرقتهای مربوط به الکلیستها 5\88 درصد.جرایم جنسی مربوط به الکلیها 8\88 درصد،می باشد.این آمار نشان می دهد که اکثریت قاطع جنایات و جرایم بزرگ در حال مستی روی می دهد.

ه‍-زیانهای اقتصادی مشروبات الکلی:

یکی از روان پزشکهای معروف می گوید:متاسفانه حکومتها حساب منافع و عایدات مالیاتی شراب را می کنند،ولی حساب بودجه های هنگفت دیگری را که صرف ترمیم مفاسد شراب می شود، نکرده اند،اگر دولتها حساب های ازدیاد بیماریهای روحی را در اجتماع و خسارتهای جامعه منحط،و اتلاف وقتهای گرانبها،و تصادفات رانندگی در اثر مستی،و فساد نسلهای پاک،و تنبلی و بی قیدی و بی کاری،و عقب ماندن فرهنگ و زحمات و گرفتاریهای پلیس،و پرورشگاهها جهت سرپرستی اولاد الکلیها و بیمارستانها،و تشکیلات دادگستری برای جنایات آنها و زندانها برای مجرمین از

الکلیها،و دیگر خسارتهای ناشی از میگساری را یک جا بکنند خواهند دانست در آمدی که به عنوان عوارض و مالیات شراب عاید می گردد،در برابر خسارت نامبرده هیچ است،بعلاوه نتایج اسف انگیز صرف مشروبات الکلی را تنها با دلار و پول نمی توان سنجید،زیرا مرگ عزیزان،و به هم خوردن خانواده ها،و آرزوهای بر باد رفته و فقدان مغزهای متفکر انسانی،به هیچ وجه قابل مقایسه با پول نمی باشد.

خلاصه ضررهای الکل آن قدر زیاد است که به گفته یکی از دانشمندان اگر دولت ها ضمانت کنند در نیمی از میخانه ها را ببندند می توان ضمانت کرد که از نیمی از بیمارستانها و تیمارستانها بی نیاز شویم.

از آنچه گفته شد،معنی آیه مورد بحث به خوبی روشن می گردد که اگر در تجارت مشروبات الکلی سودی برای بشر باشد و یا فرضا چند لحظه بی خبری و فراموش کردن غمها برای او سودی محسوب شود،زیان آن به درجات بیشتر، وسیع تر و طولانی تر است بطوری که این دو با هم قابل مقایسه نیستند.

3-آثار شوم قمار

اشاره

کمتر کسی را می توان یافت که از زیانهای گوناگون قمار بی خبر باشد،برای توضیح بیشتر گوشه ای از عواقب شوم و خانمان برانداز آن را بطور فشرده یادآور می شویم:

الف-قمار بزرگ ترین عامل هیجان:

کلیه روان شناسان و دانشمندان پیسیکولوژی،معتقدند که هیجانات روانی عامل اصلی بسیاری از بیماریهاست، مثلا کم شدن ویتامینها،زخم معده،جنون و دیوانگی،بیماریهای عصبی روانی به صورت خفیف و حاد و مانند آنها در بسیاری از موارد ناشی از هیجان می باشند،و قمار بزرگترین عامل پیدایش هیجان است تا آنجا که یکی از دانشمندان امریکا می گوید:در هر سال در این کشور فقط دو هزار نفر در اثر هیجان قمار می میرند،و

بطور متوسط قلب یک"پوکرباز"(یک نوع بازی قمار)متجاوز از صد بار در دقیقه می زند،قمار گاهی سکته قلبی و مغزی نیز ایجاد می کند،و قطعا عامل پیری زودرس خواهد بود.

بعلاوه به گفته دانشمندان شخصی که مشغول بازی قمار است،نه تنها روح وی دستخوش تشنج است بلکه تمام جهازات بدن او در یک حالت فوق العاده بسر می برند،یعنی ضربان قلب بیشتر می شود،مواد قندی در خون او می ریزد،در ترشحات غدد داخلی اختلال حاصل می شود،رنگ صورت می پرد،دچار بی اشتهایی می شود،و پس از پایان قمار به دنبال یک جنگ اعصاب و حالت بحرانی به خواب می رود، و غالبا برای تسکین اعصاب و ایجاد آرامش در بدن متوسل به الکل و سایر مواد مخدر می شود،که در این صورت زیانهای ناشی از آن را نیز باید به زیانهای مستقیم قمار اضافه کرد.

از زبان دانشمندان دیگری می خوانیم:قمارباز،انسانی مریض است که دائما احتیاج به مراقبت روانی دارد،فقط باید سعی کرد به او فهماند که یک خلع روانی وی را به سوی این عمل ناهنجار سوق می دهد،تا در صدد معالجه خویش بر آید.

ب-رابطه قمار با جنایات:

یکی از بزرگترین مؤسسات آمارگیری جهانی ثابت کرده است که:30 درصد جنایتها با قمار رابطه مستقیم دارد،و از عوامل به وجود آمدن 70 درصد جنایات دیگر نیز بشمار می رود.

ج-ضررهای اقتصادی قمار:

در طول سال میلیون ها بلکه میلیاردها از ثروت مردم جهان در این راه از بین می رود،گذشته از ساعات زیادی که از نیروی انسانی در این راه تلف می شود،و حتی نشاط کار مداوم را در ساعات دیگر سلب می کند،مثلا در گزارشها چنین آمده است:در شهر"مونت کارلو"که یکی از مراکز معروف قمار در دنیا است،یک نفر در مدت 19 ساعت قمار بازی 4 میلیون تومان ثروت خود را از دست داد،وقتی درهای قمارخانه بسته شد یک راست به جنگل رفت،و با یک گلوله مغز خویش را متلاشی کرد،و به زندگی خود خاتمه داد،گزارش دهنده اضافه

می کند،جنگلهای"مونت کارلو"بارها شاهد خودکشی این پاک بازها بوده است.

د-زیانهای اجتماعی قمار:

بسیاری از قماربازان به علت اینکه گاهی برنده می شوند و در یک ساعت ممکن است هزاران تومان سرمایه دیگران را به جیب خود بریزند،حاضر نمی شوند تن به کارهای تولیدی و اقتصادی بدهند،در نتیجه چرخهای تولید و اقتصاد به همان نسبت لنگ می شود،و درست اگر دقت کنیم می بینیم که، تمام قماربازان و عائله آنان سربار اجتماع هستند،و بدون اینکه کمترین سودی به این اجتماع برسانند از دست رنج آنها استفاده می کنند،و گاهی هم که در بازی قمار باختند،برای جبران آن دست به سرقت می زنند.

خلاصه زیانهای ناشی از قمار بحدی است که حتی بسیاری از کشورهای غیر مسلمان آن را قانونا ممنوع اعلام داشته اند اگر چه عملا بطور وسیع آن را انجام می دهند.

مثلا انگلستان در سال 1853،امریکا در سال 1855،شوروی در سال 1854 و آلمان در سال 1873 قمار را ممنوع اعلام نمودند.

در پایان این بحث اشاره به این موضوع جالب به نظر می رسد،که طبق آماری که بعضی از محققان تهیه کرده اند جیب بری 90 درصد،فساد اخلاق 10 درصد، ضرب و جرح 40 درصد،جرایم جنسی 15 درصد،طلاق 30 درصد و خودکشی 5 درصد،معلول قمار است.

اگر بخواهیم یک تعریف جامعی برای قمار تهیه کنیم،باید بگوییم:قمار یعنی قربانی کردن مال و شرف برای بدست آوردن مال غیر به خدعه و تزویر و احیانا به عنوان تفریح و نرسیدن به هیچکدام.

تا اینجا به ضررهای جبران ناپذیر"خمر و میسر"(شراب و قمار)توجه شد و لازم است به یک نکته دیگر نیز توجه کنیم،و آن اینکه:چرا خداوند به هنگام سرزنش و نهی از شرابخواری به منافع آن اشاره کرده است،در حالی که می دانیم

منافع آنها در برابر زیان آنها بسیار ناچیز است.

ممکن است نکته آن این باشد که اولا در عصر جاهلیت(مانند عصر ما) معامله شراب و بهره برداری از قمار،بسیار رواج داشت و اگر به این موضوع اشاره نمی شد شاید بعضی از کوتاه فکران تصور می کردند،مسئله به صورت یک جانبه بررسی شده.

به علاوه همیشه افکار انسان بر محور سود و زیان دور می زند، و برای نجات او از چنگال مفاسد اخلاقی بزرگ باید از همین منطق استفاده کرد.

ضمنا آیه مورد بحث به پاره ای از گفته های پزشکان که مشروبات الکلی را در مبارزه با بعضی از بیماریها مفید می دانند،نیز عملا پاسخ گفته است که این گونه منافع اجتماعی هیچ گاه با زیانهای ناشی از آن قابل مقایسه نیست،یعنی اگر روی یک بیماری اثر مثبت داشته باشد،ممکن است سرچشمه بیماریهای خطرناکتری گردد،و این که در پاره ای از روایات وارد شده که خداوند در مشروبات الکلی شفا نیافریده است،شاید اشاره به همین حقیقت باشد.

4-اعتدال در مساله انفاق

با اینکه انفاق از مهمترین مسائلی است که اسلام و قرآن،روی آن تکیه کرده، ولی با این حال اجازه نمی دهد،بی حساب و افراطی باشد.آن چنان که زندگی انفاق کننده را دچار نابسامانی کند،آیه فوق بنا بر بعضی از تفاسیر،ناظر به همین معنی است،و نیز می تواند اشاره به این حقیقت باشد که بعضی از افراد،برای شانه خالی کردن از زیر بار این دستور مهم اسلامی غالبا نیازهای خودشان را مطرح می کنند، قرآن می گوید:بسیاری از شما اضافات و زوایدی از زندگی خود دارید حد اقل از آنها انتخاب کنید و انفاق نمائید.

5-اندیشه در همه چیز

جمله" لَعَلَّکُمْ تَتَفَکَّرُونَ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ "درس مهمی به مسلمانان می آموزد که آنها هیچکاری را چه در زندگی مادی و چه در زندگی معنوی،بدون فکر و اندیشه انجام ندهند،حتی تبیین آیات الهی برای بندگان نیز برای برانگیختن اندیشه ها و حرکت به سوی تفکر است،و چه بیچاره هستند مردمی که نه کارهای دینی شان روی فکر و اندیشه است،و نه کارهای دنیایشان.

[سوره البقرة (2): آیه 221]

اشاره

وَ لاٰ تَنْکِحُوا اَلْمُشْرِکٰاتِ حَتّٰی یُؤْمِنَّ وَ لَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکَةٍ وَ لَوْ أَعْجَبَتْکُمْ وَ لاٰ تُنْکِحُوا اَلْمُشْرِکِینَ حَتّٰی یُؤْمِنُوا وَ لَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکٍ وَ لَوْ أَعْجَبَکُمْ أُولٰئِکَ یَدْعُونَ إِلَی اَلنّٰارِ وَ اَللّٰهُ یَدْعُوا إِلَی اَلْجَنَّةِ وَ اَلْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ وَ یُبَیِّنُ آیٰاتِهِ لِلنّٰاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ (221)

ترجمه:

221-و با زنان مشرک و بت پرست،تا ایمان نیاورده اند،ازدواج نکنید!(اگر چه جز به ازدواج با کنیزان،دسترسی نداشته باشید،زیرا)کنیز با ایمان،از زن آزاد بت پرست،بهتر است،هر چند(زیبایی،یا ثروت،یا موقعیت او)شما را به شگفتی آورد.و زنان خود را به ازدواج مردان بت پرست،تا ایمان نیاورده اند،در نیاورید!(اگر چه ناچار شوید آنها را به همسری غلامان با ایمان در آورید،زیرا)یک غلام با ایمان،از یک مرد آزاد بت پرست،بهتر است، هر چند(مال و موقعیت و زیبایی او،)شما را به شگفتی آورد.آنها دعوت به سوی آتش می کنند،و خدا دعوت به بهشت و آمرزش به فرمان خود می نماید،و آیات خویش را برای مردم روشن می سازد،شاید متذکر شوند!

شان نزول:

شخصی به نام"مرثد"که مرد شجاعی بود از طرف پیغمبر اکرم ص مامور شد که از مدینه به مکه برود و جمعی از مسلمانان را که آنجا بودند با خود بیاورد، وی به قصد انجام فرمان رسول خدا ص وارد مکه شد در آنجا با زن زیبایی به نام "عناق"که در زمان جاهلیت او را می شناخت برخورد نمود آن زن او را مانند گذشته به گناه دعوت کرد اما مرثد که دیگر مسلمان شده بود تسلیم خواسته او نشد،آن زن تقاضای ازدواج نمود"مرثد"گفت:این امر موکول به اجازه پیامبر ص است،او پس

از انجام ماموریت خود به مدینه بازگشت و جریان را به اطلاع پیغمبر ص رساند این آیه نازل شد و بیان داشت که زنان مشرک و بت پرست شایسته همسری و ازدواج با مردان مسلمان نیستند.

تفسیر:

ازدواج با مشرکان ممنوع است

مطابق شان نزولی که در بالا آمد،این آیه نیز در واقع پاسخ به سؤال دیگری درباره ازدواج با مشرکان است،می فرماید:"با زنان مشرک و بت پرست ما دام که ایمان نیاورده اند ازدواج نکنید"( وَ لاٰ تَنْکِحُوا الْمُشْرِکٰاتِ حَتّٰی یُؤْمِنَّ ).

سپس در یک مقایسه،می افزاید:"کنیز با ایمان از زن آزاد بت پرست بهتر است،هر چند زیبایی او شما را به اعجاب وادارد"( وَ لَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکَةٍ وَ لَوْ أَعْجَبَتْکُمْ ).

درست است که ازدواج با کنیزان(مخصوصا کنیزانی که نه بهره چندانی از زیبایی دارند و نه مال)در عرف مردم جالب و پسندیده نیست به خصوص اینکه در مقابل آنها زن مشرک زیبا یا ثروتمندی باشد ولی ارزش ایمان،کفه ترازوی مقایسه را به نفع کنیزان،سنگینتر می کند،چرا که هدف از ازدواج،تنها کامجویی جنسی نیست،زن شریک عمر انسان و مربی فرزندان او است و نیمی از شخصیت او را تشکیل می دهد،با این حال چگونه می توان شرک و عواقب شوم آن را با زیبایی ظاهری و مقداری مال و ثروت،مبادله کرد.

سپس به بخش دیگری از این حکم پرداخته،می فرماید:"دختران خود را نیز به مردان بت پرست مادامی که ایمان نیاورده اند ندهید(هر چند ناچار شوید آنها را به همسری غلامان با ایمان در آورید زیرا)یک غلام با ایمان از یک مرد آزاد بت پرست بهتر است،هر چند(مال و موقعیت و زیبایی او)شما را به اعجاب آورد" ( وَ لاٰ تُنْکِحُوا الْمُشْرِکِینَ حَتّٰی یُؤْمِنُوا وَ لَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکٍ وَ لَوْ أَعْجَبَکُمْ ).

بنا بر این همان گونه که از ازدواج مردان مؤمن با زنان مشرک و بت پرست نهی شده، ازدواج مردان مشرک با زنان مؤمن نیز ممنوع است حتی غلامان با ایمان بر آنها ترجیح و اولویت دارند،و از مردان زیبا و ثروتمند و ظاهرا با شخصیت کافر برتر و شایسته تر بلکه مساله در این بخش از حکم،سخت تر و مشکل تر است،چرا که تاثیر شوهر بر زن معمولا از تاثیر زن بر شوهر بیشتر است.

در پایان آیه نیز دلیل این حکم الهی را برای به کار انداختن اندیشه ها بیان می کند،می فرماید:"آنها(یعنی مشرکان)به سوی آتش دعوت می کنند،در حالی که خدا(مؤمنانی که مطیع فرمان او هستند)به فرمانش دعوت به بهشت و آمرزش می کند"( أُولٰئِکَ یَدْعُونَ إِلَی النّٰارِ وَ اللّٰهُ یَدْعُوا إِلَی الْجَنَّةِ وَ الْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ ).

سپس می افزاید:"و آیات خود را برای مردم روشن می سازد،شاید متذکر شوند"( وَ یُبَیِّنُ آیٰاتِهِ لِلنّٰاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ ).

نکته ها:

اشاره

1-فلسفه تحریم ازدواج با مشرکان

چنان که دیدیم آیه فوق در یک جمله کوتاه،فلسفه این حکم را بیان کرده که اگر آن را بشکافیم،چنین می شود:ازدواج پایه اصلی تکثیر نسل و پرورش و تربیت فرزندان و گسترش جامعه است،و محیط تربیتی خانواده در سرنوشت فرزندان، فوق العاده مؤثر است،از یک سو آثار قطعی وراثت،و از سوی دیگر آثار قطعی تربیت در طفولیت زیرا نوزادان،بعد از تولد غالبا در دامان پدر و مادر پرورش می یابند و در سالهایی که سخت شکل پذیرند،زیر نظر آنها هستند.

از سوی سوم شرک،خمیر مایه انواع انحرافات،و در واقع آتش سوزانی است، هم در دنیا و هم در آخرت،لذا قرآن اجازه نمی دهد که مسلمانان،خود یا فرزندانشان را در این آتش بیفکنند،از این گذشته مشرکان که افراد بیگانه از

اسلامند،اگر از طریق ازدواج به خانه های مسلمانان راه یابند،جامعه اسلامی گرفتار هرج و مرج و دشمنان داخلی می شود،ولی این تا زمانی است که آنها بر مشرک بودن پافشاری می کنند،اما راه به روی آنها باز است،می توانند ایمان بیاورند و در صفوف مسلمین قرار گیرند،و به اصطلاح کفو آنها در مساله ازدواج شوند.

ضمنا واژه"نکاح"در لغت،هم به معنی آمیزش جنسی آمده،هم به معنی عقد ازدواج،و در اینجا منظور،عقد ازدواج است،هر چند"راغب"در"مفردات" می گوید:"نکاح"در اصل به معنی عقد است،سپس مجازا در آمیزش جنسی به کار رفته است.

2-مشرکان چه اشخاصی هستند؟

واژه"مشرک"در قرآن،غالبا به بت پرستان اطلاق شده،ولی بعضی از مفسران معتقدند که مشرک شامل سایر کفار مانند یهود و نصارا و مجوس(و به طور کلی اهل کتاب)نیز می شود،زیرا هر کدام از این طوائف برای خداوند شریکی قائل شدند،نصارا قائل به خدایان سه گانه(تثلیث)و مجوس قائل به خدایان دوگانه اهورمزدا و اهریمن(ثنویت)و یهود،عزیر را فرزند خدا می دانستند،ولی این عقائد گر چه شرک آور است اما با توجه به اینکه در آیات متعددی مشرکان در برابر اهل کتاب قرار گرفته اند و با توجه به اینکه یهود و نصارا و مجوس در اصل متکی به نبوت راستین و کتاب آسمانی هستند،معلوم می شود که منظور قرآن از مشرک،همان بت پرست است.

حدیث معروفی که از پیامبر ص نقل شده که در ضمن وصایای خود فرمود:

"مشرکان را از جزیرة العرب بیرون کنید"شاهد این مدعی است چرا که به طور مسلم اهل کتاب از جزیرة العرب اخراج نشدند بلکه به عنوان یک اقلیت مذهبی طبق دستور قرآن با دادن جزیه در پناه اسلام زندگی می کردند.

3-این آیه منسوخ نشده است

بعضی از مفسران گفته اند که حکم در آیه فوق،منسوخ شده و ناسخ آن آیه

" وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ " ⁽¹⁾می باشد،که اجازه ازدواج با زنان اهل کتاب را می دهد.

این تصور از آنجا پیدا شده که گمان کرده اند آیه مورد بحث،ازدواج با همه کفار را تحریم کرده،بنا بر این آیه 5 سوره مائده که اجازه ازدواج با کفار اهل کتاب را می دهد،ناسخ این حکم می باشد(یا مخصص آن است)ولی با توجه به آنچه در تفسیر آیه فوق گفته شد معلوم می شود که این آیه فقط نظر به ازدواج با بت پرستان دارد،نه کفار اهل کتاب،مانند یهود و نصارا،(البته در مورد ازدواج با کفار اهل کتاب،نیز قرائنی در آیه و روایات اهل بیت ع است که نشان می دهد منظور فقط ازدواج موقت است).

4-تشکیل خانواده باید با دقت و مطالعه باشد

بعضی از مفسران معاصر،در اینجا اشاره به نکته ظریفی کرده اند،و آن اینکه:

آیه مورد بحث و 21 آیه دیگر که به دنبال آن می آید احکام مربوط به تشکیل خانواده را در ابعاد مختلف بیان می کند،و در این آیات دوازده حکم در این رابطه بیان شده است:1-حکم ازدواج با مشرکان 2-تحریم نزدیکی در حال حیض 3-حکم قسم به عنوان مقدمه ای برای مساله ایلاء(منظور از ایلاء آن است که کسی سوگند یاد کند با همسرش نزدیکی نکند)4-حکم ایلاء و به دنبال آن طلاق، 5-عده نگه داشتن زنان مطلقه،6-عدد طلاقها 7-نگه داشتن زن با نیکی یا رها کردن با نیکی 8-حکم شیر دادن نوزادان 9-عده زنی که شوهرش وفات کرده 10-خواستگاری از زن قبل از تمام شدن عده او 11-مهر زنان مطلقه قبل از دخول 12-حکم متعه(هدیه دادن)به زن بعد از وفات شوهر یا طلاق گرفتن و این احکام با تذکرات اخلاقی و تعبیراتی که نشان می دهد مساله تشکیل خانواده نوعی عبادت پروردگار است،و باید همراه با فکر و اندیشه باشد آمیخته شده است ⁽²⁾.

[سوره البقرة (2): آیات 222 تا 223]

اشاره

وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ اَلْمَحِیضِ قُلْ هُوَ أَذیً فَاعْتَزِلُوا اَلنِّسٰاءَ فِی اَلْمَحِیضِ وَ لاٰ تَقْرَبُوهُنَّ حَتّٰی یَطْهُرْنَ فَإِذٰا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ أَمَرَکُمُ اَللّٰهُ إِنَّ اَللّٰهَ یُحِبُّ اَلتَّوّٰابِینَ وَ یُحِبُّ اَلْمُتَطَهِّرِینَ (222) نِسٰاؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ فَأْتُوا حَرْثَکُمْ أَنّٰی شِئْتُمْ وَ قَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ وَ اِعْلَمُوا أَنَّکُمْ مُلاٰقُوهُ وَ بَشِّرِ اَلْمُؤْمِنِینَ (223)

ترجمه:

222-و از تو،در باره خون حیض سؤال می کنند،بگو:"چیز زیانبار و آلوده ای است"،از این رو در حالت قاعدگی،از زنان کناره گیری کنید!و با آنها نزدیکی ننمایید،تا پاک شوند!و هنگامی که پاک شدند،از طریقی که خدا به شما فرمان داده،با آنها آمیزش کنید!خداوند، توبه کنندگان را دوست دارد،و پاکان را(نیز)دوست دارد.

223-زنان شما،محل بذرافشانی شما هستند،پس هر زمان که بخواهید،می توانید با آنها آمیزش کنید.و(سعی نمائید از این فرصت بهره گرفته،با پرورش فرزندان صالح)اثر نیکی برای خود،از پیش بفرستید!و از خدا بپرهیزید و بدانید او را ملاقات خواهید کرد و به مؤمنان،بشارت ده!

شان نزول:

زنان در هر ماه به مدت حد اقل سه روز و حد اکثر ده روز قاعده می شوند و آن عبارت از خونی است که با اوصاف خاصی که در کتب فقه آمده از رحم زن خارج می گردد،زن را در چنین حال"حائض"و آن خون را خون"حیض"می گویند،آیین کنونی یهود و نصارا احکام ضد یکدیگر در مورد آمیزش مردان با چنین زنانی دارند که برای هر کس حالت استفهام ایجاد می نماید.

جمعی از یهود می گویند معاشرت مردان با اینگونه زنان مطلقا حرام است هر چند که به صورت غذا خوردن سر یک سفره و یا زندگی در یک اطاق باشد مثلا می گویند جایی که زن حائض بنشیند مرد نباید بنشیند،اگر نشست باید لباس خود را بشوید و الا نجس است، و نیز اگر در رختخواب او بخوابد لباس و بدن را باید شستشو دهد،بطور خلاصه زن را در این مدت یک موجود ناپاک و لازم الاجتناب می دانند.

در مقابل این گروه نصارا هستند که می گویند:هیچ گونه فرقی میان حالت حیض زنان و غیر حیض نیست،همه گونه معاشرت حتی آمیزش جنسی با آنان بی مانع است! مشرکین عرب به خصوص آنها که در مدینه زندگی می کردند،کم و بیش به خلق و خوی یهود انس گرفته بودند و با زنان حائض مانند یهود رفتار می کردند و در زمان عادت ماهیانه از آنها جدا می شدند،همین اختلاف در آیین و افراط و تفریطهای غیر قابل گذشت سبب شد که بعضی از مسلمانان از پیغمبر اکرم ص در این باره سؤال کنند،در پاسخ آنان این آیه نازل شد

تفسیر:

حکم زنان در عادت ماهیانه

در نخستین آیه به سؤال دیگری برخورد می کنیم و آن درباره عادت ماهیانه زنان است،می فرماید:"درباره(خون)حیض از تو سؤال می کنند بگو چیز زیان آوری است"( وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْمَحِیضِ قُلْ هُوَ أَذیً ).

و بلافاصله می افزاید:"حال که چنین است از زنان در حالت قاعدگی کناره گیری نمائید،و با آنها آمیزش جنسی نکنید تا پاک شوند"( فَاعْتَزِلُوا النِّسٰاءَ فِی الْمَحِیضِ وَ لاٰ تَقْرَبُوهُنَّ حَتّٰی یَطْهُرْنَ ).

"ولی هنگامی که پاک شوند،از طریقی که خدا به شما فرمان داده با آنها آمیزش کنید که خداوند توبه کنندگان و پاکان را دوست دارد"( فَإِذٰا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ أَمَرَکُمُ اللّٰهُ إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ التَّوّٰابِینَ وَ یُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ ).

"محیض"مصدر میمی و به معنی عادت ماهیانه است،در معجم مقاییس اللغه،آمده است که این واژه،در اصل به معنی خارج شدن آب قرمز از درختی است به نام سمره،(سپس به عادت ماهیانه زنان اطلاق شده است)ولی در تفسیر "فخر رازی"آمده که حیض در اصل به معنی سیل است،و لذا هنگامی که سیل جریان پیدا کند،گفته می شود حاض السیل،و حوض را نیز به همین مناسبت حوض می گویند که آب به سوی آن جریان پیدا می کند.

ولی از گفته"راغب"در"مفردات"عکس این استفاده می شود که این واژه در اصل به معنی همان خون عادت است(سپس به معانی دیگر اطلاق شده).

و در هر حال منظور در اینجا،همان خون است که قرآن،آن را اذی(چیز آلوده یا زیان آور)معرفی کرده است،و در حقیقت این جمله،فلسفه حکم اجتناب از آمیزش جنسی زنان را در حالت قاعدگی که در جمله بعد آمده است بیان می کند، زیرا آمیزش در چنین حالتی،علاوه بر اینکه تنفرآور است،زیانهای بسیاری به بار می آورد که طب امروز نیز آن را اثبات کرده،از جمله احتمال عقیم شدن مرد و زن،و ایجاد یک محیط مساعد برای پرورش میکرب بیماریهای آمیزشی(مانند سفلیس و سوزاک)و نیز التهاب اعضاء تناسلی زن و وارد شدن خون آلوده به داخل عضو تناسلی مرد و غیر اینها که در کتب طب آمده است،لذا پزشکان،آمیزش جنسی با چنین زنانی را ممنوع اعلام می کنند.

منشا پیدایش خون حیض،مربوط به احتقان و پر خون شدن عروق رحم، سپس پوسته پوسته شدن مخاط آن،و جریان خونهای موجود است،ترشح خون مزبور،ابتداء نامنظم و بی رنگ است،ولی بزودی سرخ رنگ و منظم می شود و در

اواخر کار بار دیگر کم رنگ و نامرتب می گردد ⁽¹⁾.

اصولا خونی که هنگام عادت ماهیانه دفع می شود،خونی است که هر ماه در عروق داخلی رحم،برای تغذیه جنین احتمالی جمع می گردد،زیرا می دانیم رحم زن در هر ماه تولید یک تخمک می کند،و مقارن آن عروق داخلی رحم به عنوان آماده باش برای تغذیه نطفه مملو از خون می شود،اگر در این موقع که تخمک وارد رحم می شود،اسپرم که نطفه مرد است در آنجا موجود باشد،تشکیل نطفه و جنین می دهد و خونهای موجود در عروق رحم صرف تغذیه آن می شود،در غیر این صورت،بر اثر پوسته پوسته شدن مخاط رحم،و شکافتن جدار رگها،خون موجود خارج می شود و این همان خون حیض است،و از اینجا دلیل دیگری برای ممنوع بودن آمیزش جنسی در این حال به دست می آید،زیرا رحم زن در موقع تخلیه این خونها هیچ گونه آمادگی طبیعی برای پذیرش نطفه ندارد و لذا از آن صدمه می بیند.

جمله"یطهرن"به گفته بسیاری از مفسران به معنی پاک شدن زنان از خون حیض است،و اما جمله" فَإِذٰا تَطَهَّرْنَ "را بسیاری به معنی غسل کردن گرفته اند، بنا بر این طبق جمله اول، به هنگام پاک شدن از خون،آمیزش جنسی جایز است هر چند غسل نکرده باشد و طبق جمله دوم،تا غسل نکند جایز نیست ⁽²⁾.

بنا بر این آیه خالی از ابهام نیست،ولی با توجه به اینکه جمله دوم تفسیری است بر جمله اول و نتیجه آن-لذا با فاء تفریع عطف شده-به نظر می رسد که تطهرن نیز به معنی پاک شدن از خون است،بنا بر این با پاک شدن از عادت،آمیزش مجاز است،به خصوص اینکه در آغاز آیه هیچ سخنی از وجوب غسل در میان نبود و این همان قولی است که فقهای بزرگ نیز در فقه به آن فتوا داده اند که بعد از پاک شدن از خون حتی قبل از غسل،آمیزش جنسی جایز است،ولی بدون شک،بهتر

این است که بعد از غسل کردن باشد.

جمله" مِنْ حَیْثُ أَمَرَکُمُ اللّٰهُ "(از آن طریق که خداوند دستور داده)می تواند تاکیدی بر جمله قبل باشد،یعنی فقط در حال پاکی زنان،آمیزش جنسی داشته باشید نه در غیر این حالت،و ممکن است مفهوم وسیع تر و کلی تری از آن استفاده کرد،یعنی بعد از پاک شدن نیز،آمیزش باید در چهار چوب فرمان خدا باشد،این فرمان می تواند فرمان تکوینی پروردگار یا فرمان تشریعی او باشد زیرا خداوند برای بقای نوع انسان،جاذبه مخصوصی در میان دو جنس مخالف،نسبت به یکدیگر قرار داده،و به همین دلیل آمیزش جنسی لذت خاصی برای هر دو طرف دارد،ولی مسلم است،که هدف نهایی بقاء نسل بوده،و این جاذبه و لذت مقدمه آن است بنا بر این لذت جنسی باید،تنها در مسیر بقای نسل قرار گیرد،و به همین جهت استمناء و لواط و مانند آن،نوعی انحراف از این فرمان تکوینی و ممنوع است.

و نیز ممکن است مراد امر تشریعی باشد،یعنی بعد از پاک شدن زنان از عادت ماهانه،باید جهات حلال و حرام را در حکم شرع در نظر بگیرید.

بعضی نیز گفته اند:مفهوم این جمله ممنوع بودن آمیزش جنسی با همسران از غیر طریق معمولی می باشد،ولی با توجه به اینکه در آیات گذشته سخنی از این مطلب در میان نبوده،این تفسیر مناسب به نظر نمی رسد ⁽¹⁾.

*** در آیه دوم،اشاره زیبایی به هدف نهایی آمیزش جنسی کرده،می فرماید:

"همسران شما محل بذرافشانی شما هستند"( نِسٰاؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ ).

"بنا بر این هر زمان بخواهید می توانید با آنها آمیزش نمائید

"( فَأْتُوا حَرْثَکُمْ أَنّٰی شِئْتُمْ ).

در اینجا زنان تشبیه به مزرعه شده اند،و این تشبیه ممکن است برای بعضی سنگین آید که چرا اسلام درباره نیمی از نوع بشر چنین تعبیری کرده است در حالی که نکته باریکی در این تشبیه نهفته شده،در حقیقت قرآن می خواهد ضرورت وجود زن را در اجتماع انسانی نشان دهد که زن وسیله اطفاء شهوت و هوسرانی مردان نیست،بلکه وسیله ای است برای حفظ حیات نوع بشر،این سخن در برابر آنها که نسبت به جنس زن همچون یک بازیچه یا وسیله هوسبازی می نگرند، هشداری محسوب می شود.

"حرث"مصدر است و به معنی بذرافشانی است و گاهی به خود مزرعه نیز اطلاق می شود.

"انی"از اسماء شرط است و غالبا به معنی"متی"که به معنی زمان است استعمال می شود،و در این صورت آن را"انی"زمانیه می گویند و گاهی نیز به معنی مکان است،مانند آنچه در آیه 37 سوره آل عمران آمده: قٰالَ یٰا مَرْیَمُ أَنّٰی لَکِ هٰذٰا قٰالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ ،"زکریا گفت ای مریم!این غذا(ی بهشتی)را از کجا آورده ای؟،گفت:از نزد خدا".

اگر"انی"در آیه فوق زمانیه باشد،توسعه زمانی مساله آمیزش جنسی را بیان می کند،یعنی در هر ساعتی از شب و روز مجاز هستید و اگر مکانیه باشد،توسعه در مکان و چگونگی انواع آمیزش است.

این احتمال نیز وجود دارد که اشاره به هر دو جنبه باشد و به این ترتیب،دو همسر می توانند هر گونه و در هر زمان و مکان،از لذت جنسی بهره گیرند،(جز آنچه در قانون شرع ممنوع شده است).

سپس در ادامه آیه می افزاید:"با اعمال صالح و پرورش فرزندان صالح،آثار نیکی برای خود از پیش بفرستید"( وَ قَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ ).

اشاره به اینکه هدف نهایی از آمیزش جنسی،لذت و کامجویی نیست بلکه باید از این موضوع،برای ایجاد و پرورش فرزندان شایسته،استفاده کرد،و آن را به عنوان یک ذخیره معنوی برای فردای قیامت از پیش بفرستید،این سخن هشدار می دهد که باید در انتخاب همسر،اصولی را رعایت کنید که به این نتیجه مهم،یعنی تربیت فرزندان صالح و نسل شایسته انسانی منتهی شود.

در حدیثی نیز از پیامبر اسلام ص می خوانیم که فرمود:

اذا مات الانسان انقطع امله الا عن ثلاث:صدقة جاریة و علم ینتفع به و ولد صالح یدعوا له، "هنگامی که انسان می میرد امید او جز از سه چیز قطع می شود:صدقات جاریه (اموالی که از منافع آن مرتبا بهره گیری می شود)و علمی که از آن سود می برند و فرزند صالحی که برای او دعا می کند" ⁽¹⁾.

در حدیث دیگری از امام صادق ع می خوانیم که فرمود:

لیس یتبع الرجل بعد موته من الاجر الا ثلاث خصال:صدقة اجراها فی حیاته فهی تجری بعد موته،و سنة هدی سنها فهی تعمل بها بعد موته،و ولد صالح یستغفر له، "هیچ گونه اجر و پاداشی بعد از مرگ به دنبال انسان نمی آید مگر سه چیز:صدقه جاریه ای که در حیات خود فراهم ساخته و بعد از مرگش ادامه دارد(مانند بناهای خیر)و سنت هدایت گری که آن را بر قرار کرده و بعد از مرگ او به آن عمل می کنند، و فرزند صالحی که برای او استغفار کند" ⁽²⁾.

همین مضمون در روایات متعدد دیگری نیز وارد شده است،و در بعضی از روایات،شش موضوع ذکر شده که اولین آنها فرزند صالح است ⁽³⁾.

به این ترتیب فرزندان صالح در کنار آثار علمی و تالیف کتابهای هدایت کننده

و تاسیس بناهای خیر همچون مسجد و بیمارستان و کتابخانه قرار گرفته اند.

و در پایان آیه،دستور به تقوا می دهد و می فرماید:"تقوای الهی پیشه کنید و بدانید او را ملاقات خواهید کرد،و به مؤمنان بشارت دهید"بشارت رحمت الهی و سعادت و نجات در سایه تقوا( وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ مُلاٰقُوهُ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ ).

از آنجا که مساله آمیزش جنسی،مساله ای است مهم،و با پرجاذبه ترین غرایز انسان سر و کار دارد،خداوند در این جمله های آخر،مؤمنان را به دقت در این امر،و پرهیز از هر گونه گناه و انحراف،دعوت فرموده و به آنها هشدار می دهد که بدانید همگی به ملاقات پروردگار خواهید شتافت و تنها راه نجات ایمان و تقوای در سایه ایمان است.

نکته:

دستور عادلانه اسلام در مورد عادت ماهیانه زنان

اقوام پیشین در مورد زنان در عادت ماهیانه عقائد مختلفی داشتند:یهود فوق العاده سخت گیری می کردند و در این ایام به کلی از زنان در همه چیز جدا می شدند،در خوردن و آشامیدن و مجلس و بستر،و در تورات کنونی احکام شدیدی در این باره دیده می شود. ⁽¹⁾

و به عکس آنها مسیحیان هیچ گونه محدودیت و ممنوعیتی برای خود،در برخورد با زنان،در این ایام قائل نبودند،و اما بت پرستان عرب،دستور و سنت

خاصی نزد آنها در این زمینه یافت نمی شد،ولی ساکنان مدینه و اطراف آن،بعضی از آداب یهود را در این زمینه اقتباس کرده بودند،و در معاشرت با زنان در حال حیض،سختگیریهایی داشتند،در حالی که سایر عرب چنین نبودند،و حتی شاید آمیزش جنسی را در این حال جالب می دانستند و معتقد بودند اگر فرزندی نصیب آنها شود بسیار خون ریز خواهد بود،و این از صفات بارز و مطلوب،نزد اعراب بادیه نشین خون ریز بود ⁽¹⁾.

2-ذکر طهارت و توبه در کنار یکدیگر در آیات فوق ممکن است اشاره به این باشد که طهارت،مربوط به پاکیزگی ظاهر،و توبه اشاره به پاکیزگی باطن است.

این احتمال نیز وجود دارد که طهارت در اینجا به معنی آلوده نشدن به گناه بوده باشد یعنی خداوند،هم کسانی را که آلوده به گناه نشده اند دوست دارد و هم کسانی که بعد از آلودگی توبه کنند،و در زمره پاکان در آیند.

ضمنا اشاره به مساله توبه در اینجا ممکن است ناظر به این باشد که بعضی بر اثر فشار غریزه جنسی نمی توانستند خویشتن داری کنند و بر خلاف امر خدا به گناه آلوده می شدند،سپس از عمل خود نادم شده و ناراحت می گشتند،برای اینکه راه بازگشت را به روی خود بسته نبینند و از رحمت حق مایوس نشوند،طریق توبه را به آنها نشان می دهد ⁽²⁾.

[سوره البقرة (2): آیات 224 تا 225]

اشاره

وَ لاٰ تَجْعَلُوا اَللّٰهَ عُرْضَةً لِأَیْمٰانِکُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَ تَتَّقُوا وَ تُصْلِحُوا بَیْنَ اَلنّٰاسِ وَ اَللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ (224) لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ اَللّٰهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمٰانِکُمْ وَ لٰکِنْ یُؤٰاخِذُکُمْ بِمٰا کَسَبَتْ قُلُوبُکُمْ وَ اَللّٰهُ غَفُورٌ حَلِیمٌ (225)

ترجمه:

224-خدا را در معرض سوگندهای خود قرار ندهید!و برای اینکه نیکی کنید،و تقوا پیشه سازید،و در میان مردم اصلاح کنید(سوگند یاد ننمایید)!و خداوند شنوا و داناست.

225-خداوند شما را به خاطر سوگندهایی که بدون توجه یاد می کنید،مؤاخذه نخواهد کرد،اما به آنچه دلهای شما کسب کرده،(و سوگندهایی که از روی اراده و اختیار،یاد می کنید،) مؤاخذه می کند.و خداوند،آمرزنده و بردبار است.

شان نزول:

میان داماد و دختر یکی از یاران پیامبر ص به نام"عبد اللّٰه بن رواحه" اختلافی روی داد او سوگند یاد کرد که برای اصلاح کار آنها هیچ گونه دخالتی نکند و در این راه گامی بر ندارد.آیه فوق نازل شد و این گونه سوگندها را ممنوع و بی اساس قلمداد کرد.

تفسیر:

تا می توانید سوگند نخورید

چنان که در شان نزول خواندیم:دو آیه فوق ناظر به سوء استفاده از مساله سوگند است،و مقدمه ای محسوب می شود برای بحث آیات آینده که از ایلاء و سوگند در مورد ترک آمیزش جنسی با همسران سخن می گوید.

در نخستین آیه می فرماید:"خدا را در معرض سوگندهای خود برای ترک نیکی و تقوا و اصلاح در میان مردم قرار ندهید و(بدانید)خدا شنوا و دانا است"

سخنان شما را می شنود و از نیات شما آگاه است( وَ لاٰ تَجْعَلُوا اللّٰهَ عُرْضَةً لِأَیْمٰانِکُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَ تَتَّقُوا وَ تُصْلِحُوا بَیْنَ النّٰاسِ وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ ) ⁽¹⁾.

"ایمان"جمع"یمین"به معنی سوگند است،و"عرضه"(بر وزن غرفه)به معنی در معرض قرار گرفتن چیزی است،مثلا جنسی را که به بازار برای فروش می برند و در معرض معامله قرار می دهند،عرضه می نامند،گاهی به موانع نیز، عرضه اطلاق می شود،زیرا در معرض انسان و بر سر راه او قرار دارد.

بعضی نیز گفته اند:منظور این است که حتی برای کارهای نیک،اعم از کوچک و بزرگ،قسم یاد نکنید،و نام خدا را کوچک ننمایید،و به این ترتیب سوگند یاد کردن جز در مواردی که هدف مهمی در کار باشد عمل نامطلوب است این موضوع در احادیث زیادی نیز به چشم می خورد،از جمله اینکه در حدیثی امام صادق ع می فرماید:

و لا تحلفوا باللّٰه صادقین و لا کاذبین فان اللّٰه سبحانه یقول وَ لاٰ تَجْعَلُوا اللّٰهَ عُرْضَةً لِأَیْمٰانِکُمْ : "هیچ گاه سوگند به خدا یاد نکنید چه راستگو باشید،چه دروغگو،زیرا خداوند سبحان می فرماید:خدا را در معرض سوگندهای خود قرار ندهید" ⁽²⁾.

احادیث متعدد دیگری نیز در این زمینه نقل شده است ⁽³⁾.

در این صورت تناسب آن با شان نزول چنین است که سوگند یاد کردن در کارهای خوب عملی پسندیده نیست تا چه رسد به اینکه کسی سوگند یاد کند کارهای خوب را ترک کند.

در آیه بعد برای تکمیل این مطلب که قسم نباید مانع کار خیر شود می فرماید:

"خداوند شما را به خاطر سوگندهایی که بدون توجه یاد می کنید مؤاخذه نخواهد کرد"( لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ اللّٰهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمٰانِکُمْ ).

"اما به آنچه دلهای شما کسب کرده(و سوگندهایی که از روی اراده و اختیار یاد می کنید)مؤاخذه می کند و خداوند آمرزنده و دارای حلم است"( وَ لٰکِنْ یُؤٰاخِذُکُمْ بِمٰا کَسَبَتْ قُلُوبُکُمْ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ حَلِیمٌ ).

در این آیه خداوند به دو نوع سوگند اشاره کرده است، نوع اول قسمهای لغو است که هیچ گونه اثری ندارد و نباید به آن اعتنا کرد،این نوع قسمها آنهایی است که مردم بدون توجه،تکیه کلام خود قرار می دهند و به آن عادت کرده اند و در هر کاری "لا و اللّٰه"(نه به خدا قسم...)یا"بلی و اللّٰه"(آری به خدا سوگند...)می گویند،این نوع قسمها را قسم لغو می نامند.

زیرا لغو در لغت به تمام کارها و سخنانی گفته می شود که دارای هدف مشخصی نیست،یا از روی اراده و تصمیم سر نمی زند.

بنا بر این سوگندهایی که انسان در حال غضب(در صورتی که غضب سبب بیرون رفتن از حال عادی شود)یاد می کند،جزء قسمهای لغو است و طبق آیه فوق، خداوند مؤاخذه ای بر این گونه قسمها نمی کند و نباید به آن ترتیب اثر داد(هر چند انسان باید خود را چنان تربیت کند که این گونه سوگندها را نیز کنار بگذارد)،به هر حال این گونه قسمها واجب العمل نیست و مخالفت آن کفاره ندارد.زیرا از روی اراده و تصمیم نیست.

جمله" وَ اللّٰهُ غَفُورٌ حَلِیمٌ "می تواند اشاره ای به این معنی بوده باشد.

نوع دوم سوگندهایی است که از روی اراده و تصمیم انجام می گیرد و به تعبیر قرآن قلب انسان آن را کسب می کند،این گونه قسم معتبر است و باید به آن پایبند بود،و مخالفت با آن،هم گناه دارد،و هم موجب کفاره می شود مگر در مواردی که بعدا اشاره خواهد شد،این همان است که در سوره مائده آیه 89 از آن تعبیر به" بِمٰا

عَقَّدْتُمُ الْأَیْمٰانَ "شده است،یعنی سوگندهایی که از روی اراده محکم کرده اید.

نکته:

سوگندهای بی اعتبار

قسم یاد کردن از نظر اسلام کار خوبی نیست،ولی در عین حال حرام نمی باشد،و اگر به خاطر هدفهای مهم تربیتی و اجتماعی و اصلاحی انجام گیرد ممکن است واجب یا مستحبّ گردد،ولی با این حال یک سلسله از سوگندهاست که از نظر اسلام به کلی بی اعتبار است،از جمله:

1-سوگندهایی که به غیر نام خدا باشد،حتی قسم خوردن به نام پیامبر ص و ائمه هدی ع واجب العمل نیست،یعنی اگر کسی به غیر نام خدا قسم یاد کند ملزم به انجام آن نمی باشد و مخالفت آن کفاره ندارد.

2-سوگندهایی که برای انجام کار حرام یا مکروه،یا ترک واجب و مستحبّ باشد آن هم اعتباری ندارد،مثل اینکه کسی سوگند یاد کند که دین خود را نپردازد یا با بستگان خویش ترک رابطه کند،یا از اصلاح ذات البین خود داری نماید همان گونه که کرارا دیده شده،بعضی از اشخاص به سبب خاطره بدی که از یک اصلاح ذات البین پیدا می کنند قسم یاد می کنند که هرگز سراغ چنین کاری نروند،به این گونه سوگندها نباید اعتنا کرد،هر چند با نام خدا باشد و یکی از تفسیرهای " لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ اللّٰهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمٰانِکُمْ "همین است،ولی قسمهایی که به نام خدا باشد،و موضوع آن کار خوب یا لا اقل کار مباحی است،وفا کردن به آن واجب است،و اگر کسی با آن مخالفت کند کفاره دارد.

کفاره آن اطعام ده مسکین یا لباس پوشاندن بر ده نفر نیازمند و یا آزاد کردن یک برده است(این معنی در آیه 89 سوره مائده آمده است)و اکنون که برده وجود ندارد باید یکی از دو کار اول را انجام داد.

[سوره البقرة (2): آیات 226 تا 227]

اشاره

لِلَّذِینَ یُؤْلُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فٰاؤُ فَإِنَّ اَللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ (226) وَ إِنْ عَزَمُوا اَلطَّلاٰقَ فَإِنَّ اَللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ (227)

ترجمه:

226-کسانی که زنان خود را"ایلاء"می نمایند[ سوگند یاد می کنند که با آنها،آمیزش جنسی ننمایند،]حق دارند چهار ماه انتظار بکشند.(و در ضمن این چهار ماه،وضع خود را با همسر خویش،از نظر ادامه زندگی یا طلاق،روشن سازند.)اگر(در این فرصت،)بازگشت کنند،(چیزی بر آنها نیست،زیرا)خداوند،آمرزنده و مهربان است.

227-و اگر تصمیم به جدایی گرفتند،(آن هم با شرایطش مانعی ندارد،)خداوند شنوا و داناست.

تفسیر:

مبارزه با یک رسم زشت جاهلی

در دوران جاهلیت زن هیچ گونه ارزش و مقامی در جامعه عرب نداشت و به همین جهت برای جدایی از او یا تحت فشار قرار دادن زن،طرق زشتی وجود داشت که یکی از آنها"ایلاء" ⁽¹⁾-به معنی سوگند خوردن بر ترک عمل زناشویی- بود به این ترتیب که هر زمان مردی از همسر خود متنفر می شد،سوگند یاد می کرد که با او همبستر نگردد و با این راه غیر انسانی همسر خود را در تنگنای شدیدی قرار می داد،نه او را رسما طلاق می داد تا آزادانه شوهر انتخاب کند،و نه بعد از این سوگند حاضر می شد آشتی کرده و با همسر خود زندگی مطلوبی داشته باشد البته خود مردان غالبا تحت فشار قرار نمی گرفتند،چون همسران متعددی داشتند.

آیات مورد بحث با این سنت غلط مبارزه کرده و طریق گشودن این سوگند را بیان می کند،می فرماید:"کسانی که از زنان خود ایلاء می کنند(سوگند برای ترک آمیزش جنسی می خوردند)حق دارند چهار ماه انتظار کشند"( لِلَّذِینَ یُؤْلُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ ).

این چهار ماه مهلت برای این است که وضع خویش را با همسر خود روشن کنند و زن را از این نابسامانی،نجات دهند.

سپس می افزاید:"اگر(در این فرصت)تصمیم به بازگشت گرفتند،خداوند آمرزنده و مهربان است"( فَإِنْ فٰاؤُ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ ).

آری خداوند گذشته او را در این مساله و همچنین شکستن سوگند را بر او می بخشد-هر چند کفاره آن چنان که خواهیم گفت به قوت خود باقی است. "و اگر تصمیم به جدایی گرفتند(آن هم با شرایطش مانعی ندارد)خداوند شنوا و دانا است"( وَ إِنْ عَزَمُوا الطَّلاٰقَ فَإِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ ).

و هر گاه مرد هیچ یک از این دو راه را انتخاب نکند،نه به زندگی سالم زناشویی باز گردد،و نه زن را با طلاق رها سازد،در این جا حاکم شرع دخالت می کند و مرد را به زندان می اندازد و بر او سخت می گیرد که بعد از گذشتن چهار ماه،مجبور شود یکی از دو راه را انتخاب کند و زن را از حال بلاتکلیفی در آورد.

به این ترتیب با اینکه اسلام حکم"ایلاء"(سوگند خوردن بر ترک آمیزش جنسی)را به کلی ابطال نکرده اما آثار سوء آن را از بین برده،زیرا به کسی اجازه نمی دهد که از این راه،همسرش را سرگردان سازد،و اگر می بینیم مدت چهار ماه به عنوان ضرب الاجل تعیین کرده نه به خاطر این است که می توان از این طریق مقداری از حقوق زناشویی را باطل کرد بلکه از این نظر است که آمیزش جنسی به عنوان یک واجب شرعی در هر چهار ماه لازم است(البته این در صورتی است که زن بر اثر طول مدت به گناه نیفتد،لذا در مورد زنان جوان که بیم گرفتاری در گناه

باشد لازم است این فاصله کمتر شود).

نکته ها:

اشاره

1-ایلاء یک حکم استثنایی است

در آیات گذشته،سخن از سوگندهای لغو و بی اثر بود و گفتیم هر سخنی که برای کار خلافی باشد،جزء سوگندهای لغو و بیهوده است و شکستن آن هیچ محذوری ندارد و مطابق این حکم باید سوگند بر ترک وظیفه زناشویی مطلقا اثری نداشته باشد در حالی که در اسلام برای آن کفاره قرار داده شده ⁽¹⁾(همان کفاره شکستن قسم که در بحث سابق گفته شد)این در حقیقت مجازاتی است برای مردان لجوج که به این شیوه ناجوانمردانه برای ابطال حقوق زن متوسل نشوند و این کار را تکرار نکنند.

2-مقایسه حکم اسلام و دنیای غرب

در غرب و سنتهای جاهلی آنها نیز چیزی شبیه ایلاء وجود دارد که آن را جدایی جسمانی می نامند.

توضیح اینکه:از آنجا که طلاق در میان مسیحیان نیست،بعد از انقلاب کبیر فرانسه یکی از راههایی که برای جدایی میان زن و مردی که حاضر نبودند با هم زندگی کنند تصویب شد جدایی جسمی بود و آن این بود که زن و مرد موقتا از هم جدا شده و در خانه های جداگانه زندگی می کردند(وظیفه انفاق از سوی مرد و تمکین از سوی زن ساقط می شد،ولی رابطه ازدواج بر قرار بود)با این حال نه مرد می توانست همسر دیگری اختیار کند و نه زن می توانست شوهر نماید،مدت این

جدایی ممکن بود تا سه سال ادامه پیدا کند،بعد از این مدت ناچار بودند جدایی را رها ساخته و با هم زندگی کنند ⁽¹⁾.

گر چه دنیای غرب این جدایی را تا سه سال اجازه می دهد،ولی اسلام حاضر نشد-بیش از چهار ماه که اگر سوگند هم یاد نکند چنین فاصله ای مباح است- این وضع نابسامان ادامه یابد،مرد باید بعد از این مدت وضع خود را روشن سازد،و اگر سرپیچی کند حکومت اسلامی می تواند او را تحت فشار شدید قرار دهد تا کار را یکسره کند.

3-اوصاف الهی در پایان هر آیه

قابل توجه اینکه در بسیاری از آیات قرآن،اوصافی از خداوند،پایانگر بحثها است،این اوصاف همیشه رابطه مستقیمی با محتوای آیه دارد،و چنان نیست که انتخاب آن بدون رابطه نزدیکی صورت گرفته باشد.

از جمله در آیات مورد بحث هنگامی که سخن از ایلاء و تصمیم بر شکستن این قسم گناه آلود می گوید،آیه به جمله" غَفُورٌ رَحِیمٌ "ختم می شود،اشاره به اینکه این حرکت صحیح،سبب می شود که گذشته گناه آلود مشمول غفران رحمت الهی گردد،و هنگامی که سخن از تصمیم بر طلاق در میان است،روی اوصاف" سَمِیعٌ عَلِیمٌ "تکیه می شود،یعنی خداوند سخنان شما را می شنود و از انگیزه طلاق و جدایی آگاه است،و شما را بر طبق آن جزا می دهد.

[سوره البقرة (2): آیه 228]

اشاره

وَ اَلْمُطَلَّقٰاتُ یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاٰثَةَ قُرُوءٍ وَ لاٰ یَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ یَکْتُمْنَ مٰا خَلَقَ اَللّٰهُ فِی أَرْحٰامِهِنَّ إِنْ کُنَّ یُؤْمِنَّ بِاللّٰهِ وَ اَلْیَوْمِ اَلْآخِرِ وَ بُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِی ذٰلِکَ إِنْ أَرٰادُوا إِصْلاٰحاً وَ لَهُنَّ مِثْلُ اَلَّذِی عَلَیْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَ لِلرِّجٰالِ عَلَیْهِنَّ دَرَجَةٌ وَ اَللّٰهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ (228)

ترجمه:

228-زنان مطلقه،باید به مدت سه مرتبه عادت ماهانه دیدن(و پاک شدن)انتظار بکشند! [ عده نگهدارند]و اگر به خدا و روز رستاخیز،ایمان دارند برای آنها حلال نیست که آنچه را خدا در رحمهایشان آفریده،کتمان کنند.و همسرانشان،برای باز گرداندن آنها(و از سر گرفتن زندگی زناشویی)در این مدت،(از دیگران)سزاوارترند،در صورتی که(به راستی)خواهان اصلاح باشند.و برای زنان،همانند وظایفی که بر دوش آنهاست،حقوق شایسته ای قرار داده شده،و مردان بر آنان برتری دارند،و خداوند توانا و حکیم است.

تفسیر:

عده یا حریم ازدواج؟

در آیه قبل سخن از طلاق بود و در این بخش از احکام طلاق و یا آنچه مربوط به آن است بیان می شود و در مجموع پنج حکم در آن بیان شده:

نخست درباره عده می فرماید:"زنان مطلقه باید به مدت سه بار پاک شدن انتظار بکشند"( وَ الْمُطَلَّقٰاتُ یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاٰثَةَ قُرُوءٍ ).

"قروء"جمع"قرء"(بر وزن قفل)هم به معنی عادت ماهیانه و هم پاک شدن از آن گفته شده،ولی این دو معنی را می توان در یک مفهوم کلی جمع کرد و آن انتقال از یکی از دو حالت به حالت دیگر است، "راغب"در"مفردات"معتقد است که

"قرء"در حقیقت،اسم برای داخل شدن از حالت حیض به پاکی است،و چون هر دو عنوان در آن مطرح است گاهی بر حالت حیض و گاهی به پاکی اطلاق می شود، از بعضی از روایات و بسیاری از کتب لغت نیز استفاده می شود که قرء به معنی جمع است و چون در حالت پاکی زن خون عادت در وجود او جمع می شود،این واژه به پاکی اطلاق شده است،به هر حال در روایات متعددی،تصریح شده که منظور از ثلاثة قروء که حد عده است سه مرتبه پاک شدن زن از خون حیض است ⁽¹⁾.

و از آنجا که طلاق باید در حال پاکی که با شوهر خود آمیزش جنسی نکرده باشد انجام گیرد،این پاکی یک مرتبه محسوب می شود،و هنگامی که بعد از آن دو بار عادت ببیند و پاک شود،به محض اینکه پاکی سوم به اتمام رسید و لحظه ای عادت شد،عده تمام شده و ازدواج او در همان حالت جایز است.ولی علاوه بر این روایات،این حقیقت را از خود آیه نیز می توان استفاده کرد زیرا:

اولا"قرء"دو جمع دارد،یکی قروء،دیگری اقراء،و بعضی تصریح کرده اند که"قرء"به معنی پاکی جمعش قروء،و"قرء"به معنی حیض،جمعش اقراء است بنا بر این قروء در آیه فوق به معنی ایام پاکی زن می باشد نه ایام حیض ⁽²⁾.

ثانیا همان گونه که در بالا اشاره شد،قرء اصلا به معنی جمع شدن است،و جمع شدن با حالت طهر و پاکی،تناسب بیشتری دارد،زیرا در این حالت خون در رحم تدریجا جمع می گردد،و در هنگام عادت بیرون می ریزد و پراکنده می شود ⁽³⁾.

دومین حکم،این است که"برای آنها حلال نیست که آنچه را در رحم آنان آفریده شده کتمان کنند،اگر به خدا و روز رستاخیز ایمان دارند

"( وَ لاٰ یَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ یَکْتُمْنَ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ فِی أَرْحٰامِهِنَّ إِنْ کُنَّ یُؤْمِنَّ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ).

قابل توجه اینکه مساله آغاز و پایان ایام عده را که معمولا خود زن می فهمد نه دیگری بر عهده او گذارده، و گفتار او را سند قرار داده لذا امام صادق ع در تفسیر آیه فوق می فرماید:قد فوض اللّٰه الی النساء ثلاثة اشیاء الحیض و الطهر و الحمل:"خداوند سه چیز را به زنان واگذار کرده عادت ماهانه،پاک شدن و حامله بودن" ⁽¹⁾.

از آیه فوق نیز می توان این معنی را اجمالا استفاده کرد زیرا می فرماید برای زن جایز نیست آنچه را خداوند در رحم او آفریده کتمان کند،و بر خلاف واقع سخن گوید،یعنی سخن او مورد قبول است.

جمله" مٰا خَلَقَ اللّٰهُ فِی أَرْحٰامِهِنَّ "به گفته جمعی از مفسران،دو معنی می تواند داشته باشد،"فرزند"و"عادت ماهانه"،زیرا هر دو را خداوند در رحم زن آفریده است،یعنی نباید حمل خود را مخفی کند و بگوید به عادت ماهانه مبتلا می شود،تا مدت عده را کمتر کند(زیرا عده زن باردار وضع حمل است)و در مورد عادت ماهانه،چه از نظر شروع،و چه از نظر پایان،نیز نباید خلاف گویی کند، استفاده هر دو معنی از تعبیر فوق نیز بعید به نظر نمی رسد.

سومین حکمی که از آیه استفاده می شود،این است که شوهر در عده طلاق رجعی،حق رجوع دارد،می فرماید:"همسران آنها برای رجوع به آنها(و از سر گرفتن زندگی مشترک)در این مدت عده(از دیگران)سزاوارترند هر گاه خواهان اصلاح باشند"( وَ بُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِی ذٰلِکَ إِنْ أَرٰادُوا إِصْلاٰحاً ) ⁽²⁾.

در واقع در موقعی که زن در عده طلاق رجعی است،شوهر می تواند بدون هیچ گونه تشریفات،زندگی زناشویی را از سر گیرد،با هر سخن و یا عملی که به قصد بازگشت باشد،این معنی حاصل می شود،منتها با جمله" إِنْ أَرٰادُوا إِصْلاٰحاً "این حقیقت را بیان کرده که باید هدف از رجوع و بازگشت،اصلاح باشد،نه همچون دوران جاهلیت که مردان با سوء استفاده از این حق،زنان را تحت فشار قرار داده و در حالتی میان داشتن شوهر و مطلقه بودن،نگه می داشتند.

این حق در صورتی است که راستی از کار خود پشیمان شده و بخواهد به طور جدی زندگی خانوادگی را از سر گیرد،و هدفش ایجاد ضرر و بلا تکلیف ساختن زن نباشد.

ضمنا از اینکه در ذیل آیه،مساله رجوع مطرح شده استفاده می شود که حکم عده نگه داشتن در آغاز آیه،نیز مربوط به این گروه از زنان است،و به تعبیر دیگر، آیه به طور کلی از طلاق رجعی،سخن می گوید،بنا بر این مانعی ندارد که بعضی از اقسام طلاق،اصلا عده نداشته باشد.

سپس به بیان چهارمین حکم پرداخته،می فرماید:"و برای زنان همانند وظایفی که بر دوش آنها است حقوق شایسته ای قرار داده شده و مردان بر آنها برتری دارند"( وَ لَهُنَّ مِثْلُ الَّذِی عَلَیْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَ لِلرِّجٰالِ عَلَیْهِنَّ دَرَجَةٌ ).

به گفته مرحوم"طبرسی"در"مجمع البیان"،این جمله از کلمات عجیب و جالب و جامعی است که فواید بسیاری را در بر دارد ⁽¹⁾و در واقع بحث را به مسائل مهمتری فراتر از طلاق و عده کشانیده و به مجموعه حقوق زناشویی مردان و زنان، اشاره می کند و می گوید:"همان طور که برای مرد حقوقی بر عهده زنان گذارده شده همچنین زنان حقوقی بر مردان دارند که آنها موظف به رعایت آنند زیرا در اسلام

هرگز حق یک طرفه نیست،و همیشه به صورت متقابل می باشد.

واژه"معروف"که به معنی کار نیک و شناخته شده و معقول و منطقی است، در این سلسله آیات دوازده بار تکرار شده(از آیه مورد بحث تا 241)تا هشداری به مردان و زنان باشد که هرگز از حق خود،سوء استفاده نکنند بلکه با احترام به حقوق متقابل یکدیگر در تحکیم پیوند زناشویی و جلب رضای الهی بکوشند.

جمله" وَ لِلرِّجٰالِ عَلَیْهِنَّ دَرَجَةٌ "در حقیقت تکمیلی است بر آنچه در باره حقوق متقابل زن و مرد قبلا گفته شد،و در واقع مفهومش این است که مساله عدالت میان زن و مرد به این معنی نیست که آنها در همه چیز برابرند و همراه یکدیگر گام بردارند،آیا راستی لازم است آن دو در همه چیز مساوی باشند؟ با توجه به اختلاف دامنه داری که بین نیروهای جسمی و روحی زن و مرد وجود دارد،پاسخ این سؤال روشن می شود،جنس زن برای انجام وظایفی متفاوت با مرد آفریده شده و به همین دلیل احساسات متفاوتی دارد قانون آفرینش،وظیفه حساس مادری و پرورش نسلهای نیرومند را بر عهده او گذارده،به همین دلیل سهم بیشتری از عواطف و احساسات به او داده است،در حالی که طبق این قانون، وظایف خشن و سنگین تر اجتماعی بر عهده جنس مرد گذارده شده،و سهم بیشتری از تفکر به او اختصاص یافته بنا بر این اگر بخواهیم عدالت را اجرا کنیم باید پاره ای از وظایف اجتماعی که نیاز بیشتری به اندیشه و مقاومت و تحمل شدائد دارد بر عهده مردان گذارده شود،و وظایفی که عواطف و احساسات بیشتری را می طلبد بر عهده زنان،و به همین دلیل مدیریت خانواده بر عهده مرد،و معاونت آن بر عهده زن گذارده شده است و به هر حال این مانع از آن نخواهد بود که زنان در اجتماع،کارها و وظایفی را که با ساختمان جسم و جان آنها می سازد،عهده دار شوند،و در کنار انجام وظیفه مادری،وظایف حساس دیگری را نیز انجام دهند.

و نیز این تفاوت مانع از آن نخواهد بود که از نظر مقامات معنوی و دانش و

تقوا،گروهی از زنان از بسیاری از مردان پیشرفته تر باشند.

اینکه بعضی از روشنفکران اصرار دارند که این دو جنس را مساوی در همه چیز قلمداد کنند،اصراری است که با واقعیتها هرگز نمی سازد، و مطالعات مختلف علمی آن را انکار می کند،حتی در جوامعی که شعار مساوات و برابری در تمام جهات،همه جا را پر کرده،عملا غیر آن دیده می شود،مثلا مدیریت سیاسی و نظامی تمام جوامع بشری-جز در موارد استثنایی همه در دست مردان است،حتی در جوامع غربی که شعار اصلی شعار مساوات است،این معنی به وضوح دیده می شود.

به هر حال قوانینی همچون بودن حق طلاق،یا رجوع در عده یا قضاوت به دست مردان،(جز در موارد خاصی که به زن یا حاکم شرع حق طلاق داده می شود) از همین جا سرچشمه می گیرد،و نتیجه مستقیم همین واقعیت است.

بعضی از مفسران گفته اند که جمله" لِلرِّجٰالِ عَلَیْهِنَّ دَرَجَةٌ "،تنها نظر به مساله رجوع در عده طلاق دارد ⁽¹⁾.

ولی روشن است که این تفسیر با ظاهر آیه سازگار نیست،زیرا قبل از آن یک قانون کلی در باره حقوق زن و رعایت عدالت،به صورت" وَ لَهُنَّ مِثْلُ الَّذِی عَلَیْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ "بیان شده،سپس جمله مورد بحث به صورت یک قانون کلی دیگر به دنبال آن قرار گرفته است.

و بالاخره در پایان آیه می خوانیم:"خداوند توانا و حکیم است"( وَ اللّٰهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ ).

و در واقع پاسخی است برای آنها که در این زمینه ایراد می گیرند،و اشاره ای است به اینکه حکمت و تدبیر الهی،ایجاب می کند که هر کس در جامعه به وظایفی بپردازد که قانون آفرینش برای او تعیین کرده است،و با ساختمان جسم و جان او هماهنگ است،حکمت خداوند ایجاب می کند که در برابر وظایفی که بر عهده

زنان گذارده،حقوق مسلمی قرار گیرد،تا تعادلی میان وظیفه و حق بر قرار شود.

نکته ها:

اشاره

1-عده،وسیله ای برای صلح و بازگشت

گاهی در اثر عوامل مختلف،زمینه روحی به وضعی در می آید که پدید آمدن یک اختلاف جزئی و نزاع کوچک حس انتقام را آن چنان شعله ور می سازد که فروغ عقل و و جدان را خاموش می کند.

و غالبا تفرقه های خانوادگی در همین حالات رخ می دهد.اما بسیار می شود که اندک مدتی که از این کشمکش گذشت زن و مرد به خود آمده پشیمان می شوند خصوصا از این جهت که می بینند با متلاشی شدن کانون خانواده در مسیر ناراحتیهای گوناگونی قرار خواهند گرفت.

اینجاست که آیه مورد بحث می گوید:زنها باید مدتی عده نگه دارند و صبر کنند تا این امواج زودگذر بگذرد و ابرهای تیره نزاع و دشمنی از آسمان زندگی آنان پراکنده شوند مخصوصا با دستوری که اسلام در باره خارج نشدن زن از خانه در طول مدت عده داده است حسن تفکر در او برانگیخته می شود،و در بهبود روابط او با شوهر کاملا مؤثر است و لذا در سوره طلاق آیه 1 می خوانیم که:" لاٰ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُیُوتِهِنَّ ... لاٰ تَدْرِی لَعَلَّ اللّٰهَ یُحْدِثُ بَعْدَ ذٰلِکَ أَمْراً "،"آنان را از منزلشان خارج نسازید...چه می دانید شاید خدا گشایشی رساند و صلحی پیش آید".

غالبا به خاطر آوردن لحظات گرم و شیرین قبل از طلاق کافی است که مهر و صمیمیت از دست رفته را باز آورد و فروغ ضعیف گشته محبت را تقویت کند.

2-عده،وسیله حفظ نسل

یکی دیگر از فلسفه های عده روشن شدن وضع زن از نظر بارداری است

راست است که یک بار دیدن عادت ماهانه معمولا دلیل بر عدم بارداری زن است ولی گاه دیده شده که زن در عین بارداری عادت ماهیانه را در آغاز حمل می بیند از این رو برای رعایت کامل این موضوع دستور داده شده که زن سه بار عادت ماهیانه ببیند و پاک شود تا بطور قطع عدم بارداری از شوهر سابق روشن گردد و بتواند ازدواج مجدد کند.البته عده فواید دیگری هم دارد که در جای خود به آن اشاره خواهد شد.

3-حق و وظیفه جدایی ناپذیرند

در اینجا قرآن به یک اصل اساسی اشاره کرده است،و آن اینکه هر جا "وظیفه ای"وجود دارد در کنار آن"حقی"هم ثابت است،یعنی وظیفه از حق هرگز جدا نیست مثلا پدر و مادر وظایفی در برابر فرزندان خود دارند،همین سبب می شود که حقوقی نیز به گردن آنها داشته باشند،یا اینکه قاضی موظف است برای بسط و تعمیم عدالت حد اکثر کوشش را بنماید در مقابل،حقوق فراوانی هم برای او قرار داده شده است این موضوع حتی در مورد پیامبران و امتها نیز ثابت است.

در آیه مورد بحث نیز اشاره به این حقیقت شده و می فرماید:به همان اندازه که زنان وظایفی دارند حقوقی هم برای آنها قرار داده شده است و از تساوی این "حقوق"با آن"وظایف""اجرای عدالت"در حق آنان عملی می گردد.

عکس این معنی نیز ثابت است که اگر برای کسی حقی قرار داده شده در مقابل وظایفی هم به عهده او خواهد بود و لذا نمی توانیم کسی را پیدا کنیم که حقی در موردی داشته باشد بدون اینکه وظیفه ای بر دوش او قرار گیرد.

4-سرگذشت دردناک زنان در طول تاریخ

زن در طول تاریخ جریان پر ماجرا و دردآلودی دارد که از مهمترین مباحث "جامعه شناسی"روز به شمار می رود،به طور کلی دوران زندگی زن را به دو دوره می توان تقسیم کرد:نخست دوران ما قبل تاریخ که امروز اطلاع صحیحی از وضع

زن در آن دوره،در دست ما نیست،و شاید در آن دوران از حقوق طبیعی بیشتری برخوردار بوده است.

با شروع تاریخ بشر نوبت به دوره دوم رسید،در این دوره در بعضی از جوامع زن به عنوان یک شخصیت غیر مستقل در کلیه حقوق اقتصادی،سیاسی و اجتماعی شناخته می شد،و این وضع در پاره ای از کشورها تا قرون اخیر ادامه داشت این طرز تفکر در باره زن حتی در قانون مدنی به اصطلاح مترقی فرانسه هم دیده می شود که به عنوان نمونه به چند ماده از موادی که در باره روابط مالی زوجین سخن می گوید اشاره می شود.

"از ماده 215 و 217 استفاده می گردد که زن شوهردار نمی تواند بدون اجازه و امضای شوهر خود هیچ عمل حقوقی را انجام دهد و هر گونه معامله برای او محتاج به اذن شوهر است"(البته در صورتی که شوهر نخواهد از قدرتش سوء استفاده کرده و بدون علت موجه از اجازه دادن امتناع ورزد).

"طبق ماده 1242 شوهر حق دارد به تنهایی در دارایی مشترک بین زن و مرد هر گونه تصرف که بخواهد بکند و اجازه زن هم لازم نیست"(البته با این قید که هر معامله ای که از حدود اداره کردن خارج باشد موافقت و امضای زن لازم نیست).

و از این بالاتر"در ماده 1428 حق اداره کلیه اموال اختصاصی زن هم به مرد محول شده"(البته با این قید که در هر گونه معامله ای که از حدود اداره کردن خارج باشد موافقت و امضای زن نیز لازم است) ⁽¹⁾.

در محیط پیدایش اسلام یعنی حجاز نیز قبل از ظهور پیغمبر اکرم ص با زن همان معامله انسان وابسته غیر مستقل انجام می شد،رفتار آنها شباهت زیادی به بشرهای نیمه وحشی داشت زیرا به وضع رسوا و ننگینی از زن بهره برداری می کردند زن در محیط آنها آن چنان بی اراده و بی اختیار بود که گاهی جهت ارتزاق

صاحب خود در معرض کرایه قرار می گرفت،محرومیت از تمدن،و ابتلای به فقر آنها را گرفتار خشونت عجیبی کرده بود که جنایت معروف"وأد"(زنده به گور کردن) را در مورد آنها مرتکب می شدند.

5-مرحله نوین در زندگی زن

با ظهور اسلام و تعلیمات ویژه آن زندگی زن وارد مرحله نوینی گردید که با دو مرحله گذشته فاصله زیادی داشت در این دوره دیگر مستقل شد و از کلیه حقوق فردی و اجتماعی و انسانی برخوردار گردید پایه تعلیمات اسلام در مورد زن همان است که در آیات مورد بحث می خوانیم:" وَ لَهُنَّ مِثْلُ الَّذِی عَلَیْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ "، یعنی زن همان اندازه که در اجتماع وظایف سنگینی دارد حقوق قابل توجهی نیز داراست اسلام زن را مانند مرد برخوردار از روح کامل انسانی و اراده و اختیار دانسته و او را در مسیر تکامل که هدف خلقت است می بیند لذا هر دو را در یک صف قرار داده و با خطابهای"یا ایها الناس"و"یا ایها الذین آمنوا"مخاطب ساخته برنامه های تربیتی و اخلاقی و علمی را برای آنها لازم کرده است و با آیاتی مثل " وَ مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولٰئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ ". ⁽¹⁾

وعده برخوردار شدن از سعادت کامل به هر دو جنس داده،و با آیاتی مانند " مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیٰاةً طَیِّبَةً وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ " ⁽²⁾می گوید:که هر کدام از زن و مرد می توانند به دنبال انجام برنامه های اسلام و وظایف الهی به تکامل معنوی و مادی برسند و به حیاتی"طیب"و پاکیزه که سراسر سعادت و نور است گام نهند.

اسلام زن را مانند مرد به تمام معنی مستقل و آزاد می داند و قرآن با آیاتی

نظیر" کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا کَسَبَتْ رَهِینَةٌ " ⁽¹⁾و یا" مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ أَسٰاءَ فَعَلَیْهٰا " ⁽²⁾.

این آزادی را برای عموم افراد اعم از زن و مرد بیان می دارد و لذا در برنامه های مجازاتی هم می بینم در آیاتی مثل:" اَلزّٰانِیَةُ وَ الزّٰانِی فَاجْلِدُوا کُلَّ وٰاحِدٍ مِنْهُمٰا مِائَةَ جَلْدَةٍ " ⁽³⁾و مانند آن هر دو را به مجازات واحدی محکوم می کند.

از طرفی چون استقلال لازمه اراده و اختیار است لذا اسلام این استقلال را در کلیه حقوق اقتصادی می آورد.و انواع و اقسام ارتباطات مالی را برای زن بلامانع دانسته و او را مالک درآمد و سرمایه های خویش می شمارد در سوره نساء آیه 32 می خوانیم:" لِلرِّجٰالِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا وَ لِلنِّسٰاءِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ "با توجه به لغت(اکتساب)که بر خلاف(کسب)برای بدست آوردن مالی است که نتیجه اش متعلق به شخص به دست آورنده است ⁽⁴⁾و همچنین با در نظر گرفتن قانون کلی:

"الناس مسلطون علی اموالهم"(همه مردم بر اموال خویش مسلط اند)به دست می آید که چگونه اسلام به استقلال اقتصادی زن احترام گذارده و تفاوتی بین زن و مرد نگذاشته است.

خلاصه آنکه زن در اسلام یک رکن اساسی اجتماع به شمار می رود و هرگز نباید با او معامله یک موجود فاقد اراده و وابسته و نیازمند به قیم نمود.

6-مساوات یا عدالت؟

تنها مطلبی که باید به آن توجه داشت(و در اسلام به آن توجه خاصی شده) ولی بعضی روی یک سلسله احساسات افراطی و حساب نشده آن را انکار می کنند

مساله تفاوتهای روحی و جسمی زن و مرد و تفاوت وظایف آنها است.

ما هر چه را انکار کنیم این حقیقت را نمی توانیم انکار نمائیم که بین این دو جنس هم از نظر جسمی و هم از نظر روحی تفاوت زیادی است که ذکر آنها در کتب مختلف ما را از تکرار آنها بی نیاز می سازد و خلاصه همه آنها این است که چون زن پایگاه وجود و پیدایش انسان است و رشد نونهالان در دامن او انجام می پذیرد همانطور که جسما متناسب با حمل و پرورش و تربیت نسلهای بعد آفریده شده از نظر روحی هم سهم بیشتری از عواطف و احساسات دارد.

با وجود این اختلافات دامنه دار آیا می توان گفت زن و مرد باید در تمام شؤون همراه یکدیگر گام برداشته و در تمام کارها صد در صد مساوی باشند.

مگر نه این است که باید طرفدار عدالت در اجتماع بود آیا عدالت غیر از این است که هر کس به وظیفه خود پرداخته و از مواهب و مزایای وجودی خویش بهره مند گردد؟ بنا بر این آیا دخالت دادن زن در کارهایی که خارج از تناسب روحی و جسمی اوست بر خلاف عدالت نمی باشد؟! اینجاست که می بینیم اسلام در عین طرفداری از عدالت،مرد را در پاره ای از کارهای اجتماعی که به خشونت و یا دقت بیشتری نیازمند است،مانند:سرپرستی کانون خانه و...مقدم داشته و مقام معاونت را به زن واگذار کرده است.

یک"خانه"و یک"اجتماع"هر کدام احتیاج به مدیر دارند و مساله مدیریت در آخرین مرحله خود باید در یک شخص منتهی گردد،و گرنه کشمکش و هرج و مرج بر قرار خواهد شد.

با این وضع آیا بهتر است که مرد برای این کار نامزد گردد یا زن؟همه محاسبات دور از تعصب می گوید وضع ساختمانی مرد ایجاب می کند که مدیریت خانواده به عهده او نهاده شود و زن"معاون"او گردد.

گر چه جمعی اصرار دارند این واقعیتها را نادیده بگیرند،ولی وضع زندگی حتی در جهان امروز و حتی در کشورهایی که به زنان آزادی و مساوات کامل داده اند نشان می دهد که عملا مطلب همان است که در بالا گفته شد اگر چه در سخن خلاف آن گفته شود! ***

[سوره البقرة (2): آیه 229]

اشاره

اَلطَّلاٰقُ مَرَّتٰانِ فَإِمْسٰاکٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِیحٌ بِإِحْسٰانٍ وَ لاٰ یَحِلُّ لَکُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمّٰا آتَیْتُمُوهُنَّ شَیْئاً إِلاّٰ أَنْ یَخٰافٰا أَلاّٰ یُقِیمٰا حُدُودَ اَللّٰهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاّٰ یُقِیمٰا حُدُودَ اَللّٰهِ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا فِیمَا اِفْتَدَتْ بِهِ تِلْکَ حُدُودُ اَللّٰهِ فَلاٰ تَعْتَدُوهٰا وَ مَنْ یَتَعَدَّ حُدُودَ اَللّٰهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ اَلظّٰالِمُونَ (229)

ترجمه:

229-طلاق،(طلاقی که رجوع و بازگشت دارد،)دو مرتبه است،(و در هر مرتبه،)باید به طور شایسته همسر خود را نگاهداری کند(و آشتی نماید)،یا با نیکی او را رها سازد(و از او جدا شود).و برای شما حلال نیست که چیزی از آنچه به آنها داده اید،پس بگیرید،مگر اینکه دو همسر،بترسند که حدود الهی را بر پا ندارند.اگر بترسید که حدود الهی را رعایت نکنند،مانعی برای آنها نیست که زن،فدیه و عوضی بپردازد(و طلاق بگیرد).اینها حدود و مرزهای الهی است،از آن،تجاوز نکنید!و هر کس از آن تجاوز کند،ستمگر است.

شان نزول:

زنی خدمت یکی از همسران پیامبر ص رسید و از شوهرش شکایت کرد که او پیوسته وی را طلاق می دهد و سپس رجوع می کند تا به این وسیله به زیان و ضرر افتد-و در جاهلیت چنین بود که مرد حق داشت همسرش را هزار بار طلاق بدهد و رجوع کند و حدی برای آن نبود،هنگامی که این شکایت به محضر پیغمبر اکرم ص رسید آیه فوق نازل گشت و حد طلاق را سه بار قرار داد. ⁽¹⁾

تفسیر:

یا زندگی زناشویی معقول یا جدایی شایسته!

در تفسیر آیه قبل به اینجا رسیدیم که قانون"عده"و"رجوع"برای اصلاح وضع خانواده و جلوگیری از جدایی و تفرقه است،ولی بعضی از تازه مسلمانان مطابق دوران جاهلیت،از آن سوء استفاده می کردند،و برای اینکه همسر خود را تحت فشار قرار دهند پی در پی او را طلاق داده و قبل از تمام شدن عده رجوع می کردند،و به این وسیله زن را در تنگنای شدیدی قرار می دادند.

آیه فوق نازل شد و از این عمل زشت و ناجوانمردانه جلوگیری کرد، می فرماید:"طلاق(منظور طلاقی است که رجوع و بازگشت دارد)دو مرتبه است" ( اَلطَّلاٰقُ مَرَّتٰانِ ).

سپس می افزاید:"در هر یک از این دو بار یا باید همسر خود را بطور شایسته نگاهداری کند و آشتی نماید،یا با نیکی او را رها سازد و برای همیشه از او جدا شود"( فَإِمْسٰاکٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِیحٌ بِإِحْسٰانٍ ).

بنا بر این طلاق سوم،رجوع و بازگشتی ندارد،و هنگامی که دو نوبت کشمکش و طلاق و سپس صلح و رجوع انجام گرفت،باید کار را یکسره کرد،و به تعبیر دیگر اگر در این دو بار،محبت و صمیمیت از دست رفته،بازگشت می تواند با همسرش زندگی کند و از طریق صلح و صفا در آید،در غیر این صورت اگر زن را طلاق داد دیگر حق رجوع به او ندارد مگر با شرایطی که در آیه بعد خواهد آمد.

باید توجه داشت،"امساک"به معنی نگهداری،و"تسریح"به معنی رها ساختن است،و جمله" تَسْرِیحٌ بِإِحْسٰانٍ "بعد از جمله" اَلطَّلاٰقُ مَرَّتٰانِ "اشاره به طلاق سوم می کند که آن دو را با رعایت موازین انصاف و اخلاق،از هم جدا می سازد(در روایات متعددی آمده است که منظور از" تَسْرِیحٌ بِإِحْسٰانٍ "همان طلاق

سوم است). ⁽¹⁾

بنا بر این منظور از جدا شدن توأم با احسان و نیکی این است که حقوق آن زن را بپردازد و بعد از جدایی،ضرر و زیانی به او نرساند و پشت سر او سخنان نامناسب نگوید،و مردم را به او بدبین نسازد،و امکان ازدواج مجدد را از او نگیرد.

بنا بر این همانگونه که نگاهداری زن و آشتی کردن باید با معروف و نیکی و صفا و صمیمیت همراه باشد،جدایی نیز باید توأم با احسان گردد.

و لذا در ادامه آیه می فرماید:"برای شما حلال نیست که چیزی را از آنچه به آنها داده اید پس بگیرید"( وَ لاٰ یَحِلُّ لَکُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمّٰا آتَیْتُمُوهُنَّ شَیْئاً ).

بنا بر این،شوهر نمی تواند هنگام جدایی چیزی را که به عنوان مهر به زن داده است باز پس گیرد و این یک مصداق جدایی بر پایه احسان است(در سوره نساء آیات 20 و 21،این حکم به طور مشروح تر بیان شده است که شرح آن خواهد آمد).

بعضی از مفسران مفهوم این جمله را وسیع تر از"مهر"دانسته و گفته اند چیزهای دیگری را که به او بخشیده است نیز باز پس نمی گیرد ⁽²⁾.

جالب توجه اینکه در مورد رجوع و آشتی تعبیر به معروف یعنی کاری که در عرف ناپسند نباشد شده،ولی در مورد جدایی تعبیر به احسان آمده است که چیزی بالاتر از معروف است،تا مرارت و تلخی جدایی را برای زن به این وسیله جبران نماید. ⁽³⁾

در ادامه آیه به مساله طلاق"خلع"اشاره کرده می گوید:تنها در یک فرض، باز پس گرفتن مهر مانعی ندارد،و آن در صورتی است که زن تمایل به ادامه زندگی زناشویی نداشته باشد،و"دو همسر از این بترسند که با ادامه زندگی زناشویی

حدود الهی را بر پا ندارند"( إِلاّٰ أَنْ یَخٰافٰا أَلاّٰ یُقِیمٰا حُدُودَ اللّٰهِ ).

سپس می افزاید:"اگر بترسید که حدود الهی را رعایت نکنند،گناهی بر آن دو نیست که زن فدیه(عوضی)بپردازد"و طلاق بگیرد( فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاّٰ یُقِیمٰا حُدُودَ اللّٰهِ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا فِیمَا افْتَدَتْ بِهِ ).

در حقیقت در اینجا سرچشمه جدایی،زن است،و او باید غرامت این کار را بپردازد و به مردی که مایل است با او زندگی کند اجازه دهد با همان مهر،همسر دیگری انتخاب کند.

قابل توجه اینکه:ضمیر در جمله" أَلاّٰ یُقِیمٰا "به صورت تثنیه اشاره به دو همسر آمده است و در جمله" فَإِنْ خِفْتُمْ "به صورت جمع مخاطب،این تفاوت ممکن است اشاره به لزوم نظارت حکام شرع بر این گونه طلاقها باشد و یا اشاره به اینکه تشخیص عدم امکان ادامه زناشویی توأم با رعایت حدود الهی به عهده زن و شوهر گذارده نشده است.

زیرا بسیار می شود که آنها بر اثر عصبانیت موضوعات کوچکی را دلیل بر عدم امکان ادامه زوجیت می شمرند.بلکه باید این مساله از نظر عرف عام و توده مردم و کسانی که با آن دو همسر آشنا هستند ثابت گردد که در این صورت اجازه طلاق خلع داده شده است.

و در پایان آیه به تمام احکامی که در این آیه بیان شده اشاره کرده،می فرماید:

"اینها حدود و مرزهای الهی است از آن تجاوز نکنید و آنها که از آن تجاوز می کنند ستمگرانند"( تِلْکَ حُدُودُ اللّٰهِ فَلاٰ تَعْتَدُوهٰا وَ مَنْ یَتَعَدَّ حُدُودَ اللّٰهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ ).

نکته ها:

اشاره

1-لزوم تعدد مجالس طلاق

از جمله" اَلطَّلاٰقُ مَرَّتٰانِ "استفاده می شود که دو یا سه طلاق در یک مجلس انجام نمی شود و باید در جلسات متعددی واقع شود،به خصوص اینکه تعدد طلاق برای آن است که فرصت بیشتری برای رجوع باشد شاید بعد از کشمکش اول صلح و صفا برقرار گردد.

و اگر در مرحله نخست صلح و سازشی نشد در دفعه دوم،ولی وقوع چند طلاق در یک نوبت این راه را به کلی مسدود می سازد و آنان را برای همیشه از هم جدا می گرداند،و تعدد طلاق را عملا بی اثر می کند.

این حکم از نظر شیعه مورد قبول است ولی در میان اهل تسنن اختلاف نظر وجود دارد اگر چه بیشتر آنان معتقدند سه طلاق در یک مجلس،واقع می شود.

ولی نویسنده تفسیر"المنار"از"مسند احمد بن حنبل"و"صحیح مسلم"(دو کتاب اصیل اهل سنت)نقل می کند:"این حکم که سه طلاق در یک مجلس یک طلاق بیشتر محسوب نمی شود از زمان پیامبر اکرم ص تا دو سال از خلافت عمر مورد اتفاق همه اصحاب بوده است ولی از آن زمان خلیفه دوم حکم کرد که در یک مجلس سه طلاق واقع می گردد"!

2-مفتی اعظم اهل تسنن و نظر شیعه در مساله طلاق

با این که معروف این است که خلیفه دوم نیز چنان حکم کرد که سه طلاق در یک مجلس جایز است ولی مساله مورد اتفاق اهل سنت نیست از جمله کسانی که بر خلاف علمای دیگر اهل سنت در این مساله نظر شیعه را انتخاب نموده رئیس سابق دانشگاه الازهر و مفتی بزرگ عالم تسنن"شیخ محمود شلتوت"بود او می نویسد:

"از دیر زمانی که در دانشکده شرق به بررسی و مقایسه بین مذاهب

پرداخته ام بسیار اتفاق افتاده که به آراء و نظریه های مختلف مذاهب در پاره ای از مسائل مراجعه کرده ام و چون استدلالات شیعه را محکم و استوار دیده ام در برابر آن خاضع گشته و همان نظریه شیعه را انتخاب کرده ام" سپس چند نمونه از آن را نقل می کند که یکی از آنها همین مساله تعدد طلاق است در این باره می نویسد:

"سه طلاق در یک جلسه و با یک عبارت از نظر مذاهب چهارگانه عامه،سه طلاق محسوب می شود،ولی طبق عقیده شیعه امامیه یک طلاق بیشتر به حساب نمی آید و چون راستی از نظر قانون(و ظاهر آیات قرآن)رأی شیعه حق است،دیگر نظریه عامه ارزش فتوایی خود را از دست داده است". ⁽¹⁾

3-مرزهای الهی

در این آیه و آیات فراوان دیگری از قرآن مجید،تعبیر لطیفی درباره قوانین الهی به چشم می خورد و آن تعبیر به"حد"و"مرز"است.و به این ترتیب معصیت و مخالفت با این قوانین تجاوز از حد و مرز محسوب می گردد.در حقیقت در میان کارهایی که انسان انجام می دهد یک سلسله مناطق ممنوعه وجود دارد که ورود در آن فوق العاده خطرناک است.قوانین و احکام الهی این مناطق را مشخص می کند و بسان علائمی است که در این گونه مناطق قرار می دهند و لذا در آیه 187 از سوره بقره می بینیم که حتی از نزدیک شدن به این مرزها نهی شده است." تِلْکَ حُدُودُ اللّٰهِ فَلاٰ تَقْرَبُوهٰا "زیرا نزدیکی به این مرزها انسان را بر لب پرتگاه قرار می دهد و نیز در روایات وارده از طرق اهل بیت ع می خوانیم که از موارد شبهه ناک نهی فرموده اند و گفته اند:"این کار در حکم نزدیک شدن به مرز است و چه بسا با یک غفلت انسانی که به مرز نزدیک شده گام در آن طرف بگذارد و گرفتار هلاکت و نابودی شود".

[سوره البقرة (2): آیه 230]

اشاره

فَإِنْ طَلَّقَهٰا فَلاٰ تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتّٰی تَنْکِحَ زَوْجاً غَیْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَهٰا فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا أَنْ یَتَرٰاجَعٰا إِنْ ظَنّٰا أَنْ یُقِیمٰا حُدُودَ اَللّٰهِ وَ تِلْکَ حُدُودُ اَللّٰهِ یُبَیِّنُهٰا لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ (230)

ترجمه:

230-اگر(بعد از دو طلاق و رجوع،بار دیگر)او را طلاق داد،از آن به بعد،زن بر او حلال نخواهد بود،مگر اینکه همسر دیگری انتخاب کند(و با او آمیزش جنسی نماید.در این صورت،)اگر(همسر دوم)او را طلاق گفت،گناهی ندارد که بازگشت کنند،(و با همسر اول،دوباره ازدواج نماید،)در صورتی که امید داشته باشند که حدود الهی را محترم می شمرند.اینها حدود الهی است که(خدا)آن را برای گروهی که آگاهند،بیان می نماید.

شان نزول:

در حدیثی آمده است که:زنی خدمت پیامبر اکرم ص رسید و عرض کرد:من همسر پسر عمویم"رفاعه"بودم او سه بار مرا طلاق داد،پس از او با مردی به نام عبد الرحمن بن زبیر ازدواج کردم،اتفاقا او هم مرا طلاق داد بی آنکه در این مدت آمیزش جنسی بین من و او انجام گیرد،آیا می توانم به شوهر اولم بازگردم؟ حضرت فرمود:نه،تنها در صورتی می توانی که با همسر دوم آمیزش جنسی کرده باشی،در این هنگام آیه فوق نازل شد. ⁽¹⁾

تفسیر:

جدایی مشروط!

در آیه قبل سخن از دو طلاق به میان آمده بود که بعد از طلاق دوم،دو همسر

یا باید راه الفت و صلح را پیش گیرند و یا از هم جدا شوند.

این آیه در حقیقت حکم تبصره ای دارد که به حکم سابق ملحق می شود می فرماید:"اگر(بعد از دو طلاق و رجوع،بار دیگر)او را طلاق داد،زن بر او بعد از آن حلال نخواهد شد مگر اینکه همسر دیگری انتخاب کند،(و با او آمیزش جنسی نماید در این صورت اگر همسر دوم)او را طلاق داد،گناهی ندارد که آن دو بازگشت کنند،(و آن زن با همسر اولش بار دیگر ازدواج نماید)مشروط بر اینکه امید داشته باشند که حدود الهی را محترم می شمرند"( فَإِنْ طَلَّقَهٰا فَلاٰ تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتّٰی تَنْکِحَ زَوْجاً غَیْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَهٰا فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا أَنْ یَتَرٰاجَعٰا إِنْ ظَنّٰا أَنْ یُقِیمٰا حُدُودَ اللّٰهِ ).

و در پایان تاکید می کند:"اینها حدود الهی است که برای افرادی که آگاهند بیان می کند"( وَ تِلْکَ حُدُودُ اللّٰهِ یُبَیِّنُهٰا لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ ).

از روایاتی که از پیشوایان بزرگ اسلام رسیده استفاده می شود که اولا:ازدواج با شخص دوم باید دائمی باشد و به دنبال اجرای عقد،عمل زناشویی نیز انجام گیرد،این دو شرط را از خود آیه نیز ممکن است اجمالا استفاده کرد،اما اینکه عقد دائمی باشد به خاطر اینکه جمله" فَإِنْ طَلَّقَهٰا "گواه به آن است،زیرا طلاق تنها در عقد دائم تصور می شود،و اما انجام عمل زناشویی را می توان از جمله" حَتّٰی تَنْکِحَ زَوْجاً غَیْرَهُ "استفاده کرد،زیرا به گفته بعضی از ادبای عرب،هنگامی که گفته شود نکح فلان فلانة به معنی عقد بستن است،و اما هر گاه گفته شود نکح زوجته به معنی انجام آمیزش جنسی است(زیرا فرض سخن در جایی است که او زوجه باشد، بنا بر این به کار بردن نکاح در مورد زوجه چیزی جز آمیزش جنسی نمی تواند باشد). ⁽¹⁾

علاوه بر این،مطلق منصرف به فرد غالب می شود و غالبا عقد ازدواج با

آمیزش همراه است،و از همه اینها گذشته همان گونه که بعدا اشاره خواهد شد،این حکم فلسفه ای دارد که تنها با اجرای صیغه عقد،حاصل نمی شود.

نکته:

محلل یک عامل باز دارنده در برابر طلاق

معمول فقها این است که همسر دوم را در این گونه موارد محلل می نامند چون باعث حلال شدن زن(البته بعد از طلاق و عده)با همسر اول می شود و به نظر می رسد که منظور شارع مقدس این بوده است که با این حکم جلو طلاقهای پی در پی را بگیرد.

توضیح اینکه:همان گونه که ازدواج یک امر حیاتی و ضروری است طلاق هم در شرایط خاصی،ضرورت پیدا می کند،و لذا اسلام بر خلاف مسیحیت تحریف یافته،طلاق را مجاز شمرده،ولی از آنجا که از هم پاشیدن خانواده ها زیانهای جبران ناپذیری برای فرد و اجتماع دارد،با استفاده از عوامل مختلفی، طلاق را تا آنجا که ممکن است محدود ساخته،و احکامی تشریع نموده که با توجه به آنها طلاق به حد اقل می رسد.

موضوع الزام به ازدواج مجدد یا محلل که بعد از سه طلاق در آیه بالا آمده است یکی از آن عوامل محسوب می شود،زیرا ازدواج رسمی زن بعد از سه طلاق با مرد دیگر مخصوصا با این قید که باید آمیزش جنسی نیز صورت گیرد سد بزرگی برای ادامه طلاق و طلاق کشی است.

به کسی که می خواهد دست به طلاق سوم بزند هشدار می دهد که راه بازگشت برای او ممکن است برای همیشه بسته شود،زیرا راه بازگشت از مسیر یک ازدواج دائم با مرد دیگری می گذرد،و همسر دوم ممکن است او را طلاق ندهد و به فرض که طلاق بدهد این جریان می تواند و جدان و عواطف مرد را جریحه دار سازد و لذا

تا مجبور نشود،دست به چنین کاری نخواهد زد.

در حقیقت موضوع محلل و به تعبیر دیگر ازدواج دائمی مجدد زن با همسر دیگر مانعی بر سر راه مردان هوسباز و فریبکار است تا زن را بازیچه هوی و هوس خود نسازند و به طور نامحدود از قانون طلاق و رجوع استفاده نکنند، و در عین حال راه بازگشت نیز به کلی بسته نشده است.

شرائطی که در این ازدواج شده مانند:دائم بودن،می فهماند هدف ازدواج جدید این نبوده که راه را برای به هم رسیدن زن به شوهر اول هموار کند زیرا چه بسا شوهر دوم حاضر به طلاق نشود،ازدواج موقت نیست که زمان آن پایان یابد بنا بر این از این قانون نمی توان سوء استفاده کرد.

با توجه به آنچه در بالا آمد می توان گفت:هدف این بوده است که مرد و زن بعد از سه مرتبه طلاق،با ازدواج دیگری از هم جدا شوند تا هر یک زندگی دلخواه خود را پیش گیرد،و مساله ازدواج که امر مقدسی است دستخوش تمایلات شیطانی همسر اول نشود،ولی در عین حال اگر از همسر دوم هم جدا شد،راه بازگشت را به روی آن دو نبسته است.و نکاح آنها مجددا حلال می شود،و لذا نام محلل به همسر دوم داده اند.

با توجه به آنچه گفته شد این نکته به خوبی روشن می شود که بحث از ازدواج واقعی و جدی است،و اگر کسی از اول قصد ازدواج دائم نداشته باشد و تنها صورت سازی کند تا عنوان محلل حاصل شود،چنین ازدواجی باطل است و هیچ اثری برای حلال شدن زن به شوهر اول نخواهد داشت و حدیث معروفی که از پیغمبر اکرم ص در بسیاری از کتب تفسیر نقل شده

لعن اللّٰه المحلل و المحلل له :

"خداوند لعنت کند محلل و آن کسی را که محلل برای او اقدام می کند" ⁽¹⁾ممکن

است اشاره به همین ازدواجهای صوری و ساختگی باشد.

بعضی نیز گفته اند که اگر ازدواج دائمی جدی بکند،و نیتش این باشد که راه را برای بازگشت زن به شوهر اول هموار سازد،ازدواج او باطل است و آن زن به شوهر اول حلال نمی شود،بعضی نیز گفته اند اگر قصد او ازدواج جدی بوده باشد هر چند هدف نهاییش گشودن راه برای همسر اول باشد،آن ازدواج صحیح است، هر چند مکروه می باشد به شرط اینکه چنین مطلبی جزء شرایط عقد ذکر نشود.

و از اینجا روشن می شود که هیاهوی بعضی از مغرضان و بی خبران که بدون آگاهی از شرایط و ویژگیهای این مساله آن را مورد هجوم قرار داده اند و کلماتی از سر اغراض شخصی نسبت به مقدسات اسلام و یا ناآگاهی از احکام آن به هم بافته اند، کمترین ارزشی ندارد و تنها دلیل بر جهل و کینه توزی آنها نسبت به اسلام است و گر نه این حکم الهی با شرائطی که ذکر شد عاملی است برای باز داشتن از طلاقهای مکرر و پایان دادن به خودکامگی بعضی از مردان و سامان بخشیدن به نظام نکاح و زناشویی.

[سوره البقرة (2): آیه 231]

اشاره

وَ إِذٰا طَلَّقْتُمُ اَلنِّسٰاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ لاٰ تُمْسِکُوهُنَّ ضِرٰاراً لِتَعْتَدُوا وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَ لاٰ تَتَّخِذُوا آیٰاتِ اَللّٰهِ هُزُواً وَ اُذْکُرُوا نِعْمَتَ اَللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ مٰا أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنَ اَلْکِتٰابِ وَ اَلْحِکْمَةِ یَعِظُکُمْ بِهِ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ وَ اِعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ (231)

ترجمه:

231-و هنگامی که زنان را طلاق دادید،و به آخرین روزهای"عده"رسیدند،یا به طرز صحیحی آنها را نگاه دارید(و آشتی کنید)،و یا به طرز پسندیده ای آنها را رها سازید!و هیچ گاه به خاطر زیان رساندن و تعدی کردن،آنها را نگاه ندارید!و کسی که چنین کند،به خویشتن ستم کرده است.(و با این اعمال،و سوء استفاده از قوانین الهی،)آیات خدا را به استهزا نگیرید!و به یاد بیاورید نعمت خدا را بر خود،و کتاب آسمانی و علم و دانشی که بر شما نازل کرده،و شما را با آن،پند می دهد!و از خدا بپرهیزید و بدانید خداوند از هر چیزی آگاه است(و از نیات کسانی که از قوانین او،سوء استفاده می کنند،با خبر است)!

تفسیر:

باز هم محدودیتهای دیگر طلاق

به دنبال آیات گذشته،این آیه نیز اشاره به محدودیتهای دیگری در امر طلاق می کند تا از نادیده گرفتن حقوق زن جلوگیری کند.

در آغاز می گوید:"هنگامی که زنان را طلاق دادید و به آخرین روزهای عده رسیدند(باز می توانید با آنها آشتی کنید)یا به طرز پسندیده ای آنها را نگاه دارید،و

یا به طرز پسندیده ای رها سازید"( وَ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ ).

یا صمیمانه تصمیم به ادامه زندگی زناشویی بگیرید و یا اگر زمینه را مساعد نمی بینید با نیکی از هم جدا شوید، نه با جنگ و جدال و اذیت و آزار و انتقام جویی.

سپس به مفهوم مقابل آن اشاره کرده،می فرماید:"هرگز به خاطر ضرر زدن و تعدی کردن،آنها را نگه ندارید"( وَ لاٰ تُمْسِکُوهُنَّ ضِرٰاراً لِتَعْتَدُوا ).

این جمله در حقیقت تفسیر کلمه"معروف"است،زیرا در جاهلیت گاه بازگشت به زناشویی را وسیله انتقام جویی قرار می دادند،لذا با لحن قاطعی می گوید:"هرگز نباید چنین فکری در سر بپرورانید".

"چرا که هر کس چنین کند به خویشتن ظلم و ستم کرده"( وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ ).

پس این کارهای نادرست تنها ستم بر زن نیست،بلکه ظلم و ستمی است که شما بر خود کرده اید زیرا:

اولا:رجوع و بازگشتی که به قصد حق کشی و آزار باشد هیچ گونه آرامشی در آن نمی توان یافت و محیط زندگی زناشویی برای هر دو جهنم سوزانی می شود.

ثانیا:از نظر اسلام زن و مرد در نظام خلقت،عضو یک پیکرند بنا بر این پایمال کردن حقوق زن،تعدی و ظلم به خود خواهد بود.

ثالثا:مردان با این ظلم و ستم در واقع به استقبال کیفر الهی می روند و چه ستمی بر خویشتن از این بالاتر.

سپس به همگان هشدار می دهد و می فرماید:"آیات خدا را به استهزاء نگیرید"( وَ لاٰ تَتَّخِذُوا آیٰاتِ اللّٰهِ هُزُواً ).

این تعبیر نیز می تواند اشاره به کارهای خلاف عصر جاهلیت باشد که رسوبات آن در افکار مانده بود.

در حدیثی آمده است که در عصر جاهلیت بعضی از مردان هنگامی که طلاق می دادند می گفتند:هدف ما بازی و شوخی بود و همچنین هنگامی که برده ای را آزاد یا زنی را به ازدواج خود در می آوردند.

آیه فوق نازل شد و به آنها هشدار داد و پیامبر ص فرمود:هر کس زنی را طلاق دهد یا برده ای را آزاد کند یا با زنی ازدواج کند یا به ازدواج دیگری درآورد بعد مدعی شود که بازی و شوخی می کرده،از او قبول نخواهد شد و به عنوان جدی پذیرفته می شود. ⁽¹⁾

این احتمال نیز وجود دارد که آیه ناظر به حال کسانی است که برای اعمال خلاف خود کلاه شرعی درست می کنند و ظواهر را دستاویز قرار می دهند قرآن این کار را نوعی استهزاء به آیات الهی شمرده،و از جمله همین مساله ازدواج و طلاق و بازگشت در زمان عده به نیت انتقام جویی و آزار زن و تظاهر به اینکه از حق قانونی خود استفاده می کنیم می باشد.

بنا بر این نباید با چشم پوشی از روح احکام الهی و چسبیدن به ظواهر خشک و قالبهای بی روح،آیات الهی را بازیچه و ملعبه خود قرار داد که گناه این کار شدیدتر،و مجازاتش دردناکتر است.

سپس می افزاید:"نعمت خدا را بر خود به یاد آورید و آنچه از کتاب آسمانی و دانش بر شما نازل کرده و شما را با آن پند می دهد"( وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ مٰا أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنَ الْکِتٰابِ وَ الْحِکْمَةِ یَعِظُکُمْ بِهِ ).

"و تقوای الهی پیشه کنید و بدانید خداوند به هر چیزی داناست"( وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ ).

این هشدارها به خاطر آن است که اولا توجه داشته باشند که خداوند آنها را

از خرافات و آداب و رسوم زشت جاهلیت در مورد ازدواج و طلاق و غیر آن رهایی بخشیده و به احکام حیاتبخش اسلام راهنمایی کرده،قدر آن را بشناسند و حق آنها را ادا کنند و ثانیا:در مورد حقوق زنان،از موقعیت خود سوء استفاده نکنند و بدانند که خداوند حتی از نیات آنها آگاه است. ⁽¹⁾

[سوره البقرة (2): آیه 232]

اشاره

وَ إِذٰا طَلَّقْتُمُ اَلنِّسٰاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلاٰ تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ یَنْکِحْنَ أَزْوٰاجَهُنَّ إِذٰا تَرٰاضَوْا بَیْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذٰلِکَ یُوعَظُ بِهِ مَنْ کٰانَ مِنْکُمْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ اَلْیَوْمِ اَلْآخِرِ ذٰلِکُمْ أَزْکیٰ لَکُمْ وَ أَطْهَرُ وَ اَللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ (232)

ترجمه:

232-و هنگامی که زنان را طلاق دادید و عده خود را به پایان رسانیدند،مانع آنها نشوید که با همسران(سابق)خویش،ازدواج کنند!اگر در میان آنان،به طرز پسندیده ای تراضی برقرار گردد.این دستوری است که تنها افرادی از شما،که ایمان به خدا و روز قیامت دارند،از آن، پند می گیرند(و به آن،عمل می کنند).این(دستور)،برای رشد(خانواده های)شما مؤثرتر، و برای شستن آلودگیها مفیدتر است،و خدا می داند و شما نمی دانید.

شان نزول:

یکی از یاران پیامبر ص به نام"معقل بن یسار"خواهری به نام"جملاء" داشت که از همسرش عاصم بن عدی طلاق گرفته بود،بعد از پایان عده مایل بود بار دیگر به عقد همسرش درآید،ولی برادرش از این کار مانع شد،آیه فوق نازل شد و او را از مخالفت با چنین ازدواجی نهی کرد.

و نیز گفته اند که آیه هنگامی نازل شد که"جابر بن عبد اللّٰه"با ازدواج مجدد دختر عمویش با شوهر سابق خویش مخالفت می ورزید. ⁽¹⁾

و شاید در جاهلیت چنین حقی به غالب بستگان نزدیک می دادند که در امر ازدواج زنان و دختران خویشاوند دخالت کنند،شک نیست که برادر و پسر عمو از

نظر فقه شیعه هیچ گونه ولایتی به خواهر و دختر عموی خود ندارند و آیه فوق می خواهد این گونه دخالتهای غیر مجاز را نفی کند،بلکه چنان که خواهیم دید از آیه فوق حکم وسیع تری حتی درباره اولیاء استفاده می شود که حتی پدر و جد-تا چه رسد به بستگان دیگر و یا بیگانگان-حق ندارند با چنین ازدواجهایی مخالفت کنند.

تفسیر:

شکستن یکی دیگر از زنجیرهای اسارت زنان

همان گونه که قبلا اشاره شد در زمان جاهلیت زنان در زنجیر اسارت مردان بودند و بی آنکه به اراده و تمایل آنان توجه شود مجبور بودند زندگی خود را طبق تمایلات مردان خودکامه تنظیم کنند.

از جمله در مورد انتخاب همسر،به خواسته و میل زن هیچ گونه اهمیتی داده نمی شد حتی اگر زن با اجازه ولی،ازدواج می کرد سپس از همسرش جدا می شد باز پیوستن ثانوی او به همسر اول،بستگی به اراده مردان فامیل داشت و بسیار می شد با اینکه زن و شوهر بعد از جدایی علاقه به بازگشت داشتند مردان خویشاوند روی پندارها و موهوماتی مانع می شدند.

قرآن صریحا این روش را محکوم کرده،می گوید:"هنگامی که زنان را طلاق دادید و عده خود را به پایان رسانیدند،مانع آنها نشوید که با همسران(سابق) خویش ازدواج کنند اگر در میان آنها رضایت به طرز پسندیده ای حاصل شود"( وَ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلاٰ تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ یَنْکِحْنَ أَزْوٰاجَهُنَّ إِذٰا تَرٰاضَوْا بَیْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ).

این در صورتی است که مخاطب در این آیه اولیاء و مردان خویشاوند باشند، ولی این احتمال نیز داده شده است که مخاطب در آن،همسر اول باشد،یعنی

هنگامی که زنی را طلاق دادید مزاحم ازدواج مجدد او با شوهران دیگر نشوید،زیرا بعضی از افراد لجوج هم در گذشته و هم امروز بعد از طلاق دادن زن،نسبت به ازدواج او با همسر دیگری حساسیت به خرج می دهند که چیزی جز یک اندیشه جاهلی نیست. ⁽¹⁾

ضمنا در آیه سابق بلوغ اجل،به معنی رسیدن به روزهای آخر عده بود در حالی که در آیه مورد بحث به قرینه ازدواج مجدد،منظور پایان کامل عده است. ⁽²⁾

بنا بر این از آیه استفاده می شود که زنان"ثیبه"(آنان که لا اقل یک بار ازدواج کرده اند)در ازدواج مجدد خود هیچ گونه نیازی به جلب موافقت اولیاء ندارند حتی مخالفت آنها بی اثر است.

سپس در ادامه آیه،بار دیگر هشدار می دهد و می فرماید:"این دستوری است که تنها افرادی از شما که ایمان به خدا و روز قیامت دارند از آن پند می گیرند" ( ذٰلِکَ یُوعَظُ بِهِ مَنْ کٰانَ مِنْکُمْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ).

و باز برای تاکید بیشتر می گوید:"این برای پاکی و نمو(خانواده های شما) مؤثرتر و برای شستن آلودگیها مفیدتر است و خدا می داند و شما نمی دانید"( ذٰلِکُمْ أَزْکیٰ لَکُمْ وَ أَطْهَرُ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ ).

این بخش از آیه،در واقع می گوید:این احکام همه به نفع شما بیان شده منتهی کسانی می توانند از آن بهره گیرند که سرمایه ایمان به مبدأ و معاد را داشته باشند،و بتوانند تمایلات خود را کنترل کنند.

و به تعبیر دیگر این جمله می گوید:نتیجه عمل به این دستورها صد در صد به خود شما می رسد،ولی ممکن است بر اثر کمی معلومات،به فلسفه این احکام

واقف نشوید،اما خدایی که از اسرار آنها آگاه است به خاطر حفظ طهارت و پاکیزگی خانواده های شما این قوانین را مقرر فرموده است.

قابل توجه اینکه:عمل به این دستورها،هم موجب تزکیه و هم موجب طهارت معرفی شده( أَزْکیٰ لَکُمْ وَ أَطْهَرُ ).

یعنی هم آلودگیها را که بر اثر غلط کاری دامنگیر خانواده ها می شود بر طرف می سازد،و هم مایه نمو و تکامل و خیر و برکت است، (فراموش نباید کرد که "تزکیه"در اصل از"زکات"به معنی نمو گرفته شده است.

بعضی از مفسران جمله" أَزْکیٰ لَکُمْ "را اشاره به ثوابهایی می دانند که با عمل به این دستورها حاصل می شود،و جمله"اطهر"را اشاره به پاک شدن از گناهان.

بدیهی است حوادثی پیش می آید که دو همسر با تمام علاقه ای که به یکدیگر دارند تحت تاثیر آن از هم جدا می شوند،بعد که آثار مرگبار جدایی را با چشم خود می بینند پشیمان شده و تصمیم به بازگشت می گیرند،سختگیری و تعصب در برابر بازگشت آنها،ضربه سنگینی به هر دو می زند و ای بسا مایه انحراف و آلودگی آنها شود،و اگر فرزندانی در این وسط باشند-که غالبا هستند-سرنوشت بسیار دردناکی خواهند داشت و مسئول این عواقب شوم کسانی هستند که از آشتی آنها جلوگیری می کنند.

[سوره البقرة (2): آیه 233]

اشاره

وَ اَلْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ حَوْلَیْنِ کٰامِلَیْنِ لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یُتِمَّ اَلرَّضٰاعَةَ وَ عَلَی اَلْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لاٰ تُکَلَّفُ نَفْسٌ إِلاّٰ وُسْعَهٰا لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا وَ لاٰ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَ عَلَی اَلْوٰارِثِ مِثْلُ ذٰلِکَ فَإِنْ أَرٰادٰا فِصٰالاً عَنْ تَرٰاضٍ مِنْهُمٰا وَ تَشٰاوُرٍ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا وَ إِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلاٰدَکُمْ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِذٰا سَلَّمْتُمْ مٰا آتَیْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ وَ اِعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ (233)

ترجمه:

233-مادران،فرزندان را دو سال تمام،شیر می دهند.(این)برای کسی است که بخواهد دوران شیرخوارگی را تکمیل کند.و بر آن کس که فرزند برای او متولد شده[ پدر]،لازم است خوراک و پوشاک مادر را به طور شایسته(در مدت شیر دادن بپردازد،حتی اگر طلاق گرفته باشد.)هیچ کس موظف به بیش از مقدار توانایی خود نیست!نه مادر(به خاطر اختلاف با پدر)حق ضرر زدن به کودک را دارد،و نه پدر.و بر وارث او نیز لازم است این کار را انجام دهد[ هزینه مادر را در دوران شیرخوارگی تامین نماید].و اگر آن دو،با رضایت یکدیگر و مشورت،بخواهند کودک را(زودتر)از شیر باز گیرند،گناهی بر آنها نیست.و اگر(با عدم توانایی،یا عدم موافقت مادر)خواستید دایه ای برای فرزندان خود بگیرید،گناهی بر شما نیست،به شرط اینکه حق گذشته مادر را به طور شایسته بپردازید.و از(مخالفت فرمان) خدا به پرهیزید و بدانید خدا،به آنچه انجام می دهید،بیناست!

تفسیر:

هفت دستور در باره شیر دادن نوزادان

این آیه که در واقع ادامه بحثهای مربوط به مسائل ازدواج و زناشویی است،

به سراغ یک مساله مهم،یعنی مساله"رضاع"(شیر دادن)و با تعبیراتی بسیار کوتاه و فشرده و در عین حال پر محتوا و آموزنده جزئیات این مساله را بازگو می کند.

1-نخست می گوید:"مادران فرزندان خود را دو سال تمام شیر می دهند" ( وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ حَوْلَیْنِ کٰامِلَیْنِ ).

"والدات"جمع"والده"،در لغت عرب به معنی مادر است،ولی"ام"معنی وسیع تری دارد که گاه به مادر یا مادر مادر،و گاه به ریشه و اساس هر چیزی اطلاق می شود.

در این بخش از آیه،حق شیر دادن در دو سال شیرخوارگی به مادر داده شده، و او است که می تواند در این مدت از فرزند خود نگاهداری کند و به اصطلاح حق حضانت در این مدت از آن مادر است،هر چند ولایت بر اطفال صغیر به عهده پدر گذاشته شده است،اما از آنجا که تغذیه جسم و جان نوزاد در این مدت با شیر و عواطف مادر پیوند ناگسستنی دارد این حق به مادر داده شده،علاوه بر این عواطف مادر نیز باید رعایت شود،زیرا او نمی تواند آغوش خود را در چنین لحظات حساسی از کودکش خالی ببیند و در برابر وضع نوزادش بی تفاوت باشد،بنا بر این قرار دادن حق حضانت و نگاهداری و شیر دادن برای مادر یک نوع حق دو جانبه است که هم برای رعایت حال فرزند است و هم مادر،و تعبیر"اولادهن" (فرزندانشان)اشاره لطیفی به این مطلب است.

گر چه ظاهر این جمله مطلق است،و زنان مطلقه و غیر مطلقه را شامل می شود،ولی جمله های بعد نشان می دهد که این آیه به زنان مطلقه نظر دارد هر چند مادران دیگر نیز از چنین حقی برخوردارند،اما در صورت نبودن جدایی و طلاق،عملا اثر ندارد.

2-سپس می افزاید"این برای کسی است که بخواهد دوران شیرخوارگی را کامل کند"( لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضٰاعَةَ ).

یعنی مدت شیر دادن طفل لازم نیست،همواره دو سال باشد،دو سال برای کسی است که می خواهد شیر دادن را کامل کند،ولی مادران حق دارند با توجه به وضع نوزاد و رعایت سلامت او این مدت را کمتر کنند.

در روایاتی که از طرق اهل بیت ع به ما رسیده دوران کامل شیرخوارگی دو سال،و کمتر از آن،بیست و یک ماه معرفی شده است ⁽¹⁾.

بعید نیست این معنی از ضمیمه کردن آیه فوق با آیه وَ حَمْلُهُ وَ فِصٰالُهُ ثَلاٰثُونَ شَهْراً :"بارداری او و از شیر گرفتنش،سی ماه است" ⁽²⁾نیز استفاده شود،زیرا می دانیم معمولا دوران بارداری نه ماه است و هر گاه آن را از سی ماه کم کنیم بیست و یک ماه باقی می ماند که مدت معمولی شیر دادن خواهد بود،بلکه با توجه به اینکه آنچه در سوره احقاف آمده نیز به صورت الزامی است،مادران حق دارند با در نظر گرفتن،مصلحت و سلامت نوزاد،مدت شیرخوارگی را از بیست و یک ماه نیز کمتر کنند.

3-هزینه زندگی مادر از نظر غذا و لباس در دوران شیر دادن بر عهده پدر نوزاد است تا مادر با خاطری آسوده بتواند فرزند را شیر دهد لذا در ادامه آیه می فرماید:"و بر آن کسی که فرزند برای او متولد شده(پدر)لازم است،خوراک و پوشاک مادران را به طور شایسته بپردازد"( وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ ).

در اینجا تعبیر به"المولود له"(کسی که فرزند برای او متولد شده)به جای تعبیر به"اب-والد"(پدر)قابل توجه است،گویی می خواهد عواطف پدر را در راه انجام وظیفه مزبور،بسیج کند،یعنی اگر هزینه کودک و مادرش در این موقع بر عهده

مرد گذارده شده به خاطر این است که فرزند او و میوه دل او است،نه یک فرد بیگانه.

توصیف به"معروف"(به طور شایسته)نشان می دهد که پدران در مورد لباس و غذای مادر،باید آنچه شایسته و متعارف و مناسب حال او است را در نظر بگیرند،نه سختگیری کنند و نه اسراف.

و برای توضیح بیشتر می فرماید:"هیچ کس موظف نیست بیش از مقدار توانایی خود را انجام دهد"( لاٰ تُکَلَّفُ نَفْسٌ إِلاّٰ وُسْعَهٰا ).

بنا بر این هر پدری به اندازه توانایی خود وظیفه دارد،بعضی این جمله را به منزله علت برای اصل حکم دانسته اند،و بعضی به عنوان تفسیر حکم سابق،(و هر دو در نتیجه یکی است).

4-سپس به بیان حکم مهم دیگری پرداخته،می فرماید:"نه مادر(به خاطر اختلاف با پدر)حق دارد به کودک ضرر زند،و نه پدر"به خاطر اختلاف با مادر ( لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا وَ لاٰ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ ).

یعنی،هیچ یک از این دو حق ندارند سرنوشت کودک را وجه المصالحه اختلافات خویش قرار دهند،و بر جسم و روح نوزاد،ضربه وارد کنند.

مردان نباید حق حضانت و نگاهداری مادران را با گرفتن کودکان در دوران شیرخوارگی از آنها پایمال کنند،که زیانش به فرزند رسد و مادران نیز نباید از این حق شانه خالی کرده و به بهانه های گوناگون از شیر دادن کودک خودداری کرده یا پدر را از دیدار فرزندش محروم سازند.

این احتمال نیز در تفسیر آیه داده شده است که منظور آن است که نه پدر می تواند حق زناشویی زن را به خاطر ترس از باردار شدن و در نتیجه زیان دیدن شیر خوار،سلب کند،و نه مادر می تواند شوهر را از این حق به همین دلیل باز دارد.

ولی تفسیر اول با ظاهر آیه سازگارتر است ⁽¹⁾.

تعبیر به"ولدها"و"ولده"نیز برای تشویق پدران و مادران به رعایت حال کودکان شیر خوار است،به اضافه نشان می دهد که نوزاد متعلق به هر دو می باشد، نه مطابق رسوم جاهلیت که فرزند را فقط متعلق به پدر می دانستند و برای مادر هیچ سهمی قائل نبودند.

5-سپس به حکم دیگری مربوط به بعد از مرگ پدر می پردازد،می فرماید:"و بر وارث او نیز لازم است این کار را انجام دهد"( وَ عَلَی الْوٰارِثِ مِثْلُ ذٰلِکَ ).

یعنی:آنها باید نیازهای مادر را در دورانی که به کودک شیر می دهد تامین کنند-در اینجا بعضی احتمالات دیگر در تفسیر آیه داده شده که ضعیف به نظر می رسد.

6-در ادامه آیه،سخن از مساله باز داشتن کودک از شیر به میان آمده و اختیار آن را به پدر و مادر واگذاشته،هر چند در جمله های سابق زمانی برای شیر دادن کودک تعیین شده بود،ولی پدر و مادر با توجه به وضع جسمی و روحی او،و توافق با یکدیگر می توانند کودک را در هر موقع مناسب از شیر باز دارند،می فرماید:"اگر آن دو با رضایت و مشورت یکدیگر بخواهند کودک را(زودتر از دو سال یا بیست و یک ماه)از شیر باز گیرند گناهی بر آنها نیست"( فَإِنْ أَرٰادٰا فِصٰالاً عَنْ تَرٰاضٍ مِنْهُمٰا وَ تَشٰاوُرٍ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا ).

در واقع پدر و مادر باید مصالح فرزند را در نظر بگیرند و با هم فکری و توافق و به تعبیر قرآن تراضی و تشاور،برای باز گرفتن کودک از شیر برنامه ای تنظیم کنند،و در این کار از کشمکش و مشاجره و پرداختن به مصالح خود و پایمال کردن مصالح کودک به پرهیزند.

7-گاه می شود که مادر از حق خود در مورد شیر دادن و حضانت و

نگاهداری فرزند خود داری می کند و یا به راستی مانعی برای او پیش می آید،در این صورت باید راه چاره ای اندیشید و لذا در ادامه آیه می فرماید:"اگر(با عدم توانایی یا عدم موافقت مادر)خواستید دایه ای برای فرزندان خود بگیرید،گناهی بر شما نیست،هر گاه حق گذشته مادر را بطور شایسته بپردازید"( وَ إِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلاٰدَکُمْ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِذٰا سَلَّمْتُمْ مٰا آتَیْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ ).

در تفسیر جمله" إِذٰا سَلَّمْتُمْ مٰا آتَیْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ "،نظرات گوناگونی از سوی مفسران اظهار شده،گروهی تفسیر بالا را پذیرفته اند که انتخاب دایه به جای مادر، پس از رضایت طرفین،بی مانع است مشروط بر اینکه این امر سبب از بین رفتن حقوق مادر،نسبت به گذشته نشود،بلکه حق او نسبت به مدتی که شیر می دهد طبق عادت پرداخته شود.

در حالی که بعضی آن را ناظر به حق دایه دانسته اند و گفته اند باید حق او طبق عرف عادت پرداخت شود،بعضی نیز گفته اند منظور از این جمله توافق پدر و مادر در مساله انتخاب دایه است.و بنا بر این تاکیدی می شود بر جمله قبل،ولی این تفسیر ضعیف به نظر می رسد و صحیح تر همان تفسیر اول و دوم می باشد و مرحوم "طبرسی"تفسیر اول را ترجیح داده است ⁽¹⁾.

و در پایان آیه به همگان هشدار می دهد که"تقوای الهی پیشه کنید و بدانید خدا به آنچه انجام می دهید بینا است"( وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ ).

مبادا کشمکش میان مرد و زن،روح انتقام جویی را در آنها زنده کند و سرنوشت یکدیگر و یا کودکان مظلوم را به خطر اندازند، همه باید بدانند خدا دقیقا مراقب اعمال آنها است.

این احکام دقیق و حساب شده و هشدارهای آمیخته به آن به خوبی نشان می دهد که اسلام تا چه حد برای حقوق کودکان و همچنین مادران اهمیت قائل

شده است و رعایت حد اکثر عدالت را در این زمینه سفارش می کند،آری اسلام بر خلاف آنچه در دنیای ستمکاران وجود دارد که حقوق ضعیفان همیشه پایمال می شود،حد اکثر اهمیت را به حفظ حقوق آنان داده است.

[سوره البقرة (2): آیات 234 تا 235]

اشاره

وَ اَلَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنْکُمْ وَ یَذَرُونَ أَزْوٰاجاً یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ عَشْراً فَإِذٰا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِیمٰا فَعَلْنَ فِی أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَ اَللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ (234) وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِیمٰا عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ اَلنِّسٰاءِ أَوْ أَکْنَنْتُمْ فِی أَنْفُسِکُمْ عَلِمَ اَللّٰهُ أَنَّکُمْ سَتَذْکُرُونَهُنَّ وَ لٰکِنْ لاٰ تُوٰاعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلاّٰ أَنْ تَقُولُوا قَوْلاً مَعْرُوفاً وَ لاٰ تَعْزِمُوا عُقْدَةَ اَلنِّکٰاحِ حَتّٰی یَبْلُغَ اَلْکِتٰابُ أَجَلَهُ وَ اِعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی أَنْفُسِکُمْ فَاحْذَرُوهُ وَ اِعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ غَفُورٌ حَلِیمٌ (235)

ترجمه:

234-و کسانی که از شما می میرند و همسرانی باقی می گذارند،باید چهار ماه و ده روز،انتظار بکشند(و عده نگه دارند)!و هنگامی که به آخر مدتشان رسیدند،گناهی بر شما نیست که هر چه می خواهند،در باره خودشان به طور شایسته انجام دهند(و با مرد دلخواه خود، ازدواج کنند).و خدا به آنچه عمل می کنید،آگاه است.

235-و گناهی بر شما نیست که به طور کنایه،(از زنانی که همسرانشان مرده اند)خواستگاری کنید،و یا در دل تصمیم بر این کار بگیرید(بدون اینکه آن را اظهار کنید).خداوند می دانست شما به یاد آنها خواهید افتاد،(و با خواسته طبیعی شما به شکل معقول، مخالف نیست،)ولی پنهانی با آنها قرار زناشویی نگذارید،مگر اینکه به طرز پسندیده ای (به طور کنایه)اظهار کنید!(ولی در هر حال،)اقدام به ازدواج ننمایید،تا عده آنها سر آید!و بدانید خداوند آنچه را در دل دارید،می داند!از مخالفت او به پرهیزید و بدانید خداوند، آمرزنده و بردبار است(و در مجازات بندگان،عجله نمی کند)!

تفسیر:

خرافاتی که زنان را بیچاره می کرد!

یکی از مسائل و مشکلات اساسی زنان ازدواج بعد از مرگ شوهر است،از آنجا که ازدواج فوری زن با همسر دیگر بعد از مرگ شوهر با محبت و دوستی و حفظ احترام شوهر سابق و تعیین به خالی بودن رحم از نطفه همسر پیشین سازگار نیست و به علاوه موجب جریحه دار ساختن عواطف بستگان متوفی است،آیه فوق ازدواج مجدد زنان را مشروط به عده نگه داشتن به مدت چهار ماه و ده روز ذکر کرده است رعایت حریم زندگانی زناشویی حتی بعد از مرگ با همسر موضوعی است فطری و لذا همیشه در قبائل مختلف آداب و رسوم گوناگونی برای این منظور بوده است گر چه گاهی در این رسوم آن چنان افراط می کردند که عملا زنان را در بن بست و اسارت قرار می دادند و گاهی جنایت آمیزترین کارها را در مورد او مرتکب می شدند به عنوان نمونه:بعضی از قبائل پس از مرگ شوهر زن را آتش زده و یا بعضی او را با مرد دفن می کردند،برخی زن را برای همیشه از ازدواج مجدد محروم ساخته و گوشه نشین می کردند و در پاره ای از قبائل زنها موظف بودند مدتی کنار قبر شوهر زیر خیمه سیاه و چرکین با لباسهای مندرس و کثیف دور از هر گونه آرایش و زیور و حتی شستشو به سر برده و بدین وضع شب و روز خود را بگذرانند. ⁽¹⁾

آیه فوق بر تمام این خرافات و جنایات خط بطلان کشیده و به زنان بیوه اجازه می دهد بعد از نگاهداری عده و حفظ حریم زوجیت گذشته اقدام به ازدواج کنند،می فرماید:"کسانی که از شما می میرند و همسرانی از خود باقی می گذارند، آنها باید چهار ماه و ده روز انتظار بکشند و هنگامی که مدتشان سر آمد،گناهی بر

شما نیست که هر چه می خواهند در باره خودشان به طور شایسته انجام دهند"و با مرد دلخواه خود ازدواج کنند.( وَ الَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنْکُمْ وَ یَذَرُونَ أَزْوٰاجاً یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ عَشْراً فَإِذٰا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِیمٰا فَعَلْنَ فِی أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ ).

و از آنجا که گاه اولیاء و بستگان زن،دخالتهای بی موردی در کار او می کنند و یا منافع خویش را در ازدواج آینده زن در نظر می گیرند،در پایان آیه خداوند به همه هشدار می دهد و می فرماید:"خداوند از هر کاری که انجام می دهید آگاه است"و هر کس را به جزای اعمال نیک و بد خود می رساند( وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ ).

جمله" فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِیمٰا فَعَلْنَ فِی أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ "با توجه به اینکه مخاطب،مردان فامیل هستند،نشان می دهد که گویی آزاد گذاشتن زن را بعد از مرگ شوهر،برای خود گناه می دانستند و به عکس تضییق و سختگیری را وظیفه می شمردند،این آیه به وضوح می گوید آنها را آزاد بگذارید و هیچ گناهی بر شما نیست(در ضمن از این تعبیر استفاده می شود که ولایت پدر و جد نیز در اینجا ساقط است)ولی به زنان نیز یادآوری می کند که آنها از آزادی خود سوء استفاده نکنند و به طور شایسته(بالمعروف)برای انتخاب شوهر جدید،اقدام نمایند.

طبق روایاتی که از پیشوایان اسلام به ما رسیده است زنان موظفند در این مدت شکل سوگواری خود را حفظ کنند،یعنی مطلقا آرایش نکنند،ساده باشند و البته فلسفه نگاهداری این چنین عده ای نیز همین را ایجاب می کند.

اسلام زنان را بحدی از آداب و رسوم خرافی دوران جاهلی نجات داد که برخی پنداشتند حتی در همین مدت کوتاه عده هم می توانند ازدواج کنند،یکی از همین زنان که چنین می پنداشت،روزی خدمت پیغمبر اکرم ص آمد و می خواست اجازه برای ازدواج مجدد بگیرد،از پیغمبر اکرم ص سؤال کرد آیا اجازه می دهید سرمه کشیده و خود را آرایش دهم؟ حضرت فرمود:شما زنان موجودات عجیبی هستید!تا قبل از اسلام عده

وفات را در سخت ترین شرایط و گاه تا آخر عمر می گذراندید در حالی که به خود حتی حق شستشو هم نمی دادید اینک که اسلام برای حرمت خانواده و رعایت حق زوجیت به شما دستور داده مدت کوتاهی ساده بسر برید طاقت نمی آورید. ⁽¹⁾

جالب توجه این که در احکام اسلامی در مورد عده به این معنی تصریح شده که اگر هیچ گونه احتمالی در مورد بارداری زن در میان نباشد باز باید زنانی که همسرانشان وفات یافته اند عده نگاهدارند.

و نیز به همین دلیل آغاز عده مرگ شوهر نیست بلکه موقعی است که خبر مرگ شوهر به زن می رسد هر چند بعد از ماهها باشد،و این خود می رساند که تشریع این حکم قبل از هر چیز به خاطر حفظ احترام و حریم زوجیت است،اگر چه مساله بارداری احتمالی زن در این قانون مسلما مورد توجه بوده است.

*** آیه بعد به یکی از احکام مهم زنانی که در عده هستند(به تناسب بحثی که در باره عده وفات گذشت)اشاره کرده،می فرماید:"گناهی بر شما نیست که از روی کنایه(از زنانی که در عده وفات هستند)خواستگاری کنید،و یا در دل تصمیم داشته باشید،خدا می دانست شما به یاد آنها خواهید افتاد،ولی با آنها در تنهایی با صراحت وعده ازدواج نگذارید،مگر اینکه به طرز شایسته ای(با کنایه)اظهار کنید" ( وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِیمٰا عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّسٰاءِ أَوْ أَکْنَنْتُمْ فِی أَنْفُسِکُمْ عَلِمَ اللّٰهُ أَنَّکُمْ سَتَذْکُرُونَهُنَّ وَ لٰکِنْ لاٰ تُوٰاعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلاّٰ أَنْ تَقُولُوا قَوْلاً مَعْرُوفاً ).

این دستور در واقع برای آن است که هم حریم ازدواج سابق حفظ شده باشد و هم زنان بیوه،از حق تعیین سرنوشت آینده خود محروم نگردند،دستوری که هم عادلانه است و هم توأم با حفظ احترام طرفین.

در حقیقت این یک امر طبیعی است که با فوت شوهر،زن به سرنوشت آینده

خود فکر می کند و مردانی نیز ممکن است-به خاطر شرایط سهل تر که زنان بیوه دارند-در فکر ازدواج با آنان باشند،از طرفی باید حریم زوجیت سابق نیز حفظ شود،آنچه در بالا آمد،دستور حساب شده ای است که همه این مسائل در آن رعایت شده است.

جمله" وَ لٰکِنْ لاٰ تُوٰاعِدُوهُنَّ سِرًّا "می فهماند که علاوه بر لزوم خودداری از خواستگاری آشکار،نباید در خفا و پنهانی،با چنین زنانی در مدت عده ملاقات کرد و با صراحت خواستگاری نمود،مگر اینکه صحبت به گونه ای باشد که با آداب اجتماعی و موضوع مرگ شوهر سازش داشته باشد یعنی در پرده و با کنایه صورت گیرد.

تعبیر به"عرضتم"از ماده"تعریض"،به گفته راغب در مفردات،به معنی سخنی است که تاب دو معنی داشته باشد،راست و دروغ یا ظاهر و باطن.

و به گفته مفسر بزرگوار مرحوم"طبرسی"در"مجمع البیان"،تعریض ضد تصریح است،در اصل از"عرض"گرفته شده که به معنی کناره و گوشه چیزی است ⁽¹⁾.

در روایات اسلامی در تفسیر این آیه برای خواستگاری کردن به طور سربسته و به اصطلاح قرآن"قول معروف"مثالهایی ذکر شده به عنوان نمونه در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم که فرمود:قول معروف این است که مثلا مرد به زن مورد نظرش بگوید:انی فیک لراغب و انی للنساء لمکرم،فلا تسبقینی بنفسک،"من به تو علاقه دارم زنان را گرامی می دارم،در مورد کار خود از من پیشی مگیر" ⁽²⁾.

همین مضمون یا شبیه به آن در کلمات بسیاری از فقهاء آمده است.

نکته قابل توجه اینکه گر چه آیه فوق،بعد از آیه عده وفات قرار گرفته،ولی فقهاء تصریح کرده اند که حکم بالا،مخصوص عده وفات نیست بلکه شامل غیر آن

نیز می شود.

مرحوم صاحب"حدائق"،فقیه و محدث معروف،می گوید:اصحاب ما تصریح کرده اند که تعریض و کنایه نسبت به خواستگاری در مورد زنی که در عده رجعی است،حرام است،اما نسبت به زن مطلقه غیر رجعیه هم از سوی شوهرش و هم از سوی دیگران جایز است،ولی تصریح به آن برای هیچکدام جایز نیست...

اما در عده بائن،تعریض از ناحیه شوهر و دیگران جایز است ولی تصریح تنها از سوی شوهر جایز است نه دیگری-شرح بیشتر این موضوع را در کتب فقهی مخصوصا در ادامه کلام صاحب حدائق مطالعه فرمائید. ⁽¹⁾

سپس در ادامه آیه می فرماید:"(ولی در هر حال)عقد نکاح را نبندید تا عده آنها به سر آید"( وَ لاٰ تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّکٰاحِ حَتّٰی یَبْلُغَ الْکِتٰابُ أَجَلَهُ ).

و به طور مسلم اگر کسی در عده،عقد ازدواج ببندد باطل است،بلکه اگر آگاهانه این کار را انجام دهد سبب می شود که آن زن برای همیشه نسبت به او حرام گردد.

و به دنبال آن می فرماید:"بدانید خداوند آنچه را در دل دارید می داند از مخالفت او به پرهیزید و بدانید که خداوند آمرزنده دارای حلم است"و در مجازات بندگان عجله نمی کند( وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی أَنْفُسِکُمْ فَاحْذَرُوهُ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ حَلِیمٌ ).

و به این ترتیب خداوند از تمام نیات و اعمال بندگانش آگاه است و متخلفان را به سرعت مجازات نمی کند "لا تعزموا"از ماده"عزم"به معنی قصد است،و هنگامی که می فرماید: وَ لاٰ تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّکٰاحِ ،در واقع نهی از انجام عقد ازدواج به صورت مؤکد است، یعنی حتی نیت چنین کاری را در زمان عده نکنید.

[سوره البقرة (2): آیات 236 تا 237]

اشاره

لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ اَلنِّسٰاءَ مٰا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِیضَةً وَ مَتِّعُوهُنَّ عَلَی اَلْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَ عَلَی اَلْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتٰاعاً بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی اَلْمُحْسِنِینَ (236) وَ إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَ قَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِیضَةً فَنِصْفُ مٰا فَرَضْتُمْ إِلاّٰ أَنْ یَعْفُونَ أَوْ یَعْفُوَا اَلَّذِی بِیَدِهِ عُقْدَةُ اَلنِّکٰاحِ وَ أَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ وَ لاٰ تَنْسَوُا اَلْفَضْلَ بَیْنَکُمْ إِنَّ اَللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ (237)

ترجمه:

236-اگر زنان را قبل از آمیزش جنسی یا تعیین مهر،(به عللی)طلاق دهید،گناهی بر شما نیست.(و در این موقع،)آنها را(با هدیه ای مناسب،)بهره مند سازید!آن کس که توانایی دارد،به اندازه توانایی اش،و آن کس که تنگدست است،به اندازه خودش،هدیه ای شایسته(که مناسب حال دهنده و گیرنده باشد)بدهد!و این بر نیکوکاران،الزامی است.

237-و اگر زنان را،پیش از آنکه با آنها تماس بگیرید و(آمیزش جنسی کنید)طلاق دهید،در حالی که مهری برای آنها تعیین کرده اید،(لازم است)نصف آنچه را تعیین کرده اید(به آنها بدهید)مگر اینکه آنها(حق خود را)ببخشند،یا(در صورتی که صغیر و سفیه باشند،ولی آنها،یعنی)آن کس که گره ازدواج به دست اوست،آن را ببخشد.و گذشت کردن شما(و بخشیدن تمام مهر به آنها)بپرهیزکاری نزدیکتر است.و گذشت و نیکوکاری را در میان خود فراموش نکنید،که خداوند به آنچه انجام می دهید،بیناست!

تفسیر:

چگونگی ادای مهر

باز در ادامه احکام طلاق در این دو آیه احکام دیگری بیان شده است.

نخست می فرماید:"گناهی بر شما نیست اگر زنان را قبل از اینکه با آنها تماس پیدا کنید(و آمیزش جنسی انجام دهید)و تعیین مهر نمائید،طلاق دهید"( لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ مٰا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِیضَةً ). ⁽¹⁾

البته این در صورتی است که مرد یا زن و مرد بعد از عقد ازدواج و پیش از عمل زناشویی،متوجه شوند که به جهاتی نمی توانند با هم زندگی کنند،چه بهتر که در این موقع با طلاق از هم جدا شوند،زیرا در مراحل بعد کار مشکل تر می شود.

و به هر حال این تعبیر،پاسخی است برای آنها که تصور می کردند طلاق قبل از عمل زناشویی یا قبل از تعیین مهر،صحیح نیست،قرآن می گوید:چنین طلاقی گناهی ندارد و صحیح است(و ای بسا جلو مفاسد بیشتری را بگیرد).

بعضی نیز"جناح"را در اینجا به معنی"مهر"گرفته اند که بر دوش شوهر سنگینی می کند یعنی به هنگام طلاق قبل از عمل زناشویی و تعیین مهر هیچ گونه مهری بر عهده شما نیست.گر چه بعضی از مفسران ⁽²⁾شرح زیادی درباره این تفسیر گفته اند،ولی به کار بردن کلمه جناح،به معنی مهر مانوس نیست.

بعضی نیز احتمال داده اند که معنی جمله بالا این است:که طلاق زنها قبل از آمیزش در همه حال جایز است(خواه در حال عادت ماهیانه باشند یا نه)در حالی که بعد از آمیزش حتما باید در حال پاکی خالی از آمیزش باشد ⁽³⁾این تفسیر بسیار بعید به نظر می رسد،زیرا با جمله" أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِیضَةً "سازگار نیست.

سپس به بیان حکم دیگری در این رابطه می پردازد و می فرماید:"در چنین حالی باید آنها را(با هدیه مناسبی)بهره مند سازید"( وَ مَتِّعُوهُنَّ ).

بنا بر این اگر نه مهری تعیین شده و نه آمیزشی حاصل گشته،شوهر باید

هدیه ای که مناسب با شئون زن باشد،بعد از طلاق به او بپردازد ولی در پرداخت این هدیه، قدرت توانایی شوهر نیز باید در نظر گرفته شود،و لذا در دنباله آیه می گوید:"بر آن کس که توانایی دارد به اندازه تواناییش،و بر آن کس که تنگدست است به اندازه خودش هدیه شایسته ای لازم است،و این حقی است بر نیکوکاران" ( عَلَی الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَ عَلَی الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتٰاعاً بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُحْسِنِینَ ).

"موسع"به معنی توانگر،و"مقتر"به معنی تنگدست است(از ماده قتر به معنی بخل و تنگ نظری نیز آمده است)مانند:( وَ کٰانَ الْإِنْسٰانُ قَتُوراً ). ⁽¹⁾

بنا بر این توانگران باید به اندازه خود و تنگدستان نیز درخور توانایی شان این هدیه را بپردازند،و شئون زن نیز در این جهت در نظر گرفته شده است.

جمله" مَتٰاعاً بِالْمَعْرُوفِ "می تواند اشاره ای به همه اینها باشد یعنی هدیه ای به طور شایسته و دور از اسراف و بخل،و مناسب حال دهنده و گیرنده.

از آنجا که این هدیه اثر قابل ملاحظه ای در جلوگیری از حس انتقام جویی و رهایی زن از عقده هایی که ممکن است،بر اثر گسستن پیوند زناشویی حاصل شود، در آیه فوق آن را وابسته به روحیه نیکوکاری و احسان کرده و می گوید: حَقًّا عَلَی الْمُحْسِنِینَ ⁽²⁾:"این عمل بر نیکوکاران لازم است"یعنی باید آمیخته با روح نیکوکاری و مسالمت باشد.

ناگفته پیدا است تعبیر به"نیکوکاران"نه به خاطر این است که حکم مزبور جنبه الزامی ندارد بلکه برای تحریک احساسات خیرخواهانه افراد در راه انجام این وظیفه است و گرنه همانطور که اشاره شد این حکم جنبه الزامی دارد.

نکته جالب دیگری که از آیه استفاده می شود این است که:قرآن از هدیه ای

که مرد باید به زن بپردازد تعبیر به"متاع"کرده است و متاع در لغت به معنای چیزهایی است که انسان از آنها بهره مند و متمتع می شود و غالبا به غیر پول و وجه نقد اطلاق می گردد زیرا از پول بطور مستقیم نمی توان استفاده کرد بلکه باید تبدیل به متاع شود روی همین جهت قرآن از هدیه تعبیر به متاع کرده است.

و این موضوع از نظر روانی اثر خاصی دارد زیرا بسیار می شود که هدیه ای از اجناس قابل استفاده مانند خوراک و پوشاک و نظایر آن که برای اشخاص برده می شود هر چند کم قیمت باشد اثری در روح آنها می گذارد که اگر آن را تبدیل به پول کنند هرگز آن اثر را نخواهد داشت و لذا در روایاتی که در این زمینه به ما رسیده می بینیم غالبا ائمه اطهار نمونه های هدیه را امثال لباس و مواد غذایی و یا زمین زراعتی ذکر کرده اند.

ضمنا از آیه به خوبی استفاده می شود که در ازدواج دائم تعیین مهر از قبل لازم نیست و طرفین می توانند بعد از عقد روی آن توافق کنند ⁽¹⁾و نیز استفاده می شود که اگر قبل از تعیین مهر و آمیزش جنسی،طلاق صورت گیرد مهر واجب نخواهد بود و"هدیه"مزبور جانشین"مهر"می شود.

باید توجه کرد که زمان و مکان در مقدار"هدیه مناسب"مؤثر است.

*** در آیه بعد سخن از زنانی به میان آمده که برای آنها تعیین مهر شده است ولی قبل از آمیزش و عروسی،جدا می شوند،می فرماید:"اگر آنها را طلاق دهید پیش از آنکه با آنان تماس پیدا کنید(و آمیزش انجام شود)در حالی که مهری برای آنها تعیین کرده اید،لازم است نصف آنچه را تعیین کرده اید به آنها بدهید

"( وَ إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَ قَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِیضَةً فَنِصْفُ مٰا فَرَضْتُمْ ).

این حکم قانونی مساله است،که به زن حق می دهد نصف تمام مهریه را بدون کم و کاست بگیرد هر چند آمیزشی حاصل نشده باشد.

ولی بعدا به سراغ جنبه های اخلاقی و عاطفی می رود و می فرماید:"مگر اینکه آنها حق خود را ببخشند"(و یا اگر صغیر و سفیه هستند،ولی آنان یعنی)آن کس که گره ازدواج به دست او است آن را ببخشد"( إِلاّٰ أَنْ یَعْفُونَ أَوْ یَعْفُوَا الَّذِی بِیَدِهِ عُقْدَةُ النِّکٰاحِ ).

روشن است که ولی در صورتی می تواند از حق صغیر صرف نظر کند که مصلحت صغیر ایجاب نماید.

بنا بر این حکم پرداخت نصف مهر،صرف نظر از مساله عفو و بخشش است.

از آنچه گفتیم روشن می شود که منظور از" اَلَّذِی بِیَدِهِ عُقْدَةُ النِّکٰاحِ "(کسی که گره ازدواج به دست او است)ولی صغیر یا سفیه است،زیرا او است که حق دارد اجازه ازدواج بدهد،ولی بعضی از مفسران چنین پنداشته اند که منظور شوهر است، یعنی هر گاه شوهر تمام مهر را قبلا پرداخته باشد(آن چنان که در میان بسیاری از اعراب معمول بوده)حق دارد نصف آن را باز پس گیرد مگر اینکه ببخشد و صرف نظر کند.

اما دقت در آیه نشان می دهد که صحیح همان تفسیر اول است،زیرا روی سخن در آیه با شوهران است،به همین دلیل آنها را مخاطب قرار داده و می گوید:

"و ان طلقتموهن"(اگر آنها را طلاق دادید)در حالی که جمله" أَوْ یَعْفُوَا الَّذِی بِیَدِهِ عُقْدَةُ النِّکٰاحِ "به صورت فعل غائب ذکر شده و مناسب نیست که منظور از آن، شوهران باشند.

آری در جمله بعد می گوید:"عفو و گذشت شما(و پرداختن تمام مهر)به پرهیزکاری نزدیک تر است و نیکوکاری و فضل را در میان خود فراموش نکنید که

خداوند به آنچه انجام می دهید بینا است"( وَ أَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ وَ لاٰ تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَیْنَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ ).

به طور مسلم مخاطب در این جمله شوهرانند و در نتیجه در جمله قبل سخن از گذشت اولیاء و در این جمله سخن از گذشت شوهران است.

و جمله" وَ لاٰ تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَیْنَکُمْ "خطابی است به عموم مسلمانان که روح گذشت و بزرگواری را در تمام این موارد فراموش نکنند.

روایاتی که از پیشوایان معصوم ع به ما رسیده است نیز آیه را به همین صورت تفسیر می کند،و مفسران شیعه با توجه به مضمون آیه و روایات اهل بیت ع نیز همین نظر را انتخاب کرده اند و گفته اند منظور از این عبارت اولیاء زوجه هستند،البته مواردی پیش می آید که سر سختی کردن در گرفتن نصف مهر،آن هم قبل از عروسی ممکن است احساسات شوهر و اقوامش را جریحه دار کند و در صدد انتقام جویی بر آیند و ممکن است حیثیت و آبروی زن را در معرض خطر قرار دهد این جا است که گاه،پدر برای حفظ مصلحت دختر خود،لازم می بیند که از حق او گذشت نماید.

جمله" وَ أَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ "(عفو و گذشت شما به پرهیزکاری نزدیک تر است)،وظیفه مردان را در برابر زنان مطلقه خود بیان می کند،که اگر تمام مهر را پرداخته اند چیزی پس نگیرند و اگر نپرداخته اند همه آن را بپردازند و از نیمی که حق آنها است صرف نظر کنند، زیرا مسلم است دختر یا زنی که بعد از عقد یا پیش از عروسی از شوهر خود جدا می شود ضربه سختی می خورد و از نظر اجتماعی و روانی مواجه با مشکلاتی است و بی شک گذشت شوهر و پرداخت تمام مهر،تا حدی مرهم بر این جراحات می گذارد.

لحن مجموعه آیه،بر اصل اساسی"معروف"و"احسان"،در این مسائل تاکید می کند،که حتی طلاق و جدایی آمیخته با نزاع و کشمکش و تحریک روح

انتقام جویی نباشد،بلکه بر اساس بزرگواری و احسان و عفو و گذشت،قرار گیرد، زیرا اگر مرد و زنی نتوانند،با هم زندگی کنند و به دلائلی از هم جدا شوند دلیلی ندارد که میان آنها عداوت و دشمنی حاکم گردد.

[سوره البقرة (2): آیات 238 تا 239]

اشاره

حٰافِظُوا عَلَی اَلصَّلَوٰاتِ وَ اَلصَّلاٰةِ اَلْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ (238) فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجٰالاً أَوْ رُکْبٰاناً فَإِذٰا أَمِنْتُمْ فَاذْکُرُوا اَللّٰهَ کَمٰا عَلَّمَکُمْ مٰا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ (239)

ترجمه:

238-در انجام همه نمازها،(به خصوص)نماز وسطی[نماز ظهر]کوشا باشید!و از روی خضوع و اطاعت،برای خدا بپاخیزید.

239-و اگر(به خاطر جنگ،یا خطر دیگری)بترسید،(نماز را)در حال پیاده یا سواره انجام دهید!اما هنگامی که امنیت خود را باز یافتید،خدا را یاد کنید![نماز را به صورت معمولی بخوانید!]همانگونه که خداوند،چیزهایی را که نمی دانستید،به شما تعلیم داد.

شان نزول:

جمعی از منافقان گرمی هوا را بهانه برای ایجاد تفرقه در صفوف مسلمین قرار داده بودند و در نماز جماعت شرکت نمی کردند و به دنبال آنها بعضی از مؤمنین نیز از شرکت در جماعت خودداری کرده بودند و جماعت مسلمین کاهش یافت،پیغمبر اکرم ص از این جهت ناراحت بود حتی آنها را تهدید به مجازات شدید کرد،لذا در حدیثی از"زید بن ثابت"نقل شده که پیامبر ص در گرمای فوق العاده نیمروز تابستان نماز(ظهر)را با جماعت می گذارد و این نماز برای اصحاب و یاران سخت ترین نماز بود،به طوری که گاه پشت سر پیامبر ص یک صف یا دو صف بیشتر نبود،در اینجا فرمود:من تصمیم گرفته ام خانه کسانی را که در نماز ما شرکت نمی کنند بسوزانم،آیه فوق نازل شد و اهمیت نماز ظهر را(با

جماعت)تاکید کرد ⁽¹⁾.

این تشدید نشان می دهد که مساله عدم شرکت،تنها به خاطر گرمی هوا نبود، بلکه گروهی می خواستند با این بهانه به تضعیف اسلام و پیامبر ص و ایجاد شکاف در صفوف مسلمین بپردازند که پیامبر ص با این لحن شدید در مقابل آنها موضع گیری فرمود.

تفسیر:

اهمیت نماز،مخصوصا نماز"وسطی"

از آنجا که نماز مؤثرترین رابطه انسان با خدا است،و در صورتی که با شرائط صحیح انجام گیرد دل را لبریز از عشق و محبت خدا می کند و در پرتو آن انسان بهتر می تواند خود را از آلودگی به گناه پاک سازد،در آیات قرآن تاکید فراوانی روی آن شده،از جمله در نخستین آیه فوق می فرماید:"در انجام همه نمازها مخصوصا نماز وسطی،مداومت کنید و در حفظ آن کوشا باشید"( حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ ).

"و با خضوع و خشوع و توجه کامل،برای خدا بپاخیزید"( وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ ).

مبادا گرما و سرما و گرفتاریهای دنیا و پرداختن به مال و همسر و فرزند شما را از این امر مهم باز دارد.

در اینکه:منظور از"صلوة وسطی"(نماز میانه)چیست؟مفسران،تفسیرهای زیادی ذکر کرده اند،در تفسیر مجمع البیان شش قول،و در تفسیر فخر رازی هفت قول،و در تفسیر قرطبی ده قول،و در تفسیر روح المعانی سیزده قول نقل شده است.

بعضی آن را نماز ظهر،و بعضی نماز عصر،و بعضی نماز مغرب و بعضی نماز عشا و بعضی نماز صبح و بعضی نماز جمعه،و بعضی نماز شب یا خصوص نماز وتر دانسته اند و برای هر یک از این اقوال توجیهی ذکر شده،ولی با قرائن مختلفی که در دست است روشن است که منظور همان نماز ظهر است زیرا علاوه بر اینکه نماز ظهر در وسط روز انجام می شود،و شان نزول آیه نیز گواهی می دهد،و روایات متعددی که از معصومین ع نقل شده بر آن تاکید دارند ⁽¹⁾.

تاکید روی این نماز به خاطر این بوده که بر اثر گرمی هوای نیمروز تابستان،یا گرفتاریهای شدید کسب و کار،نسبت به آن کمتر اهمیت می دادند،آیه فوق اهمیت نماز وسطی،و لزوم محافظت بر آن را مورد تاکید قرار داده است.

"قانتین"از ماده"قنوت"به دو معنی آمده است:1-پیروی و اطاعت کردن 2-خضوع و خشوع و تواضع،ولی بعید نیست که در آیه فوق به هر دو معنی باشد چنان که در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم که در تفسیر جمله" وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ "فرمود:"منظور این است که نماز را با خضوع و توجه به خداوند بجا آورید".

و در حدیث دیگری می فرماید:"یعنی از روی اطاعت بپاخیزید" ⁽²⁾.

*** در آیه بعد تاکید می کند که در سخت ترین شرائط حتی در صحنه جنگ نباید نماز فراموش شود منتها در چنین وضعی،بسیاری از شرائط نماز همچون رو به قبله بودن و انجام رکوع و سجود به طور متعارف،ساقط می شود،لذا می فرماید:"و اگر

(به خاطر جنگ یا خطر دیگری)بترسید باید(نماز را)در حال پیاده یا سواره انجام دهید"و رکوع و سجود را با ایماء و اشاره بجا آورید( فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجٰالاً أَوْ رُکْبٰاناً ).

"اما هنگامی که امنیت خود را باز یافتید،خدا را یاد کنید،آن چنان که به شما،چیزهایی را تعلیم داد که نمی دانستید"و نماز را در این حال به صورت معمولی و با تمام آداب و شرائط انجام دهید( فَإِذٰا أَمِنْتُمْ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ کَمٰا عَلَّمَکُمْ مٰا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ ).

روشن است شکرانه این تعلیم الهی که طرز نماز خواندن در حالت امن و خوف را به انسانها آموخته،همان عمل کردن بر طبق آن است.

"رجال"در اینجا جمع"راجل"به معنی پیاده،و"رکبان"جمع"راکب"،به معنی سواره است،و منظور این است که به هنگام خوف از حمله دشمن می توانید نماز را در حالتی که سواره،یا پیاده و در حال حرکت و فعالیت هستید انجام دهید.

در حدیثی از امیر مؤمنان علی ع نقل شده که در بعضی از جنگها دستور داد تا نماز را به هنگام جنگ با تسبیح و تکبیر و لا اله الا اللّٰه بجا آورند ⁽¹⁾و نیز در حدیث دیگری می خوانیم که

ان النبی ص صلی یوم الاحزاب ایماء :"پیامبر ص در جنگ احزاب با اشاره نماز خواند" ⁽²⁾.

و نیز از امام کاظم ع روایت شده که در پاسخ این سؤال که اگر شخصی گرفتار حیوان درنده ای شود،و وقت نماز فرا رسد و از ترس آن درنده نتواند حرکت کند چگونه نماز بخواند؟فرمود:با همان وضعی که دارد باید نماز را بخواند هر چند پشت به قبله باشد،و رکوع و سجود را با اشاره در حالی که ایستاده است انجام دهد ⁽³⁾.

این نماز همان نماز خوف است که فقهاء در کتابهای فقهی به طور مشروح، پیرامون آن بحث کرده اند،بنا بر این آیه فوق تاکید بر این معنی دارد که محافظت بر نمازها،تنها در حال امنیت نیست،بلکه در همه حال باید نماز را بجا آورد تا پیوند بندگان با آفریدگار جهان،همیشه بر قرار باشد و به یقین از این طریق نقطه اتکاء و امیدی برای انسان به وجود می آید،و او را در غلبه بر مشکلات،پیروز خواهد ساخت.

نکته:

نقش نماز در تقویت روحیه ها

ممکن است کسانی تصور کنند که تا این حد اصرار و تاکید در باره نماز یک نوع سختگیری محسوب می شود و شاید انسان را از وظائف خطیری که برای دفاع از خود در چنین لحظات دارد غافل سازد.

در حالی که این یک اشتباه بزرگ است معمولا انسان در این حالات بیش از هر چیز نیاز به تقویت روحیه دارد و اگر ترس و وحشت و ضعف روحیه بر او غلبه کند شکست او تقریبا قطعی خواهد بود،چه عملی بهتر از نماز و پیوند با خدایی که فرمانش در تمام جهان هستی نافذ است و همه چیز در برابر اراده او سهل و آسان است،می تواند روحیه سربازان مجاهد یا کسانی که مواجه با خطری شده اند را تقویت کند! گذشته از این شواهد فراوانی در مجاهدات مسلمین صدر اول دیده می شود، در اخبار مربوط به جنگ چهارم مسلمانان با صهیونیست ها که در رمضان سال 1393-هجری قمری-روی داد می خوانیم که توجه سربازان اسلام به نماز و مبانی اسلام اثر فوق العاده ای در تقویت روحی آنها و پیروزی بر دشمن داشت.

به هر حال اهمیت و تاثیر نماز،بیش از آن است که در این مختصر بگنجد، بی شک نماز اگر با همه آداب بخصوص با حضور قلب که روح آن است انجام شود، تاثیر فوق العاده مثبتی در فرد و جامعه دارد،و می تواند بسیاری از مشکلات را حل کند،و جامعه را از بسیاری از مفاسد برهاند و در حوادث سخت و پیچیده،یار و یاور انسان باشد. ⁽¹⁾

[سوره البقرة (2): آیات 240 تا 242]

اشاره

وَ اَلَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنْکُمْ وَ یَذَرُونَ أَزْوٰاجاً وَصِیَّةً لِأَزْوٰاجِهِمْ مَتٰاعاً إِلَی اَلْحَوْلِ غَیْرَ إِخْرٰاجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِی مٰا فَعَلْنَ فِی أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَ اَللّٰهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ (240) وَ لِلْمُطَلَّقٰاتِ مَتٰاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی اَلْمُتَّقِینَ (241) کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اَللّٰهُ لَکُمْ آیٰاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ (242)

ترجمه:

240-و کسانی که از شما در آستانه مرگ قرار می گیرند و همسرانی از خود به جا می گذارند.باید برای همسران خود وصیت کنند که تا یک سال،آنها را(با پرداختن هزینه زندگی)بهره مند سازند،به شرط اینکه آنها(از خانه شوهر)بیرون نروند(و اقدام به ازدواج مجدد نکنند).و اگر بیرون روند،(حقی در هزینه ندارند،ولی)گناهی بر شما نیست نسبت به آنچه در باره خود،به طور شایسته انجام می دهند.و خداوند،توانا و حکیم است.

241-و برای زنان مطلقه،هدیه مناسبی لازم است(که از طرف شوهر،پرداخت گردد)این،حقی است بر مردان پرهیزکار.

242-این چنین،خداوند آیات خود را برای شما شرح می دهد،شاید اندیشه کنید!

تفسیر:

بخش دیگری از احکام طلاق

در این آیات بار دیگر به مساله ازدواج و طلاق و اموری در این رابطه باز می گردد.و نخست در باره شوهرانی سخن می گوید که در آستانه مرگ قرار گرفته و همسرانی از خود به جای می گذارند،می فرماید:"و کسانی که از شما می میرند- یعنی در آستانه مرگ قرار می گیرند-و همسرانی از خود باقی می گذارند باید برای همسران خود وصیت کنند که تا یک سال آنها را بهره مند سازند،و از خانه بیرون

نکنند"در خانه شوهر،باقی بمانند و هزینه زندگی آنها پرداخت شود( وَ الَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنْکُمْ وَ یَذَرُونَ أَزْوٰاجاً وَصِیَّةً لِأَزْوٰاجِهِمْ مَتٰاعاً إِلَی الْحَوْلِ غَیْرَ إِخْرٰاجٍ ).

البته این در صورتی است که آنها از خانه شوهر بیرون نروند"و اگر بیرون روند (حقی در هزینه و سکنی ندارند ولی)گناهی بر شما نیست، نسبت به آنچه در باره خود از کار شایسته(مانند انتخاب شوهر مجدد بعد از تمام شدن عده)انجام دهند" ( فَإِنْ خَرَجْنَ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِی مٰا فَعَلْنَ فِی أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ ).

در پایان آیه،گویا برای اینکه چنین زنانی از آینده خود نگران نباشند آنها را دلداری داده،می فرماید:خداوند قادر است که راه دیگری بعد از فقدان شوهر پیشین در برابر آنها بگشاید،و اگر مصیبتی به آنها رسیده حتما حکمتی در آن بوده است،زیرا"خداوند توانا و حکیم است"( وَ اللّٰهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ ).

اگر از روی حکمتش دری را ببندد،به لطفش در دیگری را خواهد گشود و جای نگرانی نیست.

بنا بر آنچه در بالا گفته شد،معلوم می شود جمله"یتوفون"در اینجا به معنی مردن نیست،بلکه به قرینه ذکر وصیت به معنی قرار گرفتن در آستانه مرگ است.

جمله" فَإِنْ خَرَجْنَ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِی مٰا فَعَلْنَ فِی أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ " مطابق تفسیر بالا دلیل بر این است که پرداختن هزینه زندگی تا یک سال از حقوق زن بر ورثه شوهر می باشد،و هر گاه زن به دلخواه خود نخواست در خانه شوهر بماند،و از نفقه استفاده کند،کسی مسئولیتی در برابر او نخواهد داشت و نیز اگر بخواهد اقدام به ازدواج تازه کند مانعی ندارد.

ولی بعضی برای این جمله،تفسیر دیگری ذکر کرده اند و آن اینکه اگر مدت یک سال را صبر نمود و پس از آن،از خانه شوهر بیرون رفت و ازدواج نمود،مانعی ندارد.

مطابق تفسیر دوم نگاهداری عده به مدت یک سال بر زن لازم است،و مطابق

تفسیر اول لازم نیست و به تعبیر دیگر ادامه عده تا یک سال بنا بر تفسیر اول،یک حق است و بنا بر تفسیر دوم یک حکم،ولی ظاهر آیه با تفسیر اول سازگارتر است چرا که ظاهر جمله اخیر این است که جنبه استثناء از حکم قبل دارد.

نکته:

آیا این آیه نسخ شده است؟

بسیاری از مفسران معتقدند که این آیه به وسیله آیه 234 همین سوره که قبلا گذشت و در آن،عده وفات چهار ماه و ده روز تعیین شده بود نسخ شده است، و مقدم بودن آن آیه بر این آیه از نظر ترتیب و تنظیم قرآنی دلیل بر این نیست که قبلا نازل شده است،زیرا می دانیم تنظیم آیات یک سوره بر طبق تاریخ نزول نیست، بلکه گاهی آیاتی که بعد نازل شده در آغاز سوره قرار گرفته،و آیاتی که قبل نازل شده در اواخر سوره،و این به خاطر مناسبت آیات و به دستور پیغمبر اکرم ص صورت گرفته است.

و نیز گفته اند حق نفقه یک سال،قبل از نزول آیات ارث بوده و بعد از آن که برای زن،ارث قرار داده شد،این حق از بین رفت،بنا بر این آیه فوق،از دو جهت(از نظر مقدار زمان عده و از نظر نفقه)نسخ شده است.

مرحوم"طبرسی"در"مجمع البیان"می گوید:همه علما اتفاق دارند که این آیه منسوخ است،سپس حدیثی از امام صادق ع نقل می کند که(در عصر جاهلیت)هنگامی که مرد از دنیا می رفت تا یک سال از مال شوهر،نفقه او را می دادند سپس بدون میراث،خارج می شد،بعدا آیه یک چهارم و یک هشتم (مربوط به ارث زن)،این آیه را نسخ کرد.

بنا بر این باید نفقه زن در مدت عده،از ارث او باشد،و نیز از آن حضرت نقل می کند که فرمود:آیه مربوط به نگه داشتن عده در چهار ماه و ده روز و همچنین آیه

ارث،این آیه را نسخ کرده ⁽¹⁾.

بر هر حال،از کلمات بزرگان استفاده می شود که عده وفات در زمان جاهلیت یک سال بوده و رسوم خرافی و شاقی برای زن در این مدت قائل بودند،اسلام در آغاز،آن رسوم خرافی را از بین برد،ولی عده وفات را در مدت یک سال تثبیت کرد، سپس آن را به چهار ماه و ده روز تبدیل نمود،و تنها زینت کردن و آرایشهای مختلف را در این مدت برای زن ممنوع شمرد.

از گفته"فخر رازی"استفاده می شود که معروف میان مفسرین اهل سنت نیز همین است که آیه فوق،به وسیله آیات ارث و عده چهار ماه و ده روز،منسوخ شده است ⁽²⁾.

ولی اگر اجماع و اتفاق علما و روایات متعدد در این زمینه نبود،ممکن بود گفته شود،بین این آیات تضادی وجود ندارد،عده چهار ماه و ده روز،یک حکم الهی است،اما نگهداری عده تا یک سال و ماندن در خانه شوهر و استفاده از نفقه او یک حق است،یعنی به زن این حق داده می شود که اگر مایل باشد تا یک سال در خانه شوهر متوفای خود بماند و هزینه زندگی او طبق وصیت شوهر در تمام این مدت پرداخت شود،و اگر مایل نبود می تواند بعد از چهار ماه و ده روز از خانه شوهر بیرون رود،یا اقدام به ازدواج نماید و در عین حال طبعا هزینه زندگی او از مال شوهر سابق قطع خواهد شد.

ولی با توجه به روایات متعددی که از طرق اهل بیت ع نقل شده و شهرت حکم نسخ یا اتفاق علما بر آن،قبول چنین تفسیری ممکن نیست،هر چند با ظواهر آیات قابل تطبیق باشد.

در آیه بعد به یکی دیگر از احکام طلاق پرداخته،می فرماید:"برای زنان مطلقه،هدیه شایسته ای است این حقی است بر پرهیزکاران"که از طرف شوهر پرداخت می شود( وَ لِلْمُطَلَّقٰاتِ مَتٰاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ ).

گر چه ظاهر آیه،همه زنان مطلقه را شامل می شود،ولی به قرینه آیه 236 که گذشت،این حکم در مورد زنانی است که مهری برای آنها به هنگام عقد قرار داده نشده و قبل از آمیزش،طلاق داده می شوند،و در حقیقت تاکیدی است،بر حکم مزبور،تا مورد غفلت واقع نشود.

این احتمال نیز وجود دارد که حکم مزبور،همه زنان مطلقه را شامل شود، منتها در مورد بالا جنبه واجب دارد،و در موارد دیگر جنبه مستحبّ،و به هر حال یکی از دستورهای کاملا انسانی است که در اسلام وارد شده و برای پیشگیری از انتقام جویی ها و کینه توزی های ناشی از طلاق اثر مثبتی دارد.

بعضی نیز گفته اند که پرداختن هدیه شایسته در مورد همه زنان مطلقه واجب است،و امری جدا از مهر است،ولی ظاهرا در میان علمای شیعه-همان گونه که از عبارت مرحوم طبرسی در مجمع البیان استفاده می شود-کسی قائل به این قول نیست(مرحوم صاحب جواهر نیز تصریح می کند که هدیه مزبور،جز در همان مورد خاص واجب نیست،و این مساله اجماعی است) ⁽¹⁾.

این احتمال نیز داده شده که منظور از آن،نفقه است که بسیار احتمال ضعیفی است.

به هر حال،این هدیه،طبق روایاتی که از ائمه معصومین ع نقل شده،بعد از پایان عده و جدایی کامل پرداخت می شود،نه در عده طلاق رجعی،و به تعبیر دیگر،هدیه خداحافظی است،نه وسیله ای برای بازگشت ⁽²⁾.

در آخرین آیه مورد بحث که آخرین آیه مربوط به مساله طلاق است، می فرماید:"این چنین خداوند آیات خود را برای شما شرح می دهد شاید اندیشه کنید"( کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمْ آیٰاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ ).

بدیهی است که منظور از اندیشه کردن و تعقل،آن است که مبدأ حرکت به سوی عمل باشد،و گر نه اندیشه تنها درباره احکام،نتیجه ای نخواهد داشت.

از مطالعه در آیات و روایات اسلامی بدست می آید که غالبا"عقل"در مواردی به کار می رود که "ادراک"و فهم با"عواطف و احساسات"آمیخته گردد و به دنبال آن عمل باشد،مثلا اگر قرآن در بسیاری از بحثهای خداشناسی نمونه هایی از نظام شگفت انگیز این جهان را بیان کرده و سپس می گوید ما این آیات را بیان می کنیم" لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ "(تا شما تعقل کنید)منظور این نیست که تنها اطلاعاتی از نظام طبیعت در مغز خود جای دهید زیرا علوم طبیعی اگر کانون دل و عواطف را تحت تاثیر قرار ندهد و هیچگونه تاثیری در ایجاد محبت و دوستی و آشنایی با آفریدگار جهان نداشته باشد ارتباطی با مسائل توحیدی و خداشناسی نخواهد داشت.

و همچنین است اطلاعاتی که جنبه عملی دارد،در صورتی"تعقل"به آنها گفته می شود که"عمل"هم داشته باشد در تفسیر"المیزان" ⁽¹⁾می خوانیم که تعقل در زمینه ای استعمال می شود که به دنبال درک و فهم،انسان وارد مرحله عمل گردد و آیاتی مانند:( وَ قٰالُوا لَوْ کُنّٰا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مٰا کُنّٰا فِی أَصْحٰابِ السَّعِیرِ )"دوزخیان می گویند اگر گوش شنوا داشتیم و تعقل می کردیم در صف اهل جهنم نبودیم" ⁽²⁾یا آیه( أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَتَکُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ یَعْقِلُونَ بِهٰا )"آیا در زمین سیاحت

نکردند تا دلهایی داشته باشند که به وسیله آن بفهمند" ⁽¹⁾شاهد این گفتار است.

زیرا اگر مجرمین روز قیامت آرزوی تعقل در دنیا را می کنند منظور تعقلی است که آمیخته با عمل باشد و یا اگر خدا می گوید مردم سیر و سیاحت کنند و با نظر و مطالعه به اوضاع جهان چیزهایی بفهمند مقصود درک و فهمی است که به دنبال آن مسیر خود را عوض کرده و به راه راست گام نهند.

و به تعبیر دیگر،اگر فکر و اندیشه،ریشه دار باشد،ممکن نیست آثار آن در عمل ظاهر نشود،چگونه ممکن است انسانی به طور قطع اعتقاد به مسموم بودن غذایی داشته باشد و آن را بخورد و یا عقیده قاطع به تاثیر دارویی برای درمان یک بیماری خطرناک داشته باشد و اقدام به خوردن آن نکند.

[سوره البقرة (2): آیه 243]

اشاره

أَ لَمْ تَرَ إِلَی اَلَّذِینَ خَرَجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ هُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ اَلْمَوْتِ فَقٰالَ لَهُمُ اَللّٰهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْیٰاهُمْ إِنَّ اَللّٰهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی اَلنّٰاسِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ اَلنّٰاسِ لاٰ یَشْکُرُونَ (243)

ترجمه:

243-آیا ندیدی جمعیتی را که از ترس مرگ،از خانه های خود فرار کردند؟و آنان،هزارها نفر بودند(که به بهانه بیماری طاعون،از شرکت در میدان جهاد خودداری نمودند).خداوند به آنها گفت:بمیرید!(و به همان بیماری،که آن را بهانه قرار داده بودند،مردند).سپس خدا آنها را زنده کرد،(و ماجرای زندگی آنها را درس عبرتی برای آیندگان قرار داد.)خداوند نسبت به بندگان خود احسان می کند،ولی بیشتر مردم،شکر(او را)بجا نمی آورند.

شان نزول:

در یکی از شهرهای"شام"بیماری طاعون راه یافت و با سرعتی عجیب و سرسام آور مردم یکی پس از دیگری از دنیا می رفتند در این میان عده بسیاری به این امید که شاید از چنگال مرگ رهایی یابند آن محیط و دیار را ترک گفتند از آنجا که آنها پس از فرار از محیط خود و رهایی از مرگ در خود احساس قدرت و استقلالی نموده و با نادیده گرفتن اراده الهی و چشم دوختن به عوامل طبیعی دچار غرور شدند پروردگار،آنها را نیز در همان بیابان به همان بیماری نابود ساخت.

از بعضی روایات استفاده می شود که اصل آمدن بیماری مزبور در این سرزمین به عنوان مجازات بود،زیرا پیشوا و رهبر آنان از آنان خواست که خود را برای مبارزه آماده کنند و از شهر خارج گردند آنها به بهانه اینکه در محیط جنگ مرض طاعون است از رفتن به میدان جنگ خودداری کردند پروردگار آنها را به همان چیزی که از آن هراس داشتند و بهانه فرار قرار داده بودند مبتلا ساخت و بیماری طاعون در آنها شایع شد آنها خانه های خود را خالی کرده و برای نجات از

طاعون فرار کردند و در بیابان همگی از بین رفتند مدتها از این جریان گذشت و حزقیل ⁽¹⁾که یکی از پیامبران بنی اسرائیل بود از آنجا عبور نمود و از خدا خواست که آنها را زنده کند خداوند دعای او را اجابت نمود و آنها به زندگی بازگشتند.

تفسیر:

چگونه مردند و چگونه زنده شدند؟

این آیه،همانگونه که در شان نزول آمد،اشاره سر بسته و در عین حال آموزنده ای است.به سرگذشت عجیب یکی از اقوام پیشین،که بیماری مسری و وحشتناکی در محیط آنها ظاهر گشت،و هزاران نفر،از آن منطقه فرار کردند، می فرماید:"آیا ندیدی کسانی را که از خانه خود از ترس مرگ فرار کردند در حالی که هزاران نفر بودند"( أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ خَرَجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ هُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ ).

مسلم است که جمله" أَ لَمْ تَرَ "(آیا ندیدی)در اینجا به معنی آیا نمی دانی است،زیرا در ادبیات عرب هر گاه بخواهند مطلبی را به طور کامل مجسم سازند و آن را به عنوان یک امر واضح قلمداد کنند مخاطب را با جمله"ا لم تر"خطاب می کنند،گر چه مخاطب در این جمله،پیامبر است،ولی در واقع،منظور همه افرادند.

گر چه آیه فوق اشاره به عدد خاصی نکرده،و تنها واژه"الوف"که به معنی هزارها است،به کار برده،ولی بعضی از روایات،تعداد نفرات آنها را ده هزار و بعضی هفتاد یا هشتاد هزار ذکر می کند ⁽²⁾.

سپس به عاقبت کار آنها اشاره کرده،می فرماید:"خداوند به آنها فرمود:

بمیرید"و به آن بیماری که آن را بهانه قرار داده بودند مردند( فَقٰالَ لَهُمُ اللّٰهُ مُوتُوا ).

"سپس خداوند آنها را زنده کرد"تا ماجرای زندگی آنان درس عبرتی برای دیگران باشد( ثُمَّ أَحْیٰاهُمْ ).

روشن است که منظور از"موتوا"(بمیرید)،یک امر لفظی نیست،بلکه امر تکوینی خداوند است که بر سراسر جهان هستی و عالم حیات،حکومت می کند یعنی خداوند،عوامل مرگ آنها را فراهم ساخت،و به سرعت همگی از میان رفتند، این امر،همانند امری است که در آیه 82 سوره یس آمده: إِنَّمٰا أَمْرُهُ إِذٰا أَرٰادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ :"امر او تنها این است که هنگامی که چیزی را اراده کند می گوید ایجاد شو و فورا موجود می شود"! جمله" ثُمَّ أَحْیٰاهُمْ "اشاره به زنده شدن آن جمعیت،پس از مرگ است و همانگونه که در شان نزول خواندیم به دعای حزقیل پیامبر،صورت گرفت،و از آنجا که بازگشت آنان به حیات،یکی از نعمتهای روشن الهی بود،(هم از نظر خودشان،و هم از نظر عبرت مردم)در پایان آیه می فرماید:"خداوند نسبت به بندگان خود احسان می کند،ولی بیشتر مردم،شکر او را به جا نمی آورند"( إِنَّ اللّٰهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی النّٰاسِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَشْکُرُونَ ).

نه تنها این گروه،بلکه همه انسانها مشمول الطاف و عنایات و نعمتهای اویند.

نکته ها:

اشاره

1-آیا این ماجرا یک حادثه تاریخی بوده یا تمثیل است؟

آیا آنچه در داستان فوق آمده است یک حادثه واقعی تاریخی است که قرآن به طور سر بسته به آن اشاره کرده و شرح آن در روایات آمده است و یا از قبیل ذکر مثال برای مجسم ساختن حقایق عقلی،در لباسهای حسی است،از آنجا که سرگذشت مزبور جنبه های غیر عادی دارد،و هضم آن برای بعضی از مفسران مشکل شده از اینرو وقوع چنین حادثه ای را انکار کرده اند و منظور از آیه را تنها یک