مشخصات کتاب

سرشناسه : مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵ -

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر نمونه/ بقلم جمعی از نویسندگان؛ زیرنظر ناصر مکارم شیرازی.

مشخصات نشر : طهران. : دارالکتب الاسلامیه ، ۱۳۵۳.

مشخصات ظاهری : ج.

وضعیت فهرست نویسی : فهرست نویسی توصیفی

یادداشت : فهرستنویسی براساس جلد دوم، ۱۳۵۳.

یادداشت : کتابنامه.

شماره کتابشناسی ملی : ۵۴۲۴۵

[ ادامه سوره آل عمران ]

اشاره

[سوره آل عمران (3): آیه 92]

اشاره

لَنْ تَنٰالُوا اَلْبِرَّ حَتّٰی تُنْفِقُوا مِمّٰا تُحِبُّونَ وَ مٰا تُنْفِقُوا مِنْ شَیْءٍ فَإِنَّ اَللّٰهَ بِهِ عَلِیمٌ (92)

ترجمه:

92-هرگز به(حقیقت)نیکو کاری نمی رسید مگر اینکه از آنچه دوست می دارید(در راه خدا)انفاق کنید،و آنچه انفاق می کنید خداوند از آن با خبر است.

تفسیر:

اشاره

یک نشانه ایمان

لَنْ تَنٰالُوا الْبِرَّ حَتّٰی تُنْفِقُوا مِمّٰا تُحِبُّونَ

واژه"بر"در اصل به معنی وسعت است،و لذا صحراهای وسیع را"بر" (بفتح ب)می گویند،و به همین جهت به کارهای نیک که نتیجه آن گسترده است و به- دیگران می رسد"بر"(بکسر ب)گفته می شود،و تفاوت میان"بر"و"خیر"از نظر لغت عرب این است که"بر"نیکوکاری توأم با توجه و از روی قصد و اختیار است،ولی"خیر"به هر نوع نیکی که به دیگری بشود اگر چه بدون توجه باشد، اطلاق می گردد.

***آیه فوق می گوید:"شما هرگز بحقیقت"بر"و نیکی نمی رسید مگر اینکه از آنچه دوست می دارید در راه خدا انفاق کنید".

در این که مقصود در اینجا از کلمه"بر"چیست؟مفسران گفتگوی بسیار دارند،بعضی آن را به معنی بهشت،و بعضی به معنی پرهیز کاری و تقوی،و بعضی به معنی پاداش نیک گرفته اند،ولی آنچه از آیات قرآن استفاده می شود این است که"بر"معنی وسیعی دارد و به تمام نیکیها اعم از ایمان و اعمال پاک گفته می شود، چنان که از آیه 177 سوره بقره استفاده می شود که"ایمان به خدا،و روز جزا، و پیامبران،و کمک به نیازمندان،و نماز و روزه،و وفای به عهد،و استقامت در برابر مشکلات و حوادث"همه از شعب"بر"محسوب می شوند.

بنا بر این رسیدن به مقام نیکوکاران واقعی،شرایط زیادی دارد که یکی از آنها انفاق کردن از اموالی است که مورد علاقه انسان است،زیرا عشق و علاقه واقعی به خدا،و احترام به اصول انسانیت و اخلاق،آن گاه روشن می شود که انسان بر سر دو راهی قرار گیرد،در یک طرف مال و ثروت یا مقام و منصبی قرار داشته باشد که مورد علاقه شدید او است،و در طرف مقابل خدا و حقیقت و عواطف انسانیت و نیکو کاری، اگر از اولی بخاطر دومی صرف نظر کرد معلوم می شود که در عشق و علاقه خود صادق است،و اگر تنها در این راه از موضوعات جزئی حاضر بود صرف نظر کند، معلوم می شود عشق و علاقه معنوی او نیز بهمان پایه است و این مقیاسی است برای سنجش ایمان و شخصیت.

نفوذ آیات قرآن در دلهای مسلمانان

نفوذ آیات قرآن در دلهای مسلمانان بقدری سریع و عمیق بود که بلافاصله بعد از نزول آیات اثر آن ظاهر می گشت،بعنوان نمونه در مورد آیه فوق در تواریخ و تفاسیر اسلامی چنین می خوانیم:

1-یکی از یاران پیامبر ص بنام ابو طلحه انصاری در مدینه نخلستان و باغی داشت بسیار مصفا و زیبا،که همه در مدینه از آن سخن می گفتند،در آن چشمه آب صافی بود که هر موقع پیامبر ص به آن باغ می رفت از آن آب میل می کرد و وضو می ساخت،و علاوه بر همه اینها آن باغ درآمد خوبی برای"ابو طلحه"

داشت،پس از نزول آیه فوق به خدمت پیامبر ص آمد و عرض کرد:می دانی که محبوب ترین اموال من همین باغ است،و من می خواهم آن را در راه خدا انفاق کنم تا ذخیره ای برای رستاخیز من باشد،پیامبر ص فرمود:

بخ بخ ذلک مال رابح لک :

آفرین بر تو،آفرین بر تو،این ثروتی است که برای تو سودمند خواهد بود،سپس فرمود:

من صلاح می دانم که آن را به خویشاوندان نیازمند خود بدهی،ابو طلحه دستور پیامبر ص را عمل کرد و آن را در میان بستگان خود تقسیم کرد ⁽¹⁾.

2-روزی مهمانی بر ابو ذر وارد شد،او که زندگی ساده ای داشت از مهمان معذرت خواست که من بر اثر گرفتاری نمی توانم شخصا از تو پذیرایی کنم،من چند شتر در فلان نقطه دارم،قبول زحمت کن بهترین آنها را بیاور(تا برای تو قربانی کنم) میهمان رفت و شتر لاغری با خود آورد،ابو ذر به او گفت به من خیانت کردی،چرا چنین شتری آوردی؟او در جواب گفت:من فکر کردم روزی به شترهای دیگر نیازمند خواهی شد،ابو ذر گفت:روز نیاز من زمانی است که از این جهان چشم می بندم(چه بهتر که برای آن روز ذخیره کنم)خداوند می فرماید: لَنْ تَنٰالُوا الْبِرَّ حَتّٰی تُنْفِقُوا مِمّٰا تُحِبُّونَ ⁽²⁾.

3-زبیده همسر هارون الرشید قرآنی بسیار گران قیمت داشت که آن را با زر و زیور و جواهرات تزیین کرده بود و علاقه فراوانی به آن داشت،یک روز هنگامی که از همان قرآن تلاوت می کرد به آیه لَنْ تَنٰالُوا الْبِرَّ حَتّٰی تُنْفِقُوا مِمّٰا تُحِبُّونَ رسید،با خواندن آیه در فکر فرو رفت و با خود گفت هیچ چیز مثل این قرآن نزد من محبوب نیست و باید آن را در راه خدا انفاق کنم،کسی را به دنبال جواهرفروشان فرستاد و تزیینات و جواهرات آن را بفروخت و بهای آن را در بیابانهای حجاز برای تهیه آب مورد نیاز بادیه نشینان مصرف کرد که می گویند:امروز هم بقایای آن چاهها وجود دارد و به نام او نامیده می شود.

وَ مٰا تُنْفِقُوا مِنْ شَیْءٍ فَإِنَّ اللّٰهَ بِهِ عَلِیمٌ

در پایان آیه برای جلب توجه انفاق کنندگان می فرماید:آنچه در راه خدا انفاق می کنید کم یا زیاد از اموال مورد علاقه یا غیر مورد علاقه،خداوند از همه آنها آگاه است و بنا بر این هرگز گم نخواهد شد و نیز چگونگی آن بر او مخفی نخواهد ماند.

[سوره آل عمران (3): آیات 93 تا 95]

اشاره

کُلُّ اَلطَّعٰامِ کٰانَ حِلاًّ لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ إِلاّٰ مٰا حَرَّمَ إِسْرٰائِیلُ عَلیٰ نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ اَلتَّوْرٰاةُ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْرٰاةِ فَاتْلُوهٰا إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ (93) فَمَنِ اِفْتَریٰ عَلَی اَللّٰهِ اَلْکَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ اَلظّٰالِمُونَ (94) قُلْ صَدَقَ اَللّٰهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ اَلْمُشْرِکِینَ (95)

ترجمه:

93-همه غذاها(ی پاک)بر بنی اسرائیل حلال بود جز آنچه اسرائیل(یعقوب)پیش از نزول تورات بر خود تحریم کرده بود(مانند گوشت شتر که برای او ضرر داشت) بگو اگر راست می گوئید تورات را بیاورید و بخوانید(این نسبتهایی که به- پیامبران پیشین میدهید حتی در تورات تحریف شده شما نیست).

94-بنا بر این آنها که بعد از این به خدا دروغ می بندند ستمگرند(و از روی علم و عمد چنین می کنند).

95-بگو خدا راست گفته(و اینها در آئین پاک ابراهیم نبوده)بنا بر این از آئین ابراهیم پیروی کنید که به حق گرایش داشت و از مشرکان نبود.

شان نزول:

از روایات و نقل مفسران استفاده می شود که یهود،دو ایراد دیگر در گفتگوهای خود به پیامبر ص کردند،نخست این که چگونه پیامبر اسلام گوشت و شیر شتر را حلال می داند با این که در آئین ابراهیم ع حرام بوده،و به همین دلیل یهود هم به پیروی از ابراهیم آنها را بر خود حرام می دانند،نه تنها ابراهیم بلکه نوح هم

اینها را تحریم کرده بود با این حال چگونه کسی که آنها را حرام نمی داند دم از آئین ابراهیم می زند؟! دیگر این که چگونه پیامبر اسلام خود را وفادار به آئین پیامبران بزرگ خدا مخصوصا ابراهیم ع می داند در حالی که تمام پیامبرانی که از دودمان اسحاق فرزند ابراهیم بودند "بیت المقدس"را محترم می شمردند،و بسوی آن نماز می- خواندند،ولی پیامبر اسلام از آن قبله روی گردانده و کعبه را قبله گاه خود انتخاب کرده است؟! آیات فوق به ایراد اول پاسخ گفته و دروغ آنها را روشن می سازد،و آیات آینده به ایراد دوم پاسخ می گوید.

تفسیر:

اشاره

کُلُّ الطَّعٰامِ کٰانَ حِلاًّ لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ إِلاّٰ مٰا حَرَّمَ إِسْرٰائِیلُ عَلیٰ نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْرٰاةُ

:

این آیه با صراحت تمام تهمتهای یهود را در مورد تحریم پاره ای از غذاهای پاک(مانند شیر و گوشت شتر)رد می کند و می گوید:در آغاز،تمام این غذاها برای بنی اسرائیل حلال بود،مگر آنچه اسرائیل(اسرائیل نام دیگر یعقوب است) بر خود تحریم کرده بود.

در باره این که یعقوب چه نوع غذایی را بر خود تحریم کرده بود؟و علت آن تحریم چه بود؟توضیحی در آیه ذکر نشده است،ولی از روایات اسلامی برمی آید که هنگامی که یعقوب گوشت شتر می خورد بیماری عرق النسا ⁽¹⁾بر او شدت می گرفت.

و لذا تصمیم گرفت که از خوردن آن برای همیشه خودداری کند،پیروان

او هم در این قسمت به او اقتدا کردند،و تدریجا امر بر بعضی مشتبه شد،و تصور کردند این یک تحریم الهی است،و آن را بعنوان یک دستور دینی بخدا نسبت دادند.قرآن در آیه بالا علت اشتباه آنها را تشریح می کند و روشن می سازد که نسبت دادن این موضوع بخدا یک تهمت است.

بنا بر این قبل از نزول تورات هیچ یک از غذاهای پاکیزه بر بنی اسرائیل حرام نبوده که با جمله" مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْرٰاةُ "در آیه فوق به آن اشاره شده است، اگر چه بعد از نزول تورات و آمدن موسی بن عمران بر اثر ظلم و ستم یهود پاره ای از غذاهای پاکیزه به عنوان مجازات،بر آنها تحریم شد. قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْرٰاةِ فَاتْلُوهٰا إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ خداوند در این جمله به پیامبرش دستور می دهد که از یهود دعوت کند همان تورات موجود نزد آنها را بیاورند و آن را بخواند تا معلوم شود که ادعای آنها در مورد تحریم غذاها نادرست است،ولی آنها حاضر به انجام این کار نشدند چون می دانستند در تورات چنین چیزی وجود ندارد. فَمَنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ الْکَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ اکنون که آنها حاضر به آوردن تورات نشدند و افترا بستن آنها بر خدا مسلم شد باید بدانند کسانی که بر خدا دروغ می بندند ستمگرند،هم بر خود ستم می کنند که خویش را گرفتار مجازات و کیفر الهی می سازند،و هم به دیگران که آنها را با دروغ و نیرنگ از راه راست منحرف می سازند.

تورات کنونی و تحریم پاره ای از گوشتها:

در تورات کنونی در سفر"لاویان"فصل یازدهم ضمن بیان گوشتهای حرام و حلال چنین می خوانیم:"از نوشخوار کنندگان و سم چاکان اینها را نخورید،شتر را با وجودی که نوشخوار می کند اما تمام سم چاک نیست آن برای شما ناپاک است".

از جمله های فوق استفاده می شود که یهود گوشت شتر و سایر سم چاکان را

حرام می دانستند،ولی هیچگونه دلالتی بر تحریم آنها در آئین ابراهیم و نوح ندارد ممکن است این قسمت از آنها باشد که بعنوان مجازات بر یهود تحریم شده بود. قُلْ صَدَقَ اللّٰهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ اکنون که می بینید من در دعوت خود صادق و راستگویم،پس از آئین من که همان آئین پاک و بی آلایش ابراهیم است پیروی نمائید زیرا او"حنیف"بود یعنی از ادیان باطل متمایل بحق شده بود و در دستورات او حتی در مورد غذاهای پاک یک حکم انحرافی و تحریم بی دلیل وجود نداشت.او هرگز از مشرکان نبود و این که مشرکان عرب خود را بر آئین او می دانند کاملا بی معنی است،"بت پرست"کجا و"بت شکن"کجا؟ قابل توجه این که در قرآن کرارا روی این جمله تکیه شده است که ابراهیم از مشرکان نبود. ⁽¹⁾

زیرا همانطور که قبلا هم اشاره کردیم بت پرستان جاهلیت مدعی بودند که بر آئین ابراهیم هستند و آن قدر در این ادعا پیش رفته بودند که دیگران،آنها را "حنفا"(پیروان ابراهیم)!معرفی می کردند،لذا قرآن مکرر این موضوع را نفی می کند.

[سوره آل عمران (3): آیات 96 تا 97]

اشاره

إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنّٰاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبٰارَکاً وَ هُدیً لِلْعٰالَمِینَ (96) فِیهِ آیٰاتٌ بَیِّنٰاتٌ مَقٰامُ إِبْرٰاهِیمَ وَ مَنْ دَخَلَهُ کٰانَ آمِناً وَ لِلّٰهِ عَلَی اَلنّٰاسِ حِجُّ اَلْبَیْتِ مَنِ اِسْتَطٰاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اَللّٰهَ غَنِیٌّ عَنِ اَلْعٰالَمِینَ (97)

ترجمة:

96-نخستین خانه ای که برای مردم(و نیایش خداوند)قرار داده شد در سرزمین مکه است که پر برکت و مایه هدایت جهانیان است.

97-در آن نشانه های روشن است(از جمله)مقام ابراهیم،و هر کس داخل آن شود در امان خواهد بود و برای خدا بر مردم است که آهنگ خانه(او)کنند،آنها که توانایی رفتن به سوی آن دارند،و هر کس کفر بورزد(و حج را ترک کند به خود زیان رسانیده)خداوند از همه جهانیان بی نیاز است.

تفسیر:

اشاره

نخستین خانه مردم

إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنّٰاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبٰارَکاً

همانطور که در ذیل آیات سابق گفتیم یهود به پیامبر اسلام دو ایراد داشتند که پاسخ نخستین ایرادشان در آیات سابق آمد،و پاسخ دومین ایراد که در باره فضیلت بیت المقدس و برتری آن بر کعبه بود در این آیات آمده است.

در آیه فوق قرآن می گوید اگر کعبه بعنوان قبله مسلمانان انتخاب شده است،جای تعجب نیست،زیرا این نخستین خانه توحید است،و باسابقه ترین معبدی است که در روی زمین وجود دارد،هیچ مرکزی پیش از آن مرکز نیایش و پرستش پروردگار نبوده،خانه ای است که برای مردم و بسود جامعه بشریت در نقطه ای که مرکز اجتماع و محلی پربرکت است ساخته شده است.

تاریخ و منابع اسلامی هم به ما می گوید که خانه کعبه بدست آدم ع ساخته

شد و سپس در طوفان نوح آسیب دید و به وسیله ابراهیم خلیل تجدید بنا شد ⁽¹⁾.

بنا بر این انتخاب پرسابقه ترین خانه توحید برای قبله از هر نقطه دیگری شایسته تر است.

جالب توجه اینکه در این آیه خانه کعبه که نام دیگرش"بیت اللّٰه"هست بعنوان خانه مردم معرفی شده،و این تعبیر بیان کننده این حقیقت است که آنچه بنام خدا و برای خدا است باید در خدمت مردم و بندگان او باشد،و آنچه در خدمت مردم و بندگان خدا است برای خدا محسوب می شود.

ضمنا از این آیه اهمیت سابقه داشتن در مسیرهای الهی و سازنده،روشن می شود،و لذا در آیه فوق نخستین فضیلتی که برای خانه کعبه ذکر شده همان سابقه ممتد و طولانی آن است و از اینجا پاسخ ایرادی که در مورد احترام"حجر الاسود"می شود نیز روشن می گردد،زیرا عده ای می گویند یک قطعه سنگ چه ارزش و اهمیتی دارد که همه سال میلیونها مردم برای استلام آن(دست گذاشتن بر آن) بر یکدیگر پیشی گیرند و بعنوان یک مستحبّ مؤکد در برنامه زائران خانه خدا گنجانیده شود؟ ولی توجه به تاریخچه این سنگ مخصوص نشان می دهد که امتیازی در آن است که در هیچ سنگ دیگری در جهان نمیتوان پیدا کرد و آن این که پرسابقه ترین چیزی است که بعنوان مصالح ساختمان،در یک مرکز عبادت و پرستش خداوند، بکار رفته،زیرا می دانیم تمام معابد روی زمین و حتی کعبه که نخستین پرستشگاه است بارها تجدید بنا شده و مصالحی که در ساختمان آنها بکار رفته،تغییر یافته است تنها همین قطعه سنگ است که با مرور هزاران سال هنوز بعنوان مصالح ثابت در این معبد پر سابقه پا بر جا مانده است،بنا بر این اهمیت آن در واقع همان سابقه داشتن در مسیر خدا و خدمت به مردم است.

بعلاوه این سنگ تاریخ خاموشی از نسلهای فراوان مؤمنان در قرون و اعصار مختلف است،این سنگ زنده کننده خاطره استلام انبیای بزرگ و بندگان خاص خدا است که در کنار آن به نیایش پروردگار برخاستند.

موضوع دیگری که توجه به آن در اینجا لازم است این است که آیه فوق می گوید:

این نخستین خانه ای بوده است که برای مردم ساخته شده است،روشن است که منظور "نخستین خانه عبادت و پرستش"است،بنا بر این هیچ مانعی ندارد که قبل از آن خانه های مسکونی دیگر در روی زمین وجود داشته است،و این تعبیر پاسخ روشنی است به آنها(مانند نویسنده تفسیر المنار)که می گویند خانه کعبه نخستین بار بدست ابراهیم ساخته شد و ساخته شدن آن را بدست آدم در ردیف افسانه ها قلمداد می کنند.

در حالی که بطور مسلم قبل از ابراهیم معبد و پرستشگاه در جهان وجود داشته و انبیای پیشین همچون نوح از آن استفاده می کردند بنا بر این چگونه ممکن است خانه کعبه که نخستین معبد جهان است به دست ابراهیم ساخته شده باشد.

منظور از بکه چیست؟

"بکه"در اصل از ماده"بک"(بر وزن فک)به معنی ازدحام و اجتماع است، و این که به خانه کعبه،یا زمینی که خانه کعبه در آن ساخته شده است"بکه" گفته اند به خاطر ازدحام و اجتماع مردم در آنجا است و بعید نیست که این اسم از آغاز روی آن نبوده و پس از رسمیت یافتن برای عبادت روی آن گذاشته شده باشد.

در روایتی از امام صادق ع نقل شده که"مکه"نام مجموع شهر است و "بکه"نام محلی است که خانه کعبه در آنجا بنا شده است.

بعضی از مفسران نیز احتمال داده اند که بکه همان مکه بوده باشد که"م" در آن تبدیل به"ب"شده است نظیر"لازم"و"لازب"که هر دو در لغت عرب به- یک معنی است.

برای نامگذاری خانه کعبه و محل آن به"بکه"وجه دیگری نیز گفته اند و آن این که ماده مزبور به معنی از بین بردن نخوت و غرور آمده است،و چون در این مرکز بزرگ،همه تبعیضات برچیده می شود و گردنکشان و مغروران همانند مردم عادی باید به نیایش برخیزند و غرور آنها به این وسیله درهم شکسته میشود به آن بکه گفته شده.

توسعه مسجد الحرام

از زمان پیامبر ص به بعد هر قدر مسلمانان فزونی می یافتند و طبعا زائران خانه خدا بیشتر می شدند،مسجد الحرام از طرف خلفای وقت توسعه داده می شد.

در تفسیر"عیاشی"نقل شده که در زمان منصور،خلیفه عباسی،بر اثر کثرت حجاج می خواستند مسجد الحرام را بار دیگر توسعه دهند، منصور مردمی را که در اطراف مسجد خانه داشتند طلبید،تا خانه آنها را خریداری کند،ولی آنها به هیچ قیمتی حاضر به فروش نشدند،منصور در بن بست سختی قرار گرفته بود (زیرا از یک طرف نمی خواست با اعمال زور خانه های آنها را خراب کند چون انعکاس خوبی نداشت و از طرف دیگر آنها هم حاضر به واگذاری خانه خود نبودند) در این باره از امام صادق(ع)سؤال کرد،امام فرمود غمناک مباش در این باره دلیل روشنی است که می توانی با آن استدلال کنی،پرسید کدام دلیل؟فرمود:به- کتاب خدا،پرسید به کجای کلام الهی؟فرمود:به این آیه:" إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنّٰاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبٰارَکاً "زیرا خداوند می گوید:"نخستین خانه ای که برای مردمان ساخته شد،خانه کعبه بود"بنا بر این اگر آنها پیش از بنای کعبه خانه ساخته بودند اطراف خانه کعبه مال آنها بود،ولی اگر خانه کعبه مقدم بوده،این حریم(تا آنجا که مورد نیاز زائران خانه خداست)متعلق به کعبه است!.

منصور دستور داد آنها را حاضر ساختند و به همین سخن در برابر آنها استدلال کرد آنان در پاسخ فرو ماندند و گفتند:هر طور مایل باشی موافق خواهیم بود.

باز در همان تفسیر نقل شده که نظیر این حادثه در زمان مهدی عباسی

تکرار شد،مهدی از فقهای وقت سؤال کرد همه گفتند:اگر مالکان خانه ها راضی نباشند ملک غصبی را نمی توان داخل مسجد الحرام کرد،علی بن یقطین اجازه خواست تا این مسئله را از موسی بن جعفر(ع)سؤال کند،مهدی به والی مدینه نوشت تا حل این مشکل را از امام موسی بن جعفر ع بخواهد حضرت فرمود:

بنویس "بسم اللّٰه الرحمن الرحیم اگر خانه کعبه اول بنا شده و مردم سپس در کنار آن فرود آمده اند فضای اطراف آن متعلق به خانه کعبه است،و اگر سکونت مردم در آنجا مقدم بر خانه کعبه بوده آنها سزاوارترند".

چون پاسخ به"مهدی عباسی"رسید بقدری خوشحال شد که نامه را گرفت و بوسید،سپس دستور داد خانه ها را خراب کردند،صاحبان خانه بخدمت امام- موسی بن جعفر ع رفتند و تقاضا کردند نامه ای در این باب به مهدی بنویسد تا قیمت خانه های آنها را رد کند.حضرت در نامه نوشت:چیزی به آنان عطا کن.او هم آنها را راضی کرد.

***این دو روایت"استدلال لطیفی"در بر دارد که با موازین متداول حقوقی نیز کاملا قابل تطبیق است،و آن اینکه معبدی همچون خانه کعبه به هنگامی که در زمین بکری ساخته شود تا شعاع احتیاجات خود نسبت به آن زمین اولویت دارد، البته تا آن روز که این احتیاج جنبه ضرورت پیدا نکرده دیگران هم می توانند از حریم آن استفاده کنند،اما آن روز که نیاز مبرم پیدا شد از حق اولویت نخستین می توان استفاده کرد.

امتیازات خانه کعبه:

اشاره

در این دو آیه برای کعبه علاوه بر امتیاز"نخستین پرستشگاه بودن"چهار امتیاز دیگر ذکر شده است:

1-مبارکا

"مبارک"به معنی پر برکت و پر فایده است،و کعبه از این جهت مبارک است که هم از نظر معنوی و هم از نظر مادی در یکی از پربرکت ترین سرزمینهای جهان است،برکات معنوی این سرزمین و جذبه های الهی و تحرک و جنبش و وحدتی که در پرتو آن مخصوصا در مراسم حج به وجود می آید بر هیچکس پوشیده نیست،و اگر تنها به جنبه های صوری مراسم حج اکتفاء نشود و روح و فلسفه آن زنده گردد آن گاه برکت واقعی آن آشکارتر خواهد بود.

از نظر مادی با اینکه سرزمین خشک و بی آب و علفی است و به هیچ وجه از نظر طبیعی مناسب شرائط زندگی نیست این شهر در طول تاریخ همواره یکی از شهرهای آباد و پر تحرک و یک مرکز آماده برای زندگی و حتی برای تجارت بوده است.

2- هُدیً لِلْعٰالَمِینَ

کعبه مایه هدایت جهانیان است و مردم از نقاط دور و نزدیک،صفحات خشکی و دریا را زیر پا میگذارند و به این عبادتگاه بزرگ جلب می شوند و در مراسم با شکوه حج که از زمان ابراهیم هم چنان رائج بوده شرکت می کنند،حتی عرب جاهلی نیز کعبه را گرامی می داشت،و مراسم حج را به عنوان اینکه آئین ابراهیم است با اینکه با خرافات آمیخته شده بود انجام می داد،و در پرتو همان مراسم ناقص خود تا حدود زیادی از کارهای نادرست خود موقتا دست برمیداشت و به این ترتیب همگان حتی بت پرستان از هدایت این خانه بزرگ بهره مند می شدند،جاذبه معنوی این سرزمین و این خانه مقدس چنان است که همه را بی اختیار تحت تاثیر خود قرار می دهد.

3- فِیهِ آیٰاتٌ بَیِّنٰاتٌ مَقٰامُ إِبْرٰاهِیمَ

در این خانه نشانه های روشنی از خدا پرستی و توحید و معنویت به چشم می خورد،و دوام و بقای آن در طول تاریخ در برابر دشمنان نیرومندی که قصد

نابود ساختن آن را داشتند یکی از این نشانه ها است،آثاری که از پیامبر بزرگی همچون ابراهیم ع در کنار آن باقی مانده مانند زمزم،صفا،مروه،رکن ⁽¹⁾حطیم ⁽²⁾حجر الاسود،حجر اسماعیل ⁽³⁾که هر کدام تاریخ مجسمی از قرون و اعصار گذشته است و روشنگر خاطره های عظیم و جاویدان می باشد،از دیگر نشانه ها است.

از میان این نشانه های روشن،مقام ابراهیم به خصوص ذکر شده،زیرا محلی است که در آن ابراهیم ایستاد،به خاطر بنای کعبه،و یا به خاطر انجام مراسم حج و یا برای دعوت عمومی مردم برای انجام این مراسم بزرگ،و در هر حال از مهمترین آیات مزبور است و خاطرات بی نظیری از فداکاریها،اخلاصها،و اجتماعها را زنده می کند.

در این که منظور از "مَقٰامُ إِبْرٰاهِیمَ" خصوص آن نقطه ای است که هم اکنون سنگ مخصوصی که اثر پای ابراهیم بر آن نمایان است در آنجا است،یا منظور از آن تمام"حرم مکه"و یا"تمام مواقف حج"است،در میان مفسران گفتگو است ولی در روایتی که از امام صادق ع در کتاب کافی نقل شده اشاره به همان احتمال اول شده است.

4- وَ مَنْ دَخَلَهُ کٰانَ آمِناً

ابراهیم ع بعد از بنای خانه کعبه امنیت شهر مکه را از خداوند درخواست نمود و گفت: رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً (ابراهیم-35):"خداوندا این سرزمین را سرزمین امن و امانی قرار بده"خدا دعای ابراهیم را اجابت کرد و آن را یک مرکز امن قرار داد که هم مایه آرامش روح و امنیت اجتماع مردمی است که به آن

می آیند و از آن الهام می گیرند و هم از نظر قوانین مذهبی،امنیت آن آن چنان محترم شمرده شده که هر گونه جنگ و مبارزه در آن ممنوع است.

مخصوصا در اسلام"کعبه"بعنوان یک مامن و پناهگاه شناخته شده،و حتی حیوانات این سرزمین از هر نظر باید در امنیت باشند و کسی مزاحم آنها نشود، افراد انسانی که به آن پناه می برند نیز در امان هستند حتی اگر قاتل و جانی باشند نمی توان متعرض آنها شد،ولی برای این که این احترام خاص خانه کعبه مورد سوء استفاده قرار نگیرد،و حق مظلومان پایمال نگردد اگر افراد جنایت کار و مجرمی به- آن پناهنده شوند دستور داده شده آنها را از نظر آب و غذا در مضیقه قرار دهند، تا مجبور گردند آنجا را ترک گویند،و آنها را به کیفر برسانند. وَ لِلّٰهِ عَلَی النّٰاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطٰاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً در این جمله دستور انجام حج به همه مردم داده شده است و از آن تعبیر به- یک بدهی و دین الهی شده است که بر ذمه عموم مردم می باشد زیرا فرموده است " وَ لِلّٰهِ عَلَی النّٰاسِ ""برای خدا بر مردم است...".

واژه"حج"در اصل به معنی قصد است و به همین جهت به جاده و راه"محجة" (بر وزن مودة)گفته می شود،زیرا انسان را به مقصد می رساند،و به دلیل و برهان حجت می گویند،زیرا مقصود را در بحث روشن می سازد، و اما این که این مراسم مخصوص را حج نامیده اند برای این است که به هنگام حرکت برای شرکت در این مراسم"قصد زیارت خانه خدا"می کنند و به همین دلیل در آیه فوق اضافه به- بیت(خانه کعبه)شده است.

همانطور که سابقا اشاره کرده ایم مراسم زیارت خانه کعبه نخستین بار در زمان ابراهیم"رسمیت"یافت،و سپس بصورت یک سنت حتی در زمان عرب جاهلی ادامه یافت،و در اسلام به صورت کاملتر و خالی از هر گونه خرافه دوران جاهلی تشریع

گردید ⁽¹⁾(البته از نهج البلاغه(خطبه قاصعه)و بعضی از روایات بخوبی استفاده می- شود که فریضه حج از زمان آدم ع تشریع شده بود،ولی رسمیت یافتن آن بیشتر مربوط به زمان ابراهیم ع است).

حج بر هر انسانی که توانایی داشته باشد در عمر فقط یک بار واجب می شود و از آیه فوق نیز بیش از این استفاده نمی گردد زیرا حکم مطلق است و با یک بار انجام دادن امتثال حاصل می شود.

تنها شرطی که در آیه برای وجوب حج ذکر شده مسئله استطاعت است که با تعبیر" مَنِ اسْتَطٰاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً "(کسی که توانایی راه پیمایی بسوی خانه کعبه داشته باشد)بیان شده.

البته در روایات اسلامی و کتب فقهی،استطاعت،به معنی"داشتن زاد و توشه،و مرکب،و توانایی جسمی،و باز بودن راه،و توانایی بر اداره زندگی به- هنگام بازگشت از حج"تفسیر شده است،ولی در حقیقت همه اینها در آیه فوق مندرج است،زیرا استطاعت در اصل به معنی توانایی است که شامل تمام این امور می شود.

ضمنا از آیه فوق استفاده می شود که این قانون مانند سایر قوانین اسلامی اختصاص به مسلمانان ندارد بلکه همه موظفند آن را انجام بدهند و با قاعده معروف "الکفار مکلفون بالفروع کما انهم مکلفون بالاصول"(کافران همانطور که به اصول دین موظفند به انجام فروع نیز مکلف می باشند)آیه فوق و مانند آن تایید می شود،گرچه شرط صحیح بودن این گونه اعمال و عبادات این است که نخست اسلام را بپذیرند و سپس آنها را انجام بدهند ولی باید توجه داشت که عدم قبول

اسلام،مسئولیت آنها را در برابر اینگونه وظائف از بین نمی برد.

در باره اهمیت این مراسم بزرگ،و فلسفه حج،و آثار فردی و اجتماعی آن در ذیل آیه 196 تا 203 در سوره بقره مشروحا بحث شد ⁽¹⁾.

اهمیت حج

وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللّٰهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعٰالَمِینَ

در پایان آیه،برای تاکید و بیان اهمیت مسئله حج،می فرماید:کسانی که کفران کنند و این دستور الهی را نادیده بگیرند و به مخالفت برخیزند در حقیقت به خود زیان می رسانند،زیرا خداوند از همه جهانیان بی نیاز است.

واژه کفر در اصل به معنی پوشانیدن است و از نظر اصطلاح دینی معنی وسیعی دارد و هر گونه مخالفتی را با حق،چه در مرحله اصولی،و چه در مرحله دستورات فرعی باشد،شامل می شود،و اگر مشاهده می کنیم که"کفر"غالبا در مخالفت با اصول استعمال می شود دلیل بر این نیست که منحصرا بهمان معنی بوده باشد،به همین دلیل در آیه بالا در مورد"ترک حج"بکار رفته است،و لذا در روایتی از امام صادق ع نقل شده که(کفر)را در آیه به معنی"ترک"تفسیر فرموده است ⁽²⁾.

و به عبارت دیگر کفر و فاصله گرفتن از حق-همانند ایمان و توجه بحق- مراحل و درجاتی دارد که هر کدام برای خود دارای احکام مخصوصی است،و با توجه به این حقیقت بسیاری از مشکلات که در معنی آیات و روایات مربوط به کفر و ایمان پیش می آید،حل می شود،بنا بر این اگر در مورد رباخواران در(سوره بقره-275) و همچنین در مورد ساحران(بقره-102)تعبیر به کفر شده است به همین منظور است.

در هر حال از آیه فوق دو مطلب استفاده می شود:

نخست اهمیت فوق العاده حج است که از ترک آن تعبیر به کفر شده است، مرحوم صدوق در کتاب"من لا یحضر"از پیامبر اکرم ص نقل می کند که:به- علی(ع)فرمود:

یا علی تارک الحج و هو مستطیع کافر یقول اللّٰه تبارک و تعالی وَ لِلّٰهِ عَلَی النّٰاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطٰاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللّٰهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعٰالَمِینَ ،یا علی!من سوف الحج حتی یموت بعثه اللّٰه یوم القیمة یهودیا او نصرانیا:ای علی کسی که حج را ترک کند با این که توانایی دارد کافر محسوب می شود،زیرا خداوند می فرماید:بر مردمی که استطاعت دارند بسوی خانه خدا بروند لازم است حج بجا بیاورند و کسی که کفر بورزد(آن را ترک کند)بخود زیان رسانیده است،و خداوند از آنان بی نیاز است،ای علی کسی که حج را به تاخیر بیاندازد تا این که از دنیا برود خداوند او را در قیامت یهودی یا نصرانی محشور می کند.

دیگر اینکه:انجام این فریضه مهم الهی مانند همه فرائض و برنامه های دینی بسود مردم و برای تربیت آنها است و هیچگونه تاثیری برای خداوند که از همگان بی نیاز است نخواهد داشت.

[سوره آل عمران (3): آیات 98 تا 101]

اشاره

قُلْ یٰا أَهْلَ اَلْکِتٰابِ لِمَ تَکْفُرُونَ بِآیٰاتِ اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ شَهِیدٌ عَلیٰ مٰا تَعْمَلُونَ (98) قُلْ یٰا أَهْلَ اَلْکِتٰابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اَللّٰهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَهٰا عِوَجاً وَ أَنْتُمْ شُهَدٰاءُ وَ مَا اَللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ (99) یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تُطِیعُوا فَرِیقاً مِنَ اَلَّذِینَ أُوتُوا اَلْکِتٰابَ یَرُدُّوکُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ کٰافِرِینَ (100) وَ کَیْفَ تَکْفُرُونَ وَ أَنْتُمْ تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ آیٰاتُ اَللّٰهِ وَ فِیکُمْ رَسُولُهُ وَ مَنْ یَعْتَصِمْ بِاللّٰهِ فَقَدْ هُدِیَ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ (101)

ترجمه:

98-بگو ای اهل کتاب!چرا به آیات خدا کفر می ورزید با آنکه خدا گواه بر اعمال شماست.

99-بگو ای اهل کتاب!چرا افرادی را که ایمان آورده اند از راه خدا باز میدارید و میخواهید این راه را کج سازید در حالی که شما(به درستی این راه)گواه هستید و خداوند از آنچه انجام میدهید غافل نیست.

100-ای کسانی که ایمان آورده اید اگر از جمعی از اهل کتاب(که کارشان نفاق افکنی و شعله ور ساختن آتش کینه و عداوت در میان شماست)اطاعت کنید شما را پس از ایمان به کفر بازمی گردانند.

101-و چگونه ممکن است شما کافر شوید با اینکه(در دامان وحی قرار گرفته اید)و آیات خدا بر شما خوانده می شود و پیامبر او در میان شماست،(بنا بر این به خدا تمسک جویید)و هر کس به خدا تمسک جوید به راه مستقیم هدایت شده است.

شان نزول:

از مجموع آنچه در کتب شیعه و اهل تسنن در باره شان نزول این آیات نقل شده چنین استفاده می شود که یکی از یهودیان به نام"شاس بن قیس"که پیر- مردی تاریک دل و در کفر و عناد کم نظیر بود روزی از کنار مجمع مسلمانان می گذشت،

دید جمعی از طایفه"اوس"و"خزرج"که سالها با هم جنگهای خونینی داشتند، در نهایت صفا و صمیمیت گرد هم نشسته،مجلس انسی بوجود آورده اند،و آتش اختلافات شدیدی که در جاهلیت در میان آنها شعله ور بود به کلی خاموش شده است.

او از دیدن این صحنه بسیار ناراحت شد و با خود گفت اگر اینها تحت رهبری محمد ص از همین راه پیش روند موجودیت یهود به کلی در خطر است،در این حال نقشه ای بنظر او رسید،و یکی از جوانان یهودی را دستور داد که به جمع آنها بپیوندد،و حوادث خونین"بغاث"(محلی که جنگ شدید اوس و خزرج در آن نقطه واقع شد)به یاد آنها بیاورد،و آن حوادث را پیش چشم آنها مجسم سازد.

اتفاقا این نقشه که با مهارت وسیله آن جوان یهودی پیاده شد،مؤثر واقع گردید و جمعی از مسلمانان از شنیدن این جریان به گفتگو پرداختند،و حتی بعضی از افراد طایفه"اوس"و"خزرج"یکدیگر را به تجدید آن صحنه ها تهدید کردند، چیزی نمانده بود که آتش خاموش شده دیرین بار دیگر شعله ور گردد.

خبر به پیامبر ص رسید،فورا با جمعی از مهاجرین به سراغ آنها آمد، و با اندرزهای مؤثر و سخنان تکان دهنده خود آنها را بیدار ساخت.

جمعیت چون سخنان آرام بخش پیامبر را شنیدند از تصمیم خود برگشتند،و سلاحها را بر زمین گذاشته،دست در گردن هم افکنده،بشدت گریه کردند،و دانستند این از نقشه های دشمنان اسلام بوده است،و صلح و صفا و آشتی بار دیگر کینه هایی را که میخواست زنده شود شستشو داد.

در این هنگام چهار آیه فوق نازل شد که در دو آیه نخست،یهودیان اغوا کننده را نکوهش می کند،و در دو آیه بعد به مسلمانان هشدار می دهد.

تفسیر:

نفاق افکنان

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لِمَ تَکْفُرُونَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ شَهِیدٌ عَلیٰ مٰا تَعْمَلُونَ

:

در این آیه روی سخن به اهل کتاب که منظور در اینجا یهود است می باشد، و خداوند به پیغمبرش فرمان می دهد که با زبان ملامت و سرزنش از آنها بپرسد انگیزه آنها در کفر ورزیدن به آیات خدا چیست؟در حالی که می دانند خداوند از اعمال آنان آگاه است.

منظور از آیات خدا در اینجا یا آیاتی است که در تورات در باره نشانه های پیامبر اسلام وارد شده بود،و یا مجموعه آیات و معجزاتی است که به پیامبر اسلام نازل گردید و حکایت از حقانیت او می کرد. قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَهٰا عِوَجاً وَ أَنْتُمْ شُهَدٰاءُ :

سپس آنها را ملامت می کند که اگر خود شما حاضر به پذیرفتن حق نیستید چه اصراری دارید که دیگران را نیز از راه خدا منحرف سازید،و راه مستقیم الهی را در نظر آنها کج و نادرست جلوه دهید؟در حالی که شما باید نخستین دسته ای باشید که این منادی الهی را"لبیک"گوئید،زیرا بشارات ظهور این پیامبر قبلا در کتب شما داده شده و شما گواه بر آنید( وَ أَنْتُمْ شُهَدٰاءُ ).

بنا بر این چرا با سمپاشیها و وسوسه ها و القای شبهات و روشن ساختن آتش کینه های فراموش شده،مردم را از راه مستقیم الهی دور می سازید،و علاوه بر انحراف خود بار سنگین مسئولیت انحراف دیگران را نیز بر دوش می کشید؟!چرا؟ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ :

در پایان آیه آنها را تهدید می کند که خدا هرگز از اعمال شما غافل نیست.

شاید تعبیر به"عدم غفلت خداوند"در اینجا بخاطر این باشد،که:یهود

برای پیشبرد مقاصد شوم خود غالبا دست به نقشه های مخفیانه و توطئه های پنهانی می زدند،که در افراد غافل و بی اطلاع زود مؤثر واقع می شد، و لذا می فرماید:اگر بعضی از مردم بخاطر غفلت تحت تاثیر توطئه های شوم شما قرار گیرند،خداوندی که از اسرار نهان و آشکار آنها آگاه است،غافل نخواهد بود،و مجازات او در انتظار شما است!.

*** یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تُطِیعُوا فَرِیقاً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ یَرُدُّوکُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ کٰافِرِینَ .

سپس روی سخن را به مسلمانان اغفال شده کرده،به آنها هشدار می دهد که اگر تحت تاثیر سخنان مسموم دشمن واقع شوند،و به آنها اجازه دهند که در میان افرادشان نفوذ کنند،و به وسوسه های آنها ترتیب اثر دهند،چیزی نخواهد گذشت که رشته ایمان را به کلی خواهند گسست و به سوی کفر بازمی گردند،زیرا دشمن، نخست می کوشد آتش عداوت را در میان آنها شعله ور سازد و آنها را به جان هم بیفکند و مسلما به این مقدار قناعت نخواهد کرد،و به وسوسه های خود هم چنان ادامه می دهد تا به کلی آنها را از اسلام بیگانه سازد.

از آنچه گفته شد،روشن می شود که منظور از بازگشت به کفر که در آیه فوق به آن اشاره شده،"کفر حقیقی و بیگانگی مطلق"از اسلام است و نیز ممکن است منظور از"کفر"همان عداوتها و دشمنی های دوران جاهلیت باشد،که آن خود یکی از شعبه ها و نشانه های کفر محسوب می شود،چه اینکه ایمان سرچشمه محبت و برادری است،و کفر سرچشمه پراکندگی و عداوت است.

*** وَ کَیْفَ تَکْفُرُونَ وَ أَنْتُمْ تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ آیٰاتُ اللّٰهِ وَ فِیکُمْ رَسُولُهُ :

بعد به صورت تعجب از مؤمنان سؤال می کند:چگونه ممکن است شما راه کفر پیش گیرید،در حالی که هم پیامبر در میان شما است،و هم آیات الهی،مرتبا

بر شما خوانده می شود،و دانه های باران احیا کننده وحی بر قلب شما فرو می ریزد.

این جمله در حقیقت اشاره به این است،که اگر دیگران گمراه شوند،زیاد جای تعجب نیست،تعجب در این است که افرادی که پیامبر را در میان خود می بینند، و دائما با عالم وحی در تماس هستند چگونه ممکن است گمراه گردند،و مسلما اگر چنین اشخاصی گمراه شوند،مقصر اصلی خود آنها هستند و مجازاتشان بسیار دردناک خواهد بود. وَ مَنْ یَعْتَصِمْ بِاللّٰهِ فَقَدْ هُدِیَ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ :

در پایان این آیات به مسلمانان توصیه می کند،که برای نجات خود از وسوسه های دشمنان،و برای هدایت یافتن به صراط مستقیم،دست به دامن لطف پروردگار بزنند،و به ذات پاک او و آیات قرآن مجید متمسک شوند،و به آنها صریحا می گوید:که"هر کس به خدا تمسک جوید به راه راست هدایت خواهد شد".

از نکته هایی که در این آیات جلب توجه می کند این است که در دو آیه اول که روی سخن در آن به یهود است به صورت خطاب بالواسطه است،زیرا به پیامبر دستور می دهد که این مطالب را به آنها بگوید،لذا با کلمه"قل"(بگو)شروع شده است،اما در دو آیه اخیر که روی سخن به مؤمنان است،خطاب بدون واسطه صورت گرفته،و بدون کلمه"قل"شروع شده است،و این نشانه نهایت لطف و توجه خاص خداوند به بندگان با ایمان است.

[سوره آل عمران (3): آیات 102 تا 103]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا اِتَّقُوا اَللّٰهَ حَقَّ تُقٰاتِهِ وَ لاٰ تَمُوتُنَّ إِلاّٰ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (102) وَ اِعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اَللّٰهِ جَمِیعاً وَ لاٰ تَفَرَّقُوا وَ اُذْکُرُوا نِعْمَتَ اَللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْدٰاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوٰاناً وَ کُنْتُمْ عَلیٰ شَفٰا حُفْرَةٍ مِنَ اَلنّٰارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْهٰا کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اَللّٰهُ لَکُمْ آیٰاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ (103)

ترجمه:

102-ای کسانی که ایمان آورده اید!آن چنان که حق تقوی و پرهیزکاری است از خدا بپرهیزید،و از دنیا نروید مگر اینکه مسلمان باشید(باید گوهر ایمان را تا پایان عمر حفظ کنید).

103-و همگی به ریسمان خدا(قرآن و اسلام و هر گونه وسیله ارتباط دیگر)چنگ زنید و پراکنده نشوید،و نعمت(بزرگ)خدا را بر خود بیاد آرید که چگونه دشمن یکدیگر بودید و او در میان دلهای شما الفت ایجاد کرد،و به برکت نعمت او برادر شدید،و شما بر لب حفره ای از آتش بودید،خدا شما را از آنجا برگرفت (و نجات داد)این چنین خداوند آیات خود را برای شما آشکار می سازد شاید هدایت شوید.

شان نزول

می دانیم که در دوران جاهلیت دو قبیله بزرگ در مدینه به نام"اوس" و"خزرج"وجود داشتند که بیش از یکصد سال!جنگ و خون ریزی و اختلاف در میان آن دو جریان داشت،و هر چند وقت ناگهان به جان یکدیگر می افتادند و خسارات جانی و مالی فراوانی بیکدیگر وارد می کردند.

یکی از موفقیتهای بزرگ پیغمبر(ص)پس از هجرت به مدینه،این بود که بوسیله اسلام صلح و صفا در میان آن دو ایجاد کرد،و با اتحاد آنها جبهه نیرومندی در مدینه بوجود آمد.

اما از آنجا که ریشه های اختلاف فوق العاده زیاد و نیرومند،و اتحاد تازه

و جوان بود گاه بیگاه،بر اثر عواملی،اختلافات فراموش شده شعله ور می شد،که بزودی در پرتو تعلیمات اسلام و تدبیر پیامبر(ص)خاموش می گشت.

در آیات پیش نمونه ای از بروز اختلافات را بر اثر تحریکات دشمنان دانا مشاهده کردیم،ولی این آیات اشاره به نوع دیگری از این اختلافات است که بر اثر دوستان نادان و تعصبهای جاهلانه به وجود آمد.

می گویند روزی دو نفر از قبیله"اوس"و"خزرج"به نام"ثعلبة بن غنم" و"اسعد بن زراره"در برابر یکدیگر قرار گرفتند،و هر کدام افتخاراتی را که بعد از اسلام نصیب قبیله او شده بود برمی شمرد،"ثعلبه"گفت:خزیمة بن ثابت (ذو الشهادتین)و حنظله(غسیل الملائکه)که هر کدام از افتخارات مسلمانانند،از ما هستند،و همچنین عاصم بن ثابت،و سعد بن معاذ از ما می باشند.

در برابر او"اسعد بن زراره"که از طایفه خزرج بود گفت:چهار نفر از قبیله ما در راه نشر و تعلیم قرآن خدمت بزرگی انجام دادند:ابی بن کعب،و معاذ بن جبل،و زید بن ثابت،و ابو زید،به علاوه"سعد بن عباده"رئیس و خطیب مردم مدینه از ما است.

کم کم کار بجای باریک کشید،و قبیله دو طرف از جریان آگاه شدند،و دست به اسلحه کرده،در برابر یکدیگر قرار گرفتند،بیم آن می رفت که بار دیگر آتش جنگ بین آنها شعله ور گردد و زمین از خون آنها رنگین شود! خبر به پیامبر رسید،حضرت فورا به محل حادثه آمد،و با بیان و تدبیر خاص خود به آن وضع خطرناک پایان داد،و صلح و صفا را در میان آنها بر قرار نمود.

آیات فوق در اینجا نازل گردید و بصورت یک حکم عمومی همه مسلمانان را با بیان مؤثر و مؤکدی دعوت به اتحاد نمود.

تفسیر:

اشاره

دعوت به تقوی

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ حَقَّ تُقٰاتِهِ

:

در این آیه نخست دعوت به تقوی شده است تا مقدمه ای برای دعوت به سوی اتحاد باشد،در حقیقت دعوت به اتحاد بدون استمداد از یک ریشه اخلاقی و عقیده ای بی اثر و یا بسیار کم اثر است،به همین دلیل در این آیه کوشش شده است تا عوامل ایجاد کننده اختلاف و پراکندگی در پرتو ایمان و تقوی تضعیف گردند،لذا افراد با ایمان را مخاطب ساخته و می گوید"همگی از خدا بپرهیزید و حق تقوی و پرهیزگاری را انجام دهید".

در اینکه منظور از"حق تقوی"چیست؟در میان مفسران سخن بسیار است اما شک نیست که حق تقوی آخرین و عالیترین درجه پرهیزگاری است،که پرهیز از هر گونه گناه و عصیان و تعدی و انحراف از حق را شامل می گردد،و لذا در تفسیر"در المنثور" از پیامبر(ص)و در تفسیر"عیاشی"و"معانی الاخبار"از امام صادق ع نقل شده که در تفسیر"حق تقوی"فرمودند"

ان یطاع فلا یعصی و یذکر فلا ینسی(و یشکر فلا یکفر) "یعنی"حق تقوی"و پرهیزگاری این است که پیوسته اطاعت فرمان او کنی،و هیچگاه معصیت ننمایی،همواره به یاد او باشی،و او را فراموش نکنی،و در برابر نعمتهای او شکرگزار باشی و کفران نعمت او ننمایی".

بدیهی است انجام این دستور همانند همه دستورات الهی بستگی به میزان توانایی انسان دارد بنا بر این آیه فوق با آیه 16 سوره تغابن که می گوید فَاتَّقُوا اللّٰهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ "تا آنجا که توانایی دارید پرهیزگاری پیشه کنید"هیچگونه منافاتی ندارد و گفتگو در باره تضاد این دو آیه و نسخ یکی بوسیله دیگری به کلی بی اساس است.

البته آیه دوم در حقیقت بیان قید و به اصطلاح تخصیص در آیه اول است و آن را مقید به مقدار توانایی انسان می کند و از آنجا که ظاهرا در میان قدما گاهی کلمه"نسخ"بر"تخصیص"اطلاق می شده ممکن است منظور کسانی که آیه دوم را ناسخ آیه اول دانسته اند همان"تخصیص"بوده باشد. وَ لاٰ تَمُوتُنَّ إِلاّٰ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ :

این جمله در حقیقت هشداری است به طایفه اوس و خزرج و همه مسلمانان جهان که به هوش باشند،تنها اسلام آوردن کافی نیست،مهم آن است که ایمان و اسلام خود را تا واپسین ساعات عمر حفظ کنند،و با روشن ساختن آتش های خاموش شده کینه های دوران جاهلی و پیروی از تعصب های نابخردانه،ایمان و اعمال پاک خود را بر باد ندهند،تا عاقبت و پایان کار آنها به بدبختی نگراید،لذا با تاکید می فرماید:"مراقب باشید که از دنیا جز با ایمان و اسلام بیرون نروید".

دعوت به سوی اتحاد

وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّٰهِ جَمِیعاً وَ لاٰ تَفَرَّقُوا

:

در این آیه بحث نهایی که همان"مسئله اتحاد و مبارزه با هر گونه تفرقه" باشد مطرح شده و می فرماید:همگی به ریسمان الهی چنگ بزنید،و از هم پراکنده نشوید.

در باره اینکه منظور از "بِحَبْلِ اللّٰهِ" (ریسمان الهی)چیست؟مفسران احتمالات مختلفی ذکر کرده اند،بعضی می گویند منظور از آن قرآن است،و بعضی می گویند اسلام،و بعضی دیگر گفته اند منظور خاندان پیامبر و ائمه معصومین هستند.

در روایاتی که از پیامبر ص و ائمه اهل بیت نقل شده نیز همین تعبیرات گوناگون دیده می شود،مثلا در تفسیر"در المنثور"از پیغمبر اکرم ص و در کتاب"معانی الاخبار"از امام سجاد ع نقل شده که فرمودند: "بِحَبْلِ اللّٰهِ" قرآن

است،و در تفسیر"عیاشی"از امام باقر ع که فرمود:ریسمان الهی"آل محمد ص می باشند،که مردم مامور به تمسک به آن هستند.

ولی نه این احادیث و نه آن تفسیرها،هیچ کدام با یکدیگر اختلاف ندارند، زیرا منظور از ریسمان الهی هر گونه وسیله ارتباط با ذات پاک خداوند است،خواه این وسیله،اسلام باشد،یا قرآن،یا پیامبر و اهل بیت او،و به عبارت دیگر تمام آنچه گفته شد،در مفهوم وسیع"ارتباط با خدا"که از معنی "بِحَبْلِ اللّٰهِ" استفاده می شود،جمع است.

تعبیر به "بِحَبْلِ اللّٰهِ" برای چیست؟ نکته جالب اینکه تعبیر از این امور به حبل اللّٰه در واقع اشاره به یک حقیقت است،که انسان در شرائط عادی و بدون داشتن مربی و راهنما،در قعر دره طبیعت، و چاه تاریک غرائز سرکش،و جهل و نادانی باقی خواهد ماند.و برای نجات از این دره و برآمدن از این چاه نیاز به رشته و ریسمان محکمی دارد که به آن چنگ بزند و بیرون آید،این رشته محکم همان ارتباط با خدا از طریق قرآن و آورنده قرآن و جانشینان واقعی او می باشد،که مردم را از سطوح پائین و پست بالا برده و به آسمان تکامل معنوی و مادی می رسانند.

دشمنان دیروز و برادران امروز

وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْدٰاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوٰاناً

سپس قرآن بنعمت بزرگ اتحاد و برادری اشاره کرده و مسلمانان را بتفکر در وضع اندوهبار گذشته،و مقایسه آن"پراکندگی"با این"وحدت"دعوت می کند،و می گوید:"فراموش نکنید که در گذشته چگونه با هم دشمن بودید ولی خداوند در پرتو اسلام و ایمان دلهای شما را به هم مربوط ساخت،و شما دشمنان دیروز،برادران امروز شدید"و جالب توجه اینکه کلمه"نعمت"را دو بار در این

جمله تکرار کرده و به این طریق اهمیت موهبت اتفاق و برادری را گوش زد می کند.

نکته دیگر اینکه مسئله تالیف قلوب مؤمنان را به خود نسبت داده،می گوید:

خدا در میان دلهای شما الفت ایجاد کرد و با این تعبیر،اشاره به یک معجزه اجتماعی اسلام شده،زیرا اگر سابقه دشمنی و عداوت پیشین عرب را درست دقت کنیم که چگونه کینه های ریشه دار در طول سالهای متمادی در دلهای آنها انباشته شده بود، و چگونه یک موضوع جزئی و ساده کافی بود آتش جنگ خونینی در میان آنها بیفروزد مخصوصا با توجه به اینکه مردم نادان و بی سواد و نیمه وحشی معمولا افرادی لجوج و انعطاف ناپذیرند،و به آسانی حاضر به فراموش کردن کوچکترین مسائل گذشته نیستند،در این صورت اهمیت این"معجزه بزرگ اجتماعی"اسلام آشکار می شود،و ثابت می گردد که از طرق عادی و معمولی امکان پذیر نبود که در طی چند سال، از چنان ملت پراکنده و کینه توز و نادان و بی خبر،ملتی واحد و متحد و برادر بسازند.

اعتراف مورخان و دانشمندان

اهمیت موضوع فوق(وحدت و برادری در میان قبائل کینه توز عرب)از نظر دانشمندان و مورخان حتی دانشمندان و مورخان غیر مسلمان مخفی نمانده و همگی با اعجاب فراوان از آن یاد کرده اند،به عنوان نمونه:

"جان دیون پورت"دانشمند معروف انگلیسی می نویسد:"...محمد یک نفر عرب ساده،قبائل پراکنده کوچک و برهنه و گرسنه کشور خودش را مبدل به- یک جامعه فشرده و با انضباط نمود و در میان ملل روی زمین آنها را با صفات و اخلاق تازه ای معرفی کرد،و در کمتر از سی سال،این طرز و روش امپراطور قسطنطنیه را مغلوب کرد،و سلاطین ایران را از بین برد.سوریه و بین النهرین و

مصر را تسخیر کرد و دامنه فتوحاتش را از اقیانوس اطلس تا کرانه دریای خزر و تا رود سیحون بسط داد." ⁽¹⁾"توماس کارل"می گوید:"خداوند عرب را بوسیله اسلام از تاریکیها بسوی روشنائیها هدایت فرمود،از ملت خموش و راکدی که نه صدایی از آن می آمد و نه حرکتی محسوس بود،ملتی بوجود آورد که از گمنامی بسوی شهرت،از سستی بسوی بیداری،از پستی بسوی فراز،و از عجز و ناتوانی بسوی نیرومندی سوق داده شده،نورشان از چهار سوی جهان می تابید.از اعلان اسلام یک قرن بیشتر نگذشته بود که مسلمانان یک پا در هندوستان و پای دیگری در اندلس نهادند و بالآخره در همین مدت کوتاه اسلام بر نصف دنیا نورافشانی میکرد." ⁽²⁾"دکتر گوستاولوبون"باین حقیقت این چنین اعتراف کرده است:

"..تا زمان این حادثه حیرت انگیز یعنی"اسلام"که دفعتا نژاد عرب را بلباس جهانگیری و خلاق معانی بما نشان داد،هیچیک از قسمتهای عربستان نه جزء تاریخ تمدن شمرده می شد و نه از حیث علم یا مذهب نشانی از آن بود." ⁽³⁾"نهرو"دانشمند و سیاستمدار فقید هندی در این باره می نویسد:"..سرگذشت عرب و داستان اینکه چگونه بسرعت در آسیا و اروپا و افریقا توسعه یافتند و فرهنگ و تمدن عالی و بزرگی را بوجود آوردند یکی از شگفتیهای تاریخ بشری می باشد، نیرو و فکر تازه ای که عربها را بیدار ساخت و ایشان را از اعتماد بنفس و قدرت سرشار ساخت"اسلام"بود..." ⁽⁴⁾

وَ کُنْتُمْ عَلیٰ شَفٰا حُفْرَةٍ مِنَ النّٰارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْهٰا

:

"شفا"در اصل لغت به کناره چاه و یا خندق و مانند آن گویند،و شاید اطلاق"شفه"بر"لب"نیز بهمین مناسبت باشد،و همچنین استعمال این کلمه در بهبودی از بیماری نیز بخاطر آن است که انسان در کناره"سلامت و تندرستی" قرار می گیرد.

در جمله بالا خداوند می گوید:شما در گذشته در لبه گودالی از آتش بودید که هر آن ممکن بود در آن سقوط کنید و همه چیز شما خاکستر گردد!،اما خداوند شما را نجات داد و از این پرتگاه بنقطه امن و امانی که همان نقطه"برادری و محبت"بود رهنمون ساخت.

در اینکه منظور از"نار"در آیه آتش دوزخ است یا آتش های این جهان در میان مفسران گفتگو شده است،ولی با توجه به مجموع آیه چنین بنظر میرسد که نار کنایه از جنگها و نزاعهایی بوده که هر لحظه در دوران جاهلیت به بهانه ای در میان اعراب شعله ور می شد،قرآن مجید باین جمله اوضاع خطرناک عصر جاهلیت را منعکس می سازد که هر لحظه خطر جنگ و خونریزی آنها را تهدید می کرد و خداوند در پرتو نور اسلام آنها را از آن وضع نجات داد و مسلما با نجات یافتن از وضع خطرناک گذشته از آتش سوزان دوزخ نیز نجات یافتند. کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمْ آیٰاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ :

در پایان آیه برای تاکید بیشتر می گوید:"خداوند این چنین آیات خود را روشن می سازد تا هدایت شوید".بنا بر این هدف نهایی هدایت و نجات شما است و چون پای منافع و سرنوشت شما در میان است باید به آنچه گفته شد اهمیت فراوان دهید.

نقش اتحاد در بقای ملتها

با تمام گفتگوهایی که در باره اثر اعجاز آمیز اتحاد در پیشرفت اهداف

اجتماعی و سربلندی اجتماعات گفته شده است،می توان گفت هنوز اثر واقعی آن شناخته نشده است.

امروز سدهای عظیمی در نقاط مختلف جهان برپا شده که مبدء تولید بزرگترین نیروهای صنعتی است و سرزمینهای وسیعی را زیر پوشش آبیاری و روشنایی خود قرار داده است،اگر درست فکر کنیم می بینیم این قدرت عظیم چیزی جز نتیجه بهم پیوستن قدرتهای ناچیز دانه های باران نیست و آن گاه به اهمیت اتحاد و کوشش های دسته جمعی انسانها واقف می شویم.

در احادیث فراوانی که از پیامبر و پیشوایان بزرگ اسلام به ما رسیده بلزوم و اهمیت این موضوع با عبارات مختلفی اشاره شده است:

در یک مورد پیغمبر اکرم ص می فرماید:

المؤمن للمؤمن کالبنیان یشید بعضه بعضا :"افراد با ایمان نسبت بیکدیگر همانند اجزای یک ساختمانند که هر جزئی از آن جزء دیگر را محکم نگاه می دارد".

و نیز فرمود:

المؤمنون کالنفس الواحدة :"مؤمنان همچون یک روحند".

و نیز میفرماید:

مثل المؤمنین فی توادهم و تراحمهم کمثل الجسد الواحد اذا اشتکی بعضه تداعی سائره بالسهر و الحمی :"مثل افراد با ایمان در دوستی و نیکی بیکدیگر همچون اعضای یک پیکر است که چون بعضی از آن رنجور شود و به درد آید اعضای دیگر را قرار و آرامش نخواهد بود" ⁽¹⁾.

[سوره آل عمران (3): آیات 104 تا 105]

اشاره

وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی اَلْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ اَلْمُنْکَرِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ اَلْمُفْلِحُونَ (104) وَ لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَ اِخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَهُمُ اَلْبَیِّنٰاتُ وَ أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ (105)

ترجمه:

104-باید از میان شما جمعی دعوت به نیکی کنند و امر به معروف و نهی از منکر نمایند و آنها رستگارانند.

105-و مانند کسانی نباشید که پراکنده شدند و اختلاف کردند(آنهم)پس از آنکه نشانه های روشن(پروردگار)به آنان رسید،و آنها عذاب عظیمی دارند.

تفسیر

اشاره

دعوت به حق و مبارزه با فساد

وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

.

"امت"در اصل از ماده"ام"به معنی هر چیزی است که اشیاء دیگری به آن بضمیمه گردد و به همین جهت"امت"به جماعتی که جنبه وحدتی در میان آنها باشد گفته می شود خواه وحدت از نظر زمان یا از نظر مکان و یا از نظر هدف و مرام باشد،بنا بر این به اشخاص متفرق و پراکنده"امت"گفته نمی شود.

***به دنبال آیات پیشین که مسئله اخوت و اتحاد را توصیف میکرد در این آیه اشاره به مسئله"امر به معروف"و"نهی از منکر"شده که در حقیقت بمنزله

یک پوشش اجتماعی برای محافظت جمعیت است،زیرا اگر مسئله امر به معروف و نهی از منکر در میان نباشد عوامل مختلفی که دشمن بقای"وحدت اجتماعی" هستند،همچون موریانه از درون، ریشه های اجتماع را می خورند،و آن را از هم متلاشی میسازند،بنا بر این حفظ وحدت اجتماعی بدون نظارت عمومی ممکن نیست!.

در آیه فوق دستور داده شده که همواره در میان مسلمانان باید امتی باشند که این دو وظیفه بزرگ اجتماعی را انجام دهند:مردم را به نیکی ها دعوت کنند،و از بدی ها باز دارند.و در پایان آیه تصریح می کند که فلاح و رستگاری تنها از این راه ممکن است.

سؤال

در اینجا این سؤال پیش می آید که ظاهر"منکم امة"این است که این امت بعضی از جمعیت مسلمانان را تشکیل می دهد،نه همه آنها را،و به این ترتیب وظیفه امر به معروف و نهی از منکر جنبه عمومی نخواهد داشت،بلکه وظیفه طایفه خاصی است،اگر چه انتخاب و تربیت این جمعیت،وظیفه همه مردم است،و به عبارت دیگر این دو وظیفه واجب کفایی است نه عینی،با اینکه از دیگر آیات قرآن بر می آید که این دو وظیفه جنبه عمومی دارد،و به عبارت دیگر واجب عینی است نه واجب کفایی،مثلا در چند آیه بعد از این آیه می خوانیم: کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ "شما بهترین امتی بودید که بسود مردم مبعوث شدید،چه اینکه امر به معروف و نهی از منکر می کنید"و در سوره"العصر"می فرماید:"همه مردم در زیانند جز آنان که ایمان و عمل صالح دارند و دعوت به حق و توصیه به صبر و استقامت می کنند" طبق این آیات و مانند آنها این دو وظیفه اختصاص به دسته معینی ندارد.

پاسخ

دقت در مجموع این آیات پاسخ سؤال را روشن می سازد،زیرا چنین استفاده می شود که"امر به معروف و نهی از منکر"دو مرحله دارد:یکی"مرحله فردی" که هر کس موظف است به تنهایی ناظر اعمال دیگران باشد،و دیگری"مرحله دسته جمعی"که امتی موظفند برای پایان دادن به نابسامانیهای اجتماع دست به- دست هم بدهند و با یکدیگر تشریک مساعی کنند.

قسمت اول وظیفه عموم مردم است،و چون جنبه فردی دارد طبعا شعاع آن محدود بتوانایی فرد است،اما قسمت دوم شکل واجب کفایی بخود می گیرد و چون جنبه دسته جمعی دارد و شعاع قدرت آن وسیع و طبعا از شئون حکومت اسلامی محسوب می شود.این دو شکل از مبارزه با فساد و دعوت به سوی حق،از شاهکارهای قوانین اسلامی محسوب می گردد،و مسئله تقسیم کار را در سازمان حکومت اسلامی و لزوم تشکیل یک گروه نظارت بر وضع اجتماعی و سازمانهای حکومت مشخص می سازد.

سابق بر این در ممالک اسلامی(و امروز در پاره ای از کشورهای اسلامی، مانند حجاز)با الهام از آیه فوق تشکیلاتی مخصوص مبارزه با فساد و دعوت به- انجام مسئولیت های اجتماعی به نام اداره حسبه و ماموران آن به نام"محتسب" و یا"آمرین بمعروف"وجود داشته است که مامور بودند با همکاری یکدیگر با هر گونه فساد و زشت کاری در میان مردم،و یا هر گونه ظلم و فساد در دستگاه حکومت مبارزه کنند،و هم چنین مردم را به کارهای نیک و پسندیده تشویق نمایند.

بنا بر این وجود این جمعیت با آن قدرت وسیع،هیچگونه منافاتی با عمومی بودن وظیفه امر بمعروف و نهی از منکر در شعاع فرد و با قدرت محدود ندارد.

از آنجا که این بحث از مباحث مهم قرآن مجید است،و در آیات فراوانی به آن اشاره شده،لازم است نکاتی را در اینجا یادآور شویم:

1-"معروف"و"منکر"چیست؟

"معروف"در لغت به معنی شناخته شده(از ماده عرف)و"منکر" به معنی"ناشناس"(از ماده انکار)است.و به این ترتیب کارهای نیک،اموری شناخته شده،و کارهای زشت و ناپسند،اموری ناشناس معرفی شده اند.چه اینکه فطرت پاک انسانی با دسته اول آشنا و با دوم ناآشنا است!

2-آیا امر به معروف یک وظیفه عقلی است یا تعبدی؟

جمعی از دانشمندان اسلامی معتقدند که وجوب این دو وظیفه تنها با دلیل نقلی ثابت شده،و عقل فرمان نمی دهد که انسان دیگری را از کار بدی که زیانش تنها متوجه خود او است باز دارد.

ولی با توجه به پیوندهای اجتماعی و اینکه هیچ کار بدی در اجتماع انسانی در نقطه خاصی محدود نمی شود،بلکه هر چه باشد همانند آتشی ممکن است به نقاط دیگر سرایت کند،عقلی بودن این دو وظیفه مشخص می شود.

به عبارت دیگر:در اجتماع چیزی به عنوان"ضرر فردی"وجود ندارد، و هر زیان فردی امکان این را دارد که به صورت یک"زیان اجتماعی"درآید،و به- همین دلیل منطق و عقل به افراد اجتماع اجازه می دهد که در پاک نگه داشتن محیط زیست خود از هر گونه تلاش و کوششی خود داری نکنند.

اتفاقا در بعضی از احادیث به این موضوع اشاره شده است.از پیغمبر اکرم ص چنین نقل شده که فرمود:"یک فرد گنهکار،در میان مردم همانند کسی است که با جمعی سوار کشتی شود،و به هنگامی که در وسط دریا قرار گیرد تبری

برداشته و به سوراخ کردن موضعی که در آن نشسته است بپردازد،و هر گاه به او اعتراض کنند،در جواب بگوید من در سهم خود تصرف می کنم!،اگر دیگران او را از این عمل خطرناک باز ندارند،طولی نمی کشد که آب دریا به داخل کشتی نفوذ کرده و یکباره همگی در دریا غرق می شوند".

پیامبر ص با این مثال جالب منطقی بودن وظیفه امر به معروف و نهی از منکر را مجسم ساخته،و حق نظارت فرد بر اجتماع را یک حق طبیعی که ناشی از پیوند سرنوشتهاست،می داند.

3-اهمیت امر به معروف و نهی از منکر

علاوه بر آیات فراوان قرآن مجید احادیث زیادی در منابع معتبر اسلامی نیز در باره اهمیت این دو وظیفه بزرگ اجتماعی وارد شده است که در آنها به خطرات و عواقب شومی که بر اثر ترک این دو وظیفه در جامعه بوجود میاید اشاره گردیده، به عنوان نمونه:

1-امام باقر ع میفرماید

ان الامر بالمعروف و النهی عن المنکر فریضة عظیمة بها تقام الفرائض و تامن المذاهب و تحل المکاسب و ترد المظالم و تعمر الارض و ینتصف من الاعداء و یستقیم الامر :"امر به معروف و نهی از منکر دو فریضه بزرگ الهی است که بقیه فرائض با آنها برپا می شوند،و بوسیله این دو،راهها امن می گردد،و کسب و کار مردم حلال می شود،حقوق افراد تامین می گردد،و در سایه آن زمینها آباد،و از دشمنان انتقام گرفته می شود،و در پرتو آن همه کارها روبراه می گردد" ⁽¹⁾.

2-پیغمبر اکرم می فرماید:

من امر بالمعروف و نهی عن المنکر فهو خلیفة اللّٰه فی ارضه و خلیفة رسول اللّٰه و خلیفة کتابه :

کسی که امر بمعروف و نهی از منکر کند جانشین خداوند در زمین،و

جانشین پیامبر و کتاب او است" ⁽¹⁾.

از این حدیث بخوبی استفاده می شود که این فریضه بزرگ قبل از هر چیز یک برنامه الهی است و بعثت پیامبران و نزول کتب آسمانی همه جزء این برنامه است.

3-مردی خدمت پیامبر آمد-در حالی که حضرت بر فراز منبر نشسته بود-و پرسید.

من خیر الناس:از همه مردم بهتر کیست"؟ پیامبر فرمود:

آمرهم بالمعروف و انهاهم عن المنکر و اتقاهم للّٰه و ارضاهم :"آن کس که از همه بیشتر امر بمعروف و نهی از منکر کند و آن کس که از همه پرهیزگارتر باشد و در راه خشنودی خدا از همه بیشتر گام بردارد ⁽²⁾".

4-در حدیث دیگری از پیامبر اکرم(ص)نقل شده که فرمود:"باید امر به- معروف و نهی از منکر کنید و گر نه خداوند ستمگری را بر شما مسلط می کند که نه به پیران احترام می گذارد،و نه بخوردسالان رحم می کند،نیکان و صالحان شما دعا می کنند ولی مستجاب نمی شود و از خداوند یاری می طلبند اما خدا به آنها کمک نمی کند و حتی توبه می کنند و خدا از گناهانشان درنمی گذرد" ⁽³⁾.

اینها همه واکنش طبیعی اعمال جمعیتی است که این وظیفه بزرگ اجتماعی را تعطیل کنند زیرا بدون نظارت عمومی،جریان امور از دست نیکان خارج می شود،و بدان میدان اجتماع را تسخیر می کنند،و اینکه در حدیث فوق می فرماید حتی توبه آنها قبول نمی شود به خاطر آن است که توبه با ادامه سکوت آنها در برابر مفاسد مفهوم صحیحی ندارد مگر اینکه در برنامه خود تجدید نظر کنند.

5-علی ع می فرماید:

و ما اعمال البر کلها و الجهاد فی سبیل اللّٰه عند

الامر بالمعروف و النهی عن المنکر الا کنفثة فی بحر لجی :"تمام کارهای نیک و حتی جهاد در راه خدا در برابر امر بمعروف و نهی از منکر چون آب دهان است در برابر دریای پهناور"! ⁽¹⁾این همه تاکیدات به خاطر آن است که این دو وظیفه بزرگ در حقیقت ضامن اجرای بقیه وظائف فردی و اجتماعی است،و در حکم روح و جان آنها محسوب می شود،و با تعطیل آنها تمام احکام و اصول اخلاقی ارزش خود را از دست خواهد داد.

4-آیا امر به معروف موجب سلب آزادی است؟

در پاسخ این سؤال باید گفت با اینکه به طور مسلم زندگانی دستجمعی برای افراد بشر فوائد و برکات فراوانی دارد و حتی این نوع مزایا انسان را وادار به- زندگانی اجتماعی کرده است،ولی در مقابل آن محدودیتهایی نیز برای او ببار می آورد،و چون در برابر فوائد بیشمار زندگی دستجمعی ضرر این نوع محدودیتها جزئی و ناچیز است لذا بشر از روز اول تن به زندگی اجتماعی داده و محدودیتها را پذیرفته است،و از آنجا که در زندگی اجتماعی سرنوشت افراد بهم مربوط است،و به اصطلاح افراد اجتماع در سرنوشت یکدیگر اثر دارند حق نظارت در اعمال دیگران حق طبیعی و خاصیت زندگی دستجمعی است،چنانچه این مطلب به طرز جالبی در حدیثی که سابقا از پیامبر اکرم ص نقل کردیم آمده است.بنا بر این انجام این فریضه نه تنها با آزادیهای فردی مخالف نیست، بلکه وظیفه ای است که افراد در مقابل یکدیگر دارند.

5-آیا امر به معروف تولید هرج و مرج نمی کند؟

سؤال دیگری که در اینجا مطرح می شود این است که:هر گاه بنا شود که

همه مردم در وضع اجتماع دخالت کرده و بر اعمال یکدیگر نظارت کنند،تولید هرج و مرج و برخوردهای مختلف در جامعه می گردد،و با مسئله تقسیم وظائف و مسئولیت ها در اجتماع مخالف است.

در پاسخ این سؤال باید گفت:از بحث های گذشته این حقیقت روشن شد که امر به معروف و نهی از منکر دارای دو مرحله است،مرحله نخست که جنبه عمومی دارد،شعاع آن محدود است،و از تذکر و اندرز دادن و اعتراض و انتقاد نمودن و مانند آن تجاوز نمی کند،مسلما یک اجتماع زنده باید تمام نفراتش در برابر مفاسد دارای چنین مسئولیتی باشند.

ولی مرحله دوم که مخصوص جمعیت معینی است و از شؤون حکومت اسلامی محسوب می شود،قدرت بسیار وسیعی دارد،به این معنی که اگر نیاز به شدت عمل و حتی قصاص و اجرای حدود باشد این جمعیت اختیار دارند که زیر نظر حاکم شرع و متصدیان حکومت اسلامی انجام وظیفه کنند.

بنا بر این با توجه به مراحل مختلف امر به معروف و نهی از منکر،و حدود و مقررات هر یک،نه تنها هرج و مرجی در اجتماع تولید نمی شود،بلکه اجتماع از صورت یک جامعه مرده و فاقد تحرک بیرون آمده به یک جامعه زنده تبدیل می گردد.

6-امر به معروف از خشونت جدا است؟

در پایان این بحث تذکر این نکته نیز لازم است که باید در انجام این فریضه الهی و دعوت به سوی حق و مبارزه با فساد،دلسوزی و حسن نیت و پاکی هدف را فراموش نکرد،و جز در موارد ضرورت از راههای مسالمت آمیز وارد شد،نباید انجام این وظیفه را مساوی با خشونت گرفت.

ولی متاسفانه بعضی افراد به هنگام انجام این وظیفه،در غیر مورد ضرورت، از راه خشونت آمیز وارد می شوند،و گاهی متوسل به الفاظ زشت و زننده می گردند،

و لذا می بینیم این نوع امر به معروف ها نه تنها اثر خوبی از خود نمی گذارد،بلکه گاهی نتیجه معکوس هم می دهد،در حالی که روش پیامبر ص و سیره ائمه هدی ع نشان می دهد که آنها به هنگام اجرای این دو وظیفه آنها را با نهایت لطف و محبت می آمیختند،و به همین دلیل سرسخت ترین افراد به زودی در برابر آنها تسلیم می شدند.

در تفسیر"المنار"در ذیل آیه چنین می خوانیم:جوانی به خدمت پیامبر آمد و عرض کرد:ای پیامبر خدا آیا به من اجازه می دهی زنا کنم؟!با گفتن این سخن فریاد مردم بلند شد و از گوشه و کنار به او اعتراض کردند،ولی پیامبر با خونسردی و ملایمت فرمود:نزدیک بیا،جوان نزدیک آمد،و در برابر پیامبر نشست،حضرت با محبت از او پرسید آیا دوست داری با مادر تو چنین کنند؟ گفت:نه فدایت شوم،فرمود:همین طور مردم راضی نیستند با مادرانشان چنین شود،آیا دوست داری با دختر تو چنین کنند؟گفت نه فدایت شوم،فرمود:

همین طور مردم در باره دخترانشان راضی نیستند،بگو ببینم آیا برای خواهرت می پسندی؟!جوان مجددا انکار کرد(و از سؤال خود به کلی پشیمان شد)پیامبر سپس دست بر سینه او گذاشت و در حق او دعا کرد و فرمود:"خدایا قلب او را پاک گردان و گناه او را ببخش و دامان او را از آلودگی به بی عفتی نگاه دار".از آن به بعد منفورترین کار در نزد این جوان زنا بود!... این بود نتیجه ملایمت و محبت در نهی از منکر. وَ لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَهُمُ الْبَیِّنٰاتُ:

در این آیه مجددا بحث در پیرامون مسئله اتحاد و پرهیز از تفرقه و نفاق است،این آیه مسلمانان را از اینکه همانند اقوام پیشین،همچون یهود و نصاری، راه تفرقه و اختلاف را پیش گیرند و عذاب عظیم برای خود بخرند بر حذر می دارد، و در حقیقت آنها را به مطالعه تاریخ پیشینیان،و سرنوشت دردناک آنها پس از اختلاف و تفرقه دعوت می کند.

اصرار و تاکید قرآن مجید در این آیات،در باره اجتناب از تفرقه و نفاق، اشاره به این است که این حادثه در آینده در اجتماع آنها وقوع خواهد یافت زیرا هر کجا قرآن در ترساندن از چیزی زیاد اصرار نموده اشاره به وقوع و پیدایش آن می باشد.

پیامبر اسلام نیز این پیش بینی را قبلا کرد و صریحا به مسلمانان خبر داد که:

"قوم یهود بعد از موسی 71 فرقه شدند و مسیحیان 72 فرقه و امت من بعد از من 73 فرقه خواهند شد" ⁽¹⁾.

ظاهرا عدد 70 اشاره به کثرت است و به اصطلاح"عدد تکثیری"است نه "شمارشی"یعنی در میان یهود یک طایفه بر حق بودند و"طوائف زیادی"بر باطل، در میان مسیحیان طوائف باطل فزونی گرفتند و حق هم چنان در یک طایفه بود،و در میان مسلمانان اختلافات باز هم فزونی خواهد گرفت.

و طبق آنچه قرآن مجید اشاره کرده و پیغمبر اکرم نیز خبر داده بود مسلمانان بعد از وفات او از طریق مستقیم که یک راه بیش نبود منحرف شدند در عقاید مذهبی و حتی در خود دین پراکنده گشتند و به تکفیر یکدیگر پرداختند،تا آنجا که در میان آنان گاه شمشیر،و گاه سب و لعن حکومت می کرد،کار بجایی کشید که بعضی از مسلمانان جان و مال همدیگر را حلال میدانستند و حتی بقدری میان مسلمانان عداوت و دشمنی ایجاد شده بود که بعضی حاضر میشدند به کفار بپیوندند و با برادران دینی خود جنگ کنند!.

بدین ترتیب اتحاد و وحدت که رمز موفقیت مسلمانان پیشین بود به نفاق و اختلاف مبدل گشت،در نتیجه زندگی سعادتمندانه آنان بیک زندگی شقاوت بار تبدیل شد، و عظمت دیرین خود را از دست دادند.

أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ

:

کسانی که با بودن ادله روشن در دین اختلاف کنند بعذاب عظیم و دردناکی گرفتار میگردند.

بی شک نتیجه فوری اختلاف و نفاق ذلت و خواری است و سر ذلت و خواری هر ملت را در اختلاف و نفاق آنان باید جستجو کرد،جامعه ای که اساس قدرت و ارکان همبستگی های آن با تیشه های تفرقه در هم کوبیده شود،سرزمین آنان برای همیشه جولانگاه بیگانگان و قلمرو حکومت استعمارگران خواهد بود،راستی چه عذاب بزرگی است! اما عذاب آخرت آن چنان که خدا در قرآن بیان کرده است فوق العاده از این عذاب هم شدیدتر خواهد بود و در انتظار تفرقه اندازان و اختلاف گرایان است.

[سوره آل عمران (3): آیات 106 تا 107]

اشاره

یَوْمَ تَبْیَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا اَلَّذِینَ اِسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ فَذُوقُوا اَلْعَذٰابَ بِمٰا کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ (106) وَ أَمَّا اَلَّذِینَ اِبْیَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِی رَحْمَتِ اَللّٰهِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ (107)

ترجمه:

106-(آن عذاب بزرگ نفاق افکنان)روزی خواهد بود که صورتهایی سفید و صورتهایی سیاه می گردد:اما آنها که چهره هایشان سیاه شده(به آنها گفته می شود)آیا بعد از ایمان(و اخوت و برادری در سایه آن)کافر شدید؟پس(اکنون) بچشید عذاب را در برابر آنچه کفر ورزیدید.

107-و اما آنها که چهره هایشان سفید شده در رحمت خداوند خواهند بود،و جاودانه در آن می مانند.

تفسیر چهره های نورانی و تاریک

یَوْمَ تَبْیَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ

:

به دنبال هشداری که در آیات سابق در باره تفرقه و نفاق و بازگشت به آثار دوران کفر و جاهلیت داده شد،در این دو آیه به نتائج نهایی آنها اشاره می شود که چگونه کفر و تفرقه و نفاق و بازگشت به جاهلیت،موجب رو سیاهی است و چگونه اسلام و ایمان و اتحاد و صمیمیت موجب رو سفیدی است.

آیات فوق می گوید:در روز رستاخیز چهره هایی نورانی و چهره هایی تاریک و سیاه خواهد بود. به آنها که چهره های سیاه و تاریک دارند گفته می شود:چرا بعد از ایمان،راه کفر را پیمودید و چرا بعد از اتحاد در پرتو اسلام،راه نفاق و جاهلیت را پیش گرفتید؟در مقابل آنها مؤمنان متحد،غرق در دریای رحمت الهی خواهند بود و جاودانه در آن زندگی آرام بخش بسر میبرند.

بارها یادآور شده ایم که حالت و کیفیات زندگی انسان و پاداش و کیفرهای او در جهان دیگر تجسمی از اعمال و روحیات و افکار او در این جهان است،و به- تعبیر دیگر:هر کاری که از انسان در این جهان سر میزند آثار وسیع و گسترده ای در روح انسان باقی میگذارد که در این دنیا ممکن است به آسانی درک نشود،ولی در رستاخیز،پس از دگرگونیها و تکاملهایی که در آن رخ می دهد.با واقعیت حقیقی خود جلوه می کند و چون در آنجا حاکمیت و تجلی روح بیشتر است آثار آن حتی در جسم منعکس خواهد شد.

همانطور که ایمان و اتحاد در این جهان مایه رو سفیدی است،و به عکس، ملت پراکنده و بی ایمان مردمی رو سیاهند،در جهان دیگر این رو سیاهی و رو سفیدی"مجازی"دنیا شکل"حقیقی"به خود می گیرد،و صاحبان آنها با

چهره های سفید و درخشان، و یا سیاه و تاریک محشور می گردند.

در آیات دیگر قرآن نیز به این حقیقت اشاره شده از جمله در باره کسانی که پشت سر هم مرتکب گناه می شوند می خوانیم کَأَنَّمٰا أُغْشِیَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَّیْلِ مُظْلِماً :

"گویی صورت آنها را پاره های تاریک شب پوشانیده است"(سوره یونس آیه 27).

و در باره آنهایی که بر خدا دروغ می بندند می فرماید: وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ تَرَی الَّذِینَ کَذَبُوا عَلَی اللّٰهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ :"در روز رستاخیز کسانی را که بر خدا دروغ بستند می بینی که چهره هایشان سیاه است"!(سوره زمر آیه 60)-و همه اینها بازتابی است از اعمال آنها در دنیا.

[سوره آل عمران (3): آیات 108 تا 109]

اشاره

تِلْکَ آیٰاتُ اَللّٰهِ نَتْلُوهٰا عَلَیْکَ بِالْحَقِّ وَ مَا اَللّٰهُ یُرِیدُ ظُلْماً لِلْعٰالَمِینَ (108) وَ لِلّٰهِ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی اَلْأَرْضِ وَ إِلَی اَللّٰهِ تُرْجَعُ اَلْأُمُورُ (109)

ترجمه:

108-اینها آیات خدا است که به حق بر تو می خوانیم و خداوند(هیچگاه)ستمی برای جهانیان نمی خواهد.

109-و(چگونه ممکن است خدا ستم کند در حالی که)آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است مال او است و همه کارها به سوی او باز می گردد(و به فرمان او است).

تفسیر

تِلْکَ آیٰاتُ اللّٰهِ نَتْلُوهٰا عَلَیْکَ بِالْحَقِّ وَ مَا اللّٰهُ یُرِیدُ ظُلْماً لِلْعٰالَمِینَ

:

این آیه اشاره ببحث های مختلف گذشته در باره اتحاد و اتفاق و ایمان و کفر و امر به معروف و نهی از منکر و نتائج و عواقب آنها کرده،می فرماید:اینها

آیات خدا است که بحق بر تو می خوانیم و آنچه بر اثر تخلف از این دستورات دامن گیر افراد می شود،نتیجه اعمال خود آنها است و خداوند به هیچ کس ستم نمی کند،بلکه این آثار شوم همان است که با دست خود برای خود فراهم ساختند. وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ إِلَی اللّٰهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ :

این آیه در حقیقت مشتمل بر دو دلیل بر عدم صدور ظلم و ستم از ناحیه خدا است نخست اینکه خدایی که مالک تمام هستی و موجودات این جهان می باشد ظلم و ستم در باره او مفهومی ندارد،کسی تعدی بدیگری می کند که فاقد چیزی باشد که دیگران دارند.

به علاوه ظلم و ستم در باره کسی مفهوم دارد که ممکن است بدون جلب رضایت او کاری صورت گیرد اما آن کس که تمام امور هستی از آغاز تا پایان به او باز می گردد و هیچکس بدون اذن او نمی تواند کاری انجام دهد ظلم و ستم از ناحیه او ممکن نیست.

[سوره آل عمران (3): آیه 110]

اشاره

کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ اَلْمُنْکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ لَوْ آمَنَ أَهْلُ اَلْکِتٰابِ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ مِنْهُمُ اَلْمُؤْمِنُونَ وَ أَکْثَرُهُمُ اَلْفٰاسِقُونَ (110)

ترجمه:

110-شما بهترین امتی بودید که به سود انسانها آفریده شدید(چه اینکه)امر به معروف می کنید و نهی از منکر،و به خدا ایمان دارید،و اگر اهل کتاب(به چنین برنامه و آئین درخشانی)ایمان آورند به سود آنها است(ولی تنها)عده کمی از آنها با ایمانند و اکثر آنها فاسق(و خارج از اطاعت پروردگار)می باشند.

تفسیر باز هم مبارزه با فساد و دعوت بحق

کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ

...:

در این آیه بار دیگر مسئله امر به معروف و نهی از منکر و ایمان بخدا مطرح شده است،و همانطور که در تفسیر آیه 104 گفته شد این آیه امر به معروف و نهی از منکر را به عنوان یک وظیفه عمومی و همگانی ذکر می کند،در حالی که آیه گذشته یک مرحله خاص از آن را به عنوان یک وظیفه خصوصی و واجب کفایی بیان کرده است،که شرح آن را مبسوطا ذکر کردیم.

نکته جالب توجه اینکه در این آیه مسلمانان به عنوان بهترین"امتی" معرفی شده که برای خدمت به جامعه انسانی بسیج گردیده است،و دلیل بهترین امت بودن آنها این ذکر شده که"امر به معروف و نهی از منکر می کنند و ایمان بخدا دارند"و این خود می رساند که اصلاح جامعه بشری بدون ایمان و دعوت بحق و مبارزه با فساد ممکن نیست،و ضمنا از آن استفاده می شود که این دو وظیفه بزرگ با وسعتی که در اسلام دارد در آئینهای پیشین نبوده است.

اما چرا این امت بهترین امتها باید باشد آن نیز روشن است زیرا آنها دارای آخرین ادیان آسمانی هستند و آخرین دین روی حساب تکامل کاملترین آنها است.

در آیه فوق به دو نکته دیگر باید توجه نمود،نخست اینکه"کنتم" (بودید)به صورت فعل ماضی ذکر شده یعنی شما در گذشته بهترین امت بودید، در باره مفهوم این جمله گرچه مفسران احتمالات زیادی داده اند ولی بیشتر بنظر می رسد که تعبیر به فعل ماضی برای تاکید است،و نظیر آن در قرآن مجید فراوان است که موضوعات مسلم در شکل فعل ماضی ذکر می شود و آن را یک واقعیت انجام یافته معرفی می کند.

دیگر اینکه در اینجا امر به معروف و نهی از منکر بر ایمان بخدا مقدم داشته شده و این نشانه اهمیت و عظمت این دو فریضه بزرگ الهی است،به علاوه انجام این دو فریضه ضامن گسترش ایمان و اجرای همه قوانین فردی و اجتماعی می باشد و ضامن اجرا عملا بر خود قانون مقدم است.

از همه گذشته اگر این دو وظیفه اجرا نگردد ریشه های ایمان در دلها نیز سست می گردد،و پایه های آن فرو می ریزد،و بهمین جهات بر ایمان مقدم داشته شده است.

از این بیان نیز روشن می شود مسلمانان تا زمانی یک"امت ممتاز"محسوب می گردند که دعوت به سوی نیکیها و مبارزه با فساد را فراموش نکنند،و آن روز که این دو وظیفه فراموش شد نه بهترین امتند و نه به سود جامعه بشریت خواهند بود.

ضمنا باید توجه داشت که مخاطب در این آیه عموم مسلمانان هستند،همانطور که سایر خطابات قرآن چنین است،و اینکه بعضی احتمال داده اند که مخصوص مهاجران یا مسلمانان نخستین باشد هیچگونه دلیلی ندارد. وَ لَوْ آمَنَ أَهْلُ الْکِتٰابِ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَ أَکْثَرُهُمُ الْفٰاسِقُونَ .

سپس اشاره می کند که مذهبی به این روشنی و قوانینی با این عظمت منافعش برای هیچ کس قابل انکار نیست،بنا بر این"اگر اهل کتاب(یهود و نصاری)ایمان بیاورند بسود خودشان است،اما متاسفانه تنها اقلیتی از آنها پشت پا به تعصبهای جاهلانه زده اند و اسلام را با آغوش باز پذیرفته اند در حالی که اکثریت آنها از تحت فرمان پروردگار خارج شده"و حتی بشاراتی که در باره پیامبر در کتب آنها بوده نادیده انگاشته و بر کفر و عصبیت خود هم چنان باقی مانده اند.

[سوره آل عمران (3): آیات 111 تا 112]

اشاره

لَنْ یَضُرُّوکُمْ إِلاّٰ أَذیً وَ إِنْ یُقٰاتِلُوکُمْ یُوَلُّوکُمُ اَلْأَدْبٰارَ ثُمَّ لاٰ یُنْصَرُونَ (111) ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ اَلذِّلَّةُ أَیْنَ مٰا ثُقِفُوا إِلاّٰ بِحَبْلٍ مِنَ اَللّٰهِ وَ حَبْلٍ مِنَ اَلنّٰاسِ وَ بٰاؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اَللّٰهِ وَ ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ اَلْمَسْکَنَةُ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کٰانُوا یَکْفُرُونَ بِآیٰاتِ اَللّٰهِ وَ یَقْتُلُونَ اَلْأَنْبِیٰاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا وَ کٰانُوا یَعْتَدُونَ (112)

ترجمه:

111-آنها(اهل کتاب مخصوصا یهود)هرگز نمی توانند به شما زیان برسانند،جز آزارهای مختصر،و اگر با شما پیکار کنند به شما پشت خواهند کرد(و شکست می خورند)سپس کسی آنها را یاری نمی کند.

112-آنها هر کجا یافت شوند مهر ذلت بر آنان خورده است،مگر با ارتباط به خدا (و تجدید نظر در روش ناپسند خود)و(یا)با ارتباط به مردم(و وابستگی به این و آن)و در خشم خدا مسکن گزیده اند،و مهر بیچارگی بر آنها زده شده،چرا که آنها به آیات خدا کفر می ورزند و پیامبران را به ناحق می کشند اینها به خاطر آن است که گناه می کنند و(به حقوق دگران)تجاوز می نمایند.

شان نزول

هنگامی که بعضی از بزرگان روشن ضمیر یهود همچون عبد اللّٰه بن سلام با یاران خود آئین پیشین را ترک گفته و به آئین اسلام گرویدند،جمعی از رؤسای یهود به نزد آنها آمدند و زبان به سرزنش و ملامت آنان گشودند و حتی آنها را تهدید کردند که چرا آئین پدران و نیاکان خود را ترک گفته و اسلام آورده اند؟ آیات فوق به عنوان دلداری و بشارت به آنها و سایر مسلمانان نازل گردید.

تفسیر:

اشاره

لَنْ یَضُرُّوکُمْ إِلاّٰ أَذیً وَ إِنْ یُقٰاتِلُوکُمْ یُوَلُّوکُمُ الْأَدْبٰارَ ثُمَّ لاٰ یُنْصَرُونَ

.

این آیه به مسلمانانی که از طرف قوم کافر خود تحت فشار قرار گرفته بودند و آنها را به خاطر پذیرفتن اسلام نکوهش و احیانا تهدید می کردند بشارت می دهد که مخالفان هرگز نمی توانند زیانی به آنان برسانند،و زیان آنها بسیار جزئی و کم اثر خواهد بود،و از بدگویی زبانی و مانند آن تجاوز نمی کند.

این دو آیه در حقیقت متضمن چند پیشگویی و بشارت مهم به مسلمانان است که همه آنها در زمان پیامبر اکرم عملی گردید:

1-اهل کتاب هیچگاه نمی توانند ضرر مهمی به مسلمانان برسانند،و زیانهای آنها جزئی و زودگذر و دیر پای است( لَنْ یَضُرُّوکُمْ إِلاّٰ أَذیً ) 2-هر گاه در جنگ با آنها روبرو شوند سرانجام شکست خواهند خورد و پیروزی نهایی از آن مسلمانان است و کسی به حمایت از آنان بر نخواهد خاست ( وَ إِنْ یُقٰاتِلُوکُمْ یُوَلُّوکُمُ الْأَدْبٰارَ ثُمَّ لاٰ یُنْصَرُونَ ) 3-آنها هیچگاه روی پای خود نمی ایستند،و همواره ذلیل و بیچاره خواهند بود،مگر اینکه در برنامه خود تجدید نظر کنند و راه خدا پیش گیرند یا بدیگران متوسل شوند و موقتا از نیروی آنها استفاده کنند.( ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ أَیْنَ مٰا ثُقِفُوا... ) طولی نکشید که این سه وعده و بشارت آسمانی در زمان خود پیامبر اسلام ص تحقق یافت،و مخصوصا یهود حجاز(بنی قریظه و بنی نضیر و بنی قینقاع و یهود خیبر و بنی المصطلق)پس از تحریکات فراوان بر ضد اسلام،در میدانهای مختلف جنگ با آنها روبرو شدند،و سرانجام همگی شکست خورده و متواری گشتند.

ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ أَیْنَ مٰا ثُقِفُوا إِلاّٰ بِحَبْلٍ مِنَ اللّٰهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النّٰاسِ

"ثقفوا"در اصل از ماده"ثقف"(بر وزن سقف)و"ثقافت"به معنی یافتن چیزی با مهارت است،و به هر چیزی که انسان با دقت و مهارت به آن دست یابد گفته می شود.در جمله بالا قرآن مجید می گوید آنها در هر کجا یافت شوند مهر ذلت بر پیشانی آنها زده شده است! گرچه در آیات فوق تصریحی به نام یهود نشده اما با قرائنی که در آیه و آیات سابق است و همچنین بقرینه آیه ای که در سوره البقره-61 وارد شده و مشابه این آیه است و در آن تصریح به نام یهود گردیده،استفاده می شود که این جمله در اینجا نیز در باره یهود است.

سپس در ذیل این جمله می فرماید:تنها در دو صورت است که می توانند این مهر ذلت را از پیشانی خود پاک کنند نخست بازگشت و پیوند با خدا،و ایمان به آئین راستین او( إِلاّٰ بِحَبْلٍ مِنَ اللّٰهِ )و یا وابستگی به مردم و اتکاء به دیگران( وَ حَبْلٍ مِنَ النّٰاسِ ).

گرچه در باره این دو تعبیر(حبل مِنَ اللّٰهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النّٰاسِ )مفسران احتمالات متعددی داده اند اما آنچه گفته شد با معنی آیه از همه سازگارتر است زیرا هنگامی که"حبل من اللّٰه"(ارتباط با خدا)در برابر" حَبْلٍ مِنَ النّٰاسِ " (ارتباط با مردم)قرار گیرد معلوم می شود منظور از آنها دو معنی متفاوت است، نه اینکه یکی از آنها به معنی ایمان آوردن و دومی به معنی امان و ذمه از طرف مسلمین باشد.

بنا بر این خلاصه مفهوم آیه چنین می شود یا باید در برنامه زندگی خود تجدید نظر کنند،و به سوی خدا بازگردند و خاطره ای که از شیطنت و نفاق و کینه توزی، از خود در افکار دارند بشویند،و یا از طریق وابستگی به این و آن به زندگی نفاق- آلود خود ادامه دهند.

وَ بٰاؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللّٰهِ وَ ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الْمَسْکَنَةُ

"باءوا"در اصل به معنی"مراجعت کردند،و منزل گرفتند"می باشد، و در اینجا کنایه از استحقاق پیدا کردن است،یعنی قوم یهود بر اثر خلافکاری خود مستحق مجازات الهی شدند و خشم پروردگار را همچون منزل و مکانی برای خود انتخاب کردند.

"مسکنت"به معنی بیچارگی است،مخصوصا بیچارگی شدید که راه نجات از آن مشکل باشد،و در اصل از ماده"سکونت"گرفته شده زیرا افراد مسکین کسانی هستند که بر اثر ضعف و نیاز قادر بر حرکت و جنبشی از خود نمی باشند.

ضمنا باید توجه داشت که"مسکین"تنها به معنی نیازمند از نظر مال و ثروت نیست،بلکه هر نوع بیچارگی آمیخته با ضعف و ناتوانی در مفهوم آن داخل است. بعضی معتقدند که تفاوت"مسکنت"با"ذلت"این است که ذلت جنبه تحمیلی از طرف دیگران دارد در حالی که مسکنت حالت"خود کم بینی درونی"خود شخص را می رساند.

به این ترتیب جمله فوق می گوید:یهود بر اثر خلافکاری ها نخست از طرف دیگران مطرود شدند و به خشم خداوند گرفتار آمدند و سپس تدریجا این موضوع به صورت یک صفت ذاتی در آمد بطوری که با تمام امکاناتی که دارند باز در خود یک نوع احساس حقارت می کنند و به همین دلیل در ذیل این جمله در آیه استثنایی دیده نمی شود. ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کٰانُوا یَکْفُرُونَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ یَقْتُلُونَ الْأَنْبِیٰاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ ...

در پایان آیه،دلیل این سرنوشت شوم یهود بیان شده،می فرماید اگر آنها به چنین سرنوشتی گرفتار شدند،نه بخاطر نژاد و یا خصوصیات دیگر آنها است، بلکه بخاطر اعمالی است که مرتکب می شدند،زیرا اولا آیات خدا را انکار می کردند و ثانیا اصرار در کشتن رهبران الهی و پیشوایان خلق و نجات دهندگان بشر،یعنی انبیای پروردگار داشتند و ثالثا آلوده انواع گناهان مخصوصا ظلم و ستم و تعدی

بحقوق دیگران و تجاوز به منافع سایر مردم بوده اند. و مسلما هر قوم و ملتی دارای چنین اعمالی باشند سرنوشتی مشابه آنها خواهند داشت.

سرنوشت خطرناک یهود

تاریخ پر ماجرای یهود،آنچه را در آیات فوق گفته شد،کاملا تایید می کند، وضع کنونی آنها نیز گواه بر این حقیقت است،و اینکه در آیات فوق خواندیم " ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ ""مهر ذلت بر آنها زده شده است"یک حکم تشریعی نیست آن چنان که بعضی از مفسران گفته اند،بلکه یک فرمان تکوینی و حکم قاطع تاریخ است،که هر قومی غرق در گناه شوند،و تعدی به حقوق دیگران جزو برنامه آنها باشد،و در از بین بردن رهبران نجات بشریت کوشش داشته باشند،دارای چنین سرنوشتی خواهند بود،مگر اینکه در وضع خود تجدید نظر کنند،و از این راه بازگردند و یا با وابستگی هایی که به دیگران پیدا می کنند چند روزی به حیات خود،ادامه دهند.حوادثی که این روزها در کشورهای اسلامی می گذرد،و موضع- گیری خاص صهیونیسم در برابر مسلمین و قرار گرفتن آنها در زیر چتر حمایت دیگران و عوامل گوناگونی که موجودیت آنها را تهدید می کند،همگی شاهد گویای واقعیتی است که از این آیات استفاده می شود.شاید تجربیات تلخ گذشته،و حوادثی که اخیرا مسیر تاریخ آنها را عوض کرده سبب شود که در برنامه های دیرین خود تجدید نظر کنند،و از در صلح و دوستی با اقوام دیگر در آیند،و زندگی مسالمت آمیزی با دیگران بر اساس احترام به حقوق آنها،و رفع تجاوز از آنان داشته باشند.

[سوره آل عمران (3): آیات 113 تا 115]

اشاره

لَیْسُوا سَوٰاءً مِنْ أَهْلِ اَلْکِتٰابِ أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ یَتْلُونَ آیٰاتِ اَللّٰهِ آنٰاءَ اَللَّیْلِ وَ هُمْ یَسْجُدُونَ (113) یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ اَلْیَوْمِ اَلْآخِرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ اَلْمُنْکَرِ وَ یُسٰارِعُونَ فِی اَلْخَیْرٰاتِ وَ أُولٰئِکَ مِنَ اَلصّٰالِحِینَ (114) وَ مٰا یَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَلَنْ یُکْفَرُوهُ وَ اَللّٰهُ عَلِیمٌ بِالْمُتَّقِینَ (115)

ترجمه:

113-آنها همه یکسان نیستند،از اهل کتاب جمعیتی هستند که قیام(به حق و ایمان) می کنند و پیوسته در اوقات شب آیات خدا را می خوانند در حالی که سجده می نمایند.

114-به خدا و روز دیگر ایمان می آورند،امر به معروف و نهی از منکر می کنند و در انجام کارهای نیک بر یکدیگر سبقت می گیرند و آنها از صالحانند.

115-و آنچه از اعمال نیک انجام می دهند هرگز کفران نخواهد شد(و پاداش شایسته می بینند)و خدا از پرهیزکاران آگاه است.

شان نزول

گویند هنگامی که"عبد اللّٰه بن سلام"که از دانشمندان یهود بود با جمع دیگری از آنها اسلام آوردند یهودیان و مخصوصا بزرگان آنها از این حادثه بسیار ناراحت شدند،و در صدد بر آمدند که آنها را متهم به شرارت سازند تا در انظار یهودیان،پست جلوه کنند،و عمل آنها سرمشقی برای دیگران نشود،لذا علمای یهود این شعار را در میان آنها پخش کردند که تنها جمعی از اشرار ما به اسلام گرویده اند!اگر آنها افراد درستی بودند آئین نیاکان خود را ترک نمی گفتند و به-

ملت یهود خیانت نمی کردند،آیات فوق نازل شد و از این دسته دفاع کرد.

تفسیر:

روح حق جویی اسلام

لَیْسُوا سَوٰاءً مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ یَتْلُونَ آیٰاتِ اللّٰهِ آنٰاءَ اللَّیْلِ

... ⁽¹⁾

به دنبال مذمتهای شدیدی که در آیات گذشته از قوم یهود بعمل آمد، قرآن در این آیه برای رعایت عدالت و احترام به حقوق افراد شایسته،و اعلام این حقیقت که همه آنها را نمی توان با یک چشم نگاه کرد می گوید:

"اهل کتاب همه یکسان نیستند،و در برابر افراد تبه کار،کسانی در میان آنها یافت می شوند که در اطاعت خداوند و قیام بر ایمان ثابت قدمند و پیوسته در دل شب آیات خدا را تلاوت می کنند،و در برابر عظمت پروردگار به سجده می افتند، بخدا و روز رستاخیز ایمان دارند،و بوظیفه امر به معروف و نهی از منکر قیام می کنند،و در کارهای نیک بر یکدیگر سبقت می گیرند،و بالآخره آنها از افراد صالح و با ایمان هستند".

و به این ترتیب قرآن از اینکه نژاد یهود را به کلی محکوم کند،و یا خون آنها را کثیف بشمرد،خودداری کرده،و تنها روی اعمال آنها انگشت می گذارد، و با تجلیل و احترام از افرادی که به اکثریت فاسد نپیوستند و در برابر ایمان و حق تسلیم شدند به نیکی یاد می کند،و این روش اسلام است که در هیچ مورد مبارزه او،رنگ نژادی و قبیله ای ندارد،و تنها بر محور عقائد و اعمال و رفتار افراد دور می زند.

ضمنا از پاره ای از روایات استفاده می شود که ستایش شدگان در این آیات منحصر به"عبد اللّٰه بن سلام"و همراهان او از قوم یهود نبودند،بلکه چهل تن از مسیحیان نجران و 32 تن از مردم مسیحی حبشه،و 8 تن از مردم روم که تا آن روز اسلام را پذیرفته بودند،مشمول این آیه می باشند و تعبیر اهل کتاب که تعبیر وسیعی است نیز گواه بر این مطلب است. وَ مٰا یَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَلَنْ یُکْفَرُوهُ این آیه در حقیقت مکمل آیات قبل است،و می فرماید:"این دسته از اهل کتاب در برابر اعمال نیکی که انجام می دهند پاداش شایسته خواهند داشت"،یعنی هر چند در گذشته مرتکب خلافهایی شده باشند اکنون که در روش خود تجدید نظر به عمل آورده اند و در صف متقین و پرهیزگاران قرار گرفته اند،نتیجه اعمال نیک خود را خواهند دید و هرگز از خدا،ناسپاسی نمی بینند!.

به کار بردن کلمه"کفر"در اینجا در برابر"شکر"است،زیرا شکر در اصل به معنی اعتراف به نعمت است و کفر و کفران به معنی انکار آن است یعنی خداوند هیچگاه اعمال نیک آنها را نادیده نخواهد گرفت. وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالْمُتَّقِینَ با اینکه خداوند بهمه چیز آگاهی دارد.در این جمله فرموده است:"خداوند از پرهیزکاران آگاه است"گویا این تعبیر اشاره به آن است که افراد پرهیزگار با اینکه غالبا در اقلیت هستند،و مخصوصا در میان یهودیان معاصر پیامبر اقلیت ضعیفی را تشکیل می دادند و طبعا باید چنین افراد قلیلی به چشم نیایند اما از دیده تیزبین علم و دانش بی پایان پروردگار هرگز مخفی نمی مانند،و خداوند از آنها آگاه است،و اعمال نیک آنها،کم باشد یا زیاد،هرگز ضایع نمی شود.

[سوره آل عمران (3): آیات 116 تا 117]

اشاره

إِنَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ مِنَ اَللّٰهِ شَیْئاً وَ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ اَلنّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ (116) مَثَلُ مٰا یُنْفِقُونَ فِی هٰذِهِ اَلْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا کَمَثَلِ رِیحٍ فِیهٰا صِرٌّ أَصٰابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَکَتْهُ وَ مٰا ظَلَمَهُمُ اَللّٰهُ وَ لٰکِنْ أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ (117)

ترجمه:

116-کسانی که کافر شدند هرگز نمی توانند در پناه اموال و فرزندانشان از مجازات خدا در امان بمانند و آنها اصحاب دوزخند و جاودانه در آن خواهند ماند.

117-آنچه آنها در این زندگی دنیا انفاق می کنند همانند باد سوزانی است که به زراعت قومی که بر خود ستم کرده اند(و در غیر محل یا وقت مناسب کشت نموده اند) بوزد و آن را نابود سازد،خدا به آنها ستم نکرده بلکه آنها خودشان ستم به- خویشتن کرده اند.

تفسیر:

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً

...

نقطه مقابل افراد با ایمان و حق جویی که وصف آنها در آیه قبل آمد افراد بی ایمان و ستم گری هستند که در این دو آیه توصیف شده اند:نخست می فرماید:

"آنها که راه کفر را پیش گرفتند هرگز نمی توانند در پناه ثروت و فرزندان متعدد خویش از مجازات خدا در امان بمانند"زیرا در روز رستاخیز تنها اعمال پاک و نیات خالص و ایمان صادق بدرد می خورد،نه امتیازات مادی این جهان..." یَوْمَ لاٰ یَنْفَعُ مٰالٌ وَ لاٰ بَنُونَ إِلاّٰ مَنْ أَتَی اللّٰهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ ":

"در آن روز نه ثروت سودی می دهد و نه فرزندان مگر آنها که با قلب سلیم در پیشگاه خدا حاضر شوند"(شعراء آیه 89).

اما چرا در آیه از امکانات مادی تنها اشاره به ثروت و فرزندان شده است این بخاطر آن است که مهمترین سرمایه های مادی یکی نیروی انسانی است که به عنوان فرزندان ذکر شده است،و دیگری سرمایه های اقتصادی می باشد.و بقیه امکانات مادی از این دو سرچشمه می گیرند.

قرآن با صراحت می گوید:امتیازهای مالی،و قدرت جمعی،به تنهایی نمی تواند در برابر خداوند،امتیازی محسوب شود،و تکیه کردن بر آنها اشتباه است،مگر هنگامی که در پرتو ایمان و نیت پاک در مسیرهای صحیح بکار گرفته شوند در غیر این صورت سرنوشت صاحبان آنها عذاب جاویدان خواهد بود،( أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ ). مَثَلُ مٰا یُنْفِقُونَ فِی هٰذِهِ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا کَمَثَلِ رِیحٍ فِیهٰا صِرٌّ ...

"صر"و"اصرار"از یک ریشه هستند و به معنی بستن چیزی توام با شدت می آید و در اینجا به معنی شدتی است که در باد باشد،خواه بشکل یک باد سوزان و یا سرد و خشک کننده.

***در این آیه اشاره به وضع بذل و بخششها و انفاقهای ریاکارانه آنها شده و ضمن یک مثال جالب سرنوشت آن تشریح گردیده است:

قرآن انفاق کردن کفار را به باد شدید و سوزان و یا فوق العاده سرد و خشک کننده ای تشبیه نموده که به کشت و زرعی بوزد و آن را خشک کند،البته طبع باد و نسیم،احیا کننده است،نسیم بهاران شکوفه های را نوازش می دهد و غنچه ها را باز می کند،و روح در کالبد درختان می دمد،و آنها را بارور می سازد.انفاق نیز اگر از سرچشمه اخلاص و ایمان بوجود آید بسیار مفید و سود بخش است،هم مشکلات اجتماعی را حل می کند،و هم اثر اخلاقی عمیقی در نهاد احسان کننده باقی می گذارد

و ملکات و فضائل اخلاقی را در قلب او بارور می سازد.

اما اگر باد و نسیم ملایم و احیا کننده تبدیل به طوفان مرگ بار و سوزنده و یا فوق العاده سرد گردید به هر گل و گیاهی که بوزد آن را می سوزاند و خشک می کند.

افراد بی ایمان و آلوده نیز چون انگیزه صحیحی در انفاق خود ندارند روح خودنمایی و ریاکاری همچون باد سوزان و خشک کننده ای بر مزرعه انفاق آنها می وزد و آن را بی اثر می سازد،اینگونه انفاقها نه از نظر اجتماعی مشکلی را حل می کند(چون غالبا در غیر مورد مصرف می شود)و نه نتیجه اخلاقی برای انفاق- کننده خواهد داشت.

جالب توجه اینکه قرآن در آیه بالا می گوید حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ "یعنی مرکز وزش این باد سوزان و خشک کننده زراعت کسانی است که به خود ستم کردند، اشاره به اینکه این زراعت کنندگان در انتخاب زمان و مکان زراعت،دقت لازم را به عمل نیاورده و بذر خود را یا در سرزمینی پاشیده اند که در معرض وزش چنین طوفانهایی بوده است،یا از نظر زمان،وقتی را انتخاب کرده اند که فصل وزش باد سموم بوده است،و به این ترتیب بخود ستم کرده اند.افراد بی ایمان نیز در انتخاب زمان و محل انفاق بخود ستم می کنند و سرمایه های خود را بی مورد بر باد می دهند.

از آنچه در بالا اشاره شد،با توجه به قرائنی که در آیه وجود دارد معلوم می شود که این تشبیه در حقیقت در میان دو چیز است یکی تشبیه انفاق آنها بزراعت بی موقع و در غیر محل مناسب،و دیگری تشبیه انگیزه های انفاق به بادهای سرد و سوزان، و بنا بر این آیه خالی از تقدیر نیست و معنی جمله مَثَلُ مٰا یُنْفِقُونَ این است که مثال انگیزه انفاقهای آنها همچون باد خشک و سرد یا سوزانی است (دقت کنید).

جمعی از مفسران گفته اند که این آیه اشاره به اموالی می کند که دشمنان اسلام در راه کوبیدن این آئین صرف می کردند،و بوسیله آن دشمنان را بر ضد

پیامبر اسلام تحریک می نمودند،و یا اموالی که یهودیان به دانشمندان خود در برابر تحریف آیات کتب آسمانی می دادند.

ولی روشن است که آیه یک معنی وسیع دارد که اینها و غیر اینها را شامل می شود. وَ مٰا ظَلَمَهُمُ اللّٰهُ وَ لٰکِنْ أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ :

در پایان می فرماید خداوند به آنها ستمی نکرده،این خود آنها هستند که بر خویش ستم می کنند،و سرمایه های خود را،بیهوده از بین میبرند،زیرا عمل فاسد جز اثر فاسد چه نتیجه ای می تواند داشته باشد؟

[سوره آل عمران (3): آیات 118 تا 120]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِکُمْ لاٰ یَأْلُونَکُمْ خَبٰالاً وَدُّوا مٰا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ اَلْبَغْضٰاءُ مِنْ أَفْوٰاهِهِمْ وَ مٰا تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ قَدْ بَیَّنّٰا لَکُمُ اَلْآیٰاتِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ (118) هٰا أَنْتُمْ أُولاٰءِ تُحِبُّونَهُمْ وَ لاٰ یُحِبُّونَکُمْ وَ تُؤْمِنُونَ بِالْکِتٰابِ کُلِّهِ وَ إِذٰا لَقُوکُمْ قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا عَضُّوا عَلَیْکُمُ اَلْأَنٰامِلَ مِنَ اَلْغَیْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَیْظِکُمْ إِنَّ اَللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ اَلصُّدُورِ (119) إِنْ تَمْسَسْکُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَ إِنْ تُصِبْکُمْ سَیِّئَةٌ یَفْرَحُوا بِهٰا وَ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا لاٰ یَضُرُّکُمْ کَیْدُهُمْ شَیْئاً إِنَّ اَللّٰهَ بِمٰا یَعْمَلُونَ مُحِیطٌ (120)

ترجمه:

118-ای کسانی که ایمان آورده اید محرم اسراری از غیر خود انتخاب نکنید،آنها از هر گونه شر و فسادی در باره شما کوتاهی نمی کنند،آنها دوست دارند شما در زحمت و رنج باشید(نشانه های)دشمنی از دهان آنها آشکار است و آنچه در دل پنهان دارند از آن هم مهمتر است،ما آیات(و راههای پیشگیری از شر آنها) را برای شما بیان کردیم اگر اندیشه کنید.

119-شما کسانی هستید که آنها را دوست می دارید،اما آنها شما را دوست ندارند، در حالی که شما به همه کتابهای آسمانی ایمان دارید(اما آنها به کتاب آسمانی شما ایمان ندارند)و هنگامی که شما را ملاقات می کنند(به دروغ)می گویند ایمان آورده ایم،اما هنگامی که تنها می شوند از شدت خشم بر شما سر انگشتان خود را به دندان می گزند،بگو:بمیرید با همین خشمی که دارید،خدا از (اسرار)درون سینه ها آگاه است.

120-اگر نیکی به شما برسد ناراحت می شوند،و اگر حادثه ناگواری برای شما رخ دهد خوشحال می گردند،(اما)اگر(در برابر آنها)استقامت و پرهیزگاری پیشه کنید نقشه های(خائنانه)آنها به شما زیانی نمی رساند خداوند به آنچه آنها انجام می دهند احاطه دارد.

شان نزول

از ابن عباس نقل شده این آیات هنگامی نازل شده که عده ای از مسلمانان با یهودیان،به سبب قرابت،یا همسایگی،یا حق رضاع، و یا پیمانی که پیش از اسلام بسته بودند،دوستی داشتند و بقدری با آنها صمیمی بودند که اسرار مسلمانان را به آنان می گفتند،بدینوسیله قوم یهود که دشمن سرسخت اسلام و مسلمین بودند و به ظاهر خود را دوست مسلمانان قلمداد می کردند،از اسرار مسلمانان مطلع می شدند،آیه نازل شد و به آن عده از مسلمانان هشدار داد که چون آنان در دین شما نیستند،نباید آنها را محرم اسرار خود قرار دهید،زیرا آنان در باره شما از هیچ شر و فسادی کوتاهی نمی کنند،آنان می خواهند شما همیشه در رنج و عذاب باشید.

تفسیر:

اشاره

بیگانگان را محرم اسرار خود نسازید

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِکُمْ

...

"بطانة"در لغت به معنی لباس زیرین است،و مقابل آن"ظهارة"به- معنی لباس روئین می باشد.و در اینجا کنایه از"محرم اسرار"است.

و"خبال"در اصل به معنی از بین رفتن چیزی است،غالبا به زیانهایی که در عقل انسان اثر می گذارد،گفته می شود.

***این آیه به دنبال آیاتی که مناسبات مسلمانان را با کفار بیان کرد،به یکی از مسائل حساس اشاره کرده و ضمن تشبیه لطیفی به مؤمنان هشدار داده است،که

غیر از هم مسلکان خود برای خود،دوست و همرازی انتخاب نکنند،و بیگانگان را از اسرار و رازهای درونی خود با خبر نسازند.یعنی کفار شایستگی دوستی شما را ندارند،و نباید آنان دوست و محرم اسرار شما باشند.کفار در رساندن شر و فساد نسبت به مسلمانان کوتاهی نمی کنند( لاٰ یَأْلُونَکُمْ خَبٰالاً ).

هرگز سوابق دوستی و رفاقت آنها با شما مانع از آن نیست که به خاطر جدایی در مذهب و مسلک آرزوی زحمت و زیان شما را در دل خود نپرورانند،بلکه پیوسته علاقه آنها این است که شما در رنج و زحمت باشید.( وَدُّوا مٰا عَنِتُّمْ ) آنها برای اینکه شما از مکنونات ضمیرشان آگاه نشوید،و رازشان فاش نگردد،معمولا در سخنان و رفتار خود مراقبت می کنند،و با احتیاط و دقت حرف می زنند،ولی با وجود این،آثار عداوت و دشمنی از لابلای سخنان آنها آشکار است و گاه بطور ناخودآگاه سخنانی بر زبان می آورند،که می توان گفت همانند جرقه ایست از آتش پنهانی دلهای آنها،و می توانید از آن،به ضمیر باطن آنان پی ببرید( قَدْ بَدَتِ الْبَغْضٰاءُ مِنْ أَفْوٰاهِهِمْ ).

این آیه حقیقتی را بیان می کند که امیر مؤمنان ع در سخنان خود توضیح فرموده است،آنجا که می فرماید:

"

ما اضمر احد شیئا الا ظهر فی صفحات وجهه او فلتات لسانه ".

"هیچ کس در ضمیر باطن،رازی را پنهان نمی دارد،مگر اینکه از رنگ چهره و لابلای سخنان پراکنده و خالی از توجه او آشکار می شود".

خلاصه اینکه خداوند بدین وسیله طریقه شناسایی باطن دشمنان را نشان داده،و از ضمیر باطن و راز درونیشان خبر می دهد و می فرماید:آنچه از عداوت و دشمنی در دل خود پنهان کرده اند،بمراتب از آنچه بر زبان می آورند بزرگ تر است.( وَ مٰا تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ ).

سپس اضافه نموده:ما برای شما این آیات را بیان کردیم،که اگر در آن تدبر

کنید،بوسیله آن می توانید دوست خود را از دشمن تمیز دهید،و راه نجات را از شر دشمنان پیدا کنید( قَدْ بَیَّنّٰا لَکُمُ الْآیٰاتِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ ).

هٰا أَنْتُمْ أُولاٰءِ تُحِبُّونَهُمْ وَ لاٰ یُحِبُّونَکُمْ وَ تُؤْمِنُونَ بِالْکِتٰابِ کُلِّهِ

...

در این آیه می فرماید:شما ای جمعیت مسلمانان آنان را روی خویشاوندی و یا همجواری و یا به علل دیگر دوست می دارید،غافل از اینکه آنها شما را دوست نمی دارند،در حالی که شما به تمام کتابهایی که از طرف خداوند نازل شده(اعم از کتاب خودتان و کتابهای آسمانی آنها)ایمان دارید،ولی آنان به کتاب آسمانی شما ایمان ندارند. وَ إِذٰا لَقُوکُمْ قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنٰامِلَ مِنَ الْغَیْظِ :

این دسته از اهل کتاب منافق هستند،چون با شما ملاقات کنند،می گویند ما ایمان داریم و آئین شما را تصدیق می کنیم،ولی چون تنها شوند،از شدت کینه و عداوت و خشم سر انگشتان خود را به دندان می گیرند، قُلْ مُوتُوا بِغَیْظِکُمْ .

بگو ای پیامبر با همین خشمی که دارید،بمیرید،و این غصه تا روز مرگ دست از شما بر نخواهد داشت. إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ :

شما از وضع آنها آگاه نبودید،و خدا آگاه است،"زیرا خداوند از اسرار درون سینه ها با خبر است". إِنْ تَمْسَسْکُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَ إِنْ تُصِبْکُمْ سَیِّئَةٌ یَفْرَحُوا بِهٰا ...

در این آیه یکی از نشانه های کینه و عداوت آنها بازگو شده است،که"اگر فتح و پیروزی و پیش آمد خوبی برای شما رخ دهد،آنها ناراحت می شوند،و چنانچه حادثه ناگواری برای شما رخ دهد خوشحال می شوند". وَ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا لاٰ یَضُرُّکُمْ کَیْدُهُمْ شَیْئاً إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا یَعْمَلُونَ مُحِیطٌ:

"اما اگر در برابر کینه توزیهای آنها استقامت کنید،و پرهیزگار و خویشتن-

دار باشید،آنان نمی توانند بوسیله نقشه های خائنانه خود به شما لطمه ای وارد کنند، زیرا خداوند به آنچه می کنید کاملا احاطه دارد".

بنا بر این از ذیل آیه استفاده می شود که در امنیت بودن مسلمانان در برابر نقشه های شوم دشمنان مشروط به استقامت و هوشیاری و داشتن تقوی است،و تنها در این صورت است که امنیت آنها تضمین گردیده است.

هشدار به مسلمانان

خداوند در این آیه به مؤمنان هشدار داده است،تا دشمنان خود را جزء خاصان خویش قرار ندهند و رازهای مسلمانان و نیک و بد ایشان را،در برابر این گروه آشکار نسازند،این اعلام خطر به صورت کلی و عمومی است و باید در هر زمان و در هر حال مسلمانان به این هشدار توجه کنند.

ولی متاسفانه بسیاری از پیروان قرآن از این هشدار غفلت ورزیده اند،و در نتیجه گرفتار نابسامانیهای فراوان شده اند،هم اکنون در اطراف مسلمانان دشمنانی هستند که خود را به دوستی می زنند،و به ظاهر از مسلمانان طرفداری می کنند،ولی با کارهایی که از خود نشان می دهند،معلوم می شود که دروغ می گویند، مسلمانان فریب ظاهر آنها را خورده به آنان اعتماد می کنند،در صورتی که آنان برای مسلمانان جز پریشانی و بیچارگی و تباهی چیزی نمی خواهند،و از ریختن خار بر سر راه آنها و به دشواری افکندن کار آنان کوتاهی ندارند.

راه دور نرویم،در سالهای اخیر مسلمانان در دو جنگ بزرگ با دشمنان خود درگیر شدند در جنگ نخست شکست بسیار دردناکی خوردند، در حالی که در جنگ اخیر پیروزی درخشانی نصیب آنها شد،و تقریبا همه حوادث جهانی به نفع آنها تغییر یافت،افسانه وحشتناک و رعب آور شکست ناپذیری دشمن در همان روز نخست جنگ در صحرای"سینا"و ارتفاعات"جولان"برای همیشه مدفون گشت، و مسلمانان طعم پیروزی را برای نخستین بار در سالهای اخیر چشیدند.

چه شد که در این مدت کوتاه این دگرگونی روی داد؟پاسخ این سؤال نیازمند یک بحث طولانی است،ولی بطور قطع یکی از عوامل مؤثر آن شکست و این پیروزی این بود که در جنگ نخست بیگانگان که حتی بعضی از آنها دم از دوستی می زدند،از نقشه های آنان با خبر بودند،ولی در جنگ اخیر هیچ کس جز دو سه نفر از سران کشورهای اسلامی از نقشه های آنها آگاهی نداشتند،و این خود یک رمز بزرگ پیروزی آنها و شاهد زنده ای بر عظمت این دستور آسمانی قرآن بود!

[سوره آل عمران (3): آیات 121 تا 122]

اشاره

وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِکَ تُبَوِّئُ اَلْمُؤْمِنِینَ مَقٰاعِدَ لِلْقِتٰالِ وَ اَللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ (121) إِذْ هَمَّتْ طٰائِفَتٰانِ مِنْکُمْ أَنْ تَفْشَلاٰ وَ اَللّٰهُ وَلِیُّهُمٰا وَ عَلَی اَللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ اَلْمُؤْمِنُونَ (122)

ترجمه:

121-و(به یادآور)زمانی را که صبحگاهان از میان خانواده خود برای انتخاب اردوگاه جنگ برای مؤمنان،بیرون رفتی،و خداوند شنوا و دانا است(گفتگوهای مختلفی را که در باره طرح جنگ گفته می شد می شنید و اندیشه هایی را که بعضی در سر می پرورانیدند می دانست).

122-(و نیز به یادآور)زمانی را که دو طایفه از شما تصمیم گرفتند سستی نشان دهند (و از وسط راه باز گردند)و خداوند پشتیبان آنها بود(و به آنها کمک کرد که از این فکر باز گردند)و افراد با ایمان باید تنها بر خدا توکل کنند.

تفسیر:

اشاره

وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِکَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِینَ مَقٰاعِدَ لِلْقِتٰالِ وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ

از اینجا آیاتی شروع می شود که در باره یک حادثه مهم و پر دامنه اسلامی یعنی جنگ"احد"نازل شده است زیرا از قرائنی که در آیات فوق وجود دارد استفاده می شود که این دو آیه بعد از جنگ احد نازل شده و اشاره به گوشه ای از جریانات این جنگ وحشتناک می کند و بیشتر مفسران نیز بر همین عقیده اند.

در آغاز اشاره به بیرون آمدن پیامبر از مدینه برای انتخاب لشکرگاه در دامنه احد کرده و می گوید:"بخاطر بیاور ای پیامبر آن روز را که صبحگاهان از مدینه از میان بستگان و اهل خود بیرون آمدی تا برای مؤمنان پایگاه هایی برای نبرد با دشمن آماده سازی".

در آن روز گفتگوهای زیادی در میان مسلمانان بود و همانطور که در شرح حادثه احد بزودی اشاره خواهیم کرد در باره انتخاب محل جنگ و اینکه داخل مدینه یا بیرون مدینه بوده باشد،در میان مسلمانان اختلاف نظر شدید بود،و پیامبر پس از مشورت کافی نظر اکثریت مسلمانان را که جمع زیادی از آنان را جوانان تشکیل می دادند انتخاب کرد و لشکرگاه را به بیرون شهر و دامنه کوه احد منتقل ساخت،و طبعا در این میان افرادی بودند که در دل مطالبی پنهان می داشتند و به جهاتی حاضر باظهار آن نبودند جمله "وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ "گویا اشاره به همه اینها است یعنی"خداوند هم سخنان شما را می شنید و هم از اسرار درون شما آگاه بود". إِذْ هَمَّتْ طٰائِفَتٰانِ مِنْکُمْ أَنْ تَفْشَلاٰ ...

سپس به گوشه دیگری از این ماجرا اشاره کرده می فرماید:"در آن هنگام دو طایفه از مسلمانان(که طبق نقل تواریخ"بنو سلمه"از قبیله اوس و"بنو حارثه"

از قبیله خزرج بودند)تصمیم گرفتند که سستی بخرج دهند و از وسط راه به مدینه بازگردند".

علت این تصمیم شاید این بود که آنها از طرفداران نظریه"جنگ در شهر" بودند و پیامبر با نظر آنها مخالفت کرده بود،به علاوه چنان که خواهیم گفت:

"عبد اللّٰه بن ابی سلول" با سیصد نفر از یهودیانی که به لشکر اسلام پیوسته بودند بر اثر مخالفت پیامبر به ماندن آنها در اردوگاه اسلام،به مدینه بازگشتند،و همین موضوع تصمیم آن دو طایفه مسلمان را بر ادامه راهی که در پیش گرفته بودند سست کرد.

اما چنان که از ذیل آیه استفاده می شود آن دو طایفه به زودی از تصمیم خود بازگشتند،و به همکاری با مسلمانان ادامه دادند،لذا قرآن می گوید: وَ اللّٰهُ وَلِیُّهُمٰا وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ :"خداوند یاور و پشتیبان این دو طایفه بود و افراد با ایمان باید بر خدا تکیه کنند".

ضمنا باید توجه داشت که ذکر ماجرای احد به دنبال آیاتی که قبلا در باره عدم اعتماد به کفار بود اشاره به یک نمونه زنده از این واقعیت است زیرا همانطور که گفتیم و نیز بعدا مشروحا خواهیم گفت پیغمبر اجازه نداد یهودیانی که به ظاهر به حمایت او برخاسته بودند،در لشکرگاه اسلام بمانند،زیرا هر چه بود آنها بیگانه بودند و بیگانگان نباید محرم اسرار و تکیه گاه مسلمانان در آن شرایط حساس شوند.

غزوه احد سرچشمه وقوع جنگ

در اینجا لازم است قبلا اشاره ای به مجموع حوادث احد گردد:از روایات و تواریخ اسلامی چنین استفاده می شود،هنگامی که قریش در جنگ بدر شکست

خوردند و با دادن هفتاد کشته،و هفتاد اسیر به مکه مراجعت کردند،ابو سفیان به مردم مکه اخطار کرد نگذارند زنان بر کشته های بدر گریه کنند،زیرا اشک چشم،اندوه را از بین می برد،و عداوت و دشمنی را نسبت به محمد از قلبهای آنان زایل می کند،ابو سفیان خود عهد کرده بود ما دام که از قاتلان جنگ بدر انتقام نگیرد،با همسر خود همبستر نشود! به هر حال طایفه قریش با هر وسیله ای که در اختیار داشتند،مردم را به- جنگ با مسلمانان تحریک می کردند و فریاد"انتقام،انتقام"در شهر مکه طنین انداز بود.

در سال سوم هجرت،قریش به عزم جنگ با پیامبر،با سه هزار سوار و دو هزار پیاده،با تجهیزات کافی از مکه خارج شدند،و برای اینکه در میدان جنگ بیشتر استقامت کنند،بت های بزرگ و زنان خود را نیز با خود حرکت دادند.

گزارش به موقع عباس

عباس عموی پیامبر هنوز اسلام نیاورده بود،و در میان قریش به کیش و آئین آنان باقی بود،ولی از آنجا که به برادرزاده خود،زیاد علاقمند بود، هنگامی که دید لشکر نیرومند قریش به قصد جنگ با پیامبر از مکه بیرون آمد، بی درنگ نامه ای نوشت،و به وسیله مردی از قبیله"بنی غفار"به مدینه فرستاد.

پیک عباس به سرعت بسوی مدینه روان شد،هنگامی که پیامبر از جریان مطلع شد با"سعد بن ابی"ملاقات کرد و گزارش عباس را به او رساند،و حتی المقدور سعی می شد این موضوع مدتی پنهان بماند.

پیغمبر(ص)با مسلمانان مشورت می کند

در همان روز که نامه عباس به پیامبر ص رسیده بود،چند نفر از مسلمانان

را دستور داد که براه مکه و مدینه بروند و از اوضاع لشکر قریش اطلاعاتی بدست آورند.

دو بازرس محمد ص که برای کسب اطلاع رفته بودند،طولی نکشید برگشتند، و چگونگی قوای قریش را به پیغمبر ص رساندند،و گفتند که این سپاه نیرومند تحت فرماندهی خود ابو سفیان است.

پیامبر ص پس از چند روز،همه اصحاب و اهل مدینه را دعوت کرد و برای رسیدگی به این وضع جلسه ای تشکیل داد،و موضوع دفاع را آشکارا با آنها در میان گذاشت،سپس در اینکه در داخل مدینه به پیکار دست زنند،و یا اینکه از شهر خارج شوند،با مسلمانان به مذاکره پرداخت،عده ای گفتند که از مدینه خارج نشویم،و در کوچه های تنگ شهر با دشمن بجنگیم،زیرا در این صورت حتی مردان ضعیف و زنان و کنیزان نیز به لشکر می توانند کمک کنند.

"عبد اللّٰه بن ابی"بعد از گفتن این سخنان اضافه کرد:ای رسول خدا!تا کنون هیچ دیده نشده است ما داخل حصارها و درون خانه خود باشیم،و دشمن بر ما پیروز شود!.

این رای بخاطر وضع خاص مدینه در آن روز مورد توجه پیغمبر ص هم بود،او نیز می خواست در مدینه توقف کنند و در داخل شهر با قریش به مقابله پردازند،ولی گروهی از جوانان و جنگجویان با این رای مخالف بودند،"سعد بن معاذ"و چند نفر از قبیله اوس،برخاسته گفتند:ای پیامبر!در گذشته کسی از عرب قدرت اینکه در ما طمع کند نداشته است،با اینکه در آن موقع ما مشرک و بت پرست بودیم،و هم اکنون که تو در میان ما هستی،چگونه می توانند در ما طمع کنند،نه،حتما باید از شهر خارج شده با دشمن بجنگیم،اگر کسی از ما کشته شود شربت شهادت نوشیده است،و اگر هم کسی نجات یافت به افتخار جهاد در راه خدا نائل شده است.

اینگونه سخنان و حماسه ها طرفداران خروج از مدینه را بیشتر کرد بطوری

که طرح"عبد اللّٰه بن ابی"در اقلیت افتاد.

خود پیغمبر ص با اینکه تمایل بخروج از مدینه نداشت به این مشورت احترام گذاشت و نظریه طرفداران خروج از مدینه را انتخاب کرد و با یک نفر از اصحاب برای مهیا کردن اردوگاه از شهر خارج شد و محلی را که در دامنه کوه احد از جهت شرائط نظامی موقعیت حساسی داشت برای اردوگاه انتخاب فرمود.

مسلمانان برای دفاع آماده می شوند

آن روز،روز جمعه بود که پیامبر ص این مشورت را به عمل آورد،پس از آن برای ادای خطبه نماز جمعه ایستاد،بعد از حمد و ثنای خداوند یکتا، مسلمانان را از نزدیک شدن سپاه قریش آگاه ساخت و فرمود:

"اگر شما با جان و دل برای جنگ آماده باشید و با چنین روحیه ای با دشمنان بجنگید خداوند بطور یقین پیروزی را نصیبتان می کند"و در همان روز با هزار نفر از مهاجر و انصار رهسپار اردوگاه شدند.

پیغمبر ص شخصا فرماندهی لشکر را به عهده داشت،و قبل از آنکه از مدینه خارج شوند دستور داد سه پرچم ترتیب دهند،یکی را به مهاجران و دو تا را به انصار اختصاص داد.

پیامبر فاصله میان مدینه و احد را پیاده پیمود،و در طول راه از صفوف لشکر سان می دید و به دست خود صفوف لشکر را مرتب و منظم می ساخت،تا در یک صف راست و مستقیم حرکت کنند.

مورخ معروف"حلبی"در کتاب خود می نویسد:پیغمبر اکرم ص هنوز به احد نرسیده بود که ضمن بازدید لشکر گروهی را در میان آنها دید که هرگز ندیده بود،پرسید اینها کیستند؟عرض کردند عده ای از یهودند که با"عبد اللّٰه ابن ابی"هم پیمان بوده اند،و بدین مناسبت به یاری مسلمانان آمده اند،حضرت

تاملی کرد و فرمود:"برای جنگ با مشرکان از مشرکان نتوان یاری گرفت،مگر اینکه مسلمان شوند"یهود این پیشنهاد را قبول نکردند،و همگی به مدینه باز گشتند،و به این ترتیب از قوای یکهزار نفری پیامبر ص سیصد تن کم شد ⁽¹⁾.

ولی مفسران نوشته اند چون با پیشنهاد"عبد اللّٰه ابن ابی"موافقت نشد، او در اثنای راه از همراهی پیامبر خودداری نمود،و با جمعی که تعدادشان بالغ بر سیصد نفر بود به مدینه بازگشتند.

بهر حال پیامبر پس از تصفیه لازم،با قوای خود که هفتصد نفر بودند به پای کوه احد رسید،بعد از ادای نماز صبح صفوف مسلمانان را آراست.

"عبد اللّٰه ابن جبیر"را با پنجاه نفر از تیراندازان ماهر،مامور ساخت در دهانه شکاف کوه قرار گیرند،و به آنها اکیدا توصیه کرد که در هر حال از جای خود تکان نخورند و پشت سر سپاه را حفظ کنند،و فرمود حتی اگر ما دشمن را تا مکه تعقیب کنیم و یا اگر دشمن ما را شکست داد و ما را تا مدینه مجبور به عقب- نشینی کرد،باز هم از سنگرگاه خود دور نشوید.

از آن طرف ابو سفیان،"خالد بن ولید"را با دویست سرباز زبده،مراقب این گردنه کرد و دستور داد در کمین باشید تا وقتی که سربازان اسلام از این دره کنار بکشند،آن گاه بلافاصله لشکر اسلام را از پشت سر مورد حمله قرار دهید.

جنگ شروع شد

دو لشکر در مقابل یکدیگر صف آرایی کرده،مهیای جنگ شدند.این دو سپاه هر کدام به نوعی مردان خود را بجنگ تشویق می کردند.

ابو سفیان،بنام بت های کعبه و جلب توجه زنان زیبا،جنگجویان خود را بر سر ذوق و شوق می آورد!

اما پیامبر اسلام ص بنام خدا و مواهب الهی مسلمانان را بجنگ تشویق می نمود.

اینک،صدای"اللّٰه اکبر اللّٰه اکبر"مسلمانان تمام جلگه و دامنه احد را پر کرده است.و در طرف دیگر میدان،زنان و دختران قریش،برای تحریک عواطف و احساسات جنگجویان قریش،اشعاری را گویا با دف و نی می خوانند.

پس از شروع جنگ،مسلمانان با یک حمله شدید توانستند،لشگر قریش را در هم بشکنند،آنها پا به فرار گذاردند،و سربازان اسلام به تعقیب آنها پرداختند.

خالد بن ولید که شکست قریش را قطعی دانست خواست از راه دره خارج شود و مسلمانان را از پشت سر مورد حمله قرار دهد ولی تیراندازان آنها را مجبور به عقب نشینی کردند.

این عقب نشینی قریش باعث شد جمعی از تازه مسلمانان بخیال اینکه دشمن شکست خورده است برای جمع آوری غنائم یک مرتبه پستهای خود را ترک کنند، و حتی تیراندازانی که در بالای کوه ایستاده بودند،سنگر خود را ترک گفتند و به- میدان جنگ ریختند،و هر قدر عبد اللّٰه بن جبیر دستور پیغمبر ص را متذکر شد به جز عده کمی که عددشان حدود ده نفر بود،در جایگاه حساس خود نایستادند.

نتیجه مخالفت دستور پیامبر ص این شد که"خالد بن ولید"با دویست نفر دیگر که در کمین بودند چون شکاف کوه را از پاسداران خالی دیدند،به سرعت بر سر"عبد اللّٰه ابن جبیر"تاختند و او را با یارانش کشتند،و از پشت سر به لشکر اسلام حمله آوردند.

ناگهان مسلمانان از هر طرف خود را زیر شمشیر دشمن دیدند،نظم و هماهنگی آنها از میان رفت،فراریان لشکر قریش همین که اوضاع را چنین دیدند، برگشتند و مسلمانان را دایره وار در میان گرفتند.در همین موقع افسر شجاع اسلام حمزه سید الشهداء با بعضی دیگر از یاران شجاع پیامبر شربت شهادت نوشیدند، و جز عده معدودی که پروانه وار اطراف رهبر خود را گرفته بودند بقیه از وحشت

پا بفرار گذاشتند.

در این جنگ خطرناک آنکه بیش از همه فداکاری می کرد و هر حمله ای که از جانب دشمن به پیغمبر می شد دفع می نمود،علی ابن ابی طالب ع بود.

علی ع با کمال رشادت می جنگید،تا اینکه شمشیرش شکست،پیغمبر ص شمشیر خود را که موسوم به"ذو الفقار"بود،به علی ع داد.سرانجام پیغمبر ص در جایی سنگر گرفت،و علی ع هم چنان از او دفاع می کرد،تا آنکه طبق نقل بعضی از مورخان بیش از شصت زخم به سر،صورت و بدن او وارد آمد،و در همین موقع بود که پیک وحی به پیامبر عرضه داشت:ای محمد ص! معنای مواسات همین است،پیغمبر فرمود:"علی ع از من است و من از اویم" و جبرئیل افزود:و منهم از هر دو تای شما! امام صادق ع می فرماید:پیامبر ص پیک وحی را میان زمین و آسمان مشاهده کرد که می گوید:"

لا سیف الا ذو الفقار و لا فتی الا علی. " ⁽¹⁾در این اثنا فریادی برخاست که محمد کشته شد"!

چه کسی با صدای بلند گفت محمد(ص)کشته شد؟

بعضی از سیره نویسان می گویند:"ابن قمعه"که"مصعب"سرباز اسلامی را بگمان اینکه پیغمبر است با ضربه سختی از پای در آورد و سپس با صدای بلند فریاد زد به- "لات و عزی"سوگند که محمد کشته شد"! این شایعه خواه از طرف مسلمانان بوده،یا از طرف دشمن،بی گمان بنفع اسلام و مسلمین بود،زیرا دشمن بگمان اینکه محمد ص کشته شد"احد"را بقصد مکه ترک گفت،و گر نه قشون فاتح قریش که شدیدترین کینه و دشمنی را نسبت به پیامبر ص داشتند و بدین قصد هم آمده بودند که این دفعه از او انتقام

بگیرند بدون کشتن آن حضرت احد را ترک نمی کردند.

نیروی پنج هزار نفری قریش حتی یک شب هم نخواست پس از پیروزی در میدان جنگ بصبح برساند همان دم راه مکه را پیش گرفت و حرکت کرد! خبر کشته شدن پیامبر ص تزلزل بیشتری در جمعی از مسلمانان بوجود آورد،و آن عده از مسلمانان که در میدان جنگ بودند برای اینکه بقیه پراکنده نگردند و تزلزل و اضطراب آنان بر طرف شود پیغمبر ص را بالای کوه بردند تا به- مسلمانان نشان دهند که پیغمبر زنده است،فراریان برگشتند و بدور حضرت جمع شدند.پیغمبر ص فراریان را ملامت میکرد که چرا در چنان وضع خطرناک فرار کردید،مسلمانان با اینکه شرمنده بودند زبان عذر گشودند و گفتند:ای پیغمبر خدا،ما آوازه قتل تو را شنیدیم و از شدت ترس فرار کردیم.

بدین ترتیب در جنگ احد نسبت به مسلمانان خسارات مالی و جانی فراوانی وارد شد و هفتاد تن از مسلمانان در میدان جنگ کشته شدند و عده ی زیادی مجروح افتادند،اما مسلمانان از شکست درس بزرگی آموختند که ضامن پیروزی آنها در میدانهای آینده شد،و در آیات آینده بررسی وسیعی روی اثرات گوناگون این حادثه بزرگ-بخواست خدا-انجام خواهد شد.

[سوره آل عمران (3): آیات 123 تا 127]

اشاره

وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اَللّٰهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اَللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ (123) إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِینَ أَ لَنْ یَکْفِیَکُمْ أَنْ یُمِدَّکُمْ رَبُّکُمْ بِثَلاٰثَةِ آلاٰفٍ مِنَ اَلْمَلاٰئِکَةِ مُنْزَلِینَ (124) بَلیٰ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ یَأْتُوکُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هٰذٰا یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُمْ بِخَمْسَةِ آلاٰفٍ مِنَ اَلْمَلاٰئِکَةِ مُسَوِّمِینَ (125) وَ مٰا جَعَلَهُ اَللّٰهُ إِلاّٰ بُشْریٰ لَکُمْ وَ لِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُکُمْ بِهِ وَ مَا اَلنَّصْرُ إِلاّٰ مِنْ عِنْدِ اَللّٰهِ اَلْعَزِیزِ اَلْحَکِیمِ (126) لِیَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا أَوْ یَکْبِتَهُمْ فَیَنْقَلِبُوا خٰائِبِینَ (127)

ترجمه:

123-خداوند شما را در"بدر"یاری کرد(و بر دشمنان خطرناک پیروز شدید)در حالی که شما(نسبت به آنها)ناتوان بودید پس از خدا بپرهیزید(و در برابر دشمن مخالفت فرمان پیامبر نکنید)تا شکر نعمت او را بجا آورده باشید.

124-در آن هنگام که تو،به مؤمنان می گفتی آیا کافی نیست پروردگارتان شما را به- سه هزار نفر از فرشتگان که(از آسمان)فرود آیند یاری کند؟!.

125-آری(امروز هم)اگر استقامت و تقوا پیشه کنید-و دشمن به همین زودی به سراغ شما بیاید-خداوند شما را به پنجهزار نفر از فرشتگان که نشانه های مخصوصی دارند مدد خواهد داد.

126-ولی اینها(همه)فقط برای بشارت و اطمینان خاطر شماست و گر نه پیروزی تنها از جانب خداوند توانای حکیم است.

127-(این وعده را که خدا به شما داده)برای این است که قسمتی از پیکر لشکر کافران را قطع کند،یا آنها را با زور ذلت باز گرداند،تا مایوس و ناامید(به وطن خود)بازگردند.

تفسیر:

مرحله خطرناک جنگ

پس از پایان جنگ احد لشکر پیروز مشرکان به سرعت بسوی مکه بازگشت.ولی در اثنای راه این فکر برای آنها پیدا شد که چرا پیروزی خود را ناقص گذاردند؟چه بهتر که به مدینه بازگردند و شهر را غارت کنند، و مسلمانان را در هم بکوبند،و اگر محمد ص هم زنده باشد بقتل برسانند،و برای همیشه فکر آنها از ناحیه اسلام و مسلمین راحت شود،به همین جهت فرمان بازگشت صادر شد و در حقیقت این خطرناکترین مرحله جنگ احد بود،زیرا مسلمانان بقدر کافی کشته و زخمی داده بودند،و طبعا هیچگونه آمادگی در آن حال برای تجدید جنگ در آنها نبود،و بعکس دشمن با روحیه نیرومندی میتوانست این بار جنگ را از سر گیرد و نتیجه نهایی آن را پیش بینی کند.

این خبر بزودی به پیامبر رسید و اگر شهامت فوق العاده و ابتکار بی نظیر او که از وحی آسمانی مایه می گرفت نبود شاید تاریخ اسلام در همانجا پایان می یافت.

آیات فوق در باره این مرحله حساس نازل گردیده است،و بتقویت روحیه مسلمانان پرداخته،و به دنبال آن یک فرمان عمومی از ناحیه پیامبر برای حرکت به سوی مشرکان داده شد،و حتی مجروحان جنگ(و در میان آنها علی ع را که بیش از شصت زخم بر تن داشت)آماده پیکار با دشمن شدند و از مدینه حرکت کردند.

این خبر بگوش سران قریش رسید و از این روحیه عجیب مسلمانان سخت بوحشت افتادند!آنها فکر می کردند شاید جمعیت تازه نفسی از مدینه به مسلمانان پیوسته اند،و ممکن است برخورد جدید نتیجه نهایی جنگ را بزیان آنها تغییر دهد،لذا فکر کردند برای حفظ پیروزی خود بهتر این است که بمکه بازگردند

همین کار انجام شد و بسرعت راه مکه را پیش گرفتند. وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ گفتیم این آیات در حقیقت برای تقویت روحیه،شکست خورده مسلمانان نازل گردید، و نخست در آن اشاره به پیروزی چشمگیر مسلمانان در میدان بدر ⁽¹⁾شده تا با یادآوری آن خاطره،به آینده خویش دلگرم شوند و لذا می فرماید:

"خداوند شما را در بدر پیروزی داد در حالی که نسبت به دشمن ضعیف،و از نظر عده و تجهیزات قابل مقایسه با آنها نبودید"(عدد شما 313 نفر با تجهیزات کم، و مشرکان بیش از هزار نفر و با تجهیزات فراوان بودند.) حال که چنین است،از خدا بپرهیزید،و از تکرار مخالفت فرمان پیشوای خود،یعنی پیامبر اجتناب کنید تا شکر نعمت های گوناگون او را بجای آورده باشید.( فَاتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ ) إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِینَ أَ لَنْ یَکْفِیَکُمْ أَنْ یُمِدَّکُمْ رَبُّکُمْ بِثَلاٰثَةِ آلاٰفٍ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ ...

سپس خاطره یاری مسلمانان را در میدان بدر بوسیله فرشتگان یادآوری کرده و می گوید:"فراموش نکنید که در آن روز پیغمبر به شما گفت آیا کافی نیست که سه هزار نفر از فرشتگان به یاری شما بشتابند."؟ بَلیٰ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ یَأْتُوکُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ ⁽²⁾هٰذٰا یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُمْ بِخَمْسَةِ آلاٰفٍ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ مُسَوِّمِینَ .

"آری امروز هم اگر استقامت بخرج دهید و به استقبال سپاه قریش بشتابید،

و تقوی را پیشه کنید،و مانند روز گذشته،با فرمان پیمبر مخالفت ننمائید،اگر در این حال مشرکان به سرعت بسوی شما برگردند،خداوند بوسیله پنج هزار نفر از فرشتگان که همگی دارای نشانه های مخصوصی هستند شما را یاری خواهد کرد". وَ مٰا جَعَلَهُ اللّٰهُ إِلاّٰ بُشْریٰ لَکُمْ وَ لِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُکُمْ بِهِ وَ مَا النَّصْرُ إِلاّٰ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ ...

"اما توجه داشته باشید که آمدن فرشتگان به یاری شما،تنها برای تشویق و بشارت و اطمینان خاطر و تقویت روحیه شما است،و گرنه پیروزی تنها از ناحیه خداوندی است که بر همه چیز قادر و در همه کار حکیم است" هم راه پیروزی را می داند و هم قدرت بر اجرای آن دارد. لِیَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْ یَکْبِتَهُمْ فَیَنْقَلِبُوا خٰائِبِینَ :

گر چه مفسران در تفسیر این آیه گفته های گوناگونی دارند،ولی با مسیری که ما در تفسیر آیات گذشته بکمک خود آیات و تواریخ موجود پیمودیم،تفسیر این آیه نیز روشن است،خداوند می فرماید:"اینکه به شما وعده داده شده است که فرشتگان را در برخورد جدید با دشمن بیاری شما بفرستد،برای این است که قسمتی از پیکر لشکر مشرکان را قطع کند،و آنها را با ذلت و رسوایی باز گرداند." باید توجه داشت که"طرف"در آیه به معنی قطعه و"یکبتهم"از ماده "کبت"به معنی بازگرداندن به زور و توام با ذلت است.

در اینجا سؤالاتی در زمینه چگونگی یاری فرشتگان و حمایت آنها از مسلمانان و چگونگی این یاری پیش می آید،که بخواست خداوند پاسخ مشروح آن را در سوره انفال ذیل آیات 7-تا 12 خواهیم داد.

[سوره آل عمران (3): آیه 128]

اشاره

لَیْسَ لَکَ مِنَ اَلْأَمْرِ شَیْءٌ أَوْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ أَوْ یُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظٰالِمُونَ (128)

ترجمه:

128-هیچگونه اختیاری(در باره سرنوشت کافران یا مؤمنان فراری از جنگ)برای تو نیست مگر اینکه(خدا)بخواهد آنها را ببخشد یا مجازات کند زیرا آنها ستمگرند.

تفسیر:

اشاره

در تفسیر این آیه در میان مفسران سخن بسیار زیاد است ولی این موضوع تقریبا مسلم است که آیه فوق پس از جنگ"احد"نازل شده،و مربوط به- حوادث آن است،آیات سابق نیز این حقیقت را تایید می کند.

و اما در مورد تفسیر آیه دو معنی بیش از همه جلب توجه می کند:

نخست اینکه این آیه جمله مستقلی را تشکیل می دهد و بنا بر این جمله " أَوْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ "به معنی"الا ان یتوب علیهم"است و معنی آیه رویهم رفته چنین می شود:"در باره سرنوشت آنها کاری از دست تو ساخته نیست مگر اینکه خدا بخواهد آنها را ببخشد یا بخاطر ستمی که کرده اند مجازاتشان کند"و منظور از"آنها"یا کفاری می باشند که در این جنگ ضربه های سخت به مسلمانان وارد ساختند و حتی دندان و پیشانی پیغمبر ص را شکستند،و یا مسلمانانی می باشند که از میدان جنگ فرار کردند،و پس از پایان جنگ پشیمان شدند و از پیغمبر تقاضای عفو کردند،آیه می گوید"عفو"بخشش یا مجازات و عذاب آنها به دست خدا است و پیامبر هم بدون اذن پروردگار کاری انجام نمی دهد".

تفسیر دیگر اینکه" لَیْسَ لَکَ مِنَ الْأَمْرِ شَیْءٌ "جمله"معترضه"است و

جمله" أَوْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ "عطف بجمله"او یکبتهم"می باشد،و این آیه دنباله آیه قبل محسوب می شود،و در این صورت مجموع معنی دو آیه چنین خواهد بود:

"خداوند وسائل پیروزی را در اختیار شما قرار خواهد داد،و یکی از چهار سرنوشت را برای کافران مقرر می سازد:یا قسمتی از پیکر لشکر مشرکان را از بین می برد، یا آنها را به این وسیله مجبور به بازگشت می کند،و یا آنها را در صورت شایستگی و توبه می بخشد،و یا آنها را بخاطر ظلمشان مجازات می کند،و خلاصه با هر دسته ای از آنها بر طبق حکمت و عدالت رفتار خواهد نمود،و تو در باره آنها پیش خود هیچگونه تصمیمی نمی توانی بگیری".

در باره علت نزول این آیه نیز روایات متعددی نقل شده است از جمله پس از آنکه دندان و پیشانی پیامبر در جنگ"احد"شکست،و آن همه ضربات سخت بر پیکر مسلمین وارد شد،پیامبر از آینده مشرکان نگران گردید و پیش خود فکر می کرد چگونه این جمعیت قابل هدایت خواهند بود و فرمود"

کیف یفلح قوم فعلوا هذا بنبیهم و هو یدعوهم الی ربهم ":

"چگونه چنین جمعیتی رستگار خواهند شد که با پیامبر خود چنین رفتار می کنند در حالی که وی آنها را بسوی خدا دعوت می کند".

آیه فوق نازل شد و به پیامبر ص دلداری داد که تو مسئول هدایت آنها نیستی بلکه تنها موظف بتبلیغ آنها می باشی".

رفع اشتباه

در اینجا لازم است بدو نکته توجه شود:

1-مفسر معروف نویسنده"المنار"معتقد است که این آیه درس بزرگی در زمینه استفاده از وسایل طبیعی برای پیروزی،به مسلمانان،می آموزد،و آن اینکه

اگر خدا به آنها وعده پیروزی می دهد به این معنی نیست که مسلمانان وسائل طبیعی و تجهیزات نظامی و نقشه های جنگی و مانند آن را فراموش کنند و دست روی هم گذاشته همیشه در انتظار دعای پیغمبر برای پیروزی باشند،لذا به پیغمبر ص خطاب کرده می گوید:" لَیْسَ لَکَ مِنَ الْأَمْرِ شَیْءٌ "یعنی پیروزی به دست تو واگذار نشده،بلکه به فرمان خدا است،و خداوند برای آن سننی قرار داده است که باید از آنها استفاده کرد،(و دعا کردن پیغمبر اگر چه مؤثر و مفید است،ولی جنبه استثنایی دارد و مخصوص موارد معینی است).

گفتار این نویسنده در این قسمت اگر چه منطقی است،ولی با ذیل آیه که از توبه یا مجازات کفار بحث می کند بهیچ وجه سازگار نیست،و بنا بر این نمی توان آن را تفسیر آیه دانست.

2-این آیه که هر گونه اختیاری را از پیامبر ص در باره عفو و بخشش یا مجازات مخالفان سلب می کند هیچ گونه منافاتی با مؤثر بودن دعای پیامبر ص و عفو و گذشت او،و شفاعت و مانند آن که از آیات دیگر قرآن استفاده می شود، ندارد،زیرا منظور از آیه فوق این است که پیغمبر ص مستقلا هیچ کاری را نمی تواند انجام دهد،ولی به فرمان خدا و به اجازه او،می تواند ببخشد،و هم در جای خود مجازات کند،و هم عوامل پیروزی را فراهم سازد،و حتی به اجازه پروردگار و اذن او می تواند هم چون مسیح ع مردگان را زنده کند.

کسانی که جمله" لَیْسَ لَکَ مِنَ الْأَمْرِ شَیْءٌ "را گرفته، و خواسته اند توانایی پیامبر را بر این امر انکار کنند،در حقیقت آیات دیگر قرآن را فراموش کرده اند.

قرآن مجید در سوره نساء آیه 64 می گوید:" وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جٰاؤُکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللّٰهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللّٰهَ تَوّٰاباً رَحِیماً ".

"اگر آنها هنگامی که به خود ستم می کردند به سراغ تو می آمدند و استغفار می کردند و پیامبر نیز برای آنها از خدا طلب آمرزش می کرد خدا را توبه کننده(بخشنده) و مهربان می یافتند".

طبق این آیه استغفار پیامبر ص یکی از عوامل بخشش گناه شمرده شده، و در بحثهای آینده در ذیل آیات مناسب باز هم در این زمینه توضیح خواهیم داد.

[سوره آل عمران (3): آیه 129]

اشاره

وَ لِلّٰهِ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی اَلْأَرْضِ یَغْفِرُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ وَ اَللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ (129)

ترجمه:

129-و آنچه در آسمانها و زمین است از آن خدا است،هر کس را بخواهد(و شایسته بداند)می بخشد و هر کس را بخواهد مجازات می کند و خداوند آمرزنده مهربان است.

تفسیر:

این آیه در حقیقت تاکیدی است برای آیه قبل،و می گوید:"آمرزش و مجازات به دست پیامبر نیست،بلکه به فرمان خداوندی است که حکومت آنچه در آسمانها و زمین است،به دست او است،آفرینش از او است،مالکیت،و تدبیر آنها نیز از آن او است.

بنا بر این،او است که می تواند گناهکاران را هر گاه صلاح ببیند ببخشد،و یا مجازات کند. وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ .

در عین حال که مجازات او شدید است،او آمرزنده و مهربان است،و رحمت او بر غضب او پیشی می گیرد.

بد نیست در اینجا به گفتار یکی از دانشمندان اسلامی که در عین فشرده بودن پاسخی است برای بعضی از سؤالها،اشاره کنیم. مفسر عالیقدر"طبرسی"در ذیل

آیه نقل می کند که از یکی از دانشمندان پرسیدند:خداوند چگونه بندگان را بخاطر گناهان مجازات می کند،با آن رحمت واسعه و بی پایانش؟ او در پاسخ گفت:"رحمت"خداوند،"حکمت"او را از بین نمی برد، زیرا رحمت او هم چون حس ترحم ما از احساسات و رقت قلب سرچشمه نمی گیرد، بلکه رحمت او همیشه آمیخته با حکمت است،و حکمت ایجاب می کند،که گنهکاران(جز در موارد خاصی)به مجازات برسند".

[سوره آل عمران (3): آیات 130 تا 132]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَأْکُلُوا اَلرِّبَوا أَضْعٰافاً مُضٰاعَفَةً وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ (130) وَ اِتَّقُوا اَلنّٰارَ اَلَّتِی أُعِدَّتْ لِلْکٰافِرِینَ (131) وَ أَطِیعُوا اَللّٰهَ وَ اَلرَّسُولَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ (132)

ترجمه:

130-ای کسانی که ایمان آورده اید ربا(و سود پول)را چند برابر نخورید از خدا بپرهیزید تا رستگار شوید.

131-و از آتشی بپرهیزید که برای کافران آماده شده است.

132-و خدا و پیامبر را اطاعت کنید تا مشمول رحمت شوید.

تفسیر:

اشاره

چگونگی پیوند آیات قرآن

آیات گذشته-چنان که دانستیم-در باره غزوه"احد"و حوادث مربوط به- آن،و درسهای گوناگونی است که مسلمانان از آن حادثه فرا گرفتند،ولی این سه

آیه و شش آیه بعد از آن محتوی یک سلسله برنامه های اقتصادی،اجتماعی و تربیتی است،و پس از پایان این نه آیه،مجددا حوادث مربوط به جنگ احد عنوان می گردد.

این طرز بیان ممکن است برای بعضی مایه تعجب گردد،ولی با توجه به یک اصل اساسی حقیقت امر روشن می شود،و آن اینکه:

قرآن یک کتاب کلاسیک نیست که دارای فصول و ابوابی باشد و نظام تالیفی خاصی در میان ابواب و فصول آن در نظر گرفته شده باشد،بلکه قرآن کتابی است که در مدت بیست و سه سال"نجوما"(تدریجا)طبق نیازمندیهای گوناگون تربیتی در زمانها و اماکن مختلف نازل شده:یک روز داستان احد پیش می آمد و برنامه های مختلف جنگی در ضمن آیات متعدد اعلام می گشت،روز دیگر احساس نیاز به یک مسئله اقتصادی همچون ربا یا یک مسئله حقوقی مانند احکام ازدواج، یا یک مسئله تربیتی و اخلاقی مانند توبه،می شد و آیات متعددی طبق آن نازل می گشت.

از این سخن چنین نتیجه گرفته می شود که:ممکن است در بسیاری از موارد پیوند خاصی در میان آیات قبل و بعد نبوده باشد،و نباید مانند بعضی از مفسران در این گونه موارد اصراری در یافتن رابطه در میان آنها داشت،نباید خود را به- زحمت بیندازیم و در میان قضایایی که خداوند اتصال و ارتباطی نخواسته با تکلف وجه ارتباطی درست کنیم،زیرا این کار با روح قرآن و چگونگی نزول آن در حوادث مختلف و طبق نیازمندیهای گوناگون در شرایط و ظروف جداگانه،سازش ندارد.

البته تمام سوره ها و آیات قرآن از یک نظر بهم مربوطند و آن اینکه همگی یک برنامه انسان سازی و تربیتی را در یک سطح عالی تعقیب می کنند و برای ساختن یک جامعه آباد،آگاه،امن و امان و پیشرفته از نظر مادی و معنوی نازل شده اند.

بنا بر این اگر آیات نه گانه فوق رابطه خاصی با آیات قبل و بعد ندارد بهمین دلیل است.

تحریم رباخواری در چند مرحله

می دانیم روش قرآن در مبارزه با انحرافات ریشه دار اجتماعی این است که تدریجا زمینه سازی می کند،و افکار عموم را تدریجا به مفاسد آنها آشنا می سازد، و آن گاه که آمادگی برای پذیرفتن تحریم نهایی حاصل شد قانون را به صورت صریح اعلام می کند(مخصوصا در مواردی که آلودگی به گناه زیاد و وسیع باشد).

و نیز می دانیم:عرب،در زمان جاهلیت آلودگی شدیدی به ربا خواری داشت و مخصوصا محیط مکه محیط رباخواران بود،و سرچشمه بسیاری از بدبختیهای اجتماعی آنها نیز همین کار زشت و ظالمانه بود،به همین دلیل قرآن برای ریشه کن ساختن رباخواری حکم تحریم را در چهار مرحله بیان کرده است:

1-در آیه 39 سوره روم نخست در باره"ربا"به یک پند اخلاقی قناعت شده آنجا که می فرماید: وَ مٰا آتَیْتُمْ مِنْ رِباً لِیَرْبُوَا فِی أَمْوٰالِ النّٰاسِ فَلاٰ یَرْبُوا عِنْدَ اللّٰهِ وَ مٰا آتَیْتُمْ مِنْ زَکٰاةٍ تُرِیدُونَ وَجْهَ اللّٰهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ و به این طریق اعلام می کند که تنها از دیدگاه افراد کوته بین است که ثروت رباخواران از راه سود گرفتن افزایش می یابد،اما در پیشگاه خدا چیزی بر آنها افزوده نمی شود بلکه زکات و انفاق در راه خدا است که ثروتها را افزایش می دهد.

2-در سوره نساء آیه 161 ضمن انتقاد از عادات و رسوم غلط یهود به عادت زشت رباخواری آنها اشاره کرده و می فرماید: وَ أَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَ قَدْ نُهُوا عَنْهُ :

"یکی دیگر از عادات بد آنها این بود که ربا می خوردند با اینکه از آن نهی شده بودند".

3-در آیه مورد بحث چنان که ضمن تفسیر آن خواهیم گفت،حکم تحریم ربا صریحا ذکر شده،اما تنها به یک نوع از انواع ربا که نوع شدید و فاحش آن است اشاره شده است.

4-بالآخره در سوره بقره آیات 275 تا 279 هر گونه رباخواری به شدت ممنوع اعلام شده و در حکم جنگ با خدا ذکر گردیده است. یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَأْکُلُوا الرِّبَوا أَضْعٰافاً مُضٰاعَفَةً ...

گفتیم در این آیه اشاره به تحریم ربای فاحش شده و با تعبیر"اضعافا مضاعفه" بیان گردیده است.منظور از ربای فاحش این است که سرمایه به شکل تصاعدی در مسیر ربا سیر کند یعنی سود در مرحله نخستین با اصل سرمایه ضمیمه شود و مجموعا مورد ربا قرار گیرند،و به همین ترتیب در هر مرحله،"سود به اضافه سرمایه"، سرمایه جدیدی را تشکیل دهد،و به این ترتیب در مدت کمی از راه تراکم سود مجموع بدهی بدهکار بچندین برابر اصل بدهی افزایش یابد و به کلی از زندگی ساقط گردد.

به طوری که از روایات و تواریخ استفاده می شود در زمان جاهلیت معمول بود که اگر بدهکار در راس مدت نمی توانست بدهی خود را بپردازد از طلبکار تقاضا می کرد که مجموع سود و اصل بدهی را به شکل سرمایه جدیدی به او قرض بدهد و سود آن را بگیرد!، در عصر ما نیز در میان رباخواران این رباخواری بسیار ظالمانه فراوان است. وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ در پایان آیه می فرماید:"اگر می خواهید رستگار شوید باید تقوا را پیشه کنید و از این گناه بپرهیزید". وَ اتَّقُوا النّٰارَ الَّتِی أُعِدَّتْ لِلْکٰافِرِینَ این آیه مجددا حکم تقوا را تاکید کرده و از آتشی که در انتظار کافران

است بر حذر می دارد.

از تعبیر"کافران"استفاده می شود که اصولا رباخواری با روح ایمان سازگار نیست و رباخواران از آتشی که در انتظار کافران است سهمی دارند! و نیز استفاده می شود که آتش دوزخ اصولا برای کافران آماده شده و گناهکاران و عاصیان به همان مقدار که شباهت و هماهنگی با کافران دارند سهمی از آن خواهند داشت. وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ تهدید آیه سابق با تشویقی که در این آیه برای مطیعان و فرمانبرداران ذکر شده تکمیل می گردد و می فرماید:"فرمان خدا و پیامبر را اطاعت کنید و ربا- خواری را ترک گوئید تا مشمول رحمت الهی شوید".

[سوره آل عمران (3): آیات 133 تا 136]

اشاره

وَ سٰارِعُوا إِلیٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا اَلسَّمٰاوٰاتُ وَ اَلْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ (133) اَلَّذِینَ یُنْفِقُونَ فِی اَلسَّرّٰاءِ وَ اَلضَّرّٰاءِ وَ اَلْکٰاظِمِینَ اَلْغَیْظَ وَ اَلْعٰافِینَ عَنِ اَلنّٰاسِ وَ اَللّٰهُ یُحِبُّ اَلْمُحْسِنِینَ (134) وَ اَلَّذِینَ إِذٰا فَعَلُوا فٰاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَکَرُوا اَللّٰهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَ مَنْ یَغْفِرُ اَلذُّنُوبَ إِلاَّ اَللّٰهُ وَ لَمْ یُصِرُّوا عَلیٰ مٰا فَعَلُوا وَ هُمْ یَعْلَمُونَ (135) أُولٰئِکَ جَزٰاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ جَنّٰاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ نِعْمَ أَجْرُ اَلْعٰامِلِینَ (136)

ترجمه:

133-و بر یکدیگر سبقت بجوئید برای رسیدن به آمرزش پروردگار خود و بهشتی که وسعت آن آسمانها و زمین است و برای پرهیزگاران آماده شده است.

134-همانها که در وسعت و پریشانی انفاق می کنند،و خشم خود را فرو می برند و از خطای مردم می گذرند،و خدا نیکوکاران را دوست دارد.

135-و آنها که هنگامی که مرتکب عمل زشتی شوند یا به خود ستم کنند به یاد خدا می افتند و برای گناهان خود طلب آمرزش می کنند-و کیست جز خدا که گناهان را ببخشد-و اصرار بر گناه نمی کنند با اینکه میدانند.

136-آنها پاداششان آمرزش پروردگار،و بهشتهایی است که از زیر(درختان)آنها نهرها جاری است،جاودانه در آن می مانند و این چه پاداش نیکی است برای آنها که اهل عمل هستند.

تفسیر:

اشاره

مسابقه در مسیر سعادت

وَ سٰارِعُوا إِلیٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ

"سارعوا"از"مسارعت"به معنی کوشش و تلاش دو یا چند نفر برای پیشی گرفتن از یکدیگر در رسیدن به یک هدف است،و در کارهای نیک،قابل ستایش،و در کارهای بد،نکوهیده است.

به دنبال آیات گذشته که بدکاران را تهدید به مجازات آتش و نیکوکاران را تشویق به رحمت الهی می کرد،در این آیه کوشش و تلاش نیکوکاران را تشبیه به- یک مسابقه معنوی کرده که هدف نهایی آن آمرزش الهی و نعمت های جاویدان بهشت است و می فرماید:برای رسیدن به این هدف بر یکدیگر سبقت بگیرید.

در حقیقت قرآن در اینجا از یک نکته روانی استفاده کرده که انسان برای انجام دادن یک کار اگر تنها باشد معمولا کار را بدون سرعت و به طور عادی انجام می دهد،ولی اگر جنبه مسابقه به خود بگیرد،آنهم مسابقه ای که جائزه با ارزشی برای آن تعیین شده،تمام نیرو و انرژی خود را به کار می گیرد و با سرعت هر چه بیشتر به سوی هدف پیش می تازد.

و اگر می بینیم هدف این مسابقه در درجه اول مغفرت قرار داده شده برای این است که رسیدن به هر مقام معنوی بدون آمرزش و شستشوی از گناه ممکن نیست،نخست باید خود را از گناه شست و سپس به مقام قرب پروردگار گام نهاد!. وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ:

دومین هدف این مسابقه معنوی بهشت قرار داده شده،بهشتی که وسعت آن، پهنه آسمانها و زمین است(باید توجه داشت که مراد از"عرض"در این آیه اصطلاح هندسی آن که در مقابل"طول"است،نیست،بلکه به معنی لغوی که وسعت

است می باشد).

و به این ترتیب قرآن با صراحت می گوید:وسعت بهشت همان وسعت آسمانها و زمین می باشد.

در آیه 21 سوره حدید همین تعبیر با تفاوت مختصری دیده می شود" سٰابِقُوا إِلیٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهٰا کَعَرْضِ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ " در این آیه به جای"مسارعت"صریحا کلمه"مسابقه"ذکر شده و"سماء" به صورت مفرد با الف و لام جنس آمده که در اینجا معنی عموم می دهد، و از"کاف تشبیه"استفاده شده است،به این معنی که در آیه مورد بحث صریحا می گوید "وسعت بهشت همان وسعت آسمانها و زمین است"ولی در آیه سوره حدید می گوید:

وسعت آن مانند وسعت آسمان و زمین می باشد،و هر دو تعبیر یک معنی را می رساند.

در پایان آیه تصریح می کند که این بهشت،با آن عظمت،برای پرهیزگاران آماده شده است( أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ ) اکنون این سؤال پیش می آید که:

اولا:آیا بهشت و دوزخ هم اکنون آفریده شده و وجود خارجی دارند یا بعدا در پرتو اعمال مردم ایجاد می شوند؟.

ثانیا اگر آنها آفریده شده اند جای آنها کجا است،(با توجه به اینکه قرآن می گوید وسعت بهشت به اندازه آسمانها و زمین است).

آیا بهشت و دوزخ الان موجودند؟

اکثر دانشمندان اسلامی معتقدند که این دو هم اکنون وجود خارجی دارند و ظواهر آیات قرآن نیز این نظر را تایید می کند،به عنوان نمونه:

1-در آیه مورد بحث و در آیات فراوان دیگری تعبیر به"اعدت"(مهیا شده)یا تعبیرات دیگری از همین ماده،گاهی در مورد بهشت و گاهی در باره دوزخ، آمده است ⁽¹⁾.

از این آیات استفاده می شود که بهشت و دوزخ هم اکنون آماده شده اند اگر چه بر اثر اعمال نیک و بد انسانها توسعه می یابند(دقت کنید).

2-در آیات مربوط به معراج در سوره"و النجم"می خوانیم:" وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْریٰ عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهیٰ عِنْدَهٰا جَنَّةُ الْمَأْویٰ ":"بار دیگر پیامبر جبرئیل را نزد"سدرة المنتهی"در آنجا که بهشت جاویدان قرار داشت مشاهده کرد،(نجم:13 و 14 و 15)-این تعبیر گواه دیگری بر وجود فعلی بهشت است.

3-در سوره"تکاثر"آیه 5 و 6 و 7 می فرماید" کَلاّٰ لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْیَقِینِ لَتَرَوُنَّ الْجَحِیمَ ثُمَّ لَتَرَوُنَّهٰا عَیْنَ الْیَقِینِ ":اگر علم الیقین داشتید دوزخ را مشاهده می کردید سپس به عین الیقین آن را می دیدید".

در روایات مربوط به معراج و روایات دیگر نیز نشانه های روشنی بر این مسئله دیده می شود ⁽²⁾.

بهشت و دوزخ در کجا هستند؟

به به دنبال بحث فوق این بحث پیش می آید که اگر این دو هم اکنون موجودند

در کجا هستند؟ پاسخ این سؤال را از دو راه می توان داد:

نخست اینکه:بهشت و دوزخ در باطن و درون این جهانند.ما این آسمان و زمین و کرات مختلف را با چشم خود می بینیم اما عوالمی که در درون این جهان قرار دارند نمی بینیم و اگر دید و درک دیگری داشتیم هم اکنون می توانستیم آنها را ببینیم،در این عالم موجودات بسیاری هستند که امواج آنها با چشم ما قابل درک نیستند،آیه" کَلاّٰ لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْیَقِینِ لَتَرَوُنَّ الْجَحِیمَ "که در بالا اشاره شد نیز گواه این حقیقت است.از پاره ای از احادیث نیز استفاده می شود که بعضی از مردان خدا درک و دیدی در این جهان داشتند که،بهشت و دوزخ را نیز با چشم حقیقت بین خود می دیدند.

برای این موضوع می توان مثالی ذکر کرد:

فرض کنید فرستنده نیرومندی در یک نقطه زمین وجود داشته باشد که به- کمک ماهواره های فضایی امواج آن به سراسر زمین پخش شود و به وسیله آن نغمه دل انگیز تلاوت قرآن با صدایی فوق العاده دلنشین و روحپرور در همه جا پخش گردد،و در نقطه دیگری از زمین فرستنده دیگری با همان قدرت وجود داشته باشد که صدایی فوق العاده گوش خراش و ناراحت کننده روی امواج دیگری در همه- جا پراکنده شود.

هنگامی که ما در یک مجلس عادی نشسته ایم صدای گفتگوی اطرافیان خود را می شنویم اما از آن دو دسته امواج"روحپرور"و"آزار دهنده"که در درون محیط ما است و همه جا را پر کرده است هیچ خبری نداریم،ولی اگر دستگاه گیرنده ای می داشتیم که موج آن با یکی از این دو فرستنده تطبیق می کرد فورا در برابر ما آشکار می شدند اما دستگاه شنوایی ما در حال عادی از درک آنها عاجز است.

این مثال گرچه از جهاتی رسا نیست ولی برای مجسم ساختن چگونگی وجود بهشت و دوزخ در باطن این جهان مؤثر به نظر می رسد.

دیگر اینکه:عالم آخرت و بهشت و دوزخ،محیط بر این عالم است،و به- اصطلاح این جهان در شکم و درون آن جهان قرار گرفته،درست همانند عالم جنین که در درون عالم دنیا است،زیرا می دانیم عالم جنین برای خود عالم مستقلی است، اما جدای از این عالمی که در آن هستیم نیست،بلکه در درون آن واقع شده است،عالم دنیا نیز نسبت به عالم آخرت،همین حال را دارد،یعنی در درون آن قرار گرفته است.

و اگر می بینیم قرآن می گوید وسعت بهشت به اندازه وسعت آسمانها و زمین است به خاطر آن است که انسان چیزی وسیعتر از آسمان و زمین نمی شناسد تا مقیاس سنجش قرار داده شود،لذا قرآن برای اینکه وسعت و عظمت بهشت را ترسیم کند آن را به پهنه آسمانها و زمین تشبیه کرده است،و چاره ای غیر از این نبوده،همانطور که اگر کودکی که در شکم مادر قرار دارد عقل می داشت و می خواستیم با او سخن بگوئیم باید با منطقی صحبت کنیم که برای او در آن محیط قابل درک باشد.

***از آنچه گفتیم پاسخ این سؤال نیز روشن شد که اگر وسعت بهشت به اندازه زمین و آسمانها است پس دوزخ کجا است؟ زیرا طبق پاسخ اول دوزخ نیز در درون همین جهان قرار گرفته و وجود آن در درون این جهان منافاتی با وجود بهشت در درون آن ندارد(همانطور که در مثال امواج فرستنده صوتی ذکر شد) و اما طبق پاسخ دوم که بهشت و دوزخ محیط بر این جهان باشند جواب باز هم روشنتر است زیرا دوزخ می تواند محیط بر این جهان باشد و بهشت محیط بر آن،و از آنهم وسیعتر.

سیمای پرهیزگاران

اَلَّذِینَ یُنْفِقُونَ فِی السَّرّٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ

...

از آنجا که در آیه قبل وعده بهشت جاویدان به پرهیزگاران داده شده در این آیه پرهیزگاران را معرفی می کند و پنج صفت از اوصاف عالی و انسانی برای آنها ذکر نموده است:

1-آنها در همه حال انفاق می کنند چه موقعی که در راحتی و وسعتند و چه زمانی که در پریشانی و محرومیتند( اَلَّذِینَ یُنْفِقُونَ فِی السَّرّٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ ) آنها با این عمل ثابت می کنند که روح کمک بدیگران و نیکوکاری در جان آنها نفوذ کرده است و بهمین دلیل تحت هر شرائطی اقدام به اینکار می کنند، روشن است که انفاق در حال وسعت به تنهایی نشانه نفوذ کامل صفت عالی سخاوت در اعماق روح انسان نیست،اما آنها که در همه حال اقدام به کمک و بخشش می کنند نشان میدهند که این صفت در آنها ریشه دار است.

ممکن است گفته شود انسان در حال تنگدستی چگونه می تواند انفاق کند؟ پاسخ این سؤال روشن است:زیرا اولا افراد تنگدست نیز به مقدار توانایی می توانند در راه کمک بدیگران انفاق کنند،و ثانیا انفاق منحصر به مال و ثروت نیست بلکه هر گونه موهبت خدادادی را شامل می شود خواه مال و ثروت باشد یا علم و دانش یا مواهب دیگر،و به این ترتیب خداوند می خواهد روح گذشت و فداکاری و سخاوت را حتی در نفوس مستمندان جای دهد تا از رذائل اخلاقی فراوانی که از"بخل"سرچشمه می گیرد بر کنار بمانند.

آنها که انفاقهای کوچک را در راه خدا ناچیز می انگارند برای این است که هر یک از آنها را جداگانه مورد مطالعه قرار میدهند،و گر نه اگر همین کمکهای جزئی را در کنار هم قرار دهیم و مثلا اهل یک مملکت اعم از فقیر و غنی هر کدام

مبلغ ناچیزی برای کمک به بندگان خدا انفاق کنند و برای پیشبرد اهداف اجتماعی مصرف نمایند کارهای بزرگی بوسیله آن می توانند انجام دهند،علاوه بر این اثر معنوی و اخلاقی انفاق بستگی به حجم انفاق و زیادی آن ندارد و در هر حال عاید انفاق کننده می شود.

جالب توجه اینکه در اینجا نخستین صفت برجسته پرهیزکاران"انفاق"ذکر شده،زیرا این آیات نقطه مقابل صفاتی را که در باره رباخواران و استثمارگران در آیات قبل ذکر شد،بیان می کند،به علاوه گذشت از مال و ثروت آنهم در حال خوشی و تنگدستی روشنترین نشانه مقام تقوا است.

2-آنها بر خشم خود مسلطند( وَ الْکٰاظِمِینَ الْغَیْظَ ).

"کظم"در لغت به معنی بستن سر مشکی است که از آب پر شده باشد،و بطور کنایه در مورد کسانی که از خشم و غضب پر می شوند و از اعمال آن خودداری می نمایند بکار میرود.

"غیظ"به معنی شدت غضب و حالت برافروختگی و هیجان فوق العاده روحی است،که بعد از مشاهده ناملایمات به انسان دست می دهد.

حالت خشم و غضب از خطرناکترین حالات است و اگر جلوی آن رها شود، در شکل یک نوع جنون و دیوانگی و از دست دادن هر نوع کنترل اعصاب خود- نمایی می کند،و بسیاری از جنایات و تصمیمهای خطرناکی که انسان یک عمر باید کفاره و جریمه آن را بپردازد در چنین حالی انجام می شود،و لذا در آیه فوق دومین صفت برجسته پرهیزکاران را فرو بردن خشم معرفی کرده است.

پیغمبر اکرم می فرماید:من کظم غیظا و هو قادر علی انفاذه ملأه اللّٰه امنا و ایمانا".

"آن کس که خشم خود را فرو ببرد با اینکه قدرت بر اعمال آن دارد خداوند دل او را از آرامش و ایمان پر می کند"-این حدیث می رساند که فرو بردن خشم اثر فوق العاده ای در تکامل معنوی انسان و تقویت روح ایمان دارد.

3-آنها از خطای مردم می گذرند( وَ الْعٰافِینَ عَنِ النّٰاسِ ).

فرو بردن خشم بسیار خوب است اما به تنهایی کافی نیست زیرا ممکن است کینه و عداوت را از قلب انسان ریشه کن نکند،در این حال برای پایان دادن به- حالت عداوت باید"کظم غیظ"توام با"عفو و بخشش"گردد،لذا بدنبال صفت عالی خویشتن داری و فرو بردن خشم،مسئله عفو و گذشت را بیان نموده،البته منظور گذشت و عفو از کسانی است که شایسته آنند نه دشمنان خون آشامی که گذشت و عفو باعث جرأت و جسارت بیشتر آنها می شود.

4-آنها نیکوکارند( وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ ).

در اینجا اشاره به مرحله عالیتر از عفو شده که همچون یک سلسله مراتب تکاملی پشت سر هم قرار گرفته اند و آن این است که انسان نه تنها باید خشم خود را فرو برد و با عفو و گذشت کینه را از دل خود بشوید بلکه با نیکی کردن در برابر بدی(آنجا که شایسته است)ریشه دشمنی را در دل طرف نیز بسوزاند و قلب او را نسبت به خویش مهربان گرداند بطوری که در آینده چنان صحنه ای تکرار نشود، بطور خلاصه نخست دستور به خویشتن داری در برابر خشم،و پس از آن دستور به شستن قلب خود،و سپس دستور به شستن قلب طرف می دهد.

در حدیثی که در کتب شیعه و اهل تسنن در ذیل آیه فوق نقل شده چنین می خوانیم که یکی از کنیزان امام علی بن الحسین ع به هنگامی که آب روی دست امام می ریخت،ظرف آب از دستش افتاد و بدن امام را مجروح ساخت،امام ع از روی خشم سر بلند کرد کنیز بلافاصله گفت خداوند در قرآن می فرماید:

" وَ الْکٰاظِمِینَ الْغَیْظَ "امام فرمود خشم خود را فرو بردم،عرض کرد" وَ الْعٰافِینَ عَنِ النّٰاسِ "فرمود:تو را بخشیدم خدا تو را ببخشد، او مجددا گفت" وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ "امام فرمود:تو را در راه خدا آزاد کردم ⁽¹⁾.

این حدیث شاهد زنده ای است بر اینکه سه مرحله مزبور هر کدام مرحله ای

عالیتر از مرحله قبل است. 5-آنها اصرار بر گناه نمی کنند( وَ الَّذِینَ إِذٰا فَعَلُوا فٰاحِشَةً ...) "فاحشة"از ماده فحش و فحشاء به معنی هر عمل بسیار زشت است و انحصار به اعمال منافی عفت ندارد زیرا در اصل به معنی"تجاوز از حد"است که هر گناهی را شامل می شود.

در آیه فوق اشاره به یکی دیگر از صفات پرهیزکاران شده که"آنها علاوه بر اوصاف مثبت گذشته اگر مرتکب گناهی شوند بزودی بیاد خدا می افتند و توبه می کنند و هیچگاه اصرار بر گناه نمی ورزند".

از تعبیری که در این آیه شده چنین استفاده می شود که انسان تا بیاد خدا است مرتکب گناه نمی شود آن گاه مرتکب گناه می شود که به کلی خدا را فراموش کند و غفلت تمام وجود او را فرا گیرد،اما این فراموشکاری و غفلت در افراد پرهیزگار دیری نمی پاید،بزودی بیاد خدا می افتند و گذشته را جبران می کنند،آنها احساس می کنند که هیچ پناهگاهی جز خدا ندارند و تنها باید آمرزش گناهان خویش را از او بخواهند( وَ مَنْ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللّٰهُ )"کیست جز خدا که گناهان را ببخشد".

باید توجه داشت که در آیه علاوه بر عنوان فاحشه،ظلم بر خویشتن نیز ذکر شده( أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ )و فرق میان این دو ممکن است این باشد که فاحشه اشاره به گناهان کبیره است و ظلم بر خویشتن اشاره به گناهان صغیره.

در پایان آیه برای تاکید می گوید:" وَ لَمْ یُصِرُّوا عَلیٰ مٰا فَعَلُوا وَ هُمْ یَعْلَمُونَ ":"آنها هرگز با علم و آگاهی بر گناه خویش اصرار نمی ورزند و تکرار گناه نمی کنند".

در ذیل این آیه از امام باقر ع نقل شده که فرمود:"

الاصرار ان یذنب الذنب فلا یستغفر اللّٰه و لا یحدث نفسه بتوبة فذلک الاصرار ":اصرار بر گناه این است که انسان گناهی کند و دنبال آن استغفار ننماید و در فکر توبه نباشد

این است اصرار بر گناه ⁽¹⁾.

در کتاب"امالی صدوق"از امام صادق ع حدیثی پر معنی نقل شده که خلاصه آن چنین است:"هنگامی که آیه فوق نازل شد و گناهکاران توبه کار را به آمرزش الهی نوید داد ابلیس سخت ناراحت شد،و تمام یاران خود را با صدای بلند به تشکیل انجمنی دعوت کرد آنها از وی علت این دعوت را پرسیدند،او از نزول این آیه اظهار نگرانی کرد،یکی از یاران او گفت:من با دعوت انسانها به- این گناه و آن گناه تاثیر این آیه را خنثی میکنم،ابلیس پیشنهاد او را نپذیرفت، دیگری نیز پیشنهادی شبیه آن کرد که آنهم پذیرفته نشد،در این میان شیطانی کهنه کار بنام"وسواس خناس"!گفت من مشکل را حل میکنم،ابلیس پرسید:

از چه راه؟گفت:فرزندان آدم را با وعده ها و آرزوها آلوده به گناه می کنم،و هنگامی که مرتکب گناهی شدند یاد خدا و بازگشت به سوی او را از خاطر آنها می برم،ابلیس گفت راه همین است،و این ماموریت را تا پایان دنیا بر عهده او گذاشت"! روشن است که فراموشکاری نتیجه سهل انگاری و وسوسه های شیطانی است، و تنها کسانی گرفتار آن می شوند که خود را در برابر او تسلیم کنند،و به اصطلاح با وسواس خناس همکاری نزدیک نمایند!ولی مردان بیدار و با ایمان کاملا مراقبند که هر گاه خطایی از آنها سرزد در نخستین فرصت آثار آن را با آب توبه و استغفار از دل و جان خود بشویند و دریچه های قلب خود را بروی شیطان و لشکر او ببندند که آنها از درهای بسته قلب وارد نمی شوند؟.

أُولٰئِکَ جَزٰاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ جَنّٰاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا

.

در این آیه پاداش پرهیزگارانی که صفات آنها در دو آیه گذشته آمده توضیح داده شده است و آن عبارت است از"آمرزش پروردگار و بهشتی که نهرها

از زیر درختان آن جاری است(و لحظه ای آب از آنها قطع نمی شود)بهشتی که بطور جاودان در آن خواهند بود".

در حقیقت در اینجا نخست اشاره به مواهب معنوی و"مغفرت"و شستشوی دل و جان و تکامل روحانی شده،سپس اشاره به مواهب مادی نموده،و در پایان می گوید: وَ نِعْمَ أَجْرُ الْعٰامِلِینَ :این چه پاداش نیکی است برای آنها که اهل عمل هستند و مرد میدان اند نه افراد واداده و تنبل که همیشه از تعهدات و مسئولیتهای خویش می گریزند.

[سوره آل عمران (3): آیات 137 تا 138]

اشاره

قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ سُنَنٌ فَسِیرُوا فِی اَلْأَرْضِ فَانْظُروا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ اَلْمُکَذِّبِینَ (137) هٰذٰا بَیٰانٌ لِلنّٰاسِ وَ هُدیً وَ مَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِینَ (138)

ترجمه:

137-پیش از شما سنتهایی وجود داشت(و هر قوم طبق اعمال و صفات خود سرنوشتهایی داشتند که همانند آن را شما نیز دارید)پس در روی زمین گردش کنید و ببینید سرانجام تکذیب کنندگان(آیات خدا)چگونه بود؟! 138-این بیانی است برای عموم مردم،و هدایت و اندرزی است برای پرهیزکاران.

تفسیر:

اشاره

بررسی تاریخ گذشتگان

قرآن مجید دورانهای گذشته را با زمان حاضر و زمان حاضر را با تاریخ گذشته پیوند میدهد،و پیوند فکری و فرهنگی نسل حاضر را با گذشتگان برای

درک حقایق لازم و ضروری میداند،زیرا از ارتباط و گره خوردن این دو زمان (گذشته و حاضر)وظیفه و مسئولیت آیندگان روشن می شود،در آیه فوق میگوید: قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ سُنَنٌ فَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ ...

"خداوند سنتهایی در اقوام گذشته داشته که این سنن هرگز جنبه اختصاصی ندارد و به صورت یک سلسله قوانین حیاتی در باره همگان،گذشتگان و آیندگان، اجرا می شود"در این سنن پیشرفت و تعالی افراد با ایمان و مجاهد و متحد و بیدار پیش بینی شده،و شکست و نابودی ملتهای پراکنده و بی ایمان و آلوده به گناه نیز پیش بینی گردیده که در تاریخ بشریت ثبت است.

آری تاریخ برای هر قومی اهمیت حیاتی دارد،تاریخ خصوصیات اخلاقی و کارهای نیک و بد و تفکرات گذشتگان را برای ما بازگو می کند،و علل سقوط و سعادت،کامیابی و ناکامی جامعه ها را در اعصار و قرون مختلف نشان می دهد،و در حقیقت تاریخ گذشتگان آینه زندگی روحی و معنوی جامعه های بشری و هشداری است برای آیندگان.

روی این جهت قرآن مجید به مسلمانان دستور می دهد"بروید در روی زمین بگردید و در آثار پیشینیان و ملتهای گذشته و زمامداران و فراعنه گردنکش و جبار دقت کنید،و بنگرید پایان کار آنها که کافر شدند،و پیامبران خدا را تکذیب کردند و بنیان ظلم و فساد را در زمین گذاردند،چگونه بود؟و سرانجام کار آنها بکجا رسید"؟.

آثار گذشتگان،حوادث پند دهنده ای برای آیندگان است و مردم می توانند با بهره برداری از آنها از مسیر حیات و زندگی صحیح آگاه شوند.

جهان گردی(سیر در ارض)

آثاری که در نقاط مختلف روی زمین از دورانهای قدیم باقی مانده اسناد زنده

و گویای تاریخ هستند،و حتی ما از آنها بیش از تاریخ مدون بهره مند می شویم، آثار باقی مانده از دورانهای گذشته،اشکال و صور و نقوش روح و دل و تفکرات و قدرت و عظمت و حقارت اقوام را به ما نشان میدهد،در صورتی که تاریخ فقط حوادث وقوع یافته و عکسهای خشک و بی روح آنها را مجسم می سازد.

آری ویرانه کاخهای ستمگران،و بناهای شگفت انگیز اهرام مصر و برج بابل و کاخهای کسری و آثار تمدن قوم سبا و صدها نظائر آن که در گوشه و کنار جهان پراکنده اند، هر یک در عین خاموشی هزار زبان دارند و سخنها می گویند، و اینجا است که شاعران نکته سنج به هنگامی که در برابر خرابه های این کاخها قرار می گرفتند،تکان شدیدی در روح خود احساس کرده و اشعار شورانگیزی می سرودند چنان که"خاقانی"و شعرای معروف دیگری این آوازها را از درون ذرات کاخ شکست خورده کسری و مانند آن با گوش جان شنیده،و آنها را در شاهکارهای ادبی سرودند ⁽¹⁾.

مطالعه یک سطر از این تاریخهای زنده معادل مطالعه یک کتاب قطور تاریخی است و اثری که این مطالعه در بیداری روح و جان بشر دارد با هیچ چیز دیگری برابری نمی کند،زیرا هنگامی که در برابر آثار گذشتگان قرار می گیریم گویا یک مرتبه ویرانه ها جان می گیرند و استخوانهای پوسیده از زیر خاک زنده می شوند، و جنب و جوش پیشین خود را آغاز می کنند،بار دیگر نگاه می کنیم همه را خاموش

و فراموش شده می بینیم و مقایسه این دو حالت نشان می دهد افراد خودکامه ای چه کوتاه فکرند که برای رسیدن به هوسهای بسیار زودگذر آلوده هزاران جنایت می شوند.

و لذا قرآن مجید دستور می دهد که مسلمانان در روی زمین به سیر و سیاحت بپردازند و آثار گذشتگان را در دل زمین و یا در روی خاک با چشم خود ببینند و از مشاهده آن عبرت گیرند.

آری در اسلام نیز جهانگردی وجود دارد،و به آن اهمیت زیادی داده شده اما نه بسان توریستهای هوسران و هوسباز امروز بلکه برای تحقیق و بررسی آثار و سرنوشت پیشینیان و مشاهده آثار عظمت خداوند در نقاط مختلف جهان،و این همان چیزی است که قرآن نام آن را"سیر فی الارض"گذارده و طی آیات متعددی به آن دستور داده است از جمله:

1-" قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُجْرِمِینَ ":

بگو بروید در روی زمین گردش کنید سپس بنگرید عاقبت و سرانجام گناهکاران چگونه بوده است(نمل:71).

2-" قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ "بگو در زمین سیر کنید و بنگرید خداوند چگونه آفرینش را بوجود آورده است(سوره عنکبوت آیه 20).

3-" أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَتَکُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ یَعْقِلُونَ بِهٰا ..." (سوره حج آیه 46)و آیات دیگر...

این آیه می گوید:این جهانگردی معنوی و سیر در ارض قلب انسان را دانا و چشم انسان را بینا و گوش او را شنوا می گرداند،و از خمودی و جمود،رهایی می بخشد.

متاسفانه این دستور زنده اسلامی نیز مانند بسیاری از دستورات فراموش شده

دیگر،از طرف مسلمانان توجهی به آن نمی شود،حتی جمعی از علماء و دانشمندان اسلامی گویا در محیط فکر خود،زمان و مکان را متوقف ساخته اند،و در عالمی غیر از این عالم زندگی می کنند،از تحولات اجتماعی دنیا بی خبرند و بکارهای جزئی و کم اثر که در مقابل کارهای اصولی و اساسی ارزش چندانی ندارد خود را مشغول ساخته اند.

در دنیایی که حتی پاپها و کاردینالهای مسیحی که بعد از قرنها انزوا و گوشه گیری و قطع ارتباط با دنیای خارج،به سیر در ارض می پردازند تا نیازمندیهای زمان را درک کنند،آیا نباید مسلمانان به این دستور صریح قرآن عمل کنند و خود را از تنگنای محیط محدود فکری بدر آورند تا تحول و جنبشی در عالم اسلام و مسلمین پدید آید؟ هٰذٰا بَیٰانٌ لِلنّٰاسِ وَ هُدیً وَ مَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِینَ در این آیه می گوید:"آنچه در آیات فوق گفته شد بیانیه روشنی است برای همه انسانها و وسیله هدایت و اندرزی است برای همه پرهیزگاران"یعنی در عین اینکه این بیانات جنبه همگانی و مردمی دارد تنها پرهیزگاران و افراد با هدف از آن الهام می گیرند و هدایت می شوند.

[سوره آل عمران (3): آیات 139 تا 143]

اشاره

وَ لاٰ تَهِنُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ اَلْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ (139) إِنْ یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ اَلْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَ تِلْکَ اَلْأَیّٰامُ نُدٰاوِلُهٰا بَیْنَ اَلنّٰاسِ وَ لِیَعْلَمَ اَللّٰهُ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ یَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَدٰاءَ وَ اَللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ اَلظّٰالِمِینَ (140) وَ لِیُمَحِّصَ اَللّٰهُ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ یَمْحَقَ اَلْکٰافِرِینَ (141) أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا اَلْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَعْلَمِ اَللّٰهُ اَلَّذِینَ جٰاهَدُوا مِنْکُمْ وَ یَعْلَمَ اَلصّٰابِرِینَ (142) وَ لَقَدْ کُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ اَلْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَیْتُمُوهُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (143)

ترجمه:

139-و سست نشوید و غمگین مگردید و شما برترید اگر ایمان داشته باشید.

140-اگر به شما(در میدان احد)جراحتی رسید(و ضربه ای وارد شد)به آن جمعیت نیز(در میدان بدر)جراحتی همانند آن وارد گردید و ما این روزها(ی پیروزی و شکست)را در میان مردم می گردانیم(که این خاصیت زندگی جهان است) تا افرادی که ایمان آورده اند شناخته شوند و خداوند از میان شما قربانیانی بگیرد، و خداوند ظالمان را دوست نمی دارد.

141-و تا خداوند افراد با ایمان را خالص گرداند(و ورزیده شوند)و کافران را تدریجا نابود سازد.

142-آیا چنین پنداشتید که شما(تنها با ادعای ایمان)وارد بهشت خواهید شد در حالی که هنوز خداوند مجاهدان از شما و صابران را مشخص نساخته است؟ 143-و شما تمنای مرگ(و شهادت در راه خدا)را پیش از آنکه با آن روبرو شوید می کردید سپس آن را با چشم خود دیدید در حالی که به آن نگاه می کردید (و حاضر نبودید به آن تن در دهید،چقدر میان گفتار و کردار شما فاصله است).

شان نزول

در باره شان نزول این آیات،روایات متعددی وارد شده است و از مجموع آنها استفاده می شود که این آیات دنباله آیاتی است که قبلا در باره جنگ احد داشتیم،و در حقیقت این آیات تجزیه و تحلیلی است روی نتائج جنگ احد و عوامل پیدایش آن به عنوان یک سرمشق بزرگ برای مسلمانان،و در ضمن وسیله ای است برای تسلی و دلداری و تقویت روحی آنها،زیرا همانطور که گفتیم جنگ احد بر اثر نافرمانی و عدم انضباط نظامی جمعی از سربازان اسلام،در پایان به- شکست انجامید و جمعی از شخصیتها و چهره های برجسته اسلام از جمله"حمزه" عموی پیامبر،در این میدان شربت شهادت نوشیدند.

پیامبر همان شب با یاران خود به میان کشتگان رفت و برای بزرگداشت ارواح شهداء بر سر جنازه یکا یک آنها می نشست و اشک می ریخت و طلب آمرزش می نمود،و سپس اجساد همه آنها در دامنه کوه احد در میان اندوه فراوان بخاک سپرده شد،در این لحظات حساس که مسلمانان نیاز شدید به تقویت روحی و هم استفاده معنوی از نتائج شکست داشتند آیات فوق نازل گردید.

تفسیر:

اشاره

نتائج جنگ احد

وَ لاٰ تَهِنُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

"وَ لاٰ تَهِنُوا

"از ماده"وهن"گرفته شده و"وهن"در لغت به معنی هر نوع سستی است،خواه در جسم و تن باشد،و یا در اراده و ایمان.

در این آیه نخست به مسلمانان هشدار داده شده که مبادا از باختن یک جنگ،

سستی به خود راه دهند و غمگین گردند و از پیروزی نهایی مایوس شوند،زیرا افراد بیدار همان طور که از پیروزیها استفاده می کنند از شکستها نیز درس می آموزند و در پرتو آن نقاط ضعفی را که سرچشمه شکست شده،پیدا می کنند و با بر طرف ساختن آن برای پیروزی نهایی آماده می شوند.

جمله" وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ ":شما برترید اگر ایمان داشته باشید،یک جمله بسیار پر معنی است یعنی شکست شما در حقیقت برای از دست دادن روح ایمان و آثار آن بوده،شما اگر فرمان خدا و پیامبر را در این میدان زیر پا نمی گذاشتید گرفتار چنین سرنوشتی نمی شدید،و باز هم غمگین نباشید اگر بر مسیر ایمان ثابت بمانید پیروزی نهایی از آن شما است،و شکست در یک میدان،به معنی شکست نهایی در جنگ نیست. إِنْ یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ .

"قرح"به معنی جراحتی است که در بدن بر اثر برخورد با یک عامل خارجی پیدا می شود.در این آیه درس دیگری برای رسیدن به پیروزی نهایی به- مسلمانان داده شده است که شما نباید از دشمنان کمتر باشید،آنها در میدان "بدر"شکستی سخت و سنگین از شما خوردند و هفتاد نفر کشته،و تعداد زیادی مجروح و اسیر دادند و با آن همه از پای ننشستند،و در این میدان شکست خود را بر اثر غفلت شما جبران کردند،اگر شما در این میدان گرفتار شکست شدید باید از پای ننشینید تا آن را جبران کنید،و لذا می فرماید:"اگر به شما جراحتی رسید به آنها هم جراحتی همانند آن رسید"بنا بر این سستی و اندوه شما برای چیست.

بعضی از مفسران آیه را اشاره به جراحاتی که بر کفار در میدان احد نشست می دانند،ولی اولا این جراحات مانند جراحات مسلمین نبود بنا بر این با کلمه "مثله"سازگار نیست.و ثانیا با جمله بعد که تفسیر آن خواهد آمد تناسب ندارد. وَ تِلْکَ الْأَیّٰامُ نُدٰاوِلُهٰا بَیْنَ النّٰاسِ وَ لِیَعْلَمَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَتَّخِذَ

مِنْکُمْ شُهَدٰاءَ

:

در این قسمت نخست اشاره به یکی از سنن الهی شده است که در زندگی بشر حوادث تلخ و شیرینی رخ می دهد که هیچکدام پایدار نیست،شکستها، پیروزیها،قدرتها،عظمتها و ناتوانیها همه در حال دگرگونی هستند بنا بر این نباید شکست در یک میدان و آثار آن را پایدار فرض کرد،بلکه باید با بررسی عوامل و انگیزه های شکست از سنت تحول استفاده نمود،و آن را به پیروزی تبدیل کرد دنیا فراز و نشیب دارد و زندگی در حال دگرگونی است و"خداوند این ایام را در میان مردم بطور مداوم گردش می دهد"تا سنت تکامل از لابلای این حوادث آشکار شود ⁽¹⁾.

سپس اشاره به نتیجه این حوادث ناگوار کرده و می فرماید" وَ لِیَعْلَمَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا ..."اینها بخاطر آن است که افراد با ایمان،از مدعیان ایمان، شناخته شوند و به عبارت دیگر تا حوادث دردناک در تاریخ ملتی روی ندهد صفوف از هم مشخص نخواهند شد،زیرا پیروزیها خواب آور و اغفال کننده است در حالی که شکستها برای افراد آماده بیدار کننده و نشان دهنده ارزشها است.

در جمله"و یَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَدٰاءَ "می فرماید:یکی از نتائج این شکست دردناک این بود که شما شهیدان و قربانیانی در راه اسلام بدهید،و بدانید این آئین پاک را ارزان بدست نیاورده اید تا در آینده ارزان از دست بدهید،ملتی که قربانی در راه اهداف مقدس خود ندهد همیشه آنها را کوچک می شمرد اما به هنگامی که قربانی داد هم خود او، و هم نسلهای آینده او،بدیده عظمت به آن می نگرند.

ممکن است منظور از"شهداء"در اینجا گواهان باشد،یعنی خدا می خواست با این حادثه گواهانی از شما بگیرد که چگونه نافرمانیها به شکستهای دردناکی

می انجامد،و این گواهان در آینده معلمانی خواهند بود برای مردم در برابر حوادث مشابهی که در پیش دارند.

در پایان آیه می فرماید خداوند ستمگران را دوست نمی دارد،و بنا بر این از آنها حمایت نخواهد کرد.

میدان پرورش و تربیت

وَ لِیُمَحِّصَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا

...

"لیمحص"از ماده"تمحیص"به معنی پاک نمودن چیزی است از هر گونه عیب.

و"یمحق"از ماده"محق"(بر وزن مرد)به معنی کم شدن تدریجی چیزی است و بهمین مناسبت شب پایان ماه را"محاق"می گویند زیرا روشنی ماه کم کم کاسته شده و از بین می رود.

در این آیه اشاره به یکی دیگر از نتائج طبیعی شکست جنگ احد شده است،و آن اینکه این گونه شکستها نقاط ضعف و عیوب جمعیتها را آشکار می سازد و وسیله مؤثری است برای شستشوی از این عیوب،قرآن می گوید خدا می خواست در این میدان جنگ،افراد با ایمان را خالص گرداند و نقاط ضعفشان را به آنها نشان بدهد،آنها می بایست برای پیروزیهای آینده در چنین بوته آزمایشی قرار گیرند و عیار شخصیت خود را بسنجند و همانطور که علی ع می فرماید:"

فی تقلب الاحوال یعلم جواهر الرجال ":"دگرگونیهای روزگار و حوادث سخت زندگی حقیقت اشخاص را روشن می سازد" آنها به عیار شخصیت خود واقف گردند.

اینجا است که گاهی پاره ای از شکستها آن چنان سازنده است که به مراتب اثر آن در سرنوشت جوامع انسانی از پیروزیهای خواب کننده ظاهری بیشتر است.

جالب اینکه نویسنده تفسیر"المنار"از استادش"محمد عبده"مفتی بزرگ

مصر نقل می کند که پیامبر را در خواب دید و به او فرمود"اگر مرا در میان پیروزی و شکست در میدان احد مخیر ساخته بودند من در خصوص آن میدان،شکست را ترجیح میدادم"زیرا این شکست عامل سازنده ای در تاریخ اسلام شد".

و یمحق الکافرین این جمله در حقیقت نتیجه ایست برای جمله قبل،زیرا هنگامی که مؤمنان در کوره حوادث پاک شدند آمادگی کافی برای از بین بردن تدریجی شرک و کفر و پاک ساختن جامعه خود از این آلودگیها پیدا می کنند،یعنی نخست باید پاک شد و سپس پاک کرد.

در حقیقت همانطور که ماه با آن جلوه گری و فریبندگی مخصوص خود تدریجا کم نور شده،در محاق فرو می رود همچنین شکوه و عظمت کفر و شرک و حامیان آنها با تصفیه و پاک شدن مسلمانان به زوال و نیستی می گراید. أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَعْلَمِ اللّٰهُ الَّذِینَ جٰاهَدُوا مِنْکُمْ وَ یَعْلَمَ الصّٰابِرِینَ .

در اینجا قرآن با استفاده از حادثه احد برای تصحیح یک اشتباه فکری مسلمانان اقدام می کند و می گوید:شما چنین پنداشتید که بدون جهاد و استقامت در راه خدا می توانید در بهشت برین جای گیرید،آیا شما گمان کردید داخل شدن در عمق آن سعادت معنوی تنها با انتخاب نام مسلمان و یا عقیده بدون عمل ممکن است؟اگر چنین بود مسئله بسیار ساده بود،ولی هرگز چنین نبوده است و تا اعتقادات واقعی در میدان عمل پیاده نشود کسی بهره ای از آن سعادتها نخواهد برد،در اینجا است که باید صفوف از هم مشخص شود،و مجاهدان و صابران از افراد بی ارزش شناخته شوند.

سخنان تو خالی

وَ لَقَدْ کُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَیْتُمُوهُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ

:

بعد از جنگ بدر و شهادت پر افتخار جمعی از مسلمانان عده ای در جلسات، می نشستند و پیوسته آرزوی شهادت می کردند که ای کاش این افتخار در میدان بدر نصیب ما نیز شده بود،مطابق معمول در میان آنها جمعی صادق بودند و عده ای متظاهر و دروغگو،و یا در شناسایی خود در اشتباه بودند،اما چیزی طول نکشید که جنگ وحشتناک احد پیش آمد، مجاهدان راستین با شهامت فوق العاده جنگیدند و شربت شهادت نوشیدند و به آرزوی خود رسیدند اما جمعی از دروغگویان هنگامی که آثار شکست را در ارتش اسلام مشاهده کردند از ترس کشته شدن،فرار کردند، این آیه آنها را سرزنش می کند میگوید شما کسانی بودید که آرزوی مرگ و شهادت در راه خدا را در دل می پروراندید پس چرا آن موقع که با چشم خود محبوب خویش را در برابر خود دیدید فرار کردید؟

بررسی کوتاهی در علل شکست احد

در آیات فوق تعبیرات جالبی به چشم می خورد،که هر کدام از آنها پرده از روی یکی از اسرار شکست احد بر می دارد،به طور خلاصه،چند عامل مهم دست به دست هم دادند و این حادثه غم انگیز و در عین حال عبرت آور را به وجود آوردند:

1-اشتباه محاسبه ای که برای بعضی از تازه مسلمانان در درک مفاهیم اسلام پیدا شده بود سبب شد که آنها خیال کنند تنها ابراز ایمان برای پیروزی کافی است و بنا،بر این است که خداوند در تمام میدانهای جنگ به وسیله امدادهای غیبی از آنها حمایت کند،و به این ترتیب سنت الهی را در عوامل پیروزی طبیعی و

انتخاب نقشه های صحیح و تهیه وسائل لازم به دست فراموشی سپردند.

2-عدم انضباط نظامی و مخالفت با فرمان مؤکد پیغمبر ص دائر به- ماندن تیراندازان در سنگر حساس خود عامل مهم دیگری برای این شکست بود.

3-دنیا پرستی جمعی از مسلمانان تازه کار که جمع آوری غنائم جنگی را بر تعقیب دشمن ترجیح دادند،و اسلحه بر زمین گذاشته برای اینکه از دیگران عقب نیافتند به تلاش پرداختند،سومین عامل شکست بود،تا بدانند در راه خدا و به هنگام جهاد مقدس باید این مسائل بکلی فراموش شود.

4-غرور ناشی از پیروزی درخشان میدان بدر تا آنجا که فکر قدرت دشمن را از سر بیرون کرده بودند و تجهیزات او را ناچیز می پنداشتند چهارمین عامل شکست بود.

اینها نقاط ضعفی بود که می بایست در آب جوشان این شکست شستشو شود.

[سوره آل عمران (3): آیات 144 تا 145]

اشاره

وَ مٰا مُحَمَّدٌ إِلاّٰ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ اَلرُّسُلُ أَ فَإِنْ مٰاتَ أَوْ قُتِلَ اِنْقَلَبْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلیٰ عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اَللّٰهَ شَیْئاً وَ سَیَجْزِی اَللّٰهُ اَلشّٰاکِرِینَ (144) وَ مٰا کٰانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاّٰ بِإِذْنِ اَللّٰهِ کِتٰاباً مُؤَجَّلاً وَ مَنْ یُرِدْ ثَوٰابَ اَلدُّنْیٰا نُؤْتِهِ مِنْهٰا وَ مَنْ یُرِدْ ثَوٰابَ اَلْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهٰا وَ سَنَجْزِی اَلشّٰاکِرِینَ (145)

ترجمه:

144-محمد(ص)فقط فرستاده خدا بود و پیش از او فرستادگان دیگری نیز بودند،آیا اگر او بمیرد و یا کشته شود شما به عقب برمی گردید؟(و با مرگ او اسلام را رها کرده به دوران کفر و بت پرستی بازگشت خواهید کرد)و هر کس به عقب بازگردد هرگز ضرری به خدا نمی زند و به زودی خداوند شاکران(و استقامت کنندگان)را پاداش خواهد داد.

145-و هیچکس جز به فرمان خدا نمی میرد،سرنوشتی است تعیین شده(بنا بر این مرگ پیامبر با دیگران یک سنت الهی است)هر کس پاداش دنیا را بخواهد(و در زندگی خود در این راه گام بردارد)چیزی از آن به او خواهیم داد و هر کس پاداش آخرت بخواهد از آن به او می دهیم،و به زودی شاکران را پاداش خواهیم داد.

شان نزول:

این آیه نیز ناظر به یکی دیگر از حوادث جنگ احد است و آن اینکه:

در همان حال که آتش جنگ میان مسلمانان و بت پرستان به شدت شعله ور بود ناگهان صدایی بلند شد و کسی گفت:محمد را کشتم...محمد را کشتم...

این درست همان دم بود که مردی بنام"عمرو بن قمیئه حارثی"سنگ به سوی

پیامبر پرتاب کرد،پیشانی و دندان آن حضرت شکست و لب پائین وی شکافت و خون صورت وی را پوشانید ⁽¹⁾.در این موقع دشمن می خواست پیامبر را به قتل برساند که مصعب بن عمیر یکی از پرچمداران ارتش اسلام جلو حملات آنها را گرفت ولی خودش در این میان کشته شد،و چون او شباهت زیادی به پیامبر داشت دشمن چنین پنداشت که پیغمبر در خاک و خون غلطیده است و لذا این خبر را با صدای بلند به همه لشگرگاه رسانید.

انتشار این خبر به همان اندازه که در روحیه بت پرستان اثر مثبت داشت در میان مسلمانان تزلزل عجیبی ایجاد کرد،جمعی که اکثریت را تشکیل می دادند به دست و پا افتاده و از میدان جنگ به سرعت خارج می شدند،حتی بعضی در این فکر بودند که با کشته شدن پیامبر از آئین اسلام برگردند و از سران بت پرستان امان بخواهند،اما در مقابل آنها اقلیتی فداکار و پایدار همچون علی ع و ابو- دجانه و طلحة و بعضی دیگر بودند که بقیه را به استقامت دعوت می کردند از جمله "انس بن نضر"به میان آنها آمد و گفت:ای مردم اگر محمد ص کشته شد، خدای محمد کشته نشده،بروید و پیکار کنید و در راه همان هدفی که پیامبر کشته شد،شربت شهادت بنوشید،پس از ایراد این سخنان به دشمن حمله نمود تا کشته شد،ولی به زودی روشن گردید که پیامبر زنده است و این خبر اشتباه بوده است یا دروغ،آیه فوق در این مورد نازل گردید و دسته اول را سخت نکوهش کرد.

تفسیر:

فرد پرستی ممنوع

وَ مٰا مُحَمَّدٌ إِلاّٰ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ مٰاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ

:

با استفاده از حوادث جنگ احد آیه حقیقت دیگری را به مسلمانان می آموزد و آن اینکه اسلام آئین فرد پرستی نیست و به فرض که پیامبر در این میدان شربت شهادت می نوشید وظیفه مسلمانان بدون تردید ادامه مبارزه بود،زیرا با مرگ یا شهادت پیامبر،اسلام پایان نمی یابد بلکه آئین حقی است که تا ابد جاویدان خواهد ماند.

مسئله فرد پرستی یکی از بزرگترین خطراتی است که مبارزات هدفی را تهدید می کند،وابستگی به شخص معین اگر چه پیامبر خاتم باشد مفهومش پایان یافتن کوشش و تلاش برای پیشرفت،به هنگام از دست رفتن آن شخص است و این وابستگی یکی از نشانه های بارز عدم رشد اجتماعی است.

مبارزه پیامبر ص با فرد پرستی یکی دیگر از نشانه های حقانیت و عظمت او است زیرا اگر او به خاطر شخص خویش قیام کرده بود لازم بود این فکر را در مردم تقویت کند که همه چیز به وجود او بستگی دارد و اگر او از میان برود همه چیز پایان خواهد یافت،ولی رهبران راستین همانند پیغمبر اکرم ص هیچگاه مردم را به چنین افکاری تشویق نمی کنند،بلکه به شدت با آن مبارزه می کنند،و به آنها می گویند:هدف ما،از خود ما بالاتر است و هرگز با نابودی ما نابود نخواهد شد و لذا قرآن با صراحت در آیه فوق می گوید:

"محمد تنها فرستاده خدا است،پیش از او هم فرستادگانی بودند که از دنیا رفتند آیا اگر او بمیرد یا کشته شود باید شما سیر قهقرایی کنید؟و به آئین بت پرستی بازگردید؟" جالب توجه اینکه:در آیه برای بیان سیر قهقرایی جمله" اِنْقَلَبْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ "به کار رفته است،زیرا"اعقاب"جمع"عقب"(بر وزن خشن)به- معنی پاشنه پا است بنا بر این" اِنْقَلَبْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ "به معنی"عقب گرد می کنید" می باشد و آن تصویر روشنی است از سیر قهقرایی و ارتجاع به معنی واقعی است منتها از کلمه ارتجاع صریحتر و روشنتر است.

وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلیٰ عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اللّٰهَ شَیْئاً

سپس می فرماید:آنها که عقب گرد کنند و به دوران کفر و بت پرستی باز گردند تنها به خود زیان می رسانند نه به خدا زیرا با این عمل نه تنها چرخهای سعادت خود را متوقف می سازند بلکه آنچه را بدست آورده اند نیز به سرعت از دست خواهند داد. وَ سَیَجْزِی اللّٰهُ الشّٰاکِرِینَ در پایان آیه به اقلیتی که در جنگ احد علی رغم همه مشکلات و انتشار خبر شهادت پیغمبر،دست از جهاد برنداشتند اشاره کرده و کوششهای آنها را می ستاید و آنها را به عنوان شاکران و کسانی که از نعمتها در راه خدا استفاده کردند معرفی می کند و می گوید:خداوند این شاکران را پاداش نیک می دهد.

***درسی را که این آیه در باره مبارزه با فرد پرستی می دهد درسی است برای همه مسلمانان در همه قرون و اعصار،آنها باید از قرآن بیاموزند که مسائل هدفی هرگز نباید قائم به شخص یا اشخاص باشد بلکه باید بر محور یک سلسله اصول و تشکیلات ابدی دور بزند که با تغییر افراد یا فوت آنان حتی اگر پیامبر بزرگ خدا باشد آن کار تعطیل نگردد،اصولا رمز بقای یک مذهب و یا یک تشکیلات همین است، بنا بر این برنامه ها و تشکیلاتی که قائم به شخص هستند تشکیلاتی ناسالم و غیر طبیعی محسوب می شوند که به زودی متلاشی خواهند شد.

اما متاسفانه و رویهمرفته غالب تشکیلات جوامع اسلامی هنوز قائم به اشخاص است و به همین دلیل بسیار زود از هم می پاشد،مسلمانان باید با الهام از آیه فوق مؤسسات گوناگون خود را آن چنان پی ریزی کنند که از اشخاص لایق کاملا بهره گیری شود اما در عین حال وابسته به شخص آنها نباشد. وَ مٰا کٰانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ کِتٰاباً مُؤَجَّلاً همان طور که گفتیم شایعه بی اساس شهادت پیامبر در احد عده زیادی از

مسلمانان را به وحشت افکند تا آنجا که از میدان جنگ فرار کردند و حتی بعضی می خواستند از اسلام هم برگردند،در آیه فوق مجددا برای تنبیه و بیداری این دسته می فرماید:مرگ بدست خدا و فرمان او است و برای هر کس اجلی مقرر شده است که نمی تواند از آن فرار کند،بنا بر این اگر پیامبر در این میدان شربت شهادت می نوشید چیزی جز انجام یافتن یک سنت الهی نبود با این حال نباید مسلمانان از آن وحشت کنند و دست از ادامه مبارزه بردارند.

از سوی دیگر فرار از میدان جنگ نیز نمی تواند از فرا رسیدن اجل جلوگیری کند همان طور که شرکت در میدان جهاد نیز اجل انسان را جلو نمی اندازد بنا بر این فرار از میدان جهاد برای حفظ جان بیهوده است.

در باره معنی اجل و همچنین اجل"حتمی"و"معلق"و فرق میان آنها مشروحا در ذیل آیه دوم از سوره"انعام"به خواست خدا بحث خواهیم کرد. وَ مَنْ یُرِدْ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا نُؤْتِهِ مِنْهٰا وَ مَنْ یُرِدْ ثَوٰابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهٰا:

در پایان آیه می فرماید:سعی و کوشش انسان هیچگاه ضایع نمی شود،اگر هدف کسی تنها نتیجه های مادی و دنیوی باشد و همانند بعضی از رزمندگان احد تنها بخاطر غنیمت تلاش کند،بالآخره بهره ای از آن بدست می آورد اما اگر هدف عالیتر بود،و کوششها در مسیر حیات جاویدان و فضائل انسانی به کار افتاد،باز به هدف خود خواهد رسید،بنا بر این حالا که رسیدن به دنیا یا آخرت هر دو نیازمند به کوشش است،پس چرا انسان سرمایه های وجودی خود را در مسیر دوم که یک مسیر عالی و پایدار است به کار نیندازد؟سپس بار دیگر تاکید می کند که"پاداش شاکران را بزودی خواهیم داد".( وَ سَنَجْزِی الشّٰاکِرِینَ ).

قابل توجه اینکه در آیه سابق این جمله به صورت فعل غائب ذکر شده بود و در اینجا به صورت فعل متکلم،و این نهایت تاکید وعده الهی را به دادن پاداش به آنها بیان می کند،و به تعبیر ساده خداوند می گوید:ضامن پاداش آنها منم.

در تفسیر"مجمع البیان"در ذیل آیه،از امام باقر ع چنین نقل شده

که:علی ع در روز احد شصت و یک زخم برداشت و پیامبر ص"ام سلیم"و "ام عطیه"را دستور داد که به معالجه جراحات آن حضرت بپردازند.چیزی نگذشت که آنها با نگرانی به خدمت پیغمبر عرضه داشتند وضع بدن علی ع طوری است که ما هر زخمی را می بندیم دیگری گشوده می شود،و زخمهای تن او آن چنان زیاد و خطرناک است که ما از حیات او نگرانیم،پیغمبر و جمعی از مسلمانان به عنوان عیادت به منزل علی وارد شدند در حالی که بدن او یک پارچه زخم و جراحت بود پیامبر با دست مبارک خود بدن او را مسح می کرد و می فرمود:

کسی که در راه خدا این چنین ببیند آخرین درجه مسئولیت خود را انجام داده است!و زخمهایی که پیامبر دست بر آن می کشید بزودی التیام می یافت،علی ع در این هنگام گفت الحمد للّٰه که با این همه،فرار نکردم و پشت به دشمن ننمودم خداوند از کوششهای او قدردانی کرد و در دو آیه از قرآن به آن(و به فداکاریهای افراد نمونه دیگر از مجاهدان احد)اشاره کرده است،در یک مورد می فرماید:

" وَ سَیَجْزِی اللّٰهُ الشّٰاکِرِینَ "و در مورد دیگر می فرماید:" وَ سَنَجْزِی الشّٰاکِرِینَ ".

[سوره آل عمران (3): آیات 146 تا 148]

اشاره

وَ کَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ قٰاتَلَ مَعَهُ رِبِّیُّونَ کَثِیرٌ فَمٰا وَهَنُوا لِمٰا أَصٰابَهُمْ فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ وَ مٰا ضَعُفُوا وَ مَا اِسْتَکٰانُوا وَ اَللّٰهُ یُحِبُّ اَلصّٰابِرِینَ (146) وَ مٰا کٰانَ قَوْلَهُمْ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا رَبَّنَا اِغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا وَ إِسْرٰافَنٰا فِی أَمْرِنٰا وَ ثَبِّتْ أَقْدٰامَنٰا وَ اُنْصُرْنٰا عَلَی اَلْقَوْمِ اَلْکٰافِرِینَ (147) فَآتٰاهُمُ اَللّٰهُ ثَوٰابَ اَلدُّنْیٰا وَ حُسْنَ ثَوٰابِ اَلْآخِرَةِ وَ اَللّٰهُ یُحِبُّ اَلْمُحْسِنِینَ (148)

ترجمه:

146-و چه بسیار پیامبرانی که مردان الهی فراوانی به همراه آنها جنگ کردند،آنها هیچگاه در برابر آنچه در راه خدا به آنها می رسید سست نشدند،و ناتوان نگردیدند و تن به تسلیم ندادند و خداوند استقامت کنندگان را دوست دارد.

147-گفتار آنها فقط این بود که پروردگارا گناهان ما را ببخش،و از تندرویهای ما در کارها صرفنظر کن،قدمهای ما را ثابت بدار،و ما را بر جمعیت کافران پیروز بگردان! 148-لذا خداوند پاداش این جهان و پاداش نیک آن جهان را به آنها داد،و خداوند نیکوکاران را دوست می دارد.

تفسیر:

مجاهدان پیشین

وَ کَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ

...

"کاین"به معنی"چه بسیار"است و می گویند در اصل مرکب از"کاف تشبیه"و"ای"استفهامیه است که به صورت یک کلمه در آمده و معنی دو جزء

سابق متروک شده،و معنی تازه ای مساوی"چه بسیار"پیدا کرده است.

"ربیون"جمع"ربی"(بر وزن ملی)است و به کسی گفته می شود که ارتباط و پیوند او با خدا محکم باشد،با ایمان،دانشمند و با استقامت و با اخلاص باشد.

***به دنبال حوادث احد آیه فوق با یادآوری شجاعت و ایمان و استقامت مجاهدان و یاران پیامبران گذشته مسلمانان را به شجاعت و فداکاری و پایداری تشویق می کند و ضمنا آن دسته ای را که از میدان احد فرار کردند سرزنش می نماید و می گوید:

پیامبران بسیاری بودند که خدا پرستان مبارزی در صف یاران آنها قرار داشتند.

سپس رفتار و گفتار آنها را چنین شرح می دهد:

آنان به یاری پیامبران خود برخاستند و از تلفات سنگین و جراحات سخت و مشکلات طاقتفرسایی که در راه خدا دیدند هرگز سست و ناتوان نشدند،آنها در مقابل دشمن هیچگاه تضرع و زاری و خضوع و کرنش نکردند و تسلیم نشدند ( مٰا ضَعُفُوا وَ مَا اسْتَکٰانُوا )بدیهی است خداوند هم چنین افرادی را دوست دارد که دست از مقاومت بر نمی دارند( وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الصّٰابِرِینَ ). آنها به هنگامی که احیانا بر اثر اشتباهات یا سستیها،یا لغزشهایی گرفتار مشکلاتی در برابر دشمن می شدند به جای اینکه میدان را به او بسپارند و یا تسلیم شوند و یا فکر ارتداد و بازگشت به کفر در مغز آنها پیدا شود،روی به درگاه خدا می آوردند و ضمن تقاضای عفو و بخشش از گناهان خود از پیشگاه خداوند تقاضای صبر و استقامت و پایمردی می کردند و می گفتند:" رَبَّنَا اغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا وَ إِسْرٰافَنٰا فِی أَمْرِنٰا وَ ثَبِّتْ أَقْدٰامَنٰا وَ انْصُرْنٰا عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ ":بار پروردگارا گناهان ما را بیامرز و از تندرویهای ما درگذر،و ما را ثابت قدم بدار و بر کافران پیروز بگردان.آنها با این طرز تفکر و عمل به زودی پاداش خود را از خدا می گرفتند هم پاداش این جهان که فتح و پیروزی بر دشمن بود و هم پاداش جهان دیگر،

( فَآتٰاهُمُ اللّٰهُ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا وَ حُسْنَ ثَوٰابِ الْآخِرَةِ ).

و در پایان آیه آنها را جزء نیکوکاران شمرده و می فرماید:( وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ )"خدا نیکوکاران را دوست دارد".

و به این ترتیب یک درس زنده از برنامه مجاهدان امتهای پیشین و سرانجام کار آنها و چگونگی برخورد آنها با مشکلات و پیروزی بر آنها برای تازه مسلمانان بیان می کند،و آنها را برای میدانهای آینده پرورش می دهد:

در آیات فوق علاوه بر آنچه گفته شد نکات دیگری جلب توجه می کند:

1-"صبر"همانطور که سابقا هم اشاره کرده ایم به معنی استقامت است و لذا در برابر"ضعف"و"تسلیم"در این آیه قرار گرفته و ضمنا صابران و نیکوکاران در یک ردیف قرار گرفته اند زیرا در آخر یک آیه می فرماید" وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الصّٰابِرِینَ " و در آیه دیگر می فرماید" وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ "اشاره به اینکه نیکوکاری بدون استقامت ممکن نیست،زیرا در برابر هر شخص نیکوکار،هزاران مشکل وجود دارد که اگر فاقد استقامت باشد به زودی کار خود را رها خواهد ساخت.

2-مجاهدان حقیقی به جای اینکه شکست خود را به دیگران نسبت دهند و یا به عوامل موهوم و مرموز مربوط بدانند،سرچشمه آن را در خودشان جستجو می کنند و به فکر جبران اشتباهات خویش هستند،حتی آنها کلمه شکست را بر زبان نمی آورند و به جای آن اسراف و تند روی بیجا ذکر می کنند،بعکس ما که امروز سعی می کنیم نقاط ضعفی که سرچشمه ناکامیها و شکستها است نادیده بگیریم و همه آنها را به عوامل خارجی و بیگانه مربوط بدانیم و در نتیجه به هیچوجه به فکر جبران اشتباهات و بر طرف ساختن نقاط ضعف خود نباشیم.

3-در آیات فوق از پاداش دنیا تعبیر به" ثَوٰابَ الدُّنْیٰا "شده اما از پاداش آخرت تعبیر به" حُسْنَ ثَوٰابِ الْآخِرَةِ "شده،اشاره به اینکه:پاداش آخرت با پاداش دنیا فرق بسیار دارد،زیرا پاداش دنیا هر چه باشد بالآخره آمیخته با فنا و پاره ای

ناملایمات که طبع زندگی این دنیا است می باشد در حالی که پاداش آخرت سراسر حسن است و از هر نظر خالص و دور از ناراحتیها.

[سوره آل عمران (3): آیات 149 تا 151]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تُطِیعُوا اَلَّذِینَ کَفَرُوا یَرُدُّوکُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ فَتَنْقَلِبُوا خٰاسِرِینَ (149) بَلِ اَللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ وَ هُوَ خَیْرُ اَلنّٰاصِرِینَ (150) سَنُلْقِی فِی قُلُوبِ اَلَّذِینَ کَفَرُوا اَلرُّعْبَ بِمٰا أَشْرَکُوا بِاللّٰهِ مٰا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطٰاناً وَ مَأْوٰاهُمُ اَلنّٰارُ وَ بِئْسَ مَثْوَی اَلظّٰالِمِینَ (151)

ترجمه:

149-ای کسانی که ایمان آورده اید اگر از کسانی که کافر شده اند اطاعت کنید شما را به عقب باز می گردانند و سرانجام زیانکار خواهید شد.

150-(آنها تکیه گاه شما نیستند)بلکه تکیه گاه و سرپرست شما خدا است و او بهترین یاوران است.

151-به زودی در دلهای کافران به خاطر اینکه بدون دلیل چیزهایی را برای خدا شریک قرار دادند،رعب و ترس می افکنیم و جایگاه آنها آتش است و چه بد جایگاهی است جایگاه ستمکاران.

تفسیر:

اشاره

اخطارهای مکرر

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تُطِیعُوا الَّذِینَ کَفَرُوا

...

این آیات همانند آیات گذشته بعد از جنگ احد و برای تجزیه و تحلیل

روی حوادث جنگ نازل گردیده است،وضع آیات گذشته و این آیات نیز گواه بر این حقیقت است.

چنین به نظر می رسد که بعد از پایان جنگ احد دشمنان اسلام با یک سلسله تبلیغات مسموم کننده در لباس نصیحت و دلسوزی تخم تفرقه در میان مسلمانان می پاشیدند و با استفاده از وضع نامساعد روانی عده ای از مسلمانان تلاش می کردند که آنها را نسبت به اسلام بد بین کنند،شاید یهود و مسیحیان نیز در این قسمت با منافقان همکاری داشتند،همانطور که در میدان احد نیز با دامن زدن به شایعه بی اساس کشته شدن پیغمبر ص برای تضعیف روحیه مسلمانان کوشش می کردند.

آیه نخست به مسلمانان اخطار می کند و از پیروی آنها بر حذر می دارد و می گوید:اگر از کفار پیروی کنید شما را به عقب برمی گردانند و پس از پیمودن راه پر افتخار تکامل معنوی و مادی در پرتو تعلیمات اسلام،به نقطه اول که نقطه کفر و فساد بود سقوط می دهند و در این موقع بزرگترین زیانکاری دامنگیر شما خواهد شد چه زیانی از این بالاتر که انسان اسلام را با کفر و سعادت را با شقاوت و حقیقت را با باطل معاوضه کند. سپس تاکید می کند که شما بالاترین پشتیبان و بهترین یاور را دارید می گوید:

" بَلِ اللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ وَ هُوَ خَیْرُ النّٰاصِرِینَ ":خدا پشتیبان و سرپرست شما است و او بهترین یاوران است،یاوری است که هرگز مغلوب نمی شود و هیچ قدرتی با قدرت او برابری ندارد در حالی که یاوران دیگر ممکن است گرفتار شکست و نابودی شوند. سَنُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ .

در اینجا اشاره به نجات معجزه آسای مسلمانان بعد از جنگ احد می کند و یکی از موارد حمایت و نفرت خود را از آنان بازگو می نماید و آنها را نسبت به- آینده دلگرم می سازد و وعده پیروزی می دهد،زیرا همانطور که در داستان احد گفتیم بت پرستان مکه با اینکه در جنگ احد پیروزی چشمگیری پیدا کرده بودند

و لشکر اسلام ظاهرا از هم متلاشی شده بود می بایست در بازگشت به سوی میدان و از بین بردن باقیمانده قدرت مسلمین و حتی غارت کردن مدینه و کشتن شخص پیامبر که از بی اساس بودن شایعه شهادت او آگاه شده بودند کمترین تردیدی به- خود راه ندهند.

اما خداوند ترس و وحشت عجیبی در دلهای آنها افکند،ترس و وحشت بی دلیلی که خاصیت کفر و بت پرستی و خرافه پرستی بود،سراسر وجود آنان را فرا گرفت به طوری که در روایات می خوانیم:آنها هنگامی که از احد بازگشتند و به نزدیکی مکه رسیدند درست شکل و قیافه یک لشکر شکست خورده را داشتند.

آیه فوق می گوید:ما به زودی در دل کفار رعب و وحشت می افکنیم(یعنی همانطور که در پایان جنگ احد افکندیم و نمونه آن را با چشم خود دیدید) بنا بر این به آینده خویش امیدوار باشید.

جالب اینکه علت افکندن رعب و ترس را در دلهای آنها چنین بیان می کند:

" بِمٰا أَشْرَکُوا بِاللّٰهِ مٰا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطٰاناً ":"به این جهت که آنها چیزهایی را بدون دلیل شریک خدا قرار داده بودند"در حقیقت مردمی که خرافی هستند و تابع دلیل و برهان نمی باشند و کاهی را در نظر خود کوه می کنند و سنگ و چوبی را معبود و پروردگار خویش می دانند در برابر حوادث بسیار ناتوانند زیرا خیلی زود گرفتار اشتباه محاسبه می شوند و اگر یک حادثه جزئی در زندگی آنها رخ دهد و مثلا بشنوند مسلمانان مدینه همراه مجروحان میدان جنگ بار دیگر به میدان احد برمی گردند این موضوع بسیار بزرگ در نظرشان جلوه می کند و سخت از آن به وحشت می افتند،همانطور که در دنیای امروز نیز افراد قدرتمندی را مشاهده می کنیم که از کوچکترین حادثه وحشت دارند و از کاه کوهی می سازند زیرا تکیه- گاه محکمی در زندگی برای خود انتخاب نکرده اند. وَ مَأْوٰاهُمُ النّٰارُ وَ بِئْسَ مَثْوَی الظّٰالِمِینَ :

این افراد به خود و به اجتماع خود ستم کرده اند و بنا بر این جایگاهی جز

آتش نخواهند داشت و چه بد جایگاهی است.

پیروزی از طریق ترس دشمن

در روایات متعددی می خوانیم که پیغمبر می فرمود:یکی از امتیازاتی که خداوند به من داده است این است که مرا به وسیله انداختن ترس در دل دشمن پیروزی داده است ⁽¹⁾.

این موضوع اشاره به یکی از عوامل مهم پیروزی در جنگها می کند که مخصوصا امروز بسیار مورد توجه است که یکی از مهمترین عوامل پیروزی، روحیه سرباز است و آن قدر که روحیه عالی سربازان در پیروزی تاثیر دارد کم و کیف آنها و چگونگی سلاح آنها اثر ندارد،اسلام با تقویت روح ایمان و عشق به جهاد و افتخار به شهادت و اتکای به خداوند قادر منان این روح را در مجاهدان خود به عالیترین وجهی پرورش داد در حالی که بت پرستان خرافی که تکیه گاهشان بتهای بی اراده و بی جان بود و عقیده به معاد و زندگی پس از مرگ نداشتند و خرافات افکار آنها را آلوده کرده بود روحیه ای ضعیف و ناتوان داشتند و یکی از عوامل مؤثر پیروزی مسلمانان بر آنها همین تفاوت روحیه بود.

[سوره آل عمران (3): آیات 152 تا 154]

اشاره

وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اَللّٰهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ فِی اَلْأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا أَرٰاکُمْ مٰا تُحِبُّونَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ اَلدُّنْیٰا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ اَلْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ وَ لَقَدْ عَفٰا عَنْکُمْ وَ اَللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی اَلْمُؤْمِنِینَ (152) إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لاٰ تَلْوُونَ عَلیٰ أَحَدٍ وَ اَلرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ فِی أُخْرٰاکُمْ فَأَثٰابَکُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِکَیْلاٰ تَحْزَنُوا عَلیٰ مٰا فٰاتَکُمْ وَ لاٰ مٰا أَصٰابَکُمْ وَ اَللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ (153) ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ بَعْدِ اَلْغَمِّ أَمَنَةً نُعٰاساً یَغْشیٰ طٰائِفَةً مِنْکُمْ وَ طٰائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ یَظُنُّونَ بِاللّٰهِ غَیْرَ اَلْحَقِّ ظَنَّ اَلْجٰاهِلِیَّةِ یَقُولُونَ هَلْ لَنٰا مِنَ اَلْأَمْرِ مِنْ شَیْءٍ قُلْ إِنَّ اَلْأَمْرَ کُلَّهُ لِلّٰهِ یُخْفُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ مٰا لاٰ یُبْدُونَ لَکَ یَقُولُونَ لَوْ کٰانَ لَنٰا مِنَ اَلْأَمْرِ شَیْءٌ مٰا قُتِلْنٰا هٰاهُنٰا قُلْ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُیُوتِکُمْ لَبَرَزَ اَلَّذِینَ کُتِبَ عَلَیْهِمُ اَلْقَتْلُ إِلیٰ مَضٰاجِعِهِمْ وَ لِیَبْتَلِیَ اَللّٰهُ مٰا فِی صُدُورِکُمْ وَ لِیُمَحِّصَ مٰا فِی قُلُوبِکُمْ وَ اَللّٰهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ اَلصُّدُورِ (154)

ترجمه:

152-خداوند وعده خود را به شما(در باره پیروزی بر دشمن در احد)راست گفت، در آن هنگام(در آغاز جنگ احد)دشمنان را به فرمان او به قتل می رساندید (و این پیروزی ادامه داشت)تا اینکه سست شدید و(بر سر رها کردن سنگرها) و در کار خود به نزاع پرداختید،و بعد از آن که آنچه را دوست می داشتید(از غلبه بر دشمن)به شما نشان داد نافرمانی کردید،بعضی از شما خواهان دنیا بودند و بعضی خواهان آخرت،سپس خداوند شما را از آنها منصرف ساخت

(و پیروزی شما به شکست انجامید)تا شما را آزمایش کند و او شما را بخشید و خداوند نسبت به مؤمنان فضل و بخشش دارد.

153-(به خاطر بیاورید)هنگامی که از کوه بالا می رفتید و(جمعی در وسط بیابان پراکنده می شدید و)به عقب ماندگان نگاه نمی کردید،و پیامبر از پشت سر شما را صدا می زد،سپس اندوهها یکی پس از دیگری به سوی شما روی آورد این به- خاطر آن بود که دیگر برای از دست رفتن(غنائم جنگی)غمگین نشوید و نه به خاطر مصیبتهایی که بر شما وارد می گردد،و خداوند از آنچه انجام می دهید آگاه است.

154-سپس به دنبال این غم و اندوه آرامشی بر شما فرستاد،این آرامش به صورت خواب سبکی بود(که در شب بعد از حادثه احد)جمعی از شما را فرو گرفت اما جمع دیگری در فکر جان خویش بودند(و خواب چشمان آنها را فرا نگرفت)آنها گمانهای نادرستی در باره خدا همچون گمانهای دوران جاهلیت داشتند،و می گفتند:

آیا چیزی از پیروزی نصیب ما می شود؟بگو همه کارها(و پیروزیها)بدست خدا است،آنها در دل خود اموری را پنهان می دارند که برای تو آشکار نمی سازند می گویند:اگر سهمی از پیروزی داشتیم در اینجا کشته نمی شدیم،بگو اگر هم در خانه های خود بودید آنهایی که کشته شدن در سرنوشت آنها بود به بسترشان می ریختند(و آنها را به قتل می رساندند)و اینها برای این است که خداوند آنچه در سینه شما پنهان است بیازماید و آنچه در دلهای شما(از ایمان)می باشد خالص گرداند و خداوند از آنچه در درون سینه ها است با خبر است.

تفسیر:

اشاره

شکست پس از پیروزی

در ماجرای جنگ احد گفتیم مسلمانان در آغاز جنگ با اتحاد و شجاعت

خاصی جنگیدند،و بزودی پیروز شدند و لشکر دشمن از هم پراکنده شد و موجی از شادی سراسر لشکر اسلام را فرا گرفت،ولی نافرمانی جمعی از تیراندازان که در شکاف کوه"عینین"به سرکردگی"عبد اللّٰه بن جبیر"می جنگیدند و رها کردن آن سنگر حساس و مشغول شدن آنها و دیگران به جمع آوری غنائم،سبب شد که و رق برگردد و شکست سختی به لشکر اسلام وارد گردد.

هنگامی که مسلمانان با دادن تلفات و خسارات سنگین به مدینه بازگشتند با یکدیگر می گفتند مگر خداوند به ما وعده فتح و پیروزی نداده بود؟پس چرا در این جنگ شکست خوردیم؟آیات فوق به آنها پاسخ می گوید و علل شکست را توضیح می دهد.اکنون به تفسیر جزئیات آیات باز می گردیم: وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ ⁽¹⁾بِإِذْنِهِ حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ ⁽²⁾.

در این جمله،قرآن میگوید:وعده خدا در باره پیروزی شما کاملا درست بود و به همین دلیل در آغاز جنگ پیروز شدید و به فرمان خدا دشمن را پراکنده ساختید و این وعده پیروزی تا زمانی که دست از استقامت و پیروزی فرمان پیغمبر برنداشته بودید ادامه داشت،شکست از آن زمان شروع شد که سستی و نافرمانی شما را فرا گرفت یعنی اگر تصور کردید که وعده پیروزی بدون قید و شرط بوده سخت در اشتباه بوده اید،تمام وعده های پیروزی مشروط به پیروی از فرمان خدا است.

در باره اینکه خداوند در کجا به مسلمانان وعده پیروزی در این جنگ داده بود دو احتمال است نخست اینکه منظور وعده های عمومی است که بطور مکرر از خدا به مؤمنان در باره پیروزی بر دشمنان داده شده بود،دیگر اینکه پیامبر خدا که وعده او وعده الهی است صریحا قبل از شروع جنگ احد به مسلمانان وعده

پیروزی در این میدان داده بود. وَ تَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا أَرٰاکُمْ مٰا تُحِبُّونَ از این جمله که اشاره به وضع تیراندازان کوه عینین است به خوبی استفاده می شود که تیراندازانی که در شکاف کوه بودند در باره رها کردن سنگر خود اختلاف کردند و جمع زیادی دست به عصیان و مخالفت زدند(تعبیر به"عصیتم"یعنی نافرمانی کردید نشان می دهد که اکثریت دست به مخالفت زده بودند)و لذا قرآن می گوید:پس از مشاهده آن پیروزی چشم گیر که مورد علاقه شما بود راه عصیان پیش گرفتید،و در حقیقت برای بدست آوردن پیروزی کوشش لازم را به خرج دادید،اما برای نگاهداشتن آن استقامت نکردید و همیشه نگاهداری پیروزیها از بدست آوردن آن مشکلتر است. مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیٰا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الْآخِرَةَ در این موقع جمعی از شما خواستار دنیا و جمع غنائم بودید در حالی که جمعی دیگر همچون خود"عبد اللّٰه بن جبیر"و چند نفر از تیراندازان ثابت قدم خواستار آخرت و پاداشهای الهی بودند. ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ در اینجا و رق برگشت و خداوند پیروزی شما را به شکست تبدیل کرد تا شما را بیازماید و تنبیه کند و پرورش دهد. وَ لَقَدْ عَفٰا عَنْکُمْ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سپس خداوند همه این نافرمانیها و گناهان شما را بخشید در حالی که سزاوار مجازات بودید زیرا خداوند نسبت به مؤمنان از هر گونه نعمتی فروگذار نمی کند.

إِذْ تُصْعِدُونَ ⁽¹⁾وَ لاٰ تَلْوُونَ عَلیٰ أَحَدٍ وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ فِی أُخْرٰاکُمْ ⁽²⁾

در این آیه خداوند صحنه پایان احد را به مسلمانان یادآوری می کند و می فرماید بخاطر بیاورید هنگامی را که بهر طرف پراکنده می شدید و فرار می کردید و هیچ نگاه به عقب سر نمی کردید که سایر برادران شما در چه حالند در حالی که پیامبر از پشت سر فریاد می زد"الی عباد اللّٰه الی عباد اللّٰه فانی رسول اللّٰه" "بندگان خدا به سوی من بازگردید به سوی من بازگردید من رسول خدایم"، ولی هیچ یک از شما به سخنان او توجه نداشتید.

فَأَثٰابَکُمْ غَمًّا بِغَمٍّ

در این هنگام غم و اندوه یکی پس از دیگری به سوی شما رو آورد،اندوه بخاطر شکست،بخاطر از دست دادن جمعی از افسران و سربازان شجاع،بخاطر مجروحان و بخاطر شایعه شهادت پیامبر و واقعیت جراحات او،اینها همه نتیجه آن مخالفتها بود. لِکَیْلاٰ تَحْزَنُوا عَلیٰ مٰا فٰاتَکُمْ وَ لاٰ مٰا أَصٰابَکُمْ هجوم سیل غم و اندوه به سوی شما برای این بود که دیگر بخاطر از دست رفتن غنائم جنگی غمگین نشوید و از جراحاتی که در میدان جنگ در راه پیروزی به شما می رسد نگران نباشید. وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ خدا از اعمال شما آگاه بود و به خوبی وضع اطاعت کنندگان و مجاهدان واقعی و هم چنین فراریان را می داند،بنا بر این هیچ یک از شما نباید خود را فریب دهد و چیزی بر خلاف آنچه در میدان احد واقع شده ادعا کند اگر براستی جزء

دسته اول هستید خدا را شکر گوئید و در غیر این صورت از گناهان خود توبه کنید.

وسوسه های جاهلیت

ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعٰاساً

⁽¹⁾ شب بعد از جنگ احد شب دردناک و پر اضطرابی بود مسلمانان پیش بینی می کردند که سربازان فاتح قریش بار دیگر به مدینه بازگردند و آخرین مقاومت مسلمانان را در هم بشکنند و شاید جسته گریخته خبر تصمیم بت پرستان به بازگشت، نیز به آنها رسیده بود و مسلما اگر بازمی گشتند خطرناکترین مرحله جنگ رخ می داد.

در این میان مجاهدان راستین و توبه کنندگانی که از فرار احد پشیمان شده بودند و به لطف پروردگار اعتماد داشتند و به وعده های پیغمبر نسبت به آینده دلگرم و مطمئن بودند در میان این اضطراب و وحشت عمومی خواب آسوده و آرام بخشی داشتند در حالی که لباس جنگ در تن آنها بود و سلاح در کنار آنها، اما منافقان و افراد ضعیف الایمان و ترسو در میان انبوهی از افکار ناراحت کننده تمام شب را بیدار ماندند و بدون اینکه بخواهند،برای مؤمنان حقیقی پاسداری کردند،آیه فوق ماجرای آن شب را تشریح می کند و می گوید:

"سپس بعد از آن همه غم و اندوه روز احد،آرامش را بر شما نازل کرد.این آرامش همان خواب سبکی بود که جمعی از شما را فرا گرفت،اما جمع دیگری بودند که تنها به فکر جان خود بودند و به چیزی جز نجات خویش نمی اندیشیدند و به همین جهت آرامش را بکلی از دست داده بودند".

این یکی از آثار مهم ایمان است که مؤمن حتی در زندگی این جهان آرامش

لذت بخشی دارد که افراد بی ایمان یا منافق و یا ضعیف الایمان هیچگاه طعم آن را نمی چشند.سپس قرآن مجید به تشریح گفتگوها و افکار منافقان و افراد سست ایمان که در آن شب بیدار ماندند پرداخته می گوید:

" یَظُنُّونَ بِاللّٰهِ غَیْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجٰاهِلِیَّةِ ":آنها در باره خدا گمانهای نادرست همانند گمانهای دوران جاهلیت و قبل از اسلام داشتند و در افکار خود احتمال دروغ بودن وعده های پیامبر را می دادند و به یکدیگر و یا به خویشتن می گفتند:" هَلْ لَنٰا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَیْءٍ ":آیا ممکن است با این وضع دلخراشی که می بینیم پیروزی نصیب ما بشود؟یعنی بسیار بعید و یا غیر ممکن است،قرآن در جواب آنها می گوید:" قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ کُلَّهُ لِلّٰهِ ":بگو آری پیروزی بدست خدا است و اگر او بخواهد و شما را شایسته ببیند نصیب شما خواهد کرد.

آنها حاضر نبودند همه آنچه را در دل داشتند اظهار کنند زیرا می ترسیدند در صف کافران قرار گیرند( یُخْفُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ مٰا لاٰ یُبْدُونَ لَکَ ).

گویا آنها چنین می پنداشتند که شکست احد نشانه نادرست بودن آئین اسلام است و لذا می گفتند:" لَوْ کٰانَ لَنٰا مِنَ الْأَمْرِ شَیْءٌ مٰا قُتِلْنٰا هٰاهُنٰا ":اگر ما بر حق بودیم و سهمی از پیروزی داشتیم در اینجا اینهمه کشته نمی دادیم.

خداوند در پاسخ آنها به دو مطلب اشاره می کند:نخست اینکه:تصور نکنید کسی با فرار از میدان جنگ و از حوادث سختی که باید به استقبال آن بشتابد می تواند از مرگ فرار کند،آنها که اجلشان رسیده حتی اگر در خانه های خود بمانند به بستر آنها می تازند و آنها را در بستر خواهند کشت( قُلْ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُیُوتِکُمْ لَبَرَزَ الَّذِینَ کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقَتْلُ إِلیٰ مَضٰاجِعِهِمْ ).

اصولا ملتی که بر اثر سستی اکثریتش محکوم به شکست است بالآخره طعم مرگ را خواهد چشید چه بهتر که آن را در میدان جهاد و در زیر ضربات شمشیر دشمن در حال مبارزه افتخار آمیز ببیند نه اینکه در خانه اش بر سر او بریزند و او را با ذلت در میان بستر از بین ببرند.

دیگر اینکه باید این حوادث پیش بیاید و هر کس آنچه در دل دارد آشکار کند و صفوف مشخص گردد،و به علاوه افراد تدریجا پرورش یابند و نیات آنها خالص و ایمان آنها محکم و قلوب آنها پاک شود( وَ لِیَبْتَلِیَ اللّٰهُ مٰا فِی صُدُورِکُمْ وَ لِیُمَحِّصَ مٰا فِی قُلُوبِکُمْ ).

در پایان آیه می گوید:" وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ ":خداوند اسرار درون سینه ها را می داند و به همین دلیل تنها به اعمال مردم نگاه نمی کند بلکه می خواهد قلوب آنها را نیز بیازماید و از هر گونه آلودگی به شرک و نفاق و شک و تردید پاک سازد.

[سوره آل عمران (3): آیه 155]

اشاره

إِنَّ اَلَّذِینَ تَوَلَّوْا مِنْکُمْ یَوْمَ اِلْتَقَی اَلْجَمْعٰانِ إِنَّمَا اِسْتَزَلَّهُمُ اَلشَّیْطٰانُ بِبَعْضِ مٰا کَسَبُوا وَ لَقَدْ عَفَا اَللّٰهُ عَنْهُمْ إِنَّ اَللّٰهَ غَفُورٌ حَلِیمٌ (155)

ترجمه:

155-آنها که در روز روبرو شدن دو جمعیت با یکدیگر(روز جنگ احد)فرار کردند شیطان آنها را بر اثر پاره ای از گناهانی که قبلا مرتکب شده بودند به لغزش انداخت و خداوند آنها را بخشید،خداوند آمرزنده و حلیم است.

تفسیر:

گناه سرچشمه گناه دیگر است

إِنَّ الَّذِینَ تَوَلَّوْا مِنْکُمْ

...

این آیه که باز ناظر به حوادث جنگ احد است حقیقت دیگری را برای مسلمانان بازگو می کند و آن اینکه:لغزشهایی که بر اثر وسوسه های شیطانی به-

انسان دست می دهد و او را به گناهانی می کشاند نتیجه زمینه های نامناسب روحی است که بر اثر گناهان پیشین در انسان فراهم شده و راه را برای گناهان دیگر هموار ساخته است و گرنه وسوسه های شیطانی در دلهای پاک که آثار گناهان سابق در آن نیست اثری در آن نمی گذارد و لذا می فرماید:

"آنهایی که در میدان احد فرار کردند شیطان آنان را به سبب پاره ای از اعمالشان به لغزش انداخت،اما خدا آنها را بخشید،خداوند آمرزنده و حلیم است" و به این ترتیب به آنها می آموزد که برای کسب پیروزی در آینده باید بکوشند نخست خود را تربیت کنند و دل را از گناه بشویند.

ممکن است منظور از گناهی که سابقا مرتکب شده اند همان گناه دنیاپرستی و جمع آوری غنائم و مخالفت فرمان پیامبر در بحبوحه جنگ بوده باشد و یا گناهان دیگری که قبل از حادثه احد مرتکب شده بودند و نیروی ایمان را در آنها تضعیف کرده بود.

مفسر بزرگ مرحوم طبرسی در ذیل این آیه از"ابو القاسم بلخی"نقل می کند که در روز احد همه مهاجرین و انصار جز 13 نفر(که با پیامبر 14 نفر می شدند)فرار کردند از این 13 نفر 8 نفر از انصار و 5 نفر از مهاجرین بودند که در شخص این افراد اختلاف شده به جز علی ع و طلحه که همه بالاتفاق گفته اند آنها فرار نکردند.

[سوره آل عمران (3): آیات 156 تا 158]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ کَفَرُوا وَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ إِذٰا ضَرَبُوا فِی اَلْأَرْضِ أَوْ کٰانُوا غُزًّی لَوْ کٰانُوا عِنْدَنٰا مٰا مٰاتُوا وَ مٰا قُتِلُوا لِیَجْعَلَ اَللّٰهُ ذٰلِکَ حَسْرَةً فِی قُلُوبِهِمْ وَ اَللّٰهُ یُحْیِی وَ یُمِیتُ وَ اَللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ (156) وَ لَئِنْ قُتِلْتُمْ فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اَللّٰهِ وَ رَحْمَةٌ خَیْرٌ مِمّٰا یَجْمَعُونَ (157) وَ لَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَی اَللّٰهِ تُحْشَرُونَ (158)

ترجمه:

156-ای کسانی که ایمان آورده اید شما همانند کافران نباشید که هنگامی که برادرانشان به مسافرتی می روند،یا در جنگ شرکت می کنند(و از دنیا می روند و یا کشته می شوند)می گویند اگر آنها نزد ما بودند نمی مردند و کشته نمی شدند(شما این گونه سخنان نگوئید)تا خدا این حسرت را بر دل آنها بگذارد و خداوند زنده میکند و می میراند(و حیات و مرگ بدست او است)و خدا به آنچه انجام میدهید بینا است.

157-(تازه)اگر در راه خدا کشته شوید یا بمیرید(زیان نکرده اید زیرا)آمرزش و رحمت خدا از تمام آنچه آنها(در طول عمر خود)جمع آوری میکنند بهتر است.

158-و اگر بمیرید و یا کشته شوید به سوی خدا بازمی گردید(بنا بر این فانی نمی شوید که از فنا وحشت داشته باشید).

تفسیر:

بهره برداری منافقان

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ کَفَرُوا

...

حادثه احد از دو نظر برای مسلمانان فوق العاده اهمیت داشت:نخست اینکه آئینه تمام نمایی بود که می توانست چهره واقعی مسلمانان آن زمان را منعکس سازد،و آنها را وادار به اصلاح وضع خود و بر طرف ساختن نقاط ضعف بنماید و به همین جهت قرآن فوق العاده روی آن تکیه کرده، و در آیات بسیاری که در گذشته خواندیم و در آینده نیز خواهیم خواند از آن استفاده تربیتی می کند.

از سوی دیگر این حادثه زمینه را برای سمپاشی دشمنان و منافقان آماده ساخت و به همین دلیل آیات زیادی برای خنثی کردن این سمپاشی ها نازل گردید که آیات فوق از آنها است.

این آیات به منظور در هم کوبیدن فعالیت های تخریبی منافقان و هشدار به- مسلمانان،نخست به افراد با ایمان خطاب کرده و می گوید:"شما همانند کافران نباشید که هنگامی که برادرانشان به مسافرتی می روند و یا در صف مجاهدان قرار می گیرند و کشته می شوند می گویند:افسوس اگر نزد ما بودند نمی مردند و کشته نمی شدند".

گرچه آنها این سخنان را در لباس دلسوزی ایراد می کنند اما نظری جز مسموم ساختن روحیه شما ندارند و نباید شما تحت تاثیر این سخنان مسموم قرار گیرید و چنین جمله هایی بر زبان آرید. لِیَجْعَلَ اللّٰهُ ذٰلِکَ حَسْرَةً فِی قُلُوبِهِمْ :

اگر شما مؤمنان تحت تاثیر سخنان گمراه کننده آنان قرار گیرید و همان حرفها را تکرار کنید طبعا روحیه شما ضعیف گشته و از رفتن به میدان جهاد و سفر

در راه خدا خودداری خواهید کرد و آنها به هدف خود نائل می شوند،ولی شما این کار را نکنید و با روحیه قوی به میدان جهاد بروید تا این حسرت بر دل منافقان برای همیشه بماند.

سپس قرآن به سمپاشی آنها سه پاسخ منطقی می دهد:

1-مرگ و حیات در هر حال بدست خدا است و مسافرت و یا حضور در میدان جنگ نمی تواند مسیر قطعی آن را تغییر دهد و خدا از همه اعمال بندگان با خبر است.( وَ اللّٰهُ یُحْیِی وَ یُمِیتُ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ ). 2-تازه اگر در راه خدا بمیرید یا کشته شوید و به گمان منافقان مرگی زودرس دامن شما را بگیرد چیزی از دست نداده اید زیرا آمرزش و رحمت پروردگار از تمام اموالی که شما یا منافقان با ادامه حیات برای خود جمع آوری می کنید بالاتر است( وَ لَئِنْ قُتِلْتُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَحْمَةٌ خَیْرٌ مِمّٰا یَجْمَعُونَ ).

اصولا نباید این دو را با هم مقایسه کرد ولی در برابر افکار پستی که چند روز زندگی و ثروت اندوزی را بر افتخار جهاد و شهادت مقدم می داشتند راهی جز این نبود که بگوید:آنچه را شما از طریق شهادت یا مردن در راه خدا بدست می آورید بهتر است از آنچه کافران از راه زندگی نکبت بار و آمیخته با شهوات و دنیاپرستی خویش جمع آوری می کنند. 3-از همه گذشته مرگ به معنی فنا و نابودی نیست که این قدر از آن وحشت دارید بلکه دریچه ای است به سوی زندگانی دیگری در سطحی بسیار وسیعتر و آمیخته با ابدیت( وَ لَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَی اللّٰهِ تُحْشَرُونَ )"اگر بمیرید و یا کشته شوید به سوی خدا بازمی گردید".

قابل توجه اینکه در آیات فوق مردن در مسافرت در ردیف شهادت در راه خدا ذکر شده است زیرا منظور از آن مسافرتهایی بوده که در راه خدا و برای خدا

انجام می دادند،مانند سفر به سوی میدان جنگ و یا سفرهای تبلیغی و مانند آن و چون مسافرت در آن زمان آمیخته با مشکلات و خطرات و بیماریهای فراوان بوده لذا مرگ و میر در آن گاهی کمتر از مرگ و میر در میدان جنگ نبود.

و اما اینکه بعضی از مفسران احتمال داده اند که منظور از مسافرت در اینجا مسافرتهای تجارتی است بسیار از معنی آیه دور است،زیرا کافران هرگز از چنین چیزی تاسف نمی خوردند بلکه این خود راه جمع آوری اموال بود،بعلاوه این موضوع تاثیری در تضعیف روحیه مسلمانان بعد از جنگ احد نداشت و نیز عدم هماهنگی مسلمانان با کفار در این مورد حسرتی برای آنها ایجاد نمی کرد،بنا بر این ظاهرا منظور،مردن در اثناء سفر به سوی میدان جهاد و یا سایر برنامه های اسلامی بوده است.

[سوره آل عمران (3): آیات 159 تا 160]

اشاره

فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اَللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ اَلْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اِسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شٰاوِرْهُمْ فِی اَلْأَمْرِ فَإِذٰا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اَللّٰهِ إِنَّ اَللّٰهَ یُحِبُّ اَلْمُتَوَکِّلِینَ (159) إِنْ یَنْصُرْکُمُ اَللّٰهُ فَلاٰ غٰالِبَ لَکُمْ وَ إِنْ یَخْذُلْکُمْ فَمَنْ ذَا اَلَّذِی یَنْصُرُکُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَ عَلَی اَللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ اَلْمُؤْمِنُونَ (160)

ترجمه:

159-از پرتو رحمت الهی در برابر آنها نرم(و مهربان)شدی و اگر خشن و سنگدل بودی از اطراف تو پراکنده می شدند بنا بر این آنها را عفو کن و برای آنها طلب آمرزش نما و در کارها با آنها مشورت کن اما هنگامی که تصمیم گرفتی(قاطع باش و)بر خدا توکل کن زیرا خداوند متوکلان را دوست دارد.

160-اگر خداوند شما را یاری کند هیچ کس بر شما پیروز نخواهد شد و اگر دست از یاری شما بردارد کیست که بعد از او شما را یاری کند و مؤمنان تنها بر خداوند باید توکل کنند.

تفسیر:

اشاره

فرمان عفو عمومی

فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ

گرچه در این آیه یک سلسله دستورهای کلی به پیامبر ص داده شده و از نظر محتوی مشتمل بر برنامه های کلی و اصولی است ولی از نظر نزول در باره حادثه"احد"است زیرا بعد از مراجعت مسلمانان از احد کسانی که از جنگ

فرار کرده بودند،اطراف پیامبر ص را گرفته و ضمن اظهار ندامت تقاضای عفو و بخشش کردند.

خداوند در این آیه به پیامبر ص دستور عفو عمومی آنها را صادر کرد و پیامبر ص با آغوش باز،خطاکاران توبه کار را پذیرفت.

در آیه فوق،نخست اشاره به یکی از مزایای فوق العاده اخلاقی پیامبر ص شده و می فرماید:در پرتو رحمت و لطف پروردگار،تو با مردم مهربان شدی در حالی که اگر خشن و تندخو و سنگدل بودی از اطراف تو پراکنده می شدند.

"فظ"در لغت به معنی کسی است که سخنانش تند و خشن است،و غلیظ- القلب به کسی میگویند که سنگدل می باشد و عملا انعطاف و محبتی نشان نمی دهد بنا بر این،این دو کلمه گرچه هر دو بمعنی خشونت است اما یکی غالبا در مورد خشونت در سخن و دیگری در مورد خشونت در عمل به کار می رود و به این ترتیب خداوند اشاره به نرمش کامل پیامبر ص و انعطاف او در برابر افراد نادان و گنهکار می کند. فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ سپس دستور می دهد که از تقصیر آنان بگذر،و آنها را مشمول عفو خود گردان و برای آنها طلب آمرزش کن یعنی نسبت به بی وفایی هایی که با تو کردند و مصائبی که در این جنگ برای تو فراهم نمودند از حق خود درگذر و من برای آنها نزد تو شفاعت می کنم،و در مورد مخالفتهایی که نسبت به فرمان من کردند، تو شفیع آنها باش و آمرزش آنها را از من بطلب.

بعبارت دیگر آنچه مربوط به حق تو است عفو کن و آنچه مربوط بحق من است من می بخشم پیامبر ص به فرمان خدا عمل کرد و آنها را بطور عموم مشمول عفو خود ساخت.

روشن است که اینجا یکی از موارد روشن عفو و نرمش و انعطاف بود و اگر پیامبر ص غیر از این می کرد زمینه برای پراکندگی مردم کاملا فراهم بود،

مردمی که گرفتار آن شکست فاحش شده بودند و آن همه کشته و مجروح داده بودند (اگر چه عامل اصلی همه اینها خودشان محسوب می شدند)چنین مردمی نیاز شدید به محبت و دلجویی و مرهم گذاشتن بر جراحات قلبی و جسمی داشتند،تا به سرعت همه این جراحات،التیام پذیرد و آماده برای حوادث آینده شوند.

در این آیه اشاره به یکی از صفات مهم که در هر رهبری لازم است شده و آن،مسئله گذشت و نرمش و انعطاف در برابر کسانی است که تخلفی از آنها سرزده و بعدا پشیمان شده اند،بدیهی است شخصی که در مقام رهبری قرار گرفته اگر خشن و تندخو و غیر قابل انعطاف و فاقد روح گذشت باشد بزودی در برنامه های خود مواجه با شکست خواهد شد و مردم از دور او پراکنده می شوند و از وظیفه رهبری بازمی ماند و بهمین دلیل علی ع در یکی از کلمات قصار خود می فرماید:

آلة الریاسة سعة الصدر :وسیله رهبری گشادگی سینه است.

دستور به مشورت

وَ شٰاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ

بعد از فرمان عفو عمومی،برای زنده کردن شخصیت آنها و تجدید حیات فکری و روحی آنان دستور می دهد که در کارها با مسلمانان مشورت کن و رای و نظر آنها را بخواه.

این دستور بخاطر آن است که پیامبر ص-همانطور که اشاره کردیم- قبل از آغاز جنگ"احد"در چگونگی مواجهه با دشمن با یاران خود مشورت کرد و نظر اکثریت بر این شد که اردوگاه،دامنه احد باشد و دیدیم که این نظر، محصول رضایت بخشی نداشت.در اینجا این فکر به نظر بسیاری می رسید که در آینده پیامبر ص نباید با کسی مشورت کند.قرآن به این طرز تفکر پاسخ می گوید و دستور می دهد که باز هم با آنها مشورت کن هر چند نتیجه مشورت در

پاره ای از موارد،سودمند نباشد زیرا از نظر کلی که بررسی کنیم منافع آن رویهمرفته بمراتب بیش از زیانهای آن است و اثری که در آن برای پرورش فرد و اجتماع و بالا بردن شخصیت آنها وجود دارد از همه اینها بالاتر است.

اکنون ببینیم پیامبر ص در چه موضوعاتی با مردم مشورت می کرد.

گرچه کلمه"الامر"در" شٰاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ "مفهوم وسیعی دارد و همه کارها را شامل می شود ولی مسلم است که پیامبر ص هرگز در احکام الهی با مردم مشورت نمی کرد بلکه در آنها صرفا تابع وحی بود.

بنا بر این مورد مشورت،تنها طرز اجرای دستورات و نحوه پیاده کردن احکام الهی بود و بعبارت دیگر پیامبر ص در قانون گذاری،هیچوقت مشورت نمی کرد و تنها در طرز اجرای قانون نظر مسلمانان را می خواست و لذا گاهی که پیامبر ص پیشنهادی را طرح می کرد مسلمانان نخست سؤال می کردند که آیا این یک حکم الهی است؟و یک قانون است که قابل اظهار نظر نباشد و یا مربوط به چگونگی تطبیق قوانین می باشد اگر از قبیل دوم بود اظهار نظر می کردند و اگر از قبیل اول بود تسلیم می شدند.

چنان که در جنگ بدر لشکر اسلام طبق فرمان پیغمبر ص می خواستند در نقطه ای اردو بزنند یکی از یاران بنام"حباب بن منذر"عرض کرد ای رسول خدا ص این محلی را که برای لشگرگاه انتخاب کرده اید طبق فرمان خدا است که تغییر آن جایز نباشد و یا صلاحدید خود شما می باشد.

پیامبر ص فرمود:فرمان خاصی در آن نیست،عرض کرد:اینجا به این دلیل و آن دلیل جای مناسبی برای اردوگاه نیست دستور دهید لشکر از این محل حرکت کند و در نزدیکی آب برای خود محلی انتخاب نماید پیغمبر اکرم ص نظر او را پسندید و مطابق رأی او عمل کرد ⁽¹⁾.

اهمیت مشاوره در اسلام

موضوع مشاوره در اسلام با اهمیت خاصی تلقی شده،پیغمبر اکرم ص با این که قطع نظر از وحی آسمانی آن چنان فکر نیرومندی داشت که نیازی به مشاوره نداشت برای اینکه از یک سو مسلمانان را به اهمیت مشورت متوجه سازد تا آن را جزء برنامه های اساسی زندگی خود قرار دهند،و از سوی دیگر،نیروی فکر و اندیشه را در افراد پرورش دهد،در امور عمومی مسلمانان که جنبه اجرای قوانین الهی داشت(نه قانونگذاری)جلسه مشاوره تشکیل می داد،و مخصوصا برای رأی افراد صاحب نظر ارزش خاصی قائل بود،تا آنجا که گاهی از رأی خود برای احترام آنها،صرفنظر مینمود چنان که نمونه آن را در جنگ"احد"مشاهده کردیم و می توان گفت:یکی از عوامل موفقیت پیامبر ص در پیشبرد اهداف اسلامی همین موضوع بود.

اصولا مردمی که کارهای مهم خود را با مشورت و صلاح اندیشی یکدیگر انجام میدهند و صاحب نظران آنها به مشورت می نشینند،کمتر گرفتار لغزش می شوند.

بعکس افرادی که:گرفتار استبداد رای هستند و خود را بی نیاز از افکار دیگران می دانند-هر چند از نظر فکری فوق العاده باشند-غالبا گرفتار اشتباهات خطرناک و دردناکی می شوند.

از این گذشته استبداد رای،شخصیت را در توده مردم می کشد و افکار را متوقف می سازد،و استعدادهای آماده را نابود می کند،و به این ترتیب بزرگترین سرمایه های انسانی یک ملت از دست می رود.

بعلاوه کسی که در انجام کارهای خود با دیگران مشورت می کند،اگر مواجه با پیروزی شود کمتر مورد حسد واقع می گردد،زیرا دیگران پیروزی وی را از

خودشان می دانند و معمولا انسان نسبت به کاری که خودش انجام داده حسد نمی ورزد و اگر احیانا مواجه با شکست گردد زبان اعتراض و ملامت و شماتت مردم بر او بسته است،زیرا کسی به نتیجه کار خودش اعتراض نمی کند،نه تنها اعتراض نخواهد کرد بلکه دلسوزی و غمخواری نیز می کند.

یکی دیگر از فوائد مشورت این است که انسان ارزش شخصیت افراد و میزان دوستی و دشمنی آنها را با خود درک خواهد کرد و این شناسایی راه را برای پیروزی او هموار می کند و شاید مشورتهای پیامبر ص با آن قدرت فکری و فوق العاده ای که در حضرتش وجود داشت،بخاطر مجموع این جهات بوده است.

***در اخبار اسلامی تاکید زیادی روی مشاوره شده است:

در حدیثی از پیامبر اکرم ص نقل شده که فرمود:

ما شقی عبد قط بمشورة و لا سعد باستغناء رأی :هیچکس هرگز با مشورت بدبخت و با استبداد رأی،خوشبخت نشده است ⁽¹⁾.

در سخنان علی ع می خوانیم:

من استبد برأیه هلک و من شاور الرجال شارکها فی عقولهم :کسی که استبداد به رای داشته باشد هلاک می شود و کسی که با افراد بزرگ مشورت کند در عقل آنها شریک شده است ⁽²⁾.

و نیز از پیامبر ص نقل شده که فرمود:

اذا کان امرائکم خیارکم و اغنیائکم سمحائکم و امرکم شوری بینکم فظهر الارض خیر لکم من بطنها و اذا کان امرائکم شرارکم و اغنیائکم بخلائکم و لم یکن امرکم شوری بینکم فبطن الارض خیر لکم من ظهرها :هنگامی که زمامداران شما،نیکان شما باشند و توانگران شما سخاوتمندان و کارهایتان به مشورت انجام گیرد،در

این موقع روی زمین از زیر زمین برای شما بهتر است(یعنی شایسته حیات و زندگی هستید)ولی اگر زمامدارانتان،بدان،و ثروتمندان،افراد بخیل باشند و در کارها مشورت نکنید در این صورت،زیر زمین از روی آن برای شما بهتر است ⁽¹⁾.

با چه اشخاصی مشورت کنیم؟

مسلم است که هر کس نمی تواند طرف مشورت قرار گیرد،زیرا گاه آنها نقاط ضعفی دارند که مشورت با آنها مایه بدبختی و عقب افتادگی است چنان که علی ع می فرماید:با سه طایفه مشورت نکن:

1-

لا تدخلن فی مشورتک بخیلا یعدل بک عن الفضل و یعدک الفقر :

با افراد بخیل مشورت نکن زیرا ترا از بخشش و کمک به دیگران بازمی دارند و از فقر می ترسانند.

2-

و لا جبانا یضعفک عن الامور :همچنین با افراد ترسو مشورت نکن زیرا آنها ترا از انجام کارهای مهم بازمی دارند.

3-

و لا حریصا یزین لک الشره بالجور :و نیز با افراد حریص مشورت نکن که آنها برای جمع آوری ثروت و یا کسب و مقام،ستمگری را در نظر تو جلوه می دهند ⁽²⁾.

وظیفه مشاور

همانطور که در اسلام دستور مؤکد در باره مشورت کردن داده شده به افرادی که مورد مشورت قرار می گیرند نیز تاکید شده که از:هیچگونه خیرخواهی فرو- گذار نکنند و خیانت در مشورت،یکی از گناهان بزرگ محسوب می شود،حتی

این حکم در باره غیر مسلمانان نیز ثابت است،یعنی اگر انسان،پیشنهاد مشورت را از غیر مسلمانی بپذیرد،حق ندارد در مشورت،نسبت به او خیانت کند و غیر از آنچه تشخیص می دهد به او اظهار نماید.

در رساله حقوق که از امام سجاد علی بن الحسین ع نقل شده می فرماید:

و حق المستشیر إن علمت له رأیا اشرت علیه و ان لم تعلم ارشدته الی من یعلم و حق المشیر علیک ان لا تتهمه فیما لا یوافقک من رأیه :حق کسی که از تو مشورت می خواهد این است که اگر عقیده و نظری داری در اختیار او بگذاری و اگر در باره آن کار،چیزی نمی دانی،او را بکسی راهنمایی کنی که میداند و اما حق کسی که مشاور تو است این است که در آنچه با تو موافق نیست او را متهم نسازی ⁽¹⁾.

شورای عمر

جمعی از مفسران و دانشمندان اهل تسنن هنگامی که به آیه فوق رسیده اند اشاره به شورای شش نفری عمر،برای انتخاب خلیفه سوم کرده و ضمن بیانات مشروحی آن را منطبق بر آیه فوق و روایات مشورت دانسته اند.

گرچه تشریح کامل این بحث در عهده کتب عقائد است ولی در اینجا لازم است بطور فشرده بچند نکته اشاره شود:

اولا:انتخاب امام و جانشین پیامبر ص تنها باید از طرف پروردگار باشد زیرا او همانند پیامبر ص باید واجد صفاتی همچون عصمت و مانند آن باشد که تشخیص آن تنها بدست خدا است،و بعبارت دیگر همانطور که نمیتوان پیامبر را با مشورت تعیین کرد،انتخاب امام هم با مشورت ممکن نیست.

ثانیا:شورای شش نفری مزبور،هرگز منطبق بر موازین مشورت نبود،

زیرا اگر منظور،مشورت با عموم مسلمانان بوده اختصاص به شش نفر چه معنی دارد؟!و اگر هدف،مشورت با متفکران امت بوده،متفکران امت منحصر به این شش نفر نبودند و افراد پر مایه ای همچون سلمان که مشاور شخص پیغمبر ص بود و ابو ذر و مقداد و ابن عباس و مانند آنها از دایره این مشورت بیرون بودند، بنا بر این،منحصر ساختن مشاوران به آن شش نفر بیک دسته بندی سیاسی شبیه تر است از یک هیئت مشورتی،و اگر منظور انتخاب افراد صاحب نفوذ برای مشورت بوده تا رأی آنها مورد قبول دیگران واقع شود،باز درست نبوده است زیرا شخصیت هایی مانند سعد بن عباده که رئیس مطلق طایفه انصار بود و ابو ذر غفاری که شخصیت بزرگ طایفه بنی غفار بود و مانند آنها از این مشورت بر کنار شده بودند.

ثالثا:می دانیم برای این مشورت شرائط سخت و سنگینی قرار داده شده بود و مخالفان تهدید به مرگ شده بودند در حالی که در برنامه های مشورتی اسلام چنین چیزی وجود ندارد.

مرحله تصمیم نهایی

فَإِذٰا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ

همان اندازه که بهنگام مشورت باید،نرمش و انعطاف بخرج داد،در موقع اتخاذ تصمیم نهایی باید قاطع بود،بنا بر این پس از برگزاری مشاوره و روشن شدن نتیجه مشورت،باید هر گونه تردید و دودلی و آراء پراکنده را کنار زد و با قاطعیت تصمیم گرفت و این همان چیزی است که در آیه فوق از آن تعبیر به عزم شده است و آن تصمیم قاطع می باشد.

قابل توجه اینکه در جمله بالا مسئله مشاوره بصورت جمع ذکر شده(و شاورهم)ولی تصمیم نهایی تنها بعهده پیامبر ص و بصورت مفرد ذکر شده(عزمت).

این اختلاف تعبیر،اشاره بیک نکته مهم می کند و آن اینکه:بررسی و

مطالعه جوانب مختلف مسائل اجتماعی،باید بصورت دستجمعی انجام گیرد،اما هنگامی که طرحی تصویب شد باید برای اجرای آن،اراده واحدی بکار افتد.در غیر این صورت هرج و مرج پدید خواهد آمد،زیرا اگر اجرای یک برنامه بوسیله رهبران متعدد،بدون الهام گرفتن از یک سرپرست صورت گیرد،قطعا مواجه با اختلاف و شکست خواهد شد و بهمین جهت در دنیای امروز نیز مشورت را بصورت دستجمعی انجام می دهند،اما اجرای آن را بدست دولتهایی می سپارند که تشکیلات آنها زیر نظر یک نفر اداره می شود.

موضوع مهم دیگر اینکه جمله فوق،می گوید:بهنگام تصمیم نهایی باید توکل بر خدا داشته باشید یعنی در عین فراهم نمودن اسباب و وسائل عادی،استمداد از قدرت بی پایان پروردگار را فراموش مکن.

البته معنای توکل این نیست که انسان از وسائل و اسباب پیروزی که خداوند در جهان ماده در اختیار او گذاشته است،صرفنظر کند چنان که در حدیثی از پیغمبر اکرم ص نقل شده است که هنگامی که یک نفر عرب،پای شتر خود را نبسته بود و آن را بدون محافظ رها ساخته بود و این کار را نشانه توکل بر خدا می دانست به او فرمود:

اعقلها و توکل یعنی پایش را ببند و سپس توکل کن.

بلکه منظور این است که انسان در چهار دیوار عالم ماده،و محدوده قدرت و توانایی خود محاصره نگردد و چشم خود را به حمایت و لطف پروردگار بدوزد، این توجه مخصوص،آرامش و اطمینان و نیروی فوق العاده روحی و معنوی به انسان می بخشد که در مواجهه با مشکلات اثر عظیمی خواهد داشت(شرح بیشتر در باره مسئله توکل و چگونگی ارتباط آن با موضوع استفاده از وسائل جهان طبیعت را بخواست خدا در ذیل آیه وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً (سوره طلاق آیه 2 خواهید خواند). إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ در پایان آیه بعد دستور می دهد که افراد با ایمان باید تنها بر خدا تکیه

کنند زیرا خداوند متوکلان را دوست دارد.

و ضمنا از این آیه استفاده می شود که توکل باید حتما بعد از مشورت و استفاده از همه امکاناتی که انسان در اختیار دارد قرار گیرد.

نتیجه توکل

إِنْ یَنْصُرْکُمُ اللّٰهُ فَلاٰ غٰالِبَ لَکُمْ وَ إِنْ یَخْذُلْکُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِی یَنْصُرُکُمْ مِنْ بَعْدِهِ

.

در این آیه که مکمل آیه گذشته است،نکته توکل بر خداوند بیان شده است و آن اینکه:قدرت او بالاترین قدرتهاست،بحمایت هر کس اقدام کند هیچ- کس نمیتواند بر او پیروز گردد.همانطور که اگر حمایت خود را از کسی برگیرد هیچ کس قادر بحمایت او نیست،کسی که این چنین همه پیروزیها از او سرچشمه میگیرد،باید باو تکیه کرد،و از او کمک خواست.

این آیه افراد با ایمان را ترغیب می کند، که علاوه بر تهیه همه گونه وسائل ظاهری باز بقدرت شکست ناپذیر خدا تکیه کنند.

و در حقیقت روی سخن در آیه پیش،به پیامبر اکرم بود.و باو دستور می داد.و اما در این آیه روی سخن بهمه مؤمنان است.و بانها میگوید:همانند پیامبر،باید بر ذات پاک خدا تکیه کنند،و لذا در پایان آیه میخوانیم: وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ :مؤمنان تنها بر ذات خداوند،باید توکل کنند.

ناگفته پیداست،که حمایت خداوند،یا ترک حمایت او نسبت بمؤمنان بی حساب نیست،و روی شایستگی ها و لیاقت ها صورت می گیرد.آنها که فرمان خدا را زیر پا بگذارند،و از فراهم ساختن نیروهای مادی و معنوی غفلت کنند هرگز مشمول یاری او نخواهند بود،و بر عکس آنها که با صفوف فشرده و نیات خالص و عزمهای راسخ و تهیه همه گونه وسائل لازم،به مبارزه با دشمن برمیخیزند

دست حمایت پروردگار پشت سر آنها خواهد بود.

[سوره آل عمران (3): آیه 161]

اشاره

وَ مٰا کٰانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَغُلَّ وَ مَنْ یَغْلُلْ یَأْتِ بِمٰا غَلَّ یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ ثُمَّ تُوَفّٰی کُلُّ نَفْسٍ مٰا کَسَبَتْ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ (161)

ترجمه:

161-(شما گمان کردید ممکن است پیامبر به شما خیانت کند در حالی که)ممکن نیست هیچ پیامبری خیانت کند و هر کس خیانت کند در روز رستاخیز آنچه را در آن خیانت کرده با خود(به صحنه محشر)می آورد سپس بهر کس آنچه تحصیل کرده داده می شود و(بهمین دلیل)به آنها ستم نخواهد شد(زیرا محصول اعمال خود را خواهند دید).

تفسیر:

هر گونه خیانتی ممنوع

وَ مٰا کٰانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَغُلَّ

با توجه به این که آیه فوق بدنبال آیات"احد"نازل شده و با توجه بروایتی که جمعی از مفسران صدر اول،نقل کرده اند،این آیه به عذرتراشیهای بی اساس بعضی از جنگجویان"احد"پاسخ میگوید،توضیح اینکه:هنگامی که بعضی از تیراندازان احد میخواستند سنگر حساس خود را برای جمع آوری غنیمت تخلیه کنند،امیر آنان،دستور داد،از جای خود حرکت نکنید،رسول خدا شما را از غنیمت محروم نخواهد کرد.ولی آن دنیاپرستان برای پنهان ساختن چهره واقعی خود،گفتند،ما می ترسیم پیغمبر در تقسیم غنائم ما را از نظر دور دارد،و لذا باید برای خود دست و پا کنیم،این را گفتند و سنگرها را تخلیه کرده و به جمع آوری

غنائم پرداختند،و آن حوادث دردناک پیش آمد.

قرآن در پاسخ آنها میگوید:آیا شما چنین پنداشتید که پیغمبر ص بشما خیانت خواهد کرد در حالی که هیچ پیغمبری ممکن نیست،خیانت کند. وَ مٰا کٰانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَغُلَّ ⁽¹⁾.

خداوند در این آیه ساحت مقدس پیامبران را بطور کلی از خیانت منزه داشته و میگوید اساسا چنین چیزی شایسته مقام ثبوت نیست،یعنی خیانت با نبوت سازگار نمی باشد،اگر پیامبری خائن باشد دیگر نمیتوان در ادای رسالت الهی و تبلیغ احکام به او اطمینان کرد.

ناگفته پیداست،که آیه هر گونه خیانت را،اعم از خیانت در تقسیم غنائم و یا حفظ امانت مردم،و یا در گرفتن وحی و رسانیدن آن به بندگان خدا،از پیامبران نفی می کند.

عجیب است از کسی که پیامبر را امین وحی خدا می داند،چگونه احتمال می دهد که مثلا پیامبر،خدای نکرده در غنایم جنگی حکم ناروایی دهد،و او را از حق خود محروم سازد.

البته روشن است خیانت برای هیچکس مجاز نیست خواه پیامبر باشد یا غیر پیامبر ولی از آنجا که گفتگوی عذرتراشان جنگ"احد"در باره پیامبر ص بود آیه نیز نخست سخن از پیامبران می گوید و سپس اضافه می نماید: وَ مَنْ یَغْلُلْ یَأْتِ بِمٰا غَلَّ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ :هر کس خیانت کند،روز رستاخیز آنچه را در آن خیانت کرده،بعنوان مدرک جنایت بر دوش خویش حمل میکند و یا همراه خود به صحنه محشر می آورد و به این ترتیب،در برابر همگان رسوا

می شود.

بعضی از مفسران،گفته اند:منظور از حمل کردن بر دوش،یا همراه خود آوردن این نیست که عین چیزی را که در آن خیانت کرده بر دوش کشد،بلکه منظور،حمل مسئولیت آنها است ولی با توجه به مسئله تجسم اعمال آدمی در قیامت،هیچ لزومی برای این تفسیر نیست،بلکه همانطور که ظاهر آیه فوق گواهی می دهد،عین چیزهایی که در آن خیانت شده بعنوان سند جنایت بر دوش خیانت- کنندگان و یا بهمراه آنها خواهد بود. ثُمَّ تُوَفّٰی کُلُّ نَفْسٍ مٰا کَسَبَتْ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ سپس بهر کس آنچه انجام داده و بدست آورده،داده می شود یعنی مردم اعمال خود را عینا در آنجا خواهند یافت و بهمین دلیل،ظلم و ستمی در باره هیچکس نمی شود،چرا که بهر کس آن می رسد که خود،تحصیل کرده است،چه خوب باشد یا بد.

آیه فوق و احادیثی که در نکوهش خیانت از پیامبر ص صادر شده بود اثر عجیبی در تربیت مسلمانان گذاشت و آن چنان پرورش یافتند که غالبا کمترین خیانت،مخصوصا در غنائم جنگی و اموال عمومی از آنها سر نمی زد و چنان بود که غنائم گرانبها و در عین حال کم حجم را که خیانت در آن،چندان مشکل نبود کاملا دست نخورده به خدمت پیامبر ص و یا زمامدارانی که بعد از آن حضرت روی کار آمدند،می آوردند بطوری که مایه اعجاب هر بیننده ای بود،اینها همان عرب وحشی و غارتگر زمان جاهلیت بودند که در پرتو تعلیمات اسلام به این درجه از تربیت انسانی رسیده بودند.

گویا صحنه قیامت را در برابر چشم خود می دیدند در حالی که مردم خیانتگر اموالی را که در آن خیانت کرده اند در برابر چشم همگان بر دوش می کشند و همین ایمان به آنها هشدار می داد که از فکر خیانت نیز،صرفنظر کنند.

طبری در تاریخ خود،نقل می کند هنگامی که مسلمانان وارد مدائن شدند،

و به جمع آوری غنائم پرداختند یکی از مسلمانان،غنیمت بسیار گران قیمتی نزد مسئول جمع غنائم آورد آنها از مشاهده آن تعجب کردند و گفتند:ما هرگز چیزی این چنین گرانبها ندیدیم،سپس از وی پرسیدند آیا چیزی از آن برگرفته ای؟ گفت:بخدا قسم اگر بخاطر"اللّٰه"نبود هرگز آن را نزد شما نمی آوردم،آنها فهمیدند که این مرد،شخصیت معنوی خاصی دارد و از او خواستند که خود را معرفی کند،او در پاسخ گفت:نه بخدا سوگند هرگز خود را معرفی نمیکنم که مرا ستایش کنید و برای دیگری نمی گویم که مرا تمجید کند ولی خدا را شکر می کنم و به پاداش او راضیم ⁽¹⁾.

[سوره آل عمران (3): آیات 162 تا 163]

اشاره

أَ فَمَنِ اِتَّبَعَ رِضْوٰانَ اَللّٰهِ کَمَنْ بٰاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اَللّٰهِ وَ مَأْوٰاهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ اَلْمَصِیرُ (162) هُمْ دَرَجٰاتٌ عِنْدَ اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ بَصِیرٌ بِمٰا یَعْمَلُونَ (163)

ترجمه:

162-آیا کسی که از رضایت خدا پیروی کرده،همانند کسی است که به سوی خشم و غضب خدا بازگشته و جایگاه او جهنم و پایان کار او بسیار بد است؟! 163-هر یک از آنها برای خود درجه و مقامی در پیشگاه خدا دارند و خداوند به آنچه انجام می دهند بینا است.

تفسیر:

اشاره

آنها که در جهاد شرکت نکردند

أَ فَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَ اللّٰهِ

در آیات گذشته در جوانب مختلف جنگ"احد"و نتائج آن بحث شد،