مشخصات کتاب

سرشناسه : مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵ -

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر نمونه/ بقلم جمعی از نویسندگان؛ زیرنظر ناصر مکارم شیرازی.

مشخصات نشر : طهران. : دارالکتب الاسلامیه ، ۱۳۵۳.

مشخصات ظاهری : ج.

وضعیت فهرست نویسی : فهرست نویسی توصیفی

یادداشت : فهرستنویسی براساس جلد دوم، ۱۳۵۳.

یادداشت : کتابنامه.

شماره کتابشناسی ملی : ۵۴۲۴۵

[ ادامه سوره یوسف ]

اشاره

[سوره یوسف (12): آیات 54 تا 57]

اشاره

وَ قٰالَ اَلْمَلِکُ اِئْتُونِی بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِی فَلَمّٰا کَلَّمَهُ قٰالَ إِنَّکَ اَلْیَوْمَ لَدَیْنٰا مَکِینٌ أَمِینٌ (54) قٰالَ اِجْعَلْنِی عَلیٰ خَزٰائِنِ اَلْأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ (55) وَ کَذٰلِکَ مَکَّنّٰا لِیُوسُفَ فِی اَلْأَرْضِ یَتَبَوَّأُ مِنْهٰا حَیْثُ یَشٰاءُ نُصِیبُ بِرَحْمَتِنٰا مَنْ نَشٰاءُ وَ لاٰ نُضِیعُ أَجْرَ اَلْمُحْسِنِینَ (56) وَ لَأَجْرُ اَلْآخِرَةِ خَیْرٌ لِلَّذِینَ آمَنُوا وَ کٰانُوا یَتَّقُونَ (57)

ترجمه:

54-ملک(مصر)گفت:او(یوسف)را نزد من آورید تا وی را مخصوص خود گردانم هنگامی که(یوسف نزد وی آمد و)با او صحبت کرد(ملک به عقل و درایت او پی برد و(گفت تو امروز نزد ما منزلت عالی داری و مورد اعتماد هستی.

55-(یوسف)گفت مرا سرپرست خزائن سرزمین(مصر)قرار ده که نگهدارنده و آگاهم.

56-و اینگونه ما به یوسف در سرزمین(مصر)قدرت دادیم که هر گونه می خواست در آن منزل می گزید(و تصرف می کرد)ما رحمت خود را به هر کس بخواهیم (و شایسته بدانیم)می بخشیم و پاداش نیکوکاران را ضایع نمی کنیم.

57-و پاداش آخرت برای آنها که ایمان آورده اند و پرهیزگارند بهتر است.

تفسیر:

اشاره

یوسف خزانه دار کشور مصر می شود

در شرح زندگی پر ماجرای یوسف،این پیامبر بزرگ الهی به اینجا رسیدیم

که سرانجام پاکدامنی او بر همه ثابت شد و حتی دشمنانش به پاکیش شهادت دادند،و ثابت شد که تنها گناه او که به خاطر آن وی را به زندان افکندند چیزی جز پاکدامنی و تقوا و پرهیزکاری نبوده است.

در ضمن معلوم شد این زندانی بی گناه کانونی است از علم و آگاهی و هوشیاری، و استعداد مدیریت در یک سطح بسیار عالی،چرا که در ضمن تعبیر خواب"ملک" (سلطان مصر)راه نجات از مشکلات پیچیده اقتصادی آینده را نیز به آنها نشان داده است.

در دنبال این ماجرا،قرآن گوید:

"ملک دستور داد او را نزد من آورید،تا او را مشاور و نماینده مخصوص خود سازم"و از علم و دانش و مدیریت او برای حل مشکلاتم کمک گیرم ( وَ قٰالَ الْمَلِکُ ائْتُونِی بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِی ).

نماینده ویژه"ملک"در حالی که حامل پیام گرم او بود،وارد زندان شد و به دیدار یوسف شتافت،سلام و درود او را به یوسف ابلاغ کرد و اظهار داشت که او علاقه شدیدی به تو پیدا کرده است،و به درخواستی که داشتی-دائر به تحقیق و جستجو از زنان مصر در مورد تو-جامه عمل پوشانیده،و همگی با کمال صراحت به پاکی و بی گناهیت گواهی داده اند.

اکنون دیگر مجال درنگ نیست،برخیز تا نزد او برویم.

یوسف به نزد ملک آمد و با او به گفتگو نشست،"هنگامی که ملک با وی گفتگو کرد و سخنان پر مغز و پر مایه یوسف را که از علم و هوش و درایت فوق العاده ای حکایت می کرد شنید،بیش از پیش شیفته و دلباخته او شد و گفت تو امروز نزد ما دارای منزلت عالی و اختیارات وسیع هستی و مورد اعتماد و وثوق ما خواهی بود" ( فَلَمّٰا کَلَّمَهُ قٰالَ إِنَّکَ الْیَوْمَ لَدَیْنٰا مَکِینٌ أَمِینٌ ).

تو باید امروز در این کشور،مصدر کارهای مهم باشی و بر اصلاح امور همت کنی،چرا که طبق تعبیری که از خواب من کرده ای،بحران اقتصادی شدیدی برای این کشور در پیش است،و من فکر می کنم تنها کسی که می تواند بر این بحران غلبه کند تویی،یوسف پیشنهاد کرد،خزانه دار کشور مصر باشد و"گفت:

مرا در راس خزانه داری این سرزمین قرار ده چرا که من هم حافظ و نگهدار خوبی هستم و هم به اسرار این کار واقفم"( قٰالَ اجْعَلْنِی عَلیٰ خَزٰائِنِ الْأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ ).

یوسف می دانست یک ریشه مهم نابسامانیهای آن جامعه مملو از ظلم و ستم در مسائل اقتصادیش نهفته است،اکنون که آنها به حکم اجبار به سراغ او آمده اند، چه بهتر که نبض اقتصاد کشور مصر را در دست گیرد و به یاری مستضعفان بشتابد، از تبعیضها تا آنجا که قدرت دارد بکاهد،حق مظلومان را از ظالمان بگیرد، و به وضع بی سر و سامان آن کشور پهناور سامان بخشد.

مخصوصا مسائل کشاورزی را که در آن کشور در درجه اول اهمیت بود، زیر نظر بگیرد و با توجه به اینکه سالهای فراوانی و سپس سالهای خشکی در پیش است،مردم را به کشاورزی و تولید بیشتر دعوت کند،و در مصرف فرآورده های کشاورزی تا سر حد جیره بندی،صرفه جویی کند،و آنها را برای سالهای قحطی ذخیره نماید،لذا راهی بهتر از این ندید که پیشنهاد سرپرستی خزانه های مصر کند.

بعضی گفته اند"ملک"که در آن سال در تنگنای شدیدی قرار گرفته بود، و در انتظار این بود که خود را به نحوی نجات دهد،زمام تمام امور را بدست یوسف سپرد و خود کناره گیری کرد.

ولی بعضی دیگر گفته اند او را بجای"عزیز مصر"به مقام نخست وزیری نصب کرد،این احتمال نیز هست که طبق ظاهر آیه فوق،او تنها خزانه دار مصر شده باشد.

ولی آیات 100 و 101 همین سوره که تفسیر آن بخواست خدا خواهد آمد دلیل بر این است که او سرانجام بجای ملک نشست و زمامدار تمام امور مصر شد، هر چند آیه 88 که می گوید برادران به او گفتند یٰا أَیُّهَا الْعَزِیزُ ،دلیل بر این است که او در جای عزیز مصر قرار گرفت،ولی هیچ مانعی ندارد که این سلسله مراتب را تدریجا طی کرده باشد،نخست به مقام خزانه داری و بعد نخست وزیری و بعد بجای ملک،نشسته باشد.

*** به هر حال،خداوند در اینجا می گوید:"و این چنین ما یوسف را بر سرزمین مصر،مسلط ساختیم که هر گونه می خواست در آن تصرف می کرد" ( وَ کَذٰلِکَ مَکَّنّٰا لِیُوسُفَ فِی الْأَرْضِ یَتَبَوَّأُ مِنْهٰا حَیْثُ یَشٰاءُ ).

آری"ما رحمت خویش و نعمتهای مادی و معنوی را به هر کس بخواهیم و شایسته بدانیم می بخشیم"( نُصِیبُ بِرَحْمَتِنٰا مَنْ نَشٰاءُ ).

"و ما هرگز پاداش نیکوکاران را ضایع نخواهیم کرد"و اگر هم به طول انجامد سرانجام آنچه را شایسته آن بوده اند به آنها خواهیم داد که در پیشگاه ما هیچ کار نیکی بدست فراموشی سپرده نمی شود.( وَ لاٰ نُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ ).

*** ولی مهم این است که تنها به پاداش دنیا قناعت نخواهیم کرد"و پاداشی که در آخرت به آنها خواهد رسید بهتر و شایسته تر برای کسانی است که ایمان آوردند و تقوا پیشه کردند"( وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَیْرٌ لِلَّذِینَ آمَنُوا وَ کٰانُوا یَتَّقُونَ ).

نکته ها:

اشاره

1-چگونه یوسف دعوت طاغوت زمان را پذیرفت؟

نخستین چیزی که در رابطه با آیات فوق جلب توجه می کند این است که

چگونه یوسف این پیامبر بزرگ حاضر شد،خزانه داری یا نخست وزیری یکی از طاغوتهای زمان را بپذیرد؟و با او همکاری کند؟ پاسخ این سؤال در حقیقت در خود آیات فوق نهفته است،او به عنوان یک انسان حفیظ و علیم(امین و آگاه)عهده دار این منصب شد،تا بیت المال را که مال مردم بود به نفع آنها حفظ کند و در مسیر منافع آنان به کار گیرد،مخصوصا حق مستضعفان را که در غالب جامعه ها پایمال می گردد به آنها برساند.

به علاوه او از طریق علم تعبیر-چنان که گفتیم-آگاهی داشت که یک بحران شدید اقتصادی برای ملت مصر در پیش است که بدون برنامه ریزی دقیق و نظارت از نزدیک ممکن است جان گروه زیادی بر باد رود،بنا بر این نجات یک ملت و حفظ جان انسانهای بی گناه ایجاب می کرد که از فرصتی که بدست یوسف افتاده بود به نفع همه مردم،مخصوصا محرومان،استفاده کند،چرا که در یک بحران اقتصادی و قحطی پیش از همه جان آنها به خطر می افتد و نخستین قربانی بحرانها آنها هستند.

در"فقه"در بحث قبول ولایت از طرف ظالم نیز این بحث بطور گسترده آمده است که قبول پست و مقام از سوی ظالم همیشه حرام نیست،بلکه گاهی مستحبّ و یا حتی واجب می گردد و این در صورتی است که منافع پذیرش آن و مرجحات دینیش بیش از زیانهای حاصل از تقویت دستگاه باشد.

در روایات متعددی نیز می خوانیم که ائمه اهل بیت ع به بعضی از دوستان نزدیک خود(مانند علی بن یقطین که از یاران امام کاظم ع بود و وزارت فرعون زمان خود هارون الرشید را به اجازه امام پذیرفت)چنین اجازه ای را می دادند.

و به هر صورت قبول یا رد اینگونه پستها تابع قانون اهم و مهم است، و باید سود و زیان آن از نظر دینی و اجتماعی سنجیده شود،چه بسا کسی که قبول چنین مقامی می کند سرانجام به خلع ید ظالم می انجامد(آن چنان که طبق بعضی از روایات در جریان زندگی یوسف اتفاق افتاد)و گاه سرچشمه ای می شود برای

انقلابها و قیامهای بعدی،چرا که او از درون دستگاه زمینه انقلاب را فراهم می سازد(شاید مؤمن آل فرعون از این نمونه بود).

و گاهی حد اقل اینگونه اشخاص سنگر و پناهگاهی هستند برای مظلومان و محرومان و از فشار دستگاه روی اینگونه افراد می کاهند.اینها اموری است که هر یک به تنهایی می تواند مجوز قبول اینگونه پستها باشد.

روایت معروف امام صادق ع که در مورد این گونه اشخاص فرمود

کفارة عمل السلطان قضاء حوائج الاخوان: "کفاره همکاری با حکومت ظالم برآوردن خواسته های برادران است"نیز اشاره ای به همین معنی است ⁽¹⁾.

ولی این موضوع از مسائلی است که مرز حلال و حرام آن بسیار به یکدیگر نزدیک است،و گاه می شود بر اثر سهل انگاری کوچکی انسان در دام همکاری بیهوده با ظالم می افتد و مرتکب یکی از بزرگترین گناهان می شود در حالی که به پندار خود مشغول عبادت و خدمت به خلق است.

و گاه افراد سوء استفاده چی زندگی"یوسف"و یا"علی بن یقطین"را بهانه ای برای اعمال ناروای خود قرار می دهند،در حالی که هیچگونه شباهتی میان کار آنها و کار یوسف یا علی بن یقطین نیست ⁽²⁾.

***در اینجا سؤال دیگری مطرح می شود و آن اینکه چگونه،سلطان جبار مصر به چنین کاری تن در داد در حالی که می دانست یوسف در مسیر خودکامگی و ظلم و ستم و استثمار و استعمار او گام برنمی دارد،بلکه به عکس مزاحم مظالم او است.

پاسخ این سؤال با توجه به یک نکته چندان مشکل نیست،و آن اینکه گاهی بحرانهای اجتماعی و اقتصادی چنانست که پایه های حکومت خود کامگان را از اساس می لرزاند آن چنان که همه چیز خود را در خطر می بینند،در اینگونه موارد برای رهایی خویشتن از مهلکه حتی حاضرند از یک حکومت عادلانه مردمی استقبال کنند،تا خود را نجات دهند.

2-اهمیت مسائل اقتصادی و مدیریت

گر چه ما هرگز موافق مکتبهای یک بعدی که همه چیز را در بعد اقتصادی خلاصه می کنند و انسان و ابعاد وجود او را نشناخته اند نیستیم،ولی با این حال اهمیت ویژه مسائل اقتصادی را در سرنوشت اجتماعات هرگز نمی توان از نظر دور داشت،آیات فوق نیز اشاره به همین حقیقت می کند،چرا که یوسف از میان تمام پستها انگشت روی خزانه داری گذاشت،زیرا می دانست هر گاه به آن سر و سامان دهد قسمت عمده نابسامانیهای کشور باستانی مصر،سامان خواهد یافت،و از طریق عدالت اقتصادی می تواند سازمانهای دیگر را کنترل کند.

در روایات اسلامی نیز اهمیت فوق العاده ای به این موضوع داده شده است از جمله در حدیث معروف علی ع یکی از دو پایه اصلی زندگی مادی و معنوی مردم(قوام الدین و الدنیا)مسائل اقتصادی قرار داده شده است،در حالی که پایه دیگر علم و دانش و آگاهی شمرده شده است.

گر چه مسلمین تا کنون اهمیتی را که اسلام به این بخش از زندگی فردی و اجتماعی داده نادیده گرفته اند،و به همین دلیل از دشمنان خود در این قسمت عقب مانده اند،اما بیداری و آگاهی روز افزونی که در قشرهای جامعه اسلامی دیده می شود،این امید را به وجود می آورد که در آینده کار و فعالیتهای اقتصادی را به عنوان یک عبادت بزرگ اسلامی تعقیب کنند و با نظام صحیح و حساب شده عقب ماندگی خود را از دشمنان بی رحم اسلام از این نظر جبران نمایند.

ضمنا تعبیر یوسف که می گوید" إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ "دلیل بر اهمیت مدیریت در کنار امانت است،و نشان می دهد که پاکی و امانت به تنهایی برای پذیرش یک پست حساس اجتماعی کافی نیست بلکه علاوه بر آن آگاهی و تخصص و مدیریت نیز لازم است،چرا که"علیم"را در کنار"حفیظ"قرار داده است.

و ما بسیار دیده ایم که خطرهای ناشی از عدم اطلاع و مدیریت کمتر از خطرهای ناشی از خیانت نیست بلکه گاهی از آن برتر و بیشتر است! با این تعلیمات روشن اسلامی نمی دانیم چرا بعضی مسلمانان به مساله مدیریت و آگاهی هیچ اهمیت نمی دهند و حد اکثر کشش فکر آنها در شرائط واگذاری پستها،همان مساله امانت و پاکی است با اینکه سیره پیامبر ص و علی ع در دوران حکومتشان نشان می دهد،آنها به مساله آگاهی و مدیریت همانند امانت و درستکاری اهمیت می دادند.

3-نظارت بر مصرف

در مسائل اقتصادی تنها موضوع"تولید بیشتر"مطرح نیست،گاهی"کنترل مصرف"از آن هم مهمتر است،و به همین دلیل در دوران حکومت خود،سعی کرد، در آن هفت سال وفور نعمت،مصرف را به شدت کنترل کند تا بتواند قسمت مهمی از تولیدات کشاورزی را برای سالهای سختی که در پیش بود،ذخیره نماید.

در حقیقت این دو از هم جدا نمی توانند باشند،تولید بیشتر هنگامی مفید است که نسبت به مصرف کنترل صحیحتری شود،و کنترل مصرف هنگامی مفیدتر خواهد بود که با تولید بیشتر همراه باشد.

سیاست اقتصادی یوسف ع در مصر نشان داد که یک اقتصاد اصیل و پویا نمی تواند همیشه ناظر به زمان حال باشد،بلکه باید"آینده"و حتی نسلهای بعد را نیز در بر گیرد،و این نهایت خودخواهی است که ما تنها به فکر منافع امروز خویش باشیم و مثلا همه منابع موجود زمین را غارت کنیم و به هیچوجه به فکر آیندگان نباشیم که آنها در چه شرائطی زندگی خواهند کرد،مگر برادران ما تنها همینها هستند که امروز با ما زندگی می کنند و آنها که در آینده می آیند برادر ما نیستند.

جالب اینکه از بعضی از روایات چنین استفاده می شود که یوسف برای پایان دادن به استثمار طبقاتی و فاصله میان قشرهای مردم مصر،از سالهای قحطی استفاده کرد،به این ترتیب که در سالهای فراوانی نعمت مواد غذایی از مردم خرید و در انبارهای بزرگی که برای این کار تهیه کرده بود ذخیره کرد،و هنگامی که این سالها پایان یافت و سالهای قحطی در پیش آمد،در سال اول مواد غذایی را به درهم و دینار فروخت و از این طریق قسمت مهمی از پولها را جمع آوری کرد،در سال دوم در برابر زینتها و جواهرات(البته به استثنای آنها که توانایی نداشتند) و در سال سوم در برابر چهارپایان،و در سال چهارم در برابر غلامان و کنیزان، و در سال پنجم در برابر خانه ها،و در سال ششم در برابر مزارع،و آبها،و در سال هفتم در برابر خود مردم مصر،سپس تمام آنها را(به صورت عادلانه ای)به آنها بازگرداند،و گفت هدفم این بود که آنها را از بلا و نابسامانی رهایی بخشم ⁽¹⁾.

4-مدح خویش یا معرفی خویشتن

بدون شک تعریف خویش کردن کار ناپسندی است،ولی با این حال این یک قانون کلی نیست،گاهی شرائط ایجاب می کند که انسان خود را به جامعه معرفی کند تا مردم او را بشناسند و از سرمایه های وجودش استفاده کنند و بصورت یک گنج مخفی و متروک باقی نماند.

در آیات فوق نیز خواندیم که یوسف به هنگام پیشنهاد پست خزانه داری مصر خود را با جمله"حفیظ علیم"ستود،زیرا لازم بود سلطان مصر و مردم بدانند که او واجد صفاتی است که برای سرپرستی این کار نهایت لزوم را دارد.

لذا در تفسیر عیاشی از امام صادق ع می خوانیم که در پاسخ این سؤال که آیا جایز است انسان خودستایی کند و مدح خویش نماید؟فرمود:

نعم اذا اضطر الیه اما سمعت قول یوسف اِجْعَلْنِی عَلیٰ خَزٰائِنِ الْأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ و قول العبد الصالح وَ أَنَا لَکُمْ نٰاصِحٌ أَمِینٌ :"آری هنگامی که ناچار شود مانعی ندارد آیا نشنیده ای گفتار یوسف را که فرمود:مرا بر خزائن زمین قرار ده که من امین و آگاهم،و همچنین گفتار بنده صالح خدا(هود)من برای شما خیرخواه و امینم" ⁽¹⁾، و از اینجا روشن می شود اینکه در خطبه"شقشقیه"و بعضی دیگر از خطبه های نهج البلاغه علی ع به مدح خویشتن می پردازد و خود را محور آسیای خلافت می شمرد،که همای بلند پرواز اندیشه ها به اوج فکر و مقام او نمی رسد، و سیل علوم و دانشها از کوهسار وجودش سرازیر می شود،و امثال این تعریفها همه برای این است که مردم ناآگاه و بیخبر به مقام او پی ببرند و از گنجینه

وجودش برای بهبود وضع جامعه استفاده کنند.

5-پاداشهای معنوی برتر است

گرچه بسیاری از مردم نیکوکار در همین جهان به پاداش مادی خود می رسند، همانگونه که یوسف نتیجه پاکدامنی و شکیبایی و پارسایی و تقوای خویش را در همین دنیا گرفت،که اگر آلوده بود هرگز به چنین مقامی نمی رسید.

ولی این سخن به آن معنی نیست که همه کس باید چنین انتظاری را داشته باشند و اگر به پاداشهای مادی نرسند گمان کنند به آنها ظلم و ستمی شده،چرا که پاداش اصلی،پاداشی است که در زندگی آینده انسان،در انتظار او است.

و شاید برای رفع همین اشتباه و دفع همین توهم است که قرآن در آیات فوق بعد از ذکر پاداش دنیوی یوسف اضافه می کند وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَیْرٌ لِلَّذِینَ آمَنُوا وَ کٰانُوا یَتَّقُونَ :"پاداش آخرت برای آنان که ایمان دارند و تقوی پیشه کرده اند برتر است".

6-حمایت از زندانیان

زندان هر چند همیشه جای نیکوکاران نبوده است،بلکه گاهی بی گناهان و گاهی گنهکاران در آن جای داشته اند،ولی در هر حال اصول انسانی ایجاب می کند که نسبت به زندانیان هر چند،گنهکار باشند موازین انسانی رعایت شود.

گرچه دنیای امروز ممکن است خود را مبتکر مساله حمایت از زندانیان بداند ولی در تاریخ پرمایه اسلام از نخستین روزهایی که پیامبر ص حکومت می کرد، توصیه ها و سفارشهای او را نسبت به اسیران و زندانیان به خاطر داریم،و سفارش علی ع را نسبت به آن زندانی جنایتکار(یعنی عبد الرحمن بن ملجم مرادی که قاتل او بود)همه شنیده ایم که دستور داد نسبت به او مدارا کنند و حتی از غذای

خودش که شیر بود برای او می فرستاد،و در مورد اعدامش فرمود"بیش از یک ضربه بر او نزنند چرا که او یک ضربه بیشتر نزده است"! یوسف نیز هنگامی که در زندان بود رفیقی مهربان،پرستاری دلسوز، دوستی صمیمی و مشاوری خیرخواه،برای زندانیان محسوب می شد،و به هنگامی که از زندان می خواست بیرون آید،نخست با این جمله توجه جهانیان را بوضع زندانیان،و حمایت از آنها،معطوف داشت،دستور داد بر سر در زندان بنویسند:

هذا قبور الاحیاء،و بیت الاحزان،و تجربه الاصدقاء،و شماتة الاعداء!:

"اینجا قبر زندگان،خانه اندوه ها،آزمایشگاه دوستان و سرزنشگاه دشمنان است"! ⁽¹⁾و با این دعا علاقه خویش را به آنها نشان داد:اللهم اعطف علیهم بقلوب الاخیار،و لا تعم علیهم الاخبار:"بارالها!دلهای بندگان نیکت را به آنها متوجه ساز و خبرها را از آنها مپوشان" ⁽²⁾.

جالب اینکه در همان حدیث فوق می خوانیم:

فلذلک یکون اصحاب السجن اعرف الناس بالاخبار فی کل بلدة :به همین دلیل زندانیان در هر شهری از همه به اخبار آن شهر آگاهترند"!! و ما خود این موضوع را در دوران زندان آزمودیم که جز در موارد استثنایی اخبار به صورت وسیعی از طرق بسیار مرموزی که مامورین زندان هرگز از آن آگاه نمی شدند به زندانیان می رسید،و گاه کسانی که تازه به زندان می آمدند خبرهایی در درون زندان می شنیدند که در بیرون از آن آگاهی نداشتند،که اگر بخواهیم شرح نمونه های آن را بدهیم از هدف دور خواهیم شد.

[سوره یوسف (12): آیات 58 تا 62]

اشاره

وَ جٰاءَ إِخْوَةُ یُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَیْهِ فَعَرَفَهُمْ وَ هُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ (58) وَ لَمّٰا جَهَّزَهُمْ بِجَهٰازِهِمْ قٰالَ اِئْتُونِی بِأَخٍ لَکُمْ مِنْ أَبِیکُمْ أَ لاٰ تَرَوْنَ أَنِّی أُوفِی اَلْکَیْلَ وَ أَنَا خَیْرُ اَلْمُنْزِلِینَ (59) فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِی بِهِ فَلاٰ کَیْلَ لَکُمْ عِنْدِی وَ لاٰ تَقْرَبُونِ (60) قٰالُوا سَنُرٰاوِدُ عَنْهُ أَبٰاهُ وَ إِنّٰا لَفٰاعِلُونَ (61) وَ قٰالَ لِفِتْیٰانِهِ اِجْعَلُوا بِضٰاعَتَهُمْ فِی رِحٰالِهِمْ لَعَلَّهُمْ یَعْرِفُونَهٰا إِذَا اِنْقَلَبُوا إِلیٰ أَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ (62)

ترجمه:

58-برادران یوسف آمدند و بر او وارد شدند،او آنها را شناخت،ولی آنها وی را نشناختند.

59-و هنگامی که(یوسف)بارهای آنها را آماده ساخت گفت(دفعه آینده)آن برادری را که از پدر دارید نزد من آورید،آیا نمی بینید من حق پیمانه را ادا می کنم و من بهترین میزبانانم؟! 60-و اگر او را نزد من نیاورید نه کیل(و پیمانه ای از غله)نزد من خواهید داشت و نه (اصلا)نزدیک من شوید! 61-گفتند ما با پدرش گفتگو خواهیم کرد(و سعی می کنیم موافقتش را جلب نمائیم)و ما این کار را خواهیم کرد.

62-(سپس)به کارگزاران خود گفت آنچه را به عنوان قیمت پرداخته اند در بارهایشان بگذارید شاید آن را پس از مراجعت به خانواده خویش بشناسند و شاید برگردند.

تفسیر:

پیشنهاد تازه یوسف به برادران

سرانجام همانگونه که پیش بینی می شد،هفت سال پی در پی وضع کشاورزی مصر بر اثر بارانهای پربرکت و وفور آب نیل کاملا رضایت بخش بود،و یوسف که همه خزائن مصر و امور اقتصادی آن را زیر نظر داشت دستور داد انبارها و مخازن کوچک و بزرگی بسازند به گونه ای که مواد غذایی را از فاسد شدن حفظ کنند،و دستور داد مردم مقدار مورد نیاز خود را از محصول بردارند و بقیه را به حکومت بفروشند و به این ترتیب،انبارها و مخازن از آذوقه پر شد.

این هفت سال پر برکت و وفور نعمت گذشت،و قحطی و خشکسالی چهره عبوس خود را نشان داد،و آن چنان آسمان بر زمین بخیل شد که زرع و نخیل لب تر نکردند،و مردم از نظر آذوقه در مضیقه افتادند و چون می دانستند ذخائر فراوانی نزد حکومت است،مشکل خود را از این طریق حل می کردند و یوسف نیز تحت برنامه و نظم خاصی که توام به آینده نگری بود غله به آنها می فروخت و نیازشان را به صورت عادلانه ای تامین می کرد.

این خشکسالی منحصر به سرزمین مصر نبود،به کشورهای اطراف نیز سرایت کرد،و مردم فلسطین و سرزمین کنعان را که در شمال شرقی مصر قرار داشتند فرا گرفت،و خاندان یعقوب که در این سرزمین زندگی می کردند نیز به مشکل کمبود آذوقه گرفتار شدند،و به همین دلیل یعقوب تصمیم گرفت، فرزندان خود را به استثنای بنیامین،که بجای یوسف نزد پدر ماند راهی مصر کند.

آنها با کاروانی که به مصر می رفت به سوی این سرزمین حرکت کردند و به گفته بعضی پس از 18 روز راهپیمایی وارد مصر شدند.

طبق تواریخ،افراد خارجی به هنگام ورود به مصر باید خود را معرفی میکردند

تا مامورین به اطلاع یوسف برسانند،هنگامی که مامورین گزارش کاروان فلسطین را دادند،یوسف در میان در خواست کنندگان غلات نام برادران خود را دید، و آنها را شناخت و دستور داد،بدون آنکه کسی بفهمد آنان برادر وی هستند احضار شوند و آن چنان که قرآن می گوید"برادران یوسف آمدند و بر او وارد شدند او آنها را شناخت،ولی آنها وی را نشناختند"( وَ جٰاءَ إِخْوَةُ یُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَیْهِ فَعَرَفَهُمْ وَ هُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ ).

آنها حق داشتند یوسف را نشناسند،زیرا از یک سو سی تا چهل سال(از روزی که او را در چاه انداخته بودند تا روزی که به مصر آمدند)گذشته بود، و از سویی دیگر،آنها هرگز چنین احتمالی را نمی دادند که برادرشان عزیز مصر شده باشد،حتی اگر شباهت او را با برادرشان می دیدند،حتما حمل بر تصادف می کردند،از همه اینها گذشته طرز لباس و پوشش یوسف آن چنان با سابق تفاوت یافته بوده که شناختن او در لباس جدید،که لباس مصریان بود،کار آسانی نبود، اصلا احتمال حیات یوسف پس از آن ماجرا در نظر آنها بسیار بعید بود. به هر حال آنها غله مورد نیاز خود را خریداری کردند،و وجه آن را که پول یا کندر یا کفش یا سایر اجناسی بود که از کنعان با خود به مصر آورده بودند پرداختند.

یوسف برادران را مورد لطف و محبت فراوان قرار داد،و در گفتگو را با آنها باز کرد،برادران گفتند:ما،ده برادر از فرزندان یعقوب هستیم،و او نیز فرزندزاده ابراهیم خلیل پیامبر بزرگ خدا است،اگر پدر ما را می شناختی احترام بیشتری می کردی،ما پدر پیری داریم که از پیامبران الهی،ولی اندوه عمیقی سراسر وجود او را در بر گرفته!.

یوسف فورا پرسید این همه اندوه چرا؟ گفتند:او پسری داشت،که بسیار مورد علاقه اش بود و از نظر سن از ما

کوچکتر بود،روزی همراه ما برای شکار و تفریح به صحرا آمد،و ما از او غافل ماندیم و گرگ او را درید!و از آن روز تا کنون پدر،برای او گریان و غمگین است.

بعضی از مفسران چنین نقل کرده اند که عادت یوسف این بود که به هر کس یک بار شتر غله بیشتر نمی فروخت،و چون برادران یوسف،ده نفر بودند،ده بار غله به آنها داد،آنها گفتند ما پدر پیری داریم و برادر کوچکی،که در وطن مانده اند،پدر به خاطر شدت اندوه نمی تواند مسافرت کند و برادر کوچک هم برای خدمت و انس،نزد او مانده است،سهمیه ای هم برای آن دو به ما مرحمت کن.

یوسف دستور داد دو بار دیگر بر آن افزودند،سپس رو کرد به آنها و گفت:من شما را افراد هوشمند و مؤدبی می بینم و اینکه می گوئید پدرتان به برادر کوچکتر بسیار علاقمند است،معلوم می شود،او فرزند فوق العاده ای است و من مایل هستم در سفر آینده حتما او را ببینم.

به علاوه مردم در اینجا سوء ظن هایی نسبت به شما دارند چرا که از یک کشور بیگانه اید برای رفع سوء ظن هم که باشد در سفر آینده برادر کوچک را به عنوان نشانه همراه خود بیاورید.

در اینجا قرآن می گوید:هنگامی که یوسف بارهای آنها را آماده ساخت به آنها گفت:آن برادری را که از پدر دارید نزد من بیاورید"( وَ لَمّٰا جَهَّزَهُمْ بِجَهٰازِهِمْ قٰالَ ائْتُونِی بِأَخٍ لَکُمْ مِنْ أَبِیکُمْ ).

سپس اضافه کرد:"آیا نمی بینید،حق پیمانه را ادا می کنم،و من بهترین میزبانها هستم"؟( أَ لاٰ تَرَوْنَ أَنِّی أُوفِی الْکَیْلَ وَ أَنَا خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ ).

*** و به دنبال این تشویق و اظهار محبت،آنها را با این سخن تهدید کرد که "اگر آن برادر را نزد من نیاورید،نه کیل و غله ای نزد من خواهید داشت،و نه

اصلا به من نزدیک شوید"( فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِی بِهِ فَلاٰ کَیْلَ لَکُمْ عِنْدِی وَ لاٰ تَقْرَبُونِ ).

یوسف می خواست به هر ترتیبی شده بنیامین را نزد خود آورد،گاهی از طریق تحبیب و گاهی از طریق تهدید وارد می شد،ضمنا از این تعبیرات روشن می شود که خرید و فروش غلات در مصر از طریق وزن نبود بلکه بوسیله پیمانه بود و نیز روشن می شود که یوسف از برادران خود و سایر میهمانها به عالیترین وجهی پذیرایی می کرد،و به تمام معنی مهمان نواز بود.

*** برادران در پاسخ او گفتند:"ما با پدرش گفتگو می کنیم و سعی خواهیم کرد موافقت او را جلب کنیم و ما این کار را خواهیم کرد"( قٰالُوا سَنُرٰاوِدُ عَنْهُ أَبٰاهُ وَ إِنّٰا لَفٰاعِلُونَ ).

تعبیر" إِنّٰا لَفٰاعِلُونَ "نشان می دهد که آنها یقین داشتند،می توانند از این نظر در پدر نفوذ کنند و موافقتش را جلب نمایند که این چنین قاطعانه به عزیز مصر قول می دادند،و باید چنین باشد،جایی که آنها توانستند یوسف را با اصرار و الحاح از دست پدر در آورند چگونه نمی توانند بنیامین را از او جدا سازند؟ *** در اینجا یوسف برای اینکه عواطف آنها را به سوی خود بیشتر جلب کند و اطمینان کافی به آنها بدهد،"به کارگزارانش گفت:وجوهی را که برادران در برابر غله پرداخته اند،دور از چشم آنها،دربارهایشان بگذارید،تا به هنگامی که به خانواده خود بازگشتند و بارها را گشودند،آن را بشناسند و بار دیگر به مصر بازگردند"( وَ قٰالَ لِفِتْیٰانِهِ اجْعَلُوا بِضٰاعَتَهُمْ فِی رِحٰالِهِمْ لَعَلَّهُمْ یَعْرِفُونَهٰا إِذَا انْقَلَبُوا إِلیٰ أَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ ).

نکته ها:

اشاره

1-چرا یوسف خود را به برادران معرفی نکرد

نخستین سؤالی که در ارتباط با آیات فوق پیش می آید این است که چگونه یوسف خود را به برادران معرفی نکرد،تا زودتر او را بشناسند و به سوی پدر بازگردند،و او را از غم و اندوه جانکاه فراق یوسف در آورند؟ این سؤال را می توان به صورت وسیعتری نیز عنوان کرد و آن اینکه هنگامی که برادران نزد یوسف آمدند،حد اقل هشت سال از آزادی او از زندان گذشته بود،چرا که هفت سال دوران وفور نعمت را پشت سر گذاشته بود که به ذخیره مواد غذایی برای سالهای قحطی مشغول بود،و در سال هشتم که قحطی شروع شد یا بعد از آن برادرها برای تهیه غله به مصر آمدند،آیا لازم نبود که در این هشت سال،پیکی به کنعان بفرستد و پدر را از حال خود آگاه سازد و او را از آن غم بی پایان رهایی بخشد؟! بسیاری از مفسران مانند طبرسی در مجمع البیان،و علامه طباطبائی در المیزان، و قرطبی در تفسیر الجامع لاحکام القرآن،به پاسخ این سؤال پرداخته اند و جوابهایی ذکر کرده اند که به نظر می رسد بهترین آنها این است که یوسف چنین اجازه ای را از طرف پروردگار نداشت،زیرا ماجرای فراق یوسف گذشته از جهات دیگر صحنه آزمایش و میدان امتحانی بود برای یعقوب و می بایست دوران این آزمایش به فرمان پروردگار به آخر برسد،و قبل از آن خبر دادن را یوسف مجاز نبود.

به علاوه اگر یوسف بلافاصله خود را به برادران معرفی می کرد،ممکن بود عکس العملهای نامطلوبی داشته باشد از جمله اینکه آنها چنان گرفتار وحشت حادثه شوند که دیگر به سوی او بازنگردند،به خاطر اینکه احتمال می دادند یوسف انتقام گذشته را از آنها بگیرد.

2-چرا یوسف پول را به برادران بازگرداند

چرا یوسف دستور داد وجهی را که برادران در مقابل غله پرداخته بودند در بارهای آنها بگذارند.

از این سؤال نیز پاسخهای متعددی گفته شده از جمله فخر رازی در تفسیرش ده پاسخ برای آن ذکر کرده است که بعضی نامناسب است،ولی خود آیات فوق پاسخ این سؤال را بیان کرده است،چرا که می گوید: لَعَلَّهُمْ یَعْرِفُونَهٰا إِذَا انْقَلَبُوا إِلیٰ أَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ :هدف یوسف این بود که آنان پس از بازگشت به وطن آنها را در لابلای بارها ببینند،و به کرامت و بزرگواری عزیز مصر(یوسف)بیش از پیش پی ببرند،و همان سبب شود که بار دیگر به سوی او بازگردند،و حتی برادر کوچک خویش را با اطمینان خاطر همراه بیاورند و نیز پدرشان یعقوب با توجه به این وضع،اعتماد بیشتری به آنها در زمینه فرستادن بنیامین به مصر پیدا کنند.

3-چگونه یوسف از اموال بیت المال به برادران داد؟

سؤال دیگری که در اینجا پیش می آید این است که یوسف چگونه اموال بیت المال را بلا عوض به برادران داد؟ این سؤال را از دو راه می توان پاسخ داد:نخست اینکه در بیت المال مصر حقی برای مستضعفان وجود داشته(و همیشه وجود دارد)و مرزهای کشورها نیز دخالتی در این حق نمی تواند داشته باشد،به همین دلیل یوسف از این حق در مورد برادران خویش که در آن هنگام مستضعف بودند استفاده کرد،همانگونه که در مورد سایر مستضعفان نیز استفاده می کرد،دیگر اینکه یوسف در آن پست حساسی که داشت، شخصا دارای حقوقی بود و حد اقل حقش این بود که خود و عائله نیازمند خویش و کسانی همچون پدر و برادر را از نظر حد اقل زندگی تامین کند،بنا بر این او از حق خویش در این بخشش و عطا استفاده کرد.

[سوره یوسف (12): آیات 63 تا 66]

اشاره

فَلَمّٰا رَجَعُوا إِلیٰ أَبِیهِمْ قٰالُوا یٰا أَبٰانٰا مُنِعَ مِنَّا اَلْکَیْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنٰا أَخٰانٰا نَکْتَلْ وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ (63) قٰالَ هَلْ آمَنُکُمْ عَلَیْهِ إِلاّٰ کَمٰا أَمِنْتُکُمْ عَلیٰ أَخِیهِ مِنْ قَبْلُ فَاللّٰهُ خَیْرٌ حٰافِظاً وَ هُوَ أَرْحَمُ اَلرّٰاحِمِینَ (64) وَ لَمّٰا فَتَحُوا مَتٰاعَهُمْ وَجَدُوا بِضٰاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَیْهِمْ قٰالُوا یٰا أَبٰانٰا مٰا نَبْغِی هٰذِهِ بِضٰاعَتُنٰا رُدَّتْ إِلَیْنٰا وَ نَمِیرُ أَهْلَنٰا وَ نَحْفَظُ أَخٰانٰا وَ نَزْدٰادُ کَیْلَ بَعِیرٍ ذٰلِکَ کَیْلٌ یَسِیرٌ (65) قٰالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَکُمْ حَتّٰی تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اَللّٰهِ لَتَأْتُنَّنِی بِهِ إِلاّٰ أَنْ یُحٰاطَ بِکُمْ فَلَمّٰا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قٰالَ اَللّٰهُ عَلیٰ مٰا نَقُولُ وَکِیلٌ (66)

ترجمه:

63-و هنگامی که آنها به سوی پدرشان بازگشتند گفتند ای پدر دستور داده شده که به ما پیمانه ای(از غله)ندهند لذا برادرمان را با ما بفرست تا سهمی(از غله)دریافت داریم و ما او را محافظت خواهیم کرد.

64-گفت آیا من نسبت به او به شما اطمینان کنم همانگونه که نسبت به برادرش(یوسف) اطمینان کردم(و دیدید چه شد؟!)و(در هر حال)خداوند بهترین حافظ و ارحم الراحمین است.

65-و هنگامی که متاع خود را گشودند دیدند سرمایه آنها به آنها بازگردانده شده! گفتند پدر!ما دیگر چه می خواهیم؟این سرمایه ماست که به ما بازپس گردانده شده!(پس چه بهتر که برادر را با ما بفرستی)و ما برای خانواده خویش مواد غذایی می آوریم و برادرمان را حفظ خواهیم کرد و پیمانه بزرگتری دریافت

خواهیم داشت،این پیمانه کوچکی است! 66-گفت:من هرگز او را با شما نخواهم فرستاد مگر اینکه پیمان مؤکد الهی بدهید که او را حتما نزد من خواهید آورد،مگر اینکه(بر اثر مرگ یا علت دیگر) قدرت از شما سلب گردد،و هنگامی که آنها پیمان موثق خود را در اختیار او گذاردند گفت:خداوند نسبت به آنچه می گوئیم ناظر و حافظ است.

تفسیر:

سرانجام موافقت پدر جلب شد

برادران یوسف با دست پر و خوشحالی فراوان به کنعان بازگشتند،ولی در فکر آینده بودند که اگر پدر با فرستادن برادر کوچک(بنیامین)موافقت نکند، عزیز مصر آنها را نخواهد پذیرفت و سهمیه ای به آنها نخواهد داد.

لذا قرآن می گوید:"هنگامی که آنها به سوی پدر بازگشتند گفتند:

پدر!دستور داده شده است که در آینده سهمیه ای به ما ندهند و کیل و پیمانه ای برای ما نکنند"( فَلَمّٰا رَجَعُوا إِلیٰ أَبِیهِمْ قٰالُوا یٰا أَبٰانٰا مُنِعَ مِنَّا الْکَیْلُ ).

"اکنون که چنین است برادرمان را با ما بفرست تا بتوانیم کیل و پیمانه ای دریافت داریم"( فَأَرْسِلْ مَعَنٰا أَخٰانٰا نَکْتَلْ ) ⁽¹⁾.

"و مطمئن باش که او را حفظ خواهیم کرد"( وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ ).

*** پدر که هرگز خاطره یوسف را فراموش نمی کرد از شنیدن این سخن ناراحت و نگران شد،رو به آنها کرده"گفت:آیا من نسبت به این برادر به شما اطمینان کنم همانگونه که نسبت به برادرش یوسف در گذشته اطمینان کردم" ( قٰالَ هَلْ آمَنُکُمْ عَلَیْهِ إِلاّٰ کَمٰا أَمِنْتُکُمْ عَلیٰ أَخِیهِ مِنْ قَبْلُ ).

یعنی شما با این سابقه بد که هرگز فراموش شدنی نیست چگونه انتظار دارید من بار دیگر به پیشنهاد شما اطمینان کنم،و فرزند دلبند دیگرم را به شما بسپارم،آنهم در یک سفر دور و دراز و در یک کشور بیگانه؟! سپس اضافه کرد:"در هر حال خداوند بهترین حافظ و ارحم الراحمین است" ( فَاللّٰهُ خَیْرٌ حٰافِظاً وَ هُوَ أَرْحَمُ الرّٰاحِمِینَ ).

این جمله ممکن است اشاره به این باشد که برای من مشکل است بنیامین را با شما بدسابقه ها بفرستم،و اگر هم بفرستم به اطمینان حفظ خدا و ارحم الراحمین بودن او است،نه به اطمینان شما!.

بنا بر این جمله فوق اشاره قطعی به قبول پیشنهاد آنها ندارد،بلکه یک بحث احتمالی است،زیرا از آیات آینده معلوم می شود که یعقوب هنوز پیشنهاد آنها را نپذیرفته بود و بعد از گرفتن عهد و پیمان موثق و جریانات دیگری که پیش آمد آن را پذیرفت.

دیگر اینکه ممکن است اشاره به یوسف باشد،چرا که او در اینجا به یاد یوسف افتاد و قبلا هم می دانست او در حال حیات است.(و در آیات آینده نیز خواهیم خواند که او به زنده بودن یوسف اطمینان داشت)و لذا برای حفظ او دعا کرد که:هر کجا هست خدایا به سلامت دارش! *** سپس برادرها"هنگامی که بارها را گشودند با کمال تعجب دیدند تمام آنچه را به عنوان بهای غله،به عزیز مصر پرداخته بودند،همه به آنها بازگردانده شده و در درون بارها است"!( وَ لَمّٰا فَتَحُوا مَتٰاعَهُمْ وَجَدُوا بِضٰاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَیْهِمْ ).

آنها که این موضوع را سندی قاطع بر گفتار خود می یافتند،نزد پدر آمدند"گفتند:پدرجان!ما دیگر بیش از این چه می خواهیم؟ببین تمام متاع

ما را به ما بازگردانده اند"( قٰالُوا یٰا أَبٰانٰا مٰا نَبْغِی هٰذِهِ بِضٰاعَتُنٰا رُدَّتْ إِلَیْنٰا ) ⁽¹⁾.

آیا از این بزرگواری بیشتر می شود که زمامدار یک کشور بیگانه،در چنین قحطی و خشکسالی، هم مواد غذایی به ما بدهد و هم وجه آن را به ما بازگرداند؟ آنهم به صورتی که خودمان نفهمیم و شرمنده نشویم،از این برتر چه تصور می شود؟! پدرجان!دیگر جای درنگ نیست،برادرمان را با ما بفرست"ما برای خانواده خود مواد غذایی خواهیم آورد"( وَ نَمِیرُ أَهْلَنٰا ) ⁽²⁾.

"و در حفظ برادر خواهیم کوشید"( وَ نَحْفَظُ أَخٰانٰا ).

"و یک بار شتر هم به خاطر او خواهیم افزود"( وَ نَزْدٰادُ کَیْلَ بَعِیرٍ ).

"و این کار برای عزیز مصر،این مرد بزرگوار و سخاوتمندی که ما دیدیم، کار ساده و آسانی است"( ذٰلِکَ کَیْلٌ یَسِیرٌ ) ⁽³⁾.

*** ولی یعقوب با تمام این احوال،راضی بفرستادن فرزندش بنیامین با آنها نبود،و از طرفی اصرار آنها که با منطق روشنی همراه بود،او را وادار می کرد که در برابر این پیشنهاد تسلیم شود،سرانجام راه چاره را در این دید که نسبت به فرستادن فرزند،موافقت مشروط کند،لذا به آنها چنین گفت:

"من هرگز او را با شما نخواهم فرستاد،مگر اینکه یک وثیقه الهی و چیزی که مایه اطمینان و اعتماد ما باشد در اختیار من بگذارید که او را به من بازگردانید مگر اینکه بر اثر مرگ و یا عوامل دیگر قدرت از شما سلب شود"( قٰالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَکُمْ حَتّٰی تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللّٰهِ لَتَأْتُنَّنِی بِهِ إِلاّٰ أَنْ یُحٰاطَ بِکُمْ ) منظور از" مَوْثِقاً مِنَ اللّٰهِ "(وثیقه الهی)همان عهد و پیمان و سوگندی بوده که با نام خداوند همراه است.

جمله" إِلاّٰ أَنْ یُحٰاطَ بِکُمْ "در اصل به این معنی است که"مگر اینکه حوادث به شما احاطه کند"یعنی مغلوب حوادث شوید،این جمله ممکن است کنایه از مرگ و میر و یا حوادث دیگری باشد که انسان را به زانو درمی آورد، و قدرت را از او سلب می کند ⁽¹⁾.

ذکر این استثناء،نشانه ای از درایت بارز یعقوب پیامبر است که با آن همه علاقه ای که به فرزندش بنیامین داشت،به فرزندان دیگر تکلیف ما لا یطاق نکرد و گفت من فرزندم را از شما می خواهم مگر اینکه حوادثی پیش آید که از قدرت بیرون باشد که در این صورت گناهی متوجه شما نیست.

بدیهی است اگر بعضی از آنها گرفتار حادثه ای می شدند و قدرت از آنها سلب می گردید،بقیه موظف بودند امانت پدر را به سوی او بازگردانند،و لذا یعقوب می گوید مگر اینکه همه شماها مغلوب حوادث شوید.

به هر حال برادران یوسف پیشنهاد پدر را پذیرفتند،"و هنگامی که عهد و پیمان خود را در اختیار پدر گذاشتند یعقوب گفت:خداوند شاهد و ناظر و حافظ

آن است که ما می گوئیم"( فَلَمّٰا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قٰالَ اللّٰهُ عَلیٰ مٰا نَقُولُ وَکِیلٌ ).

نکته ها:

اشاره

[1-چگونه یعقوب حاضر شد بنیامین را به برادران بسپارد.]

نخستین سؤالی که در زمینه آیات فوق به ذهن می آید،این است که چگونه یعقوب حاضر شد بنیامین را به آنها بسپارد با اینکه برادران به حکم رفتاری که با یوسف کرده بودند افراد بدسابقه ای محسوب می شدند،به علاوه می دانیم آنها تنها کینه و حسد یوسف را به دل نداشتند بلکه همان احساسات را، هر چند به صورت خفیفتر،نسبت به بنیامین نیز داشتند،چنان که در آیات آغاز سوره خواندیم إِذْ قٰالُوا لَیُوسُفُ وَ أَخُوهُ أَحَبُّ إِلیٰ أَبِینٰا مِنّٰا وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ :

"گفتند:یوسف و برادرش نزد پدر از ما محبوبتر است،در حالی که ما نیرومندتریم".

ولی توجه به این نکته پاسخ این سؤال را روشن می کند که سی الی چهل سال، از حادثه یوسف گذشته بود،و برادران جوان یوسف به سن کهولت رسیده بودند، و طبعا نسبت به سابق پخته تر شده بودند،به علاوه عوارض نامطلوب سوء قصد نسبت به یوسف را در محیط خانواده و در درون و جدان ناآرام خود به خوبی احساس می کردند،و تجربه به آنها نشان داده بود که فقدان یوسف نه تنها محبت پدر را متوجه آنها نساخته بلکه بی مهری تازه ای آفریده است! از همه اینها گذشته مساله یک مساله حیاتی بود،مساله تهیه آذوقه در قحط سالی برای یک خانواده بزرگ بود،نه مانند گردش و تفریح که برای یوسف پیشنهاد کردند،مجموع این جهات سبب شد که یعقوب در برابر پیشنهاد فرزندان تسلیم شود،مشروط بر اینکه عهد و پیمان الهی با او ببندند که برادرشان بنیامین را سالم نزد پدر آورند،

[2-آیا تنها سوگند خوردن و عهد کردن کافی بود؟]

سؤال دیگری که در اینجا پیش می آید این است که آیا تنها سوگند

خوردن و عهد الهی بستن کافی بوده است که بنیامین را بدست آنها بسپارد؟ پاسخ این است که مسلما عهد و سوگند به تنهایی کافی نبود ولی شواهد و قرائن نشان می داده که این بار،یک واقعیت مطرح است، نه توطئه و فریب و دروغ،بنا بر این عهد و سوگند به اصطلاح برای محکم کاری و تاکید بیشتر بوده است،درست مثل اینکه در عصر و زمان خود می بینیم که از رجال سیاسی مانند رئیس جمهور و نمایندگان مجلس،سوگند وفاداری در راه انجام وظیفه یاد می کنند،بعد از آنکه در انتخاب آنها دقت کافی به عمل می آورند.

[سوره یوسف (12): آیات 67 تا 68]

اشاره

وَ قٰالَ یٰا بَنِیَّ لاٰ تَدْخُلُوا مِنْ بٰابٍ وٰاحِدٍ وَ اُدْخُلُوا مِنْ أَبْوٰابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَ مٰا أُغْنِی عَنْکُمْ مِنَ اَللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ إِنِ اَلْحُکْمُ إِلاّٰ لِلّٰهِ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ عَلَیْهِ فَلْیَتَوَکَّلِ اَلْمُتَوَکِّلُونَ (67) وَ لَمّٰا دَخَلُوا مِنْ حَیْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ مٰا کٰانَ یُغْنِی عَنْهُمْ مِنَ اَللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ إِلاّٰ حٰاجَةً فِی نَفْسِ یَعْقُوبَ قَضٰاهٰا وَ إِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِمٰا عَلَّمْنٰاهُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ اَلنّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ (68)

ترجمه:

67-(هنگامی که می خواستند حرکت کنند،یعقوب)گفت فرزندان من!از یک در وارد نشوید،بلکه از درهای متفرق وارد گردید و(من با این دستور)نمی توانم حادثه ای را که از سوی خدا حتمی است از شما دفع کنم،حکم و فرمان تنها از آن خدا است بر او توکل کرده ام و همه متوکلان باید بر او توکل کنند.

68-و هنگامی که از همان طریق که پدر به آنها دستور داده وارد شدند این کار هیچ حادثه حتمی الهی را نمی توانست از آنها دور سازد جز حاجتی در دل یعقوب(که از

این راه)انجام شد(و خاطرش تسکین یافت)و او از برکت تعلیمی که ما به او داده ایم علم فراوانی دارد در حالی که اکثر مردم نمی دانند.

تفسیر:

سرانجام برادران یوسف پس از جلب موافقت پدر،برادر کوچک را با خود همراه کردند و برای دومین بار آماده حرکت به سوی مصر شدند،در اینجا پدر، نصیحت و سفارشی به آنها کرد"گفت:فرزندانم!شما از یک در وارد نشوید، بلکه از درهای مختلف وارد شوید"( وَ قٰالَ یٰا بَنِیَّ لاٰ تَدْخُلُوا مِنْ بٰابٍ وٰاحِدٍ وَ ادْخُلُوا مِنْ أَبْوٰابٍ مُتَفَرِّقَةٍ ).

و اضافه کرد"من با این دستور نمی توانم حادثه ای را که از سوی خدا حتمی است از شما برطرف سازم"( وَ مٰا أُغْنِی عَنْکُمْ مِنَ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ ).

ولی یک سلسله،حوادث و پیش آمدهای ناگوار است که قابل اجتناب می باشد و حکم حتمی الهی درباره آن صادر نشده، هدف من آن است که آنها از شما بر طرف گردد و این امکان پذیر است.

و در پایان گفت:"حکم و فرمان مخصوص خدا است"( إِنِ الْحُکْمُ إِلاّٰ لِلّٰهِ ).

"بر خدا توکل کردم"( عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ ).

و"همه متوکلان باید بر او توکل کنند،و از او استمداد بجویند و کار خود را به او واگذارند"( وَ عَلَیْهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ ).

بدون شک پایتخت مصر،در آن روز مانند هر شهر دیگر،دیوار و برج و بارو داشت و دروازه های متعدد،اما اینکه چرا یعقوب،سفارش کرد،فرزندانش از یک دروازه وارد نشوند،بلکه تقسیم به گروه هایی شوند و هر گروهی از یک دروازه وارد شود،دلیل آن در آیه فوق ذکر نشده،گروهی از مفسران گفته اند:

علت آن دستور این بوده که برادران یوسف،هم از جمال کافی بهره مند بودند(گر چه

یوسف نبودند ولی بالآخره برادر یوسف بودند!)و هم قامتهای رشید داشتند، و پدر نگران بود که جمعیت یازده نفری که قیافه های آنها نشان می داد از یک کشور دیگر به مصر آمده اند،توجه مردم را به خود جلب کنند،او نمی خواست از این راه چشم زخمی به آنها برسد.

و به دنبال این تفسیر بحث مفصلی در میان مفسران در زمینه تاثیر چشم زدن در گرفته،و شواهدی از روایات و تاریخ برای آن ذکر کرده اند که بخواست خدا ما در ذیل آیه: وَ إِنْ یَکٰادُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَیُزْلِقُونَکَ بِأَبْصٰارِهِمْ (آیه 51 سوره ن و القلم)از آن بحث خواهیم کرد،و ثابت خواهیم نمود که قسمتی از این موضوع حق است،و از نظر علمی نیز بوسیله سیاله مغناطیسی مخصوصی که از چشم بیرون می پرد،قابل توجیه می باشد،هر چند عوام الناس آن را با مقدار زیادی از خرافات آمیخته اند.

علت دیگری که برای این دستور یعقوب ع ذکر شده این است که ممکن بود،وارد شدن دستجمعی آنها به یک دروازه مصر و حرکت گروهی آنان قیافه های جذاب،و اندام درشت، حسد حسودان را برانگیزد،و نسبت به آنها نزد دستگاه حکومت سعایت کنند،و آنها را به عنوان یک جمعیت بیگانه که قصد خرابکاری دارند مورد سوء ظن قرار دهند،لذا پدر به آنها دستور داد از دروازه های مختلف وارد شوند تا جلب توجه نکنند.

بعضی از مفسران ⁽¹⁾یک تفسیر ذوقی نیز برای آیه فوق گفته اند و آن اینکه یعقوب می خواست یک دستور مهم اجتماعی به عنوان بدرقه راه به فرزندان بدهد، و آن اینکه گمشده خود را از یک در نجویند بلکه از هر دری باید وارد شوند،چرا که بسیار می شود انسان برای رسیدن به یک هدف گاه تنها یک راه را انتخاب می کند و هنگامی که به بن بست کشید،مایوس شده،به کنار می رود،اما اگر

به این حقیقت توجه داشته باشد که گمشده ها معمولا یک راه ندارند و از طرق مختلف به جستجوی آن برخیزد،غالبا پیروز می شود.

*** برادران حرکت کردند و پس از پیمودن راه طولانی میان کنعان و مصر،وارد سرزمین مصر شدند"و هنگامی که طبق آنچه پدر به آنها امر کرده بود،از راههای مختلف وارد مصر شدند این کار هیچ حادثه الهی را نمی توانست از آنها دور سازد" ( وَ لَمّٰا دَخَلُوا مِنْ حَیْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ مٰا کٰانَ یُغْنِی عَنْهُمْ مِنَ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ ).

بلکه تنها فایده اش این بود"که حاجتی در دل یعقوب بود که از این طریق انجام می شد"( إِلاّٰ حٰاجَةً فِی نَفْسِ یَعْقُوبَ قَضٰاهٰا ).

اشاره به اینکه تنها اثرش تسکین خاطر پدر و آرامش قلب او بود،چرا که او از همه فرزندان خود دور بود،و شب و روز در فکر آنها و یوسف بود،و از گزند حوادث و حسد حسودان و بدخواهان بر آنها می ترسید،و همین اندازه که اطمینان داشت آنها دستوراتش را به کار می بندند دل خوش بود.

سپس قرآن یعقوب را با این جمله مدح و توصیف می کند که"او از طریق تعلیمی که ما به او دادیم،علم و آگاهی داشت،در حالی که اکثر مردم نمی دانند" ( وَ إِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِمٰا عَلَّمْنٰاهُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ ).

اشاره به اینکه بسیاری از مردم چنان در عالم اسباب گم می شوند که خدا را فراموش می کنند و خیال می کنند مثلا چشم زخم،اثر اجتناب ناپذیر بعضی از چشمهاست،و به همین جهت خدا و توکل بر او را فراموش کرده به دامن این و آن می چسبند، ولی یعقوب چنین نبود،می دانست تا خداوند چیزی نخواهد انجام نمی پذیرد،لذا در درجه اول توکل و اعتماد او بر خدا بود و سپس به سراغ عالم اسباب می رفت،و در عین حال می دانست پشت سر این اسباب ذات پاک"مسبب الاسباب"است،همانگونه که قرآن در سوره بقره آیه 102 درباره ساحران شهر

بابل می گوید وَ مٰا هُمْ بِضٰارِّینَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ :(آنها نمی توانستند از طریق سحر به کسی زیان برسانند،مگر اینکه خدا بخواهد)اشاره به اینکه ما فوق همه اینها اراده خدا است،باید دل به او بست و از او کمک خواست.

[سوره یوسف (12): آیات 69 تا 76]

اشاره

وَ لَمّٰا دَخَلُوا عَلیٰ یُوسُفَ آویٰ إِلَیْهِ أَخٰاهُ قٰالَ إِنِّی أَنَا أَخُوکَ فَلاٰ تَبْتَئِسْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ (69) فَلَمّٰا جَهَّزَهُمْ بِجَهٰازِهِمْ جَعَلَ اَلسِّقٰایَةَ فِی رَحْلِ أَخِیهِ ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَیَّتُهَا اَلْعِیرُ إِنَّکُمْ لَسٰارِقُونَ (70) قٰالُوا وَ أَقْبَلُوا عَلَیْهِمْ مٰا ذٰا تَفْقِدُونَ (71) قٰالُوا نَفْقِدُ صُوٰاعَ اَلْمَلِکِ وَ لِمَنْ جٰاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِیرٍ وَ أَنَا بِهِ زَعِیمٌ (72) قٰالُوا تَاللّٰهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ مٰا جِئْنٰا لِنُفْسِدَ فِی اَلْأَرْضِ وَ مٰا کُنّٰا سٰارِقِینَ (73) قٰالُوا فَمٰا جَزٰاؤُهُ إِنْ کُنْتُمْ کٰاذِبِینَ (74) قٰالُوا جَزٰاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِی رَحْلِهِ فَهُوَ جَزٰاؤُهُ کَذٰلِکَ نَجْزِی اَلظّٰالِمِینَ (75) فَبَدَأَ بِأَوْعِیَتِهِمْ قَبْلَ وِعٰاءِ أَخِیهِ ثُمَّ اِسْتَخْرَجَهٰا مِنْ وِعٰاءِ أَخِیهِ کَذٰلِکَ کِدْنٰا لِیُوسُفَ مٰا کٰانَ لِیَأْخُذَ أَخٰاهُ فِی دِینِ اَلْمَلِکِ إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اَللّٰهُ نَرْفَعُ دَرَجٰاتٍ مَنْ نَشٰاءُ وَ فَوْقَ کُلِّ ذِی عِلْمٍ عَلِیمٌ (76)

ترجمه:

69-هنگامی که بر یوسف وارد شدند برادرش را نزد خود جای داد و گفت من برادر تو هستم،از آنچه آنها می کنند غمگین و ناراحت نباش.

70-و هنگامی که بارهای آنها را بست ظرف آبخوری ملک را در بار برادرش قرار داد سپس کسی صدا زد ای اهل قافله شما سارق هستید! 71-آنها رو به سوی او کردند.و گفتند چه چیز گم کرده اید؟ 72-گفتند پیمانه ملک را،و هر کس آن را بیاورد یک بار شتر(غله)به او داده می شود و من ضامن(این پاداش هستم).

73-گفتند به خدا سوگند شما میدانید ما نیامده ایم که در این سرزمین فساد کنیم و ما (هرگز)دزد نبوده ایم.

74-آنها گفتند اگر دروغگو باشید کیفر شما چیست؟ 75-گفتند هر کس(آن پیمانه)در بار او پیدا شود خودش کیفر آن خواهد بود(و بخاطر این کار برده خواهد شد)ما اینگونه ستمگران را کیفر می دهیم.

76-در این هنگام(یوسف)قبل از بار برادرش به کاوش بارهای آنها پرداخت،و سپس آن را از بار برادرش بیرون آورد،اینگونه راه چاره به یوسف یاد دادیم او هرگز نمی توانست برادرش را مطابق آئین ملک(مصر)بگیرد مگر آنکه خدا بخواهد،درجات هر کس را بخواهیم بالا می بریم و برتر از هر صاحب علمی،عالمی است.

تفسیر طرحی برای نگهداری برادر

سرانجام برادران وارد بر یوسف شدند،و به او اعلام داشتند که دستور تو را به کار بستیم و با اینکه پدر در آغاز موافق فرستادن برادر کوچک با ما نبود با اصرار او را راضی ساختیم،تا بدانی ما به گفته و عهد خود وفاداریم.

یوسف،آنها را با احترام و اکرام تمام پذیرفت،و به میهمانی خویش دعوت کرد،دستور داد هر دو نفر در کنار سفره یا طبق غذا قرار گیرند،آنها چنین کردند،در این هنگام بنیامین که تنها مانده بود گریه را سر داد و گفت:اگر برادرم یوسف زنده بود،مرا با خود بر سر یک سفره می نشاند،چرا که از یک پدر و مادر بودیم،یوسف رو به آنها کرد و گفت:مثل اینکه برادر کوچکتان تنها

مانده است؟من برای رفع تنهائیش او را با خودم بر سر یک سفره می نشانم! سپس دستور داد برای هر دو نفر یک اطاق خواب مهیا کردند،باز بنیامین تنها ماند یوسف گفت:او را نزد من بفرستید،در این هنگام یوسف برادرش را نزد خود جای داد،اما دید او بسیار ناراحت و نگران است و دائما به یاد برادر از دست رفته اش یوسف می باشد،در اینجا پیمانه صبر یوسف لبریز شد و پرده از روی حقیقت برداشت،چنان که قرآن می گوید:"هنگامی که وارد بر یوسف شدند او برادرش را نزد خود جای داد و گفت:من همان برادرت یوسفم،غم مخور و اندوه به خویش راه مده و از کارهایی که اینها می کنند نگران مباش".

( وَ لَمّٰا دَخَلُوا عَلیٰ یُوسُفَ آویٰ إِلَیْهِ أَخٰاهُ قٰالَ إِنِّی أَنَا أَخُوکَ فَلاٰ تَبْتَئِسْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ ).

"لا تبتئس"از ماده"بؤس"در اصل بمعنی ضرر و شدت است،و در اینجا به معنی این است که اندوهگین و غمناک مباش! منظور از کارهای برادران که بنیامین را ناراحت می کرده است،بی مهری- هایی است که نسبت به او و یوسف داشتند،و نقشه هایی که برای طرد آنها از خانواده کشیدند،اکنون که می بینی کارهای آنها به زیان من تمام نشد بلکه وسیله ای بود برای ترقی و تعالی من،بنا بر این تو نیز دیگر از این ناحیه غم و اندوهی به خود راه مده.

*** در این هنگام طبق بعضی از روایات،یوسف به برادرش بنیامین گفت:آیا دوست داری نزد من بمانی، او گفت آری ولی برادرانم هرگز راضی نخواهند شد چرا که به پدر قول داده اند و سوگند یاد کرده اند که مرا به هر قیمتی که هست با خود بازگردانند،یوسف گفت:غصه مخور من نقشه ای می کشم که آنها ناچار شوند ترا نزد من بگذارند،"سپس هنگامی که بارهای غلات را برای

برادران آماده ساخت دستور داد پیمانه گرانقیمت مخصوص را،درون بار برادرش بنیامین بگذارد"(چون برای هر کدام باری از غله می داد)( فَلَمّٰا جَهَّزَهُمْ بِجَهٰازِهِمْ جَعَلَ السِّقٰایَةَ فِی رَحْلِ أَخِیهِ ).

البته این کار در خفا انجام گرفت،و شاید تنها یک نفر از ماموران،بیشتر از آن آگاه نشد،در این هنگام ماموران کیل مواد غذایی مشاهده کردند که اثری از پیمانه مخصوص و گرانقیمت نیست،در حالی که قبلا در دست آنها بود:لذا همین که قافله آماده حرکت شد،کسی فریاد زد:ای اهل قافله شما سارق هستید"! ( ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَیَّتُهَا الْعِیرُ إِنَّکُمْ لَسٰارِقُونَ ).

برادران یوسف که این جمله را شنیدند،سخت تکان خوردند و وحشت کردند،چرا که هرگز چنین احتمالی به ذهنشان راه نمی یافت که بعد از اینهمه احترام و اکرام،متهم به سرقت شوند! *** لذا"رو به آنها کردند و گفتند:مگر چه چیز گم کرده اید"؟ ( قٰالُوا وَ أَقْبَلُوا عَلَیْهِمْ مٰا ذٰا تَفْقِدُونَ ).

*** "گفتند ما پیمانه سلطان را گم کرده ایم و نسبت به شما ظنین هستیم" ( قٰالُوا نَفْقِدُ صُوٰاعَ الْمَلِکِ ).

و از آنجا که پیمانه گرانقیمت و مورد علاقه ملک بوده است،"هر کس آن را بیابد و بیاورد،یک بار شتر به او جایزه خواهیم داد"( وَ لِمَنْ جٰاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِیرٍ ).

سپس گوینده این سخن برای تاکید بیشتر گفت:"و من شخصا این جایزه را تضمین می کنم".( وَ أَنَا بِهِ زَعِیمٌ ). برادران که سخت از شنیدن این سخن نگران و دستپاچه شدند،و نمی-

دانستند جریان چیست؟رو به آنها کرده"گفتند:به خدا سوگند شما میدانید ما نیامده ایم در اینجا فساد کنیم و ما هیچگاه سارق نبوده ایم"( قٰالُوا تَاللّٰهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ مٰا جِئْنٰا لِنُفْسِدَ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا کُنّٰا سٰارِقِینَ ).

اینکه گفتند شما خود می دانید که ما اهل فساد و سرقت نیستیم شاید اشاره به این باشد که شما سابقه ما را به خوبی دارید که در دفعه گذشته قیمت پرداختی ما را در بارهایمان گذاشتید و ما مجددا به سوی شما بازگشتیم و اعلام کردیم که حاضریم همه آن را به شما بازگردانیم،بنا بر این کسانی که از یک کشور دور دست برای ادای دین خود بازمی گردند چگونه ممکن است دست به سرقت بزنند؟ به علاوه گفته می شود آنها به هنگام ورود در مصر دهان شترهای خود را با دهان بند بسته بودند تا به زراعت و اموال کسی زیان نرسانند،ما که تا این حد رعایت می کنیم که حتی حیواناتمان ضرری به کسی نرسانند،چگونه ممکن است چنین کار قبیحی مرتکب شویم؟! *** در این هنگام ماموران رو به آنها کرده"گفتند اگر شما دروغ بگوئید جزایش چیست؟"( قٰالُوا فَمٰا جَزٰاؤُهُ إِنْ کُنْتُمْ کٰاذِبِینَ ).

*** و"آنها در پاسخ گفتند:جزایش این است که هر کس پیمانه ملک،در "بار"او پیدا شود خودش را،توقیف کنید و به جای آن بردارید"( قٰالُوا جَزٰاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِی رَحْلِهِ فَهُوَ جَزٰاؤُهُ ).

"آری ما این چنین ستمکاران را کیفر می دهیم"( کَذٰلِکَ نَجْزِی الظّٰالِمِینَ ).

*** در این هنگام یوسف دستور داد که بارهای آنها را بگشایند و یک یک بازرسی

کنند،منتها برای اینکه طرح و نقشه اصلی یوسف معلوم نشود،"نخست بارهای دیگران را قبل از بار برادرش بنیامین بازرسی کرد و سپس پیمانه مخصوص را از بار برادرش بیرون آورد"( فَبَدَأَ بِأَوْعِیَتِهِمْ قَبْلَ وِعٰاءِ أَخِیهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَهٰا مِنْ وِعٰاءِ أَخِیهِ ).

همین که پیمانه دربار بنیامین پیدا شد،دهان برادران از تعجب باز ماند، گویی کوهی از غم و اندوه بر آنان فرود آمد،و خود را در بن بست عجیبی دیدند.

از یک سو برادر آنها ظاهرا مرتکب چنین سرقتی شده و مایه سرشکستگی آنهاست،و از سوی دیگر موقعیت آنها را نزد عزیز مصر به خطر می اندازد،و برای آینده جلب حمایت او ممکن نیست،و از همه اینها گذشته پاسخ پدر را چه بگویند؟چگونه او باور می کند که برادران تقصیری در این زمینه نداشته اند؟ بعضی از مفسران نوشته اند که در این هنگام برادرها رو به سوی بنیامین کردند،و گفتند:ای بی خبر؟ما را رسوا کردی،صورت ما را سیاه نمودی، این چه کار غلطی بود که انجام دادی؟(نه به خودت رحم کردی و نه به ما و نه به خاندان یعقوب که خاندان نبوت است)آخر بگو کی تو این پیمانه را برداشتی و در بار خود گذاشتی؟ بنیامین که باطن قضیه را می دانست با خونسردی جواب داد این کار را همان کس کرده است که وجوه پرداختی شما را در بارتان گذاشت!ولی حادثه آن چنان برای برادران ناراحت کننده بود که نفهمیدند چه می گوید ⁽¹⁾.

سپس قرآن چنین اضافه می کند که"ما این گونه برای یوسف،طرح ریختیم"(تا برادر خود را به گونه ای که برادران دیگر نتوانند مقاومت کنند نزد خود نگاه دارند)( کَذٰلِکَ کِدْنٰا لِیُوسُفَ ).

مساله مهم اینجاست که اگر یوسف می خواست طبق قوانین مصر با برادرش

بنیامین رفتار کند می بایست او را مضروب سازد و به زندان بیفکند و علاوه بر اینکه سبب آزار برادر می شد،هدفش که نگهداشتن برادر نزد خود بود،انجام نمی گرفت،لذا قبلا از برادران اعتراف گرفت که اگر شما دست به سرقت زده باشید،کیفرش نزد شما چیست؟آنها هم طبق سنتی که داشتند پاسخ دادند که در محیط ما سنت این است که شخص سارق را در برابر سرقتی که کرده بر می دارند و از او کار می کشند،و یوسف طبق همین برنامه با آنها رفتار کرد،چرا که یکی از طرق کیفر مجرم آنست که او را طبق قانون و سنت خودش کیفر دهند.

به همین جهت قرآن می گوید:"یوسف نمی توانست برادرش را طبق آئین ملک مصر بردارد"و نزد خود نگهدارد( مٰا کٰانَ لِیَأْخُذَ أَخٰاهُ فِی دِینِ الْمَلِکِ ):

سپس به عنوان یک استثناء می فرماید"مگر اینکه خداوند بخواهد" ( إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ ).

اشاره به اینکه:این کاری که یوسف انجام داد و با برادران همانند سنت خودشان رفتار کرد طبق فرمان الهی بود،و نقشه ای بود برای حفظ برادر،و تکمیل آزمایش پدرش یعقوب،و آزمایش برادران دیگر! و در پایان اضافه می کند "ما درجات هر کس را بخواهیم بالا می بریم" ( نَرْفَعُ دَرَجٰاتٍ مَنْ نَشٰاءُ ).

درجات کسانی که شایسته باشند و همچون یوسف از بوته امتحانات،سالم بدر آیند.

و در هر حال برتر از هر عالمی،عالم دیگری است"(یعنی خدا) ( وَ فَوْقَ کُلِّ ذِی عِلْمٍ عَلِیمٌ ).

و هم او بود که طرح این نقشه را به یوسف الهام کرده بود.

نکته ها:

اشاره

آیات فوق سؤالات زیادی را برمی انگیزد که باید به یک یک آنها پاسخ گفت:

1-چرا یوسف خودش را به برادران معرفی نکرد تا پدر را از غم جانکاه فراق زودتر رهایی بخشد.

پاسخ این سؤال همانگونه که قبلا هم اشاره شد،تکمیل برنامه آزمایش پدر و برادران بوده است و به تعبیر دیگر این کار از سر هوی و هوس نبوده،بلکه طبق یک فرمان الهی بود که می خواست مقاومت یعقوب را در برابر از دست دادن فرزند دوم نیز بیازماید،و بدین طریق آخرین حلقه تکامل او پیاده گردد،و نیز برادران آزموده شوند که در این هنگام که برادرشان گرفتار چنین سرنوشتی شده است در برابر عهدی که با پدر در زمینه حفظ او داشتند چه انجام خواهند داد؟

2-چگونه بی گناهی را متهم به سرقت کرد؟

آیا جائز بود بی گناهی را متهم به سرقت کنند، اتهامی که آثار شومش دامان بقیه برادران را هم کم و بیش می گرفت؟ پاسخ این سؤال را نیز می توان از اینجا یافت که این امر با توافق خود بنیامین بوده است چرا که یوسف قبلا خود را به او معرفی کرده بود،و او می دانست که این نقشه برای نگهداری او چیده شده است،و اما نسبت به برادران،تهمتی وارد نمی شد،تنها ایجاد نگرانی و ناراحتی می کرد،که آن نیز در مورد یک آزمون مهم،مانعی نداشت.

3-نسبت سرقت به همه چه مفهومی دارد؟

آیا نسبت سرقت آنهم به صورت کلی و همگانی با جمله إِنَّکُمْ لَسٰارِقُونَ (شما سارق هستید)دروغ نبود؟مجوز این دروغ و تهمت چه بوده است؟ پاسخ این سؤال نیز با تحلیل زیر روشن می شود که:

اولا:معلوم نیست که گوینده این سخن چه کسانی بودند،همین اندازه در قرآن می خوانیم قالوا(گفتند)ممکن است گویندگان این سخن جمعی از کارگزاران یوسف باشند که وقتی که پیمانه مخصوص را نیافتند یقین پیدا کردند که یکی از کاروانیان کنعان آن را ربوده است،و معمول است که اگر چیزی در میان گروهی که متشکل هستند ربوده شود و رباینده اصلی شناخته نشود،همه را مخاطب می سازند و می گویند شما این کار را کردید،یعنی یکی از شما یا جمعی از شما.

ثانیا:طرف اصلی سخن که"بنیامین"بود به این نسبت راضی بود چرا که این نقشه ظاهرا او را متهم به سرقت می کرد اما در واقع،مقدمه ای بود برای ماندن او نزد برادرش یوسف.

و اینکه همه آنها در مظان اتهام واقع شدند،موضوع زودگذری بود که به مجرد بازرسی بارهای برادران یوسف بر طرف گردید،و طرف اصلی دعوا (بنیامین)شناخته شد.

بعضی نیز گفته اند منظور از سرقت،که در اینجا به آنها نسبت داده شد، مربوط به گذشته و سرقت کردن یوسف را از پدرش یعقوب بوسیله برادران بوده است اما این در صورتی است که این نسبت به وسیله یوسف به آنها داده شده باشد چرا که او از سابقه امر آگاهی داشت و شاید جمله بعد اشاره ای به آن داشته باشد چرا که ماموران یوسف نگفتند شما پیمانه ملک را دزدیده اید بلکه گفتند: نَفْقِدُ صُوٰاعَ الْمَلِکِ :"ما پیمانه ملک را نمی یابیم"(ولی پاسخ اول صحیحتر به نظر می رسد).

4-کیفر سرقت در آن زمان چه بوده

-از آیات فوق استفاده می شود که مجازات سرقت در میان مصریان و مردم کنعان متفاوت بوده،نزد برادران یوسف و احتمالا مردم کنعان،مجازات این عمل،بردگی(همیشگی یا موقت)سارق

در برابر سرقتی که انجام داده است بوده ⁽¹⁾،ولی در میان مصریان این مجازات معمول نبوده است،بلکه از طرق دیگر مانند زدن و به زندان افکندن،سارقین را مجازات می کردند.

به هر حال این جمله دلیل بر آن نمی شود که در هیچیک از ادیان آسمانی برده گرفتن کیفر سارق بوده است،چه بسا یک سنت معمولی در میان گروهی از مردم آن زمان محسوب می شده،و در تاریخچه بردگی نیز می خوانیم که در میان اقوام خرافی،بدهکاران را به هنگامی که از پرداختن بدهی خود عاجز میشدند به بردگی می گرفتند.

5-سقایه یا صواع

-در آیات فوق گاهی تعبیر به"صواع"(پیمانه) و گاهی تعبیر به"سقایه"(ظرف آبخوری)شده است،و منافاتی میان این دو نیست،زیرا چنین به نظر می رسد که این پیمانه در آغاز ظرف آبخوری"ملک" بوده است،اما هنگامی که غلات در سرزمین مصر گران و کمیاب و جیره بندی شد،برای اظهار اهمیت آن و اینکه مردم نهایت دقت را در صرفه جویی به خرج دهند،آن را با ظرف آبخوری مخصوص ملک،پیمانه می کردند.

مفسران در خصوصیات این ظرف مطالب زیادی دارند،بعضی گفته اند از نقره بوده،بعضی گفته اند از طلا،و بعضی اضافه کرده اند که جواهر نشان بوده است، و در بعضی از روایات غیر معتبر نیز اشاره ای به اینگونه مطالب شده است،اما هیچیک دلیل روشنی ندارد.

آنچه مسلم است پیمانه ای بوده که روزی پادشاه مصر از آن آب می نوشیده و سپس تبدیل به پیمانه شده است.

اینهم بدیهی است که تمام نیازمندیهای یک کشور را نمی توان با چنین پیمانه ای اندازه گیری کرد،شاید این عمل جنبه سمبولیک داشته و برای نشان دادن کمیابی و اهمیت غلات در آن سالهای مخصوص بوده است تا مردم در مصرف آنها نهایت صرفه جویی را کنند.

ضمنا از آنجا که این پیمانه در آن هنگام در اختیار یوسف بوده،سبب می شده که اگر بخواهند سارق را ببردگی بگیرند،باید برده صاحب پیمانه یعنی شخص یوسف شود و نزد او بماند و این همان چیزی بود که یوسف درست برای آن نقشه کشیده بود.

[سوره یوسف (12): آیات 77 تا 79]

اشاره

قٰالُوا إِنْ یَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّهٰا یُوسُفُ فِی نَفْسِهِ وَ لَمْ یُبْدِهٰا لَهُمْ قٰالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَکٰاناً وَ اَللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا تَصِفُونَ (77) قٰالُوا یٰا أَیُّهَا اَلْعَزِیزُ إِنَّ لَهُ أَباً شَیْخاً کَبِیراً فَخُذْ أَحَدَنٰا مَکٰانَهُ إِنّٰا نَرٰاکَ مِنَ اَلْمُحْسِنِینَ (78) قٰالَ مَعٰاذَ اَللّٰهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلاّٰ مَنْ وَجَدْنٰا مَتٰاعَنٰا عِنْدَهُ إِنّٰا إِذاً لَظٰالِمُونَ (79)

ترجمه:

77-(برادران)گفتند اگر او(بنیامین)دزدی کرده(تعجب نیست)برادرش(یوسف) نیز قبل از او دزدی کرده،یوسف(سخت ناراحت شد و)این(ناراحتی)را در درون خود پنهان داشت و برای آنها اظهار نداشت(همین اندازه)گفت شما بدتر هستید و خدا از آنچه توصیف می کنید آگاهتر است.

78-گفتند ای عزیز او پدر پیری دارد(و سخت ناراحت می شود)یکی از ما را به جای او بگیر،ما تو را از نیکوکاران می بینیم.

79-گفت پناه بر خدا که ما غیر از آن کس که متاع خود را نزد او یافته ایم بگیریم که در آن صورت از ظالمان خواهیم بود!

تفسیر:

چرا فداکاری برادران یوسف پذیرفته نشد؟

برادران سرانجام باور کردند که برادرشان"بنیامین"دست به سرقت زشت و شومی زده است،و سابقه آنها را نزد عزیز مصر به کلی خراب کرده است و لذا برای اینکه خود را تبرئه کنند گفتند:"اگر این پسر دزدی کند چیز عجیبی نیست،چرا که برادرش(یوسف)نیز قبلا مرتکب چنین کاری شده است" که هر دو از یک پدر و مادرند و حساب آنها از ما که از مادر دیگری هستیم جدا است!( قٰالُوا إِنْ یَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ ).

و به این ترتیب خواستند خط فاصلی میان خود و بن یامین بکشند و سرنوشت او را با برادرش یوسف پیوند دهند! یوسف از شنیدن این سخن سخت ناراحت شد و"آن را در دل مکتوم داشت، و برای آنها آشکار نساخت"( فَأَسَرَّهٰا یُوسُفُ فِی نَفْسِهِ وَ لَمْ یُبْدِهٰا لَهُمْ ).

چرا که او می دانست آنها با این سخن،مرتکب تهمت بزرگی شده اند، ولی به پاسخ آنها نپرداخت،همین اندازه سربسته به آنها گفت:"شما از آن کسی که این نسبت را به او می دهید بدترید"-یا-شما نزد من از نظر مقام و منزلت بدترین مردمید( قٰالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَکٰاناً ).

سپس افزود:"خداوند درباره آنچه می گوئید آگاه تر است"( وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا تَصِفُونَ ).

درست است که برادران یوسف تهمت ناروایی به برادرشان یوسف زدند به گمان اینکه خود را در این لحظات بحرانی تبرئه کنند،ولی بالآخره این کار بهانه و دستاویزی می خواهد که چنین نسبتی را به او بدهند،به همین جهت مفسران در این زمینه به کاوش پرداخته و سه روایت از تواریخ پیشین در این زمینه

نقل کرده اند:

نخست اینکه:یوسف بعد از وفات مادرش نزد عمه اش زندگی می کرد و او سخت به یوسف علاقمند بود،هنگامی که بزرگ شد و یعقوب خواست او را از عمه اش بازگیرد،عمه اش چاره ای اندیشید و آن اینکه کمربند یا شال مخصوصی که از اسحاق در خاندان آنها به یادگار مانده بود بر کمر یوسف بست،و ادعا کرد که او می خواسته آن را از وی برباید،و طبق قانون و سنتشان یوسف را در برابر آن کمر بند و شال مخصوص نزد خود نگهداشت.

دیگر اینکه یکی از خویشاوندان مادری یوسف بتی داشت که یوسف آن را برداشت و شکست و بر جاده افکند و لذا او را متهم به سرقت کردند در حالی که هیچ یک از اینها سرقت نبوده است.

و دیگر اینکه گاهی او مقداری غذا از سفره برمی داشت و به مسکین ها و مستمندان می داد،و به همین جهت برادران بهانه جو این را دستاویزی برای متهم ساختن او به سرقت قرار دادند،در حالی که هیچیک از آنها گناهی نبود،آیا اگر کسی لباسی را در بر انسان کند و او نداند مال دیگری است و بعد متهم به سرقتش کند،صحیح است؟و آیا برداشتن بت و شکستنش گناهی دارد؟ و نیز چه مانعی دارد که انسان چیزی از سفره پدرش که یقین دارد مورد رضایت اوست بردارد و به مسکینان بدهد؟! *** هنگامی که برادران دیدند برادر کوچکشان بن یامین طبق قانونی که خودشان آن را پذیرفته اند می بایست نزد عزیز مصر بماند و از سوی دیگر با پدر پیمان بسته اند که حد اکثر کوشش خود را در حفظ و بازگرداندن بن یامین به خرج دهند،رو به سوی یوسف که هنوز برای آنها ناشناخته بود کردند"و گفتند ای عزیز مصر!و ای زمامدار بزرگوار او پدری دارد پیر و سالخورده که قدرت بر تحمل

فراق او را ندارد ما طبق اصرار تو او را از پدر جدا کردیم و او از ما پیمان مؤکد گرفته که به هر قیمتی هست،او را بازگردانیم،بیا بزرگواری کن و یکی از ما را بجای او بگیر"( قٰالُوا یٰا أَیُّهَا الْعَزِیزُ إِنَّ لَهُ أَباً شَیْخاً کَبِیراً فَخُذْ أَحَدَنٰا مَکٰانَهُ ).

"چرا که ما ترا از نیکوکاران می یابیم"و این اولین بار نیست که نسبت به ما محبت فرمودی بیا و محبت خود را با این کار تکمیل فرما( إِنّٰا نَرٰاکَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ ) *** یوسف این پیشنهاد را شدیدا نفی کرد و"گفت:پناه بر خدا چگونه ممکن است ما کسی را جز آن کس که متاع خود را نزد او یافته ایم بگیریم"هرگز شنیده اید آدم با انصافی،بی گناهی را به جرم دیگری مجازات کنند( قٰالَ مَعٰاذَ اللّٰهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلاّٰ مَنْ وَجَدْنٰا مَتٰاعَنٰا عِنْدَهُ ).

اگر چنین کنیم مسلما ظالم خواهیم بود( إِنّٰا إِذاً لَظٰالِمُونَ ).

قابل توجه اینکه یوسف در این گفتار خود هیچگونه نسبت سرقت به برادر نمی دهد بلکه از او تعبیر می کند به کسی که متاع خود را نزد او یافته ایم،و این دلیل بر آن است که او دقیقا توجه داشت که در زندگی هرگز خلاف نگوید.

[سوره یوسف (12): آیات 80 تا 82]

اشاره

فَلَمَّا اِسْتَیْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِیًّا قٰالَ کَبِیرُهُمْ أَ لَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَبٰاکُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَیْکُمْ مَوْثِقاً مِنَ اَللّٰهِ وَ مِنْ قَبْلُ مٰا فَرَّطْتُمْ فِی یُوسُفَ فَلَنْ أَبْرَحَ اَلْأَرْضَ حَتّٰی یَأْذَنَ لِی أَبِی أَوْ یَحْکُمَ اَللّٰهُ لِی وَ هُوَ خَیْرُ اَلْحٰاکِمِینَ (80) اِرْجِعُوا إِلیٰ أَبِیکُمْ فَقُولُوا یٰا أَبٰانٰا إِنَّ اِبْنَکَ سَرَقَ وَ مٰا شَهِدْنٰا إِلاّٰ بِمٰا عَلِمْنٰا وَ مٰا کُنّٰا لِلْغَیْبِ حٰافِظِینَ (81) وَ سْئَلِ اَلْقَرْیَةَ اَلَّتِی کُنّٰا فِیهٰا وَ اَلْعِیرَ اَلَّتِی أَقْبَلْنٰا فِیهٰا وَ إِنّٰا لَصٰادِقُونَ (82)

ترجمه:

80-هنگامی که(برادران)از او مایوس شدند به کناری رفتند و با هم به نجوی پرداختند، بزرگترین آنها گفت آیا نمی دانید پدرتان از شما پیمان الهی گرفته و پیش از این در باره یوسف کوتاهی کردید لذا من از این سرزمین حرکت نمی کنم تا پدرم بمن اجازه دهد یا خدا فرمانش را در باره من صادر کند که او بهترین حکم کنندگان است.

81-شما به سوی پدرتان بازگردید و بگوئید پدر(جان)پسرت دزدی کرد و ما جز به آنچه می دانستیم گواهی ندادیم و ما از غیب آگاه نبودیم! 82-(برای اطمینان بیشتر)از آن شهر که در آن بودیم سؤال کن و نیز از آن قافله که با آن آمدیم بپرس و ما(در گفتار خود)صادق هستیم.

تفسیر:

برادران سرافکنده به سوی پدر بازگشتند؟

برادران آخرین تلاش و کوشش خود را برای نجات بن یامین کردند،ولی تمام راهها را بروی خود بسته دیدند،از یک سو مقدمات کار آن چنان چیده شده بود که ظاهرا تبرئه برادر امکان نداشت،و از سوی دیگر پیشنهاد پذیرفتن فرد

دیگری را به جای او نیز از طرف عزیز،پذیرفته نشد لذا مایوس شدند و تصمیم به مراجعت به کنعان و گفتن ماجرا برای پدر را گرفتند،قرآن می گوید:

"هنگامی که آنها از عزیز مصر-یا از نجات برادر-مایوس شدند به گوشه ای آمدند و خود را از دگران جدا ساختند و به نجوی و سخنان در گوشی پرداختند" ( فَلَمَّا اسْتَیْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِیًّا ).

"خلصوا"یعنی"خالص شدند"کنایه از جدا شدن از دیگران و تشکیل جلسه خصوصی است،و"نجی"از ماده"مناجات"،در اصل از"نجوه"به معنی سرزمین مرتفع گرفته شده،چون سرزمینهای مرتفع از اطراف خود جدا هستند و جلسات سری و سخنان در گوشی از اطرافیان جدا می شود به آن"نجوی" می گویند(بنا بر این نجوی،هر گونه سخن محرمانه را اعم از اینکه در گوشی باشد یا در جلسه سری،شامل می شود).

جمله"خلصوا نجیا"همانگونه که بسیاری از مفسران گفته اند از فصیحترین و زیباترین تعبیرات قرآنی است که در دو کلمه،مطالب فراوانی را که در چند جمله باید بیان می شد،بیان کرده است.

به هر حال،"برادر بزرگتر در آن جلسه خصوصی به آنها گفت:مگر نمی دانید که پدرتان از شما پیمان الهی گرفته است که بن یامین را به هر قیمتی که ممکن است باز گردانید"( قٰالَ کَبِیرُهُمْ أَ لَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَبٰاکُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَیْکُمْ مَوْثِقاً مِنَ اللّٰهِ ).

و"شما همان کسانی هستید که پیش از این نیز در باره یوسف،کوتاهی کردید"و سابقه خود را نزد پدر بد نمودید،( وَ مِنْ قَبْلُ مٰا فَرَّطْتُمْ فِی یُوسُفَ ) ⁽¹⁾.

"حال که چنین است،من از جای خود(یا از سرزمین مصر)حرکت نمی کنم،و به اصطلاح در اینجا متحصن می شوم)مگر اینکه پدرم به من اجازه دهد،و یا خداوند فرمانی در باره من صادر کند که او بهترین حاکمان است" ( فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ حَتّٰی یَأْذَنَ لِی أَبِی أَوْ یَحْکُمَ اللّٰهُ لِی وَ هُوَ خَیْرُ الْحٰاکِمِینَ ).

منظور از این فرمان،یا فرمان مرگ است یعنی از اینجا حرکت نمی کنم تا بمیرم،و یا راه چاره ای است که خداوند پیش بیاورد و یا عذر موجهی که نزد پدر بطور قطع پذیرفته باشد.

*** سپس برادر بزرگتر به سایر برادران دستور داد که"شما به سوی پدر بازگردید و بگوئید پدر!فرزندت دست به دزدی زد"!( اِرْجِعُوا إِلیٰ أَبِیکُمْ فَقُولُوا یٰا أَبٰانٰا إِنَّ ابْنَکَ سَرَقَ ).

"و این شهادتی را که ما می دهیم به همان مقداری است که ما آگاه شدیم" همین اندازه که ما دیدیم پیمانه ملک را از بار برادرمان خارج ساختند،که نشان می داد او مرتکب سرقت شده است،و اما باطن امر با خداست" وَ مٰا شَهِدْنٰا إِلاّٰ بِمٰا عَلِمْنٰا ).

"و ما از غیب خبر نداشتیم"( وَ مٰا کُنّٰا لِلْغَیْبِ حٰافِظِینَ ) این احتمال نیز در تفسیر آیه وجود دارد که منظور برادران این بوده است که به پدر بگویند اگر در نزد تو گواهی دادیم و تعهد کردیم که برادر را می بریم و بازمی گردانیم به خاطر این بود که ما از باطن کار او خبر نداشتیم و ما از غیب آگاه نبودیم که سرانجام کار او به اینجا می رسد.

*** سپس برای اینکه هر گونه سوء ظن را از پدر دور سازند و او را مطمئن کنند که جریان امر همین بوده نه کم و نه زیاد،گفتند:"برای تحقیق بیشتر از شهری

که ما در آن بودیم سؤال کن"( وَ سْئَلِ الْقَرْیَةَ الَّتِی کُنّٰا فِیهٰا ) ⁽¹⁾.

"و همچنین از قافله ای که با آن قافله به سوی تو آمدیم و طبعا افرادی از سرزمین کنعان و از کسانی که تو بشناسی در آن وجود دارد،می توانی حقیقت حال را بپرسی"( وَ الْعِیرَ الَّتِی أَقْبَلْنٰا فِیهٰا ) ⁽²⁾و به هر حال"مطمئن باش که ما در گفتار خود صادقیم و جز حقیقت چیزی نمی گوئیم"( وَ إِنّٰا لَصٰادِقُونَ ) از مجموع این سخن استفاده می شود که مساله سرقت بن یامین در مصر پیچیده بوده که کاروانی از کنعان به آن سرزمین آمده و از میان آنها یک نفر قصد داشته است پیمانه ملک را با خود ببرد که ماموران ملک به موقع رسیده اند و پیمانه را گرفته و شخص او را بازداشت کرده اند،و شاید اینکه برادران گفتند از سرزمین مصر،سؤال کن کنایه از همین است که آن قدر این مساله،مشهور شده که در و دیوار هم می داند! ***

نکته ها:

اشاره

1-برادر بزرگتر که بود؟

-بعضی گفته اند نام او روبین(روبیل)و بعضی او را"شمعون"دانسته اند،و بعضی"یهودا"،و در اینکه منظور بزرگتر از

نظر سن است یا عقل،نیز در میان مفسران گفتگو است،ولی ظاهر آیه بزرگتر از نظر سن است.

2-داوری بر اساس قرائن حال

-از این آیه ضمنا استفاده می شود که قاضی می تواند به قرائن قطعیه عمل کند،هر چند اقرار و شهودی در کار نباشد، زیرا در جریان کار برادران یوسف نه شهودی بود و نه اقراری،تنها پیدا شدن پیمانه ملک از بار بن یامین دلیل به مجرمیت او شمرده شد و با توجه به اینکه هر یک از آنها شخصا بار خود را پر می کردند و یا لا اقل به هنگام پر کردن آن حاضر بودند و اگر قفل و بندی داشت،کلیدش در اختیار خود آنها بود و از طرفی، هیچکس باور نمی کرد که در اینجا نقشه ای در کار است و مسافران کنعان(برادران یوسف)در این شهر،دشمن نداشتند که بخواهد برای آنها توطئه کند.

مجموع این جهات سبب می شد که از مشاهده پیمانه ملک،در بار بن یامین، علم به اقدام شخص او به چنین کاری حاصل شود.

این موضوع که دنیای امروز در داوریهایش روی آن تکیه می کند از نظر فقه اسلامی نیاز به بررسی بیشتری دارد،چرا که در مباحث قضایی روز فوق- العاده مؤثر است و جای این بحث کتاب القضاء است.

3-از آیات فوق برمی آید

که برادران یوسف از نظر روحیه با هم بسیار متفاوت بودند برادر بزرگتر سخت،به عهد و میثاق خود پایبند بود،در حالی که برادران دیگر همین اندازه که دیدند گفتگوهایشان با عزیز مصر به جایی نرسید خود را معذور دانسته،دست از تلاش بیشتر برداشتند،و البته حق با برادر بزرگتر بود،چرا که با تحصن در شهر مصر و مخصوصا نزدیک دربار عزیز این امید می رفت که او بر سر لطف آید و به خاطر یک پیمانه که سرانجام پیدا شد مرد غریبی را به قیمت داغدار کردن برادران و پدر پیرش مجازات نکند،لذا او بخاطر همین احتمال در مصر ماند و برادران را برای کسب دستور به خدمت

پدر فرستاد،تا ماجرا را برای او شرح دهند.

[سوره یوسف (12): آیات 83 تا 86]

اشاره

قٰالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِیلٌ عَسَی اَللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَنِی بِهِمْ جَمِیعاً إِنَّهُ هُوَ اَلْعَلِیمُ اَلْحَکِیمُ (83) وَ تَوَلّٰی عَنْهُمْ وَ قٰالَ یٰا أَسَفیٰ عَلیٰ یُوسُفَ وَ اِبْیَضَّتْ عَیْنٰاهُ مِنَ اَلْحُزْنِ فَهُوَ کَظِیمٌ (84) قٰالُوا تَاللّٰهِ تَفْتَؤُا تَذْکُرُ یُوسُفَ حَتّٰی تَکُونَ حَرَضاً أَوْ تَکُونَ مِنَ اَلْهٰالِکِینَ (85) قٰالَ إِنَّمٰا أَشْکُوا بَثِّی وَ حُزْنِی إِلَی اَللّٰهِ وَ أَعْلَمُ مِنَ اَللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ (86)

ترجمه:

83-(یعقوب)گفت نفس(و هوی و هوس)مساله را چنین در نظرتان تزیین داده،من شکیبایی می کنم شکیبایی جمیل(و خالی از کفران)،امیدوارم خداوند همه آنها را به من باز گرداند چرا که او علیم و حکیم است.

84-و از آنها روی برگرداند و گفت وا اسفا بر یوسف!،و چشمان او از اندوه سفید شد اما او خشم خود را فرو می برد(و هرگز کفران نمی کرد).

85-گفتند بخدا تو آن قدر یاد یوسف می کنی تا مشرف به مرگ شوی یا هلاک گردی! 86-گفت من تنها غم و اندوهم را به خدا می گویم(و شکایت نزد او می برم)و از خدا چیزهایی می دانم که شما نمی دانید.

تفسیر:

من از خدا الطافی سراغ دارم که نمی دانید!

برادران از مصر حرکت کردند در حالی که برادر بزرگتر و کوچکتر را در آنجا گذاردند،و با حال پریشان و نزار به کنعان بازگشتند و به خدمت پدر شتافتند،پدر که آثار غم و اندوه را در بازگشت از این سفر-به عکس سفر سابق-

بر چهره های آنها مشاهده کرد فهمید آنها حامل خبر ناگواری هستند،بخصوص اینکه اثری از بن یامین و برادر بزرگتر در میان آنها نبود،و هنگامی که برادران جریان حادثه را بی کم و کاست،شرح دادند یعقوب برآشفت،رو به سوی آنها کرده"گفت:هوسهای نفسانی شما،مساله را در نظرتان چنین منعکس ساخته و تزیین داده است"!( قٰالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً ).

یعنی درست همان جمله ای را در پاسخ آنها گفت که پس از حادثه یوسف به هنگامی که آن طرح دروغین را بیان کردند،ذکر نمود.

در اینجا این سؤال پیش می آید که آیا یعقوب تنها بخاطر سابقه سوء آنها به آنها سوء ظن برد و یقین کرد که آنها دروغ می گویند و توطئه ای در کار است در حالی که این کار نه تنها از پیامبری چون یعقوب بعید به نظر می رسد،بلکه از افراد عادی نیز بعید است که تنها کسی را با یک سابقه سوء بطور قطع متهم سازند،با اینکه طرف مقابل شهودی نیز برای خود آورده است،و راه تحقیق نیز بسته نیست.

یا اینکه هدف از این جمله بیان نکته دیگری بوده است،از جمله اینکه:

1-چرا شما با دیدن پیمانه ملک درون بار برادر تسلیم شدید که او سرقت کرده است در حالی که این به تنهایی نمی تواند یک دلیل منطقی بوده باشد؟ 2-چرا شما به عزیز مصر گفتید جزای سارق این است که او را به بردگی بردارد در حالی که این یک قانون الهی نیست بلکه سنتی است نادرست در میان مردم کنعان(و این در صورتی است که بر خلاف گفته جمعی از مفسران این قانون را از شریعت یعقوب ندانیم).

3-چرا شما در برابر این ماجرا به سرعت تسلیم شدید و همچون برادر بزرگتر مقاومت به خرج ندادید،در حالی که پیمان الهی مؤکد با من بسته

بودید؟ ⁽¹⁾سپس یعقوب به خویشتن بازگشت و گفت:من زمام صبر را از دست نمی دهم و"شکیبایی نیکو و خالی از کفران می کنم"( فَصَبْرٌ جَمِیلٌ ) ⁽²⁾"امیدوارم خداوند همه آنها(یوسف و بن یامین و فرزند بزرگم)را به من بازگرداند"( عَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَنِی بِهِمْ جَمِیعاً ).

چرا که من می دانم"او از درون دل همه آگاه است و از همه حوادثی که گذشته و می گذرد با خبر به علاوه او حکیم است و هیچ کاری را بدون حساب نمی کند".( إِنَّهُ هُوَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ ).

*** در این حال غم و اندوهی سراسر وجود یعقوب را فرا گرفت و جای خالی بن یامین همان فرزندی که مایه تسلی خاطر او بود،وی را به یاد یوسف عزیزش افکند،به یاد دورانی که این فرزند برومند با ایمان باهوش زیبا در آغوشش بود و استشمام بوی او هر لحظه زندگی و حیات تازه ای به پدر می بخشید،اما امروز نه تنها اثری از او نیست بلکه جانشین او بن یامین نیز به سرنوشت دردناک و مبهمی همانند او گرفتار شده است،"در این هنگام روی از فرزندان برتافت و گفت:

وا اسفا بر یوسف"!( وَ تَوَلّٰی عَنْهُمْ وَ قٰالَ یٰا أَسَفیٰ عَلیٰ یُوسُفَ ).

برادران که از ماجرای بن یامین،خود را شرمنده در برابر پدر می دیدند، از شنیدن نام یوسف در فکر فرو رفتند و عرق شرم بر جبین آنها آشکار گردید.

این حزن و اندوه مضاعف،سیلاب اشک را،بی اختیار از چشم یعقوب

جاری می ساخت تا آن حد که"چشمان او از این اندوه سفید و نابینا شد" ( وَ ابْیَضَّتْ عَیْنٰاهُ مِنَ الْحُزْنِ ).

و اما با این حال سعی می کرد،خود را کنترل کند و خشم را فرو بنشاند و سخنی بر خلاف رضای حق نگوید"او مرد با حوصله و بر خشم خویش مسلط بود" ( فَهُوَ کَظِیمٌ ).

ظاهر آیه فوق این است که یعقوب تا آن زمان نابینا نشده بود،بلکه این غم و اندوه مضاعف و ادامه گریه و ریختن اشک بینایی او را از میان برد و همانگونه که سابقا هم اشاره کردیم این یک امر اختیاری نبود که با صبر جمیل منافات داشته باشد ⁽¹⁾*** برادران که از مجموع این جریانها،سخت ناراحت شده بودند،از یک سو وجدانشان به خاطر داستان یوسف معذب بود،و از سوی دیگر به خاطر بن یامین خود را در آستانه امتحان جدیدی می دیدند،و از سوی سوم نگرانی مضاعف پدر بر آنها،سخت و سنگین بود،با ناراحتی و بی حوصلگی،به پدر"گفتند به خدا سوگند تو آن قدر یوسف یوسف می گویی تا بیمار و مشرف به مرگ شوی یا هلاک گردی"( قٰالُوا تَاللّٰهِ تَفْتَؤُا تَذْکُرُ یُوسُفَ حَتّٰی تَکُونَ حَرَضاً أَوْ تَکُونَ مِنَ الْهٰالِکِینَ ) ⁽²⁾.

*** اما پیر کنعان آن پیامبر روشن ضمیر در پاسخ آنها"گفت:من شکایتم

را به شما نیاوردم که چنین می گوئید،من غم و اندوهم را نزد خدا می برم و به او شکایت می آورم"( قٰالَ إِنَّمٰا أَشْکُوا بَثِّی وَ حُزْنِی إِلَی اللّٰهِ ) ⁽¹⁾.

"و از خدایم لطفها و کرامتها و چیزهایی سراغ دارم که شما نمی دانید" ( وَ أَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ ).

[سوره یوسف (12): آیات 87 تا 93]

اشاره

یٰا بَنِیَّ اِذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ یُوسُفَ وَ أَخِیهِ وَ لاٰ تَیْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اَللّٰهِ إِنَّهُ لاٰ یَیْأَسُ مِنْ رَوْحِ اَللّٰهِ إِلاَّ اَلْقَوْمُ اَلْکٰافِرُونَ (87) فَلَمّٰا دَخَلُوا عَلَیْهِ قٰالُوا یٰا أَیُّهَا اَلْعَزِیزُ مَسَّنٰا وَ أَهْلَنَا اَلضُّرُّ وَ جِئْنٰا بِبِضٰاعَةٍ مُزْجٰاةٍ فَأَوْفِ لَنَا اَلْکَیْلَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنٰا إِنَّ اَللّٰهَ یَجْزِی اَلْمُتَصَدِّقِینَ (88) قٰالَ هَلْ عَلِمْتُمْ مٰا فَعَلْتُمْ بِیُوسُفَ وَ أَخِیهِ إِذْ أَنْتُمْ جٰاهِلُونَ (89) قٰالُوا أَ إِنَّکَ لَأَنْتَ یُوسُفُ قٰالَ أَنَا یُوسُفُ وَ هٰذٰا أَخِی قَدْ مَنَّ اَللّٰهُ عَلَیْنٰا إِنَّهُ مَنْ یَتَّقِ وَ یَصْبِرْ فَإِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ اَلْمُحْسِنِینَ (90) قٰالُوا تَاللّٰهِ لَقَدْ آثَرَکَ اَللّٰهُ عَلَیْنٰا وَ إِنْ کُنّٰا لَخٰاطِئِینَ (91) قٰالَ لاٰ تَثْرِیبَ عَلَیْکُمُ اَلْیَوْمَ یَغْفِرُ اَللّٰهُ لَکُمْ وَ هُوَ أَرْحَمُ اَلرّٰاحِمِینَ (92) اِذْهَبُوا بِقَمِیصِی هٰذٰا فَأَلْقُوهُ عَلیٰ وَجْهِ أَبِی یَأْتِ بَصِیراً وَ أْتُونِی بِأَهْلِکُمْ أَجْمَعِینَ (93)

ترجمه:

87-پسرانم!بروید و از یوسف و برادرش تفحص کنید،و از رحمت خدا مایوس نشوید که از رحمت خدا جز قوم کافر مایوس نمی شوند.

88-هنگامی که آنها وارد بر او(یوسف)شدند گفتند ای عزیز!ما و خاندان ما را ناراحتی فرا گرفته و متاع کمی(برای خرید مواد غذایی)با خود آورده ایم،پیمانه ما را بطور کامل وفا کن و بر ما تصدق بنما که خداوند متصدقان را پاداش می دهد.

89-گفت آیا دانستید چه با یوسف و برادرش کردید آن گاه که جاهل بودید؟!

90-گفتند آیا تو همان یوسف هستی؟!گفت(آری)منم یوسف!و این برادر من است خداوند بر ما منت گذارده،هر کس تقوی پیشه کند و شکیبایی و استقامت نماید (سرانجام پیروز می شود)چرا که خداوند پاداش نیکوکاران را ضایع نمی کند.

91-گفتند بخدا سوگند خداوند تو را بر ما مقدم داشته،و ما خطا کار بودیم.

92-گفت امروز ملامت و توبیخی بر شما نیست خداوند شما را می بخشد،و ارحم الراحمین است! 93-این پیراهن مرا ببرید و به صورت پدرم بیندازید،بینا می شود،و همگی خانواده نزد من آئید.

تفسیر:

بکوشید و مایوس نشوید که یاس نشانه کفر است!

قحطی در مصر و اطرافش از جمله کنعان بیداد می کرد،مواد غذایی به کلی تمام می شود،دگربار یعقوب فرزندان را دستور به حرکت کردن به سوی مصر و تامین مواد غذایی می دهد،ولی این بار در سرلوحه خواسته هایش جستجو از یوسف و برادرش بن یامین را قرار می دهد و می گوید:"فرزندانم بروید و از یوسف و برادرش جستجو کنید"( یٰا بَنِیَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ یُوسُفَ وَ أَخِیهِ ).

و از آنجا که فرزندان تقریبا اطمینان داشتند که یوسفی در کار نمانده،و از این توصیه و تاکید پدر تعجب می کردند،یعقوب به آنها گوشزد می کند"از رحمت الهی هیچگاه مایوس نشوید"که قدرت او ما فوق همه مشکلات و سختیها است وَ لاٰ تَیْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللّٰهِ ).

"چرا که تنها کافران بی ایمان که از قدرت خدا بی خبرند از رحمتش مایوس می شوند"( إِنَّهُ لاٰ یَیْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللّٰهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْکٰافِرُونَ ).

"تحسس"از ماده"حس"به معنی جستجوی چیزی از طریق حس است،و در اینکه آیا با"تجسس"چه تفاوتی دارد؟در میان مفسران و ارباب

لغت گفتگو است:ابن عباس نقل شده که"تحسس"در امور خیر است و"تجسس" در امور شر.بعضی دیگر گفته اند تحسس،کوشش برای شنیدن سرگذشت اشخاص و اقوام است،اما تجسس کوشش برای جستجوی عیبها.

و بعضی هر دو را به یک معنی دانسته اند،ولی با توجه به حدیثی که می گوید "

لا تجسسوا و لا تحسسوا "روشن می شود که این دو با هم مختلفند،و نظر ابن عباس در تفاوت میان این دو متناسب معنی آیات مورد بحث به نظر می رسد،و اگر می بینیم که در حدیث از هر دو نهی شده ممکن است اشاره به این باشد که جستجو در کار مردم نکنید نه در کار خیرشان و نه در کار شرشان.

"روح"به معنی رحمت،و راحت و فرج و گشایش کار است.

"راغب"در مفردات می گوید:روح(بر وزن لوح)و روح(بر وزن نوح) هر دو در اصل به یک معنی است، و به معنی"جان"و"تنفس"است،سپس روح (بر وزن لوح)به رحمت و فرج آمده است(بخاطر اینکه همیشه به هنگام گشایش مشکلات،روح و جان تازه ای به انسان دست می دهد و نفس آزاد می کشد).

*** به هر حال فرزندان یعقوب بارها را بستند و روانه مصر شدند و این سومین مرتبه است که آنها به این سرزمین پرحادثه وارد می شوند.

در این سفر بر خلاف سفرهای گذشته یک نوع احساس شرمندگی روح آنها را آزار می دهد،چرا که سابقه آنها در مصر و نزد عزیز:سخت آسیب دیده، و بد نام شده اند،و شاید بعضی آنها را به عنوان"گروه سارقان کنعان"بشناسند، از سوی دیگر متاع قابل ملاحظه ای برای معاوضه با گندم و سایر مواد غذایی، همراه ندارند،از دست دادن برادر دوم،بن یامین و ناراحتی فوق العاده پدر بر مشکلات آنان افزوده،و در واقع کارد به استخوانشان رسیده است،تنها چیزی که در میان انبوه این مشکلات و ناراحتیهای جانفرسا مایه تسلی خاطر آنها

است،همان جمله اخیر پدر است که می فرمود:از رحمت خدا مایوس نباشید که هر مشکلی برای او سهل و آسان است.

"آنها وارد بر یوسف شدند،و در این هنگام با نهایت ناراحتی رو به سوی او کردند و گفتند:ای عزیز!ما و خاندان ما را قحطی و ناراحتی و بلا فرا گرفته است"( فَلَمّٰا دَخَلُوا عَلَیْهِ قٰالُوا یٰا أَیُّهَا الْعَزِیزُ مَسَّنٰا وَ أَهْلَنَا الضُّرُّ ).

"و تنها متاع کم و بی ارزشی همراه آورده ایم"( وَ جِئْنٰا بِبِضٰاعَةٍ مُزْجٰاةٍ ) ⁽¹⁾اما با این حال به کرم و بزرگواری تو تکیه کرده ایم،"و انتظار داریم که پیمانه ما را بطور کامل وفا کنی"( فَأَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ ).

و در این کار بر ما منت گذار و تصدق کن"( وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنٰا ).

و پاداش خود را از ما مگیر،بلکه از خدایت بگیر،چرا که"خداوند کریمان و متصدقان را پاداش خیر می دهد"( إِنَّ اللّٰهَ یَجْزِی الْمُتَصَدِّقِینَ ).

جالب اینکه برادران یوسف،با اینکه پدر تاکید داشت در باره یوسف و برادرش به جستجو بر خیزید و مواد غذایی در درجه بعد قرار داشت،به این گفتار چندان توجه نکردند،و نخست از عزیز مصر تقاضای مواد غذایی نمودند،شاید به این علت بود که چندان امیدی به پیدا شدن یوسف نداشتند،و یا به این علت که آنها فکر کردند بهتر این است خود را در همان چهره خریداران مواد غذایی که طبیعی تر است قرار دهند،و تقاضای آزاد ساختن برادر را تحت الشعاع نمایند تا تاثیر بیشتری در عزیز مصر داشته باشد.

بعضی گفته اند:منظور از" تَصَدَّقْ عَلَیْنٰا "همان آزادی برادر بوده، و گرنه در مورد مواد غذایی،قصدشان گرفتن جنس بدون عوض نبوده است،تا نام تصدق بر آن گذارده شود.

در روایات نیز می خوانیم که برادران حامل نامه ای از طرف پدر برای عزیز مصر بودند که در آن نامه،یعقوب،ضمن تمجید از عدالت و دادگری و محبتهای عزیز مصر،نسبت به خاندانش،و سپس معرفی خویش و خاندان نبوتش شرح ناراحتیهای خود را به خاطر از دست دادن فرزندش یوسف و فرزند دیگرش بن یامین و گرفتاریهای ناشی از خشکسالی را برای عزیز مصر کرده بود.

و در پایان نامه از او خواسته بود که بن یامین را آزاد کند و تاکید نموده بود که ما خاندانی هستیم که هرگز سرقت و مانند آن در ما نبوده و نخواهد بود.

هنگامی که برادرها نامه پدر را بدست عزیز می دهند،نامه را گرفته و می بوسد و بر چشمان خویش می گذارد،و گریه می کند،آن چنان که قطرات اشک بر پیراهنش می ریزد ⁽¹⁾(و همین امر برادران را به حیرت و فکر فرو می برد که عزیز مصر چه علاقه ای به پدرشان یعقوب دارد که این چنین نامه اش در او ایجاد هیجان می نماید،و شاید در همین جا بود که برقی در دلشان زد که نکند او خودش یوسف باشد،همچنین شاید همین نامه پدر یوسف را چنان بی قرار ساخت که دیگر نتوانست بیش از آن در چهره و نقاب عزیز مصر پنهان بماند،و به زودی چنان که خواهیم دید خویشتن را به عنوان همان برادر!به برادران معرفی کرد) *** در این هنگام که دوران آزمایش بسر رسیده بود و یوسف نیز سخت، بی تاب و ناراحت به نظر می رسید،برای معرفی از اینجا آغاز سخن کرد،رو به سوی برادران کرد"گفت:هیچ می دانید شما در آن هنگام که جاهل و نادان

بودید به یوسف و برادرش چه کردید"( قٰالَ هَلْ عَلِمْتُمْ مٰا فَعَلْتُمْ بِیُوسُفَ وَ أَخِیهِ إِذْ أَنْتُمْ جٰاهِلُونَ ) بزرگواری یوسف را ملاحظه کنید که اولا گناه آنها را سر بسته بیان می کند،و می گوید ما فعلتم(آنچه انجام دادید)و ثانیا راه عذر خواهی را به آنها نشان می دهد که این اعمال شما به خاطر جهل بود،و آن دوران جهل گذشته و اکنون عاقل و فهمیده اید!.

ضمنا از این سخن روشن می شود که آنها در گذشته تنها آن بلا را بر سر یوسف نیاوردند بلکه برادر دیگر بن یامین نیز از شر آنها در آن دوران در امان نبود،و ناراحتیهایی نیز برای او در گذشته به وجود آورده بودند،و شاید بن یامین در این مدتی که در مصر نزد یوسف مانده بود گوشه ای از بیدادگریهای آنها را برای برادرش شرح داده بود.

در بعضی از روایات می خوانیم که یوسف با گفتن این جمله برای اینکه آنها زیاد ناراحت نشوند و تصور نکنند عزیز مصر،در مقام انتقام جویی بر می آید گفتارش را با تبسمی پایان داد،این تبسم سبب شد دندانهای زیبای یوسف در برابر برادران کاملا آشکار شود،خوب که دقت کردند دیدند عجب شباهتی با دندانهای برادرشان یوسف دارد ⁽¹⁾! *** مجموع این جهات،دست بدست هم داد،از یک سو می بینند عزیز مصر،از یوسف و بلاهایی که برادران بر سر او آوردند و هیچکس جز آنها و یوسف از آن خبر نداشت سخن می گوید.

از سویی دیگر نامه یعقوب.آن چنان او را هیجان زده می کند که گویی نزدیکترین رابطه را با او دارد.

و از سوی سوم،هر چه در قیافه و چهره او بیشتر دقت می کنند شباهت او را با برادرشان یوسف بیشتر می بینند، اما در عین حال نمی توانند باور کنند که یوسف بر مسند عزیز مصر تکیه زده است،او کجا و اینجا کجا؟! لذا با لحنی آمیخته با تردید"گفتند:آیا تو خود یوسف نیستی"؟ ( قٰالُوا أَ إِنَّکَ لَأَنْتَ یُوسُفُ ) در اینجا لحظات فوق العاده حساس بر برادرها گذشت،درست نمی دانند که عزیز مصر در پاسخ سؤال آنها چه می گوید!آیا براستی پرده را کنار می زند و خود را معرفی می کند.یا آنها را دیوانگان خطاب خواهد کرد که مطلب مضحکی را عنوان کرده اند.

لحظه ها با سرعت می گذشت و انتظاری طاقت فرسا بر قلب برادران سنگینی می کرد،ولی یوسف نگذارد این زمان،زیاد طولانی شود بناگاه پرده از چهره حقیقت برداشت،"گفت:آری منم یوسف!و این برادرم بن یامین است"! ( قٰالَ أَنَا یُوسُفُ وَ هٰذٰا أَخِی ).

ولی برای اینکه شکر نعمت خدا را که این همه موهبت به او ارزانی داشته بجا آورده باشد و ضمنا درس بزرگی به برادران بدهد اضافه کرد"خداوند بر ما منت گذارده هر کس تقوا پیشه کند و شکیبایی داشته باشد،خداوند پاداش او را خواهد داد،چرا که خدا اجر نیکوکاران را ضایع نمی کند"( قَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْنٰا إِنَّهُ مَنْ یَتَّقِ وَ یَصْبِرْ فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ ) *** هیچکس نمی داند در این لحظات حساس چه گذشت و این برادرها بعد از دهها سال که یکدیگر را شناختند چه شور و غوغایی بر پا ساختند چگونه یکدیگر را در آغوش فشردند،و چگونه اشکهای شادی فرو ریختند،ولی با این حال برادران که خود را سخت شرمنده می بینند نمی توانند درست به صورت یوسف نگاه کنند،

آنها در انتظار این هستند که ببینند آیا گناه بزرگشان قابل عفو و اغماض و بخشش است یا نه،لذا رو به سوی برادر کردند و گفتند:

"به خدا سوگند خداوند تو را بر ما مقدم داشته است"و از نظر علم و حلم و عقل و حکومت،فضیلت بخشیده( قٰالُوا تَاللّٰهِ لَقَدْ آثَرَکَ اللّٰهُ عَلَیْنٰا ) ⁽¹⁾"هر چند ما خطاکار و گنه کار بودیم"( وَ إِنْ کُنّٰا لَخٰاطِئِینَ ) ⁽²⁾.

*** اما یوسف که حاضر نبود این حال شرمندگی برادران مخصوصا به هنگام پیروزیش ادامه یابد،و یا اینکه احتمالا این معنی به ذهنشان خطور کند که ممکن است یوسف در اینجا در مقام انتقام جویی بر آید،بلافاصله با این جمله به آنها امنیت و آرامش خاطر داد"و گفت:امروز هیچگونه سرزنش و توبیخی بر شما نخواهد بود"( قٰالَ لاٰ تَثْرِیبَ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ ) ⁽³⁾.

فکرتان آسوده،و وجدانتان راحت باشد،و غم و اندوهی از گذشته به خود راه ندهید،سپس برای اینکه به آنها خاطرنشان کند که نه تنها حق او بخشوده شده است،بلکه حق الهی نیز در این زمینه با این ندامت و پشیمانی قابل

بخشش است،"افزود:خداوند نیز شما را می بخشد،چرا که او ارحم الراحمین است"( یَغْفِرُ اللّٰهُ لَکُمْ وَ هُوَ أَرْحَمُ الرّٰاحِمِینَ ).

و این دلیل بر نهایت بزرگواری یوسف است که نه تنها از حق خود گذشت و حتی حاضر نشد کمترین توبیخ و سرزنش-تا چه رسد به مجازات-در حق برادران روا دارد،بلکه از نظر حق اللّٰه نیز به آنها اطمینان داد که خداوند غفور و بخشنده است،و حتی برای اثبات این سخن با این جمله استدلال کرد که او ارحم الراحمین است.

*** در اینجا غم و اندوه دیگری بر دل برادران سنگینی می کرد و آن اینکه پدر بر اثر فراق فرزندانش نابینا شده و ادامه این حالت،رنجی است جانکاه برای همه خانواده،به علاوه دلیل و شاهد مستمری است بر جنایت آنها،یوسف برای حل این مشکل بزرگ نیز چنین گفت:

"این پیراهن مرا ببرید و بر صورت پدرم بیفکنید تا بینا شود"( اِذْهَبُوا بِقَمِیصِی هٰذٰا فَأَلْقُوهُ عَلیٰ وَجْهِ أَبِی یَأْتِ بَصِیراً ).

"و سپس با تمام خانواده به سوی من بیائید"( وَ أْتُونِی بِأَهْلِکُمْ أَجْمَعِینَ ).

نکته ها:

اشاره

1-چه کسی پیراهن یوسف را ببرد؟

در پاره ای از روایات آمده که یوسف گفت:آن کسی که پیراهن شفا بخش من را نزد پدر می برد باید همان باشد که پیراهن خون آلود را نزد او آورد،تا همانگونه که او پدر را ناراحت ساخت این بار خوشحال و فرحناک کند!،لذا این کار به"یهودا"سپرده شد زیرا او گفت من آن کسی بودم که پیراهن خونین را نزد پدر بردم و گفتم فرزندت را گرگ خورده و این نشان می دهد که یوسف

با آن همه گرفتاری که داشت از جزئیات و ریزه کاریهای مسائل اخلاقی نیز غافل نمی ماند ⁽¹⁾.

2-بزرگواری یوسف

در بعضی دیگر از روایات آمده است که برادران یوسف،بعد از این ماجرا پیوسته،شرمسار بودند،یکی را به سراغ او فرستادند و گفتند:تو هر صبح و شام ما را بر کنار سفره خود می نشانی،و ما از روی تو خجالت می کشیم،چرا که آن همه جسارت کردیم،یوسف برای اینکه نه تنها کمترین احساس شرمندگی نکنند، بلکه وجود خود را بر سر سفره او،خدمتی به او احساس کنند،جواب بسیار جالبی داد گفت:مردم مصر تا کنون به چشم یک غلام زر خرید به من می نگریستند، و به یکدیگر می گفتند سبحان من بلغ عبدا بیع بعشرین درهما ما بلغ!!:

"منزه است خدایی که غلامی را که به بیست درهم فروخته شد به این مقام رسانیده"!اما الان که شما آمده اید و پرونده زندگی من برای این مردم گشوده شده،می فهمند من غلام نبوده ام،من از خاندان نبوت و از فرزندان ابراهیم خلیل هستم و این مایه افتخار و مباهات من است! ⁽²⁾.

3-شکرانه پیروزی

آیات فوق این درس مهم اخلاقی و دستور اسلامی را به روشنترین وجهی به ما می آموزد که به هنگام پیروزی بر دشمن،انتقامجو و کینه توز نباشید.

برادران یوسف،سختترین ضربه ها را به یوسف زده بودند،و او را تا آستانه مرگ پیش بردند که اگر لطف خدا شامل حال او نشده بود،رهایی برای او ممکن نبود،نه تنها یوسف را آزار دادند که پدرش را نیز سخت شکنجه دادند

اما اکنون همگی زار و نزار در برابر او قرار گرفته اند و تمام قدرت در دست او است،ولی از لابلای کلمات یوسف به خوبی احساس می شود که او نه تنها هیچگونه کینه ای در دل نگرفته،بلکه این موضوع او را رنج می دهد که نکند برادران به یاد گذشته بیفتند و ناراحت شوند و احساس شرمندگی کنند! به همین دلیل نهایت کوشش را به خرج می دهد که این احساس را از درون جان آنها بیرون براند و حتی از این بالاتر،می خواهد به آنها حالی کند که آمدن شما به مصر از این نظر که وسیله شناسایی بیشتر من در این سرزمین و اینکه از خاندان رسالتم،نه یک غلام کنعانی که به چند درهم فروخته شده باشم برای من مایه فخر و مباهات است او می خواهد آنها چنین احساس کنند نه تنها بدهکار نیستند بلکه چیزی هم طلبکارند! جالب توجه اینکه:هنگامی که پیامبر اسلام در شرائط مشابهی قرار گرفت و در جریان فتح مکه بر دشمنان خونخوار،یعنی سران شرک و بت پرستی پیروز شد،بنا به گفته ابن عباس به کنار خانه کعبه آمد و دستگیره در خانه را گرفت در حالی که مخالفان به کعبه پناه برده بودند و در انتظار این بودند که پیامبر اسلام ص در باره آنها چه دستوری صادر می کند؟ در اینجا پیامبر ص فرمود:

الحمد للّٰه الذی صدق وعده و نصر عبده و هزم الاحزاب وحده :"شکر خدای را که وعده اش تحقق یافت و بنده اش را پیروز کرد و احزاب و گروه های دشمن را منهزم ساخت"سپس رو به مردم کرد و فرمود:

ما ذا تظنون یا معشر قریش قالوا خیرا،اخ کریم،و ابن اخ کریم و قد قدرت! قال و انا اقول کما قال اخی یوسف لاٰ تَثْرِیبَ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ ! "چه گمان می برید ای جمعیت قریش که در باره شما فرمان بدهم؟آنها در پاسخ گفتند ما از تو جز خیر و نیکی انتظار نداریم،تو برادر بزرگوار و بخشنده

و فرزند برادر بزرگوار ما هستی،و الان قدرت در دست تو است،پیامبر فرمود:

و من در باره شما همان می گویم که برادرم یوسف در باره برادرانش به هنگام پیروزی گفت: لاٰ تَثْرِیبَ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ :"امروز روز سرزنش و ملامت و توبیخ نیست"! عمر می گوید در این موقع عرق شرم از صورت من جاری شد،چرا که من به هنگام ورود در مکه به آنها گفتم امروز روزی است که از شما انتقام خواهیم گرفت،هنگامی که پیامبر ص این جمله را فرمود من از گفتار خود شرمنده شدم ⁽¹⁾.

در روایات اسلامی نیز کرارا می خوانیم که:"زکات پیروزی،عفو و بخشش است".

علی ع می فرماید:

اذا قدرت علی عدوک فاجعل العفو عنه شکرا للقدرة علیه :"هنگامی که بر دشمنت پیروز شدی،عفو را شکرانه پیروزیت قرار ده" ⁽²⁾.

[سوره یوسف (12): آیات 94 تا 98]

اشاره

وَ لَمّٰا فَصَلَتِ اَلْعِیرُ قٰالَ أَبُوهُمْ إِنِّی لَأَجِدُ رِیحَ یُوسُفَ لَوْ لاٰ أَنْ تُفَنِّدُونِ (94) قٰالُوا تَاللّٰهِ إِنَّکَ لَفِی ضَلاٰلِکَ اَلْقَدِیمِ (95) فَلَمّٰا أَنْ جٰاءَ اَلْبَشِیرُ أَلْقٰاهُ عَلیٰ وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِیراً قٰالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ مِنَ اَللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ (96) قٰالُوا یٰا أَبٰانَا اِسْتَغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا إِنّٰا کُنّٰا خٰاطِئِینَ (97) قٰالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَکُمْ رَبِّی إِنَّهُ هُوَ اَلْغَفُورُ اَلرَّحِیمُ (98)

ترجمه:

94-هنگامی که کاروان(از سرزمین مصر)جدا شد پدرشان(یعقوب)گفت من بوی یوسف را احساس می کنم اگر مرا به نادانی و کم عقلی نسبت ندهید! 95-گفتند:به خدا تو در همان گمراهی سابقت هستی! 96-اما هنگامی که بشارت دهنده آمد،آن(پیراهن)را بر صورت او افکند ناگهان بینا شد،گفت آیا به شما نگفتم من از خدا چیزهایی سراغ دارم که شما نمی دانید؟!! 97-گفتند پدر!از خدا آمرزش گناهان ما را بخواه که ما خطاکار بودیم.

98-گفت به زودی برای شما از پروردگارم آمرزش می طلبم که او غفور و رحیم است.

تفسیر سرانجام لطف خدا کار خود را کرد

فرزندان یعقوب در حالی که از خوشحالی در پوست نمی گنجیدند،پیراهن یوسف را با خود برداشته،همراه قافله از مصر حرکت کردند،این برادران با اینکه یکی از شیرین ترین لحظات زندگی خود را می گذراندند،در سرزمین شام و کنعان،در خانه یعقوب پیر،گرد و غبار اندوه غم و ماتم بر چهره همه نشسته بود

خانواده ای افسرده،عزادار،و پراندوه،لحظات دردناکی را می گذراند.

"اما همزمان با حرکت کاروان از مصر،ناگهان در خانه یعقوب،حادثه ای رخ داد که همه را در بهت و تعجب فرو برد،یعقوب تکانی خورد و با اطمینان و امید کامل صدا زد اگر زبان به بدگویی نگشائید و مرا به سفاهت و نادانی و دروغ نسبت ندهید به شما می گویم من بوی یوسف عزیزم را می شنوم"من احساس می کنم دوران غم و محنت به زودی به سر می آید،و زمان وصال و پیروزی فرا می رسد،خاندان یعقوب لباس عزا و ماتم از تن بیرون می کنند و در جامه شادی و سرور فرو خواهند رفت،اما گمان نمی کنم شما این سخنان را باور کنید( وَ لَمّٰا فَصَلَتِ الْعِیرُ قٰالَ أَبُوهُمْ إِنِّی لَأَجِدُ رِیحَ یُوسُفَ لَوْ لاٰ أَنْ تُفَنِّدُونِ ) ⁽¹⁾.

از جمله"فصلت"استفاده می شود که این احساس برای یعقوب به مجرد حرکت کاروان از مصر دست داد.

*** اطرافیان یعقوب که قاعدتا نوه ها و همسران فرزندان او و مانند آنان بودند با کمال تعجب و گستاخی رو به سوی او کردند و با قاطعیت"گفتند:بخدا سوگند تو در همان گمراهی قدیمت هستی"!( قٰالُوا تَاللّٰهِ إِنَّکَ لَفِی ضَلاٰلِکَ الْقَدِیمِ ).

چه گمراهی از این بالاتر که سالیان دراز از مرگ یوسف می گذرد،تو هنوز فکر می کنی او زنده است و تازه می گویی من بوی یوسفم را از مصر می شنوم؟ مصر کجا شام و کنعان کجا؟!آیا این دلیل بر آن نیست که تو همواره در عالم خیالات غوطه وری،و پندارهایت را واقعیت می پنداری،این چه حرف عجیبی است

که می گویی؟!اما این گمراهی تازگی ندارد،قبلا هم به فرزندانت گفتی بروید به مصر و از یوسفم جستجو کنید!.

و از اینجا روشن می شود که منظور از ضلالت،گمراهی در عقیده نبوده، بلکه گمراهی در تشخیص مسائل مربوط به یوسف بوده است:ولی به هر حال این تعبیرات نشان می دهد که آنها با این پیامبر بزرگ و پیر سالخورده و روشن ضمیر با چه خشونت و جسارتی رفتار می کردند،یک جا گفتند:پدرمان در ضلال مبین است،و اینجا گفتند تو در ضلال قدیمیت میباشی.

آنها از صفای دل و روشنایی باطن پیر کنعان بی خبر بودند،و قلب او را همچون دل خود تاریک می شمردند،و فکر نمی کردند حوادث آینده از نقاط دور و نزدیک در آئینه قلبش منعکس می شود.

شبها و روزهای متعددی سپری شد و یعقوب هم چنان در انتظار بسر می برد، انتظاری جانسوز که در عمق آن شادی و سرور،و آرامش و اطمینان موج می زد در حالی که اطرافیان او در برابر این گونه مسائل بی تفاوت بودند،و اصولا ماجرای یوسف را برای همیشه پایان یافته می دانستند. بعد از چندین شبانه روز که معلوم نیست بر یعقوب چه اندازه گذشت،یک روز صدا بلند شد بیائید که کاروان کنعان از مصر آمده است،فرزندان یعقوب بر خلاف گذشته شاد و خندان وارد شهر شدند،و با سرعت به سراغ خانه پدر رفتند و قبل از همه"بشیر"(همان بشارت دهنده وصال و حامل پیراهن یوسف)نزد یعقوب پیر آمد و پیراهن را بر صورت او افکند،یعقوب که چشمان بی فروغش توانایی دیدن پیراهن را نداشت،همین اندازه احساس کرد که بوی آشنایی از آن به مشام جانش می رسد،در یک لحظه طلایی پر سرور،احساس کرد تمام ذرات وجودش روشن شده است،آسمان و زمین می خندند"نسیم رحمت می وزد،گرد و غبار اندوه را در هم می پیچید و با خود می برد،در و دیوار گویا فریاد شادی می کشند و یعقوب

نیز با آنها تبسم می کند،هیجان عجیبی سر تا پای پیر مرد را فرا گرفته است، ناگهان احساس کرد،چشمش روشن شد،همه جا را می بیند و دنیا با زیبائیهایش بار دیگر در برابر چشم او قرار گرفته اند چنان که قرآن می گوید"هنگامی که بشارت دهنده آمد آن(پیراهن)را بر صورت او افکند ناگهان بینا شد"! ( فَلَمّٰا أَنْ جٰاءَ الْبَشِیرُ أَلْقٰاهُ عَلیٰ وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِیراً ).

برادران و اطرافیان،اشک شوق و شادی ریختند،و یعقوب با لحن قاطعی به آنها"گفت نگفتم من از خدا چیزهایی سراغ دارم که شما نمی دانید"؟! ( قٰالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ ).

*** این معجزه شگفت انگیز برادران را سخت در فکر فرو برد،لحظه ای به گذشته تاریک خود اندیشیدند،گذشته ای مملو از خطا و گناه و اشتباه و تنگ چشمی ها، اما چه خوب است که انسان هنگامی که به اشتباه خود پی برد فورا به فکر اصلاح و جبران بیفتد،همانگونه که فرزندان یعقوب افتادند دست به دامن پدر زدند و "گفتند پدرجان از خدا بخواه که گناهان و خطاهای ما را ببخشد"( قٰالُوا یٰا أَبٰانَا اسْتَغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا ).

"چرا که ما گناهکار و خطاکار بودیم"( إِنّٰا کُنّٰا خٰاطِئِینَ ).

*** پیر مرد بزرگوار که روحی همچون اقیانوس وسیع و پرظرفیت داشت بی آنکه آنها را ملامت و سرزنش کند"به آنها وعده داد که من به زودی برای شما از پروردگارم مغفرت می طلبم"( قٰالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَکُمْ رَبِّی ).

و امیدوارم او توبه شما را بپذیرد و از گناهانتان صرف نظر کند"چرا که او غفور و رحیم است"( إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ ).

نکته ها:

اشاره

1-چگونه یعقوب،بوی پیراهن یوسف را حس کرد؟

این سؤالی است که بسیاری از مفسران،آن را مطرح کرده و معمولا به عنوان یک معجزه و خارق عادت برای یعقوب یا یوسف شمرده اند،ولی با توجه به اینکه قرآن از این نظر سکوت دارد،و آن را به عنوان اعجاز یا غیر اعجاز قلمداد نمی کند، می توان توجیه علمی نیز بر آن یافت.

چرا که امروز مساله"تله پاتی"انتقال فکر از نقاط دور دست یک مساله مسلم علمی است،که در میان افرادی که پیوند نزدیک با یکدیگر دارند و یا از قدرت روحی فوق العاده ای برخوردارند بر قرار می شود.

شاید بسیاری از ما در زندگی روزمره خود به این مساله برخورد کرده ایم که گاهی فلان مادر یا برادر بدون جهت احساس ناراحتی فوق العاده در خود می کند،چیزی نمی گذرد که به او خبر می رسد برای فرزند یا برادرش در نقطه دور دستی حادثه ناگواری اتفاق افتاده است.

دانشمندان این نوع احساس را از طریق تله پاتی و انتقال فکر از نقاط دور توجیه می کنند.

در داستان یعقوب نیز ممکن است پیوند فوق العاده شدید او با یوسف و عظمت روح او سبب شده باشد که احساسی را که از حمل پیراهن یوسف بر برادران دست داده بود از آن فاصله دور در مغز خود جذب کند.

البته این امر نیز کاملا امکان دارد که این مساله مربوط به وسعت دائره علم پیامبران بوده باشد.

در بعضی از روایات نیز اشاره جالبی به مساله انتقال فکر شده است و آن اینکه کسی از امام باقر ع پرسید گاهی اندوهناک می شوم بی آنکه مصیبتی به

من رسیده باشد یا حادثه ناگواری اتفاق بیفتد،آن چنان که خانواده و دوستانم در چهره من مشاهده می کنند،فرمود:آری خداوند مؤمنان را از طینت واحد بهشتی آفریده و از روحش در آنها دمیده لذا مؤمنان برادر یکدیگرند هنگامی که در یکی از شهرها به یکی از این برادران مصیبتی برسد در بقیه تاثیر می گذارد ⁽¹⁾.

از بعضی از روایات نیز استفاده می شود که این پیراهن یک پیراهن معمولی نبوده یک پیراهن بهشتی بوده که از ابراهیم خلیل در خاندان یعقوب به یادگار مانده بود و کسی که همچون یعقوب شامه بهشتی داشت،بوی این پیراهن بهشتی را از دور احساس می کرد ⁽²⁾.

2-تفاوت حالات پیامبران-

اشکال معروف دیگری در اینجاست که در اشعار فارسی نیز منعکس شده است،که کسی به یعقوب گفت: ز مصرش بوی پیراهن شنیدی چرا در چاه کنعانش ندیدی؟ چگونه می شود این پیامبر بزرگ از آن همه راه که بعضی هشتاد فرسخ و بعضی ده روز راه نوشته اند،بوی پیراهن یوسف را بشنود اما در بیخ گوش خودش در سرزمین کنعان به هنگامی که او را در چاه انداخته بودند،از حوادثی که می گذرد، آگاه نشود.

پاسخ این سؤال با توجه به آنچه قبلا در زمینه علم غیب و حدود علم پیامبر و امامان گفته ایم،چندان پیچیده نیست،چرا که علم آنها نسبت به امور غیبی متکی به علم و اراده پروردگار است،و آنجا که خدا بخواهد آنها می دانند هر چند مربوط به نزدیکترین نقاط جهان باشد.

آنها را از این نظر می توان به مسافرانی تشبیه کرد که در یک شب تاریک

و ظلمانی از بیابانی که ابرها آسمان آن را فرا گرفته است می گذرند،لحظه ای برق در آسمان می زند و تا اعماق بیابان را روشن می سازد،و همه چیز در برابر چشم این مسافران روشن می شود،اما لحظه ی دیگر خاموش می شود و تاریکی همه جا را فرا می گیرد بطوری که هیچ چیز به چشم نمی خورد.

شاید حدیثی که از امام صادق ع در مورد علم امام نقل شده نیز اشاره به همین معنی باشد آنجا که می فرماید:

جعل اللّٰه بینه و بین الامام عمودا من نور ینظر اللّٰه به الی الامام و ینظر الامام به الیه فاذا اراد علم شیء نظر فی ذلک النور فعرفه :"خداوند در میان خودش و امام و پیشوای خلق،ستونی از نور قرار داده که خداوند از این طریق به امام می نگرد و امام نیز از این طریق به پروردگارش،و هنگامی که بخواهد چیزی را بداند در آن ستون نور نظر می افکند و از آن آگاه می شود" ⁽¹⁾.

و شعر معروف سعدی در دنباله شعر فوق نیز ناظر به همین بیان و همین گونه روایات است: بگفت احوال ما برق جهان است گهی پیدا و دیگر دم نهان است گهی بر طارم اعلا نشینیم گهی تا پشت پای خود نبینیم ("جهان"در اینجا به معنی جهنده است و برق جهان یعنی برق جهنده آسمان).

و با توجه به این واقعیت جای تعجب نیست که روزی بنا به مشیت الهی برای آزمودن یعقوب از حوادث کنعان که در نزدیکیش می گذرد بی خبر باشد،و روز دیگر که دوران محنت و آزمون به پایان می رسد،از مصر بوی پیراهنش را احساس کند.

3-چگونه یعقوب بینایی خود را باز یافت؟-

بعضی از مفسران احتمال

داده اند که یعقوب نور چشم خود را به کلی از دست نداده بود بلکه چشمانش ضعیف شده بود و به هنگام فرا رسیدن مقدمات وصال آن چنان انقلاب و هیجانی به او دست داد که به حال نخست بازگشت،ولی ظاهر آیات قرآن نشان می دهد که او به کلی نابینا و حتی چشمانش سفید شده بود،بنا بر این بازگشت بینائیش از طریق اعجاز صورت گرفت،قرآن می گوید: فَارْتَدَّ بَصِیراً .

4-وعده استغفار-

در آیات فوق می خوانیم که یوسف در برابر اظهار ندامت برادران گفت" یَغْفِرُ اللّٰهُ لَکُمْ ":خداوند شما را بیامرزد"ولی یعقوب به هنگامی که آنها نزد او اعتراف به گناه و اظهار ندامت کردند و تقاضای استغفار نمودند،می گوید:"بعدا برای شما استغفار خواهم کرد"و همانگونه که در روایات وارد شده هدفش این بوده است که انجام این تقاضا را به سحرگاهان شب جمعه که وقت مناسب تری برای اجابت دعا و پذیرش توبه است،به تاخیر اندازد. ⁽¹⁾

اکنون این سؤال پیش می آید که چرا یوسف بطور قطع به آنها پاسخ گفت و اما پدر موکول به آینده کرد.

ممکن است این تفاوت به خاطر آن باشد که یوسف از امکان آمرزش و اینکه این گناه قابل بخشش است سخن می گفت،ولی یعقوب از فعلیت آن و اینکه چه باید کرد که این آمرزش تحقق یابد،بحث می کرد(دقت کنید).

5-توسل جایز است-

از آیات فوق استفاده می شود که تقاضای استغفار از دیگری نه تنها منافات با توحید ندارد،بلکه راهی است برای رسیدن به لطف پروردگار،و گرنه چگونه ممکن بود یعقوب پیامبر،تقاضای فرزندان را دائر به استغفار برای آنان بپذیرد،و به توسل آنها پاسخ مثبت دهد.

این نشان می دهد که توسل به اولیای الهی،اجمالا امری جائز است و آنها که آن را ممنوع و مخالف با اصل توحید می شمرند،از متون قرآن،آگاهی ندارند و یا تعصبهای غلط مانع دید آنها می شود.

6-پایان شب سیه...

درس بزرگی که آیات فوق به ما می دهد این است که مشکلات و حوادث هر قدر سخت و دردناک باشد و اسباب و علل ظاهری هر قدر،محدود و نارسا گردد و پیروزی و گشایش و فرج هر اندازه به تاخیر افتد،هیچکدام از اینها نمی توانند مانع از امید به لطف پروردگار شوند،همان خداوندی که چشم نابینا را با پیراهنی روشن می سازد و بوی پیراهنی را از فاصله دور به نقاط دیگر منتقل می کند،و عزیز گمشده ای را پس از سالیان دراز بازمی گرداند،دلهای مجروح از فراق را مرهم می نهد،و دردهای جانکاه را شفا می بخشد.

آری در این تاریخ و سرگذشت این درس بزرگ توحید و خداشناسی نهفته شده است که هیچ چیز در برابر اراده خدا مشکل و پیچیده نیست.

[سوره یوسف (12): آیات 99 تا 101]

اشاره

فَلَمّٰا دَخَلُوا عَلیٰ یُوسُفَ آویٰ إِلَیْهِ أَبَوَیْهِ وَ قٰالَ اُدْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شٰاءَ اَللّٰهُ آمِنِینَ (99) وَ رَفَعَ أَبَوَیْهِ عَلَی اَلْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَ قٰالَ یٰا أَبَتِ هٰذٰا تَأْوِیلُ رُءْیٰایَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَهٰا رَبِّی حَقًّا وَ قَدْ أَحْسَنَ بِی إِذْ أَخْرَجَنِی مِنَ اَلسِّجْنِ وَ جٰاءَ بِکُمْ مِنَ اَلْبَدْوِ مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ اَلشَّیْطٰانُ بَیْنِی وَ بَیْنَ إِخْوَتِی إِنَّ رَبِّی لَطِیفٌ لِمٰا یَشٰاءُ إِنَّهُ هُوَ اَلْعَلِیمُ اَلْحَکِیمُ (100) رَبِّ قَدْ آتَیْتَنِی مِنَ اَلْمُلْکِ وَ عَلَّمْتَنِی مِنْ تَأْوِیلِ اَلْأَحٰادِیثِ فٰاطِرَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ أَنْتَ وَلِیِّی فِی اَلدُّنْیٰا وَ اَلْآخِرَةِ تَوَفَّنِی مُسْلِماً وَ أَلْحِقْنِی بِالصّٰالِحِینَ (101)

ترجمه:

99-هنگامی که بر یوسف وارد شدند او پدر و مادر خود را در آغوش گرفت و گفت همگی داخل مصر شوید که انشاء اللّٰه در امن و امان خواهید بود.

100-و پدر و مادر خود را بر تخت نشاند و همگی به خاطر او به سجده افتادند و گفت پدر!این تحقق خوابی است که قبلا دیدم خداوند آن را به حقیقت پیوست،و او به من نیکی کرد هنگامی که مرا از زندان خارج ساخت و شما را از آن بیابان (به اینجا)آورد و بعد از آن که شیطان میان من و برادرانم فساد کرد،پروردگار من نسبت به آنچه می خواهد(و شایسته می داند)صاحب لطف است چرا که او دانا و حکیم است.

101-پروردگارا!بخش(عظیمی)از حکومت به من بخشیدی و مرا از علم تعبیر خوابها آگاه ساختی،تویی آفریننده آسمانها و زمین،و تو سرپرست من در دنیا و آخرت هستی،مرا مسلمان بمیران.و به صالحان ملحق فرما!

تفسیر:

اشاره

سرانجام کار یوسف و یعقوب و برادران

با فرا رسیدن کاروان حامل بزرگترین بشارت از مصر به کنعان و بینا شدن یعقوب پیر،ولوله ای در کنعان افتاد،خانواده ای که سالها لباس غم و اندوه را از تن بیرون نکرده بود غرق در سرور و شادی شد،آنها از این همه نعمت الهی هرگز خشنودی خود را کتمان نمی کردند.

اکنون طبق توصیه یوسف باید این خانواده به سوی مصر حرکت کند، مقدمات سفر از هر نظر فراهم گشت،یعقوب را بر مرکب سوار کردند،در حالی که لبهای او به ذکر و شکر خدا مشغول بود،و عشق وصال آن چنان به او نیرو و توان بخشیده بود که گویی از نو،جوان شده است! این سفر بر خلاف سفرهای گذشته برادران که با بیم و نگرانی توام بود، خالی از هر گونه دغدغه بود،و حتی اگر خود سفر رنجی می داشت،این رنج در برابر آنچه در مقصد در انتظارشان بود قابل توجه نبود که: وصال کعبه چنان می دواندم بشتاب که خارهای مغیلان حریر می آید! شبها و روزها با کندی حرکت می کردند،چرا که اشتیاق وصال،هر دقیقه ای را روز یا سالی می کرد،ولی هر چه بود گذشت،و آبادی های مصر از دور نمایان گشت مصر با مزارع سرسبز و درختان سر به آسمان کشیده و ساختمانهای زیبایش.

اما قرآن همانگونه که سیره همیشگیش می باشد،این مقدمات را که با کمی اندیشه و تفکر روشن می شود،حذف کرده و در این مرحله چنین می گوید:

"هنگامی که وارد بر یوسف شدند،یوسف پدر و مادرش را در آغوش فشرد" ( فَلَمّٰا دَخَلُوا عَلیٰ یُوسُفَ آویٰ إِلَیْهِ أَبَوَیْهِ ).

"آوی"چنان که"راغب"در کتاب مفردات می گوید در اصل به معنی انضمام چیزی به چیز دیگر است،و انضمام کردن یوسف،پدر و مادرش را به خود، کنایه از در آغوش گرفتن آنها است.

سرانجام شیرین ترین لحظه زندگی یعقوب،تحقق یافت و در این دیدار و وصال که بعد از سالها فراق،دست داده،بود لحظاتی بر یعقوب و یوسف گذشت که جز خدا هیچکس نمی داند آن دو چه احساساتی در این لحظات شیرین داشتند، چه اشکهای شوق ریختند و چه ناله های عاشقانه سردادند.

سپس یوسف"به همگی گفت در سرزمین مصر قدم بگذارید که به خواست خدا همه،در امنیت کامل خواهید بود"که مصر در حکومت یوسف امن و امان شده بود( وَ قٰالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ ).

و از این جمله استفاده می شود که یوسف به استقبال پدر و مادر تا بیرون دروازه شهر آمده بود،و شاید از جمله" دَخَلُوا عَلیٰ یُوسُفَ "که مربوط به بیرون دروازه است استفاده شود که دستور داده بود در آنجا خیمه ها بر پا کنند و از پدر و مادر و برادران پذیرایی مقدماتی به عمل آورند.

*** هنگامی که وارد بارگاه یوسف شدند،"او پدر و مادرش را بر تخت نشاند" ( وَ رَفَعَ أَبَوَیْهِ عَلَی الْعَرْشِ ).

عظمت این نعمت الهی و عمق این موهبت و لطف پروردگار،آن چنان برادران و پدر و مادر را تحت تاثیر قرار داد که"همگی در برابر او به سجده افتادند" ( وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً ).

در این هنگام یوسف،رو به سوی پدر کرد"و عرض کرد پدرجان!این همان تاویل خوابی است که از قبل در آن هنگام که کودک خردسالی بیش نبودم دیدم" ( وَ قٰالَ یٰا أَبَتِ هٰذٰا تَأْوِیلُ رُءْیٰایَ مِنْ قَبْلُ ).

مگر نه این است که در خواب دیده بودم خورشید و ماه،و یازده ستاره در برابر من سجده کردند.

ببین همانگونه که تو پیش بینی می کردی"خداوند این خواب را به واقعیت مبدل ساخت"( قَدْ جَعَلَهٰا رَبِّی حَقًّا ).

"و پروردگار به من لطف و نیکی کرد،آن زمانی که مرا از زندان خارج ساخت"( وَ قَدْ أَحْسَنَ بِی إِذْ أَخْرَجَنِی مِنَ السِّجْنِ ).

جالب اینکه درباره مشکلات زندگی خود فقط سخن از زندان مصر می گوید اما بخاطر برادران،سخنی از چاه کنعان نگفت! سپس اضافه کرد"خداوند چقدر به من لطف کرد که شما را از آن بیابان کنعان به اینجا آورد بعد از آنکه شیطان در میان من و برادرانم فسادانگیزی نمود" ( وَ جٰاءَ بِکُمْ مِنَ الْبَدْوِ مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّیْطٰانُ بَیْنِی وَ بَیْنَ إِخْوَتِی ).

باز در اینجا نمونه دیگری از سعه صدر و بزرگواری خود را نشان می دهد و بی آنکه بگوید مقصر چه کسی بوده،تنها به صورت سربسته می گوید:شیطان در این کار دخالت کرد و عامل فساد شد،چرا که او نمی خواهد از گذشته خطاهای برادران شکایت کند.

تعبیر از سرزمین کنعان به"بیابان"(بدو)نیز جالب است و روشنگر تفاوت تمدن مصر نسبت به کنعان می باشد.

سرانجام می گوید همه این مواهب از ناحیه خدا است،"چرا که پروردگارم کانون لطف است و هر چیز را بخواهد لطف می کند"کارهای بندگانش را تدبیر و مشکلاتشان را سهل و آسان می سازد ( إِنَّ رَبِّی لَطِیفٌ لِمٰا یَشٰاءُ ).

او می داند چه کسانی نیازمندند،و نیز چه کسانی شایسته اند،"چرا که او علیم و حکیم است"( إِنَّهُ هُوَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ ).

سپس رو به درگاه مالک الملک حقیقی و ولی نعمت همیشگی نموده،به عنوان شکر و تقاضا می گوید:"پروردگارا!بخشی از یک حکومت وسیع به من مرحمت فرمودی"( رَبِّ قَدْ آتَیْتَنِی مِنَ الْمُلْکِ ).

"و از علم تعبیر خواب به من آموختی"( وَ عَلَّمْتَنِی مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ ) و همین علم ظاهرا ساده چه دگرگونی در زندگانی من و جمع کثیری از بندگانت ایجاد کرد،و چه پر برکت است علم! "تویی که آسمانها و زمین را ابداع و ایجاد فرمودی( فٰاطِرَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ).

و به همین دلیل،همه چیز در برابر قدرت تو خاضع و تسلیم است.

پروردگارا!"تو ولی و ناصر و مدبر و حافظ من در دنیا و آخرتی" ( أَنْتَ وَلِیِّی فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ ).

"مرا مسلمان و تسلیم در برابر فرمانت از این جهان ببر"( تَوَفَّنِی مُسْلِماً ) "و مرا به صالحان ملحق کن"( وَ أَلْحِقْنِی بِالصّٰالِحِینَ ).

یعنی من دوام ملک و بقاء حکومت و زندگی مادیم را از تو تقاضا نمی کنم که اینها همه فانی اند و فقط دورنمای دل انگیزی دارند،بلکه از تو این می خواهم که عاقبت و پایان کارم به خیر باشد،و با ایمان و تسلیم در راه تو،و برای تو جان دهم،و در صف صالحان و شایستگان و دوستان با اخلاصت قرار گیرم،مهم برای من اینها است.

نکته ها:

اشاره

1-آیا سجده برای غیر خدا جایز است؟.

همانگونه که در جلد اول در بحث سجده فرشتگان برای آدم(صفحه 127)

گفتیم سجده به معنی پرستش و عبادت مخصوص خدا است،و برای هیچکس در هیچ مذهبی پرستش جایز نیست،و توحید عبادت که بخش مهمی از مساله توحید است که همه پیامبران به آن دعوت نمودند،مفهومش همین است.

بنا بر این،نه یوسف که پیامبر خدا بود،اجازه می داد که برای او سجده و عبادت کنند و نه پیامبر بزرگی همچون یعقوب اقدام به چنین کاری می کرد،و نه قرآن به عنوان یک عمل شایسته یا حد اقل مجاز از آن یاد می نمود.

بنا بر این،سجده مزبور یا برای خدا بوده(سجده شکر)همان خدایی که اینهمه موهبت و مقام عظیم به یوسف داد و مشکلات و گرفتاریهای خاندان یعقوب را بر طرف نمود و در این صورت در عین اینکه برای خدا بوده،چون به خاطر عظمت موهبت یوسف انجام گرفته است،تجلیل و احترام برای او نیز محسوب می شده،و از این نظر ضمیر در"له"که مسلما به یوسف باز می گردد،با این معنی به خوبی سازگار خواهد بود.

و یا اینکه منظور از سجده مفهوم وسیع آن یعنی خضوع و تواضع است،زیرا سجده همیشه به معنی معروفش نمی آید.بلکه به معنی هر نوع تواضع نیز گاهی آمده است،و لذا بعضی از مفسران گفته اند که تحیت و تواضع متداول در آن روز خم شدن و تعظیم بوده است،و منظور از سجود در آیه فوق همین است.

ولی با توجه به جمله"خروا"که مفهومش بر زمین افتادن است،چنین بر می آید که سجود آنها به معنی انحناء و سر فرود آوردن نبوده است.

بعضی دیگر از مفسران بزرگ گفته اند سجود یعقوب و برادران و مادرشان برای خدا بوده،اما یوسف همچون خانه کعبه،قبله بوده است،و لذا در تعبیرات عرب گاهی گفته می شود فلان صلی للقبله:"فلان کس به سوی قبله نماز خواند" ⁽¹⁾.

ولی معنی اول نزدیکتر به نظر می رسد،بخصوص اینکه در روایات متعددی که از ائمه اهل بیت ع نقل شده می خوانیم کان سجودهم للّٰه-یا-عبادة للّٰه:

سجود آنها به عنوان عبادت برای پروردگار بوده است" ⁽¹⁾.

در بعضی از دیگر از احادیث می خوانیم

کان طاعة للّٰه و تحیة لیوسف :

"به عنوان اطاعت پروردگار و تحیت و احترام به یوسف بوده است" ⁽²⁾.

همانگونه که در داستان آدم نیز،سجده برای آن خداوند بزرگی بوده است که چنین خلقت بدیعی را آفریده که در عین عبادت خدا بودن،دلیلی است بر احترام و عظمت مقام آدم! این درست به آن میماند که شخصی کار بسیار مهم و شایسته ای انجام دهد و ما به خاطر آن برای خدایی که چنین بنده ای را آفریده است سجده کنیم که هم سجده برای خدا است و هم برای احترام این شخص.

2-وسوسه های شیطان

جمله" نَزَغَ الشَّیْطٰانُ بَیْنِی وَ بَیْنَ إِخْوَتِی "با توجه به اینکه"نزغ"به معنی وارد شدن در کاری به قصد فساد و افساد است،دلیل بر این است که وسوسه های شیطانی در این گونه ماجراها همیشه نقش مهمی دارد،ولی قبلا هم گفته ایم که از این وسوسه ها به تنهایی کاری ساخته نیست،تصمیم گیرنده نهایی خود انسان است،بلکه او است که درهای قلب خود را به روی شیطان می گشاید و اجازه ورود به او می دهد،بنا بر این از آیه فوق،هیچگونه مطلبی که بر خلاف اصل آزادی اراده باشد استفاده نمی شود.

منتها یوسف با آن بزرگواری و بلندی فکر و سعه صدر نمی خواست برادران را که خود به اندازه کافی شرمنده بودند،در این ماجرا شرمنده تر کند،و لذا اشاره ای به تصمیم گیرنده نهایی نکرد و تنها پای وسوسه های شیطان را که عامل

درجه دوم بود به میان کشید.

3-امنیت نعمت بزرگ خدا

یوسف از میان تمام مواهب و نعمتهای مصر،انگشت روی مساله"امنیت" گذاشت و به پدر و مادر و برادران گفت:وارد مصر شوید که انشاء اللّٰه در امنیت خواهید بود و این نشان می دهد که نعمت امنیت ریشه همه نعمتها است،و حقا چنین است زیرا هر گاه امنیت از میان برود،سایر مسائل رفاهی و مواهب مادی و معنوی نیز به خطر خواهد افتاد،در یک محیط ناامن،نه اطاعت خدا مقدور است و نه زندگی توام با سربلندی و آسودگی فکر،و نه تلاش و کوشش و جهاد برای پیشبرد هدفهای اجتماعی.

این جمله ممکن است ضمنا اشاره به این نکته باشد که یوسف می خواهد بگوید سرزمین مصر در حکومت من آن سرزمین فراعنه دیروز نیست،آن خودکامگی ها جنایت ها،استثمارها،خفقانها و شکنجه ها همه از میان رفته است،محیطی است کاملا امن و امان.

4-اهمیت مقام علم

بار دیگر یوسف در پایان کار خویش مجددا روی مساله علم تعبیر خواب تکیه می کند و در کنار آن حکومت بزرگ و بی منازع،این علم ظاهرا ساده را قرار می دهد که بیانگر تاکید هر چه بیشتر،روی اهمیت و تاثیر علم و دانش است هر چند علم و دانش ساده ای باشد و می گوید: رَبِّ قَدْ آتَیْتَنِی مِنَ الْمُلْکِ وَ عَلَّمْتَنِی مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ

5-پایان خبر

انسان در طول عمر خود،ممکن است دگرگونیهای فراوانی پیدا کند ولی مسلما صفحات آخر زندگانی او از همه سرنوشت سازتر است چرا که دفتر عمر با

آن پایان می گیرد،و قضاوت نهایی به آن بسته است،لذا مردم با ایمان و هوشیار همیشه از خدا می خواهند که این صفحات عمرشان نورانی و درخشان باشد،و یوسف هم در اینجا از خدا همین را می خواهد،می گوید تَوَفَّنِی مُسْلِماً وَ أَلْحِقْنِی بِالصّٰالِحِینَ :"مرا با ایمان از دنیا ببر و در زمره صالحان قرار ده".

معنای این سخن،تقاضای مرگ از خدا نیست،آن چنان که ابن عباس گمان کرده و گفته است:هیچ پیامبری از خدا تقاضای مرگ نکرد،جز یوسف که به هنگام فراهم آمدن تمام اسباب حکومتش،عشق و علاقه به پروردگار در جانش شعله ور شد و آرزوی ملاقات پروردگار کرد-بلکه تقاضای یوسف تنها تقاضای شرط و حالت بوده است،یعنی تقاضا کرده است که به هنگام مرگ دارای ایمان و اسلام باشد،همانگونه که ابراهیم و یعقوب نیز این توصیه را به فرزندانشان کردند و گفتند: فَلاٰ تَمُوتُنَّ إِلاّٰ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ :"فرزندان!بکوشید که به هنگام از دنیا رفتن با ایمان و تسلیم در برابر فرمان خدا باشید"(بقره-132).

بسیاری از مفسران نیز همین معنی را برگزیده اند.

6-آیا مادر یوسف به مصر آمد؟

از ظاهر آیات فوق به خوبی استفاده می شود که مادر یوسف در آن هنگام زنده بود و همراه همسر و فرزندانش به مصر آمد،و به شکرانه این نعمت،سجده کرده،ولی بعضی از مفسران اصرار دارند،که مادرش راحیل از دنیا رفته بود و این خاله یوسف بود که به مصر آمد و به جای مادر محسوب می شد.

ولی در سفر تکوین تورات فصل 35 جمله 18 می خوانیم که راحیل پس از آنکه بن یامین متولد شد،چشم از جهان فرو بست،و در بعضی از روایات که از "وهب بن منبه"و"کعب الاحبار"نقل شده،نیز همین معنی آمده است که به نظر می رسد از تورات گرفته شده باشد.

و به هر حال ما نمی توانیم از ظاهر آیات قرآن که می گوید:مادر یوسف آن روز زنده بود،بدون مدرک قاطعی چشم بپوشیم و آن را توجیه و تاویل کنیم.

7-بازگو نکردن سرگذشت برای پدر

در روایتی از امام صادق ع می خوانیم هنگامی که یعقوب به دیدار یوسف رسید به او گفت: فرزندم دلم می خواهد بدانم برادران با تو دقیقا چه کردند.

یوسف از پدر تقاضا کرد که از این امر صرف نظر کند،ولی یعقوب او را سوگند داد که شرح دهد.

یوسف گوشه ای از ماجرا را برای پدر بیان کرد تا آنجا که گفت برادران مرا گرفتند و بر سر چاه نشاندند و به من فرمان دادند،پیراهنت را بیرون بیاور من به آنها گفتم شما را به احترام پدرم یعقوب سوگند می دهم که پیراهن از تن من بیرون نیاورید و مرا برهنه نسازید،یکی از آنها کاردی که با خود داشت برکشید و فریاد زد پیراهنت را بکن!...با شنیدن این جمله،یعقوب طاقت نیاورد، صیحه ای زد و بیهوش شد و هنگامی که به هوش آمد از فرزند خواست که سخن خود را ادامه دهد اما یوسف گفت تو را به خدای ابراهیم و اسماعیل و اسحاق، سوگند که مرا از این کار معاف داری،یعقوب که این جمله را شنید صرف نظر کرد. ⁽¹⁾

و این نشان می دهد که یوسف به هیچوجه علاقه نداشت،گذشته تلخ را در خاطر خود یا پدرش تجدید کند،هر چند حس کنجکاوی یعقوب را آرام نمی گذاشت.

[سوره یوسف (12): آیات 102 تا 107]

اشاره

ذٰلِکَ مِنْ أَنْبٰاءِ اَلْغَیْبِ نُوحِیهِ إِلَیْکَ وَ مٰا کُنْتَ لَدَیْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَ هُمْ یَمْکُرُونَ (102) وَ مٰا أَکْثَرُ اَلنّٰاسِ وَ لَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِینَ (103) وَ مٰا تَسْئَلُهُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ هُوَ إِلاّٰ ذِکْرٌ لِلْعٰالَمِینَ (104) وَ کَأَیِّنْ مِنْ آیَةٍ فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ یَمُرُّونَ عَلَیْهٰا وَ هُمْ عَنْهٰا مُعْرِضُونَ (105) وَ مٰا یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللّٰهِ إِلاّٰ وَ هُمْ مُشْرِکُونَ (106) أَ فَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِیَهُمْ غٰاشِیَةٌ مِنْ عَذٰابِ اَللّٰهِ أَوْ تَأْتِیَهُمُ اَلسّٰاعَةُ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ (107)

ترجمه:

102-این از خبرهای غیب است که به تو وحی می فرستیم،تو(هرگز)نزد آنها نبودی هنگامی که تصمیم گرفتند و نقشه می کشیدند.

103-و بیشتر مردم،هر چند اصرار داشته باشی،ایمان نمی آورند! 104-و تو(هرگز)از آنها پاداشی مطالبه نمی کنی،او نیست مگر تذکری برای جهانیان 105-و چه بسیار نشانه ای(از خدا)در آسمانها و زمین وجود دارد که آنها از کنارش می گذرند و از آن روی می گردانند! 106-و اکثر آنها که مدعی ایمان به خدا هستند مشرکند.

107-آیا از این ایمن هستند که عذاب فراگیری از ناحیه خدا به سراغ آنها بیاید یا ساعت رستاخیز ناگهان فرا رسد در حالی که آنها متوجه نیستند؟!

تفسیر:

این مدعیان غالبا مشرکند!

با پایان گرفتن داستان یوسف با آن همه درسهای عبرت و آموزنده،و آن نتائج گرانبها و پربارش آنهم خالی از هر گونه گزافه گویی و خرافات تاریخی، قرآن روی سخن را به پیامبر ص کرده و می گوید:"اینها از خبرهای غیبی است که به تو وحی می فرستیم"( ذٰلِکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهِ إِلَیْکَ ).

"تو هیچگاه نزد آنها نبودی در آن هنگام که تصمیم گرفتند و نقشه کشیدند، که چگونه آن را اجرا کنند"( وَ مٰا کُنْتَ لَدَیْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَ هُمْ یَمْکُرُونَ ).

این ریزه کاریها را تنها خدا می داند و یا کسی که در آنجا حضور داشته باشد و چون تو در آنجا حضور نداشتی بنا بر این تنها وحی الهی است که این گونه خبرها را در اختیار تو گذارده است.

و از اینجا روشن می شود داستان یوسف گر چه در تورات آمده است و قاعدتا کم و بیش در محیط حجاز،اطلاعاتی از آن داشته اند،ولی هرگز تمام ماجرا به طور دقیق و با تمام ریزه کاریها و جزئیاتش،حتی آنچه در مجالس خصوصی گذشته، بدون هر گونه اضافه و خالی از هر خرافه شناخته نشده بود.

*** با این حال مردم با دیدن این همه نشانه های وحی و شنیدن این اندرزهای الهی می بایست ایمان بیاورند و از راه خطا بازگردند،ولی ای پیامبر"هر چند تو اصرار داشته باشی بر اینکه آنها ایمان بیاورند،اکثرشان ایمان نمی آورند"! ( وَ مٰا أَکْثَرُ النّٰاسِ وَ لَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِینَ ).

تعبیر به"حرص"دلیل بر علاقه و ولع شدید پیامبر ص به ایمان مردم بود،ولی چه سود،تنها اصرار و ولع او کافی نبود،قابلیت زمینه ها نیز شرط است جایی که فرزندان یعقوب که در خانه وحی و نبوت بزرگ شدند این چنین گرفتار طوفانهای هوا و هوس می شوند،تا آنجا که می خواهند برادر خویش را نابود کنند چگونه می توان انتظار داشت که همه مردم،بر دیو هوس و غول شهوت چیره شوند و یکباره همگی بطور کامل رو به سوی خدا آورند؟ این جمله ضمنا یک نوع دلداری و تسلی خاطر برای پیامبر است که او، هرگز از اصرار مردم بر کفر و گناه،خسته و مایوس نشود،و از کمی همسفران در این راه ملول نگردد،چنان که در آیات دیگر قرآن نیز می خوانیم: فَلَعَلَّکَ بٰاخِعٌ نَفْسَکَ عَلیٰ آثٰارِهِمْ إِنْ لَمْ یُؤْمِنُوا بِهٰذَا الْحَدِیثِ أَسَفاً :"ای پیامبر گویی می خواهی به خاطر ایمان نیاوردن آنها به این قرآن جان خود را از شدت تاسف از دست بدهی"(کهف-6).

*** سپس اضافه می کند:اینها در واقع هیچگونه عذر و بهانه ای برای عدم پذیرش دعوت تو ندارند زیرا علاوه بر اینکه نشانه های حق در آن روشن است، "تو هرگز از آنها اجر و پاداشی در برابر آن نخواسته ای"که آن را بهانه مخالفت نمایند( وَ مٰا تَسْئَلُهُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ ).

"این دعوتی است عمومی و همگانی و تذکری است برای جهانیان"و سفره گسترده ای است برای عام و خاص و تمام انسانها! ( إِنْ هُوَ إِلاّٰ ذِکْرٌ لِلْعٰالَمِینَ ).

*** آنها در واقع به این خاطر گمراه شده اند که چشم باز و بینا و گوش شنوا ندارند به همین جهت"بسیاری از آیات خدا در آسمان و زمین وجود دارد که

آنها از کنار آن می گذرند و از آن روی می گردانند"( وَ کَأَیِّنْ مِنْ آیَةٍ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ یَمُرُّونَ عَلَیْهٰا وَ هُمْ عَنْهٰا مُعْرِضُونَ ).

همین حوادثی را که همه روز با چشم خود می نگرند:خورشید صبحگاهان سر از افق مشرق برمی دارد،و اشعه طلایی خود را بر کوه ها و دره ها و صحراها و دریاها می پاشد،و شامگاهان در افق مغرب فرو می رود،و پرده سنگین و سیاه شب بر همه جا می افتد.

اسرار این نظام شگرف،این طلوع و غروب،این غوغای حیات و زندگی در گیاهان،پرندگان،حشرات،و انسانها،و این زمزمه جویباران،این همهمه نسیم و اینهمه نقش عجب که بر در و دیوار وجود است،به اندازه ای آشکار می باشد که هر که در آنها و خالقش نیندیشد،هم چنان نقش بود بر دیوار! فراوانند امور کوچک و ظاهرا بی اهمیتی که ما همیشه با بی اعتنایی از کنار آنها می گذریم اما ناگهان دانشمندی ژرف بین،پیدا می شود که پس از ماهها یا سالها مطالعه روی آن اسرار عجیبی کشف می کند،که دهان جهانیان از تعجب باز می ماند.

اصولا مهم این است که ما بدانیم که در این عالم هیچ چیز ساده و بی اهمیت نیست چرا که همگی مصنوع و مخلوق خدایی است که علمش بی انتها و حکمتش بی پایان است،ساده و بی اهمیت آنها هستند که جهان را بی اهمیت و سرسری می دانند.

بنا بر این اگر به آیات قرآن که بر تو نازل می شود،ایمان نیاورند تعجب نکن چرا که آنها به آیات آفرینش و خلقت که از هر سو آنان را احاطه کرده نیز ایمان نیاورده اند! *** در آیه بعد اضافه می کند که آنها هم که ایمان می آورند،ایمان اکثرشان خالص

نیست،بلکه آمیخته با شرک است"( وَ مٰا یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللّٰهِ إِلاّٰ وَ هُمْ مُشْرِکُونَ ).

ممکن است خودشان چنین تصور کنند که مؤمنان خالصی هستند،ولی رگه های شرک در افکار و گفتار و کردارشان غالبا وجود دارد.

ایمان تنها این نیست که انسان اعتقاد به وجود خدا داشته باشد بلکه یک موحد خالص کسی است که غیر از خدا،معبودی به هیچ صورت در دل و جان او نباشد،گفتارش برای خدا،اعمالش برای خدا،و هر کارش برای او انجام پذیرد، قانونی جز قانون خدا را به رسمیت نشناسد،و طوق بندگی غیر او را بر گردن ننهد و فرمانهای الهی را خواه مطابق تمایلاتش باشد یا نه،از جان و دل بپذیرد، و بر سر دو راهیهای"خدا"و"هوی"،همواره خدا را مقدم بشمرد،این است ایمان خالص،از هر گونه شرک:شرک در عقیده،شرک در سخن و شرک در عمل.

و راستی اگر بخواهیم حساب دقیقی در این زمینه بکنیم،موحدان راستین و خالص و واقعی،بسیار کمند! به همین دلیل در روایات اسلامی می خوانیم که امام صادق ع فرمود:

الشرک اخفی من دبیب النمل :"شرک در اعمال انسان مخفی تر است از حرکت مورچه" ⁽¹⁾.

و یا می خوانیم:

ان اخوف ما اخاف علیکم الشرک الاصغر قالوا و ما الشرک الاصغر یا رسول اللّٰه؟قال الریا،یقول اللّٰه تعالی یوم القیامة اذا جاء الناس باعمالهم اذهبوا الی الذین کنتم تراءون فی الدنیا،فانظروا هل تجدون عندهم من جزاء؟! :"خطرناکترین چیزی که از آن بر شما می ترسم،شرک اصغر است اصحاب گفتند شرک اصغر چیست ای رسول خدا؟فرمود:

ریاکاری،روز قیامت هنگامی که مردم با اعمال خود در پیشگاه خدا حاضر می شوند، پروردگار با آنها که در دنیا ریا کردند می فرماید:به سراغ کسانی که به خاطر

آنها ریا کردید بروید،ببینید پاداشی نزد آنها می یابید؟" ⁽¹⁾.

از امام باقر ع در تفسیر آیه فوق نقل شده که فرمود:

شرک طاعة و لیس شرک عبادة و المعاصی التی یرتکبون و هی شرک طاعة اطاعوا فیها الشیطان فاشرکوا باللّٰه فی الطاعة لغیره: "منظور از این آیه شرک در اطاعت است نه شرک عبادت،و گناهانی که مردم مرتکب می شوند،شرک اطاعت است،چرا که در آن اطاعت شیطان می کنند و به خاطر این عمل برای خدا شریکی در اطاعت قائل می شوند" ⁽²⁾.

در بعضی از روایات دیگر می خوانیم که منظور"شرک نعمت"است به این معنی که موهبتی از خداوند به انسان برسد و بگوید این موهبت از ناحیه فلان کس به من رسیده اگر او نبود من می مردم!و یا زندگانیم بر باد می رفت و بیچاره می شدم ⁽³⁾در اینجا غیر خدا را شریک خدا در بخشیدن روزی و مواهب شمرده است.

خلاصه اینکه منظور از شرک در آیه فوق کفر و انکار خدا و بت پرستی به صورت رسمی نیست(چنان که از امام علی بن موسی الرضا ع نقل شده فرمود:

(شرک لا یبلغ به الکفر) ولی شرک به معنی وسیع کلمه،همه اینها را شامل می شود.

*** در آخرین آیه مورد بحث به آنها که ایمان نیاورده اند و از کنار آیات روشن الهی بی خبر می گذرند و در اعمال خود مشرکند،هشدار می دهد که"آیا اینها خود را از این موضوع ایمن می دانند که عذاب الهی ناگهان و بدون مقدمه،بر آنها نازل شود عذابی فراگیر،که همه آنها را در برگیرد"

( أَ فَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِیَهُمْ غٰاشِیَةٌ مِنْ عَذٰابِ اللّٰهِ ).

و یا اینکه قیامت ناگهانی فرا رسد،و دادگاه بزرگ الهی تشکیل گردد و به حساب آنها برسند،در حالی که آنها بی خبر و غافلند"( أَوْ تَأْتِیَهُمُ السّٰاعَةُ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ ).

"غاشیة"به معنی"پوشنده"و"پوشش"است و از جمله به پارچه بزرگ که روی زین اسب می اندازند و آن را می پوشاند،غاشیه گفته می شود،و منظور در اینجا بلا و مجازاتی است که همه بدکاران را فرا می گیرد ⁽¹⁾.

منظور از"ساعة"قیامت است چنان که در بسیاری دیگر از آیات قرآن به همین معنی آمده است، ولی این احتمال نیز وجود دارد که"ساعة"کنایه از حوادث هولناک بوده باشد،زیرا آیات قرآن مکرر می گوید:شروع قیامت با یک سلسله حوادث فوق العاده هولناک،همچون زلزله ها و طوفانها و صاعقه ها همراه است،و یا اشاره به ساعت مرگ بوده باشد،ولی تفسیر اول نزدیکتر به نظر می رسد.

[سوره یوسف (12): آیات 108 تا 111]

اشاره

قُلْ هٰذِهِ سَبِیلِی أَدْعُوا إِلَی اَللّٰهِ عَلیٰ بَصِیرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اِتَّبَعَنِی وَ سُبْحٰانَ اَللّٰهِ وَ مٰا أَنَا مِنَ اَلْمُشْرِکِینَ (108) وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ مِنْ أَهْلِ اَلْقُریٰ أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی اَلْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ اَلَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَدٰارُ اَلْآخِرَةِ خَیْرٌ لِلَّذِینَ اِتَّقَوْا أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ (109) حَتّٰی إِذَا اِسْتَیْأَسَ اَلرُّسُلُ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ کُذِبُوا جٰاءَهُمْ نَصْرُنٰا فَنُجِّیَ مَنْ نَشٰاءُ وَ لاٰ یُرَدُّ بَأْسُنٰا عَنِ اَلْقَوْمِ اَلْمُجْرِمِینَ (110) لَقَدْ کٰانَ فِی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِی اَلْأَلْبٰابِ مٰا کٰانَ حَدِیثاً یُفْتَریٰ وَ لٰکِنْ تَصْدِیقَ اَلَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ وَ تَفْصِیلَ کُلِّ شَیْءٍ وَ هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ (111)

ترجمه:

108-بگو این راه من است که من و پیروانم با بصیرت کامل همه مردم را به سوی خدا دعوت می کنیم،منزه است خدا،و من از مشرکان نیستم.

109-و ما نفرستادیم پیش از تو جز مردانی از اهل شهرها که وحی به آنها می کردیم، آیا(مخالفان دعوت تو)سیر در زمین نکردند تا ببینند عاقبت کسانی که پیش از آنها بودند چه شد؟و سرای آخرت برای پرهیزکاران بهتر است،آیا فکر نمی کنید؟! 110-(پیامبران به دعوت خود و دشمنان به مخالفت هم چنان ادامه دادند)تا رسولان مایوس شدند و گمان کردند که(حتی گروه اندک مؤمنان)به آنها دروغ گفته اند،

در این هنگام یاری ما به سراغ آنها آمد هر کس را می خواستیم نجات می دادیم و مجازات و عذاب ما از قوم زیانکار بازگردانده نمی شود.

111-در سرگذشتهای آنها درس عبرتی برای صاحبان اندیشه است،اینها داستان دروغین نبود بلکه(وحی آسمانی است و)هماهنگ است با آنچه پیش روی او(از کتب آسمانی پیشین)است و شرح هر چیز(که پایه سعادت انسان است)و هدایت و رحمت برای گروهی است که ایمان می آورند.

تفسیر:

زنده ترین درسهای عبرت

در نخستین آیه مورد بحث،پیامبر اسلام ص ماموریت پیدا می کند که آئین و روش و خط خود را مشخص کند،می فرماید:"بگو راه و طریقه من این است که همگان را به سوی اللّٰه(خداوند واحد یکتا)دعوت کنم"( قُلْ هٰذِهِ سَبِیلِی أَدْعُوا إِلَی اللّٰهِ ).

سپس اضافه می کند:"من این راه را بی اطلاع یا از روی تقلید نمی پیمایم، بلکه از روی آگاهی و بصیرت،خود و پیروانم همه مردم جهان را به سوی این طریقه می خوانیم"( عَلیٰ بَصِیرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِی ).

این جمله نشان می دهد که هر مسلمانی که پیرو پیامبر ص است به نوبه خود دعوت کننده به سوی حق است و باید با سخن و عملش دیگران را به راه اللّٰه دعوت کند.

و نیز نشان می دهد که"رهبر"باید دارای بصیرت و بینایی و آگاهی کافی باشد،و گر نه دعوتش به سوی حق نخواهد بود.

سپس برای تاکید،می گوید:"خداوند یعنی همان کسی که من به سوی او دعوت می کنم پاک و منزه است از هر گونه عیب و نقص و شبیه و شریک" ( وَ سُبْحٰانَ اللّٰهِ ).

باز هم برای تاکید بیشتر می گوید"من از مشرکان نیستم"و هیچگونه شریک و شبیهی برای او قائل نخواهم بود( وَ مٰا أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِینَ ).

در واقع این از وظائف یک رهبر راستین است که با صراحت برنامه ها و اهداف خود را اعلام کند،و هم خود و هم پیروانش از برنامه واحد و مشخص و روشنی پیروی کنند،نه اینکه هاله ای از ابهام،هدف و روش آنها را فرا گرفته باشد و یا هر کدام به راهی بروند:

اصولا یکی از راههای شناخت رهبران راستین از دروغین همین است که اینها با صراحت سخن می گویند و راهشان روشن است،و آنها برای اینکه بتوانند سرپوشی به روی کارهای خود بگذارند،همیشه به سراغ سخنان مبهم و چند پهلو می روند.

قرار گرفتن این آیه به دنبال آیات یوسف اشاره ای است به اینکه راه و رسم من از راه و رسم یوسف پیامبر بزرگ الهی نیز جدا نیست،او هم همواره حتی در کنج زندان دعوت به اللّٰه الواحد القهار می کرد،و غیر او را اسمهای بی مسمایی می شمرد که از روی تقلید از جاهلانی به جاهلان دیگری رسیده است،آری روش من و روش همه پیامبران نیز همین است.

*** و از آنجا که یک اشکال همیشگی اقوام گمراه و نادان به پیامبران این بوده است که چرا آنها انسانند!چرا این وظیفه بر دوش فرشته ای گذاشته نشده است،و طبعا مردم عصر جاهلیت نیز همین ایراد را به پیامبر اسلام ص در برابر این دعوت بزرگش داشتند،قرآن مجید یک بار دیگر به این ایراد پاسخ می گوید:

"ما هیچ پیامبری را قبل از تو نفرستادیم مگر اینکه آنها مردانی بودند که وحی به آنها فرستاده می شد مردانی که از شهرهای آباد و مراکز جمعیت برخاستند" ( وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُریٰ ).

آنها نیز در همین شهرها و آبادیها همچون سایر انسانها زندگی می کردند، و در میان مردم رفت و آمد داشتند و از دردها و نیازها و مشکلاتشان بخوبی آگاه بودند.

تعبیر به" مِنْ أَهْلِ الْقُریٰ "با توجه به اینکه"قریه"در لغت عرب، به هر گونه شهر و آبادی گفته می شود در مقابل"بدو"که به بیابان اطلاق می گردد،ممکن است ضمنا اشاره به این باشد که پیامبران الهی هرگز از میان مردم بیابان نشین برنخاستند(همانگونه که بعضی از مفسران نیز تصریح کرده اند) چرا که بیابان گردها معمولا گرفتار جهل و نادانی و قساوتند و از مسائل زندگی و نیازهای معنوی و مادی کمتر آگاهی دارند.

درست است که در سرزمین حجاز،اعراب بیابان گرد فراوان بودند،ولی پیامبر اسلام ص از مکه که در آن موقع شهر نسبتا بزرگی بود برخاست و نیز درست است که شهر کنعان در برابر سرزمین مصر که یوسف در آن حکومت می کرد چندان اهمیتی نداشت و به همین دلیل،یوسف درباره آن تعبیر به"بدو" کرد،ولی می دانیم که یعقوب پیامبر الهی و فرزندانش هرگز بیابانگرد و بیابان نشین نبودند،بلکه در شهر کوچک کنعان زندگی داشتند.

سپس اضافه می کند برای اینکه اینها بدانند سرانجام مخالفتهایشان با دعوت تو که دعوت به سوی توحید است چه خواهد بود،خوبست بروند و آثار پیشینیان را بنگرند،"آیا آنها سیر در زمین نکردند تا ببینند عاقبت اقوام گذشته چگونه بود؟"( أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ ).

که این"سیر در ارض"و گردش در روی زمین،مشاهده آثار گذشتگان،و ویرانی قصرها و آبادیهایی که در زیر ضربات عذاب الهی در هم کوبیده شد بهترین درس را به آنها می دهد،درسی زنده،و محسوس،و برای

همگان قابل لمس! و در پایان آیه می فرماید:"و سرای آخرت برای پرهیزکاران مسلما بهتر است"( وَ لَدٰارُ الْآخِرَةِ خَیْرٌ لِلَّذِینَ اتَّقَوْا ).

"آیا تعقل نمی کنید و فکر و اندیشه خویش را به کار نمی اندازید" ( أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ ).

چرا که اینجا سرایی است ناپایدار و آمیخته با انواع مصائب و آلام و دردها،اما آنجا سرایی است جاودانی و خالی از هر گونه رنج و ناراحتی.

*** در آیه بعد اشاره به یکی از حساسترین و بحرانی ترین لحظات زندگی پیامبران کرده،می گوید:"پیامبران الهی در راه دعوت به سوی حق،هم چنان پافشاری داشتند و اقوام گمراه و سرکش هم چنان به مخالفت خود ادامه می دادند تا آنجا که پیامبران از آنها مایوس شدند،و گمان بردند که حتی گروه اندک مؤمنان به آنها دروغ گفته اند،و آنان در مسیر دعوت خویش تنهای تنها هستند، در این هنگام که امید آنها از همه جا بریده شد،نصرت و پیروزی از ناحیه ما فرا رسید،و هر کس را می خواستیم و شایسته می دیدیم،نجات می دادیم"( حَتّٰی إِذَا اسْتَیْأَسَ الرُّسُلُ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ کُذِبُوا جٰاءَهُمْ نَصْرُنٰا فَنُجِّیَ مَنْ نَشٰاءُ ) ⁽¹⁾.

و در پایان آیه می فرماید:"عذاب و مجازات ما از قوم گنهکار و مجرم، بازگردانده نمی شود."( وَ لاٰ یُرَدُّ بَأْسُنٰا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِینَ ).

این یک سنت الهی،که مجرمان پس از اصرار بر کار خود و بستن تمام درهای هدایت به روی خویشتن و خلاصه پس از اتمام حجت،مجازاتهای الهی

به سراغشان می آید و هیچ قدرتی قادر بر دفع آن نیست.

در تفسیر آیه فوق و اینکه جمله" ظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ کُذِبُوا "بیان حال چه گروهی را می کند در میان مفسران گفتگو است.

آنچه در بالا گفتیم تفسیری است که بسیاری از بزرگان علمای تفسیر آن را برگزیده اند و خلاصه اش این است که کار پیامبران به جایی می رسید که گمان می کردند همه مردم بدون استثناء آنها را تکذیب خواهند کرد،و حتی گروهی از مؤمنان که اظهار ایمان می کنند آنها نیز در عقیده خود ثابت قدم نیستند!.

این احتمال نیز در تفسیر آیه داده شده است که فاعل"ظنوا"،مؤمنان است یعنی مشکلات و بحرانها بحدی بود که ایمان آورندگان،چنین می پنداشتند نکند وعده نصرت و پیروزی که پیامبران داده اند خلاف باشد؟!و این سوء ظن و تزلزل ناشی از آن برای افرادی که تازه ایمان آورده اند چندان بعید نیست.

بعضی نیز تفسیر سومی برای آیه ذکر کرده اند که خلاصه اش این است:

"پیامبران بدون شک،بشر بودند هنگامی که در طوفانی ترین حالات قرار می گرفتند،همان حالتی که کارد به استخوانشان می رسید و تمام درها ظاهرا به روی آنها بسته می شد و هیچ راه گشایشی به نظر نمی رسید،و ضربات طوفانهای حوادث پیوسته آنها را درهم می کوبید و فریاد مؤمنانی که کاسه صبرشان لبریز شده بود مرتبا در گوش آنها نواخته می شد،آری در این حالت در یک لحظه ناپایدار به مقتضای طبع بشری این فکر،بی اختیار به مغز آنها می افتاد که نکند وعده پیروزی خلاف از آب درآید!و یا اینکه ممکن است وعده پیروزی مشروط به شرائطی باشد که حاصل نشده باشد،اما بزودی بر این فکر پیروز می شدند و آن را از صفحه خاطر دور می کردند و برق امید در دل آنها می درخشید و به دنبال آن،طلائع پیروزی آشکار می شد".

شاهد این تفسیر را از آیه 214 سوره بقره گرفته اند... حَتّٰی یَقُولَ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ مَتیٰ نَصْرُ اللّٰهِ :"اقوام پیشین آن چنان در تنگنای باساء و ضراء قرار می گرفتند و بر خود می لرزیدند،تا آنجا که پیامبرشان و آنها که با او ایمان آورده بودند،صدا می زدند کجاست یاری خدا؟"ولی به آنها پاسخ داده می شد أَلاٰ إِنَّ نَصْرَ اللّٰهِ قَرِیبٌ :"پیروزی خدا نزدیک است".

ولی جمعی از مفسران همانند طبرسی در مجمع البیان و فخر رازی در تفسیر کبیر،بعد از ذکر این احتمال،آن را بعید شمرده اند،چرا که این مقدار هم از مقام انبیاء دور است،و به هر حال صحیحتر همان تفسیر نخست است.

*** آخرین آیه این سوره محتوای بسیار جامعی دارد،که تمام بحثهایی که در این سوره گذشت بطور فشرده در آن جمع است و آن اینکه در سرگذشت یوسف و برادرانش و انبیاء و رسولان گذشته و اقوام مؤمن و بی ایمان،درسهای بزرگ عبرت برای همه اندیشمندان است"( لَقَدْ کٰانَ فِی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ ) آئینه ای است که می توانند در آن،عوامل پیروزی و شکست،کامیابی و ناکامی،خوشبختی و بدبختی،سربلندی و ذلت و خلاصه آنچه در زندگی انسان ارزش دارد،و آنچه بی ارزش است،در آن ببیند،آئینه ای که عصاره تمام تجربیات اقوام پیشین و رهبران بزرگ در آن بچشم می خورد،و آئینه ای که مشاهده آن عمر کوتاه مدت هر انسان را به اندازه عمر تمام بشریت طولانی می کند!.

ولی تنها الوا الالباب و صاحبان مغز و اندیشه هستند که توانایی مشاهده این نقوش عبرت را بر صفحه این آئینه عجیب دارند.

و بدنبال آن اضافه می کند:"آنچه گفته شد یک افسانه ساختگی و داستان خیالی و دروغین نبود"( مٰا کٰانَ حَدِیثاً یُفْتَریٰ ).

این آیات که بر تو نازل شده و پرده از روی تاریخ صحیح گذشتگان برداشته

ساخته مغز و اندیشه تو نیست،"بلکه یک وحی بزرگ آسمانی است،که کتب اصیل انبیای پیشین را نیز تصدیق و گواهی می کند"( وَ لٰکِنْ تَصْدِیقَ الَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ ).

به علاوه"هر آنچه انسان به آن نیاز دارد،و در سعادت و تکامل او دخیل است،در این آیات آمده است"( وَ تَفْصِیلَ کُلِّ شَیْءٍ ).

و به همین دلیل"مایه هدایت جستجوگران و مایه رحمت برای همه کسانی است که ایمان می آورند"( وَ هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ ).

آیه فوق گویا می خواهد به این نکته مهم اشاره کند که داستانهای ساختگی زیبا و دل انگیز بسیار است و همیشه در میان همه اقوام،افسانه های خیالی جالب فراوان بوده است،مبادا کسی تصور کند سرگذشت یوسف و یا سرگذشت پیامبران دیگر که در قرآن آمده از این قبیل است.

مهم این است که این سرگذشتهای عبرت انگیز و تکان دهنده همه عین واقعیت است و کمترین انحراف از واقعیت و عینیت خارجی در آن وجود ندارد، و به همین دلیل تاثیر آن فوق العاده زیاد است.

چرا که می دانیم افسانه های خیالی هر قدر،جالب و تکان دهنده،تنظیم شده باشند،تاثیر آنها در برابر یک سرگذشت واقعی ناچیز است زیرا:

اولا هنگامی که شنونده و خواننده به هیجان انگیزترین لحظات داستان می رسد و می رود که تکانی بخورد،ناگهان این برق در مغز او پیدا می شود که این یک خیال و پندار بیش نیست! ثانیا-این سرگذشتها در واقع بیانگر فکر طراح آنهاست،او است که عصاره افکار و خواسته هایش را در چهره و افعال قهرمان داستان مجسم می کند، و بنا بر این چیزی فراتر از فکر یک انسان نیست،و این با یک واقعیت عینی فرق بسیار دارد و نمی تواند بیش از موعظه و اندرز گوینده آن بوده باشد،اما تاریخ

واقعی انسانها چنین نیست،پر بار و پر برکت و از هر نظر راهگشا است.

پایان سوره یوسف ***پروردگارا چشمی بینا و گوشی شنوا و قلبی دانا به ما مرحمت کن،تا بتوانیم در سرگذشت پیشینیان راههای نجات خود را از مشکلاتی که اکنون در آن غوطه وریم بیابیم.

خداوندا!به ما دیده ای تیزبین ده تا عاقبت زندگی اقوامی را که پس از پیروزی به خاطر اختلاف و پراکندگی گرفتار دردناکترین شکستها شدند ببینیم و از آن راهی که آنها رفتند نرویم.

بار الها!آن چنان نیت خالصی به ما عطا کن که پا بر سر دیو نفس بگذاریم و آن چنان معرفتی که با پیروزی مغرور نشویم،و آن چنان گذشتی که اگر دیگری کاری را بهتر از ما انجام می دهد به او واگذار کنیم.

که اگر اینها را به ما مرحمت کنی می توانیم بر همه مشکلات پیروز شویم، و چراغ اسلام و قرآن را در دنیا روشن و زنده نگهداریم.

(13) سوره رعد این سوره در مکه نازل شده و 43 آیه است

اشاره

محتوای سوره رعد همانگونه که قبلا هم گفته ایم،سوره های مکی چون در آغاز دعوت پیامبر ص و به هنگام درگیری شدید با مشرکان نازل شده است غالبا پیرامون مسائل عقیدتی مخصوصا دعوت به توحید و مبارزه با شرک و اثبات معاد سخن می گوید،در حالی که سوره های مدنی که پس از گسترش اسلام و تشکیل حکومت اسلامی نازل گردید،پیرامون احکام و مسائل مربوط به نظامات اجتماعی،طبق نیازمندیهای جامعه بحث می کند.

سوره مورد بحث(سوره رعد)که از سوره های مکی است نیز همین برنامه را تعقیب کرده است و پس از اشاره به حقانیت و عظمت قرآن،به بیان آیات توحید و اسرار آفرینش که نشانه های ذات پاک خدا هستند می پردازد.

گاهی از برافراشتن آسمانهای بی ستون،سخن می گوید و زمانی از تسخیر خورشید و ماه به فرمان خدا.

گاه از گسترش زمین و آفرینش کوه ها و نهرها و درختان و میوه ها،و زمانی از پرده های آرامبخش شب که روز را می پوشاند.

گاه دست مردم را می گیرد و به میان باغهای انگور و نخلستان و لابلای زراعتها می برد،و شگفتیهای آنها را بر می شمرد.

سپس به بحث معاد و زندگی نوین انسان و دادگاه عدل پروردگار می پردازد.و این"مجموعه معرفی مبدء و معاد"را،با بیان مسئولیتهای مردم و وظائفشان و اینکه هر گونه تغییر و دگرگونی در سرنوشت آنها،باید از ناحیه

خود آنان شروع شود تکمیل می کند.

دگر بار به مساله توحید باز می گردد،و از تسبیح رعد و وحشت آدمیان از برق و صاعقه،بحث می کند،و زمانی از سجده آسمانیان و زمینی ها در برابر عظمت پروردگار.

سپس برای اینکه چشم و گوشها را بگشاید و اندیشه ها را بیدار کند،و بی خاصیت بودن بتهای ساخته و پرداخته دست بشر را روشن سازد،آنها را دعوت به اندیشه و تفکر می کند و برای شناخت حق و باطل،مثال می زند،مثالهایی زنده و محسوس،و برای همه قابل درک.

و از آنجا که ثمره نهایی ایمان به توحید و معاد،همان برنامه های سازنده عملی است به دنبال این بحثها،مردم را به وفای به عهد وصله رحم و صبر و استقامت و انفاق در پنهان و آشکار و ترک انتقام جویی دعوت می کند.

دگر بار به آنها نشان می دهد که زندگی دنیا ناپایدار است،و آرامش و اطمینان جز در سایه ایمان به خدا حاصل نمی شود.

و سرانجام دست مردم را می گیرد و به اعماق تاریخ می کشاند و سرگذشت دردناک اقوام یاغی و سرکش گذشته و آنهایی که حق را پوشاندند یا مردم را از حق بازداشتند بطور مشخص نشان می دهد،و با تهدید کردن کفار با تعبیراتی تکان دهنده سوره را پایان می بخشد.

بنا بر این سوره رعد،از عقاید و ایمان،شروع می شود و به اعمال و برنامه های انسان سازی پایان می یابد.

[سوره الرعد (13): آیات 1 تا 4]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>المر تِلْکَ آیٰاتُ اَلْکِتٰابِ وَ اَلَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ اَلْحَقُّ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ اَلنّٰاسِ لاٰ یُؤْمِنُونَ (1) اَللّٰهُ اَلَّذِی رَفَعَ اَلسَّمٰاوٰاتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهٰا ثُمَّ اِسْتَویٰ عَلَی اَلْعَرْشِ وَ سَخَّرَ اَلشَّمْسَ وَ اَلْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی یُدَبِّرُ اَلْأَمْرَ یُفَصِّلُ اَلْآیٰاتِ لَعَلَّکُمْ بِلِقٰاءِ رَبِّکُمْ تُوقِنُونَ (2) وَ هُوَ اَلَّذِی مَدَّ اَلْأَرْضَ وَ جَعَلَ فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْهٰاراً وَ مِنْ کُلِّ اَلثَّمَرٰاتِ جَعَلَ فِیهٰا زَوْجَیْنِ اِثْنَیْنِ یُغْشِی اَللَّیْلَ اَلنَّهٰارَ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ (3) وَ فِی اَلْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجٰاوِرٰاتٌ وَ جَنّٰاتٌ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ صِنْوٰانٌ وَ غَیْرُ صِنْوٰانٍ یُسْقیٰ بِمٰاءٍ وٰاحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَهٰا عَلیٰ بَعْضٍ فِی اَلْأُکُلِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ (4)

ترجمه:

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر 1-المر-اینها آیات کتاب(آسمانی)است،و آنچه از طرف پروردگار بر تو نازل شده حق است ولی اکثر مردم ایمان نمی آورند.

2-خدا همان کسی است که آسمان را-بدون ستونی که قابل رؤیت باشد-آفرید سپس

بر عرش استیلا یافت(و زمام تدبیر جهان را بدست گرفت)و خورشید و ماه را مسخر ساخت که هر کدام تا زمان معینی حرکت دارند کارها را او تدبیر می کند آیات را(برای شما)تشریح می نماید تا به لقای پروردگارتان یقین پیدا کنید 3-و او کسی است که زمین را گسترد و در آن کوه ها و نهرهایی قرار داد و از تمام میوه ها در آن دو جفت آفرید(پرده سیاه)شب را بر روز می پوشاند،در اینها آیاتی است برای آنها که تفکر می کنند.

4-و در روی زمین قطعاتی در کنار هم قرار دارد که با هم متفاوتند و باغهایی از انگور،و زراعت،و نخلها،که گاهی بر یک پایه می رویند و گاهی بر دو پایه،همه آنها از یک آب سیراب می شوند و با اینحال بعضی از آنها را از جهت میوه بر دیگری برتری می دهیم،در اینها نشانه هایی است برای آنها که عقل خویش را بکار می گیرند.

تفسیر:

نشانه های خدا در آسمان و زمین و جهان گیاهان

بار دیگر به حروف مقطعه قرآن که در 29 سوره آمده است،در آغاز این سوره برخورد می کنیم،منتها حروف مقطعه ای که در اینجا ذکر شده،در واقع ترکیبی است از"الم"که در آغاز چند سوره آمده و"الر"که در آغاز چند سوره دیگر بیان شده،و در واقع این سوره تنها سوره ای است که در آغاز آن" المر "دیده می شود،و از آنجا که به نظر می رسد حروف مقطعه آغاز هر سوره پیوند مستقیمی با محتوای آن سوره دارد،محتمل است این ترکیب که در آغاز سوره رعد است اشاره به این باشد که محتوای سوره"رعد"جامع محتوای هر دو گروه از سوره هایی است که با"الم"و"الر"آغاز می شود،و اتفاقا دقت در محتوای این سوره ها این موضوع را تایید می کند.

درباره تفسیر حروف مقطعه قرآن تا کنون در آغاز سوره های بقره و آل

عمران و اعراف،بحثهای مشروحی داشته ایم،که نیازی به تکرار آنها نمی بینیم.

به هر حال نخستین آیه این سوره از عظمت قرآن سخن می گوید:

"اینها آیات کتاب بزرگ آسمانی است"( تِلْکَ آیٰاتُ الْکِتٰابِ ) ⁽¹⁾"و آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده است حق است"( وَ الَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ الْحَقُّ ).

و جای هیچگونه شک و تردید در آن دیده نمی شود،چرا که بیان کننده حقایق عینی جهان آفرینش و روابط آن با انسانها می باشد.

حقی است که با باطل آمیخته نشده و به همین دلیل نشانه های حقانیتش از چهره اش هویدا است،و نیاز به استدلال بیشتری ندارد.

"اما با این همه،مردم بو الهوس و نادان که اکثریت را تشکیل می دهند به این آیات ایمان نمی آورند"( وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یُؤْمِنُونَ ).

چرا که اگر انسان را به حال خودش وا گذارند و پیروی معلمی پاکدل را که در مسیر زندگی،هدایت و تربیتش کند نپذیرد و هم چنان در پیروی از هوسها آزاد باشد،غالبا راه را گم کرده،به بیراهه می رود.

اما اگر مربیان الهی و هادیان راه حق،امام و پیشوای آنها باشند و او خود را در اختیارشان بگذارد،اکثریت به راه حق می روند.

*** سپس به تشریح قسمت مهمی از دلائل توحید و نشانه های خدا در جهان آفرینش می پردازد،و انسان خاکی را در پهنه آسمانها به گردش وا می دارد،و این کرات با عظمت و نظام و حرکت و اسرار آن را به او نشان می دهد،تا به قدرت بی پایان و حکمت بی انتهایش پی برد،و چه زیبا می گوید:

"خدا همان کسی است که آسمانها را چنان که می بینید بدون ستون بر پا داشت"یا"آنها را با ستونهای نامرئی برافراشت"( اَللّٰهُ الَّذِی رَفَعَ السَّمٰاوٰاتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهٰا ) ⁽¹⁾برای جمله" بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهٰا "دو تفسیر گفته اند:نخست اینکه "همانگونه که می بینید آسمان،بی ستون است"(گویی در اصل چنین بوده، ترونها بغیر عمد) دیگر اینکه"ترونها"،صفت برای"عمد"بوده باشد که معنیش چنین است،آسمانها را بدون ستونی که مرئی باشد،برافراشته است،که لازمه آن وجود ستونی برای آسمان است،اما ستونی نامرئی!.

و این همان است که از امام علی بن موسی الرضا(ع)در حدیث حسین بن خالد آمده است،او می گوید از امام ابی الحسن الرضا(ع)پرسیدم،اینکه خداوند فرموده وَ السَّمٰاءِ ذٰاتِ الْحُبُکِ (سوگند به آسمان که دارای راههاست)یعنی چه، فرمود:این آسمان راههایی به سوی زمین دارد...حسین بن خالد می گوید عرض کردم چگونه می تواند راه ارتباطی با زمین داشته باشد در حالی که خداوند می فرماید آسمانها بی ستون است،امام فرمود:

سبحان اللّٰه،أ لیس اللّٰه یقول بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهٰا ؟قلت بلی،فقال ثم عمد و لکن لا ترونها: "عجیب است، آیا خداوند نمی فرماید بدون ستونی که قابل مشاهده باشد؟من عرض کردم آری،فرمود:پس ستونهایی هست و لیکن شما آن را نمی بینید" ⁽²⁾.

این آیه با توجه به حدیثی که در تفسیر آن وارد شده است،پرده از روی یک حقیقت علمی برداشته که در زمان نزول آیات،بر کسی آشکار نبود،چرا که در آن زمان هیئت بطلمیوس با قدرت هر چه تمامتر،بر محافل علمی جهان و بر افکار مردم حکومت می کرد،و طبق آن آسمانها به صورت کراتی تو در تو همانند طبقات پیاز روی هم قرار داشتند و طبعا هیچکدام معلق و بی ستون نبود،بلکه هر کدام بر دیگری تکیه داشت،ولی حدود هزار سال بعد از نزول این آیات، علم و دانش بشر به اینجا رسید که افلاک پوست پیازی،به کلی موهوم است و آنچه واقعیت دارد،این است که کرات آسمان هر کدام در مدار و جایگاه خود، معلق و ثابتند،بی آنکه تکیه گاهی داشته باشند، و تنها چیزی که آنها را در جای خود ثابت می دارد،تعادل قوه جاذبه و دافعه است که یکی ارتباط با جرم این کرات دارد و دیگری مربوط به حرکت آنهاست.

این تعادل جاذبه و دافعه به صورت یک ستون نامرئی،کرات آسمان را در جای خود نگه داشته است.

حدیثی که از امیر مؤمنان علی ع در این زمینه نقل شده بسیار جالب است،طبق این حدیث امام فرمود:

هذه النجوم التی فی السماء مدائن مثل المدائن الذی فی الارض مربوطة کل مدینة الی عمود من نور ⁽¹⁾.

:"این ستارگانی که در آسمانند،شهرهایی هستند همچون شهرهای روی زمین که هر شهری با شهر دیگر(هر ستاره ای با ستاره دیگر)با ستونی از نور مربوط است".

آیا تعبیری روشنتر و رساتر از"ستون نامرئی"یا"ستونی از نور"در افق ادبیات آن روز برای ذکر امواج جاذبه و تعادل آن با نیروی دافعه پیدا

می شد؟ ⁽¹⁾سپس می فرماید:"خداوند بعد از آفرینش این آسمانهای بی ستون که نشانه بارز عظمت و قدرت بی انتهای او است،بر عرش استیلا یافت،یعنی حکومت عالم هستی را بدست گرفت"( ثُمَّ اسْتَویٰ عَلَی الْعَرْشِ ) درباره معنی"عرش"و تسلط خداوند بر آن در سوره اعراف ذیل آیه 54 به قدر کافی بحث شده است ⁽²⁾.

بعد از بیان آفرینش آسمانها و حکومت پروردگار بر آنها،سخن از تسخیر خورشید و ماه می گوید:"او کسی است که خورشید و ماه را مسخر و فرمانبردار و خدمتگزار ساخت"( وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ ).

چه تسخیری از این بالاتر که همه اینها سر بر فرمان او هستند،و خدمتگزار انسانها و همه موجودات زنده اند.نور می پاشند،جهانی را روشن می سازند،بستر موجودات را گرم نگه می دارند،موجودات زنده را پرورش می دهند،در دریاها جزر و مد می آفرینند و خلاصه سرچشمه همه حرکتها و برکتها هستند.

اما این نظام جهان ماده جاودانی و ابدی نیست،"و هر کدام از این خورشید و ماه تا سرآمد مشخصی که برای آنها تعیین شده است در مسیر خود به حرکت ادامه می دهند"( کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی ).

و به دنبال آن می افزاید که این حرکات و گردشها و آمد و شدها و دگرگونیها بی حساب و کتاب نیست و بدون نتیجه و فائده نمی باشد بلکه"اوست که همه کارها را تدبیر می کند"،و برای هر حرکتی حسابی،و برای هر حسابی هدفی در نظر گرفته است ( یُدَبِّرُ الْأَمْرَ ).

"او آیات خویش را برای شما برمی شمرد و ریزه کاریهای آنها را شرح می دهد تا به لقای پروردگار و سرای دیگر ایمان پیدا کنید"( یُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لَعَلَّکُمْ بِلِقٰاءِ رَبِّکُمْ تُوقِنُونَ ).

*** به دنبال آیه قبل که انسان را به آسمانها می برد و آیات الهی را در عالم بالا نشان می دهد دومین آیه از آیات توحیدی این سوره،انسان را به مطالعه زمین و کوه ها و نهرها و انواع میوه ها و طلوع و غروب خورشید دعوت می کند،تا بیندیشد که محل آسایش و آرامش او در آغاز چه بوده و چگونه به این صورت در آمده است.

می گوید:"او کسی است که زمین را گسترش داد"( وَ هُوَ الَّذِی مَدَّ الْأَرْضَ ).

آن چنان آن را گسترد که برای زندگی انسان و پرورش گیاهان و جانداران آماده باشد،گودالها و سراشیبی های تند و خطرناک را بوسیله فرسایش کوه ها و تبدیل سنگها به خاک پر کرد،و آنها را مسطح و قابل زندگی ساخت،در حالی که چین خوردگیهای نخستین آن چنان بودند که اجازه زندگی به انسان نمی دادند.

این احتمال نیز در این جمله وجود دارد که منظور از" مَدَّ الْأَرْضَ "اشاره به همان مطلبی باشد که دانشمندان زمین شناسی می گویند که تمام زمین در آغاز زیر آب پوشیده بود،سپس آبها در گودالها قرار گرفت و خشکیها تدریجا از آب سر بر آوردند و روز به روز گسترده شدند،تا به صورت کنونی در آمدند.

پس از آن به مساله پیدایش کوه ها اشاره می کند و می فرماید:"خداوند در زمین کوه ها قرار داد"( وَ جَعَلَ فِیهٰا رَوٰاسِیَ ).

همان کوه هایی که در آیات دیگر قرآن"اوتاد"(میخهای)زمین معرفی

شده شاید به دلیل اینکه کوه ها از زیر به هم پنجه افکنده اند و همچون زرهی تمام سطح زمین را پوشانده که هم فشارهای داخلی را از درون خنثی کنند و هم نیروی فوق العاده جاذبه ماه و جزر و مد را از بیرون،و به این ترتیب،تزلزل و اضطراب و زلزله های مداوم را از میان ببرند و کره زمین را در آرامش برای زندگی انسانها نگه دارند.

ذکر کوه ها بعد از ذکر گسترش زمین گویا اشاره به آن است که نه زمین آن چنان گسترده است که هیچ پستی و بلندی در آن نباشد که در این صورت هرگز بارانها و آبها روی آن قرار نمی گرفت و یا همه جا تبدیل به باتلاق می گشت و طوفانها دائما بر سطح آن جریان داشت،ولی با آفرینش کوه ها از هر دو جهت امن و امان شد.

و نه تمامش کوه و دره است که قابل زندگی نباشد، و در مجموع ترکیبی است از مناطق مسطح و صاف و کوه ها و دره ها که بهترین ترکیب را برای زندگی بشر و سایر موجودات زنده تشکیل می دهد.سپس به آبها و نهرهایی که در روی زمین،جریان دارد اشاره کرده می گوید:"و در آن نهرهایی قرار داد" ( وَ أَنْهٰاراً ).

سیستم آبیاری زمین بوسیله کوه ها،و ارتباط کوه ها با نهرها،بسیار جالب است،زیرا بسیاری از کوه های روی زمین،آبهایی را که به صورت برف در آمده در قله خود یا در شکافهای دره هایشان ذخیره می کنند که تدریجا آب می شوند و به حکم قانون جاذبه از مناطق مرتفع تر به سوی مناطق پست و گسترده روان می گردند و بی آنکه نیاز به نیروی دیگری باشد در تمام مدت سال به طور طبیعی بسیاری از زمینها را آبیاری و سیراب می کنند.

اگر شیب ملایم زمینها نبود،و اگر آبها به این صورت در کوه ها ذخیره نمی شد،آبیاری اغلب مناطق خشک امکان پذیر نبود،و یا اگر امکان داشت هزینه

فوق العاده زیادی لازم داشت.

بعد از آن به ذکر مواد غذایی و میوه هایی که از زمین و آب و تابش آفتاب به وجود می آید و بهترین وسیله برای تغذیه انسان است پرداخته،می گوید:

"و از تمام میوه ها دو جفت در زمین قرار داد"( وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ جَعَلَ فِیهٰا زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ ). اشاره به اینکه میوه ها موجودات زنده ای هستند که دارای نطفه های نر و ماده می باشند که از طریق تلقیح،بارور می شوند.

اگر"لینه"دانشمند و گیاه شناس معروف سوئدی در اواسط قرن 18 میلادی موفق به کشف این مساله شد که زوجیت در جهان گیاهان تقریبا یک قانون عمومی و همگانی است و گیاهان نیز همچون حیوانات از طریق آمیزش نطفه نر و ماده،بارور می شوند و میوه می دهند،قرآن مجید در یکهزار و یکصد سال قبل از آن،این حقیقت را فاش ساخت،و این خود یکی از معجزات علمی قرآن مجید است که بیانگر عظمت این کتاب بزرگ آسمانی می باشد.

شکی نیست که قبل از"لینه"بسیاری از دانشمندان اجمالا به وجود نر و ماده در بعضی از گیاهان پی برده بودند،حتی مردم عادی می دانستند که مثلا اگر نخل را بر ندهند یعنی از نطفه نر روی قسمتهای ماده گیاه نپاشند ثمر نخواهد داد، اما هیچکس بدرستی نمی دانست که این یک قانون تقریبا همگانی است،تا اینکه "لینه"موفق به کشف آن شد،ولی همانگونه که گفتیم قرآن قرنها قبل از وی، از روی آن پرده برداشته بود.

و از آنجا که زندگی انسان و همه موجودات زنده و مخصوصا گیاهان و میوه ها بدون نظام دقیق شب و روز امکان پذیر نیست در قسمت دیگر این آیه از این موضوع سخن به میان آورده،می گوید:خداوند بوسیله شب،روز را می پوشاند و پرده بر آن می افکند"( یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهٰارَ ).

چرا که اگر پرده تاریک آرامبخش شب نباشد،نور مداوم آفتاب،همه گیاهان را می سوزاند و اثری از میوه ها و بطور کلی از موجودات زنده بر صفحه زمین باقی نمی ماند.

با اینکه در کره ماه،روز،دائمی نیست،اما همین مقدار که طول روزها به مقدار پانزده شبانه روز کره زمین است،حرارت در وسط روز در کره ماه آن قدر بالا می رود که اگر آب و مایع دیگری در آنجا باشد به نقطه جوشش و بالاتر از آن می رسد و هیچ موجود زنده ای را که در زمین می شناسیم،تاب تحمل آن گرما را در شرائط عادی ندارد.

و در پایان آیه می فرماید:"در این موضوعات که گفته شد،آیات و نشانه هایی است برای آنهایی که تفکر می کنند"( إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ ).

آنها که در این نظام بدیع و شگرف،می اندیشند،در نظام نور و ظلمت،در نظام کرات آسمانی و گردش آنها و در نظام نور افشانی خورشید و ماه و خدمتگزاری آنان نسبت به انسانها،و در نظام گسترش زمین و اسرار پیدایش کوه ها و نهرها و گیاهان و میوه ها،آری آنها در این آیات قدرت لا یزال و حکمت بی پایان آفریدگار را به روشنی می بینند.

*** در آخرین آیه مورد بحث،به یک سلسله نکات جالب زمین شناسی و گیاه شناسی که هر کدام نشانه نظام حساب شده آفرینش است اشاره کرده،نخست می فرماید:

"در زمین قطعات مختلفی وجود دارد که در کنار هم و در همسایگی یکدیگرند" ( وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجٰاوِرٰاتٌ ) ⁽¹⁾.

با اینکه این قطعات همه با یکدیگر متصل و مربوطند،هر کدام ساختمان

و استعدادی مخصوص به خود دارند،بعضی محکم،بعضی نرم،بعضی شور،بعضی شیرین و هر کدام استعداد برای پرورش نوع خاصی از گیاهان و درختان میوه و زراعت را دارد،چرا که نیازهای انسان و جانداران زمینی بسیار زیاد و متفاوت است، گویی هر قطعه از زمین ماموریت بر آوردن یکی از این نیازها را دارد،و اگر همه یک نواخت بودند،و یا استعدادها به صورت صحیحی در میان قطعات زمین تقسیم نشده بود،انسان گرفتار چه کمبودهایی از نظر مواد غذایی و دارویی و سایر نیازمندیها می شد،اما با تقسیم حساب شده این ماموریت و بخشیدن استعداد پرورش آن به قطعات مختلف زمین همه این نیازمندیها به طور کامل بر طرف می گردد.

دیگر اینکه"در همین زمین باغها و درختانی وجود دارد از انواع انگور و زراعتها و نخلها"( وَ جَنّٰاتٌ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ ) ⁽¹⁾.

و عجب اینکه این درختان و انواع مختلف آنها،"گاهی از یک پایه و ساقه می رویند و گاه از پایه های مختلف"( صِنْوٰانٌ وَ غَیْرُ صِنْوٰانٍ ) ⁽²⁾.

"صنوان"جمع"صنو"در اصل به معنی شاخه ای است که از تنه اصلی درخت بیرون می آید و بنا بر این صنوان به معنی شاخه های مختلفی است که از یک تنه بیرون می آید.

جالب اینکه گاه می شود که هر یک از این شاخه ها،نوع خاصی از میوه را تحویل می دهد،ممکن است این جمله اشاره به مساله استعداد درختان برای پیوند باشد

که گاه بر یک پایه چند پیوند مختلف می زنند و هر کدام از این پیوندها رشد کرده و نوع خاصی از میوه را به ما تحویل می دهد،خاک یکی،و ریشه و ساقه یکی،اما میوه و محصولش مختلف و متفاوت است! و عجیبتر اینکه،"همه آنها از یک آب سیراب می شوند"( یُسْقیٰ بِمٰاءٍ وٰاحِدٍ ).

و با این همه،"بعضی از این درختان را بر بعض دیگر از نظر میوه برتری می دهیم"( وَ نُفَضِّلُ بَعْضَهٰا عَلیٰ بَعْضٍ فِی الْأُکُلِ ).

حتی بسیار دیده ایم که در یک درخت یا در یک شاخه،میوه هایی از یک جنس وجود دارد که طعمها و رنگهای متفاوت دارند،و در جهان گلها بسیار دیده شده است که یک بوته گل و حتی یک شاخه،گلهایی به رنگهای کاملا مختلف عرضه می کند.

این چه آزمایشگاه و لابراتوار اسرار آمیزی در شاخه درختان به کار گذارده شده است که از مواد کاملا یکسان،ترکیبات کاملا مختلف تولید می کند که هر یک بخشی از نیازمندی انسان را برطرف می سازد.

آیا هر یک از این اسرار دلیل بر وجود یک مبدء حکیم و عالم که این نظام را رهبری کند نیست.

اینجاست که در پایان آیه می فرماید:"در این امور نشانه هایی است از عظمت خدا برای آنها که تعقل و اندیشه می کنند"( إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ ).

نکته ها

اشاره

1-در نخستین آیه مورد بحث،

در ابتدا اشاره به اسرار آفرینش و توحید شده بود،ولی در پایان آیه می خوانیم یُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لَعَلَّکُمْ بِلِقٰاءِ رَبِّکُمْ تُوقِنُونَ :

"خداوند آیات خویش را برای شما تشریح می کند تا به قیامت و معاد ایمان بیاورید" این سؤال پیش می آید که چه رابطه ای بین مساله توحید و معاد است که یکی به عنوان نتیجه دیگری ذکر شده است؟!.

پاسخ این سؤال با توجه به این نکته روشن می شود که اولا قدرت خداوند بر ایجاد این جهان،دلیل بر قدرت او بر اعاده آن است،همانگونه که در آیه 29 سوره اعراف می خوانیم کَمٰا بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ :"همانگونه که شما را در آغاز آفرید باز می گرداند"و یا در اواخر سوره یس می خوانیم:"آیا خدایی که آسمانها و زمین را آفرید قدرت ایجاد مثل آن را ندارد".

ثانیا همانگونه که در بحثهای معاد گفته ایم،اگر عالم آخرت نباشد، آفرینش این جهان،بیهوده خواهد بود،چرا که این زندگی به تنهایی نمی تواند هدفی برای آفرینش این جهان پهناور باشد قرآن مجید ضمن آیات مربوط به معاد (سوره واقعه آیه 62)می گوید: وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولیٰ فَلَوْ لاٰ تَذَکَّرُونَ :

"شما که این جهان را دیده اید چگونه متذکر نمی شوید که حتما جهانی بعد از آن خواهد بود" ⁽¹⁾.

2-معجزات علمی قرآن.

در قرآن مجید،آیات فراوانی است که پرده از روی یک سلسله اسرار علمی که در آن زمان از چشم دانشمندان پنهان بوده،برداشته،که این خود نشانه ای از اعجاز و عظمت قرآن است و محققانی که در باره اعجاز قرآن بحث کرده اند، غالبا به قسمتی از این آیات اشاره نموده اند.

یکی از این آیات آیه ای است که در بالا ذکر شد که درباره زوجیت گیاهان بحث می کند،همانگونه که گفتیم مساله زوجیت در جهان گیاهان به صورت یک

قضیه جزئی برای بشر از قدیم الایام شناخته شده بود،اما به عنوان یک قانون کلی و همگانی،نخستین بار در اروپا در اواسط قرن هیجدهم بوسیله دانشمند ایتالیایی"لینه"پرده از روی آن برداشته شد،اما قرآن برای مسلمانان از هزار سال حتی بیشتر خبر داده بود.

این موضوع در سوره لقمان آیه 10 نیز آمده است: وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ :"از آسمان آبی فرستادیم و بوسیله آن در زمین از هر زوج گیاه مفید رویاندیم".

در بعضی از آیات دیگر نیز اشاره به این موضوع شده است.

3-تسخیر خورشید و ماه.

در آیات فوق خواندیم که خداوند خورشید و ماه را مسخر کرده است، آیات فراوانی در قرآن مجید داریم که می گوید کرات آسمانی و موجودات زمینی و شب و روز و مانند آن،همه مسخر انسانند، در یک مورد می خوانیم:"خداوند نهرها را مسخر شما کرد" وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهٰارَ (ابراهیم-32).

و در مورد دیگر می فرماید:"کشتی را مسخر شما ساخت" وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ (ابراهیم-32)و در جای دیگر"شب و روز را برای شما تسخیر کرد" سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ (نحل-12).

و در جای دیگر"خورشید و ماه را مسخر شما ساخت" وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ (ابراهیم-33)و در جای دیگر"دریا را به تسخیر شما در آورد تا گوشت تازه از آن استفاده کنید" وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِیًّا (نحل-14).

و در جای دیگر می فرماید:"آیا نمی بینی خداوند همه آنچه را روی زمین است مسخر شما ساخت"؟ أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ سَخَّرَ لَکُمْ مٰا فِی الْأَرْضِ (حج-65).

و بالآخره در جای دیگر می خوانیم:"خداوند آنچه را در آسمانها و زمین است،همگی را مسخر شما ساخت" وَ سَخَّرَ لَکُمْ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً مِنْهُ (جاثیه-13).

از مجموع این آیات به خوبی استفاده می شود که اولا انسان تکامل یافته- ترین موجود این جهان است،و از نظر جهان بینی اسلام آن قدر به او ارزش و مقام داده شده است که همه موجودات دیگر را مسخر این انسان ساخته،انسانی که "خلیفة اللّٰه"است و قلبش جایگاه نور خدا!.

ثانیا روشن می شود که"تسخیر"در این آیات به این معنی نیست که انسان این موجودات را همگی تحت فرمان خود در می آورد،بلکه همین اندازه که در مسیر منافع و خدمت او حرکت دارند و فی المثل کرات آسمانی برای او نور افشانی می کنند یا فوائد دیگری دارند در تسخیر او هستند.

هیچ مکتبی اینقدر برای انسان ارزش و الا قائل نشده،و در هیچ فلسفه ای انسان این همه موقعیت و شخصیت ندارد،و این از ویژگیهای مکتب اسلام است، که ارزش وجودی انسان را تا این حد بالا می برد،که آگاهی از آن اثر عمیق تربیتی دارد،چرا که وقتی انسان فکر کند که خدا اینهمه عظمت به او داده است،و ابر و باد و ماه و خورشید و فلک همه در کارند و همگی سرگشته و فرمانبردار و خدمتکار اویند،چنین انسانی تن به غفلت و پستی نمی دهد و خود را اسیر شهوات و برده ثروت و مقام و"زر"و"زور"نمی سازد،زنجیرها را در هم می شکند و به اوج آسمانها پرواز می کند.

چگونه می توان گفت خورشید و ماه مسخر انسان نیستند،در حالی که با نور افشانی خود،صحنه حیات انسان را روشن و گرم و آماده می سازند،که اگر نور خورشید نباشد هیچگونه جنبش و حرکتی در کره زمین وجود نخواهد داشت، و از سوی دیگر بوسیله جاذبه خود،حرکت زمین را در مدارش تنظیم می کند

و جزر و مد،در دریاها با همکاری ماه می آفریند،که خود سرچشمه برکات و منافع فراوانی است.

کشتیها،دریاها،نهرها،شبها و روزها،هر کدام به نحوی به انسان خدمت می کنند،و در طریق منافع او در حرکتند.

دقت در این تسخیرها و نظام حساب شده آنها،دلیل روشنی است بر عظمت و قدرت و حکمت آفریدگار.

[سوره الرعد (13): آیات 5 تا 6]

اشاره

وَ إِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ أَ إِذٰا کُنّٰا تُرٰاباً أَ إِنّٰا لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ أُولٰئِکَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ وَ أُولٰئِکَ اَلْأَغْلاٰلُ فِی أَعْنٰاقِهِمْ وَ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ اَلنّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ (5) وَ یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالسَّیِّئَةِ قَبْلَ اَلْحَسَنَةِ وَ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمُ اَلْمَثُلاٰتُ وَ إِنَّ رَبَّکَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنّٰاسِ عَلیٰ ظُلْمِهِمْ وَ إِنَّ رَبَّکَ لَشَدِیدُ اَلْعِقٰابِ (6)

ترجمه:

5-و اگر می خواهی(از چیزی)تعجب کنی عجیب گفتار آنها است که می گویند آیا هنگامی که خاک شدیم(بار دیگر زنده می شویم و)به خلقت جدیدی باز می گردیم؟! آنها کسانی هستند که به پروردگارشان کافر شده اند و آن غل و زنجیرهاست در گردنشان، و آنها اصحاب آتشند و جاودانه در آن خواهند ماند!.

6-آنها پیش از حسنه(و رحمت)از تو تقاضای تعجیل سیئه(و عذاب)می کنند با اینکه قبل از آنها بلاهای عبرت انگیز نازل شده،و پروردگار تو نسبت به مردم با اینکه ظلم می کنند دارای مغفرت است و هم پروردگارت عذاب شدید دارد.

تفسیر:

اشاره

تعجب کفار از معاد.

بعد از بحثی که پیرامون نشانه های عظمت خداوند در آیات قبل گذشت، در نخستین آیه مورد بحث به مساله"معاد"می پردازد،و با ارتباط و پیوستگی خاصی که میان مساله مبدء و معاد است،این بحث را تحکیم می بخشد و می گوید:

"اگر می خواهی تعجب کنی از این گفتار آنها تعجب کن که می گویند آیا هنگامی که خاک شدیم بار دیگر آفرینش تازه ای پیدا خواهیم کرد"؟!( وَ إِنْ تَعْجَبْ

فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ أَ إِذٰا کُنّٰا تُرٰاباً أَ إِنّٰا لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ

) ⁽¹⁾.

این همان تعجبی است که همه اقوام جاهلی از مساله معاد داشتند،و آفرینش و حیات جدید را بعد از مرگ محال می پنداشتند،در حالی که در آیات گذشته و سایر آیات قرآن به این مساله به خوبی پاسخ گفته شده است و آن اینکه چه فرقی میان آغاز خلقت و تجدید خلقت است؟همان کسی که قادر بود در آغاز آنها را بیافریند قادر است بار دیگر جامه هستی و حیات را در اندامشان بپوشاند،گویا اینها آغاز خلقت خویش را فراموش کرده اند که در تجدید آن بحث و گفتگو می کنند.

سپس وضع فعلی و سرنوشت آینده این گروه را در سه جمله بیان می کند:

ابتدا می گوید:"اینها کسانی هستند که به پروردگارشان کافر شدند" ( أُولٰئِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ ).

چرا که اگر خداوند و ربوبیت او را قبول داشتند،هرگز در قدرت او در مساله معاد و تجدید حیات انسان تردید نمی کردند،بنا بر این خرابی کار آنها در معاد،مولود خرابی کارشان در توحید و ربوبیت خدا است.

دیگر اینکه بر اثر کفر و بی ایمانی و خارج شدن از زیر پرچم آزادگی توحید،خود را گرفتار غلها و زنجیرها کرده اند،و زنجیرهای بت پرستی، هواپرستی،ماده پرستی و جهل و خرافات را با دست خود بر گردن خویش نهاده اند

"و این غل هاست در گردنهایشان"( وَ أُولٰئِکَ الْأَغْلاٰلُ فِی أَعْنٰاقِهِمْ ).

"چنین افرادی با این وضع و این موقعیت،مسلما اصحاب دوزخند،و جاودانه در آن خواهند ماند"و جز این نتیجه و انتظاری در باره آنان نیست( وَ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ ).

*** در آیه بعد،به یکی دیگر از سخنان غیر منطقی مشرکان پرداخته و می گوید:"آنها به جای اینکه از خداوند به وسیله تو تقاضای رحمت کنند، درخواست تعجیل عذاب و کیفر و مجازات می نمایند"( وَ یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالسَّیِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ ).

چرا این قوم اینقدر لجوج و جاهلند؟چرا آنها نمی گویند اگر راست می گویی رحمت خدا را چنین و چنان بر ما نازل بگردان،بلکه می گویند اگر سخن تو راست است،عذاب خدا را بر ما فرو فرست!.

آیا آنها فکر می کنند مجازات الهی دروغ است؟"با اینکه در گذشته عذابهایی بر امتهای سرکش پیشین نازل گردید"که اخبار آن بر صفحات تاریخ و در دل زمین ثبت است( وَ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلاٰتُ ). ⁽¹⁾

سپس اضافه می کند:"خداوند،هم در برابر زشتیها و ستمهای مردم، دارای مغفرت است و هم دارای کیفر شدید است"( وَ إِنَّ رَبَّکَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنّٰاسِ عَلیٰ ظُلْمِهِمْ وَ إِنَّ رَبَّکَ لَشَدِیدُ الْعِقٰابِ ).

هرگز شدت مجازات او مانع رحمت عامش نخواهد بود،همانگونه که رحمت عام او نباید این اشتباه را پیش آورد که او به ظالمان فرصت می دهد که هر چه بخواهند بکنند،چرا که در چنین مواردی شدید العقاب است،و دستیابی به آثار هر یک از این دو صفت پروردگار یعنی"ذو مغفرة"و"شدید العقاب"

به زمینه هایی که در وجود خود انسان است بستگی دارد.

نکته ها:

اشاره

1-تعجب از آفرینش جدید چرا؟

از آیات مختلف قرآن استفاده می شود که یکی از مشکلات پیامبران در مقابل اقوام مشرک اثبات مساله"معاد جسمانی"بوده است زیرا آنها همیشه از این موضوع تعجب می کردند که چگونه انسان بعد از خاک شدن بار دیگر به حیات و زندگی باز می گردد،و همین تعبیر که در آیات مورد بحث دیدیم( أَ إِذٰا کُنّٰا تُرٰاباً أَ إِنّٰا لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ )با مختصر تفاوتی در هفت مورد دیگر از آیات قرآن دیده می شود(مؤمنون-35،مؤمنون-82،نمل-67،صافات-16 و 53،ق-3، واقعه-47).

و از این روشن می شود که این اشکال از نظر آنها بسیار مهم بوده است که همه جا روی آن تکیه می کردند،ولی قرآن مجید در عبارات بسیار کوتاهی، جواب قاطع به آنها می دهد،مثلا:در آیه 29 سوره اعراف با جمله کَمٰا بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ که چند کلمه بیشتر نیست به این موضوع پاسخ دندانشکن می دهد، و می گوید:"همانگونه که در آغاز شما را آفرید باز می گردید"و در جای دیگر می گوید: وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَیْهِ :"باز گشت شما حتی از آغاز ساده تر و آسانتر است"(روم-27)چرا که در آغاز هیچ نبودید و اکنون استخوان پوسیده یا خاک شده ای لا اقل از شما موجود است.

و در بعضی از موارد دست مردم را می گیرد و به مطالعه عظمت و قدرت خدا در آفرینش این زمین و آسمان پهناور وا می دارد که"آیا آن کس که قدرت دارد این همه کرات و کهکشانها و ثوابت و سیارات را بیافریند قادر بر اعاده خلقت

نیست"؟!(یس-8).

2-آیا خداوند ستمگران را می بخشد؟.

در آیات فوق خواندیم که پروردگار نسبت به مردم با ظلمی که دارند، دارای مغفرت و آمرزش است،مسلما منظور این نیست که خداوند ظالمی را که بر ظلمش اصرار دارد مشمول عفو می کند،بلکه می خواهند به ظالمان نیز امکان بازگشت و اصلاح خویش را به این وسیله بدهد،و الا مشمول جمله دوم که می گوید پروردگار تو"شدید العقاب"است خواهد بود.

ضمنا از این آیه استفاده می شود که گناهان کبیره(از جمله ظلم)نیز قابل بخشش است(منتها با تمام شرائطش)این آیه و مانند آن به گفتار نادرستی که از قدیم از"معتزله"نقل شده که می گفتند گناهان کبیره هرگز بخشیده نخواهد شد پاسخ قاطع می دهد.

و در هر حال،ذکر"مغفرت وسیع"پروردگار و"عقاب شدید"او در واقع برای قرار دادن همگان در خط میانه"خوف"و"رجاء"است که عامل مهم تربیت انسان می باشد،نه هرگز از رحمت خدا مایوس شوند،هر چند جرمشان سنگین باشد،و نه هرگز از مجازات او خود را در امان بدانند هر چند گناهشان خفیف باشد.

و لذا در حدیثی از پیامبر ص می خوانیم

لو لا عفو اللّٰه و تجاوزه ما هنا احدا العیش،و لو لا وعید اللّٰه و عقابه لا تکل کل واحد: "اگر عفو و بخشش خدا نبود،هرگز زندگی در کام کسی گوارا نمی شد و اگر تهدیدهای الهی و مجازاتش نبود،هر کسی تکیه به رحمت او می کرد و هر چه می خواست انجام می داد" ⁽¹⁾.

و از اینجا روشن می شود آنها که به هنگام انجام گناهان،مغرورانه می گویند:

خدا کریم است،در واقع به کرم خدا تکیه نکرده اند آنها دروغ می گویند و در واقع بی اعتنا به کیفر پروردگارند.

[سوره الرعد (13): آیه 7]

اشاره

وَ یَقُولُ اَلَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیَةٌ مِنْ رَبِّهِ إِنَّمٰا أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هٰادٍ (7)

ترجمه:

7-و آنها که کافر شدند می گویند چرا آیت(و اعجازی)از پروردگارش بر او نازل نشده؟ تو تنها بیم دهنده ای،و برای هر گروهی هدایت کننده ای است(و اینها همه بهانه است نه جستجوی حقیقت).

تفسیر:

اشاره

باز هم بهانه جویی!.

پس از آنکه در آیات گذشته اشاراتی به مساله"توحید"،و اشاره ای به مساله"معاد"شد،در آیه مورد بحث به یکی از ایرادات مشرکان لجوج در زمینه"نبوت"می پردازد،و می گوید:"کافران می گویند:چرا معجزه و نشانه ای از پروردگارش بر او نازل نشده است"( وَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیَةٌ مِنْ رَبِّهِ ).

واضح است که یکی از وظائف پیامبر ص،ارائه معجزات به عنوان سند حقانیت و پیوندش با وحی الهی است،و مردم حقیقت جو به هنگام شک و تردید در دعوت نبوت این حق را دارند که مطالبه اعجاز کنند،مگر اینکه دلائل نبوت از طریق دیگر آشکار باشد.

ولی باید به یک نکته دقیقا توجه داشت که مخالفان انبیاء،همواره دارای حسن نیت نبودند،یعنی معجزات را برای یافتن حق نمی خواستند،بلکه به عنوان لجاجت و عدم تسلیم در برابر حق هر زمان پیشنهاد معجزه و خارق عادت عجیب و

غریبی می کردند.

این گونه معجزات که معجزات اقتراحی نامیده می شود هرگز برای کشف حقیقت نبوده،و به همین دلیل پیامبران هرگز در برابر آن تسلیم نمی شدند،در حقیقت این دسته از کافران لجوج فکر می کردند که پیامبر ص ادعا می کند من قادر بر انجام همه چیزم و خارق العاده گر می باشم!و در اینجا نشسته ام که هر کس پیشنهاد هر امر خارق العاده ای کند برای او انجام دهم!.

ولی پیامبران با ذکر این حقیقت که معجزات بدست خدا است و به فرمان او انجام می گیرد و ما وظیفه تعلیم و تربیت مردم را داریم،دست رد بر سینه این گونه افراد می زدند.

لذا در آیه مورد بحث می خوانیم که به دنبال این سخن می فرماید:ای پیامبر"تو فقط بیم دهنده ای و برای هر قوم و ملتی هادی و رهنمایی است"( إِنَّمٰا أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هٰادٍ ).

در اینجا دو سؤال پیش می آید:

اشاره

1-جمله" إِنَّمٰا أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هٰادٍ "چگونه می تواند پاسخ کافران نسبت به تقاضای معجزه بوده باشد.

جواب این سؤال با توجه به آنچه در بالا گفتیم روشن است زیرا پیامبر، یک خارق العاده گر نیست که به درخواست هر کس و برای هر مقصد و هر منظور دست به اعجاز بزند،وظیفه او در درجه اول انذار یعنی بیم دادن به آنها که در بیراهه می روند و دعوت به صراط مستقیم است البته هر گاه برای تکمیل این انذار و آوردن گمراهان به صراط مستقیم نیاز به اعجازی باشد،مسلما پیامبر کوتاهی نخواهد کرد،ولی در برابر لجوجانی که در این مسیر نیستند هرگز چنین وظیفه ای ندارد.

در واقع قرآن می گوید:این کافران وظیفه اصلی پیامبر را فراموش کرده اند که مساله انذار و دعوت به سوی خدا است و چنین پنداشته اند که وظیفه اصلی او اعجازگری است.

2-منظور از جمله" لِکُلِّ قَوْمٍ هٰادٍ "چیست؟

جمعی از مفسران گفته اند که این هر دو صفت"منذر"و"هادی"به پیامبر بر می گردد و در واقع جمله چنین بوده است انت منذر و هاد لکل قوم:"تو بیم دهنده و هدایت کننده برای هر جمعیتی هستی".

ولی این تفسیر خلاف ظاهر آیه فوق است،چرا که"واو"جمله" لِکُلِّ قَوْمٍ هٰادٍ "را از" إِنَّمٰا أَنْتَ مُنْذِرٌ "جدا کرده است،آری اگر کلمه"هاد"،قبل از " لِکُلِّ قَوْمٍ "بود این معنی کاملا قابل قبول بود ولی چنین نیست.

دیگر اینکه هدف این بوده است که دو قسم دعوت کننده به سوی حق را بیان کند:اول دعوت کننده ای که کارش انذار است،و دیگر دعوت کننده ای که کارش هدایت است.

حتما سؤال خواهید کرد که میان"انذار"و"هدایت"چه تفاوت است؟.

در پاسخ می گوئیم که انذار برای آن است که گمراهان از بیراهه به راه آیند،و در متن صراط مستقیم جای گیرند ولی هدایت برای این است که مردم را پس از آمدن به راه به پیش ببرد.

در حقیقت"منذر"همچون"علت محدثه"و ایجاد کننده است،و هادی به منزله"علت مبقیه"و نگهدارنده و پیش برنده،و این همان چیزی است که ما از آن تعبیر به"رسول"و"امام"می کنیم،رسول،تاسیس شریعت می کند و امام حافظ و نگهبان شریعت است(شک نیست که هدایت کننده بر شخص پیامبر در موارد دیگر اطلاق شده اما به قرینه ذکر منذر در آیه فوق می فهمیم که منظور از هدایت کننده کسی است که راه پیامبر را ادامه می دهد و حافظ و نگهبان

شریعت او است).

*** روایات متعددی که از پیامبر ص در کتب شیعه و اهل تسنن نقل شده که فرمود:"من منذرم و علی هادی است"این تفسیر را کاملا تایید می کند به عنوان نمونه به چند روایت از آنها اشاره می کنیم:

1-"فخر رازی"در ذیل همین آیه در تفسیر این جمله از"ابن عباس"چنین نقل می کند:

وضع رسول اللّٰه یده علی صدره فقال انا المنذر،ثم اوما الی منکب علی(ع)و قال انت الهادی بک یهتدی المهتدون من بعدی: "پیامبر دستش را بر سینه خود گذاشت و فرمود:منم منذر!سپس به شانه علی اشاره کرد و فرمود تویی هادی!و بوسیله تو بعد از من هدایت یافتگان هدایت می شوند" ⁽¹⁾.

این روایت را دانشمند معروف اهل تسنن علامه ابن کثیر در تفسیر خود، و همچنین علامه ابن صباغ مالکی در"فصول المهمه"و گنجی شافعی در "کفایة الطالب"و طبری در تفسیر خود و ابو حیان اندلسی در کتاب تفسیرش به نام"بحر المحیط"و همچنین علامه نیشابوری در تفسیر خویش و گروه دیگری نقل کرده اند.

2-حموینی که از علمای معروف اهل تسنن است در کتاب"فرائد السمطین" از ابو هریره اسلمی چنین نقل می کند:ان المراد بالهادی علی(ع).

3-میرغیاث الدین نویسنده کتاب"حبیب السیر"در جلد دوم کتاب خود صفحه 12 چنین می نویسد،قد ثبت بطرق متعدده انه لما نزل قوله تعالی إِنَّمٰا أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هٰادٍ قال لعلی انا المنذر و انت الهادی بک یا علی یهتدی المهتدون من بعدی"به طرق متعددی نقل شده هنگامی که آیه"

إِنَّمٰا أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هٰادٍ

"نازل شد پیامبر ص به علی ع فرمود من منذرم و تو هادی ای علی!بوسیله تو هدایت یافته گان هدایت می شوند".

آلوسی در"روح المعانی"و شبلنجی در"نور الأبصار"و شیخ سلیمان قندوزی در"ینابیع الموده"نیز این حدیث را به همان عبارت یا نزدیک به آن نقل کرده اند.

گر چه راوی این حدیث در غالب طرق آن ابن عباس است،ولی منحصر به ابن عباس نیست،بلکه از ابو هریره(طبق نقل حموینی)و از خود علی ع (طبق نقل ثعلبی)نیز روایت شده است،آنجا که فرمود

المنذر النبی و الهادی رجل من بنی هاشم یعنی نفسه: "منذر پیامبر است و هدایت کننده مردی از بنی هاشم است که منظور حضرت خود او بود" ⁽¹⁾.

گر چه در این احادیث تصریح به مساله ولایت و خلافت بلافصل نشده است ولی با توجه به اینکه هدایت به معنی وسیع کلمه منحصر به علی ع نبود بلکه همه علمای راستین و یاران خاص پیامبر ص این برنامه را انجام می دادند،معلوم می شود معرفی علی ع به عنوان هادی به خاطر امتیاز و خصوصیتی است که او داشته است،او برترین مصداق هادی بوده و چنین مطلبی جدا از ولایت و خلافت پیامبر ص نخواهد بود.

[سوره الرعد (13): آیات 8 تا 10]

اشاره

اَللّٰهُ یَعْلَمُ مٰا تَحْمِلُ کُلُّ أُنْثیٰ وَ مٰا تَغِیضُ اَلْأَرْحٰامُ وَ مٰا تَزْدٰادُ وَ کُلُّ شَیْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدٰارٍ (8) عٰالِمُ اَلْغَیْبِ وَ اَلشَّهٰادَةِ اَلْکَبِیرُ اَلْمُتَعٰالِ (9) سَوٰاءٌ مِنْکُمْ مَنْ أَسَرَّ اَلْقَوْلَ وَ مَنْ جَهَرَ بِهِ وَ مَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّیْلِ وَ سٰارِبٌ بِالنَّهٰارِ (10)

ترجمه:

8-خدا از جنین هایی که هر انسان یا حیوان ماده ای حمل می کند آگاه است،و نیز از آنچه رحم ها کم می کنند(و پیش از موعد مقرر می زایند)و هم از آنچه افزون می کنند،و هر چیز نزد او مقدار معینی دارد.

9-او از غیب و شهود آگاه است و بزرگ و متعالی است.

10-برای او تفاوت نمی کند کسانی که پنهانی سخن بگویند یا آشکار سازند،و آنها که شبانگاه مخفیانه حرکت می کنند یا در روشنایی روز.

تفسیر:

علم بی پایان خدا.

در این بخش از آیات قسمتی از صفات پروردگار را می خوانیم که هم،بحث توحید را تکمیل می کند و هم بحثهای معاد را.

سخن از علم وسیع پروردگار و آگاهی او بر همه چیز است،همان علمی که سرچشمه نظام آفرینش و شگفتیهای خلقت و دلائل توحید است،همان علمی که پایه معاد و دادگاه بزرگ قیامت است،و در این آیات روی هر دو قسمت (علم به نظام آفرینش و علم به اعمال بندگان)تکیه شده است.

نخست می گوید"خداوند از جنین هایی که هر زن یا هر حیوان ماده حمل

می کند آگاه است"( اَللّٰهُ یَعْلَمُ مٰا تَحْمِلُ کُلُّ أُنْثیٰ ).

"و همچنین آنچه را که رحمها کم می کنند و قبل از موعد مقرر بیرون می ریزند"می داند( وَ مٰا تَغِیضُ الْأَرْحٰامُ ) ⁽¹⁾.

و"همچنین از آنچه از موعد مقرر افزون نگاه می دارند نیز با خبر است" ( وَ مٰا تَزْدٰادُ ).

در تفسیر سه جمله بالا در میان مفسران گفتگو بسیار است:

بعضی همانگونه که در بالا گفتیم آن را اشاره بصورتهای سه گانه حمل دانسته اند، که گاهی به موعد مقرر متولد می شود و گاهی قبل از موقع(گویی زمان لازم را در خود فرو برده است)و گاهی بعد از موعد مقرر تولد می یابد،خداوند همه اینها را می داند و از تاریخ تولد جنین و لحظه آن بی کم و کاست آگاه است،و این از اموری است که هیچکس و هیچ دستگاهی دقیقا نمی تواند آن را مشخص کند، این علم مخصوص ذات پاک پروردگار است و دلیل آن هم روشن است چرا که استعداد رحم ها و جنین ها کاملا متفاوت می باشد،و هیچکس از این تفاوتها دقیقا آگاه نیست.

بعضی دیگر گفته اند که جمله های سه گانه بالا اشاره به سه حالت مختلف از اعمال"رحم"در ایام بارداری است:جمله اول اشاره به خود جنین است که رحم آن را حفظ می کند،و جمله دوم اشاره به خون حیض است که در آن می ریزد و جذب جنین می گردد،و آن را میمکد و در خود فرو می برد،و جمله سوم اشاره به خونهای اضافی است که در ایام حمل،احیانا به خارج ریخته می شود و یا

به هنگام تولد و بعد از آن دفع می گردد ⁽¹⁾.

احتمالات دیگری نیز در تفسیر آیه داده اند که در عین حال هیچیک از آنها با یکدیگر تضاد ندارد،و ممکن است آیه فوق اشاره به مجموع این تفاسیر باشد، هر چند ظاهر همان تفسیر اول است،زیرا جمله"تحمل"،حمل جنین را میرساند و جمله های"تغیض"و"تزداد"به قرینه آن اشاره به کم و زیادی دوران حمل است.

در حدیثی که در کافی از امام باقر ع یا امام صادق ع در تفسیر این آیه نقل شده چنین می خوانیم:

الغیض کل حمل دون تسعة اشهر،و ما تزداد کل شیء یزداد علی تسعة اشهر: "غیض هر حملی است که کمتر از 9 ماه متولد شود و ما تزداد هر چیزی است که از 9 ماه افزون شود".

در دنباله حدیث می فرماید

و کلما رأت المرأة الدم الخالص فی حملها فانها تزداد و بعدد الایام التی زاد فیها فی حملها من الدم: "هر زمان زن، خون خالص در حال حمل ببیند به تعداد ایام آن،بر دوران حملش افزوده می شود"! ⁽²⁾.

سپس قرآن اضافه می کند:"هر چیز در نزد خدا به مقدار و میزان ثابت و معین است"( وَ کُلُّ شَیْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدٰارٍ ).

تا تصور نشود که این کم و زیادها بی حساب و بی دلیل است،بلکه ساعت و ثانیه و لحظه آن حساب دارد،همانگونه که اجزای جنین و خون رحم،همه

دارای حساب و کتاب است.

*** آیه بعد در حقیقت دلیلی است بر آنچه در آیه قبل بیان شد،می گوید:

"خداوند غیب و شهود(پنهان و آشکار)را می داند"( عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ ).

و آگاهی او از غیب و شهود به این دلیل است که"او بزرگ است و متعالی و مسلط بر هر چیز"و به همین دلیل در همه جا حضور دارد،و چیزی از دیدگان علم او پنهان نیست( اَلْکَبِیرُ الْمُتَعٰالِ ).

*** و برای تکمیل این بحث و تاکید بر علم بی پایان او اضافه می کند،"برای خداوند هیچ تفاوتی ندارد کسانی که سخن خود را مکتوم دارند،و یا آنها که آشکار کنند"او همه را می داند و می شنود( سَوٰاءٌ مِنْکُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَ مَنْ جَهَرَ بِهِ ).

"و نیز برای او تفاوت نمی کند،کسانی که مخفیانه در دل شب و در میان پرده های ظلمت گام برمی دارند و آنها که آشکارا در روز روشن به دنبال کار خویش می روند"( وَ مَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّیْلِ وَ سٰارِبٌ بِالنَّهٰارِ ) ⁽¹⁾.

اصولا برای کسی که در همه جا حضور دارد،نور و ظلمت،تاریکی و روشنی، غیب و شهود مفهومی ندارد،او به طور یکسان از همه اینها آگاه و با خبر است.

نکته ها:

اشاره

1-قرآن و جنین شناسی.

در قرآن مجید کرارا به مساله جنین و عجائب و شگفتیها و نظاماتش به عنوان

یک دلیل بر توحید و خداشناسی و علم بی پایان حق اشاره شده است،البته جنین شناسی به عنوان یک علم،بسیار تازه و جوان است،در گذشته اطلاعات محدودی دانشمندان درباره جنین و مراحل مختلف آن داشتند،ولی با پیشرفت علم و دانش، جهش فوق العاده ای در این علم پیدا شد، و اسرار و شگفتیهای فراوانی از این عالم خاموش و بی سر و صدا برای ما مکشوف گشت،بطوری که می توان گفت:یک دنیا درس توحید و خداشناسی در آفرینش جنین و مراحل تحول و تکامل آن نهفته است.

چه کسی می تواند به موجودی که از دسترس همگان بیرون است و به تعبیر قرآن در ظلمات ثلاث قرار گرفته و زندگانیش فوق العاده ظریف و دقیق است، رسیدگی کند و به مقدار لازم مواد غذایی در اختیار او بگذارد،و در تمام مراحل هدایتش کند.

در آیات فوق هنگامی که می گوید:خداوند می داند هر حیوان ماده ای چه در عالم رحم دارد مفهومش این نیست که تنها از جنسیت آن(یعنی نر و ماده بودن)آگاه است،بلکه از تمام مشخصات،استعدادها ذوقها،و نیروهایی که بالقوه در آن نهفته شده آگاه است،اموری که هیچکس با هیچ وسیله ای نمی تواند از آن آگاهی یابد.

بنا بر این وجود این نظامات حساب شده در جنین و رهبری آن در مسیر تکامل دقیق و پیچیده اش جز از یک مبدء عالم و قادر ممکن نیست.

2-همه چیز اندازه دارد.

در آیات مختلفی از قرآن مجید،می خوانیم که هر چیزی محدود به حدی است که از آن حد تجاوز نمیکند،در سوره طلاق آیه 3 می فرماید قَدْ جَعَلَ اللّٰهُ لِکُلِّ شَیْءٍ قَدْراً :"خدا برای هر چیز مقدار و اندازه ای قرار داده است"و در سوره حجر آیه 21 می خوانیم وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلاّٰ عِنْدَنٰا خَزٰائِنُهُ وَ مٰا نُنَزِّلُهُ إِلاّٰ بِقَدَرٍ

مَعْلُومٍ :"هر چیزی خزائنش نزد ما است و جز به مقدار معین آن را نازل نمی کنیم" در آیات مورد بحث نیز خواندیم: وَ کُلُّ شَیْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدٰارٍ .

اینها همه اشاره به آن است که هیچ چیز در این عالم بی حساب نیست،حتی موجوداتی را که گاهی در جهان طبیعت،ما بی حساب و کتاب فرض می کنیم همه آنها دقیقا حساب و کتاب دارند،چه ما بدانیم یا ندانیم،و اصولا حکیم بودن خداوند، نیز مفهومی جز این ندارد،که همه چیز در آفرینش او برنامه و حد و اندازه دارد.

آنچه را از اسرار آفرینش امروز بوسیله علوم دریافته ایم،این حقیقت را کاملا تاکید می کند مثلا خون انسان که حیاتی ترین ماده وجودی او است،و عهده دار رساندن تمام مواد لازم به تمام یاخته های بدن انسان است از بیست و چند ماده ترکیب یافته،نسبت این مواد و اندازه و کیفیت هر یک بقدری دقیق است که با کمترین تغییر سلامت انسان به خطر می افتد و به همین دلیل برای شناخت نارساییهای بدن فورا به سراغ آزمایش خون و اندازه گیری مواد قندی و چربی و اوره و آهن و سایر اجزاء ترکیبیش می روند و از کمی و زیادی این اجزاء فورا به علل نارساییهای بدن و بیماریها پی می برند.

تنها خون انسان نیست که ترکیبی این چنین دقیق دارد،این دقت و محاسبه در سراسر عالم هستی موجود است.

ضمنا با توجه به این نکته روشن می شود که آنچه را گاهی ما بی نظمی ها و نابسامانیهای عالم هستی می پنداریم در واقع مربوط به نارسایی علم و دانش ما است،و یک موحد و خداپرست راستین هیچگاه نمی تواند چنین تصوری در باره عالم داشته باشد،و پیشرفت تدریجی علوم گواه این واقعیت است.

و نیز این درس را می توانیم بیاموزیم که جامعه انسانیت که جزئی از مجموعه نظام هستی است اگر بخواهد سالم زندگی کند باید این اصل( کُلُّ شَیْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدٰارٍ )بر سراسر آن حکومت داشته باشد،از هر گونه افراط و تفریط و کارهایی