مشخصات کتاب

سرشناسه : مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵ -

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر نمونه/ بقلم جمعی از نویسندگان؛ زیرنظر ناصر مکارم شیرازی.

مشخصات نشر : طهران. : دارالکتب الاسلامیه ، ۱۳۵۳.

مشخصات ظاهری : ج.

وضعیت فهرست نویسی : فهرست نویسی توصیفی

یادداشت : فهرستنویسی براساس جلد دوم، ۱۳۵۳.

یادداشت : کتابنامه.

شماره کتابشناسی ملی : ۵۴۲۴۵

(15) سوره حجر جلد یازدهم از آغاز سوره حجر و آغاز جزء 14 قرآن این سوره در مکه نازل شده و 99 آیه است

اشاره

محتوای سوره حجر

سوره حجر بنا بر مشهور میان مفسران از سوره های مکی است،و بنا به نقل از فهرست ابن ندیم در تاریخ القرآن پنجاه و دومین سوره ای است که در سرزمین مکه بر پیامبر اکرم ص نازل شده است و مجموع آیات آن به اتفاق همه مفسران 99 آیه است.

به همین دلیل همان آهنگ و لحن سوره های مکی کاملا در آن منعکس است،زیرا همانگونه که سابقا گفته ایم سوره های مکی بیشتر روی چند موضوع تکیه می کند:روی معارف اسلامی مخصوصا توحید و معاد،و روی انذار مشرکان و گنهکاران و ستمگران،و روی درسهای عبرتی که در تاریخ پیشینیان وجود داشته است.

لذا می توان محتوای این سوره را در هفت بخش خلاصه کرد:

1-آیات مربوط به مبدء عالم هستی و ایمان به او از طریق مطالعه در اسرار آفرینش.

2-آیات مربوط به معاد و کیفر بدکاران.

3-اهمیت قرآن و عظمت این کتاب آسمانی.

4-داستان آفرینش آدم و سرکشی ابلیس و سرانجام کار او،و به عنوان یک هشدار و بیدار باش برای همه انسانها! 5-اشاره به سرگذشت اقوامی همچون قوم لوط و صالح و شعیب،برای تکمیل این هشدار.

6-انذار و بشارت و اندرزهای مؤثر و تهدیدهای کوبنده و تشویقهای جالب.

7-دعوت از پیامبر به مقاومت و دلداری او در برابر توطئه های شدید مخالفان که مخصوصا در محیط مکه بسیار زیاد و خطرناک بود.

نام این سوره از آیه هشتادم که در باره اصحاب حجر(قوم صالح)سخن می گوید انتخاب شده است،چرا که در این سوره پنج آیه در باره اصحاب حجر است،و تنها سوره ای است که از قوم صالح به عنوان اصحاب حجر نام می برد،که شرح آن در تفسیر آیات 80 تا 84 به خواست خدا خواهد آمد.

[سوره الحجر (15): آیات 1 تا 5]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>الر تِلْکَ آیٰاتُ اَلْکِتٰابِ وَ قُرْآنٍ مُبِینٍ (1) رُبَمٰا یَوَدُّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ کٰانُوا مُسْلِمِینَ (2) ذَرْهُمْ یَأْکُلُوا وَ یَتَمَتَّعُوا وَ یُلْهِهِمُ اَلْأَمَلُ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ (3) وَ مٰا أَهْلَکْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ إِلاّٰ وَ لَهٰا کِتٰابٌ مَعْلُومٌ (4) مٰا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهٰا وَ مٰا یَسْتَأْخِرُونَ (5)

ترجمه:

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر 1-الر-این آیات کتاب و قرآن مبین است.

2-کافران(هنگامی که آثار شوم اعمال را ببینند)چه بسا آرزو می کنند مسلمان بودند! 3-بگذار آنها بخورند و بهره گیرند و آرزوها آنان را غافل سازد،ولی به زودی خواهند فهمید 4-ما(اهل)هیچ شهر و دیاری را هلاک نکردیم مگر اینکه اجل معین(و زمان تغییر ناپذیری)داشتند.

5-هیچ گروهی از اجل خود پیشی نمی گیرد و از آن عقب نخواهد افتاد.

تفسیر:

آرزوهای بیجا!

باز در آغاز این سوره با حروف مقطعه"الف،لام،راء"برخورد میکنیم، که نمایانگر ترکیب این کتاب بزرگ آسمانی که راهگشای همه انسانها به سوی سعادت می باشد،از حروف ساده الفباء است،همین ماده خامی که در اختیار همه افراد بشر حتی کودکان دو سه ساله قرار دارد،و این نهایت درجه اعجاز است که از چنان مصالحی چنین محصول بی نظیری ساخته شود.

و لذا بلا فاصله بعد از آن می گوید:"اینها آیات کتاب آسمانی و قرآن آشکار است"( تِلْکَ آیٰاتُ الْکِتٰابِ وَ قُرْآنٍ مُبِینٍ ).

می دانیم"تلک"اسم اشاره به دور است،در حالی که قاعدتا باید در اینجا "هذه"(اسم اشاره به نزدیک)به کار رود، ولی چنان که سابقا هم گفته ایم در ادبیات عرب(و حتی در زبان فارسی)گاهی برای بیان عظمت چیزی از اسم اشاره به دور استفاده می شود،یعنی آن چنان عظمت دارد که گویی در آسمانها در یک فاصله دور دست،از ما قرار گرفته و این درست به آن میماند که گاهی در حضور شخص بزرگی می گوئیم"اگر آن سرور اجازه دهند ما دست به چنین اقدامی می زنیم"کلمه"آن"در اینجا برای بیان عظمت مقام او است،همانگونه که ذکر"قرآن"به صورت"نکره"نیز برای بیان عظمت است.

و به هر حال ذکر"قرآن"بعد از"کتاب"در حقیقت به عنوان تاکید است،و توصیف آن به"مبین"برای این است که بیان کننده حقایق و روشنگر حق از باطل می باشد.

و اینکه بعضی از مفسران احتمال داده اند"کتاب"در اینجا اشاره به تورات و انجیل است،بسیار بعید به نظر می رسد.

*** سپس به آنها که در لجاجت و مخالفت با این آیات روشن الهی اصرار می ورزند هشدار می دهد روزی فرا می رسد که اینها از نتائج شوم کفر و تعصب کورکورانه و لجاجت خویش پشیمان خواهند شد و"چه بسا این کافران آرزو می کنند که ای کاش مسلمان بودند"( رُبَمٰا یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ کٰانُوا مُسْلِمِینَ ).

بنا بر این منظور از"یود"(دوست می دارند)-همانگونه که در تفسیر "المیزان"بیان شده دوست داشتن به معنی"تمنی"و آرزو کردن است،و ذکر کلمه"لو"دلیل بر آنست که آنها آرزوی اسلام را در زمانی می کنند که قدرت بازگشت به سوی آن را ندارند،و این خود قرینه ای خواهد بود بر اینکه این تمنی و آرزو در جهان دیگر و پس از مشاهده نتائج اعمالشان است.

حدیثی که از امام صادق ع در این زمینه نقل شده نیز کاملا این معنی را تایید می کند

ینادی مناد یوم القیامة یسمع الخلائق انه لا یدخل الجنة الا مسلم فثم یود سائر الخلائق انهم کانوا مسلمین: "روز قیامت که می شود کسی صدا می زند به گونه ای که همه مردم می شنوند(که امروز)جز افرادی که اسلام آورده اند داخل بهشت نمی شوند در این هنگام سایر مردم آرزو می کنند که ای کاش مسلمان بودند ⁽¹⁾".

و نیز از پیامبر بزرگ اسلام ص نقل شده هنگامی که دوزخیان در دوزخ گرد می آیند و گروهی از مسلمانان خطا کار را،با آنها قرار می دهند،کفار به مسلمین می گویند مگر شما مسلمان نبودید؟در پاسخ می گویند:آری بودیم، و آنها در جواب می گویند پس اسلام شما هم نیز به حالتان سودی نداشت!چون

شما هم با ما در یک جا هستید!.

آنها می گویند:ما گناهان(بزرگی)داشتیم که به خاطر آن به این سرنوشت گرفتار شدیم(این اعتراف به گناه و تقصیر و آن سرزنش دشمن سبب می شود که) خداوند دستور می دهد هر فرد با ایمان و مسلمانی در دوزخ است خارج سازید در این هنگام کفار می گویند ای کاش ما نیز اسلام آورده بودیم ⁽¹⁾.

این احتمال نیز در تفسیر آیه وجود دارد که در میان کافران افرادی هستند که هنوز پرتوی از و جدان بیدار در دلهای آنها هست و هنگامی که دعوت پیامبر اسلام و این آیات کتاب مبین با آن محتوای دلپسند را می بینند در اعماق دل به آن علاقمند می شوند و آرزو می کنند که ای کاش مسلمان بودند،ولی تعصبها و لجاجتها و یا منافع مادی به آنها اجازه نمی دهد که این واقعیت بزرگ را بپذیرند و لذا هم چنان در زندان کفر و بی ایمانی محصور می مانند.

یکی از دوستان با ایمان و مجاهد ما که به اروپا رفته بود می گفت هنگامی که من مزایای اسلام را برای یکی از مسیحیان می شمردم او که آدم منصفی بود در پاسخ به من گفت:من براستی به شما تبریک می گویم که پیرو چنین مذهبی هستید،ولی چه کنیم که شرائط زندگی ما به ما اجازه نمی دهد که دست از آئین خود برداریم! جالب اینکه در بعضی از روایات اسلامی می خوانیم هنگامی که فرستاده پیامبر ص نامه آن حضرت را برای قیصر روم آورد،او به طور خصوصی در برابر فرستاده پیامبر ص اظهار ایمان نمود و حتی میل داشت رومیان را به آئین توحید بخواند،اما فکر کرد قبلا آنها را آزمایش کند همین که لشکریانش احساس

کردند که او می خواهد آئین نصرانیت را ترک گوید، قصر او را محاصره کردند او فورا به آنها اظهار داشت که منظورم آزمایش شما بود بجای خود برگردید،سپس بفرستاده پیامبر گفت من میدانم که پیامبر شما از ناحیه خدا است.و همانست که ما انتظار او را داشتیم ولی چه کنم که من می ترسم حکومتم از دستم برود و جانم در خطر است ⁽¹⁾.

ولی به هر حال باید توجه داشت که این دو تفسیر هیچگونه تضادی با هم ندارند و ممکن است آیه اشاره به پشیمانی گروه هایی از کافران در آن جهان و این جهان باشد،در حالی که نه آنجا و نه اینجا قدرت بازگشت-به جهات متفاوتی- ندارند!(دقت کنید).

*** سپس با لحنی بسیار کوبنده می گوید:ای پیامبر"اینها را به حال خود بگذار(تا همچون چهار پایان)بخورند،و از لذتهای این زندگی ناپایدار بهره گیرند،و آرزوها آنها را از این واقعیت بزرگ غافل سازد ولی بزودی خواهند فهمید"( ذَرْهُمْ یَأْکُلُوا وَ یَتَمَتَّعُوا وَ یُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ ).

اینها چون حیواناتی هستند که جز اصطبل و علف،و جز لذت مادی چیزی نمی فهمند و هر حرکتی دارند برای رسیدن به همین ها است.

پرده های غرور و غفلت و آرزوهای دور و دراز چنان بر قلب آنها افتاده، و آنها را به خود مشغول ساخته که دیگر توانایی درک واقعیتی را ندارند.

اما آن گاه که سیلی اجل به صورت آنها نواخته شود،و پرده های غفلت و غرور از مقابل چشمانشان کنار رود،و خود را در آستانه مرگ و یا در عرصه قیامت ببینند،آری آن گاه می فهمند که چه اندازه در غفلت و تا چه حد زیانکار

و بدبخت بوده اند،و چگونه گرامی ترین سرمایه ها را برای هیچ از دست دادند؟! *** در آیه بعد برای اینکه گمان نکنند این مهلت و تمتع از لذائذ دنیا پایان ناپذیر است،اضافه می کند:"ما هیچ گروهی را در هیچ شهر و آبادی نابود نکردیم مگر اینکه آنها،اجل معین و زمان تغییرناپذیری داشتند"( وَ مٰا أَهْلَکْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ إِلاّٰ وَ لَهٰا کِتٰابٌ مَعْلُومٌ ). و"هیچ امت و جمعیتی از اجل معین خود پیشی نمی گیرد،و هیچیک نیز عقب نخواهد افتاد"( مٰا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهٰا وَ مٰا یَسْتَأْخِرُونَ ).

سنت الهی همه جا این بوده که به قدر کافی مهلت برای تجدید نظر و بیداری و آگاهی بدهد،حوادث دردناک،و وسائل رحمت را یکی پس از دیگری میفرستد، تهدید می کند،تشویق می کند،اخطار می نماید تا حجت بر همه تمام شود.

ولی هنگامی که این مهلت به پایان رسید سرنوشت قطعی دامنشان را خواهد گرفت،دیر و زود،به خاطر مصالح تربیتی،ممکن است اما به اصطلاح سوخت و سوز ندارد! آیا توجه به همین واقعیت کافی نیست تا همگان از سرنوشت گذشتگان عبرت گیرند،و از مدت مهلت الهی برای بازگشت و اصلاح،استفاده کنند؟آیا باید باز هم نشست تا سرنوشت شوم اقوام گمراه و ستمگر پیشین درباره خود ما نیز تکرار گردد،و بجای اینکه از پیشینیان عبرت گیریم،عبرتی شویم برای آیندگان؟! ضمنا از دو آیه اخیر فلسفه بیان"تاریخ گذشتگان به طور مکرر"در آیات قرآن حتی در همین سوره ای که از آن بحث می کنیم روشن می شود.

نکته:

آرزوهای دراز عامل بزرگ غفلت

بدون شک امید و آرزو و یا به تعبیر عرب"امل"عامل حرکت چرخهای زندگی انسانها است،که حتی اگر یک روز از دلهای مردم جهان برداشته شود، نظام زندگی به هم می ریزد،و کمتر کسی دلیلی بر فعالیت و تلاش و جنب و جوش خود پیدا می کند.

حدیث معروفی که از پیامبر ص نقل شد

الامل رحمة لامتی و لو لا الامل ما رضعت والدة ولدها و لا غرس غارس شجرا: "امید مایه رحمت امت من است،اگر نور امید نبود هیچ مادری فرزند خود را شیر نمی داد، و هیچ باغبانی نهالی نمی کاشت" ⁽¹⁾اشاره به همین واقعیت است.

ولی همین عامل حیات و حرکت اگر از حد بگذرد و به صورت"آرزوی دور و دراز"در آید بدترین عامل انحراف و بدبختی است،و درست همانند آب باران است که مایه حیات است اما این آب اگر از حد گذشت مایه غرق شدن و نابودی خواهد شد.

این آرزوی کشنده همان است که آیات فوق روی آن تکیه کرده و آن را مایه بی خبری از خدا و حق و حقیقت می شمارد،این آرزوها و امیدهای دور و دراز چنان انسان را به خود مشغول می دارد و غرق در عالمی از تخیل می سازد،که از زندگی و هدف نهائیش به کلی بیگانه می شود.

حدیث معرفی که در نهج البلاغه از علی ع نقل شده نیز بیان گویایی برای این واقعیت است:

ایها الناس ان اخوف ما اخاف علیکم اثنان:اتباع الهوی و طول الامل،اما اتباع الهوی فیصد عن الحق،و اما طول الامل فینسی الآخرة: "ای مردم مخوفترین چیزی که بر شما از آن می ترسم دو چیز است:

پیروی از هوا و هوسها،و آرزوهای دراز،چرا که پیروی از هوسها شما را از حق باز می دارد،و آرزوی دراز آخرت را بدست فراموشی می سپارد" ⁽¹⁾.

و براستی چه افراد با استعداد و شایسته و لایقی که بر اثر گرفتاری در دام آرزوی دراز به موجودات ضعیف و مسخ شده ای مبدل گشتند که نه تنها به حال جامعه شان مفید نیفتادند،بلکه منافع شخصی خود را نیز پایمال کردند،و از هر گونه تکامل نیز بازماندند آن چنان که در دعای کمیل می خوانیم و حبسنی عن نفعی بعد املی:"آرزوی دراز مرا از منافع واقعیم محروم ساخت"! اصولا آرزو که از حد گذشت،دائما انسان را در رنج و تعب وا می دارد، شب و روز باید تلاش کند به گمان خود دنبال سعادت و رفاه می رود در حالی که چیزی جز بدبختی و شقاوت برای او فراهم نمی شود،و این گونه افراد غالبا در همین حال جان می دهند و زندگی دردناک و غم انگیزشان مایه عبرت است برای آنها که چشم و گوش بینا و شنوا دارند.

[سوره الحجر (15): آیات 6 تا 8]

اشاره

وَ قٰالُوا یٰا أَیُّهَا اَلَّذِی نُزِّلَ عَلَیْهِ اَلذِّکْرُ إِنَّکَ لَمَجْنُونٌ (6) لَوْ مٰا تَأْتِینٰا بِالْمَلاٰئِکَةِ إِنْ کُنْتَ مِنَ اَلصّٰادِقِینَ (7) مٰا نُنَزِّلُ اَلْمَلاٰئِکَةَ إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ مٰا کٰانُوا إِذاً مُنْظَرِینَ (8)

ترجمه:

6-و گفتند ای کسی که"ذکر"(قرآن)بر تو نازل شده،مسلما دیوانه ای!! 7-اگر راست می گویی چرا فرشتگان را برای ما نمی آوری؟! 8-(اما اینها باید بدانند)ما فرشتگان را جز به حق نازل نمی کنیم و هر گاه نازل شوند دیگر به اینها مهلت داده نمی شود(و در صورت انکار به عذاب الهی نابود می گردند)

تفسیر:

تقاضای نزول فرشتگان

در این آیات نخست به موضع گیریهای خصمانه کفار در مقابل قرآن و پیامبر ص اشاره کرده،می گوید:آنها گفتند ای کسی که قرآن بر تو نازل شده به طور قطع سوگند یاد می کنیم که دیوانه ای"!( وَ قٰالُوا یٰا أَیُّهَا الَّذِی نُزِّلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ إِنَّکَ لَمَجْنُونٌ ).

و این تعبیر نهایت گستاخی و جسارت آنها را در برابر پیامبر ص مجسم می کند.

از یک سو تعبیر به یٰا أَیُّهَا الَّذِی (ای کسی که!...)از سوی دیگر تعبیر به نُزِّلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ که به عنوان استهزاء و انکار قرآن می گفتند،و از سوی سوم تاکید آنها بر جنون پیامبر ص بوسیله"ان"و"لام قسم".

آری افراد لجوج و بی مایه هنگامی که در برابر یک عقل بزرگ و بی مانند

قرار بگیرند یکی از نخستین وصله هایی که به او می چسبانند جنون است،چرا که مقیاس را عقل کوچک و ناتوان خودشان قرار می دهند و هر چه به این مقیاس نگنجد در نظر آنها بی عقلی و دیوانگی است!.

اینگونه افراد،تعصب خاصی روی مسائل موجود محیطشان دارند هر چند گمراهی و ضلالت باشد،لذا با هر دعوت تازه ای به عنوان دعوت غیر عاقلانه مبارزه می کنند،از نوآوریها وحشت دارند،و سخت به سنتهای غلط پایبندند.

علاوه بر این،دنیا پرستان که همه چیز را با معیارهای مادی می سنجند، اگر با انسانی برخورد کنند که حاضر است همه منافع مادی خویش و حتی جان خود را در راه رسیدن به یک هدف معنوی از دست دهد باور نمی کنند که او عاقل باشد،چرا که عقل در عرف آنها،تهیه اموال بیشتر،همسر زیباتر و زندگی مرفه تر و مقام و منصب ظاهری بالاتر است! کاملا روشن است که با این تفکر اگر ببینند کسی در برابر بهترین اموال و زنان و پستها می گوید"اگر خورشید آسمان را در یک دست من،و ماه را در دست دیگرم قرار دهید،و به جای حکومت بر محیط کوچک شما بر تمام منظومه شمسی حکومت کنم،دست از دعوت خویش بر نخواهم داشت"جز اینکه او را مجنون خطاب کنند،کار دیگری نخواهند داشت.

و عجب اینکه این نابخردان وصله هایی به رهبران الهی می چسباندند که گاهی کاملا با هم ضد و نقیض بود،گاهی آنها را"دیوانه"می خواندند و گاهی "ساحر"،با اینکه ساحر کسی است که باید از زیرکی و هوشیاری خاصی برخوردار باشد و درست در نقطه ضد دیوانه است.

*** آنها نه تنها چنین نسبتهای نابخردانه ای به پیامبر ص می دادند بلکه برای بهانه جویی می گفتند:"اگر راست می گویی چرا فرشتگان را برای ما نمیاوری"!

تا تصدیق گفتار تو کنند و ما ایمان بیاوریم( لَوْ مٰا تَأْتِینٰا بِالْمَلاٰئِکَةِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ ).

*** خداوند به آنها چنین پاسخ می گوید:"ما ملائکه را جز به حق نازل نمی کنیم"( مٰا نُنَزِّلُ الْمَلاٰئِکَةَ إِلاّٰ بِالْحَقِّ ).

"و اگر فرشتگان نازل شوند(و حقیقت برای آنها جنبه شهود و حسی پیدا کند)و بعد ایمان نیاورند،دیگر به آنها مهلت داده نخواهد شد"و به عذاب الهی نابود می گردند( وَ مٰا کٰانُوا إِذاً مُنْظَرِینَ ).

در تفسیر جمله مٰا نُنَزِّلُ الْمَلاٰئِکَةَ إِلاّٰ بِالْحَقِّ مفسران،بیانات مختلفی دارند:

1-بعضی گفته اند منظور این است که ما نازل کردن فرشتگان را به عنوان اعجاز تنها برای آشکار شدن حق انجام خواهیم داد،نه به عنوان بهانه جویی که ببینند و باز هم ایمان نیاورند،و به تعبیر دیگر اعجاز بازیچه نیست که جنبه اقتراحی داشته باشد،بلکه برای اثبات حق است،و این امر به قدر کافی برای آنها که خواهان حقند ثابت شده،چرا که پیامبر اسلام ص با در دست داشتن این قرآن و اعجازهای دیگر رسالت خود را به ثبوت رسانده است.

2-منظور از"حق"،همان مجازات نهایی دنیوی و بلای نابود کننده و به تعبیر دیگر"عذاب استیصال"است،یعنی اگر فرشتگان نازل شوند و آنها هم ایمان نیاورند-که با لجاجتی که در آنها هست نخواهند آورد-توأم با نابودی آنها خواهد بود.

جمله دوم آیه( وَ مٰا کٰانُوا إِذاً مُنْظَرِینَ )نیز تاکیدی بر همین معنی است، اما بنا به تفسیر اول مطلب تازه ای را می گوید.

3-احتمال دیگر اینکه"حق"به معنی"مرگ"است،یعنی فرشتگان تنها به هنگام مرگ و قبض روح نازل می گردند نه زمان دیگر.

ولی این تفسیر بسیار بعید به نظر می رسد،چرا که ما در قرآن در داستان ابراهیم و لوط و حتی در مورد مسلمانان در بعضی جنگها می خوانیم که فرشتگان بر آنها نازل شدند.

4-"حق"به معنی شهود است یعنی تا در این عالم دنیا است پرده ها جلو چشم او را گرفته،و از دیدن اینگونه حقایق که مربوط به جهان ما وراء ماده است ناتوان است،تنها در جهان دیگر که پرده ها کنار می رود و عالم شهود است، می تواند فرشتگان الهی را ببیند.

این تفسیر نیز همان اشکال تفسیر سوم را دارد،چرا که حتی قوم لوط که افراد بی ایمان و گمراهی بودند،فرشتگان مامور عذاب را در این دنیا دیدند ⁽¹⁾بنا بر این تنها دو تفسیر اول و دوم با ظاهر آیه سازگار است.

اما اینکه در ذیل این آیه می خوانیم اگر بعد از اینهمه دلائل روشن باز هم به تقاضای آنها دائر بر ارائه معجزه حسی ترتیب اثر داده شود دیگر به آنها مهلت داده نخواهد شد،برای این است که در چنین حالتی به تمام معنی برای آنها اتمام حجت می گردد،و تمام بهانه ها قطع،می شود،و چون مهلت زندگی به منظور اتمام حجت و احتمال تجدید نظر و بازگشت به سوی حق است،و چنین چیزی در مورد اینگونه افراد معنی ندارد پایان عمر آنها اعلام می گردد و به مجازاتی که استحقاق آن را دارند می رسند(دقت کنید).

[سوره الحجر (15): آیه 9]

اشاره

إِنّٰا نَحْنُ نَزَّلْنَا اَلذِّکْرَ وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ (9)

ترجمه:

9-ما قرآن را نازل کردیم،و ما بطور قطع آن را پاسداری می کنیم.

تفسیر:

اشاره

حفظ قرآن از دستبردها!

به دنبال بهانه جوئیهای کفار و حتی استهزای آنها نسبت به پیامبر ص و قرآن که در آیات گذشته آمده بود،در آیه مورد بحث یک واقعیت بزرگ و پر اهمیت را به عنوان دلداری به پیامبر از یک سو و اطمینان خاطر همه مؤمنان راستین از سوی دیگر بیان می کند و آن اینکه:

"ما این قرآن را که مایه تذکر است نازل کردیم،و ما به طور قطع آن را حفظ خواهیم کرد"( إِنّٰا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ ).

چنان نیست که این قرآن بدون پشتوانه باشد،و آنها بتوانند آفتاب وجودش را با گل بپوشانند و یا نور و شعاعش را با پف کردن خاموش کنند که این چراغی است که ایزد آن را برافروخته است،و این آفتابی است که غروب و افول نخواهد داشت.

این گروه اندک و ناتوان که سهل است،اگر همه جباران و زورمندان و سیاستمداران ستمگر و اندیشمندان منحرف و رزم آوران جهان دست به دست هم بدهند که نورش را خاموش کنند،توانایی نخواهند داشت،چرا که خداوند حفظ و پاسداری از آن را به عهده گرفته است.

در اینکه منظور از محافظت و پاسداری قرآن در برابر چه اموری است، باز مفسران تفسیرهای گوناگونی دارند:

1-بعضی گفته اند در برابر تحریف و تغییر و زیاده و نقصان است.

2-بعضی دیگر گفته اند در برابر فنا و نابودی تا آخر جهان.

3-بعضی دیگر گفته اند در برابر منطقهای گمراه کننده ضد قرآنی.

ولی این تفاسیر نه تنها با هم تضادی ندارند بلکه در مفهوم عام" إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ " داخلند چرا این محافظت و پاسداری را که به صورت مطلق و به اصطلاح با حذف متعلق آمده است در یک بعد خاص محصور و محدودش کنیم.

حق این است که،خداوند طبق ظاهر آیه فوق وعده داده که آن را از هر نظر حفظ و پاسداری کند:محافظت از هر گونه تحریف و محافظت از فنا و نابودی و محافظت از سفسطه های دشمنان وسوسه گر.

اما اینکه بعضی از قدمای مفسرین احتمال داده اند که منظور،محافظت شخص"پیامبر"است و ضمیر"له"به پیامبر ص باز می گردد،زیرا کلمه "ذکر"به شخص پیغمبر در بعضی از آیات قرآن(سوره طلاق آیه 10)اطلاق شده بسیار بعید به نظر می رسد.

زیرا در آیات قبل آیه مورد بحث کلمه"ذکر"صریحا به معنی"قرآن" آمده و این آیه که به دنبال آن آمده مسلما به همان معنی اشاره می کند.

بحث در عدم تحریف قرآن

معروف و مشهور در میان همه دانشمندان شیعه و اهل تسنن اینست که هیچگونه تحریفی در قرآن روی نداده است،و قرآنی که امروز در دست ماست درست همان قرآنی است که بر پیامبر اکرم ص نازل شده،و حتی کلمه و حرفی از آن کم و زیاد نگردیده است.

در میان علمای بزرگ شیعه از قدماء و متاخرین از جمله کسانی را که به این حقیقت تصریح کرده اند دانشمندان زیر را می توان نام برد:

1-مرحوم شیخ طوسی که به شیخ الطائفه معروف است،او در اول تفسیر

معروفش(تبیان)بحث روشن و صریح و قاطعی در این زمینه دارد.

2-سید مرتضی که از اعاظم علمای امامیه در قرن چهارم هجری است.

3-رئیس المحدثین مرحوم صدوق محمد بن علی بن بابویه او در بیان عقائد امامیه می گوید:"اعتقاد ما اینست که هیچگونه تحریفی در قرآن رخ نداده است".

4-مفسر بزرگ مرحوم طبرسی نیز در مقدمه تفسیرش بحث گویایی در این زمینه دارد.

5-مرحوم کاشف الغطاء که از بزرگان علمای متاخرین است.

6-مرحوم محقق یزدی در کتاب عروة الوثقی عدم تحریف قرآن را از جمهور مجتهدین شیعه نقل می کند.

7-و نیز این عقیده از بسیاری از بزرگانی دیگر مانند"شیخ مفید"و شیخ بهایی""قاضی نور اللّٰه"و سایر محققین شیعه نقل شده است.

بزرگان و محققین اهل سنت نیز غالبا بر همین عقیده اند.

هر چند وقوع تحریف در قرآن از بعضی از محدثین شیعه و اهل سنت که اطلاعات ناقصی در باره قرآن داشته اند نقل شده که با روشنگری بزرگان دانشمندان دو مذهب این عقیده ابطال و به دست فراموشی سپرده شده است.

تا آنجا که مرحوم سید مرتضی در جواب"المسائل الطرابلسیات" می گوید:"صحت نقل قرآن آن قدر واضح و روشن است که مانند اطلاع ما از شهرهای معروف دنیا و حوادث بزرگ تاریخی و کتب مشهور و معروف است".

آیا فی المثل هیچکس می تواند در وجود شهرهایی همچون مکه و مدینه و یا همچون لندن و پاریس شک کند هر چند هرگز به هیچیک از این شهرها مسافرت نکرده باشد؟!و آیا کسی می تواند مساله حمله مغول را به ایران و یا

انقلاب کبیر فرانسه و یا جنگ جهانی اول و دوم را منکر شود؟! چرا نمی تواند بخاطر اینکه همه اینها بتواتر بما رسیده است،آیات قرآن نیز همین گونه است به شرحی که بعدا بیان خواهیم کرد.

و اگر افراد مغرضی خواسته اند برای تفرقه میان شیعه و اهل تسنن اعتقاد به تحریف را به شیعه نسبت دهند دلیل بر باطل بودن ادعایشان کتب بزرگ علمای تشیع است.

این عجیب نیست که فردی همچون"فخر رازی"-که می دانیم در مسائل مربوط به"شیعه"حساسیت و تعصب خاصی دارد-در ذیل آیه مورد بحث-بگوید این آیه( إِنّٰا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ )دلیل بر ابطال قول شیعه است که قائل به تغییر و زیاده و نقصان در قرآن شده اند! صریحا باید گفت:اگر منظور او،بزرگان و محققان شیعه است که هیچیک چنین اعتقادی را نداشته و ندارند،و اگر منظور وجود قول ضعیفی در این زمینه در میان شیعه است،نظیر آن در میان اهل سنت نیز وجود دارد که نه آنها به آن اعتنا کرده اند و نه ما.

محقق معروف"کاشف الغطاء"در کتابش کشف الغطاء چنین می گوید:

لا ریب انه(ای القرآن)محفوظ من النقصان بحفظ الملک الدیان کما دل علیه صریح القرآن و اجماع العلماء فی کل زمان و لا عبرة بنادر:

"شک نیست که قرآن از هر گونه کمبود(و تحریف)در پرتو حفظ خداوند محفوظ مانده است،همانگونه است که صریح قرآن و اجماع علما در هر عصر و زمان به این امر گواهی می دهد و مخالفت افراد نادری اصلا قابل ملاحظه نیست(تفسیر آلاء الرحمن صفحه 35).

تاریخ اسلام از اینگونه نسبتهای ناروا که سرچشمه ای جز تعصب ندارد فراوان دیده است،و ما می دانیم عامل پیدایش قسمتی از این سوء تفاهمها دشمنانی

بوده اند که به اینگونه مسائل دامن می زدند و سعی داشتند که هرگز وحدتی میان صفوف مسلمین برقرار نشود.

کار به آنجا رسیده که نویسنده معروف حجازی"عبد اللّٰه علی القصیمی" در کتاب خود"الصراع"ضمن مذمت از شیعه می گوید:

"شیعه ها همواره از دشمنان مساجد بوده اند!و به همین دلیل کسی که در شهرهای شیعه نشینی حرکت کند از شمال تا به جنوب،و از شرق تا به غرب! کمتر مسجد می بیند! ⁽¹⁾.

خوب فکر کنید ما از شمارش اینهمه مساجد در خیابانها و کوچه ها و بازارها و حتی پس کوچه ها در شهرهای شیعه نشین خسته می شویم،گاهی آن قدر مسجد در یک نقطه زیاد است که صدای عده ای بلند می شود و می گویند بس است بیائید به کارهای دیگر بپردازیم،ولی با اینحال می بینیم که نویسنده معروفی با این صراحت سخنی می گوید که برای ما که در این مناطق زندگی می کنیم تنها اسباب خنده است،بنا بر این از نسبت دادن فخر رازی نیز نباید زیاد تعجب کرد.

دلائل عدم تحریف قرآن:

1-در مورد عدم تحریف قرآن دلائل فراوانی در دست داریم که از همه روشنتر،بعد از آیه فوق و بعضی دیگر از آیات قرآن،سیر تاریخی این کتاب بزرگ آسمانی است.

مقدمة این نکته لازم به یادآوری است که آن اقلیت ضعیفی که احتمال تحریف قرآن را داده اند تنها در مورد کم شدن آنست و گر نه احدی این احتمال

را نداده که بر قرآن موجود چیزی افزوده شده باشد(دقت کنید).

از این که بگذریم اگر به این موضوع دقت کنیم که قرآن برای مسلمانان همه چیز بوده قانون اساسی،دستور العمل زندگی،برنامه حکومت،کتاب مقدس آسمانی،و رمز عبادت،روشن می شود که اصولا کم و زیاد در آن امکان نداشته است.

قرآن کتابی بود که مسلمانان نخستین همواره در نمازها،در مسجد،در خانه،در میدان جنگ،بهنگام روبرو شدن با دشمنان و بعنوان استدلال بر حقانیت مکتب از آن استفاده می کردند حتی از تواریخ اسلامی استفاده می شود که تعلیم قرآن را مهر زنان قرار می دادند!،و اصولا تنها کتابی که در همه محافل مطرح بوده و هر کودکی را از آغاز عمر با آن آشنا می کردند و هر کس میخواست درسی از اسلام به خواند آن را به او تعلیم می دادند همین قرآن مجید بود.

آیا با چنین وضعی کسی احتمال می دهد که دگرگونی در این کتاب آسمانی رخ دهد،بخصوص اینکه ما در آغاز جلد اول همین تفسیر ثابت کردیم که قرآن به صورت یک مجموعه با همین شکل فعلی در عصر خود پیامبر جمع آوری شده بود،و مسلمانان سخت به یاد گرفتن و حفظ آن اهمیت می دادند،و اصولا شخصیت افراد در آن عصر تا حد زیادی به این شناخته می شد که چه اندازه از آیات قرآن را حفظ کرده بودند.

عدد حافظان قرآن به اندازه ای زیاد بود که در تواریخ می خوانیم در یکی از جنگها که زمان ابو بکر واقع شد چهارصد نفر از قاریان قرآن به قتل رسیدند ⁽¹⁾.

و در داستان"بئر معونه"(یکی از آبادیهای نزدیک مدینه)و جنگی که در آن منطقه در حیات پیامبر ص اتفاق افتاد می خوانیم که جمع کثیری

از قاریان قرآن از اصحاب پیامبر در حدود 70 نفر شربت شهادت نوشیدند ⁽¹⁾.

از اینها و نظائر اینها روشن می شود که حافظان و قاریان و معلمان قرآن آن قدر زیاد بودند که تنها در یک میدان جنگ این تعداد از آنها شربت شهادت نوشیدند.

و باید چنین باشد چرا که گفتیم قرآن فقط قانون اساسی برای مسلمانان نبود،بلکه همه چیز آنها را تشکیل می داد،مخصوصا در آغاز اسلام هیچ کتابی جز آن نداشتند و تلاوت و قرائت و حفظ و تعلیم و تعلم مخصوص به قرآن بود.

قرآن یک کتاب متروک در گوشه خانه و یا مسجد که گرد و غبار فراموشی روی آن نشسته باشد نبود تا کسی از آن کم یا بر آن بیافزاید.

مساله حفظ قرآن بعنوان یک سنت و یک عبادت بزرگ همیشه در میان مسلمانان بوده و هست،حتی پس از آنکه قرآن به صورت یک کتاب تکثیر شد و در همه جا پخش گردید و حتی بعد از پیدایش صنعت چاپ که سبب شد این کتاب بعنوان پرنسخه ترین کتاب در کشورهای اسلامی چاپ و نشر گردد،باز مساله حفظ قرآن بعنوان یک سنت دیرینه و افتخار بزرگ موقعیت خود را حفظ کرد، بطوری که در هر شهر و دیار همیشه جمعی حافظ قرآن بوده و هست.

هم اکنون در حجاز و بعضی دیگر از کشورهای اسلامی مدارسی بعنوان مدرسه تحفیظ القرآن الکریم یا نامهای دیگر وجود دارد که برنامه شاگردان آن در درجه اول مساله حفظ قرآن است.

در ملاقاتی که در سفر مکه با رؤسای این مدارس در آن شهر مقدس روی داد معلوم شد گروه بسیار زیادی از پسران و دختران جوان در مکه در این مدارس نام نویسی کرده و مشغول تحصیل هستند.

یکی از مطلعین می گفت هم اکنون در کشور پاکستان در حدود یک میلیون

و پانصد هزار نفر حافظ قرآن وجود دارد! یکی از شرائط امتحان ورودی دانشگاه اسلامی الازهر مصر(طبق نقل دائرة المعارف فرید وجدی)حفظ تمام قرآن است که از چهل نمره حد اقل باید بیست نمرده بگیرند!.

کوتاه سخن اینکه سنت حفظ قرآن از عصر پیامبر ص و به دستور و تاکید خود آن حضرت که در روایات زیادی وارد شده در تمام قرون و اعصار ادامه داشته است.

آیا با چنین وضعی هیچگونه احتمالی در مورد تحریف قرآن امکان پذیر است؟!.

2-علاوه بر همه اینها مساله"نویسندگان وحی"است،یعنی کسانی که بعد از نزول آیات قرآن بر پیامبر آن را یاد داشت می کردند که عدد آنها را از چهارده نفر تا چهل و سه نفر نوشته اند.

ابو عبد اللّٰه زنجانی در کتاب ذیقیمت خود"تاریخ قرآن"اینچنین می گوید (کان للنبی کتابا یکتبون الوحی و هم ثلاثة و اربعون اشهرهم الخلفاء الاربعة و کان الزمهم للنبی زید بن ثابت و علی بن ابی طالب علیه السلام):

"پیامبر ص نویسندگان متعددی داشت که وحی را یادداشت می کردند و آنها چهل و سه نفر بودند که از همه مشهورتر خلفای چهار گانه نخستین بودند،ولی بیش از همه زید بن ثابت و امیر مؤمنان علی بن ابی طالب ع ملازم پیامبر در این رابطه بودند ⁽¹⁾.

کتابی که اینهمه نویسنده داشته چگونه ممکن است دست تحریف کنندگان به سوی آن دراز شود؟!

3-دعوت همه پیشوایان اسلام به قرآن موجود-قابل توجه اینکه بررسی کلمات پیشوایان بزرگ اسلام نشان می دهد که از همان آغاز اسلام همه یک زبان مردم را به تلاوت و بررسی و عمل به همین قرآن موجود دعوت می کردند، و این خود نشان می دهد که این کتاب آسمانی بصورت یک مجموعه دست نخورده در همه قرون از جمله قرون نخستین اسلام بوده است.

سخنان علی ع در نهج البلاغة گواه زنده این مدعا است:

در خطبه 133 می خوانیم

و کتاب اللّٰه بین اظهرکم،ناطق لا یعیا لسانه،و بیت لا تهدم ارکانه،و عز لا تهزم اعوانه: "کتاب خدا در میان شما است،سخنگویی است که هرگز زبانش به کندی نمی گراید،و خانه ای است که هیچگاه ستونهایش فرو نمی ریزد،و مایه عزت است آن چنان که یارانش هرگز مغلوب نمی شوند". در خطبه 176 می فرماید:

و اعلموا ان هذا القران هو الناصح الذی لا یغش و الهادی الذی لا یضل: "بدانید که این قرآن نصیحت کننده ای است که هرگز در نصیحت خود غش و خیانت نمی کند،و هدایت کننده ای است که هیچگاه گمراه نمی سازد.

و نیز در"همین خطبه"می خوانیم:

و ما جالس هذا القرآن احد الا قام عنه بزیادة او نقصان:زیادة من هدی،او نقصان من عمی: "هیچکس با این قرآن همنشین نمی شود مگر اینکه از کنار آن با فزونی یا نقصان برمی خیزد:

فزونی در هدایت و نقصان از گمراهی"!.

در دنباله همین خطبه باز می خوانیم:"

ان اللّٰه سبحانه لم یعظ احدا بمثل هذا القرآن،فانه حبل اللّٰه المتین و سببه الامین: "خداوند پاک احدی را بمانند این قرآن اندرز نداده است،چرا که این ریسمان محکم الهی است،

و وسیله مطمئن او است".

و در خطبه 198 می خوانیم:"

ثم انزل علیه الکتاب نورا لا تطفا مصابیحه،و سراجا لا یخبو توقده،...و منهاجا لا یضل نهجه...و فرقانا لا یخمد برهانه: "سپس خداوند کتابی بر پیامبرش نازل کرد که نوری است خاموش نشدنی،و چراغ پرفروغی است که به تاریکی نمی گراید،طریقه ای است که رهروانش گمراه نمی شوند،و مایه جدایی حق از باطل است که برهانش خاموش نمی گردد".

مانند این تعبیرات در سخنان علی ع و سایر پیشوایان دین فراوان است.

آیا اگر فرض کنیم دست تحریف به دامن این کتاب آسمانی دراز شده بود امکان داشت اینگونه به سوی آن دعوت بشود؟و به عنوان راه و روش و وسیله جدایی حق از باطل و نوری که هرگز خاموش نمی شود و چراغی که به خاموشی نمی گراید و ریسمان محکم خدا و سبب امین و مطمئن او معرفی گردد؟ 4-اصولا پس از قبول خاتمیت پیامبر ص و اینکه آئین اسلام آخرین آئین الهی است و رسالت قرآن تا پایان جهان برقرار خواهد بود چگونه می توان باور کرد که خدا این یگانه سند اسلام و پیامبر خاتم را پاسداری نکند؟!آیا تحریف قرآن با جاودانگی اسلام طی هزاران سال و تا پایان جهان مفهومی می تواند داشته باشد؟! 5-روایات ثقلین که با طرق معتبر و متعدد از پیامبر ص نقل شده خود دلیل دیگری بر اصالت قرآن،و محفوظ بودن آن از هر گونه دگرگونی است، زیرا طبق این روایات پیامبر می فرماید:"من از میان شما می روم و دو چیز گرانمایه را برای شما بیادگار می گذارم:نخست قرآن،و دیگری اهل بیت من

است که اگر دست از دامن این دو برندارید هرگز گمراه نخواهید شد" ⁽¹⁾.

آیا این تعبیر در مورد کتابی که دست تحریف به دامان آن دراز شده می تواند صحت داشته باشد؟ ⁽²⁾.

6-علاوه بر همه اینها قرآن بعنوان یک معیار سنجش مطمئن اخبار صدق و کذب به مسلمانان معرفی شده و در روایات زیادی که در منابع اسلامی آمده می خوانیم که در صدق و کذب هر حدیثی شک کردید آن را به قرآن عرضه کنید، هر حدیثی موافق قرآن است حق است و هر حدیثی مخالف آن است نادرست! اگر فرضا تحریفی در قرآن حتی بصورت نقصان رخ داده بود،هرگز ممکن نبود به عنوان معیار سنجش حق از باطل و حدیث درست از نادرست معرفی گردد.

روایات تحریف

مهمترین دستاویزی که بعضی برای مساله تحریف بدست آورده اند روایات مختلفی است که بر اثر عدم درک مفهوم واقعی آن،و یا عدم بررسی سند آنها چنین سوء تعبیری به وجود آمده است.

این روایات بر چند گونه است:

1-قسمتی از این روایات،روایاتی است که می گوید علی ع بعد از وفات پیامبر ص به جمع آوری قرآن پرداخت،و هنگامی که آن را جمع کرد و بر گروهی از صحابه که اطراف مقام خلافت را گرفته بودند عرضه فرمود،آنها از آن استقبال نکردند و علی ع گفت دیگر آن را نخواهید دید!.

ولی با دقت در همین روایات روشن می شود که قرآن نزد علی ع با دیگر قرآنها ابدا تفاوت نداشت بلکه این تفاوت در سه چیز بود:نخست اینکه آیات و سوره ها به ترتیب نزول تنظیم شده بود،و دیگر اینکه شان نزول هر آیه و سوره در کنار آن قید شده بود،سومین امتیاز اینکه تفسیرهایی که از پیامبر ص شنیده بود و همچنین آیات ناسخ و منسوخ در آن درج شده بود.

بنا بر این قرآنی که علی ع به جمع آوری آن پرداخت چیزی جز این قرآن نبود و مازادش"تفسیرها"و"تاویلها"و"شان نزولها"و"تمیز ناسخ و منسوخ"و مانند آن بوده است،و به تعبیر دیگر هم قرآن بود،و هم تفسیر اصیل قرآن.

در کتاب سلیم بن قیس می خوانیم:ان امیر المؤمنین(ع)لما رای غدر الصحابة و قلة وفائهم لزم بیته،و اقبل علی القرآن،فلما جمعه کله،و کتابه بیده،و تاویله الناسخ و المنسوخ،بعث الیه ان اخرج فبایع،فبعث الیه انی مشغول فقد آلیت علی نفسی لا ارتدی بردائی الا لصلاة حتی اؤلف القرآن و اجمعه ⁽¹⁾:"هنگامی که امیر مؤمنان علی ع بی وفایی صحابه را مشاهده کرد خانه را ترک نگفت،و به قرآن روی آورد،و مشغول جمع آوری همه قرآن، و نوشتن آن با دست خود شد،و حتی تاویل و ناسخ و منسوخ آن را جمع آوری فرمود،در این هنگام به سراغ امام فرستادند که از خانه بیرون آی و بیعت کن! او در پاسخ پیغام فرستاد که من مشغولم،سوگند یاد کرده ام که عبا بر دوش نگیرم مگر برای نماز تا همه قرآن را گرد آوری کنم.

2-قسمتی دیگر از این روایات روایاتی است که اشاره به تحریف معنوی قرآن می کند.

زیرا می دانیم تحریف بر سه گونه است:"تحریف لفظی"و"تحریف معنوی"

و"تحریف عملی".

منظور از تحریف لفظی آنست که در الفاظ و عبارات قرآن کم و زیاد و تغییر داده شود(این همان چیزی است که ما و همه محققان اسلام آن را شدیدا انکار می کنیم).

ولی"تحریف معنوی"آنست که آیه ای را آن چنان معنی و تفسیر کنند که خلاف مفهوم واقعی آن باشد.و نیز"تحریف عملی"آنست که آن را بر خلاف عمل کنند.

مثلا در تفسیر علی بن ابراهیم از"ابو ذر"چنین می خوانیم:هنگامی که آیه یَوْمَ تَبْیَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ (آل عمران 106)نازل شد پیامبر ص فرمود روز قیامت از مردم سؤال می کنند که با ثقلین(قرآن و عترت پیامبر) چه کردید؟می گویند:اما الاکبر فحرفناه،و نبذناه و راء ظهورنا...:

"ما ثقل اکبر(قرآن)را تحریف کردیم و پشت سر انداختیم ⁽¹⁾پیداست که منظور از تحریف در اینجا همان دگرگون ساختن مفهوم قرآن و پشت سر انداختن آنست.

3-قسمت دیگری از این روایات روایاتی است که قطعا مجعول است و برای بی اعتبار ساختن قرآن بدست دشمنان و منحرفان یا افراد نادان ساخته و پرداخته شده است.

مانند روایات متعددی که از احمد بن محمد بن سیاری نقل شده است که عدد این روایات به صد و هشتاد و هشت روایت!بالغ می شود ⁽²⁾و مرحوم حاجی نوری در کتاب"فصل الخطاب"فراوان از او نقل کرده است.

"سیاری"راوی این احادیث به گفته بسیاری از بزرگان علم رجال کسی بوده است فاسد المذهب،غیر قابل اعتماد،و ضعیف الحدیث،و به گفته بعضی، اهل غلو،منحرف،معروف به تناسخ و کذاب بوده،و به گفته کشی صاحب رجال معروف،امام جواد ع در نامه خود ادعاهای سیاری را باطل و بی اساس خواند.

البته روایات تحریف منحصر به سیاری نیست ولی قسمت مهمش به او بر می گردد!.

در میان این روایات مجعول روایات مضحکی دیده می شود که هر کس مختصر اهل مطالعه باشد فورا به فساد آن پی می برد.

مانند روایتی که می گوید در آیه 3 سوره نساء و إِنْ خِفْتُمْ أَلاّٰ تُقْسِطُوا فِی الْیَتٰامیٰ فَانْکِحُوا مٰا طٰابَ لَکُمْ مِنَ النِّسٰاءِ )در میان شرط و جزا بیش از یک سوم قرآن ساقط شده است!!! در حالی که ما در تفسیر سوره نساء گفتیم که شرط و جزاء در آیه فوق کاملا یا یکدیگر مربوطند و حتی یک کلمه در میان این دو اسقاط نشده است.

بعلاوه بیش از یک سوم قرآن حد اقل معادل چهارده جزء قرآن می شود! این بسیار خنده آور است که کسی ادعا کند قرآن با آن همه نویسندگان و کتاب وحی و آن همه حافظان و قاریان از زمان پیامبر ص به بعد چهارده جزاش بر باد رفته و کسی آگاه نشده؟این دروغگویان و دروغ پردازان توجه به این واقعیت تاریخی نکرده اند که قرآن که قانون اساسی و همه چیز مسلمانان را از آغاز تشکیل می داد،شب و روز در همه خانه ها و مساجد تلاوت می شد،چیزی نبود که حتی یک کلمه آن را بتوان اسقاط کرد تا چه رسد به چهارده جزء!دروغی به این بزرگی دلیل روشنی بر ناشی گری جاعلان اینگونه احادیث است.

بسیاری از بهانه جویان در اینجا به سراغ کتاب"فصل الخطاب"که در بالا

اشاره کردیم(نوشته مرحوم حاجی نوری)می روند که در زمینه تحریف نگاشته است.

ولی این کتاب علاوه بر اینکه با توجه به آنچه در بالا گفتیم وضعش روشن می شود،مرحوم حاج شیخ آقا بزرگ تهرانی که شاگرد مبرز مرحوم حاجی نوری است در شرح حال استادش در جلد اول"مستدرک الوسائل"می گوید:

اما در مورد کتاب"فصل الخطاب"کرارا از استادم شنیدم میفرمود مطالبی که در فصل الخطاب است عقیده شخصی من نیست،بلکه این کتاب را برای طرح بحث و اشکال نوشتم،و اشارتا عقیده خودم راجع به عدم تحریف را آورده ام،و بهتر بود نام کتاب را"فصل الخطاب فی عدم تحریف الکتاب"می گذاردم.

سپس مرحوم"محدث تهرانی"می گوید:"ما از نظر عمل روش استاد خودمان را به خوبی می دیدیم که هیچگونه وزن و ارزشی برای اخبار تحریف قائل نبود،بلکه آنها را از اخباری می دانست که باید بر دیوار کوبند،تنها کسی می تواند نسبت تحریف را به استاد ما بدهد که به مرام و عقیده او آشنا نبوده است".

آخرین سخن اینکه آنها که نمی توانستند و یا که نمی خواستند عظمت این کتاب آسمانی را برای مسلمانان احساس کنند کوشش کردند که با اینگونه خرافه ها و اباطیل قرآن را از اصالت بیندازند،و دستهای زیادی در گذشته و امروز در این زمینه کار کرده و می کند.

چندی قبل در جراید خواندیم چاپ جدیدی از قرآن وسیله ایادی اسرائیل و صهیونیسم منتشر شده که آیات فراوانی از آن را تغییر داده اند،ولی آنها کور خوانده بودند،دانشمندان اسلامی بزودی از این توطئه دشمن آگاه شدند،و آن نسخه ها را جمع آوری کردند،این دشمنان سیاه دل نمی دانستند که حتی اگر یک نقطه از قرآن تغییر یابد مفسران و حافظان و قاریان قرآن فورا آگاه خواهند شد.

"آنها می خواهند نور خدا را خاموش کنند،ولی هرگز نمی توانند" یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ یَأْبَی اللّٰهُ إِلاّٰ أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ (توبه آیه 32).

[سوره الحجر (15): آیات 10 تا 15]

اشاره

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی شِیَعِ اَلْأَوَّلِینَ (10) وَ مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ (11) کَذٰلِکَ نَسْلُکُهُ فِی قُلُوبِ اَلْمُجْرِمِینَ (12) لاٰ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ قَدْ خَلَتْ سُنَّةُ اَلْأَوَّلِینَ (13) وَ لَوْ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بٰاباً مِنَ اَلسَّمٰاءِ فَظَلُّوا فِیهِ یَعْرُجُونَ (14) لَقٰالُوا إِنَّمٰا سُکِّرَتْ أَبْصٰارُنٰا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ (15)

ترجمه:

10-ما پیش از تو(نیز)پیامبرانی در میان امتهای نخستین فرستادیم.

11-هیچ پیامبری به سراغ آنها نمی آمد مگر اینکه او را به باد استهزاء می گرفتند.

12-ما اینچنین(و با استفاده از تمام وسائل)قرآن را به درون دلهای مجرمان راه می دهیم.

13-(اما با این حال)آنها به آن ایمان نمی آورند،و سنت اقوام پیشین نیز چنین بود.

14-و اگر دری از آسمان به روی آنان بگشائیم و آنها مرتبا در آن بالا روند...

15-باز می گویند:ما را چشم بندی کرده اند!بلکه ما(سر تا پا)سحر شده ایم!!

تفسیر:

لجاجت و انکار محسوسات

در این آیات به عنوان دلداری پیامبر و مؤمنان در برابر مشکلاتی که در

دعوت خود با آن مواجه بودند اشاره به زندگی انبیای پیشین و گرفتاریهای آنها در مقابل اقوام گمراه و متعصب می کند.

نخست می گوید:"ما پیش از تو در میان امتهای نخستین نیز پیامبرانی فرستادیم( وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی شِیَعِ الْأَوَّلِینَ ).

*** ولی آنها چنان لجوج و سرسخت بودند که"هر پیامبری به سراغشان می آمد او را به باد استهزاء و سخریه می گرفتند"( وَ مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ ).

این استهزاء و سخریه به خاطر اموری بود:

-برای شکستن ابهت پیامبران و متفرق ساختن افراد حقجو و حق طلب از گرد آنان.

-برای ضعف و ناتوانیشان در مقابل منطق نیرومند رسولان الهی،چون نمی توانستند پاسخی به دلائل دندان شکن آنان بدهند متوسل به استهزاء یعنی حربه نادانهای بی منطق می شدند.

-برای اینکه پیامبران سنت شکن بودند و با وضع نابسامان محیط به مبارزه برمی خاستند،اما جاهلان متعصب که این سنتهای غلط را جاودانی و ابدی می پنداشتند از این کار تعجب می کردند و به استهزاء برمی خاستند.

-برای اینکه سرپوشی بر و جدان خفته خود بگذارد،مبادا بیدار شود و تعهد و مسئولیت بیافریند.

-برای اینکه بسیاری از پیامبران دستشان از مال دنیا تهی و زندگانیشان بسیار ساده بود،آنها که شخصیت را بر اثر کوردلی در لباس نو،و مرکب زیبا، و زندگانی مجلل،می دانستند،تعجب می کردند که آیا یک انسان فقیر و تهیدست ممکن است رهبر و راهنمای اینهمه جمعیت ثروتمند و مرفه گردد؟!،و به دنبال

آن به استهزاء برمی خاستند.

-و سرانجام برای اینکه می دیدند قبول دعوت پیامبران آنها را در برابر شهواتشان محدود می سازد و آزادیهای حیوانیشان را سلب می کند و برای آنها وظائف و مسئولیتهایی ایجاد می نماید به استهزاء برمی خاستند تا خود را از این وظائف راحت کنند! *** سپس می فرماید:آری"ما این چنین آیات قرآن را به دلهای این مجرمان می فرستیم"( کَذٰلِکَ نَسْلُکُهُ فِی قُلُوبِ الْمُجْرِمِینَ ).

*** اما با اینهمه تبلیغ و تاکید و بیان منطقی و ارائه معجزات باز هم این متعصبان استهزاء کننده"به آن ایمان نمی آورند"( لاٰ یُؤْمِنُونَ بِهِ ) ولی این منحصر به آنها نیست"پیش از آنها سنت اقوام اولین نیز چنین بود" ( وَ قَدْ خَلَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِینَ ).

*** اینها بر اثر غوطه ور شدن در شهوات و اصرار و لجاجت در باطل، کارشان به جایی رسیده که"اگر دری از آسمان را بروی آنها بگشائیم و آنها مرتبا به آسمان صعود و نزول کنند..."( وَ لَوْ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بٰاباً مِنَ السَّمٰاءِ فَظَلُّوا فِیهِ یَعْرُجُونَ ).

*** "می گویند ما را چشم بندی کرده اند"( لَقٰالُوا إِنَّمٰا سُکِّرَتْ أَبْصٰارُنٰا ).

"بلکه ما را سحر کرده اند"و آنچه می بینیم ابدا واقعیت ندارد!( بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ ).

این جای تعجب نیست که انسان به چنین مرحله ای از عناد و لجاج برسد، برای اینکه روح پاک و فطرت دست نخورده انسان که قادر به درک حقائق و مشاهده

چهره اصلی واقعیات است،بر اثر گناه و جهل و دشمنی با حق تدریجا به تاریکی می گراید،البته در مراحل نخستین پاک کردن آن کاملا امکان پذیر است،اما اگر خدای نکرده این حالت در انسان راسخ شود و به صورت"ملکه"در آید دیگر به آسانی نمی توان آن را شست،و در اینجا است که چهره حق در نظر انسان دیگرگون می شود تا آنجا که محکمترین دلائل عقلی،و روشنترین دلائل حسی، در دل او اثر نمی گذارد و کار او به انکار معقولات و محسوسات،هر دو،می رسد.

نکته ها:

اشاره

[1-معنای لغوی"شیع"]

1-"شیع"جمع"شیعه"به جمعیت و گروهی گفته می شود که دارای خط مشترکی هستند،"راغب"در کتاب مفردات می گوید:"شیع از ماده شیاع به معنی"انتشار و تقویت"است،و شاع الخبر هنگامی گفته می شود که خبری متعدد و قوی شود و شاع القوم هنگامی گفته می شود که جمعیتی منتشر و فراوان گردند،و"شیعه"به کسانی می گویند که انسان بوسیله آنها قوی می شود".

مرحوم"طبرسی"در مجمع البیان اصل آن را از مشایعت"به معنی"متابعت" دانسته و می گوید شیعه به معنی پیرو و تابع است،و شیعه علی ع به پیروان او و آنهایی که اعتقاد به امامتش دارند گفته می شود،و حدیث معروف ام سلمه از پیامبر ص

شیعة علی هم الفائزون یوم القیامة (نجات یابندگان در قیامت، پیروان علی ع هستند)نیز اشاره به همین معنی می کند.

و به هر حال چه اصل این کلمه را از شیاع به معنی انتشار و تقویت بدانیم، یا از مشایعت به معنی متابعت،دلیل بر وجود یک نوع همبستگی فکری و مکتبی در مفهوم شیعه و تشیع است.

ضمنا تعبیر به شیع درباره اقوام گذشته دلیل بر این است که آنها در مبارزه

خود با پیامبران به صورت پراکنده عمل نمی کردند،بلکه دارای خط مشترک و برنامه واحدی بودند که با عملکردهای هماهنگ تقویت می شد،جایی که گمراهان برای خود چنین برنامه ای داشته باشند آیا پیروان راستین راه حق نباید در مسیر خود از طرحهای هماهنگ و مشترک پیروی کنند.

2-مرجع ضمیر در"نسلکه"

این جمله اشاره به آن می کند که خداوند آیات خود را از طرق مختلف آن چنان به مجرمان و مخالفان تفهیم می کند که گویی در دل آنها وارد شده است اما متاسفانه عدم قابلیت و ناآمادگی محل،سبب بیرون راندن آن و جذب نشدن در درون جانشان می گردد،درست مانند غذای مقوی و مفیدی که معده ناسالم، آن را جذب نکرده و به بیرون باز می گرداند(و این حقیقت درست از ماده سلوک که ماده اصلی نسلکه می باشد فهمیده می شود).

بنا بر این ضمیر"نسلکه"به"ذکر"(قرآن)که در آیات قبل آمده باز می گردد،و همچنین ضمیر"به"در جمله بعد،جمله"لا یؤمنون به"نیز به همین معنی باز می گردد،یعنی با اینهمه آنها ایمان به این آیات نمی آورند.

بنا بر این هماهنگی در میان دو ضمیر کاملا برقرار است،نظیر همین تعبیر با همین معنی در سوره شعراء آیه 200 و 201 دیده می شود).

ولی بعضی احتمال داده اند که ضمیر در"نسلکه"به استهزاء که از آیه قبل استفاده می شود باز گردد،بنا بر این معنی جمله چنین می شود ما این استهزاء و مسخره کردن را(به خاطر گناهان و لجاجتهایشان)در قلب آنها داخل می کنیم.

ولی این تفسیر اگر هیچ ایراد دیگری نداشته باشد حد اقل هماهنگی را در میان دو ضمیر از میان می برد و برای تضعیف آن همین کافی است(دقت کنید).

ضمنا از جمله بالا استفاده می شود که وظیفه مبلغان تنها این نیست که مسائلی

را به گوش مردم بخوانند،بلکه باید از تمام وسائل استفاده کنند تا سخن حق را به دل آنها نفوذ دهند آن چنان که دلنشین گردد،حق طلبان ارشاد شوند و نسبت به لجوجان اتمام حجت گردد.

یعنی از تمام وسائل سمعی،بصری،برنامه های عملی،قصص،داستانها،ادبیات شعر و هنر به معنی اصیل و سازنده باید استفاده کرد تا کلمات حق به دلها راه یابد.

3-سنت پیشینیان!

موضع گیریهای طرفداران باطل در برابر پیامبران،و طرح نقشه های همه جانبه برای تحمیق مردم،و پراکندن آنها از اطراف مردان الهی نه چیز تازه ای است و نه منحصر به زمان و مکان خاصی بوده است.

بلکه همانگونه که از تعبیر بالا استفاده می شود،از قدیم الایام و دورترین زمانها،این توطئه ها در میان اقوام گمراه بوده است.

و به همین دلیل هرگز نباید از آن وحشت کرد و یا نومیدی و یاس به خود راه داد،و یا از انبوه مشکلاتی که بدست دشمنان فراهم می شود هراسید،این یک دلداری مؤثر برای همه رهروان راه حق است.

اگر تصور کنیم در زمان یا مکانی می توانیم دعوت حق را نشر و گسترش دهیم،و پرچم عدل و داد را برافرازیم،بی آنکه با عکس العمل منفی دشمنان لجوج و مخالفان سرسخت مواجه باشیم سخت اشتباه کرده ایم،پیامبران الهی و همه پیروان راستین آنها از این مخالفتها هرگز مایوس نشدند و ما نیز باید مایوس نگردیم،بلکه باید هر روز بر عمق دعوت خود بیفزائیم.

4-تفسیر جمله" فَظَلُّوا فِیهِ یَعْرُجُونَ "

این جمله و جمله های بعد که در آیات فوق آمده به خوبی نشان می دهد که

منظور آن است اگر دری از آسمان بر آنها گشوده شود(آسمان در اینجا ظاهرا اشاره به جو متراکم اطراف زمین است که خارج شدن از آن به سادگی ممکن نیست)و مرتبا روز روشن در آن رفت و آمد کنند،باز هم از شدت لجاجت می گویند چشم بندی و سحر شده ایم.

توجه داشته باشید"ظلوا"دلیل بر استمرار کاری در روز می باشد،و عرب این تعبیر را در مورد شب نمی کند،بلکه به جای آن باتوا که از ماده بیتوته است،می گوید.

این تفسیر همان چیزی است که غالب مفسرین آن را برگزیده اند،ولی عجب این است که بعضی از مفسران احتمال داده اند که ضمیر در"ظلوا"به فرشتگان باز می گردد،یعنی اگر آنان فرشتگان را با چشم خود ببینند که به آسمان می روند و باز می گردند باز ایمان نمی آورند.

این تفسیر علاوه بر اینکه با آیات قبل و بعد که عموما سخن از مشرکین می گوید سازگار نیست(زیرا ملائکه تنها در شش آیه قبل آمده،و بازگشت ضمیر به آن بسیار بعید است)از بلاغت سخن نیز می کاهد،زیرا قرآن می خواهد بگوید حتی اگر خودشان به صورت اعجاز آمیزی در روز روشن کرارا به آسمان بروند و باز گردند باز هم تسلیم حق نمی شوند.(دقت کنید).

5-معنی جمله"سکرت ابصارنا"

"سکرت"از ماده"سکر"به معنی پوشاندن است،یعنی کافران لجوج می گویند چشم حقیقت بین ما گویی پوشانده شده و اگر ببینیم که به آسمان عروج می کنیم یک سلسله مسائل خیالی و توهمی است،و این درست همان چیزی است که از آن در فارسی تعبیر به چشم بندی می کنیم،که بر اثر تردستی طرف مقابل، انسان نمی تواند حقیقت را درست ببیند،بلکه خلاف آن را احساس می کند.

و اینکه بعد از آن،جمله بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ (بلکه ما گروهی هستیم که سحر شده ایم)آمده با اینکه همین چشم بندی نیز از انواع سحر است شاید اشاره به این باشد که از چشم بندی هم فراتر رفته،سر تا پای ما سحر شده،نه تنها چشممان بلکه تمام وجودمان بر اثر سحر احساس واقعی خود را از دست داده است و آنچه حس می کند بر خلاف واقعیت است.

به عبارت دیگر هر گاه انسانی را با وسیله ای بالا ببریم و فرود بیاوریم این حالت را نه تنها با چشم خود بلکه با تمام وجود احساس می کند،به همین دلیل اگر چشم شخص را محکم هم ببندیم باز عروج و نزول خود را احساس می کند.

یعنی اگر،فرضا این مشرکان را به آسمان ببریم،نخست می گویند چشم بندی شده ایم بعد که متوجه می شوند که این حالت با غیر چشم هم قابل احساس است می گویند اصولا ما سر تا پای وجودمان سحر شده است.

[سوره الحجر (15): آیات 16 تا 18]

اشاره

وَ لَقَدْ جَعَلْنٰا فِی اَلسَّمٰاءِ بُرُوجاً وَ زَیَّنّٰاهٰا لِلنّٰاظِرِینَ (16) وَ حَفِظْنٰاهٰا مِنْ کُلِّ شَیْطٰانٍ رَجِیمٍ (17) إِلاّٰ مَنِ اِسْتَرَقَ اَلسَّمْعَ فَأَتْبَعَهُ شِهٰابٌ مُبِینٌ (18)

ترجمه:

16-ما در آسمان برجهایی قرار دادیم،و آن را برای بینندگان تزیین کردیم.

17-و آن را از هر شیطان مطرودی حفظ نمودیم.

18-مگر آنها که استراق سمع کنند که"شهاب مبین"آنان را تعقیب می کند(و می راند)

تفسیر:

اشاره

شیاطین با شهب رانده می شوند؟

این آیات اشاره به گوشه ای از نظام آفرینش به عنوان دلیلی بر توحید و شناخت خدا است و بحثهایی را که در زمینه قرآن و نبوت در آیات گذشته آمد تکمیل می کند.

نخست می گوید:"ما در آسمان برجهایی قرار دادیم"( وَ لَقَدْ جَعَلْنٰا فِی السَّمٰاءِ بُرُوجاً ).

"بروج"جمع"برج"در اصل به معنی"ظهور"است،و به همین جهت آن قسمت مخصوصی از دیوار اطراف شهر یا محل اجتماع لشکر که بروز و ظهور خاصی دارد،برج نامیده می شود،و نیز به همین جهت هنگامی که زن، زینت خود را آشکار سازد تبرجت المرأة می گویند.

به هر حال برجهای آسمانی اشاره به منزلگاههای خورشید و ماه است، و به تعبیر دقیقتر هنگامی که ما از کره زمین به ماه و خورشید نگاه می کنیم در هر فصل و موقعی از سال آنها را در مقابل یکی از صورتهای فلکی(صورتهای فلکی

مجموعه ستارگانی است که شکل خاصی را به خود گرفته اند)می بینیم و می گوئیم خورشید مثلا در برج حمل یا ثور یا میزان و عقرب و قوس است ⁽¹⁾.

بدیهی است وجود این برجهای آسمانی و منزلگاههای ماه و خورشید و آن نظام خاصی که برای حرکت آنها در این برجها وجود دارد که تقویم مجسم جهان هستی ما را تشکیل می دهد دلیل روشنی است بر علم و قدرت آفریدگار،این نظام شگرف با این حساب دقیق و مستمر بیانگر نقشه و هدفی است که در آفرینش این جهان بوده و هر چه در آن بیشتر بیندیشیم ما را به آفریننده جهان نزدیکتر می سازد.

سپس اضافه می کند"ما آسمان و این صورتهای فلکی را برای بینندگان زینت بخشیدیم"( وَ زَیَّنّٰاهٰا لِلنّٰاظِرِینَ ) ⁽²⁾.

در یک شب تاریک و پر ستاره نظری به آسمان بیفکنید،ستارگانی که در هر گوشه و کنار به صورت گروه گروه دور هم جمع شده اند،گویی هر دسته برای خود انجمنی دارند،و آهسته نجوی می کنند،بعضی خیره خیره به ما نگاه کرده اصلا چشمک نمی زنند و بعضی مرتبا چشمک می زنند،گویی ما را به سوی خود می خوانند،بعضی آن چنان می درخشند که خیال می کنیم دارند به ما نزدیک می شوند،و بعضی با نور کمرنگ خود گویی از آن اعماق آسمانهای دور فریاد بی صدایی می کشند که ما هم اینجائیم! این منظره زیبای شاعرانه که شاید برای بعضی بر اثر تکرار مشاهده،عادی جلوه کند بیش از آنچه فکر کنیم دیدنی و جالب و شوق انگیز است.

گاهی که ماه با اشکال مختلفش در جمع آنها ظاهر می شود،چهره تازه و اعجاب انگیز دیگری به خود می گیرند.

بعد از غروب آفتاب یکی بعد از دیگری ظاهر می شوند،گویی از پشت پرده بیرون می دوند و به هنگام طلوع صبح فرار کرده و در برابر نیروی خیره کننده آفتاب خود را پنهان می کنند.

از این گذشته،از نظر زیبائیهای علمی و اسرار بسیار فراوان،چهره آسمان آن چنان زیبا است که هزاران سال است چشم همه دانشمندان را به خود مشغول داشته به ویژه امروز که با نیرومندترین تلسکوپها و دوربینهای عظیم نجومی به سوی آن خیره می شوند و هر زمان اسرار تازه ای از این عالم پر غوغا،و در عین حال خاموش،برای مردم جهان کشف می کنند.

راستی"چرخ با این اختران نغز و خوش و زیباستی"!...

*** در آیه بعد اضافه می کند"ما این آسمان را از هر شیطان رجیم و شوم و ملعون محفوظ داشته ایم"( وَ حَفِظْنٰاهٰا مِنْ کُلِّ شَیْطٰانٍ رَجِیمٍ ).

*** "مگر آن شیطانهایی که هوس"استراق سمع"(و خبرگیری دزدکی) کنند،که شهاب آشکار آنها را تعقیب می کند و به عقب می راند"( إِلاّٰ مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ فَأَتْبَعَهُ شِهٰابٌ مُبِینٌ ).

***چگونه شیاطین بوسیله شهب از آسمان رانده می شوند؟! آیه اخیر از آیاتی است که مفسران در تفسیر آن بسیار سخن گفته اند و هر یک مسیر خاصی را پیموده و برداشت معینی از آن دارند.

و از آنجا که عین همین مضمون در سوره صافات(آیه 6 و 7)و سوره جن

(آیه 9)آمده و از مسائلی است که ممکن است برای افراد ناآگاه سؤالهای بدون جوابی ترسیم کند لازم است نخست نظری به آراء مفسران بزرگ اسلامی بیفکنیم،سپس آنچه را که ترجیح می دهیم بیان کنیم.

1-بعضی مانند نویسنده"تفسیر فی ظلال"به راحتی از این آیات و مانند آن گذشته و به عنوان اینکه اینها حقایقی است که درک آن برای ما ممکن نیست و باید به آنچه در عمل واقعی ما در این زندگی مؤثر است بپردازیم به تفسیر اجمالی قناعت کرده،و از توضیح و تبیین این مساله صرف نظر نموده است.

او چنین می نویسد:شیطان چیست؟و چگونه می خواهد استراق سمع کند؟ و چه چیز را استراق می کند؟همه اینها از غیبهای الهی است که از خلال نصوص نمی توان به آن دست یافت،و پرداختن به آن نتیجه ای ندارد،زیرا بر عقیده ما چیزی نمی افزاید،و جز اشتغال فکر انسان به امری که به او ارتباط خاصی ندارد و او را از انجام عمل حقیقیش در این زندگی باز می دارد ثمره ای نخواهد داشت، به علاوه درک تازه ای نسبت به حقیقت جدیدی به ما نمی دهد"! ⁽¹⁾.

ولی نباید تردید داشت که قرآن یک کتاب بزرگ انسانسازی و تربیت و حیات است،اگر چیزی ارتباط به حیات انسانها نداشته باشد مطلقا در آن مطرح نخواهد شد،همه آن درس است،درس زندگی،به علاوه هیچکس نمی تواند این سخن را بپذیرد که در قرآن حقایق ناگشودنی باشد،مگر قرآن نور و کتاب مبین نیست؟و مگر برای فهم و تدبر و هدایت مردم نازل نشده؟چگونه فهم این آیات به ما ارتباط ندارد؟ به هر حال ما این طرز موضع گیری را در برابر این گونه آیات و مانند آن نمی پسندیم.

2-جمع قابل توجهی از مفسران،مخصوصا مفسران پیشین،اصرار دارند

که معنی ظاهری آیات را کاملا حفظ کنند:

"سماء"اشاره به همین آسمان است،و"شهاب"اشاره به همین شهاب است(همین سنگریزه های سرگردانی است که در این فضای بیکران در گردشند و گاه گاه که در حوزه جاذبه زمین قرار می گیرند و به سوی زمین کشیده می شوند و بر اثر سرعت برخورد با امواج هوا،داغ و سوزان و شعله ور و خاکستر می شوند).

و"شیطان"همان موجودات خبیثه متمردند که می خواهند به آسمانها بروند و گوشه ای از اخبار این عالم ما که در آسمانها منعکس است،از طریق استراق سمع(گوش دادن مخفیانه)در یابند،و به دوستان خود در زمین برسانند،ولی شهابها همچون تیر به سوی آنها پرتاب می شوند و آنها را از رسیدن به این هدف باز می دارند ⁽¹⁾.

3-جمعی دیگر از مفسران مانند مفسر عالیقدر"مؤلف المیزان"و"طنطاوی" در تفسیر"الجواهر"تعبیرات آیات فوق را از قبیل تشبیه و کنایه و ذکر امثال و به اصطلاح بیان"سمبولیک"دانسته،و این تشبیه و کنایه را به صورتهای گوناگونی بیان داشته اند:

الف:در تفسیر المیزان چنین می خوانیم:"توجیهات مختلفی را که مفسران برای استراق سمع کردن شیاطین،و رانده شدن آنها بوسیله شهب بیان کرده اند،مبتنی بر چیزی است که احیانا از ظاهر آیات و روایات به ذهن می رسد که افلاکی محیط به زمین است و در آنها گروه هایی از فرشتگان قرار دارند و هر کدام از این افلاک درهایی دارند که جز از آنها نمی توان وارد شد،و گروهی از این فرشتگان،

شهابها را بر دست دارند،و منتظر شیاطین استراق سمع کننده هستند تا آنها را با آن بکوبند و برانند! در حالی که امروز روشن شده است این گونه نظریات بی اساس است،نه چنان افلاکی وجود دارد و نه آن درها و نه مانند آن.

آنچه به عنوان یک احتمال می توان در اینجا گفت این است این گونه بیانات در کلام الهی از قبیل امثالی است که برای روشن شدن حقایق غیر حسی در لباس حسی ذکر می شود،همانگونه که خداوند می فرماید وَ تِلْکَ الْأَمْثٰالُ نَضْرِبُهٰا لِلنّٰاسِ وَ مٰا یَعْقِلُهٰا إِلاَّ الْعٰالِمُونَ :"اینها مثلهایی است که برای مردم می زنیم و جز عالمان آنها را درک نمی کنند"(عنکبوت-43)و امثال این تعبیرات در قرآن فراوان است،مانند عرش،کرسی،لوح،کتاب.

بنا بر این منظور از آسمان که جایگاه فرشتگان است،یک عالم ملکوتی و ما وراء طبیعی است،که از این جهان محسوس،برتر و بالاتر است،و منظور از نزدیک شدن شیاطین به این آسمان برای استراق سمع و پرتاب کردن شهب به آنها آنست که آنها می خواهند به جهان فرشتگان نزدیک شوند تا از اسرار خلقت و حوادث آینده آگاهی یابند،ولی آنها شیاطین را با انوار معنوی ملکوتی که تاب تحمل آن را ندارند می رانند ⁽¹⁾.

ب:"طنطاوی"در تفسیر معروف خود،گاه می گوید:

"آن گروه از دانشمندان حیله گر و ریاکار و مردم عوامی که از آنها پیروی می کنند شایستگی و اهلیت آن را ندارند که از عجائب آسمانها و شگفتیهای عالم بالا و کرات بی کرانش و نظم و حسابی که بر آنها حکومت می کند،آگاه شوند، خداوند این علم و دانش را از آنها ممنوع ساخته،و این آسمان پر ستاره زیبا و مزین را با آن همه اسرارش در اختیار کسانی گذاشته که عقل و هوش و اخلاص

و ایمان دارند.

طبیعی است که گروه اول از نفوذ در اسرار این آسمان منع می شوند،و هر شیطان رانده شده درگاه الهی،خواه از جنس بشر باشد یا غیر بشر،حق وصول به این حقایق را ندارد،و هر گاه به آن نزدیک شود رانده و مطرود می گردد، این گونه افراد ممکن است سالها زندگی کنند و بعد بمیرند ولی هرگز به این اسرار،دست نیابند،آنها چشمهای باز دارند و لیکن چشم آنها قدرت دید این حقایق را ندارد،مگر نه این است که علم را جز عاشقانش و جمال را جز عارفانش درک نمی کنند و نمی بینند" ⁽¹⁾.

در جای دیگر می گوید:"چه مانعی دارد این تعبیرات کنایه باشد؟منع حسی اشاره به منع عقلی گردد،در حالی که کنایات از زیباترین انواع بلاغت است،آیا نمی بینیم بسیاری از مردم که در اطراف شما زندگی می کنند در محدوده همین زمین محبوس و زندانیند و هیچگاه چشمشان به جهان بالا دوخته نمی شود، و به آوای آن گوش فرا نمی دهند،و از امور این جهان و شگفتیهایش خبری ندارند، آنها بوسیله(شهاب)خودخواهی و شهوت و کینه توزی و طمع و حرص و جنگهای خانمانسوز از درک آن معانی والا مطرودند"(و اگر روزی هم چنین هوسی کنند به خاطر آن همه آلودگی که بر دل و جان دارند رانده می شوند) ⁽²⁾.

ج-در جای دیگر سخنی دارد که خلاصه اش چنین است:ارواح انسانها هنگامی که از این دنیا به جهان برزخ منتقل می شوند،علاقه و ارتباطی به ارواح زندگان دارند،و هر گاه میان آنها تناسب و همانندی باشد،و بتوانند از طریق احضار ارواح و غیر آن با آنها ارتباط و تفاهم برقرار کنند، مسائلی را در اختیار آنان می گذارند که گاهی حق است و گاهی باطل زیرا آنها نمی توانند به عوالم

اعلی دسترسی پیدا کنند بلکه تنها به عوالم پائین تر دسترسی می یابند،مثلا همانگونه که ماهی نمی تواند از محیط خود بیرون بیاید و در هوا پرواز کند،آنها نیز قدرت ندارند از محدوده جهان خود بالاتر روند.

د:بعضی دیگر گفته اند که اکتشافات اخیر نشان داده که یک سلسله امواج نیرومند رادیویی از فضاهای دور دست،مرتبا پخش می شود که می توان آنها را در کره زمین با دستگاههای گیرنده مخصوص به خوبی گرفت،هیچکس بدرستی نمی داند سرچشمه این امواج فوق العاده نیرومند کجاست؟ولی دانشمندان می گویند احتمال قوی دارد که در کرات دور دست آسمانی موجودات زنده فراوانی هستند که از نظر تمدن از ما بسیار پیشرفته ترند و به همین دلیل می خواهند اخبارشان را در جهان پخش کنند و در آن اخبار مسائلی است که برای ما تازگی دارد،موجوداتی که آنها را پری می نامیم می کوشند،از این امواج استفاده کنند،ولی اشعه نیرومندی آنها را بدور می راند ⁽¹⁾.

این بود نظرات گوناگون مفسران و دانشمندان.

نتیجه بحث:

بحث ها در تفسیر این آیات به درازا کشید اکنون باید برای نتیجه گیری کامل مقدمتا به چند نکته توجه کنیم:

1-کلمه"سماء"(آسمان)در بسیاری از آیات قرآن به معنی همین آسمان مادی است در حالی که در بعضی دیگر از آیات قطعا به معنی آسمان معنوی و مقام بالا است.

مثلا در آیه 40 سوره اعراف می خوانیم إِنَّ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ اسْتَکْبَرُوا عَنْهٰا لاٰ تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوٰابُ السَّمٰاءِ :"آنها که آیات ما را تکذیب کردند

و در برابر آن تکبر ورزیدند درهای آسمان به رویشان گشوده نمی شود".

ممکن است منظور از آسمان در اینجا کنایه از مقام قرب خدا بوده باشد همانگونه که در آیه 10 سوره فاطر می خوانیم إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ الْعَمَلُ الصّٰالِحُ یَرْفَعُهُ :"سخنان پاکیزه به سوی او بالا می روند و عمل صالح را ترفیع می دهد".

روشن است که اعمال صالح و سخنان پاکیزه چیزی نیستند که به سوی این آسمان بالا روند بلکه به سوی مقام قرب خدا پیش می روند و عظمت و رفعت معنوی می یابند.

اصولا تعبیر به"انزل"و"نزل"در مورد آیات قرآن به روشنی این معنی را می رساند،که منظور"نزول"و"فرود آمدن"از مقام قدس پروردگار بر قلب پیامبر ص است.

در تفسیر آیه 24 سوره ابراهیم أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُهٰا ثٰابِتٌ وَ فَرْعُهٰا فِی السَّمٰاءِ خواندیم:که این درخت پاکیزه که خداوند آن را به عنوان مثال بیان کرده،پیامبر ریشه آن است،و علی ع شاخه آن(همان شاخه ای که سر بر آسمان کشیده)و امامان شاخه های کوچکترند ⁽¹⁾.

مخصوصا در یکی از آن احادیث می خوانیم"کذلک الکافرون لا تصعد اعمالهم الی السماء":"همین گونه هستند کافران،اعمال به آسمان بالا نمی رود".

روشن است که آسمان در این گونه احادیث،اشاره به این آسمان حسی نیست و از اینجا نتیجه می گیریم که آسمان هم در مفهوم مادی آن استعمال میشود و هم در مفهوم معنوی آن.

2-نجوم(ستارگان)نیز یک مفهوم مادی دارد که همین ستارگانی هستند

که در آسمان دیده می شوند،و یک مفهوم معنوی که اشاره به دانشمندان و شخصیتهایی است که روشنی بخش جوامع انسانی هستند،و همان گونه که مردم راه خود را در شبهای تاریک در بیابانها و بر صفحه اقیانوسها بوسیله ستارگان پیدا می کنند، توده های جمعیت در اجتماعات انسانی نیز راه زندگی و سعادت و حیات را به کمک این دانشمندان و رهبران آگاه و با ایمان می یابند.

حدیث معروفی که از پیامبر ص نقل شده

مثل اصحابی فیکم کمثل النجوم بایها اخذ اهتدی...: "یاران من همچون ستارگانند که به هر کدام اقتدا شود مایه هدایت است" ⁽¹⁾نیز اشاره به همین معنی می کند.

در تفسیر علی بن ابراهیم در ذیل آیه وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهٰا فِی ظُلُمٰاتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ :"او کسی است که ستارگان را برای شما قرار داد تا در تاریکیهای خشکی و دریا بوسیله آنها هدایت شوید"(آیه 97 سوره انعام)چنین نقل شده که امام فرمود:النجوم آل محمد:"منظور از ستارگان خاندان پیامبرند" ⁽²⁾.

3-از روایات متعددی که در تفسیر آیات مورد بحث وارد شده استفاده می شود که ممنوع شدن شیاطین از صعود به آسمانها و رانده شدنشان بوسیله نجوم هنگام تولد پیامبر بود،و از بعضی از آنها استفاده می شود که به هنگام تولد عیسی تا حدی ممنوع شدند و پس از تولد پیامبر بطور کامل ممنوع گشتند ⁽³⁾.

از مجموعه آنچه گفتیم چنین می توان حدس زد که"سماء"در اینجا به مفهوم معنوی اشاره می کند و کنایه از آسمان حق و ایمان و معنویت است.

و همواره شیاطین در تلاشند تا به این محدوده راه یابند و از طریق انواع

وسوسه ها در دل مؤمنان راستین و حامیان حق نفوذ کنند.

اما مردان الهی و رهبران راه حق از پیامبران و امامان گرفته تا دانشمندان متعهد،با امواج نیرومند علم و تقوایشان بر آنها هجوم می برند و آنان را از نزدیک شدن به این آسمان می رانند.

و در اینجا است که می توان رابطه و پیوندی میان تولد حضرت مسیح و از آن بالاتر تولد حضرت محمد ص و طرد این شیاطین از آسمان پیدا کرد.

و نیز اینجا است که می توان ارتباط میان صعود به آسمان و آگاهی از اسرار را یافت-زیرا می دانیم در این آسمان مادی اخبار خاصی وجود ندارد جز شگفتیهای خلقت که حتی از روی زمین نیز قابل مطالعه است،امروز دیگر این مساله قطعی شده است که این کرات آسمانی در این فضای بیکران پخش شده اند، قسمتی از آنها کرات مرده ای هستند،و بعضی زنده اند،و ساکنانی دارند،ولی شاید زندگی آنها با ما تفاوت بسیار داشته باشد.

این موضوع نیز بسیار قابل ملاحظه است که پیدایش شهاب تنها در جو زمین است که بر اثر برخورد قطعات سنگ به هوای اطراف زمین و شعله ور شدن آنها پیدا می شود و الا در بیرون جو زمین شهابی وجود ندارد البته در بیرون جو زمین سنگهای سرگردانی در حرکتند ولی به آنها شهاب گفته نمی شود مگر زمانی که وارد جو زمین گردد و داغ و شعله ور شود،و در برابر چشم انسان به صورت خط آتشی نمایان گردد به گونه ای که تصور می شود ستاره ای است در حال حرکت و این را نیز می دانیم که انسان امروز بارها از این جو زمین به خارج عبور کرده و بسیار از آن فراتر رفته و تا کره ماه رسیده است(توجه داشته باشید که جو زمین صد الی دویست کیلومتر بیشتر نیست،در حالی که کره ماه بیش از سیصد هزار کیلومتر با ما فاصله دارد).

بنا بر این اگر منظور همین شهاب مادی و آسمان مادی باشد،باید پذیرفت

که این منطقه برای دانشمندان بشر کشف شده و مطلب اسرار آمیزی در آن وجود ندارد.

***کوتاه سخن اینکه با قرائن و شواهد فراوانی که ذکر کردیم به نظر می رسد که منظور از آسمان آسمان حق و حقیقت است،و شیاطین همان وسوسه گران هستند که می کوشند به این آسمان راه یابند و استراق سمع کنند و به اغوای مردم بپردازند،اما ستارگان و شهب یعنی رهبران الهی و دانشمندان با امواج نیرومند قلمشان آنها را به عقب می رانند و طرد می کنند.

ولی قرآن دریای بیکران است و ممکن است دانشمندان آینده در زمینه این آیات به حقایق تازه ای دست یابند که امروز به آن دست نیافته ایم.

[سوره الحجر (15): آیات 19 تا 21]

اشاره

وَ اَلْأَرْضَ مَدَدْنٰاهٰا وَ أَلْقَیْنٰا فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ شَیْءٍ مَوْزُونٍ (19) وَ جَعَلْنٰا لَکُمْ فِیهٰا مَعٰایِشَ وَ مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرٰازِقِینَ (20) وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلاّٰ عِنْدَنٰا خَزٰائِنُهُ وَ مٰا نُنَزِّلُهُ إِلاّٰ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ (21)

ترجمه:

19-و زمین را گستردیم،و در آن کوه های ثابتی افکندیم،و از هر گیاه موزون در آن رویاندیم.

20-و برای شما انواع وسایل زندگی در آن قرار دادیم،و همچنین برای کسانی که شما نمی توانید به آنها روزی دهید.

21-خزائن همه چیز نزد ما است ولی ما جز به اندازه معین آن را نازل نمی کنیم.

تفسیر:

گنجینه همه چیز نزد ما است

در اینجا به بخشی از آیات آفرینش،و نشانه های عظمت خدا در زمین، می پردازد تا بحث پیشین تکمیل گردد.

نخست از خود زمین شروع کرده می فرماید:"ما زمین را گسترش دادیم" ( وَ الْأَرْضَ مَدَدْنٰاهٰا ).

"مد"در اصل به معنی گسترده ساختن و بسط دادن است،و به احتمال قوی در اینجا اشاره به سر برآوردن خشکیهای زمین از زیر آب است،زیرا میدانیم

در آغاز تمام سطح کره زمین بر اثر بارانهای سیلابی زیر آب پنهان بود،و سالیان درازی بر این منوال گذشت،بارانهای سیلابی فرو نشستند،آبها در گودالهای زمین جای گرفتند،و خشکیها تدریجا از زیر آب نمایان گشتند،این همان چیزی است که در روایات اسلامی عنوان"دحو الارض"معروف شده است.

و از آنجا که آفرینش کوه ها با آن فوائد زیادی که دارند یکی از نشانه های توحید است،به ذکر آن پرداخته و اضافه می کند"ما در زمین کوه های مستقر و ثابتی انداختیم"( وَ أَلْقَیْنٰا فِیهٰا رَوٰاسِیَ ).

تعبیر به القاء(افکندن)در مورد کوه ها با اینکه می دانیم کوه ها همان چین خوردگیهای زمین هستند که بر اثر سرد شدن تدریجی پوسته زمین و یا به خاطر مواد آتشفشانی به وجود آمده اند ممکن است از این نظر باشد که"القاء" به معنی ایجاد نیز آمده است،در زبان روز مره خود نیز می گوئیم که ما برای فلان زمین طرحی ریختیم و چند اطاق در آن انداختیم یعنی بنا کردیم و ایجاد نمودیم.

به هر حال این کوه ها علاوه بر اینکه از ریشه به هم پیوسته اند و همچون زرهی زمین را در برابر فشار درونی از لرزشها حفظ می کنند،و علاوه بر اینکه قدرت طوفانها را در هم شکسته و وزش باد و نسیم را به دقت کنترل می نمایند، محل خوبی برای ذخیره آبها به صورت برف و یا چشمه ها می باشند.

مخصوصا تکیه روی کلمه"رواسی"جمع"راسیه"به معنی ثابت و پا بر جا،اشاره لطیفی است به آنچه در بالا بیان کردیم که آنها هم خودشان ثابتند و هم مایه ثبات پوسته زمین و زندگی انسانها می باشند.

به سراغ مهمترین عامل زندگی بشر و همه جانداران یعنی گیاهان میرود، و می فرماید:"ما در روی زمین از هر گیاه موزون رویاندیم( وَ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ شَیْءٍ مَوْزُونٍ ).

چه تعبیر زیبا و رسایی ای است تعبیر به"موزون"که در اصل از ماده "وزن"به معنی شناسایی اندازه هر چیز گرفته شده است ⁽¹⁾و اشاره به حساب دقیق و نظم شگرف و اندازه های متناسب در همه اجزای گیاهان است که هر یک از آنها بلکه هر یک از اجزاء آنها از ساقه و شاخه و برگ و گلبرگ و تخم و میوه حساب و کتاب معینی دارد.

در کره زمین شاید صدها هزار نوع گیاه داریم با خواص مختلف و آثار متنوع و گوناگون که شناخت هر یک دریچه ای است برای شناخت"اللّٰه"و برگ هر کدام از آنها دفتری است از"معرفت کردگار".

این احتمال نیز در معنی این جمله داده شده است که منظور روئیدن معادن مختلف در کوه ها می باشد زیرا عرب کلمه"انبات"را درباره معدن نیز به کار می برد.

در بعضی از روایات نیز اشاره به این معنی شده است،در روایتی از امام باقر ع می خوانیم:که تفسیر این آیه را از حضرتش پرسیدند،فرمود:"منظور این است که خداوند در کوه ها معادن طلا و نقره و جواهرات و سایر فلزات آفریده است" ⁽²⁾.

این احتمال نیز وجود دارد که منظور از انبات(رویاندن)در اینجا معنی وسیعی است که همه مخلوقاتی را که خداوند در زمین ایجاد کرده است،فرا می گیرد،در سوره نوح از قول این پیامبر بزرگ می خوانیم که به مردم می گفت وَ اللّٰهُ أَنْبَتَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَبٰاتاً :"خداوند شما را همچون گیاهی از زمین رویانید" (نوح-17).

و به هر حال هیچ مانعی ندارد که آیه مفهوم گسترده ای داشته باشد که گیاهان و انسانها و معادن و مانند آن را شامل شود.

*** و از آنجا که وسائل زندگی انسان منحصر به گیاهان و معادن نیست در آیه بعد به تمام این مواهب اشاره کرده می گوید:"ما انواع وسائل زندگی را برای شما در زمین قرار دادیم"( وَ جَعَلْنٰا لَکُمْ فِیهٰا مَعٰایِشَ ).

نه تنها برای شما بلکه برای همه موجودات زنده"و کسانی که شما روزی آنها را نمی دهید"و از دسترس شما خارجند( وَ مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرٰازِقِینَ ).

آری برای همه آنها نیازمندیهایشان را فراهم ساختیم.

"معایش"جمع"معیشة"و آن وسیله و نیازمندیهای زندگی انسان است،که گاهی خود به دنبال آن می رود،و گاهی آن به سراغ او می آید.

گرچه بعضی از مفسران کلمه"معایش"را تنها تفسیر به زراعت و گیاهان و یا خوردنیها و نوشیدنیها کرده اند،ولی پیدا است که مفهوم لغت کاملا وسیع است و تمام وسائل حیات را شامل می شود.

مفسران در جمله" مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرٰازِقِینَ "دو تفسیر گفته اند:

نخست اینکه همانگونه که در بالا گفتیم خداوند می خواهد مواهب خویش را هم درباره انسانها و هم درباره حیوانات و موجودات زنده ای که انسان توانایی تغذیه آنها ندارد بیان کند.

دیگر اینکه خداوند می خواهد به انسانها گوشزد نماید که ما هم وسیله زندگی برای شما در این زمین قرار دادیم و هم موجودات زنده ای در اختیارتان گذاردیم(مانند چهار پایان)که شما توانایی بر روزی دادن آنها ندارید،خداوند

آنها را روزی می دهد هر چند این کار بدست شما انجام پذیرد ⁽¹⁾.

ولی به نظر ما تفسیر اول صحیحتر به نظر می رسد و دلیل ادبی آن را نیز در ذیل صفحه آوریم.

در حدیثی که از تفسیر علی بن ابراهیم نقل شده نیز تاییدی برای این تفسیر می یابیم آنجا که در معنی جمله" مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرٰازِقِینَ "می گوید:لکل ضرب من الحیوان قدرنا شیئا مقدرا:"برای هر یک از حیوانات چیزی مقدر داشتیم" ⁽²⁾.

*** و در آخرین آیه مورد بحث،در حقیقت به پاسخ سؤالی می پردازد که برای بسیاری از مردم پیدا می شود و آن اینکه چرا خداوند آن قدر از ارزاق و مواهب در اختیار انسانها نمی گذارد که بی نیاز از هر گونه تلاش و کوشش باشند.

می فرماید:"خزائن و گنجینه های همه چیز نزد ما است،ولی ما جز به اندازه معین آن را نازل نمی کنیم"( وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلاّٰ عِنْدَنٰا خَزٰائِنُهُ وَ مٰا نُنَزِّلُهُ إِلاّٰ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ )

.

بنا بر این چنان نیست که قدرت ما محدود باشد و از تمام شدن ارزاق وحشتی داشته باشیم،بلکه منبع و مخزن و سرچشمه همه چیز نزد ما است،و ما توانایی بر ایجاد هر مقدار در هر زمان داریم،ولی همه چیز این عالم حساب دارد و ارزاق و روزیها نیز به مقدار حساب شده ای از طرف خدا نازل می گردد.

لذا در جای دیگر از قرآن می خوانیم: وَ لَوْ بَسَطَ اللّٰهُ الرِّزْقَ لِعِبٰادِهِ لَبَغَوْا فِی الْأَرْضِ وَ لٰکِنْ یُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مٰا یَشٰاءُ :"اگر خداوند روزی را بی حساب برای بندگانش بگستراند از جاده حق منحرف می شوند و لکن به اندازه ای که می خواهد نازل می گرداند"(شوری-27).

کاملا روشن است که تلاش و کوشش برای زندگی علاوه بر اینکه تنبلی و سستی و دل مردگی را از انسانها دور می سازد:و حرکت و نشاط می آفریند، وسیله بسیار خوبی برای اشتغال سالم فکری و جسمی آنها است،و اگر چنین نبود و همه چیز بی حساب در اختیار انسان قرار داشت معلوم نبود دنیا چه منظره ای پیدا می کرد؟ یک مشت انسانهای بیکار،با شکمهای سیر،و بدون هیچگونه کنترل، غوغایی به پا می کردند،چرا که می دانیم مردم این جهان همچون انسانهای بهشتی نیستند که هر گونه شهوت و خودخواهی و غرور و انحراف از دل و جانشان شسته شده باشد،بلکه انسانهایی هستند با همه صفات نیک و بد که باید در کوره این جهان قرار گیرند و آبدیده شوند،و چه چیز بهتر از تلاش و حرکت و اشتغال سالم می تواند آنان را آبدیده کند.

بنا بر این همانگونه که فقر و نیاز،انسان را به انحراف و بدبختی می کشاند بی نیازی بیش از حد نیز منشا فساد و تباهی است.

نکته ها:

اشاره

1-خزائن خداوند چیست؟

در آیات متعددی از قرآن می خوانیم که:خداوند خزائنی دارد،خزائن آسمانها و زمین از آن خدا است،و یا خزائن هر چیز نزد او است.

"خزائن"جمع"خزانه"به معنی محلی است که انسان اموالش را برای حفظ در آن جمع آوری می کند،و در اصل از ماده خزن(بر وزن وزن) به معنی حفظ و نگاهداری چیزی است، بدیهی است،کسی اقدام به جمع آوری و اندوختن و حفظ چیزی می کند که قدرتش نامحدود باشد و نتواند در هر عصر و زمانی آنچه می خواهد فراهم سازد،لذا در موقع توانایی،آنچه لزومش را احساس می کند برای موقع ضرورت می اندوزد و در خزانه گردآوری می کند.

ولی آیا این مفاهیم در مورد خداوند تصور می شود؟مسلما نه،به همین دلیل جمعی از مفسران مانند طبرسی در مجمع البیان،و فخر رازی در تفسیر کبیر، و راغب در مفردات،خزائن اللّٰه را به معنی"مقدورات الهی"تفسیر کرده اند، یعنی همه چیز در خزانه قدرت خدا جمع است و هر مقدار از آن را لازم و صلاح بداند ایجاد می کند.

ولی بعضی دیگر از مفسران بزرگ گفته اند منظور از"خزائن خداوند" مجموعه اموری است که در عالم هستی و جهان ماده وجود دارد،اعم از عناصر و اسباب ایجاد آنها،در این مجموعه همه چیز به حد زیاد وجود دارد،ولی هر یک از فرآورده ها و موجودات خاص این عالم به مقدار محدودی ایجاد می شود، بی آنکه امکان وجود تنها منحصر به آن باشد ⁽¹⁾.

این تفسیر گرچه از نظر اصولی مساله قابل قبولیست،ولی تعبیر به عندنا

(نزد ما)بیشتر با تفسیر اول هماهنگ است.

و به هر حال انتخاب تعبیراتی مانند" خَزٰائِنُ اللّٰهِ "با این که با مفهوم معمولیش در مورد خداوند صادق نیست،به خاطر آن است که خداوند می خواهد با زبان خود مردم با آنها سخن بگوید.

از آنچه گفتیم ضمنا این نکته روشن شد که تفسیر بعضی از مفسران،خزائن را به خصوص"آب و باران"و محدود ساختن آن در این مصداق معین،نه تنها دلیلی ندارد،بلکه متناسب با وسعت مفهوم آیه نیز نیست.

2-نزول مقامی و نزول مکانی

همانگونه که سابقا هم اشاره کرده ایم،نزول همیشه به معنی نزول مکانی یعنی از بالا به پائین آمدن بلکه گاهی به معنی نزول مقامی است،مثلا هر گاه نعمتی از شخص بزرگی به زیر دستان می رسد از آن تعبیر به نزول می شود،به همین جهت در قرآن مجید این کلمه در مورد نعمتهای خداوند به کار رفته،اعم از آنهایی که از آسمان نازل می شود،مانند باران،و یا در زمین پرورش پیدا میکند مانند حیوانات همانگونه که در آیه 6 سوره زمر می خوانیم: وَ أَنْزَلَ لَکُمْ مِنَ الْأَنْعٰامِ ثَمٰانِیَةَ أَزْوٰاجٍ و در مورد آهن در سوره حدید آیه 25 می خوانیم وَ أَنْزَلْنَا الْحَدِیدَ و مانند اینها.

خلاصه"نزول"و"انزال"در اینجا به معنی وجود و ایجاد و خلقت است،منتها چون از ناحیه خداوند نسبت به بندگان می باشد چنین تعبیری از آن شده است.

[سوره الحجر (15): آیات 22 تا 25]

اشاره

وَ أَرْسَلْنَا اَلرِّیٰاحَ لَوٰاقِحَ فَأَنْزَلْنٰا مِنَ اَلسَّمٰاءِ مٰاءً فَأَسْقَیْنٰاکُمُوهُ وَ مٰا أَنْتُمْ لَهُ بِخٰازِنِینَ (22) وَ إِنّٰا لَنَحْنُ نُحْیِی وَ نُمِیتُ وَ نَحْنُ اَلْوٰارِثُونَ (23) وَ لَقَدْ عَلِمْنَا اَلْمُسْتَقْدِمِینَ مِنْکُمْ وَ لَقَدْ عَلِمْنَا اَلْمُسْتَأْخِرِینَ (24) وَ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ یَحْشُرُهُمْ إِنَّهُ حَکِیمٌ عَلِیمٌ (25)

ترجمه:

22-ما بادها را برای تلقیح(ابرها و بهم پیوستن و بارور ساختن آنها)فرستادیم،و از آسمان آبی نازل کردیم با آن سیراب ساختیم،در حالی که شما توانایی حفظ و نگهداری آن را نداشتید.

23-مائیم که زنده می کنیم و میمیرانیم و وارث(همه جهان)ما هستیم.

24-ما هم پیشینیان شما را دانستیم و هم متاخران را.

25-پروردگار تو قطعا همه را(در قیامت)جمع و محشور می کند چرا که حکیم و دانا است.

تفسیر:

اشاره

نقش باد و باران

در تعقیب بیان قسمتی از اسرار آفرینش و نعمتهای خدا در آیات گذشته، مانند آفرینش زمین،کوه ها،گیاهان،وسائل زندگی،در نخستین آیه مورد بحث به وزش بادها و نقش مؤثر آنها در نزول بارانها اشاره کرده می گوید:"ما بادها را فرستادیم در حالی که بارور کننده اند"(قطعات ابر را به هم می پیوندند و بارور

می سازند)( وَ أَرْسَلْنَا الرِّیٰاحَ لَوٰاقِحَ ).

"و به دنبال آن از آسمان آبی فرو فرستادیم"( فَأَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً ).

"و بوسیله آن همه شما را سیراب کردیم"( فَأَسْقَیْنٰاکُمُوهُ ).

"در حالی که شما توانایی بر حفظ و نگهداری آن نداشتید"( وَ مٰا أَنْتُمْ لَهُ بِخٰازِنِینَ ).

"لواقح"جمع"لاقح"به معنی بارور کننده است،و در اینجا اشاره به بادهایی است که قطعات ابر را به هم پیوند می دهد،و آنها را آماده باران می سازد.

گرچه بعضی از دانشمندان معاصر خواسته اند این آیه را اشاره به تلقیح گیاهان بوسیله بادها و گردافشانی بگیرند:و از این راه به یکی از مسائلی علمی که در عصر نزول قرآن مورد توجه جوامع بشری نبود تفسیر کنند،و از دلائل اعجاز علمی قرآن بشمارند،ولی در عین قبول این واقعیت که وزش بادها اثر عمیقی در جابجا کردن گرده های نطفه نر و بارور ساختن گیاهان دارند نمی توان آیه فوق را اشاره به آن دانست.

چرا که بعد از این کلمه بلافاصله،نازل شدن باران از آسمان(آنهم با فاء تفریع)آمده است،که نشان می دهد تلقیح کردن بادها مقدمه ای برای نزول باران است.

به هر حال تعبیر فوق از زیباترین تعبیراتی است در مورد ابرها و تولد باران از آنها ممکن است گفته شود.ابرها را به مادران و پدرانی تشبیه کرده که به کمک بادها آمیزش می کنند و باردار می شوند و فرزندان خود،دانه های باران،را به زمین می نهند.

جمله:ما أَنْتُمْ لَهُ بِخٰازِنِینَ (شما توانایی حفظ و ذخیره کردن این آبها را ندارید)ممکن است اشاره به ذخیره کردن آب باران قبل از نزولش باشد،یعنی

شما نمی توانید این ابرها که منابع اصلی بارانند در اختیار بگیرید،و نیز ممکن است اشاره به ذخیره کردن باران بعد از نزولش باشد،یعنی شما نمی توانید حتی بعد از نزول باران آن را بمقدار زیاد گرد آوری و حفظ کنید،این خدا است که از طریق منجمد ساختن آنها در قله کوه ها به صورت برف و یخ،و یا فرستادن آنها به اعماق زمین که بعدا به صورت چشمه ها و کاریزها و چاهها ظاهر می شوند،آنها را گردآوری و ذخیره می کند.

*** سپس به دنبال بحثهای توحیدی به معاد و مقدمات آن اشاره کرده،میگوید:

"مائیم که زنده می کنیم و مائیم که میمیرانیم"( وَ إِنّٰا لَنَحْنُ نُحْیِی وَ نُمِیتُ ).

"و وارث همه روی زمین و تمام این جهان مائیم"( وَ نَحْنُ الْوٰارِثُونَ ).

اشاره به مساله حیات و مرگ که در واقع مهمترین و قطعی ترین مسائل است هم می تواند مقدمه برای بحث معاد باشد و هم تکمیلی برای بحث توحید، چرا که پدیده حیات شگرف ترین پدیده عالم هستی است،و بررسی این پدیده به خوبی می تواند ما را به آفریننده حیات آشنا سازد،اصولا نظام مرگ و زندگی نظامی است که بدون اتکاء بر یک قدرت و علم بی پایان امکان پذیر نیست.

از سوی دیگر وجود مرگ و زندگی خود دلیل بر این است که موجودات این عالم از خود چیزی ندارد و هر چه دارند از ناحیه دیگری است،و سرانجام وارث همه آنها خدا است!.

*** بعد اضافه می کند"ما هم پیشینیان شما را می دانیم و هم متاخران را" ( وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِینَ مِنْکُمْ وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِینَ ).

بنا بر این هم خود آنها و هم اعمالشان در برابر علم ما روشن و آشکارند،و از

این نظر معاد و رستاخیز و محاسبه اعمال همه آنها کاملا در برابر ما سهل است.

*** و لذا بلافاصله به دنبال این سخن می گوید:"پروردگار تو به طور قطع همه آنها را به زندگی جدید در رستاخیز باز می گرداند و جمع و محشور می کند" ( وَ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ یَحْشُرُهُمْ ).

"چرا که او هم حکیم است و هم عالم"( إِنَّهُ حَکِیمٌ عَلِیمٌ ).

"حکمت"او ایجاب می کند که مرگ پایان همه چیز نباشد،زیرا اگر زندگی منحصر به همین چند روز حیات این جهان بود آفرینش جهان بیهوده و بی محتوا می شد،و از خداوند حکیم دور است که یک چنین آفرینش بی نتیجه ای داشته باشد.

ولی هنگامی که این آفرینش مقدمه ای برای آمادگی جهت یک سیر دائمی به سوی بی نهایت،و یا به تعبیر دیگر مقدمه ای برای زندگانی ابدی و جاویدان باشد کاملا مفهوم و معنی پیدا می کند،و هماهنگ با حکمت او است.زیرا حکیم بی حساب کاری نمی کند.

و علیم بودنش سبب می شود که در امر معاد و حشر،مشکلی ایجاد نشود، هر ذره خاکی که از انسانی به گوشه ای پرتاب شده جمع آوری می کند و حیات جدید به آن می بخشد،و از سوی دیگر پرونده اعمال همگی هم در دل این جهان طبیعت و هم در درون جان انسانها ثبت است.و او از همه اینها آگاه است.

بنا بر این حکیم و علیم بودن خدا دلیل فشرده و پر مغزی بر مساله حشر و معاد محسوب می شود.

نکته ها:

پیشینیان و متاخران کیانند؟

در تفسیر آیه و لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِینَ مِنْکُمْ وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِینَ مفسران احتمالات زیادی داده اند مرحوم طبرسی در مجمع البیان شش تفسیر و قرطبی هشت احتمال،و ابو الفتوح رازی حدود ده احتمال ذکر کرده است، ولی بررسی دقیق آنها نشان می دهد که همه را می توان در یک تفسیر واحد جمع کرد زیرا:

کلمه"مستقدمین"و"مستاخرین"معنی وسیعی دارد که هم شامل پیشگامان و متاخران در زمان می شود،و هم شامل پیشگامان در اعمال خیر،و یا جهاد و مبارزه با دشمنان حق،و یا حتی صفوف نماز جماعت،و مانند اینها.

و با توجه به این معنی جامع،تمام احتمالاتی را که در"تقدم"و"تاخر" در آیه بالا داده اند می توان جمع کرد و پذیرفت.

در حدیثی می خوانیم که پیامبر ص تاکید فراوانی در زمینه شرکت در صف اول نماز جماعت فرمود،و گفت:"خداوند و فرشتگان درود می فرستند بر آنهایی که پیشگامند در این صفوف"و به دنبال این تاکید مردم برای شرکت در صف اول فشار آوردند،قبیله بنام"بنی عذره"بودند که خانه هایشان از مسجد دور بود گفتند ما خانه هایمان را می فروشیم و خانه هایی نزدیک مسجد پیامبر ص خریداری می کنیم تا به صف اول برسیم،آیه فوق نازل شد(و به آنها گوشزد کرد که خدا نیات شما را می داند حتی اگر در صف آخر قرار گیرید چون تصمیم بر این دارید که در صف اول باشید پاداش نیت خود را خواهید داشت) ⁽¹⁾.

مسلم است که محدودیت این شان نزول هرگز سبب محدودیت مفهوم وسیع آیه نخواهد شد.

[سوره الحجر (15): آیات 26 تا 44]

اشاره

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا اَلْإِنْسٰانَ مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (26) وَ اَلْجَانَّ خَلَقْنٰاهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نٰارِ اَلسَّمُومِ (27) وَ إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ إِنِّی خٰالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (28) فَإِذٰا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ سٰاجِدِینَ (29) فَسَجَدَ اَلْمَلاٰئِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (30) إِلاّٰ إِبْلِیسَ أَبیٰ أَنْ یَکُونَ مَعَ اَلسّٰاجِدِینَ (31) قٰالَ یٰا إِبْلِیسُ مٰا لَکَ أَلاّٰ تَکُونَ مَعَ اَلسّٰاجِدِینَ (32) قٰالَ لَمْ أَکُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (33) قٰالَ فَاخْرُجْ مِنْهٰا فَإِنَّکَ رَجِیمٌ (34) وَ إِنَّ عَلَیْکَ اَللَّعْنَةَ إِلیٰ یَوْمِ اَلدِّینِ (35) قٰالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِی إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ (36) قٰالَ فَإِنَّکَ مِنَ اَلْمُنْظَرِینَ (37) إِلیٰ یَوْمِ اَلْوَقْتِ اَلْمَعْلُومِ (38) قٰالَ رَبِّ بِمٰا أَغْوَیْتَنِی لَأُزَیِّنَنَّ لَهُمْ فِی اَلْأَرْضِ وَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ (39) إِلاّٰ عِبٰادَکَ مِنْهُمُ اَلْمُخْلَصِینَ (40) قٰالَ هٰذٰا صِرٰاطٌ عَلَیَّ مُسْتَقِیمٌ (41) إِنَّ عِبٰادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطٰانٌ إِلاّٰ مَنِ اِتَّبَعَکَ مِنَ اَلْغٰاوِینَ (42) وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِینَ (43) لَهٰا سَبْعَةُ أَبْوٰابٍ لِکُلِّ بٰابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ (44)

ترجمه:

26-ما انسان را از گل خشکیده ای که از گل بدبوی(تیره رنگی)گرفته شده بود آفریدیم.

27-و جن را پیش از آن از آتش گرم و سوزان خلق کردیم.

28-بخاطر بیاور هنگامی که پروردگارت به فرشتگان گفت من بشر را از گل خشکیده ای که از گل بدبویی گرفته شده بود خلق می کنم.

29-هنگامی که کار آن را بپایان رسانیدم و در او از روح خود(یک روح شایسته و بزرگ) دمیدم همگی برای او سجده کنید.

30-فرشتگان همگی و بدون استثناء سجده کردند.

31-جز ابلیس که ابا کرد از اینکه با سجده کنندگان باشد.

32-(خداوند)فرمود ای ابلیس چرا با سجده کنندگان نیستی.

33-گفت من هرگز برای بشری که او را از خاک خشکیده ای که از گل بدبویی گرفته شده است آفریده ای سجده نخواهم کرد! 34-فرمود از صف آنها(فرشتگان)بیرون رو که رانده درگاه مایی.

35-و لعنت(و دوری از رحمت حق)بر تو خواهد بود تا روز قیامت.

36-گفت پروردگارا!مرا تا روز رستاخیز مهلت ده(و زنده بگذار).

37-فرمود تو از مهلت یافتگانی.

38-(اما نه تا روز رستاخیز بلکه)تا روز و وقت معینی.

39-گفت پروردگارا!بخاطر اینکه مرا گمراه ساختی من نعمتهای مادی را در زمین در نظر آنها تزیین می دهم و همگی را گمراه خواهم ساخت! 40-مگر بندگان مخلصت، 41-فرمود این راه مستقیم من است(و سنت همیشگیم)...

42-که بر بندگانم تسلط نخواهی یافت مگر گمراهانی که از تو پیروی می کنند.

43-و جهنم میعادگاه همه آنها است.

44-هفت در دارد و برای هر دری گروه معینی از آنها تقسیم شده اند!

تفسیر:

اشاره

آفرینش انسان

به مناسبت آیات گذشته که قسمتهایی از آفرینش خداوند و نظام هستی را بیان می کرد،در این آیات به شاهکار بزرگ خلقت یعنی آفرینش انسان پرداخته و طی آیات متعدد و پرمحتوایی بسیاری از جزئیات این آفرینش را بازگو می کند که ما در اینجا نخست به تفسیر اجمالی آیات میپردازیم،سپس نکات مهم را مورد بحث جداگانه ای قرار می دهیم.

نخست می فرماید:"ما انسان را از"صلصال"(خاک خشکیده ای که به هنگام برخورد با چیزی صدا می کند)که از"حمإ مسنون"(گل تیره رنگ و متغیر و بدبو)گرفته شده بود آفریدیم"( وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ ).

*** "و طایفه"جان"را پیش از آن از آتش گرم و سوزان آفریدیم"( وَ الْجَانَّ خَلَقْنٰاهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نٰارِ السَّمُومِ ).

"سموم"در لغت به معنی باد سوزانی است که گویی در تمام روزنه های پوست بدن انسان نفوذ می کند زیرا عرب به سوراخهای بسیار ریز پوست بدن، مسام،می گوید و سموم نیز به همین مناسبت بر چنین بادی اطلاق می شود و ماده سم نیز از همان است چرا که در بدن نفوذ کرده و انسان را می کشد یا بیمار میسازد.

*** مجددا به آفرینش انسان باز می گردد و گفتگوی خداوند را با فرشتگان که قبل از آفرینش انسان روی داد،چنین بیان می کند:

"به خاطر بیاور هنگامی که پروردگارت به فرشتگان فرمود:من بشر

را از خاک خشکیده ای که از گل تیره رنگ بد بو گرفته شده می آفرینم" ( وَ إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ إِنِّی خٰالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ ).

*** "و هنگامی که خلقت آن را به پایان و کمال رساندم و از روح خود(یک روح شریف و پاک و با عظمت)در آن دمیدم همگی به خاطر آن سجده کنید" ( فَإِذٰا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ سٰاجِدِینَ ).

*** آفرینش انسان پایان پذیرفت و آنچه شایسته جسم و جان انسان بود به او داده شد و همه چیز انجام یافت:"در این هنگام همه فرشتگان بدون استثناء سجده کردند"( فَسَجَدَ الْمَلاٰئِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ ).

*** تنها کسی که اطاعت این فرمان را نکرد"ابلیس"بود،لذا اضافه میکند "به جز ابلیس که خودداری کرد از اینکه همراه سجده کننده گان باشد" ( إِلاّٰ إِبْلِیسَ أَبیٰ أَنْ یَکُونَ مَعَ السّٰاجِدِینَ ).

*** اینجا بود که ابلیس مورد بازپرسی قرار گرفت و خدا"به او گفت:ای ابلیس چرا تو با سجده کنندگان نیستی؟"( قٰالَ یٰا إِبْلِیسُ مٰا لَکَ أَلاّٰ تَکُونَ مَعَ السّٰاجِدِینَ ).

*** ابلیس که غرق غرور و خودخواهی خویش بود آن چنان که عقل و هوش او را پوشانده بود گستاخانه در برابر پرسش پروردگار به پاسخ پرداخت و"گفت:

من هرگز برای بشری که او را از خاک خشکیده ای که از گل بدبویی گرفته

شده است آفریده ای سجده نخواهم کرد"( قٰالَ لَمْ أَکُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ ).

آتش نورانی و فروزنده کجا،و خاک تیره و متعفن کجا؟آیا موجود شریفی همچون من در برابر موجود پست تری باید خضوع و تواضع کند؟!این چه قانونی است؟!.

*** او که از اسرار آفرینش بر اثر خودخواهی و غرور بی خبر مانده بود و برکات خاک را که منبع هر خیر و برکتی است بدست فراموشی سپرده بود و از آن مهمتر آن روح شریف و عظیم الهی را که در آدم وجود داشت نادیده می گرفت،ناگهان از اوج مقامی که داشت سقوط کرد،دیگر شایسته نبود که او در صف فرشتگان باشد،لذا بلافاصله"خدا به او فرمود از آن(از بهشت یا از آسمانها و یا از صفوف فرشتگان)بیرون رو که تو رجیم و رانده شده درگاه مایی"( قٰالَ فَاخْرُجْ مِنْهٰا فَإِنَّکَ رَجِیمٌ ).

*** و بدان که این غرورت مایه کفرت شد و این کفر برای همیشه تو را مطرود کرد،"لعنت و دوری از رحمت خدا تا روز رستاخیز بر تو خواهد بود"! ( وَ إِنَّ عَلَیْکَ اللَّعْنَةَ إِلیٰ یَوْمِ الدِّینِ ).

*** ابلیس که در این هنگام خود را رانده درگاه خدا دید،و احساس کرد که آفرینش انسان سبب بدبختی او شد،آتش کینه در دلش شعله ور گشت،تا انتقام خویش را از فرزندان آدم بگیرد،هر چند مقصر اصلی خود او بود،نه آدم،و نه فرمان خدا،ولی غرور و خود خواهی توام با لجاجتش اجازه نمی داد این واقعیت را درک کند.

لذا"عرض کرد:پروردگارا اکنون که چنین است مرا تا روز رستاخیز مهلت ده"!( قٰالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِی إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ ).

نه برای اینکه توبه کند،یا از کرده خود پشیمان باشد و در مقام جبران برآید،بلکه برای اینکه به لجاجت و عناد و دشمنی و خیره سری ادامه دهد! *** خداوند هم این خواسته او را پذیرفت و"فرمود مسلما تو از مهلت یافتگانی" ( قٰالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ ).

*** ولی نه تا روز مبعوث شدن خلایق در رستاخیز،چنان که خواسته ای، بلکه"تا وقت و زمان معینی"( إِلیٰ یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ ).

در اینکه منظور از یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ ،چه روزی است،مفسران احتمالات متعددی داده اند:

بعضی گفته اند منظور پایان این جهان و بر چیده شدن دوران تکلیف است، چرا که بعد از آن،طبق ظاهر آیات قرآن،همه جهانیان از بین می روند و تنها ذات پاک خداوند باقی میماند،بنا بر این تنها به مقداری از درخواست ابلیس موافقت شد.

بعضی دیگر احتمال داده اند که منظور از"وقت معلوم"زمان معینی است که تنها خدا می داند،و جز او هیچکس از آن آگاه نیست،چرا که اگر آن وقت را آشکار می ساخت ابلیس تشویق به گناه و سرکشی بیشتر شده بود.

بعضی نیز احتمال داده اند منظور روز قیامت است چرا که او می خواست تا آن روز زنده بماند تا از حیات جاویدان برخوردار گردد و با نظر او موافقت گردید،به خصوص اینکه تعبیر به یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ در آیه 50 سوره واقعه درباره روز قیامت نیز آمده است.

ولی این احتمال بسیار بعید است،چرا که اگر چنین می بود باید خداوند به طور کامل با درخواست او موافقت کرده باشد،در حالی که ظاهر آیات فوق این است که بطور کامل با درخواست او موافقت نشده و تنها تا" یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ " موافقت شده است.

و به هر حال تفسیر اول با روح و ظاهر آیه از همه موافقتر است،و در بعضی از روایات که از امام صادق ع نقل شده نیز به این معنی تصریح گردیده است ⁽¹⁾.

*** در اینجا ابلیس نیت باطنی خود را آشکار ساخت هر چند چیزی از خدا پنهان نبود و"عرض کرد:پروردگارا!به خاطر اینکه مرا گمراه ساختی(و این انسان زمینه بدبختی مرا فراهم ساخت)من نعمتهای مادی روی زمین را در نظر آنها زینت می دهم،و انسانها را به آن مشغول می دارم و سرانجام همه را گمراه خواهم ساخت"( قٰالَ رَبِّ بِمٰا أَغْوَیْتَنِی لَأُزَیِّنَنَّ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ ).

*** اما او به خوبی می دانست که وسوسه هایش در دل"بندگان مخلص خدا" هرگز اثر نخواهد گذاشت،و دامهایش آنها را به خود مشغول نخواهد کرد، خلاصه بندگان خالص و مخلص آن چنان نیرومندند که زنجیرهای اسارت شیطان را از هم می گسلند،لذا بلافاصله برای سخن خود استثنایی قائل شد و گفت:"مگر آن بندگان خالص شده تو"( إِلاّٰ عِبٰادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ ).

بدیهی است که خدا هرگز شیطان را گمراه نساخته بود،بلکه این نسبت شیطنت آمیز بود که از ابلیس صادر شد،برای اینکه خود را به اصطلاح تبرئه کند و توجهی برای اغواگری خود ترتیب دهد،و این رسم همه ابلیسها و شیاطین

است که اولا گناهان خویش را به گردن دیگران می افکنند،و ثانیا همه جا می کوشند تا اعمال زشت خود را با منطقهای غلطی توجیه کنند،نه تنها در برابر بندگان خدا،حتی در برابر خود خدا که از همه چیز آگاه است؟ ضمنا باید توجه داشت"مخلصین"جمع"مخلص"(بفتح لام)همانگونه که در تفسیر سوره یوسف بیان کردیم کسی است که به مرحله عالی ایمان و عمل پس از تعلیم و تربیت و مجاهده با نفس رسیده باشد که در برابر وسوسه های شیطان و هر وسوسه گر نفوذ ناپذیر شود ⁽¹⁾.

*** خداوند به عنوان تحقیر شیطان و تقویت قلب جویندگان راه حق و پویندگان طریق توحید"فرمود:این راه مستقیم من است..."و این سنت فناناپذیری است که من آن را بر عهده گرفته ام...( قٰالَ هٰذٰا صِرٰاطٌ عَلَیَّ مُسْتَقِیمٌ ).

*** که"تو هیچگونه تسلط و قدرتی بر بندگان من نداری مگر گمراهانی که شخصا بخواهند از تو پیروی کنند"( إِنَّ عِبٰادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطٰانٌ إِلاّٰ مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْغٰاوِینَ ).

یعنی در واقع این تو نیستی که می توانی مردم را گمراه کنی،بلکه این انسانهای منحرفند که با میل و اراده خویش دعوت تو را اجابت کرده،پشت سر تو گام بر می دارند.

و به تعبیر دیگر این آیه اشاره ای است به آزادی اراده انسانها،و اینکه ابلیس و لشکر او هرگز نمی توانند کسی را اجبارا به راه فساد بکشانند،بلکه این خود انسانها هستند که دعوت او را لبیک گفته و دریچه های قلب خویش را به روی او می گشایند،و به او اذن دخول می دهند!

خلاصه اینکه وسوسه های شیطان گرچه مؤثر است ولی تصمیم نهایی با شیطان نیست،با خود انسانها هست،چرا که انسان می تواند در برابر وسوسه های او بایستد و دست رد بر سینه او بگذارد.

در واقع خداوند می خواهد این خیال باطل و پندار خام را از مغز شیطان بیرون کند که او حکومت بلامنازعی بر انسانها پیدا خواهد کرد.

*** سپس صریحترین تهدیدهای خود را متوجه پیروان شیطان کرده می گوید:

"جهنم میعادگاه همه آنها است"( وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِینَ ).

گمان نکنند که آنها از چنگال مجازات می توانند فرار کنند و یا به حساب آنها رسیدگی نمی شود،حساب همه آنها یک جا و در یک محل رسیدگی خواهد شد.

*** "همان دوزخی که هفت در دارد،و برای هر دری گروهی از پیروان شیطان تقسیم شده اند"( لَهٰا سَبْعَةُ أَبْوٰابٍ لِکُلِّ بٰابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ ).

این در در حقیقت درهای گناهانی است که به وسیله آن،افراد وارد دوزخ می شوند،هر گروهی بوسیله ارتکاب گناهی و از دری،همانگونه که درهای بهشت،طاعات و اعمال صالح و مجاهدتهایی است که بوسیله آن بهشتیان وارد بهشت می شوند.

نکته ها:

اشاره

1-تکبر و غرور سرچشمه بزرگترین بدبختیها است

مهمترین نکته تربیتی که از داستان ابلیس و آفرینش آدم که در سوره های مختلف قرآن آمده استفاده می شود همان سقوط وحشتناک ابلیس از آن مقام

والایی که داشت به خاطر کبر و غرور است! می دانیم ابلیس از فرشتگان نبود(همانگونه که از آیه 50 سوره کهف استفاده می شود)و آن چنان ارتقاء مقام در سایه اطاعت فرمان خدا پیدا کرده بود که در صفوف فرشتگان قرار داشت،حتی بعضی می گویند معلم فرشتگان بود، و طبق آنچه از خطبه قاصعه در نهج البلاغه استفاده می شود هزاران سال پرستش خدا کرده بود.

اما همه این مقامات را به خاطر یک ساعت تکبر و غرور از دست داد،و آن چنان گرفتار تعصب و خودپرستی شد که حتی در مقام عذرخواهی و توبه برنیامد، بلکه هم چنان به کار خود ادامه داد و در جاده لجاجت آن چنان ثابت قدم ماند که تصمیم گرفت مسئولیت شرکت در جرم همه ظالمان و گنهکاران از فرزندان آدم را به عنوان یک وسوسه گر بپذیرد،و معادل کیفر و عذاب همه آنها را یک جا تحمل کند! این است نتیجه خودخواهی و غرور و تعصب و خودپسندی و استکبار.

نه تنها ابلیس که،با چشم خود انسانهای شیطان صفتی را دیده ایم،یا شرح حال آنها را در صفحات سیاه تاریخ مطالعه کرده ایم که هنگامی که بر مرکب غرور و تکبر و خودخواهی سوار شدند دنیایی را به خاک و خون کشیدند،گویی پرده ای از خون و جهل،چشمان ظاهر و باطن آنها را از کار انداخته،و هیچ حقیقتی را مشاهده نمی کنند،دیوانه وار در راه ظلم و بیدادگری گام بر می دارند و سرانجام خود را در بدترین پرتگاهها ساقط می کنند.

این استکبار و غرور،آتش سوزان و وحشتناکی است،همانگونه که انسان ممکن است سالیان دراز زحمت بکشد و خانه و وسائل و سرمایه ای برای زندگی فراهم سازد،ولی محصول آن را تنها با یک شعله آتش در چند لحظه تبدیل به خاکستر کند،همچنین کاملا امکان پذیر است که محصول اطاعت هزاران سال را با ساعتی استکبار و غرور در برابر خدا از دست دهد،چه درسی از این گویا

و تکان دهنده تر؟!.

عجب اینکه او حتی به این نکته روشن نیز توجه نداشت که آتش بر خاک برتری ندارد چرا که منبع همه برکات:گیاهان،حیوانات،معادن،محل ذخیره آبها خلاصه سرچشمه پیدایش هر موجود زنده ای خاک است،ولی کار آتش سوزندگی و در بسیاری از مواقع ویرانگری است.

علی ع در همان خطبه قاصعه(خطبه 192 نهج البلاغه)از ابلیس به عنوان عدو اللّٰه(دشمن خدا)و امام المتعصبین و سلف المستکبرین(پیشوای متعصبان لجوج،و سر سلسله مستکبران)نام برده و می گوید"به همین جهت خداوند لباس عزت را از اندام او بیرون کرد،و چادر مذلت بر سر او افکند"سپس اضافه می کند:"آیا نمی بینید چگونه خداوند او را به خاطر تکبرش کوچک کرد؟ و به خاطر برتری جوئیش پست ساخت؟در دنیا رانده شد و عذاب دردناک در سرای دیگر برای او فراهم ساخت(الا ترون کیف صغره اللّٰه بتکبره،و وضعه بترفعه،فجعله فی الدنیا مدحورا و أعد له فی الآخرة سعیرا).

ضمنا همانگونه که اشاره کردیم ابلیس نخستین پایه گذار مکتب جبر بود،همان مکتبی که بر خلاف و جدان هر انسانی است و یکی از دلائل مهم پیدایش آن،تبرئه کردن انسانهای گنه کار در برابر اعمالشان است،در آیات فوق خواندیم ابلیس برای تبرئه خویش و اثبات اینکه حق دارد در گمراهی فرزندان آدم بکوشد به همین دروغ بزرگ متوسل شد،و گفت:خداوندا تو مرا گمراه کردی و من هم به همین خاطر فرزندان آدم را جز مخلصان گمراه خواهم کرد! ***

2-شیطان بر چه کسانی تسلط می یابد؟

باز هم ذکر این نکته را ضروری می دانیم که نفوذ وسوسه های شیطانی در انسان یک نفوذ ناآگاه و اجباری نیست،بلکه ما به میل خویش وسوسه او را به دل

راه می دهیم،و گرنه حتی خود شیطان می داند که بر مخلصان-آنها که خویشتن را در پرتو تربیت خالص کرده اند و زنگار شرک را از روح و جان زدوده اند-راه ندارد.

به تعبیر رساتر-همان تعبیری که از آیات فوق استفاده می شود-رابطه شیطان و گمراهان،رابطه"پیشوا"و"پیرو"است،نه رابطه"اجبار کننده" "و اجبار شونده".

3-درهای جهنم!

در آیات فوق خواندیم،جهنم هفت در دارد(بعید نیست عدد هفت در اینجا عدد تکثیر باشد،یعنی درهای بسیار و فراوان دارد،همانگونه که در آیه 27 سوره لقمان نیز عدد هفت به همین معنی آمده است).

ولی واضح است این تعدد درها(مانند تعدد درهای بهشت)نه به خاطر کثرت واردان است به طوری که از یک در کوچک نتوانند وارد شوند،و نه جنبه تشریفاتی دارد،بلکه در حقیقت اشاره به عوامل گوناگونی است که انسان را به جهنم می کشاند،هر نوع از گناهان دری محسوب می شود.

در خطبه جهاد در نهج البلاغه می خوانیم

ان الجهاد باب من ابواب الجنة فتحه اللّٰه لخاصة اولیائه: "جهاد دری از درهای بهشت است که آن را به روی بندگان خاصش گشوده است" ⁽¹⁾.

و در حدیث معروف می خوانیم

ان السیوف مقالید الجنة: "شمشیرها کلیدهای بهشتند"این گونه تعبیرات به خوبی منظور از درهای متعدد بهشت و دوزخ را روشن می سازد.

قابل توجه اینکه در حدیث امام باقر ع می خوانیم"بهشت،هشت در

دارد" ⁽¹⁾در حالی که آیات فوق می گوید:جهنم هفت در دارد،این تفاوت اشاره به این است که هر چند درهای ورود به بدبختی و عذاب فراوان باشد،ولی با این حال درهای وصول به سعادت و خوشبختی از آن افزونتر است(در ذیل آیه 23 سوره رعد نیز در این زمینه صحبت کردیم).

4-"گل تیره"و"روح خدا".

جالب اینکه از این آیات به خوبی استفاده می شود که انسان از دو چیز مختلف آفریده شده که یکی در حد اعلای عظمت،و دیگری ظاهرا در حد ادنی از نظر ارزش.

جنبه مادی انسان را گل بد بوی تیره رنگ(لجن)تشکیل می دهد، و جنبه معنوی او را چیزی که به عنوان روح خدا از آن یاد شده است.

البته خدا نه جسم دارد و نه روح،و اضافه روح به خدا به اصطلاح"اضافه تشریفی"است و دلیل بر این است که روحی بسیار پر عظمت در کالبد انسان دمیده شده،همانگونه که خانه کعبه را به خاطر عظمتش"بیت اللّٰه"می خوانند، و ماه مبارک رمضان را به خاطر برکتش"شهر اللّٰه"(ماه خدا)می نامند.

و به همین دلیل قوس صعودی این انسان آن قدر بالا است که بجایی می رسد که جز خدا نبیند،و قوس نزولیش آن قدر پائین است که از چهار پایان هم پائینتر خواهد شد( بَلْ هُمْ أَضَلُّ )و این فاصله زیاد میان"قوس صعودی" و"نزولی"خود دلیل بر اهمیت فوق العاده این مخلوق است.

و نیز این ترکیب مخصوص دلیل بر آن است که عظمت مقام انسان به خاطر جنبه مادی او نیست،چرا که اگر به جنبه مادیش باز گردیم لجنی بیش نمی باشد.

این روح الهی است که با استعدادهای فوق العاده ای که در آن نهفته است و می تواند تجلیگاه انوار خدا باشد،به او اینهمه عظمت بخشیده و برای تکامل او تنها راه این است که آن را تقویت کند و جنبه مادی را که وسیله ای برای همین هدف است در طریق پیشرفت این مقصود به کار گیرد(چرا که در رسیدن به آن هدف بزرگ می تواند کمک مؤثری کند).

از آیات خلقت آدم در آغاز سوره بقره نیز استفاده می شود که سجده فرشتگان در برابر آدم به خاطر علم خاص الهی او بود، و اما این سؤال که چگونه سجده برای غیر خدا امکان پذیر است و آیا براستی فرشتگان برای خدا به خاطر این آفرینش عجیب سجده کردند،و یا سجده آن برای آدم بود،پاسخ آن را در ذیل همان آیات مربوط به آفرینش آدم در سوره بقره بیان کردیم(به جلد اول تفسیر نمونه صفحه 127 مراجعه فرمائید) ***

5-جان چیست؟

کلمه"جن"در اصل به معنی چیزی است که از حس انسان پوشیده باشد، مثلا می گوئیم جنة اللیل-یا -فَلَمّٰا جَنَّ عَلَیْهِ اللَّیْلُ یعنی هنگامی که پرده سیاه شب او را پوشاند و به همین جهت"مجنون"به کسی که عقلش پوشیده و"جنین"به طفلی که در رحم مادر پوشانده شده و"جنت"به باغی که زمینش را درختان پوشانده اند،و"جنان"به قلب که در درون سینه پوشانده شده و"جنة"به معنی سپر که انسان را از ضربات دشمن می پوشاند،آمده است.

البته از آیات قرآن استفاده می شود که"جن"یک نوع موجود عاقلی است که از حس انسان پوشیده شده،و آفرینش آن در اصل از آتش یا شعله های صاف آتش است، و ابلیس نیز از همین گروه است.

بعضی از دانشمندان از آنها تعبیر به نوعی از"ارواح عاقله"می کنند که

مجرد از ماده می باشد،(البته پیدا است تجرد کامل ندارد چرا که چیزی که از ماده آفریده شده است مادی است،ولی نیمه تجردی دارد،چرا که با حواس ما درک نمی شود،و به تعبیر دیگر یک نوع جسم لطیف است).

و نیز از آیات قرآن بر می آید که آنها مؤمن و کافر دارند،مطیع و سرکش دارند و آنها نیز دارای تکلیف و مسئولیتند.

البته شرح این مسائل و همچنین هماهنگی آنها با علم امروز،احتیاج به بحث بیشتری دارد که ما به خاطر رعایت تناسب-به خواست خدا-در تفسیر سوره جن که در جزء 29 قرآن است بحث خواهیم کرد.

نکته ای که در اینجا اشاره به آن لازم است،این است که در آیات فوق کلمه"جان"آمده است که از همان ماده"جن"است.

آیا این دو کلمه(جن و جان)هر دو به یک معنی است،و یا چنان که بعضی از مفسران گفته اند جان نوع خاصی از جن است.

اگر آیات قرآن را که در این زمینه وارد شده در برابر هم قرار دهیم روشن می شود که هر دو به یک معنی می باشد،چرا که در قرآن گاهی"جن" در مقابل انسان قرار داده شده و گاهی"جان"در مقابل انسان.

مثلا در آیه 88-سوره اسراء می خوانیم قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ و یا در آیه 56 سوره ذاریات می خوانیم وَ مٰا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّٰ لِیَعْبُدُونِ .

در حالی که در آیه 15 سوره رحمان می خوانیم خَلَقَ الْإِنْسٰانَ مِنْ صَلْصٰالٍ کَالْفَخّٰارِ وَ خَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مٰارِجٍ مِنْ نٰارٍ و باز در همین سوره آیه 39 می خوانیم فَیَوْمَئِذٍ لاٰ یُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَ لاٰ جَانٌّ .

از مجموع آیات فوق و آیات دیگر قرآن به خوبی استفاده می شود که جان و جن هر دو به یک معنی است،و لذا در آیات فوق گاهی"جن" در برابر انسان قرار گرفته گاهی"جان".

البته"جان"به معنی دیگری نیز در قرآن آمده است،که آن نوعی از مار است،چنان که در داستان موسی می خوانیم" کَأَنَّهٰا جَانٌّ "(قصص-31) ولی آن از بحث ما خارج است.

6-قرآن و خلقت انسان.

همانگونه که در آیات فوق دیدیم قرآن بحث فشرده ای در زمینه خلقت انسان دارد که تقریبا به طور سر بسته و اجمالی،از آن گذشته است چرا که منظور اصلی مسائل تربیتی بوده است،و نظیر این بحث در چند مورد دیگر از قرآن مانند سوره سجده،مؤمنون،سوره ص،و غیر آن آمده است.

البته می دانیم قرآن یک کتاب علوم طبیعی نیست،بلکه یک کتاب انسان- سازی است،و بنا بر این نباید انتظار داشت که جزئیات این علوم از قبیل مسائل مربوط به تکامل،تشریح،جنین شناسی،گیاه شناسی و مانند آن در قرآن مطرح شود،ولی این مانع از آن نخواهد بود که به تناسب بحثهای تربیتی اشاره کوتاهش به قسمتهایی از این علوم در قرآن بشود.

به هر حال بعد از توجه به این مقدمه کوتاه در اینجا دو بحث داریم که طرح آنها لازم به نظر می رسد:

1-تکامل انواع از نظر علمی 2-تکامل انواع از دیدگاه قرآن نخست به سراغ بحث اول می رویم و منهای آیات و روایات و تنها با تکیه بر معیارهای خاص علوم طبیعی روی این مساله بحث می کنیم:

میدانیم در میان دانشمندان علوم طبیعی دور فرضیه درباره آفرینش موجودات زنده،اعم از گیاهان و جانداران،وجود داشته است:

الف:فرضیه تکامل انواع یا"ترانسفورمیسم"که می گوید انواع

موجودات زنده در آغاز به شکل کنونی نبودند،بلکه آغاز موجودات تک سلولی در آب اقیانوسها و از لابلای لجنهای اعماق دریاها با یک جهش پیدا شدند،یعنی موجودات بی جان در شرائط خاصی قرار گرفتند که از آنها نخستین سلولهای زنده پیدا شد.

این موجودات ذره بینی زنده تدریجا تکامل یافتند و از نوعی به نوع دیگر تغییر شکل دادند،از دریاها به صحراها و از آن به هوا منتقل شدند،و انواع گیاهان و انواع جانوران آبی و زمینی و پرندگان به وجود آمدند.

کاملترین حلقه این تکامل همین انسانهای امروزند که از موجوداتی شبیه به میمون،و سپس میمونهای انسان نما ظاهر گشتند.

ب-فرضیه ثبوت انواع یا"فیکسیسم"که می گوید انواع جانداران هر کدام جداگانه از آغاز به همین شکل کنونی ظاهر گشتند،و هیچ نوع به نوع دیگر تبدیل نیافته است،و طبعا انسان هم دارای خلقت مستقلی بوده که از آغاز به همین صورت آفریده شده است.

دانشمندان هر دو گروه برای اثبات عقیده خود مطالب فراوانی نوشته اند و جنگها و نزاعهای زیادی در محافل علمی بر سر این مساله در گرفته است، تشدید این جنگها از زمانی شد که لامارک(دانشمند جانورشناس معروف فرانسوی که در اواخر قرن 18 و اوائل قرن 19 می زیست)و سپس داروین دانشمند جانورشناس انگلیسی که در قرن نوزدهم می زیست نظرات خود را در زمینه تکامل انواع با دلائل تازه ای عرضه کرد.

ولی در محافل علوم طبیعی امروز شک نیست که اکثریت دانشمندان طرفدار فرضیه تکاملند.

دلائل طرفداران تکامل.

به آسانی می توان استدلالات آنها را در سه قسمت خلاصه کرد:

نخست دلائلی است که از دیرین شناسی و به اصطلاح مطالعه روی فسیلها، یعنی اسکلت های متحجر شده موجودات زنده گذشته،آورده اند آنها معتقدند مطالعات طبقات مختلف زمین نشان می دهد که موجودات زنده،از صورتهای ساده تر به صورتهای کاملتر و پیچیده تر تغییر شکل داده اند.

تنها راهی که اختلاف و تفاوت فسیلها را می توان با آن تفسیر کرد،همین فرضیه تکامل است.

دلیل دیگر قرائنی است که از"تشریح مقایسه ای"جمع آوری کرده اند، آنها طی بحثهای مفصل و طولانی می گویند هنگامی که استخوان بندی حیوانات مختلف را تشریح کرده،با هم مقایسه کنیم شباهت زیادی در آنها می بینیم که نشان می دهد همه از یک اصل گرفته شده اند.

بالآخره سومین دلیل آنها قرائتی است که از"جنین شناسی"بدست آورده اند و معتقدند اگر حیوانات را در حالت جنینی که هنوز تکامل لازم را نیافته اند در کنار هم بگذاریم خواهیم دید که جنینها قبل از تکامل در شکم مادر، یا در درون تخم تا چه اندازه با هم شباهت دارند،این نیز تایید می کند که همه آنها در آغاز از یک اصل گرفته شده اند.

پاسخهای طرفداران ثبوت انواع

ولی طرفداران فرضیه ثبوت انواع یک پاسخ کلی به تمام این استدلالات دارند و آن اینکه هیچیک از این قرائن قانع کننده نیست،البته نمی توان انکار کرد که هر یک از این قرائن سه گانه احتمال تکامل را در ذهن به عنوان یک "احتمال ظنی"توجیه می کند،ولی هرگز یقین آور نخواهد بود.

به عبارت روشنتر اثبات فرضیه تکامل،و تبدیل آن از صورت یک فرضیه

به یک قانون علمی و قطعی،یا باید از طریق دلیل عقلی بوده باشد،و یا از طریق آزمایش و حس و تجربه،و غیر از این دو راهی نیست.

اما از یک سو می دانیم دلائل عقلی و فلسفی را به این مسائل،راهی نیست، و از سوی دیگر دست تجربه و آزمایش از مسائلی که ریشه های آن در میلیونها سال قبل نهفته است کوتاه است!.

آنچه ما با حس و تجربه درک می کنیم این است تغییرات سطحی با گذشت زمان به صورت جهش"موتاسیون"در حیوانات و گیاهان رخ می دهد،مثلا از نسل گوسفندان معمولی ناگهان گوسفندی متولد می شود که پشم آن با پشم گوسفندان معمولی متفاوت است،یعنی بسیار لطیفتر و نرمتر می باشد،و همان سرچشمه پیدایش نسلی در گوسفند بنام"گوسفند مرینوس"می شود،با این ویژگی در پشم.

و یا اینکه حیواناتی بر اثر جهش،تغییر رنگ چشم یا ناخن و یا شکل پوست بدن و مانند آن پیدا می کند.

ولی هیچکس تا کنون جهشی ندیده است،که دگرگونی مهمی در اعضای اصلی بدن یک حیوان ایجاد کند و یا نوعی را به نوع دیگر مبدل سازد.

بنا بر این ما تنها می توانیم حدس بزنیم که تراکم جهشها ممکن است یک روز سر از تغییر نوع حیوان در بیاورد،و مثلا حیوانات خزنده را تبدیل به پرندگان کند،ولی این حدس هرگز یک حدس قطعی نیست،بلکه تنها یک مساله ظنی است چرا که ما هرگز با جهشهای تغییر دهنده اعضاء اصلی به عنوان یک حس و تجربه روبرو نشده ایم.

از مجموع آنچه گفته شد چنین نتیجه می گیریم که دلائل سه گانه طرفداران ترانسفورمیسم نمی تواند این نظریه را از صورت یک فرضیه فراتر برد،و به همین دلیل آنها که دقیقا روی این مسائل بحث می کنند،همواره از آن به عنوان

"فرضیه تکامل انواع"سخن می گویند نه قانون و اصل.

فرضیه تکامل و مساله خداشناسی

با اینکه بسیاری کوشش دارند میان این فرضیه و مساله خداشناسی یک نوع تضاد قائل شوند و شاید از یک نظر حق داشته باشند،چرا که پیدایش عقیده داروینیسم جنگ شدیدی میان ارباب کلیسا از یک سو،و طرفداران این فرضیه از سوی دیگر به وجود آورد،و روی این مساله در آن عصر به دلائل سیاسی،اجتماعی که اینجا جای شرح آن نیست تبلیغات وسیعی در گرفت که داروینیسم با خداشناسی سازگار نمی باشد.

ولی امروز این مساله برای ما روشن است که این دو با هم تضادی ندارند یعنی ما چه فرضیه تکامل را قبول کنیم و چه آن را بر اثر فقدان دلیل رد نمائیم در هر دو صورت می توانیم خداشناس باشیم.

فرضیه تکامل اگر فرضا هم ثابت شود،شکل یک قانون علمی که از روی علت و معلول طبیعی پرده بر می دارد به خود خواهد گرفت،و فرقی میان این رابطه علت و معلولی در عالم جانداران و دیگر موجودات نیست،آیا کشف علل طبیعی نزول باران و جزر و مد دریاها و زلزله ها و مانند آن مانعی بر سر راه خداشناسی خواهد بود؟مسلما نه،بنا بر این کشف یک رابطه تکاملی در میان انواع موجودات نیز هیچگونه مانعی در مسیر شناخت خدا ایجاد نمی کند.

تنها کسانی که تصور می کردند کشف علل طبیعی با قبول وجود خدا منافات دارد می توانند چنین سخنی را بگویند،ولی ما امروز به خوبی می دانیم که نه تنها کشف این علل ضرری به توحید نمی زند بلکه خود دلائل تازه ای از نظام آفرینش برای اثبات وجود خدا پیش پای ما می گذارد.

جالب اینکه خود داروین در برابر اتهام الحاد و بیدینی قد علم کرده،و در

کتابش(اصل انواع)تصریح می کند که من در عین قبول تکامل انواع،خدا پرستم،و اصولا بدون قبول وجود خدا نمی توان تکامل را توجیه کرد.

به این عبارت دقت کنید:"او با وجود قبول علل طبیعی برای ظهور انواع مختلف جانداران،همواره به خدای یگانه،مؤمن باقی میماند،و تدریجا که سن او افزایش حاصل می کند احساس درونی مخصوصی به درک قدرتی ما فوق بشر در او تشدید می گردد،به حدی که معمای آفرینش را برای انسان لا ینحل می یابد" ⁽¹⁾.

اصولا او معتقد بود که هدایت و رهبری انواع،در این پیچ و خم عجیب تکامل،و تبدیل یک موجود زنده بسیار ساده به این همه انواع مختلف و متنوع جانداران بدون وجود یک نقشه حساب شده و دقیق از طرف یک عقل کل امکان پذیر نیست! راستی هم چنین است آیا از یک ماده واحد و بسیار ساده و پست،اینهمه مشتقات شگفت انگیز و عجیب،که هر کدام برای خود تشکیلات مفصلی دارد، به وجود آوردن بدون تکیه بر یک علم و قدرت بی پایان امکان پذیر است؟ نتیجه اینکه:غوغای تضاد عقیده تکامل انواع با مساله خداشناسی یک غوغای بی اساس و بی دلیل بوده است(خواه فرضیه تکامل را بپذیریم یا نپذیریم).

تنها این مساله باقی می ماند که آیا فرضیه تکامل انواع با تاریخچه ای که قرآن برای آفرینش آدم ذکر کرده است تضادی دارد یا نه؟!که ذیلا از آن بحث می شود.

قرآن و مساله تکامل

جالب اینکه هم طرفداران تکامل انواع و هم منکران آن یعنی آنها که در

میان مسلمین بوده اند به آیات قرآن برای اثبات مقصد خویش تمسک جسته اند، ولی شاید هر دو گروه گاهی تحت تاثیر عقیده خود به آیاتی استدلال کرده اند که کمتر ارتباطی با مقصود آنها داشته است، لذا ما از هر دو طرف آیاتی را انتخاب می کنیم که قابل بحث و مذاکره باشد.

مهمترین آیه ای که طرفداران تکامل روی آن تکیه می کنند،آیه 33 سوره آل عمران است إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفیٰ آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْرٰاهِیمَ وَ آلَ عِمْرٰانَ عَلَی الْعٰالَمِینَ :"خداوند آدم و نوح و آل ابراهیم و آل عمران را بر جهانیان برگزید".

آنها می گویند همانگونه که نوح و آل ابراهیم و آل عمران در میان امتی زندگی می کردند و از میان آنها برگزیده شدند،همچنین آدم نیز باید چنین باشد،یعنی در عصر و زمان او انسانهایی که نام"عالمین"(جهانیان)بر آنها گزارده شده،حتما وجود داشته اند و آدم برگزیده خدا از میان آنهاست،و این نشان می دهد که آدم اولین انسان روی زمین نبوده است،بلکه قبل از او انسانهای دیگری بوده اند و امتیاز آدم همان جهش فکری و معنوی او است که سبب برگزیده شدنش از افراد همسانش شد.

آیات متعدد دیگری نیز ذکر کرده اند،که بعضی از آنها اصلا ارتباط با مساله تکامل ندارد،و تفسیر آن به تکامل بیشتر از قبیل تفسیر به رای است، و قسمتی دیگر،هم با تکامل انواع سازگار است،و هم با ثبوت آنها و خلقت مستقل آدم،و به همین دلیل بهتر دیدیم که از ذکر آنها صرف نظر کنیم.

اما ایرادی که به این استدلال می توان کرد این است که"عالمین"اگر به معنی مردم معاصر بوده باشد و اصطفاء(برگزیدن)حتما باید از میان چنین اشخاصی صورت گیرد،این استدلال قابل قبول خواهد بود،اما اگر کسی بگوید "عالمین"اعم از معاصران و غیر معاصران است،همانگونه که در حدیث معروف در

فضیلت بانوی اسلام حضرت فاطمه(سلام اللّٰه علیها)از پیامبر اسلام ص نقل شده که می فرماید:اما ابنتی فاطمه فهی سیدة نساء العالمین من الاولین و الآخرین:"دخترم فاطمه بانوی زنان جهان از اولین و آخرین است".در این صورت آیه فوق دلالتی بر این مقصود نخواهد داشت و درست به این میماند که کسی بگوید خداوند،عده ای را از میان انسانها(انسانهای تمام قرون و اعصار) برگزید که یکی از آنها آدم است در این صورت هیچ لزومی ندارد که در عصر و زمان آدم،انسانهای دیگری وجود داشته باشند که نام عالمین بر آنها اطلاق گردد و یا آدم از میان آنها برگزیده شود.

به خصوص اینکه سخن در برگزیدن خدا است خدایی که از آینده و نسلهایی که در زمانهای بعد می آیند به خوبی آگاه بوده است ⁽¹⁾.

***و اما مهمتر دلیلی که طرفداران ثبوت انواع از آیات قرآن،انتخاب کرده اند،آیات مورد بحث و مانند آن است که می گوید:

خداوند انسان را از گل خشک که از گل تیره رنگ بد بوی گرفته شده بود آفریده جالب اینکه این تعبیر هم در مورد خلقت"انسان"گفته شده ( وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ -آیه 26 حجر)و هم درباره "بشر"( وَ إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ إِنِّی خٰالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ - آیه 28 حجر)و هم به قرینه ذکر سجده فرشتگان بعد از آن در مورد شخص آدم آمده است(به آیات 29 و 30 و 31 سوره حجر که در بالا آوردیم دقت کنید).

ظاهر این آیات در بدو نظر چنین می گوید که آدم نخست از گل تیره رنگی آفریده شد و پس از تکمیل اندام،روح الهی در آن دمیده شد و به دنبال آن

فرشتگان در برابر او به سجده افتادند،بجز ابلیس.

طرز بیان این آیات چنین نشان می دهد که میان خلقت آدم از خاک و پیدایش صورت کنونی انواع دیگری وجود نداشته است.

و تعبیر به"ثم"که در بعضی از آیات فوق آمده و در لغت عرب برای "ترتیب با فاصله"آورده می شود،هرگز دلیل بر گذشتن ملیونها سال و وجود هزاران نوع نمی باشد،بلکه هیچ مانعی ندارد که اشاره به فاصله هایی باشد که در میان مراحل آفرینش آدم از خاک و سپس گل خشک و سپس دمیدن روح الهی وجود داشته.

لذا همین کلمه"ثم"درباره خلقت انسان در عالم جنین و مراحلی را که پشت سر هم طی می کند آمده است،مانند: یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ ... ثُمَّ نُخْرِجُکُمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّکُمْ :"ای مردم اگر تردید در رستاخیز دارید (به قدرت خدا در آفرینش انسان بیندیشید)که ما شما را از خاک آفریدیم سپس از نطفه.سپس از خون بسته شده،سپس از مضغه(پاره گوشتی که شبیه گوشت جویده است)...سپس شما را به صورت طفلی خارج می سازیم،سپس به مرحله بلوغ می رسید"(سوره حج آیه 5).

ملاحظه می کنید که هیچ لزومی ندارد"ثم"برای یک فاصله طولانی باشد،بلکه همانگونه که در فواصل طولانی به کار می رود در فاصله های کوتاه هم استعمال می شود.

از مجموع آنچه در بالا گفتیم چنین نتیجه می گیریم که آیات قرآن هر چند مستقیما در صدد بیان مساله تکامل یا ثبوت انواع نیست،ولی ظواهر آیات(البته در خصوص انسان)با مساله خلقت مستقل سازگارتر است،هر چند کاملا صریح نیست اما ظاهر آیات خلقت آدم بیشتر روی خلقت مستقل دور می زند،اما در مورد سایر جانداران قرآن سکوت دارد.

[سوره الحجر (15): آیات 45 تا 50]

اشاره

إِنَّ اَلْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ (45) اُدْخُلُوهٰا بِسَلاٰمٍ آمِنِینَ (46) وَ نَزَعْنٰا مٰا فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوٰاناً عَلیٰ سُرُرٍ مُتَقٰابِلِینَ (47) لاٰ یَمَسُّهُمْ فِیهٰا نَصَبٌ وَ مٰا هُمْ مِنْهٰا بِمُخْرَجِینَ (48) نَبِّئْ عِبٰادِی أَنِّی أَنَا اَلْغَفُورُ اَلرَّحِیمُ (49) وَ أَنَّ عَذٰابِی هُوَ اَلْعَذٰابُ اَلْأَلِیمُ (50)

ترجمه:

45-پرهیزگاران در باغها(ی سرسبز بهشت)و در کنار چشمه های آن هستند.

46-(فرشتگان الهی به آنها می گویند)داخل این باغها شوید با سلامت و امنیت.

47-هر گونه غل(حسد و کینه و عداوت و خیانت)از سینه آنها بر می کنیم(و روحشان را پاک می کنیم)در حالی که همه برادرند و بر سریرها روبروی یکدیگر قرار دارند.

48-هرگز خستگی و تعب به آنها نمی رسد و هیچگاه از آن اخراج نمی گردند.

49-بندگانم را آگاه کن که من غفور و رحیمم.

50-(و نیز آنها را آگاه کن که)عذاب و کیفر من عذاب دردناکی است.

تفسیر:

نعمتهای هشتگانه بهشت

در آیات گذشته دیدیم که چه سان خداوند نتیجه کار شیطان و یاران و

همگامان و پیروان او را شرح داد،درهای هفتگانه جهنم را به روی آنها گشود.

طبق روش قرآن که از مساله مقابله و تقارن،برای تعلیم و تربیت،بهره گیری می کند،در این آیات سخن از"بهشت و بهشتیان"و نعمتهای مادی و معنوی،جسمی و روحانی به میان آمده است.

و در حقیقت هشت نعمت بزرگ مادی و معنوی به تعداد درهای بهشت در این آیات بیان شده است.

1-در آغاز به یک نعمت مهم جسمانی اشاره کرده،می گوید:"پرهیزکاران در باغهای سر سبز بهشت،و در کنار چشمه های زلال آن خواهند بود"( إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ ).

جالب اینکه از میان تمام صفات روی"تقوا"تکیه شده است، همان تقوا و پرهیزکاری و تعهد و مسئولیت که جامع تمام صفات برجسته انسانی است.

ذکر جنات و عیون به صیغه جمع،اشاره به باغهای متنوع و چشمه های فراوان و گوناگون بهشت است که هر کدام لذت تازه ای می آفریند و ویژگی خاصی دارد.

*** 2 و 3 سپس به دو نعمت مهم معنوی که"سلامت"و"امنیت"است اشاره می کند،سلامت از هر گونه رنج و ناراحتی،و امنیت از هر گونه خطر، می گوید:"فرشتگان الهی به آنها خوش آمد می گویند و می گویند که داخل این باغها شوید با سلامت و امنیت کامل"( اُدْخُلُوهٰا بِسَلاٰمٍ آمِنِینَ ).

*** در آیه بعد سه نعمت مهم معنوی دیگر با صراحت بیان شده است:

4-"ما هر گونه حسد و کینه و عداوت و خیانت را از سینه های آنها

می شوئیم و بر می کنیم"( وَ نَزَعْنٰا مٰا فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ ) ⁽¹⁾.

5-"در حالی که همه برادرند"و نزدیکترین پیوندهای محبت در میان آنها حکمفرما است(اخوانا).

6-"در حالی که بر سریرها روبروی یکدیگر قرار گرفته اند"( عَلیٰ سُرُرٍ مُتَقٰابِلِینَ ) ⁽²⁾.

آنها در جلسات اجتماعیشان گرفتار تشریفات آزار دهنده این دنیا نیستند و مجلسشان بالا و پائین ندارد،و از اصول زندگی طبقاتی رنج آور این دنیا در آنجا خبری نیست،همه برادرند،همه روبروی یکدیگر و در یک صف،نه یکی بالای مجلس و دیگری در کفش کن.

البته این منافات با تفاوت مقام آنها از نظر درجات معنوی ندارد،این مربوط به جلسات اجتماعی آنها است و گر نه هر کدام بر حسب درجه تقوا و ایمان مخصوص به خود دارد.

*** 7-سپس به هفتمین نعمت مادی و معنوی اشاره کرده می گوید:"هرگز خستگی و تعب به آنها نمی رسد"( لاٰ یَمَسُّهُمْ فِیهٰا نَصَبٌ ).

و همانند زندگی این دنیا که رسیدن به یک روز آسایش،خستگیهای

فراوانی قبل و بعد از آن دارد که فکر آن،آرامش انسان را بر هم می زند، نیست.

8-همچنین فکر فنا و نابودی و پایان گرفتن نعمت،آنان را آزار نمی دهد، چرا که"آنها هرگز از این باغهای پر نعمت و سرور اخراج نمی شوند" ( وَ مٰا هُمْ مِنْهٰا بِمُخْرَجِینَ ).

*** اکنون که نعمتهای فراوان و دل انگیز بهشتی به طرز مؤثری بیان گردید، و در بست در اختیار پرهیزکاران و متقین قرار داده شد"ممکن است افراد گنهکار و آلوده در هاله ای از غم و اندوه فرو روند که ای کاش ما هم می توانستیم به گوشه ای از این همه موهبت دست یابیم،در اینجا خداوند رحمان و رحیم درهای بهشت را به روی آنها نیز می گشاید،اما به صورت مشروط.

با لحنی مملو از محبت و عالیترین نوازش،روی سخن را به پیامبرش کرده می گوید"پیامبرم!بندگانم را آگاه کن که من غفور و رحیمم،گناه بخش و پر محبتم" ( نَبِّئْ عِبٰادِی أَنِّی أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِیمُ ).

تعبیر به عبادی(بندگان من)تعبیری است،لطیف که هر انسانی را بر سر شوق می آورد،و دنبال آن توصیف خدا به آمرزنده مهربان این اشتیاق را به اوج می رساند.

*** اما از آنجا که قرآن،همیشه جلو سوء استفاده از مظاهر رحمت الهی را با جمله های تکان دهنده ای که حاکی از خشم و غضب او است می گیرد،تا تعادل میان خوف و رجاء که رمز تکامل و تربیت است بر قرار گردد،بلا فاصله اضافه می کند که به بندگانم نیز بگو که"عذاب و کیفر من همان عذاب دردناک است"( وَ أَنَّ عَذٰابِی هُوَ الْعَذٰابُ الْأَلِیمُ ).

نکته ها:

اشاره

1-باغها و چشمه های بهشت

گرچه برای ما که در این جهان محدود دنیا هستیم درک ابعاد نعمتهای بهشتی،بسیار مشکل بلکه غیر ممکن است،چرا که نعمتهای این جهان در برابر آن نعمتها تقریبا در حکم صفر در برابر یک عدد فوق العاده بزرگ است،ولی این مانع از آن نیست که پرتوهایی از آن را با فکر و جان خود احساس کنیم.

قدر مسلم این است که نعمتهای بهشتی بسیار متنوع است، و تعبیر به جنات (باغها)که در آیات فوق و بسیاری دیگر از آیات دیگر آمده و همچنین تعبیر به عیون(چشمه ها)گواه این حقیقت است.

البته در قرآن(در سوره های انسان-الرحمن-و دخان و محمد و غیر آن) اشاره به انواع مختلفی از این چشمه ها شده است،و با اشارات کوتاهی تنوع آنها مجسم گردیده،که شاید تجسمی از انواع کارهای نیک و اعمال صالح در این جهان باشد،و ان شاء اللّٰه در تفسیر این سوره ها به شرح آنها اشاره خواهیم کرد.

2-نعمتهای مادی و معنوی

بر خلاف آنچه بعضی تصور می کنند،قرآن در همه جا مردم را به نعمتهای مادی بهشت بشارت نداده،بلکه از نعمتهای معنوی نیز کرارا سخن به میان آورده است،که آیات فوق نمونه روشنی از آنهاست،بطوری که نخستین خوش آمد و بشارتی را که فرشتگان به بهشتیان در هنگام ورود به این کانون بزرگ نعمت، می گویند بشارت سلامت و امنیت،است.

شسته شدن کینه ها از سینه ها،و صفات زشتی همچون حسد و خیانت و مانند آن که روح اخوت و برادری را به هم می زند،و همچنین حذف امتیازات تشریفاتی غلط که آرامش فکر و جان را در هم می ریزد،نیز از نعمتهای دیگر معنوی

روحانی است که در آیات بالا به آنها اشاره رفته است.

این نکته نیز شایان توجه است که"سلامت"و"امنیت"که سر آغاز نعمتهای بهشتی قرار داده شده پایه هر نعمت دیگری است،که بدون این دو هیچ نعمتی قابل بهره گیری نیست،حتی در این دنیا نیز سر آغاز همه نعمتها نعمت سلامت و امنیت می باشد.

3-کینه ها و حسادتها دشمن برادری است

جالب اینکه:بعد از ذکر نعمت سلامت و امنیت در آیات فوق و قبل از بیان نعمت اخوت و برادری،مساله ریشه کن شدن انواع صفات مزاحم،همچون کینه و حسد و غرور و خیانت ذکر شده و با کلمه"غل"که مفهوم وسیعی دارد، به همه آنها اشاره گردیده است.

در حقیقت اگر قلب انسان از این"غل"شستشو نشود،نه نعمت سلامت و امنیت فراهم خواهد شد و نه برادری و اخوت،بلکه همیشه جنگ است و ستیز، و همیشه دعوا و کشمکش،و به دنبال آن بریدن رشته های اخوت و سلب سلامت و امنیت.

4-پاداش کامل

به گفته بعضی از مفسران پاداش و ثواب در صورتی کامل می شود که چهار شرط در آن جمع گردد:

منفعت قابل ملاحظه ای باشد-با احترام مقرون باشد-از هر گونه ناراحتی خالی باشد-و جاودانی و همیشگی باشد.

در آیات فوق،در زمینه نعمتهای بهشتی به هر چهار قسمت اشاره شده است.

جمله إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ اشاره به قسمت اول است.

جمله اُدْخُلُوهٰا بِسَلاٰمٍ آمِنِینَ دلیل بر احترام و تعظیم است.

جمله وَ نَزَعْنٰا مٰا فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوٰاناً عَلیٰ سُرُرٍ مُتَقٰابِلِینَ ، اشاره به نفی هر گونه ناراحتی و ضررهای روحانی،و جمله لاٰ یَمَسُّهُمْ فِیهٰا نَصَبٌ ، اشاره به نفی زیانهای جسمانی است.

اما جمله وَ مٰا هُمْ مِنْهٰا بِمُخْرَجِینَ بیانگر آخرین شرط،یعنی دوام و بقاء این نعمتهاست و به این ترتیب،این پاداش از هر نظر کامل خواهد بود ⁽¹⁾.

5-بیائید بهشت را در این دنیا بسازیم

آنچه در آیات فوق از نعمتهای مادی و معنوی بهشتی تصویر شده،در حقیقت اصول نعمتهای مهم این جهان را نیز همانها تشکیل می دهد،و گویا می خواهد به ما این نکته را نیز تفهیم کند که شما با فراهم ساختن این نعمتها در زندگی دنیا می توانید بهشت کوچکی بسازید که نمونه ای از آن بهشت بزرگ باشد.

اگر کینه ها و عداوتها را از سینه ها بشوئیم.

اگر اصول اخوت و برادری را تقویت کنیم.

اگر تشریفات زائد و تفرقه افکن را از زندگی و مخصوصا اجتماعاتمان حذف کنیم.

اگر سلامت و امنیت را به جامعه خود باز گردانیم.

و اگر به همه مردم این اطمینان داده شود که کسی مزاحم آبرو،شخصیت، موقعیت اجتماعی و منافع مشروع آنها نیست،تا اطمینان به بقاء مواهب خویش پیدا کنند.

آن روز است،که نمونه ای از بهشت در مقابل چشم شما قرار خواهد داشت.

[سوره الحجر (15): آیات 51 تا 60]

اشاره

وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ (51) إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ إِنّٰا مِنْکُمْ وَجِلُونَ (52) قٰالُوا لاٰ تَوْجَلْ إِنّٰا نُبَشِّرُکَ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ (53) قٰالَ أَ بَشَّرْتُمُونِی عَلیٰ أَنْ مَسَّنِیَ اَلْکِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ (54) قٰالُوا بَشَّرْنٰاکَ بِالْحَقِّ فَلاٰ تَکُنْ مِنَ اَلْقٰانِطِینَ (55) قٰالَ وَ مَنْ یَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلاَّ اَلضّٰالُّونَ (56) قٰالَ فَمٰا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا اَلْمُرْسَلُونَ (57) قٰالُوا إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ (58) إِلاّٰ آلَ لُوطٍ إِنّٰا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِینَ (59) إِلاَّ اِمْرَأَتَهُ قَدَّرْنٰا إِنَّهٰا لَمِنَ اَلْغٰابِرِینَ (60)

ترجمه:

51-و به آنها(بندگانم)از میهمانهای ابراهیم خبر ده.

52-هنگامی که بر او وارد شدند و سلام گفتند(ابراهیم)گفت ما از شما بیمناکیم! 53-گفتند نترس ما تو را به پسری دانا بشارت می دهیم.

54-گفت آیا به من بشارت می دهید با اینکه پیر شده ام؟به چه چیز بشارت می دهید؟ 55-گفتند تو را به حق بشارت دادیم،از مایوسان مباش! 56-گفت چه کسی جز گمراهان از رحمت پروردگارش مایوس می شود.

57-(سپس)گفت ماموریت شما چیست ای فرستادگان خدا؟ 58-گفتند ما به سوی یک قوم گنهکار ماموریت پیدا کرده ایم(تا آنها را هلاک کنیم).

59-مگر خاندان لوط که همگی آنها را نجات خواهیم داد...

60-بجز همسرش که مقدر داشتیم از بازماندگان(در شهر و هلاک شوندگان)باشد.

تفسیر:

میهمانان ناشناس؟

از این آیات به بعد.قسمتهای آموزنده ای را از تاریخ پیامبران بزرگ و اقوام سرکش به عنوان نمونه های روشنی از بندگان مخلص،و پیروان شیطان، بیان می کند.

جالب اینکه نخست از داستان مهمانهای ابراهیم شروع می کند(همان فرشتگانی که در لباس بشر به سراغ او آمدند نخست بشارت به تولد فرزند برومندی و سپس خبر از مجازات دردناک قوم لوط دادند).

چرا که در دو آیه قبل به پیامبر اسلام ص دستور داده شد که هم مقام رحمت خدا را برای بندگان بازگو کند،و هم عذاب الیم او را،و در داستان مهمانهای ابراهیم،دو نمونه زنده از دو صفت فوق دیده می شود،و به این ترتیب پیوند میان این آیات گذشته مشخص می گردد.

نخست می گوید:"به بندگانم از مهمانهای ابراهیم خبر ده"( وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ ).

گرچه"ضیف"در اینجا به صورت مفرد است،ولی همانگونه که بعضی از مفسران بزرگ گفته اند"ضیف"هم معنی مفرد دارد و هم معنی جمع(مهمان

و مهمانان). این مهمانهای ناخوانده همان فرشتگانی بودند که"به هنگام وارد شدن بر ابراهیم،به صورت ناشناس،نخست بر او سلام گفتند"( إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً ).

ابراهیم آن گونه که وظیفه یک میزبان بزرگوار و مهربان است برای پذیرایی آنها آماده شد و غذای مناسبی فورا فراهم ساخت،اما هنگامی که سفره غذا گسترده شد میهمانهای ناشناس دست به غذا دراز نکردند،او از این امر وحشت کرد و وحشت خود را کتمان ننمود،با صراحت به آنان"گفت ما از شما ترسانیم"( قٰالَ إِنّٰا مِنْکُمْ وَجِلُونَ ) ⁽¹⁾.

این ترس به خاطر سنتی بود که در آن زمان و زمانهای بعد و حتی در عصر ما در میان بعضی از اقوام معمول است که هر گاه کسی نان و نمک کسی را بخورد به او گزندی نخواهد رساند و خود را مدیون او می داند و به همین دلیل دست نبردن به سوی غذا دلیل بر قصد سوء و کینه و عداوت است.

*** ولی چیزی نگذشت که فرشتگان ابراهیم را از نگرانی بیرون آوردند، و"به او گفتند ترسان مباش،ما تو را به فرزند دانایی بشارت می دهیم"( قٰالُوا لاٰ تَوْجَلْ إِنّٰا نُبَشِّرُکَ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ ).

در اینکه منظور از غلام علیم(پسر دانا)کیست؟با توجه به آیات دیگر قرآن شک نیست که منظور،"اسحاق"است چرا که هنگامی که فرشتگان این بشارت را به ابراهیم دادند،همسر ابراهیم"ساره که ظاهرا زن عقیمی بود حاضر

بود و این بشارت به او نیز داده شد،چنان که در آیه 71 سوره هود می خوانیم: وَ امْرَأَتُهُ قٰائِمَةٌ فَضَحِکَتْ فَبَشَّرْنٰاهٰا بِإِسْحٰاقَ :"همسر او ایستاده بود،خندید و ما او را بشارت به اسحاق دادیم".

این را نیز می دانیم ساره مادر اسحاق است و ابراهیم قبلا از هاجر(همان کنیزی که به همسری انتخاب کرده بود)صاحب پسری بنام اسماعیل شده بود.

*** ولی ابراهیم به خوبی می دانست که از نظر موازین طبیعی تولد چنین فرزندی از او بسیار بعید است،هر چند در برابر قدرت خدا هیچ چیزی محال نیست، ولی توجه به موازین عادی و طبیعی تعجب او را برانگیخت،لذا"گفت:آیا چنین بشارتی به من می دهید در حالی که من به سن پیری رسیده ام"؟!( قٰالَ أَ بَشَّرْتُمُونِی عَلیٰ أَنْ مَسَّنِیَ الْکِبَرُ ).

"راستی به چه چیز مرا بشارت می دهید"؟( فَبِمَ تُبَشِّرُونَ ).

آیا به امر و فرمان خدا است این بشارت شما یا از ناحیه خودتان؟صریحا بگوئید تا اطمینان بیشتر پیدا کنم! تعبیر به" مَسَّنِیَ الْکِبَرُ "(پیری مرا لمس کرده است)اشاره به این است که آثار پیری از موی سپیدم،و از چینهای صورتم،نمایان است،و آثار آن را در تمام وجود خود به خوبی لمس می کنم.

ممکن است گفته شود که ابراهیم از این نظر آدم خوش سابقه ای بود چرا که در همین سن پیری فرزندش اسماعیل متولد شده بود،و با توجه به آن نباید دیگر در مورد مولود جدید یعنی اسحاق تعجب کند،ولی باید دانست که اولا در میان تولد اسماعیل و اسحاق به گفته بعضی از مفسران بیش از ده سال فاصله بود و با گذشتن ده سال آن هم در سن بالا،احتمال تولد فرزند بسیار کاهش می یابد، ثانیا وقوع یک مورد بر خلاف موازین عادی که ممکن است جنبه استثنایی داشته

باشد مانع از تعجب در برابر موارد مشابه آن نخواهد بود،زیرا به هر حال تولد فرزند در چنین سن و سال امر عجیبی است ⁽¹⁾.

*** ولی به هر حال فرشتگان مجال تردید یا تعجب بیشتری به ابراهیم ندادند، با صراحت و قاطعیت به او"گفتند که ما تو را به حق بشارت دادیم"( قٰالُوا بَشَّرْنٰاکَ بِالْحَقِّ ).

بشارتی که از ناحیه خدا و به فرمان او بود و به همین دلیل،حق است و مسلم.

و به دنبال آن برای تاکید-به گمان اینکه مبادا یاس و ناامیدی بر ابراهیم غلبه کرده باشد-گفتند"اکنون که چنین است از مایوسان مباش"( فَلاٰ تَکُنْ مِنَ الْقٰانِطِینَ ).

*** ولی ابراهیم بزودی این فکر را از آنها دور ساخت که یاس و نومیدی از رحمت خدا بر او چیره شده باشد،بلکه تنها تعجبش روی حساب موازین طبیعی است،لذا با صراحت"گفت:چه کسی از رحمت پروردگارش مایوس می شود جز گمراهان"؟! ( قٰالَ وَ مَنْ یَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلاَّ الضّٰالُّونَ ).

همان گمراهانی که خدا را بدرستی نشناخته اند و پی به قدرت بی پایانش نبرده اند،خدایی که از ذره ای خاک،انسانی چنین شگرف می آفریند،و از نطفه ناچیزی فرزندی برومند به وجود می آورد،درخت خشکیده خرما به فرمانش به بار می نشیند،و آتش سوزانی را به گلستانی تبدیل می کند،چه کسی می تواند

در قدرت چنین پروردگاری شک کند یا از رحمت او مایوس گردد؟! *** ولی به هر حال ابراهیم ع پس از شنیدن این بشارت،در این اندیشه فرو رفت که این فرشتگان با آن شرائط خاص،تنها برای بشارت فرزند نزد او نیامده اند،حتما ماموریت مهمتری دارند و این بشارت تنها گوشه ای از آن را تشکیل می دهد،لذا در مقام سؤال بر آمد"و از آنها پرسید شما ای رسولان خداوند بگوئید ببینم برای چه ماموریت مهمی فرستاده شده اید:( قٰالَ فَمٰا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ ).

*** "گفتند ما به سوی یک قوم گنهکار فرستاده شده ایم"( قٰالُوا إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ ).

*** و از آنجا که می دانستند ابراهیم با آن حس کنجکاویش مخصوصا در زمینه این گونه مسائل به این مقدار پاسخ قناعت نخواهد کرد،فورا اضافه کردند که این قوم مجرم کسی جز قوم لوط نیست ما ماموریم این آلودگان بی آزرم را در هم بکوبیم و نابود کنیم"مگر خانواده لوط که ما همه آنها را از آن مهلکه نجات خواهیم داد"( إِلاّٰ آلَ لُوطٍ إِنّٰا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِینَ ).

*** ولی از آنجا که تعبیر به آلَ لُوطٍ آن هم با تاکید به اجمعین شامل همه خانواده او حتی همسر گمراهش که با مشرکان هماهنگ بود می شد،و شاید ابراهیم نیز از این ماجرا آگاه بود،بلافاصله او را استثناء کردند و گفتند:

"بجز همسرش که ما مقدر ساخته ایم از بازماندگان در شهر محکوم به فنا باشد" و نجات نیابد( إِلاَّ امْرَأَتَهُ قَدَّرْنٰا إِنَّهٰا لَمِنَ الْغٰابِرِینَ ).

تعبیر به قدرنا(ما مقدر ساختیم)اشاره به ماموریتی است که از ناحیه خداوند در این زمینه داشتند.

در مورد ملاقات فرشتگان با ابراهیم،و داستان بشارت تولد اسحاق به او، و همچنین گفتگو با آنها در زمینه قوم لوط،مشروحا در ذیل آیات 69 تا 76 سوره هود بحث کردیم(به جلد نهم تفسیر نمونه صفحه 167 به بعد مراجعه کنید)!

[سوره الحجر (15): آیات 61 تا 77]

اشاره

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ اَلْمُرْسَلُونَ (61) قٰالَ إِنَّکُمْ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ (62) قٰالُوا بَلْ جِئْنٰاکَ بِمٰا کٰانُوا فِیهِ یَمْتَرُونَ (63) وَ أَتَیْنٰاکَ بِالْحَقِّ وَ إِنّٰا لَصٰادِقُونَ (64) فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اَللَّیْلِ وَ اِتَّبِعْ أَدْبٰارَهُمْ وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ وَ اُمْضُوا حَیْثُ تُؤْمَرُونَ (65) وَ قَضَیْنٰا إِلَیْهِ ذٰلِکَ اَلْأَمْرَ أَنَّ دٰابِرَ هٰؤُلاٰءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِینَ (66) وَ جٰاءَ أَهْلُ اَلْمَدِینَةِ یَسْتَبْشِرُونَ (67) قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ (68) وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ (69) قٰالُوا أَ وَ لَمْ نَنْهَکَ عَنِ اَلْعٰالَمِینَ (70) قٰالَ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی إِنْ کُنْتُمْ فٰاعِلِینَ (71) لَعَمْرُکَ إِنَّهُمْ لَفِی سَکْرَتِهِمْ یَعْمَهُونَ (72) فَأَخَذَتْهُمُ اَلصَّیْحَةُ مُشْرِقِینَ (73) فَجَعَلْنٰا عٰالِیَهٰا سٰافِلَهٰا وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهِمْ حِجٰارَةً مِنْ سِجِّیلٍ (74) إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِینَ (75) وَ إِنَّهٰا لَبِسَبِیلٍ مُقِیمٍ (76) إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِلْمُؤْمِنِینَ (77)

ترجمه:

61-هنگامی که فرستادگان(خدا)به سراغ خاندان لوط آمدند...

62-(لوط)گفت شما گروه ناشناسی هستید! 63-گفتند ما همان چیزی را برای تو آورده ایم که آنها(کافران)در آن تردید داشتند (ما مامور عذابیم).

64-ما واقعیت مسلمی را برای تو آورده ایم و راست می گوئیم.

65-بنا بر این خانواده ات را در اواخر شب با خود بردار و از اینجا ببر،تو بدنبال سر آنها حرکت کن،احدی از شما به پشت سر خویش ننگرد.و به همانجا که مامور هستید بروید.

66-و ما به لوط این موضوع را وحی فرستادیم که صبحگاهان همه آنها ریشه کن خواهند شد.

67-(از سوی دیگر)اهل شهر(با خبر شدند و به سوی خانه لوط)آمدند در حالی که به یکدیگر بشارت می دادند.

68-(لوط)گفت اینها میهمانان منند،آبروی مرا نریزید! 69-و از خدا بپرهیزید و مرا شرمنده نسازید! 70-گفتند مگر ما تو را از جهانیان نهی نکردیم(و نگفتیم احدی را به میهمانی نپذیر!).

71-گفت دختران من حاضرند اگر می خواهید کار صحیحی انجام دهید(با آنها ازدواج کنید و از گناه و آلودگی بپرهیزید).

72-بجانت سوگند اینها در مستی خود سرگردانند(و عقل و شعور خود را از دست داده اند).

73-سرانجام بهنگام طلوع آفتاب صیحه(مرگبار،بصورت صاعقه یا زمین لرزه)آنها را فرو گرفت.

74-سپس(شهر و آبادی آنها را زیر و رو کردیم)بالای آن را پائین قرار دادیم و بارانی از سنگ بر آنها فرو ریختیم.

75-در این(سرگذشت عبرت انگیز)نشانه هایی است برای هوشیاران.

76-و ویرانه های سرزمین آنها بر سر راه(کاروانها)همواره ثابت و برقرار است.

77-در این نشانه ای است برای مؤمنان.

تفسیر:

سرنوشت گنهکاران قوم لوط

در آیات گذشته داستان ملاقات فرشتگان مامور عذاب قوم لوط را با ابراهیم خواندیم،و در این آیات داستان خارج شدن آنها از نزد ابراهیم و آمدن به ملاقات لوط را می خوانیم.

نخست می گوید:"هنگامی که فرستادگان خداوند نزد خاندان لوط آمدند"( فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ... ) ***

لوط"به آنها گفت شما افرادی ناشناخته اید"( قٰالَ إِنَّکُمْ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ ) مفسران می گویند این سخن را به این جهت به آنها گفت که آنان به صورت جوانانی خوش صورت و زیبا نزد او آمدند،او که می دانست محیطش تا چه حد آلوده گناه انحراف جنسی است،فکر می کرد مبادا ورود این میهمانان مایه دردسر برای او گردد،از یک سو میهمان است و محترم و قدومش مبارک،و از سوی دیگر محیطی است ننگین و آلوده و پر از مشکلات.

لذا در آیات سوره هود که همین داستان به مناسبت دیگری در آن آمده است،تعبیر به" سِیءَ بِهِمْ "می کند،یعنی این موضوع بر لوط پیامبر بزرگ خدا سخت ناگوار آمد،و از آمدنشان ناراحت شد،سپس گفت امروز روز سختی در پیش دارم!.

*** ولی فرشتگان زیاد او را در انتظار نگذاردند،با صراحت"گفتند:ما چیزی را برای تو آورده ایم که آنها در آن تردید داشتند"( قٰالُوا بَلْ جِئْنٰاکَ بِمٰا کٰانُوا فِیهِ یَمْتَرُونَ ).

یعنی مامور مجازات دردناکی هستیم که تو کرارا به آنها گوشزد کرده ای ولی هرگز آن را جدی تلقی نکردند؟ *** سپس برای تاکید گفتند"ما واقعیت مسلم و غیر قابل تردیدی را برای تو آورده ایم"یعنی عذاب حتمی و مجازات قطعی این گروه بی ایمان منحرف ( وَ أَتَیْنٰاکَ بِالْحَقِّ ).

باز برای تاکید بیشتر اضافه کردند"ما مسلما راست می گوئیم"( وَ إِنّٰا لَصٰادِقُونَ ).

یعنی این گروه تمام پلها را پشت سر خود خراب کرده اند و جایی برای

شفاعت و گفتگو در مورد آنها باقی نمانده است،تا لوط حتی به فکر شفاعت نیفتد و بداند اینها ابدا شایستگی این امر را ندارند.

*** و از آنجا که باید گروه اندک مؤمنان(خانواده لوط بجز همسرش)از این مهلکه جان به سلامت ببرند دستور لازم را به لوط چنین دادند:"تو شبانه هنگامی که چشم مردم گنهکار در خواب است و یا مست شراب و شهوت،خانواده ات را بر دار و از شهر بیرون شو"( فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ ).

ولی"تو پشت سر آنها باش"تا مراقب آنان باشی و کسی عقب نماند ( وَ اتَّبِعْ أَدْبٰارَهُمْ ).

ضمنا"هیچیک از شما نباید به پشت سرش نگاه کند"( وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ ).

"و به همان نقطه ای که دستور به شما داده شده است(یعنی سرزمین شام یا نقطه دیگری که مردمش از این آلودگیها پاک بوده اند)بروید"( وَ امْضُوا حَیْثُ تُؤْمَرُونَ ).

*** سپس لحن کلام تغییر می یابد و خداوند می فرماید"ما به لوط چگونگی این امر را وحی فرستادیم که به هنگام طلوع صبح همگی ریشه کن خواهند شد، به گونه ای که حتی یک نفر از آنها باقی نماند"( وَ قَضَیْنٰا إِلَیْهِ ذٰلِکَ الْأَمْرَ أَنَّ دٰابِرَ هٰؤُلاٰءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِینَ ).

*** (دقت کنید)سپس قرآن داستان را در اینجا رها کرده و به آغاز باز می گردد،و بخشی را که در آنجا ناگفته مانده بود به مناسبتی که بعدا اشاره خواهیم کرد بیان می کند و می گوید:

"مردم شهر از ورود میهمانان تازه وارد لوط آگاه شدند و به سوی خانه او حرکت کردند،و در راه به یکدیگر بشارت می دادند"( وَ جٰاءَ أَهْلُ الْمَدِینَةِ یَسْتَبْشِرُونَ ).

آنها در آن وادی گمراهی و ننگین خود فکر می کردند طعمه لذیذی به چنگ آورده اند،جوانانی زیبا و خوشرو،آنهم در خانه لوط! تعبیر به" أَهْلُ الْمَدِینَةِ "نشان می دهد که حد اقل گروه زیادی از مردم شهر به سوی خانه لوط حرکت کردند و این امر روشن می سازد که آنها تا چه حد وقیح و رسوا و جسور شده بودند،مخصوصا که جمله یستبشرون(یکدیگر را بشارت می دادند)حکایت از عمق آلودگی آنها می کند،چرا که این عمل ننگین را شاید کمتر کسی در میان حیوانات و چارپایان نظیرش را دیده است،اگر کسی هم انجام دهد،لا اقل با کتمان و اختفاء و احساس شرمساری است اما این ملت زشتکار و فرومایه آشکارا به یکدیگر تبریک می گفتند!! *** "لوط"که سر و صدای آنها را شنید در وحشت عجیبی فرو رفت و نسبت به میهمانان خود بیمناک شد،زیرا هنوز نمی دانست که این میهمانان ماموران عذابند و فرشتگان خداوند قادر قاهرند،لذا در مقابل آنها ایستاد و"گفت:اینها میهمانان منند،آبروی مرا نریزید"( قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ ).

یعنی از مساله خدا و پیغمبر و جزا و کیفر،اگر صرف نظر کنیم،حد اقل این مساله انسانی و سنتی که میان همه افراد بشر اعم از مؤمن و کافر وجود دارد می گوید که به میهمان احترام باید گذارد شما چگونه بشری هستید که حتی ساده ترین مسائل انسانی را نمی فهمید،اگر دین ندارید لا اقل آزاده باشید! ***

سپس اضافه کرد بیائید و"از خدا بترسید و مرا در برابر میهمانانم شرمنده نسازید"( وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ ) ⁽¹⁾.

*** ولی آنها چنان جسور و به اصلاح پر رو بودند که نه تنها احساس شرمندگی در خویش نمی کردند بلکه از لوط پیامبر،چیزی هم طلبکار شده بودند،گویی جنایتی انجام داده،زبان به اعتراض گشودند و"گفتند:مگر ما به تو نگفتیم احدی را از مردم جهان به مهمانی نپذیری و به خانه خود راه ندهی"( قٰالُوا أَ وَ لَمْ نَنْهَکَ عَنِ الْعٰالَمِینَ ) چرا خلاف کردی،و به گفته ما عمل ننمودی؟! و این به خاطر آن بود که قوم و جمعیت مزبور افرادی خسیس و بخیل بودند، و هرگز کسی را به خانه خود میهمان نمی کردند،و اتفاقا شهرهای آنها در مسیر قافله ها بود و می گویند آنها برای اینکه کسی در آنجا توقف نکند،این عمل شنیع را با بعضی از واردین انجام داده بودند،و کم کم برای آنها عادتی شده بود، لذا گویا هر گاه لوط پیامبر با خبر می شد که شخص غریبی به آن دیار گام نهاده برای اینکه گرفتار چنگال آنها نشود وی را به خانه خود دعوت می کرد اما آنها پس از آنکه از این جریان آگاه شدند خشمگین گشتند و به او صریحا گفتند حق نداری بعد از این میهمانی به خانه خود راه دهی!

بنا بر این به نظر می رسد که کلمه"عالمین"در آیه فوق اشاره به رهگذران و افرادی است که اهل آن شهر و دیار نبودند و گذارشان به آنجا می افتاد.

*** به هر حال لوط که این جسارت و وقاحت را دید از طریق دیگری وارد شد، شاید بتواند آنها را از خواب غفلت و مستی انحراف و ننگ،بیدار سازد،رو به آنها کرده گفت:چرا شما راه انحرافی می پوئید،اگر منظورتان اشباع غریزه جنسی است چرا از طریق مشروع و ازدواج صحیح وارد نمی شوید"این ها دختران منند (آماده ام آنها را به ازدواجتان در آورم)اگر شما می خواهید کار صحیحی انجام دهید راه این است"( قٰالَ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی إِنْ کُنْتُمْ فٰاعِلِینَ ).

بدون شک دختران لوط تعداد محدودی بودند،و آن جمعیت افراد زیادی، ولی هدف لوط این بود که به آنها اتمام حجت کند و بگوید من تا این حد نیز آماده فداکاری برای حفظ حیثیت مهمانان خویش،و نجات شما از منجلاب فساد هستم.

بعضی نیز گفته اند منظور از" هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی "اشاره به دختران شهر است،که به عنوان یک پدر روحانی و معنوی همه را دختر خویش می خواند(ولی تفسیر اول به معنی آیه نزدیکتر است).

ناگفته پیدا است که لوط نمی خواست دختران خود را به ازدواج مشرکان گمراه در آورد بلکه هدفش این بود که بیائید و ایمان بیاورید و بعد هم دختران خودم را به ازدواج شما در می آورم.

*** اما وای از مستی شهوت،مستی انحراف،و مستی غرور و لجاجت،اگر ذره ای از اخلاق انسانی و عواطف بشری در آنها وجود داشت،کافی بود که آنها را در برابر چنین منطقی شرمنده کند،لا اقل از خانه لوط باز گردند و حیا کنند،

اما نه تنها منفعل نشدند،بلکه بر جسارت خود افزودند و خواستند دست به سوی میهمانان لوط دراز کنند!! اینجاست که خدا روی سخن را به پیامبر اسلام کرده،می گوید:"قسم به جان و حیات تو که اینها در مستی خود سخت سرگردانند"!( لَعَمْرُکَ إِنَّهُمْ لَفِی سَکْرَتِهِمْ یَعْمَهُونَ ).

و در سوره هود به دنبال بحثی مشابه همین بحث خواندیم که فرشتگان پرده از روی کار خود برداشتند،رو به سوی لوط کرده،گفتند:نترس آنها به تو آسیبی نمی رسانند.و در آیه 37 سوره قمر می خوانیم:هنگامی که آنها بر جسارت خویش افزودند و تصمیم بر تجاوز به میهمانان گرفتند چشمانشان را نابینا ساختیم وَ لَقَدْ رٰاوَدُوهُ عَنْ ضَیْفِهِ فَطَمَسْنٰا أَعْیُنَهُمْ و چنان که در بعضی از روایات آمده یکی از فرشتگان مشتی خاک به صورت آنها پاشید،همه نابینا شدند،(و فریاد زنان باز گشتند).

*** در اینجا سخن الهی درباره این قوم اوج می گیرد و در دو آیه فشرده و کوتاه سرنوشت شوم آنها را به صورتی قاطع و کوبنده و بسیار عبرت انگیز بیان می کند، و می گوید:"سرانجام فریاد تکان صیحه وحشتناکی به هنگام طلوع آفتاب،همه را فرا گرفت"( فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ مُشْرِقِینَ ).

این صیحه ممکن است صدای یک صاعقه عظیم و یا صدای یک زلزله وحشتناک بوده باشد،و به هر حال فریادی بود که از وحشت آن همگی بیهوش شدند،و یا جان خویش را از دست دادند،و می دانیم امواج صوتی هنگامی که از حد معینی بگذرد،آزار دهنده و وحشت انگیز،و از آنهم که فراتر برود انسان را مدهوش می کند،و یا ارگانهای حیاتی را به کلی از کار می اندازد،و حتی

ممکن است ساختمانها را ویران سازد.

*** ولی به این اکتفاء ننمودیم بلکه شهر آنها را به کلی زیر و رو کردیم"بالای آن را پائین و پائین را بالا قرار دادیم"!( فَجَعَلْنٰا عٰالِیَهٰا سٰافِلَهٰا .) این مجازات نیز برای آنها کافی نبود"به دنبال آن بارانی از سجیل(گلهای متحجر شده)بر سر آنان فرو ریختیم"!( وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهِمْ حِجٰارَةً مِنْ سِجِّیلٍ ).

ریزش این باران سنگ،ممکن است برای هدف گیری کسانی بوده باشد که از آن صیحه وحشتناک نابود نشده و یا زیر آوار نرفته بودند،و نیز ممکن است برای محو اجساد پلید و آثار این قوم بوده است،آن چنان که پس از این باران سنگ اگر کسی از آن دیار می گذشت نمی توانست به آسانی باور کند که روزی در این منطقه شهرهای آبادی بوده است! نازل شدن این عذابهای سه گانه(صیحه وحشتناک-زیر و رو شدن-بارانی از سنگ)هر کدام به تنهایی کافی بود که قومی را به هلاکت برساند،اما برای شدت گناه و جسور بودن آنها در تن دادن به آلودگی و ننگ،و همچنین برای عبرت دیگران،خداوند مجازات آنها را مضاعف کرد.

*** اینجاست که قرآن به نتیجه گیری تربیتی و اخلاقی پرداخته می گوید "در این داستان نشانه هایی است برای افراد با هوش"!( إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِینَ )، آنها که با فراست و هشیاری و بینش مخصوص خود از هر علامتی جریانی را کشف می کنند و از هر اشاره ای حقیقتی و از هر نکته ای،مطلب مهم و آموزنده ای را ⁽¹⁾.

*** اما تصور نکنید که آثار آنها به کلی از میان رفته،نه"بر سر راه کاروانیان و گذر کنندگان همواره ثابت و برقرار است"( وَ إِنَّهٰا لَبِسَبِیلٍ مُقِیمٍ ).

اگر باور ندارید برخیزید و بروید و ویرانه های این شهرهای بلا دیده را که بر سر راه مسافران در طریق شام(از سوی مدینه قرار دارد بنگرید و بیندیشید، بیندیشید و عبرت گیرید،عبرت گیرید و به سوی خدا باز گردید،و راه توبه را پیش گیرید،و آلودگیها را از دل و جان خود بشوئید.

*** باز هم به عنوان تاکید بیشتر و دعوت افراد با ایمان به تفکر و اندیشه در این داستان عبرت انگیز اضافه می کند که در این داستان نشانه ای است برای افراد با ایمان( إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِلْمُؤْمِنِینَ ).

چگونه ممکن است انسان ایمان داشته باشد و این سرگذشت تکان دهنده را بخواند و عبرتها نگیرد؟! ***درباره معنی"سجیل"و اینکه چرا بر این قوم آلوده،بارانی از سنگ فرود آمد،و چرا شهر آنها زیر و رو شد،و چرا لحظه نزول عذاب،صبحگاهان بود و چرا به خانواده لوط دستور داده شد که به پشت سر خود نگاه نکنند،و همچنین در زمینه تحریم همجنس گرایی در ادیان آسمانی،و فلسفه آن،و نیز اخلاق قوم لوط،در ذیل آیات سوره هود بحث کافی کردیم(به جلد 9 تفسیر نمونه صفحه 189 تا 198 مراجعه فرمائید).

ولی باز نکته هایی باقی مانده که ذیلا از نظرتان می گذرد.

نکته ها:

اشاره

1-منظور از بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ چیست؟

"قطع"به معنی تاریکی شب است،مرحوم طبرسی در مجمع البیان می گوید:گویا"قطع"جمع"قطعه"است،و به همین دلیل از این تعبیر در آیه فوق گذشتن قسمت عمده شب را فهمیده است، ولی از گفته"راغب"در"مفردات"بر می آید که"قطع"به معنی"قطعه" و مفرد است.

اما بسیاری از مفسران این کلمه را به معنی اواخر شب و هنگام سحر گرفته اند،شاید این تفسیر به خاطر بعضی دیگر از آیات قرآن است که صریحا درباره آل لوط می گوید: نَجَّیْنٰاهُمْ بِسَحَرٍ (ما آنان را سحرگاهان نجات بخشیدیم سوره قمر آیه 34).

یعنی در همان هنگام که شهوت پرستان آلوده دامان در خواب غفلت فرو رفته بودند و مستی شراب و غرور و شهوت در وجودشان بهم آمیخته بود،و شهر برای خارج شدن خاندان لوط کاملا آماده بود خارج شدند.

و عجب اینکه شروع مجازات کوبنده آنها نیز در هنگام صبح،وقت طلوع آفتاب بود،و شاید انتخاب این وقت به خاطر آن بوده است که گروه مهاجم هنگامی که نابینا شدند و به خانه های خود بازگشتند کمی در فکر فرو رفتند به همین جهت آن شب را به آنها مهلت داد شاید توبه کنند و باز گردند،و در مقام جبران بر آیند.

از بعضی از روایات نیز استفاده می شود بعضی از آنها هنگامی که به خانه های خود بازگشتند سوگند یاد کردند که ما صبحگاهان حتی یک نفر از خانواده

لوط را زنده نخواهیم گذارد،اما پیش از آنکه بتوانند گامی در این راه بردارند عذاب الهی آنها را درو کرد! ⁽¹⁾***

2-تفسیر جمله" وَ امْضُوا حَیْثُ تُؤْمَرُونَ ".

گفتیم فرشتگان به خاندان لوط توصیه کردند که در آخر شب به همان نقطه ای که به شما دستور داده شده است حرکت کنید،ولی در آیات قرآن توضیح بیشتری درباره این نقطه دیده نمی شود،به همین دلیل مفسران بیانات گوناگونی دارند:بعضی گفته اند آنها مامور بودند به سوی سرزمین شام بروند که محیط آن نسبتا پاک بود.

بعضی دیگر گفته اند که فرشتگان قریه معینی را مشخص کردند و به آنها توصیه نمودند به آنجا بروید،و در تفسیر المیزان همین قدر از این جمله استفاده شده که آنها یک نوع هدایت الهی و راهنمای واقعی در مسیرشان با خود داشتند و طبق آن رفتار نمودند.

3-رابطه"متوسم"و"مؤمن"

در آیات فوق دیدیم که گاهی می گوید"در سرگذشت عبرت انگیز قوم لوط،نشانه هایی برای متوسمین است"و گاه می گوید"برای مؤمنین است"جمع میان این دو تعبیر به ما می فهماند که مؤمنان راستین،متوسم هستند یعنی با فراست، سریع الانتقال و کاملا هوشیار.

در روایتی از امام باقر ع می خوانیم:که تفسیر إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِینَ را از آن حضرت سؤال کردند،فرمود:"منظور امت اسلام است" سپس اضافه کرد"

قال رسول اللّٰه اتقوا فراسة المؤمن،فانه ینظر بنور اللّٰه عز و جل! "پیامبر فرمود:از فراست مؤمن بپرهیزید چرا که به نور خدا

می بیند"! ⁽¹⁾.

در روایت دیگری می خوانیم که امام صادق ع فرمود:متوسمین،امامانند" ⁽²⁾.

و از امیر مؤمنان علی ع نقل شده که فرمود:"متوسم،پیامبر بود،و من بعد از او و سپس امامان از دودمان من" ⁽³⁾.

4-مستی شهوت و غرور!

گر چه مستی شراب مشهور است ولی مستی هایی بدتر از مستی شراب نیز پیدا می شود که از آن جمله مستی مقام و مستی شهوت است،در آیات فوق خواندیم که خداوند به جان پیامبرش سوگند یاد می کند که این گروه در مستی خود سرگردان و حیرانند،آن چنان که روشنترین جاده نجات را نمی بینند،کار به جایی می رسد که پیامبر بزرگی همچون لوط حاضر می شود دختران خود را به ازدواج آنها در آورد تا از طریق حلال و مشروع اشباع شوند و از گناه و آلودگی و ننگ رهایی یابند اما باز هم آنها دست رد بر سینه او می گذارند! ضمنا این پیامبر بزرگ،این درس آموزنده را به ما می دهد که برای مبارزه با مفاسد تنها روی نفی تکیه نکنید،بلکه روی اثبات هم باید تکیه کرد، یعنی باید غرائز بشر را از طریق صحیح اشباع نمود تا به فساد نگراید،گرچه قوم لوط افراد فاسد استثنایی بودند که این برنامه در آنها مؤثر نیفتاد،ولی معمولا این روش یکی از مؤثرترین روشهاست.

هنگامی که بخواهیم با سرگرمیهای غیر سالم مبارزه کنیم باید در درجه اول بکوشیم و سرگرمی سالم برای مردم فراهم سازیم،همین گونه در برنامه های دیگر.

جالب اینکه در بعضی از روایات می خوانیم،لوط این پیامبر پر استقامت

حدود سی سال در میان این جمعیت پست و فرومایه به تبلیغ مشغول بود اما هیچکس جز خانواده اش به او ایمان نیاوردند(به استثنای همسرش) ⁽¹⁾.

چه پرشکوه است اینهمه استقامت،آنهم در میان این چنین فرومایگان که انسان حتی از یک ساعت زندگی در میان آنها به ستوه می آید،و چه درد آور است با چنین همسری ساختن! در سوره ذاریات آیه 35 و 36 می خوانیم: فَأَخْرَجْنٰا مَنْ کٰانَ فِیهٰا مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فَمٰا وَجَدْنٰا فِیهٰا غَیْرَ بَیْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِینَ ؟"ما تمام کسانی را که ایمان داشتند از آن سرزمین قبل از نزول بلا بیرون بردیم،اما جز یک خانواده با ایمان در آن وجود نداشت!.

و از اینجا نیز روشن می شود که مجازات الهی خشک و تر را هرگز با هم نمی سوزاند،حتی اگر یک نفر مؤمن راستین و وظیفه شناس باشد او را نجات می بخشد.

[سوره الحجر (15): آیات 78 تا 84]

اشاره

وَ إِنْ کٰانَ أَصْحٰابُ اَلْأَیْکَةِ لَظٰالِمِینَ (78) فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ وَ إِنَّهُمٰا لَبِإِمٰامٍ مُبِینٍ (79) وَ لَقَدْ کَذَّبَ أَصْحٰابُ اَلْحِجْرِ اَلْمُرْسَلِینَ (80) وَ آتَیْنٰاهُمْ آیٰاتِنٰا فَکٰانُوا عَنْهٰا مُعْرِضِینَ (81) وَ کٰانُوا یَنْحِتُونَ مِنَ اَلْجِبٰالِ بُیُوتاً آمِنِینَ (82) فَأَخَذَتْهُمُ اَلصَّیْحَةُ مُصْبِحِینَ (83) فَمٰا أَغْنیٰ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ (84)

ترجمه:

78-اصحاب الایکه(صاحبان سرزمینهای پر درخت-قوم شعیب)مسلما قوم ستمگری بودند.

79-ما از آنها انتقام گرفتیم و این دو(قوم لوط و اصحاب ایکه)شهرهای ویران شده شان بر سر راه آشکار است! 80-اصحاب الحجر(قوم ثمود)پیامبران را تکذیب کردند.

81-ما آیات خود را برای آنهای فرستادیم ولی آنها از آن روی گرداندند.

82-آنها خانه های امن و امانی در دل کوه ها می تراشیدند.

83-اما سرانجام صیحه(مرگبار)صبحگاهان آنها را فرو گرفت.

84-و آنچه را بدست آورده بودند آنان را از عذاب الهی نجات نداد.

تفسیر:

اشاره

پایان زندگی دو قوم ستمگر

در این آیات،قرآن به دو بخش دیگر از سرگذشت اقوام پیشین تحت عنوان " أَصْحٰابُ الْأَیْکَةِ "و" أَصْحٰابُ الْحِجْرِ "اشاره می کند،و بحثهای عبرت انگیزی را که در آیات پیشین پیرامون قوم لوط بود تکمیل می نماید.

نخست می گوید:"اصحاب الایکه مسلما مردمی ظالم و ستمگر بودند" ( وَ إِنْ کٰانَ أَصْحٰابُ الْأَیْکَةِ لَظٰالِمِینَ ) ⁽¹⁾.

*** "و ما از آنها انتقام گرفتیم"و در برابر ظلمها و ستمگریها و سرکشی ها، مجازاتشان نمودیم( فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ ).

و سرزمین های این گروه و قوم لوط که داستانشان گذشت،بر سر راه شما قرار داد و آشکار است،( وَ إِنَّهُمٰا لَبِإِمٰامٍ مُبِینٍ ).

چشم باز کنید و سرنوشت آنها را بنگرید سپس عبرت گیرید.

أَصْحٰابُ الْأَیْکَةِ

کیانند؟

بسیاری از مفسران و ارباب لغت گفته اند که"ایکه"به معنی درختان در هم پیچیده و یا بیشه است"و أَصْحٰابُ الْأَیْکَةِ "همان قوم شعیبند که در سرزمینی پر آب و مشجر در میان حجاز و شام زندگی می کردند.

آنها زندگی مرفه و ثروت فراوانی داشتند و به همین جهت،غرور و غفلت آنها را فرا گرفته بود و مخصوصا دست به کم فروشی و فساد در زمین زده بودند.

شعیب آن پیامبر بزرگ،آنها را از این کارشان بر حذر داشت و دعوت به توحید

و راه حق نمود،اما همانگونه در آیات سوره هود دیدیم،آنها تسلیم حق نشدند و سرانجام بر اثر مجازات دردناکی نابود گشتند،گرمای شدیدی چندین روز پی در پی آنها را فرو گرفت،و در آخرین روز ابر بزرگی در آسمان نمایان شد، آنها به سایه ابر پناه بردند،اما صاعقه ای فرود آمد،و آن بیدادگران را نابود کرد.

شاید تکیه کردن قرآن روی کلمه" أَصْحٰابُ الْأَیْکَةِ "(صاحبان سرزمینهای پر درخت)به خاطر این باشد که می خواهد بگوید با اینهمه نعمتی که به آنها بخشیده بودیم باز بجای شکران،کفران کردند،و ظلم و ستم بنیاد نمودند و صاعقه آنها و درختانشان را از میان برد.

شرح بیشتر حالات آنها-با تصریح بنام شعیب-در سوره"شعراء"از آیه 176 تا 190 آمده است.

ضمنا باید توجه داشت که جمله" فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ "(آنها را مجازات کردیم)ممکن است اشاره هم به قوم لوط باشد و هم اصحاب الایکه،زیرا بلافاصله بعد از این جمله می خوانیم،" وَ إِنَّهُمٰا لَبِإِمٰامٍ مُبِینٍ ":"سرزمینهای این دو بر سر راه شما آشکار است".

در تفسیر جمله" إِنَّهُمٰا لَبِإِمٰامٍ مُبِینٍ "مشهور و معروف همین است که اشاره به شهر قوم لوط و شهر اصحاب الایکه می باشد،و کلمه"امام"به معنی راه و جاده است(زیرا از ماده"ام"بی معنی قصد کردن گرفته شده،چون انسان برای رسیدن به مقصد،از راهها عبور می کند).

این احتمال را نیز بعضی داده اند که منظور از" لَبِإِمٰامٍ مُبِینٍ "همان لوح محفوظ باشد به قرینه آیه 12 سوره یس،ولی این احتمال بسیار بعید است،چرا که قرآن می خواهد برای مردم درس عبرت بیان کند،و بودن نام این دو شهر،

در لوح محفوظ نمی تواند تاثیری در عبرت گیری مردم داشته باشد،در حالی که بودن این دو شهر بر سر راه کاروانها و سایر رهگذران می توانست اثر عمیقی در آنها بگذارد،لحظه ای در آنجا درنگ کنند،و بیندیشند و دل عبرت بینشان از دیده نظر کند،و این سرزمین بلا دیده را آینه عبرت داند،گاهی در کنار سرزمین قوم لوط و گاهی در کنار سرزمین اصحاب الایکه،سرانجام سیلاب اشک را بر سرنوشت آنها از دیده روان سازند! *** و اما در مورد" أَصْحٰابُ الْحِجْرِ "،همان قوم سرکشی که در سرزمینی به نام "حجر"،زندگی مرفهی داشتند و پیامبر بزرگشان"صالح"برای هدایت آنها مبعوث شد،چنین می گوید:

"اصحاب حجر،فرستادگان خدا را تکذیب کردند"( وَ لَقَدْ کَذَّبَ أَصْحٰابُ الْحِجْرِ الْمُرْسَلِینَ )! در اینکه این شهر در کجا واقع شده بود،بعضی از مفسران و مورخان چنین نگاشته اند که شهری بود در مسیر کاروان مدینه و شام در یک منزلی"وادی القری"و در جنوب"تیمه"و امروز تقریبا اثری از آن نیست.

می گویند این شهر در گذشته یکی از شهرهای تجاری عربستان بوده،و تا آنجا اهمیت داشته که"بطلمیوس"در نوشته هایش به عنوان یک شهر تجاری از آن نام برده است،و"پلین"جغرافی دان رومی از آن بنام"حجری"یاد می کند.

در روایتی می خوانیم که در سال نهم هجرت که پیامبر برای دفع سپاه روم به تبوک لشگر کشی کرد،سربازان اسلام می خواستند در این منزل توقفی کنند، پیامبر ص مانع آنها شد و فرمود:اینجا همان منطقه قوم ثمود است که عذاب الهی

بر آنها فرود آمد ⁽¹⁾.

این نکته نیز قابل توجه است که قرآن در مورد اصحاب الحجر(و همچنین در مورد قوم نوح و قوم شعیب و قوم لوط در آیات سوره شعراء به ترتیب آیه 105 و 123 و 160 و بعضی دیگر از اقوام پیشین)می گوید آنها"پیامبران"را تکذیب کردند،در حالی که ظاهر امر چنین نشان می دهد که هر کدام یک پیامبر بیشتر نداشتند و تنها او را تکذیب نمودند.

این تعبیر شاید به خاطر آنست که برنامه و هدف پیامبران،آن چنان با یکدیگر پیوستگی دارد که تکذیب یکی از آنها تکذیب همه آنها خواهد بود.

این احتمال را نیز داده اند که این اقوام پیامبران متعددی داشته اند که از میان آنها یک نفر سرشناستر و معروفتر بود،ولی تفسیر اول صحیحتر به نظر می رسد.

*** به هر حال قرآن درباره" أَصْحٰابُ الْحِجْرِ "چنین ادامه می دهد:"ما آیات خود را برای آنها فرستادیم ولی آنها از آن روی گرداندند"( وَ آتَیْنٰاهُمْ آیٰاتِنٰا فَکٰانُوا عَنْهٰا مُعْرِضِینَ ).

تعبیر به اعراض(روی گرداندن)نشان می دهد که آنها حتی حاضر نبودند این آیات را بشنوند و یا به آن نظر بیفکنند.

*** اما به عکس در کار زندگی دنیایشان آن قدر سخت کوش بودند که:"برای خود خانه های امن و امانی در دل کوه ها می تراشیدند"( وَ کٰانُوا یَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبٰالِ بُیُوتاً آمِنِینَ ).

و این نشان می دهد که اولا منطقه آنها یک منطقه کوهستانی بوده،و ثانیا

تمدن مادی پیشرفته ای داشتند که به آنها امکان می داد در درون کوه ها خانه های امن تهیه کنند که در برابر طوفانها و سیل و حتی زلزله ها کاملا،مقاومت داشته باشد.

عجیب است که انسان برای چند روز زندگی دنیا اینهمه محکم کاری می کند،ولی برای زندگی جاویدان و ابدیش آن چنان سهل انگار است که حتی گاهی حاضر به شنیدن سخن خدا و نظر افکندن در آیات او نیست! *** خوب،چه انتظاری درباره چنین قومی می توان داشت،جز اینکه طبق قانون"انتخاب اصلح الهی"و ندادن حق ادامه حیات به اقوامی که به کلی فاسد و مفسد می شوند،بلای نابود کننده ای بر سر آنها فرود آید و نابودشان سازد،لذا قرآن می گوید:"سرانجام صیحه آسمانی صبحگاهان دامانشان را گرفت" ( فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ مُصْبِحِینَ ).

این صیحه صدای صاعقه مرگباری بوده که بر خانه های آنها فرود آمد و آن چنان کوبنده و تکان دهنده و وحشتناک بود که اجساد بی جانشان را به روی زمین افکند.

شاهد این سخن آیه 13 سوره فصلت می باشد فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُکُمْ صٰاعِقَةً مِثْلَ صٰاعِقَةِ عٰادٍ وَ ثَمُودَ .

*** نه آن کوه های سر به آسمان کشیده و نه آن خانه های امن و امان و نه اندام نیرومند این قوم سرکش و نه آن ثروت سرشار،هیچکدام نتوانستند در برابر این عذاب الهی مقاومت کنند،لذا در پایان داستان آنها می فرماید:"آنچه را بدست آورده بودند،آنان را از عذاب الهی نجات نداد"( فَمٰا أَغْنیٰ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ ).

در سوره شعراء ضمن آیاتی از 141 تا 158 حالات آنها به طور مشروحتر بیان شده است که بخواست خدا در تفسیر این آیات خواهد آمد.

[سوره الحجر (15): آیات 85 تا 91]

اشاره

وَ مٰا خَلَقْنَا اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ إِنَّ اَلسّٰاعَةَ لَآتِیَةٌ فَاصْفَحِ اَلصَّفْحَ اَلْجَمِیلَ (85) إِنَّ رَبَّکَ هُوَ اَلْخَلاّٰقُ اَلْعَلِیمُ (86) وَ لَقَدْ آتَیْنٰاکَ سَبْعاً مِنَ اَلْمَثٰانِی وَ اَلْقُرْآنَ اَلْعَظِیمَ (87) لاٰ تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلیٰ مٰا مَتَّعْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْهُمْ وَ لاٰ تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ وَ اِخْفِضْ جَنٰاحَکَ لِلْمُؤْمِنِینَ (88) وَ قُلْ إِنِّی أَنَا اَلنَّذِیرُ اَلْمُبِینُ (89) کَمٰا أَنْزَلْنٰا عَلَی اَلْمُقْتَسِمِینَ (90) اَلَّذِینَ جَعَلُوا اَلْقُرْآنَ عِضِینَ (91)

ترجمه:

85-ما آسمان و زمین و آنچه میان آن دو است،جز به حق نیافریدیم،و ساعت موعود

(قیامت)قطعا فرا خواهد رسید،از آنها(دشمنان)به خوبی صرفنظر کن(و آنها را به نادانیهایشان ملامت ننما).

86-پروردگار تو آفریننده آگاه است.

87-ما به تو سوره حمد و قرآن عظیم دادیم.

88-(بنا بر این)هرگز چشم خود را به نعمتهای(مادی)که به گروه هایی از آنها (کفار)دادیم میفکن،و بخاطر آنچه آنها دارند غمگین مباش و بال و پر خود را برای مؤمنین فرود آر.

89-و بگو من انذار کننده آشکارم.

90-(ما بر آنها عذابی می فرستیم)همانگونه که بر"تجزیه گران"(آیات الهی) فرستادیم.

91-همانها که قرآن را تقسیم کردند(آنچه را به سودشان بود پذیرفتند،و آنچه بر خلاف هوسهایشان بود ترک نمودند)!

تفسیر:

تجزیه گران و التقاطیها!

از آنجا که گرفتاری همیشگی انسان به خاطر نداشتن یک ایدئولوژی و عقیده صحیح و خلاصه پای بند نبودن به مبدء و معاد است،پس از شرح حالات اقوامی همچون قوم لوط و قوم شعیب و صالح که گرفتار آن همه بلا شدند،به مساله "توحید"و"معاد"باز می گردد و در یک آیه به هر دو اشاره می کند"ما آسمانها و زمین و آنچه میان آن دو است جز به حق نیافریدیم"( وَ مٰا خَلَقْنَا السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِلاّٰ بِالْحَقِّ ).

هم نظام حاکم بر آنها حق است و حساب شده،و هم هدف آفرینش آنها حق است،و به همین دلیل این نظم شگرف،و آفرینش دقیق و منظم دلیل روشنی است بر آفریدگار دانا و توانایی که او هم حق است،بلکه حقیقت حق او است، و هر حقی تا آنجا حق است که با وجود بی پایانش هماهنگ است و هر چه جز او

است و با او پیوندی ندارد باطل و بیهوده است.

این در مورد توحید،سپس در رابطه با معاد می گوید:"ساعت موعود سرانجام به طور مسلم خواهد آمد"( وَ إِنَّ السّٰاعَةَ لَآتِیَةٌ ).

و اگر دیر آید عاقبت بیاید.

بعید نیست که جمله اول به منزله دلیلی بر جمله دوم بوده باشد چرا که حق بودن این جهان پهناور در صورتی خواهد بود که تنها برای این چند روز زندگی مملو از ناراحتیها آفریده نشده باشد،بلکه هدفی عالیتر که بتواند این آفرینش بزرگ را توجیه کند در نظر باشد،بنا بر این حق بودن آفرینش آسمان و زمین و عالم هستی خود دلیلی است بر اینکه رستاخیزی در پیش خواهیم داشت و گرنه آفرینش بیهوده بود.(دقت کنید).

و به دنبال آن به پیامبرش دستور می دهد که در برابر لجاجت،نادانیها، تعصبها،کارشکنی ها و مخالفتهای سرسختانه آنان،ملایمت و محبت نشان ده،و "از گناهان آنها صرف نظر کن،و آنها را ببخش،بخششی زیبا که حتی توام با ملامت نباشد"( فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِیلَ ).

زیرا تو با داشتن دلیل روشن در راه دعوت و رسالتی که به آن ماموری، برای تحکیم پایه های مبدء و معاد در قلوب مردم،نیازی به خشونت نداری،چرا که منطق و عقل با تو است،به علاوه خشونت در برابر جاهلان،غالبا موجب افزایش خشونت و تعصب آنها است.

"صفح"به معنی روی هر چیزی است مانند صفحه صورت ⁽¹⁾و به همین جهت"فاصفح"به معنی روی بگردان و صرف نظر کن آمده است و از آنجا که

روی گرداندن از چیزی گاهی به خاطر بی اعتنایی و قهر کردن و مانند آنست، و گاهی به خاطر عفو و گذشت بزرگوارانه،لذا در آیه فوق بلافاصله آن را با کلمه جمیل(زیبا)توصیف می کند تا معنی دوم را برساند.

در روایتی از امام علی بن موسی الرضا ع می خوانیم که در تفسیر این آیه فرمود:

العفو من غیر عتاب: "منظور،عفو کردن خالی از مؤاخذه و سرزنش است" ⁽¹⁾.

نظیر این حدیث از امام زین العابدین ع نیز نقل شده است ⁽²⁾.

*** آیه بعد-به طوری که جمعی از مفسران گفته اند-در واقع به منزله دلیلی بر لزوم گذشت و عفو و صفح جمیل است،می گوید:"پروردگار،آفریننده و آگاه است"( إِنَّ رَبَّکَ هُوَ الْخَلاّٰقُ الْعَلِیمُ ).

او می داند که همه مردم یکسان نیستند،او از اسرار درون و طبایع و میزان رشد فکری و احساسات مختلف آنها با خبر است،نباید از همه آنها انتظار داشته باشی که یکسان باشند بلکه باید با روحیه عفو و گذشت با آنها برخورد کنی تا تدریجا تربیت شوند،به راه حق آیند.

البته این سخن به آن معنی نیست که مردم در راه و روش خود و اعمالی که انجام می دهند مجبورند بلکه صرفا اشاره به یک دستور تربیتی است که مربوط به تفاوت تفکر و استعدادها می باشد.

ذکر این نکته نیز لازم است که بعضی تصور کرده اند،این دستور مخصوص دوران زندگی پیامبر ص در مکه بوده است،و پس از آنکه به مدینه هجرت نمود و مسلمانان قدرت یافتند این دستور نسخ شد و دستور جهاد جای آن را گرفت.

ولی با توجه به اینکه این دستور در سوره های مدنی نیز آمده(مانند سوره

بقره و سوره نور و سوره تغابن و سوره مائده که در بعضی به پیامبر ص دستور صفح و عفو داده شده و در بعضی به مؤمنان،روشن می شود که این یک دستور عمومی و ابدی است،و اتفاقا هیچ منافاتی با دستور جهاد ندارد،زیرا هر یک از این دو جای مخصوص به خود دارند،در جایی باید با عفو و گذشت پیشرفت کرد،و به هنگامی که عفو و گذشت سبب جرات و جسارت و سوء استفاده طرف گردد چاره ای جز شدت عمل نیست.

*** سپس به پیامبر خود دلداری می دهد که از خشونت دشمنان و انبوه جمعیت آنها و امکانات فراوان مادی که در اختیار دارند،هرگز نگران نشود،چرا که خداوند مواهبی در اختیار او گذارده که هیچ چیز با آن برابری نمی کند می گوید:"ما به تو سوره حمد و قرآن عظیم دادیم"!( وَ لَقَدْ آتَیْنٰاکَ سَبْعاً مِنَ الْمَثٰانِی وَ الْقُرْآنَ الْعَظِیمَ ).

می دانیم"سبع"در لغت به معنی"هفت"و"مثانی"به معنی"دو تاها" است،و بیشتر مفسران و روایات، سَبْعاً مِنَ الْمَثٰانِی را کنایه از سوره"حمد" گرفته اند،زیرا سوره حمد بنا بر معروف،هفت آیه است و از این نظر که به خاطر اهمیت این سوره و عظمت محتوایش دو بار بر پیامبر ص نازل گردیده و یا اینکه از دو بخش تشکیل شده(نیمی از آن حمد و ثنای خدا است و نیمی از آن تقاضاهای بندگان است)و یا اینکه دو بار در هر نماز خوانده می شود،به این جهات،کلمه مثانی یعنی دو تاها بر آن اطلاق شده است ⁽¹⁾⁽²⁾.

بعضی از مفسران نیز این احتمال را داده اند که"سبع اشاره به هفت سوره

بزرگ آغاز قرآن است،و مثانی کنایه از خود قرآن،،چرا که قرآن دو بار بر پیامبر ص نازل شد یک بار به طور جمعی،و یک بار تدریجی و به حسب نیازها و در زمانهای مختلف،بنا بر این سَبْعاً مِنَ الْمَثٰانِی یعنی هفت سوره مهم،از مجموعه قرآن.

ضمنا آیه 23"سوره زمر"را نیز شاهد بر این معنی گرفته اند اَللّٰهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِیثِ کِتٰاباً مُتَشٰابِهاً مَثٰانِیَ :"خداوند همان کسی است که بهترین حدیث را نازل فرمود،کتابی که محتوایش هماهنگ و شبیه یکدیگر،کتابی که دو بار بر پیامبر ص نازل گردید".

ولی تفسیر اول صحیحتر به نظر می رسد بخصوص اینکه در روایاتی که از ائمه اهل بیت ع نقل شده کرارا به همین معنی یعنی سوره حمد تفسیر شده است.

"راغب"در"مفردات"اطلاق کلمه مثانی را بر قرآن از این نظر می داند که به طور مکرر آیات آن خوانده می شود و همین تجدید و تکرار،آن را از دستبرد حوادث،محفوظ می دارد(به علاوه حقیقت قرآن در هر زمان،تکرار و تجلی تازه ای دارد که همه اینها ایجاب می کند به آن مثانی گفته شود)و به هر حال ذکر کلمه"قرآن عظیم"بعد از ذکر سوره حمد با اینکه همه جزء قرآن است،دلیل بر اهمیت و عظمت این سوره می باشد،چرا که بسیار می شود جزئی از کل را به خاطر اهمیتش به طور مستقل،در برابر کل ذکر می کنند،و این تعبیر در ادبیات عربی و فارسی و مانند آن فراوان است.

خلاصه اینکه خداوند به پیامبرش این واقعیت را بازگو می کند که تو دارای چنین سرمایه عظیمی هستی،سرمایه ای همچون قرآن به عظمت تمام عالم هستی،سرمایه ای که تمامش نور است و برکت،درس است و برنامه،راهنماست و راهگشا،مخصوصا سوره حمد که چنان محتوایش عالی است که در یک لحظه

کوتاه انسان را به خدا پیوند داده و روح او را در آستانش به تعظیم و تسلیم و راز و نیاز وا می دارد.

*** و به دنبال بیان این موهبت بزرگ چهار دستور مهم به پیامبر ص می دهد،نخست می گوید،"هرگز چشم خود را به نعمتهای مادی که به گروه هایی از کفار داده ایم میفکن"( لاٰ تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلیٰ مٰا مَتَّعْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْهُمْ ) ⁽¹⁾.

این نعمتهای مادی نه پایدارند،نه خالی از درد سر،حتی در بهترین حالاتش نگاهداری آن سخت مشکل است،بنا بر این چیزی نیست که چشم تو را به سوی خود جلب کند و در برابر آن موهبت بزرگ معنوی(قرآن)که خدا به تو داده است،قابل اهمیت باشد،سپس اضافه می کند"هرگز به خاطر این مال و ثروت و نعمتهای مادی که در دست آنهاست،غمگین مباش"( وَ لاٰ تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ ).

در حقیقت دستور اول راجع به چشم ندوختن به نعمتهای مادی است، و دستور دوم درباره غم نخوردن در برابر محرومیت از آنست.

این احتمال نیز در تفسیر جمله و لا تحزن علیهم داده شده است که اگر آنها به تو ایمان نمی آورند غمگین مباش،زیرا ارزشی ندارند و لیاقتی،ولی تفسیر اول با جمله های قبل مناسبتر به نظر می رسد.

به هر حال نظیر همین مضمون در سوره طه آیه 131 به طور واضحتر آمده است: وَ لاٰ تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلیٰ مٰا مَتَّعْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَ رِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ :"چشم خود را به نعمتهایی که به گروه هایی از آنها داده ایم نیفکن،اینها گلهای زندگی دنیا است(گلهایی ناپایدار که

زود پژمرده و پرپر می شوند)اینها به خاطر آن است که می خواهیم آنها را با آن بیازمائیم،آنچه خدا به تو روزی داده است برای تو بهتر و پایدارتر است".

دستور سومی که به پیامبر می دهد در زمینه تواضع و فروتنی و نرمش در برابر مؤمنان است می فرماید:"بالهای خود را برای مؤمنان بگستر و پائین بیاور" ( وَ اخْفِضْ جَنٰاحَکَ لِلْمُؤْمِنِینَ ).

این تعبیر کنایه زیبایی از تواضع و محبت و ملاطفت است همانگونه که پرندگان به هنگامی که می خواهند نسبت به جوجه های خود اظهار محبت کنند آنها را زیر بال و پر خود می گیرند،و هیجان انگیزترین صحنه عاطفی را مجسم می سازند،آنها را در مقابل حوادث و دشمنان حفظ می کنند و از پراکندگی نگه می دارند! در حقیقت این تعبیر کنایی فشرده کوتاه مطالب فراوانی را در خود نهفته دارد!.

ضمنا ممکن است ذکر این جمله بعد از دستورات فوق اشاره به این باشد مبادا در مقابل کفار متنعم به خاطر دارا بودن نعمتهای مادی،تواضع و فروتنی کنی بلکه تواضع و فروتنی و محبت و عواطفت را متوجه مؤمنان ساز،هر چند دستشان از مال دنیا تهی باشد.

*** سرانجام دستور چهارم را به پیامبر ص می دهد و می گوید در برابر این افراد بی ایمان و ثروتمند محکم بایست"و صریحا بگو من انذار کننده آشکارم" ( وَ قُلْ إِنِّی أَنَا النَّذِیرُ الْمُبِینُ ).

*** بگو:من به شما اعلام خطر می کنم که خدا فرموده عذابی بر شما فرو می فرستم"آن گونه که بر تقسیم کنندگان فرستادم"( کَمٰا أَنْزَلْنٰا عَلَی الْمُقْتَسِمِینَ ) ***

"همان تقسیم کنندگانی که آیات الهی را تجزیه کردند"( اَلَّذِینَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِینَ ) ⁽¹⁾.

آنچه به سودشان بود گرفتند و آنچه به زیانشان بود کنار گذاشتند،در حقیقت بجای اینکه کتاب الهی و دستوراتش رهبر و راهنمای آنها باشد به صورت آلت دست در آوردند و آن را وسیله ای برای رسیدن به مقاصد شومشان ساختند، اگر یک کلمه به نفعشان بود به آن چسبیدند و اگر هزاران کلمه به زیانشان بود کنار گذاشتند! ***

نکته ها:

اشاره

1-قرآن موهبت بزرگ الهی

خدا در آیات فوق،به پیامبرش-به عنوان اخطار به همه مسلمانان جهان- اعلام می کند که این کتاب بزرگ آسمانی،سرمایه عظیم و بزرگی است،موهبتی است بی نظیر که در اختیار شما مسلمین قرار داده شده است،برنامه ای است جاودانی که اگر در زندگی انسانها پیاده شود دنیایی آباد،آزاد،و امن و امان،و مملو از معنویت خواهد ساخت.

این حقیقت است که حتی دیگران هم به آن معترفند و معتقدند اگر مسلمانان این قرآن و معارف آن را زنده می کردند،و به فرمانهای آن گردن می نهادند،آن چنان نیرومند و پیشرفته بودند که هیچکس نمی توانست سلطه خود را بر آنها بیفکند.

این سوره حمد( سَبْعاً مِنَ الْمَثٰانِی )که فاتحة الکتاب و آغازگر و فهرست قرآن نامیده شده یک دوره درس زندگی است:

توجه به مبدء بزرگی که همه جهانیان را در مسیر تکاملی پرورش می دهد، رحمت خاص و عامش همه را فرا گرفته،توجه به دادگاه بزرگی که ایمان به آن دقیقترین کنترل را روی اعمال انسان می گذارد.

عدم اتکاء به غیر اللّٰه،و عدم خضوع و تسلیم در برابر غیر او،و بالآخره گام نهادن در صراط مستقیم که نه انحراف در آن است،نه به شرق می گراید و نه به غرب،نه به افراط و نه به تفریط،نه گمراهی در آن است و نه خشم و غضب پروردگار.

اینها مجموعه ای را تشکیل می دهند که پیاده شدنش در روح انسان برای ساختن یک شخصیت والا و تکامل یافته کافی است.

اما افسوس که این سرمایه بزرگ به دست کسانی افتاده که نه به عمق آن راه یافته اند،و نه به ارزش والای آن،حتی گاهی ناآگاهانی در میان آنها پیدا می شوند که آیاتش را رها کرده و دست نیاز به قوانین و برنامه های ساخت انسانهایی که خود اسیر چنگال شهواتند و حد اقل پر از نارسایی های فکری هستند دراز می کنند،و یا تعلیماتش را به"ثمن بخس"و بهای ناچیزی می فروشند،یا مختصر پیشرفت تمدن مادی دیگران چنان توجه آنها را به خود جلب می کند که از آنچه خود دارند غافل می شوند.

مفهوم این سخن آن نیست که ما پیشرفت مادی را نادیده بگیریم بلکه هدف این است که همه چیز خود را در آن منحصر و محصور نسازیم،و اتفاقا قرآن نه تنها سرچشمه پر بار و غنی از نظر معنویات است بلکه برنامه مؤثری برای پیشرفت و رفاه مادی نیز محسوب می شود که در آیات مناسب در گذشته شرح داده ایم و در آینده نیز به خواست خدا خواهیم داد.

2-چشم به امکانات دیگران دوختن مایه انحطاط است

بسیارند افراد تنگ نظری که همیشه مراقب این و آن هستند که اینها چه دارند و آنها چه دارند؟ و مرتبا وضع مادی خویش را با دیگران مقایسه می کنند،و از کمبودهای مادی در این مقایسه رنج می برند هر چند آنها این امکانات را به بهای از دست دادن ارزش انسانی و استقلال شخصیت به دست آورده باشند.

این طرز تفکر که نشانه عدم رشد کافی و احساس حقارت درونی و کمبود همت می باشد،یکی از عوامل مؤثر عقب ماندگی در زندگی-حتی در زندگی مادی-خواهد بود.

کسی که در خود احساس شخصیت می کند به جای اینکه گرفتار چنین مقایسه زشت و رنج آوری شود،نیروی فکری و جسمانی خویش را در راه رشد و ترقی خویشتن به کار می گیرد، و به خود می گوید من چیزی از دیگران کمتر ندارم و دلیلی ندارد که نتوانم از آنها پیشرفت بیشتری کنم،من چرا چشم بمال و مقام آنها بدوزم من خودم بهتر و بیشتر تولید می کنم.

اصلا زندگی مادی هدف و همت او نیست،او آن را می خواهد اما تا آنجا که به معنویت او کمک کند و به دنبال آن می رود اما تا آنجا که استقلال و آزادگی او را حفظ کند،نه حریصانه به دنبال آن می دود و نه همه چیزش را با آن مبادله می کند که این مبادله آزاد مردان و بندگان خدا نیست،و نه کاری می کند که نیازمند دیگران گردد.

در حدیثی از پیامبر ص می خوانیم

من رمی ببصره ما فی ید غیره کثر همه و لم یشف غیضه: "کسی که چشم خود را به آنچه در دست دیگران است بدوزد،همیشه اندوهگین و غمناک خواهد بود و هرگز آتش خشم در دل او فرو نمی نشیند"! ⁽¹⁾.

3-تواضع رهبر

در آیات قرآن کرارا به پیامبر ص توصیه شده است که نسبت به مؤمنان متواضع،مهربان و نرم و ملایم باشد،این منحصر به پیامبر اسلام نیست،هر کس در شعاع وسیع یا محدودی وظیفه رهبری بر دوش دارد این اصل را که از اصول اساسی مدیریت صحیح است باید به کار بندد،چرا که سرمایه بزرگ یک رهبر محبت و پیوند معنوی پیروانش با او است،و این بدون تواضع و خوشرویی و خیر خواهی حاصل نمی شود،همیشه خشونت و قساوت رهبران عامل مهم تفرقه و پراکندگی مردم از گرد آنان است.

امیر مؤمنان علی ع در نامه خود به محمد بن ابی بکر چنین می فرماید

فاخفض لهم جناحک و الن لهم جانبک و ابسط لهم وجهک و آس بینهم فی اللحظة و النظرة: "بالهای خود را برای آنها فرود آر!و در برابر آنها نرمش کن و چهره خود را گ شاده دار،و میان آنان حتی در نگاه کردن مساوات کن" ⁽¹⁾.

4-مقتسمین چه اشخاص هستند؟

برنامه های الهی بدون شک عموما حافظ منافع همه انسانها است ولی در ظاهر و نظر ابتدایی معمولا بعضی مطابق میل ما است،و بعضی بر خلاف میل ما است، و اینجاست که مؤمنان راستین از مدعیان دروغین شناخته می شوند،گروه اول همه را در بست می پذیرند حتی آنجا که ظاهرا به سود آنها نیست و می گویند: کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنٰا "همه از ناحیه خدا است"،و هیچگونه تجزیه و تقسیم و تبعیض در میان احکام الهی قائل نیستند.

اما آنها که دلهای بیماری دارند و حتی می خواهند دین و حکم خدا را

به خدمت منافع خویش گیرند،تنها آن قسمتی را می پذیرند که به سود آنهاست و بقیه را پشت سر می افکنند،آنها آیات قرآن و حتی گاهی یک آیه را تجزیه می کنند، بخشی را که در مسیر تمایل خود می بینند قبول کرده،و بخش دیگر را کنار می گذارند.

این افتخار نیست که همچون بعضی از اقوام گذشته نغمه" نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَکْفُرُ بِبَعْضٍ "ساز کنیم چرا که همه دنیا پرستان همین کار را می کنند،آنچه معیار شناخت پیروان حق از طرفداران باطل است،همان تسلیم در مقابل آن بخش از فرمانها است که با تمایلات و هوسها و منافع ظاهری ما هماهنگ نیست،اینجاست که سره از ناسره،و مؤمن از منافق،شناخته می شوند.

علاوه بر آنچه در بالا گفتیم تفسیرهای دیگری نیز برای"مقتسمین"ذکر کرده اند،حتی قرطبی در تفسیرش هفت تفسیر برای این کلمه ذکر کرده که بسیاری از آنها نامناسب به نظر می رسد ولی بعضی را که بی مناسبت نیست ذیلا می آوریم.

از جمله اینکه جمعی از سران مشرکان در ایام حج بر سر جاده ها و کوچه های مکه می ایستادند و هر کدام از آنها به واردین سخنی درباره پیامبر و قرآن می گفتند که آنها را بد بین سازند،بعضی می گفتند او مجنون است و آنچه می گوید ناموزون،بعضی می گفتند او ساحر است و قرآنش نیز بخشی از سحر او است،بعضی او را شاعر می خواندند و آهنگ روح بخش این آیات آسمانی را به دروغ،شعر می شمردند،بعضی پیامبر را کاهن معرفی می کردند،و اخبار غیبی قرآن را،یک نوع کهانت،و از این رو آنها را"مقتسمین"نامیدند چرا که جاده و گذرگاههای مکه را میان خود با برنامه حساب شده ای تقسیم کرده بودند.

و مانعی ندارد که هم این تفسیر و هم تفسیری که گفتیم هر دو،در مفهوم آیه جمع باشد.

[سوره الحجر (15): آیات 92 تا 99]

اشاره

فَوَ رَبِّکَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ (92) عَمّٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ (93) فَاصْدَعْ بِمٰا تُؤْمَرُ وَ أَعْرِضْ عَنِ اَلْمُشْرِکِینَ (94) إِنّٰا کَفَیْنٰاکَ اَلْمُسْتَهْزِئِینَ (95) اَلَّذِینَ یَجْعَلُونَ مَعَ اَللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ (96) وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّکَ یَضِیقُ صَدْرُکَ بِمٰا یَقُولُونَ (97) فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ وَ کُنْ مِنَ اَلسّٰاجِدِینَ (98) وَ اُعْبُدْ رَبَّکَ حَتّٰی یَأْتِیَکَ اَلْیَقِینُ (99)

ترجمه:

92-به پروردگارت سوگند از همه آنها سؤال خواهیم کرد...

93-از آنچه عمل می کردند! 94-آشکار آنچه را ماموریت داری بیان کن و از مشرکان روی گردان(و به آنها اعتنا نکن) 95-ما شر استهزا کنندگان را از تو دفع خواهیم کرد.

96-آنها که با خدا معبود دیگری قرار دادند اما به زودی می فهمند.

97-ما می دانیم سینه تو از آنچه آنها می گویند تنگ می شود(و تو را سخت ناراحت می کنند).

98-(برای دفع ناراحتی آنان)پروردگارت را تسبیح و حمد گو،و از سجده کنندگان باش.

99-و پروردگارت را عبادت کن تا یقین(مرگ)فرا رسد.

تفسیر:

مکتبت را آشکارا بگو!

در این آیات که آخرین آیات سوره"حجر"است نخست به سرنوشت "مقتسمین"(تجزیه گران)که در آیات قبل از آنها سخن به میان آمده بود می پردازد و می گوید:"سوگند به پروردگارت که ما بطور قطع از همه آنها سؤال خواهیم کرد"( فَوَ رَبِّکَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ... ) *** "از تمام کارهایی که انجام می دادند"( عَمّٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ ).

روشن است که سؤال خداوند برای کشف مطلب پنهان و پوشیده ای نیست، چرا که او از اسرار درون و برون آگاه است،و ذره ای در آسمان و زمین از علم بی پایان او مخفی نیست،بنا بر این سؤال مزبور به خاطر تفهیم به خود طرف است تا به زشتی اعمالش پی ببرد،و یا به عنوان یک نوع مجازات روانی است،چرا که بازجویی از کارهای خلاف،آنهم توام با سرزنش و ملامت،آنهم در جهانی که انسان به حقایق نزدیکتر و آگاهتر می شود،دردناک و زجرآور است، بنا بر این، در حقیقت این پرسشها بخشی از مجازات آنهاست.

ضمنا عمومیت" عَمّٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ "نشان می دهد که از همه اعمال آدمی بدون استثناء سؤال خواهد شد و این خود درسی است برای همه انسانها که لحظه ای از اعمال خود غافل نمانند،و اینکه بعضی از مفسران این سؤال را محدود مساله توحید و ایمان به انبیاء و یا مربوط به معبودهای مشرکان دانسته اند سخنی است بی دلیل بلکه مفهوم آیه کاملا تعمیم دارد.

و اما این سؤال که چگونه در آیه فوق خداوند تاکید بر مساله سؤال می کند در حالی که در سوره الرحمن آیه 39 می خوانیم فَیَوْمَئِذٍ لاٰ یُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَ لاٰ جَانٌّ :"در آن روز از هیچکس نه انسان و نه جن سؤالی نمی شود" پاسخش را سابقا گفته ایم که خلاصه آن این است:در قیامت مراحلی است،در بعضی از مراحل،از مردم سؤال می شود،و در بعضی از مراحل سؤال و جوابی در کار نیست،و مسائل خود بخود روشن است،و یا اینکه سؤال زبانی وجود ندارد، چرا که طبق آیه 65 سوره یس بر دهانها مهر گذارده می شود،و تنها سؤال از اعضای پیکر و حتی پوست بدن می شود ⁽¹⁾.

*** سپس فرمان قاطعی به پیامبر ص می دهد و می گوید:در برابر هیاهوی مشرکان و مجرمان نه تنها ضعف و ترس و سستی به خود راه مده و ساکت مباش، بلکه"آشکار آنچه را ماموریت داری بیان کن"و حقایق دین را با صراحت برملا ساز( فَاصْدَعْ بِمٰا تُؤْمَرُ ).

"و از مشرکان،روی گردان و نسبت به آنها بی اعتنایی کن"( وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکِینَ ).

"فاصدع"از ماده"صدع"در لغت به معنی شکافتن به طور مطلق،و یا شکافتن اجسام محکم است،و از آنجا که با شکافتن چیزی درونش آشکار می شود، این کلمه به معنی اظهار و افشا و آشکار کردن آمده است،و به درد سر شدید هم "صداع"می گویند،به خاطر اینکه گویی می خواهد سر را از هم بشکافد!.

به هر حال اعراض از مشرکان در اینجا یا به معنی بی اعتنایی است،و با ترک مبارزه و پیکار با آنها،زیرا در آن زمان هنوز قدرت مسلمانان به مرحله ای نرسیده بود که در مقابل خشونت دشمن دست به مبارزه مسلحانه بزنند.

سپس خداوند برای تقویت قلب پیامبر ص به او اطمینان می دهد که در برابر استهزاء کنندگان از وی حمایت می کند،می فرماید."ما شر استهزاء کنندگان را از تو دفع کردیم"( إِنّٰا کَفَیْنٰاکَ الْمُسْتَهْزِئِینَ ).

ذکر این جمله بصورت"فعل ماضی"با اینکه مربوط به آینده است ظاهرا اشاره بر حتمی بودن این حمایت است،یعنی بطور مسلم ما شر آنها را از تو دفع خواهیم کرد،و این مساله ای است حتمی و تمام شده.

البته بعضی از مفسران،حدیثی نقل کرده اند،که شش گروه(یا کمتر) هر کدام به نوعی پیامبر ص را به باد استهزاء می گرفتند و هر گاه او به دعوت برمی خاست،با سخنان خود تلاش می کردند که مردم از اطراف وی متفرق شوند،ولی خداوند هر یک از آنها را به بلائی مبتلا ساخت و آن چنان در خود فرو رفتند که پیامبر را فراموش کردند(شرح ابتلای آنها در بعضی از تفاسیر آمده است).

*** سپس"مستهزءین"را چنین توصیف می کند:"آنها کسانی هستند که با خدا معبود دیگری قرار می دهند،ولی به زودی از نتیجه شوم کار خود آگاه خواهند شد"( اَلَّذِینَ یَجْعَلُونَ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ ).

ممکن است این تعبیر اشاره به آن باشد که اینها کسانی هستند که افکار و اعمالشان خود مسخره است،چرا که آن قدر نادانند که در برابر خداوندی که آفریننده جهان هستی است معبودی از سنگ و چوب تراشیده اند،با این حال می خواهند تو را استهزاء کنند! *** بار دیگر به عنوان دلداری و تقویت هر چه بیشتر روحیه پیامبر ص اضافه می کند:"ما می دانیم که سخنان آنها سینه تو را تنگ و ناراحت می سازد"

( وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّکَ یَضِیقُ صَدْرُکَ بِمٰا یَقُولُونَ ).

روح لطیف تو و قلب حساست،نمی تواند اینهمه بدگویی و سخنان کفر و شرک آمیز را تحمل کند و به همین دلیل ناراحت می شوی.

*** ولی ناراحت مباش برای زدودن آثار سخنان زشت و ناهنجارشان"به تسبیح پروردگارت بپرداز و در برابر ذات پاکش سجده کن"( فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ وَ کُنْ مِنَ السّٰاجِدِینَ )! چرا که این تسبیح خداوند اولا اثرات بد گفتار آنها را از دلهای مشتاقان اللّٰه می زداید،و از آن گذشته به تو نیرو و توان می بخشد،نور و صفا می دهد، روشنایی و جلا می آفریند،پیوندت را با خدا محکم می کند،اراده ات را نیرومند می سازد،و به تو قدرت تحمل بیشتر و جهاد پی گیرتر و قدم را سختر می بخشد.

لذا در روایات از ابن عباس می خوانیم:هنگامی که پیامبر(ص)غمگین می شد به نماز برمی خاست و"آثار این حزن و اندوه را در نماز از دل می شست" *** و سرانجام آخرین دستور را در این زمینه به او می دهد که دست از عبادت پروردگارت در تمام عمر بر مدار"و همواره او را بندگی کن تا یقین فرا رسد" ( وَ اعْبُدْ رَبَّکَ حَتّٰی یَأْتِیَکَ الْیَقِینُ ).

معروف و مشهور در میان مفسران این است که منظور از"یقین"در اینجا همان مرگ است و به این جهت مرگ،یقین نامیده شده که یک امر مسلم است، و انسان در هر چیز شک کند در مرگ نمی تواند تردید به خود راه دهد.

و یا اینکه به هنگام مرگ پرده ها کنار می رود و حقایق در برابر چشم انسان آشکار می شود،و حالت یقین برای او پیدا می گردد.

در سوره مدثر آیه 46 و 47 از قول دوزخیان می خوانیم: وَ کُنّٰا نُکَذِّبُ

بِیَوْمِ الدِّینِ حَتّٰی أَتٰانَا الْیَقِینُ "ما همواره روز رستاخیز را تکذیب می کردیم تا اینکه یقین(مرگ ما)فرا رسید".

از اینجا روشن می شود که آنچه از بعضی از صوفیه نقل شده که آیه فوق را دستاویزی برای ترک عبادت قرار داده اند و گفته اند"آیه می گوید:عبادت کن تا زمانی که یقین فرا رسد،بنا بر این بعد از حصول یقین نیازی به عبادت نیست"! گفتار بی اساس و بی پایه ای است،چرا که اولا:به شهادت بعضی از آیات قرآن که در بالا اشاره کردیم یقین به معنی مرگ است،که هم برای مؤمنان و هم برای دوزخیان،برای همه خواهد بود.

ثانیا:مخاطب به این سخن،پیامبر ص است،و مقام یقین پیامبر بر همه محرز است آیا کسی می تواند ادعا کند که دارای مقام یقین از نظر ایمان نبوده است.

و ثالثا:تواریخ متواتر نشان می دهد که پیامبر ص تا آخر ساعات عمرش عبادت را ترک نگفت و علی ع در محراب عبادت کشته شد،و همچنین سایر امامان.

نکته ها:

اشاره

1-آغاز دعوت علنی اسلام

به طوری که از بعضی از روایات استفاده می شود آیات" فَاصْدَعْ بِمٰا تُؤْمَرُ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکِینَ إِنّٰا کَفَیْنٰاکَ الْمُسْتَهْزِئِینَ "در مکه نازل شد،بعد از آن که پیامبر اسلام سه سال مخفیانه دعوت کرد و عده قلیلی از نزدیکان پیامبر ص به او ایمان آوردند که نخستین آنها،از زنان خدیجه.و از مردان علی ع بود.

بدیهی است دعوت به توحید خالص و در هم ریختن نظام شرک و بت پرستی در آن زمان و در آن محیط کار عجیب و وحشتناکی بود و به همین جهت از همان آغاز این مساله نمایان بود که گروهی به استهزاء برمی خیزند به همین جهت خداوند به پیامبرش قوت قلب می دهد که از انبوه دشمنان و استهزاء کنندگان نهراسد و دعوت خود را آشکارا و علنی سازد،و به یک مبارزه پی گیر منطقی در این راه دست بزند ⁽¹⁾.

2-تاثیر توجه به خدا در قدرت روح

در زندگی انسان همیشه مشکلاتی بوده و هست و این طبیعت زندگی دنیا است،و هر قدر انسان بزرگتر باشد این مشکلات بزرگتر است،و از این رو می توان به عظمت مشکلاتی که پیامبر در آن دعوت بزرگش با آن روبرو بود پی برد.

ولی می بینیم خداوند به پیامبرش دستور می دهد که برای کسب نیرو و سعه صدر بیشتر در برابر انبوه این مشکلات،به تسبیح پروردگار و نیایش و سجده بر آستانش روی آورد،این نشان می دهد که عبادت اثر عمیقی در تقویت روح و ایمان و اراده آدمی دارد.

از روایات مختلف نیز استفاده می شود که پیشوایان بزرگ هنگامی که با بحرانها و مشکلات عظیم روبرو می شدند به در خانه خدا می رفتند و در پرتو عبادتش آرامش و نیرو می یافتند.

3-عبادت و تکامل

می دانیم انسان موجودی است که بالاترین استعداد تکامل را دارد،از نقطه عدم آغاز به حرکت کرده،و به سوی بی نهایت هم چنان پیش می رود و هرگز

چرخ تکامل او(هر گاه در مسیر باشد)متوقف نخواهد شد.

از طرفی می دانیم عبادت مکتب عالی تربیت است،اندیشه انسان را بیدار و فکر او را متوجه بی نهایت می سازد،گرد و غبار گناه و غفلت را از دل و جان می شوید،صفات عالی انسانی را در وجود او پرورش میدهد،روح ایمان را تقویت و آگاهی و مسئولیت به انسان می بخشد.

و به همین دلیل ممکن نیست انسان لحظه ای در زندگی از این مکتب بزرگ تربیتی بی نیاز گردد،و آنها که فکر می کنند،انسان ممکن است به جایی برسد که نیازی به عبادت نداشته باشد یا تکامل انسان را محدود پنداشته اند، و یا مفهوم عبادت را درک نکرده اند.

علامه طباطبائی در تفسیر"المیزان"در این زمینه بیانی دارد که فشرده و خلاصه آن را ذیلا می آوریم:"همه موجودات این جهان به سوی تکامل می روند،و نوع انسان تکاملش در دل اجتماع صورت می گیرد،به همین دلیل ذاتا اجتماعی آفریده شده است.

از طرفی اجتماع در صورتی می تواند پرورش و تکامل انسان را تضمین کند که دارای احکام و قوانین منظمی باشد،و افراد مجتمع در پرتو احترام به آن قوانین،امور خود را سامان دهند و از تصادمها پیشگیری کنند و حدود مسئولیتها را مشخص نمایند.

و به تعبیر دیگر اگر جامعه انسانی صالح گردد،افراد می توانند به هدف نهایی خویش در آن برسند و اگر فاسد شود افراد از این تکامل باز میمانند.

این احکام و قوانین،اعم از قوانین اجتماعی و یا عبادی،در صورتی مؤثر خواهد بود که از طریق نبوت و وحی آسمانی گرفته شود.

این را نیز می دانیم که احکام عبادی بخشی از این تکامل فردی و اجتماعی را تشکیل می دهد:

و از اینجا روشن می شود،تا جامعه انسانی بر پا است و زندگی او در این جهان ادامه دارد تکالیف الهی هم ادامه خواهد داشت،و بر چیده شدن بساط تکلیف از انسان مفهومش فراموش کردن احکام و قوانین و نتیجه اش فساد مجتمع انسانی است!.

این نکته نیز قابل توجه است که اعمال نیک و عبادات سرچشمه حصول ملکات فاضله نفسانی است،و هنگامی که این اعمال به حد کافی انجام گرفت و آن ملکات فاضله در نفس انسان قوت یافت،آن ملکات نیز به نوبه خود سرچشمه اعمال نیک بیشتر و اطاعت و بندگی خدا خواهد شد.

و از اینجا روشن می شود آنها که گمان کرده اند هدف از تکلیف،تکمیل انسان است بنا بر این هنگامی که انسان به کمال خود رسید،بقاء تکلیف معنی ندارد مغالطه ای بیش نیست چرا که اگر انسان دست از انجام تکالیف بردارد فورا جامعه رو به فساد خواهد گذاشت،و در چنان جامعه ای چگونه یک فرد کامل می تواند زندگی کند و اگر با داشتن ملکات فاضله دست از عبادت و بندگی خدا بردارد مفهومش تخلف این ملکات از آثار قطعی آنها است(دقت کنید) ⁽¹⁾.

***پایان سوره حجر

(16) سوره نحل این سوره 128 آیه دارد که قسمتی از آن در مکه و قسمتی در مدینه نازل گردیده است.

اشاره

محتوای سوره

گرچه بعضی از مفسران تمام آیات این سوره را مکی می دانند،ولی بیشتر مفسران عقیده دارند که قسمتی از آیات آن در مکه و قسمتی در مدینه نازل شده است،و با توجه به آنچه از محتوای سوره های مکی و مدنی می دانیم،این سخن صحیحتر به نظر می رسد بخصوص که در بعضی از آیات آن مانند آیه 41 ( وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ... و آیه 110( ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ هٰاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا فُتِنُوا ثُمَّ جٰاهَدُوا وَ صَبَرُوا... )صریحا بحث از"هجرت"و یا"هجرت" و"جهاد"هر دو به میان آمده،و می دانیم این دو موضوع تناسب با حوادث بعد از هجرت پیامبر ص دارد.

و اگر هجرت را که در آیه 41 به آن اشاره شده مربوط به هجرت نخستین یعنی هجرت گروهی از مسلمانان به سرپرستی جعفر بن ابی طالب از مکه به حبشه بدانیم،هجرت و جهاد که در آیه 101 با هم ذکر شده است بسیار بعید است که اشاره به این هجرت بوده باشد و جز بر هجرت پیامبر ص به مدینه قابل تطبیق نیست.

به علاوه معروف در تفسیر آیه 126 وَ إِنْ عٰاقَبْتُمْ فَعٰاقِبُوا بِمِثْلِ مٰا عُوقِبْتُمْ بِهِ... این است که در جریان جنگ احد نازل گردیده است و جنگ احد بعد از هجرت است.

روی این جهات،بعضی از مفسران گفته اند که چهل آیه نخستین این سوره در مکه نازل شده است و بقیه آن در مدینه،در حالی که بعضی دیگر همه آیات آن را مکی می دانند،جز سه آیه آن را که می گویند در رابطه با غزوه احد نازل

گردیده است:

قدر مسلم این است که این سوره را باید ترکیبی از آیات"مکی و مدنی" دانست،هر چند دقیقا نمی توان-جز در موارد معینی-مکی و مدنی بودن یک یک آیات آن را مشخص ساخت.

و به هر حال در آیات این سوره هم بحثهای خاص سوره های مکی دیده می شود(مانند بحث قاطع از توحید و معاد و مبارزه شدید با شرک و بت پرستی) و هم بحثهای مخصوص سوره های(مدنی مانند بحث از احکام اجتماعی و مسائل مربوط به جهاد و هجرت).

و بطور کلی می توان گفت که محتوای این سوره را امور زیر تشکیل می دهد که به شکل جالب و متناسبی با هم آمیخته شده است:

1-بیش از همه بحث از نعمتهای خداوند در این سوره به میان آمده و آن چنان ریزه کاریهای آن تشریح گردیده که حس شکرگزاری هر انسان آزاده ای را بیدار می کند،و از این راه او را به آفریننده اینهمه نعمت و موهبت نزدیک می سازد.

این نعمتها شامل نعمتهای مربوط به باران،نور آفتاب،انواع گیاهان و میوه ها و مواد غذایی دیگر،و حیواناتی که خدمتگزار انسانها هستند و منافع و برکاتی که از این حیوانات عائد انسان می شود و انواع وسائل زندگی و حتی نعمت فرزند و همسر،و خلاصه شامل"انواع طیبات"می گردد.

و درست به همین علت است که بعضی آن را سوره"نعم"(جمع نعمت) نامیده اند.

ولی مشهور و معروف در نامگذاری این سوره همان سوره نحل است،چرا که ضمن بر شمردن نعمتهای گوناگون الهی اشاره ای کوتاه و پر معنی و عجیب به زنبور عسل کرده،مخصوصا روی ماده غذایی مهمی که از آن عائد انسانها

می شود،و نشانه های توحیدی که در زندگی این حشره وجود دارد تکیه نموده است.

2-بخش دیگری از آن از دلائل توحید و عظمت خلقت خدا،و معاد، و تهدید مشرکان و مجرمان بحث می کند.

3-قسمت دیگری از آن از احکام مختلف اسلامی همانند دستور به عدل و احسان و هجرت و جهاد و نهی از فحشاء و منکر و ظلم و ستم و پیمان شکنی و همچنین دعوت به شکرگزاری از نعمتهای او سخن می گوید،و در همین رابطه از ابراهیم قهرمان توحید به عنوان یک بنده شکرگزار در چند آیه نام می برد.

4-بخش دیگری از بدعتهای مشرکان سخن می گوید و در همین رابطه، مثلهای حسی جالبی ذکر می کند.

5-و بالآخره در قسمت دیگری انسانها را از وسوسه های شیطان بر حذر می دارد.

فضیلت سوره

در بعضی از روایات از پیامبر ص در فضیلت این سوره چنین نقل شده که فرمود: من قراها لم یحاسبه اللّٰه تعالی بالنعم التی انعمها علیه فی دار الدنیا: "کسی که این سوره را بخواند خداوند او را در برابر نعمتهایی که در این جهان به او بخشیده محاسبه نخواهد کرد" 1. روشن است تلاوت این آیات که قسمت مهمی از نعمتهای الهی را بر شمرده، آنهم تلاوتی توام با تفکر و سپس تصمیم گیری و عمل،و گام نهادن در طریق شکرگزاری،سبب می شود که هر نعمتی را درست در هدفی که برای آن آفریده شده است مصرف کنند،و با چنین حالی دیگر چه محاسبه ای از او خواهند کشید مگر نعمت را بجا مصرف ننموده است؟!.

[سوره النحل (16): آیات 1 تا 2]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>أَتیٰ أَمْرُ اَللّٰهِ فَلاٰ تَسْتَعْجِلُوهُ سُبْحٰانَهُ وَ تَعٰالیٰ عَمّٰا یُشْرِکُونَ (1) یُنَزِّلُ اَلْمَلاٰئِکَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ أَنْ أَنْذِرُوا أَنَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا فَاتَّقُونِ (2)

ترجمه:

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر 1-فرمان خدا(دائر به مجازات مشرکان و مجرمان)فرا رسیده است برای آن عجله نکنید منزه و برتر است خداوند از اینکه شریک برای او قائل می شوند.

2-فرشتگان را با روح الهی به فرمانش بر هر کس از بندگانش بخواهد نازل می کند(و به آنها دستور می دهد)که مردم را انذار کنید(و بگوئید)معبودی جز من نیست بنا بر این از مخالفت(دستور)من بپرهیزید.

تفسیر:

فرمان عذاب نزدیک است

همانگونه که قبلا گفته شد قسمت مهمی از آیات آغاز این سوره در مکه نازل شده است،در همان ایام که پیامبر ص درگیری شدیدی با مشرکان و بت پرستان داشت،و هر روز در برابر دعوت حیات آفرین و آزادی بخش او به بهانه هایی متوسل می شدند،از جمله اینکه هر گاه پیامبر ص آنها را تهدید به عذاب الهی می کرد بعضی از لجوجان می گفتند اگر این عذاب و کیفر که می گویی راست است پس چرا به سراغ ما نمی آید؟!

و شاید گاهی اضافه می کردند که اگر فرضا عذابی در کار باشد ما دست به دامن بتها می شویم تا در پیشگاه خدا شفاعت کنند تا این عذاب را از ما بردارد، مگر نه این است که آنها شفیعان درگاه اویند؟! نخستین آیه این سوره،خط بطلان بر این اوهام کشیده و می گوید:"عجله نکنید فرمان خدا برای مجازات مشرکان و مجرمان،قطعا فرا رسیده است" ( أَتیٰ أَمْرُ اللّٰهِ فَلاٰ تَسْتَعْجِلُوهُ ).

و اگر فکر می کنید بتان شفیعان درگاه اویند سخت در اشتباهید"خداوند منزه و برتر از آنست که آنها برای او شریک می سازند"( سُبْحٰانَهُ وَ تَعٰالیٰ عَمّٰا یُشْرِکُونَ ).

بنا بر این" أَمْرُ اللّٰهِ "در آیه فوق اشاره به فرمان خداوند در مورد عذاب مشرکان است،و کلمه"اتی"هر چند فعل ماضی است و به معنی تحقق این فرمان در گذشته است،اما مفهوم آن مضارعی است که قطعا تحقق می یابد،و این در قرآن فراوان است که مضارع قطعی الوقوع با صیغه ماضی ذکر می شود.

بعضی از مفسران نیز احتمال داده اند که امر اللّٰه اشاره به خود عذاب است نه فرمان عذاب،و بعضی نیز آن را به معنی"روز قیامت"گرفته اند،ولی تفسیری که ذکر کردیم از همه اینها نزدیکتر به نظر می رسد.

*** و از آنجا که هیچ مجازات و کیفری بدون بیان کافی و اتمام حجت عادلانه نیست،در آیه بعد اضافه می کند"خداوند فرشتگان را با روح الهی به فرمانش بر هر کس از بندگانش که بخواهد نازل می کند"( یُنَزِّلُ الْمَلاٰئِکَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ ) ⁽¹⁾.

"و به آنها دستور می دهد که مردم را انذار کنید و از شرک و بت پرستی بترسانید،و بگوئید معبودی جز من نیست"( أَنْ أَنْذِرُوا أَنَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا ).

"بنا بر این تنها از مخالفت من بپرهیزید"و در برابر من احساس مسئولیت کنید( فَاتَّقُونِ ).

در اینکه منظور از"روح"در این آیه چیست؟مفسران گفتگوی بسیار کرده اند،ولی ظاهر این است که منظور از آن،وحی و قرآن و نبوت است که مایه حیات و زندگی انسانها است.

گرچه بعضی از مفسران،وحی را از قرآن،و هر دو را از نبوت در اینجا جدا کرده اند و به صورت سه تفسیر بیان داشته اند،ولی ظاهر این است که همه به یک حقیقت باز می گردد.

و به هر حال"روح"در اینجا جنبه معنوی دارد،و اشاره به هر چیزی است که مایه حیات دلها است و سبب تربیت نفوس و هدایت عقلها می گردد،همانگونه که در آیه 24 سوره انفال می خوانیم: یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَجِیبُوا لِلّٰهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذٰا دَعٰاکُمْ لِمٰا یُحْیِیکُمْ :"ای کسانی که ایمان آورده اید اجابت کنید دعوت خدا و پیامبرش را هنگامی که شما را به چیزی فرا می خواند که مایه حیات و زندگی شما است".

و در سوره غافر آیه 15 می خوانیم یُلْقِی الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ :"او روح را به فرمانش بر هر کس از بندگانش که بخواهد القا می کند" و در سوره شوری آیه 52 چنین آمده: وَ کَذٰلِکَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنٰا مٰا کُنْتَ تَدْرِی مَا الْکِتٰابُ وَ لاَ الْإِیمٰانُ :"این گونه،روحی را به فرمان خود بر تو وحی فرستادیم،تو پیش از آن،از کتاب و ایمان آگاه نبودی"! روشن است که"روح"در این آیات به معنی"قرآن"و"محتوای وحی"

و"فرمان نبوت"است.

گرچه روح در سایر آیات قرآن به معانی دیگری نیز آمده است ولی با توجه به قرائنی که ذکر شد مفهوم روح در آیه مورد بحث،قرآن و محتوای وحی می باشد.

ذکر این نکته نیز لازم است جمله" عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ "(بر هر کس از بندگانش بخواهد)هرگز به این معنی نیست که موهبت وحی و نبوت بی حساب و کتاب است،زیرا"مشیت"الهی هرگز از"حکمت"او جدا نمی باشد، و به مقتضای حکیم بودنش این موهبت را در محل شایسته و لایق قرار می دهد: اَللّٰهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسٰالَتَهُ :"خداوند می داند رسالت خود را در کجا قرار دهد"(انعام-124).

این نکته را نیز نباید از نظر دور داشت که اگر نخستین فرمان الهی به پیامبران،به مقتضای جمله" أَنْ أَنْذِرُوا "انذار و بیم دادن است،به خاطر این است که برای بیدار کردن یک قوم گمراه و آلوده به شرک و فساد هیچ چیز مؤثرتر از انذار نیست،انذاری بیدار کننده،آگاه کننده و حرکت آفرین!.

درست است که انسان هم طالب سود است،و هم دافع زیان،ولی تجربه نشان داده که تشویق در افراد آماده تر اثر می گذارد،در حالی که اثر تهدید در آنها که آلوده ترند بیشتر است،و برای آغاز نبوت باید انذارهای کوبنده در راس برنامه باشد.

[سوره النحل (16): آیات 3 تا 8]

اشاره

خَلَقَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ بِالْحَقِّ تَعٰالیٰ عَمّٰا یُشْرِکُونَ (3) خَلَقَ اَلْإِنْسٰانَ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذٰا هُوَ خَصِیمٌ مُبِینٌ (4) وَ اَلْأَنْعٰامَ خَلَقَهٰا لَکُمْ فِیهٰا دِفْءٌ وَ مَنٰافِعُ وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ (5) وَ لَکُمْ فِیهٰا جَمٰالٌ حِینَ تُرِیحُونَ وَ حِینَ تَسْرَحُونَ (6) وَ تَحْمِلُ أَثْقٰالَکُمْ إِلیٰ بَلَدٍ لَمْ تَکُونُوا بٰالِغِیهِ إِلاّٰ بِشِقِّ اَلْأَنْفُسِ إِنَّ رَبَّکُمْ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ (7) وَ اَلْخَیْلَ وَ اَلْبِغٰالَ وَ اَلْحَمِیرَ لِتَرْکَبُوهٰا وَ زِینَةً وَ یَخْلُقُ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ (8)

ترجمه:

3-آسمانها و زمین را به حق آفرید،او برتر است از اینکه شریک برای او می سازند 4-انسان را از نطفه بی ارزشی خلق کرد و سرانجام او موجودی فصیح و مدافع آشکار از خویشتن گردید.

5-و چهار پایان را آفرید در حالی که برای شما در آنها وسیله پوشش و منافع دیگر است و از گوشت آنها می خورید.

6-و در آنها برای شما زینت و شکوه است به هنگامی که به استراحتگاهشان باز می گردانید و هنگامی که(صبحگاهان)آنها را به صحرا می فرستید.

7-آنها بارهای سنگین شما را به شهری که جز با مشقت زیاد به آن نمی رسید حمل می کنند چرا که پروردگارتان رءوف و رحیم است.

8-(و همچنین)اسبها و استرها و الاغها را آفرید تا بر آنها سوار شوید و هم مایه زینت شما باشد و چیزها(وسائل نقلیه دیگری)می آفریند که شما نمی دانید!

تفسیر:

اشاره

منافع گوناگون حیوانات

از آنجا که در آیات گذشته،سخن از نفی شرک به میان آمد در این آیات برای ریشه کن ساختن شرک و توجه به خداوند یکتا از دو راه وارد می شود:نخست از طریق دلائل عقلی بوسیله نظام شگرف آفرینش و عظمت خلقت،و دیگر از طریق عاطفی و بیان نعمتهای گوناگون خداوند نسبت به انسان،تا حس شکر- گزاری او تحریک گردد و سرانجام وی را به خدا نزدیک سازد.

در آغاز می گوید:"خداوند آسمانها و زمین را بحق آفرید"( خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ ).

حقانیت آسمان و زمین هم از نظام عجیب و آفرینش منظم و حساب شده آن روشن است و هم از هدف و منافعی که در آنها وجود دارد.

و به دنبال آن اضافه می کند:"خدا برتر از آن است که برای او شریک می سازند"( تَعٰالیٰ عَمّٰا یُشْرِکُونَ ).

آیا بتهایی که آنها را شریک او قرار داده اند هرگز قادر به چنین خلقتی هستند؟و یا حتی می توانند پشه کوچک و یا ذره غباری بیافرینند!،با این حال چگونه آنها را شریک او قرار می دهند؟! جالب اینکه خود مشرکان این نظام عجیب و خلقت بدیع را که بیانگر علم و قدرت خالق است تنها از"اللّٰه"می دانستند،ولی با این حال به هنگام عبادت در برابر بتها به خاک می افتادند.

بعد از اشاره به مساله آفرینش آسمان و زمین و اسرار بی پایان آنها،سخن از خود انسان می گوید،انسانی که به خودش از هر کس نزدیکتر است،میفرماید:

"انسان را از نطفه بی ارزشی آفرید،اما سرانجام به جایی رسید که موجودی متفکر و فصیح و بلیغ و مدافع از خویشتن و سخن گوی آشکار شد"( خَلَقَ الْإِنْسٰانَ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذٰا هُوَ خَصِیمٌ مُبِینٌ ).

"نطفه"در اصل به معنی آب کم یا آب صاف است،سپس به قطرات آبی که از طریق"لقاح"سرچشمه پیدایش انسان می شود،اطلاق شده است،در حقیقت با این تعبیر می خواهد عظمت قدرت خدا را مجسم کند که از قطره آب بی ارزشی چه آفرینش عجیبی کرده است که میان قوس نزول و صعودی او اینهمه فاصله است.

این در صورتی است که"خصیم"را به معنی"مدافع و بیانگر درون خویش"بدانیم،همانگونه که در آیه 105 سوره نساء می خوانیم وَ لاٰ تَکُنْ لِلْخٰائِنِینَ خَصِیماً :"ای پیامبر مدافع خائنان مباش".

ولی در مقابل این تفسیر که مورد قبول گروهی از مفسران است،تفسیر دیگری از سوی جمع دیگری از مفسران اظهار شده است،و آن اینکه"خداوند انسان را با قدرت کامله اش از نطفه بی ارزش آفرید ولی این انسان ناسپاس، به مجادله و مخاصمه آشکار در برابر خدا برخاست"(آیه 77 سوره یس را گواه بر این تفسیر گرفته اند).

ولی معنی اول صحیحتر به نظر می رسد زیرا آیات فوق در مقام بیان عظمت آفرینش خدا است و عظمت آن گاه آشکار می شود که از موجود ظاهرا ناچیزی موجود بسیار پر ارزشی بسازد:

در تفسیر علی بن ابراهیم نیز چنین می خوانیم:خلقه من فطرة من ماء منتن فیکون خصیما متکلما بلیغا:"خداوند انسان را از قطره آب بدبویی