مشخصات کتاب

سرشناسه : حقوقی، عسکر، ۱۲۹۹ -

عنوان قراردادی : روض الجنان و روح الجنان

عنوان و نام پدیدآور : تحقیق در تفسیر ابوالفتوح رازی رحمه الله (قصص)/ تالیف عسکر حقوقی ؛ به کوشش مجتبی صحفی.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمی و فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳ -

مشخصات ظاهری : ج.: جدول.

فروست : مجموعه آثار کنگره بزرگداشت شیخ ابوالفتوح رازی؛ ۶، ۷.

شابک : ۳۵۵۰۰ ریال (ج. ۲) ؛ ۳۹۰۰۰ ریال (ج. ۳)

یادداشت : فهرست نویسی بر اساس جلد سوم، ۱۳۸۴.

یادداشت : ج. ۲ (چاپ اول: تابستان ۱۳۸۴).

یادداشت : کتابنامه.

یادداشت : نمایه.

مندرجات : ج. ۲. احادیث

موضوع : ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، قرن ۶ق . روض الجنان و روح الجنان -- نقد و تفسیر

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۶ق.

شناسه افزوده : صحفی، مجتبی، ۱۳۴۱ -

شناسه افزوده : ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، قرن ۶ق . روض الجنان و روح الجنان. شرح

شناسه افزوده : دار الحدیث. مرکز چاپ و نشر

رده بندی کنگره : BP۹۴/۵/الف۲ر۹۰۸۳ ۱۳۰۰ی

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۲۶

شماره کتابشناسی ملی : ۱۶۶۶۸۱۳

اشاره

مقدمه

حدیث و معانی و تعریفهای آن

مقدمهأنَا أفْصَحُ مَنْ نَطَقَ بِالضّاد وَأُوتِیتُ جَوامِـعَ الکِلَمِ. ⁽¹⁾

حدیث و معانی و تعریفهای آندر آداب زبان فارسی از لفظ «حدیث» معانی مختلف و متعدّدی استنباط گردید؛ از آن جمله اند این معانی: چیز نو، چیزی نو، سخن نو، مرد اندک سال، جوان، مسئله، امر، کار، شغل، باره، مطلب، قضیّه، وقعه، واقعه، حادثه، حال، پیش آمد، باب، ماجری، ازدَر، درخور، سزاوار، مبحث، موضوع باب، عقیده، اعتقاد، عزم، قصد، عزیمت، سودا، فکر، اندیشه، عشق، خبر، اطلاع، آگاهی، قصّه، حکایت، افسانه، داستان، نقل، سَمر، تاریخ، حرف. ولی در اصطلاح محدّثان، حدیث عبارت است از گفتار رسول صلی الله علیه و آله و حکایتِ اقوال و افعال آن حضرت و ائمّه ⁽²⁾اطهار علیهم السلام. تهانوی در کتاب خلاصة الخلاصة نوشت که: قول صحابی و تابعی را هم می توان حدیث نامید. در شرح النخبة آمده: حدیث آن چیزی است که به حضرت پیغمبر نسبت داده شود قولاً و فعلاً و تقریراً و صنعتاً. و پاره ای گفته اند: و رؤیا، یعنی اگر در خواب هم از پیغمبر چیزی دیده شد، نقل او حدیث باشد؛ حتّی حرکات و سکنات آن حضرت، اگر در بیداری نقل شود، حدیث است. پس حدیث نسبت به سنّت اعمّ باشد. صاحب تلویح گوید: سنّت اعمّ از حدیث و آن چیزی است که از نبیّ صادر شده باشد غیر از قرآن از جنس گفتار و آن را حدیث یا کردار، یا تقریر نامند. و اینکه در ضمن تعریف سنّت، قیدِ قرآن کرده، برای احتراز از خودِ قرآن است؛ چه قرآن را در اصطلاح، حدیث نگویند. ⁽³⁾شاذّه و مشهوره....

.

حدیث نبوی و قدسی

حدیث نبوی و قدسی ⁽¹⁾حدیث نبوی آن چنان حدیثی است که مستقیماً از رسول صلی الله علیه و آله روایت شود. امّا حدیث قدسی حدیثی است که پیغمبر آن را به واسطه جبرئیل از پروردگار خود روایت کرده است. حبیبی در حاشیه تاریخ در رکن اوّل در بیان معنی قرآن گوید: احادیث الهیّه احادیثی است که حق «عزّ اسمه» آن را به سوی پیغمبر در شب معراج بر طریق وَحی فرستاده و آن احادیث به «اَسرار الوَحی» نام نهاده شده است. ابن الحجر گوید: باید بین وحی متلُوّ، که عبارت از قرآن است، با وَحی روایت شده از پیغمبر، که از خداوند روایت کرده، فرقی نهاده شود، و آن عبارت است از یک رشته احادیثی که پیغمبر از پروردگار خود در شب معراج روایت کرده، و قریب به یکصد حدیث می باشد. یکی از علما آن احادیث را جمع آوری کرد و جمله آن احادیث را به نام حدیث قدسی نامید. و نیز گوید: کلام منسوب به خدای تعالی را اقسامی چند باشد. نخستین و اشرف آنها قرآن مجید است که به خصیصه اعجاز در فصاحت، و بقای آن معجزه بر گذر روزگاران، و محفوظ بودن از تغییر و تبدیل، و حرام بودن بَسُودَن آن با دست شخص مُحدِث، و عدم تلاوت آن در حال جنایت، و روایت آن به معنی، و تعیین آن در نماز، و به اختصاص تسمیه آن به قرآن، و به این که هر حرفی از آن معادل با ده حرف از سایر کلمات باشد، و به منع معامله مجلّد کلام اللّه بین الدَفتَین در روایت احمد، و کراهت او نزد ما، و به تسمیه جمله ای از قرآن به آیت و سورت، و دیگر خصایص، از بیان سایر کتب مُنزله آسمانی و دیگر فرموده های خداوند از احادیث قدسیّه و غیره ممتاز و برتر و بالاتر است و آنچه درباره قرآن مجید روا نیست، درباره سایر کتب مُنزله روا باشد. دوم از اقسام کلام حق، کتب انبیا است، قبل از آنکه تغییر و تبدیل و تحریفی در آن کُتب صورت پذیرفته باشد. سوم از اقسام کلام حق، بقیّه احادیث قدسیّه است و آن عبارت است از آنچه بر سبیل خبر آحاد از پیغمبر به ما رسیده است با اِسناد مربوطه که از پروردگار خود روایت فرموده، پس این قبیل سخنان به حق نسبت داده شود. و این نسبتِ انشای کلام به او جلّ شأنه باشد زیرا اوست متکلّم اوّل. و گاه این قبیل سخنان را به پیغمبر نسبت دهند، زیرا او از حق خبر داده است، به خلاف قرآن که نسبت آن را جز به حق به احدی نتوان داد. درباره قرآن اگر ذکری به میان آید گویند: «قال اللّه تعالی» و برعکس درباره احادیث قدسیّه گویند: «قال رسول اللّه فیما یروی عن ربّه». و اختلاف کرده اند در بقیّه سنّت که آیا تمامی آنچه از سنّت وارد شده آن هم وحی است یا نیست. آیه: «وَمَا یَنطِقُ عَنِ الهَوَی» ⁽²⁾حکم می کند که سنّت هم در حکم وَحی است. و از این جاست که پیغمبر فرموده: أَلا إِنّی أُوتِیتُ الکِتَابَ وَمِثْلُهُ مَعَهُ. ⁽³⁾این احادیث در کیفیّتی از کیفیّات وَحی منحصر نباشد، بلکه جایز است که وَحی نازل شود به هر کیفیّتی از کیفیات که صورت گرفته باشد؛ مانند خواب دیدن و الهام و به زبان فرشته رسیدن. برای راوی این احادیث در نزد محدّثان دو صیغه است: یکی «قال رسول اللّه فیما یروی عن ربّه» و این صیغه عبارت و گفتار علمای سَلف است. و دیگری «قال اللّه تعالی فیما رواه عنه رسول صلی الله علیه و آله وسلم» و این دو صیغه بر حسب معنی یکی باشند.

.

. .

اقسام حدیث

اقسام حدیثحدیث را به «حسن»، «صحیح» و «ضعیف» تقسیم کنند ⁽¹⁾و هر کدام به سیزده قسم منقسم شوند: مسند، متّصل، مرفوع، معنعن، مغلق، فرد، مدرج، مشهور، عزیز، غریب، مصحف، مسلسل، زائد الثقة. و ضعیف به دوازده صنف تقسیم گردد: موقوف، مقطوع، مرسل، منقطع، معضل، شاذّ، منکر، معلّل، مدلّس، مضطرب، مقلوب، موضوع. ⁽²⁾*** گروهی از محدّثین میان حدیث و خبر فرق نمی گذاشتند و آنها را دو مترادف می پنداشتند. بعضی از آنان گفته اند که خبر از حدیث اعمّ است؛ چه خبر بر هر چه از پیغمبر و غیر او رسیده صادق آید، و حدیث بر خلاف آن است؛ چه آن بر پیغمبر اختصاص دارد. پس هر حدیثی خبر باشد من غیر عکس کلّی. و برخی گفته اند این دو متباین اند؛ چه حدیث آن است که از پیغمبر رسیده باشد و خبر آن است که از غیر و روایت شده باشد. و از این روی به کسانی که به تواریخ و مانند آن اشتغال دارند «اخباری» گویند و مشغولان به سنّت نبوی را «محدّث» نامند.

.

علم الحدیث

درایة الحدیث

علم الحدیثعلمی است که در آن از چگونگی اتّصال احادیث به پیغمبر از نظر احوال راویان در ضبط و عدالت، و از نظر چگونگی زنجیره سند که متّصل یا منقطع باشد بحث می کند. ⁽¹⁾تهانوی گوید:... علم حدیث علمی است که اقوال و افعال رسول را بدان شناسند، و چون آن گفته ها به زبان عرب است دانستن زبان عرب شرط آن است و افعال پیغمبر کارهای وَی است که برای ما حجّت و متّبع است و کرمانی به این تعریف «احوال پیغمبر» را افزوده است.

درایة الحدیثعلمی است که در مفهوم الفاظ حدیث از نظر قواعد عربیّت و طبق احوال پیغمبر گفتگو ⁽²⁾کند. حَدِیثٌ تَدریه خَیرٌ مِن ألفٍ تَرویه. (درایت و فهم یک حدیث از نقل هزار حدیث بهتر است.) که منسوب است به یکی از امامان علیهم السلام در همین زمینه آمده.

.

مراتب اهل حدیث

شعب و فروع علم حدیث

مراتب اهل حدیثطالب: کسی را گویند که مبتدی باشد. محدّث: استاد کامل و «شیخ» و «امام» همین معنی را می رساند. حائط: کسی که صد هزار حدیث داند با شرح حال. حجّت: کسی که سیصد هزار حدیث آن چنانه داند. و جزری گفت: راوی، ناقل حدیث باشد و محدّث، کسی که آن را بررسی دقیق کرده است. حافظ: کسی که هرچه بدو رسد، حفظ و نقل کند. ⁽¹⁾حافظ: در اصطلاح درایة به معنی متقن است. حافظ را مترادف محدّث نیز گرفته اند و گفتند که حافظ کسی را گویند که عارف به حدیث بوده و متقن باشد. حافظ کسی است که بر اکثر مشایخ هر طبقه از احادیث عالم و دانا باشد؛ به طوری که آن چه را که از هر طبقه از ایشان می شناسد، بیشتر از کسانی باشند که عارف به اوضاع و احوالشان نمی باشد. در اصطلاح مسلمانان به یکی از دو معنی اطلاق می گردد: اوّل کسی که قرآن از بَرداشته باشد. دوم کسی که صد هزار حدیث از بَرداشته باشد. ⁽²⁾

شعب و فروع علم حدیثنظر به اهمیّتی که علم حدیث در همان اوان پیدا کرد، به شُعَب و فروعی تقسیم شد، به این شرح: علم شرح الحدیث، علم اسباب ورود الأحادیث و أزمنته و أمکنته، ناسخ الحدیث و منسوخه، علم تأویل اقوال النبی، علم رموز اقوال النبی، علم غرائب لغات الحدیث، علم تلفیق الأحادیث، علم رواة الأحادیث، علم النظر فی الأسانید و جز آنها. ⁽³⁾

.

ناقلین حدیث در عصر پیامبر

ناقلین حدیث در عصر پیامبرتا زمانی که نبی مکرم زنده بود، در مدّت ۲۳ سال رسالت خویش، نسبت به ارشاد و راهنمایی مسلمانان شخصاً اظهار علاقه می فرمود و هرگاه آیتی از آیات کلام اللّه بر آن بزرگوار نازل می شد، کُتّابِ وَحی آن را از زبان پیغمبر می گرفتند و ثبت و ضبط می کردند. هر وقت مشکلی در فهم و درک احکام الهی پیش می آمد، مسلمین به رسول خدا روی می آوردند و حلّ مشکل را از ایشان درخواست داشتند و وی بر پایه و اساس تفسیر و تبیین احکام و قوانین دین پاسخهایی می فرمود که رفع اشکال از مراجعه کنندگان می شد. در طول ۲۳ سال نبوّت حضرت ختمی مرتبت، مسلمانان به ضبط سخنان پیشوای خود التفات و توجّه کامل نداشتند؛ چه این که با وجود آن بزرگوار، احساس احتیاج به این مهمّ بر آنان دشوار بود، تااین که زمان رحلت پیغمبر فرا رسید و مسلمین یکباره خلائی احساس کردند و متوجّه شدند که سخنان و احادیث قاید عظیمُ الشأن در تفسیر و تنسیق احکام الهی و بیان و توضیح مشکلات دین تا چه حدّ مثمر ثمر است. بدین روی، به جمع احادیث فرستاده خدا روی آوردند و چون صحابه آن حضرت بیش از دیگران از منبع فیض نبوی بهره مند شدند و با نظارتی که رسول اکرم بر اعمال یاران نزدیک و صدّیق خود داشت، بنابراین صحّت اقوال صحابه در نقل احادیث پیغمبر و درستی اعمال آنان بیشتر مورد اعتماد و وثوق عامه مسلمین قرار گرفت. از میان همه صحابه، چند تن که به کثرت نقل حدیث از رسول خدا شهرت داشتند، یکی مولا امیر مؤمنان علی علیه السلام و دیگر سلمان فارسی و عمّار یاسر و عبداللّه بن مسعود و عبدالرّحمان بن عوف و ابوموسی اشعری و انس بن مالک و ابوهریره و عمر بن خطّاب و عایشه زوجه پیامبر است. در کتاب طبقات ابن سعد چنین آمده: «قال محمّد بن محمّد الأسلمی: إنّما قلت الروایة عن الأکابر من أصحاب رسول اللّه صلی الله علیه و آله لأنّهم ماتوا قبل أن یحتاج إلیهم. وإنّما کثرت عن عمر بن الخطّاب وعن علی بن أبیطالب لأنّهما وَلِیا فسئلا وقضیا بین الناس. وکلّ أصحاب رسول اللّه أقلّ حدیثاً عنه من غیرهم، مثل أبیبکر وعثمان وطلحة وزبیر وسعد بن أبیوقّاص وعبدالرحمان بن عوف وأبیعبیدة بن الجرّاح وسعید بن زید وأُبَیِّ بن کعب وسعد بن عبادة وعبادة بن الصامت واسید بن حضیر ومعاذ بن جبل ونظرائهم. فلم یأت عنهم من کثرة الحدیث مثل ما جاء عن الأحداث من أصحاب رسول اللّه ، مثل: جابر بن عبداللّه وأبی سعید الخدری وأبیهریرة وعبداللّه بن عمر بن الخطّاب وعبداللّه بن عمرو بن العاص وعبداللّه بن عبّاس ورافع بن خدیج وأنس بن مالک والبراء بن عازب ونظرائهم، لأنّهم بقوا وطالت أعمارهم فی الناس فاحتاج الناس إلیهم. وبقی کثیر من أصحاب رسول اللّه ، ومنهم من لم یحدِّث عنه ولکنّا حملنا الأمر فی ذلک منهم علی التوقّی فی الحدیث وعلی أنّه لم یُحتَج إلیه لکثرة أصحاب رسول اللّه صلی الله علیه و آله وعلی الاشتغال بالعبادة والأسفار فی الجهاد علی سبیل اللّه حتّی مضوا ولم یحفظ عنهم عن النبی صلی الله علیه و آله شیء». ⁽¹⁾

.

جمع و تدوین احادیث پس از رحلت رسول اکرم

جمع و تدوین احادیث پس از رحلت رسول اکرمپس از رحلت پیامبر، بهترین وسیله و مهم ترین آن جهت درک حقایق دین و آگاهی بر احکام آن، احادیث نبوی بود و هر قدر حکومت اسلامی در شهرهای جهان رسوخ و نفوذ پیدا می کرد، اهمیّت این امر بیشتر می شد. بنابراین کسانی پیدا شدند که برای جمع و ضبط احادیث پیغمبر بذل همّت و صرف عمر می نمودند و هر قدر در کار جمع احادیث صحیح بیشتر سعی می کردند، بیشتر مورد توجّه و عنایت مسلمانان قرار می گرفتند. همین امر، یعنی جلب توجّه مسلمین، سبب شد که برای دسترسی به احادیث صحیح، رنج سفرهای دراز را بر خود هموار می داشتند؛ به طوری که در همان اواخر قرن اوّل هجری عدّه قابل توجّهی از علمای دین به نقل حدیث و روایت شهرت یافتند. علیّ بن مدینی یکی از آن جمله کسانی است که در اصغای احادیث صحیح و به دست آوردن آنها بار سفر می بست و از مکّه به مدینه می رفت: «حججت حجة ولیس لی همّة الاّ ان أَسْمَعَ» . ⁽¹⁾ابی العالیه یکی دیگر از همین محدّثین است، می گوید: «کُنَّا نَسمَعُ الرِّوایَةَ عَن أَصحَابِ رَسُولِ اللّه ِ صلی الله علیه و آله بالبَصرَةِ، فَلَم نَرضَ حَتّی رَکِبنَا إِلَی المَدِینَةِ، فَسَمِعنَا مِنْ أَفواهِهِم». ⁽²⁾در کتاب علوم الحدیث ابن صلاح آمده که ابی قلایه بصری برای به دست آوردن یک حدیث از روایت کننده اصلی، مدّت سه سال در مدینه به سر برد تا به مقصود رسید. به ذکر این نکته ناگزیریم که بنا بر مآخذ معتبر، در دوران حیات پیغمبر تا مدّتی از جمع احادیث خودداری می شد و فقط مسلمین به استماع حدیث می پرداختند. ابن حجر عسقلانی به نقل از ابوزرعه نوشت که یکصد هزار تن از صحابه و یاران پیغمبر، از آن حضرت استماع حدیث کرده بودند. ⁽³⁾بنا بر ذکر مآخذ معتبر کسانی چون جابر بن عبداللّه انصاری، سهل ابن سعد انصاری، انس بن مالک، عبداللّه بن حارث زبیدی، عبداللّه مازنی اسلمی و دیگران در بلاد اسلامی چون مدینه و بصره و شام به سر می بردند و به احادیث نبوی وقوف و اطلاع کامل داشتند. ⁽⁴⁾عمر بن خطّاب، خلیفه دوم، قصد جمع و تدوین احادیث پیغمبر را کرد، ولی پس از چندی انصراف خاطر پیدا نمود. در صحیح مسلم حدیثی منسوب به پیغمبر ذکر شد، به این شرح: لا تَکْتُبُوا عَنِّی، وَمَن کَتَبَ عَنِّی غَیرَ القُرآنِ فَلیَمحُهُ، وَحَدِّثُوا عَنِّی وَلا حَرَجَ. ⁽⁵⁾به موجب این حدیث که جمعی هم در صحّت آن تردید داشته اند، بعضی ها فکر می کرده اند که پیغامبر اسلام جمع آوری احادیث را تحریم فرمود و براساس همین فکر نوشته اند که ابوبکر احادیثی را که خود جمع کرده بود از بین برد؛ از بیم آنکه مبادا همان حدیثها که از رسول خدا شنیده است، نباشد. پس از این جریانات سرانجام احساس احتیاج مبرم به جمع و ضبط احادیث پیغمبر اسلام، مشهود شد و چون به کتابت علوم پرداختند. پیش از همه، ابتدا علما، احادیث نبوی را جمع و تدوین و ثبت نمودند و با صداقت و علاقه وافر و کمال دقّت به بحث در حدیث از جهت مراتب رُوات در صدق و امانت و قرب و علوّ اسناد و صحّت نقل و ضعف روایت، روی آوردند و چون اخبار پیغمبر مستند همه فرَق اسلامی بود و احتمال، بلکه قطع به وضع و جعل روایت در بعضی موارد از طرف بعض فرقه ها انکارناپذیر می نمود، دقّت و بحث در احوال رُوات واجب و لازم آمد و علم درایت در معرفت رجال پیدا شد. فقها و مفسّرین و متکلّمین در اثبات عقاید خویش به احادیث استناد جسته اند و شعرا و ادبا و نویسندگان برای آرایش گفتار خویش در حفظ و ایراد احادیث، علاقه وافر از خود نشان می دادند. در کتاب ارشاد الساری فی شرح صحیح بخاری آمده که عمر بن عبدالعزیز ، ـ که از سال ۹۹ تا ۱۰۱ هجری، یعنی دو سال و پنج ماه، خلافت نمود، به قاضی مدینه، ابوبکر بن محمّد فرمان داد که احادیث را جمع آوری نماید و به وی نوشت: اُنظُرْ ما کانَ مِن حَدِیثِ رَسُولِ اللّه ِ صلی الله علیه و آله أَو سُنَّتِهِ فَاکتُبهُ، فَإِنِّی خِفْتُ دُرُوسَ العِلمِ وَذَهابَ العُلَمَاء. ابن حجر در کتاب فتح الباری فی شرح صحیح بخاری می نویسد عمر این مأموریّت را به ابن شهاب زهری داد که وی به این مهمّ دست یازد و احادیث را جمع و تدوین نماید. به هر تقدیر، از اوایل قرن دوم هجری جمعی بر این کار قیام نمودند که معروف ترین ایشان عبارت اند از: ابن جُرَیج (م ۱۵۰ه ) در مکّه، و محمّد بن اسحاق (م ۱۵۱ه ) و مالک بن اَنَس (م ۱۷۹ه ) در مدینه، و ربیع بن صبیح (م ۱۶۰ه ) و سعید بن أبی عروبة (م ۱۵۶ه ) و حَمَّاد بن سلمة (م ۱۷۶ه ) در بصره، و سفیان الثوری (م ۱۶۱ه ) در کوفه و ابن المبارک (م ۱۸۱ه ) در خراسان، و زیاد البکّائی (م ۱۸۳ه ) در کوفه و سفیان بن عُیینه (م ۱۹۸ه ) در مکّه، و اوزاعی (م ۱۶۰ه ) در شام، که از همه آن مجموعه ها که در احادیث فراهم آمده بود، جز مُوَطّأ مالک بن اَنس ⁽⁶⁾، آثار دیگران از بین رفت و از باقیمانده آنها چنین برمی آید که در تدوین آن کتابها به ترتیب فقهی نظر داشتند. ابن حزم می نویسد که احادیث مالک را برشمردم؛ کمی بیش از پانصد حدیث مُسند و اندکی بالاتر از سیصد حدیث مرسل و هفتاد و اندی حدیث متروک در موطأ یافتم. در موطّأ از ۹۵ نفر از رجال احادیث روایت شده است و به یکهزار حدیث بالغ می شود. به نقل کشف الظنون، موطّأ در یازده روایت نقل شد که از همه مشهورتر روایت یحیی بن یحیی لیثی مصری است. کار جمع آوری و تدوین احادیث و تألیف مَسانید در قرن دوم به شیوه بهتری انجام شد و کسانی که به این امر پرداختند، احادیث را به حسب رُوات، فراهم و جمع کردند؛ یعنی ترتیب فقهی را که سابق بر این در تدوین و جمع احادیث رسم بود، کنار گذاشتند. از مَسانیدی که در این قرن تهیه و تدوین شد، یکی مُسند عبیداللّه بن موسی الکوفی و مُسدَّد بن مُسَرهَد بصری است.

.

. .

. .

. .

نقد احادیث و عصر صحاح

نقد احادیث و عصر صحاحدر قرن سوم فکر نقد احادیث و تمییز انواع آنها از یکدیگر و ذکر رجال حدیث و حکم نسبت به آنان از قرن دوم بیشتر نضج و رونق گرفت و اصولی که محدّثین در تشخیص مراتب روایت از صحیح و سقیم و قوی و ضعیف و درجات روات از عدل و ثقه و نظایر آنها اتّخاذ کرده اند، در حقیقت پایه و مبنای نقد ادبی و لغوی قرار گرفت و از آن پس علما به ذکر سلسله روات نظر داشتند و چنین می کردند. این دوره را باید عصر تألیف صحاح نام گذاشت. شش تن از بزرگان به تألیف آثار خویش پرداختند و آنها عبارت اند از: ۱. ابوعبداللّه محمّد بن اسماعیل بن ابراهیم بن مغیره جعفی بخاری که در سال ۱۹۴ هجری به دنیا آمد. نیاکان وی زردشتی بودند و مغیره نخستین کسی از این خاندان بود که دین اسلام پذیرفت. بخاری با اندوخته سرشار پدر برای تحصیل و تکمیل دانش خود به شهرهای بزرگ، که در آن روزگار از جهت اخذ حدیث شهرت کامل داشتند، سفر کرد. شاگرد ابن حنبل و یحیی بن معین بود. خالد ذهلی فرمانروای خراسان وِی را به یکی از قرای سمرقند تبعید کرد و او در آن قریه در سال ۲۵۶ه در ۶۲ سالگی درگذشت. کتاب الجامع الصحیح معروف به صحیح بخاری از وی باقی مانده است ⁽¹⁾که دارای ۷۲۵۷ تا ۹۲۰۰ حدیث است که در مدّت بالغ بر شانزده سال آن را جمع و تدوین نمود؛ هر یک از ابواب این کتاب مصدّر به آیتی از قرآن مجید و دارای عنوان خاصّی است. ۲. ابوالحسن مسلم بن الحجاج قشیری نیشابوری در سال ۲۰۶ یا ۲۰۴ه به دنیا آمد. از جمله کسانی بود که برای جمع احادیث بار سفر برمی بست و به بلاد و شهرهای معروف و معتبر چون شام و مصر و عراق و حجاز سفر می کرد. گویند صحیح مسلم برگزیده احادیثی است میان سیصد هزار حدیث؛ وی نزد بخاری استماع حدیث می نمود و به سال ۲۶۱ه در ۵۵ سالگی درگذشت. ⁽²⁾کتاب صحیح مسلم فاقد عناوین برای ابواب است. صحیح مسلم دارای ۷۲۷۵ حدیث است که پس از حذف احادیث مکرّر، نزدیک به چهار هزار حدیث باقی می ماند. ۳. ابو عبداللّه محمد بن یزید القزوینی به سال ۲۰۹ه به دنیا آمد و در ۲۷۳ دار فانی را وداع گفت. ابن ماجه برای اخذ حدیث به شهرهای بغداد و شام و مصر و مکّه و کوفه، که از امّهات بلاد اسلامی و مرکز محدّثین معروف بود، سفر کرد و صحیح خود را جمع و تدوین نمود. به علاوه صاحب کتاب تفسیری است بر قرآن مجید. ⁽³⁾بر کتاب صحیح ابن ماجه شروحی نوشته شد که شرحِ سیوطی، مصباح الزجاجة علی سنن ابن ماجه نام دارد. ۴. ابو داوود سلیمان بن داوود سجستانی متولّد به سال ۲۰۲ ه و متوفا به سال ۲۷۵ در شهر بصره، به شهرهای معروفی که نامشان گذشت، سفر کرد تا احادیث صحیح به دست آورد. پس از جمع احادیث، آن را از نظر احمد بن حنبل گذرانید و سرانجام از میان پانصد هزار حدیث، سنن را در ۴۸۰۰ حدیث ترتیب داد و تدوین نمود. ⁽⁴⁾بر کتاب سنن ابی داوود شروحی نوشته اند که دو شرح یکی شرح سیوطی به نام مرقاة الصُعود الی سنن ابی داوود و دیگری شرح ابو سلیمان خطابی معروف است. ۵. محمد بن عیسی بن سوره، در سال ۲۰۰ه در قریه به نام بوغ که در شش فرسنگی ترمذ قرار داشت، به دنیا آمد و چون پیشینیان خود نزد بخاری و علمای دیگر حدیث تلمّذ کرد. وِی از نعمت بینایی محروم بود و با این وصف در پرتو علاقه وافر و سعی و کوشش فراوان خود توانست کتاب سُنَن را ترتیب دهد. به علاوه به تألیف دو کتاب دیگر به نام علل و شمائل النبی توفیق یافت. وفات وِی به سال ۲۷۹ه رخ داد. احادیث در سنن ترمذی کمتر تکرار شد. شروحی بر آن نوشته شد که یکی هم شرح سیوطی است به نام قوت المغتذی علی جامع الترمذی است. ۶. نسائی یکی دیگر از محدّثین معروف است که به تألیف کتاب سنن نسائی توفیق یافت. زادگاهش شهر نسا از بلاد خراسان است و به سال ۲۱۴ هجری در این شهر به دنیا آمد و در ۳۰۳ در یکی از بلاد فلسطین در گذشت. وی مردی پارسا و پرهیزگار و غالب ایّام را روزه دار بود. چون علمای دیگر حدیث بار سفر برمی بست و برای اخذ حدیث به شهرهای دیگر سفر می نمود. وِی از مخالفان جدّی بنی امیّه بود و کتابی در فضایل مولا امیر مؤمنان علی علیه السلام تألیف کرد. نسائی یک بار کتاب سنن خود را خلاصه کرد و بعض احادیث را از آن حذف و کتابی تازه تدوین نمود به نام مجتبی که یکی از صحاح ستّه به شمار می آید. گویند احادیث در سنن نسائی تکرار شده و گاهی یک حدیث شانزده بار ذکر گردیده است. باید دانست که نظر به وجود احادیث بی شمار مجعول، ائمّه حدیث نسبت به قبول احادیث سخت گیری روا می داشتند. ابن خلدون می نویسد که ابو حنیفه فقط هفده حدیث را از میان هزاران حدیث که به پیغمبر صلی الله علیه و آله نسبت می دادند، پذیرفت. در کتاب الموطّأ بیش از سیصد حدیث دیده نمی شود، ولی احمد بن حنبل در مسند خود پنجاه هزار حدیث روایت کرده و همه آنها را صحیح دانسته است. بعض از محدّثین در روایت جنبه افراط پیمودند و گاه کار ثبت و ضبط احادیث به پانصد و ششصد هزار و یک میلیون می رسید. مسلم نیشابوری کتاب حدیث خود را از روی سیصد هزار حدیث مسموع ترتیب داد و امام بخاری از روی ششصد هزار حدیث و حال آن که از این میان در حدود ۹۲۰۰ حدیث را پذیرفت. در همان ایّام بسیاری از امرا و وزرا نیز در زمره راویان حدیث به شمار می رفتند؛ نظیر امیر احمد بن اسد سامانی ⁽⁵⁾و ابو ابراهیم اسماعیل بن احمد ⁽⁶⁾و ابوالحسین نصر بن احمد ⁽⁷⁾و ابو یعقوب اسحق بن احمد ⁽⁸⁾که نام آنان در طبقات رُوات ذکر شد و از میان وزرا، ابوالفضل محمّد بن عبیداللّه بلعمی وزیر پادشاهان سامانی خود روایت حدیث می کرد و امیر ابراهیم بن ابی عمران سیمجور و فرزندش ابوالحسن محمد بن ابراهیم از شاهنشاهان از روات حدیث بودند و نیز ابو علی مظفّر بن ابوالحسن که امیر خراسان بود خود روایت حدیث می کرد. ⁽⁹⁾* * * بعض از علمای حدیث از روی صحاح ستّه، مجموعه هایی ترتیب دادند؛ چون جامع الاصول لاحادیث الرسول از ابی السعادات مبارک بن محمّد معروف به ابن اثیر جزری شافعی که در ۶۰۶ وفات یافت. ابن اثیر با استفاده از صحاح شش گانه و حذف اسناد روایات و ذکر نام آخرین راوی، کتاب خود را تدوین و نیز نام همه راویان را در پایان کتاب ذکر نمود و اسم کتاب هایی که حدیث در آنها ضبط شده بود، در ابتدای آن نوشت. این کتاب بزرگ به ترتیب الفبایی مبوَّب شد و بعدها مورد استفاده بسیاری از بزرگان علم حدیث قرار گرفت و حتّی به تلخیص آن نیز مبادرت ورزیدند. سیوطی نیز از روی صحاح شش گانه و کتابهای معتبر دیگر به تألیف و تدوین کتاب جمع الجوامع پرداخت که به پنجاه مجلّد می رسد. وِی کتاب مذکور را بعدها مختصر نمود و الجامع الصّغیر نام گذاشت که مشتمل بر ۱۹۳۴ حدیث است. کتاب سیوطی، یعنی جمع الجوامع، توسّط علی بن حسام مشهور به متّقی هندی به ترتیب حروف مرتّب و به نام کنز العمال نامیده شد. وِی جامع الصغیر سیوطی را نیز منظّم و مبوّب ساخت و آن را منهج العمال فی سنن الاقوال نام گذاشت. ابی بکر احمد بن حسین خسروجردی، که در سال ۴۵۸ وفات یافت، با مراجعه به ۷۴ کتاب حدیث، سنن بیهقی را تألیف نمود. برای اطّلاع بیشتر بر کوشش علما و محدّثین در ترتیب و تنظیم و تألیف کتب احادیث باید به منابع و مآخذ معتبر مراجعه نمود؛ چه نام همه آنها در این مقدّمه کوتاه نخواهد گنجید.

.

. .

. .

. .

شیعه و جمع و تدوین احادیث

شیعه و جمع و تدوین احادیثدر مقدّمه مجلّد نخستین این کتاب اشاره شد که ظهور و وجود آثار علمی در اسلام مرهون علاقه مندی فراوان شیعه به کتابت علم بوده؛ در حالی که فِرَق دیگر اسلامی معتقد بودند که کتابت علم جایز نیست و دانشها را سینه به سینه به یکدیگر می رسانیدند. ⁽¹⁾از عبید بن زرارة نقل شد که وی گفت که حضرت امام حسین علیه السلام فرمود: «احتفظوا بکتبکم فانّکم سوف تحتاجون الیها». همه امامان علیهم السلام علوم را در دسترس طُلاّب می گذاشته اند و آنان را به کتاب آن دانشها دستور می فرمودند: «صَنَّفَتِ الامامیّة عن عهد امیرالمؤمنین علی علیه السلام، الی عهد ابی محمد الحسن العسکری صلوات اللّه علیه، اربع مائة کتاب یسمّی الاصول وهذا معنی قولهم اصل». ⁽²⁾گویند نخستین کتابی که در علم حدیث تألیف و تدوین گردید، کتابی است از مولا امیر مؤمنان علیه السلام. صاحب کتاب تأسیس الشیعه می نویسد: «عن عذافر الصیر فی قال کنت مع الحکم بن ⁽³⁾عتیبة عند ابی جعفر محمد بن علی الباقر علیه السلام فجعل یسأله وکان ابو جعفر له مکرِماً فاختلفا فی شیء فقال ابو جعفر یابنی قم فاخرج کتاب علی واملاء رسول اللّه صلی الله علیه و آله واقبل علی الحکم وقال یا ابا محمّد اذهب انت وسَلمة والمقداد حیث شئتم یمیناً وشمالاً فواللّه لا تجدون العلم اوثق منه عند قوم کان ینزل علیهم جبرائیل». نام سلمان فارسی که حدیث جاثلیق و ابوذر غفاری که وقایع پس از پیغمبر صلی الله علیه و آلهرا جمع و تدوین نموده اند، باید در زمره نخستین کسانی که به گرد آوردن احادیث پرداخته اند، نوشت. بعد از آنها نوبه به علی بن ابی ⁽⁴⁾رافع و برادرش عبیداللّه می رسد که هر دو برای علی علیه السلام کتابت می کردند. دوران امامت حضرت جعفر صادق علیه السلام از ادوار مشعشع نشر و اشاعه و ترویج علوم اسلامی بوده؛ در محضر پربرکت آن امام فرزانه، دانش پژوهان و محقّقان از هر فرقه افتخار حضور و استفاضه را داشتند و آن بزرگوار توفیق یافت که به مؤثّرترین وَجه و سهل ترین شیوه استدلال، مشکلات و غوامض دین را حل نماید و به همین سبب مذهب شیعه به مذهب جعفری نیز نامیده شد. بسیار کسان از آن بزرگ مرد مذهب جعفری روایت کردند: «... حتّی أنّ أباالحسن الوشّاء قال لبعض أهل الکوفة: أدرکت فی هذا الجامع (مسجد الکوفه) أربعة آلاف شیخٍ من أهل الورع والدِّین، کل یقول: حدّثنی جعفر بن محمّدٍ». ⁽⁵⁾و نیز گفته اند: «إنَّ الّذین رووا عن الصّادق من الثّقات کانوا أربعة آلاف رجالٍ». ⁽⁶⁾تعداد راویان در آرای دیگر کسان از چهار هزار نیز تجاوز کرده و به ۶۶۰۰ تن هم رسیده بود. ⁽⁷⁾می دانیم که ملّت شریف و ارجمند ایران که خود به داشتن مدنیّت و فرهنگ عمیق و ریشه داری پیش از قبول اسلام مفتخر و مباهی بود، پس از پذیرفتن و پیروی از دین اسلام به نشر و ترویج معارف اسلامی دست یازید و با ساختن جهان نوینی مرکّب از فرهنگ و تمدّن ایران باستان و معارف اسلامی، بنای نو و استواری برای خویش برپا داشته است که از دیرباز، پس از گذشت روزگاران دراز همچنان بر سَرِ پای خود ایستاده و با گزند حوادث ایّام خَم به ابر نیاورده است. دانشمندان ارجمند گرانمایه و فضلای پرقدر که در استواری اساس مدنیّت اسلامی سَهمی به سزا داشته اند، همه ایرانی نژاد بوده اند. این مردان آزاده دانشور با اطّلاعات کافی و معلومات وافی، پایه معارف اسلامی را بنیان نهاده اند و به جمع و تدوین اصول مذهب جعفری قیام نموده اند. ارکان اربعه معارف شیعه به همّت والای این دسته از علمای ایرانی بنیاد گرفت. یکی از آن جمله کسان، أبو جعفر محمّد بن یعقوب کُلَینی، صاحب کتاب نفیس کافی، است. کلینی را یکی از بنیانگذاران مذهب شیعه در آغاز قرن سوم هجری دانسته اند. ⁽⁸⁾مدّت بیست سال به جمع و تألیف و تدوین کافی صرف عمر نمود که بیش از ۱۶۰۹۰ حدیث دارد. وِی در عهد خویش به ثقة الاسلام شهرت داشت. او را از رؤسای فقهای امامیّه برشمرده و نوشته اند که ریاست این دسته به وی پایان پذیرفت. ⁽⁹⁾دوران حیات مؤلّف کافی با عصر زندگی نوّاب ⁽¹⁰⁾اربعه حضرت صاحب علیه السلامتطبیق می کرد. گفته شد که کتاب کافی از طرف امام عصر علیه السلام به توقیع الکافی کاف لشیعتنا توشیح شد. وفات کُلَینی را سال ۳۲۹ه نوشته ند. شیخ مفید کافی را از امّهات آثار و تألیفات شیعه دانسته است. یکی دیگر از این شخصیّتهای ارجمند، ابو جعفر محمّد بن علی بن الحسین بابویه قمی مشهور و ملقّب به صدوق و صاحب کتاب من لا یحضره الفقیه که کتاب وِی دارای ۹۰۴۴ حدیث است. مؤلّف گرامی این کتاب، خود نوشته که این احادیث را از آثار و تألیفات پیشینیان استخراج نموده است. وِی به سال ۳۸۱ه درگذشت. دانشمند دیگری که در بنیاد ارکان اربعه سَهْمی ارزنده دارد، شیخ الطّائفه ابو جعفر محمّد بن حسن طوسی صاحب دو اثر بسیار نفیس به نام تهذیب الاحکام و الاستبصار است. از شاگردان شیخ ⁽¹¹⁾مفید و سید مرتضی است که در علوم و معارف اسلامی از تفسیر و کلام و حدیث و اصول و رجال دست داشت و تألیفاتی در این دانشها دارد که تا به امروز ارزش خود را از دست نداده اند. کتاب تهذیب پیش از استبصار تألیف شد و دارای ۱۳۵۹۰ حدیث است که در ۳۹۳ باب تدوین شده. شیخ پس از تدوین کتاب تهذیب متوجّه شد که بسیاری از اخبار با یکدیگر معارض اند و لذا در صدد تألیف دیگری برآمد به نام استبصار که مشتمل است بر ۵۵۱۱ حدیث و ۹۲۵ باب. سال وفات او را ۴۶۰ه نوشته اند. باید دانست که این چهار اثر نفیس و گرانقدر، قرنها مورد مراجعه و استفاده ارباب علم بوده و شروحی نیز بر آنها نوشته اند. بر کتاب کافی، ۲۱ شرح، و ۲۲ حاشیه و بر تهذیب چهارده شرح و بیست حاشیه و بر استبصار سیزده حاشیه و همچنین بر من لا یحضره الفقیه پانزده حاشیه در طول قرون نوشته شد. ⁽¹²⁾با وجود این همه شروح و حواشی که بر ارکان اربعه معارف شیعه نگاشته شد، مع هذا پس از سه مؤلف دانشمند و بزرگوار، قرونی چند بازار حدیث رو به کسادی گذاشت و رونق پیشین را از دست داد و تا قرون اخیر اقدام قابل توجّهی در امر تألیف و تدوین احادیث به چشم نمی خورد. در آغاز قرن یازدهم، که مصادف با دوره پادشاهان صفوی است، بار دیگر علم حدیث به پایمردی سه تن از علمای بنام، رونق از دست داده را باز یافت. در همین عهد و زمان است که مصنّفات نفیسی از محدّثین بزرگ به وجود آمده. نام سه تن از محدّثین این عهد به ترتیب تاریخ حیات آنان عبارت است از: ۱. محمّد بن مرتضی معروف به ملاّ محسن فیض کاشانی، صاحب تألیفات ⁽¹³⁾فراوان که مهم تر از همه اَلْوافی است در چهارده جزء. وی از علمای بنام عصر خویش بود و در سال ۱۰۹۱ه دار فانی را وداع گفت. فیض با مراجعه به کتب اربعه (کافی، و من لا یحضره الفقیه، و تهذیب، و استبصار) و حذف مکرّرات و شرح و توضیح مشکلات به تألیف کتاب وافی توفیق یافت و الحق از عهده آن به خوبی برآمد و دانش پژوهان و علاقه مندان به حدیث را سودمند افتاد. ۲. ابو جعفر محمّد بن حسن الحرّ العاملی شیخ حرّ عاملی، مؤلف کتاب وسائل الشیعة الی تحصیل الشریعة که در سال ۱۱۰۴ه درگذشت. این اثر گرانقدر شیخ که در حدیث است، با استفاده از چهار کتاب مهمّ شیعه (ارکان اربعه) و بسیاری آثار دیگر، که تعداد آنها را به ۱۸۰ ⁽¹⁴⁾نوشته اند، ترتیب و تدوین یافت و بر اساس مؤلّفات فقهی تبویب شد و لذا اخبار مربوط به اصول دین از آن حذف گردید، مگر در مواردی که ضرورت نقل احادیث مربوط به اصول دین و اخلاق احساس شد که به مناسبت به نقل آنها مبادرت ورزید. ۳. محمّد باقر بن محمّد تقی مجلسی، صاحب کتاب معروف به بحارالانوار از علمای بزرگ قرن یازدهم هجری است. در طول ۷۳ سال حیات خود به تألیفات فراوانی دست زد که از همه مهم تر بحار است در ۲۶ مجلّد. مجلسی و پدرش در عصر صفویّه در زمره علمای معروف بوده اند. پدر، کتاب من لا یحضره الفقیه را شرح کرد و پسر، یعنی علاّمه مجلسی، به کثرت تألیف مشهور است. در بحارالانوار، مؤلّف ارجمند به جمع و تدوین احادیث واخبار از هر نوع حتّی از تاریخ و قصص پیمبران و امامان و مسائل گوناگون فقهی پرداخته و در تنظیم ابواب و فصول مجلّدات این کتاب بزرگ از منابع و مآخذ اهل سنّت نیز برخوردار بوده است. مجلسی در مطاوی کتاب، جای به جای، از حلّ غوامض و مشکلات احادیث خودداری ننموده و تسلّط خویش را در رفع آنها آشکار ساخته است. وی به سال ۱۱۱۰ه درگذشت. از تألیفات وی یکی مرآت العقول است در شرح فروع و اصول کافی در چهار مجلّد که به طبع رسیده است. پس از ذکر نام این سه عالم برجسته مذهبی و اشاره به آثار نفیس ایشان در حدیث، باید به ذکر اسامی بزرگان دیگر چون: محدّث جزایری و سیّد هاشم بحرانی و جز آنان پرداخت که متأسّفانه در این مقدّمه کوتاه نام همه آنان نخواهد گنجید. جا دارد علاقه مندان عموماً و دانشجویان، به ویژه برای اِحراز اطّلاعات بیشت، به منابع و مآخذ موثّق و معتبر دیگر مراجعه و شرح و تفصیل مجاهدات اَرزنده مردمی دانشور و دانش پژوه را که با بَذْل عمر در این راه یادگارهای جاویدانی از خود به جای گذاشته اند، مرور و مطالعه نمایند و آن را انگیزه معنوی و سرمایه تلاش و کوشش خویش در راه بسط و اشاعه بیشتر فرهنگ و معارف اسلامی قرار دهند؛ باشد که از این رهگذر آیندگان را چراغ هدایت فرا راه گیرند و در فهم و درک گنجینه های پربهای بزرگان علم و ادب، آنان را یار و یاور باشند! با وجود تعصّبات شدید مخالفان شیعه و تضییقاتی که آنان طیّ چند قرن متوالی بر شیعیان روا می داشتند و مخصوصاً در دو قرن پنجم و ششم که «قرن تعصّبات و دوره تسلّط اهل سنّت بر شیعه» ⁽¹⁵⁾بوده، با این همه به سبب توسعه روزافزون مذهب تشیّع و نفوذ آن در میان مردم بلاد و شهرهای بزرگ، هزاران کرسی و منبر و مسجد و مدرسه برای تقریر مسائل مذهبی توسط شیعه تأسیس شد. در بلادی چون: خراسان و مازندران و شهرهای شام از حلب و غیر آن و بلاد عراق چون قم و آبه و کاشان طالبان علم در حلقه درس استادان فَحْل و دانشمند گرد می آمدند و مذکّران و واعظان که خود از علمای مبرّز مشهور و سخن وران سخن دانِ نکته سنج بوده اند بر منابر و کرسیها و حلقه های درس به ذکر احادیث پیغمبر صلی الله علیه و آله و سخنان امامان برگزیده حق می پرداختند. صاحب کتاب النقض می نویسد: «... امّا برای دفع شبهت، اشاراتی برود به شهر رِی که منشأ و مَولِدِ این قائل است که اوّلاً، مدرسه بزرگ سیّدتاج الدین محمّد کیکی رحمه الله علیه مشهور به کلاه دوزان که مبارک شرفی فرموده است و قریب نود سال است که معمور و مشهور است و در آنجا ختَمات قرآن و نماز به جماعت هر روز پنج بار و مجلس وعظ هر هفته یک بار و دو بار و درس علوم و موضع مناظره و نزول مصلحان در آنجا که مجاورند از اهل علم و زهد و فقها و سادات و غریب که رسند و باشند بوده است و هست...». ⁽¹⁶⁾عبدالجلیل در اثر نفیس و گرانمایه خویش از ذکر مجالس درس و فقه و شریعت که آزادانه در آن مدارس تشکیل می شد و سپس به نوشتن نام بزرگان و دانشمندان که در مدارس و مجالس به بَحْث و فَحْص و تدریس می پرداخته اند، خودداری نمی کند و مخصوصاً می نویسد که از رِی تا بلاد ترکستان و ایلان اثر علم و فضل و برکات زهد و امانت بزرگانی چون: مرتضی (علم الهدی) و شیخ کبیر ابو جعفر بابویه بر کسی پوشیده نیست و از متأخّران چون: خواجه ابو جعفر درویستی و ابوالفرج همدانی و... و مفید عبدالرَّحمان نیشابوری و برادرش ابو سعید محمّد و محمّد الفتّال و فقیه عبدالجلیل و خواجه امام رشید محقّق و خواجه حسکا و ابو طالب بابویه و خواجه ابو جعفر نیشابوری و قاضی ابو علی الطوسی و رشید علی زیرک القمی و خواجه امام ابوالفتوح عالم که مصنّف بیست مجلّد است در تفسیر قرآن و مؤلّف کتاب شرح الشهاب النبوی است که همه طوائف اسلام به خواندن و نوشتن آن راغبند و غیر اینان از متقدّمان و متأخّران که به ذکر همه کتاب مطوّل شود و همه مدرّس و متکلّم و فقیه و عالم و مُقری و مفسّر و متدیّن و زاهد بودند. از اواخر قرن چهارم بر اثر نفوذ کامل مذهب در ایران و تأسیس مدارس بر مبنای معارف اسلامی، فرهنگ ایرانی به رنگ دین درآمد و به ناچار اساس و پایه تعلیمات ایرانیان بر روی دین قرار گرفت و نویسندگان و گویندگان در آثار نظم و نثر خویش با استشهاد به آیات کلام اللّه و احادیث پیغمبر بزرگ و سخنان ائمّه اطهار علیهم السلام، نوشته های خود را زینت می دادند و پایه و مبنای بحث و گفت وگوی خویش را نیرو می بخشیدند و در این شیوه بر یکدیگر پیشی می گرفتند. مباحثات و مناظرات طرفداران فِرَق مختلف اسلامی سبب شد که علوم شرعی به وجود آید. و در هر یک از شاخه های این علوم دانشمندان مبرّزِ به نامی پیدا شدند که در دانشهایی چون: علم القراءة، علم تفسیر، علم حدیث، علم فقه، علم کلام صاحب تألیفاتی نفیس و گران بها بودند. در اثنای دو قرن پنجم و ششم، فرَق دیانت اسلام از اشاعره، معتزله، اهل سنّت و اهل تشیّع و فرقه های دیگر و نیز زردشتیان، یعنی ایرانیانی که به آیین کهن ایران باستان وفادار بودند، در رِی وجود داشتند. به علاوه از نژادهای مختلف، عرب، ایرانی، ترک، نیز بودند که قهراً بین خود مجادلات و مناظرات فراوان داشتند که گاه آن گفت وگوهای سراپا تعصّب و مناقشات به زد و خورد خونین منتهی می شد و نیز هر فرقه برای به کرسی نشاندن عقاید خویش دستگاه تبلیغاتی علیه فرقه های دیگر تشکیل می داد. علما و وعّاظ با تشکیل مجالس وعظ و تذکیر و بیان عقاید خود به نشر و تقویت آرای خویش می پرداختند و افکار و عقاید فرقه های دیگر را رد می کردند. در بعض از شهرهای مهمّ خراسان چون: مرو، نیشابور، بلخ، هرات، بخارا، خوارزم بساط وعظ و مجلس تذکیر رواج بسیار یافته و وعّاظ چیره دست با ممارست در این کار به سختی در ردّ عقاید فرَق دیگر قیام کرده بودند. وعّاظ مشهور چون: محمد غزالی (۵۰۵ه ) و احمد غزالی (م ۵۲۱ه ) و قطب الدین مظفر بن اردشیر عبّادی (۵۴۷ه ) و ابوالفرج عبدالرحمان بن جوزی (م ۵۹۷ه ) که در وعظ چیره دست بودند، به ظهور آمدند که مردم به حضور در مجالس وعظ و استماع سخنان مؤثّر و دلنشین آنان رغبت بسیار نشان می دادند. ری چون بلاد خراسان مرکز وعظ و تذکیر بود و واعظان سخنور و دانشمند در این دارالعلم پا به عرصه وجود گذاشتند که یکی از آنان شیخ ابوالفتوح رازی است. تفسیر بزرگ ابوالفتوح یک رشته مجالس وعظ و تذکیر و مناظره و بحث و مجادله با فرقه های مختلفه است و شیخ با لحن و اسلوب واعظانه به تألیف این اثر نفیس مبادرت نمود و در حقیقت همان مجالس وعظ را به شیوه های عالمانه تر و شیواتر و ادیبانه تر نگاشته و تدوین نموده است. شیخ خود از مشاهیر وعّاظ ری بوده و اساساً تفسیر او بر پایه ردّ آرا و عقاید فرَق دیگر اسلامی استوار گردیده که با زبان پارسی دری و لحن عوام پسند و عامیانه آن عهد ولی به شیوه عالمانه به هم پیوسته و تلفیق شده است. وی در شهر ری می زیسته و اصلاً از مردم همین شهر و از مشاهیر علما و محدّثین و فقهای شیعه امامیه ری به شمار می رفت و در نزد عامّه مردم از شیعه و اهل سنّت و جز آن مقبولیّت عظیم داشته و در محله معروف به خان علان که از محلات شهر ری بوده، مجلس وعظ و تذکیر داشته و مورد توجّه عموم مردم بوده است. حاجی میرزا حسین نوری، به روایت از ریاض العلماء و صاحب ریاض العلما به نقل از کتاب شرح شهاب شیخ، در مستدرک می نویسد که ابوالفتوح چندگاهی بر اثر سعایت رقیبان و هم چشمان که از او نزد والی شهر کرده بودند، از ادامه وعظ ممنوع گردید و مجلس تذکیرش چندی تعطیل شد؛ ولی یکی از همسایگان وی موجبات رفع آن مشکل و لغو دستور والی را فراهم نمود و مجلس وعظ را دوباره دائر کرد. باید افزود که شیوه وعّاظ و مذکّران در مجالس وعظ و تذکیر چنان است که پس از بیان یک مقدّمه کوتاه به بحث و گفت وگو می پردازند و با بیانی ساده که در خور فهم عوام باشد، مطالب مورد نظر را تحلیل و تجزیه می کنند و در اثنای سخن از ذکر اشعار مناسب، که در عین حال موجب عبرت و تنبّه شنونده باشد و نیز از استناد به آیات قرآنی و احادیث نبوی و علوی و سخنان ائمه اطهار خودداری نمی کنند. شیخ همین شیوه دیرینه را در نهایت کاردانی و مهارت و با احاطه به قرآن و احادیث و احکام فقهی در تفسیر خود دنبال و در اثنای بیان و پرورش مطلب از بسیاری از احادیث نبوی و سخنان امامان استفاده کرد و برای تأیید و اثبات نظر خویش، بدانها استناد جسته است. باید بدانیم که استناد به آیات قرآن و احادیث در نظم و نثر گویندگان و نویسندگان فارسی زبان از اواخر قرن چهارم دیده شد و این کاری نیست که ابوالفتوح بدان آغاز کرده باشد. تفسیر ابوالفتوح بسیاری از علوم را متضمّن است و از جمله این دانشها که شیخ به ناچار بر آن اطّلاع و احاطه داشته، اخبار و احادیث است؛ «اخباری که به آیه لایق باشد تا بدان وسیله سبب نزول آن آیه گفته شود...». ⁽¹⁷⁾تفسیر شیخ متضمّن بحث فقهی مبتنی بر استنباط احکام از کتاب و سنّت است. اشکالاتی که در استنباط احکام روی داده، مربوط به زمان بعد از رحلت رسول صلی الله علیه و آلهاست. فتوا در مسائل دینی و راهنمایی در نحوه اجرای فروع احکام شرعی، اندک اندک به دشواری و اختلاف رأی کشانیده شد. شیعه روش فقهی خاصّی که بر اساس تعلیمات مولا امیر مؤمنان علی علیه السلام استوار بود، اختیار نمود و به جز کتاب و احادیث نبوی احادیث و سُننی هم از ائمه اثنا عشر داشت. شیخ در اثنای تفسیر مسائل فقهی به شیوه فقهای اهل تشیّع، علاوه بر کتاب و سنّت از احادیث و اخبار امامان و علمای شیعی مذهب و محدّثین همین فرقه استفاده و استناد می کند و هیچ رأی را جز از خدا و رسول و ائمّه نمی پذیرد. تکیه گاه منحصر به فرد شیخ در بیان مسائل فقهی و تحلیل و تجزیه آن و ردّ عقاید مخالفان و اثبات و تأیید آرای فقهای شیعی مذهب فقط آیات و احادیث است. به همین سبب اهمیّت انعکاس احادیث نبوی و سخنان ائمه هُدا در تفسیر کبیر شیخ آشکار می شود و جا داشت که ضمن مطالعه و تحقیق در این تفسیر بزرگ، که جامع معارف اسلامی است، در باب احادیثی که ابوالفتوح در اثنای تفسیر بدانها استناد جسته، تتبّع کافی به عمل آید. نگارنده از آن گاه که تفسیر شیخ را در مطالعه داشت، به هر وقت که به حدیثی از رسول اکرم صلی الله علیه و آله و یا از جانشینان برحقّ وی برمی خورد، آن را جداگانه یادداشت می کرد. در انجام مطالعه، نخستین بار بالغ بر ۶۵۰ حدیث نبوی در دست داشت که شیخ در اثنای تفسیر استناداً به ذکر آنها پرداخت. سپس از ان با مراجعه و مطالعه کتب حدیث چون صحیح بخاری و صحیح مسلم و جامع الصّغیر و کنوز الحقائق و عینی و قسطلانی و نووی و عسقلانی و مستدرک و سفینة البحار نسبت به تکمیل و تنقیح آن مبادرت جُست و مآخذ جدید را برای مزید استفاده در آخر هر حدیث نقل کرد. سپس برای دانشجویان عزیز و دانش پژوهان ارجمند از این احادیث بهره بیشتری به دست آورند، به مُعرَب کردن حدیثها پرداخت و برای حصول اطمینان بیشتر در صحّتِ اعرابگذاری این احادیث از دو سه تن از دوستان فاضل ارجمند یاری گرفت و در مواردی چند از نظر صائب ایشان برای ضبط صحیحِ اعراب بعض از کلمات، که در آنها تردید داشت، بهره مند شد و نیز در پیدا کردن مآخذ بعضی از روایات یکی از دوستان ارجمند، به منِ بنده یاری بی دریغ مبذول داشت. در همان اوان، که کار جمع و تألیف احادیث نبوی، به پایان رسید، بر آن شد که ترجمه فارسی آن را که شیخ ابوالفتوح گهگاه در اثنای تفسیر آورده، بر آن بیفزاید تا علاوه بر فایدت بیشتری که طلاّب علوم دینی و وُعاظ و سخنوران مذهبی و دانشجویان ارجمند از آن خواهند برد، همه مسلمانان مؤمن و معتقد که به زبان عربی آشنایی ندارند، ولی به زبان فارسی امکان فهم و درک مطالب دینی بر ایشان سهل و حاصل است، از این سخنان ارزنده آن هم به زبان فارسی و به نثر روان ابوالفتوح کسب فیض نمایند. در پایان این کار توفیق یافت که ترجمه ۴۹۸ حدیث نبوی را از متن تفسیر به دست آورد و پس از هر حدیث آن را نقل نماید. بدیهی است که در نسخه مطبوع تفسیر، اغلاط فاحش چاپی به چشم می آمد که همه را با مراجعه به نسخه های مخطوط و فرهنگها و مآخذ و منابع معتبر، اصلاح و سعی نمود که صحیح آن کلمات را یادداشت و طبع نماید. در این قسمت از احادیث که از صفحه ۴۱ تا صفحه ۱۸۷ متن کتاب حاضر طبع گردید، احادیث را به ترتیب حروف الفبایی منظّم نمود و نیز برای سهولت مراجعه علاقه مندان و محقّقان و طلاّب علوم دینی و دانشجویان گرامی، شماره صفحه و جلد تفسیر را نیز در آخر هر حدیث ذکر نمود. پس از اتمام و فراغت از این کار کلیّه احادیث و اخبار نبوی را که به فارسی، در اثنای تفسیر شیخ آمده با دقّت خاصّی استخراج و تنظیم نمود. ترتیب این قسمت از احادیث، که از صفحه ۱۹۱ کتاب حاضر و به شماره ترتیب ۶۵۰ (احادیث به ترتیب شماره گذاری شده) شروع می شود و به صفحه ۵۳۴ خاتمه می پذیرد، غیر از آن است که سابقاً مذکور افتاد؛ بلکه ترتیب احادیث فارسی (ترجمه سخنان پیغمبر صلی الله علیه و آله به نثر ساده و روان ابوالفتوح) بر اساس مجلّدات پنج گانه چاپی قرار داده شد؛ به این نحو که هر حدیث با ذکر نام راوی و یا راویان حدیث آغاز و متن حدیث در « » گذارده شد و در پایان هر حدیث، شماره صفحه و جلد را، از تفسیر چاپی پنج جلدی، برای تسهیل مراجعه علاقه مندان ثبت نمود. احادیث فارسی، یا در حقیقت ترجمه فارسی احادیثی که شیخ از نقل و ضبط اصل حدیث خودداری نمود، مجموعاً به ۱۲۴۸ بالغ است. پس از احادیث نبوی، سخنان ائمه اطهار را به همان شیوه پیشین جمع و تدوین نمود که از شماره ۱۸۹۹ تا پایان کتاب را شامل است. ذکر نام دوستان ارجمند آقایان: عبدالحمید بدیع الزّمانی و دکتر سید جعفر سجادی و فیروز حریرچی معلّمان فاضل دانشگاه، که هر کدام به نحوی در این کار مرا یاری فرموده اند، ضروری است. آقای بدیع الزّمانی مآخذ بعض روایات را پیدا کرده اند و دو دوست دیگر در مقابله و تصحیح فرم های مطبعه و اصلاح بعضی از اعراب کلمات مرا شرمنده احسان خویش ساخته اند. بجاست که از دوست فقید خود دکتر عبدالرحیم نجات، به یاد خیر متذکّر شوم؛ زیرا فقید سعید در چند مورد با اظهار نظر صحیح درباره ضبط کلمات مرا یاری فرمود. خدایش غریق رحمت بی منتهای خویش فرماید! با این همه می دانم که نقایصی در این مجلّد، به چشم نکته سنجان دانشمند خواهد آمد که درخواست دارم بر این بنده منّت گذاشته، وی را آگاه فرمایند تا در چاپهای بعدی مورد استفاده قرار گیرد و به نام خود آنها ثبت و ضبط گردد. به پایان رسید مقدّمه «احادیث تفسیر ابوالفتوح رازی» به خامه این بنده ناتوان، عسکر حقوقی، به تاریخ دوشنبه پنجم تیرماه ۱۳۴۶ خورشیدی مطابق با هفدهم ربیع الاول ۱۳۸۷ق (روز میلاد مسعود حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله). تهران ـ تهران پارس

.

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

بخش اول:احادیث نبوی صلی الله علیه و آله .

. .

احادیث نبوی

احادیث نبویإِبدَأ بِمَنْ تَعُولُ.

ترجمه: ابتدا به عیال خود کن.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۲، ص ۳۴۶؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۴)

أَبشِرُوا صَعالِیکَ المُهاجِرِینَ بِالنُّورِ التّامِ یَومَ القِیامَةِ.

ترجمه: بشارت باد شما را ای درویشان هجرت کرده به نور تمام روز قیامت.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۲، ص ۲۸۱)

أَبغَضُ الحَلالِ إِلَی اللّه ِ الطَّلاقُ.

ترجمه: بغیض تر چیزی حلال به نزدیک خدای تعالی طلاق است.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۴۰۳؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۴؛ کنوز الحقائق، ص ۲) این حدیث در مستدرک حاکم به این صورت آمده:

ما أَحَلَّ اللّه ُ شَیئاً أَبغَضَ إِلَیهِ مِنَ الطَّلاقِ.

(مستدرک حاکم، ج ۲، ص ۱۹۶؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۱۴۱)

أَبغَضُ الحَقِّ إِلَی اللّه ِ الطَّلاقُ.

(جامع الصغیر، ج ۲، ص ۱۴۱)

یا مَعاذُ ما خَلَقَ اللّه ُ شَیئاً عَلی وَجْهِ الأَرضِ أَحَبَّ إِلَیهِ مِنَ العِتاقِ، وَلا خَلَقَ شَیئاً عَلی وَجهِ الأَرضِ أَبغَضَ مِنَ الطَّلاقِ.

(شرح خواجه ایّوب، حاشیه عبداللطیف و حاشیه مثنوی چاپ علاء الدوله با کمی تفاوت، به نقل از احادیث مثنوی استاد فروزانفر).

.

أَبلِ مِن نَفسِکَ عُذراً، فَإِذا عَجِزتَ فَقُل حَسبِیَ اللّه ُ.

ترجمه: اوّل از خویشتن ابلای عذری کن چون عاجز شوی آنگه بگوی حسبی اللّه .

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۲، ص ۶۸)

أَتانِی جِبرَئِیلُ لِدُلُوکِ الشَّمسِ حِینَ زالَت، فَصَلّی بِیَ الظُّهْرَ.

ترجمه: جبرئیل به من آمد در وقت دلوک آفتاب چون زوال ببوده بود او در پیش استاد و نماز پیش بکرد و من در پیِ او.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۳، ص ۳۷۶؛ صحیح بخاری، ج ۳، ص ۷۶؛ عینی، ج ۶، ص ۴۴؛ قسطلانی، ج ۴، ص ۲۶۰)

أ تَرِعُونَ عَنْ ذِکرِ الفاجِرِ أُذکُرُوهُ بِما فِیهِ کَی یَحذَرَهُ النّاسُ.

ترجمه: ورع می کنی از آنکه ذکر فاسق کنی؟ ذکر او کنی به آنچه در او هست تا مردمان از او حذر کنند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۵۸۷؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۶)

أَتَفعَلُ هذا تَقَذُّراً مِن أَخِیکِ المُسلِمِ.

ترجمه:این برای تقذّر کنی از برادر مسلمانت؟

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۳۴۸)

إتَّقُوا الزِّناءَ فَإِنَّ فِیهِ سِتَّ خِصالٍ، ثَلاثاً فِی الدُّنیا وَثَلاثاً فِی الآخِرَةِ.

ترجمه: از زنا بپرهیزید که در او شش خصلت است: سه در دنیاست و سه در آخرت.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۴، ص ۱۰)

إتَّقُوا الشِّرْکَ الأَصْغَرَ.

ترجمه: از شرک کهتر بپرهیزید.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁶⁾، ج ۳، ص ۴۵۷)

.

أحبِب مَن أحبَبتَ فَإِنَّکَ مُفارِقُهُ، وَاصنَع ما شِئتَ فَإِنَّکَ مَجزِیٌّ بِهِ.

ترجمه: ابوالفتوح در مقام سرزنش و توبیخ مفهوم این حدیث را چنین بیان کرده: مکن هر چه خواهی که آنکه مؤدی بود با هلاک و وبال آنکه مؤکّد کرده این تهدید را.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۴، ص ۵۵۰)

أَجرُ المُصلِحِ بَینَ النّاسِ کَأَجرِ المُجاهِدِ عِندَ الحَربِ.

ترجمه: مزد آن کس که میان مردمان اصلاح کند هم چنان است که مزد آن کس که او جهاد کند در راه خدای.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۵، ص ۱۱۹)

أَحَبُّکُم إِلَی اللّه ِ أَحسَنُکُم أَخلاقاً المُوَطِّئُونَ أَکنافاً أَلَّذِینَ یَألَفُونَ وَیُؤلَفُونَ، وَأَبغَضُکُم إِلَی اللّه ِ المَشّاؤونَ بِالنَمِیمَةِ، المُفَرِّقُونَ بَینَ الأَحِبَّةِ، المُلتَمِسُونَ مِنَ البُراءِ العَثَراتِ.

ترجمه: خدای از شما آنان را دوست تر دارد که نیکو خوی تر باشند و سهل جانب تر باشند، بسازند و با ایشان بسازند و آنان را دشمن تر دارد که سخن چینی کنند و میان دوستان تفریق کنند و عثرات جویند بر آنان که بی گناه باشند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۵، ص ۳۷۵)

أَحسِن وُضُوءَکَ لِصَلاتِکَ یُحِبَّکَ حَفَظَتُکَ وَیَزِد فِی عُمُرِکَ.

ترجمه: وضو نکو کن تا نگاه بانانت از فرشتگان دوستت دارند و عمرت بیفزاید.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۲، ص ۱۱۳)

إِحفَظِ اللّه َ یَحفَظْکَ، إِحفَظِ اللّه َ تَجِدْهُ أَمامَکَ، تَعَرَّفِ اللّه َ فِی الرِّضاءِ یَعرِفْکَ فِی الشِّدَّةِ، وَإِذا سَأَلتَ فَاسأَلِ اللّه َ، وَإِذَا استَعَنتَ فَاستَعِنْ بِاللّه ِ قَد جَرَی القَلَمُ. وَاعلَم أَنَّ الخَلائِقَ لَوِاجتَمَعُوا عَلی أن یُعطُوکَ شَیئاً أَرادَ اللّه ُ أن یُصِیبَکَ بِهِ عَلی ذلِکَ. وَاعلَم أَن النَّصرَ مَعَ الصَّبرِ، وَأَنَّ الفَرَجَ مَعَ الشِّدَّةِ، وَأَنَّ مَعَ العُسرِ یُسراً.

.

ترجمه: خدای را نگه دار تا تو را نگه دارد و خدای را نگاه دار تا او را پیش خود یابی و با خدای آشنا شود در خواری، تا تو را شناسد در سختی. چون چیزی خواهی، از خدای خواه و چون یاری خواهی، از خدای خواه و بدان که قلم برفت به آنچه بودنی است و اگر تمام خلایق جمع شوند تا تو را چیزی که خدای نخواهد که دهند تو را، نتوانند و یا از تو بگردانند، آنچه خواهد که به تو رسد، نتوانند و بدان که نصرت با صبر باشد و فرج با غم و با دشواری خواری.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، جمله اوّل در ج ۱، ص ۷۶۱ و تمام عبارت در ج ۵، ص ۵۵۱ تفسیر شیخ آمده)

إِحفَظُونِی فی أَصحابِی، فَإِنَّهُمْ خِیارُ أُمَّتِی.

ترجمه: مرا نگاه داری در میان اصحاب و یاران من که ایشان بهینه امّت من اند. (تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۶۲۸) در جامع الصغیر چنین است: إحفَظُوْنِی فِی أَصْحابِی وأَصْهارِی، فَمَنْ حَفِظَنِی فِیْهِمْ حَفَظَهُ اللّه ُ فِی الدُّنْیا والاخِرَةِ...

(جامع الصغیر، ج ۱، ص ۱۱) .

أَحفُوا الشَّوارِبَ وَاَعْفُوا اللِّحی. وَالإِحفاءُ المُبالَغَةُ فِی القَصِّ، وَالإِعفاءُ الترَکُ حَتّی یَکثُرَ. ⁽³⁾

ترجمه: شوارب بگیری که سنّت این است و محاسن رها کنی و بگذاری. (تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۱۲۱، ۳۶۷، ۴۰۶؛ ج ۲، ص ۴۳۱) در جامع الصغیر به این صورت ضبط شده: أَحْفُو الشَّوارِبَ وَأعْفُوْا اللِّحی.

(جامع الصغیر، ج ۱، ص ۱۱) .

.

الإِخلاصُ سِرٌّ مِنْ سِرِّی اِستَودَعتُهُ قَلبَ مَن أَحبَبتُهُ مِن عِبادِی.

ترجمه: اخلاص سرّی است از سرّهای من؛ در دل آن بنده نهم، کش دوست دارم. (تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۲۱۵) در مستدرک الوسائل چنین است: الاْخْلاصُ سِرٌّ مِنْ سِرِّی أُودِعُهُ فِی قَلْبِ مَنْ أَحْبَبْتُهُ.

(مستدرک الوسائل، ج ۱، ص ۱۰) .

أَدِّ الأَمانَةَ إِلی مَنِ ائتَمَنَکَ، وَلا تَخُن مَن خانَکَ.

ترجمه: امانت با آن کس ده که تو را امین دارد و امانت به تو دهد و خیانت نکن با آنکه با تو خیانت کند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۷۸۳؛ ج ۲، ص ۵۲۶؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۱۲)

إِذا أَتاکُم عَنِّی حَدِیثٌ فَاعرِضُوهُ إِلی کِتابِ اللّه ِ وَحُجَّةِ عُقُولِکُمْ، فَإِنْ وافَقَهُما فَاقبَلُوهُ، وَإِلاّ فَاضرِبُوا بِهِ عَرضَ الجِدارِ.

ترجمه: چون حدیثی از من به شما آید بر کتاب خدای و حجّت عقل عرضه کن اگر مطابق باشد قبول کنی، و الا بر جانب دیوار زنی.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۷۶۸)

إِذا أَرادَ أَحَدُکُم أَن یَجِدَ حَلاوَةَ الإِیمانِ فَلیُحِبَّ المَرءَ لا یُحِبُّهُ إِلاَّ للّه ِ.

ترجمه: چون بنده خواهد که حلاوت ایمان در دل خود بیابد، آن را که دوست دارد، جز برای خدای دوست ندارد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۵۴۶؛ صحیح مسلم، ج ۱، ص ۲۳۲؛ نووی، ج ۴، ص ۱۸۸)

إِذا أَظهَرَتْ أَعلامُ السّاعَةِ تَقِیءُ الأَرضُ أَفلاذَ کَبِدِها مِثلَ الاُسطُوانَةِ، فَیَجِیءُ القاتِلُ فَیَقُولُ: فی مِثلِ هذا قَتَلتُ، وَیَجِیءُ السّارِقُ فَیَقُولُ: فی مِثلِ هذا أُقْطِعتُ، ثُم خَرَجُوا وَتَرَکُوها.

.

ترجمه: چون اعلام قیامت ظاهر شود، زمین قَیْ کند به پاره های جگر خود؛ یعنی گنجها فکنده در زمین به مانند ستون های زرّین. قاتل گوید برای این و مانند این، قتل کردم و دزد بیاید گوید برای این و مانند این، مرا دست بریدند. آنگه بروند و رها کنند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۵، ص ۴۹۵)

إِذا أَنعَمَ اللّه ُ عَلی عَبدِهِ نِعمَةً، أَحَبَّ أَن یُری عَلَیهِ.

ترجمه: چون خدای بر بنده نعمتی کند، دوست دارد که آن نعمت بر او ببینند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۷۶۵) این حدیث با تغییر و افزایش: إِنَّ اللّه َ إذا أَنْعَمَ... در جامع الصغیر، ج ۱، ص ۵۸ آمده.

إِذا بَکَی الیَتِیمُ، اِهتَزَّ العَرشُ لِبُکائِهِ.

ترجمه: چون یتیم بگرید، عرش از گریه او بلرزد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۵، ص ۵۴۸)

إِذا تَزَوَّجَ أَحَدُکُم، عَجَّ شَیطانُهُ یَقُولُ یا وَیلَهُ عَصَمَ ابنُ آدَمَ مِنِّی بِثُلثَی دِینِهِ.

ترجمه: چون یکی از شما زن کند، شیطان او فریاد کند گوید: ای وای بر او! فرزند آدم دین خود از من حمایت کرد دو ثلث را.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۴، ص ۳۴)

إِذا حَلَفتَ عَلی یَمینٍ فَرَأَیتَ غَیرَها خَیراً مِنها فَأتِ الَّذِی هُوَ خَیرٌ ثُمَّ کَفِّر عَن یَمِینِکَ.

ترجمه: چون سوگند خورده باشی بر کاری، پس خلاف سوگند اولی تر و بهتر باشد آن باید کردن که بهتر بود و کفّارة سوگند به گردن تو است.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۱، ص ۳۷۹)

.

إِذا دُعِیَ أَحَدُکُم إِلَی طَعامٍ فَلیُجِب فَإِن کانَ مُفطِراً فَلیَأکُل وَإِن کانَ صائِماً فَلیُصَلِّ.

ترجمه: چون یکی را از شما دعوت کنند با طعامی، باید تا اجابت کند؛ اگر روزه ندارد، طعام بخورد و اگر روزه دار باشد، دعا کند آن کس را.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۲، ص ۳ ـ ۶۳۲)

إِذا رَأَیتُمُ المَدّاحِینَ فَأَحَثُّوا فِی وُجُوهِهِمُ التُّرابَ.

ترجمه: چون کسانی را بینید که خود را بستایند، خاک در روی ایشان پاشید.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۵، ص ۱۸۲؛ صحیح مسلم، ج ۲، ص ۳۹۳؛ نووی، ج ۱۰، ص ۵۳۹)

إِذا زَنَت أَمَةُ أَحَدِکُم فَلیَجلِدها وَلا تَثرِیبَ لَها.

ترجمه: چون پرستار یکی از شما زنا کند، باید تا به تازیانه اش بزنند و سرزنش نکنند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۳، ص ۱۶۰؛ صحیح بخاری، ج ۳، ص ۳۹؛ عینی، ج ۵، ص ۶۰۰؛ عسقلانی، ج ۴، ص ۳۵۰؛ قسطلانی، ج ۴، ص ۱۳۴)

إِذا سَمَّی اللّه َ العَبدُ عَلی طَعامٍ، لَم یَنَلِ الشَّیطانُ مِنهُ وَإِذا لَم یُسَمِّهِ، نالَ مِنهُ.

ترجمه: چون بنده عند آنکه طعام خواهد خوردن، نام خدای برد، شیطان از آن طعام تناول نکند و چون نام خدای نبرد، شیطان از آن طعام تناول کند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۲۰)

إِذا کانَ أُمَراؤُکُم خِیارَکُم وَأَغنِیاؤُکُم سُمَحائَکُم وَأَمرُکُم شُوری بَینَکُم فَظَهرُ الأَرضِ خَیرٌ لَکُم مِن بَطنِها وَإِذا کانَ أُمَراؤُکُم شِرارَکُم وَأَغنِیائُکُم بُخَلائَکُم وَلَم یَکُن أَمرُکُم شُوری بَینَکُم فَبَطنُ الأَرضِ خَیرٌ لَکُم مِن ظَهرِها.

.

ترجمه: چون امیرانتان نیکانتان باشند و توانگرتان سخی باشند و کارهایتان به مشورت رود از میان شما، پست زمین شما را از شکم زمین به و هر گه که امیرانتان بَدان باشند و توانگرانتان بخیلان باشند و کارهاتان نه به مشورت رود از میان شما، شکم زمین شما را بهتر بود از پشت زمین.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۶۷۴) این حدیث با تغییر مختصر در ج ۱، ص ۲۹ جامع الصغیر آمده.

إِذا کانَ یَومُ القِیامَةِ، أَعطَی اللّه ُ عَلِیّاً مِنَ القُوَّةِ مِثلَ قُوَّةِ جِبرَئِیلَ وَمِنَ النُّورِ نُورَ آدَمَ وَمِنَ الجَمالِ مِثلَ جَمالِ یُوسُفَ، الصَّوتَ مایُدانِی صَوتَ داووُدَ وَلَو لا إِنَّ داووُدَ خَطِیبُ أَهلِ الجَنَّةِ فِی الجَنَّةِ لَأَعطاهُ مِثلَ صَوتِهِ.

ترجمه: چون روز قیامت باشد، خدای تعالی امیرالمؤمنین علی را چندان قوّت دهد که قوّه جبرئیل و چندان نور دهد که نور آدم و از جمال مانند یوسف و از آواز چندان که نزدیک آواز داوود بود، و اگر نه آنستی که داوود خطیب اهل بهشت در بهشت او را چندانی آواز دادی که آواز داوود.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۲، ص ۷۹)

إذا لَم تَستَحیِ فَاصنَع ما شِئتَ.

ترجمه: [چو آزَرم نکنی پس هر چه خواهی کن.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۲، ص ۷۹)

إِذا مَشَتْ أُمَّتِی المَطِیطاءَ، خَدَمَتهُمُ الرُّومُ وَالفارِسُ، مُسَلَّطٌ بَعضُهُم عَلی بَعضٍ.

ترجمه: چون امّت من تبختر کنند در رفتن، روم و فارس او را خدمت کنند، وقت آن باشد که ایشان بر یکدیگر مسلّط کنند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۵، ص ۴۳۹)

أَرَبُّ إِبِلٍ أَنتَ أَم رَبُّ غَنَمٍ.

.

ترجمه: [پروردگار اُشتری یا گوسپند؟ ]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۲۷)

أَربَعُ مَن کُنَّ فِیهِ فَهُوَ مُنافِقٌ وَمَن کانَت فِیهِ خَصلَةٌ مِن هذِهِ کانَت فِیهِ خَصلَةٌ مِنَ النِّفاقِ، إِذا حَدَّثَ کَذَبَ، وَإِذا وَعَدَ أَخلَفَ وَإِذا عاهَدَ أَغدَرَ وَإِذا خَصَمَ فَجَرَ.

ترجمه: چهار خصلت است که هر که را این چهار خصلت باشد منافق بود و هر که را یک خصلت از این چهار باشد، خصلتی از نفاق در او باشد، چون حدیث کند، دروغ بگوید؛ و چون وعده دهد، خلاف کند؛ و چون عهد کند، غدر کند؛ و چون دست یابد، فجور کند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۲، ص ۶۱۶؛ صحیح بخاری، ج ۱، ص ۱۳؛ عینی، ج ۱، ص ۲۸؛ عسقلانی، ج ۱، ص ۱۴؛ قسطلانی، ج ۱، ص ۱۵۹)

إِرفَعُوا أَلسِنَتَکُم عَن عَلِیٍّ فَإِنَّهُ خَشِنٌ فِی ذاتِ اللّه ِ، غَیرُ مُداهِنٍ فِی دِینِهِ.

ترجمه: زبان از علی کوتاه کنید که او مرد درشت است در ذات خدای و مداهنه نکند در دین خدای.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۲، ص ۱۹۱)

أَلأَرواحُ جُنُودٌ مُجَنَّدَةٌ فَما تَعارَفَ مِنهَا ائتَلَفَ وَما تَناکَرَ مِنهَا اختَلَفَ.

] ترجمه: ارواح لشکریانی آماده اند آنان که آنها بشناسد پیوند کنند و آنان که نشناسد جدا شوند.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۱۵۸؛ عینی، ج ۷، ص ۳۱۸؛ مسلم، ج ۸، ص ۴۱؛ بخاری، ج ۴، ص ۹۷؛ مسند احمد، ج ۲، ص ۲۹۵؛ جامع صغیر، ج ۱، ص ۱۲۱؛ احیاء العلوم، ج ۲، ص ۱۱۱)

أَرواحُهُم فِی أَجوافِ طَیرٍ خُضرٍ، تَروِی مِن أَنهارِ الجَنَّةِ وَتَأکُلُ مِن ثَمَرِها وَتَأوِی إِلی قَنادِیلَ مِن ذَهَبٍ فِی ظِلِّ العَرشِ.

ترجمه: ارواح ایشان در حوصله مرغان سبزها شد که از جویهای بهشت آب خورند و از میوه های بهشت خورند و با قنادیل ها شوند از زر آویخته در سایه عرش.

.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۲۳۵)

أَلإِسلامُ بَدَأَ غَرِیباً وَسَیَعُودُ کَما بَدَأَ فَطُوبی لِلغُرَباءِ.

[ ترجمه: اسلام با غربت آغاز شد و به زودی به حال نخستین بازخواهد گشت پس خوشا به حال غریبان.] (تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۲، ص ۳۱۲) در مسند احمد: إِنَّ الإِسْلامَ بَدَأَ... آمده. (مسند احمد، ج ۱، ص ۳۹۸) در احیاء العلوم: بَدَأَ الاِسْلامُ غَرِیْباً...

(احیاء العلوم، ج ۱، ص ۲۹؛ صحیح مسلم، ج ۱، ص ۹۰) .

أَلإِسلامُ یَجُبُّ ما قَبلَهُ.

ترجمه: اسلام آن را که از پیش او باشد، قطع کند و حکم بردارد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۹۶؛ ج ۲، ص ۱۴۳)

إِستَوصُوا بِالنِّساءِ خَیراً فَإِنَّهُنَ عَوانٌ عِندَکُمْ.

[ ترجمه: زنان را سفارش به خوبی کنید که ایشان نزد شما اسیرند.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۵، ص ۴۴۵؛ صحیح بخاری، ج ۴، ص ۹۶؛ عینی، ج ۷، ص ۳۱۴؛ عسقلانی، ج ۶، ص ۲۶۲؛ قسطلانی، ج ۵، ص ۳۸۲)

إِشفَعُوا تُؤجَرُوا.

ترجمه: دوم آن کس شوی که او را در صف نماز جماعت تنها بینی تا مزد باشد شما را.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۱، ص ۱۱۱؛ ج ۲، ص ۱۶؛ صحیح بخاری، ج ۲، ص ۱۰۸؛ عینی، ج ۴، ص ۳۳۰؛ عسقلانی، ج ۳، ص ۲۳۸؛ قسطلانی، ج ۳، ص ۳۹) در جلد دوم صفحه ۲۹۳ صحیح مسلم چنین آمده: إِشْفَعُوا فَلْتُؤْجَرُوا.

.

أَشقَی الأَشقِیاءِ مَن باعَ دِینَهُ بِدُنیاهُ وَأَشقی مِنهُ مَن باعَ دِینَهُ بِدُنیا غَیرِهِ.

ترجمه: شقی ترین اشقیا آن است که دین به دنیا بفروشد و از او شقی تر آن است که دین خود را به دنیای غیری بفروشد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۱۵۷)

أَشقَی الأَوَّلِینَ، عاقِرُ النّاقَةِ وَأَشقَی الآخِرِینَ، مَن یَقتُلُکَ.

ترجمه: [یا علی] شقی ترین اوّلینان آن بود که ناقه صالح را بکشت و شقی ترین پسینیان آن باشد که تو را بکشد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۵، ص ۵۳۹)

أُطلُبُوا الرِّزقَ، فِی خَبایَا الأَرضِ.

ترجمه: روزی طلب کنی، در نهانخانه زمین.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۴۷۰؛ المنهج القوی، ج ۵، ص ۳۴۳)

أَعجَلُ الطّاعَةِ ثَواباً، صِلَةُ الرَّحِمِ.

ترجمه: زودتر طاعت به ثواب رحم پیوستن است.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۳، ص ۱۸۹)

أُعطِیتُ السَّبعَ الطِّوالَ، مَکانَ التَّوریةِ وَأُعطِیتُ المَثانِیَ، مَکانَ الإِنجِیلِ وَأُعطِیتُ المِئِینَ، مَکانَ الزَّبُورِ وَفُضِّلتُ بِالمُفَصَّلِ.

[ ترجمه: به من هفت سوره دراز به جای تورات عطا کردند و مثانی را به جای انجیل عطا کردند و سوره هایی که کمابیش صد آیه دارند به جای زبور دادند و آنکه مرا تفضیل دادند به سوره های مفصّل.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۵، ص ۱۱۱؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۴۰)

.

أَعظَمُ النِّساءِ بَرکَةً، أصبَحُهُنَّ وَجهاً وَأَقَلُّهُنَّ مَهراً.

ترجمه: بزرگ ترین زنان به برکت آنان باشند، که نیکوروی تر باشند و کم مهرتر.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۴، ص ۳۵) در جامع الصغیر با مختصر تغییری به این صورت ضبط شده: أَعْظَمُ النِّساءِ بَرْکَةً، أَیْسَرُهُنَّ مَؤُنَةً.

[ ترجمه: بزرگ ترین زنان به برکت آنان باشند که کم هزینه تر ]

(جامع الصغیر، ج ۱، ص ۴۰)

أَعمارُ أُمَّتِی، ما بَینَ السِّتِینَ إِلَی السَّبعِینَ وَأَقَلُّهُم مَن یَجُوزُ ذلِکَ.

ترجمه: عمرهای امّت من میان شصت و هفتاد باشد و از هفتاد بس کس برنگذرد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۴، ص ۳۹۶)

[إِنَّمَا] الأَعمالُ بِالنِّیاتِ وَإِنَّما لِکُلِّ امرِی ءٍ مانَوَی فَمَن کانَت هِجرَتُهُ إِلَی اللّه ِ وَرَسُولِهِ فَهِجرَتُهُ إِلَی اللّه ِ وَرَسُولِهِ وَمَن کانَت هِجرَتُهُ إِلی الدُّنیا، یُصِیبُها أَو إِمرَأَةٍ یَنکِحُها فَهِجرَتُهُ إِلی ما هاجَرَ إِلَیهِ.

ترجمه: عمل ها به نیّت است و هر مردی کار بر حسب نیّتش کند هر که هجرت او به خدای و پیغمبر باشد، هجرت او به موقع خود بود به خدای و پیغمبر و هر که هجرت او برای دنیا باشد، که دریابد یا زنی که به زنی کند، هجرت او به آن باشد که آن را قصد کرده باشد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۶۶۳؛ صحیح بخاری، ج ۱، ص ۱۸؛ عینی، ج ۱، ص ۳۶۸؛ عسقلانی، ج ۱، ص ۱۲۶؛ قسطلانی، ج ۱، ص ۱۹۷)

أَعلَمُهُم بِاللّه ِ، أَشَدُّهُم لَهُ خَشیَةً.

ترجمه: خدای را آن کس بهتر شناسد، که از و بهتر ترسد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۴، ص ۳۸۹)

.

أُعِیذُکُما بِکَلِماتِ اللّه ِ التّامَّةِ، مِن کُلِّ شَیطانٍ وَهامَةِ وَمِن کُلِّ عَینِ لامَةِ.

[ ترجمه: پناه می دهم شما (دو تن) را به کلمات تامّه خداوند، از هر شیطان و جانوری و از هر چشم ملامتگر. ]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۱۱؛ صحیح بخاری، ج ۴، ص ۴۱۰؛ عینی، ج ۷، ص ۳۶۹؛ عسقلانی، ج ۶، ص ۲۹۳؛ قسطلانی، ج ۵، ص ۴۲۸)

إِغتَنِمُوا الدُّعاءَ عِندَ الرِّقَّةِ فَإِنَّها رَحمَةٌ.

ترجمه: دعا به غنیمت دارید، عند رقّت که آن رحمت است.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۴، ص ۴۸۷؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۴۱)

أَفشُوا السَّلامَ، تَسلَمُوا.

ترجمه: سلام فاش کنید، تا سلامت یابید.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۲، ص ۱۷؛ ج ۴، ص ۶۱؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۴۲)

أَفشُوا السَّلامَ وَأَطعِمُوا الطَّعامَ وَصِلُوا الأَرحامَ وَصَلُّوا بِاللَّیلِ وَالنّاسُ نیامُ، تَدخُلُوا الجَنَّةَ بِالسَّلامِ.

ترجمه: سلام فاش دارید و طعام بدهید و رحم به پیوندید و به شب نماز کنید و مردم خفته باشند، تا به بهشت روید به سلامت.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۳، ص ۱۷؛ ج ۴، ص ۶۱؛ این حدیث با تغییراتی در ج ۱، ص ۴۲ جامع الصغیر آمده)

أَفضَلُ الأَعمالِ، الإِیمانُ بِاللّه ِ وَالجِهادُ فِی سَبِیلِ اللّه ِ.

ترجمه: فاضل ترین اعمال، ایمان به خداست و جهاد در سبیل خدای.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۱، ص ۲۷۱؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۴۲)

أَفضَلُ الجِهادِ، کَلِمَةُ حَقٍّ عِندَ إِمامٍ جائِرٍ.

.

ترجمه: فاضل ترین جهادی، کلمه حق بود به نزدیک امیری ظالم.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۳۴۱؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۴۲)

أَفضَلُ الذِّکرِ، الدُّعاءُ.

[ ترجمه: برترین ذکر دعاست.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۲۳۳)

أُقتُلُوا القاتِلَ وَأَصبِرُوا الصَّابِرَ.

[ ترجمه: کشنده را باز کُشید و آنکه حبس کرد تا بِمُرد حبس کنید تا بِمیرد. ]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۱۰۷)

إِقرَءِ القُرآنَ، ما نَهاکَ فَإِذا لَم یَنهَکَ فَلَستَ تَقرَأُ.

ترجمه: قرآن می خوان، مادام تو را نهی می کند، چون نهی نکند تو را، نخوانده باشی.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۴، ص ۲۳۸؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۴۵)

أَکبَرُ الکَبائِرِ، أَن تَجعَلَ للّه ِ نِدّاً وَهُوَ خَلَقَکَ ثُمَّ تَقتُلَ وَلَدَکَ، خَشیَةَ أَن یَأکُلَ مَعَکَ ثُمَّ أَن تَزنِیَ بِحَلِیلَةِ جارِکَ.

ترجمه: بزرگ تر کبیره آن است، که با خدا همتا بداری و او آفریدگار تو است، و فرزند را بکشی، ترسی آن را که با تو نان خورد، پس آنکه با زن همسایه زنا کنی.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۳، ص ۲۷۶)

أَکثَرُ أَهلِ الجَنَّةِ، البُلهُ.

[ ترجمه: بیشتر اهالی بهشت، ابلهانند.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁶⁾، ج ۴، ص ۴۱۴؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۴۶)

أَکرِمُوا الشُّهُودَ فَإِنَّ اللّه َ یَستَخرِجُ بِهِمِ الحُقُوقَ وَیَدفَعُ بِهِمِ الظُّلمَ.

.

ترجمه: گواهان را اکرام کنی، که خدای تعالی، حق ها به ایشان بیرون آرد و ظلم به ایشان باز دارد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۴۹۳؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۴۷)

أَکرِمُوا عَمّاتِکُمْ.

ترجمه: عمّگان خود را گرامی دارید.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۳، ص ۲۱۷) در جامع الصغیر، ج ۱، ص ۴۷ چنین آمده: اکرموا عمتکم النخلة.

أَلا أُخبِرُکُم بِآیَةٍ لَم تُنَزَّل عَلی أَحَدٍ بَعدَ سُلَیمانَ غَیرِی.

ترجمه: شما را خبر دهم به آیتی که از پس سلیمان پیغمبر بر کس فرو نیامد، مگر بر من.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۱۸)

أَلا إِنَّ کُلَّ دَمٍ وَمالٍ وَمَأثُرَةٍ کانَت فِی الجاهِلِیَّةِ، فَإِنَّها تَحتَ قَدَمَیَّ هاتَینِ إِلاّ سَدانَةَ الکَعبَةِ وَسِقایَةَ الحاجِّ.

ترجمه: هر خونی و مالی و عملی که در جاهلیّت بوده است، همه در زیر پای من است؛ یعنی آن را حکمی نیست، الاّ خدمه کعبه و رعایه سقایه الحاج که آن برقرار خود رها کردیم.

(از خطبه حجّة الوداع، تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۲، ص ۹۳)

أَلا إِنَّ مَسجِدِی، حَرامٌ عَلی کُلِّ حائِضٍ مِنَ النِّساءِ وَجُنُبٍ مِنَ الرِّجالِ إِلاّ عَلی مُحَمَّدٍ وَأَهلِ بَیتِهِ عَلِیٍّ وَفاطِمَةَ وَالحَسَنِ وَالحُسَینِ.

ترجمه: این مسجد من حرام است بر هر حایضی از زنان و جُنبی از مردان، الاّ بر محمد و اهل بیت او علی و فاطمه و حسن و حسین.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۱، ص ۷۷۰)

أَلا إِنَّ الحَقَّ مَعَ عَلِیٍّ وَعَلِیٌّ مَعَ الحَقِّ، یَدُورُ مَعَهُ حَیثُ ما دارَ.

.

[ ترجمه: آگاه باشید براستی که حق با علی است و علی با حق است می رود با او هر جا که رود.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۲، ص ۳۹۲)

أَلا فَلیُبَلِّغِ الشّاهِدُ الغائِبَ.

ترجمه: الا و باید که شاهد به غایب رساند.

(از خطبه حجّة الوداع، تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۲، ص ۲۳۶)

أَلا مَن طَلَبَنِی یَومَ القِیامَةِ فَلیَطلُبنِی عِندَ المِیزانِ مُحمارّاً وَجهِی مُعَرَّقاً جَبِینِی حَیاءً مِمّا أَحدَثَتْ أُمَّتِی بَعدِی.

ترجمه: هر که مرا جوید روز قیامت گو به نزدیک تر از و جوی روی سرخ شده و پیشانی خوی گرفته به شرم آنچه امّتان من از پس من کرده باشند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۳، ص ۳۷۱)

إِلاّ هذَا الرَّجُلُ المُقبِلُ فَإِنَّهُ الصِّدِّیقُ الأَکبَرُ والفارُوقُ الأَعظَمُ.

ترجمه: جز این مرد که روی به ما دارد که او صدیق اکبر است و فاروق اعظم.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۲، ص ۶)

أَللّه ُ أَکبَرُ، إِنَّ کَمالَ الدِّینِ وَتَمامَ النِّعمَةِ وَرِضاءَ الرَّبِّ بِرِسالَتِی وَبِوَلایَةِ عَلیٍّ مِن بَعدِی.

[ ترجمه: به راستی که إکمال دین و إتمام نعمت به رسالت من است و به ولایت علی است بعد از من.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۲، ص ۱۹۳)

أَللّهُمَّ اجعَلها رِیاحاً وَلا تَجعَلها رِیحاً.

ترجمه: بار خدایا! ریاح گردان تا رحمت باشد و ریح مگردان تا عقوبت نباشد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁶⁾، ج ۱، ص ۲۵۰)

.

أَللّهُمَّ أَحیِنِی مِسکِیناً وَأَمِتنِی مِسکِیناً وَاحشُرنِی فِی زُمرَةِ المَساکِینِ.

[ ترجمه: بار خدایا مرا مسکین زنده بدار و مسکین بمیران و با مسکینان محشور فرما.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۲۶۶)

أَللّهُمَ اغفِرِ الَّذِینَ یَدعُونَ أَمواتَ أُمَّتِی وَلا یَتَکَلَّفُونَ إِلاّ إِنِّی بَرِیءٌ مِنَ التَّکلُّف وَصالِحُوا أُمَّتِی.

ترجمه: بار خدایا! بیامرز آنان را که مردگان امّت مرا دعا کنند و تکلیف کنند الاّ بری ام از متکلّفان، [من] و صالحان امّت من.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۴، ص ۴۷۵)

أَللّهُمَّ اغفِر لِلمُؤَذِّنِینَ، أَللّهُمَّ اغفِر لِلمُؤَذِّنِینَ، أَللّهُمَّ اغفِر لِلمُؤَذِّنِینَ.

ترجمه: بار خدایا مؤذّنان را بیامرز.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۳، ص ۱۸۳)

أَللّه ُ یُعطِی وَأَنَا أَقسِمُ.

ترجمه: خدا بدهد و من قسمت کنم.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۶۶۲)

إِلْتَمِسُوا الجارَ، قَبلَ شِرَی الدّارِ وَالرَّفِیقَ، قَبلَ الطَّرِیقِ.

[ ترجمه: بجوئید، همسایه را، پیش از خرید خانه و همراه را، پیش از راه (سفر). ]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۱، ص ۷۶۴؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۵۴)

إِلْتَمِسُوها، فِی تِسعٍ بَقِینَ أَو خَمسٍ بَقِینَ أَو ثَلاثٍ بَقِینَ أَو آخِرَ لَیلَةٍ.

[ ترجمه: بجوئید آن (شب قدر) را در نُه یا پنج یا سه روز مانده یا شب آخر (رمضان)]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁶⁾، ج ۵، ص ۵۶۰) در جامع الصغیر، ج ۱، ص ۵۴ چنین آمده:

إِلْتَمِسُوْا لَیْلَةَ القَدْرِ لَیْلَةَ سَبْعٍ وَعِشْرِیْنَ.

أَللّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِن قَلبٍ، لا یَخشَعُ وَعِلمٍ، لا یَنفَعُ وَبَطنٍ، لا یَشبَعُ وَعَینٍ، لا تَدمَعُ وَدُعاءٍ، لا یُسمَعُ وَصَلوةٍ، لا تُرفَعُ.

.

[ ترجمه: بار خدایا پناه می برم به تو از قلبی که خاشع نشود و دانشی که سود ندهد و شکمی که سیر نگردد و چشمی که نگرید و دعائی که شنیده نشود و نمازی که بالا نرود.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۱۱؛ صحیح مسلم، ج ۲، ص ۳۱۶، ۳۱۷، ۳۲۰، ۳۱۳)

أَلأَمانَةُ، تَجُرُّ الرِّزقَ وَالخِیانَةُ، تَجُرُّ الفَقرَ.

ترجمه: امانت، روزی آرد و خیانت، درویشی آرد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۵۸۹) در جامع الصغیر به جای «تجرّ»، «تجلب» آمده. (جامع الصغیر، ج ۱، ص ۱۰۷)

أَمَّا ابنَتِی فاطِمَةُ فَإِنَّها سَیِّدَةُ نِساءِ العالَمِینَ مِنَ الأَوَّلِینَ وَالآخِرِینَ وَهِیَ بِضعَةٌ مِنِّی وَهِیَ نُورُ عَینِی وَثَمَرَةُ فُؤادِی وَرُوحِیَ الَّتِی بَینَ جَنبیَّ وَهِیَ الحَوراءُ الإِنسِیَّةُ، مَتی تَقُومُ فِی مِحرابِها بَینَ یَدَی رَبِّها، یَزهَرُ نُورُها لِمَلائِکَةِ السَّماءِ کَما یَزهَرُ نُورُ الکَواکِبِ لِأَهلِ الأَرضِ یَقُولُ اللّه ُ لِمَلائِکَتِهِ، اُنظُرُوا إِلی أَمَتِی فاطِمَةَ سَیِّدَةِ نِساءِ إِمائِی فَإِنَّها تَرتَعِدُ فَرائِصُها مِن خِیفَتِی وَقَدْ أَقبَلَتْ بِقَلبِها عَلی عِبادَتِی أُشهِدُکُم أنِّی قَد أَمَّنتُها وَشِیعَتَها مِنَ النّارِ.

ترجمه: دختر من فاطمه سیّده زنان عالم است، از اوّلینان و آخرینان و او پاره ای از من است و نور چشم من است و میوه دل من است و جان من است از میان پهلوهای من و او حور است، جز آنکه انسی نسبت است از من. در محراب خود بایستد پیش خدای تعالی (جلّ جلاله) نور روی او فرشتگان را همچنان روشنایی دهد که ستارگان آسمان اهل زمین را. خدای تعالی فرشتگان را گوید پرستار مرا ببینید فاطمه را، سیّده زنان پرستاران من از پیش من ایستاده پهلوهای او می لرزد از ترس من و روی به عبادت من کرده است. شما را گواه می کنم که او را و شیعه او را از آتش دوزخ ایمن کردم.

.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۵۶۱)

أُمَّتِی الغُرُّ المُحَجَّلُونَ یَومَ القِیامَةِ، مِن آثارِ الوُضُوءِ.

ترجمه: امّت من روز قیامت اغرّ محجّل باشند از آثار وضوء نماز.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۲، ص ۱۱۳؛ ج ۵، ص ۲۷۴؛ با تغییری در ج ۱، ص ۵۱ جامع الصغیر آمده)

أَمُتَوَکِّهُونَ أَنتُم کَما تَتَهَوَّکُ ⁽³⁾الیَهُودُ وَالنِّصاری، لَقَد جِئتُکُم بِها بَیضاءَ نَقِیَّةً وَلَو کانَ مُوسی حیّاً، ما وَسِعَهُ الاّ اتِّباعی.

[ ترجمه: شما متردّد و شاکّید؟ چنانکه جهودان و ترسایان، من به شما دینی آوردم سفید و پاکیزه، اگر موسی زنده بودی، او را نبودی مگر متابعت من کردن. ]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۳۴۴)

أُمِرتُ أَن أُقاتِلَ النّاسَ، حَتّی یَقُولُوا لا إِلهَ إِلاَّ اللّه ُ فَإِذا قالُوها، عَصِمُوا دِمائَهُم وَأَموالَهُم إِلاّ بِحَقِّها وَحِسابُهُم عَلَی اللّه ِ قِیلَ وَما حَقُّها یا رَسُولَ اللّه ِ؟ قالَ: زِناءٌ بَعدَ إِحصانٍ وَکُفرٌ بَعدَ إِیمانٍ وَقَتلُ نَفسٍ یُقتَلُ بِها.

ترجمه: مرا فرمودند که با مردمان کارزار کنیم تا بگویند لا اله الاّ اللّه . چون بگفتند خون و مال خود را در حمایت گرفتند، الاّ به حقّش و حسابشان بر خداست گفتند: یا رسول اللّه ! و حقّش چیست؟ گفت: کفر از پس ایمان و زنا از پس احصان و کشتن نفسی که او را باز کشند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۳، ص ۳۵۱) در جامع الصغیر این حدیث تا رسول اللّه آمده. (جامع الصغیر، ج ۱، ص ۵۷)

أُمُّ القُرآنِ، عِوَضٌ مِن غَیرِها وَلَیسَ غَیرُها مِنها عِوَضاً.

[ ترجمه: اُمّ القرآن (حمد) جایگزین غیر از آن است و جز آن جایگزین آن نشود.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁶⁾، ج ۱، ص ۱۳)

.

أَلأُمُورُ بِخَواتِمِها.

[ ترجمه: کارها بسته به پایانشانند.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۵، ص ۴۹۳)

أَنَا حَربٌ لِمَن حارَبَکُم وَسِلمٌ لِمَن سالَمَکُم.

ترجمه: من به جنگم با آنکه با شما به جنگ است و به صلحم با آنکه با شما به صلح است.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۴، ص ۵۷۰)

أَنَا عِندَ ظَنِّ عَبدِی بِی وَأَنَا مَعَ عَبدِی فَإِذا ذَکَرَنِی فَإِنْ ذَکَرَنِی فِی نَفسِهِ ذَکَرتُهُ فِی نَفسِی وَإِنْ ذَکَرَنِی فِی مَلاءٍ ذَکَرتُهُ فِی مَلاءٍ خَیراً مِنهُم وَإِن تَقَرَّبَ إِلیَّ شِبراً تَقَرَّبتُ إِلَیهِ ذِراعاً وَإِن تَقَرَّبَ إِلیِّ ذِراعاً تَقَرَّبتُ إِلَیهِ باعاً وَمَن أَتانِی مَشیاً أَتَیتُهُ هَروَلَةً.

ترجمه: من به نزدیک گمان بنده ام و من با بنده ام: چون مرا یاد کند در نفس خود، یادش کنم در نفس خود و اگر مرا یاد کند در مجمعی، یادش کنم در مجمعی به از آن و اگر تقرّب کند به من به یک شبر، تقرّب کنم به او یک ارش و اگر تقرّب کند به من یک ارش، تقرّب کنم به او یک باع و اگر به من آید به رفتن با او شوم به تاختن.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۴، ص ۲۴۰)

أَنا وَکافِلُ الیَتِیمَ کَهاتَینِ فِی الجَنَّةِ (وَأَشارَ بِاِصبَعِیهِ بِالسَّبَّابَةِ وَالوُسطی).

ترجمه: من و آن کس که کفالت یتیم کند، در بهشت هم چنانم که این دو انگشت؛ یعنی انگشت دوم و انگشت میانه.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۲۶۶)

ألأَنبِیاءُ إِخوَةُ لِعِلاّتِ أُمَّهاتِهِم شَتَّی وَدِینُهُم واحِدٌ وَإِنِّی أَولَی النّاسِ بِعِیسَی بنِ مَریَمَ لِأَنَّهُ لَم یَکُنْ بَینِی وَبَینَهُ نَبِیٌّ وَیُوشِکُ أَن یَنزِلَ فِیکُمُ ابنُ مَریَمَ حَکَماً عَدلاً فَإِذا رَأَیتُمُوهُ فَاعرِفُوهُ فَإِنَّهُ رَجُلٌ تامُّ الخَلقِ إِلَی الحُمرَةِ وَالبَیاضِ سَبَطُ الشَّعرِ کَأَنَّ رَأسَهُ یَقطُرُ وَإِن لَم یُصِبهُ بَلَلٌ فَیَکسِرُ الصَّلِیبَ وَیَقتُلُ الخِنزِیرَ وَیَضَعُ الجِزیَةَ وَیَقبِض المالَ وَیُقاتِلُ النّاسَ عَلَی الإِسلامِ حَتّی یُهلِکُ اللّه ُ فِی زَمانِهِ المِلَلَ کُلَّها غَیرَ الإِسلامَ وَیَکُونُ السَّجدَةُ للّه ِ رَبِّ العالَمِینَ وَیُهلِکُ اللّه ُ فِی زَمانِهِ مَسِیحَ الضَّلالَةِ الکَذّابَ الدَّجّالَ وَیَقَعُ الأَمنَةُ فِی الأَرضِ فِی زَمانِهِ حَتّی تَرتَعُ الاُسُودُ مَعَ الأَبِلِ والنُّمُورُ مَعَ البَقَرِ وَالذِّئابُ مَعَ الغَنَمِ وَیَلعَبُ الصِّبیانُ بِالحَیّاتِ لا یَضُرُّ بَعضُهُم بَعضَاً ثُمَّ یَلبِثُ فِی الأَرضِ أَربَعِینَ سَنَةً ثُمَّ یَتَوفّی وَیُصَلِّی عَلَیهِ المُسلِمُونَ وَیَدفُنُونَهُ إِقرَؤُا إِن شِئتُم «وَإِن مِن أَهلِ الکِتابَ إِلاّ لِیُؤمِنَنَّ بِهِ قَبلَ مَوتِهِ» قَبلَ مَوتَ عِیسی یُعِیدُها ثَلاثَ مَرّاتٍ.

.

ترجمه: پیغمبران برادران اند از مادران مختلف و دینشان یکی است و اولی ترین مردمان به عیسی بن مریم منم که محمّدم، برای آنکه میان من و او هیچ پیغمبر نیست و نزدیک آن است که از آسمان فرود آید و او میان مردم حکم کند به عدل. چون او را بینی، بشناسی. او را مردی است تمام خلق سرخ سفید موی فرو گذاشته؛ پنداری که آب از موی او فرو می چکد و اگر چه تر نباشد. صلیب بشکند و خوک را بکشد و جزیه فرو نهد و مال بستاند و با کافران بر اسلام قتال کند؛ تا خدای تعالی در روزگار او همه ملت ها هلاک کند، مگر اسلام و سجده نکنند، جز خدای را و در روزگار او خدای تعالی مسیح ضلال را، که دجّال کذّاب است، هلاک بر آرد و در روزگار او ایمنی در زمین پدید آید، تا شیر با شتر چره کند، و پلنگ با گاو، و گرگ با گوسفند، و کودکان به مار بازی کنند و هیچ از اینان مضرّت به یکدیگر نرسانند. آنگه چهل سال در زمین مقام کند. آنگه وفات آید او را و مسلمانان بر او نماز کنند و او را دفن کنند و اگر خواهی از قرآن بر خوانی «وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ إِلاّ لَیُو?مِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ» تا سه بار باز می گفت.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۲، ص ۷۴) «از آغاز تا جمله «بینی و بینه نبی» در جامع الصغیر، ج ۱، ص ۹۳ آمده».

.

إِن أَرَدتُم عَیشَ السُّعَداءِ وَمَوتَ الشُّهَداءِ وَالنِّجاةَ یَومَ الحَشرِ وَالظِّلَّ یَومَ الحَرُورِ وَالهُدی یَومَ الضَّلالَةِ، فَأدرِسُوا القُرآنَ فَإِنَّهُ کَلامُ الرَّحمنِ وَحِرزٌ مِنَ الشَّیطانِ وَرُجحانٌ فِی المِیزانِ.

ترجمه: اگر خواهی تا زندگانی شما زندگانی سعیدان باشد و مرگ شما مرگ شهیدان باشد و نجات یابید روز قیامت و سایه یابید روز گرما و راه یابید روز گمراهی، درس قرآن کنید که آن کلام خدای رحمن است و حِرزْ و نگاه داشت از شیطان است و سنگینی در ترازوی و میزان است.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۸ ـ ۹)

إِن تَغفِر أَللّهُمَّ، تَغفِر جَمَّاً.

[ ترجمه: اگر می آمرزی بار خدایا همه (گناهان) را بیامرز. ]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۵، ص ۱۸۱؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۹۲)

أَنتُمُ الیَومُ عَلی عَدَدِ أَصحابِ طالُوتَ حِینَ عَبَرُوا النَّهرَ وَما جازَ مَعَهُ إِلاّ مُؤمِنٌ.

ترجمه: شما امروز بر عدد اصحاب طالوتی که بجوی عبر کردند هیچ کس با او عبر نکرد، الاّ مؤمنی.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۴۲۸)

أَلأَنصارُ کَرِشِی وَعَیبَتِی، لَو سَلَکَ النّاسُ وادِیاً وَسَلَکَ الأَنصارُ شِعباً لَسَلَکتُ شِعبَ الأَنصارِ.

ترجمه: انصار اصحاب سرّ من اند و خواصّ من اند، اگر مردمان به یک وادی فرو شوند و انصار به راهی فرو شوند، من به راه انصار فرو شوم.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۲، ص ۵۷۱) قسمت اوّل این سخن تا «عیبتی» در ج ۱، ص ۶۳۵ تفسیر ابوالفتوح نیز آمده.

.

أَلقَبرُ رَوضَةٌ مِن رِیاضِ الجَنَّةِ أَو حُفرَةٌ مِن حُفَر النِّیرانِ.

ترجمه: گور یا مرغزاری از مرغزارهای بهشت یا کنده از کنده های دوزخ.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۷۷)

إِنَّ أَبغَضَ الخَلقِ إِلَی اللّه ِ، اَلأَلَدُّ الخَصِیمُ.

ترجمه: خدای تعالی از بندگان آن را دشمن تر دارد که او سخت خصومت باشد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۳، ص ۴۹۳؛ صحیح مسلم، ج ۲، ص ۳۰۴)

إِنَّ أَبغَضَ الرِّجالِ إِلَی اللّه ، اَلأَلَدُّ الخَصِیمُ.

ترجمه: دشمن تر کسی نزد خدای تعالی، مردی سخت خصومت و ستیزه گر باشد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۳۳۹؛ صحیح مسلم، ج ۲، ص ۳۰۴)

إِن صَدَقَ الرَّجُلُ دَخَلَ الجَنَّةَ.

ترجمه: اگر راست می گوید، به بهشت شود.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۴۰۹)

إِنَّ أَحَبَّ النّاسِ إِلَی اللّه ِ یَومَ القِیامَةِ وَأَدناهُم مَجلِساً، إِمامٌ عادِلٌ.

ترجمه: دوست ترین خلقان به نزد خدای تعالی روز قیامت و نزدیک تر به مجلس، امام عادل باشد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۲، ص ۵۶۶)

إِنَّ أَحَقَّ الشُّرُوطِ أَن یُوفی، مَا اسْتَحلَلتُم بِهِ الفُرُوجَ.

ترجمه: اولی تر شرطی که به آن وفا کنند، آن است که آنچه به آن فرج حلال کرده اند، تمام بدهند [یعنی مهر زنان].

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁶⁾، ج ۱، ص ۷۱۹؛ صحیح مسلم، ج ۱، ص ۴۰۰)

.

إِنَّ أَخوَفَ ما أَخافُ عَلَیکُمُ، الشِّرکُ الخَفِیُّ وَإِیّاکُم وَشِرکَ السَّرائِرِ فَإِنَّ الشِّرکَ أَخفی فِی أُمَّتِی مِن دَبِیبِ النَّملِ عَلَی الصَّفَا فِی اللَّیلَةِ الظَّلماءِ.

ترجمه: بتر چیزی که من بر شما می ترسم مخوف تر چیزی شرک پوشیده است و دور باشید از شرک در سرّ که شرک پوشیده تر است در امّت من از رفتن مورچه بر سنگ نرم در شب تاریک.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۳، ص ۴۵۷)

إِنَّ أَشَدَّ النّاسِ عَذاباً یَومَ القِیامَةِ، عالِمٌ لَم یَنفَعهُ اللّه ُ بِعِلمِهِ.

ترجمه: سخت تر کسی روز قیامت به عذاب، عالمی باشد که او را به علم خود منفعت نبود.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۱۰۶؛ صحیح مسلم، ج ۲، ص ۱۶۳ ـ ۱۶۲)

إِنَّ أَطیَبَ ما أَکَلَ الرَّجُلُ مِن کَسبِهِ، وَإِنَّ وَلَدَهُ مِن کَسبِهِ.

ترجمه: [پاکیزه ترین چیزی که مرد می خورد از دست رنج اوست و فرزندانش از دست رنجش هستند].

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۵، ص ۶۰۵) در جامع الصغیر، ج ۱، ص ۷۶ با تغییری آمده.

إِنَّ أَفضَلَ الفَرائِضِ بَعدَ المَعرِفَةِ، الصَّلوةُ وَأَوَّلَ ما یُحاسَبُ العَبدُ عَلَیهَا، الصَّلوةُ فَإِن قُبِلَت، قُبِلَ ماسِواها وَإِن رُدَّت، رُدَّ ماسِواها.

ترجمه: اوّل فریضه ای که بر بنده هست پس از شناختن خدای تعالی، نماز است و اوّل چیز که او را بر آن حساب کنند، نماز است؛ اگر نمازش قبول کنند، دگر طاعتش قبول کنند و اگر نمازش رد کنند، دگر طاعتش رد کنند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۱۰۳)

إِنَّ اللّه َ تَعَالی أَفرَحُ بِتَوبَةِ عَبدِهِ المُؤمِنِ، مِنَ الضّالِّ بِالوَجدِ وَمِنَ العَقِیمِ بِالوَلَدِ وَمِنَ الظَّمآنِ بِالوِردِ.

.

ترجمه: خدای تعالی به توبه بنده مؤمن شادتر باشد از آنکه گم کرده به یافته و زن نازاییده به فرزند و تشنه به آب سرد و هر که او توبه کند مثل توبه نصوح، خدای تعالی گناه او را از یاد کرام الکاتبین ببرد و از بقاع زمین و مردم آن.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۴، ص ۵۷۴) «با تغییر در جامع الصغیر، مجلد دوم، ص ۱۰۳ آمده»

إِنَّ اللّه َ تَعَالی أَعطانِی السَّبعَ الطِّوَالَ، مَکانَ التَّوریةِ وَأَعطانِی المِئینَ، مَکانَ الإِنجِیلِ وَأَعطانِی المَثانِی، مَکانَ الزَّبُورِ وَفَضَّلَنِی بِالمُفَصَّلِ.

ترجمه: خدای تعالی مرا به جای توریة این هفت سوره دراز داد و به جای انجیل، مِئین؛ یعنی سوره ها که کمابیش صد آیه است و به جای زبور، مرا مثانی داد و آنکه مرا تفضیل داد به صورت های مفصّل.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۳، ص ۲۵۰؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۵۹)

إِنَّ اللّه َ تَعالی لایَنامُ وَلا یَنبَغِی لَهُ أَن یَنامَ وَلکِنَّهُ یَخفِضُ القِسطَ وَیَرفَعُهُ، یُرفَعُ إِلَیهِ عَمَلُ اللَّیلِ قَبلَ عَمَلِ النَّهارِ وَعَمَلُ النَّهارِ قَبلَ عَمَلِ اللَّیلَ.

ترجمه: خدای نبخسبد و خواب به کار نیست او را و او را خفض و رفع بهره باشد؛ یعنی روزی خلقان عمل بندگان که در شب کرده باشند بر او رفع کنند، پیش از آنکه روز آید و عمل روز را بر او عرضه کنند، پیش از آنکه شب آید.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۴۴۲؛ صحیح مسلم، ج ۱، ص ۶۴)

إِنَّ اللّه َ تَعالی لا یَنظُرُ إِلی صُوَرِکُم وَلا إِلی أَموالِکُم وَلکِن یَنظُرُ إِلی قُلُوبِکُم وَأَعمالِکُم وَإِنَّما أَنتُم بَنُو آدَمَ فَأَکرَمُکُم عَلَی اللّه ِ أَتقیکُم.

ترجمه: خدای تعالی به صورت های شما ننگرد و نه به مال های شما و لیکن به دل های شما نگرد و عمل های شما؛ همه فرزندان آدمید. گرامی ترین شما بر خدای آن است که پرهیزگارتر باشد.

.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۵، ص ۱۲۸؛ صحیح مسلم، ج ۲، ص ۲۸۰ ـ ۲۷۹)

إِنَّ اللّه َ تَعالی قَسَّمَ بَینَکُم أَخلاقَکُم، کَما قَسَّمَ بَینَکُم أَرزاقَکُم وَإِنَّ اللّه َ طَیِّبٌ لا یَقبَلُ إِلاّ طَیِّباً.

ترجمه: خدای تعالی قسمت اخلاق شما بکرد، چنان که قسمت ارزاق شما بکرد و خدای تعالی پاک است، جز پاک نپذیرد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۴۶۹)

إِنَّ اللّه َ تَعالی نَزَّهَنا عَن غُسالَةِ أَموالِ النّاسِ.

[ ترجمه: خدای تعالی ما را پاک داشت از دست سوده مالهای مردمان. ]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۲۴۰)

إِنَّ اللّه َ تَجاوَزَ لِأُمَّتِی ما حَدَّثَت بِهِ أَنفُسُهُم مالَم تُکَلِّمُوا بِهِ أَو تَعمَلُوا بِهِ.

ترجمه: خدای تعالی از امّت من در گذرانید آنچه نفس ایشان به آن حدیث کند، مادام تا بنگویند و یا بنکنند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۴۹۸؛ جامع الصغیر، ج، ص ۵۹)

إِنَّ اللّه َ رَفِیقٌ یُحِبُّ الرِّفقَ فِی الأَمرِ کُلِّهِ وَیُحِبُّ کُلَّ قَلبٍ خاشِعٍ حَزِینٍ رَحِیمٍ یُعَلِّمُ النّاسَ الخَیرَ وَیَدعُوا إِلی طاعَةِ اللّه ِ وَیُبغِضُ کُلَّ قَلبِ قاسِ یَنامُ اللَّیلَ کُلَّهِ فَلا یَذکُرُ اللّه َ وَلا یَدرِی یُرَدَّ عَلَیهِ رُوحُهُ أَم لا.

ترجمه: خدای تعالی رحیم است، مدارا دوست دارد در همه کارها و دوست دارد هر دلی خاشع نرم اندوهناک با رحمت که مردمان را خیر آموزد و خلق را به اطاعت خدای خواند و دشمن دارد هر دلی سخت ببازی مشغول همه شب بخسبد، ذکر خدای نکند که روح با او دهند یا نه.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۴، ص ۴۸۶) «قسمت اوّل این حدیث تا «فی الامر کله» در جامع الصغیر، ج ۱، ص ۶۵ آمده»

.

إِنَّ اللّه َ غَفُوٌّ، یُحِبُّ العَفوَ.

ترجمه: خدای تعالی عفُوّ است؛ عفو کردن دوست دارد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۲، ص ۶۹؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۶۱)

إِنَّ اللّه َ طَیِّبٌ، لا یَقبَلُ إِلاّ طَیِّباً وَإِنَّ اللّه َ أَمَرَ المُؤمِنِینَ بِما أَمَرَ بِهِ المُرسَلِینَ.

ترجمه: خدای تعالی پاک است، الاّ پاک قبول نکند و مؤمنان را هم آن فرمود که پیغامبران را.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۲۵۸) «با تغییری در جامع الصغیر، ج ۱، ص ۶۱ آمده»

إِنَّ اللّه َ کَتَبَ الجِهادَ عَلَی الرِّجالِ وَالغِیرَةَ عَلَی النِّساءِ فَمَن صَبرَ مِنهُنَّ إِحتِساباً کانَ لَهُ مِثلُ أَجرِ شَهِیدٍ.

ترجمه: خدای تعالی جهاد بر مردان نوشت و غیرت بر زنان. هر که صبر کند از ایشان بر آن، او را مانند مزد شهیدی بود.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۳۸۸) «با تغییری در جامع الصغیر، ج ۱، ص ۶۲ آمده»

إِنَّ اللّه َ کَرِهَ مِنکُم ثَلاثاً: قِیل وَقال وَکَثرَةُ السُّؤالِ وَإِضاعَةُ المالِ وَنَهی عَن عُقُوقِ الأُمَّهاتِ وَوُئُودَةِ ⁽⁴⁾البَناتِ وَمَن مَنَعَ وَهاتَ.

ترجمه: خدای تعالی کاره باشد از شما سه چیز را. گفت و گوی و سؤال بسیار کردن، و مال ضایع کردن و نهی کرد از عصیان مادر و پدر و در گور کردن دختران زنده را و از نادادن و واگرفتن.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۱، ص ۴۷۹)

إِنَّ اللّه َ لا یَجمَعُ الإِیمانَ وَالخَمرَ فِی جَوفِ امْرَءٍ أَبَداً.

.

ترجمه: خدای تعالی جمع نکند ایمان و خمر در دل هیچ کس.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۲، ص ۲۱۸)

إِنَّ اللّه َ لا یَقبِضُ العِلمَ إِنتِزاعاً یَنتَزِعُهُ مِنَ النّاسِ وَلکِن یَقبِضُ العِلمَ بِقَبضِ العُلَماءِ حَتّی إِذا لَم یَبقَ عالِمٌ إِتَّخَذَ النّاسُ رُؤَساءَ جُهّالاً فَأَفتَوا بِغَیرِ عِلمٍ فَضَلُّوا وَأَضَلُّوا.

ترجمه: خدای تعالی علم باز نگیرد، چنان که از میان مردمان بر کند و لیکن علم بردارد و باز گیرد به باز گرفتن عالمان؛ تا آنگه که عالمی نماند، مردمان رئیسان جاهل گیرند. ایشان فتوا کنند بی علم گمراه شوند و گمراه کنند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۳، ص ۲۰۲؛ صحیح مسلم، ج ۲، ص ۳۰۵؛ نووی، ج ۱۰، ص ۱۴۳)

إِنَّ للّه ِِ مَلَکاً لَهُ أَلفُ أَلفُ رَأسٍ عَلی کُلِّ رَأسٍ أَلفُ أَلفُ وَجهٍ وَعَلی کُلِّ وَجهٍ أَلفُ أَلفُ فَمٍ فِی کُلِّ فَمٍ أَلفُ أَلفُ لِسانٍ، یُسَبِّحُ اللّه َ تَعالی بِکُلِّ لِسانٍ بِأَلفِ أَلفِ لُغَةٍ.

ترجمه: خدای را (جلّ جلاله) فرشته ای است که او را هزار هزار سَر است و بر هر سَری هزار هزار روی است و بر هر رویی هزار هزار دهان است و بر هر دهانی هزار هزار زبان است، به هر زبانی خدای را می خواند به هزار هزار لغت.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۴، ص ۳۸۲)

إِنَّ اللّه َ یَبعَثُ إِلَیهِ مَلَکاً عِندَ تَمامِ مائَةِ وَعِشرِینَ یَوماً، فَیَنفَخُ فِیهِ الرُّوحَ وَیَکتُبُ أَجَلَهُ وَرِزقَهُ وَشَقِیَ هذا وَسَعِدَ.

[ ترجمه: جنین را در شکم مادر خود چون صد و بیست روز تمام شود، خدای تعالی فرشته بفرستد تا روح در او دمد و اجل و روزیش بنویسد، و شقاوت و سعادتش. ]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۲، ص ۲۴۴)

.

إِنَّ اللّه َ یُبغِضُ کُلَّ مِطلاقٍ مِذواقٍ.

ترجمه: خدای دوست ندارد مردم بسیار طلاق و آن بسیار نکاح را، یکی می کند، یکی را رها می کند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۴۰۳)

إِنَّ اللّه َ یُحِبُّ کُلَّ قَلبٍ حَزِینٍ.

ترجمه: خدای تعالی هر دلی اندوهگین دوست دارد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۵، ص ۴۹۶)

إِنَّ اللّه َ یَرضی عَنِ العَبدِ أَن یَأکُلَ الأَکلَةَ، فَیَحمَدُهُ عَلَیها أَو یَشرَبَ الشَّربَةَ، فَیَحمَدُهُ عَلَیها.

ترجمه: خدا از بنده راضی شود که طعامی بخورد و شرابی باز خورد و خدای را بر آن شکر گوید.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۳، ص ۳۲۴)

إِنَّ اللّه َ یَسئَلُ کُلَّ أَحَدٍ بِکَلامِهِ، لَیسَ بَینَهُ وَبَینَهُ تَرجُمانٌ.

ترجمه: خدای تعالی هر کس را که سؤال کند و به خودی خود با او خطاب کند، میان ایشان ترجمانی نبود.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۲، ص ۳۷۰)

إِنَّ اللّه َ یَقبَلُ تَوبَةَ عَبدِهِ، مالَم یُغَرغِر.

ترجمه: خدای تعالی توبه بنده قبول کند، مادام تا جانش به غر غره رسیدن.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۱، ص ۹۷، ۷۳۸؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۶۷)

إِنَّ الجَنَّةَ لا تَدخُلُهَا العَجائِزُ.

ترجمه: زنان پیر به بهشت نشوند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁶⁾، ج ۵، ص ۲۳۰)

إِنَّ الحَسَدَ یَأکُلُ الحَسَناتِ کَما تَأکُلُ النّارُ الحَطَبَ.

ترجمه: حسَدِ حاسد، حسَنات را چنان خورد که آتش هیزم را.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁷⁾، ج ۱، ص ۱۸۱، ۷۸۰؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۱۳۱)

.

إِنَّ حُسنَ الظَّنَّ، مِن حُسنِ العِبادَةِ.

ترجمه: نیکو گمانی از نیکو عبادتی است.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۴، ص ۵۴۳)

إِنَّ حَقّاً عَلَی اللّه ِ أَن لا یَرفَعَ شَیئاً مِنَ الدُّنیا إِلاّ وَضَعَهُ.

ترجمه: بر خدا واجب است که هیچ چیز از دنیا رفیع نکند، و الاّ وضیع بکند آن را

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۵، ص ۲۵۲)

إِنَّ خَیرَ الأَصحابِ عِندَاللّه ِ، خَیرُهُم، لِصاحِبِهِ وَخَیرَ الجِیران عِندَاللّه ِ خَیرُهُم لِجارِه.

ترجمه: بهترین رفیقان به نزدیک خدای، آن بود که رفیقش را به بود و بهترین همسایگان به نزدیک خدای، آن بود که صالح و متعبّد بود به صدق نه به ریاء.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۷۶۴)

إِنَّ الدُّنیا خُضرَةٌ حُلوَةٌ وَإِنَّ اللّه َ مُستَخلِفُکُم فِیها فَناظِرٌ کَیفَ تَعمَلُونَ [دنیا سبز و شیرین است و خداوند شما را در آن جانشین نموده، تا چگونه عمل نمائید.]

ترجمه: دو معنی دارد: یکی آنکه بشتابی و مسابقت کنی یک، یک را در کار خیر و هر کسی جهد کنی که آن خیر و احسان که دیگران می کنند شما کنی و یا اوّل شما کنی، و قول دیگر آن است که بشتابی پیش از آنکه به موت فوق شود از شما.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۲، ص ۱۶۴؛ صحیح مسلم، ج ۲، ص ۳۲۱؛ نووی، ج ۱۰، ص ۲۱۱)

.

إِنَّ اللّه َ یَنتَصِفُ مِنَ الشّاةِ القَرناءِ إِلَی الشّاةِ الجَمّاءِ.

ترجمه: عدل خدای تعالی تا آنجا باشد که فردای قیامت کند، آن دو گوسفند را که یکی سُرو داشته و یکی نداشته، از آن سرو دار بر آن بی آلت ظلمی رفته باشد، هر دو را زنده کند و انتصاف کند میان ایشان.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۲، ص ۲۷۳)

إِنَّ رَحمَتِی سَبَقَت غَضَبِی.

[ ترجمه: براستی که رحمتم پیشی گیرد غضبم را.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۲، ص ۲۵۸)

این حدیث به صور گوناگون در مآخذ دیگر آمده: قالَ اللّه ُ (عَزَّوَجَلَّ) سَبَقَتْ رَحْمَتِیْ غَضَبِیْ. (کنوز الحقائق، ص ۱۹؛ مسند احمد، ج ۲، ص ۲۴۲، ۲۵۸، ۳۹۷؛مسلم، ج ۸، ص ۹۵)، به نقل احادیث مثنوی. إِنَّ اللّه َ تَعالی لَمّا خَلَقَ الْخَلْقَ کَتَبَ بِیَدِهِ عَلی نَفْسِهِ أَنَّ رَحْمَتِیْ تَغْلِبُ غَضَبِیْ. (جامع صغیر، ج ۱، ص ۷۲)، به نقل از احادیث مثنوی. کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلی نَفْسِهِ بِیَدِهِ قَبْلَ أَنْ یَخْلُقَ الخَلْقَ (رَحْمَتِیْ سَبَقَتْ غَضَبِیْ) (جامع صغیر، ج ۲، ص ۸۹)

إِنَّ الشّارِبَ إِذا شَرِبَ سَکِرَ، وَإِذا سَکِرَ هَذی، وَإِذا هَذَی إِفتَری وَحَدُّ المُفتَرِی ثَمانُونَ جَلدَةً.

ترجمه: چون شارب خمر خورد، مست شود و چون مست شود، هذیان گوید و چون هذیان گوید، فریه کند و چون فریه کند، حدّ مفتری هشتاد تازیانه بود.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۲، ص ۲۲۱)

إِنَّ الشَّیطانَ یَجرِی مِن إِبنِ آدَمَ مَجرَی الدَّمِ.

.

ترجمه: شیطان از بنی آدم چنان رود که خون.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۵۳۸ و ج ۵، ص ۶۱۳؛ صحیح مسلم، ج ۲؛ ص ۱۷۷؛ نووی، ج ۹، ص ۲۳)

إِنَّ الفِتنَةَ تَجِیءُ فَتَنسِفُ العِبادَ نَسفاً فَیَنجُوا العالِمُ مِنها بِعِلمِهِ.

ترجمه: فتنه بیاید و بندگان خدای را پست کند؛ عالم از آن به علم نجات یابد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۲، ص ۵۲۴)

إِنَّ لِکُلِّ حَقٍّ حَقِیقَةً وَما بَلَغَ عَبدٌ حَقِیقَةَ الإِخلاصِ، حَتّی لا یُحِبَّ أَن یُحمَدَ عَلی شَیءٍ مِن عَمَلِ اللّه .

ترجمه: هر حقّی را حقیقتی هست و بنده به حقیقت اخلاص نرسد تا چشم از آن بیفکند که او را مدح کنند بر کاری که برای خدا کند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۲۱۵)

إِنَّ لِکُلِّ شَیءٍ زِینَةً وَإِنَّ زِینَةَ الصَّلوةِ رَفعُ الأَیدِی مِنها فِی ثَلاثَةِ مَواطِنَ إِذا تَحَرَّمتَ لِلصَّلوةِ وَإِذا رَکَعتَ وَإِذا رَفَعتَ رَأسَکَ مِنَ الرُّکُوعِ.

[ ترجمه: هر چیزی را زینتی است و همانا زینت نماز دست بلند کردن است در سه جای چون تکبیرة الاحرام گویی و گاهی رکوع کنی و هنگامی سر از رکوع برداری. ]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۲، ص ۳۸۵)

إِنَّ لِکُلِّ شَیءٍ سَناماً وَسَنامُ القُرآنِ سُورَةُ البَقَرَةِ.

ترجمه: هر چیزی را کوهانی است و کوهان قرآن سورة البقره است.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۱، ص ۳۶؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۸۴)

إِنَّ لِکُلِّ شَیءٍ قَلباً وَإِنَّ قَلبَ القُرآنِ یس مَن قَرَأَها کَتَبَ اللّه ُ لَهُ قِرائَةَ القُرآنِ عَشرَ مَرّاتٍ.

.

ترجمه: هر چیزی را دلی هست و دل قرآن سوره یس است الا و هر کس این سوره بخواند، خدای تعالی او را بنویسد به خواندن این سوره ثواب آنکه قرآن ده بار بخوانده باشد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۴، ص ۳۹۹؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۸۳)

إِنَّ لِلشَّیطانِ لَمَّةً وَلِلمَلَکِ لَمَّةً وَلَمَّةُ الشَّیطانِ الوَسوَسَةُ وَلَمَّةُ المَلَکِ الإِلهامُ.

ترجمه: دیو را لمه ای باشد و فرشته را لمه ای؛ لمه دیو وسوسه او بود و لمه فرشته الهام او بود.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۵، ص ۱۸۱) «با تغییری در جامع الصغیر، ج ۱، ص ۸۳ ضبط است»

إِنَّ لِلمَساجِدِ أَوتاداً المَلائِکَةُ جُلَساؤُهُم.

ترجمه: مساجد را میخها هست؛ یعنی ملازمانی هستند که فرشتگان همنشینان ایشان باشند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۴، ص ۴۶)

إِنَّ للّه ِِ تِسعَةَ وَتِسعِینَ إِسماً مِئَةً غَیرَ واحِد مَن أَحصیها کُلَّها دَخَلَ الجَنَّةَ.

ترجمه: خدای تعالی را نود و نه نام است صد کم یک هر که آن را برشمارد او را بخواند، به بهشت شود.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۲، ص ۴۹۳؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۸۱)

إِنَّ للّه ِِ عَمُوداً مِن نُورٍ أَسفَلُةُ تَحتَ الأَرضِ السّابِعَةِ وَرَأسُه تَحتَ العَرشِ فَإِذا قالَ العَبدُ أَشهَدُ أَن لا إِلهَ إِلاَّ اللّه ُ وَأَنَّ مُحَمَّداً عَبدُهُ وَرَسُولُهُ إِهتَزَّ العَرشُ وَتَحَرَّکَ العَمُودُ فَیَقُولُ اللّه ُ عَزَّوَجَلَّ أُسکُن فَیَقُول کَیف أسکُنُ وَأَنتَ لَم تَغفِر لِقائِلِها [فیقول اللّه عزَّوجلّ ]یا مَلائِکَتِی وَسُکّانَ السَّمواتِ إِشهَدُوا أَنِّی قَد غَفَرتَ لَهُ.

ترجمه: خدای تعالی را عمودی است از نور، اصل آن در زیر زمین هفتم است، بالای آن در زیر عرش. چون بنده گوید: لا اله الاّ اللّه محمّد رسول اللّه عرش بلرزد و عمود بجنبد. حق تعالی گوید: ساکن شو! گوید: چگونه ساکن شوم و تو هنوز گوینده کلمات و نیامرزیده ای. فرشتگان و ساکنان آسمان های من بر من گواه باشید که او را بیامرزیدم.

.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۳، ص ۲۱۶)

إِنَّ للّه ِِ لِواءً مِن نُورٍ وَعَمُوداً مِن زَبَرجَدٍ خَلَقَها قَبلَ أَن یَخلُقَ السَّمواتِ بِأَلفَی سَنَةٍ مَکتُوبٌ عَلی رِداءِ ذلِکَ اللِّواءِ لا إِلهَ إِلاَّ اللّه مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله رَسُولُ اللّه ِ، آلُ مُحَمَّدٍ خَیرُ البَرِیَّةِ صاحِبُ اللِّواءِ إِمامُ القَوم.

ترجمه: خدای تعالی را لوایی است از نور و عمودی است از زبرجد، بیافرید آن پیش از آنکه آسمان و زمین آفرید به دو هزار سال بر ردای آن لوا نوشته: به جز خدا خدایی نیست و محمّد رسول اوست و آل محمّد بهترین خلقان اند. صاحب این لوا امام قوم است.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۵، ص ۲۰۱)

إِنَّما أَنَا بَشَرٌ وَلَعَلَّ بَعضَکُم أَن یَکُونَ أَحسَنَ بِحُجَّتِهِ مِن بَعضٍ فَأَقضِی لَهُ فَمَن قَضَیتُ لَهُ بِشَیءٍ مِن حَقِّ أَخِیهِ فَإِنَّما أَقطَعُ لَهُ قِطعَةً مِنَ النّارِ.

ترجمه: من آدمی ام و باشد که بعضی از شما حجّت خود بهتر عرض تواند کردن هر کس که من برای او حکم کنم به چیزی از مال برادرش آن پاره آتش است که برای او باز می برم.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۳۰۴؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۸۸)

إِنَّما خُلِقَتِ النّارُ لِلسُّفَهاءِ یَقُولُها ثَلاثاً أَلا وَإِنَّ السُّفَهاءَ النِّساءُ.

ترجمه: دوزخ برای سفیهان آفریده اند تا سه بار گفت (آنکه گفت) سفیهان زنان اند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۷۲۰)

إِنَّ مِمّا یُنبِتُ الرَّبِیعَ ما یَقتُلُ حَبطاً أَویَلُمُّ.

[ ترجمه: از چیزهایی که در بهار می روید، چیزی است که می کشد و هلاک می کند یا باز می دارد]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۱، ص ۵۳۳)

.

إِنَّ مِن أُمَّتِی رِجالاً أَلإِیمانُ أَثبَتُ فِی قُلُوبِهِم مِنَ الجِبالِ الرَّواسِی.

ترجمه: از امّت من مردانی هستند که ایمان در دل ایشان از کوه ها ثابت تر محکم تر است.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۲، ص ۴)

إِنَّ مِنَ البَیانِ لَسِحراً.

[ ترجمه: همانا بعضی بیانها را سحری است.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۱۶۹؛ و ج ۳، ص ۳۸)

إِنَّ مِنَ التَّمرِ لَخَمراً وَإِنَّ مِن العِنَبِ لَخَمراً وَإِنَّ مِنَ الزَّبِیبِ لَخَمراً وَإِنَّ مِنَ العَسَلِ لَخَمراً وَإِنَّ مِنَ الحِنطَةِ لَخَمراً وَإِنَّ مِنَ الشَّعِیرِ لِخَمراً وَإِنَّ مِنَ الذُّرَّةِ لَخَمراً.

ترجمه: از انگور خمر بود و از خرما خمر بود و از مویز و انگبین خمر بود و ارزن و جو و گندم.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۳۶۳)

إِنَّ مِنَ الشِّعرِ لَحِکمَة.

[ ترجمه:بعضی از شعرها حکمت است.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۵۹۳؛ ج ۳، ص ۱۲۱)

إِنَّ المُؤمِنَ حُلوٌ یُحِبُّ الحَلاوَةَ.

[ ترجمه: مؤمن شیرین است و شیرینی را دوست دارد.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۲، ص ۲۱۱)

إِنَّ المُؤمِنَ لَیُدرِکُ بِحُسنِ الخُلقِ دَرَجَةَ الصّائِمِ القائِمِ صائِمِ النَّهارِ وَقائِمِ اللَّیلِ.

[ ترجمه: مؤمن به خُلق نیکو درجه روزه دارِ نمازخوان را درمی یابد آنچنان کسی روزه دار روز است و به شب نماز به پای می دارد.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁶⁾، ج ۵، ص ۳۷۵) «این حدیث از ابتدا تا «الصائم القائم» در جامع الصغیر، ج ۱، ص ۷۳ ضبط شده»

.

إِنَّها طَیِّبَةٌ وَإِنَّها تَنفِی الخَبَثَ کَما تَنفِی النّارُ خَبَثَ الفِضَّةِ.

ترجمه: مدینه پاک است. پلیدی را چنان بیندازد که آتش، پلیدی سیم را.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۲، ص ۱۹)

إِنَّ هذِهِ الصَّلوةَ لا یَصلَحُ فِیها شَیءٌ مِن کَلامِ الآدَمِیّینَ.

[ ترجمه: براستی که این نماز راست نمی آید در آن چیزی از گفتار آدمیان. ]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۳۶)

إِنَّ هذَا القُرآنَ هُوَ حَبلُ اللّه ِ المَتِینُ وَنُورُهُ المُبِینُ وَالشِّفاءُ النّافِعُ وَعِصمَةُ مَن تَمَسَّکَ بِهِ وَنَجاةُ مَن تَبِعَهُ لا یَعوَجُّ فَیُقَوَّمَ وَلا یَزِیغُ فَیُستَعتَبَ وَلا تَنقَضِی عَجائِبُهُ وَلا یُخلَقُ عَن کَثرَةِ الرَّدِّ فَاقرَؤُهُ فَإِنَّ اللّه َ یَأجُرُکُم عَلیث تَلاوَتِهِ بِکُلِّ حَرفٍ عَشرَ حَسَناتٍ أَمَّا إِنِّی لا أَقُولُ «ألم» حَرفٌ وَلکِن أَلِفُ وَلامُ وَمِیمُ ثَلاثُونَ حَسَنَةً.

ترجمه: این قرآن رسَن خداست قوی، و نوری روشن، و شفای نافع، دستآویزِ آنکه دست در او زند و نجات آن کس که او را متابعت کند، کژ نشود تا راست باز کنند و بنخسبد تا با حدّ آرند و عجایبش را بُن درنیاید و از بسیار خواندن کهن نشود بخوانید که خدای تعالی شما را بهر حرفی ده حسنه مزد دهد، مراد نه آلم است؛ بل این سه حرف است تا ثوابش سی حسنه باشد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۶۱۵)

إِنَّ هذَا القُرآنَ مَأدُبَةُ اللّه ِ فَتَعَلَّمُوا مَأدُبَتَهُ مَااستَطَعتُم. ⁽⁴⁾

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۱، ص ۲۹۲؛ مستدرک، ج ۱، ص ۲۸۷) در صفحه هفت مجلّد اول به این صورت آمده:

.

إِنَّ هذَا القُرْآنَ هُوَ مَأْدُبَةُ اللّه ِ فَتَعَلَّمُوْا مَأْدَبَتَهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ، إِنَّ هذَا القُرْآنَ هُوَ حَبْلُ اللّه ِ الْمَتِیْنُ وَهُوَ النُّوْرُ المُبِیْنُ وَالشِّفاءُ النّافِعُ، فَاقْرَؤُهُ فَإِنَّ اللّه َ عَزَّوَجَلَّ یَأْجُرُکُمْ عَلی تَلاوَتِه بِکُلِّ حَرْفٍ عَشْرَ حَسَناتٍ أَمّا إِنِّیْ لا أَقُوْلُ الَمَ حَرْفٌ وَلکِنْ أَلْفُ وَلامُ وَمِیمُ ثَلاثُوْنَ حَسَنَةً.

ترجمه: این قرآن مهمانی خداست. بیاموزید مهمانی خدا را چندان که توانید این قرآن حبل خداست و نوری روشن است و شفای سودمند است. بخوانید که خدای شما را مزد دهد به هر حرفی ده حسنه. نمی گویم «الم» یک حرف است و لکن سه حرف است تا ثوابش سی حسَنه باشد.

إِنَّهُم لَثَمَرَةُ القُلُوبِ وَقُرَّةُ الأَعیُنِ وَإِنَّهُم مَعَ ذلِکَ لَمَجنَبَةٌ مَبخَلَةٌ مَحزَنَةٌ.

ترجمه: ایشان میوه دل اند و روشنایی چشم اند و با این همه جای بد دلی و بخیلی و اندوه اند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۵۲۱)

إِنَّ الوُضُوءَ یُکَفِّرُ ما قَبلَهُ.

ترجمه: وضوی نماز کفّارت آن باشد که پیش آن کرده بود از گناه.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۲، ص ۱۱۲)

إِنِّی تارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَینِ کِتابَ اللّه ِ وَعِترَتِی.

[ ترجمه: من ترک می کنم در میان شما دو چیز گرانبها، کتاب خدا و عترتم. ]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۵، ص ۲۱۲) «مأخوذ از خطبه حجة الوداع»

إِنِّی تارِکٌ فِیکُم کِتابَ اللّه ِ هُوَ حَبلٌ مِنَ اللّه ِ مَن إِتَّبَعَهُ کانَ عَلَی الهُدی وَمَن تَرَکَهُ کانَ عَلَی الضَّلالَةِ.

.

ترجمه: من در میان شما کتاب خدای رها کنم او رسنی است از خدای؛ هر که پی او گیرد، بر ره راست باشد و هر که رها کند آن را، بر ضلالت و گمراهی بود.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۶۱۵)

إِنِّی عِندَاللّه ِ لَخاتِمُ النَّبِیّینَ وَإِنَّ آدَمَ لَمُنجَدِلٌ فِی طِینِهِ وَسَوفَ أُنَبِّئُکُم بِتَأوِیلِ ذلِکَ أَنَا دَعوَةُ أَبِی إِبراهِیمَ وَبَشارَةُ عِیسی وَرُؤیا أُمِّی إِنَّهُ خَرَجَ مِنها نُورٌ أَضاءَت بِهِ قُصُورُ الشّامِ.

ترجمه: من به نزدیک خدا خاتم پیغمبران بودم و آدم به خاک خلقت خود به خاک آلوده بود و شما را خبر دهم به تأویل آن و من دعاء پدرم ابراهیم و بشارت عیسی و خواب مادرم که در خواب دید نوری از او جدا شد که قصور شام به آن روشن شد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۲۰۸)

أَوفُوا لِلحُلَفاءِ عُقُودَکُم أَلَّتِی عَقَدَت أَیمانُکُم.

ترجمه: وفا کنی با حلیفانتان به آنچه بر آن سوگند خورده باشی.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۷۶۰)

أَوَّلُ ما یُوضَعُ فِی المِیزانِ الخُلقُ الحَسَنُ.

ترجمه: اوّل چیزی که در ترازو نهند، خوی نیکو باشد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۵، ص ۳۷۵؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۹۷)

إِیّاکَ وَما یُعتَذَرُ مِنهُ.

[ ترجمه: برحذر باش از آنچه در آینده باید از آن عذرخواهی. ]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۲، ص ۲۳)

إِیّاکُم وَالحَذفَ فَإِنَّهُ لا یَبکَأُ العَدُوَّ وَلا یُصِیبُ الصَّیدَ وَلکِن یَفقَأُ العَینَ وَیَکسِرُ السِّنَّ.

.

ترجمه: احتراز کنید از سنگ انداختن که آن در دشمن اثر نکند و اصابت نکند و لیکن چشم بجهاند و دندان بشکند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۴، ص ۲۳۶) «با تغییری در جامع الصغیر، ج ۱، ص ۱۰۱ ضبط شده»

إِیّاکُم وَالدَّینَ فَإِنَّهُ هَمٌّ بِاللَّیلِ وَمَذَلَّةٌ بِالنَّهارِ.

[ ترجمه: برحذر باشید از وامداری که آن غصّه شب باشد و خواری روز.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۴۸۸؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۱۰۱)

إِیّاکُم وَالسَّرَفَ فِی المالِ وَالنَّفَقَةَ وَعَلَیکُم بِالإِقتِصادِ فَمَا افتَقَرَ قَومٌ قَطُّ اقتَصَدُوا.

ترجمه: دور باشید اسراف در مال و نفقه و بر شما باد که میانه کار نگاه دارید که هیچ کس درویش نشد که اقتصاد کرد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۴، ص ۳۷۵) .

إِیّاکُم وَالظَّنَّ فَإِنَّ الظَّنَّ أَکذَبُ الحَدِیثِ وَلا تَجَسَّسُوا وَلا تَحَسَّسُوا وَلا تَنافَسُوا وَلا تَحاسَدُوا وَلا تَدابَرُوا وَکُونُوا عِبادَاللّه ِ إِخواناً. قسمت اوّل حدیث تا «اکذب الحدیث» در تفسیر ابوالفتوح رازی، ج ۴، ص ۵۴۳؛ و در ج ۵، ص ۱۲۳ آمده.

ترجمه: بر شما باد که گمان نبرید که گمان دروغ تر حدیثی است و تجسّس مکنید و منافسه مکنید و حسَد نبرید و پشت بر یکدیگر نکنید به معنی خذلان، وای بندگان! همچون برادران باشید.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۵، ص ۱۲۳؛ صحیح بخاری، ج ۳، ص ۱۷۳؛ عینی، ج ۶، ص ۴۸۸؛ عسقلانی، ج ۵، ص ۲۸۲؛ قسطلانی، ج ۵، ص ۱۱)

.

إِیّاکُم وَهاتَینِ الکَعبَتَینِ المَوشُومَتَینِ فَإِنَّهُما مِن مَیسِرِ العَجَمِ.

ترجمه: دور باشید از این دو استخوان نگاشته که آن از قمار عجم است.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۳۶۵)

أَیُّ الصَّدَقَةِ أَفضَلُ؟ قال: أَن تُعطِیَ وَأَنتَ صَحِیحُ شَحِیحُ تَأمُلُ الغِنی وَیُروی تَأمُلُ العَیشَ وَتَخشَی الفَقرَ فَلا تَمهَل حَتّی إِذا بَلَغَتِ الحُلقُومَ وَقُلتَ لِفُلانٍ کَذا وَلِفُلانٍ کَذا.

ترجمه: کدام صدقه فاضل تر است؟ گفت: آنکه بدهی و تو تندرست باشی و بخیلی امید زندگانی داری درویشی ترسی رها نکنی تا جان به گلو رسد. آنگه گویی که این فلان را و آن فلان را.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۲۶۵ ـ ۲۶۶)

أَلإِیمانُ بِالقَدَرِ یُذهِبُ الهَمَّ وَالحُزنَ.

ترجمه: ایمان به قَدَر خدای، غم و اندوه ببرد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۶۷۰؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۱۰۷)

أَلإِیمانُ تَصدِیقٌ بِالقَلبِ وَإِقرارٌ بِاللِّسانِ وَعَمَلٌ بِالأَرکانِ.

[ ترجمه: ایمان تصدیق به قلب است و اقرار به زبان و عمل به اعضا.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۴۴۵؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۱۰۷) و با اندک اختلاف در مجلّد سوم صفحه ۲۱۷؛ تفسیر ابوالفتوح نیز آمده.

أَلإِیمانُ نِصفانِ نِصفٌ صَبرٌ وَنِصفٌ شُکرٌ.

ترجمه: ایمان دو نیمه است: یک نیمه صبر است و یک نیمه شکر.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۱، ص ۱۰۷؛ ج ۴، ص ۲۷۹)

أَیُّما إِمرَأَةٍ ماتَت بِجَمِیعٍ لَم تَطمُث دَخَلَتِ الجَنَّةَ.

.

ترجمه: هر زنی که او با مهر پیش خدای شود، دوشیزگی نابرده به بهشت شود.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۵، ص ۲۱۶)

أَیُّما إِمرَأَةٍ نَکَحَت بِغَیرِ إِذنِ وَلِیّها فَنِکاحُها باطِلٌ.

[ ترجمه: هر زنی که بدون اجازه ولیَّش ازدواج کند آن ازدواج باطل است. ]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۳، ص ۱۷۶ ـ ۱۷۷؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۱۰۲)

أَیُّما داعٍ دَعی إِلی هُدیً فَأُتبِعَ عَلَیهِ وَعُمِلَ بِهِ فَلَهُ مِثل أُجُورِ الَّذِینَ إِتَّبَعُوهُ لا یَنقُصُ ذلِکَ مِن أُجُورِهِم شَیئاً وَأَیُّما داعٍ إِلی ضَلالَةٍ فَأُتبِعَ عَلَیها فَعُمِلَ بِها فَعَلَیهِ مِثلُ أَوزارِ الَّذِینَ إِتَّبَعُوا لا یَنقُضُ ذلِکَ مِن أَوزارِهِم شَیئاً ثُمَّ قَرَأَالحَسَنُ وَلَیَحمِلُنَّ أَثقالَهُم أَثقالاً مَعَ أَثقالِهِم.

ترجمه: هر داعی که دعوت کند با راه راست و او را بر آن متابعت کنند و بر عمل کنند او را مثل مزد آنان باشد که آن عمل کرده باشند، بی آنکه از مزد ایشان چیزی بکاهند و هر داعی که دعوت کند با ضلالت و او را بر آن متابعت کنند و بر آن عمل کنند، مانند آن وزر که بر ایشان بود بر او بود، بی آنکه از وزر ایشان چیزی بکاهند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۴، ص ۲۳۱)

أَیُّما رَجُلٍ ماتَ وَتَرَکَ ذُرِّیَّةً طَیِّبَةً آجَرَهُ اللّه ُ عَلَیهِ مِثلَ عَمَلِهِم لا یَنتَقِصُ مِن أُجُورِهِم شَیئاً.

ترجمه: هر مردی که بمیرد و نسلی صالح رها کند، خدای (جلّ و علا) به هر عملی صالح که ایشان کنند هم چندان ثواب که ایشان را دهد او را بدهد، بی آنکه از ثواب ایشان چیزی بکاهد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۵۵۴)

أَلأَئِمَّةُ مِن بَعدِی إِثنا عَشَرَ أَوَّلُهُم عَلِیٌّ وَرابِعُهُم عَلِیٌّ وَثامِنُهُم عَلِی ¨ٌّ وَعاشِرُهُم عَلِیٌّ وَآخِرُهُم مَهدِیٌّ.

.

ترجمه: امامان از پسِ من دوازده اند اوّلشان علی و او مرتضی است و چهارمشان علی و آن سیّد عباد و اصفیاست و هشتمشان علی و آن علی بن موسی الرضا است و دهمشان علی بن محمد النقی که او زین الاتقیا است و آخرشان مهدی که بازپسین خلفاست.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۲، ص ۵۸۷)

أَیُّهَا النّاسُ أَدُّوا زَکوةَ أَموالِکُمْ.

ترجمه: ای مردمان! زکات مال بدهی.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۱۰۴)

أَیُّهَا النّاسُ عَلَیکُم بِالسَّکِینَةِ فَإِنَّ البِرَّ لَیسَ بِإِیجافِ الخَیلِ وَالإِبِلِ.

ترجمه: بر شما باد که به سکون و آهستگی روید و رانید؛ که برّ و نیکوکاری نه در تاختن اسب و شتر است.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۳۲۹؛ صحیح بخاری، ج ۲، ص ۱۶۲؛ عینی، ج ۴، ص ۶۸۴؛ عسقلانی، ج ۳، ص ۴۱۷؛ قسطلانی، ج ۳، ص ۲۴۴)

بادِرُوا بِالأَعمالِ سِتّاً طُلُوعَ الشَّمسِ مِن مَغرِبَها وَالدّابَةَ وَالدَّجّالَ وَالدُّخانَ وَحَرِیضَةَ أَحَدِکُم یَعنِی مَوتَهُ وَأَمرَ العامَّةِ.

ترجمه: بشتابید به عمل صالح پیش از شش چیز: آنکه آفتاب از مغرب برآید، و خروج دابّة الارض، و خروج دجّال، و دودی که پدید آید بین السماء و الارض، و آنکه مرگ به یکی از شما رسد، و امر العامّة؛ یعنی قیامت.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۲، ص ۳۶۰؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۱۰۸)

بِسمِ اللّه ِ أَرقِیکَ وَاللّه ُ یَشفِیکَ مِن کُلِّ داءٍ هُوَ فِیکَ مِن عَینٍ عایِنٍ وَنَفسِ نافِسٍ وَحَسَدِ حاسِدٍ.

[ ترجمه: بنام خداوند فسون کنم تو را و خداوند شفا دهد تو را از هر بیماری که در تو باشد از چشم زخم زننده و آه آه کشنده و حسد حسد برنده.]

.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۲، ص ۲۴۹)

بَشِّرِ المَشّائِینَ إِلَی المَساجِدِ فِی ظُلَمِ اللَّیلِ بِالنُّورِ التَّامِ یَومَ القِیامَةِ.

ترجمه: مژده ده روندگان به مسجدها را در تاریکی شب به نور تمام روز قیامت.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۳، ص ۳۷۸؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۱۰۸)

بُعِثتُ لِأُتَمِّمَ مَکارِمَ الأَخلاقِ.

[ ترجمه: برانگیخته شدم تا مکارم اخلاق را کامل کنم.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۲، ص ۵۰۳؛ ج ۵، ص ۳۷۴)

أَلبِکرُ تُستَأمَرُ فِی نَفسِها إِنَّما أُمِرَ بِإِستِیذانِها لاِءِستِطابَةِ نَفسِها.

ترجمه: بکر را که پدر به شوهر خواهد دادن، مستحبّ آن است که با او مشورت کند و دستوری با او برد برای دلخوشی او.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۶۷۴)

بِکُلِّ حَرفٍ عَشرَةُ حَسَناتٍ وَلا أَقُولُ الم عَشرُ حَسَناتٍ إِنَّما أَقُولُ أَلِف وَلام وَمِیمَ ثَلاثُونَ حَسَنَةً.

[ ترجمه: (بر قرائت قرآن) به هر حرفی ده حسنه باشد. نگویم الم را ده حسنه است همانا گویم الف و لام و میم را سی حسنه است.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۵، ص ۶۱۴)

بِئسَ القَومُ قَومٌ یَقتُلُونَ الَّذِینَ یَأمُرُونَ بِالقِسطِ مِنَ النّاسِ. بِئسَ القَومُ قَومٌ لا یَأْمُرُونَ بِالمَعرُوفِ وَلا یَنهَونَ عَنِ المُنکَرِ. بِئسَ القَومُ قَومٌ یَمشِی المُؤمِنُونَ بَینَهُم بِالتَّقِیَّةِ.

.

ترجمه: بدقومی باشند قومی که کسی را که امر معروف کند و نهی منکر، بکشند و بدقومی باشند که امر معروف و نهی منکر نکنند و بدقومی باشند که مؤمنان در میان ایشان به تقیّه زندگانی کنند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۵۳۳)

أَلبَیِّعانِ بِالخِیارِ مالَم یَفتَرِقا (یتفرّقا) فَإِن صَدَقا وَبَیَّنَا بُورِکَ لَهُما فِی بَیعِهما وَإِن کَتَما وَکَذَبا مُحِقَ بَرِکَةُ بَیعِهما.

[ ترجمه: متبایعین به خیارند تا با یکدیگر باشند، چون متفرّق شدند خیار نباشد ایشان را پس اگر راست گفتند و صفات مال را بیان کردند آن معامله بر ایشان مبارک گردد. و اگر پنهان کردند و دروغ گفتند از آن برکت برداشته شود. ]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۷۵۴؛ ج ۵، ص ۳۳۲؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۱۱۰)

أَلبَیعُ عَن تَراضٍ وَالخِیارُ بَعدَ الصَّفقَةِ وَلا یَحِلُّ لِمُسلِمٍ أَن یَغُشَّ مُسلِماً.

[ ترجمه: بیع باید که با رضایت طرفین باشد. و اختیار فسخ بعد از انجام بیع است و حلال نباشد که مسلمانی در مال مسلمانی دیگر غشّ و خدعه کند. ]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۷۵۴) جمله اوّل این حدیث در جمله اوّل صفحه ۸۸ جامع الصغیر آمده.

أَلتّائِبُ مِنَ الذَّنبِ کَمَن لا ذَنبَ لَهُ.

[ ترجمه: توبه کننده از گناه چون کسی باشد که او را گناهی نیست. ]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۲، ص ۶۵۰؛ احیاء العلوم، ج ۴، ص ۴؛ حلیة الاولیاء، ج ۴، ص ۲۱۰؛جامع صغیر، ج ۱، ص ۱۳۳؛ کنوز الحقائق، ص ۵۳؛ به نقل احادیث مثنوی)

تَبّاً لِلذَّهَبِ تَبّاً لِلفِضَّةٍ.

[ ترجمه: تباه باد زر؛ تباه باد سیم. ]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ۵ ، ج ۲، ص ۵۸۲؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۱۱۱)

.

تَفَکَّرُوا فِی الخَلقِ وَلا تَتَفَکَّرُوا فِی الخالِقِ فَإِنَّ التَّفَکُّرَ لا یُحِیطُ بِهِ.

[ ترجمه: در آفریدگان تفکّر کنید و در آفریننده تفکّر نکنید همانا فکر بدو احاطه ندارد.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۵، ص ۱۸۶؛ قصص الانبیاء ثعلبی، طبع مصر، ص ۱۰؛ جامع صغیر، ج ۱، ص ۱۳۱) ، به نقل از احادیث مثنوی این حدیث با اختلافی به این شرح نیز آمده:

تَفَکَّرُوا فِی خَلْق اللّه ِ وَلا تَفَکَّرُوا فِی اللّه ِ فَتَهْلِکُوْا.

تَفَکَّرُوْا فِی آلاءِ اللّه ِ وَلا تَفَکَّرُوا فِی اللّه ِ.

ترجمه: تفکّر در خلق کنید، در خدای مکنید که فکرت به او نرسد.

(جامع صغیر، ج ۱، ص ۱۳۱؛ کنوز الحقائق، ص ۵۲)

تَجافَوا عَن ذَنبِ السَّخِیِّ فَإِنَّ اللّه ِ أَخَذَهُ بِیَدِهِ کُلَّمَا أَعثَرَ.

در مجلّد سوم «تجافوا» و در مجلّد اوّل «تجاوزوا» ضبط شده و نیز در مجلّد نخستین «عثر» و در مجلّد سوم «اعثر» آمده.

ترجمه: از گناه سخی در گذری که خدای دستگیر او بود، هر کجا بیفتد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۶۵۱؛ ج ۳، ص ۵۲۱؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۱۱۱)

أَلتَّحَدُّثُ بِالنِّعَمِ شُکرٌ.

ترجمه: حدیث کردن به نعمت شکر است.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۲۷؛ ج ۲، ص ۶۶؛ ج ۵، ص ۵۴۹؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۱۱۶)

تَزَوَّجُوا الأَبکارَ فَإِنَّهُنَّ أَعذَبُ أَفواهاً وَأَفتَحُ أَرحاماً وَأَثبَتُ مَوَدَّةً.

ترجمه: زن بکر به زنی کنید که ایشان را دهن خوش تر بود و رحم نرم تر و دوستی ثابت تر.

.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۴، ص ۳۵؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۱۱۲)

تَزَوَّجُوا أَلزُّرقَ فَإِنَّ فِیهِنَّ یُمنٌ.

ترجمه: زنان را که ازرق چشم باشد، به زنی کنید که در ایشان خجستگی هست.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۴، ص ۳۵)

تَزَوَّجُوا الوَدُودَ الوَلُودَ فَإِنِّی مُکاثِرٌ بِکُمُ الأَنبِیاءَ.

ترجمه: زن دوست داشتی، زاینده را به زنی کنی که من به کثرت شما فخر کنم با پیغمبران.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۴، ص ۳۵)

تَزَوَّجُوا وَلا تُطَلِّقُوا فَإِنَّ الطَّلاقَ یَهتَزُّ مِنهُ العَرشُ.

ترجمه: زن کنید و طلاق مدهید که عرش از طلاق بلرزد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۵، ص ۳۴۲؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۱۱۲)

تُطفِیءُ [الصَّدَقَةُ] الخَطِیئَةَ کَما یُطفِیءُ الماءُ النّارَ وَتَدفَعُ سَبعِینَ باباً مِنَ البَلاءِ.

ترجمه: [صدقه] گناه را بنشاند؛ چنان که آب آتش را بنشاند و هفتاد نوع بلا را بگرداند

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۱، ص ۴۷۵)

تَعَرَّف إِلَی اللّه ِ فِی الرَّخاءِ یَعرِفکَ فِی الشِّدَّةِ وَالجَفاءِ.

ترجمه: با خدا آشنایی کن در خواری [آسودگی] تا تو را بشناسد در سختی.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ۶ ، ج ۱، ص ۲۳۲؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۱۱۲)

تَعَلَّمُوا العِلمَ فَإِنَّ تَعَلُّمَهُ حَسَنَةٌ وَمُدارَسَتَهُ تَسبِیحٌ وَالبَحثَ عَنهُ جِهادٌ وَتَعلِیمَهُ مَن لا یَعلَمُهُ صَدَقَةٌ وَتَذکِیرَه لِأَهلِهِ قُربَةٌ لِأَنَّهُ مُعالِمُ الحَلالِ وَالحَرامِ وَمَنارُ سَبِیلِ الجَنَّةِ وَالنّارِ وَالأَنِیسُ فِی الوَحشَةِ وَالصّاحِبُ فِی الغُربَةِ وَالمُحَدِّثُ فِی الخَلوَة وَالدَّلِیلُ فِی السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالسِّلاحُ عَلَی الأَعداءِ وَالقُربُ عِندَ الغُرَباءِ یَرفَعُ اللّه ُ بِهِ أَقواماً فَیَجعَلُهُم فِی الخَیرِ قادَةً یُقتَدی بِهِم وَیُقتَصُّ آثارُهُم وَیُرمَقُ أَعمالُهُم وَیُقتَدَی بِأَفعالِهِم وَیُنتَهی إِلی آرائِهِم وَیَرغَبُ المَلائِکَةُ فِی حِلَّتِهِم وَبِأَجنِحَتِهِم تَمسَحَهُم وَفِی صَلاتِهِم تَستَغفِرُ لَهُم وَکُلُّ رَطبٍ وَیابِسٍ یَستَغفِرُ لَهُم حَتّی حِیتانُ البَحرِ وَهَوَامُّها وَسِباعُ الأَرضِ وَأَنعامُها وَالسَّماءُ وَنُجُوُها أَلا وَإِنَّ العِلمَ حیاةُ القَلبِ عَلَی العَمی وَنُورُ الأَبصارِ مِنَ الظُّلَمِ وَقُوَّةُ الأَبدانِ مِنَ الضَّعفِ یَبلُغُ بِالعَبدِ مَنازِلَ الأَحرارِ وَمَجالِسَ المُلُوکِ وَالفِکرُ فِیهِ یَعدِلُ بِالصِّیامِ وَمُدارَسَتُهُ بِالقِیامِ وَبِهِ یُعرَفُ الحَلالُ وَالحَرامُ وَبِهِ یُوصَلُ الأَرحامُ، [العلم] أمامُ العَمَلِ وَالعَمَلُ تابِعُهُ یُلهِمُ السُّعَداءَ وَیَحرُمُ الأَشقِیاءَ.

.

ترجمه: علم بیاموزی که آموختن علم حسنه است و درس او تسبیح است و بحث از او جهاد است و آموختن آن را که نداند صدقه است و با یاد دادن اهلش را قربت و تقرّب به خداست؛ برای آنکه علم معالم حلال و حرام است و علامت راههای بهشت و دوزخ است. در وحشت، انیس است و در غربت، رفیق است و در خلوت، محدّث است در سرّا و ضرّا و نیک و بد دلیل است و بر دشمنان سلاح است و به نزدیک غربا تقرّب است. خدای تعالی به او رفیع بکند قومی را و ایشان در خیرات پیش رو کند که با ایشان اقتدا کنند و بر پی ایشان بروند و به اعمال ایشان نگرند و به افعال ایشان اقتدا کنند و با رأی ایشان شوند و فرشتگان در حلقه ایشان رغبت کنند و پرهاء خود را به ایشان مالند و در نماز برای ایشان استغفار کنند و هر تر و خشکی برای ایشان آمرزش خواهد تا ماهیان دریا و هوام آن و سباع زمین و انعام و چهارپای و آسمان با ستارگان. الا! و علم، حیات دل است بر نابینایی و نور چشم است از ظلمت و تاریکی و قوّت تن است از ضعف بندگان را به پایه آزادان رساند و به مجالس ملوک افکند اندیشه در او برابر روزه روز باشد و درس او برابر قیام شب باشد. حلال و حرام به او شناسند و رحم بدو پیوندند. بیش در عمل است و عمل تابع اوست. نیک بختان را الهام دهند و بدبختان را از او محروم کنند.

.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۵۲۹)

تَفَکُّرُ ساعَةٍ خَیرٌ مِن عِبادَةِ سِتِّینَ سَنَةً.

[ ترجمه: ساعتی اندیشیدن به از عبادت هفتاد سال است.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۲۳۳)

تَمَسَّحُوا بِالأَرضِ فَإِنَّها بِکُم بَرَّةٌ.

ترجمه: خویشتن به زمین مالید که زمین مادری مشفق است.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۳، ص ۵۱۰؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۱۱۵)

تَناکَحُوا تَکثُرُوا فَإِنِّی أُباهِی بِکُمُ الأُمَمَ یَومَ القِیامَةِ وَلَو بِالسِّقطِ.

ترجمه: گفت نکاح کنی تا بسیار شوی که من مباهات کنم به شما با امّتان دیگر روز قیامت تا آن کودک که از شکم مادر بیفتاده باشد ناتمام، او را در شمار آرم.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۳۰۰؛ و ج ۴، ص ۳۴؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۱۱۵)

تَراصَّوا بَینَکُم فِی الصُّفُوفِ وَلا یَتَخَلَّلُکُم الشَّیطانُ کَأَنَّها بَناتُ حَذفٍ.

ترجمه: صفها را بسته دارید تا شیطان در میان شما نیاید مانند گوسفندان کوچک.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۵، ص ۳۱۲)

تُوبُوا إِلی رَبِّکُم فَإِنِّی أَتُوبُ إِلَیهِ فِی کُلِّ یَومٍ مَأةَ مَرَّةٍ.

ترجمه: توبه کنی با خدای که من هر روزی صد بار توبه کنم.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁶⁾، ج ۱، ص ۹۵؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۱۱۵)

ثَبَتَ الأَجرُ وَبَقِیَ الوِزرُ.

.

ترجمه: مزد ثابت شد و وزر و وبال بماند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۷۱۶)

ثَلاثٌ مِن أَصلِ الإِیمانِ أَلکَفُّ عَمَّن قالَ لا إِلهَ إِلاَّ اللّه َ لا تُکَفِّرهُ بِذَنبٍ وَلا تُخرِجُهُ مِنَ الإِسلامِ وَالجِهادُ ماضٍ مُنذُ بَعَثَنِی اللّه ُ إِلی أَن یُقاتِلَ آخِرُ أَمَّتِی الدَّجّالَ وَلا یُبطِلُهُ جَورٌ وَلا عَدلٌ وَالإِیمانُ بِالأَقدارِ.

ترجمه: سه چیز از اصل ایمان است: باز اِستادَن از آنکه گوینده لا اله الاّ اللّه باشد، به عمل او را به گناهی که کند کافر نگویی و او را از اسلام به در نیاری، و دوم جهاد از آنگه که خدای تعالی مرا بفرستاد تا به آخر زمان که آخر امّت من با دجّال کارزار کنند روزگار جور یا عدل آن باطل نکند، و ایمان داشتن به قضا و قدر خدای تعالی.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۳۵۵؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۱۱۷)

ثَلاثٌ مَن کُنَّ فِیهِ فَهُوَ مُنافِقٌ وَإِن صَلّی وَصامَ وَزَعَمَ أَنَّهُ مُسلِمٌ إِذا حَدَّثَ کَذَبَ وَإِذا وَعَدَ خَلَفَ وَإِذا أُوتُمِنَ خانَ.

ترجمه: سه خصلت هست که هر که آن سه خصلت در او بود منافق باشد و اگر چه نماز کند و روزه دارد و دعوی کند که مسلمانم: دروغ گفتن عند حدیث، و خلاف کردن وعده، و در امانت خیانت کردن.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۵۳؛ ج۲، ص۶۲۳؛ ج۲، ص۶۱۶؛ جامع الصغیر، ج۱، ص۱۱۹؛ صحیح بخاری، ج۱، ص۹ـ۱۰؛ عینی، ج ۱، ص ۱۷۱ و ۱۹۶؛ صحیح مسلم، ج ۱، ص ۲۸؛ نووی، ج ۱، ص ۳۸۷)

ثَلاثٌ مُهلِکاتٌ وَثَلاثُ مُنجِیاتٌ فَالثَّلاثُ المُهلِکاتُ شُحٌّ مُطاعٌ وَهَوی متَّبَعٌ وَإِعجابُ المَرءِ بِنَفسِهِ وَالثَّلاثُ المُنجِیاتُ خَشیَةُ اللّه ِ فِی السِّرِّ وَالعَلانِیَةِ وَالعَدلُ فِی الرِّضا وَالغَضَبِ وَالقَصدُ فِی الغِناءِ وَالفَقرِ.

ترجمه: سه چیز هلاک کننده و سه چیز رهاننده و امّا آن سه هلاک کننده: بخیلی است فرمان برده، و هواء از پی او رفته، و عُجْب مرد به خویشتن؛ و سه رهاننده: ترس خدای است در نهان و آشکار او، و داد کردن است در خشم و خوشنودی، و میانه کارها نگاه داشتن در توانگری و درویشی.

.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۵، ص ۴۲؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۱۱۹) این حدیث به صورت ذیل هم آمده:

ثَلاثُ مُهْلِکاتٌ شُحٌّ مُطاعٌ وَهَوی مُتَّبَعٌ وَإِعْجابُ المَرْءِ بِنَفْسِه وَثَلاثُ مُنْجِیاتٌ خَشْیَةُ اللّه ِ فِی السِّرِّ وَالعَلانِیَةِ وَالقَصْدُ فِی الفَقْرِ وَالْغِنی وَالْعَدْلُ فِی الْغَضَبِ وَالرِّضا. «حلیة الاولیاء، ج ۲، ص ۳۴۳؛ جامع صغیر، ج ۱، ص ۱۳۷» و با حذف ذیل روایت، حلیة الاولیاء، ج ۳، ص ۲۱۹؛ خصال صدوق، چاپ تهران، ج ۱، ص ۷۷ ـ ۷۶.

أَلجارُ أَحَقُّ بِصَقَبِهِ.

[ ترجمه: همسایه سزاوارتر است به همسایه اش. ]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۲، ص ۶۵۴؛ صحیح بخاری، ج ۳، ص ۴۳؛ ج ۵، ص ۶۲۴؛ عسقلانی، ج ۴، ص ۳۶۱؛ قسطلانی، ج ۴، ص ۱۴۹)

جَرحُ العَجماءِ جَبّارٌ.

[ ترجمه: زخم نادانسته هدر است. ]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۲، ص ۱۲۷)

جَرَی القَلَمُ بِما هُوَ کائِنٌ.

[ ترجمه: قلم بر آنچه خواهد شد جریان یافت. ]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۲، ص ۱۲۷)

جَعَلَ اللّه ُ أَرواحَهُم فِی أَجوافِ طَیرٍ خُضرٍ تَرِدُ أَنهارَ الجَنَّة وَتَأکُلُ مِن ثَمارِها وَتَسرَحُ مِنَ الجَنَّةِ حَیثُ شائَت وَتَأوِی إِلی قَنادِیلَ مِن ذَهَبٍ تَحتَ العَرشِ.

.

ترجمه: خدای تعالی ارواح ایشان را در شکم های مرغانی سبز نهاد که از جوی های بهشت آب می خورند و از درختان بهشت میوه می خورند و در بهشت چنان که خواهند می گردند و مأوا و منزل ایشان قندیل ها است از زر و در زیر عرش ربّ العزّة آویخته.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۶۸۲)

جَعَلتُ شَفاعَتِی لِأَهلِ الکَبائِرِ مِن أُمَّتِی أَتَرانِی لا أَکُونُ مِنهُم.

ترجمه: من شفاعت خود را برای اهل کبایر امّت نهادم؛ گمان بری که من از ایشان نه ام؟

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۳۱۲)

جُعِلَت لِی الأَرضُ مَسجِداً وَتُرابُها طَهُوراً.

ترجمه: زمین را برای من مسجد کردند و خاکش مرا طهور ساختند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۵، ص ۴۱۳)

این حدیث در جامع الصغیر و صحیح مسلم به این صورت ضبط شده: عَنْ أَبِی هُرَیْرَةِ أَنَّ رَسُول اللّه ِ صَلّی اللّه ُ عَلَیه وَسَلَّمْ قالَ فُضِّلْتُ عَلَی الأَنْبِیاءِ بِسِتٍّ أُعْطِیْتُ جَوامِعَ الْکِلَمِ وَنُصِرْتُ بِالرُّعْبِ وَأُحِلَّتْ لِیَ الغَنائِمُ وَجُعِلَتْ لِیَ الأَرْضُ طَهُوراً وَمَسْجِداً وَأُرْسِلَتُ إِلَی الخَلْقِ کافَّةً وَخُتِمَ بِیَ النَّبِیُّوْنَ. «جامع الصغیر، ج ۲، ص ۷۵؛ مسلم، ج ۲، ص ۶۴ ـ ۶۳» و در کنوز الحقائق و صحیح بخاری به این صورت آمده: جُعِلَتْ لِیَ الأَرْضُ مَسْجِداً وَطَهُوْراً. «صحیح بخاری، ج ۱، ص ۴۶؛ کنوز الحقائق، ص ۵۵»

جَفَّ القَلَمُ بِما أَنتَ لاقٍ.

[ ترجمه: قلم بر آنچه نرم شدی و رضایت دادی خشکید (آن را بر تو نوشتند).]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۵، ص ۱۸۵؛ صحیح بخاری، ج ۷، ص ۱۹۶؛ عینی، ج ۱۱،

.

ص ۵؛ قسطلانی، ج ۹، ص ۴۱۵) این حدیث به صورت دیگر نیز دیده شد: جَفَّ القَلَمُ بِما هُوَ کائِنٌ. (مسند احمد، ج ۱، ص ۳۰۷؛ ج ۲، ص ۱۹۷؛ کنوز الحقائق، ص ۵۵)

أَلجَماعَةُ رَحمَةٌ وَالفُرقَةُ عَذابٌ.

[ ترجمه: جمع و با هم بودن رحمت است و جدایی و اختلاف عذاب.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۲، ص ۵۳۷؛ جامع الصغیر، ج۱، ص ۱۲۵) در کنوز الحقائق به این صورت ضبط شد: فِی الجَماعَةِ رَحْمَةٌ وَفِی الفُرْقَةِ عَذابٌ. (کنوز الحقائق، ص ۸۸)

أَلجُمعَةُ حَجُّ المَساکِینِ.

ترجمه: نماز آدینه حجّ درویشان است.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۵، ص ۳۲۳؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۱۲۵)

أَلجَنَّةُ تَحتَ أَقدامِ الأُمَّهاتِ.

ترجمه: بهشت در زیر پای مادران است.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۱۵۲؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۱۴۴؛ کنوز الحقائق، ص ۵۶)

أَلجَنَّةُ تَحتَ ظِلالِ السُّیُوفِ.

ترجمه: بهشت در زیر سایه شمشیرها است.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۶۸۶؛ صحیح بخاری، ص ۱۹۱؛ قسطلانی، ج ۵، ص ۶۳)

أَلجَنَّةُ دارُ الأَسخِیاءِ.

ترجمه: بهشت سرای سخاوتیان است.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۱، ص ۶۵۱)

حُبُّ الدُّنیا رَأسُ کُلِّ خَطِیئَةٍ.

[ ترجمه: حبّ دنیا آغاز و سر هر خطا و بزهی است.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁶⁾، ج ۱، ص ۱۵۷؛ جامع الصغیر، ج ۱ ص ۱۲۶)

.

أَلحُبُّ فِی اللّه ِ وَالبُغضُ فِی اللّه ِ.

ترجمه: دوستی و دشمنی برای خدا باید کرد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۴، ص ۷۶؛ ج ۵، ص ۲۰)

حُبُّ الوَطَنِ مِنَ الإِیمانِ.

[ ترجمه: حبّ وطن از ایمان است.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۵، ص ۷۴؛ سفینة البحار، ج ۲، ص ۶۶۸)

حُبُّ الوَطَنِ مِن طِیبِ المَولِدِ.

[ ترجمه: وطن دوستی نشانه حلال زادگی است.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۵، ص ۷۴)

حِجابُهُ النّارُ لَو کَشَفَها لَأَحرَقَت سَبَحاتُ وَجهِهِ کُلَّ شَیءٍ أَدرَکَهُ بَصَرُهُ.

[ ترجمه: حجابش آتش است که اگر بگشاید آن را هر آینه می سوزاند زبانه های رویش هر آنچه را چشم بیند.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۴، ص ۱۴۷)

أَلحُجّاجُ وَالعُمّارُ وَفدُ اللّه ِ إِن دَعَوهُ أَجابَهُم وَإِنِ استَغفَرُوا غَفَرَ لَهُم.

ترجمه: حاجیان و معتمران، وفد وزایران خدایند. اگر خدا را خوانند، اجابت کند ایشان را و اگر آمرزش خواهند، بیامرزد ایشان را.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ۵ ، ج ۱، ص ۶۱۱؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۱۲۷) برای عبارت دوم، که ترجمه فارسی آن در متن تفسیر آمده، دنباله حدیث ذکر نگردید، به این شرح: فَقَدِ انْهَدَمَ مَرَّتَیْنِ وَفِی الثّالِثَةِ یَرْفَعُ مِنْ بَیْنِ أَظْهُرِکُمْ.

حُجُّوا قَبلَ أَن لا تَحُجُّوا.

ترجمه: حج کنید پیش از آنکه خواهی که کنید و نتوانید؛ که این خانه دو بار ویران کردند و به بار سوم از میان شما بردارند.

.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۶۱۱؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۱۲۷) .

حَسبُکَ مِن نِساءِ العالَمِینَ أَربَعٌ.

ترجمه: بس است تو را از زنان جهان چهار زن [مریم دختر عمران و آسیه دختر مزاحم و خدیجه دختر خویلد و فاطمه دختر محمّد صلی الله علیه و آله].

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۵، ص ۳۶۰)

أَلحَسَنَةُ عَشَرَةٌ أَو أَزیَدُ وَالسَّیِّئَةُ واحِدَةٌ أَو أَغفِرُ فَالوَیلُ لِمَن غَلَبَت آحادُهُ أَعشارَهُ وَمَن لَقِینِی بِقَرابِ الأَرضِ خَطِیئَةً ثُمَّ لا یُشرِکُ بِی شَیئاً جَعَلتُ لَهُ مِثلَها مَغفِرَةً.

ترجمه: گفت خدای تعالی یک حسنه را ده بدهم یا بیشتر و یک سیّئه را یک جزا بدهم یا بیامرزم. پس وای بر آنکه آحاد او اعشارش را غلبه کند؛ یعنی سیّئات او حسناتش را غالب شود و هر کس که زمین پر از گناه به من آرد و در آن میانه شرک نبود، مانند آن مغفرت و آمرزش به او دهم.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۲، ص ۳۶۳)

أَلحَسَنُ والحُسَینُ شَنفَتا العَرشِ وَلَیسا بِمُعَلَّقَینِ.

ترجمه: حسن و حسین گوشوارهای عرش اند؛ اگر چه از او آویخته نیستند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۴، ص ۵۱۱؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۱۳۱)

حُفَّتِ الجَنَّةُ بِالمَکارِهِ وَحُفَّتِ النّارُ بِالشَّهَواتِ وَاللَّذّاتِ.

[ ترجمه: بهشت در جامه ای از مکاره و سختیها پیچیده شده و جهنم در شهوات و لذّات.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، «جامع الصغیر، ج ۱، ص ۱۲۸»)

أَلحَقُّ مَعَ عَلِیٍّ وَعَلِیُّ مَعَ الحَقِّ یَدُورُ مَعَهُ حَیثُ مادارَ.

.

ترجمه: حق با علی است و علی با حق؛ حق آنجا گردد که علی باشد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۶۱۶)

ترجمه: یکی معنی آن است که مؤمن هر کجا حکمت بیند درآویزد بخواهد و بنویسد و یاد گیرد و تعویذ کند؛ پنداری گمشده او است، و معنی دیگر آنکه کلمه حکمت، اگر چه از سفیهی شنوی، از حکیمی گم شده باشد از اهل افتاده باشد که نااهل گرفته باشد

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۴۷۳)

أَلحَمدُ ثَناءٌ عَلَیهِ بِأَسمائِهِ وَصِفاتِهِ الحُسنی.

[ ترجمه: حمد سپاس خداوند است با نامها و اوصاف نیکویش.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۲۵)

أَلحَمدُ رَأسُ الشُّکرِ ما شَکَرَ اللّه َ عَبدٌ إِلاّ یَحمَدُهُ.

ترجمه: حمد سَرِ شکر است، شکر نکرده باشد خدای را بنده ای که حمد خدای نکند

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۲۵)

أَلحَمدُ للّه ِِ الَّذِی أَحسَنَ خَلقِی وَخُلقِی وَزانَ مِنِّی ما شانَ مِن غَیرِی.

[ ترجمه: سپاس خداوندی را که نیکو ساخت صورت و سیرت مرا و زیبا کرد از من آنچه را زشت نمود از جز من.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۱، ص ۲۶)

أَلحَمدُ للّه ِِ الَّذِی بِنِعمَتِهِ تَتِمُّ الصّالِحاتُ.

[ ترجمه: سپاس خداوندی را که به نعمت او اعمال صالح تمام گردد.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁶⁾، ج ۱، ص ۲۶)

.

أَلحَمدُ للّه ِِ عَلی کُلِّ حالٍ.

[ ترجمه: سپاس خداوند راست بر هر حال.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۲۶)

أَلحَمدُ للّه ِِ [الّذی] جَعَلَ فِی أُمَّتِی مَن أَمَرَنِی بِأَنْ أَبدَأَهُم بِالسَّلام.

ترجمه: الحمد للّه که در امّت من خدا جماعتی را کرد که مرا فرمود که بر ایشان ابتدا به سلام کنم.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۲، ص ۲۸۱)

أَلحَمدُ للّه ِِ الَّذِی جَعَلَ کَمالَ الدِّینِ وَتَمامَ النِّعمَةِ وَرِضا بِرِسالَتِی وَبِوَلایَةِ عَلِیٍّ مِن بَعدِی.

[ ترجمه: سپاس خداوند را که قرار داد کمال دین و تمام نعمت را خوشنودی به رسالت من و به ولایت علی بعد از من.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۲، ص ۹۸)

أَلحَمدُ للّه ِِ الَّذِی جَعَلَهُ عَذباً فُراتاً بِرَحمَتِهِ وَلَم یَجعَلهُ مِلحاً أُجاجاً بِذُنُوبِنا.

ترجمه: سپاس آن خدای را که این آب را خوش کرد به رحمت خود، و شور و تلخ نکرد به گناه ما.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۲۶)

أَلحَمدُ للّه ِِ الَّذِی عافانِی مِمَّا ابتَلاهُ وَفَضَّلَنِی عَلی کَثِیرٍ مِمَّن خَلَقَ تَفضِیلاً.

[ ترجمه: حمد خدای را که عافیت داد مرا از آنچه مبتلا گردانید او را و فضیلت داد مرا بر بسیاری از آفریدگانش.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۱، ص ۲۶)

حَمَلَةُ القُرآنِ هُمُ المَحفُوفُونَ بِرَحمَةِ اللّه ِ المُلبَسُونَ نُورَ اللّه ِ المُعَلَّمُونَ کَلامَ اللّه ِ مَن عاداهُم فَقَد عادَی اللّه َ وَمَن والاهُم فَقَد والَی اللّه َ یَقُولُ عَزَّوَجَلَّ یا حَمَلَةَ القُرآنِ تَحَبَّبُوا إِلَی اللّه ِ بَتَوقِیرِ کِتابِهِ یَزِدکُم حُبَّاً وَیُحبِبکُم إِلی خَلقِهِ یَدفَعُ عَن مُستَمِعِ القُرآنِ شَرَّ الدُّنیا وَیَدفَعُ عَن تالِی القُرآنِ بَلوَی الآخِرَةِ وَلَمُستَمِعُ آیَةٍ مِن کِتابِ اللّه ِ خَیرٌ مِن ثَبِیرٍ ذَهَباً وَلَتالی آیَةٍ مِن کِتابِ اللّه ِ خَیرٌ مِمّا تَحتَ العَرشِ إِلی تُخُومِ الأَرضِ السُّفلی.

.

ترجمه: حاملان قرآن را گرد بر گرد ایشان رحمت خدای گرفته، لباس ایشان نور خدای بود، آموختگان کلام خدای باشند، دشمن ایشان دشمن خدای بود و دوست ایشان دوست خدای بود. خدای تعالی ایشان را گوید: ای حاملان قرآن! دوستی کنید با من به حرمت داشت شما کتاب مرا تا من در دوستی شما بیفزایم و شما را دوست داشته گردانم به خلقان خود. آن گه گفت از شنونده قرآن شرّ دنیا بگردانند و از خواننده قرآن بلای آخرت بگردانند و شنونده آیتی را از قرآن به قیامت بیشتر از کوه ثبیر و بهتر زر بدهند و خواننده آیتی را از قرآن ثواب بیشتر بود که از زیر عرش تا به زیر هتم زمین.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۸) در مستدرک [حاکم] این حدیث تا آخر «فَقَدْ والَی اللّه » ضبط شد. «مستدرک حاکم، ج ۱، ص ۲۹۰ و ۲۹۲»

أَلحُمّی مِن قَیحِ جَهَنَّمَ وَالحُمّی حَظُّ کُلِّ مُؤمِنٍ مِنَ النّارِ.

[ ترجمه: تب از چرک جهنّم است و تب سهم هر مؤمن است از آتش.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۳، ص ۴۸۶؛ صحیح مسلم، ج ۲، ص ۱۸۵، نووی، ج ۹، ص ۷۸ ـ ۷۹) و در جامع الصغیر به این صورت آمده: أَلْحُمّی حُظُّ کُلِّ مُؤْمِنٍ مِنَ النّارِ. «جامع الصغیر، ج ۱، ص ۱۳۱»

خُذ مِن کُلِّ حالِمٍ دِیناراً.

ترجمه: از هر کس که به حُلُم رسیده باشد، دیناری بستان.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۷۲۲)

خُذُوا العِلمَ قَبلَ أَن یَذهَبَ.

ترجمه: علم بیاموزید، پیش از آنکه بشود.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۳، ص ۲۰۲)

.

خُذُوا عَنِّی قَد جَعَلَ اللّه َ لَهُنَّ سَبِیلاً، أَلبِکرُ بِالبِکرِ جَلدُ مائَةٍ وَتَغرِیبُ عامٍ وَالثَّیِّبُ بِالثَّیِّبِ جَلدُ مِأئَةٍ وَالرَّجمُ.

ترجمه: بگیرید از من خدای برای زنان رهی نهاد هر بکر که با بکر زنا کند صد تازیانه باید زد و یک سال از شهر خود باید راندن (و مراد به بکر نامحصن است) و هر ثیّب که با ثیّب زنا کند ایشان را حد باید زدن، آنگه رجم کردن.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۴، ص ۵)

خَشیَةُ اللّه ِ رَأسُ کُلِّ حِکمَةٍ.

[ ترجمه: ترس از خدا سرچشمه هر حکمت است.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۴۷۳؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۳)

خَصلَتانِ لا تُکُونانِ فِی مُنافِقٍ حُسنُ سَمتٍ وَفِقهٌ فِی الدِّینِ.

ترجمه: دو خصلت است که در هیچ منافق نباشد: نیکو طریقی و فقه در دین.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۵۵)

أَلخَمرُ جِماعُ الإِثمِ وَالخَمرُ أُمُّ الخَبائِثِ.

[ ترجمه: شراب جمع کننده گناه و مادر همه پلیدیها است.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۲، ص ۲۱۹)

در جامع الصغیر به این صورت آمده: أَلْخَمْرُ أُمُّ الْخَبائِثِ. (جامع الصغیر، ج ۲، ص ۱۰)

خِیارُ الرِّجالِ مِن أُمَّتِی خِیارُهُم لِنِسائِهِم وَخَیرُ النِّساءِ مِن أُمَّتِی خَیرُهُنَّ لِأَزواجِهِنَّ.

ترجمه: بهترین مردان از امّت من، بهترین باشند زنانشان را و بهتر زنان، بهترین باشند شوهرانشان را.

.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۳۸۷)

خَیراتُ حِسانٌ خُلِقنا لِأَزواجٍ کِرامٍ. نَحنُ الخالِداتُ فَلا نَمُوتُ أَبَداً وَنَحنُ النّاعِماتُ فَلاَنَبؤَسُ أَبَداً وَنَحنُ الرَّاضِیاتُ نَسخَطُ أَبَداً. أَنتَ لِی وَأَنا لَکَ لَم تَرَ عَینایَ مِثلَکَ.

ترجمه: ما زنان با خیر و جمالیم، ما را برای شوهرانی کریم آفریده اند. ما پایندگانیم که نمیریم هرگز و ما به نعمت پروردگانیم که به سختی نرسیم هرگز و ما خوشنودانیم که خشمگین نشویم هرگز. چون جفت خود را بینند، گویند: تو مرایی و من تو را و چشمهای من چون تویی ندیده.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۷۱)

خَیرُ بُیُوتِکُم بَیتٌ فِیهِ یَتِیمٌ یُحسَنُ إِلَیهِ وَشَرُّ بُیُوتِکُم بَیتٌ فِیهِ یُساءُ إِلَیهِ. أَنَا وَکافِلُ الیَتِیمِ کَهاتَینِ فِی الجَنَّةِ وَأَشارَ بِأَصبَعَیهِ.

ترجمه: بهترین خانه های شما خانه ای بود که در او یتیمی بود که در آنجا به او احسان کنند و بدترین خانه های شما خانه ای است که در او یتیمی باشد که به او اِسائَت و بدی کنند. و تکفّل کننده یتیم در بهشت همچنین باشیم، و بدو انگشت اشاره کرد به سبّابه و وسطی.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۲۶۶؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۸؛ مستدرک، ج ۱، ص ۱۴۸)

خَیرُ صُفُوفِ الرِّجالِ أَوَّلُها وَشَرُّها آخِرُها وَخَیرُ صُفُوفِ النِّساءِ آخِرُها وَشَرُّها أَوَّلُها.

[ ترجمه: بهترین صفهای مردان آغاز آن است و بدترین آن پایانش و بهترین صفهای زنان پایان آن و بدترین آن آغاز آن است.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۳، ص ۲۳۸؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۸)

.

خَیرُ المالِ سِکَّةٌ مَأبُورَةٌ وَفَرسٌ مأمورَةٌ. ⁽¹⁾

ترجمه: بهترین مال رسته نخل بود پیراسته بر برافکنده و اسبی که بسیار زاید.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۳، ص ۲۱۷؛ ج ۳، ص ۳۴۵؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۹، به صورت دیگر آمده)

خَیرُ النّاسِ رَجُلٌ مُمسِکٌ بِعِنانِ فَرَسِهِ فِی سَبِیلِ اللّه ِ کُلَّما سَمِعَ هَیعَةً طارَ إِلَیها.

ترجمه: بهترین مردمان مردی باشد عنان اسب به دست گرفته در سبیل خدای (عزّوجلّ). هر گه که آوازی بشنود، آنجا شتابد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۲۷۱)

خَیرُ النّاسِ قَرنِی ثُمَّ الَّذِینَ یَلُونَهُم.

ترجمه: بهترین مردمان، مردمان عهد من اند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۶۲۸؛ صحیح مسلم، ج ۲، ص ۲۷۱؛ نووی، ج ۹، ص ۵۲۴)

خَیرُ النِّکاحِ أَیسَرُهُ مَهراً.

[ ترجمه: بهترین نکاح کم مهرترین آن است.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۱، ص ۷۴۱؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۸)

أَلخَیلُ مَعقُودٌ بِنَواصِیهَا الخَیرُ إِلی یَومِ القِیامَةِ.

ترجمه: خیر در پیشانی اسبان بسته است تا به روز قیامت.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁶⁾، ج ۱، ص ۵۲۲؛ صحیح بخاری، ج ۴، ص ۱۷۴؛ عینی، ج ۷، ص ۵۸۲؛ ج ۶، ص ۴۶۶؛ قسطلانی، ج ۶، ص ۹۲)

.

دَفنُ البَناتِ مِنَ المُکرَماتِ.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾ج ۱، ص ۱۱۵؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۱۳)

أَلدُّنیا سِجنُ المُؤمِنِ.

[ ترجمه: دنیا زندان مؤمن است.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۲، ص ۲۶۹؛ صحیح مسلم، ج ۲، ص ۲۳۸؛ نووی، ج ۱۰، ص ۵۰۰) در جامع الصغیر، ج ۲، ص ۱۶؛ کنوز الحقائق، ص ۶۴ به این صورت آمده: [الف] أَلدُّنْیا سِجْنُ المُؤْمِنِ وَجَنَّةُ الْکافِرِ. [ب] أَلدُّنْیا لا تَصْفُوْ لِمُؤْمِنٍ کَیْفَ وَهِیَ سِجْنُهُ وَبَلاؤُهُ.

أَلدُّعاءُ هُوَ العِبادَةُ.

ترجمه: دعا عبادت است.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۳، ص ۲۲۵؛ ج۴، ص ۵۲۹؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۱۴)

أَلدِّینُ النَّصِیحَةُ لِعِظَمِ مَوقِعِها مِنَ الدِّینِ.

[ ترجمه: دین نصیحت و دلسوزی است.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۲۲۲؛ صحیح مسلم، ج ۱، ص ۳۱؛ نووی، ج ۱، ص ۴۲۹)

و در ج ۵، ص ۳۰۲ فقط جمله اوّل این حدیث آمده: أَلدِّیْنُ النَّصِیْحَةُ للّه ِِ وَلِرَسُوْلِه وَلِکِتابِه وَلِأَئِمَّةِ المُسْلِمِیْنَ وَعامَّتِهِم. (صحیح بخاری، ج ۱، ص ۱۳؛ صحیح مسلم، ج ۱، ص ۵۳)

.

ذِکرُ اللّه ِ إِیّاکُم أَکبَرُ مِن ذِکرِکُم إِیّاهُ.

[ ترجمه: یاد خداوند شما را بزرگتر است از یاد شما او را.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۴، ص ۲۳۹)

رَأَیتُ لَیلَةَ أَسری مَلَکاً لَهُ أَلفُ أَلفُ رَأسٍ عَلی کُلِّ رَأسٍ أَلفُ أَلفُ وَجهٍ عَلی کُلِّ أَلفُ أَلفُ فَمٍ فِی کُلِّ فَمٍ أَلفُ أَلفُ لِسانٍ یُسَبِّحُ اللّه َ تَعالی بِکُلِّ لِسانٍ بِأَلفِ أَلفِ لُغَةٍ.

ترجمه: شب معراج فرشته را دیدم که او را هزار هزار سر بود و بر هر سری هزار هزار روی بود و بر هر رویی هزار هزار دهن بود و در هر دهنی هزار هزار زبان بود، تسبیح می کرد خدا را به هر زبان به هزار هزار لغت.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۳، ص ۳۱۶)

رَأَیتُ مَکتُوباً عَلی بابِ الجَنَّةِ أَلصَّدَقَةُ بِعَشرٍ وَالقَرضُ بِثَمانِیَةَ عَشَرَ.

ترجمه: بر دَرِ بهشت دیدم، نوشته: صدقه یکی بده است و قرض یکی به هژده.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۴۱۷؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۱۸)

رَجَعنا مِنَ الجِهادِ الأَصغَرِ إِلَی الجِهادِ الأَکبَرِ.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۳، ص ۶۱۴؛ ج ۵، ص ۱۵۲) شیخ [ابوالفتوح] ترجمه مستقیم این حدیث، بلافاصله پس از ضبط آن چنین نوشته: آنگه که از غزا باز آمده بود، گفت: جهاد با کافران جهاد کهتر است و با نفس خود جهاد مهتر است.

أَلرِّزقُ أَشَدُّ طَلَباً لِلعَبدِ مِن أَجَلِهِ.

ترجمه: روزی بنده را بِه طلب کند از اجلش.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۵، ص ۱۵۱؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۲۵)

.

این حدیث به صورت های ذیل نیز روایت شده: [الف] أَلرِّزْقُ یَطْلُبُ العَبْدَ کَما یَطْلُبُهُ. [ب] أَلرِّزْقُ یَطْلُبُ العَبْدَ کَما یَطْلُبُهُ أَجَلُهُ. «نثر الدر (از ابو سعد آبی) ؛ کنوز الحقائق، ص ۶۸»

أَلرزقُ رِزقانِ رِزقٌ تَطلُبُهُ وَرِزقٌ یَطلُبُکَ.

ترجمه: روزی دو است: یکی تو او را طلب می کنی و یکی او تو را طلب می کند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۵، ص ۱۵۱)

رِضاءُ اللّه ِ مَعَ رِضاءِ الوالِدَینِ وَسَخَطُ اللّه ِ مَعَ سَخَطِ الوالِدَینِ.

ترجمه: رضای خدا با رضای مادر و پدر است و خشم خدا با خشم مادر و پدر است.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۳، ص ۳۴۸؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۲۰)

رُفِعَ عَن أُمَّتِی أَلخَطَأُ وَالنِّسیانُ وَمَا استَکرَهُوا عَلَیهِ.

ترجمه: از امّت من برداشتند خطا و نسیان و آنچه ایشان را بر آن اکراه کنند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۳۸۰ و ۵۰۲؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۲۰)

رَکعَتانِ یَرکَعُهُمَا العَبدُ فِی جَوفِ اللَّیلِ الآخَرِ خَیرٌ لَهُ مِنَ الدُّنیا وَما فِیها لَولا أَن أَشقَّ عَلی أُمَّتِی لاَفتَرَضتُها عَلَیهِم.

ترجمه: دو رکعت نماز که بنده بکند در میانه شب در نصف آخر بهتر است او را از دنیا و هر چه در دنیا است، و اگر نه آنستی که مشقّت بر امّت نمی نهم کردمی فریضه بر ایشان.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۶۳۲)

أَلرُّؤیا لِلأَوَّلِ عابِرٌ.

ترجمه: خواب اوّل تعبیر کننده راست.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۳، ص ۱۳۳)

أَلرُّؤیا عَلی رِجلِ طائِرٍ مالَم یُعَبَّر فَإِذا عُبِّرَتْ وَقَعَت وَإِنَّ الرُّؤیا جُزءٌ مِن سِتَّة وَأَربَعِینَ جُزءاً مِنَ النُّبُوَّةِ فَلا تَقُصَّها إِلاّ عَلی ذِی رَأیٍ.

.

ترجمه: خواب بر پای مرغ پرنده ای باشد تا تعبیر نکرده باشند. چون تعبیر بکنند، بیفتد و خواب جزوی است از چهل و شش جزو از پیغمبری؛ خوابی که بینی جز با خداوند رای مگوی.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۳، ص ۱۳۳)

أَلزَّکوةُ قَنطَرَةُ الإِسلامِ.

ترجمه: زکات پل اسلام است.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۱۰۴)

زَمِّلُوهُم بِدِمائِهِم وَکُلُومِهِم فَإِنَّهُم یُحشَرُونَ یَومَ القِیامَةِ بِدِمائِهِم، اللَّونُ لَونُ الدَّمِ وَالرِّیحُ رِیحُ المِسکِ.

ترجمه: اینان را همچنان دفن کنید خون آلود با جراحت که فردای قیامت هم چنین برخیزند خون آلود و رنگ رنگِ خون باشد و بوی بویِ مشک.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۶۸۵) در مجلد دوم، ص ۲۷ جامع الصغیر به این صورت ضبط شده: زَمِّلُوْهُمْ بِدِمائِهِمْ فَإِنَّهُ لَیْسَ مِنْ کَلْمٍ یُکْلَمُ فِی اللّه ِ إِلاّ وَهُوَ یَأْتِیْ یَوْمَ القِیامَةِ یَدْمِیْ، لَوْنُهُ لَوْنُ الدَّمِ وَرِیْحُهُ رِیْحُ المِسْکِ.

ساعَةٌ مِن عالِمٍ یَتَّکِیءُ عَلی فِراشِهِ یَنظُرُ فِی عِلمِهِ خَیرٌ مِن عِبادَةِ العابِدِ سَبعِینَ عاماً.

ترجمه: یک ساعتِ عالِمی که بر بستر خود تکیه کند و در علم خود می نگرد، بهتر است از عبادت عابدی که هفتاد سال خدای را پرستد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۵۲۹)

سَأَقضی بَینَکُم بِکِتابِ اللّه ِ.

.

[ ترجمه: به زودی در میان شما داوری کنم به کتاب خدا.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۵؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۲۵)

أَلسّامِعُ لِلغِیبَةِ أَحَدُ المُغتابِینَ.

ترجمه: شنونده غیبت یکی باشد از غیبت کنان.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۵، ص ۱۲۵)

سِبابُ المُسلِمِ فِسقٌ وَقِتالُهُ کُفرٌ.

[ ترجمه:نارواگوئی به مسلمان فسق است و جنگ با او کفر است.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۳۲۲؛ صحیح بخاری، ج ۷، ص ۷۹؛ عینی، ج ۱۰، ص ۳۶۴؛ عسقلانی، ج ۱۰، ص ۳۸۷؛ قسطلانی، ۹)

سُبحانَ اللّه ِ نِصفُ المِیزانِ وَالحَمدُ للّه ِِ کُلُّ المِیزانِ.

ترجمه: سبحان اللّه نیمه ترازو باشد و الحمد للّه همه ترازو باشد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۲۶)

سَبَقَ دِرهَمٌ مِأْئَةَ أَلفِ دِرهَمٍ.

ترجمه: یک درم بود که سابق بود صد هزار درم را.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۱، ص ۴۸۰؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۲۶)

سَتُقاتِلُ النّاکِثِینَ وَالقاسِطِینَ وَالمارِقِینَ.

ترجمه: تو، به این سه گروه پس از من قتال کنی.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁶⁾، ج ۱، ص ۷۴)

أَلسَّخِیُّ قَرِیبٌ مِنَ اللّه ِ قَرِیبٌ مِنَ الجَنَّةِ قَرِیبٌ مِنَ النّاسِ بَعِیدٌ مِنَ النّارِ وَالبَخِیلُ بَعِیدٌ مِنَ اللّه ِ بَعِیدٌ مِنَ الجَنَّةِ بَعِیدٌ مِنَ النّاسِ قَرِیبٌ مِنَ النّارِ وَلَجاهِلٌ سَخِی ¨ٌّ أَحَبُّ إِلَی اللّه ِ مِن عالَمٍ بَخِیلٍ.

.

ترجمه: سخی نزدیک است به خدا و به بهشت و به مردمان، و دور است از دوزخ، و بخیل دور است از خدای و بهشت و مردمان و نزدیک است به دوزخ و خدای تعالی سخی جاهل را دوست تر دارد از آنکه عالم بخیل را.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۶۵۱)

أَلسَّعادَةُ کُلُّ السَّعادَةِ طُولُ العُمرِ فِی طاعَةِ اللّه ِ.

ترجمه: نیک بختی و همه نیک بختی، درازی عمر بود در طاعت خدای.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۴۹۶؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۳۲)

أَلسَّعِیدُ مَنِ اتَعَظَ بِغَیرِهِ.

[ ترجمه: سعادتمند کسی است که از دیگران پند پذیرد.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۱۳۷) این حدیث به صورت دیگر نیز آمده: أَلشَّقِیُّ مَنْ شَقِیَ فِیْ بَطْنِ أُمِّه وَالسَّعِیْدُ مَنْ وُعِظَ بِغَیْرِه. «مسلم، ج ۸، ص ۴۵؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۶۳»

السَّلامُ إِسمٌ مِن أَسماءِ اللّه ِ تَعالی فَأَفشُوهُ بَینَکُم فَإِنَّ الرَّجُلَ المُسلِمَ إِذا مَرَّ بِالقَومِ فَسَلَّمَ عَلَیهِم فَرَدُّوا عَلَیهِ کانَ لَهُ عَلَیهِم فَضلُ دَرَجَةٍ بِذِکرِهِ إِیّاهُم بِالسَّلامِ فَإِنْ لَم یَرُدُّوا عَلَیهِ رَدَّ عَلَیهِ مَن هُوَ خَیرٌ مِنهُم وَأَطیَبُ.

ترجمه: سلام نامی است از نامهای خدای تعالی. فاش دارید میان شما که مرد مسلمان چون به قومی بگذرد و بر ایشان سلام کند و ایشان جواب دهند، او را بر ایشان فضل درجه باشد به آنکه سلام کرده باشد بر ایشان اگر ایشان جواب ندهند او را، جواب دهد او را آنکه از ایشان بهتر باشد و پاکیزه تر [یعنی فرشتگان ]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۴، ص ۶۱؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۳۳)

.

أَلسَّلامُ تَحِیَّةٌ لِمِلَّتِنَا وَأَمانٌ لِذِمَّتِنا.

ترجمه: سلام تحیّت ملّت ماست و امان ذمّت ما.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۲، ص ۱۷؛ ج ۴، ص ۱۶؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۳۳)

أَلسَّلامُ لِلرّاکِبِ عَلَی الرّاجِلِ وَلِلقائِمِ عَلَی القاعِدِ.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۲، ص ۱۸؛ ج ۴، ص ۶۱)

ترجمه ابوالفتوح در مجلد دوم چنین است: «سلام سوار را باید کردن بر پیاده و ایستاده را باید کردن بر نشسته». پس از این ترجمه در بیان مصلحت امر چنین نوشته: «برای آنکه سوار از پیاده ایمن باشد و پیاده از سوار خائف و همچنین ایستاد و نشسته. شیخ همین حدیث را که در ص ۶۱ مجلد چهارم آورده، چنین ترجمه کرده: سلام سوار را باید کرد بر پیاده، و ایستاده را بر نشسته [برای آنکه سلام برای سلامت نهاده اند و از روی ظاهر ایستاده با سلامت است از نشسته و سوار از پیاده ایشان از اینان خائف اند؛ اینان سلام بگویند تا اینان را امان حاصل شود.

أَلسَّلمانُ مِنّا أَهلُ البَیتِ.

] ترجمه: سلمان از ما اهل بیت است.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۷۱۵؛ ج ۳، ص ۲۲۳؛ جامع صغیر، ج ۲، ص ۲۸)

سَلُوا اللّه َ مِن فَضلِهِ فَإِنَّهُ یُحِبُّ أَن یُسئَلَ وَإِنَّ مِن أَفضَلِ العِبادَةِ إِنتِظارُ الفَرَجِ.

ترجمه: از خدای تعالی بخواهی از فضل او که دوست دارد که از او سؤال کنند و فاضل تر عبادتی انتظار فرج باشد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۷۵۹؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۲۸)

.

سِیاحَةُ أُمَّتِی أَلصَّومُ.

ترجمه: سیاحت رفتن امّت من روزه باشد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۲، ص ۶۴۳)

أَلسّائِحُونَ الصّائِمُونَ.

[ ترجمه: سیاحت کنندگان روزه دارانند.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۲، ص ۶۴۳)

سَیَکُونُ فِی أُمَّتِی ما کانَ فِی بَنِی إِسرائِیلَ حَذوَ النَّعلِ بِالنَّعلِ وَالقُذَّةِ بِالقُذَّةِ.

ترجمه: هر چه در بنی اسرائیل بود در امّت من باشد؛ چنان که پای نعل ماند و پر تیر و با پر تیر.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۴۱۵ و ۴۲۹؛ ج ۲، ص ۱۱۸؛ صحیح مسلم، ج ۱، ص ۵؛ نووی، ج ۱، ص ۱۰۵)

شارِبُ الخَمرِ کَعابِدِ الوَثَنِ وَمُدمِنُ الخَمرِ کَعابِدِ الوَثَنِ.

[ ترجمه: شرابخوار و کسی که همیشه شراب می خورد مانند بت پرست است.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۲، ص ۲۱۸؛ کنوز الحقائق، ج ۲، ص ۲» با تغییری آمده) .

أَلشَّبابُ شُعبَةٌ مِنَ الجُنُونِ.

ترجمه: برنایی شاخی از دیوانگی است.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۳، ص ۱۵۹؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۳۵)

شِرارُکُم عُزَّابُکُم.

ترجمه: بدترین شما عزبان شما باشند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁶⁾، ج ۴، ص ۳۴؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۳۳)

.

أَلشَّرُّ بِالشَّرِّ وَالبادِی أَظلَمُ.

[ ترجمه: بدی به بدی پاسخ داده می شود و آغازکننده ظالم تر است.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۴، ص ۱۴۲)

شَرُّ ما فِی الرَّجُلِ شُحٌّ هالِعٌ أَو خالِعٌ.

ترجمه: بدتر آنچه در مرد بود، بخیلی بود که او را به جزع آرد بخیلی با حرص و یا بددلی که دل او از جای برکند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۵، ص ۳۹۸) در جامع الصغیر، ج ۲، ص ۳۴ قسمت اخیر حدیث چنین ضبط شده: شُحٌّ هالِعٌ وَحُبْنٌ خالِعٌ.

شَغَلُونا عَن صَلوةِ الوُسطی صَلوةِ العَصرِ مَلَأَ اللّه ُ قُبُورَهُم ناراً.

ترجمه: ما را مشغول باز کردند از نماز وسطا که نماز دیگر است خدای گورهایشان پر از آتش کناد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۴۰۸)

شَفاعَتِی لِأَهلِ الکَبائِرِ مِن أُمَّتِی.

[ ترجمه: شفاعت من برای آن گروه از امّتم است که گناهان کبیره مرتکب شده اند.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۱۱۱؛ مستدرک حاکم، ج ۱، ص ۶۹؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۳۹؛ کنوز الحقائق، ص ۷۳)

شَیَّبَتنِی سُورَةُ هُودٍ واخواتها.

ترجمه: سوره هود و اخواتش مرا پیر کرد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۳، ص ۵۴؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۳۵)

أَلصّائِمُ فِی السَّفَرِ کَالمُفطِرِ فِی الحَضَرِ.

.

[ ترجمه: روزه دار در سفر چون روزه خوار در حضر و وطن است.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۲۸۵)

أَلصَّبرُ عِندَ صَدَمَةِ الأُولی.

ترجمه: صبر به نزدیک زخم اوّل باید کردن.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۲۳۷؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۴۲)

أَلصَّدَقَةُ تَقَعُ أَوَّلاً فِی یَدِ اللّه ِ ثُمَّ فِی یَدِ السّائِلِ.

ترجمه: صدقه در دست خدای افتد آنگه در دست سائل.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۵، ص ۹۱)

صَدَقَةُ السِرِّ تُطفِیءُ غَضَبَ الرَّبِّ.

ترجمه: صدقه سِرّ خشم خدای بنشاند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۴۷۵) در همین صفحه از تفسیر ابوالفتوح این حدیث به نحو دیگر ضبط شده:

صَدَقَةُ السِّرِّ تُطْفِی ءُ الخَطِیْئَةَ کَما یُطْفِی ءُ الْماءُ النَّارَ وَتَدْفَعُ سَبْعِیْنَ باباً مِنَ البَلاءِ.

ترجمه: صدقه سِرّ گناه را بنشاند چنانکه آب آتش را بنشاند و هفتاد نوع بلا را بگرداند.

أَلصَّدَقَةُ عَشرَةُ أَضعَافٍ وَالقَرضُ ثَمانِیَةَ عَشَرَ ضِعفاً.

ترجمه: صدقه را یکی ده باشد و قرض را یکی هیجده.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۱، ص ۴۶۳) این حدیث با تغییری در جامع الصغیر، ج ۲، ص ۱۸، آمده.

أَلصَّدَقَةُ عَلَی القَرَابَةِ صَدَقَةُ وَصِلَةٌ.

[ ترجمه: کمک به نزدیکان هم صدقه است و هم صله رحم.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁶⁾، ج ۱، ص ۲۶۶) «با تغییری در جامع الصغیر، ج ۲، ص ۴۲ ضبط شده»

.

أَلصِّدِّیقُونَ ثَلاثَةُ حِزقیلُ مُؤمِنُ آلِ فِرعَونَ وَحَبِیبُ النَّجارُ مُؤمِنُ آلِ یاسِینَ وَعَلِیُّ بنُ أَبیطالِبٍ علیهم السلام وَهُوَ خَیرُهُم وَسَیِّدُهُم.

ترجمه: صدّیقان سه اند حِزقیل است مؤمن آل فرعون و حبیب النّجار است مؤمن آل یاسین و علی بن ابی طالب است و او بهترین و سیّد ایشان است.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۴، ص ۴۹۰؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۴۲)

صِلَةُ الرَّحِمِ تَزِیدُ فِی العُمرِ.

ترجمه: رحم پیوستن عمر بیفزاید.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۳، ص ۱۸۹؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۳۸)

صَلَّتِ المَلائِکَةُ عَلَیَّ وَعَلی عَلِیٍّ سَبعَ سِنِینَ لِأَنَّهُ لَم یُرفَعْ إِلَی السَّماءِ شَهادَةُ أَن لا إِلهَ إِلاَّ اللّه َ إِلاّ مِنِّی وَمِن عَلِیٍّ.

ترجمه: فرشتگان صلوات فرستادند هفت سال بر من و بر علی برای آنکه در این هفت سال گفت لا اله الاّ اللّه و گواهی وحدانیّت و تصدیق نبوّت بر آسمان نبردند الاّ از من و از علی.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۲، ص ۶۲۷؛ ج ۴، ص ۴۹۰؛ ج ۵، ص ۲۲۵)

أَلصَّلوةُ الخَمسُ کَفّاراتٌ لِما بَینَهُنَّ ما اجتَنَبَ الکَبائِرَ.

ترجمه: نماز پنجگانه کفّاره هر گناه است که میان آنها باشد مادام تا کبیره نکند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۷۵۷)

صَلُّوا خَمسَکُم وَصُومُوا شَهرَکُم وَأَدُّوا زَکوةَ مالِکُم وَجُحُّوا بَیتَکُم تَدخُلُوا جَنَّةَ رَبِّکُم.

ترجمه: نماز پنج بجار آورید و ماه رمضان روزه دارید و زکوة مال بدهید و حجّ خانه بگذارید و به بهشت خدای روید.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۱، ص ۶۱۱)

.

صَلُّوا عَلی أَنبِیاءِ اللّه ِ وَرُسُلِهِ فَإِنَّ اللّه َ بَعَثَهُم کَما بَعَثَنِی.

ترجمه: صلوات فرستید بر پیغمبران خدای که ایشان نیز فرستادگان خدای تعالی اند چنانکه مرا فرستاد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۳۵۰؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۳۸)

أَلصَّلوةُ قُربانُ کُلِّ تَقِیٍّ.

ترجمه: نماز تقرّب هر پرهیزگاری است.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۱۰۳؛ کنوز الحقائق، ج ۲، ص ۱۰)

صَلوةُ الوُسطی هِیَ العَصرُ.

ترجمه: نماز وسطی نماز دیگر است.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۴۰۸)

أَلصَّلوةَ وَما مَلَکَت أَیمانُکُم.

ترجمه: نماز بپای داری و زیردستان را نکو دارید.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۷۶۵؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۴۳)

أَالطَّرقُ وَالطِّیَرَةُ وَالعِیافَةُ مِنَ الجِبتِ.

ترجمه: سنگک زدن و تشاؤم کردن به چیز و زجر مرغ از جمله جبت است.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۱، ص ۷۷۸؛ کنوز الحقائق، ج ۲، ص ۱۴)

أَلطَّلاقُ بِالرِّجالِ وَالعِدَّةُ بِالنِّساءِ.

[ ترجمه: طلاق به دست مردان است و عدّه بر زنان.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁶⁾، ج ۱، ص ۷۶۱)

طَلَبُ الجَنَّةِ بِلا عَمَلٍ ذَنبٌ مِنَ الذُّنُوبِ.

ترجمه: طلب بهشت کردن بی عمل گناهی است از گناهان.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁷⁾، ج ۴، ص ۳۸۴)

.

طُوبی لِمَن رَأَنِی وَلِمَن رَأَی مَن رَأنِی وَلِمَن رَأَی مَن رَأی مَن رَأَنِی.

ترجمه: خنک آن را که مرا دید یا آن را دید که مرا دید یا آن را دید که او دید کسی را که مرا دید.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۶۲۸؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۵۴) در کنوز الحقائق، صفحه ۷۹ به جز جمله سوّم، تمام حدیث آمده. در جامع الصغیر، ج ۲، صفحه ۵۴ حدیث مزبور به این صورت ضبط شده: طُوْبی لِمَنْ رَآنِیْ وَآمَنَ بِیْ وَطُوْبی لِمَنْ رَأَی مَنْ رَآنِیْ وَلِمَنْ رَأَی مَنْ رَأَی مَنْ رَآنِیْ وَآمَنَ بِیْ طُوْبی لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ.

أَلطَّهُورُ شَطرُ الإِیمانِ.

ترجمه: طهارت نماز کردن نیمه ایمان است.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۲، ص ۱۱۳؛ صحیح مسلم، ج ۱، ص ۸۰؛ نووی، ج ۲، ص ۲۴۵)

أَلعالِمُ مَن عَقَلَ عَنِ اللّه ِ فَعَمِلَ بِطاعَتِهِ وَاجتَنَبَ سُخطَهُ.

ترجمه: عالم آنکس باشد که از خدای بداند اوامر و نواهی و به طاعت او عمل کند و از خشم او اجتناب کند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۴، ص ۲۳۸؛ کنوز الحقائق، ج ۲، ص ۲۳» با تغییری این حدیث را آورده) .

عِبادِی لَو أَنَّ أَوَّلَکُم وَآخِرَکُم وَإِنسَکُم وَجِنَّکُم إِجتَمَعُوا عَلی أَتقَی قَلبِ رَجُلٍ مِنکُم لَم یَزدَد ذلِکَ فِی مِلکِی شَیئاً عِبادِی لَو أَنَّ أَوَّلَکُم وَآخِرَکُم وَإِنسَکُم وَجِنَّکُم إِجتَمَعُوا عَلی أَفجَرِ قَلبِ رَجُلٍ مِنکُم لَم یَنقُص ذلِکَ فِی مِلکِی شَیئاً عِبادِی لَو أَنَّ أَوَّلَکُم وَآخِرَکُم وَإِنسَکُم وَجِنَّکُم إِجتَمَعُوا فِی صَعِیدٍ واحِدٍ فَسَئَلُوا فِی حَوائِجِهِم فَأَعطَیتُ کُلاًّ مِنهُم ما سَئَلُوا لَم یَنقُص ذلِکَ فِی مِلکِی شَیئاً إِلاّ بِمِقدارِ ما یَغمِسُ أَحَدُکُمُ الإِبرَةَ فِی الیَمِّ فَلیَنظُر بِمَ یَرجِعُ.

.

ترجمه: بندگان من اگر اوّلتان و آخرتان و پری و آدمیان مجتمع شوند بر پرهیزکارتر دل مردی در ملک من هیچ نیفزاید بندگان من اگر اوّلتان و آخرتان و آدمی و پریتان جمع شوند بر فاجرتر دل مردی از ملک من هیچ بنکاهد بندگان من اگر اوّلتان و آخرتان و آدمی و پریتان جمع شوند در یک صعید و جمله از من حاجتهای خود بخواهند و من همه را حاجت روا کنم از ملک من هیچ بنکاهد الاّ به مقدار یکی از شما سوزنی در دریائی زند بنگر تا چه آب برگیرد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۳، ص ۲۰۷ ـ ۲۰۸)

عَجَباً لِمَن أَیقَنَ بِالمَوتِ کَیفَ یَفرَحُ وَعَجَباً لِمَن أَیقَنَ بِالنّارِ کَیفَ یَضحَکُ وَعَجَباً لِمَن رَأیَ الدُّنیا وَتَقَلُّبَها بِأَهلِها کَیفَ یَطمَئِنُّ إِلَیها. ترجمه: عجب از آنکه مرگ به یقین داند چگونه شاد شود و عجب از آنکه دوزخ به یقین داند چگونه باز خندد و عجب از آنکه دنیا بیند و تقلّب او را با اهلش، چگونه ساکن شود با دنیا.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۳۵۰) عبارت نخستین این سخن در صفحه ۴۳ مجلد اوّل آمده به این شرح: عَجِبْتُ لِمَنْ أَیْقَنَ بِالْمَوْتِ کَیْفَ یَفْرَحُ. در ترجمه علاوه بر ترجمه این عبارت، دنباله آن را نیز به فارسی آورده و به علاوه عبارات دیگری به فارسی که جمله های عربی آن ضبط نشده است، برای مطالعه و مقایسه یادداشت می شود: «عجب از آن کس که یقین داند که بخواهد مردن چگونه شاد شود و عجب از آن کس که از دوزخ داند چگونه باز خندد و عجب از آنکس که دنیا می بیند که چگونه می گرداند اهلش را چگونه دل بر دنیا نهد و عجب از آنکس که او به قَدر ایمان دارد چگونه رنج بر خود نهد و عجب از آنکه حساب یقین داند و پس عمل نکند.

.

عَدَدُ الأَئِمَّةِ مِن بَعدِی عَدَدُ نُقَبَاءِ بَنِی إِسرائِیلَ.

ترجمه: عدد امامان از پس من عدد نقیبان بنی اسرائیل باشد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۲، ص ۱۱۸)

عُرِضَت عَلیَّ الجَنَّةُ حَتّی هَمَمتُ أَن أَقطِفَه مِن ثَمَراتِها وَعُرِضَت عَلیَّ النّارُ حَتّی إِتَّقَیتُ حَرَّها بِیَدِی.

[ ترجمه: بهشت را بر من عرضه داشتند تا آنجا که خواستم از میوه های آن بچینم و جهنم را بر من عرضه داشتند تا آنکه گرمی آن را با دستم از خود باز می داشتم. ]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۹۱؛ صحیح مسلم، ج ۲، ص ۲۲۱؛ نووی، ج ۹، ص ۲۷۴)

عَظِّمُوا ضَحایاکُم فَإِنَّها فِی القِیامَةِ مَطایاکُم.

ترجمه: قربان ها که بکشی آن را تعظیم کنی که آن در قیامت شتران شما باشند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۳، ص ۴۹۰)

عُقُوقُ الوالِدَینِ وَشَهادَةُ الزُّورِ کَبِیرَةٌ.

ترجمه: در مادر و پدر عاصی شدن و گواهی به دروغ دادن کبیره است.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۷۵۶؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۵۲)

عَلِّقِ السَّوطَ حَیثُ تَراهُ أَهلُ بَیتِکَ.

ترجمه: تازیانه جایی درآویز که اهل خانه و زیردستان تو بینند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۱، ص ۱۶۱؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۵۲)

عَلِیٌّ قائِدَ البَرَرَةِ وَقاتِلُ الکَفَرَةِ مَنصُورٌ مَن نَصَرَهُ وَمَخذُولٌ مَن خَذَلَهُ.

.

ترجمه: علی پیش رو اَبرار است و قاتل کفّار است ناصر او از قِبَل خدا منصور است و خاذل او مخذولست.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۲، ص ۱۷۴)

عَلَیکَ بِذاتِ الدِّینِ تَرِبَت یَداکَ.

ترجمه: بر تو باد که زن دیندار کنی بزنی، دستهات خاک آلود باد یعنی درویش باداش ⁽²⁾.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۴، ص ۳۷)

عَلَیکُم بِحُسنِ الخُلقِ فَإِنَّ حُسنَ الخُلقِ فِی الجَنَّةِ لا مَحالَةَ وَإِیّاکُم سُوءَ الخُلقِ فَإِنَّ سَیِّیءَ الخُلقِ فِی النّارِ لا مَحالَةَ.

ترجمه: بر شما باد که خوی نیکو دارید که خوی نیکو در بهشت باشد لابد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۵، ص ۳۷۵)

عَلَیکُم بِالصِّدقِ فَإِنَّ الصِّدقَ یَهدِی إِلَی البِرِّ وَإِنَّ البِرَّ یَهدِی إِلَی الجَنَّةِ وَإِیّاکُم وَالکِذبَ فَإِنَّ الکِذبَ یَهدِی إِلَی الفُجُورِ وَإِنَّ الفُجُورَ یَهدِی إِلَی النّارِ.

ترجمه: بر شما باد که راست گوئید که صدق راه نماید به برّ و برّ راه نماید به بهشت و دور باشی از دروغ گفتن که دروغ راه نماید به فجور و فجور راه نماید به دوزخ.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۲، ص ۶۵۲؛ صحیح مسلم، ج ۲، ص ۲۸۹؛ نووی، ج ۱۰، ص ۶۷)

عَلَیکُم بِالعَدَسِ فَإِنَّهُ مُبارَکٌ مُقَدَّسٌ وَإِنَّهُ یُرَقِّقُ القَلبَ وَیُکثِرُ الدَّمعَةَ وَإِنَّهُ بارَکَ فِیهِ سَبعُونَ نَبیّاً آخِرُهُم عِیسَی بنُ مَریَم.

ترجمه: بر شما باد که مرجو بسیار خوری که آن مبارک است و مقدّس و پاکیزه است، دل را تنگ کند و آب چشم را بسیار کند و هفتاد پیغمبر بر او دعا کرده اند به برکت آخرشان عیسی بن مریم.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁶⁾، ج ۱، ص ۱۳۱)

.

عَلَیکُم بِهذِهِ الشَّجَرَةِ المُبارَکَةِ، زَیتِ الزَّیتُونِ فَتَداوَوا بِه فَإِنَّهُ مَصحَّةُ مِنَ النّا صُورِ.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۴، ص ۴۳؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۵۶)

عَلَی الیَدِ ما أَخَذَت حَتّی تُؤَدِّیَهُ.

ترجمه: بر دست واجب است آنچه باز گرفت تا با جایگاه خود دهد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۷۸۴؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۶۰؛ کنوز الحقائق، ص ۸۱)

أَلعَینُ لَتُدخِلُ الرَّجُلَ أَلقَبرَ وَالجَملَ القِدرَ.

[ ترجمه: چشم، مرد را در گور می کند و شتر را در دیگ.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۵، ص ۳۸۳؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۶۰)

أَلغَلُولُ مِن جَمرِ جَهَنَّمَ.

ترجمه: خیانت کننده از انگشت دوزخ باشد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۶۷۸؛ کنوز الحقائق، ج ۲، ص ۲۷)

فاطِمَةُ بِضعَةٌ مِنِّی مَن آذَاها فَقَد آذَانِی.

ترجمه: فاطمه پاره اندام من است هر که او را بیازارد مرا آزرده باشد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۱، ص ۵۶۰ و ۵۶۱؛ کنوز الحقائق، ج ۲، ص ۲۸ ـ با تغییری)

فَالتَمِسُوها فِی العُشرِ الآخَرِ. ⁽⁶⁾

ترجمه: [شب قدر را] در دهه آخر طلب باید کردن.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁷⁾، ج ۵، ص ۵۵۹)

أَلفِرارُ مِمّا لا یُطاقُ مِن سُنَنِ المُرسَلِینَ.

.

ترجمه: گریختن از آنچه به آن طاقت و پای ندارند از سنّت پیغمبران است.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۴، ص ۱۱۸؛ شرح بحر العلوم، ج ۶، ص ۴۴)

فَرَغَ اللّه ُ مِن أَربَعٍ مِنَ الخَلقِ وَالخُلقِ وَالأَجَلِ وَالرِّزقِ.

[ ترجمه: خداوند مقرّر فرمود بندگان را چهار چیز صورت و سیرت و مدّت (عمر) و روزی را.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۴، ص ۳۸۵؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۶۴)

فَرَغَ اللّه ُ إِلی کُلِّ عَبدٍ مِن خَمسٍ مِن عَمَلِهِ وَأَجَلِهِ وَأَثَرِهِ وَمَضجَعِهِ وَرِزقِهِ لا یَتَعَدّیهُنَّ عَبدِی.

[ ترجمه:خداوند معین فرمود برای هر بنده ای پنج چیز را عملش را و عمرش را و اثرش را و خوابگاهش و روزیش را.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۴، ص ۳۸۵؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۶۴ ـ با تغییری)

فَضلُ القُرآنِ عَلی سائِرِ الکَلامِ کَفَضلِ اللّه ِ عَلی خَلقِه.

ترجمه: فضل قرآن بر دیگر کلام ها چنان است که فضل خدای بر خلقانش.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۷؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۶۴)

فَمَن فَعَلَ ذلِکَ شَیئاً فَأُقِیمَ عَلَیهِ الحُدُودُ فَهُوَ کَفّارَةٌ لَهُ وَمَن سُتِرَ عَلَیهِ فَأَمرُهُ إِلَی اللّه ِ عَزَّوَجَلَّ إِن شاءَ غَفَرَ لَهُ وَإِن شاءَ عَذَّبَهُ.

ترجمه: هر که از این کبایر ارتکاب چیزی کند حَد بر او برانند آن کفّارت باشد او را و هر که را پرده به او فرو گذارند کار او با خداست اگر خواهد بیامرزد و اگر خواهد عذابش کند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۲، ص ۲۷)

قاتَلَ اللّه ُ أَقواماً أَقسَمَ لَهُم رَبُّهُم بِنَفسِهِ فَلَم یُصَدِّقُوهُ.

ترجمه: بکشاد خدای قومی را که خدای تعالی برای ایشان به خود قسم یاد کرد باورش نداشتند.

.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۵، ص ۱۵۱)

أَلقُرآنُ أَفضَلُ کُلِّ شَیءٍ دُونَ اللّه ِ تَعالی فَمَن وَقَّرَ القُرآنَ فَقَد وَقَّرَ اللّه َ وَمَن لَم یُوَقِّرِ القُرآنَ فَقَدِ استَخَفّ بِحُرمَةِ اللّه ِ وَحُرمَة القُرآنِ عَلَی اللّه ِ کَحُرمَةِ الوالِدِ عَلی وَلَدِهِ.

ترجمه: قرآن فاضل تر از همه چیز است غیر از خدای تعالی. هر که قرآن را حرمت دارد خدای را حرمت داشته باشد و هر که حرمت قرآن ندارد استخفاف کرده باشد به حرمت خدای حرمت قرآن بر خدای چون حرمت پدر است بر فرزند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۸)

أَلقُرآنَ غَنِیً لا غَنِیً دُونَهُ وَلا فَقرَ بَعدَهُ.

ترجمه: قرآن توانگری است که بالای آن توانگری نیست و از پس آن درویشی نیست.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۷؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۷۶)

قَد جَعَلَ اللّه ُ لَهُنَّ سَبِیلاً. أَلبِکرُ بِالبِکرِ مائَةُ جَلدَةٍ وَالثَّیِّبُ بِالثَّیِّبِ أَلجَلدُ ثُمَّ الرَّجمُ.

ترجمه: خدای تعالی راه پدید آورد بکر که با بکر زنا کند حَد باید زدن ایشان را صد تازیانه و مراد به بکر از ایشان آن است که زن ندارد از مرد و شوهر ندارد از زن و ثیّب با ثیّب چون زنا کند اوّل حَدْ و آنگه رجم.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۷۳۷)

قَدحانَ مِنِّی خُفُوفٌ بَینَ أَظهُرِکُم.

ترجمه: نزدیک آمد که من از میان شما بروم.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۲، ص ۹۷)

قَسَّمتُ الصَّلوةَ بَینِی وَبَینَ عَبدِی، سُورَةً فاتِحَةً نِصفَینِ فَنِصفُها لِی وَنِصفُها لِعَبدِی وَلِعَبدِی ما سَأَلَ.

ترجمه: من قسمت کردم نماز را یعنی سوره فاتحة الکتاب را میان خود و بنده ام دو نیمه یک نیمه مراست و یک نیمه بنده مراست و بنده مراست آنچه بخواست.

.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۱۳)

کَرَمُ الرَّجُلِ دِینُهُ وَمُرُوءَتُهُ تَقواهُ وَأَصلُهُ عَقلُهُ وَحَسَبُهُ خُلقُهُ.

ترجمه: کرم مرد دین اوست و مروة او پرهیزکاری او واصل او عقل اوست و حَسب او خویِ نیکوی او.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۵، ص ۱۲۷؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۷۷ با تغییری)

کَفی بِالسَّلامَةِ داءً.

ترجمه: درد تندرستی بس است.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۲، ص ۶۵۴؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۷۷)

کَلاّ أَیمانُ الرُّماةِ لَغوٌ لا کَفّارَةَ فِیها.

ترجمه: سوگند تیراندازان لغو باشد در او کفّاره نبود.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۳۸۰)

کُلُّ أَمرٍ ذِی بالٍ لَم یُبدَءِ فِیهِ بِبِسمِ اللّه ِ فَهُوَ أَبتَرُ.

ترجمه: هر کاری که آن را قدر و منزلتی باشد ابتداء آن کار نه بنام او کنند آن کار اَبتر و بریده باشد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۱، ص ۲۰؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۷۸)

کَلِمَةُ الحِکمَةِ ضالَّةُ کُلِّ حَکِیمٍ.

[ ترجمه: کلمه حکمت آمیز گم شده هر حکیمی است.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁶⁾، ج ۱، ص ۴۷۳)

کُلُّ مُسکِرٍ حَرامٌ أَوَّلُهُ وَآخِرُهُ.

[ ترجمه: هر مسکر و مست کننده ای حرام است، آغازش و پایانش. ]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁷⁾، ج ۱، ص ۳۶۳؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۸۰ با تغییری)

.

کُلُّ مَعرُوفٍ صَدَقَةٌ وَما وَقَی بِهِ المَرءُ عِرضَهُ کُتِبَ لَهُ بِهِ صَدَقَةٌ وَما أَنفَقَ المُؤمِنُ مِن نَفَقَةٍ فَعَلَی اللّه ِ خَلَفُها ضامِناً إِلاّ ما کانَ مِن نَفَقَةٍ فِی بُنیانٍ أَو مَعصِیَةٍ.

ترجمه: هر معروفی وصلتی صدقه باشد و هر چه مرد به آن عرض خود صیانت کند او را به آن صدقه بنویسند و هر نفقه که کند خدای تعالی ضمان کند که عوض باز دهد الاّ آنچه در بنیانی بدهد یا در معصیتی.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۳۶۳؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۸۰ با تغییری)

کُلُّ مَولُودٍ یُولَدُ عَلَی الفِطرَةِ فَأَبَواهُ یُهَوِّدَانِهُ وَیُنَصِّرانِهُ.

ترجمه: هر مولود که زاید بر فطرة اسلام زاید مادر و پدر او را یا جهود یا ترسا کنند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۲۱۴)

در مجلّد سوم تفسیر ابوالفتوح این حدیث مجدّداً در صفحات ۱۲ و ۳۶۷ به مناسباتی آمده فقط در آخر حدیث «و یُمَجِّسانِهُ» افزوده شده. در جلد سوم تفسیر ابوالفتوح، صفحه ۲۵۸ بار دیگر این حدیث دیده می شود منتها با افزایشی به این شرح: «... کَما تُنْتِجُ البَهِیْمَةُ هَلْ تَجِدُوْنَ فِیْها مِنْ جَدْعَاءَ». در ترجمه تمام حدیث چنین ضبط شده: هر مولد و فرزند که زاید بر فطرة اسلام زاید پدر و مادر او را جهود و ترسا و گبر کنند چنانکه بهیمه بچه که زاید گوش بریده نباشد خداوند گوش ببرد. در جلد پنجم تفسیر ابوالفتوح، صفحه ۳۳۶ حدیث را عیناً به صورتی که در مجلّد دوم آمده، آورده منتها ترجمه آن چنین ضبط شده: «هر کودک که زایند به فطرت و خلقت زایند و گفتند بر فطرت اسلام زاید، مادر و پدر او را جهود و ترسا و گبر بکنند». این حدیث در مجلّد دوم، صفحه ۸۰ جامع الصغیر آمده و نیز با اندک اختلاف در مآخذ زیر ضبط شده: «بخاری، ج ۲، ص ۸۹؛ و ج ۶ ص ۱۹؛ و ج ۷، ص ۱۹۷؛ عینی، ج ۴، ص ۱۹۵؛ و ج ۹، ص ۹۰؛ و ج ۱۱، ص ۷؛ عسقلانی، ج ۳، ص ۱۸۶؛ و ج ۸، ص ۳۹۴؛ و ج ۱۱، ص ۴۳۲؛ قسطلانی، ج ۲، ص ۵۴۴؛ و ج ۷، ص ۳۴۳، ج ۹، ص ۴۱۷»

.

کُلُّ نَسَبٍ وَسَبَبٍ مُنقَطِعٌ إِلاّ سَبَبِی وَنَسَبِی.

[ ترجمه: هر خویشاوندی و نسب و سببی منقطع و بی فایده است مگر خویشاوندی سببی و نسبی من.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۴، ص ۹۲؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۸۱) در همین صفحه ۹۲ مجلّد چهار تفسیر حاضر، رسول صلی الله علیه و آله اکرم در جواب مولا امیر مؤمنان علی علیه السلام و در بیان سبَب و نسَب فرمود:

اما السبب فقد سبب اللّه وامّا النسب فقد قرب اللّه . ⁽²⁾

[ ترجمه: سبب آن است که خداوند آن سبب می سازد و نسب آن است که خداوند نزدیک می کند.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۴، ص ۹۲)

کُلُوا الزَّیتَ وَادهُنُوا بِهِ فَإِنَّهُ مِن شَجَرَةٍ مُبارَکَةٍ.

ترجمه: روغن زیتون بخورید و در خود مالید که درختی مبارک است.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۴، ص ۴۳؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۸۲)

کَم مِن عِذقٍ رَوَّاحٍ وَدَارٍ فَیَّاحٍ فِی الجَنَّةِ لِأَبِی الدَّحدَاحِ.

ترجمه: بس درخت بزرگ و سرای فراخ که ابود حداح را خواهد بودن در بهشت.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۱، ص ۴۱۹؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۸۲ ـ با اختلاف)

.

کُن وَرِعاً تَکُن أَعبَدَ النَّاسِ.

ترجمه: پارسا باش تا عابدترین مردمان باشی.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۳۲؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۸۲)

کَیفَ أَنعَمَ وَصاحِبُ القَرنِ إِلتَقَمَ القَرنَ حَتّی جبهته یَنتَظِرُ مَتی یُؤمَرُ فَیَنفَخُ.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۲، ص ۲۹۳)

کَیفَ یَهلِکُ أُمَّةٌ أَنَا فِی أَوَّلِها وَعِیسی فِی آخِرِها وَالمَهدِیُّ مِن أَهلِ بَیتِی فِی وَسَطِها.

ترجمه: چگونه هلاک شوند امّتی که من در اوّل ایشان و عیسی در آخر ایشان و مهدی از اهل البیت من در میانه ایشان.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۵۷۳)

أَلکَیِّسُ مَن دانَ نَفسَهُ وَعَمِلَ لِما بَعدَ المَوتِ.

[ ترجمه: زیرک کسی است که خود را پست شمارد و برای بعد از مرگ کار کند.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۳۱) این حدیث عیناً در صفحه ۱۸۵ مجلّد اوّل تفسیر ابوالفتوح آمده و با عبارت: وَالعاجِزُ مَنْ تَبِعَ نَفْسُهُ هَواها وَتَمَنَّی عَلَی اللّه ِ. آن را کامل کرده؛ ترجمه تمام حدیث از صفحه ۱۸۵ جلد اوّل چنین است: ترجمه: زیرک آن کس باشد که حساب خود بکند و برای قیامت عملی کند و عاجز آن بود که نفس را از قفای هوا برد و تمنّا کند بر خدا. در مجلّد دوم، صفحه ۵۸۷ قسمت اوّل این حدیث آمده، ولی در صفحه ۴۲ جلد پنجم تمام حدیث ضبط شده و ترجمه آن با اندک اختلاف چنین آمده:

ترجمه: زیرک آن باشد که حساب خود بکند و برای پَسِ مرگ کاری کند و عاجز آن باشد که نفس را از قضای هوا ببرد و تمنّای بهشت کند بر خدای. تمام حدیث در جلد دوم جامع الصغیر، صفحه ۹۷ ضبط و در آخر آن کلمه «أَلْأَمانِیَّ» نیز افزوده شد.

.

کِیلُوا الطَّعامَ وَلا تَهِیلُوا.

[ ترجمه: طعام را کیل و اندازه کنید و مقدار آن نادانسته نفروشید.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۵، ص ۴۲۰؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۸۳ با تغییری)

لا إِیمانَ لِمَن لا أَمانَةَ لَهُ.

ترجمه: ایمان نباشد آن را که امانت نباشد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۲۶۹؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۱۷۱)

لا یَبقَی عَلی ظَهرِ الأَرضِ بَیتُ مَدَرٍ وَلا وَبَرٍ إِلاّ أَدخَلَهُ اللّه ُ کَلِمَةَ الاسلامِ بِعِزِّ عَزِیزٍ أَو بِذُلِّ ذَلِیلٍ.

ترجمه: بر پشت زمین خانه بنماند در حضر و در بدو والا خدای تعالی کلمة اسلام در او برد امّا به عزّ عزیز او بذلّ ذلیل.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۳۰۸)

لا تُنَبِّزُوا بِإِسمِی.

ترجمه: نام من به همزه مگوئید.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۲، ص ۵)

لا تَجمَعُوا بَینَ إِسمِی وَکُنیَتِی.

ترجمه: از میان نام من و کینة من جمع مکنی ⁽⁵⁾.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁶⁾، ج ۱، ص ۶۶۲)

.

لا تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِغَنِیٍّ وَلا لِذِی مُرَّةٍ سَوِیٍّ.

ترجمه: صدقه حلال نباشد هیچ توانگر را و نه هیچ قوی تن درست را.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۵، ص ۱۷۳)

لا تَحلِفُوا بِآبائِکُم.

ترجمه: سوگند مخورید به پدرانتان.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۷۱۶)

لا تَرُدُّوا السّائِلَ وَلَو بِظِلفٍ مُحرَقاً.

ترجمه: سائل را رَدْ مکنید و اگر بسُم گوسفند سوخته باشد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۲۶۷)

لا تَزالُ المَسئَلَةُ بِالعَبدِ حَتّی یَلقَی اللّه َ وَما فِی وَجهِهِ مُضغَةُ لَحمٍ.

ترجمه: سؤال، بنده را بجائی آرد که چون با پیش خدای شود بر روی او هیچ گوشت نبود.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۴۷۹)

لا تُزَوِّجَنَّ عَجُوزاً وَلا عاقِراً فَإِنِّی مُکاثِرٌ بِکُم یَومَ القِیامَةِ.

ترجمه: زن پیر بزنی مکن و نازاینده که من بکثرت شما فخر آرم روز قیامت.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۴، ص ۳۵)

لا تُسافِرُوا فِی القُرآنِ إِلی أَرضِ العَدُوِّ.

[ ترجمه: قرآن را در مسافرت به همراه خود به سرزمین دشمن نبرید.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁶⁾، ج ۵، ص ۲۳۵)

لا تَسُبُّوا أَصحابِی فَإِنَّهُم أَسلَمُوا طَوعاً وَأَسلَمَ النّاسُ مِن خَوفِ سُیُوفِهِم.

ترجمه: اصحاب مرا دشنام مدهید که ایشان بطوع و رغبت ایمان آوردند مردمان دیگر از بیم شمشیر ایشان.

.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۵۹۶) در صفحه ۶۲۸ مجلّد اوّل فقط قسمت اوّل این حدیث یعنی «لا تَسُبُّوْا أَصْحابِیْ» ضبط شده ولی ترجمه آن را چنین آورده: «اصحاب مرا دشنام ندهی که به آن خدای که جان من به امر اوست که اگر یکی از شما چندان که وزن کوه احد است زر خرج کند آن درنیاید از درجه که ایشان و نه نیمه ایشان راهست. «بخاری، ج ۴، ص ۱۸۱؛ عینی، ج ۷، ص ۶۰۳؛ عسقلانی، ج ۷، ص ۲۷؛ قسطلانی، ج ۶، ص ۱۱۱»

لا تَسُبُّوا الدَّهرَ فَإِنَّ اللّه َ هُوَ الدَّهرُ.

ترجمه: روزگار را دشنام مدهید که خدای تعالی روزگار است.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۵، ص ۴۴؛ صحیح مسلم، ج ۲، ص ۱۹۷؛ نووی، ج ۹، ص ۱۴۰)

لا تَستَضِیئُوا بِنارِ المُشرِکِینَ وَلا تَنقُشُوا فِی خَواتِیمِکُم عَرَبِیّاً.

[ ترجمه: روشنایی نگیرد به آتش مشرکان و در انگشتریهاتان عربی نقش نبندید. ]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۶۳۶)

لا تُطَلِّقُوا نِسائَکُم إِلاّ عَن رِیبَةٍ فَإِنَّ اللّه َ لا یُحِبُّ الذَّواقِینَ وَلاَالذَّوَّاقاتِ.

ترجمه: زن را طلاق ندهی الاّ از تهمتی که خدای تعالی چشندگان را دوست ندارد از مردان و زنان.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۴۰۲ و ج ۵، ص ۳۴۲؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۱۷۴)

لا تَعجَبُوا بِعَمَلِ عامِلٍ حَتّی تَنظُرُوا بِمَ یُختَمُ لَهُ.

ترجمه: عجب مدارید از عمل عاملی و کارزار کاردانی تا بنگری خاتمه او بر چه خواهد بودن.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۲، ص ۱۷۳؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۱۷۴)

لا تَغتابُوا المُسلِمِینَ وَلا تَتَّبِعُوا عَوراتِهِم فَإِنَّ مَنِ اتَّبَعَ عَوراتِ أَخِیهِ المُسلِم أَتبَعَ اللّه ُ عَوراتِهِ حَتّی تَفضَحَهُ وَلو وَسَطَ رَحلِهِ.

.

ترجمه: غیبت مسلمانان مکنید و دنبال غیبت و عورات ایشان مروید که هر کس دنبال عورت کسی دارد خدای تعالی دنبال عورت او دارد تا رسوا کند او را و اگر همه در خانه او باشد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۵، ص ۱۲۳)

لا تَقِیَّةَ فِی الإِسلامِ بَعدَکَ ما عُذرُ مَن کَتَمَ الحَقَّ وَأَنتَ ناصِرُهُ.

ترجمه: از پس تو و قتال و مبارزت تو در اسلام تقیّه نیست چه عذر بود آن را که حق پنهان دارد چون تو ناصر دارد. ⁽²⁾

لا تُمَثِّلُوا وَلَو بِالکَلبِ العَقُورِ.

[ ترجمه: قطعه قطعه و مثله نکنید اگر چه سگ درنده ای باشد.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۲، ص ۱۴۲؛ کنوز الحقائق، ج ۲، ص ۱۵۳) با اختلاقی.

لاَءِن یَمتَلِیء جَوفُ أَحَدِکُم قَیحاً أَحَبُّ إِلَیَّ مِن أَن یَمتَلِیءَ شِعراً.

ترجمه: اگر شکم یکی از شما پر از ریم باشد دوست دارم از آنکه پر از شعر باشد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۴، ص ۴۱۸؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۱۰۴)

لا تَنتَفَعُوا مِنَ المَیتَةِ بِاهابٍ وَلا عَصَبٍ.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۲، ص ۳۴۹؛ کنوز الحقائق، ج ۲، ص ۱۵۱)

لا تَنظُرُوا إِلی مَن هُوَ فَوقَکُم وَانظُرُوا إِلی مَن هُوَ أَسفَلُ مِنکُم فَإِنَّهُ أَجدَرُ أَن لا تَزدَرُوا نِعمَةَ اللّه ِ عَلَیکُم.

ترجمه: در آنکس منگرید که بالای شما باشد به نعمت در آنکس نگرید که فرود شما باشد که آن اولی تر باشد که نعمت خدای بر خود حقیر نداری.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁶⁾، ج ۳، ص ۵۳۰)

.

لا تَنکَحُوا المَرأَةَ عَلی عَمَّتِها وَلا عَلی خالَتِها.

[ ترجمه: زنی را بر عمه یا خاله اش به زنی نگیرید.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۷۴۷)

لا حَلفَ فِی الإِسلامِ وَلا فَتکَ فِی الإِسلامِ.

[ ترجمه: سوگند و غافل کُشی در اسلام نیست.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۳۲۲؛ صحیح بخاری، ج ۳، ص ۵۳؛ قسطلانی، ج ۴، ص ۱۸۰)

لا دِینَ لِمَن لا عَهدَ لَهُ.

ترجمه: دین نباشد آن را که او را عهد نباشد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۲۶۹؛ کنوز الحقائق، ج ۲، ص ۱۵۵)

لا رِضاعَ بَعدَ الحَولَین وَإِنَّمَا الرِّضاعُ ما أَنبَتَ اللَّحمَ وَشَدَّ العَظمَ.

[ ترجمه: رضاع (شیر دادن دایه به کودک) پس از دو سالگی نیست؛ رضاع آن است که گوشت برویاند و استخوان محکم کند.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۷۴۴؛ کنوز الحقائق، ج ۲، ص ۱۵۵)

لا رُقیَةَ إِلاّ مِن عَینٍ أَوحُمَةٍ.

[ ترجمه: فسون نباشد مگر از چشم یا نیش مار و کژدم]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۵، ص ۳۸۳ ـ ۳۸۴)

لا شِغَارَ فِی الإِسلامِ.

ترجمه: در اسلام شغار نیست.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁶⁾، ج ۱، ص ۷۱۹؛ کنوز الحقائق، ج ۲، ص ۱۵۵)

لا صَلوةَ إِلاّ بِفاتِحَةِ الکِتَابِ.

[ ترجمه: نمازی نباشد جز با سوره فاتحة الکتاب.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁷⁾، ج ۱، ص ۱۵)

.

در مآخذ دیگر به این صورت دیده شد: لا صَلوةَ لِمَنْ لَمْ یَقْرَأْ فاتِحَةَ الْکِتابِ. «بخاری، ج ۱، ص ۱۷۰؛ عینی، ج ۳، ص ۶۳؛ عسقلانی، ج ۲، ص ۲۰۰؛ قسطلانی، ج ۲، ص ۱۰۲»

لا صَلوةَ لِمَن لَم یَقرَء بِأُمِّ القُرآنِ فَصَاعِداً.

ترجمه: نماز نباشد آن را که امّ القرن نخواند یا بیشتر.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۵۱) در مستدرک الوسائل این حدیث به صورت «أمّ الکتاب» ضبط شده.

لا فِکرَةَ فِی الرَّبِّ.

[ ترجمه: تفکّر در ذات پروردگار نیست.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۵، ص ۱۸۶)

لا کَبِیرَةَ مَعَ إِستِغفارٍ وَلا صَغِیرَةَ مَعَ إِصرَارٍ.

ترجمه: گناه بزرگ نباشد به استغفار و کوچک نباشد به اصرار.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۶۵۴ و ص ۷۵۷؛ کنوز الحقائق، ج ۲، ص ۱۵۸)

لا نَذرَ فِی مَعصِیَةٍ وَلا فَیما لا یَملِکُ ابنُ آدَمَ.

[ ترجمه: نذر در نافرمانی خداوند و آنچه که دارائی انسان نباشد نیست.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۷۱۸؛ کنوز الحقائق، ج ۲، ص ۱۵۸) با اختلافی.

لا هَجرَةَ بَعدَ الفَتحِ.

[ ترجمه: هجرتی بعد از فتح نیست (کسانی بعد از فتح مکه به سوی پیامبر هجرت کنند و مسلمان شوند از مهاجرین شمرده نمی شوند.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۲، ص ۵۵۱؛ صحیح بخاری، ج ۳، ص ۱۹۳ و ۱۹۷؛ عینی، ج ۶، ص ۵۲۷؛ عسقلانی، ج ۶، ص ۳ و ۲۸؛ قسطلانی، ج ۵، ص ۳۹ و ۶۸)

.

لا یَأذَنُ اللّه ُ لِشَیءٍ کَإِذنِهِ لِنَبِیٍّ یَتَغَنِّی بِالقُرآنِ وَیُروی کَإِذنِهِ لَعَبدٍ یَقرَءُ القُرآنَ.

[ ترجمه: خداوند روا ندانسته است چیزی را چون مجاز دانستن پیامبرش بر تَغَنّی و با آواز خواندن قرآن و نیز روایت شده مانند اذن و اجازه خداوند به بنده اش بر قرائت قرآن.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۲، ص ۶۰۵؛ و در جامع الصغیر، ج ۲، ص ۱۲۱) با «ما اذن» شروع می شود.

لا یَبقَی عَلی ظَهرِ الأَرضِ بَیتُ وَبَرٍ وَلا مَدَرٍ إِلاّ أَدخَلَهُ اللّه ُ کَلِمَةَ الإِسلامِ إِمّا بِعِزِّ عَزِیزٍ أَو بِذُلِّ ذَلِیلٍ إِمّا أَن یُعِزَّهُم فَیَجعَلُهُمُ اللّه ُ مِن أَهلِهِ فَیَعِزُّوا بِهِ وَإِمّا أَن یُذِلَّهُم فَیَدِینُونَ بِهِ.

ترجمه: بر پشت زمین هیچ خانه سفری و حضری نماند الاّ خدای تعالی کلمه اسلام در او برد امّا به عزّ عزیز یا بذل ذلیل اما خدای تعالی ایشان را به توفیق اسلام عزیز کند یا به طوع ایمان آرند و از اهل آن شوند و به آن عزیز گردند و امّا ذلیل کند ایشان را تا گردن نهند حق را به عنف.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۲، ص ۵۸۱)

لا یَبِیتَنَّ أَحَدُکُم إِلاّ وَصِیَّتَهُ تَحتَ رَأسِهِ.

ترجمه: نباید که هیچ کس از شما بخسد الاّ وصیّت او در زیر سرش باشد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۲۷۸)

لا یَبلُغُ العَبدُ حقِیقَةَ التَّقوَی حَتّی یَدَعَ مالا بَأسَ بِهِ حَذَراً مِمّا بِهِ البَأسُ.

ترجمه: بنده به حقیقت تقوی نرسد تا آنچه با آن باکی نبود رها کند ترس آن را که به آن باکی بود.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۴۰؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۱۷۶)

لا یُتمَ بَعدَ حُلُمٍ.

.

ترجمه: پس از بلوغ یتیمی نباشد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۷۱۶؛ ج ۲، ص ۳۵۵)

لا یَجُوزُ شَهادَةُ خائِنٍ وَلا خائِنَةٍ وَلا محدُودٍ وَلاذِی حِقدٍ عَلی أَخِیهِ وَلا مُجَرَّبٍ عَلَیهِ شَهادَةُ زُورٍ وَلاَ القانِعِ مَعَ أَهلِ بَیتٍ.

ترجمه: گواهی خاین و حد زده و حقود و کینه وَر بر برادر مسلمان و نه آنکه او را به گواهی دروغ آزموده باشند و نه آنکه در سرای مرد خدمت او کند گواهی ایشان مقبول نباشد.

(تفسیر ابوالفتوح رازیم . همان، ج ۴ ص ۱۳۱. ، ج ۱، ص ۴۹۲)

لا یَحِلُّ ثَمَنُ الکَلبِ وَلا حُلوانُ الکاهِنِ وَلا مَهرُ البَغِیِّ وَنَهَی عَن إِقتِنَائِها وَإِمساکِها وَأَمَرَ بِغَسلِ الإِناءِ مِن وُلُوغِها ثَلاثَ مَرّاتٍ إِحدیهُنَّ بِالتُّراب.

ترجمه: حلال نباشد بهاء سگ و مزد فال گو و مهر زناکننده و ما را نهی کرد از سگ داشتن که اِنا بشویم از دهن او سه بار یک بار از آن به خاک.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۲، ص ۱۰۲)

لا یَحِلُّ دَمُ إِمْرَیءٍ مُسلِمٍ إِلاّ لاِءِحدی خِصالٍ أَربَعٍ کُفرٌ بَعدَ إِیمانٍ وَزِناءٌ بَعدَ إِحصانٍ وَرَجُلٌ عَمِلَ عَمَلَ قَومِ لُوطٍ وَرَجُلٌ قَتَلَ نَفساً بِغَیرِ نَفسٍ.

ترجمه: خون مرد مسلمان حلال نباشد الاّ برای خصلتی از چهار خصلت مردی که کافر شود پس ایمان و مردی که زنا کند پس احصان و مردی که عمل قوم لوط کند و مردی که نفسی را بکشد به قصد بی آنکه او کسی را کشته باشد.

(تفسیر ابوالفتوح رازیم . همان، ج ۸، ص ۸۸. ، ج ۲، ص ۳۵۵؛ صحیح بخاری، ج ۸، ص ۳۶؛ عینی، ج ۱۱، ص ۱۹۵؛ عسقلانی، ج ۱۲، ص ۱۷۶، قسطلانی، ج ۱۰، ص ۵۸)

لا یَحِلُّ لاِءِمرَأَةٍ تُؤمِنُ بِاللّه ِ وَالیَومِ إِذا حَرَّکَت أَن تُظهِرَ إِلاّ وَجهَها وَیَدَها إِلی هیهُنا قالَت وَقَبَضَ عَلی نِصفِ الذِّراعِ.

.

ترجمه: حلال نباشد هیچ زن را که ایمان دارد به خدای و به قیامت که چون بجنبد پیدا کند الاّ رویش را و دستها تا نیمه باز.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۴، ص ۳۲)

لا یَخلُوَنَّ رَجُلٌ بِإِمرَأَةٍ فَإِنَّ ثالِثَهُمَا الشَّیطانُ.

ترجمه: باید که هیچ مردی با زنی به خلوت ننشیند که سیُّم ایشان شیطان باشد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۵۲۰؛ صحیح بخاری، ج ۴، ص ۱۷؛ عینی، ج ۷، ص ۴۳؛ عسقلانی، ج ۶، ص ۱۰۰؛ قسطلانی، ج ۵، ص ۱۶۸)

لا یَدخُلُ أَحَدُکُم فِی سَومِ أَخِیهِ.

[ ترجمه: نباید یکی از شما در رایزنی برادرش

(برادر مسلمانش) برای خرید متاعی وارد شود.] (تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۱۱۳)

لا یَدخُلُ الجَنَّةَ جوَّاظٌ وَلا جعظَرِیٌّ وَلا عُتُلٌّ زَنِیمٌ.

[ ترجمه: خداوند مردی را که مال جمع کند و مردم را از آن منع کند و بدخوی و شکم فراخ باشد به بهشت نبرد]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۵، ص ۳۷۶)

لا یَزالُ طائِفَةٌ مِن أُمَّتِی عَلَی الحَقِّ ظاهِرِینَ حَتّی یَأتِیَ أَمرُاللّه ِ لا یَضُرُّهُم مَن خَذَلَهُم وَلا مَن خالَفَهُم.

ترجمه: زایل نشوند گروهی از امّت من بر حق ایستاده و اظهار کننده تا فرمان خدای آید و ایشان را زیان ندارد خذلان خاذلی.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۲، ص ۴۹۴؛ صحیح بخاری، ج ۸، ص ۱۴۰؛ عینی، ج ۱۱، ص ۴۸۳؛ عسقلانی، ج ۱۳، ص ۲۴۹؛ قسطلانی، ج ۱۰، ص ۳۸۹)

لا یُصَلِّیَنَّ أَحَدَکُم وَهُوَ زَناءٌ وَلا یُصَلِّیَنَّ أَحَدُکُم وَهُوَ یُدافِعُ الأَخبَثَینِ.

[ ترجمه: نباید که نماز بخواند یکی از شما در حال تنگی و دفع بول و غائط.]

.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۷۶۹) در مستدرک الوسائل (الخبثین) آمده. در کنوز الحقائق با اختلافی در ج ۲، ص ۱۶۴ ضبط شده.

لا یُصِیبُ المُؤمِنَ نَصَبٌ وَلا وَصَبٌ وَلا مَخمَصَةٌ حَتّی الهَمُّ یُهِمُّهُ وَلا أَذیً إِلاّ کَفَّرَ اللّه ُ بِهِ مِن خَطایَاهُ.

ترجمه: مؤمن را هیچ دردی و رنجی و گرسنگی نرسد تا آن چیز که او را غمگین کند و الاّ خدای تعالی به کفّاره گناهانش کند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۴۹۹) در مجلّد دوم صفحه ۴۸ این حدیث با اندک اختلافی به این صورت ضبط شده: لا یُصِیْبُ المُؤْمِنَ وَصَبٌ وَلا نَصَبٌ وَلا سُقْمٌ وَلا أَذْیً حَتّی الهَمُّ یُهِمُّهُ إِلاّ کَفَّرَ اللّه ُ بِها مِنْ خَطایاهُ. در ترجمه این حدیث نیز ابوالفتوح در این مجلد دوم با اندک اختلاف چنین نوشته: ترجمه: مؤمن را هیچ دردی و رنجی و ماندگی و بیماری نرسد تا آن غم که او را غمگین کند الاّ خدای تعالی آن به کفّاره گناهش کند.

لا یَقبَلُ اللّه ُ صَلوةَ حائِضٍ إِلاّ بِخِمارٍ.

ترجمه: خدای تعالی نماز زنان حایض نپذیرد الاّ که مقنع دارد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۷۲۲؛ کنوز الحقائق، ج ۲، ص ۱۶۵)

لا یُقتَلُ حُرٌّ بِعَبدٍ.

[ ترجمه: آزادی را به بنده ای نکشند.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۲۷۴؛ کنوز الحقائق، ج ۲، ص ۱۶۵)

لا یُلدَغُ المُؤمِنُ مِن حُجرٍ واحِدٍ مَرَّتَینِ.

.

[ ترجمه: مؤمن از یک سوراخ دو بار گزیده نمی شود.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۳، ص ۴۲) در مجلد سوم تفسیر ابوالفتوح، صفحه ۲۳۵ به این صورت آمده: لَنْ یُلْدَغَ المُؤْمِنُ فِیْ حُجْرٍ مَرَّتَیْنِ. در صفحه ۱۶۶ کنوز الحقائق بالفظ «لا یلسع» ضبط شده.

ترجمه: مؤمن را از یک سوراخ مار دو بار نزند.

صحیح مسلم، ج ۸، ص ۲۲۷ (با حذف کلمه «واحد»)، جامع الصغیر، ج ۲، ص ۲۰۴)

لا یَمنَعکُم مِنَ السُّحُورِ أَذانُ بَلالٍ وَلاَالصُّبحُ المُستَطِیلُ وَلکِن الصُّبحُ المُستَطِیرُ.

ترجمه: نباید که بانگ نماز بلال شما را منع کند از سحور خوردن و نه این صبح بر دراز و لکن مانع این مستطیر پراکنده بود.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۳۰۲؛ کنوز الحقائق، ج ۲، ص ۱۶۷) با اختلافی.

لا یَمُوتَنَّ أَحَدَکُم إِلاّ وَهُوَ بِحُسنِ الظَّنِّ بِاللّه ِ إِنَّ حُسنَ الظَّنِّ بِاللّه ِ ثَمَنُ الجَنَّةِ.

ترجمه: مبادا که مرگ به یکی از شما آید و او به خدای گمان نیک نداشته باشد که گمان نیکو به خدای جلّ جلاله بهاء بهشت است.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۳۱۲؛ کنوز الحقائق، ج ۲، ص ۱۶۷) با تغییری. در مجلّد چهارم تفسیر ابوالفتوح، صفحه ۵۴۳، این حدیث به صورت دیگر نیز آمد: لا یَمُوْتَنَّ أَحَدُکُمْ إِلاّ وَهُوَ بِحُسْنِ الظَّنِّ بِاللّه ِ فَإِنَّ قَوْماً أَسَاءَ الظَّنَّ بِاللّه ِ فَأَهْلَکَهُمْ. ترجمه: نباید که یکی از شما بمیرد و الاّ ظنّ او به خدای نیکو باشد که گروهی گمان بد بردند به خدای تعالی ایشان را هلاک کرد.

.

لا یَنبَغِی السُّجُودُ إِلاّ للّه ِِ.

ترجمه: سجده جز خدای را نشاید کرد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۵۹۳)

لا یُنقَصُ مالٌ مِن صَدَقَةٍ.

ترجمه: هیچ مال به زکوة و صدقه بنکاهد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۴۸۴)

لِتَأخُذُنَّ کَما أَخَذَتِ الأُمَمُ مِن قَبلِکُم ذِراعاً بِذِراعٍ وَشِبراً بِشِبرٍ وَباعاً بِباعٍ حَتّی لَو أَنَّ أَحَداً مِن أولئِکَ دَخَلَ حُجرَ ضَبٍّ لَدَخَلتُمُوهُ.

ترجمه: شما هان طریقه گیرید که آنان که پیش شما بودند ارش به ارش و دست به دست و بازو به بازو تا اگر یکی از ایشان در سوراخ سوسماری شده باشد شما نیز همچنان کنی.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۲، ص ۶۰۸) در جامع الصغیر، جلد دوم، صفحه ۱۰۴ به صورت «لترکبنّ سنن من کان قبلکم» ضبط شده.

لِساناً ذاکِراً وَقَلباً شاکِراً وَزَوجَةً مُؤمِنَةً تُعِینُ أَحَدُکُم عَلی دِینِهِ.

ترجمه: زبانی ذاکر و دلی شاکر و زنی مؤمنه که آن شما را بر دینش یار بود.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۲، ص ۵۸۲)

لَعَنَ اللّه ُ الخَمرَ وَشارِبَها وَساقِیَها وَبائِعَها وَمُبتاعَها وَعاصِرَها وَمُعصِرَها وَحامِلَها وَالمَحمُولَ إِلَیهِ وَآکِلَ ثَمَنِها.

ترجمه: در این خبر ده کس را لعنت خمر را اوّلاً و خورنده اش را و آن را که ساقی باشد و فروشنده را و خزنده را و فشارنده را و آن را که فرماید فشردن و آن را که برگیرد و آن را که به خانه او برند و آن را که بهای او خورد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۲، ص ۲۱۸؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۱۰۵)

.

لَعَنَ اللّه ُ مَن قَتَلَ بِدَخَلِ الجاهِلِیَّةِ.

ترجمه: لعنت بر آن کس باد که او بکینه جاهلیّت کسی را بکشد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۲، ص ۹۳)

لَقَلبُ بَنِی آدَمَ أَسرَعُ تَقلِیباً مِنَ القِدرِ إِذَا استَحَمَّت غَلیاً.

ترجمه: دل فرزند آدم زودتر گرم گردد از دیک در آنحال که نیک بجوش درآید.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۵۱۴) این حدیث به این صورت نیز آمده: لَقَلْبُ ابْنِ آدَمَ أَشَدُّ إِنْقِلاَباً مِنَ القِدْرِ إِذَا اجْتَمَعَتْ غَلْیاً. (مسند احمد، ج ۶، ص ۴؛ و با تفاوت مختصر، حلیة الاولیاء، ج ۱، ص ۱۶۵؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۱۲۴) در احیاء العلوم به صورت ذیل آمده: لَقَلْبُ المُؤْمِنِ أَشَدُّ تَقَلُّباً مِنَ القِدْرِ فِیْ غَلْیَانِها. (احیاء العلوم، ج ۳، ص ۱۵)

لَقَد حَکَمتَ فِیهِم بِحُکمِ اللّه ِ مِن فَوقَ سَبعَةِ أَرقِعَةٍ.

ترجمه: حکم کردی در ایشان که خدای تعالی از بالای هفت آسمان آن حکم کرد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۷۲۲)

لَقِیَ اللّه ُ یَومَ القِیامَةِ مُلجَماً بِلِجامٍ مِن نَارٍ.

ترجمه: و بر جمله معنی آنکه: هر کس که او علمی داند و او را از آن بپرسند پنهان کند فردای قیامت او را بیارند لگامی از آتش بر دهن او کرده.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۲۴۴)

لِکُلِّ نَبِیٍّ وُلاةٌ مِنَ النَّبِیِّینَ وَإِن وَلِیِّی مِنهُم أَبِی وَخَلِیلُ رَبِّی.

ترجمه: هر پیغامبری را ولی باشد از جمله پیغامبران و ولیّ من پدر من است و خلیل خدای تعالی.

.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۵۸۳)

لِلسّائِلِ حَقٌّ وَإِن جاءَ عَلی فَرَسٍ.

ترجمه: سایل را حق است و اگر چه بر اسب آید.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۲۶۷؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۱۰۷)

لِلصّائِمِ فَرحَتانِ فَرحَةٌ عِندَ إِفطارِهِ وَفَرحَةٌ عِندَ لِقَاءِ رَبِّهِ.

ترجمه: روزه دار را دو خرّمی بود یکی آنجا که روزه بگشاید و یکی آنجا که نزد خدای شود.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۲۹۰؛ صحیح بخاری، ج ۲، ص ۲۱۱؛ عینی، ج ۵، ص ۱۸۸؛ عسقلانی، ج ۴، ص ۱۰۱؛ قسطلانی، ج ۳، ص ۴۲۹)

لَو أَنَّ أَحَدَکُم فَرَّ مِن رِزقِهِ لَتَبِعَهُ کَما تَبِعَهُ المَوتُ.

ترجمه: اگر یکی از شما از روزی بگریزد روزی از پَیِ او بیاید چنانکه مرگ.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۵، ص ۱۵۱) این حدیث به صورت دیگر نیز در چند جا دیده شد که نقل می شود: لَوْ أَنَّ ابْنَ آدَمَ هَرَبَ مِنْ رِزْقِه کَما یَهْرَبُ مِنَ المَوْتِ لَأَدْرَکَهُ رِزْقُهُ کَما یُدْرکُهُ المَوْتُ. (حلیة الاولیاء، ج ۷، ص ۹۰؛ ج ۸، ص ۲۴۶؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۱۲۷)

لَو تَوَکَّلتُم عَلَی اللّه ِ حَقَّ تَوَکُّلِهِ لَرَزَقَکُم کَما یَرزُقُ الطَّیرَ تَغدُو خِماصاً وَتَرُوحُ بِطاناً.

ترجمه: اگر توکّل کنی بر خدای حقّ توکّل شما را روزی دهد چنانکه مرغان را بامداد از آشیان ها بیرون آیند حوصله ها تهی و نماز شام با آشیان شوند حوصله ها پُر.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۱، ص ۴۷۴) در مجلّد پنجم تفسیر ابوالفتوح این حدیث با اندک اختلاف در صفحه ۱۵۲ ضبط شده: لَوْ أَنْ تَتَوَکَّلُوا عَلَی اللّه ِ حَقَّ تَوَکُّلِه لَرَزَقَکُمْ کَما یَرْزُقُ الطَّیْرَ یَغْدُوْ خِماصاً وَ یَرُوْحُ بِطاناً. ترجمه: اگر شما توکل کردید بر خدای حق توکّلش چنانکه بیاید روزی دادی شما را چنانکه مرغان را دهد، بامداد از آشیان ها بیرون آیند حوصله ها تهی و نماز شام به آشیان ها روند حوصله ها پُر.

.

لَو کانَ لاِبنِ آدَمَ وَادِیانِ مِن مالٍ لاَبتَغَی إِلَیهُما ثالِثاً وَلا یَملَأُ جَوفَ ابنَ آدَمَ إِلاّ التُّرابُ وَیَتُوبُ اللّه ُ عَلی مَن تابَ.

ترجمه: اگر آدمی را دو وادی مال باشد طلب سیُّم کند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۳۰۴؛ صحیح بخاری، ج ۶، ص ۱۶۴؛ عینی، ج ۱۰، ص ۵۹۵ و ج ۱۱، ص ۲۱۷؛ قسطلانی، ج ۹، ص ۲۹۹) ابوالفتوح دنباله حدیث را ترجمه نکرد.

لَو کانَتِ الدُّنیا تَزِنُ عِندَاللّه ِ جَناحَ بَعُوضَةٍ ما سَقَی کافِراً مِنها شَربَةَ مَاءٍ.

[ ترجمه: اگر وزن دنیا نزد خداوند به اندازه بال مگسی بود کافر را به اندازه یک بار نوشیدن آب نمی داد.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۳، ص ۳۴۵)

لَو لا تُذنِبُوا لَخَشِیتُ عَلَیکُم ماهُوَ أَشَدُّ مِن ذلِکَ العَجَبِ العَجَب.

[ ترجمه: اگر نه آنست که گناه می کنید هر آینه می ترسیدم بر شما آنچه که شدیدتر باشد.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۳، ص ۴۲۹)

لَو لاَ السُّؤَّالُ یَکذِبُونَ ما قُدِّسَ مَن رَدَّهُم.

ترجمه: اگر نه آنستی که سایلان دروغ میگویند توفیق ندادندی آن را که ایشان را رد کردی.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۲۶۷؛ کنوز الحقائق، ج ۲، ص ۷۳)

.

لَو لا عِبادُ اللّه ِ رُکَّعٌّ وَصِبِیَةٌ رُضَّعٌ وَبَهائِمٌ رُتَّعٌ لَصُبَّ عَلَیکُمُ العَذابُ صَبَّاً.

ترجمه: اگر نه آنستی که خدای را بندگان هستند راکع و کودکان شیرخواره و بهایم چرنده عذاب بر شما ریختندی ریختنی بارع.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۴۳۴؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۱۱۳)

لَو لَم یَبقِ مِنَ الدُّنیا إِلاّ یَومٌ واحِدٌ لَطَوَّلَ اللّه َ ذلِکَ الیَومَ حَتّی یَخرُجَ رَجُلٌ مِن أَهلِ بَیتِی یُواطِی ءُ اسمُهُ إِسمِی وَکُنیَتُهُ کُنیَتِی یَملَأُ الأَرضَ عَدلاً وَقِسطاً کَما مُلِئَت جَوراً وَظُلماً.

ترجمه: اگر از دنیا نماند الاّ یک روز خدای عزّوجلّ آن روز دراز گرداند تا مردی از فرزندان من بیاید نامش نام من و کنیتش کنیة من و زمین را پر از عدل باز کند پس از آنکه پر از جور باشد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۴۱)

در مجلّد اوّل، صفحه ۴۳۰ این حدیث بار دیگر ذکر شد با اندک اختلاف در صفحه ۵۴ جلد چهارم حدیث از «یملا الارض...» شروع می شود، و در صفحه ۵۲۸ همین مجلّد تمام حدیث ذکر شد. (جامع الصغیر، ج ۲، ص ۱۱۲)

لَو وُزِنَ إِیمانُ عَلِیٍّ بِإِیمانِ أُمَّتِی لَرَجَحَ إِیمانُ عَلِیٍّ عَلی إِیمانِ أُمَّتِی إِلی یَومِ القِیامَةِ.

ترجمه: اگر ایمان علی با ایمان جمله امّت من بسنجند، ایمان علی بر جمله ایمان امّت من بچربد تا به روز قیامت.

(تفسیر ابوالفتوح رازیم . همان، ج ۱۰، ص ۱۶. ، ج ۲، ص ۶۲۸)

لَیتَ شِعرِی مَتی یَکُونُ ذلِکَ.

ترجمه: کاشکی تا من دانستم که کَیْ خواهد بودن ⁽³⁾.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۴۸۹)

.

لَیسَ شَیءٌ أَحَبَّ إِلَی اللّه ِ مِن قَولِ القَائِلِ أَلحَمدُللّه ِِ وَلِذلِکَ أَثنَی بِهِ عَلی نَفسِهِ.

ترجمه: هیچ چیزی نیست که خدای تعالی دوست تر دارد از این کلمه؛ برای آنکه بر خود ثنا گفت به این کلمه.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۲۵)

لَیسَ عَلی أَهلِ لا إِلهَ إِلاَّ اللّه َ وَحشَةٌ فِی قُبُورِهِم وَلا فی مَحشَرِهِم وَلا بِنَشرِهِم وَکَأَنِّی بِأَهلِ لا إِلهَ إِلاَّ اللّه َ یَخرُجُونَ مِن قُبُورِهِم وَیَنفُضُونَ التُّرابَ عَن وُجُوهِهِم وَیَقُولُونَ: «أَلحَمدُللّه ِِ الَّذِی أَذهَبَ عَنَّا الحَزَنَ إِنَّ رَبَّنا لَغَفُورٌ شَکُورٌ» ⁽²⁾.

ترجمه: نیست بر اهل لا اله الاّ اللّه وحشتی در گورهایشان و نه به نشرشان و پنداری که من در اهل لا اله الاّ اللّه می نگرم که از گورها برخیزند، خاک از روی بیفشانند و می خوانند این آیت: «الْحَمْدُ للّه ِِ الَّذِی أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ...»

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۴، ص ۳۹۴)

لَیسَ الغِنَی مِن کَثرَةِ العَرَضِ إِنَّمَا الغِنی غِنَی النَّفسِ.

ترجمه: مرد به قناعت توانگر باشد و به عزّت نفس و علوّ همّت شریف باشد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۲۷۰؛ صحیح بخاری، ج ۵، ص ۱۶۷؛ عینی، ج ۱۰، ص ۶۰۵؛ ج ۱۱، ص ۲۳۱؛ قسطلانی، ج ۹، ص ۳۸) در جامع الصغیر چنین آمده: لَیْسَ الغِنی عَنْ کَثْرَةِ العَرَضِ وَلکِنَّ الغِنی غِنَی النَّفْسِ. «جامع الصغیر، ج ۲، ص ۱۳۴»

لَیسَ لَکَ مِن مالِکَ إِلاّ ما أَکَلتَ فَأَفنَیتَ أَو لَبِستَ فَأَبلَیتَ أَو تَصَدَّقتَ فَأَمضَیتَ.

ترجمه: از مال تو تو را نصیب نیست، الاّ آنکه بخوردی و فانی کردی یا در پوشیدی و کهنه کردی یا بدادی، بگذرانیدی.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۱، ص ۱۸۴)

.

لَیسَ المِسکِینُ بِالطَّوافِ وَلا بِالَّذِی تَرُدُّهُ التَمرَةُ وَالتَّمَرتانِ وَاللُّقمَةُ وَاللُّقمَتانِ إِنَّمَا المِسکِینُ الضَّعِیفُ أَلَّذِی لا یَسئَلُ النَّاسَ وَلا یُفطَنُ لَهُ فَیَتَصَدَّقَ عَلَیهِ.

ترجمه: مسکین نه این درویش گردنده باشد نه آنکه او را باز گرداند او را یک خرما یا دو و یک لقمه یا دو، و انما مسکین ضعیفی باشد که از مردمان چیزی نخواهد و نداند خواستن نشناسند او را مردم تا بر او صدقه کنند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۲۶۶؛ کنوز الحقائق، ج ۲، ص ۷۷)

لَیسَ مِنَ البِرَّ الصِّیامُ فِی السَّفَرِ.

[ ترجمه: روزه در سفر بِرّ و خوبی نیست.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۲۸۵؛ صحیح بخاری، ج ۲، ص ۲۲۰؛ عینی، ج ۵، ص ۲۷۰؛ عسقلانی، ج ۴، ص ۱۶۲؛ قسطلانی، ج ۳، ص ۴۶۶ با اندک اختلاف)

ما أَبقَتِ الفرَائِضَ فَلِأُلِی عَصَبَةٍ ذَکَرٍ.

[ ترجمه: آنچه از ارث می ماند پس باید که برای عصبه مردان باشد.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۲، ص ۸۵؛ جامع الصغیر، ج ۱، ص ۵۴) با اختلافی.

ما أَحَلَّتِ الغَنائِمَ لِأَحَدِ سُودِ الرَّأسِ غَیرَکُمْ.

[ ترجمه: غنائم بر هیچ سیاه سر جز شما حلال نشده است.]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۱، ص ۵۰۱)

ما أَسکَرَ القَومَ الفَرقُ مِنهُ فَمِلأُ الکَفِّ مِنهُ حَرامٌ.

ترجمه: آنچه مست کند گروهی را فرقی از آن، پس چندان که در کفی کنند، از او حرام باشد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۱، ص ۳۶۳؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۱۲۱)

ما أَسکَرَ کَثِیرُهُ فَقَلیلُهُ حَرامٌ.

.

ترجمه: هر چه بسیارش مستی کند، اندکش حرام باشد. (از انواع خمر).

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۳۶۳؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۱۲۱)

ما أَصَرَّ مَنِ استَغفَرَ وَلَو عادَ فِی الیَومِ سَبعِینَ مَرَّةً.

ترجمه:مُصِر نباشد آن کس که استغفار کند؛ اگر چه در روزی هفتاد بار با سر گناه شود. در صفحه ۶۵۴ جلد اوّل در ترجمه همین حدیث شیخ به این جمله شروع می کند: «اصرار نکرده باشد آنکه...»

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۹۶ و ۶۵۴؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۱۲۱)

ما أَظَلَّتِ الخَضراءُ وَلا أَقَلَّتِ الغَبرَاءُ أَصدَقَ لَهجَةً مِن أَبِیذَرٍّ.

ترجمه: آسمان سایه بر کس نیفکند و زمین کس را برنگرفت، راستگوتر از ابوذر.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۲، ص ۶، ۶۵۲؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۱۲۱)

مَا امتَلَأَت دارٌ حَبرَةً إِلاَّ امتَلَأَت عِبرَةً.

ترجمه: هیچ سرایی پر از خرّمی نشد، الاّ پر از آب چشم شد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۳، ص ۴۲۵؛ ج ۴، ص ۲۵۴)

ما حَلَفَ بِالطَّلاقِ وَلاَاستَحلَفَ بِهِ إِلاّ مُنافِقٌ.

ترجمه: به طلاق سوگند نخورد و سوگند ندهد، الاّ منافقی.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۵، ص ۳۴۲؛ با اختلاف در: صحیح بخاری، ج ۷، ص ۷۳؛ عینی، چاپ دهم، ص ۳۴۹؛ قسطلانی، ج ۹، ص ۲۸؛ عسقلانی، ج ۱۰، ص ۳۶۹)

ما خابَ مَنِ استِخارَ وَلا نَدِمَ مَنِ استَشارَ.

ترجمه: خائب نشود آنکه استخاره کند و پشیمان نشود آنکه مشورت کند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁶⁾، ج ۱، ص ۶۷۴؛ ج ۴، ص ۵۷۸) در مجلد چهارم این حدیث ترجمه شده.

.

مازالَ أَخِی جِبرَئِیلُ یُوصِی فِی حَقِّ الجارِ حَتّی ظَنَنتُ أَنَّهُ یَرِثُنِی.

ترجمه: برادرم جبرئیل چندانی وصیّت کرد در حق همسایه تا گمان بردم که میراث من به او رسد.

(تفسیر ابوالفتوح رازیم . همان، ص ۴۶۸. ، ج ۱، ص ۷۶۴؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۱۲۴) با اختلافی.

مازالَ قُرَیشٌ کافِّینَ عَنِّی حَتّی ماتَ عَمِّی أَبُوطالِبٍ.

ترجمه: همیشه دست قریش از من کوتاه بود تا عمَّم ابوطالب زنده بود.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۴، ص ۲۱۱)

ماشَقِیَ عَبدٌ قَطُّ بِمَشورَةٍ وَلا سَعِدَ بِاستِغناءِ رَأیٍ.

ترجمه: [الف] در مجلد اوّل چنین ترجمه کرده: هیچ بنده به مشورت شقی نشود و به استبداد رأی سعید نشود. [ب] در مجلّد چهارم، ترجمه حدیث به این شرح نوشته شد: هیچ بنده شقی نشد به مشورت و سعید نشد به استبداد به رأی خود.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۶۷۴؛ ج ۴، ص ۱۶۰ و ۵۷۸)

ماطَلَعَت شَمسٌ قَطُّ إِلاّ وَعَلی جَنبَیها مَلَکانِ یَقُولانِ أَللّهُمَّ عَجِّل لِمُنفِق خَلَفاً وَلِمُمسِکٍ تَلَفاً.

ترجمه: هیچ روز آفتاب برنیاید، و الاّ بر پهلوهای او دو فرشته ایستاده، می گویند: بار خدایا! هر دهنده و بخشنده را عوض ده و هر بخیل و ممسک را هلاک مال.

.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۱، ص ۱۰۵) این حدیث در صفحه ۵۲۴ جلد یکم با اندک اختلاف به این صورت آمده: ما طَلَعَتْ شَمْسٌ قَطُّ إِلاّ بِجَنْبَیْها مَلَکانِ یَقُوْلانِ أَلّلهُمَّ أَعْطِ کُلَّ مُنْفِقٍ خَلَفاً وَکُلَّ مُمْسِکٍ تَلَفاً.

ترجمه: هیچ روز آفتاب برنیاید، الاّ بر پهلوهای او دو فرشته باشند، می گویند: بار خدایا! هر نفقه کننده ای را عوض بده و هر بازدارنده ای را تلف و هلاک مال. در صفحه ۵۴۱ جلد پنجم همین تفسیر این حدیث دیده می شود با اختلاف در کلمه «بجنبیه» و ترجمه نیز چنین آمده: و آفتاب برنیاید هیچ روز، و الاّ بر پهلوی او دو فرشته باشد، می گویند: بار خدایا! تعجیل کن هر نفقه کننده را خلف ده و هر باز گیرنده تلف و هلاک مال.

ما عالَ مَنِ اقتَصَدَ.

ترجمه: درویش نشود هر که اقتصاد کند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۴، ص ۳۷۶؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۱۲۴)

مالا رَأَت عَینٌ وَلا سَمِعَت أُذُنٌ وَلا خَطَرَ عَلی قَلبِ بَشَرٍ.

ترجمه: هیچ چشم چنان ندیده باشد و هیچ گوش چنان نشنیده باشد و بر خاطر هیچ آدمی چنان گذشته نباشد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۲، ص ۶۵) در جلد دوم، صفحه ۶۵ جامع الصغیر این حدیث آمده؛ ولی به این عبارت شروع می شود: «قال اللّه تعالی: اعددت لعبادی الصالحین...»

ما مِن إِختِلاجِ عِرقٍ وَلا خَدشِ عُودٍ وَلا نِکبَةِ حَجَر إِلاّ بِذَنبٍ وَما یَعفُو اللّه ُ أَکثَرُ.

.

ترجمه: هیچ رگی نباشد که به جهد کسی را و نه چوبی که اندام او بخراشد و نه آنکه پای او به سنگ درآید. الاّ به گناهی و آنچه خدای عفو کند، بیشتر است.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽¹⁾، ج ۴، ص ۵۷۶)

ما مِن رَجُلٍ مَنَعَ زَکوةَ مالِهِ إِلاّ جُعِلَ لَهُ شُجاعٌ فِی عُنُقِهِ یَومَ القِیامَةِ.

ترجمه: هیچ مردی نباشد که او زکات مال ندهد و الاّ آن مال او را ماری کنند روز قیامت و در گردن او کنند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۱، ص ۶۹۶)

ما مِن شَیءٍ کانَ فِی الجاهِلِیَّةِ إِلاّ وَهُوَ تَحتَ قَدَمِی إِلاَّ الأَمانَةَ فَإِنَّها مُؤَدَّاةٌ إِلَی البَرِّ وَالفاجِرِ.

ترجمه: هیچ چیز نیست که در جاهلیّت بود، و الاّ آن در زیر پای من است، الاّ امانت که امانت با خداوندش باید دادن، اگر مسلمان بود و اگر کافر.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۵۸۸)

مامِن مُؤمِنٍ إِلاّ فَأَنَا أَولی بِهِ فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ.

ترجمه: هیچ مؤمنی نیست، و الاّ من به او اولی ترم در دنیا و آخرت.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۴، ص ۲۹۷)

ما مِن مُؤمِنٍ ذَکَرٍ أَو أُنثی حُرٍّ أَو مَملُوکٍ إِلاّ وَللّه ِِ عَلَیهِ حَقٌّ واجِبٌ أَن یَتَعَلَّمَ مِنَ القُرآنِ وَیَتَفَقَّهَ فِیهِ.

ترجمه: هیچ مؤمن نباشد از مردان و زنان و بنده و آزاد، و الاّ خدای را (جلّ جلاله) بر او است حقّی واجب که از قرآن چیزی بیاموزد و فقه آن بداند.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۱، ص ۵۹۴)

.

مامِن مُؤمِنٍ هُوَ إِلاّ وَلَهُ ذَنبٌ تُصیبُهُ الفَینة بعد الفَینَة لا یُفارِقُهُ حَتّی یُفارِقَ ⁽¹⁾الدُّنیا.

[ ترجمه: هیچ مؤمنی نیست مگر که او را گناهی باشد که هر ساعتی بعد از ساعتی او را برسد و جدا نمی شود از او تا اینکه دنیا را ترک کند (و بمیرد).]

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽²⁾، ج ۵، ص ۱۸۱)

مانِعُ الزَّکوةِ فِی النّارِ.

ترجمه: آنکه زکات ندهد، به دوزخ است.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽³⁾، ج ۱، ص ۶۹۷؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۱۳۰)

ما وَلَدَنِی مِن سَفَاحِ أَهلِ الجاهِلِیَّةِ شَیءٌ ما وَلَدَنِی إِلاّ نِکاحٌ کَنِکاحِ أَهلِ الإِسلامِ.

ترجمه: مراد نزاد از سفاح اهل جاهلیت چیزی و نزاد مرا، الاّ نکاحی چون نکاح اهل اسلام.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁴⁾، ج ۲، ص ۶۵۶)

أَلمُتَسَابّانِ ما قَالا فَعَلَی البادِی مالَم یَعتَدِ المَظلُومُ.

ترجمه: دو دشنام دهنده هر چه گویند وبال بر آن است که ابتدا کند مادام تا مظلوم از حد به در نبرد.

(تفسیر ابوالفتوح رازی ⁽⁵⁾، ج ۴، ص ۱۴۲؛ جامع الصغیر، ج ۲، ص ۱۵۸) با اختلافی. این حدیث در جلد اوّل صفحه ۷۵۶ تفسیر آمده و کلمه نخستین حدیث را «المسبّتان» ضبط کرده است.

مَثَلُ الإِسلامِ کَمَثَلِ الشَّجَرَةِ النّابِتَةِ، الإِیمانُ أَصلُها وَالصَّلوةُ الخَمسُ جُذُوعُها وَصِیامُ شَهرِ رَمَضانَ لِحاؤُها وَالحَجُّ وَالعُمرَةُ جَناها وَالوُضُوءُ وَغُسل الجِنَابَةِ شِربُها وَبِرُّ الوالِدَینِ وَصِلَةُ الرَّحِمِ غُصُونُها وَالکَفُّ عَمّا حَرَّمَ اللّه ُ وَرَقُها وَالأَعمالُ الصّالِحَةُ ثَمَرُها وَذِکرُ اللّه ِ عَزَّوَجَلَّ عُرُوقُها فَکَما لا تَحسُنُ الشَّجَرَةُ وَلا تَصلَحُ إِلاّ بِالوَرَقِ الأَخضَرِ کَذلِکَ لا یَصلَحُ الإِسلامُ إِلاّ بِالکَفِّ عَنِ المَحارِمِ وَبِالأَعمالِ الصّالِحَةِ.

.