مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان و نام پدیدآور : دنیا و آخرت از نگاه قرآن و حدیث / محمدی ری شهری، با همکاری رسول موسوی ؛ مترجم حمیدرضا شیخی.

مشخصات نشر : قم : موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر ، ۱۳۸۴.

مشخصات ظاهری : ۲ج.

فروست : مرکز تحقیقات دارالحدیث ؛ ۱۱۵.

شابک : ۶۰۰۰۰ ریال : دوره : 964-493-113-0 ؛ ج. ۱ : 964-493-111-4 ؛ ۹۰۰۰۰ ریال : ج.۱، چاپ دوم : 978-964-493-111-6 ؛ ج. ۲ : 964-493-112-2 ؛ ۹۰۰۰۰ ریال : ج.۲، چاپ دوم : 978-964-493-112-3

یادداشت : کتاب حاضر بخشی از کتاب " میزان الحکمه: اخلاقی، عقیدتی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، ادبی" نوشته محمد محمدی ری شهری است.

یادداشت : ج. ۱و۲ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).

عنوان دیگر : میزان الحکمه: اخلاقی، عقیدتی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، ادبی.

موضوع : دنیای فانی -- جنبه های قرآنی

موضوع : دنیای فانی -- احادیث

موضوع : معاد -- جنبه های قرآنی

موضوع : معاد -- احادیث

شناسه افزوده : موسوی، سیدرسول، ۱۳۴۰ -

شناسه افزوده : شیخی، حمیدرضا، ۱۳۳۷ -مترجم

شناسه افزوده : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵- . میزان الحکمه: اخلاقی، عقیدتی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، ادبی.

شناسه افزوده : موسسه علمی - فرهنگی دارالحدیث

رده بندی کنگره : BP۱۰۴ /د۸۴ م۳ ۱۳۸۴

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۵۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۲۴۲۸۸۵

اشاره

الفصل الخامس : مبادئ حبّ الدنیا۵ / ۱الجَهلالإمام علیّ علیه السلام :غُرّی یا دُنیا مَن جَهِلَ حِیَلَکِ ، وخَفِیَ عَلَیهِ حَبائِلُ ⁽¹⁾کَیدِکِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الرُّکونُ إلَی الدُّنیا مَعَ ما تُعایِنُ مِنها جَهلٌ . ⁽³⁾

نتمتن

عنه علیه السلام :الرُّکونُ إلَی الدُّنیا مَعَ ما یُعایَنُ مِن غِیَرِها جَهلٌ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :الرُّکونُ إلَی الدُّنیا مَعَ ما یُعایَنُ مِن سوءِ تَقَلُّبِها جَهلٌ . ⁽⁵⁾

راجع : ص۱۴۶ (مبادئ الزهد / الیقین) .

۵ / ۲الحُمقالإمام علیّ علیه السلام :العاجِلَةُ غُرورُ الحَمقی . ⁽⁶⁾

.

فصل پنجم : ریشه های دنیادوستی

۵ / ۱ نادانی

۵ / ۲ کم خِرَدی

فصل پنجم: ریشه های دنیادوستی۵ / ۱نادانیامام علی علیه السلام :ای دنیا! کسی را بفریب که حیله های تو را نمی شناسد، و دام های نیرنگ تو بر او پوشیده است.

امام علی علیه السلام :دل بستگی به دنیا، با وجود آنچه از آن می بینی، نادانی است.

امام علی علیه السلام :دل بستگی به دنیا، با وجود مشاهده دگرگونی های (پیشامدهای) آن، نادانی است.

امام علی علیه السلام :دل بستگی به دنیا، با وجود مشاهده دگرگونی های نابه جایش، نادانی است.

ر . ک : ص ۱۴۷ (زمینه های زهد / یقین) .

۵ / ۲کم خِرَدیامام علی علیه السلام :دنیا ، مایه فریب کم خِرَدان است.

.

عنه علیه السلام :الاِغتِرارُ بِالعاجِلَةِ خُرقٌ ⁽¹⁾. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الدُّنیا غَنیمَةُ الحَمقی . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الفَرَحُ بِالدُّنیا حُمقٌ . ⁽⁴⁾

۵ / ۳طولُ الأَمَلِالإمام علیّ علیه السلام :أیُّهَا النّاسُ ! إنَّ الدُّنیا تَغُرُّ المُؤَمِّلَ لَها والمُخلِدَ إلَیها ، ولا تَنفَسُ بِمَن نافَسَ فیها ⁽⁵⁾، وتَغلِبُ مَن غَلَبَ عَلَیها . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :ما أطالَ عَبدٌ الأَمَلَ إلاّ أساءَ العَمَلَ وطَلَبَ الدُّنیا . ⁽⁷⁾

راجع : ص۳۳۰ (ما ینسی الآخرة / طول الأمل) .

.

۵ / ۳ درازیِ آرزو

امام علی علیه السلام :فریفته شدن به دنیا، حماقت است.

امام علی علیه السلام :دنیا، غنیمت کم خِرَدان است.

امام علی علیه السلام :شاد شدن به دنیا، کم خِرَدی است.

۵ / ۳درازیِ آرزوامام علی علیه السلام :ای مردم! دنیا کسی را که آرزومندش باشد و به آن بگراید ، فریب می دهد، و کسی را که عزیزش بدارد ، عزیز نمی دارد، و کسی را که بر آن چیره شود (/ چیرگی بجوید) ، مغلوب می کند.

امام علی علیه السلام :هیچ بنده ای آرزو را دور و دراز نکرد ، مگر این که کردار را بد کرد و در پی دنیا بر آمد.

ر . ک : ص ۳۳۱ (عوامل از یاد بردن آخرت / آرزوی دراز) .

.

الفصل السادس : علامات عبید الدّنیا وأدب مواجهتهم۶ / ۱صِفاتُ أهلِ الدُّنیاالإمام علیّ علیه السلام :إنَّ النَّبِی صلی الله علیه و آله سَأَلَ رَبَّهُ سُبحانَهُ لَیلَةَ المِعراجِ فَقالَ : . . . یا رَبِّ ومَن أهلُ الدُّنیا ومَن أهلُ الآخِرَةِ؟ قالَ : أهلُ الدُّنیا مَن کَثُرَ أکلُهُ وضِحکُهُ ونَومُهُ وغَضَبُهُ ، قَلیلُ الرِّضا ، لا یَعتَذِرُ إلی مَن أساءَ إلَیهِ ، ولا یَقبَلُ عُذرَ مَنِ اعتَذَرَ إلَیهِ ، کَسلانُ عِندَ الطّاعَةِ ، شُجاعٌ عِندَ المَعصِیَةِ ، أمَلُهُ بَعیدٌ وأجَلُهُ قَریبٌ ، لا یُحاسِبُ نَفسَهُ ، قَلیلُ المَنفَعَةِ ، کَثیرُ الکَلامِ ، قَلیلُ الخَوفِ ، کَثیرُ الفَرَحِ عِندَ الطَّعامِ ، وإنَّ أهلَ الدُّنیا لا یَشکُرونَ عِندَ الرَّخاءِ ، ولا یَصبِرونَ ⁽¹⁾عِندَ البَلاءِ ، کَثیرُ النّاسِ عِندَهُم قَلیلٌ ، یَحمَدونَ أنفُسَهُم بِما لا یَفعَلونَ ویَدَّعونَ بِما لَیسَ لَهُم ، ویَتَکَلَّمونَ بِما یَتَمَنَّونَ ، ویَذکُرونَ مَساوِئَ النّاسِ ویُخفونَ حَسَناتِهِم . فَقالَ : یا رَبِّ ، کُلُّ هذَا العَیبِ فی أهلِ الدُّنیا؟! [قالَ:] ⁽²⁾یا أحمَد ، إنَّ أهلَ الدُّنیا کَثیرٌ فیهِمُ الجَهلُ وَالحُمقُ ، لا یَتَواضَعونَ لِمَن یَتَعَلَّمونَ مِنهُ ، وهُم عِندَ أنفُسِهِم عُقَلاءُ ، وعِندَ العارِفینَ حُمَقاءُ . ⁽³⁾

.

فصل ششم : نشانه های بندگان دنیا و روش رویارویی با آنان

۶ / ۱ ویژگی های اهل دنیا

فصل ششم: نشانه های بندگان دنیا و روش رویارویی با آنان۶ / ۱ویژگی های اهل دنیاامام علی علیه السلام :پیامبر صلی الله علیه و آله در شب معراج از پروردگار پاکش پرسید:... ای پروردگار من! اهل دنیا چه کسی است و اهل آخرت کیست؟ فرمود: «اهل دنیا ، کسی است که : خوراک و خنده و خواب و خشمش بسیار است؛ خشنودی اش اندک است؛ نه از کسی که به وی بدی کرده است ، پوزش می طلبد، و نه پوزش کسی را که از او پوزش می طلبد، می پذیرد؛ در طاعت ، تنبل است، و در معصیت ، گستاخ؛ آرزویش دور و دراز است و اجلش نزدیک؛ از نفْس خویش حساب نمی کشد؛ کم خیر است؛ پُرگوست؛ کم ترس [از خدا] است؛ و هنگام غذاخوردن ، بسیار شاد است. اهل دنیا در هنگام آسایش ، سپاس گزار نیستند، و هنگام بلا (سختی) شکیبا نیستند؛ زیادِ مردم ، در نظر آنان اندک است؛ خویشتن را به کارهای ناکرده می ستایند، و ادّعای چیزهایی را می کنند که ندارند، و از چیزهایی سخن می گویند که آرزو دارند؛ و بدی های مردم را می گویند و خوبی های آنان را پوشیده می دارند». پیامبر صلی الله علیه و آله گفت: ای پروردگار من! همه این عیب ها ، در اهل دنیاست؟! [فرمود:] «ای احمد! در اهل دنیا ، نادانی و کم بخردی های بسیار است : در برابر کسی که از او دانش می آموزند ، فروتنی نمی کنند ، و خویشتن را عاقل می پندارند، در حالی که به نزد فهمیدگان ، مردمانی کم خردند».

.

عنه علیه السلام :حُکِمَ عَلی مُکثِری أهلِ الدُّنیا بِالفاقَةِ ، واُعینَ مَن غَنِیَ عَنها بِالرّاحَةِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام ـ مِن خُطبَةٍ لَهُ یُبَیِّنُ فیها عِصیانَ الخَلقِ ـ :سُبحانَکَ خالِقا ومَعبودا! بِحُسنِ بَلائِکَ عِندَ خَلقِکَ خَلَقتَ دارا ، وجَعَلتَ فیها مَأدُبَةً ؛ مَشرَبا ومَطعَما ، وأزواجا وخَدَما ، وقُصورا ، وأنهارا ، وزُروعا وثِمارا ، ثُمَّ أرسَلتَ داعِیا یَدعو إلَیها ، فَلاَ الدّاعِیَ أجابوا ، ولا فیما رَغَّبتَ رَغِبوا ، ولا إلی ما شَوَّقتَ إلَیهِ اشتاقوا . أقبَلوا عَلی جیفَةٍ قَدِ افتَضَحوا بِأَکلِها ، وَاصطَلَحوا عَلی حُبِّها ، ومَن عَشِقَ شَیئا أعشی ⁽²⁾بَصَرَهُ ، وأمرَضَ قَلبَهُ ؛ فَهُوَ یَنظُرُ بِعَینٍ غَیرِ صَحیحَةٍ ، ویَسمَعُ بِاُذُنٍ غَیرِ سَمیعَةٍ ، قَد خَرَقَتِ الشَّهَواتُ عَقلَهُ ، وأماتَتِ الدُّنیا قَلبَهُ ، ووَلِهَت ⁽³⁾عَلَیها نَفسُهُ ، فَهُوَ عَبدٌ لَها ، ولِمَن فی یَدَیهِ شَیءٌ مِنها ، حَیثُما زالَت زالَ إلیها ، وحَیثُما أقبَلَت أقبَلَ عَلَیها ، ولا یَزدَجِرُ مِنَ اللّهِ بِزاجِرٍ ولایَتَّعِظُ مِنهُ بِواعِظٍ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام ـ فی وَصفِ الظَّلَمَةِ ـ :یَتَنافَسونَ فی دُنیا دَنِیَّةٍ ، ویَتَکالَبونَ ⁽⁵⁾عَلی جیفَةٍ مُریحَةٍ ⁽⁶⁾، وعَن قَلیلٍ یَتَبَرَّأُ التّابِعُ مِنَ المَتبوعِ ، وَالقائِدُ مِنَ المَقودِ ، فَیَتَزایَلونَ بِالبَغضاءِ ، ویَتَلاعَنونَ عِندَ اللِّقاءِ . ⁽⁷⁾

.

امام علی علیه السلام :ثروتمندان اهل دنیا ، محکوم به نیازمندی اند، و هر که از دنیا بی نیازی بجوید، آسایش به یاری او می آید.

امام علی علیه السلام ـ در خطبه ای که در آن ، نافرمانی خَلق را توضیح می دهد ـ :پاکی تو ، ای آفریدگار و معبودی که از سرِ عنایتت به بندگانت، سرایی (آخرت) آفریدی و در آن ، خوانی از انواع نوشیدنی و خوردنی ، و همسران و چاکران ، و کاخ ها و رودها ، و محصولات و میوه ها گسترانیدی ، و سپس دعوتگری فرستادی تا [مردم را] به سوی آن [سرای و خوان گسترده] فرا بخواند؛ امّا نه دعوتگر را اجابت کردند و نه به آنچه تو ترغیبشان کردی ، رغبت نمودند، و نه بر آنچه تشویقشان کردی ، شوقی نشان دادند! [آنان] به لاشه ای روی آوردند که با خوردن آن رسوا گشتند، و در دوستی آن ، با یکدیگر سازش کردند . و هر که عاشق چیزی شود ، آن چیز ، چشم او را کور و دلش را بیمار می گرداند، و چنین کسی با چشمی ناسالم می نگرد، و با گوشی ناشنوا می شنود. [ عاشق دنیا ، ] شهوات ، خِرَد او را از هم دریده، دنیا دلش را میرانده، و جانش سرگشته دنیا شده است. از این رو، بنده دنیا و بنده کسی است که از دنیا چیزی دارد. به هر سو که دنیا برود ، او نیز می رود، و به هر طرف که دنیا رو کند ، او نیز رو می کند. نه با بازدارنده ای از سوی خدا باز می ایستد و نه از هیچ پندآموزی از سوی او ، پند می گیرد.

امام علی علیه السلام ـ در توصیف ستمگران ـ :در دنیایی پست رقابت می کنند، و بر سر لاشه ای گندیده [همچون سگان] به جان یکدیگر می افتند؛ امّا زودا که پیرو از رهبر ، و رهبر از پیرو بیزاری بجوید، و با نفرت ، از یکدیگر جدا شوند، و هنگام دیدار ، یکدیگر را لعنت کنند.

.

الإمام الباقر علیه السلام :إنَّ اللّهَ ثَقَّلَ الخَیرَ عَلی أهلِ الدُّنیا کَثِقلِهِ فی مَوازینِهِم یَومَ القِیامَةِ ، وإنَّ اللّهَ خَفَّفَ الشَّرَّ عَلی أهلِ الدُّنیا کَخِفَّتِهِ فی مَوازینِهِم یَومَ القِیامَةِ . ⁽¹⁾

راجع : ص ۲۹۲ (خصائص أبناء الآخرة)

وص ۳۳۴ ح ۱۳۶۸ .

۶ / ۲مَثَلُ عَبیدِ الدُّنیاالإمام علیّ علیه السلام ـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ :یا عَبیدَ الدُّنیا ، کَیفَ تُخالِفُ فُروعُکُم أصولَکُم ، وعُقولُکُم أهواءَکُم ، قَولُکُم شِفاءٌ یُبرِئُ الدّاءَ ، وعَمَلُکُم داءٌ لا یَقبَلُ الدَّواءَ ؛ ولَستُم کَالکَرمَةِ ⁽²⁾الَّتی حَسُنَ وَرَقُها ، وطابَ ثَمَرُها ، وسَهُلَ مُرتَقاها ؛ ولکِنَّکُم کَالشَّجَرَةِ الَّتی قَلَّ وَرَقُها ، وکَثُرَ شَوکُها ، وخَبُثَ ثَمَرُها ، وصَعُبَ مُرتَقاها . جَعَلتُمُ العِلمَ تَحتَ أقدامِکُم ، وَالدُّنیا فَوقَ رُؤوسِکُم ؛ فَالعِلمُ عِندَکُم مُذالٌ مُمتَهَنٌ ⁽³⁾، وَالدُّنیا لا یُستَطاعُ تَناوُلُها ؛ فَقَد مَنَعتُم کُلَّ أحَدٍ مِنَ الوُصولِ إلَیها ، فَلا أحرارٌ کِرامٌ أنتُم ، ولا عَبیدٌ أتقِیاءُ . وَیحَکُم یا اُجَراءَ السَّوءِ! أمَّا الأَجرُ فَتَأخُذونَ ، وأمَّا العَمَلُ فَلا تَعمَلونَ ؛ إن عَمِلتُم فَلِلعَمَلِ تُفسِدونَ ، وسَوفَ تَلقَونَ ما تَفعَلونَ ، یوشِکُ رَبُّ العَمَلِ أن یَنظُرَ فی عَمَلِهِ الَّذی أفسَدتُم ، وفی أجرِهِ الَّذی أخَذتُم . یا غُرَماءَ السَّوءِ ، تَبدَؤونَ بِالهَدِیَّةِ قَبلَ قَضاءِ الدَّینِ ، تَتَطَوَّعونَ بِالنَّوافِلِ ولا تُؤَدّونَ الفَرائِضَ ، إنَّ رَبَّ الدَّینِ لا یَرضی بِالهَدِیَّةِ حَتّی یُقضی دَینُهُ . ⁽⁴⁾

.

۶ / ۲ مَثَل بندگان دنیا

امام باقر علیه السلام :خداوند ، خوبی را بر اهل دنیا سنگین ساخت ، همچنان که روز قیامت در ترازوهایشان سنگین است، و خداوند بدی را بر اهل دنیا سبک ساخت ، همچنان که روز قیامت در ترازوهایشان سبک است.

ر . ک : ص ۲۹۳ (ویژگی های آخرت گرایان)

و ۳۳۵ ح ۱۳۶۸ .

۶ / ۲مَثَل بندگان دنیاامام علی علیه السلام ـ در سخنان کوتاه منسوب به ایشان ـ :ای بندگان دنیا! چرا شاخه هایتان با ریشه هایتان ، و خِرَدهایتان با هوس هایتان ناسازگار است؟ گفتارتان ، دارویی است که درد را شفا می بخشد؛ ولی کردارتان ، دردی است که درمان نمی پذیرد. شما نه چون تاکید که برگ هایش نیکو و میوه اش خوش و بالا رفتن از آن ، آسان است؛ بلکه چون درختی هستید که کم برگ و پر خار است و میوه اش غیر قابل خوردن، و بالا رفتن از آن ، دشوار است. شما دانش (معرفت) را زیر پاهایتان نهادید، و دنیا را بالای سرهایتان. از این رو، دانش در نزد شما خوار و بی مقدار است . و [ با شما ] به دنیا هم نمی توان رسید، که شما هر کسی را از رسیدن به آن ، مانع می شوید . پس، شما نه آزادگانی آقامنشید و نه بردگانی پرهیزگار. بدا به حالتان ، ای مزدوران بد! مزد را می گیرید و کار نمی کنید. اگر هم کار کنید ، کار را تباه می کنید. به زودی ، کردار خود را می بینید، و کارفرما به کار تباهی که برایش کرده اید و به مزدی که از او گرفته اید ، رسیدگی خواهد کرد! ای بدهکاران بد! دِین خود را نمی پردازید و هدیه می دهید؛ مستحبّات را به جا می آورید و واجبات را نمی گزارید. بستانکار ، هدیه را نمی پذیرد تا آن که طلب او پرداخت شود.

.

۶ / ۳النَّهیُ عَن تَعظیمِ صاحِبِ الدُّنیارسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن عَظَّمَ صاحِبَ دُنیا وأحَبَّهُ لِطَمَعِ دُنیاهُ ، سَخِطَ اللّهُ عَلَیهِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لَعَنَ اللّهُ مَن أکرَمَ الغَنِیَّ لِغِناهُ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن تَضَعضَعَ لِغَنِیٍّ لِیَنالَ مِمّا فی یَدَیهِ ، أسخَطَ اللّهَ عَلَیهِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن أتی غَنِیّا فَتَضَعضَعَ لَهُ ، ذَهَبَ ثُلُثا دینِهِ . ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلام :لا تَضَعوا مَن رَفَعَتهُ التَّقوی ، ولا تَرفَعوا مِنَ رَفَعَتهُ الدُّنیا . ⁽⁵⁾

نهج البلاغة :قالَ [ عَلِیٌّ ] علیه السلام وقَد لَقِیَهُ عِندَ مَسیرِهِ إلَی الشّام دَهاقینُ ⁽⁶⁾الأَنبار فَتَرَجَّلوا لَهُ وَاشتَدّوا ⁽⁷⁾بَینَ یَدَیهِ ، فَقالَ : ما هذَا الَّذی صَنَعتُموهُ؟! فَقالوا : خُلُقٌ مِنّا نُعَظِّمُ بِهِ اُمَراءَنا . فَقالَ: وَاللّهِ ما یَنتَفِعُ بِهذا اُمَراؤُکُم ، إنَّکُم لَتَشُقّونَ عَلی أنفُسِکُم فی دُنیاکُم ، وتَشقَونَ بِهِ فی آخِرَتِکُم . وما أخسَرَ المَشَقَّةَ وَراءَهَا العِقابُ ، وأربَحَ الدَّعَةَ مَعَهَا الأَمانُ مِنَ النّارِ . ⁽⁸⁾

.

۶ / ۳ نهی از بزرگداشت دنیادار

۶ / ۳نهی از بزرگداشت دنیادارپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که دنیاداری را بزرگ بدارد و به طمع دنیای او دوستش بدارد، خداوند بر او خشم می گیرد.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، کسی را که ثروتمند را به خاطر ثروتش احترام نهد، از رحمتش دور می کند.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس برای رسیدن به نوایی از ثروتمندی، خود را در برابر او پست کند ، خداوند بر او خشم می گیرد.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس بر توانگری در آید و خود را در برابر او پست کند ، دو سوم دینش می رود.

امام علی علیه السلام :آن کس را که پرهیزگاری بالا برده است ، پست مشمارید، و آن کس را که دنیا بالا برده است، بلندمرتبه مشمارید.

نهج البلاغة:در مسیر امام علی علیه السلام به شام، بزرگان انبار ، به دیدارش رفتند و از مرکب های خویش پیاده شده، پیشاپیش او دوان دوان حرکت کردند. فرمود: «این چه کاری است که می کنید؟!» . گفتند: رسمی است که با آن ، فرمان روایان خود را احترام می نهیم. فرمود: «به خدا سوگند که فرمان روایانِ شما از این کار ، سودی نمی برند و شما نیز با آن ، در دنیایتان ، خود را به زحمت می افکنید و در آخرتتان به رنج می افتید، و چه زیانبار است زحمتی که در پی آن ، عذاب باشد، و چه پر سود است آسایشی که با ایمنی از آتش [دوزخ] همراه باشد!» .

.

۶ / ۴الأَمرُ بِالإِعراضِ عَن أبناءِ الدُّنیاالکتاب«فَأَعْرِضْ عَن مَّن تَوَلَّی عَن ذِکْرِنَا وَ لَمْ یُرِدْ إِلاَّ الْحَیَوةَ الدُّنْیَا * ذَ لِکَ مَبْلَغُهُم مِّنَ الْعِلْمِ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبِیلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدَی» . ⁽¹⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :خُلطَةُ أبناءِ الدُّنیا تَشینُ ⁽²⁾الدّینَ وتُضعِفُ الیَقینَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :خُلطَةُ أبناءِ الدُّنیا رَأسُ البَلوی وفَسادُ التَّقوی . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :وُدُّ أبناءِ الدُّنیا یَنقَطِعُ لاِنقِطاعِ أسبابِهِ . ⁽⁵⁾

.

۶ / ۴ دستور به روی گرداندن از فرزندان دنیا

۶ / ۴دستور به روی گرداندن از فرزندان دنیاقرآن«پس، از هر که از یاد ما روی برتافته و جز زندگی دنیا را خواستار نبوده است ، روی برتاب. این ، منتهای دانش آنان است . پروردگار تو، خود ، به حال کسی که از راه او منحرف شده ، داناتر است، و او به کسی که راه یافته ، آگاه تر است» .

حدیثامام علی علیه السلام :آمیزش با فرزندان دنیا (دنیا پرستان) ، دین را زشت ، و یقین را سست می کند.

امام علی علیه السلام :معاشرت با فرزندان دنیا، منشأ گرفتاری و تباه کننده پرهیزگاری است.

امام علی علیه السلام :دوستی فرزندان دنیا، با قطع شدن اسباب آن، قطع می شود.

.

عنه علیه السلام :مَوَدَّةُ أبناءِ الدُّنیا تَزولُ لاِءَدنی عارِضٍ یَعرِضُ . ⁽¹⁾

الإمام الکاظم علیه السلام ـ فی وَصِیَّتِهِ لِهِشامِ بنِ الحَکَم ـ :اِحذَر هذِهِ الدُّنیا وَاحذَر أهلَها . ⁽²⁾

۶ / ۵ما یَنبَغی مِنَ الدُّعاءِ عِندَ النَّظَرِ إلی أصحابِ الدُّنیاالإمام زین العابدین علیه السلام ـ مِن دُعائِهِ فِی الرِّضا إذا نَظَرَ إلی أصحابِ الدُّنیا ـ :الحَمدُِللّهِ رِضیً بِحُکمِ اللّهِ ، شَهِدتُ أنَّ اللّهَ قَسَمَ مَعایِشَ عِبادِهِ بِالعَدلِ ، وأخَذَ عَلی جَمیعِ خَلقِهِ بِالفَضلِ ، اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّد وآلِهِ ، ولا تَفتِنّی بِما أعطَیتَهُم ، ولا تَفتِنهُم بِما مَنَعتَنی ؛ فَأَحسُدَ خَلقَکَ ، وأغمَطَ ⁽³⁾حُکمَکَ . اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ ، وطَیِّب بِقَضائِکَ نَفسی ، ووَسِّع بِمَواقِعِ حُکمِکَ صَدری ، وهَب لِیَ الثِّقَةَ لاُِقِرَّ مَعَها بِأَنَّ قَضاءَکَ لَم یَجرِ إلاّ بِالخِیَرَةِ ، وَاجعَل شُکری لَکَ عَلی ما زَوَیتَ عنّی أوفَرَ مِن شُکری إیّاکَ عَلی ما خَوَّلتَنی . ⁽⁴⁾ وَاعصِمنی مِن أن أظُنَّ بِذی عَدَمٍ خَساسَةً ، أو أظُنَّ بِصاحِبِ ثَروَةٍ فَضلاً ، فَإِنَّ الشَّریفَ مَن شَرَّفَتهُ طاعَتُکَ ، وَالعَزیزَ مَن أعَزَّتهُ عِبادَتُکَ ، فَصَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ ، ومَتِّعنا بِثَروَةٍ لا تَنفَدُ ، وأیِّدنا بِعِزٍّ لا یُفقَدُ ، وَاسرَحنا فی مُلکِ الأَبَدِ ، إنَّکَ الواحِدُ الأَحَدُ الصَّمَدُ ، الَّذی لَم تَلِد ولَم تولَد ، ولَم یَکُن لَکَ کُفُوا أحَدٌ . ⁽⁵⁾

.

۶ / ۵ دعای بایسته در هنگام دیدن دنیاداران

امام علی علیه السلام :دوستی فرزندان دنیا ، با بروز کوچک ترین پیشامدی ، از بین می رود.

امام کاظم علیه السلام ـ در توصیه هایش به هشام بن حکم ـ :از این دنیا بر حذر باش و از اهل آن حذر کن.

۶ / ۵دعای بایسته در هنگام دیدن دنیادارانامام زین العابدین علیه السلام ـ در دعا در مقام رضا ، هنگامی که چشمش به دنیاداران می افتاد ـ :ستایش ، خداوند را از سر خشنودی به حکم خدا. گواهی می دهم که خداوند ، روزی های بندگانش را به عدالت تقسیم کرده، و با همه آفریدگانش به احسان ، رفتار نموده است. بار خدایا! بر محمّد و آل او درود فرست، و مرا با آنچه به دنیاداران داده ای ، در بوته امتحان میفکن، و آنان را به خاطر آنچه به من نداده ای [و به آنان داده ای] ، میازمای، که در نتیجه بر آفریدگانت رشک برم و تقدیر تو را به دیده حقارت بنگرم. بار خدایا! بر محمّد و آل او درود فرست، و جان مرا به قضای خودت شاد بدار، و سینه ام را برای [پذیرش] جایگاه های حُکمت (تقدیرت) بگشای، و مرا چنان اعتمادی [به خودت] ببخش تا به سبب آن ، اقرار کنم که قضای تو ، جز به نیکی روان نگشته است، و مرا بر نداده هایت به من ، سپاس گزارتر از داده هایت به من ، قرار ده. ⁽¹⁾ و مرا از این که به خاطر ناداری ، گمان پستی برم ، یا دارایی را برتر بپندارم، مصون بدار؛ زیرا بزرگ ، کسی است که طاعت تو بزرگش کرده است، و عزیز ، کسی است که عبادت تو عزّتش بخشیده است. پس بر محمّد و آل او درود فرست، و ما را از ثروتی پایان ناپذیر برخوردار کن، و با عزّتی از دست ناشدنی ، تأییدمان فرما، و ما را در مُلک جاویدانْ رها گردان، که تویی خدای یگانه یکتای بی نیاز، که نه فرزندی داری و نه فرزند کسی هستی، و تو را هیچ همتایی نیست.

.

. .

بخش سوم : زهد به دنیا

اشاره

بخش سوم : زهد به دنیافصل یکم: تعریف زهد و تحریف آنفصل دوم: ارزش زهدفصل سوم: برکت های زهدفصل چهارم: زمینه های زهدفصل پنجم: رهنمودهایی برای رسیدن به زهدفصل ششم: نمونه های زهد

.

. .

درآمد

زهد ، در لغت

درآمدزهد ، در لغتکلمه «زُهد» در اصل به معنای «اندک بودن» و «کم ارزش بودن» چیزی است و از آن جا که این معنا غالبا ملازم با بی رغبتی به آن چیز است ، این کلمه در بی رغبتی نیز به کار می رود . ابن فارس در تبیین معنای «زهد» می گوید : الزاء والهاء والدال أصل یدلّ علی قلّة الشیء ، والزّهید : الشیء القلیل ، وهو مُزْهِدٌ : قلیل المال ، وقال رسول اللّه صلی الله علیه و آله : «أفضل الناس مؤمن مُزهِد» ، هو المقلّ . ⁽¹⁾ مادّه زاء و هاء و دال (زهد) ، بر اندک بودن چیزی دلالت می کند . «زَهید» ، یعنی چیز اندک و «مُزهِد» یعنی دارای مال اندک . پیامبر خدا فرمود : «برترینِ مردم ، مؤمنِ مُزهد است» یعنی آن که دارایی اندک دارد . جوهری ، «زهد» را چنین معنا کرده است :

.

زهد ، در قرآن و حدیث

الزّهد خلاف الرّغبة . . . والتَّزهیدُ فی الشیء وعن الشیء : خلاف الترغیب فیه . ⁽¹⁾ زهد ، خلاف رغبت است «... التزهید فی الشی ء و عن الشی ء» یعنی در فلان چیز یا نسبت به آن ، زهد (بی رغبتی) ورزیدن . و راغب اصفهانی در المفردات آورده است : الزهید : الشیء القلیل والزّاهد فی الشیء الراغب عنه والراضی منه بالزّهید أی القلیل . ⁽²⁾ زهید : چیز اندک «الزاهد فی الشی ء» یعنی بی اعتنا به آن چیز و رضایت دادن به اندک از آن . بنا بر این ، هر چند کلمه زهد ، هم در قِلّت و هم در بی رغبتی کاربرد دارد ، امّا تأمّل در کلمات واژه شناسان نشان می دهد که معنای نخست ، اصل و معنای دوم ، فرع آن است .

زهد ، در قرآن و حدیثمادّه «زهد» در قرآن ، تنها یک بار ، در داستان حضرت یوسف علیه السلام به کار رفته است : «وَ شَرَوْهُ بِثَمَنِم بَخْسٍ دَرَ هِمَ مَعْدُودَةٍ وَ کَانُواْ فِیهِ مِنَ الزَّ هِدِینَ . ⁽³⁾و او را به بهای ناچیزی ، به چند درهم ، فروختند و به او بی رغبت بودند » . یعنی فروشندگان یوسف ، به دلیل زهد (بی رغبتی) به وی ، او را به بهای اندکی فروختند . در این آیه ، «زهد» در بی«رغبتی» به کار رفته است و ارتباط آن با بهای اندک ، نشان دهنده معنای اصلی و فرعی آن است .

.

یک . تعریف زهد

در احادیث اسلامی غالبا مادّه «زهد» در «بی رغبتی» به کار رفته و به ندرت در معنای «قِلّت» استعمال شده است . در این بخش ، رهنمودهای پیشوایان اسلام درباره زهدورزی نسبت به دنیای نکوهیده و سیره عملی آنان در برخورد با آن ، در شش فصل خواهد آمد ؛ امّا برای آن که پژوهشگران ، با بصیرت بیشتری مباحث آینده را ملاحظه کنند ، با تکیه بر متون این بخش ، توضیحات کوتاهی درباره تعریف زهد ، نشانه های آن ، تفاوت زهد اسلامی و رُهبانیت مسیحی ، حکمت زهد و راه های دستیابی به آن ، ارائه می گردد :

یک . تعریف زهدامام صادق علیه السلام ضمن تبیین سپاهیان خرد و نادانی ، «زهد نسبت به دنیا» را از سپاهیان خرد می شمارد و آن را به نقطه مقابل «رغبت به دنیا» تعریف می نماید و می فرماید : الزُّهدُ وضِدُّهُ الرَّغبَةُ. ⁽¹⁾زهد ، ضدّش رغبت است . با در نظر گرفتن این رهنمود بنیادی که «زهد» از جنود خرد و تحت فرمان قوّه عاقله است ، به دو نکته مهم در تبیین زهد اسلامی می توان دست یافت : نکته اوّل ، این است که زهدی که اسلامْ انسان را بدان دعوت می کند ، خاستگاه عقلی و علمی دارد . به همین جهت ، صد در صد منطبق با خرد و منطق است و اگر پیامبر درونی (خرد) مقصود آن را بداند ، پیش از پیامبران بیرونی ، انسان را بدان دعوت می نماید . نکته دوم ، این است که بی میلی ، دو گونه است :

.

الف . بی میلی طبیعی

ب . بی میلی قلبی

الف . بی میلی طبیعیبی میلی طبیعی ، آن است که طبع انسان نسبت به چیزی میل نداشته باشد ، چنان که بیمار ، تمایلی به خوردن و نوشیدن ندارد .

ب . بی میلی قلبیبی میلی قلبی ، آن است که روح انسان نسبت به چیزی تمایل نداشته باشد ، هر چند طبع او مایل به آن باشد ، مانند بیماری که غذایی را دوست دارد؛ ولی به دلیل این که می داند خوردن آن برای او خطرساز است ، نه تنها در خود میلی نسبت به آن احساس نمی کند؛ بلکه قلبا از آن نفرت دارد . با عنایت به این مقدّمه می توان دریافت که زهد اسلامی ، به معنای بی میلی طبیعی به دنیا نیست (زیرا بی رغبتیِ طبیعی نسبت به لذایذ مادّی ، ارزش نیست و در واقع ، نوعی بیماری است)؛ بلکه زهد اسلامی ، عبارت است از بی رغبتی قلبی نسبت به لذایذی که برای انسان زیانباراند . توضیح مطلب ، این که : گاه انسان طبعا مایل به کاری است؛ امّا خرد ، او را به دلیل زیانبار بودن آن کار منع می کند و انسان نیز با وجود علاقه قلبی به آن ، از انجام دادن آن خودداری می ورزد . این اقدام ، «صبر» نامیده می شود و کسی که خویشتنداری می کند ، «صابر» نامیده می شود؛ چرا که در برابر رغبت طبیعی و میل قلبی خود مقاومت کرده است و این ، ارزشی است بسیار والا ، چنان که از امام علی علیه السلام روایت شده که می فرماید : ما أحسَنَ بِالإِنسانِ أن یَصبِرَ عَمّا یَشتَهی . ⁽¹⁾برای انسان ، چه زیباست که در برابر خواسته[ های نفسانی اش ] صبر کند .

.

امام علی علیه السلام در رهنمودی دیگر ، در پاسخ کسی که از ایشان موعظه خواست ، می فرماید : اُترُک لِما تَبقی ما تَشتَهی أبَدا کَفی بِمَن عَفَّ عَمّا یَشتَهی کَرَما ⁽¹⁾از خواهش های خود به خاطر آنچه جاویدان است ، دست بشوی / در کرامت آدمی ، همین بس که از خواهش های خویش ، خویشتن نگه دارد . البتّه باید توجّه داشت که چنین شخصی از فضیلت صبر برخوردار است ، نه از فضیلت زهد . زهد ـ که یک درجه بالاتر از صبر است ـ آن است که بی میلی قلبی نسبت به لذایذ زیانبار ، چنان بر انسانْ چیره شود که رغبت طبیعی او تحت سیطره آن قرار گیرد ، به گونه ای که خودداری از لذایذ زیانبار ، نیازی به صبر و مقاومت نداشته باشد ؛ بلکه انسان ، دیگر میلی نسبت به آنها در وجود خود ، احساس نکند . امام علی علیه السلام در اشاره به این حالت زیبا می فرماید : ما أحسَنَ بِالإِنسانِ ألاّ یَشتَهِیَ ما لا یَنبَغی . ⁽²⁾برای انسان ، چه زیباست که آنچه را شایسته نیست ، نخواهد! هنگامی که انسان به این مرتبه والا دست یافت و زاهد شد ، نسبت به اقبال و ادبار دنیا بی تفاوت می گردد ؛ نه اِقبال دنیا او را شادمان می کند و نه اِدبار دنیا او را اندوهناک می نماید ، چنان که امام علی علیه السلام در تبیین خصلت «زهد» می فرماید : الزُّهدُ کُلُّهُ بَینَ کَلِمَتَینِ مِنَ القُرآنِ ، قالَ اللّهُ سُبحانَهُ : «لِّکَیْلاَ تَأْسَوْاْ عَلَی مَا فَاتَکُمْ وَلاَ تَفْرَحُواْ بِمَا ءَاتَـلـکُمْ » . ⁽³⁾زهد ، در دو جمله از قرآن جمع شده است . خداوند سبحان می فرماید : « تا برای

.

دو . نشانه های زهد

آنچه از دست شما می رود ، افسوس نخورید و برای آنچه به شما می دهد ، شادمان نشوید » . و آنچه در تبیین زهد و تفاوت آن با صبر گفتیم ، در این سخن نورانی امیر مؤمنان علیه السلام خلاصه شده است : إنَّمَا النّاسُ ثَلاثٌ : زاهِدٌ ، وراغِبٌ ، وصابِرٌ . فَأَمَّا الزّاهِدُ فَلا یَفرَحُ بِالدُّنیا إذا أتَتهُ ، ولا یَحزَنُ عَلَیها إذا فاتَتهُ ، وأمَّا الصّابِرُ فَیَتَمَنّاها بِقَلبِهِ ، فَإِن أدرَکَ مِنها شَیئا صَرَفَ عَنها نَفسَهُ لِعِلمِهِ بِسوءِ العاقِبَةِ ، وأمَّا الرّاغِبُ فَلا یُبالی مِن حِلٍّ أصابَها أم مِن حَرامٍ. ⁽¹⁾مردم ، سه دسته اند : دنیاگریز و دنیاخواه و شکیبا . دنیاگریز ، هر گاه دنیا به او برسد ، شاد نمی شود ، و هر گاه از دستش برود برایش غم نمی خورد . شکیبا ، دنیا را قلبا آرزو می کند؛ اما چون به چیزی از آن برسد ، جانش از آن روی برمی گرداند ؛ زیرا از فرجام بد آن آگاه است . و دنیا خواه اهمّیتی نمی دهد که از طریق حلال به دنیا رسد یا از حرام .

دو . نشانه های زهداحادیث اسلامی ، برای آن که هر کس نتواند ادّعای زهد (بی رغبتی) نسبت به دنیا کند و مدّعیان دروغین از زاهدان راستینْ بازشناخته شوند ، چنان اهمّیت قائل اند که با وجود این که حقیقت زهد ، بی رغبتی است ، ⁽²⁾بجز در مواردی نادر ، این صفت را از طریق آثار آن ، تعریف و تبیین کرده اند . ⁽³⁾ ساده ترین نشانه زهد (بی رغبتی) ، مصرف اندک است . نمی توان باور کرد که کسی از غذایی که میل ندارد ، فراوان مصرف کند . در بحث از مفهوم لغوی «زهد» نیز گذشت که قِلّت ، در معنای زهد ، تنیده شده است . بنا بر این ، هر چند حقیقت

.

سه . مراتب زهد

زهد ، بی میلی روانی است ، امّا بی تردید ، جلوه این خصلت روحی ، باید در زندگی به صورت ساده زیستی و پرهیز از اسراف ، تجمّل گرایی ، تشریفات (و حدّ اقل ، اجتناب از محرّمات ) نمایان باشد . بر این پایه ، زهد ، تنها جنبه اخلاقی و روانی ندارد؛ بلکه بُعد عملی نیز دارد و زاهد ، کسی است که اِعراض روانی از دنیای نکوهیده را با اِعراض عملی ، همراه نموده است .

سه . مراتب زهداشاره کردیم که پایین ترینِ مراتب زهد ، بی رغبتی روانی همراه با اجتناب از محرّمات است ؛ امّا بالاترین درجه زهد ، نقطه ای است که حجاب های شناخت ، به کلّی از جلوی دیده دل برداشته می شوند و سالک به مرتبت یقین واصل می گردد . با وصول به این مرتبت است که باطن دنیای نکوهیده برای زاهد کشف می شود و در این هنگام ، انسان نه تنها نسبت به دنیا بی میل می گردد ، بلکه به آن نفرت نیز پیدا می کند ، چنان که امام علی علیه السلام در توصیف پیامبر خدا می فرماید : عُرِضَت عَلَیهِ الدُّنیا فَأَبی أن یَقبَلَها ، وعَلِمَ أنَّ اللّهَ أبغَضَ شَیئا فَأَبغَضَهُ . ⁽¹⁾دنیا به او پیشنهاد شد؛ امّا از پذیرفتن آن خودداری کرد ، و دانست که خدا چه چیزی را دشمن می دارد؛ او هم آن را دشمن داشت . امام علی علیه السلام نفرت خود از دنیای نکوهیده را با جملاتی مانند : « أمَرُّ عَلی فُؤادی مِن حَنظَلَةٍ یَلوکُها ذو سُقمٍ ؛ ⁽²⁾دنیا در مذاق من ، تلخ تر از حَنظلی است که شخص بیمار [ ، با کراهت [می مکد» و یا «أهوَنُ فی عَینی مِن عُراقِ خِنزیرٍ

.

چهار . تفاوت زهد اسلامی و رهبانیت مسیحیت

فی یَدِ مَجذومٍ ؛ ⁽¹⁾دنیا در چشم من ، بی ارزش تر از استخوان یک خوک در دست فردی جذامی است» ، بیان نموده است .

چهار . تفاوت زهد اسلامی و رهبانیت مسیحیتمعلوم شد که زهد اسلامی ، هم بُعد درونی دارد و هم بُعد بیرونی ، و زاهد ، هم در درون ، احساس بی رغبتی به دنیا می کند و هم در بیرون ، بی علاقگی او در زندگی آشکار می گردد . در این جا این سؤال پیش می آید که با این تعریف ارائه شده از زهد ، چه تفاوتی میان زهد اسلامی و رهبانیت مسیحیت وجود دارد؟ و چرا روایات احادیث به شدّت از رهبانیتْ نهی کرده اند؟ ⁽²⁾ پاسخ ، این است که زهد اسلامی و رهبانیت مسیحیت ، دو مقوله اند و با هم تفاوت های فراوانی دارند . اصلی ترین و مهم ترین خصوصیت زهد اسلامی که سایر ویژگی ها به آن باز می گردد ، این است که زهد اسلامی ، بر منطق و برهان روشن ، استوار است ؛ امّا رهبانیت مسیحیت ، توجیه علمی و منطقی ندارد . زهد اسلامی ، چشم پوشی از مطلق لذایذ مادّی نیست ، بلکه ـ همان طور که توضیح دادیم ـ تنها چشمپوشی از لذایذ زیانبار است ؛ امّا رهبانیت مسیحیت ، مردم را به چشمپوشی از مطلق لذایذ مادی دعوت می کند . به سخن دیگر ، اسلام ، لذایذ مادّی را به دو بخش تقسیم کرده است : لذایذ سودمند و لذایذ زیانبار . زهد اسلامی ، شامل لذایذ سودمند نمی شود و این ، همان چیزی است که خرد و منطق ، انسان را بدان دعوت می کند . اسلام ، هرگز نمی گوید که انسان باید از لذایذی که برای زندگی او سودمندند ، چشمپوشی کند یا نسبت به آنها بی رغبت باشد . پیامبر خدا ، برای این که زهد اسلامی با رهبانیت مسیحی اشتباه

.

نشود و برای این که از تحریف مفهوم «زهد» پیشگیری نماید ، تصریح می فرماید : لَیسَ الزُّهدُ فِی الدُّنیا تَحریمَ الحَلالِ ، ولا إضاعَةَ المالِ ، ولکِنَّ الزُّهدَ فِی الدُّنیا الرِّضا بِالقَضاءِ ... . ⁽¹⁾زهدورزی نسبت به دنیا ، حرام کردن حلال [بر خود] و یا ترک ثروت نیست؛ بلکه زهدورزی نسبت به دنیا ، عبارت است از : راضی بودن به قضای خدا .. . همه احادیثی که تحت عنوان : «هشدار درباره تحریف زهد» و نیز تحت عنوان : «نهی از رُهبانیت و از حرام شمردن آنچه خدا حلال کرده است» آمده اند ، در واقع ، برای تبیین تفاوت های زهد اسلامی و رهبانیت مسیحی اند . اسلام ، اجازه نمی دهد که انسان ، هیچ کاری را بدون شناخت انجام دهد . ⁽²⁾زهد ورزیدن نسبت به دنیا نیز از این قانون ، مستثنا نیست و به این جهت امام علی علیه السلام می فرماید : لا تَزهَدَنَّ فی شَیءٍ حَتّی تَعرِفَهُ . ⁽³⁾هرگز در چیزی زهد مَوَرز تا آن گاه که آن را بشناسی . بر این پایه ، پیشوایان اسلام ، با همه هشدارهایی که درباره دنیاگرایی داده اند ، هنگامی که می بینند افرادی ، بدون شناخت ، از دنیا مذمّت می کنند و دیگران را به زهدورزی دعوت می نمایند ، به شدّت با آنها برخورد می کنند . ⁽⁴⁾به بیان روشن تر ، اسلام ، دینِ دنیا و آخرت و تأمین کننده منافع مادّی و معنوی ،

.

پنج . حکمت زهد

و دنیوی و اخروی جامعه است . امام علی علیه السلام در به تصویر کشیدن جامعه مطلوبی که اسلامْ مردم را بدان دعوت می کند ، می فرماید : اِعلَموا عِبادَ اللّهِ أنَّ المُتَّقینَ حازوا عاجِلَ الخَیرِ وآجِلَهُ ، شارَکوا أهلَ الدُّنیا فی دُنیاهُم ، ولَم یُشارِکهُم أهلُ الدُّنیا فی آخِرَتِهِم .. . سَکَنُوا الدُّنیا بِأَفضَلِ ما سُکِنَت ، وأکَلوها بِأَفضَلِ ما اُکِلَت .. . أصابوا لَذَّةَ الدُّنیا مَعَ أهلِ الدُّنیا ، وهُم غَدا جیرانُ اللّهِ ... . ⁽¹⁾ای بندگان خدا! بدانید که تقواپیشگان ، به خیر دنیا و آخرت دست یافتند . آنان با اهل دنیا در دنیایشان شریک شدند ؛ امّا اهل دنیا در آخرت آنان با آنان شریک نیستند ... . در دنیا به بهترین وجه زیستند و از آن به بهترین وجه خوردند ... . همراه با اهل دنیا به لذّت های دنیا رسیدند و فردای قیامت هم در جوار خداوند هستند . بر این پایه ، در اسلام راستین ، بر خلاف مسیحیت تحریف شده امروز ، دنیا و آخرت در تضاد نیستند ؛ بلکه با تأمّل در رهنمودهای اسلام می توان دریافت که در این آیین ، مادّیت از درون معنویت ، و معنویت از درون مادّیت می جوشد و زهد اسلامی ، تنها در جایی مفهوم پیدا می کند که لذایذ مادّی ، برای فرد یا جامعه و یا هر دو ، زیانبار باشند .

پنج . حکمت زهدزهد اسلامی در همه عرصه های زندگی فردی و اجتماعی ، دارای نقش مثبت و سازنده است . از این رو ، تحصیل آن فوق العاده مورد تأکید احادیث اسلامی است ، تا آن جا که این خصلت ، زیباترین زیور انسان نزد خداوند متعال شمرده شده است ⁽²⁾. زهد ، در حوزه معرفت شناختی ، آسیب های فردی را از انسان دور می کند و با

.

برداشتن حجاب از دیده عقل و قلب ، زشتی های دنیای نکوهیده را به انسان نشان می دهد و زمینه را برای رسیدن به حکمت حقیقی و نور علم ـ که از باطن جان سرچشمه می گیرند ـ فراهم می سازد و در بالاترین مراتب آن است که زاهد ، با ملکوت عالَم ، پیوند برقرار می کند و از اسرار جهان هستی آگاه می گردد . ⁽¹⁾زهد ، در عرصه تکامل معنوی ، فرصت لازم را برای خودسازی فراهم می کند ، جان را از بردگی هوس ها رهایی می بخشد ، ایمان و عبادت را در کام جانْ شیرین می کند ، انسان را به آفریدگار خود نزدیک می نماید و سرانجام ، او را به قلّه تکامل انسانی صعود می دهد . ⁽²⁾زهد ، تنها در عرصه معرفت و معنویت ، کارساز نیست و آسایش و آرامش زندگی مادّی نیز در گرو زهد است . زهد ، مشکلات زندگی را آسان می کند ، به انسانْ عزّت می بخشد و دنیا را در خدمت او قرار می دهد . ⁽³⁾زهد ، بیش از آنچه در عرصه زندگی فردی کارساز است ، در عرصه های سیاسی ، اجتماعی و اقتصادی کارآیی دارد . فرهنگ زهد ، ریشه ظلم و تجاوز به حقوق دیگران را می سوزاند و زمینه را برای ایثار و مُواسات (سهیم کردن دیگران در داشته های خود) فراهم می سازد . همه اختلاف های سیاسی و اقتصادی ، و همه جنگ ها و خونریزی ها ، ریشه در دنیاگرایی دارند . امام علی علیه السلام در تبیین انگیزه مخالفت ها و جنگ هایی که در دوران کوتاه حکومت او اتّفاق افتاد ، در خطبه معروف «شقشقیه» می فرماید : فَلَمَّا نَهَضْتُ بالاْءَمْرِ نَکَثَتْ طائِفَةٌ ، ومَرَقَتْ أُخْرَی وَقَسَطَ آخَرُونَ کَأَنَهُمْ لَمْ یَسْمَعُوا

.

شش . راه تحصیل زهد

اللّهَ سُبْحَانَهُ یَقُولُ «تِلْکَ الدَّارُ الاْآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِینَ لاَ یُرِیدُونَ عُلُوًّا فِی الاْءَرْضِ وَلاَ فَسَادًا وَ الْعَـقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ » ⁽¹⁾بَلَی! واللّه لَقَدْ سَمِعُوهَا وَوَعَوْهَا ، وَلکِنَّهُمْ حَلِیَتِ الدُّنْیَا فی أَعْیُنِهمْ ، وَرَاقَهُمْ زِبْرِجُهَا . ⁽²⁾ چون زمام خلافت را به دست گرفتم ، گروهی پیمان شکستند ، گروهی از فرمان برون شدند ، و گروهی راه ستم پیمودند ، و گویا نشنیدند که خداوند سبحان می فرماید : « آن سرای آخرت را برای کسانی قرار می دهیم که خواهان برتری و تباهی در زمین نیستند و عاقبت ، از آنِ پرهیزکاران است» . آری ، به خدا سوگند که این آیه را شنیدند و فهمیدند؛ امّا دنیا در چشمانشان زیبا آمد و زیب و زیور آن ، خیره شان کرد . آنچه می تواند به جنگ های خانمانسوز در جهان پایان دهد و زندگی را برای جهانیانْ شیرین کند ، زهدورزی رهبران سیاسی است و بدون آن ، همه تلاش ها و برنامه ریزی ها برای تأمین حقوق بشر ، عقیم خواهد ماند ، چنان که تجربه تاریخ نیز این مدّعا را اثبات می نماید .

شش . راه تحصیل زهدپیشوایان اسلام برای تحصیل صفت «زهد» و گسترش این فرهنگ در جامعه ، رهنمودهای ارزشمندی ارائه کرده اند که در فصل چهارم خواهند آمد . این رهنمودها را می توان در پنج عنوان خلاصه کرد :

.

۱ . تقویت بنیادهای معرفتی

۲ . تقویت ارزش های دینی

۳ . تقویت شخصیت اخلاقی

۱ . تقویت بنیادهای معرفتیهر چه قوّه عاقله انسان نیرومندتر گردد و او خدا ، دنیا و آخرت را بهتر بشناسد ، از علاقه اش به دنیای نکوهیده کاسته می گردد. به گفته امام علی علیه السلام : العاقِلُ مَن یَزهَدُ فیما یَرغَبُ فیهِ الجاهِلُ . ⁽¹⁾خردمند به آنچه نادان رغبت دارد ، بی رغبت است . در بالاترین مراتب شناخت ، انسان ، نه تنها به دنیا علاقه ای ندارد ، بلکه نسبت به آن نفرت نیز پیدا می کند . ⁽²⁾

۲ . تقویت ارزش های دینیتقویت ایمان و برنامه های دینی در زندگی ، به تدریج ، موجب زهدورزی در دنیای نکوهیده می گردد ، چنان که در سخنی از امام علی علیه السلام آمده است : الزُّهدُ ثَمَرَةُ الدّینِ . ⁽³⁾زهد ، میوه دین است .

۳ . تقویت شخصیت اخلاقیبزرگواری روحی ، یکی از موانع گرفتار شدن در دام دنیای نکوهیده و هوس های پست است . به گفته امام علی علیه السلام : مَن کَرُمَت نَفسُهُ صَغُرَتِ الدُّنیا فی عَینِهِ . ⁽⁴⁾کسی که برای خویش ارج قائل باشد ، دنیا در چشمش کوچک می آید . هر چه انسان در خود بیشتر احساس شخصیت و کرامت کند ، از علاقه او نسبت

.

۴ . ساده زیستی

به هوس های زیانباری که به کرامت او ضربه می زنند ، کاسته می گردد . از این رو ، یکی از راه های گسترش فرهنگ زهد در جامعه ، زمینه سازی برای تقویت کرامت انسانی در یکایک مردم است .

۴ . ساده زیستییکی از رهنمودهای اهل بیت علیهم السلام برای تحصیل صفات نیک ، تمرین کردن و عادت دادن خود به آثار آن صفات است . برای مثال ، کسی که عصبانی مزاج است ، اگر تمرین کند و مدّتی خود را وا دارد که مانند افراد بردبار عمل نماید ، به تدریج ، بردباری برای او عادت می شود و بردبار می گردد . امام علی علیه السلام می فرماید : إن لَم تَکُن حَلیما فَتَحَلَّم ، فَإِنَّهُ قَلَّ مَن تَشَبَّهَ بِقَومٍ إلاّ أوشَکَ أن یَکونَ مِنهُم . ⁽¹⁾اگر بردبار نیستی ، خود را به بردباری بزن ؛ زیرا کمتر کسی است که خود را به قومی مانند کند ، مگر آن که به زودی ، جزو آنان خواهد شد . برای کسب صفت زهد نیز می توان از همین رهنمود استفاده کرد ؛ یعنی همان طور که واداشتن خود به بردباری ، به تدریج ، موجب بردبار شدن می گردد ، واداشتن خود به زهدورزی نیز به زهد می انجامد ، چنان که در روایتی دیگر ، از آن امام علی علیه السلام نقل شده است : التَّزَهُّدُ یُؤَدّی إلَی الزُّهدِ . ⁽²⁾واداشتن خود به زهد ، به زهد [واقعی] می انجامد . بنا بر این ، ساده زیستی و اجتناب از تجمّل گرایی و تشریفات در زندگی ، هر چند به معنای زهد (بی رغبتی) در دنیا نیست ، ولی یکی از راه های مهمّ کسب آن است ، و ترویج فرهنگ ساده زیستی در جامعه ، به تقویت فرهنگ زهدگرایی می انجامد . در

.

۵ . استمداد از خداوند

این باره ، مطالعه سیره عملی پیشوایان دین ـ که در فصل ششم آمده است ⁽¹⁾ـ بسیار آموزنده است .

۵ . استمداد از خداونددر کنار تلاش برای تحصیل چهار عنوان گذشته ، «استمداد از خداوند متعال» برای رسیدن به صفت والای زهد و تداوم آن ، جایگاه ویژه ای دارد . از این رو ، یکی از خواسته های پیشوایان دین ـ که خود ، زاهدانِ نمونه بودند ـ در دعاهایشان ، زهد در دنیا بوده است و شگفت آور ، این که امام زاهدان ، علی علیه السلام ، پیش از واقعه جمل ، ضمن دعایی ، به خداوند متعال ، عرض می کند : إن لَم تُعِنّی عَلی دُنیایَ بِزُهدٍ وعَلی آخِرَتی بِتَقوی هَلَکتُ . ⁽²⁾اگر مرا در کار دنیایم با «زهد» ، و در کار آخرتم با «تقوا» کمک نکنی ، هلاک می شوم . این سخن ، نشان می دهد که اگر عنایت و امدادرسانی خداوند متعال نباشد ، هیچ کس از آلودگی به دنیای نکوهیده و گرفتاری در دام هوس ها مصونیت ندارد .

.

الفصل الأول : تعریف الزهد وتحریفه۱ / ۱ضِدُّ الرَّغبَةِالکتاب«وَ شَرَوْهُ بِثَمَنِ بَخْسٍ دَرَ هِمَ مَعْدُودَةٍ وَ کَانُواْ فِیهِ مِنَ الزَّ هِدِینَ» . ⁽¹⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :زُهدُکَ فی راغِبٍ فیکَ نُقصانُ حَظٍّ ، ورَغبَتُکَ فی زاهِدٍ فیکَ ذُلُّ نَفسٍ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام ـ فی ذِکرِ جُنودِ العَقلِ وَالجَهلِ ـ :الزُّهدُ وضِدُّهُ الرَّغبَةُ . ⁽³⁾

۱ / ۲تَعریفُ الزُّهدِالکتاب«لِّکَیْلاَ تَأْسَوْاْ عَلَی مَا فَاتَکُمْ وَلاَ تَفْرَحُواْ بِمَا ءَاتَاکُمْ وَ اللَّهُ لاَ یُحِبُّ کُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ» . ⁽⁴⁾

.

فصل یکم : تعریف زهد و تحریف آن

۱ / ۱ بی رغبتی

۱ / ۲ تعریف زهد

فصل یکم: تعریف زهد و تحریف آن۱ / ۱بی رغبتیقرآن«و او (یوسف) را به بهای ناچیزی ، به چند درهم ، فروختند، و در او بی رغبت بودند» .

حدیثامام علی علیه السلام :بی رغبتی تو به کسی که به تو راغب است ، کم بختی است، و رغبت تو به کسی که به تو بی رغبت است ، [مایه] خواری نفس است.

امام صادق علیه السلام ـ در یادکرد از سربازان خِرد و نابخردی ـ :زهد که ضدّ آن ، رغبت است.

۱ / ۲تعریف زهدقرآن«تا بر آنچه از دست شما رفته ، افسوس نخورید و برای آنچه [خداوند] به شما داده است ، شادمانی نکنید؛ و خدا هیچ خودپسند فخرفروشی را دوست ندارد» .

.

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :الزُّهدُ کُلُّهُ بَینَ کَلِمَتَینِ مِنَ القُرآن ، قالَ اللّهُ سُبحانَهُ : «لِکَیْلاَ تَأْسَوْاْ عَلَی مَا فَاتَکُمْ وَلاَ تَفْرَحُواْ بِمَا ءَاتَاکُمْ» ، ومَن لَم یَأسَ عَلَی الماضی ولَم یَفرَح بِالآتی فَقَد أخَذَ الزُّهدَ بِطَرَفَیهِ . ⁽¹⁾

الأمالی عن حَفصِ بن غِیاث :قُلتُ لِلصّادِقِ جَعفَرِ بنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام : مَا الزُّهدُ فِی الدُّنیا؟ فَقالَ : قَد حَدَّ اللّهُ ذلِکَ فی کِتابِهِ ، فَقالَ : «لِکَیْلاَ تَأْسَوْاْ عَلَی مَا فَاتَکُمْ وَلاَ تَفْرَحُواْ بِمَا ءَاتَاکُمْ» . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :إنَّمَا النّاسُ ثَلاثَةٌ : زاهِدٌ وراغِبٌ وصابِرٌ . فَأَمَّا الزّاهِدُ فَلا یَفرَحُ بِشَیءٍ مِنَ الدُّنیا أتاهُ ولا یَحزَنُ عَلی شَیءٍ مِنها فاتَهُ ، وأمَّا الصّابِرُ فَیَتَمَنّاها بِقَلبِهِ ، فَإِن أدرَکَ مِنها شَیئا صَرَفَ عَنها نَفسَهُ لِما یَعلَمُ مِن سوءِ عاقِبَتِها ، وأمَّا الرّاغِبُ فَلا یُبالی مِن حِلٍّ أصابَها أم مِن حَرامٍ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :النّاسُ ثَلاثَةُ أصنافٍ : زاهِدٌ مُعتَزِمٌ ، وصابِرٌ عَلی مُجاهَدَةِ هَواهُ ، وراغِبٌ مُنقادٌ لِشَهَواتِهِ . فَالزّاهِدُ لا یُعَظِّمُ ما آتاهُ اللّهُ فَرَحا بِهِ ، ولا یُکِثرُ عَلی ما فاتَهُ أسَفا ... . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :الزُّهدُ ألاّ تَطلُبَ المَفقودَ حَتّی یَعدُمَ المَوجودُ . ⁽⁵⁾

.

حدیثامام علی علیه السلام :تمام زهد ، در دو جمله از قرآن [گرد آمده] است . خداوند سبحان فرموده است: «تا بر آنچه از دست شما رفته ، افسوس نخورید و برای آنچه به شما داده است ، شادمان نشوید» . کسی که بر گذشته افسوس نخورد و برای آنچه به دستش می رسد ، شاد نشود ، هر دو جانب زهد (زهد کامل) را گرفته است.

الأمالی ، صدوق ـ به نقل از حفص بن غیاث ـ :به امام صادق علیه السلام گفتم: زهد به دنیا چیست؟ فرمود: «خداوند آن را در کتابش تعریف کرده است: «تا بر آنچه از دست شما می رود ، افسوس نخورید و برای آنچه به شما می دهد ، شادمان نشوید» ».

امام علی علیه السلام :مردم ، سه دسته اند: زاهد، دنیاخواه و شکیبا. زاهد ، هرگاه چیزی از دنیا به او برسد ، بدان شاد نمی شود و برای از دست دادن چیزی از آن نیز اندوهگین نمی شود. شکیبا ، در دل تمنّای دنیا را دارد ، امّا اگر به چیزی از آن دست یابد، چون عاقبتِ بَدَش را می داند، از آن روی بر می تابد. دنیاخواه ، اهمّیتی نمی دهد که از حلال به دنیا برسد یا از حرام.

امام علی علیه السلام :مردم ، سه گروه اند: زاهدِ ثابت قدم، شکیبای در مبارزه با هوای نفس، و دنیاخواهِ پیرو خواهش های خویش . زاهد ، نه برای آنچه خداوند به او می دهد ، شادمانی بسیار می کند، و نه بر آنچه از دستش می رود ، افسوس بسیار می خورد... .

امام علی علیه السلام :زهد ، آن است که تا آنچه داری تمام نشود ، در طلب آنچه نداری برنیایی.

.

الإمام الحسن علیه السلام ـ لَمّا قیلَ لَهُ :مَا الزُّهدُ؟ ـ : الرَّغبَةُ فِی التَّقوی . ⁽¹⁾

الکافی عن السَّکونی عن الإمام الصادق علیه السلام ، قال :قُلتُ لَهُ : مَا الزُّهدُ فِی الدُّنیا؟ قالَ : وَیحَکَ ! حَرامَها فَتَنَکَّبهُ ⁽²⁾. ⁽³⁾

الفقه المنسوب إلی الإمام الرضا علیه السلام :سَأَلتُ العالِمَ علیه السلام عَن أزهَدِ النّاسِ ، فَقالَ : الَّذی لا یَطلُبُ المَعدومَ حَتّی یَنفَدَ المَوجودُ . ⁽⁴⁾

راجع : ص۹۰ ح۹۲۲ .

۱ / ۳عَلاماتُ الزُّهدِأ ـ اِجتِنابُ الحَرامِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :اِجتَنِبِ المَحارِمَ تَکُن زاهِدا . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أزهَدُ النّاسِ مَنِ اجتَنَبَ الحَرامَ . ⁽⁶⁾

.

۱ / ۳ نشانه های زهد

الف ـ دوری کردن از حرام

امام حسن علیه السلام ـ در پاسخ به این سؤال که:زهد چیست؟ ـ : رغبت به تقواست .

الکافی ـ به نقل از سکونی ـ :به امام صادق علیه السلام گفتم: [معنای] زهدِ در دنیا چیست؟ فرمود: «زهی تو! از حرامش دوری کن».

الفقه المنسوب إلی الإمام الرضا علیه السلام :از عالم (امام کاظم) علیه السلام درباره زاهدترینِ مردم پرسیدم . فرمود: «کسی که تا آنچه دارد ، تمام نشود ، در پیِ آنچه ندارد ، بر نیاید».

ر . ک : ص۹۱ ح۹۲۲ .

۱ / ۳نشانه های زهدالف ـ دوری کردن از حرامپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از حرام ها دوری کن تا زاهد باشی.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :زاهدترینِ مردم ، کسی است که از حرام ، دوری کند.

.

الإمام علیّ علیه السلام :لا زُهدَ کَالکَفِّ عَنِ الحَرامِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :لا زُهدَ کَالزُّهدِ فِی الحَرامِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الزّاهِدُ فِی الدُّنیا مَن لَم یَغلِبِ الحَرامُ صَبرَهُ، ولَم یَشغَلِ الحَلالُ شُکرَهُ. ⁽³⁾

کتاب من لا یحضره الفقیه :سُئِلَ الصّادِقُ علیه السلام عَنِ الزّاهِدِ فِی الدُّنیا ، قالَ : الَّذی یَترُکُ حَلالَها مَخافَةَ حِسابِهِ ، ویَترُکُ حَرامَها مَخافَةَ عَذابِهِ . ⁽⁴⁾

راجع : ص۴۲ ح۸۰۵ .

ب ـ قَصرُ الأَمَلِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الزُّهدُ فِی الدُّنیا قَصرُ الأَمَلِ ، وشُکرُ کُلِّ نِعمَةٍ ، وَالوَرَعُ عَن کُلِّ ما حَرَّمَ اللّهُ . ⁽⁵⁾

الإمام علیّ علیه السلام :أیُّهَا النّاسُ ، الزَّهادَةُ قَصرُ الأَمَلِ ، وَالشُّکرُ عِندَ النِّعَمِ ، وَالتَّوَرُّعُ عِندَ المَحارِمِ . فَإِن عَزَبَ ذلِکَ عَنکُم فَلا یَغلِبِ الحَرامُ صَبرَکُم ، ولا تَنسَوا عِندَ النِّعَمِ شُکرَکُم . ⁽⁶⁾

.

ب ـ کوتاهی آرزو

امام علی علیه السلام :زهدی چون خویشتنداری از حرام نیست.

امام علی علیه السلام :هیچ زهدی مانند ترک حرام نیست.

امام علی علیه السلام :زاهدِ در دنیا ، کسی است که حرام ، بر شکیبایی اش چیره نگردد و حلال ، او را سرگرم و از شکرگزاری غافل نسازد .

کتاب من لایحضره الفقیه:از امام صادق علیه السلام درباره زاهدِ در دنیا سؤال شد . فرمود: «زاهد ، کسی است که حلال دنیا را از بیم حسابش ترک می کند و حرام آن را از ترس کیفرش».

ر . ک : ص۴۳ ح۸۰۵

ب ـ کوتاهی آرزوپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :زهدِ به دنیا ، عبارت است از: کوتاه کردن آرزو، گزاردن شکر هر نعمتی، و پرهیز از هر آنچه خداوند ، حرام کرده است.

امام علی علیه السلام :ای مردم! زهد، کوتاه کردن آرزو، گزاردن شکر نعمت ها، و خویشتنداری از حرام هاست. اگر از عهده این هر سه بر نیامدید ، [لااقلّ بکوشید که [در برابر حرام ، صبر خویشتن را از دست ندهید و سپاس گزاری از نعمت ها را فراموش نکنید.

.

عنه علیه السلام :الزُّهدُ قَصرُ الأَمَلِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :الزُّهدُ تَقصیرُ الآمالِ وإخلاصُ الأَعمالِ . ⁽²⁾

الإمام الباقر علیه السلام :لا زُهدَ کَقَصرِ الأَمَلِ . ⁽³⁾

ج ـ مُخالَفَةُ الهَویالإمام علیّ علیه السلام :ظَلفُ ⁽⁴⁾النَّفسِ عَنِ لَذّاتِ الدُّنیا هُوَ الزُّهدُ المَحمودُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :هِمَّةُ الزّاهِدِ مُخالَفَةُ الهَوی ، وَالسُّلُوُّ ⁽⁶⁾عَنِ الشَّهَواتِ . ⁽⁷⁾

۱۷۹.ـ تهذیب الکمال مجلد ۳ ص۳۹۷:عنه علیه السلام :کَیفَ یَصِلُ إلی حَقیقَةِ الزُّهدِ مَن لَم یُمِت شَهوَتَهُ؟! ⁽⁸⁾د ـ الرِّضا بِالقَضاءِ۱۷۷.ـ تهذیب التهذیب مجلد ۱ ص۳۳۷ ـ ۳۳۸:رسول اللّه صلی الله علیه و آله :اِرضَ بِقِسمِ اللّهِ تَکُن زاهِدا . ⁽⁹⁾۱۷۶.ـ الجمل ص۴۹ و۵۲:عنه صلی الله علیه و آله :أشرَفُ الزُّهدِ أن یَسکُنَ قَلبُکَ عَلی ما رُزِقتَ . ⁽¹⁰⁾۱۷۵.عنه صلی الله علیه و آله :قالَ الخَضِرُ علیه السلام : . . . مَن یُحَقِّرُ حالَهُ ویَتَّهِمُ اللّهَ بِما قَضی لَهُ ، کَیفَ یَکونُ زاهِدا؟! ⁽¹¹⁾.

ج ـ مخالفت با هوای نفس

د ـ راضی بودن به قضای الهی:

۱۷۴.ـ إرشاد الساری للقسطلانی ج۵ ص۳۰۸:امام علی علیه السلام :زهد ، کوتاه کردن آرزوست.۱۷۳.ـ طرائف المقال:امام علی علیه السلام :زهد، کوتاه کردن آرزوها و اخلاص در اعمال است.۱۷۲.ـ میزان الاعتدال مجلد ۱ ص۲۷۹ :امام باقر علیه السلام :زهدی چون کوتاهیِ آرزو نیست.ج ـ مخالفت با هوای نفس۱۷۰.ـ تهذیب الکمال مجلد ۳۴ ص۳۶ :امام علی علیه السلام :بازداشتن نفس از لذّت های دنیا ، همان زهد پسندیده است .۱۶۹.ـ الجرح والتعدیل مجلد ۲ ص۳۲۶:امام علی علیه السلام :همّت زاهد ، مخالفت کردن با هوای نفس است و شکیبایی در برابر خواهش ها.۱۶۸.ـ التاریخ الکبیر مجلد ۶ ص۱۰۷:امام علی علیه السلام :چگونه به حقیقت زهد برسد کسی که شهوت خویش را نکُشته است؟!د ـ راضی بودن به قضای الهی:۱۶۶.ـ مستدرک الحاکم مجلد ۳ ص۴۰۶ ـ ۴۰۷:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :به قسمت خدا راضی باش تا زاهد باشی.۱۶۵.ـ سیر أعلام النبلاء مجلد ۴ ص۳۳:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :برترین زهد ، آن است که دلت به آنچه روزی تو شده است ، آرام گیرد.۱۶۴.ـ الدر المنثور مجلد ۴ ص۱۹۹:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خضر علیه السلام گفت : «... کسی که از وضع خود ناخشنود باشد و خدا را در آنچه برای او حکم کرده است ، متّهم سازد، چگونه زاهد است؟!» .

.

۱۶۳.ـ مستدرک الحاکم مجلد ۳ ص۴۰۵:عنه صلی الله علیه و آله ـ لاِءَبی ذَر الغِفارِیِّ ـ :یا أبا ذَرٍّ ، إنَّ المُؤمِنَ لَم یَجزَع مِن ذُلِّ الدُّنیا ، ولَم یُبَل ⁽¹⁾مِن أهلِها وعِزِّها . ⁽²⁾ه ـ تِلکَ الصِّفاتُ۱۶۱.ـ مستدرک الحاکم مجلد ۳ ص۴۰۶ ـ ۴۰۷ :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :أمّا عَلامَةُ الزّاهِدِ فَعَشَرَةٌ ؛ یَزهَدُ فِی المَحارِمِ ، ویَکُفُّ نَفسَهُ ، ویُقیمُ فَرائِضَ رَبِّهِ ، فَإِن کانَ مَملوکا أحسَنَ الطّاعَةَ ، وإن کان مالِکا أحسَنَ المَملَکَةَ ، ولَیسَ لَهُ حَمِیَّةٌ ولا حِقدٌ ، یُحسِنُ إلی مَن أساءَ إلَیهِ ، ویَنفَعُ مَن ضَرَّهُ ، ویَعفو عَمَّن ظَلَمَهُ ، ویَتَواضَعُ لِحَقِّ اللّهِ . ⁽³⁾۱۶۰.ـ مستدرک الحاکم مجلد ۳ ص۴۰۵ ـ ۴۰۶:مکارم الأخلاق عن أبی ذرّ :قُلتُ : یا رَسولَ اللّه ، مَن أزهَدُ النّاسِ؟ فَقالَ صلی الله علیه و آله : مَن لَم یَنسَ المَقابِرَ وَالبِلی ⁽⁴⁾، وتَرَکَ فَضلَ زینَةِ الدُّنیا ، وآثَرَ ما یَبقی عَلی ما یَفنی ، ولَم یَعُدَّ غَدا مِن أیّامِهِ ، وعَدَّ نَفسَهُ فِی المَوتی . ⁽⁵⁾۱۵۹.ـ بحار الأنوار مجلد ۶۸ ص۳۶۷:رسول اللّه صلی الله علیه و آله ـ فی وَصِیَّتِهِ لاِءَبی ذَرٍّ ـ :یا أبا ذَر ، طوبی لِلزّاهِدینَ فِی الدُّنیَا ، الرّاغِبینَ فِی الآخِرَةِ ، الَّذینَ اتَّخَذوا أرضَ اللّهِ بِساطا ، وتُرابَها فِراشا ، وماءَها طیبا ، وَاتَّخَذُوا الکِتابَ شِعارا ، وَالدُّعاءَ لِلّهِ دِثارا ⁽⁶⁾، وقَرَضُوا

الدُّنیا قَرضا . ⁽⁷⁾.

ه ـ مجموعه این صفات

۱۵۸.ـ الاعتصام للشاطبی ج۱ ص۳۰:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ به ابو ذر غفاری ـ :ای ابوذر! مؤمن از خواری خود در دنیا بی تابی نمی کند و به دنیاپرستان و عزّت دنیا ، اهمیّتی نمی دهد.ه ـ مجموعه این صفات۱۵۶.ـ معجم البلدان مجلد ۲ ص۴۶۸ ـ ۴۶۹:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نشانه زهد ده تاست: به حرام ها بی رغبت است؛ خویشتندار است؛ واجبات پروردگارش را به جا می آورد؛ اگر مملوک است ، فرمان بُردار خوبی است؛ اگر مالک است ، ملکدار خوبی است؛ تندخو وکینه توز نیست؛ به کسی که به او بدی کرده است ، خوبی می کند؛ به کسی که به او زیان زده است ، سود می رساند؛ از کسی که به او ستم کرده است ، گذشت می کند؛ و در برابر حق خداوند ، فروتن است (یا: به خاطر خدا فروتنی می کند).۱۵۵.ـ الأنساب مجلد ۴ ص۴۸۱ ـ ۴۸۲:مکارم الأخلاق ـ به نقل از ابو ذر ـ :گفتم: ای پیامبر خدا! زاهدترینِ مردم کیست؟

فرمود: کسی که قبرستان و پوسیده شدن را فراموش نکند، از مازاد زیور دنیا ، چشم بپوشد، آنچه را ماندنی است ، بر آنچه از بین رفتنی است ، ترجیح دهد، فردا را از روزهای [عمر] خود نشمارد و خویشتن را در شمارِ مردگان به حساب آورد.۱۵۴.ـ لسان المیزان مجلد ۱ ص۴۷۵:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ در سفارش به ابو ذر ـ :ای ابو ذر! خوشا به حال دل بُریدگانِ از دنیا و دل دادگان به آخرت؛ آنان که زمین خدا را فرش خود قرار داده اند و خاکش را بستر و آبش را شربت گوارا؛ کتاب خدا را [چونان [جامه زیرین

خود گرفتند و دعا به درگاه خدا را جامه رویین ، ⁽¹⁾و دنیا را به کلّی پشتِ سر انداختند.

.

۱۵۳.ـ رحلة ابن بطوطة ج۱ ص۹۳:عنه صلی الله علیه و آله ـ مِمّا أوصی بِهِ عَلِیّا علیه السلام ـ :یا عَلِیُّ ، مَثِّلِ الآخِرَةَ فی قَلبِکَ وَالمَوتَ نَصبَ عَینَیکَ ، ولا تَنسَ مَوقِفَکَ بَینَ یَدَیِ اللّهِ ، وکُن مِنَ اللّهِ عَلی وَجَلٍ ، وَاذکُر نِعَمَ اللّهِ ، وَاکفُف عَن مَحارِمِ اللّهِ ، ونابِذ ⁽¹⁾هَواکَ ، وَاعزِلِ الشَّکَّ وَالطَّمَعَ وَالحِرصَ ، وَاستَعمِلِ التَّواضُعَ وَالعِفَّةَ وحُسنَ الخُلُقِ ولینَ الکَلامِ ، وَاتَّبِع قَولَ الحَقِّ مِن حَیثُ وَرَدَ ، وَاجتَنِبِ البُخلَ وَالکَذِبَ وَالرِّیاءَ وَالعُجبَ ، ولا تَستَصغِر نِعمَةَ اللّهِ وجاوِزها بِالشُّکرِ ، وَاذکُرِ اللّهَ فی کُلِّ وَقتٍ وَاحمَدهُ عَلی کُلِّ حالٍ ، وَاعفُ عَمَّن ظَلَمَکَ وصِل مَن قَطَعَکَ وأعطِ مَن حَرَمَکَ ، وَلیَکُن صَمتُکَ فِکرا وکَلامُکَ ذِکرا ونَظَرُکَ اعتِبارا ، وتَحَبَّب مَا استَطَعتَ ، وباشِرِ النّاسَ بِالحُسنی ، وَاصبِر عَلَی النّازِلَةِ ⁽²⁾، ولا تَستَهِن بِالمُصیبَةِ ، وأطِلِ الفِکرَ فِی المَعادِ ، وَاجعَل شَوقَکَ إلَی الجَنَّةِ ، وَاستَعِذ مِنَ النّارِ ، وَأمُر بِالمَعروفِ وَانهَ عَنِ المُنکَرِ ، ولا تَأخُذکَ فِی اللّهِ لَومَةُ لائِمٍ ، وخُذ مِنَ الحَلالِ ما شِئتَ إذا أمکَنَکَ ، وَاعتَصِم بِالإِخلاصِ وَالتَّوَکُّلِ ، ودَعِ الظَّنَّ وابنِ عَلَی الأَساسِ ، وکُن مَعَ الحَقِّ حَیثُ کانَ ، ومَیِّز مَا اشتَبَهَ عَلَیکَ بِعَقلِکَ ؛ فَإِنَّهُ حُجَّةُ اللّهِ عَلَیکَ ، وَدیعَةٌ ⁽³⁾فیکَ ، وبَرَکاتُهُ عِندَکَ ، فَذلِکَ أعلامُ الزُّهدِ ومِنهاجُهُ ، وَالعاقِبَةُ لِلمُتَّقینَ . ⁽⁴⁾.

۱۵۲.ـ رحلة ابن بطوطة ج۱ ص۹۳:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ از سفارش های ایشان به علی علیه السلام ـ :ای علی! پیوسته آخرت را در دلت مجسّم بدار و مرگ را نصب العین خود ، قرار ده . حضورت را در پیشگاه خداوند ، فراموش مکن و از خداترسان باش و نعمت های خدا را به یاد داشته باش . از حرام های خدا ، باز ایست، هَوَست را به دور افکن و از دودلی و طمع و آزمندی ، کناره گیر و فروتنی و خویشتنداری و خوش خویی و نرم گویی را در پیش گیر و پیرو سخن حق باش از هر که باشد . از بخل و دروغ و ریا و خودپسندی دوری کن و نعمت خدا را کوچک مشمار و همواره ، شکر آن را به جای آور و همیشه به یاد خدا باش و در همه حال ، او را سپاس و ستایش گوی و از کسی که به تو ستم کرده است ، درگذر و با کسی که از تو بُریده است ، پیوند برقرار کن و به کسی که از تو مضایقه کرده است ، عطا کن . سکوتت توأم با اندیشیدن باشد وگفتارت ، ذکر خدا و نگاه کردنت عبرت آموختن. تا می توانی ، دوستی بوَرز و با مردم به خوبی رفتار کن و در مصائب و سختی ها صبور باش و مصیبت ها را دستِ کم مگیر . درباره قیامت ، بسیار اندیشه کن و به بهشت ، شوق بورز و از آتش ، به خدا پناه ببر، امر به معروف و نهی از منکر کن و در راه خدا ، سرزنش هیچ سرزنشگری در تو اثر نکند. از حلال، هرگاه برایت فراهم شد، هر اندازه که خواستی ، [بدون اسراف و تبذیر [استفاده کن. به اخلاص و توکّل ، چنگ در زن و گمان را رها کن و بر شالوده بنا کن. باحق باش ، هرجا که بود. آنچه را بر تو مشتبه می شود ، با کمک عقلت تمیز بده؛ زیرا که عقل ، حجّت خدا بر تو و سپرده ای [الهی [در وجود توست و برایت برکت ها دارد. اینهاست نشانه های زهد و راه و روش آن، و عاقبتْ از آنِ پرهیزگاران است. .

۱۵۱.ـ الإصابة فی تمییز الصحابة لابن حجر ۱ / ۱۲۰:عنه صلی الله علیه و آله ـ فی حَدیثٍ لَهُ مَعَ جَبرَئیلَ علیه السلام ـ :قُلتُ : یا جَبرَئیلُ فَما تَفسیرُ الزُّهدِ؟ قالَ : الزّاهِدُ یُحِبُّ مَن یُحِبُّ خالِقُهُ ، ویُبغِضُ مَن یُبغِضُ خالِقُهُ ، ویَتَحَرَّجُ مِن حَلالِ الدُّنیا ولا یَلتَفِتُ إلی حَرامِها ؛ فَإِنَّ حَلالَها حِسابٌ وحَرامَها عِقابٌ ، ویَرحَمُ جَمیعَ المُسلِمین کَما یَرحَمُ نَفسَهُ ، ویَتَحَرَّجُ مِنَ الکَلامِ کَما یَتَحَرَّجُ مِنَ المَیتَةِ الَّتی قَدِ اشتَدَّ نَتنُها ، ویَتَحَرَّجُ عَن حُطامِ الدُّنیا وزینَتِها کَما یَتَجَنَّبُ النّارَ أن تَغشاهُ ، وأن یُقَصِّرَ أمَلَهُ وکَأَنَّ بَینَ عَینَیهِ أجَلَهُ . ⁽¹⁾۱۵۰.ـ تهذیب الکمال مجلد ۳ ص۳۹۷:الإمام علیّ علیه السلام :إنَّ الزّاهِدینَ فِی الدُّنیا تَبکی قُلوبُهُم وإن ضَحِکوا ، ویَشتَدُّ حُزنُهُم وإن فَرِحوا ، ویَکثُرُ مَقتُهُم أنفُسَهُم وإنِ اغتُبِطوا بِما رُزِقوا . ⁽²⁾۱۴۹.ـ أسد الغابة مجلد ۱ ص۱۵۲:عنه علیه السلام :الزّاهِدُ عِندَنا مَن عَلِمَ فَعَمِلَ ، ومَن أیقَنَ فَحَذِرَ ، وإن أمسی عَلی عُسرٍ حَمِدَ اللّهَ ، وإن أصبَحَ عَلی یُسرٍ شَکَرَ اللّهَ ، فَهُوَ الزّاهِدُ . ⁽³⁾۱۴۸.ـ لسان المیزان مجلد ۶ ص۱۱۸:عنه علیه السلام ـ فی صِفَةِ الزُّهّادِ ـ :کانوا قَوما مِن أهلِ الدُّنیا ولَیسوا مِن أهلِها ، فَکانوا فیها کَمَن لَیسَ مِنها ، عَمِلوا فیها بِما یُبصِرونَ ، وبادَروا فیها ما یَحذَرونَ ، تَقَلَّبُ أبدانُهُم بَینَ ظَهرانَی أهلِ الآخِرَةِ ، ویَرَونَ أهلَ الدُّنیا یُعَظِّمونَ مَوتَ أجسادِهِم وهُم أشَدُّ إعظاما لِمَوتِ قُلوبِ أحیائِهِم . ⁽⁴⁾۱۴۷.ـ لسان المیزان مجلد ۱ ص۴۷۱ ـ ۴۷۲:عنه علیه السلام :الزّاهِدُ فِی الدُّنیا مَن وُعِظَ فَاتَّعَظَ ، ومَن عَلِمَ فَعَمِلَ ، ومَن أیقَنَ فَحَذِرَ ، فَالزّاهِدونَ فِی الدُّنیا قَومٌ وُعِظوا فَاتَّعَظوا ، وأیقَنوا فَحَذِروا وعَلِموا فَعَمِلوا ، إن

أصابَهُم یُسرٌ شَکَروا ، وإن أصابَهُم عُسرٌ صَبَروا . ⁽⁵⁾.

۱۴۶.ـ إکمال الکمال مجلد ۷ ص۱۴۲:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ در گفتگویی با جبرئیل علیه السلام ـ :گفتم: ای جبرئیل! تفسیر زهد چیست؟

گفت: «زاهد ، کسی [و آنچه] را که آفریدگارش دوست دارد ، دوست می دارد و کسی را که آفریدگارش او را ناخوش دارد ، ناخوش می دارد و از حلال دنیا می پرهیزد و به حرام آن ، توجّه نمی کند؛ زیرا حلال آن ، حساب دارد و حرامش کیفر. [ زاهد ، [همچنان که به خویشتن رحم می کند ، به همه مسلمانان ، رحم می کند و همان گونه که از لاشه گندیده بسیار بدبو ، دوری می کند ، از سخن [بیجا [می پرهیزد و همان گونه که از آتش دوری می کند که مبادا او را فرا گیرد ، از حُطام دنیوی و زرق و برق آن ، دوری می کند؛ آرزویش کوتاه است ، انگار که مرگ خود را پیش چشم دارد».۱۴۵.ـ تاریخ الطبری مجلد ۱۰ ص۱۴۵ ـ ۱۴۶:امام علی علیه السلام :زاهدانِ به دنیا، دل هایشان گریان است ، اگرچه [در ظاهر [بخندند و سختْ اندوهناک اند ، اگرچه [در ظاهر] شادی نمایند و از خود بسیار در خشم اند ، اگرچه به واسطه آنچه روزی شده اند ، مورد غبطه دیگران اند.۱۴۴.ـ تاریخ الطبری مجلد ۱۰ ص۱۱۶ ـ ۱۱۷:امام علی علیه السلام :از نظر ما ، زاهد کسی است که دانست و عمل کرد، و کسی که یقین داشت و حذر کرد، و اگر در سختی و تنگ دستی بام خود را به شام رسانْد ، حمد خدا را به جای آورد، و اگر در آسایش و رفاه شام خویش را به بام رسانْد ، شکر خدای را بگزارد. چنین کسی زاهد است.۱۴۳.ـ وقعة صفین ص۳۲۴:امام علی علیه السلام ـ در وصف زاهدان ـ :آنان ، گروهی از مردم دنیا هستند؛ ولی اهل دنیا (دنیا دوست) نیستند. در این دنیا ، همچون کسانی هستند که از آن نیستند . در دنیا ، بر اساس بینش و بصیرت عمل می کنند و از آنچه می ترسند (یعنی: مرگ) پیشی گرفتند؛ ⁽¹⁾پیکرهایشان در میان اهل آخرت می گردد (جز با اهل آخرت نمی آمیزند)؛ اهل دنیا را می بینند که مرگِ تن هاشان را بزرگ می شمارند ، در حالی که آنان ، مرگِ دل های زندگانشان را بزرگ تر می شمارند.۱۴۲.ـ مستدرک الحاکم مجلد ۳ ص۴۰۸:امام علی علیه السلام :زاهدِ به دنیا ، کسی است که پند داده شد و پند گرفت، و کسی است که علم آموخت و به کار بست، و کسی است که یقین یافت و حذر کرد. پس، زاهدانِ به دنیا ، آن مردمانی اند که پند داده شدند و پند گرفتند، و یقین کردند

و حذر کردند ، و علم آموختند و عمل کردند؛ اگر آسایش به آنان برسد ، شکر می گویند و اگر به سختی در افتند ، شکیبایی می ورزند. .

۱۴۱.ـ مستدرک الحاکم مجلد ۳ ص۴۰۲ ـ ۴۰۳:عنه علیه السلام :الزّاهِدُ فِی الدُّنیا کُلَّما ازدادَت لَهُ تَحَلِّیا ازدادَ عَنها تَوَلِّیا . ⁽¹⁾۱۴۰.ـ (حدّثنا) أبو العباس محمد بن یعقوب ، حدّثنا العبعنه علیه السلام ـ فی صِفاتِ المُتَّقینَ ـ :أرادَتهُمُ الدُّنیا فَلَم یُریدوها ، وأسَرَتهُم فَفَدَوا أنفُسَهُم مِنها . ⁽²⁾۱۳۹.ـ رجال ابن داود ص۵۳:عنه علیه السلام :أفضَلُ الزُّهدِ إخفاءُ الزُّهدِ . ⁽³⁾۱۳۸.ـ اختیار معرفة الرجال مجلد ۱ ص۳۱۶ ـ ۳۱۷:عنه علیه السلام ـ فی ذِکرِ حَدیثِ مِعراجِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ـ :قالَ اللّهُ تَعالی : . . . یا أحمَد ، وُجوهُ الزّاهِدینَ مُصفَرَّةٌ مِن تَعَبِ اللَّیلِ وصَومِ النَّهارِ ، وألسِنَتُهُم کِلالٌ ⁽⁴⁾إلاّ مِن ذِکرِ اللّهِ تَعالی ، قُلوبُهُم فی صُدورِهِم مَطعونَةٌ مِن کَثرَةِ صَمتِهِم ، قَد أعطَوُا المَجهودَ فی أنفُسِهِم لا مِن خَوفِ نارٍ ولا مِن شَوقِ جَنَّةٍ ، ولکِن یَنظُرونَ فی مَلَکوتِ السَّماواتِ وَالأَرضِ فَیَعلَمونَ أنَّ اللّهَ سُبحانَهُ أهلٌ لِلعِبادَةِ . ⁽⁵⁾۱۳۷.ـ اختیار معرفة الرجال مجلد ۱ ص۳۱۴ ـ ۳۱۵:عنه علیه السلام :الزُّهدُ فِی الدُّنیا ثَلاثَةُ أحرُفٍ : زاءٌ وهاءٌ ودالٌ ؛ فَأَمَّا الزّاءُ فَتَرکُ الزّینَةِ ، وأمَّا الهاءُ فَتَرکُ الهَوی ، وأمَّا الدّالُ فَتَرکُ الدُّنیا . ⁽⁶⁾۱۳۶.ـ بحار الأنوار مجلد ۲۹ ص۵۸۳ ـ ۵۸۴ یتحدّث عن صفین:الإمام الحسین علیه السلام :بَینا أمیرُ المُؤمِنینَ ـ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ ـ ذاتَ یَومٍ جالِسٌ مَعَ

أصحابِهِ یُعَبِّئُهُم لِلحَربِ ، إذ أتاهُ شَیخٌ عَلَیهِ شَحبَةُ ⁽⁷⁾السَّفَرِ ، فَقالَ : أینَ أمیرُ المُؤمِنینَ؟ فَقیلَ : هُوَ ذا . فَسَلَّمَ عَلَیهِ ، ثُمَّ قالَ :

یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، إنّی أتَیتُکَ مِن ناحِیَةِ الشّام ، وأنَا شَیخٌ کَبیرٌ قَد سَمِعتُ فیکَ مِنَ الفَضلِ ما لا اُحصی ، وإنّی أظُنُّکَ سَتُغتالُ ⁽⁸⁾فَعَلِّمنی مِمّا عَلَّمَکَ اللّهُ .

قالَ : نَعَم یا شَیخُ . . . إنَّ اللّهَ خَلَقَ خَلقا ضَیَّقَ الدُّنیا عَلَیهِم نَظَرا لَهُم فَزَهَّدَهُم فیها وفی حُطامِها ، فَرَغِبوا فی دارِالسَّلامِ الَّتی دَعاهُم إلَیها وصَبَروا عَلی ضیقِ المَعیشَةِ ، وصَبَروا عَلَی المَکروهِ وَاشتاقوا إلی ما عِندَ اللّهِ مِنَ الکَرامَةِ ، بَذَلوا أنفُسَهُمُ ابتِغاءَ رِضوانِ اللّهِ ، وکانَت خاتِمَةُ أعمالِهِمُ الشَّهادَةَ ، فَلَقُوا اللّهَ وهُوَ عَنهُم راضٍ ، وعَلِموا أنَّ المَوتَ سَبیلُ مَن مَضی ومَن بَقِیَ ، فَتَزَوَّدوا لاِآخِرَتِهِم غَیرَ الذَّهبِ وَالفِضَّةِ ، ولَبِسُوا الخَشِنَ ، وصَبَروا عَلَی البَلوی ، وقَدَّمُوا الفَضلَ ، وأحَبّوا فِی اللّهِ ، وأبغَضوا فِی اللّهِ ، اُولئِکَ المَصابیحُ وأهلُ النَّعیمِ فِی الآخِرَةِ ، وَالسَّلامُ . ⁽⁹⁾.

۱۳۵.ـ مناقب آل أبی طالب مجلد ۲ ص۱۰۴:امام علی علیه السلام :کسی که به دنیا بی اعتناست، هرچه دنیا بیشتر خود را برایش بیاراید ، او بیشتر از آن روی می گردانَد.۱۳۴.ـ المناقب ص۲۴۹:امام علی علیه السلام ـ در بیان صفات پرهیزگاران ـ :دنیا آنها را خواست؛ امّا آنها دنیا را نخواستند و دنیا اسیرشان کرد؛ امّا آنان ، سَر بَها دادند و خود را از بند دنیا رهانیدند.۱۳۳.ـ الاختصاص ص۸۱ ـ ۸۲:امام علی علیه السلام :برترین زهد، پنهان داشتن زهد است.۱۳۲.ـ شرح الأخبار مجلد ۲ ص۵۲۱:امام علی علیه السلام ـ در حدیث معراج ـ :خدای متعال فرمود : «... ای احمد! رخسار زاهدان از رنج شب خیزی و روزه داری زرد است و زبان هایشان جز از ذکر خدای متعال ، درمانده است؛ دل هایشان، از کثرت خاموشی، در سینه هایشان ریش است؛ خویشتن را رنجه کرده اند ، نه از ترس آتش و از شوق بهشت ، بلکه در ملکوت آسمان ها و زمین ، اندیشه و نظر می کنند و درمی یابند که خداوند سبحان ، عبادت است».۱۳۱.ـ شرح الأخبار مجلد ۲ ص۱۲:امام علی علیه السلام :زهد به دنیا ، از سه حرف تشکیل شده است : زاء و هاء و دال . زاء ، یعنی ترک زینت؛ هاء ، یعنی ترک هوا؛ و دال ، یعنی ترک دنیا .۱۳۰.ـ شرح الأخبار مجلد ۲ ص۱۲:امام حسین علیه السلام :روزی امیر مؤمنان ـ که درودهای خداوند بر او باد ـ با یارانش نشسته بود و آنها را برای جنگ ، بسیح می کرد که پیرمردی ، در حالی که رنج

و خستگی سفر در چهره اش نمایان بود ، بر او وارد شد و گفت: امیر مؤمنان کجاست؟

ایشان را به او نشان دادند. پیرمرد بر او سلام کرد و آن گاه گفت: ای امیر مؤمنان، من از منطقه شام آمده ام. پیری سالخورده ام که درباره تو فضایل بی شماری شنیده ام و گمان می کنم به زودی ترور خواهی شد. پس، از آنچه خداوند به تو آموخته است ، مرا چیزی بیاموز.

امام علیه السلام فرمود: «باشد ، ای پیرمرد! ... خداوند عدّه ای را آفرید و از سرِ لطف، دنیا را بر آنان تنگ کرد و ایشان را به زهد و بی رغبتی به دنیا و حطام دنیوی ترغیب فرمود و آنان ، به سرای سلامت (بهشت) که خدا بدان فرایشان خوانده بود ، رغبت کردند و بر سختی معیشت ، صبر کردند و ناملایمات را تحمّل نمودند و به کرامت و پاداشی که نزد خداوند است ، شوق ورزیدند. برای جلب خشنودی خداوند ، فداکاری کردند و عاقبت زندگی شان ، شهادت شد. پس، خداوند را در حالی ملاقات کردند که از ایشان ، خشنود بود ، دانستند که مرگ ، راهی است که گذشتگان پیمودند و ماندگان ، خواهند پیمود. از این رو، برای آخرت خویش ، توشه ای غیر از زر و سیم بر گرفتند ، جامه خشن پوشیدند و در گرفتاری ها شکیبایی نمودند. مازاد [نیاز خود را برای آخرت [پیش فرستادند ، از برای خدا ، دوستی ورزیدند و از برای خدا ، دشمنی نمودند. اینان ، چراغ های تابان اند و در آخرت ، برخوردار از نعمت. والسلام! .

۱۲۹.ـ مختصر تاریخ دمشق لابن منظور ج۳ جزء ۵ ص۹۱:الإمام زین العابدین علیه السلام :إنَّ عَلامَةَ الزّاهِدینَ فِی الدُّنیَا الرّاغِبینَ فِی الآخِرَةِ : تَرکُهُم کُلَّ خَلیطٍ وخَلیلٍ ، ورَفضُهُم کُلَّ صاحِبٍ لا یُریدُ ما یُریدونَ . ألا وإنَّ العامِلَ لِثَوابِ الآخِرَةِ هُوَ الزّاهِدُ فی عاجِلِ زَهرَةِ الدُّنیا . ⁽¹⁾۱۲۸.ـ مختصر تاریخ دمشق لابن منظور ج۳ جزء ۵ ص۸۹:مصباح الشریعة ـ فیما نَسَبَهُ إلَی الإِمامِ الصّادِقِ علیه السلام ـ :الزّاهِدُ ؛ الَّذی یَختارُ

الآخِرَةَ عَلَی الدُّنیا ، وَالذُّلَّ عَلَی العِزِّ ، وَالجَهدَ عَلَی الرّاحَةِ ، وَالجوعَ عَلَی الشِّبَعِ ، وعاقِبَةَ الآجِلِ عَلی مَحَبَّةِ العاجِلِ ، وَالذِّکرَ عَلَی الغَفلَةِ ، ویَکونُ نَفسُهُ فِی الدُّنیا وقَلبُهُ فِی الآخِرَةِ . ⁽²⁾.

۱۲۷.ـ تاریخ الطبری لابن جریر الطبری ج۱۱ ص۶۶۲:امام زین العابدین علیه السلام :نشانه دنیاگریزان آخرت گرای ، ترک هر معاشر و دوستی ، و طرد هر هم صحبتی است که خواسته اش با خواسته آنان ، یکی نیست. آگاه باشید آن که برای پاداش و آخرت کار کند ، به زیب و زیور نقد دنیا ، بی رغبت است.۱۲۶.ـ الإصابة فی تمییز الصحابة ۱ / ۱۱۹:مصباح الشریعة ـ در آنچه به امام صادق علیه السلام نسبت داده شده ـ :زاهد ، کسی است که آخرت را بر دنیا بر می گزیند و خواری [و گم نامی] را بر عزّت [و جاه

و جلال]، و رنج و زحمت را بر تن آسایی، و گرسنگی را بر سیری، و سعادت آخرت را بر محبّت دنیا، و یادِ [خدا بودن] را بر غفلت؛ و پیکرش در دنیاست و دلش در آخرت. .

۱۲۵.ـ تاریخ الإسلام للذهبی ج۳ ص۵۵۶:الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ الزُّهّادَ فِی الدُّنیا نورُ الجَلالِ عَلَیهِم ، وأثَرُ الخِدمَةِ بَینَ أعیُنِهِم ، وکَیفَ لا یَکونونَ کَذلِکَ ؟ وإنَّ الرَّجُلَ لَیَنقَطِعُ إلی بَعضِ مُلوکِ الدُّنیا فَیُری عَلَیهِ أثَرُهُ ، فَکَیفَ بِمَن یَنقَطِعُ إلَی اللّهِ تَعالی لا یُری أثَرُهُ عَلَیهِ؟! ⁽¹⁾۱۲۴.ـ تاریخ الإسلام للذهبی ج۳ ص۵۵۵:الإمام الرضا علیه السلام ـ لَمّا سُئِلَ عَن صِفَةِ الزّاهِدِ ـ :مُتَبَلِّغٌ ⁽²⁾بِدونِ قوتِهِ ، مُستَعِدٌّ لِیَومِ مَوتِهِ ، مُتَبَرِّمٌ ⁽³⁾بِحَیاتِهِ . ⁽⁴⁾۱ / ۴دَرَجاتُ الزُّهدِ۱۲۱.ـ بحار الأنوار مجلد ۸۸ ص۳۹۱ ـ ۳۹۳:الإمام زین العابدین علیه السلام ـ لَمّا سُئِلَ عَنِ الزُّهدِ ـ :عَشَرَةُ أشیاءَ : فَأَعلی دَرَجَةِ الزُّهدِ أدنی دَرَجَةِ الوَرَعِ ، وأعلی دَرَجَةِ الوَرَعِ أدنی دَرَجَةِ الیَقینِ ، وأعلی دَرَجَةِ الیَقینِ أدنی دَرَجَةِ الرِّضا .

ألا وإنَّ الزُّهدَ فی آیَةٍ مِن کِتابِ اللّهِ «لِّکَیْلاَ تَأْسَوْاْ عَلَی مَا فَاتَکُمْ وَلاَ تَفْرَحُواْ

بِمَا ءَاتَاکُمْ» ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾.

۱ / ۴ درجات زهد

۱۲۰.ـ بحار الأنوار مجلد ۸۸ ص۳۹۰ ـ ۳۹۱:امام صادق علیه السلام :زاهدانِ به دنیا ، از نور جلال و عظمت ، منوّرند و نشانه چاکری بر پیشانی آنان ، هویداست. چگونه چنین نباشند؟ آدمی ، وقتی خود را وقف چاکری حکمرانی از حکمرانان دنیا می کند ، آثار آن در او دیده می شود . پس چگونه ممکن است کسی خود را وقف خدمت به خدای متعال کند و اثر آن بر وی دیده نشود؟!۱۱۹.ـ مستدرک الوسائل مجلد ۱۶ ص۷۳:امام رضا علیه السلام ـ در پاسخ به پرستش از ویژگی زاهد ـ :به کمتر از قُوت خویش بسنده می کند، برای روزِ مرگش آماده است، و از زنده ماندن خود ، دل تنگ است.۱ / ۴درجات زهد۱۱۶.ـ سیر أعلام النبلاء مجلد ۱۸ ص۵۵۸:امام زین العابدین علیه السلام ـ در پاسخ به سؤال از زهد ـ :زهد ، ده درجه دارد: بالاترین درجه زهد ، پایین ترین درجه وَرَع است، و بالاترین درجه وَرَع ، پایین ترین درجه یقین است، و بالاترین درجه یقین ، پایین ترین درجه رضاست .

آگاه باشید که زهد در یک آیه از کتاب خداوند خلاصه شده است: «تا

بر آنچه از دست می دهید ، افسوس نخورید و برای آنچه خدا به شما می دهد ، شادمان نشوید» .

.

۱ / ۵التَّنبیهُ عَلی تَحریفِ الزُّهدِ۱۱۳.ـ سیر أعلام النبلاء مجلد ۴ ص۲۸:رسول اللّه صلی الله علیه و آله :لَیسَ الزُّهدُ فِی الدُّنیا تَحریمَ الحَلالِ ، ولا إضاعَةَ المالِ ، ولکِنَّ الزُّهدَ فِی الدُّنیا الرِّضا بِالقَضاءِ ، وَالصَّبرُ عَلَی المَصائِبِ ، وَالیَأسُ عَنِ النّاسِ . ⁽¹⁾۱۱۲.ـ سیر أعلام النبلاء مجلد ۴ ص۲۵ ـ ۳۰:عنه صلی الله علیه و آله :لَیسَ الزُّهدُ فِی الدُّنیا لُبسَ الخَشِنِ وأکلَ الجَشِبِ ⁽²⁾، ولکِنَّ الزُّهدَ فِی الدُّنیا قَصرُ الأَمَلِ . ⁽³⁾۱۱۱.ـ الأنساب مجلد ۴ ص۴۸۱ ـ ۴۸۲:عنه صلی الله علیه و آله :الزَّهادَةُ فِی الدُّنیا لَیسَت بِتَحریمِ الحَلالِ ، ولا إضاعَةِ المالِ ، ولکِنَّ الزَّهادَةَ فِی الدُّنیا ألاّ تَکونَ بِما فی یَدَیکَ أوثَقَ مِمّا فی یَدَیِ اللّهِ ، وأن تَکونَ فی ثَوابِ المُصیبَةِ إذا أنتَ اُصِبتَ بِها أرغَبَ فیها لو أنَّها اُبقِیَت لَکَ . ⁽⁴⁾۱۱۰.ـ طرائف المقال مجلد ۲ ص۵۹۲ ـ ۵۹۳:الکافی عن محمّد بن علی رفعه :مَرَّ سُفیانُ الثَّورِی فِی المَسجِدِ الحَرام فَرَأی أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام وعَلَیهِ ثِیابٌ کَثیرَةُ القیمَةِ حِسانٌ ، فَقالَ : وَاللّهِ لاَآتِیَنَّهُ ولاَُوَبِّخَنَّهُ .

فَدَنا مِنهُ فَقالَ : یَابنَ رَسولِ اللّهِ ، ما لَبِسَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله مِثلَ هذَا اللِّباسِ ولا عَلِیٌّ علیه السلام ولا أحَدٌ مِن آبائِکَ!

فَقالَ لَهُ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : کانَ رَسولُ اللّه صلی الله علیه و آله فی زَمانِ قَترٍ مُقتِرٍ ⁽⁵⁾، وکانَ یَأخُذُ لِقَترِهِ وَاقتِدارِهِ ⁽⁶⁾، وإنَّ الدُّنیا بَعدَ ذلِکَ أرخَت عَزالِیَها ⁽⁷⁾، فَأَحَقُّ أهلِها بِها أبرارُها . ثُمَّ تَلا : «قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللَّهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَ الطَّیِّبَـتِ مِنَ الرِّزْقِ» ⁽⁸⁾ونَحنُ أحَقُّ مَن أخَذَ مِنها ما أعطاهُ اللّهُ ، غَیرَ أنّی یا ثَورِی ماتَری عَلَیَّ مِن ثَوبٍ إنَّما ألبَسُهُ لِلنّاسِ .

ثُمَّ اجتَذَبَ یَدَ سُفیان فَجَرَّها إلَیهِ ، ثُمَّ رَفَعَ الثَّوبَ الأَعلی وأخرَجَ ثَوبا تَحتَ ذلِکَ عَلی جِلدِهِ غَلیظا ، فَقالَ : هذا ألبَسُهُ لِنَفسی ، وما رَأَیتَهُ لِلنّاسِ . ثُمَّ جَذَبَ ثَوبا عَلی سُفیانَ أعلاهُ غَلیظٌ خَشِنٌ وداخِلُ ذلِکَ ثَوبٌ لَیِّنٌ ، فَقالَ : لَبِستَ هذَا الأَعلی لِلنّاسِ ، ولَبِستَ هذا لِنَفسِکَ تَسُرُّها ! ⁽⁹⁾.

۱ / ۵ هشدار درباره تحریف زهد

۱ / ۵هشدار درباره تحریف زهد۱۰۷.ـ خلاصة الأقوال ص۲۴:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :زهد به دنیا ، به حرام کردن حلال [بر خود] و یا ترک دارایی نیست؛ بلکه زهد به دنیا ، عبارت است از: راضی بودن به قضا[ی الهی] و صبر در مصائب، و چشم امید بر کَندن از مردم.۱۰۶.ـ المناقب ص۲۴۹:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :زهدِ به دنیا ، پوشیدن جامه درشت و خوردن غذای خشک نیست؛ بلکه زهد به دنیا ، عبارت از کوتاه کردن آرزوست.۱۰۵.ـ سیر أعلام النبلاء مجلد ۴ ص۳۰:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :زهدِ به دنیا ، به حرام کردن حلال و یا ترک مال نیست؛ بلکه زهد به دنیا آن است که به آنچه در دست توست ، مطمئن تر از آنچه در دست خداست ، نباشی و به ثواب مصیبتی که به تو می رسد ، چندان راغب باشی که آرزو کنی آن مصیبت برایت باقی بماند.۱۰۴.ـ تهذب الکمال مجلد ۲۴ ص۲۴۶:الکافی ـ به نقل از محمّد بن علی، که سند آن را به معصوم علیه السلام می رساند ـ :سفیان ثوری از مسجد الحرام می گذشت که امام صادق علیه السلام را با جامه هایی زیبا و قیمتی دید. گفت: واللّه که نزد او می روم و ملامتش می کنم.

پس، به نزدیک امام علیه السلام رفت و گفت: ای پسر پیامبر خدا! نه پیامبر خدا چنین لباسی پوشید، نه علی و نه هیچ یک از پدرانت!

امام صادق علیه السلام به او فرمود: «پیامبر خدا ، در روزگاری سخت و در تنگنای معیشت به سر می برد و از این رو ، با سختی زندگی می کرد؛ امّا بعداً دنیا ، خیرات و برکات خود را فرو ریزانْد. پس، سزاوارترینْ مردم دنیا به برخورداری از این نعمت ها ، نیکان هستند» و سپس ، این آیه را تلاوت کرد: « «به گو: چه کسی زیورهای خدا را که برای بندگانش پدید آورده ، و نیز روزی های پاک را حرام گردانیده است؟» [ و افزود : ] ما به استفاده از این نعمت های خدادادی ، از هر کس دیگر سزاوارتریم. با این حال، ای ثوری! من ، این جامه ای را که بر تَنَم می بینی ، برای مردم پوشیده ام».

امام علیه السلام سپس، دست سفیان را گرفت و به طرف خود کشید و لباس رویی خود را بالا زد و جامه زِبری را که زیر آن پوشیده بود و با بدن ایشان تماس مستقیم داشت ، نشانش داد و فرمود: «این را برای خودم می پوشم و آنچه را دیدی (لباس رویی را) برای مردم» . آن گاه ، لباس رویی سفیان را که زِبر و درشت بود ، کنار زد و زیر آن ، جامه نرمی بود. فرمود: «تو این رویی را برای چشم مردم پوشیده ای و این زیری را برای خوشایند نَفست!» .

.

راجع : ج۱ ص۱۲۶ (النهی عن الترهّب وتحریم ما أحل اللّه )

و ۱۴۶ (الاحتجاج علی من یدعو إلی ترک الدنیا) .

.

ر . ک : ج۱ ص۱۲۷ (نهی از رهبانیت و از حرام شمردن آنچه خدا حلال کرده است)

و ۱۴۷ (اعتراض به دعوت کنندگان به ترک دنیا) .

.

۱ / ۶التَّحذیرُ مِنَ الزُّهدِ رِئاءً۹۷.ـ الإصابة لابن حجر (۱/۱۱۹ ـ ۱۲۰):رسول اللّه صلی الله علیه و آله :لا تَقومُ السّاعَةُ حَتّی یَکونَ الزُّهدُ رِوایَةً ، وَالوَرَعَ تَصَنُّعا . ⁽¹⁾۹۶.ـ سیر أعلام النبلاء مجلد ۴ ص۲۵ ـ ۲۶:عنه صلی الله علیه و آله :یَکونُ فی آخِرِ الزَّمانِ قَومٌ یَلبَسونَ الصّوفَ فی صَیفِهِم وشِتائِهِم ، یَرَونَ أنَّ لَهُمُ الفَضلَ بِذلِکَ عَلی غَیرِهِم ، اُولئِکَ یَلعَنُهُم مَلائِکَةُ السَّماواتِ وَالأَرضِ . ⁽²⁾۹۵.ـ سیر أعلام النبلاء مجلد ۴ ص۱۹ ـ ۲۵:عنه صلی الله علیه و آله :یَأتی فی آخِرِ الزَّمانِ اُناسٌ مِن اُمَّتی یَأتونَ المَساجِدَ یَقعُدونَ فیها حَلَقا ، ذِکرُهُمُ الدُّنیا وحُبُّ الدُّنیا ، لا تُجالِسوهُم فَلَیسَ لِلّهِ بِهِم حاجَةٌ . ⁽³⁾۹۴.ـ میزان الاعتدال مجلد ۱ ص۲۸۰:الإمام علیّ علیه السلام :لا تَکُن مِمَّن یَرجُو الآخِرَةَ بِغَیرِ العَمَلِ ، ویُرجِی ⁽⁴⁾التَّوبَةَ بِطولِ الأَمَلِ ، یَقولُ فِی الدُّنیا بِقَولِ الزّاهِدینَ ویَعمَلُ فیها بِعَمَلِ الرّاغِبینَ . ⁽⁵⁾۹۳.ـ میزان الاعتدال مجلد ۱ ص۲۸۲:عنه علیه السلام ـ فی أصنافِ المُسلِمین ـ :ومِنهُم مَن أبعَدَهُ عَن طَلَبِ المُلکِ ضُؤولَةُ نَفسِهِ ، وَانقِطاعُ سَبَبِهِ ، فَقَصَرَتهُ الحالُ عَلی حالِهِ ، فَتَحَلّی بِاسمِ القَناعَةِ ، وتَزَیَّنَ بِلِباسِ أهلِ الزَّهادَةِ ، ولَیسَ مِن ذلِکَ فی مَراحٍ ولا مَغدیً . ⁽⁶⁾۹۲.ـ کتاب المجروحین مجلد ۳ ص۱۵۱ ـ ۱۵۲:عنه علیه السلام :إذا هَرَبَ الزّاهِدُ مِنَ النّاسِ فَاطلُبهُ ، وإذا طَلَبَ الزّاهِدُ النّاسَ

فَاهرَب مِنهُ . ⁽⁷⁾.

۱ / ۶ برحذر داشتن از زهد ریایی

۱ / ۶برحذر داشتن از زهد ریایی۸۹.ـ طرائف المقال مجلد ۲ ص۵۹۲ ـ ۵۹۷:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :قیامت برپا نمی شود تا آن که زهد ، قصّه سر زبان ها می شود و پارسایی ، تظاهر.۸۸.ـ روضة الواعظین ص۲۸۹ ـ ۲۹۰:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در آخر زمان ، جماعتی می آیند که در تابستان و زمستان ، پشمینه می پوشند و این را برای خود ، مایه برتری بر دیگران می دانند. فرشتگان آسمان ها و زمین ، اینان را لعنت می کنند.۸۷.ـ خصائص الأئمّة ص۵۳: وبإسناد عن الأصبغ بن نباتة ،پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در آخر زمان ، مردمی از امّت من می آیند که به مساجد می روند و گِرد هم می نشینند و از دنیا و دوستیِ دنیا سخن می گویند. با آنان ننشینید؛ چرا که خداوند را با این افراد ، کاری نیست.۸۶.ـ معجم قبائل العرب مجلد ۳ ص۱۰۱۹: اللویسات:امام علی علیه السلام :از آنانی مباش که بدون عمل ، به آخرت امید می بندد و بر اثر داشتن آرزوی دراز ، توبه را به تأخیر می اندازد؛ از دنیا همچون زاهدان سخن می گوید، ولی در عمل ، چون دنیاخواهان رفتار می کند.۸۵.ـ مستدرک الحاکم مجلد۲ ص۳۶۵ إلی ص۳۶۶:امام علی علیه السلام ـ درباره گروه های مسلمانان ـ :گروهی از مردم را بی لیاقتی ذاتی و نداشتن اسباب و امکانات ، از طلب حکومت ، باز داشته است. از این رو، به وضعی که دارند ، تن داده اند و خود را به نامِ خوش قناعت ، آراسته اند و جامه زیبای اهل زهد پوشیده اند، در حالی که لحظه ای از شب و روز ، چنین نبوده اند.۸۴.ـ سیر أعلام النبلاء مجلد ۴ ص۲۸ ـ ۲۹: وروی عن هرمامام علی علیه السلام :هرگاه زاهد از مردم گریزان شد ، در طلب او بر آی و هرگاه زاهد در طلب مردم برآمد ، از او گریزان شو.۸۳.ـ فی الإصابة لابن حجر ۱/۱۱۹ ـ ۱۲۰:امام صادق علیه السلام :در حال طواف بودم که دیدم مردی لباس مرا می کشد. نگاه کردم، دیدم عبّاد بن کثیر بصری است. گفت: ای جعفر بن محمّد! در یک

چنین جایی ، آن هم با نسبتی که با علی داری، یک چنین جامه هایی می پوشی؟!

گفتم: «از جنس کتان مصری است و به یک دینار خریده ام. علی علیه السلام در زمانی زندگی می کرد که پوشیدن آن چنان جامه هایی برایش ایرادی نداشت. اگر من در این زمان ، چنان لباس هایی بپوشم ، مردم خواهند گفت: این هم مثل عبّاد ، ریاکار است».

.

۵۰.الإرشاد مجلد ۱ ص۳۱۵ ـ ۳۱۶:الإمام الصادق علیه السلام :بَینا أنَا فِی الطَّوافِ وإذا بِرَجُلٍ یَجذِبُ ثَوبی ، وإذا هُوَ عَبّادُ بنُ کَثیرٍ البَصرِی ، فَقالَ : یا جَعفَرَ بنَ مُحَمَّد ، تَلبَسُ مِثلَ هذِهِ الثِّیابَ وأنتَ فی هذَا المَوضِعِ مَعَ المَکانِ الَّذی أنتَ فیهِ مِن عَلِیٍّ علیه السلام ؟!

فَقُلتُ : ثَوبٌ فُرقُبِیٌّ ⁽¹⁾اشتَرَیتُهُ بِدینارٍ ، وکانَ عَلِیٌّ علیه السلام فی زَمانٍ یَستَقیمُ لَهُ ما لَبِسَ فیهِ ، ولَو لَبِستُ مِثلَ ذلِکَ اللِّباسِ فی زَمانِنا لَقالَ النّاسُ : هذا مُراءٍ مِثلُ عَبّادٍ . ⁽²⁾.

. .

الفصل الثانی : فضل الزهد۲ / ۱الحَثُّ عَلَی الزُّهدِالکتاب«لاَ تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلَی مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَ جًا مِّنْهُمْ وَ لاَ تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ و اخْفِضْ جَنَاحَکَ لِلْمُؤْمِنِینَ» . ⁽¹⁾

الحدیث۵۷.شرح الأخبار مجلد ۲ ص۳۵:رسول اللّه صلی الله علیه و آله :قالَ موسی علیه السلام [ لِلخَضِرِ علیه السلام ] : اُریدُ أن توصِیَنی بِوَصِیَّةٍ یَنفَعُنِی اللّهُ بِها بَعدَکَ ، فَقالَ الخَضِرُ علیه السلام : . . . یا موسَی بنَ عِمران ، اجعَلِ الزُّهدَ وَالتَّقوی لِباسَکَ . ⁽²⁾۵۸.کنز العمال مجلد ۱۲ ص۷۶ ـ ۷۷:عنه صلی الله علیه و آله :یَابنَ آدَمَ ، ما تَصنَعُ الدُّنیا ⁽³⁾؟ حَلالُها حِسابٌ ، وحَرامُها عَذابٌ ! ⁽⁴⁾۵۹.صحیح مسلم مجلد ۷ ص۱۸۸ ـ ۱۸۹:عنه صلی الله علیه و آله :مَن أخَذَ مِنَ الدُّنیا مِنَ الحَلالِ حاسَبَهُ اللّهُ ، ومَن أخَذَ مِنَ الدُّنیا مِنَ

الحَرامِ عَذَّبَهُ اللّهُ ، اُفٍّ لِلدُّنیا وما فیها مِنَ البَلِیّاتِ ؛ حَلالُها حِسابٌ وحَرامُها عِقابٌ . ⁽⁵⁾.

فصل دوم : ارزش زهد

۲ / ۱ ترغیب به زهد

فصل دوم: ارزش زهد۲ / ۱ترغیب به زهدقرآن«و به آنچه ما دسته هایی از آنان (کافران) را بدان برخوردار ساخته ایم ، چشم مدوز و برایشان اندوه مخور، و بال خویش برای مؤمنان ، فرو گستر» .

حدیث۶۶.مختصر تاریخ دمشق لابن منظور مجلد ۳ جزء ۵ ص۹۲:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :موسی علیه السلام [به خضر علیه السلام ] گفت: میل دارم به من سفارشی کنی که بعد از تو ، خداوند مرا بدان سود برساند.

خضر علیه السلام گفت : «... ای موسی بن عمران! زهد و تقوا را جامه خود گردان».۶۷.کنز العمال مجلد ۱۲ ص۷۴ ـ ۷۵:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای پسر آدم! دنیا را می خواهی چه کنی؟ حلالش حساب دارد و حرامش عذاب!۶۸.کنز العمال مجلد ۱۴ ص۱۰ ـ ۱۱:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکه از حلال دنیا برگیرد ، خداوند از او حساب کشد و هرکه از

حرام دنیا برگیرد ، خداوند ، او را عذاب کند. اُف به دنیا و رنج و مصیبت های آن. حلالش حساب دارد و حرامش کیفر.

.

۶۹.کتاب المجروحین مجلد ۳ ص۱۵۱ ـ ۱۵۲:عنه صلی الله علیه و آله ـ فی مَوعِظَتِهِ لاِبنِ مَسعود ـ :یَابنَ مَسعودٍ ، قَولُ اللّهِ تَعالی : «لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» ⁽¹⁾یَعنی أیُّکُم أزهَدُ فِی الدُّنیا ... .

یَابنَ مَسعود ، النّارُ لِمَن رَکِبَ مُحَرَّما ، وَالجَنَّةُ لِمَن تَرَکَ الحَلالَ ، فَعَلَیکَ بِالزُّهدِ ؛ فَإِنَّ ذلِکَ مِمّا یُباهِی اللّهُ بِهِ المَلائِکَة ، وبِهِ یُقبِلُ اللّهُ عَلَیکَ بِوَجهِهِ ، ویُصَلّی عَلَیکَ الجَبّارُ . ⁽²⁾۷۰.أسد الغابة مجلد ۱ ص۱۵۱ ـ ۱۵۲:عنه صلی الله علیه و آله :خِیارُکُم أزهَدُکُم فِی الدُّنیا ، وأرغَبُکُم فِی الآخِرَةِ . ⁽³⁾۷۱.سیر أعلام النبلاء مجلد ۴ ص۲۶ ـ ۲۷:عنه صلی الله علیه و آله :هاجِروا مِنَ الدُّنیا وما فیها . ⁽⁴⁾۷۲.الاختصاص ص۸۱ ـ ۸۲:عنه صلی الله علیه و آله :أفضَلُ النّاسِ مُؤمِنٌ مُزهِدٌ . ⁽⁵⁾۷۳.مختصر تاریخ دمشق لابن منظور مجلد ۳ جزء ۵ ص۹۲:عنه صلی الله علیه و آله ـ فی مَوعِظَتِهِ لاِءَمیرِ الجَیشِ ـ :وَلتَکُن قُرَّةُ عَینِکَ بِالزُّهدِ وصالِحِ الآثارِ . ⁽⁶⁾.

۷۴.مختصر تاریخ دمشق لابن منظور مجلد۳ جزء ۵ ص۸۹:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ در اندرز به ابن مسعود ـ :ای پسر مسعود! این سخن خدای متعال که: «تا بیازمایدتان که کدام یک از شما نیک کردارترید» ، به معنای آن است که کدام یک از شما به دنیا زاهدتر و بی رغبت ترید... .

ای پسر مسعود! آتش برای کسی است که مرتکب حرام شود و بهشت ، از آنِ کسی است که حلال را وا گذارد. پس، بر تو باد زهد؛ زیرا زهد ، از چیزهایی است که خداوند با آن بر فرشتگان مباهات می کند و با زهد است که خداوند ، به تو رو می کند و خدای جبّار بر تو درود می فرستد.۷۵.کنز العمال مجلد ۱۲ ص۷۴ ـ ۷۵:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بهترینِ شما کسی است که به دنیا بی رغبت تر و به آخرت ، علاقه مندتر است.۷۶.طرائف المقال:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از دنیا و هر آنچه در دنیاست ، هجرت کنید.۷۷.جامع الرواة مجلد ۱ ص۱۱۰:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بهترینِ ، مردمان، مؤمنِ کم دار است.۷۸.الاختصاص ص۶ ـ ۷:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ در اندرز به فرمانده سپاه ـ :نور دیده ات در زهد و کارهای شایسته ای است که [از تو] برجا می مانَد. .

۷۹.ـ صحیح مسلم مجلد ۷ ص۱۸۸ ـ ۱۸۹: انظر ۵۹ {-۱-} .عنه صلی الله علیه و آله ـ لِمُعاذ لَمّا بَعَثَهُ إلَی الیَمَن ـ :اُدعُهُم إلَی الزُّهدِ فِی الدُّنیا وَالرَّغبَةِ فِی الآخِرَةِ ، وأن یُحاسِبوا أنفُسَهُم . ⁽¹⁾۸۰.ـ میزان الاعتدال مجلد ۱ ص۲۷۹: ۱۰۴۸ ـ ... مبارک بنمستدرک الوسائل :قیلَ : یا رَسولَ اللّه ، أیُّ المُؤمِنینَ أفضَلُ؟ قالَ : مَن لَم یَکُن فی قَلبِهِ غِشٌّ لِمُؤمِنٍ ولا حَسَدٌ لَهُ . قیلَ : ثُمَّ مَن؟ قالَ : الزّاهِدُ فِی الدُّنیا ، الرّاغِبُ فِی الآخِرَةِ . ⁽²⁾۸۱.ـ سیر أعلام النبلاء مجلد ۴ ص۲۵ ـ ۳۰: عن أصبغ بن زعیسی علیه السلام ـ لِلحَوارِیّین ـ :اِرضَوا بِدَنِیِّ الدُّنیا مَعَ سَلامَةِ دینِکُم کَما رَضِیَ أهلُ الدُّنیا بِدَنِیِّ الدّینِ مَعَ سَلامَةِ دُنیاهُم ، وتَحَبَّبوا إلَی اللّهِ بِالبُعدِ مِنهُم ، وأرضُوا اللّهَ فی سَخَطِهِم . ⁽³⁾۸۲.ـ سیر أعلام النبلاء مجلد ۴ ص۲۵ ـ ۳۰:عنه علیه السلام :یا طالِبَ الدُّنیا لِتَبَرَّ ! تَرکُکَ الدُّنیا أبَرُّ . ⁽⁴⁾عنه علیه السلام :وَیلَکُم یا عَبیدَ الدُّنیَا ، اتَّخِذوا مَساجِدَ رَبِّکُم سُجونا لاِءَجسادِکُم ، وَاجعَلوا قُلوبَکُم بُیوتا لِلتَّقوی ، ولا تَجعَلوا قُلوبَکُم مَأویً لِلشَّهَواتِ . ⁽⁵⁾

الإمام علیّ علیه السلام :عِبادَ اللّهِ ، اُوصیکُم بِالرَّفضِ لِهذِهِ الدُّنیَا التّارِکَةِ لَکُم وإن لَم تُحِبّوا تَرکَها . ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ به معاذ ، آن گاه که او را به یمن می فرستاد ـ :آنان را به زهد به دنیا ، رغبت به آخرت و پرداختن به محاسبه نفس ، دعوت کن.

مستدرک الوسائل:گفته شد: ای پیامبر خدا! برترینِ مؤمنان کیست؟ فرمود: «کسی که در دلش نسبت به مؤمن دیگر ، ناخالصی و با حسادت نباشد» . گفته شد: سپس چه کسی؟ فرمود: «آن که به دنیا بی رغبت و به آخرت ، راغب باشد».

عیسی علیه السلام ـ به حواریان ـ :با وجود سلامت دینتان ، به ناچیزِ دنیا رضایت دهید، چنان که دنیاپرستان با وجود سلامت دنیاشان ، به اندک دینداری رضایت می دهند و با دوری گزیدن از دنیاپرستان ، محبوب خداوند شوید و با ناخشنود کردن آنان ، خدا را خشنود گردانید.

عیسی علیه السلام :ای که دنیا را می طلبی تا نیکی کنی! ترک دنیا کردن، خود، نیک تر است.

عیسی علیه السلام :وای بر شما ، ای بندگان دنیا! پرستشگاه های پروردگارتان را زندان تن خویش گردانید و دل هایتان را خانه تقوا کنید و دل هایتان را مأوای هوس ها قرار ندهید.

امام علی علیه السلام :ای بندگان خدا! شما را به ترک این دنیایی سفارش می کنم که علی رغم میلتان ، شما را ترک می گوید.

.

عنه علیه السلام :قَطِّعوا عَلائِقَ الدُّنیا ، وَاستَظهِروا بِزادِ التَّقوی . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :رَحِمَ اللّهُ امرَأً غالَبَ الهَوی ، وأفلَتَ مِن حَبائِلِ الدُّنیا . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :رَحِمَ اللّهُ امرَأً . . . راقَبَ رَبَّهُ ، وتَنَکَّبَ ⁽³⁾ذَنبَهُ ، وکابَرَ هَواهُ ، وکَذَّبَ مُناهُ . . . عَزوفا ⁽⁴⁾عَنِ الدُّنیا سَأَما ، کَدوحا ⁽⁵⁾لاِآخِرَتِهِ مُتَحافِظا . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :أفضَلُ الجِهادِ جِهادُ النَّفسِ عَنِ الهَوی ، وفِطامُها عَن لَذّاتِ الدُّنیا . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :خَیرُ النّاسِ مَن زَهَدَت نَفسُهُ ، وقَلَّت رَغبَتُهُ . ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :أفضَلُ النّاسِ مَن تَنَزَّهَت نَفسُه ، وزَهَدَ عَن غُنیَةٍ ⁽⁹⁾. ⁽¹⁰⁾

عنه علیه السلام :حُسنُ الزُّهدِ مِن أفضَلِ الإِیمانِ . ⁽¹¹⁾

عنه علیه السلام :لا یَزکو ⁽¹²⁾عِندَ اللّهِ سُبحانَهُ إلاّ عَقلٌ عارِفٌ ، ونَفسٌ عَزوفٌ . ⁽¹³⁾

عنه علیه السلام :تَعَزَّ عَنِ الشَّیءِ إذا مُنِعتَهُ بِقِلَّةِ ما یَصحَبُکَ إذا اُوتیتَهُ . ⁽¹⁴⁾

.

امام علی علیه السلام :دل بستگی های خود به دنیا را قطع کنید و از توشه تقوا ، کمک بگیرید.

امام علی علیه السلام :رحمت خدا بر آن کس که بر هوس ، چیره آمد و از دام های دنیا گریخت!

امام علی علیه السلام :رحمت خدا بر آن کس که... پروردگارش را پیوسته در نظر گرفت و از گناه ، دوری کرد و با هوس خویش ، در افتاد و آرزو را دروغ شمرد... از دنیا روی گردان و بیزار شد و برای آخرتش کوشید و طریق احتیاط و هشیاری را پیمود.

امام علی علیه السلام :برترین جهاد، جهاد با هوای نفس و بازداشتن آن از لذّت های دنیاست.

امام علی علیه السلام :بهترینِ مردم ، کسی است که نَفْسش زاهد (قانع) و خواستش اندک باشد.

امام علی علیه السلام :برترینِ مردم ، کسی است که جانش وارسته باشد و با وجود توانگری در دنیا ، زهد بورزد. ⁽¹⁾

امام علی علیه السلام :خوشْ زهدی، برترین درجه ایمان است.

امام علی علیه السلام :نزد خداوند پاک ، بالندگی نمی گیرد ، مگر خِردِ شناسا و نفسِ روی گردان [ از دنیا ].

امام علی علیه السلام :هرگاه چیزی [از دنیا] به تو داده نشد ، خویشتن را به این دلداری ده که اگر به تو داده شود ، مدّتی اندک با تو می مانَد.

.

عنه علیه السلام :إنَّکَ لَم تُخلَق لِلدُّنیا ؛ فَازهَد فیها وأعرِض عَنها . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :اِزهَد فِی الدُّنیا وَاعزِف عَنها . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :لِیَکُن زُهدُکَ فیما یَنفَدُ ویَزولُ ، فَإِنَّهُ لا یَبقی لَکَ ولا تَبقی لَهُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :یا أیُّهَا النّاسُ ، ازهَدوا فِی الدُّنیا ؛ فَإِنَّ عَیشَها قَصیرٌ ، وخَیرَها یَسیرٌ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :إن کُنتُم فِی البَقاءِ راغِبینَ ، فَازهَدوا فی عالَمِ الفَناءِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام ـ فی وَصِیَّتِهِ لاِبنِهِ الحَسَنِ علیه السلام ـ :اُوصیکَ یا بُنَیَّ بِالصَّلاةِ عِندَ وَقتِها . . . وَالزُّهدِ فِی الدُّنیا ، فَإِنَّکَ رَهنُ مَوتٍ ، وغَرَضُ ⁽⁶⁾بَلاءٍ ، وطَریحُ سُقمٍ . ⁽⁷⁾

الإمام الحسن علیه السلام :إنَّ الدُّنیا دارُ بَلاءٍ وفِتنَةٍ ، وکُلُّ ما فیها إلی زَوالٍ ، وقَد نَبَّأَنَا اللّهُ عَنها کَیما نَعتَبِرَ ، فَقَدَّم إلَینا بِالوَعیدِ کَی لا یَکونَ لَنا حُجَّةٌ بَعدَ الإِنذارِ ، فَازهَدوا فیما یَفنی ، وَارغَبوا فیما یَبقی . ⁽⁸⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام ـ مِمّا کانَ یَعِظُ بِهِ النّاسَ فی مَسجِدِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ـ :اِزهَدوا فیما زَهَّدَکُمُ اللّهُ فیهِ مِن عاجِلِ الحَیاةِ الدُّنیا . ⁽⁹⁾

.

امام علی علیه السلام :تو هرگز برای دنیا آفریده نشده ای. پس دل از دنیا برکَن و از آن ، روی بگردان.

امام علی علیه السلام :دل از دنیا برکَن و بدان ، پشت کن.

امام علی علیه السلام :به آنچه که تمام شدنی و زوال پذیر است ، زهد بورز؛ چرا که نه آن برای تو می ماند و نه تو برایش می مانی.

امام علی علیه السلام :ای مردم! به دنیا زهد ورزید؛ زیرا که زندگی آن ، کوتاه و خیرش اندک است.

امام علی علیه السلام :اگر خواهان جهان باقی هستید ، پس به جهان فانی زهد بورزید.

امام علی علیه السلام ـ در سفارش به فرزندش حسن علیه السلام ـ :فرزندم! تو را به خواندن نماز در وقتش... و زهد (بی اعتنایی) به دنیا سفارش می کنم؛ چرا که تو گروگان مرگ ، آماج رنج (بلا)، و دست خوش بیماری هستی .

امام حسن علیه السلام :دنیا ، سرای رنج و گرفتاری است و هر آنچه در آن است ، رو به نیستی است. خداوند ، ما را از [احوال] دنیا آگاه ساخته است تا درس عبرت بیاموزیم . ما را پیشاپیش بیم داده است تا بعد از هشدار، دیگر عذر و بهانه ای نداشته باشیم. پس به آنچه فنا می پذیرد (یعنی دنیا) زهد بورزید و آنچه را ماندگار است ، بخواهید.

امام زین العابدین علیه السلام ـ از اندرزهای ایشان به مردم در مسجد پیامبر خدا ـ :از این زندگی کنونی دنیا که خداوند شما را به زهد در آن ترغیب کرده است، دل بر کَنید.

.

عنه علیه السلام :إنَّ الدُّنیا قَدِ ارتَحَلَت مُدبِرَةً ، وإنَّ الآخِرَةَ قَدِ ارتَحَلَت مُقبِلَةً ، ولِکُلِّ واحِدَةٍ مِنها بَنونَ ، فَکونوا مِن أبناءِ الآخِرَةِ ولا تَکونوا مِن أبناءِ الدُّنیا ، ألا وکونوا مِنَ الزّاهِدینَ فِی الدُّنیَا الرّاغِبینَ فِی الآخِرَةِ . ⁽¹⁾

الکافی عن علیّ بن أسباط عنهم علیهم السلام: فیما وَعَظَ اللّهُ بِهِ عیسی علیه السلام : . . . یا عیسَی ، ازهَد فِی الفانِی المُنقَطِعِ . ⁽²⁾

الاختصاص عن صَفوان الجَمّال :قالَ لِیَ [الصّادِقُ علیه السلام ] : یا صَفوان ، هَل تَدری کَم بَعَثَ اللّهُ مِن نَبِیٍّ؟قُلتُ : ما أدری ، قالَ : بَعَثَ اللّهُ مِئَةَ ألفِ نَبِیٍّ وأربَعَةً وأربَعینَ ألفَ نَبِیٍّ ، ومِثلَهُم أوصِیاءَ ، بِصِدقِ الحَدیثِ وأداءِ الأَمانَةِ وَالزُّهدِ فِی الدُّنیا . ⁽³⁾

۲ / ۲قِیمَةُ الزُّهدِأ ـ أجَلُّ ما یُعهَدُالإمام علیّ علیه السلام :الزُّهدُ أقَلُّ ما یوجَدُ وأجَلُّ ما یُعهَدُ ، ویَمدَحُهُ الکُلُّ ویَترُکُهُ الجُلُّ ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

.

۲ / ۲ ارزش زهد

الف ـ ارزشمندترین سفارش

امام زین العابدین علیه السلام :دنیا کوچ کرده است و می رود و آخرت ، کوچ کنان می آید، و برای هریک از آن دو ، فرزندانی است. پس، از فرزندان آخرت باشید و از فرزندان دنیا نباشید. هان! از دنیا گریزانِ آخرت خواه باشید.

الکافی ـ به نقل از علی بن اسباط ، از امامان علیهم السلامـ : از اندرزهای خداوند به عیسی علیه السلام : ... ای عیسی! دل از این دنیای فانی و تمام شدنی بر کَن.

الاختصاص ـ به نقل از صفوان جمّال ـ :[امام صادق علیه السلام ] به من فرمود: «ای صفوان! آیا می دانی خداوند چند پیامبر مبعوث کرده است؟» . گفتم: نمی دانم. فرمود: «خداوند ، ۱۴۴ هزار پیامبر، و به همین اندازه ، وصی برای [دعوت به [راستگویی و امانتداری و زهد به دنیا برانگیخت».

۲ / ۲ارزش زهدالف ـ ارزشمندترین سفارشامام علی علیه السلام :زهد ، کمترین چیزی است که یافت می شود و ارزشمندترین چیزی است که سفارش می شود. همگان ، آن را می ستایند امّا بیشتر مردم به آن عمل نمی کنند.

.

ب ـ أصلُ الدّینِ وعَونُهُالإمام علیّ علیه السلام :الزُّهدُ أصلُ الدّینِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :سِتٌّ مِن قَواعِدِ الدّینِ . . . وَالزُّهدُ فِی الدُّنیا . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الزُّهدُ أساسُ الیَقینِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :عَلَیکَ بِالزُّهدِ فَإِنَّهُ عَونُ الدّینِ . ⁽⁴⁾

ج ـ أشَدُّ مِنَ الجِهادِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :تَرکُ الدُّنیا أمَرُّ مِنَ الصَّبِرِ ، وأشَدُّ مِن حَطمِ السُّیوفِ فی سَبیلِ اللّهِ . ⁽⁵⁾

الإمام علیّ علیه السلام ـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ :الفِطامُ عَنِ الحُطامِ ⁽⁶⁾شَدیدٌ . ⁽⁷⁾

د ـ أفضَلُ عِبادَةٍرسول اللّه صلی الله علیه و آله :ما یُعبَدُ اللّهُ بِشَیءٍ مِثلِ الزُّهدِ فِی الدُّنیا . ⁽⁸⁾

الإمام علیّ علیه السلام :أفضَلُ العِبادَةِ الزَّهادَةُ . ⁽⁹⁾

.

ب ـ ریشه دین و کمک آن :

ج ـ سخت تر از جهاد

د ـ برترین عبادت

ب ـ ریشه دین و کمک آنامام علی علیه السلام :زهد، ریشه دین است.

امام علی علیه السلام :شش چیز از پایه های دین است : ... و زهدِ به دنیا.

امام علی علیه السلام :زهد، پایه یقین است.

امام علی علیه السلام :بر تو باد زهد؛ زیرا که آن ، کمک دین است.

ج ـ سخت تر از جهادپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ترک دنیا کردن ، از صبر زرد ، تلخ تر و از در هم شکستن شمشمیرها در راه خدا سخت تر است.

امام علی علیه السلام ـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ :خودداری از حُطام دنیا ، سخت است.

د ـ برترین عبادتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند به چیزی چون زهدِ به دنیا عبادت نشود.

امام علی علیه السلام :برترین عبادت، زهد است.

.

عنه علیه السلام :أفضَلُ الطّاعاتِ الزُّهدُ فِی الدُّنیا . ⁽¹⁾

ه ـ أحسَنُ زینَةٍرسول اللّه صلی الله علیه و آله ـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَ ءَاتَیْنَـهُ الْحُکْمَ صَبِیًّا» ⁽²⁾ـ : یَعنِی الزُّهدَ فِی الدُّنیا . وقالَ تَعالی لِموسی علیه السلام : یا موسی ، إنَّهُ لَن یَتَزَیَّنَ المُتَزَیِّنونَ بِزینَةٍ أزیَنَ فی عَینی مِنَ الزُّهدِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما زانَ اللّهُ العِبادَ بِزینَةٍ أفضَلَ مِن زَهادَةِ الدُّنیا ، وعَفافٍ فی بَطنِهِ وفَرجِهِ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما تَزَیَّنَ الأَبرارُ فِی الدُّنیا بِمِثلِ الزُّهدِ فِی الدُّنیا . ⁽⁵⁾

الإمام الباقر علیه السلام :کانَ فیما ناجَی اللّهُ بِهِ موسی علیه السلام : . . . ما تَزَیَّنَ لِیَ المُتَزَیِّنونَ بِمِثلِ الزُّهدِ فِی الدُّنیا عَمّا بِهِمُ الغِنی مِنهُ . ⁽⁶⁾

الزهد عن وَهب بنِ مُنَبِّه ـ فی حَدیثِ موسی علیه السلام ـ :فَقالَ لَهُ اللّهُ : . . . اِعلَم أنَّهُ لَم یَتَزَیَّن لِیَ العِبادُ بِزینَةٍ هِیَ أبلَغُ مِنَ الزُّهدِ فِی الدُّنیا ، فَإِنَّها زینَةُ المُتَّقینَ . ⁽⁷⁾

راجع : ص۲۳۰ ح ۱۱۸۳ ،

موسوعة الإمام علی بن أبی طالب علیه السلام : القسم العاشر / الفصل الثانی / زینة الزهد .

.

ه ـ زیباترین زیور

امام علی علیه السلام :برترینِ طاعت ها زهد به دنیاست.

ه ـ زیباترین زیورپیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ درباره این سخن خداوند متعال که: «و در کودکی به او دانایی دادیم» ـ : یعنی زهد به دنیا. خدای متعال به موسی علیه السلام فرمود: «ای موسی! خودآرایان ، هرگز نمی توانند خویشتن را به زیوری که در چشم من زیباتر از زهد باشد، بیارایند».

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، بندگان را به زیوری برتر از زهدِ به دنیا و عفّت شکم و شهوت نیاراست.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نیکان ، در دنیا خود را به چیزی چون زهدِ به دنیا نیاراستند.

امام باقر علیه السلام :از جمله مناجات های خدا با موسی علیه السلام این بود که : «... خودآرایان ، خویشتن را به چیزی مانند زهد به دنیا و چشم پوشیدن از آنچه بدان نیازی ندارند ، نیاراستند».

الزهد ـ به نقل از وهب بن منبّه ، در حدیث موسی علیه السلام ـ :خداوند به او فرمود : ... بدان که بندگان ، خود را برای من به زیوری رساناتر از زهد به دنیا نیاراستند؛ چرا که این زیور، زیورِ تقواپیشگان است.

ر . ک : ص۲۳۱ ح۱۱۸۳ ،

دانش نامه امیر المؤمنین علیه السلام : بخش دهم / فصل دوّم / زیور زهد.

.

و ـ زَینُ الحِکمَةِالإمام علیّ علیه السلام :زَینُ الحِکمَةِ الزُّهدُ فِی الدُّنیا . ⁽¹⁾

ز ـ رَأسُ السَّخاءِالإمام علیّ علیه السلام :رَأسُ السَّخاءِ الزُّهدُ فِی الدُّنیا . ⁽²⁾

ح ـ مَتجَرٌ رابِحٌالإمام علیّ علیه السلام :الزُّهدُ مَتجَرٌ رابِحٌ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الزُّهدُ ثَروَةٌ . ⁽⁴⁾

الإمام الحسن علیه السلام :الزَّهادَةُ فِی الدُّنیا هِیَ الغَنیمَةُ البارِدَةُ . ⁽⁵⁾

ط ـ مِفتاحُ الخَیرِالإمام علیّ علیه السلام :الزُّهدُ مِفتاحُ صَلاحٍ . ⁽⁶⁾

الإمام الصادق علیه السلام :جُعِلَ الخَیرُ کُلُّهُ فی بَیتٍ وجُعِلَ مِفتاحُهُ الزُّهدَ فِی الدُّنیا . ⁽⁷⁾

.

و ـ جمال و زیبایی حکمت

ز ـ اوج سخاوت

ح ـ سودایی سودآور

ط ـ کلید خوبی ها

و ـ جمال و زیبایی حکمتامام علی علیه السلام :زیبایی حکمت ، در زهد به دنیاست.

ز ـ اوج سخاوتامام علی علیه السلام :گذشتن از دنیا، اوج سخاوت است.

ح ـ سودایی سودآورامام علی علیه السلام :زهد، سودایی سودآور است.

امام علی علیه السلام :زهد، یک ثروت است.

امام حسن علیه السلام :زهد به دنیا، غنیمتی باد آورده است. ⁽¹⁾

ط ـ کلید خوبی هاامام علی علیه السلام :زهد، کلید خوبی و پاکی است.

امام صادق علیه السلام :همه خوبی ها در یک اتاق نهاده شده و کلید آن ، زهد به دنیا قرار داده شده است.

.

الکافی عن عبد اللّه بن القاسِم عن الإمام الصادق علیه السلام :إذا أرادَ اللّهُ بِعَبدٍ خَیرا زَهَّدَهُ فِی الدُّنیا ، وفَقَّهَهُ فِی الدّینِ ، وبَصَّرَهُ عُیوبَها ، ومَن اُوتِیَهُنَّ فَقَد اُوتِیَ خَیرَ الدُّنیا وَالآخِرَةِ . وقالَ : لَم یَطلُب أحَدٌ الحَقَّ بِبابٍ أفضَلَ مِنَ الزُّهدِ فِی الدُّنیا ، وهُوَ ضِدٌّ لِما طَلَبَ أعداءُ الحَقِّ . قُلتُ : جُعِلتُ فِداکَ مِمّاذا؟ قالَ : مِنَ الرَّغبَةِ فیها . وقالَ : ألا مِن صَبّارٍ کَریمٍ ⁽¹⁾، فَإِنَّما هِیَ أیّامٌ قَلائِلُ ؟! ⁽²⁾

مصباح الشریعة ـ فیما نَسَبَهُ إلَی الإِمامِ الصّادِقِ علیه السلام ـ :الزُّهدُ مِفتاحُ بابِ الآخِرَةِ وَالبَراءَةُ مِنَ النّارِ . ⁽³⁾

ی ـ شیمَةُ المُتَّقینَالإمام علیّ علیه السلام :الزُّهدُ شیمَةُ المُتَّقینَ ، وسَجِیَّةُ الأَوّابینَ ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :المُؤمِنُ دَأبُهُ زَهادَتُهُ . ⁽⁶⁾

.

ی ـ خوی پرهیزگاران

الکافی ـ به نقل از عبد اللّه بن قاسم ـ امام صادق علیه السلام فرمود :«هرگاه خداوند برای بنده ای خیری بخواهد ، او را به دنیا بی رغبت می گرداند، در دین آگاه و دانایش می کند و به عیب های دنیا بینایش می سازد. به هرکس این چیزها داده شود ، خیر دنیا و آخرت داده شده است». و فرمود: «هیچ کس ، حق را از راهی بهتر از زهد به دنیا نجُسته است و آن [زهد [ضدّ مطلوب دشمنان حقّ است». گفتم: فدایت شوم! مطلوبشان چیست؟ فرمود: «دنیاخواهی». ⁽¹⁾ و فرمود: «آیا شکیبای بزرگ منشی نیست؟! زیرا دنیا چند روزی اندک بیش نیست».

مصباح الشریعة ـ در آنچه به امام صادق علیه السلام نسبت داده شده ـ :زهد ، کلید دَرِ آخرت (بهشت) ، و رهایی از آتش است. ی ـ خوی پرهیزگاران

امام علی علیه السلام :زهد، خوی پرهیزگاران و خصلت توبه کاران است.

امام علی علیه السلام :مؤمن، پیشه اش زهد است.

.

ک ـ سَجِیَّةُ المُخلَصینَالإمام علیّ علیه السلام :الزُّهدُ سَجِیَّةُ المُخلَصینَ . ⁽¹⁾

۲ / ۳قیمَةُ الزّاهِدِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :أعظَمُ النّاسِ فِی الدُّنیا خَطَرا ⁽²⁾مَن لَم یَجعَل لِلدُّنیا عِندَهُ خَطَرا . ⁽³⁾

نوادر الاُصول عن أنس :بَینَما نَحنُ جُلوسٌ عِندَ رَسولِ اللّه صلی الله علیه و آله فَقالَ : یَطَّلِعُ عَلَیکُمُ الآنَ رَجُلٌ مِن أهلِ الجَنَّةِ . فَاطَّلَعَ رَجُلٌ مِنَ الأَنصار تَنطِفُ ⁽⁴⁾لِحیَتُهُ مِن ماءِ وُضوئِهِ ، مُعَلِّقٌ نَعلَهُ فی یَدِهِ الشِّمالِ . فَلَمّا کانَ مِنَ الغَدِ قالَ رَسولُ اللّه صلی الله علیه و آله : یَطلُعُ عَلَیکُمُ الآنَ رَجُلٌ مِن أهلِ الجَنَّةِ . فَأَطلَعَ ذلِکَ الرَّجُلُ عَلی مِثلِ مَرتَبَتِهِ الاُولی . فَلَمّا کانَ مِنَ الغَدِ قالَ صلی الله علیه و آله مِثلَ ذلِکَ ، فَأطلَعَ الرَّجُلُ ، فَلَمّا قامَ اتَّبَعَهُ عَبدُ اللّهِ بنُ عَمرِو بنِ العاص ، فَقالَ : إنّی لاحَیتُ ⁽⁵⁾أبی فَأَقسَمتُ ألاّ أدخُلَ عَلَیهِ ثَلاثا ، فَإِن رَأَیتَ أن تُؤوِیَنی إلَیکَ حَتّی یَحِلَّ یَمینی فَعَلتَ ، قالَ : نَعَم . فَإِذا لَهُ خَیمَةٌ ، ونَخلٌ ، وشاةٌ ، فَلَمّا أمسی خَرَجَ مِن خَیمَتِهِ ، فَاحتَلَبَ العَنزَ ، وَاجتَنی لی رُطَبَةً ، ثُمَّ وَضَعَهُ فَأَکَلتُ ، فَباتَ نائِما وبِتُّ قائِما ، وأصبَحَ مُفطِرا وأصبَحتُ صائِما ، فَفَعَلَ ذلِکَ ثَلاثَ لَیالٍ ، غَیرَ أنَّهُ کانَ إذَا انقَلَبَ عَلی فِراشِهِ ذَکَرَ اللّهَ تَعالی وکَبَّرَ حَتّی یَقومَ لِصَلاةِ الفَجرِ ، فَیُسبِغَ الوُضوءَ ، غَیرَ أنّی لا أسمَعُهُ یَقولُ إلاّ خَیرا . فَلَمّا مَضَتِ اللَّیالی ، وکِدتُ أحتَقِرُ عَمَلَهُ ، قُلتُ : یا عَبدَ اللّه ، إنَّهُ لَم یَکُن بَینی وبَینَ والِدی غَضَبٌ ولا هِجرَةٌ ، ولکِنّی سَمِعتُ رَسولَ اللّه صلی الله علیه و آله یَقولُ لَکَ ثَلاثَ مَرّاتٍ فی ثَلاثِ مَجالِسَ : «یَطلُعُ عَلَیکُمُ الآنَ رَجُلٌ مِن أهلِ الجَنَّةِ» فَطَلَعتَ أنتَ تِلکَ المَرّاتِ الثَّلاثَ ، فَأَردتُ أن آوِیَ إلَیکَ فَأَنظُرَ ما عَمَلُکَ ، فَأَخبِرنی ما عَمَلُکَ ؟! قالَ : فَائتِ الَّذی أخبَرَکَ حَتّی یُخبِرَکَ بِعَمَلی . فَأَتَیتُ رَسولَ اللّه صلی الله علیه و آله فَقالَ : اِیتِهِ فَمُرهُ فَلیُخبِرکَ . فَقُلتُ : إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَأمُرُکَ أن تُخبِرَنی . قالَ : أمّا الآنَ فَنَعَم ، لَو کانَتِ الدُّنیا لی فَاُخِذَت مِنّی لَم أحزَن عَلَیها ، ولَو اُعطیتُها لَم أفرَح بِها ، وأبیتُ ولَیسَ عَلی أحَدٍ فی قَلبی غِلٌّ ، ولا أحسُدُهُ عَلی خَیرٍ أعطاهُ اللّهُ إیّاهُ . قالَ عَبدُ اللّهِ : لکِنّی وَاللّهِ أقومُ اللَّیلَ ، وأصومُ النَّهارَ ، ولَو وُهِبَت لی شاةٌ لَفَرِحتُ بِها ، ولَو ذَهَبَت لَحَزِنتُ عَلَیها ، وَاللّهِ لَقَد فَضَّلَکَ اللّهُ عَلَینا فَضلاً بَیِّنا . ⁽⁶⁾

.

ک ـ خصلت بندگانِ ناب الهی

۲ / ۳ ارزش زاهد

ک ـ خصلت بندگانِ ناب الهیامام علی علیه السلام :زهد، خصلت بندگان ناب است.

۲ / ۳ارزش زاهدپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :پُر ارج ترین مردم در دنیا ، کسی است که به دنیا ارج ننهد.

نوادر الاصول :به نقل از اَنَس: نزد پیامبر خدا نشسته بودیم که ناگاه فرمود: «هم اینک ، مردی از اهل بهشت بر شما در می آید. در این هنگام ، مردی از انصار ـ که آب وضو از ریشش می چکید و کفش خود را در دست چپش گرفته بود ـ وارد شد. فردای آن روز، باز پیامبر خدا فرمود: «هم اینک ، مردی از اهل بهشت بر شما در می آید» و باز ، همان مرد با همان وضع ، وارد شد. فردای آن روز نیز پیامبر صلی الله علیه و آله همان سخن را فرمود و باز ، همان مرد ، وارد شد. چون برخاست و رفت، عبد اللّه بن عمرو بن عاص ، در پیِ او روان شد و [ به وی [گفت: من با پدرم مشاجره کرده ام و سوگند خورده ام که تا سه روز ، نزد او نروم. بنا بر این، اگر صلاح می دانی ، مرا نزد خود ، جای ده تا به سوگندم عمل کنم . مرد گفت: باشد. با او رفتم . دیدم خیمه ای و نخلی و گوسفندی دارد. شب که شد ، از خیمه اش خارج شد و بز خود را دوشید و خرمایی چید و آنها را نزد من نهاد و من خوردم و او خودش بی شام خفت و من شب را به نماز و عبادت گذراندم. صبح که شد ، او صبحانه خورد و من ، روزه داشتم . سه شب به همین منوال گذشت و هرگاه در رخت خوابش از این پهلو به آن پهلو می شد ، ذکر خدای متعال می گفت و تکبیر می گفت و صبح برای نماز ، بیدار می شد و وضوی کامل می گرفت و من ، جز سخن خیر از او نمی شنیدم. چون چند شب گذشت و کار او در نظر من تقریباً ناچیز آمد، گفتم: ای بنده خدا! میان من و پدرم ، نه مشاجره ای بوده و نه قهری؛ بلکه از پیامبر خدا ، سه بار در سه مجلس شنیدم که فرمود: «هم اینک ، مردی از اهل بهشت بر شما در می آید» و هر سه بار ، تو وارد شدی . از این رو ، خواستم [ مرا به خانه ات ببری ] تا عمل تو را ببینم. پس، به من بگو که تو چه عملی انجام می دهی [که اهل بهشت شده ای]؟ مرد گفت: به نزد همان کسی که به تو خبر داده ، برو تا از عمل من به تو خبر دهد. من نزد پیامبر خدا رفتم. ایشان فرمود: «نزد خود او برو و بگو باید حقیقت را به تو بگوید». من نزد آن مرد رفتم و گفتم: پیامبر خدا به تو امر می کند که مرا خبر دهی. مرد گفت: حال که چنین است ، می گویم. اگر دنیا از من باشد و از من گرفته شود ، ناراحت نمی شوم و اگر دنیا به من داده شود ، از آن شادمان نمی شوم. شب را در حالی می خوابم که از هیچ کس ، کینه ای به دل ندارم، و بر نعمتی که خداوند به او داده است ، حسادت نمی کنم. عبد اللّه گفت: امّا من، به خدا سوگند که شب ها را به عبادت می گذرانم، و روزها را روزه می گیرم ؛ لیکن اگر گوسفندی به من ببخشند ، خوش حال می شوم و اگر از دستم برود ، ناراحت می شوم. به خدا سوگند که خداوند ، تو را بر ما برتری آشکاری داده است.

.

. .

. .

الإمام علیّ علیه السلام :کانَ لی فیما مَضی أخٌ فِی اللّهِ ، وکانَ یُعَظِّمُهُ فی عَینی صِغَرُ الدُّنیا فی عَینِهِ ... . ⁽¹⁾

تنبیه الخواطر :قیلَ لِلحُسَینِ بنِ عَلِیٍّ علیه السلام : مَن أعظَمُ النّاسِ قَدرا؟ قالَ : مَن لَم یُبالِ الدُّنیا فی یَدَی مَن کانَت . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام ـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ :الزّاهِدُ فِی الدّینارِ وَالدِّرهَمِ أعَزُّ مِنَ الدّینارِ وَالدِّرهَمِ . ⁽³⁾

تاریخ دمشق عن سُفیانَ بن عُیَینَة :قیلَ لِعَلِیِّ بنِ الحُسَین بنِ عَلِیِّ بن أبی طالِبٍ علیه السلام : مَن أعظَمُ النّاسِ خَطَرا؟ قالَ : مَن لَم یَرضَ الدُّنیا خَطَرا لِنَفسِهِ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :قالَ رَجُلٌ لاِءَبی : مَن أعظَمُ النّاسِ فِی الدُّنیا قَدرا؟ فَقالَ : مَن لَم یَجعَلِ الدُّنیا لِنَفسِهِ فی نَفسِهِ خَطَرا . ⁽⁵⁾

الإمام الکاظم علیه السلام :إنَّ أعظَمَ النّاسِ قَدرا الَّذی لا یَرَی الدُّنیا لِنَفسِهِ خَطَرا . ⁽⁶⁾

.

امام علی علیه السلام :در گذشته ، برادری دینی داشتم که خُردیِ دنیا در نگاه او، وی را در نظرم بزرگ می نمود... .

تنبیه الخواطر:به حسین بن علی علیهماالسلام گفته شد: پُر ارج ترین مردم کیست؟ فرمود: «کسی که اهمّیت ندهد دنیا در دست کیست».

امام علی علیه السلام ـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ :بی اعتنای به دینار و درهم ، با ارزش تر از دینار و درهم است.

تاریخ دمشق ـ به نقل از سفیان بن عُیینه ـ :به علی بن حسین بن علی بن ابی طالب علیهم السلام گفته شد: مهم ترین مردم چه کسی است؟ فرمود: «کسی که دنیا در نظرش اهمّیتی نداشته باشد».

امام صادق علیه السلام :مردی به پدرم گفت: پُر منزلت ترینِ مردم در دنیا ، چه کسی است؟ فرمود: «کسی که دنیا در دل و دیده اش بی قدر و منزلت باشد».

امام کاظم علیه السلام :با ارزش ترینِ مردم ، کسی است که برای دنیا ارزشی قائل نباشد.

.

مُسَکِّن الفُؤاد :رُوِیَ أنَّهُ صلی الله علیه و آله لَمّا ماتَ عُثمانُ بنُ مَظعون کَشَفَ الثَّوبَ عَن وَجهِهِ ، ثُمَّ قَبَّلَ ما بَینَ عَینَیهِ ، ثُمَّ بَکی طَویلاً ، فَلَمّا رُفِعَ السَّریرُ قالَ : طوباکَ یا عُثمانُ لَم تَلبَسکَ الدُّنیا ولَم تَلبَسها . ⁽¹⁾

راجع : ص ۲۹۲ (خصائص أبناء الآخرة) .

۲ / ۴أنفَعُ الزُّهدِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الزُّهدُ فی زَمانِنا هذا فِی الدَّنانیرِ وَالدَّراهِمِ ، ولَیَأتِیَنَّ عَلَی النّاسِ زَمانٌ الزُّهدُ فِی النّاسِ أنفَعُ لَهُم مِنَ الزُّهدِ فِی الدَّنانیرِ وَالدَّراهِمِ . ⁽²⁾

.

۲ / ۴ سودمندترین زهد

مسکّن الفؤاد:روایت شده است که چون عثمان بن مظعون در گذشت، پیامبر خدا ، پارچه را از روی او کنار زد و پیشانی اش را بوسید و آن گاه ، لَختی گریست و چون تابوت را برداشتند، فرمود: «خوشا به حالت ، ای عثمان! نه دنیا تو را پوشید [و فریفت] ، و نه تو [جامه] دنیا را پوشیدی».

ر . ک : ص ۲۹۳ (ویژگی های آخرت گرایان).

۲ / ۴سودمندترین زهدپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :زهد در روزگار ما ، در دوری گُزیدن از دینار و دِرهم است؛ امّا روزگاری بر مردم فرا می رسد که دوری گزیدن از مردم ، برایشان سودمندتر از زهد به دینار و درهم است.

.

الفصل الثالث : برکات الزهد۳ / ۱کَمالُ المَعرِفَةِأ ـ حِفظُ العَقلِالإمام علیّ علیه السلام :حِفظُ العَقلِ بِمُخالَفَةِ الهَوی ، وَالعُزوفِ عَنِ الدُّنیا . ⁽¹⁾

راجع : ج۱ ص۴۰۲ (مضارّ حبّ الدنیا / فساد العقل) .

ب ـ مَعرِفَةُ عُیوبِ الدُّنیاالإمام علیّ علیه السلام :اِزهَد فِی الدُّنیا یُبَصِّرکَ اللّهُ عَوراتِها ، ولا تَغفُل فَلَستَ بِمَغفولٍ عَنکَ . ⁽²⁾

ج ـ عِلمٌ بِلا تَعَلُّمٍرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن زَهِدَ فِی الدُّنیا عَلَّمَهُ اللّهُ تَعالی بِلا تَعَلُّمٍ ، وهَداهُ بِلا هِدایَةٍ ، وجَعَلَهُ بَصیرا وکَشَفَ عَنهُ العَمی . ⁽³⁾

.

فصل سوم : برکت های زهد

۳ / ۱ کمالْ یافتنِ شناخت

الف ـ نگهداری خِرَد

ب ـ شناخت عیب های دنیا

ج ـ دانش ، بدون آموختن

فصل سوم: برکت های زهد۳ / ۱کمالْ یافتنِ شناختالف ـ نگهداری خِرَدامام علی علیه السلام :نگهداری خِرَد ، به سرپیچی از هوس و دوری گزیدن از دنیاست.

ر . ک : ج۱ ص۴۰۳ (زیان های دنیادوستی / تباهی خرد) .

ب ـ شناخت عیب های دنیاامام علی علیه السلام :از دنیا دل بر کن تا خداوند ، تو را به عیب های آن بینا گرداند، و غافل مباش که از تو غافل نیستند.

ج ـ دانش ، بدون آموختنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که دل از دنیا بر کند ، خداوند متعال او را دانش می آموزد ، بی آن که از کسی بیاموزد، و هدایتش می کند ، بی آن که کسی به هدایت او بپردازد، و او را بصیرت می بخشد و کوردلی را از او می زداید.

.

حِلیَة الأَولیاء عن الحسن :خَرَجَ النَّبِی صلی الله علیه و آله عَلی أصحابِهِ ذاتَ یَومٍ فَقالَ : هَل مِنکُم مَن یُریدُ أن یُؤتِیَهُ اللّهُ عِلما بِغَیرِ تَعَلُّمٍ ، وهُدیً بِغَیرِ هِدایَةٍ ؟ هَل مِنکُم مَن یُریدُ أن یُذهِبَ اللّهُ عَنهُ العَمی ویَجعَلَهُ بَصیرا؟ ألا إنَّهُ مَن رَغِبَ فِی الدُّنیا وأطالَ أمَلَهُ فیها أعمَی اللّهُ قَلبَهُ عَلی قَدرِ ذلِکَ ، ومَن زَهِدَ فِی الدُّنیا وقَصَّرَ أمَلَهُ فیها أعطاهُ اللّهُ عِلما بِغَیرِ تَعَلُّمٍ ، وهُدیً بِغَیرِ هِدایَةٍ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :مَن زَهِدَ فِی الدُّنیا ولَم یَجزَع مِن ذُلِّها ولَم یُنافِس فی عِزِّها ، هَداهُ اللّهُ بِغَیرِ هِدایَةٍ مِن مَخلوقٍ وعَلَّمَهُ بِغَیرِ تَعلیمٍ ، وأثبَتَ الحِکمَةَ فی صَدرِهِ وأجراها عَلی لِسانِهِ . ⁽²⁾

د ـ الحِکمَةرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا رَأَیتُمُ الرَّجُلَ قَد اُعطِیَ زُهدا فِی الدُّنیا وقِلَّةَ مَنطِقٍ ، فَاقتَرِبوا مِنهُ فَإِنَّهُ یُلقِی الحِکمَةَ . ⁽³⁾

.

د ـ حکمت

حلیة الأولیاء ـ به نقل از حسن ـ :روزی ، پیامبر صلی الله علیه و آله به نزد اصحابش آمد و فرمود: «آیا در میان شما کسی هست که بخواهد خداوند ، او را بی آموختن ، دانش عطا کند و بی هدایتگری ، هدایت کند؟ آیا در میان شما کسی هست که بخواهد خداوند ، کوردلی را از او ببرد و بینایش گرداند؟ بدانید که هر کس به دنیا راغب شود و آرزویش را در دنیا دور و دراز کند ، خداوند به همان اندازه ، دلش را کور می گرداند، و هر کس در دنیا زهد بورزد و آرزویش را در دنیا کوتاه کند ، خداوند او را بی آموختن ، دانش عطا می کند و بدون هدایتگری ، هدایت می کند.

امام علی علیه السلام :هر که به دنیا پشت کند و از خواری در آن ، بی تابی نکند و برای عزّتمندی در آن [با جاه و مقام ،] به رقابت نپردازد، خداوند او را بی هدایت مخلوقی ، هدایت می کند و بی آموختن از کسی، دانشش می آموزد و حکمت را در سینه اش ثابت می دارد و آن را بر زبانش جاری می گرداند.

د ـ حکمتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه مردی را دیدید که «زهد در دنیا» و «کم گویی» به او عطا شده است، به وی نزدیک شوید؛ چرا که چنین شخصی ، حکمت می آموزد.

.

عنه صلی الله علیه و آله ـ فی وَصِیَّتِهِ لاِءَبی ذَر ـ :یا أبا ذَر ، ما زَهِدَ عَبدٌ فِی الدُّنیا إلاّ أثبَتَ اللّهُ الحِکمَةَ فی قَلبِهِ وأنطَقَ بِها لِسانَهُ ، وبَصَّرَهُ عُیوبَ الدُّنیا وداءَها ودَواءَها ، وأخرَجَهُ مِنها سالِما إلی دارِ السَّلامِ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :بِالزُّهدِ تُثمِرُ الحِکمَةُ . ⁽²⁾

۳ / ۲فَراغُ القَلبِالکافی عن سُفیانَ بنِ عُیَینَة :سَأَلتُهُ [أی الإمامَ الصّادقَ علیه السلام ] عَن قَولِ اللّهِ : «إِلاَّ مَنْ أَتَی اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ» ⁽³⁾، قالَ : القَلبُ السَّلیمُ الَّذی یَلقی رَبَّهُ ولَیسَ فیهِ أحَدٌ سِواهُ . قالَ : وکُلُّ قَلبٍ فیهِ شِرکٌ أو شَکٌّ فَهُوَ ساقِطٌ ، إنَّما أرادُوا ⁽⁴⁾الزُّهدَ فِی الدُّنیا لِتَفرُغَ قُلوبُهُم لِلآخِرَةِ . ⁽⁵⁾

۳ / ۳صَلاحُ النَّفسِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :صَلاحُ أوَّلِ هذِهِ الاُمَّةِ بِالزُّهدِ وَالیَقینِ ، ویَهلِکُ آخِرُها بِالبُخلِ وَالأَمَلِ . ⁽⁶⁾

.

۳ / ۲ خالی شدن دل از اغیار

۳ / ۳ دوستی و پاکی نفس

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ در سفارش به ابو ذر ـ :ای ابو ذر! هیچ بنده ای در دنیا زهد نورزید ، مگر آن که خداوند ، حکمت را در دلش ثابت کرد و زبانش را بدان گویا ساخت، عیب های دنیا و درد و درمان آن را به وی شناساند، و او را سالم از دنیا به سرای سلامت (بهشت) برد.

امام علی علیه السلام :با زهد است که حکمت ، ثمر می دهد.

۳ / ۲خالی شدن دل از اغیارالکافی ـ به نقل از سفیان بن عیینه ـ :از امام صادق علیه السلام درباره این سخن خداوند : «مگر کسی که با قلبی سلیم بر خدا در آید» ، پرسیدم . فرمود: «قلب سلیم ، قلبی است که پروردگارش را در حالی دیدار می کند که هیچ کسی جز او در آن نباشد». و فرمود: «هر دلی که در آن شرک یا شکّی باشد ، آن دل بی ارزش است. آنان (پیامبران و اوصیای آنان) ⁽¹⁾از این رو خواهان زهدورزی در دنیا بودند که دل هایشان برای آخرت ، خالی گردد.

۳ / ۳دوستی و پاکی نفسپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اوّلِ این امّت ، با «زهد» و «یقین» ساخته شد، و آخر آن ، با «بخل» و «آرزو» نابود می شود.

.

الإمام علیّ علیه السلام :سَبَبُ صَلاحِ النَّفسِ العُزوفُ عَنِ الدُّنیا . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :مَن زَهِدَ فِی الدُّنیا أعتَقَ نَفسَهُ وأرضی رَبَّهُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :أحیِ قَلبَکَ بِالمَوعِظَةِ ، وأمِتهُ بِالزَّهادَةِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :لَو زَهِدتُم فِی الشَّهَواتِ لَسَلِمتُم مِنَ الآفاتِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :أعرِض عَنِ الدُّنیا تَسلَم . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :ألا وإنَّ الدُّنیا دارٌ لا یُسلَمُ مِنها إلاّ بِالزُّهدِ فیها ، ولا یُنجی مِنها بِشَیءٍ کانَ لَها . ⁽⁶⁾

۳ / ۴حَلاوَةُ الإِیمانِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :حَرامٌ عَلی قُلوبِکُم أن تَعرِفَ حَلاوَةَ الإِیمانِ حَتّی تَزهَدَ فِی الدُّنیا . ⁽⁷⁾

.

۳ / ۴ چشیدن شیرینی ایمان

امام علی علیه السلام :راه پاک شدن نفْس ، پشت کردن به دنیاست.

امام علی علیه السلام :هر که دل از دنیا برکنْد، خویش را [از اسارت دنیا [آزاد ، و پروردگارش را خشنود ساخت.

امام علی علیه السلام :دلت را با اندرز ، زنده بدار، و آن را با زهد ، بمیران.

امام علی علیه السلام :اگر به خواهش های نفْس بی اعتنایی کنید ، از آفت ها به سلامت می مانید.

امام علی علیه السلام :از دنیا روی بگردان تا به سلامت مانی.

امام علی علیه السلام :هان! دنیا سرایی است که از آن ، جز با زهدورزی در آن ، به سلامت نمی توان ماند ، و با چیزی از امور دنیوی نمی توان از دنیا رهید.

۳ / ۴چشیدن شیرینی ایمانپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :چشیدن شیرینی ایمان بر دل های شما حرام است ، مگر آن گاه که دل هایتان نسبت به دنیا زهد ورزند.

.

عنه صلی الله علیه و آله :لا یَجِدُ الرَّجُلُ حَلاوَةَ الإِیمانِ فی قَلبِهِ حَتّی لا یُبالِیَ مَن أکَلَ الدُّنیا ⁽¹⁾. ⁽²⁾

۳ / ۵صَلاحُ الدّینِالإمام علیّ علیه السلام ـ فی ذِکرِ حَدیثِ مِعراجِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ـ :قالَ اللّهُ تَعالی : . . . یا أحمَد ، إن أحبَبتَ أن تَکونَ أورَعَ النّاسِ فَازهَد فِی الدُّنیا وَارغَب فِی الآخِرَةِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :مَن زَهِدَ فِی الدُّنیا حَصَّنَ دینَهُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :وُفورُ العِرضِ بِابتِذالِ المالِ ، وصَلاحُ الدّینِ بِإِفسادِ الدُّنیا . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :العِلمُ یُرشِدُکَ إلی ما أمَرَکَ اللّهُ بِهِ ، وَالزُّهدُ یُسَهِّلُ لَکَ الطَّریقَ إلَیهِ . ⁽⁶⁾

لقمان علیه السلام ـ فیما وَعَظَ بِهِ وَلَدَه ـ :یا بُنَیَّ ، . . . مَن یَزهَد فِی الدُّنیا یَعمَل لِلّهِ تَعالی ، ومَن یَعمَل لِلّهِ تَعالی یَأجُرهُ اللّهُ . ⁽⁷⁾

راجع : ج۱ ص۴۲۶ (مضارّ حبّ الدنیا / فساد الدین) .

.

۳ / ۵ درستی دین

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آدمی ، شیرینی ایمان را در دلش نمی یابد ، مگر آن گاه که باکی نداشته باشد که دنیا را چه کسی می خورَد.

۳ / ۵درستی دینامام علی علیه السلام ـ در یادکرد حدیث معراج پیامبر صلی الله علیه و آله ـ :خداوند متعال فرمود : «... ای احمد! اگر دوست داری که پارساترینِ مردم باشی ، از دنیا روی برتاب و به آخرت بگرای».

امام علی علیه السلام :هر که در دنیا زهد بورزد ، دین خود را نگه داشته است.

امام علی علیه السلام :بسیاریِ آبرومندی ، به بخشش مال است و درستیِ دین ، به خراب کردن دنیا.

امام علی علیه السلام :دانش ، تو را به آنچه خداوند فرمانت داده است ، رهنمون می شود، و زهد ، راه رسیدن به آن را بر تو آسان می سازد .

لقمان علیه السلام ـ در اندرزهایش به فرزندش ـ :فرزندم!... کسی که به دنیا بی رغبت باشد ، برای خداوند متعال کار می کند، و کسی که برای خدای متعال کار کند ، خداوند مزدش را می دهد.

ر . ک : ج۱ ص۴۲۷ (زیان های دنیادوستی / تباهی دین) .

.

۳ / ۶رَفاهُ العَیشِأ ـ راحَةُ القَلبِ وَالبَدَنِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الزُّهدُ فِی الدُّنیا یُریحُ القَلبَ وَالبَدَنَ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ فِی الزُّهدِ لَراحَةً . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :الزُّهدُ فِی الدُّنیَا الرّاحَةُ العُظمی . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :مَن أحَبَّ الرّاحَةَ فَلیُؤثِرِ الزُّهدَ فِی الدُّنیا . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :الزُّهدُ أفضَلُ الرّاحَتَینِ . ⁽⁵⁾

الإمام الصادق علیه السلام :طَلَبتُ الرّاحَةَ فَوَجَدتُها فِی الزُّهدِ . ⁽⁶⁾

ب ـ طاعَةُ الدُّنیاالإمام علیّ علیه السلام :مَن عَصَی الدُّنیا أطاعَتهُ . ⁽⁷⁾

.

۳ / ۶ آسایش زندگی

الف ـ آسایش جان و تن

ب ـ فرمانبری دنیا

۳ / ۶آسایش زندگیالف ـ آسایش جان و تنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دل بر کندن از دنیا ، جان و تن را آسوده می سازد.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :به راستی که در زهد ، آسایشی است.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :زهد در دنیا ، بزرگ ترین آسایش است.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که آسایش می خواهد ، باید زهد در دنیا را برگزیند.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :زهد، برترین آسایش است.

امام صادق علیه السلام :آسایش را جستم و آن را در زهد یافتم.

ب ـ فرمانبری دنیاامام علی علیه السلام :هر که دنیا را نافرمانی کند ، دنیا از او فرمان می برد.

.

عنه علیه السلام :إنَّ الدُّنیا تُدنِی الآجالَ وتُباعِدُ الآمالَ ، وتُبیدُ الرِّجالَ وتُغَیِّرُ الأَحوالَ ، مَن غالَبَها غَلَبَتهُ ، ومَن صارَعَها صَرَعَتهُ ، ومَن عَصاها أطاعَتهُ ، ومَن تَرَکَها أتَتهُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام ـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ :کُلُّ شَیءٍ یَعصیکَ إذا أغضَبتَهُ إلاَّ الدُّنیا ، فَإِنَّها تُطیعُکَ إذا أغضَبتَها . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :مَن عَزَفَ عَنِ الدُّنیا أتَتهُ صاغِرَةً . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :مَن أعرَضَ عَنِ الدُّنیا أتَتهُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :مَن سَلا ⁽⁵⁾عَنِ الدُّنیا أتَتهُ راغِمَةً . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :مَن قَعَدَ عَن طَلَبِ الدُّنیا قامَت إلَیهِ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :إنَّکَ إن أدبَرتَ عَنِ الدُّنیا أقبَلَت . ⁽⁸⁾

ج ـ مُوافَقَةُ الدُّنیارسول اللّه صلی الله علیه و آله :لَمّا خَلَقَ اللّهُ الدُّنیا أمَرَها بِطاعَتِهِ فَأَطاعَت رَبَّها ، فَقالَ لَها : خالِفی مَن طَلَبَکِ ووافِقی مَن خالَفَکِ . فَهِیَ عَلی ما عَهِدَ اللّهُ إلَیها وطَبَعَها عَلَیهِ . ⁽⁹⁾

.

ج ـ سازگاری دنیا

امام علی علیه السلام :دنیا، اَجَل ها را نزدیک ، آرزوها را دور و دراز، مردان را نابود ، و احوال (اوضاع) را دگرگون می کند. هر که با دنیا در افتد ، دنیا بر او چیره می گردد، هر که با آن پنجه در افکند ، دنیا به خاکش می افکند، هرکه از دنیا نافرمانی کند ، دنیا از او فرمان می برد، و هر که دنیا را وا نهد ، دنیا خود به سراغش می آید.

امام علی علیه السلام ـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ :هر چیزی ، هر گاه به خشمش آوری ، از تو نافرمانی می کند ، بجز دنیا که هر گاه به خشمش آوری ، از تو فرمان می برد.

امام علی علیه السلام :هر که از دنیا دوری کند ، دنیا با زبونی نزد او می آید.

امام علی علیه السلام :هر که از دنیا روی گرداند ، دنیا نزد او می آید.

امام علی علیه السلام :هر که از دنیا دست بشوید ، دنیا به رغم میل خود نزد او می آید .

امام علی علیه السلام :هر که از طلب دنیا فرو نشیند ، دنیا پیش رویش قامت می افرازد.

امام علی علیه السلام :تو اگر به دنیا پشت کنی ، دنیا به تو رو می کند.

ج ـ سازگاری دنیاپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :چون خداوند دنیا را آفرید ، فرمانش داد که از او اطاعت کند و دنیا از خداوندگارش اطاعت کرد. پس به دنیا فرمود: «با آن که تو را می جوید ، ناسازگاری کن، و با آن که با تو ناسازگاری می کند ، سازگار باش». پس، دنیا بر این دستوری است که خدا به او داد و خداوند ، آن را بر همین سرشت.

.

الإمام علیّ علیه السلام :لَن یَفتَقِرَ مَن زَهِدَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :مَن زَهِدَ فِی الدُّنیا لَم تَفُتهُ . ⁽²⁾

د ـ خِدمَةُ الدُّنیارسول اللّه صلی الله علیه و آله :أوحَی اللّهُ إلَی الدُّنیا أنِ اخدُمی مَن خَدَمَنی ، وأتعِبی مَن خَدَمَکِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ جَلَّ جَلالُهُ أوحی إلَی الدُّنیا أن أتعِبی مَن خَدَمَکِ ، وَاخدُمی مَن رَفَضَکِ . ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلام :مَن خَدَمَ الدُّنیَا استَخدَمَتهُ ، ومَن خَدَمَ اللّهَ سُبحانَهُ خَدَمَتهُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :الدُّنیا لِمَن تَرَکَها ، وَالآخِرَةُ لِمَن طَلَبَها . ⁽⁶⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ اللّهَ یَطَّلِعُ عَلَی الدُّنیا فی کُلِّ یَومٍ مَرَّةً أو مَرَّتَینِ ، فَیَقولُ : یا دُنیا . . . مَن خَدَمَکِ فَاستَخدِمیهِ ، ومَن خَدَمَنی فَاخدُمیهِ . ⁽⁷⁾

.

د ـ خدمت گزاری دنیا

امام علی علیه السلام :آن که زهد بورزد ، هرگز به فقر نمی افتد .

امام علی علیه السلام :هرکه به دنیا زهد ورزد، دنیا از دستش نمی رود [و به نصیب خود از دنیا خواهد رسید].

د ـ خدمت گزاری دنیاپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند به دنیا وحی فرمود که: «هر که مرا خدمت می کند ، خدمتش کن، و هر که تو را خدمت می کند ، به رنجش بیفکن».

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، به دنیا وحی کرد که: «آن را که به خدمت تو در می آید ، به رنج افکن، و آن را که دست از تو می شوید ، خدمت کن».

امام علی علیه السلام :هر که به خدمت دنیا در آید ، دنیا او را به خدمت خویش می گیرد، و هر که خدمت خداوند سبحان کند ، دنیا به او خدمت می نماید.

امام علی علیه السلام :دنیا از آنِ کسی است که ترک آن کند، و آخرت ، از آنِ کسی است که آن را بطلبد.

امام صادق علیه السلام :خداوند در هر روز ، یکی دو بار به دنیا سری می زند و می فرماید : «ای دنیا!... هر که خدمتِ تو می کند ، او را به خدمت گیر، و هر که خدمت من می کند ، خدمتش کن».

.

۳ / ۷تَهوینُ المَصائِبِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن زَهِدَ فِی الدُّنیا هانَت عَلَیهِ المُصیباتُ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :مَن زَهِدَ هانَت عَلَیهِ المِحَنُ . ⁽²⁾

الإمام الکاظم علیه السلام :إنَّ أصبَرَکُم عَلَی البَلاءِ لاَءَزهَدُکُم فِی الدُّنیا . ⁽³⁾

۳ / ۸التَّقَرُبُ إلَی اللّهِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :جُلَساءُ اللّهِ غَدا أهلُ الزُّهدِ فِی الدُّنیا . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن یَشتَهی کَرامَةَ الآخِرَةِ یَدَع زینَةَ الدُّنیا ، هُنالِکَ استَحیَا العَبدُ مِنَ اللّهِ ، وهُنالِکَ أصابَ وِلایَةَ اللّهِ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا أرَدتَ أن یُحِبَّکَ اللّهُ فَأَبغِضِ الدُّنیا . ⁽⁶⁾

.

۳ / ۷ آسان شدن مشکلات

۳ / ۸ نزدیک شدن به خدا

۳ / ۷آسان شدن مشکلاتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که به دنیا بی رغبت شود ، سختی ها بر او آسان می گردند.

امام علی علیه السلام :هر که دل از دنیا بر کند ، رنج ها بر او آسان می شوند.

امام کاظم علیه السلام :صبورترینِ شما در برابر بلا ، زاهدترینِ شما در دنیاست.

۳ / ۸نزدیک شدن به خداپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :همنشینانِ خداوند در فردای قیامت ، آنان اند که در دنیا زاهدند.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آن که خواهان کرامت آخرت است ، زیور دنیا را رها می کند. همین جاست که بنده از خدا حیا می کند، و این جاست که به [مقام] ولایت خداوند می رسد.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اگر می خواهی که خداوند تو را دوست بدارد، دنیا را دشمن بدار.

.

عنه صلی الله علیه و آله ـ فی مَوعِظَتِهِ لِرَجُلٍ ـ :اِزهَد فِی الدُّنیا یُحِبَّکَ اللّهُ ، وَازهَد فیما فی أیدِی النّاسِ یُحِبَّکَ النّاسُ . ⁽¹⁾

حِلیَة الأَولیاء عن مُجاهِد :إنَّ رَجُلاً جاءَ إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقالَ : یا رَسولَ اللّه ، دُلَّنی عَلی عَمَلٍ یُحِبُّنِی اللّهُ تَعالی عَلَیهِ ویُحِبُّنِی النّاسُ عَلَیهِ . فَقالَ : أمّا ما یُحِبُّکَ اللّهُ عَلَیهِ فَالزُّهدُ فِی الدُّنیا ، وأمّا ما یُحِبُّکَ النّاسُ عَلَیهِ فَانبِذ إلَیهِم هذَا الغُثاءَ ⁽²⁾. ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام ـ فی ذِکرِ حَدیثِ مِعراجِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ـ :قالَ اللّهُ تَعالی : . . . یا أحمَد ، أهَل تَعرِفُ ما لِلزّاهِدینَ عِندی؟ قالَ : لا یا رَبِّ! قالَ : یُبعَثُ الخَلقُ ویُناقَشونَ الحِسابَ ⁽⁴⁾وهُم مِن ذلِکَ آمِنونَ . إنَّ أدنی ما اُعطِی الزّاهِدینَ فِی الآخِرَةِ أن اُعطِیَهُم مَفاتیحَ الجِنانِ کُلَّها حَتّی یَفتَحوا أیَّ بابٍ شاؤوا ، ولا أحجُبَ عَنهُم وَجهی ، ولاَُنَعِّمَنَّهُم بِأَلوانِ التَّلَذُّذِ مِن کَلامی ، ولاَُجلِسَنَّهُم فی مَقعَدِ صِدقٍ ، واُذَکِّرَهُم ما صَنَعوا وتَعِبوا فی دارِ الدُّنیا ، وأفتَحَ لَهُم أربعَةَ أبوابٍ : بابٌ یَدخُلُ عَلَیهِمُ الهَدایا بُکرَةً وعَشِیّا مِن عِندی ، وبابٌ یَنظُرونَ مِنهُ إلَیَّ کَیفَ شاؤوا بِلا صُعوبَةٍ ، وبابٌ یَطَّلِعونَ مِنهُ إلَی النّارِ فَیَنظُرونَ إلَی الظّالِمینَ کَیفَ یُعَذَّبونَ ، وبابٌ یُدخَلُ عَلَیهِم مِنهُ الوَصائِفُ وَالحورُ العینُ . ⁽⁵⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ در اندرز به مردی ـ :نسبت به دنیا زهد بورز تا خداوندتو را دوست بدارد، و نسبت به آنچه مردم دارند ، زهد بورز تا مردم دوستت بدارند.

حلیة الأولیاء ـ به نقل از مجاهد ـ :مردی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و گفت: ای پیامبر خدا! مرا به کاری رهنمون کن که به خاطر آن ، هم خداوند متعال و هم مردم مرا دوست بدارند. فرمود: «آنچه باعث می شود که خداوند تو را دوست بدارد ، زهدورزی در دنیاست، و آنچه موجب می شود که مردم دوستت بدارند ، آن است که این کف (دنیا) را پیش آنان بیفکنی» .

امام علی علیه السلام ـ در یاد کرد حدیث معراج پیامبر صلی الله علیه و آله ـ :خداوند متعال فرمود : «... ای احمد! آیا می دانی زاهدان ، چه مقامی در نزد من دارند؟» . گفت: نه ، ای پروردگارم! فرمود: «در روزی که مردم برانگیخته می شوند و به حسابشان رسیدگی می شود ، آنان از این حسابرسی در امان اند. کمترین چیزی که در آخرت به زاهدان می دهم ، این است که همه کلیدهای بهشت ها را در اختیارشان می نهم تا هر دری را که می خواهند ، باز کنند، و روی خود را از آنان پنهان نمی دارم، و از انواع لذّت سخنم برخوردارشان می سازم، و آنان را بر جایگاهی راستین ⁽¹⁾می نشانم ، و کارهایی را که در دنیا کرده اند و رنج هایی را که کشیده اند ، به یادشان می آورم، و چهار در را برایشان می گشایم: دری که از آن ، در هر صبح و شام ، ارمغان های من برایشان برده می شود، دری که از آن به راحتی به من ، هر گونه که بخواهند ، می نگرند، دری که از آن ، آتش را می بینند و به ستمکاران [و گنهکاران] می نگرند که چگونه عذاب می شوند، و دری که از آن ، کنیزکان و حور العین بر آنان وارد می شوند».

.

عنه علیه السلام :الزُّهدُ قُربَةٌ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :أیَسُرُّکَ أن تَلقَی اللّهَ غَدا فِی القِیامَةِ وهُوَ عَلَیکَ راضٍ غَیرُ غَضبانَ؟ کُن فِی الدُّنیا زاهِدا وفِی الآخِرَةِ راغِبا . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إذا تَخَلَّی المُؤمِنُ مِنَ الدُّنیا سَما ، ووَجَدَ حَلاوَةَ حُبِّ اللّهِ ، وکانَ عِندَ أهلِ الدُّنیا کَأَنَّهُ قَد خولِطَ ⁽³⁾، وإنَّما خالَطَ القَومَ حَلاوَةُ حُبِّ اللّهِ فَلَم یَشتَغِلوا بِغَیرِهِ . ⁽⁴⁾

۳ / ۹المَشیُ عَلَی الماءِتنبیه الخواطر :قال الحَوارِیّون لِعیسی علیه السلام : ما لَکَ تَمشی عَلَی الماءِ ونَحنُ لا نَقدِرُ عَلی ذلِکَ؟ فَقالَ لَهُم : وما مَنزِلَةُ الدّینارِ وَالدِّرهَمِ عِندَکُم؟ قالوا : حَسَنٌ . قال : لکِنَّهُما عِندی وَالمَدَرُ ⁽⁵⁾سَواءٌ . ⁽⁶⁾

.

۳ / ۹ راه رفتن بر آب

امام علی علیه السلام :زهدورزی ، مایه تقرّب [به خداوند] است.

امام علی علیه السلام :آیا خوش داری که فردای قیامت ، خداوند را در حالی دیدار کنی که از تو خشنود است و در خشم نیست؟ به دنیا بی رغبت باش و به آخرت ، راغب.

امام صادق علیه السلام :هر گاه مؤمن از دنیا دست بشوید ، بلندی می گیرد و شیرینی محبّت خدا را می چشد، و در نظر اهل دنیا دیوانه می نماید ، حال آن که در واقع ، شیرینیِ محبّت خداوند با [جان [آنان آمیخته است و از این رو ، به غیر او نمی پردازند.

۳ / ۹راه رفتن بر آبتنبیه الخواطر :حواریان به عیسی علیه السلام گفتند: سبب چیست که تو بر آب ، راه می روی و ما نمی توانیم؟ به آنان گفت: «دینار و درهم را در نزد شما ، چه قدر و قیمتی است؟» . گفتند: باارزش اند . عیسی گفت: «امّا در نزد من ، با کلوخ ، یکسان اند».

.

راجع : ص۱۲۲ ح۹۹۱ .

۳ / ۱۰زِیارَةُ المَلائِکَةِصحیح مُسلِم عن حَنظَلَة الاُسَیدی ـ وکانَ مِن کُتّابِ رَسولِ اللّه صلی الله علیه و آله ـ :لَقِیَنی أبو بَکر ، فَقالَ : کَیفَ أنتَ یا حَنظَلَة؟ قُلتُ : نافَقَ حَنظَلَةُ ! قالَ : سُبحانَ اللّهِ! ما تَقولُ؟ قُلتُ : نَکونُ عِندَ رَسولِ اللّه صلی الله علیه و آله یُذَکِّرُنا بِالنّارِ وَالجَنَّةِ حَتّی کَأَنّا رَأیُ عَینٍ ، فَإِذا خَرَجنا مِن عِندِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله عافَسنَا ⁽¹⁾الأَزواجَ وَالأَولادَ وَالضَّیعاتِ فَنَسینا کَثیرا . قالَ أبو بَکر : فَوَاللّهِ إنّا لَنَلقی مِثلَ هذا ! فَانطَلَقتُ أنَا وأبو بَکرٍ ، حَتّی دَخَلنا عَلی رَسولِ اللّه صلی الله علیه و آله . قُلتُ : نافَقَ حَنظَلَةُ یا رَسولَ اللّهِ ! فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : وما ذاکَ؟ قُلتُ : یا رَسولَ اللّهِ ، نَکونُ عِندَکَ تُذَکِّرُنا بِالنّارِ وَالجَنَّةِ حَتّی کَأنّا رَأیَ عَینٍ ، فَإِذا خَرَجنا مِن عِندِکَ عافَسنَا الأَزواجَ وَالأَولادَ وَالضَّیعاتِ نَسینا کَثیرا ! فَقالَ رَسولُ اللّه صلی الله علیه و آله : وَالَّذی نَفسی بِیَدِهِ! إن لَو تَدومونَ عَلی ما تَکونونَ عِندی ، وفِی الذِّکرِ ، لَصافَحَتکُمُ المَلائِکَة عَلی فُرُشِکُم وفی طُرُقِکُم ، ولکِن یا حَنظَلَة ، ساعَةً وساعَةً ـ ثَلاثَ مَرّاتٍ ـ . ⁽²⁾

.

۳ / ۱۰ دیدار فرشتگان

ر . ک : ص۱۲۳ ح ۹۹۱ .

۳ / ۱۰دیدار فرشتگانصحیح مسلم ـ به نقل از حنظله اُسَیدی که از کاتبان پیامبر خدا بود ـ :ابو بکر به من بر خورد و گفت: چگونه ای ، ای حنظله؟ گفتم: حنظله ، منافق گشته است! ابو بکر گفت: سبحان اللّه ! چه می گویی؟ گفتم: وقتی نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله هستیم و برایمان از آتش و بهشت می گوید ، چنانیم که گویا آنها را به چشم می بینیم؛ ولی از محضر پیامبر خدا که بیرون می رویم ، به زن و فرزند و زندگی مان می پردازیم و بسیاری از سخنان پیامبر را فراموش می کنیم. ابو بکر گفت: به خدا سوگند که ما نیز همین حال را داریم! پس، من و ابو بکر رفتیم تا بر پیامبر خدا وارد شدیم. من گفتم: ای پیامبر خدا! حنظله منافق گشته است! پیامبر خدا فرمود: «چه طور؟» . گفتم: ای پیامبر خدا! آن گاه که نزد شما هستیم و از آتش و بهشت برایمان می گویی ، گویا آنها را به چشم می بینیم؛ امّا از نزد شما که می رویم ، به زن و فرزند و زندگی خود می پردازیم، و بسیاری از آن سخنان را فراموش می کنیم! پیامبر خدا فرمود: «سوگند به آن که جانم در دست اوست ، اگر بر آن حالی که نزد من دارید ، دوام آورید ، ... فرشتگان در بسترهایتان و در کوی و برزن هایتان با شما دست می دهند؛ امّا ـ ای حنظله ـ آدمی هر ساعتی ، حالتی دارد» ، و سه بار این جمله را فرمود .

.

سنن الترمذی عن أبی هریرة :قُلنا: یا رَسولَ اللّه ، ما لَنا إذا کُنّا عِندَکَ رَقَّت قُلوبُنا وزَهِدنا فِی الدُّنیا وکُنّا مِن أهلِ الآخِرَةِ ، فَإِذا خَرَجنا مِن عِندِکَ فَآنَسنا أهالینا وشَمَمنا أولادَنا أنکَرنا أنفُسَنا ؟! فَقالَ رَسولُ اللّه صلی الله علیه و آله : لَو أنَّکُم تَکونونَ إذا خَرَجتُم مِن عِندی کُنتُم عَلی حالِکُم ذلِکَ ، لَزارَتکُمُ المَلائِکَةُ فی بُیوتِکُم . ⁽¹⁾

الکافی عن سلام بن المُستَنیر :قالَ حُمرانُ بنُ أعیَن لاِءَبی جَعفَرٍ علیه السلام : اُخبِرُکَ ـ أطالَ اللّهُ بَقاءَکَ لَنا وأمتَعَنا بِکَ ـ أنّا نَأتیکَ فَما نَخرُجُ مِن عِندِکَ حَتّی تَرِقَّ قُلوبُنا وتَسلُوَ أنفُسُنا عَنِ الدُّنیا ، ویَهونَ عَلَینا ما فی أیدِی النّاسِ مِن هذِهِ الأَموالِ ، ثُمَّ نَخرُجُ مِن عِندِکَ فَإِذا صِرنا مَعَ النّاسِ وَالتُّجّارِ أحبَبنَا الدُّنیا ! فَقالَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام : إنَّما هِیَ القُلوبُ مَرَّةً تَصعُبُ ومَرَّةً تَسهُلُ . ثُمَّ قالَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام : أما إنَّ أصحاب مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله قالوا : یا رَسولَ اللّهِ ، نَخافُ عَلَینَا النِّفاقَ ! فَقالَ : ولِمَ تَخافونَ ذلِکَ؟ قالوا : إذا کُنّا عِندَکَ فَذَکَّرتَنا ورَغَّبتَنا وَجِلنا ⁽²⁾ونَسینَا الدُّنیا وزَهِدنا ، حَتّی کَأَنّا نُعایِنُ الآخِرَةَ وَالجَنَّةَ وَالنّارَ ونَحنُ عِندَکَ ، فَإِذا خَرَجنا مِن عِندِکَ ودَخَلنا هذِهِ البُیوتَ وشَمِمنَا الأَولادَ ورَأَینَا العِیالَ وَالأَهلَ ، یَکادُ أن نُحَوَّلَ عَنِ الحالِ الَّتی کُنّا عَلَیها عِندَکَ ، وحَتّی کَأَنّا لَم نَکُن عَلی شَیءٍ ، أ فَتَخافُ عَلَینا أن یَکونَ ذلِکَ نِفاقا؟ فَقالَ لَهُم رَسولُ اللّه صلی الله علیه و آله : کَلاّ ، إنَّ هذِهِ خُطُواتُ الشَّیطانِ فَیُرَغِّبُکُم فِی الدُّنیا ، وَاللّهِ لَو تَدومونَ عَلَی الحالَةِ الَّتی وَصَفتُم أنفُسَکُم بِها لَصافَحَتکُمُ المَلائِکَة ومَشَیتُم عَلَی الماءِ . ⁽³⁾

.

سنن الترمذی ـ به نقل از ابو هریره ـ :[ما اصحاب پیامبر خدا صلی الله علیه و آله [گفتیم : ای پیامبر خدا! ما را چه می شود که وقتی نزد شما هستیم ، دل هایمان نرم می شود ، به دنیا بی رغبت می گردیم و آخرت گرا می شویم، و چون از نزد شما خارج می شویم و با زن و فرزندانمان دمخور می شویم ، خودمان را از یاد می بریم؟ پیامبر خدا فرمود: «اگر به همان حالی که وقتی از نزد من خارج می شوید ، باقی می ماندید ، فرشتگان در خانه هایتان به دیدار شما می آمدند».

الکافی ـ به نقل از سلام بن مُستنیر ـ :حُمران بن اَعیَن به امام باقر علیه السلام گفت: خداوند ، شما را برای ما پایدار بدارد و ما را از وجودتان بهره مند گرداند به اطّلاع شما می رسانم که ما وقتی خدمت شما می رسیم ، تا زمانی که نزد شما هستیم ، دل هایمان نرم اند و جان هایمان از دنیا بیزاراند و به این مال و منالی که در دست مردم است بی اعتنا [ ییم ]؛ امّا از نزد شما که می رویم و با مردم و تجّار و کسبه محشور می شویم ، دنیادوست می گردیم! امام باقر علیه السلام فرمود: «دل است؛ گاه ، سخت می شود و گاه ، نرم». امام باقر علیه السلام سپس فرمود: «یاران محمّد صلی الله علیه و آله گفتند: ای پیامبر خدا! ما از نفاق ، بر خود می ترسیم! فرمود: «چرا از آن می ترسید؟» . گفتند: زمانی که نزد شما هستیم و شما ما را موعظه می کنید و به آخرت تشویق می نمایید ، می ترسیم و دنیا را فراموش می کنیم و به آن بی رغبت می شویم ، تا آن جا که گویا آخرت و بهشت و دوزخ را می بینیم؛ امّا همین که از خدمت شما می رویم و داخل این خانه ها می شویم و فرزندانمان را می بوییم و اهل و عیالمان را می بینیم ، تقریباً از آن حالی که در نزد شما داشتیم ، بر می گردیم، به طوری که گویی اصلاً چنان حالی نداشته ایم! آیا بیم آن دارید که این حالت ما ، نفاق باشد؟ پیامبر خدا به آنان فرمود: «هرگز. اینها گام ها [و وسوسه ها]ی شیطان اند که شما را به دنیا تشویق می کند . به خدا سوگند ، اگر به همان حالی که گفتید ، باقی بمانید ، فرشتگان با شما دست می دهند و بر آب راه می روید».

.

۳ / ۱۱التَّکریمُ بِالوَحیِمصباح الزائر ـ عَن کِتابِ مُحَمَّدِ بنِ الحُسَینِ بنِ سُفیانَ البَزَوفَرِی ، فی دُعاءِ النُّدبَةِ ، وذَکَرَ أنَّهُ الدُّعاءُ لِصاحِبِ الزَّمانِ علیه السلام ـ :اللّهُمَّ لَکَ الحَمدُ عَلی ماجَری بِهِ قَضاؤُکَ فی أولِیائِکَ ، الَّذینَ استَخلَصتَهُم لِنَفسِکَ ودینِکَ ، إذِ اختَرتَ لَهُم جَزیلَ ما عِندَکَ مِنَ النَّعیمِ المُقیمِ الَّذی لا زَوالَ لَهُ ولاَ اضمِحلالَ ، بَعدَ أن شَرَطتَ عَلَیهِمُ الزُّهدَ فی دَرَجاتِ هذِهِ الدُّنیَا الدَّنِیَّةِ وزِبرِجِها ، فَشَرَطوا لَکَ ذلِکَ ، وعَلِمتَ مِنهُمُ الوَفاءَ بِهِ ، فَقَبِلتَهُم وقَرَّبتَهُم وقَدَّمتَ لَهُمُ الذِّکرَ العَلِیَّ ، وَالثَّناءَ الجَلِیَّ ، وأهبَطتَ عَلَیهِم مَلائِکَتَکَ ، وکَرَّمتَهُم بِوَحیِکَ ، ورَفَدتَهُم بِعِلمِکَ . ⁽¹⁾

.

۳ / ۱۱ مفتخر شدن به وحی

۳ / ۱۱مفتخر شدن به وحیمصباح الزائر ـ به نقل از کتاب محمّد بن حسین بن سفیان بَزوفَری، در دعای ندبه، و گفته است که این ، دعای صاحب الزمان علیه السلام است ـ :بار خدایا! سپاس ، توراست بر آنچه به قضای تو بر اولیایت گذشت؛ همانان که آنان را برای خودت و دینت برگزیدی؛ چرا که نعمت های فراوانِ ماندگار و زوال ناپذیر و از بین نرفتنی را ـ که نزد توست ـ برای آنان انتخاب کردی، پس از آن که با آنان شرط کردی که از مقامات و زینت این دنیای پست ، چشم بپوشند، و آنان هم این شرط تو را پذیرفتند، و دانستی که به این شرط ، وفا می کنند. پس ، آنان را پذیرفتی و مقرّب درگاه خویش نمودی و نامشان را بلند داشتی و آشکارا آنان را ستوده، فرشتگانت را بر آنان فرو فرستادی، و به وحی خویش سرافرازشان نموده، از دانش خود عطایشان کردی.

.

۳ / ۱۲کَرامَةُ الدُّنیا وَالآخِرَةِأ ـ العِزَّةرسول اللّه صلی الله علیه و آله :ما مِن عَبدٍ یَدَعُ الدُّنیا إلاّ لَم یَزَل عَزیزا فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ ، یَخافُهُ النّاسُ مادامَ فی حالِهِ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :مَن سَلا عَن مَواهِبِ الدُّنیا عَزَّ . ⁽²⁾

ب ـ السَّعادَةرسول اللّه صلی الله علیه و آله :قَد أفلَحَ المُزهِدُ المُجهِدُ ⁽³⁾ـ ثَلاثا ـ ؛ المُزهِدُ فِی العَیشِ المُجهِدُ فِی العِبادَةِ . ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلام :اِعزِف عَن دُنیاکَ ، تَسعَد بِمُنقَلَبِکَ وتُصلِح مَثواکَ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :أسعَدُ النّاسِ بِالدُّنیَا التّارِکُ لَها ، وأسعَدُهُم بِالآخِرَةِ العامِلُ لَها . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :أعظَمُ النّاسِ سَعادَةً أکثَرُهُم زَهادَةً . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :إنَّکُم إن زَهِدتُم خَلَصتُم مِن شَقاءِ الدُّنیا ، وفُزتُم بِدارِ البَقاءِ . ⁽⁸⁾

.

۳ / ۱۲ کرامت دنیا و آخرت

الف ـ عزّتمندی

ب ـ نیک بختی

۳ / ۱۲کرامت دنیا و آخرتالف ـ عزّتمندیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ بنده ای نیست که دنیا را وا نهد ، مگر آن که پیوسته در دنیا و آخرت ، عزّتمند است و تا زمانی که بر آن حال است ، هیبت او در دل مردم خواهد بود.

امام علی علیه السلام :هر که از مواهب دنیا چشم بپوشد ، عزّت می یابد.

ب ـ نیک بختیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :رستگار است بی اعتنای سختکوش: بی اعتنا به زندگی، و سختکوش در عبادت (سه بار).

امام علی علیه السلام :از دنیایت دل بر کن تا در بازگشتگاهت نیک بخت شوی و خانه ات (آخرت) را آباد کنی.

امام علی علیه السلام :بهره مندترینِ مردم از دنیا ، کسی است که آن را ترک گوید، و بهره مندترینِ مردم از آخرت ، کسی است که برای آن کار کند.

امام علی علیه السلام :نیک بخت ترینِ مردم ، زاهدترینِ آنهاست.

امام علی علیه السلام :به یقین اگر زهد بورزید ، از بدبختی های دنیا خلاص می شوید و به سرای جاودانگی دست می یابید.

.

عنه علیه السلام :إنَّ السُّعَداءَ بِالدُّنیا غَدا هُمُ الهارِبونَ مِنهَا الیَومَ . ⁽¹⁾

ج ـ النَّجاحالإمام علیّ علیه السلام :فِی العُزوفِ عَنِ الدُّنیا دَرکُ النَّجاحِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :زُهدُکَ فِی الدُّنیا یُنجیکَ . ⁽³⁾

الإمام الرضا علیه السلام :بِالزُّهدِ فِی الدُّنیا أرجُو النَّجاةَ مِن شَرِّ الدُّنیا . ⁽⁴⁾

د ـ الرَّحمَةالإمام علیّ علیه السلام :اِزهَد فِی الدُّنیا تَنزِل عَلَیکَ الرَّحمَةُ . ⁽⁵⁾

ه ـ الغَنیمَةالإمام علیّ علیه السلام :خالِفِ الهَوی تَسلَم ، وأعرِض عَنِ الدُّنیا تَغنَم . ⁽⁶⁾

و ـ کُلُّ دَرَجَةٍ رَفیعَةٍرسول اللّه صلی الله علیه و آله :عَلامَةُ الوَرَعِ الزُّهدُ فِی الدُّنیا ، فَمَن تَمَسَّکَ بِالوَرَعِ وَالزُّهدِ بَلَّغاهُ کُلَّ دَرَجَةٍ رَفیعَةٍ ، ومَن تَخَلّی مِنهُما لَقِیَنی یَومَ القِیامَةِ عَلی غَیرِ مِلَّتی . ⁽⁷⁾

.

ج ـ کامیابی

د ـ رحمت دیدن

ه ـ غنیمت بردن:

و ـ رسیدن به همه درجات بالا

امام علی علیه السلام :بهره مندترین افراد از دنیا در فردای قیامت ، کسانی هستند که امروز از آن می گریزند.

ج ـ کامیابیامام علی علیه السلام :کامیابی ، در گرو دل بر کندن از دنیاست.

امام علی علیه السلام :دل بر کندن تو از دنیا، تو را نجات می دهد.

امام رضا علیه السلام :با زهد در دنیاست که به رهایی از شرّ دنیا امیدوارم.

د ـ رحمت دیدنامام علی علیه السلام :در دنیا زاهد باش تا رحمت بر تو نازل شود.

ه ـ غنیمت بردن:امام علی علیه السلام :با هوای نفْس ، مخالفت کن تا به سلامت بمانی، و از دنیا روی گردان تا غنیمت ⁽¹⁾ببَری.

و ـ رسیدن به همه درجات بالاپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نشانه پارسایی ، زهد در دنیاست. پس، هر که به پارسایی و زهد چنگ در زند ، این دو او را به هر درجه بالایی می رسانند، و هر که از این دو ، دست کشد ، روز قیامت مرا بر غیر آیین من دیدار می کند.

.

ز ـ الجَنَّةرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ ناجی موسی علیه السلام فَکانَ فیما ناجاهُ أن قالَ : یا موسی . . . أمَّا الزّاهِدونَ فِی الدُّنیا ، فَإِنّی أمنَحُهُم جَنَّتی یَتَبَوَّؤونَ مِنها حَیثُ شاؤوا . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :مَن زَهِدَ فِی الدُّنیا ، قَرَّت عَینُهُ بِجَنَّةِ المَأوی . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :أعرِض عَنِ الدُّنیا ، تَسکُن جَنَّةَ المَأوی . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :مَن لَم یَزهَد فِی الدُّنیا ، لَم یَکُن لَهُ نَصیبٌ فی جَنَّةِ المَأوی . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :مَن زَهِدَ فِی الدُّنیا ، قَرَّت عَینُهُ بِما یَری مِن ثَوابِ اللّهِ . ⁽⁵⁾

الإمام الباقر علیه السلام :کانَ فیما ناجی بِهِ اللّهُ موسی علیه السلام عَلَی الطّور : أن یا موسی . . . أمَّا المُتَقَرِّبونَ إلَیَّ بِالزُّهدِ فِی الدُّنیا ، فَإِنّی أمنَحُهُم الجَنَّةَ بِحَذافیرِها یَتَبَوَّؤونَ مِنها حَیثُ یَشاؤونَ . ⁽⁶⁾

الإمام الصادق علیه السلام ـ فی وَصِیَّتِهِ لِعَبدِ اللّهِ بنِ جُندَبٍ ـ :یَابنَ جُندَب ، إن أحبَبتَ أن تُجاوِرَ الجَلیلَ فی دارِهِ ، وتَسکُنَ الفِردوسَ فی جِوارِهِ ، فَلتَهُن عَلَیکَ الدُّنیا ، وَاجعَلِ المَوتَ نُصبَ عَینِکَ ، ولا تَدَّخِر شَیئا لِغَدٍ ، وَاعلَم أنَّ لَکَ ما قَدَّمتَ وعَلَیکَ ما أخَّرتَ . ⁽⁷⁾

.

ز ـ اقامت در بهشت

ز ـ اقامت در بهشتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ـ تبارک و تعالی ـ با موسی علیه السلام به نجوا پرداخت و از جمله نجواهایش این بود که گفت: «ای موسی!... من بهشت خویش را تقدیم زاهدانِ در دنیا می کنم و در هر کجای آن که می خواهند ، ساکن شوند».

امام علی علیه السلام :هر که چشم از دنیا بپوشد ، چشمش به بهشت برین روشن می گردد.

امام علی علیه السلام :از دنیا روی بگردان تا در بهشت برین ساکن شوی.

امام علی علیه السلام :هر که دل از دنیا بر نکند ، او را در بهشت برین سهمی نیست.

امام علی علیه السلام :هر که در دنیا زهد بورزد ، دیده اش به پاداش خداوندروشن می گردد.

امام باقر علیه السلام :از نجواهای خداوند با موسی علیه السلام بر فراز کوه طور ، این بود که: «ای موسی!... به آنان که با زهدورزی در دنیا خود را مقرّب من می سازند ، همه بهشت را عطا می کنم و در هر کجای آن که بخواهند ، جای می گیرند».

امام صادق علیه السلام ـ در توصیه هایش به عبد اللّه بن جُندَب ـ :ای پسر جندب! اگر دوست داری که همجوار خداوندِ باشُکوه در سرایش گردی، و در بهشت در همسایگیِ او ساکن شوی ، باید دنیا در نظرت خوار باشد، و [ نیز ] مرگ را در برابر چشمت قرار بده ، و چیزی برای فردایت پس انداز مکن، و بدان که آنچه را [برای قیامتت] پیش بفرستی ، همان از آنِ توست و آنچه بر جای بگذاری ، به زیان توست.

.

الفصل الرابع : مبادئ الزهد۴ / ۱العَقلرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ خَلَقَ العَقلَ مِن نورٍ مَخزونٍ مَکنونٍ ⁽¹⁾فی سابِقِ عِلمِهِ الَّذی لَم یَطَّلِع عَلَیهِ نَبِیٌّ مُرسَلٌ ولا مَلَکٌ مُقَرَّبٌ ، فَجَعَلَ العِلمَ نَفسَهُ ، وَالفَهمَ روحَهُ ، وَالزُّهدَ رَأسَهُ ... . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :ثَمَرَةُ العَقلِ مَقتُ الدُّنیا ، وقَمعُ الهَوی . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :العاقِلُ مَن یَزهَدُ فیما یَرغَبُ فیهِ الجاهِلُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :العاقِلُ مَن زَهِدَ فی دُنیا فانِیَةٍ دَنِیَّةٍ ، ورَغِبَ فی جَنَّةٍ سَنِیَّةٍ خالِدَةٍ عالِیَةٍ . ⁽⁵⁾

.

فصل چهارم : زمینه های زهد

۴ / ۱ خِرَد

فصل چهارم: زمینه های زهد۴ / ۱خِرَدپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ـ تبارک و تعالی ـ خِرَد را از نوری آفریده که در دانشِ پیشینش اندوخته و نهفته بود و هیچ پیامبر مُرسَل و فرشته مقرّبی ، از آن مطّلع نبود. آن گاه ، دانش را نفْس آن ، فهم را روحش ، و زهد را سرش... قرار داد.

امام علی علیه السلام :میوه خِرَد ، بیزاری از دنیا و مهار کردن هوس است .

امام علی علیه السلام :خردمند ، کسی است که به آنچه نادان رغبت دارد، بی رغبت است .

امام علی علیه السلام :خردمند ، کسی است که از دنیای فناپذیرِ پست ، چشم بپوشد و بهشت برینِ جاوید و بلندمرتبه را بخواهد.

.

عنه علیه السلام :مَن سَخَت نَفسُهُ عَن مَواهِبِ الدُّنیا ، فَقَدِ استَکمَلَ العَقلَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :کُن زاهِدا فیما یَرغَبُ فیهِ الجَهولُ . ⁽²⁾

الإمام الکاظم علیه السلام ـ لِهِشامِ بنِ الحَکَم ـ :یا هِشامُ ، إنَّ العاقِلَ نَظَرَ إلَی الدُّنیا وإلی أهلِها فَعَلِمَ أنَّها لا تُنالُ إلاّ بِالمَشَقَّةِ ، ونَظَرَ إلَی الآخِرَةِ فَعَلِمَ أنَّها لا تُنالُ إلاّ بِالمَشَقَّةِ ، فَطَلَبَ بِالمَشَقَّةِ أبقاهُما . یا هِشام ، إنَّ العُقَلاءَ زَهِدوا فِی الدُّنیا ورَغِبوا فِی الآخِرَةِ ؛ لاِءَنَّهُم عَلِموا أنَّ الدُّنیا طالِبَةٌ مَطلوبَةٌ ، وَالآخِرَةَ طالِبَةٌ ومَطلوبَةٌ ، فَمَن طَلَبَ الآخِرَةَ طَلَبَتهُ الدُّنیا حَتّی یَستَوفِیَ مِنها رِزقَهُ ، ومَن طَلَبَ الدُّنیا طَلَبَتهُ الآخِرَةُ فَیَأتیهِ المَوتُ فَیُفسِدُ عَلَیهِ دُنیاهُ وآخِرَتَهُ . ⁽³⁾

راجع : ص ۶ (مبادئ حبّ الدنیا / الجهل ، الحمق ) .

۴ / ۲مَعرِفَةُ اللّهِالکافی عن جَمیلِ بن دَرّاج عن الإمام الصادق علیه السلام :لَو یَعلَمُ النّاسُ ما فی فَضلِ مَعرِفَةِ اللّهِ ما مَدّوا أعیُنَهُم إلی ما مَتَّعَ اللّهُ بِهِ الأَعداءَ مِن زَهرَةِ الحَیاةِ الدُّنیا ونَعیمِها ، وکانَت دُنیاهُم أقَلَّ عِندَهُم مِمّا یَطَؤونَهُ بِأَرجُلِهِم ، ولَنُعِّموا بِمَعرِفَةِ اللّهِ ـ جَلَّ وعَزَّ ـ وتَلَذَّذوا بِها تَلَذُّذَ مَن لَم یَزَل فی رَوضاتِ الجِنانِ مَعَ أولِیاءِ اللّهِ . إنَّ مَعرِفَةَ اللّهِ اُنسٌ مِن کُلِّ وَحشَةٍ ، وصاحِبٌ مِن کُلِّ وَحدَةٍ ، ونورٌ مِن کُلِّ ظُلمَةٍ ، وقُوَّةٌ مِن کُلِّ ضَعفٍ ، وشِفاءٌ مِن کُلِّ سُقمٍ . ثُمَّ قالَ علیه السلام : وقَد کانَ قَبلَکُم قَومٌ یُقتَلونَ ویُحرَقونَ ویُنشَرونَ بِالمَناشیرِ وتَضیقُ عَلَیهِمُ الأَرضُ بِرُحبِها ، فَما یَرُدُّهُم عَمّا هُم عَلَیهِ شَیءٌ مِمّا هُم فیهِ ، مِن غَیرِ تِرَةٍ وَتَروا ⁽⁴⁾مَن فَعَلَ ذلِکَ بِهِم ولا أذیً ، بَل ما نَقَموا مِنهُم إلاّ أن یُؤمِنوا بِاللّهِ العَزیزِ الحَمیدِ ⁽⁵⁾، فَاسأَلوا رَبَّکُم دَرَجاتِهِم ، وَاصبِروا عَلی نَوائِبِ دَهرِکُم ؛ تُدرِکوا سَعیَهُم . ⁽⁶⁾

.

۴ / ۲ شناخت خدا

امام علی علیه السلام :کسی که از مواهب دنیا سخاوتمندانه می گذرد، خِرَد را به کمال رسانیده است.

امام علی علیه السلام :به آنچه نادانْ رغبت دارد، تو بی رغبت باش.

امام کاظم علیه السلام ـ به هشام بن حکم ـ :ای هشام! خردمند ، درباره دنیا و اهل آن اندیشید و دریافت که دنیا جز با رنج به دست نمی آید، و در باره آخرت نیز اندیشید و دریافت که به آن نیز جز با رنج نمی توان رسید. پس با قبول رنج ، در طلب پاینده تر از آن دو بر آمد. ای هشام! خردمندان ، از دنیا دل بر کندند و به آخرت ، دل بستند؛ زیرا دریافتند که دنیا خواهان است و خواسته شده و آخرت نیز خواهان است و خواسته شده ، و کسی که آخرت را بطلبد ، دنیا در طلب او بر می آید تا او روزی اش را به طور کامل از دنیا بر گیرد، و کسی که دنیا را طلب کند ، آخرت در طلب او بر می آید. و مرگش در می رسد و دنیا و آخرتش را بر او تباه می گرداند.

ر . ک : ص۷ (ریشه های دنیا دوستی / نادانی ، کم خردی).

۴ / ۲شناخت خداالکافی ـ به نقل از جمیل بن دَرّاج ـ :امام صادق علیه السلام فرمود : «اگر مردم بدانند که شناخت خداوندچه ارزشی دارد ، هرگز به زرق و برق و ناز و نعمت زندگی دنیا ـ که خداوند ، دشمنان را از آنها برخوردار ساخته است ـ چشم نمی داشتند، و دنیایشان در نظرشان بی ارزش تر از خاک زیر پایشان می بود، و از نعمت شناخت خداوند برخوردار می شدند و از آن ، چنان لذّت می بردند که شخص از بودن در باغ های بهشت به همراه اولیای خدا لذّت می برد. شناخت خداوند ، زداینده هر دلت نگی ، و یار هر تنهایی، و روشنایی بخش هر تاریکی، و نیرو دهنده هر ضعفی، و شفای هر دردی است». سپس فرمود: «پیش از شما مردمانی بودند که کشته و سوزانده و ارّه می شدند و زمین ، با همه فراخی اش ، بر آنان تنگ می شد؛ امّا هیچ یک از این کارها آنان را از راه و عقیده شان باز نمی داشت . آن مردمان ، نه جنایتی کرده بودند که چنان از آنها انتقام گرفته شود و نه آزاری رسانده بودند؛ بلکه تنها به این سبب از آنان انتقام گرفتند که به خداوندِ شکست ناپذیرِ ستوده ، ایمان آورده بودند. پس، از پروردگارتان [ برای خود ، ] درجات آنان را مسئلت کنید و در برابر بلاهای روزگارتان ، شکیبایی ورزید تا به مقام آنان دست یابید».

.

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ أعلَمَ النّاسِ بِاللّهِ أخوَفُهُم مِنهُ ، وأخشاهُم لَهُ ⁽¹⁾، وأزهَدُهُم فِی الدُّنیا . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إنَّ أعلَمَ النّاسِ بِاللّهِ أخوَفُهُم لِلّهِ ، وأخوَفُهُم لَهُ أعلَمُهُم بِهِ ، وأعلَمُهُم بِهِ أزهَدُهُم فیها . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :مَن عَرَفَ اللّهَ خافَ اللّهَ ، ومَن خافَ اللّهَ سَخَت نَفسُهُ ⁽⁴⁾عَنِ الدُّنیا . ⁽⁵⁾

.

امام صادق علیه السلام :داناترینِ مردم به خدا ، با خوف و خشیت ⁽¹⁾ترینِ مردم از او و بی رغبت ترینِ آنان به دنیاست.

امام صادق علیه السلام :خداشناس ترینِ مردم، خداترس ترینِ آنهاست، و خداترس ترینِ مردم ، خداشناس ترینِ آنهاست، و خداشناس ترینِ مردم ، زاهدترینِ آنان در دنیاست.

امام صادق علیه السلام :هر که خدا را شناخت ، از خدا ترسید و هر که از خدا ترسید ، دل از دنیا بر کند.

.

۴ / ۳مَعرِفَةُ الدُّنیاالکتاب«اعْلَمُواْ أَنَّمَا الْحَیَوةُ الدُّنْیَا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِینَةٌ وَ تَفَاخُرُ بَیْنَکُمْ وَ تَکَاثُرٌ فِی الاْءَمْوَ لِ وَ الاْءَوْلَـدِ کَمَثَلِ غَیْثٍ أَعْجَبَ الْکُفَّارَ نَبَاتُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَکُونُ حُطَـمًا وَ فِی الآخِرَةِ عَذَابٌ شَدِیدٌ وَ مَغْفِرَةٌ مِّنَ اللَّهِ وَ رِضْوَ نٌ وَ مَا الْحَیَوةُ الدُّنْیَا إِلاَّ مَتَـعُ الْغُرُورِ» . ⁽¹⁾

الحدیثالمُستدرَک علی الصَّحیحَین عن ابن مسعود :تَلا رَسولُ اللّه صلی الله علیه و آله : «فَمَن یُرِدِ اللَّهُ أَن یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلاْءِسْلَـمِ» ⁽²⁾، فَقالَ رَسولُ اللّه صلی الله علیه و آله : إنَّ النّورَ إذا دَخَلَ الصَّدرَ انفَسَحَ ، فَقیلَ : یا رَسولَ اللّهِ ، هَل لِذلِکَ مِن عَلمٍ یُعرَفُ؟ قالَ : نَعَم ، التَّجافی ⁽³⁾عَن دارِ الغُرورِ ، وَالإِنابَةُ ⁽⁴⁾إلی دارِ الخُلودِ ، وَالاِستِعدادُ لِلمَوتِ قَبلَ نُزولِهِ . ⁽⁵⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :لَو تَعلَمونَ مِنَ الدُّنیا ما أعلَمُ لاَستَراحَت أنفُسُکُم مِنها . ⁽⁶⁾

الإمام علیّ علیه السلام :یَنبَغی لِمَن عَلِمَ سُرعَةَ زَوالِ الدُّنیا أن یَزهَدَ فیها . ⁽⁷⁾

.

۴ / ۳ شناخت دنیا

۴ / ۳شناخت دنیاقرآن«بدانید که زندگی دنیا چیزی جز بازی و سرگرمی و آرایش و فخرفروشی میان شما و فزون جویی در اموال و فرزندان نیست. [مَثَل آنها] چون مَثَل بارانی است که رُستنی آن ، کشاورزان را به شگفتی می اندازد . سپس [ آن رُستنی ] ، خشک می شود و آن را زرد می بینی ، آن گاه خاشاک می شود . و در آخرت ، [دنیاپرستان را] عذابی سخت است و [مؤمنان را] از جانب خدا آمرزش و خشنودی است، و زندگی دنیا جز کالای فریبنده نیست» .

حدیثالمستدرک علی الصحیحین ـ به نقل از ابن مسعود ـ :پیامبر خدا این آیه را تلاوت فرمود : «خداوند ، هر کس را که بخواهد هدایت کند ، سینه او را برای اسلام می گشاید» . سپس فرمود: «نور ، هر گاه به سینه در آید ، سینه گشاده می گردد». گفته شد: ای پیامبر خدا! آیا علامتی برای شناخت این امر ، وجود دارد؟ فرمود: «آری؛ دوری گزیدن از سرای فریب و باطل، روی آوردن به سرای جاودانگی، و آماده شدن برای مرگْ پیش از فرا رسیدن آن».

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اگر آنچه را من از دنیا می دانم ، شما می دانستید، جان هایتان از [همّ و غم های] آن می آسود.

امام علی علیه السلام :کسی که می داند دنیا با چه سرعتی زوال می یابد ، سزاوار است که به آن ، زهد بورزد.

.

عنه علیه السلام :کونوا مِمَّن عَرَفَ فَناءَ الدُّنیا فَزَهِدَ فیها ، وعَلِمَ بَقاءَ الآخِرَةِ فَعَمِلَ لَها . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :یَسیرُ المَعرِفَةِ یوجِبُ الزُّهدَ فِی الدُّنیا . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :ثَمَرَةُ المَعرِفَةِ العُزوفُ عَن دارِ الفَناءِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :مَن صَحَّت مَعرِفَتُهُ ، انصَرَفَت عَنِ العالَمِ الفانی نَفسُهُ وهِمَّتُهُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :مَن عَرَفَ الدُّنیا تَزَهَّدَ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :مَن عَرَفَ خِداعَ الدُّنیا لَم یَغتَرَّ مِنها بِمُحالات الأَحلامِ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :أحَقُّ النّاسِ بِالزَّهادَةِ مَن عَرَفَ نَقصَ الدُّنیا . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :یَنبَغی لِمَن عَرَفَ الدُّنیا أن یَزهَدَ فیها ویَعزِفَ عَنها . ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :مَن عَرَفَ الدُّنیا لَم یَحزَن عَلی ما أصابَهُ . ⁽⁹⁾

عنه علیه السلام :العالِمُ هُوَ الهارِبُ مِنَ الدُّنیا لاَ الرّاغِبُ فیها ؛ لاِءَنَّ عِلمَهُ دَلَّ عَلی أنَّهُ سَمٌّ قاتِلٌ فَحَمَلَهُ عَنِ الهَرَبِ مِنَ الهَلَکَةِ ، فَإِذَا التَقَمَ السَّمَّ عَرَفَ النّاسُ أنَّهُ کاذِبٌ فیما یَقولُ . ⁽¹⁰⁾

.

امام علی علیه السلام :از کسانی باشید که فناپذیریِ دنیا را شناختند و از این رو به آن بی رغبت شدند، و ماندگاری آخرت را دانستند، پس برای آن کار کردند.

امام علی علیه السلام :اندکی شناخت ، موجب زهدورزی در دنیا می شود.

امام علی علیه السلام :ثمره شناخت، روی گردانی از سرای نیستی است.

امام علی علیه السلام :هر که شناختش درست باشد، جان و خواستش از دنیای فانی ، روی گردان می شوند.

امام علی علیه السلام :هر که دنیا را شناخت، زاهد شد.

امام علی علیه السلام :کسی که فریبکاری دنیا را بشناسد ، فریب رؤیاهای پوچ آن را نمی خورد.

امام علی علیه السلام :سزاوارترینِ مردم به زهدورزی ، کسی است که نقص دنیا را بشناسد.

امام علی علیه السلام :سزاوار است کسی که دنیا را شناخته است ، نسبت به آن ، زهد بورزد و از آن ، دوری گزیند.

امام علی علیه السلام :کسی که دنیا را بشناسد ، از رنج هایی که به او می رسد ، اندوهگین نمی شود.

امام علی علیه السلام :دانا کسی است که از دنیا بگریزد ، نه آن که به دنیا بگراید؛ زیرا دانایی [و شناختِ] او رهنمونش می سازد که دنیا زهری کشنده است و همین ، او را به گریختن از مهلکه وا می دارد. پس، اگر زهر را بخورد ، مردم می فهمند که او در آنچه می گوید ، صادق نیست.

.

عنه علیه السلام :إنَّ أولیاءَ اللّهِ هُمُ الَّذینَ نَظَروا إلی باطِنِ الدُّنیا إذا نَظَرَ النّاسُ إلی ظاهِرِها ، وَاشتَغَلوا بِآجِلِها إذَا اشتَغَلَ النّاسُ بِعاجِلِها ، فَأَماتوا مِنها ما خَشوا أن یُمیتَهُم ، وتَرَکوا مِنها ما عَلِموا أنّهُ سَیَترُکُهُم ، ورَأَوُا استِکثارَ غَیرِهِم مِنهَا استِقلالاً ، ودَرَکَهُم لَها فَوتا ، أعداءُ ما سالَمَ النّاسُ ، وسِلمُ ما عادَی النّاسُ ، بِهِم عُلِمَ الکِتابُ وبِهِ عَلِموا ، وبِهِم قامَ الکِتابُ وبِهِ قاموا ، لا یَرَونَ مَرجُوّا فَوقَ ما یَرجونَ ، ولا مَخوفا فَوقَ ما یَخافونَ . ⁽¹⁾

أعلام الدین عن أنس :قالوا : یا رَسولَ اللّه ، مَن أولِیاءُ اللّهِ الَّذینَ لا خَوفٌ عَلَیهِم ولا هُم یَحزَنونَ ؟ فَقالَ : الَّذینَ نَظَروا إلی باطِنِ الدُّنیا حینَ نَظَرَ النّاسُ إلی ظاهِرِها ، فَاهتَمّوا بِآجِلِها حینَ اهتَمَّ النّاسُ بِعاجِلِها ، فَأَماتوا مِنها ما خَشوا أن یُمیتَهُم ، وتَرَکوا مِنها ما عَلِموا أن سَیَترُکَهُم ، فَما عَرَضَ لَهُم مِنها عارِضٌ إلاّ رَفَضوهُ ، ولا خادَعَهُم مِن رِفعَتِها خادِعٌ إلاّ وَضَعوهُ . خُلِقَتِ الدُّنیا عِندَهُم فَما یُجَدِّدونَها ، وخَرِبَت بَینَهُم فَما یَعمُرونَها ، وماتَت فی صُدورِهِم فَما یُحیونَها ، بَل یَهدِمونَها فَیَبنونَ بِها آخِرَتَهُم ، ویَبیعونَها فَیَشتَرونَ بِها ما یَبقی لَهُم . نَظَروا إلی أهلِها صَرعی قَد حَلَّت بِهِمُ المَثُلاتُ ، فَما یَرَونَ أمانا دونَ ما یَرجونَ ، ولا خَوفا دونَ ما یَجِدونَ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :فی مُناجاةِ موسی علیه السلام : . . . یا موسی ، إنَّ عِبادِیَ الصّالِحینَ زَهِدوا فِی الدُّنیا بِقَدرِ عِلمِهِم ، وسائِرَ الخَلقِ رَغِبوا فیها بِقَدرِ جَهلِهِم ، وما مِن أحَدٍ عَظَّمَها فَقَرَّت عیَناهُ فیها ، ولَم یُحَقِّرها أحَدٌ إلاَّ انتَفَعَ بِها . ⁽³⁾

.

امام علی علیه السلام :اولیای خدا کسانی هستند که به باطن دنیا نگریستند ، آن گاه که مردم ظاهر آن را دیدند، و به آینده دنیا پرداختند ، آن گاه که مردم به اکنونِ آن سرگرم شدند. از این رو، از دنیا آنچه را که ترسیدند آنان را بمیراند ، میراندند، و آنچه را که دانستند به زودی ترکشان خواهد کرد ، ترک گفتند، و آنچه را دیگران بسیار [و ارزشمند [شمردند ، اندک [و بی ارزش] شمردند، و دستیابی شان به دنیا را از دست دادن [آخرت [دانستند . با آنچه مردمْ آشتی کردند ، دشمنی ورزیدند، و با آنچه مردمْ دشمنی کردند ، آشتی نمودند . قرآن ، به واسطه آنان دانسته شده است و آنان ، به قرآنْ دانایند . قرآن به وسیله آنان برپاست و آنان به قرآن برپایند. بالاتر از آنچه بدان امید دارند ، چیزی را شایسته امیدواری نمی بینند، و بالاتر از آنچه از آن می ترسند ، چیزی را سزاوار ترس نمی دانند.

أعلام الدین ـ به نقل از اَنَس ـ :گفتند : ای پیامبر خدا! آن اولیای خدا که هیچ بیم و اندوهی به آنان راه ندارد ، ⁽¹⁾چه کسانی هستند؟ فرمود: «کسانی که وقتی مردمْ ظاهر دنیا را دیدند ، آنها باطنش را دیدند. از این رو، وقتی مردم به اکنونِ دنیا اهتمام ورزیدند ، آنها به آینده اش اهتمام نمودند. پس، از دنیا آنچه را که ترسیدند آنان را بمیراند ، میراندند، و آنچه را که دانستند به زودی ترکشان خواهد کرد ، ترک گفتند . در نتیجه، هیچ چیزِ دنیا خود را به آنان عرضه نکرد ، مگر این که دست رد به سینه آن زدند، و هیچ رفعتی از دنیا در صدد فریب آنان بر نیامد ، مگر این که آن را پَست شمردند. دنیا در نزد آنان کهنه شده است و آن را نو نمی کنند، و در میانشان خراب گشته است و آبادش نمی کنند، و در سینه هایشان مرده است و زنده اش نمی کنند؛ بلکه ویرانش می کنند و با آن ، آخرتشان را می سازند، و آن را می فروشند و با آن ، چیزی می خرند که برایشان می ماند. اهل دنیا را دیدند که بر خاک در افتاده اند و انواع کیفرها[ی الهی] را چشیده اند. از این رو، امنیّت را جز در آنچه امید بدان دارند (بهشت) ، و ترس را جز در آنچه می یابند (دوزخ) ، نمی بینند».

امام صادق علیه السلام :در مناجات [خدا با] موسی علیه السلام است که : «ای موسی! بندگانِ نیک من ، به اندازه دانششان (معرفتشان) به دنیا زهد ورزیدند، و دیگر مردمان ، به اندازه نادانی شان به آن راغب گشتند. و هیچ کس نیست که دنیا را بزرگ شمارد و چشمش در آن ، روشن گردد؛ و هیچ کس [ نیست که ] آن را خُرد نشمرد ، مگر این که بِدان بهره مند می شود».

.

الإمام الکاظم علیه السلام ـ عِندَ قَبرٍ ـ :إنَّ شَیئا هذا آخِرُهُ لَحَقیقٌ ⁽¹⁾أن یُزهَدَ فی أوَّلِهِ ، وإنَّ شَیئا هذا أوَّلُهُ لَحَقیقٌ أن یُخافَ آخِرُهُ . ⁽²⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام : وفیدونِ ما عایَنتَ مِن فَجَعاتِها إلی رَفضِها داعٍ وبِالزُّهد آمِرُ فَجِدَّ ولا تَغفَل فَعَیشُکَ زائِلٌ وأنتَ إلی دارِ المَنِیَّةِ صائِرُ ولا تَطلُبِ الدُّنیا فَإِنَّ طِلابَها وإن نِلتَ مِنها غِبُّهُ ⁽³⁾لَکَ ضائِرُ ⁽⁴⁾

راجع : ص ۱۶۲ (ما الدنیا وما عسی أن تکون) .

۴ / ۴مَعرِفَةُ الآخِرَةِالإمام علیّ علیه السلام :کَیفَ یَزهَدُ فِی الدُّنیا مَن لا یَعرِفُ قَدرَ الآخِرَةِ ! ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام ـ فی صِفَةِ الجَنَّةِ ـ :فَلَو رَمَیتَ بِبَصَرِ قَلبِکَ نَحوَ ما یوصَفُ لَکَ مِنها ، لَعَزَفَت نَفسُک عَن بَدائِعِ ما اُخرِجَ إلَی الدُّنیا مِن شَهَواتِها ولَذّاتِها وزَخارِفِ مَناظِرِها . ⁽⁶⁾

.

۴ / ۴ شناخت آخرت

امام کاظم علیه السلام ـ بر سر گوری ـ :چیزی (دنیا) که انجامش این است ، به راستی ، سزاوار است که از همان آغاز ، بدان زهد ورزیده شود، و چیزی (آخرت) که آغازش این است ، هر آینه سزاوار است که از انجام آن ، ترسیده شود.

امام زین العابدین علیه السلام : در کمترین ناملایمات دنیا که دیده ای / دعوتگری است به طرد آن ، و دستور دهنده ای است به ترک آن پس، بکوش و غافل مشو؛ زیرا زندگی تو ، به سر آمدنی است / و تو به سرای مرگ ، ره سپاری و دنیا را مَطَلب ، که طلبیدن دنیا / اگر چه به چیزی از آن برسی ، عاقبت برایت زیانبار است .

ر . ک : ۱۶۳ (دنیا چیست و چه می تواند باشد؟) .

۴ / ۴شناخت آخرتامام علی علیه السلام :کسی که قدر آخرت را نمی شناسد ، چگونه در دنیا زهد بورزد؟!

امام علی علیه السلام ـ در وصف بهشت ـ :اگر با چشم دلت به آنچه از بهشت برایت وصف می شود ، نظر افکنی ، بی گمان جان تو از خواهش ها و خوشی های دل انگیز دنیا و منظره های فریبای آن ، دوری خواهد کرد.

.

عنه علیه السلام :أصلُ الزُّهدِ حُسنُ الرَّغبَةِ فیما عِندَ اللّهِ . ⁽¹⁾

۴ / ۵الیَقینالإمام علیّ علیه السلام :الزُّهدُ ثَمَرَةُ الیَقینِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :زُهدُ المَرءِ فیما یَفنی عَلی قَدرِ یَقینِهِ بِما یَبقی . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الیَقینُ أفضَلُ الزَّهادَةِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :أصلُ الزُّهدِ الیَقینُ ، وثَمَرَتُهُ السَّعادَةُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :یُستَدَلُّ عَلَی الیَقینِ بِقَصرِ الأَمَلِ ، وإخلاصِ العَمَلِ ، وَالزُّهدِ فِی الدُّنیا . ⁽⁶⁾

۴ / ۶الدّینالإمام علیّ علیه السلام :الزُّهدُ ثَمَرَةُ الدّینِ . ⁽⁷⁾

.

۴ / ۵ یقین

۴ / ۶ دین

امام علی علیه السلام :ریشه زهد، رغبتِ شایسته است به آنچه نزد خداست .

۴ / ۵یقینامام علی علیه السلام :زهد، ثمره یقین است.

امام علی علیه السلام :زهد انسان نسبت به آنچه ناپایدار است ، به اندازه یقین اوست به آنچه ماندگار است.

امام علی علیه السلام :یقین، برترین زهد است.

امام علی علیه السلام :ریشه زهد ، یقین است و میوه اش نیک بختی .

امام علی علیه السلام :نشانه های برخورداری از یقین ، کوتاه کردن آرزو، اخلاص در عمل، و زهدورزی در دنیا هستند .

۴ / ۶دینامام علی علیه السلام :زهد، میوه دین است.

.

عنه علیه السلام :مَن کَرُمَ دینُهُ عِندَهُ هانَتِ الدُّنیا عَلَیهِ . ⁽¹⁾

۴ / ۷الإِخلاصالکافی عن السِّندی عن الإمام الباقر علیه السلام :ما أخلَصَ العَبدُ الإِیمانَ بِاللّهِ أربَعینَ یَوما ـ أو قالَ : ما أجمَلَ عَبدٌ ذِکرَ اللّهِ أربَعینَ یَوما ⁽²⁾ـ إلاّ زَهَّدَهُ اللّهُ فِی الدُّنیا ، وبَصَّرَهُ داءَها ودَواءَها ؛ فَأَثبَتَ الحِکمَةَ فی قَلبِهِ وأنطَقَ بِها لِسانَهُ . ⁽³⁾

۴ / ۸ذِکرُ المَوتِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :کَفی بِالمَوتِ مُزَهِّدا فِی الدُّنیا ومُرَغِّبا فِی الآخِرَةِ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أفضَلُ الزُّهدِ فِی الدُّنیا ذِکرُ المَوتِ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ألا فَزورُوا القُبورَ ؛ فَإِنَّها تُزَهِّدُ فِی الدُّنیا وتُذَکِّرُ الآخِرَةَ . ⁽⁶⁾

.