مشخصات کتاب
سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -
عنوان قراردادی : موسوعه العقائد الاسلامیه . فارسی
عنوان و نام پدیدآور : دانش نامه عقاید اسلامی/ محمدی ری شهری، همکار رضا برنجکار ؛ مترجم مهدی مهریزی ؛ برای موسسه علمی و فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر.
مشخصات نشر : قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳۸۵ -
مشخصات ظاهری : ج.
فروست : مرکز تحقیقات دارالحدیث؛ ۱۰۲.
شابک : ۲۴۵۰۰۰ریال: دوره 964-493-117-3 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ریال: دوره، چاپ سوم 978-964-493-117-8 : ؛ ج.۱ 964-493-118-1 : ؛ ج.۱، چاپ دوم: 9789644931178 ؛ ج.۱، چاپ سوم 978-964-493-118-5 : ؛ ج.۲ 964-493-119-X : ؛ ج.۲، جاپ دوم: 978-964-493-119-2 ؛ ج.۳ 964-493-120-3 : ؛ ج.۳، چاپ دوم: 978-964-493-120-8 ؛ ج.۴ 964-493-121-1 : ؛ ج.۴، چاپ سوم 978-964-493-121-5 : ؛ ج.۵ 964-493-123-X : ؛ ج.۵، چاپ سوم 978-964-493-122-2 : ؛ ج.۶ 964-493-123-8 : ؛ ج.۶ 978-964-493-123-9 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ریال (دوره، چاپ دوم) ؛ ج.۷ 964-493-124-6 : ؛ ج.۷ 978-964-493-124-6 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ریال(ج.٬۷چاپ دوم٬دوره) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج. ۸) ؛ ج.۸، چاپ سوم 978-964-493-252-6 : ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج. ۹ 978-964-493-253-3 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ریال (ج.۹، چاپ دوم)
یادداشت : فارسی- عربی.
یادداشت : هر یک از جلد های این کتاب با همکاری و ترجمه افراد مختلف انجام شده است.
یادداشت : ج. ۸ و ۹ (چاپ اول: ۱۳۸۶).
یادداشت : ج.۱تا ۷، ۹ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).
یادداشت : ج. ۱، ۲، ۴ تا ۹ (چاپ سوم: ۱۳۸۷).
یادداشت : کتابنامه.
مندرجات : ج.۱-۳. معرفت شناسی.- ج.۴-۷. خداشناسی.- ج.۸ - ۹ عدالت خداوند
موضوع : اسلام -- عقاید -- احادیث
موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۴
شناسه افزوده : برنجکار، رضا، ۱۳۴۲ -
شناسه افزوده : مهریزی، مهدی، ۱۳۴۱ -، مترجم
شناسه افزوده : دار الحدیث. مرکز تحقیقات
شناسه افزوده : دار الحدیث. مرکز چاپ و نشر
رده بندی کنگره : BP۲۱۱/۵م۳۳۴م۸۰۴۱ ۱۳۸۵/
رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۱۷۲
شماره کتابشناسی ملی : ۱۰۴۷۲۸۱
اشاره
پیش گفتار گروه ترجمهحدیث، یکی از دو رکن بی بدیل آموزه های دینی، و دانش حدیث، آبشخور بسیاری دیگر از علوم اسلامی (چون : کلام، فقه، تفسیر، عرفان و اخلاق اسلامی) است. به علاوه، این دانش، به بسیاری از علوم دیگر نیز یاری رسانده و به باروری آنها کمک کرده است. حدیث، در نگاه و باور شیعی، تراویده دل و اندیشه معصومان و منشأ آن، وحی الهی است و از همین رو، از هر گونه خطا و کژی در امان است و همین نیز رمز قابل اعتماد و اعتنا بودن سخن معصوم و حجّیت آن است و آن را از هر سخن دیگری متمایز می سازد. دل بستگان به معارف دینی، به همین دلیل، حدیث را همپای قرآن، سرلوحه برنامه روزانه خود می کنند و راه تعالی را در آن به مَثابه تفسیر و شرح کلام خداوند می جویند. واقعیتْ این است که راه دین مداری، بهره گیری صحیح از متون ناب دینی و تن دادن به آنها و تسلیم شدن در برابر آنهاست؛ اما از آن جا که زبان این متون، عربی است ، برای همگان قابل استفاده نیستند و ناگزیر باید به زبان مخاطبان غیر عرب ، باز گردانده شوند.
.
سالیانی است که رسالت مداران دینی، به این مهم ، توجه کرده و کوشیده اند تا در حدّ توان، به ترجمه متون، همت گمارند؛ اما به رغم همه تلاش ها، هیچ گاه، حقّ این متون در ترجمه، به درستی ادا نشده و همه خواست و نیاز مخاطبان ، بر آورده نگردیده است. دشواری متن، از یک سو، و مناسب نبودن باب بندی ها ، و به روز نبودن متون از سوی دیگر، و بهره نگرفتن از ادبیات و زبان قابل فهم برای عموم در ترجمه ها از سوی سوم، آنها را از دسترس و فهم توده های مردم ، خارج کرده است. نیاز شدید به آشنا کردن مردم با دین و دینداری از جهتی، و مناسب نبودن غالب کتاب ها و رساله های منتشر شده با این هدف از جهتی دیگر، برنامه ریزی مناسب و سازماندهی بنیادین را ، بویژه در ترجمه حدیث، الزام آور ساخته است و این مهم، ما را بر آن داشت که برای ترجمه کتاب های حدیثی و عمومی سازی استفاده از آنها، برنامه ریزی کنیم و آن دسته از کتاب های حدیثی را که برای همگان - از عموم مردم گرفته تا فرهیختگان و صاحبان دانش - مفید است، در دستور کار ترجمه قرار دهیم. به این منظور، کتاب های تألیف شده در مرکز تحقیقات دارالحدیث - که با شیوه های مناسب تر و به روزتری تدوین می شوند - در اولویت ترجمه قرار گرفتند. ما می کوشیم تا در خور شأن والای حدیث و کلام معصوم، و با بهره گیری از استادان فن، این کتاب ها را به زبان های گوناگون، ترجمه کنیم و با مدد خداوند بزرگ، تا کنون، تعداد قابل توجهی از آنها به بیش از ده زبان، ترجمه شده است. شایان ذکر است که ترجمه، پیچیدگی ها و دشواری های ویژه خود را دارد. ترجمه را از تألیف، سخت تر می دانند؛ چرا که زمام امر نگارش، در ترجمه، به
.
دست مترجم نیست. مترجم باید بر اساس ساختار و ادبیات متنی از پیش تهیه شده، نوشته ای را پدید آورد که خود، آن را ننوشته و چه بسا با سبک و قلم او متفاوت است. از سوی دیگر، یک ترجمه خوب، آن است که مترجم در آن، با دقت تمام، مراد نویسنده و یا گوینده کلامی را به زبان مقصد برگرداند و سعی کند سبک و سیاق کلام و زیر و بم نوشتار و گفتار را رعایت و برگردان کند و حتی احساسات و عواطف به کار رفته در آن و راز و رمزها و اشاره ها و کنایه ها و حتی گویش کلامی گوینده و یا نویسنده را به درستی منتقل نماید. او باید اثری را پدید آورد که در آن، هم منظور زبان مبدأ کاملاً مراعات شود و هم ادبیات زبان مقصد، با رعایت گویایی کامل، مورد توجه قرار بگیرد. دشواری ترجمه، در همین ظرافت ها و دقایق، خود را آشکار می کند، و گر نه، یافتن معنای چند واژه دشوار و یا چند عبارت و اصطلاح دیریاب و سخت در زبان مبدأ، و بازگرداندن آنها به زبان مقصد، چندان دشوار و ناشدنی نمی نماید. اکنون برای ترجمه متون به زبان دوم، اگر چه به رعایت اصول و قواعدی توصیه می شود، اما این، هرگز نمی تواند مترجمان را به رعایت چارچوب و شاکله ثابت و تغییر ناپذیری وادارد؛ چرا که مترجم ، علاوه بر برخورداری از توان علمی و احاطه بر متن مبدأ، خود ، دارای سلیقه و سبک ویژه ای است که در ترجمه لحاظ می کند. بنا بر این، انتظار یک دستی کامل و تمام عیار از مترجمان و حتی از یک مترجم در چند ترجمه، چندان روا و شدنی نیست. ما تلاش کرده ایم که اصول ترجمه را در ترجمه هایمان مراعات کنیم؛ اما بر این گمانیم که نمی توانیم بلندای آن را فتح کنیم. کوشیده ایم ترجمه ای پدید آوریم که برای خوانندگان و مشتاقان، فهم متون را آسان و قابل درک کند و راه آنها را برای رسیدن به مبانی اندیشه دینی هموار سازد ، إن شاء اللّه !
.
دانش نامه عقاید اسلامی از نگاه قرآن و حدیث ، برگردانِ موسوعة العقائد الإسلامیة به فارسی است که اینک ، به همراه متن اصلی عربی، به صورت ترجمه رو به رو و با ترجمه فاضلان ارجمند، آقایان : رضا برنجکار، علی نقی خدایاری، عبد الهادی مسعودی و مهدی مهریزی ، (1)در برابر دیدگان شما خواننده گرامی قرار گرفته است . از همه مترجمان ، به جهت فرصت و دقّتی که برای این ترجمه به کار گرفته اند، سپاس گزاریم و کامیابی شان را در نشر و گسترش فرهنگ دینی از خدای بزرگ خواهانیم. تعدّد مترجمان در این اثر، بالطبع ، باعث اندکی تفاوت در سبک ترجمه شده است. روش ترجمه در این اثر، عمدتاً لفظ گرایی ـ و نه البته ترجمه صرفا لغوی یا تحت اللفظ ـ است؛ یعنی مترجمان کوشیده اند تا واژه ها و یا ساختار به کار رفته در متن، به گونه ای در زبان مقصد ، حفظ شود. ترجمه این اثر، به سبب اشتمال آن بر پاره ای اصطلاحات غیر قابل ترجمه، دشواری ویژه ای داشته است. تا جایی که متن کتاب و ظرفیت زبان فارسی اجازه می داده، تلاش شده است که برای واژه ها و اصطلاحات و عبارت ها، معادل های مناسبی یافت شود و گاه نیز برای حفظ جامعیت معنای پاره ای از اصطلاحات، ناگزیر و به شرط گویا بودن آنها در زبان فارسی ، آنها را به همان زبان عربی آورده ایم.
.
1) .سهم هر یک از مترجمان ، در این مجموعه ، به ترتیب، بدین قرار است : آقای مهریزی (از آغاز کتاب تا پایان حدیث ۱۲۸۰) ، آقای عبد الهادی مسعودی (تا پایان حدیث ۴۰۸۸) ، آقای علی نقی خدایاری (تا پایان حدیث ۵۱۶۲) ، آقای رضا برنجکار (تا پایان کتاب) . گفتنی است این تقسیم کار، بر پایه مجلّدات پنجگانه چاپ اوّل نسخه عربی کتاب (قم : دار الحدیث ، ۱۳۸۳) صورت گرفته است .
روش ما در این ترجمه و سایر ترجمه های دارالحدیث، چنین است که برای اتقان و هر چه بهتر شدن ترجمه، پس از ترجمه مترجم، گروه ترجمه نیز آن را از آغاز تا پایان ، به دقّت، جمله به جمله و کلمه به کلمه، بررسی و مقابله می کند تا خطاهای احتمالی آن بر طرف شود. یادآوری این نکته لازم است که در این ترجمه: ۱. در ترجمه آیات، در جلدهای نخست، از ترجمه آقای دکتر محمد مهدی فولادوند استفاده شده است و در جلدهای پایانی ، مترجمان با استفاده از منابع لغت و تفسیر ، خود ، اقدام به ترجمه آیات نموده اند و از ترجمه های قرآن ، بویژه ترجمه های دکتر جلال الدین مجتبوی ، دکتر محمّد مهدی فولادوند و آیت اللّه ناصر مکارم نیز استفاده کرده اند. ۲. منابع احادیث ، تنها در پانوشت صفحات عربی یاد شده اند. ۳. متن عربی مقدمه ـ که از فارسی برگردان شده ـ و نیز متن عربی مقالات و تحلیل هایی که در آغاز باب ها و فصل ها و یا در پایان آنها آمده اند، برای پرهیز از تطویل ، در این چاپ (عربی ـ فارسی) ، تا جای ممکن ، حذف شده است. ۴. در پاره ای موارد که مفاهیم یا مکان ها و دیگر اَعلام ، ناشناخته بوده و نیاز به توضیح داشته اند، از سوی مترجمان گرامی، توضیح نوشته شده است. و، در پایان، از خوانندگان ارجمند، انتظار داریم که یادآوری کاستی های احتمالی در ترجمه ها را جهت هر چه بهتر شدن ترجمه، از ما دریغ نورزند. از خداوند حکیم، طلب می کنیم که ما را در راه نشر معارف دینش استوار و از هر کژی در امان بدارد. آمین! گروه ترجمه مرکز تحقیقات دارالحدیث پاییز ۱۳۸۴
.
نگاهی کلّی به دانش نامه عقاید اسلامی
اشاره
نگاهی کلّی به دانش نامه عقاید اسلامیسپاس ، خدای را که پروردگار جهانیان است ، و درود بر بنده برگزیده اش محمّد صلی الله علیه و آله ، خاتم پیامبران ، و دودمان پاکش باد ؛ آنان که خداوند ، پلیدی را از ساحت وجودشان دور ساخت و آنان را پاکیزه گردانید! و درود ویژه بر مولای ما ، حضرت مهدی (عج) باد ؛ همو که خداوند به وسیله او زمین را از قسط و داد ، پر می سازد ، پس از آن که از ستم و زور ، پر شده است! بار خدایا ! فَرَج او را نزدیک گردان ، اسباب فَرَجش را آسان نما و ما را از همراهان و یارانش قرار ده . باورها ، پایه های اصلی تمامی ادیان و مذاهب را می سازند. از همین رو ، «مباحث عقیدتی» ، مهم ترین فصل آموزه های پیامبران را تشکیل می دهند ، و چنین است که می بینیم بخش وسیعی از قرآن و احادیث مأثور ، به موضوعات عقیدتی می پردازد. مباحث اعتقادی ، در دنیای جدید ، جایگاهی ممتاز دارند و تاکنون پژوهش های فراوانی در این زمینه به ثمر رسیده است ، گرچه این پژوهش ها در
.
ویژگی های «دانش نامه عقاید اسلامی»
۱ . استناد به قرآن و برهان
مقایسه با اهمّیت موضوع ، اندک است. از سوی دیگر ، نیازهای پژوهشی در حوزه دین ، و فرصت های تازه برای پژوهش و بحث ، ایجاب می کند که مجموعه هایی کامل با ساختاری نوین و آسان یاب ، تدوین گردد. بر پایه این ضرورت ها و این نگاه ، دانش نامه عقاید اسلامی ، نصوص (متون) دینی مربوط به عقاید را در زمینه های : معرفت شناسی ، اعتقادات اسلامی ، انسان شناسی ، جهان شناسی و ادیان و مذاهب ، با ویژگی هایی به پژوهشگران ، تقدیم می کند.
ویژگی های «دانش نامه عقاید اسلامی»ما ، در آغاز دانش نامه میزان الحکمة ، ویژگی های لازم برای دانش نامه های حدیثی در دنیای امروز را بر شمردیم و در این جا ، به ویژگی های برجسته این دانش نامه اشاره می کنیم :
۱ . استناد به قرآن و برهاننخستین و مهم ترین ویژگی این دانش نامه ، استناد آن به قرآن کریم و برهان عقلی است. راهیابی به قرآن و برهان ، در کنار احادیث مأثور ، عقاید دینی را ریشه دار می سازد. در توضیح این مطلب ، باید گفت : از نظر اسلام ، داشتن علم و یقین به اعتقادات دینی ، لازم است و روا نیست آدمی به چیزی معتقد شود و از آن پیروی نماید ، بدون آن که نسبت بدان ، معرفت پیدا کند . (1)از سوی دیگر ، تنها راه دستیابی به علم و یقین در موضوعات اعتقادی ، بهره گیری از برهان عقلی و یا بهره گیری از انوار قرآن کریم و احادیثی است که صدور آنها قطعی است .
.
1) .ر . ک : ص ۵۳ (پژوهش در عقاید) .
۲ . جامعیت
۳ . تنظیم موضوعی و ساختار درختی
در دانش نامه عقاید اسلامی ، تکیه گاه اصلی اصول عقاید (از قبیل : توحید و نبوّت) ، برهان های عقلی برگرفته از قرآن و حدیث هستند ؛ یعنی استدلال هایی که صرف نظر از گوینده ، می توان بدانها استناد جست. از این رو ، نیازی به تحلیل و بررسی سندیِ این احادیث نیست. اما در فروع عقاید ، دانش نامه تلاش می کند تا پژوهشگر را به علم یا اطمینان به صدور احادیث برساند ، خواه از طریق قوّت سند و خواه از راه سازگاری محتوای حدیث با قرآن و عقل و سایر احادیث.
۲ . جامعیتتمام سعی و تلاش بر آن بوده تا این دانش نامه ، به گونه ای تنظیم شود که تمامی آیات و احادیث مربوط به موضوعات متنوع عقیدتی را در بر گیرد ـ که در این راستا از رایانه استفاده شد ـ ضمن این که اگر سخنی نادرست به پیشوایان دین ، منسوب است ، مورد نقد و بررسی قرار گیرد. این همه ، بدان معنا نیست که دانش نامه از کاستی به دور است ؛ بلکه با وجود گستردگی موضوعات و فروعات اعتقادی ، کاستی ، اجتناب ناپذیر است و امید می رود به خواست خداوند ، با پیشنهاد و یاری پژوهشگران ، این کاستی ها مرتفع گردد.
۳ . تنظیم موضوعی و ساختار درختیبرای دستیابی آسان پژوهشگران به احادیث عقیدتی و فراهم سازی بستر فهم دقیق محتوای آنها ، دانش نامه ، احادیث مربوط به هر موضوع را در تبویبی منطقی از کلّی به جزئی ، در خود جای داده است.
.
۴ . اختصار
۵ . پرداختن به برخی مباحث جدید و مورد نیاز
۶ . شرح ، نتیجه گیری ، تحلیل و نقد
۷ . نمایه سازی
۴ . اختصارتلاش کردیم در حدّ توان و با حفظ جامعیت ، حجم دانش نامه را پایین بیاوریم. در این راستا احادیث هم معنا حذف شد و به ذکر نشانی و اختلاف آنها در پاورقی اکتفا گردید. با این ویژگی ، پژوهشگر می تواند برای رسیدن به اهداف پژوهشی ، در کمترین زمان ، بیشترین بهره را ببرد.
۵ . پرداختن به برخی مباحث جدید و مورد نیازدر درآمد دانش نامه ، شماری از مباحث روز و مورد نیاز پژوهشگران در عرصه مسائل اعتقادی ، به بحث گذارده می شود.
۶ . شرح ، نتیجه گیری ، تحلیل و نقددر ابتدا و یا انتهای بسیاری از بخش ها و فصل های دانش نامه ، نتیجه گیری ، تحلیل و نقدهایی به چشم می خورد که ساختار و حدود آن بخش و فصل را نشان می دهد. البته این ، بدان معنا نیست که دیگر بخش ها به نقد و تحلیل نیاز ندارند ؛ بلکه اینها نخستین گام برای زمینه سازی پژوهش ها و بررسی های گسترده و متنوع در عرصه مسائل مختلف عقیدتی هستند.
۷ . نمایه سازیبرای دستیابی بهتر پژوهشگران به احادیث اعتقادی ، نمایه های این احادیث ، جداگانه در دسترس قرار خواهند گرفت. این نمایه ها به همراه نرم افزار مربوط ، زمینه بهره گیری پژوهشگران از احادیث اعتقادی را در دیگر مباحث علمی و اخلاقی فراهم می سازند.
.
شیوه گزینش و تدوین آیات و احادیث
شیوه گزینش و تدوین آیات و احادیثمرکز تحقیقات دار الحدیث ، روشی ویژه برای گزینش آیات و احادیث دارد ، که ضرورتی برای طرح تفصیلی آن نیست و در این جا تنها به مهم ترین نکات آن ، جهت آگاهی پژوهشگران اشاره می کنیم : الف ـ احادیثی که از اهل بیت پیامبر علیهم السلام روایت شده ، در نظر ما ، همان حدیث پیامبر خدا صلی الله علیه و آله است ، چنان که امام رضا علیه السلام فرمود: إنّا عَنِ اللّهِ و عَن رَسولِهِ نُحَدِّثُ . (1)به راستی که ما از خداوند و از پیامبر ، حدیث می گوییم. همچنین امام صادق علیه السلام فرمود : حَدیثی حَدیثُ أبی ، وحَدیثُ أبی حَدیثُ جَدّی ، وحَدیثُ جَدّی حَدیثُ الحُسَینِ ، وحَدیثُ الحُسَینِ حَدیثُ الحَسَنِ ، وحَدیثُ الحَسَنِ حَدیثُ أمیرِ المُؤمِنینَ علیهم السلام ، وحَدیثُ أمیرِ المُؤمِنینَ حَدیثُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، وحَدیثُ رَسولِ اللّهِ قَولُ اللّهِ عز و جل . (2)حدیث من ، حدیث پدرم است و حدیث پدرم ، حدیث جَدّم است و حدیث جدّم ، حدیث حسین است و حدیث حسین ، حدیث حسن است و حدیث حسن ، حدیث امیر مؤمنان است و حدیث امیر مؤمنان ، حدیث پیامبر خداست و حدیث پیامبر خدا ، سخن خداوند عز و جل است. این دانش نامه ، تمامی احادیث گزارش شده از پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام را به صورت برابر ، در خود جای داده است ، چنان که واژه «سنّت» در عنوان کتاب ،
.
گویای این مطلب است . ب ـ تلاش کردیم تمامی آیات و احادیث مرتبط با مباحث اعتقادی را ، پس از فیش برداری از تمام منابع موجود در کتاب خانه تخصصی دار الحدیث ، با کمک گرفتن از نرم افزارهای حدیثی از طریق کلیدواژه های اصلی و مربوط به موضوع ، گرد آوریم تا جامع ترین ، استوارترین و کهن ترین مصدر ، گزینش شود. ج ـ از تکرار احادیث ، پرهیز می کنیم ، مگر در موارد زیر: ۱ . وجود نکته ای مهم در تفاوت واژه ها. ۲ . وجود تباین لفظی میان متن شیعه و اهل سنّت. ۳ . وجود حدیث در باب های گوناگون حدیثی و کوتاه بودن آن. بجز این سه مورد ، احادیث تکراری ، حذف ، و نشانی آنها در پاورقی طبق روش دانش نامه ، ثبت می گردد. د ـ پس از آوردن آیات مربوط به موضوع ، احادیث پیامبر صلی الله علیه و آله و سپس احادیث اهل بیت علیهم السلام را تا امام مهدی (عج) به ترتیب می آوریم ، مگر احادیثی که در تفسیر آیات ، وارد شده اند ، که بر دیگر روایت ها مقدّم می گردند. البته گاه هم مضمونی احادیث ، سبب می شود که ترتیب یاد شده ، رعایت نگردد. ه ـ منابع احادیث ، در پاورقی و به ترتیب اعتبارشان تنظیم شده اند. و ـ در صورتی که دسترس به منابع اوّلیه ممکن باشد ، حدیث فقط از آنها نقل می گردد ، مگر بحار الأنوار در احادیث شیعه و کنز العمّال در احادیث اهل سنّت که در پایانِ نشانی خواهند آمد. ز ـ اگر یک حدیث ، هم از پیامبر صلی الله علیه و آله و هم ازدیگر معصومان نقل شده باشد ،
.
مبحث یکم : شناخت
اشاره
حدیث پیامبر صلی الله علیه و آلهدر متن می آید و به احادیث دیگر در پاورقی اشاره می شود. ح ـ احادیث ، با نام پیامبر صلی الله علیه و آله و یا اهل بیت علیهم السلام آغاز می شود ، مگر آن که متن به گونه ای باشد که باید اسم راوی آورده شود. در این صورت ، نام کتابی که حدیث از آن نقل شده ، در ابتدا آورده می شود. ط ـ برای پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام نام ها و لقب های گوناگونی است ؛ ولی ما برای هر یک ، یک نام یا لقبِ ثابت برگزیده ایم. ی ـ به جهت احترام ، نام پیامبر صلی الله علیه و آله را همراه با جمله «صلّی اللّه علیه و آله» و نام هر یک از امامان را با جمله «علیه السلام» می آوریم ، گرچه در منبع ، به گونه ای دیگر احترام شده باشند ؛ ولی در مورد دیگران ، به آوردن نام ، اکتفا می کنیم. ک ـ پس از ذکر منابع در پاورقی ، گاه با تعبیر «همچنین ، ر. ک» ، ارجاعاتی به منابع دیگر می دهیم . در چنین مواردی ، متن ارجاعی با متن نقل شده ، تفاوتی فاحش دارد که توجّه بدان برای پژوهشگر ، مفید است. ل ـ ارجاعاتی که به قسمت های دیگر این دانش نامه داده ایم ، به جهت تناسب محتوایی میان احادیث آنهاست. در پایان ، سپاس فراوان خود را تقدیم تمام برادران فاضل و شاغل در مرکز تحقیقات دار الحدیث می کنم ، بخصوص از آنانی که در فراهم آمدن این مجموعه گران بها نقش داشته اند و بالأخص از مدیر بخش «کلام و عقاید» ، جناب آقای دکتر رضا برنجکار استادیار دانشگاه تهران ، که در به ثمر رسیدن این دانش نامه تلاش و یاری پیوسته داشت ، چنان که از برادر بزرگوار جناب حجّة الإسلام عبد الهادی مسعودی ، مدیر گروه موسوعه نگاری ، که بخش سوم این کتاب با تلاش های وی سامان گرفت ، سپاس گزاری می نمایم و از خداوند
.
سبحان می خواهم بر توفیقات همگی آنها در خدمت به معارف ناب اسلامی بیفزاید ؛ به راستی که او دانا و تواناست. پروردگارا! بر تو تکیه می کنیم و به سوی تو نیاز می آوریم و بازگشت ، به سوی توست. محمّد محمّدی ری شهری ۲۳ اردی بهشت ۱۳۸۲ ۱۱ربیع الأوّل ۱۴۲۴
.
مبحث یکم: معرفت شناسیدرآمدبخش یکم: عقیدهبخش دوم: خردبخش سوم: نادانیبخش چهارم: دانشبخش پنجم: حکمتبخش ششم: مبادی شناختبخش هفتم: موانع شناختبخش هشتم: کسب شناختبخش نهم: آموزشبخش دهم: دانشمند .
. .
درآمد
درآمدمعرفت شناسی (شناخت) ـ که در دوره های اخیر در مباحث فلسفی و اعتقادی ، جایگاهی ویژه یافته و میدان نبرد عقاید مادّی و الهی است ـ پیشینه ای دور و دراز دارد. یونان باستان در دوره سوفسطائیان و سقراط ، شاهد بحث های متنوعی ، از قبیل : ماهیت شناخت ، ابزار شناخت ، قلمرو شناخت و ارزش شناخت بود که پس از آن ، به وسیله افلاطون و ارسطو ، دنبال شد. مسئله شناخت ، بویژه منابع و ابزار آن ، یکی از موضوعات اساسی در مناظره های اهل بیت علیهم السلام و بخصوص امام صادق علیه السلام با مادّی ها در نیمه اوّل قرن دوم هجری ، بوده است. (1)مباحث شناخت در اروپا پس از دوره رنسانس ، جایگاهی ویژه یافت ، تا آن جا که کانت، معرفت شناسی را محور فلسفه قرار داد و در قرن اخیر به عنوان یک دانش مستقل در آمد و در میان دیگر دانش ها موقعیتی ممتاز یافت و در این زمینه کتاب های فراوان تحریر شد. از آن رو که «معرفت شناسی» ، پایه مباحث اعتقادی را می سازد ، مباحث و احادیث مربوط به آن ، نخستین حلقه از حلقه های احادیث عقیدتی را به خود
.
1) .ر . ک : گفتگوی تمدن ها در قرآن و حدیث .
اختصاص داده است. این حلقه ، در ده بخش بدین صورت عرضه می گردد : (1)بخش نخست با موضوع «عقیده» ، مباحثی را در هفت فصل تقدیم می کند که پیش از ورود به اصل مباحث اعتقادی ، برای هر جریان فکری و بویژه شناخت شناسی ، بسیار سودمندند. بخش دوم به نیروی «عقل» اختصاص دارد و در هفت فصل به تبیین : حقیقت عقل ، آفرینش عقل ، جایگاه عقل ، انواع عقل ، ارزش تعقّل و تفکّر برای کسب معرفت ، اسباب مادّی و معنوی رشد اندیشه ، راه های استفاده از نیروی عقل در زندگی ، آفات عقل ، و وظایف خردمندان ، از منظر نصوص (متون) اسلامی می پردازد. بخش سوم درباره «جهل (نادانی)» است و دارای هشت فصل ، شامل : تبیین معنای جهل از نظر اسلام ، بر حذر داشتن از جهل ، شناخت انواع جاهلان ، نشانه های جهل ، و وظایف جاهلان است. سه فصل آخر این بخش ، حاوی مباحث پر اهمّیتی چون : جاهلیت پیش از اسلام و پس از اسلام و پایان دوره جاهلیت در آخرْ زمان به رهبری امام مهدی (عج) است. بخش چهارم به «علم» اختصاص دارد و در چهار فصل ، حقیقت ، ارزش ، فواید ، و اقسام علم را بر پایه نصوص (متون) اسلامی در اختیار می گذارد. بخش پنجم درباره «حکمت» است و در هفت فصل به تفصیل ، به : معنای حکمت در قرآن و حدیث ، ارزش و آثار حکمت ، برترین دستورات برای دستیابی به حکمت حقیقی ، و ویژگی حکیمان استوار ، می پردازد.
.
1) .شایان ذکر است که بخش های دوم و سوم از این بخش های دهگانه، پیش از این، با عنوان خردگرایی در قرآن و حدیث ، و بخش های چهارم تا دهم با عنوان علم و حکمت در قرآن و حدیث ، پیش از این ، منتشر شده بودند، که در این جا، آنها را با برخی اصلاحات و تغییرات (متناسب با این دانش نامه) و افزودن برخی سرفصل ها آورده ایم .
بخش ششم به «راه های شناخت» ارائه شده در نصوص (متون) اسلامی اختصاص دارد و در چهار فصل ، به : راه های دستیابی به علم و حکمت ، اسباب معرفت های عقلی و قلبی ، و طرق الهامات غیبی ، می پردازد. بخش هفتم به «موانع شناخت» می پردازد و دارای دو فصل است : فصل نخست ، حجاب های علم و حکمت را از منظر قرآن و حدیث ، روشن می سازد و فصل دوم ، بر طرف کننده این حجاب ها را بیان می کند. لازم به یادآوری است که بخش ششم و هفتم ، مهم ترین بخش ها درباره مباحث معرفت شناسی از دیدگاه اسلامی ، به شمار می روند. بخش هشتم به «تحصیل شناخت» می پردازد و از پنج فصل ، فراهم آمده است که در آنها ، ضرورت ، ارزش ، آداب ، و احکام کسب شناخت از منظر اسلام ، تبیین گردیده است. بخش نهم درباره «آموزش شناخت» و دارای چهار فصل است. در این فصول، وجوب ، ارزش و آداب آموزش و نیز پاسخگویی به پرسش های دانشجویان از زبان پیشوایان اسلام بیان شده است . بخش دهم ، نکاتی مهم درباره «عالمان» را عرضه می کند و دارای شش فصل است و از : فضیلت عالمان ، ادب ورزی عالمان ، حقوق عالم و معلّم و جوینده دانش ، اصناف عالمان و حکیمان الگو ، زیان دانشمندان بد بر جامعه ، بحث می کند. اینک تفصیل و تشریح این مباحث عرضه می گردد:
.
. .
بخش یکم : عقیده
اشاره
بخش یکم : عقیدهفصل یکم : نقش عقیدهفصل دوم : تقلید در عقیدهفصل سوم : پژوهش در عقایدفصل چهارم : پالایش عقیدهفصل پنجم : آزمودن عقیدهفصل ششم : آزادی عقیدهفصل هفتم : آموزش عقیده
.
. .
فصل یکم : نقش عقیده
واژه شناسی «عقیده»
فصل یکم: نقش عقیدهواژه شناسی «عقیده»واژه عقیده ، از مصدر «عقْد» گرفته شده که به معنای استوار کردن و بستن (پیوند) است. پیوند چیزی با چیز دیگر ، ممکن است حقیقی و مادّی باشد (مانند: پیوند زدن جوانه یا شاخه درختی به شاخه درخت دیگر) و ممکن است مجازی و معنوی باشد (مانند: ازدواج زن و مرد که به واسطه عقد ازدواج ، یکی به دیگری پیوند می خورد). بر این پایه ، عقیده عبارت است از : چیزی که به ذهن ، روح و فکر انسان گره می خورد. آن گاه که ذهن آدمی می پذیرد که زمین به دور خورشید می چرخد و یا خورشید به دور زمین می چرخد ، و یا هنگامی که می پذیرد که خون در بدن گردش می کند یا نمی کند ، و یا می پذیرد که هستی خالقی دارد و یا نمی پذیرد ، یا می پذیرد که انسان پس از مرگْ زنده می شود و یا نمی پذیرد ، پذیرش هر نظریّه ای ، خواه درست یا نادرست ، به معنای بستن و گره زدن آن نظریّه به ذهن و استوار کردن این پیوند است. این پیوند ، «عقد» و آن نظریّه ، «عقیده»
.
نقش «عقیده» در زندگی
نامیده می شود .
نقش «عقیده» در زندگیعقاید انسان ، پایه تمام جهتگیری های او در زندگی است و بر این اساس ، عقیده نقش بزرگی در زندگی فردی و اجتماعی دارد ، چنان که خداوند سبحان می فرماید : «کُلٌّ یَعْمَلُ عَلَی شَاکِلَتِهِ. (1)هر کس بر حسب ساختار [عقیدتی] خود ، عمل می کند» . از این رو ، عقاید ، شخصیت درونی و حقیقت وجودی انسان را می سازند و همین باورها او را به سمت عمل وا می دارند و جهت را بدو می نمایند. حال ، اگر عقیده درست و سازگار با واقعیت باشد ، راه زندگی انسان ، درست است ، و اگر عقیده نادرست و باطل باشد ، راه زندگی ، جز به تباهی نمی انجامد. بدین جهت ، اسلام ، پیش از هر چیز به تصحیح باورها اهتمام دارد و حقیقتا نمی توان از مکتبی سراغ گرفت که بیش از اسلام بر نقش و ارزش عقیده تأکید ورزد. در اسلام ، «عقیده» معیار سنجش تمام رفتارها حتی رفتارهای شایسته است ؛ زیرا رفتارهای شایسته نیز اگر از عقیده درست و به حق بر نخیزند ، ارزشمند نیستند. امام باقر علیه السلام می فرماید : لا یَنفَعُ مَعَ الشَّکِّ وَالجُحودِ عَمَلٌ. (2)با تردید و انکار ، هیچ رفتاری سودمند نیست.
.
معنای این سخن ، آن است که درستی عمل و فایده و نقش آن در تکامل و رشد انسانی ، به درستیِ عقیده انجام دهنده آن وابسته است. از این رو ، اگر در انسانْ عقیده درست شکل نگیرد و منکِر حقیقت شود ، یا در حقیقتْ شک بورزد ، ممکن نیست رفتاری که از چنین عقیده ای بر می آید ، سالم باشد و یا فایده برساند ؛ زیرا عقیده ، انگیزه عمل را می سازد و عمل را جهتدار می کند و این انگیزه و جهتگیری است که مفهوم عمل و شایستگی و عدم شایستگی آن را تعیین می کند. از همین روست که بر حسب اعتقادات اسلامی ، پس از مرگ و به هنگام ورود به جهان دیگر ، نخستین پرسش ها از انسان که در پرونده اعمالش ثبت می گردد، از باورهاست ، و پرسش اوّل ، آن است که : به کدام خدا ایمان آوردی؟ به چه دینی عقیده داشتی؟ امامی که از او پیروی کردی ، که بود؟ در میان مکتب های جهان ، نمی توان به مکتبی دست یافت که برای باورهای انسان ها ، چنین احترام و ارزشی قائل باشد. از همین رو ، در منظر اسلام ، پژوهش های عقیدتی ، در صدر تمامی پژوهش ها قرار دارد. پس ، سزاوار است که مراکز علمی ، دینی و دانشگاهی در تمام کشورهای اسلامی ، پیش و بیش از هر چیز به اجرای پژوهش ها ، سخنرانی های علمی و دیگر امور مربوط به عقاید ، اهتمام ورزند. در بخش های آینده ، به تفصیل از اهتمام اسلام به مباحث شناخت (معرفت شناسی) سخن خواهد رفت. در این جا به صورت گذرا به داستانی تربیتی و بسیار آموزنده در این زمینه اشاره می کنیم.
.
داستانی آموزنده
داستانی آموزندهشیخ صدوق (م ۳۸۱ ق) از محدّثان بزرگ شیعه ، در کتاب های معروف خود (معانی الأخبار ، الخصال و التوحید) از شخصی به نام قدام بن شریح بن هانی ، از پدرش ، روایت می کند که : در روز نبرد جَمَل ، مردی بادیه نشین نزد امیر مؤمنان علیه السلام آمد و گفت : ای امیر مؤمنان! آیا تو می گویی که خدا یکی است؟ این پرسش از نظر جنگجویان ـ که غرق در نبرد بودند و هیچ کاری جز برنامه ریزی عملیات و طراحی نقشه های جنگی نداشتند ـ هیچ مناسبتی با شرایط آن روز نداشت و اگر کسی سؤالی می کرد ، می باید سؤالش به جنگ مربوط می بود. بدین جهت وقتی دیدند که پرسش بادیه نشین از مسئله ای اعتقادی است و به نبرد مربوط نیست و او می توانست آن را در فرصتی دیگر بپرسد ، از موقعیت ناشناسی او خشمگین شدند و صدایشان از هر سو به اعتراض بلند شد. امام علی علیه السلام چون بادیه نشین را در میان حمله و اعتراض جنگجویان دید ، با سخنی تاریخی و پندی بزرگ و آموزنده ، آن را جبران کرد و به دقّت از اهمّیت مباحث اعتقادی پرده برداشت. او چنین فرمود: دَعوهُ ، فَإِنَّ الَّذی یُریدُهُ الأَعرابِیُّ هُوَ الَّذی نُریدُهُ مِنَ القَومِ! او را رها کنید. به راستی آنچه بادیه نشین می طلبد ، همان است که ما از این گروه (جَمَلیان) می خواهیم. سخن امام در این شرایط ، بسیار بااهمّیت است و باید به درستی در آن ، درنگ شود. اگر شرایط حساس و سرنوشت ساز آن روزِ امام علیه السلام را در نظر
.
بگیریم ، چنین گمان می رود که آن هنگام ، فرصتی مناسب برای پاسخگویی به چنین پرسشی نبوده و امام علیه السلام می توانست پاسخ را به شخص دیگر یا فرصتی دیگر وا گذارد ؛ لیکن امام علیه السلام چنین نکرد و به جهت نبود فرصت ، از وی عذر نخواست ؛ بلکه فرصت را مناسب دید تا به مسلمانان درسی بیاموزد و به آنان «فلسفه» جهاد را تعلیم دهد و اهمّیت مباحث اعتقادی و بحث و گفتگو درباره عقاید را روشن سازد. امام علیه السلام در آن لحظه های حساس ، سرنوشت ساز و بحرانی ، به پاسخگویی بادیه نشین پرداخت و فلسفه جهاد را بیان کرد و فرمود : او را رها کنید تا سؤالش را بپرسد ؛ چرا که از نبرد با این گروه ، هدفی جز این نداریم. جنگیدن ما برای سلطه بر دیگران و زیر نفوذ گرفتن آنان نیست ؛ بلکه مقصود ما معرفت (شناخت) ، ادراک و آگاه شدن است. نبرد ما ، تنها برای خراب کردن سدها و برداشتن موانعِ روشن شدن حقیقت است. فلسفه جهاد ، آزاد ساختن انسان از بند عقاید خرافی و فراهم ساختن فضای مناسب برای عقاید درست و شکوفایی باورهای علمی و حقیقی است (1)و بر این پایه ، پرسش بادیه نشین ، نه تنها با مسئله اصلی ، یعنی نبرد ، بی ارتباط نبود ، بلکه عمیق ترین و گسترده ترین رابطه را با آن داشت ؛ زیرا به فلسفه نبرد مربوط بود و قوی ترین رابطه ، در پیوند هر چیز با فلسفه خویش است . از این رو ، امام علی علیه السلام صورت به سمت بادیه نشین بر گرداند و پرسش او را با کمال آرامش و دقّت ، چنین پاسخ گفت :
.
1) .در همین مقدّمه ، به تفصیل ، به این موضوع ، پرداخته ایم (ر . ک : ص ۱۲۵ / فصل ششم : آزادی عقیده) .
یا أَعرابِیُّ ، إِنَّ القَولَ فی أَنَّ اللّهَ واحِدٌ عَلی أربَعَةِ أَقسامٍ : فَوَجهانِ مِنها لا یَجوزانِ عَلَی اللّهِ عز و جل ، ووَجهانِ یَثبُتانِ فیهِ . ای بادیه نشین! سخن در این که خداوند ، یکی است ، چهار صورت دارد : دو صورت آن ، برای خدا روا نیست و دو صورت دیگرش برای خداوند ، ثابت است. آن گاه امام علیه السلام این چهار صورت را یکی یکی توضیح داد. (1)
.
1) .الخصال : ج ۲ ص ۱ ، معانی الأخبار : ج ۵ ص ۲ ، التوحید : ص ۸۳ ح ۳ .
فصل دوم : تقلید در عقیده
اشاره
فصل دوم : تقلید در عقیدهاز موضوعاتی که می باید پیش از گزارش نصوص (متون) اعتقادی و بررسی اصول اعتقادات اسلامی ، بدان پرداخت ، مسئله «تقلید در اصول عقاید» از منظر عقل و اسلام است. لازم است در آغاز ، عقل را داور قرار دهیم و ببینیم آگاهی های عقیدتی را از کجا باید به دست آورد؟ و آیا عقل روا می دارد در هستی شناسی و اصول عقاید ، از پدر و مادر ، رهبران حزب و سازمان ، دانشمندان ، افراد مورد اعتماد و مانند آنها تقلید کرد؟ به سخن دیگر ، آیا عقل به آدمی اجازه می دهد در عقایدش مقلِّد باشد ، یا این که تحقیق را بر او واجب می داند؟ پس از به دست آوردن پاسخ عقل ، باید پاسخ را از اسلام بخواهیم و ببینیم که: آیا این دو پاسخ با یکدیگر سازگارند ، یا اسلام پاسخی دیگر می دهد؟ بحث را از پاسخ به سؤال نخست آغاز می کنیم . اینک ماییم و عقل در برابر دادگاه وجدان . از عقل می پرسیم : وظیفه ما درباره اصول عقاید چیست : تحقیق یا تقلید؟
.
تقلید چیست؟
حکم عقل درباره تقلید در اعتقادات
پیش از شنیدن پاسخ عقل ، لازم است که معنای تقلید و مراد از آن را روشن سازیم.
تقلید چیست؟تقلید ، پذیرفتن رأی دیگران بدون درخواست برهان است. حال ، پرسشی مطرح می شود که : آیا عقل این کار را روا می دارد و به انسان اجازه می دهد که رأی دیگران را در مسائل عقیدتی ، بدون برهان بپذیرد؟ یا اجازه نمی دهد و بلکه انسان را ملزم می کند که عقایدش را از راه تحقیق به دست آورد و رأی دیگران را فقط وقتی شایسته پذیرش می داند که با برهان عقلی به اثبات برسد و تأیید گردد؟
حکم عقل درباره تقلید در اعتقاداتبر پایه تعریف پیش گفته از تقلید ، عقل به هیچ روی ، تقلید در اصول و مبانی عقیدتی را جایز نمی شمرد ؛ زیرا اصول اعتقادی می باید یقینی باشند و تقلید ، علم آور نیست. این که اصول عقاید می باید یقینی باشند ، تردیدپذیر نیست ؛ چراکه عقیده ، مبنا و پایه رفتار است و عقل به هیچ روی ، اجازه نمی دهد که انسان فعالیت های فردی و اجتماعی اش را بر عقایدی بنیان نهد که خود ، درستی و واقعیتش را نمی داند. اما این که تقلید ، علم آور نیست ، امری روشن است ؛ چرا که اگر تقلید ، علم آور بود ، می باید تمام مکتب ها و ادیان گوناگون در جهان ـ آنچه وجود دارد و آنچه از میان رفته است ـ علمی ، درست و مطابق با واقعیت باشند .
.
مقلّد ، دانای خیالی
تقلید در عقاید از منظر اسلام
مقلّد ، دانای خیالیآری ، تقلید ، علم آور نیست و نهایت ، آن که : مقلّد ، خیال می کند آگاه است. از این رو ، او در دنیای خیال ، آگاه است ، نه در دنیای واقعیت. به سخن دیگر ، مقلّد ، دانای خیالی است ، نه دانای واقعی. تمامی پیروان ادیان مختلف ، عقیده خود را درست و خالی از خطا می انگارند و چنین برایشان به وهم در می آید که تنها ، عقاید آنان درست و همراه با واقعیت است و این تخیّل را آگاهیِ یقینی به شمار می آورند. اگر پیروان ادیان در عقاید خود می اندیشیدند و موانع معرفت را از چشمان و عقل خود دور می ساختند و تحقیق را جایگزین تقلید می کردند ، هر گونه اختلافی ، از میان مکتب های اعتقادی در جامعه بشر برچیده می شد و همگان به نظری مشترک و دینی یگانه ، دست می یافتند. از این رو ، اختلاف ، تنها در جایی است که دانش خیالی ، جایگزین علم شود و با وجود دانش حقیقی ، زمینه ای برای اختلاف نخواهد بود.
تقلید در عقاید از منظر اسلامتا این جا دیدگاه عقل درباره تقلید در مسائل اعتقادی روشن شد و بر ماست که نظر اسلام را در این باره جویا شویم که : آیا اسلام نیز مانند عقل، تقلید در عقاید را تحریم می کند ، یا نه؟ نخست باید یادآوری کنیم که مسائل اسلامی به دو بخش ، دسته بندی می شوند : اصول دین و فروع دین. اصول دین ، عبارت است از : مبادی و پایه های عقیدتی ، که بنیان مسائل
.
فقهی ، سیاسی ، اخلاقی ، اجتماعی ، اقتصادی ، فرهنگی و دیگر موضوعات را در اسلام می سازند ، مانند اعتقاد به: یگانگی خداوند ، عدل ، نبوّت ، امامت و معاد. فروع دین ، عبارت است از : قوانینی که اسلام برای تنظیم رابطه انسان با خدا از یک سو و انسان با دیگران از سوی دیگر تشریع کرده است ، مانند : نماز ، روزه ، خمس ، زکات ، حج و... . اسلام ، تقلید در فروع دین را ، نه تنها جایز می داند ، بلکه آن را واجب ساخته است . مرجع تقلید در فروع دین ، به طور مشخّص ، «پیامبر صلی الله علیه و آله یا امام علیه السلام » و در عصر غیبت ، برای آنان که در استنباط احکام اسلامی از کتاب و سنّت ، تخصصی ندارند ، «مجتهد جامع شرایط تقلید» است. اما موضوع بحث و پژوهش ما در این جا ، تقلید در اصول دین از دیدگاه اسلام است و این که : آیا اسلام مانند عقل ، تقلید در اصول اعتقادی را مطلقا حرام می داند؟ یا آن را تجویز می کند؟ به سخن دیگر ، دیدگاه اسلام درباره وظیفه مردم در اصول اعتقادی چیست : تحقیق یا تقلید؟ هر کس با قرآن و احادیث اسلامی آشنا باشد ، می داند که اسلام ، تقلید در اصول عقاید را به صراحت ، تحریم کرده است و با اصرار و تأکید ، مردم را به تحقیق در مسائل اعتقادی وا داشته و از آنان خواسته با هیچ عقیده ای ، مگر پس از دقّت و وجود برهان عقلی ، دمساز نشوند. خداوند عز و جل هرگز از مردم نخواسته است که در برابر کلام او (به عنوان مثال، در اثبات وجود خدا یا نبوّت پیامبران) ، به طور تعبّدی و تقلیدی و بدون برهان عقلی تسلیم شوند ؛ بلکه بر وجود خود ونبوّت پیامبران خویش و ... ، با ادلّه
.
تقلید در عقاید از منظر قرآن
عقلی استدلال می کند و مردم را به داوری عقل فرا می خواند. نیز هیچ پیامبری ، مردم را به تقلید در اصول عقاید و پذیرش سخن او بدون پرس و جو دعوت نکرده است . همه پیامبران برای اثبات پیامبری خویش به برهان های عقلی استناد نموده اند و مردم را به داوری عقل دعوت کرده اند ، چنان که از مخالفان خود خواسته اند که برای اثبات ادّعاهای خود ، برهان اقامه کرده ، دلیل بیاورند : «قُلْ هَاتُواْ بُرْهَـنَکُمْ إِن کُنتُمْ صَـدِقِینَ. (1)بگو : اگر راست می گویید ، دلیل خود را بیاورید» . همچنین مشاهده می کنیم که امروزه مجتهدان و متخصّصان مسائل اسلامی ، تقلید در اصول عقاید را جایز نمی دانند و مردم را به پژوهش در عقاید ، توصیه می کنند. اینک ، برای آن که دیدگاه اسلام درباره «تقلید در اصول عقاید» به خوبی روشن شود ، آیات و احادیث مربوط به آن را در این جا می آوریم .
تقلید در عقاید از منظر قرآنقرآن کریم ، در آیات متعدّدی که به اصول عقاید مربوط اند ، تقلید را زشت شمرده ، آن را تحریم می کند و از آن باز می دارد و به صراحت بیان می دارد که : آدمی ، تا برایش معرفت کامل و یقین قطعی نسبت به یک نظریّه یا عقیده حاصل نشده ، نباید از آن پیروی کند و زندگی فردی و اجتماعی اش را بر آن بنیان نهد.
.
1) .بقره : آیه ۱۱۱ ، نمل : آیه ۶۴ . همچنین ، ر . ک : انبیاء: آیه ۲۴ .
«وَ لاَ تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ. (1)و چیزی را که بدان علم نداری ، دنبال مکن» . این آیه انسان را به همان حکم روشن عقل ، توصیه می کند که : ای انسان! در مسائل عقیدتی ، از ندای وجدان و حکم روشن عقل ، پیروی کن و از تقلید کورکورانه بپرهیز و تا آن زمان که درستی یک نظریّه را درک نکرده ای ، آن را ملاک رفتارت قرار مده و از آن پیروی منما. آیه ای دیگر: «إنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِندَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُکْمُ الَّذِینَ لاَ یَعْقِلُونَ. (2)به راستی که بدترین جنبندگان نزد خدا، کران ولالانی هستند که نمی اندیشند» . منظور از کران و لالان در آیه کسانی نیستند که شنوایی یا گویایی خود را از دست داده اند ؛ بلکه کسانی هستند که به تعبیر آیه نمی اندیشند و اهل تفکّر و تعقّل در مسائل عقیدتی نیستند . اینان کسانی هستند که در آیه ای دیگر ، چنین توصیف شده اند : «لَهُـمْ قُلُوبٌ لاَّیَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أعْیُنٌ لاَّیُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ ءَاذَانٌ لاَّیَسْمَعُونَ بِهَا. (3)دل هایی دارند که با آن ، [حقایق را] دریافت نمی کنند و چشمانی دارند که با آنها نمی بینند و گوش هایی دارند که با آنها نمی شنوند» . یعنی آنان دل هایی دارند که به ادراک و معرفت نمی رسد ، چشمانی دارند که حقیقت را نمی بیند و گوش هایی دارند که سخن حق را درک نمی کند.پس ،
.
مقصود این آیه ، کسانی هستند که چشم و گوش و زبان بسته ، به دنبال دیگران راه می افتند و به جای آن که از عقل و اندیشه خویش تبعیت کنند ، از عقاید دیگران ، بدون برهان ، پیروی می نمایند. اینچنین ، قرآن کریم دست و پای انسان را از غل و زنجیر پیروی کورکورانه ، آزاد می کند و آدمی را از بردگیِ فکری دیگران رها می سازد و به هر یک از افراد جامعه ، استقلال فکری و حقّ اظهار نظر می بخشد و مردم را با رها ساختن از بند تقلید عقیدتی ، به تأمّل و تحقیق فرا می خواند. اینک به نکته ای دقیق و حساس می رسیم که : قرآن کریم تلاش می کند اندیشه آدمیان را از توهّم و تخیّلِ «علم و آگاهی» پاک کند و آنان را آگاهانی حقیقی بار آورد. قرآن کریم تلاش می کند تا پیروان تمامی مکاتب و معتقدان به هر عقیده را از سیمای معرفت خیالی ـ که از تقلید کورکورانه نشئت می گیرد ـ نجات دهد و آنان را به معرفت حقیقی و دانش واقعی برساند. از این رو ، بر آنان که تقلید را بر تحقیق ، و تن دادن به سنّت های تقلیدی را بر تن دادن به حقیقت ، ترجیح می دهند ، به شدّت می تازد. در این زمینه آیه های فراوانی در قرآن کریم وجود دارد که دو مورد را به عنوان نمونه می آوریم. خداوند فرموده است : «وَإذَا قِیلَ لَهُمْ تَعَالَوْاْ إلَی مَآ أنزَلَ اللَّهُ وَإلَی الرَّسُولِ قَالُواْ حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَیْهِ ءَابَآءَنَـآ. (1)و چون به آنان گفته شود : «به سوی آنچه خدا نازل کرده و به سوی پیامبر[ش ]بیایید» ، می گویند : آنچه پدران خود را بر آن یافته ایم ، ما را بس است» .
.
1) .مائده : آیه ۱۰۴ .
تقلید در عقاید از منظر احادیث
یعنی چون به محافظه کاران و جمودگرایان بر سنّت های تقلیدی و موروثی و پیروان عادت ها و باورهای به ارث رسیده از پدران و مادران ، گروه ها ، قبیله ها و جامعه ها گفته شود که : «بیایید و بنگرید که خدا و پیامبر او چه می گویند ؛ شما که سخن همه را شنیدید ، سخن ما را نیز بشنوید. سپس درباره اش اندیشه کنید و به عقل خویش باز گردید تا ببینید کدام یک از این سخنان ، درست تر است. آن گاه اگر درستیِ گفته های خدا و پیامبرش بر شما آشکار شد ، سخنشان را بپذیرید و بدان عمل کنید ، و اگر سخن پدران و مادران ، یا سنّت های قومی و قبیله ای و یا برنامه های حزبی و سازمانی را درست تشخیص دادید ، از آن پیروی کنید» ، به این سخن منطقی چنین پاسخ می دهند : ما نیازمند سخن خدا و پیامبر او نیستیم و برای ما عقاید تقلیدی و سنّت های موروثی از پدرانمان کافی است. قرآن هم در پایان آیه ، با اشاره به عقل و حکم روشنش ، به آنان چنین پاسخ می دهد : «أوَ لَوْ کَانَ ءَابَاؤُهُمْ لاَ یَعْقِلُونَ شَیْـئاً وَ لاَ یَهْتَدُونَ. (1)آیا هر چند پدرانشان چیزی نمی دانسته و هدایت نیافته بودند؟!» . یعنی آیا ادّعای شما منطقی است؟ و آیا عقل چنین پاسخی را می پذیرد؟ و آیا وظیفه آنان ، این است که از پدران خود ، پیروی کورکورانه کنند ، گرچه پدرانشان بدون تعقّل ، از چیزی پیروی نموده و عقیده ای را بدون درک ، برگزیده باشند؟ آیا شایسته است کورکورانه پا جا پای آنها نهند؟
تقلید در عقاید از منظر احادیثواژه «إِمَّعة» در احادیث ، بر کسی اطلاق می گردد که از خود رأیی ندارد و بدون تحقیق ، بلکه کورکورانه ، از آرای دیگران پیروی می کند.
.
1) .بقره : آیه ۱۷۰ .
پیروِ چشم و گوشْ بسته نباش
پیرو چشم و گوشْ بسته نباشانسان از دیدگاه اسلام ، می باید یا حقیقت را شناخته باشد و یا در مسیر کشف آن باشد ، تا کاری را بدون آگاهی انجام ندهد که تباه گردد. از پیامبر صلی الله علیه و آله چنین روایت شده است : ما مِن أَحدٍ إلاّ عَلی بابِهِ مَلَکانِ، فَإِذا خَرَجَ قالا: أُغدُ عالِمًا أَو مُتَعَلِّمًا ولا تَکُنِ الثّالِثَ. (1)هیچ کس نیست ، جز آن که بر در خانه اش دو فرشته ایستاده اند و هر گاه از منزل بیرون می رود ، به وی می گویند : یا عالِم (دانا) باش و یا جوینده دانش و نفر سوم مباش. گاه در احادیث ، از کسی که آگاه نیست و در راه کسب علم گام بر نمی دارد، به «هَمَجٌ رَعاعٌ (پشه های سرگردان)» تعبیر می شود ، چنان که در حدیث پیامبر صلی الله علیه و آلهآمده است : النّاسُ اثنانِ عالِمٌ ومُتَعَلِّمٌ وما عَدا ذلِکَ هَمَجٌ رَعاعٌ. (2)مردم ، دو دسته اند : عالِم (دانا) و جوینده دانش ، و جز آن دو ، پشه های سرگردان اند. و گاه به «غُثاء (کف روی آب)» تعبیر می شود ، چنان که از امام صادق علیه السلام روایت شده است : النّاسُ ثَلاثَةٌ: عالِمٌ ومُتَعَلِّمٌ وغُثاءٌ. (3)مردم سه دسته اند : عالِم (دانا) ، جوینده دانش و کف روی آب. و گاه به «إِمَّعة» تعبیر می شود ، چنان که در کتاب النهایة فی غریب الحدیث آمده است :
.
فیه : «أُغدُ عالِمًا أو مُتَعَلِّمًا ولا تَکُن إِمَّعَةً». الإمَّعَة بکسر الهمزة وتشدید المیم ـ الذی لا رأی له ، فهو یتابع کلّ أحد علی رأیه . والهاء فیه للمبالغة. ویقال فیه «إمَّعَ» أیضًا. (1)عالم یا دانشجو باش و «اِمَّعه» مباش. اِمَّعه ، یعنی کسی که از خود ، رأیی ندارد و از رأی هر کس پیروی می کند و «ة» در این واژه ، برای مبالغه است و امَّع نیز گفته می شود. به سخن دیگر ، واژه «إِمَّعة» در زبان عربی به کسی گفته می شود که از خود ، استقلال فکری ندارد و برای خود ، حقّ رأی و فکر قائل نیست ؛ بلکه چشم و گوشش ، در گرو قلم و زبان دیگران و نوشته ها و گفته های آنان است. چنین کسی همیشه در انتظار دریافت مطالبی است که صاحب نظران حزب ، یا رئیس سازمان ، دیکته می کنند و یا در اندیشه و رفتار ، از اکثریت مردم پیروی می نماید. پس «إِمَّعة» ، کسی است که خود را در برابر نوشته ها و گفته های دیگران به تفکّر و تحقیق وا نمی دارد. این روایت ها سفارشی است به مردم که درباره عقاید خود ، عالِم و یا جوینده باشند و مقلِّد نباشند و این ، بدان معناست که انسان باید یا از درستی عقاید خود مطمئن باشد و یا در حال تحقیق و جستجو برای علم و معرفت باشد و سزاوار نیست از دیگران تبعیت کند و در باورها ، بدون تحقیق به تقلید بپردازد. از امام علی علیه السلام در ضمن روایتی ، اَشعاری گزارش شده که بخشی از آن را می آوریم : إذا المشکلاتُ تصدَّینَ لی کشفتُ حقائقَها بالنظَرْ و لستُ بإمَّعةٍ فی الرجال یُسائِلُ هذا وذا ، ما الخبَرْ و لکنّنی مذرب الأصغرین اُبیِّن (2)مَعْ ما مضَی ما غَبَر. (3)هر گاه مشکلات به من روی آورند با تفکّر و نظر ، پرده از حقایق آنها بر می دارم.و مانند مردانِ اِمَّعه نیستم که از این و آن بپرسم : «چه خبر؟».من بر زبانم لجام می زنم و در پرتوِ گذشته حقایق را آشکار می سازم. بر این اساس ، پیروان راستین پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام ، کسانی هستند که در مسائل نظری و اعتقادی ، صاحب نظر و دارای رأی اند و هرگز از این و آن ، تقلید نمی کنند و از این که به جدایی از جامعه متّهم شوند ، هراسی ندارند. آنان هیچ عقیده و رأیی را نمی پذیرند ، مگر این که با تحقیق ثابت شود که حق است ، گرچه همه مردم بر خلاف آن اجماع کنند ، و نیز راهی را نمی پیمایند ، مگر به یقین برسند که راهِ راست است ، و بر کاری اقدام نمی کنند ، مگر این که با تأمّل و تحقیق ، روشن شود که رفتاری منطقی ، مفید و عقل پذیر است. در حدیثی دیگر از پیامبر صلی الله علیه و آله چنین آمده است : لا تَکونوا إِمَّعَةً ؛ تَقولونَ : إِن أحسَنَ النّاسُ أَحسَنّا ، وإِن ظَلَموا ظَلَمنا ! ولکِن وَطِّنوا أَنفُسَکُم ، إِن أَحسَنَ النّاسُ أَن تُحسِنوا ، وإِن أَساؤوا فَلا تَظلِموا . (4)شماها «إِمَّعة» مباشید که بگویید : اگر مردم به ما نیکی کردند ، ما هم نیکی
.
1) .النهایة : ج ۱ ص ۶۷ .
2) .در برخی نسخه ها به جای کلمه «اُبیِّن» ، «أَقیسُ» به معنای «می سنجم» آمده است .
3) .جامع بیان العلم : ج ۲ ص ۱۱۳ ، کنز العمّال : ج ۱۰ ص ۳۰۳ ح ۲۹۵۲۱ ؛ الأمالی ، طوسی : ص ۵۱۴ ح ۱۱۲۵ ، بحار الأنوار : ج ۲ ص ۵۹ ح ۱ و ج ۴۲ ص ۱۸۷ ح ۴ .
4) .سنن الترمذی : ج ۴ ص ۳۶۴ ح ۲۰۰۷ ، کنز العمّال : ج ۱۵ ص ۷۷۲ ح ۴۳۰۳۵ .
می کنیم و اگر ستم کردند ، ستم می کنیم ؛ بلکه خود را چنان بسازید که اگر مردمْ خوبی کردند ، شما خوبی کنید و اگر بدی کردند ، شما ستم مکنید. امام صادق علیه السلام نیز در سفارش به یکی از شاگردانش می فرماید : لا تَکونَنَّ إِمَّعَةً ... . هرگز «إِمَّعة» مباش ... . و در توضیح این سخن می فرماید : ... تَقولُ : أنَا مَعَ النّاسِ وأنَا کَواحِدٍ مِنَ النّاسِ. (1)... که بگویی : من همراه مردم و یکی از آنان هستم. یعنی از دیگران در مسائل نظری و علمی ، تقلید منما و در گفتار و رفتار آنان بیندیش تا گفتار درست از نادرست و رفتار سالم از غیر سالم ، آشکار گردد و چنین بر زبان مران که من همراه مردم و یکی از آنان هستم و آنچه آنان می گویند ، من نیز می گویم و آنچه آنان انجام می دهند ، من نیز انجام می دهم. در روایتی دیگر ، امام کاظم علیه السلام به یکی از یاران خود به نام فضل بن یونس فرموده است : أبلِغ خَیراً وقُل خَیراً وَلاَ تکن إِمَّعَةً . خیر برسان و خیر بر زبان جاری کن و «إِمَّعة» مباش. فضل بن یونس می پرسد : «إِمَّعة» چیست؟ امام علیه السلام می فرماید : لا تَقُل أنَا مَعَ النّاس وأنَا کَواحِدٍ مِنَ النّاسِ . مگو : من همراه مردم و یکی از آنان هستم.
.
1) .معانی الأخبار : ص ۲۶۶ ح ۱ ، بحار الأنوار : ج ۲ ص ۸۲ ح ۴ .
آن گاه امام علیه السلام در ضمن توضیح ، سخن پیامبر خدا را گزارش می نماید که فرمود : یا أیُّهَا النَّاسُ ، إِنَّما هُما نَجدانِ : نَجدُ خَیرٍ ، ونَجدُ شَرٍّ؛ فَلاَ یَکُن نَجدُ الشَّرِّ أحَبَّ إِلَیکُم مِنْ نَجدِ الخَیرِ. (1)ای مردم! تنها دو راه وجود دارد : راه خیر و راه شر. مبادا راه شر در نزد شما از راه خیر محبوب تر باشد! سخن پیامبر صلی الله علیه و آله که «تنها دو راه وجود دارد» ، اشاره به این آیه قرآن است : «وَ هَدَیْنَـهُ النَّجْدَیْنِ . (2)هر دو راه] خیر و شر] را بدو نمودیم» . یعنی انسان به گونه ای آفریده شده که خوبی و بدی را می شناسد و به درستی می داند که پاکی چیست و پلیدی ، کدام است. سخن پیامبر صلی الله علیه و آله در اشاره به آیه قرآن ، پرسشی سرزنش آمیز به همراه دارد که : اگر پیش روی انسان ، دو راه بیشتر نیست ، چرا از راهی که عقل درستی اش را تأیید کرده ، به راهی که عقل از آن باز می دارد ، کشیده می شود؟ از سوی دیگر ، استناد امام کاظم علیه السلام برای بیان واژه «إِمَّعة» به سخن پیامبر صلی الله علیه و آله ، دو مطلب را می آموزد : اوّل . از دیدگاه جامعه شناختی ، آنچه آدمی را به گزینش بدی وا می دارد ، «تقلید کورکورانه از دیگران در رفتار و گفتار» است و اگر روزی ، آدمی از بند این تقلید رها شود ، بسیاری از مشکلات اجتماعی بر طرف می گردد.
.
دوم . آدمی به گونه ای آفریده شده که اگر از تقلید بپرهیزد ، می تواند اهل نظر شود و راه خیر را بر گزیند ؛ چون عقل ، عهده دار تشخیص خیر و شر است و اسلام نیز مردم را جز به خیر و عدل و پرهیز از بدی و ستم فرا نمی خواند.
.
پیروی از شخصیت ها در عقاید
پیروی از شخصیت ها در عقایدنکته پر اهمّیت و قابل توجّه در احادیث مربوط به تقلید در عقاید ، تقبیح تقلید از شخصیت های مذهبی در اعتقادات دینی و پرهیز دادن از آن است ، گرچه این اعتقادات حق باشد. امام صادق علیه السلام فرموده است : مَن دَخَلَ فی هذَا الدّینِ بِالرِّجالِ أَخرَجَهُ مِنهُ الرِّجالُ کَما أَدخَلوهُ فیهِ ، ومَن دَخَلَ فیه بالکتابِ والسنَّةِ زالَتِ الجبالُ قبلَ أَن یَزولَ. (1)هر کس به وسیله رجال (شخصیت ها) به دین روی آورد ، به واسطه آنان نیز از دین بیرون می رود و هر کس به وسیله کتاب و سنّت به دین روی آورد ، کوه ها از پای در می آیند ، ولی او ثابت می ماند. و نیز فرموده است : مَن عَرَفَ دینَهُ مِن کِتابِ اللّهِ عز و جل زالَتِ الجِبالُ قَبلَ أنْ یَزولَ ، ومَن دَخَلَ فی أَمرٍ بِجَهلٍ خَرَجَ مِنهُ بِجَهلٍ. (2)هر کس دینش را از کتاب خدا فرا بگیرد ، کوه ها از پای در می آیند ، ولی او ثابت می ماند ، و هر کس بر پایه جهالت [، به دین] وارد گردد ، همان گونه نیز از دین بیرون می رود. در این دو حدیث ، چند نکته ارزشمند وجود دارد :
.
اوّل. پیروی از شخصیت های مذهبی در عقاید ، مذموم و باطل است و بر انسان خردمند است که عقایدش را از راه تحقیق و نه تقلید ، به دست آورد. دوم. آنان که شخصیت ها را راه ورود به اسلام قرار می دهند و به وسیله آنان مسلمان می شوند ، به سرعت از همان مسیر از اسلام بر می گردند ؛ زیرا آن گاه که آن شخصیت ها از اسلام بر می گردند ، اینان نیز به خاطر پیروی از آنان عقاید خود را تغییر می دهند ؛ چرا که اینان مسلمان تقلیدی هستند و اعتقاداتشان ، پایه علمی ندارد. بنا بر این ، عقاید تقلیدی ، در معرض دگرگونی و زوال است و هر آن کس که به این دین به وسیله شخصیت ها روی آورد ، به وسیله آنان نیز بیرون می رود. سوم. آنان که عقاید دینی را از قرآن و احادیث فرا می گیرند ، این عقاید در آنها بیشتر از استواری کوه ها در دل زمین ، ریشه دار و استوار می شود و ممکن نیست این عقاید از دل چنین مؤمنانی زایل شود ، گرچه ممکن است کوه ها از دل زمین ، کنده شوند. چهارم. قرآن و احادیث ، تأکید می کنند که آدمی باید عقایدش را بر معیارهای عقلی و علمی مستند سازد ؛ چرا که اگر عقاید خود را بر پایه های غیر عقلی و علمی ، استوار کند ، به سرعت ، همان عقاید را بر اساس همان پایه های غیر علمی و عقلی ، انکار می نماید. به عبارت دیگر ، اگر انسان با جهالت (نادانی) به دین روی آورد ، با همان جهالت از آن بیرون می رود. نکته هایی را که امام صادق علیه السلام بدانها اشاره فرمود ، تاریخ و تجربه نیز به اثبات رسانده است. چه بسیار مردمانی که در تاریخ هزار و چهارصد ساله اسلام ، بر پایه تقلید از شخصیت ها به دین روی آوردند و سپس به خاطر همین تقلید ، از
.
پدیده «تقلید کور» در صدر اسلام
اسلام برگشتند! تاریخ ادیان آسمانی نشان می دهد که پیروی از شخصیت های سیاسی و دینی در امور اعتقادی و به تعبیر دیگر ، بیماری تقلید کورکورانه از شخصیت ها و به دنبال آنان راه افتادن ، بیشترین ضربه را بر ادیان آسمانی وارد کرده است. مطالعه تاریخ ادیان از این جهت ، شیرین و پر جاذبه است ، چنان که فراگیری اش ضروری است ؛ لیکن این فصل ـ که مقدّمه ای برای مسائل اعتقادی است ـ گنجایش آن را ندارد . از این رو به ذکر نمونه هایی از شخصیت زدگی در صدر اسلام ، بسنده می کنیم.
پدیده «تقلید کور» در صدر اسلامبه هنگام حکومت امیر مؤمنان ، امام علی بن ابی طالب علیه السلام ، جمع زیادی از مسلمانان معاصر ایشان ، با شخصیت های سیاسی ـ مذهبی آن زمان ، همراهی و همگامی داشتند ؛ کسانی که بعدها به «ناکثین» ، «قاسطین» و «مارقین» مشهور شدند. بازتاب بیماری شخصیت زدگی این افراد ، رها کردن اسلام ناب بود. آنان به این نیز اکتفا نکرده ، به رو در رویی با آن برخاستند ، که هنوز تلخی اش بر جامعه اسلامی اثر می گذارد. برای امام علیه السلام بسیار دردناک بود که می دید تلاش های پیامبر صلی الله علیه و آله و دوستداران مخلص اسلام در راه تشکیل جامعه و حکومت اسلامی ، گرفتار سستی شده و این ، نتیجه رفتار و منش مردمانی است که روزی در کنار او و در یک صف برای اسلام ، جهاد می کردند. آنچه امام علیه السلام را بیشتر می آزرد ، این بود که مردم مسلمان به خود اجازه فکر کردن نمی دادند و نمی اندیشیدند تا دریابند که : آیا گفتار این شخصیت ها و رهبران ، درست است یا نادرست؟ و آیا راهی را که برگزیده اند ،
.
حق است یا باطل؟ و آیا آنان که سنگ اسلام را به سینه می زنند ، به حقیقتْ خواهان اسلام اند ، یا آن را پلی برای رسیدن به خواسته های شخصی می دانند؟ بی تردید ، پیروان کور و کر این شخصیت های منحرف ، بیشتر از خود این شخصیت ها ، امام علیه السلام را می آزردند ؛ زیرا اگر این پیروان نبودند ، خودِ شخصیت ها نیز قدرتی نداشتند و کاری از آنان ساخته نبود . در حکمت ۱۴۷ نهج البلاغة ، تحلیل کوتاه سیاسی ـ اجتماعی ، امّا ژرف از جامعه عصر امام علیه السلام گزارش شده است که می تواند الگو و روشی برای جامعه امروز ما باشد. این تحلیل ، دو ویژگی قابل تأمّل دارد : اوّل ، این که : امام علیه السلام دست کمیل را که یکی از یاران نزدیکش بود ، می گیرد و او را به بیابان می برد و در آن جا با درد و رنج ، مطالبی را به وی تعلیم می دهد که اندوه امام را آشکار می کند. دوم ، این که : امام علیه السلام ، پیش از پرداختن به تحلیل جامعه خود ، کلامش را با بیان تفاوت دل ها در درک و فهم ، آغاز می کند و شرح می دهد که برخی از مردم ، چنین استعدادی دارند و برخی فاقد آن اند و فضیلت آدمیان به میزان این استعداد است. از این رفتار ، روشن می شود که امام علیه السلام بیان این سخن دردآور را برای همه مناسب نمی دیده و شنیدن آن را نیازمند استعدادی می دانسته که در همگان یافت نمی شده است . چگونه امام علیه السلام از تعدادی از مسلمانان راستین یاد کند که اسلام را به حقیقت شناخته و بر آن وفادار مانده اند؟! یا چگونه بگوید افرادی با سابقه درخشان ، وقتی منافع شخصی خود را در خطر دیدند ، با اسلام خداحافظی کردند؟! و یا چگونه بگوید بسیاری از مردم معاصر او که به نام اسلام، جذب
.
تشکیلات مربوط به چهره های برجسته جامعه شده اند ، مسلمان نیستند ، اسلام را نفهمیده اند و دینشان در گرو شخصیت هایی است که به آنان اعتقاد دارند و میزان حق و باطل از نظر آنان ، شخصیت هایی هستند که از آنان پیروی می کنند؟! به هر رو ، تحلیلِ همراه با درد و رنج امام علی علیه السلام از جامعه خویش ـ که کمیل را شایسته درک و فهم شِکوه های خود از آن می داند ـ چنین آغاز می شود : النّاسُ ثَلاثَةٌ : فَعالِمٌ رَبّانِیٌّ ، ومُتَعَلِّمٌ عَلی سَبیلِ نَجاةٍ ، وهَمَجٌ رَعاعٌ أتباعُ کُلِّ ناعِقٍ ، یَمِیلونَ مَعَ کُلِّ ریحٍ ، لَم یَستَضیئوا بِنورِ عِلمٍ ، ولَم یَلجَأُوا إِلی رُکنٍ وَثیقٍ. (1)مردم ، سه دسته اند : عالِم ربّانی ، دانشجو بر راه رستگاری ، و پشه های سرگردان که پیرو هر صدایند و با هر بادی جهت می گیرند و از فروغ دانش ، پرتو نگرفته اند و به استوانه ای محکم ، پناه نبرده اند. امام علیه السلام در این سخن ، مردمان جامعه خویش ، بلکه همه مردم را به سه گروه تقسیم می کند : دسته نخست ، کسانی اند که حقیقت را شناخته اند و عقیده و رفتار و جهتگیری های فردی و اجتماعی آنان بر معیارهای درست ، استوار است ، و امام علیه السلام از اینان به «عالِم ربّانی» یاد می کند. دسته دوم ، کسانی اند که هنوز به حقیقت دست نیافته اند ؛ لیکن اهل تحقیق و تفکّر ، و جویای طریق حقیقت اند که هر گاه بدان دست یابند ، رستگاری برایشان محقّق می گردد. اینان ، کسانی هستند که امام علیه السلام از آنان به «دانشجو بر راه رستگاری» یاد می کند. دسته سوم ، کسانی اند که نه حقیقت را شناخته اند تا عالم ربّانی باشند و نه
.
1) .ر . ک : ج ۲ ص ۳۳۰ ح ۱۴۱۳ .
اهل تحقیق و تفکّر و جویای حقیقت اند تا دانشجویی بر راه رستگاری نام گیرند ؛ بلکه انسان هایی هستند که برای خود ، فرصت تحقیق و تفکّر فراهم نمی آورند و یا به خود ، چنین اجازه ای نمی دهند. امام علیه السلام از این دسته به «پشه های سرگردان» یاد کرده است. ابن اثیر ، واژه «همج» را که در این حدیث به کار رفته است ، پشه های کوچکی معنا کرده که به صورت گوسفندان و خران می نشینند ، و برخی آن را مگس معنا کرده اند . (1)واژه «رعاع» را نیز فیروزآبادی به موجودی که عقل و دل ندارد ،معنا کرده است. (2)امام علیه السلام دسته سوم را که به خود فرصت تفکّر و تحقیق نمی دهند ، به «پشه های سرگردان» تشبیه کرده که به دنبال نادانی بزرگ تر از خویش اند تا از او تغذیه کنند ؛ پشه هایی که با هر صدایی می پرند ، بدون آن که صاحب صدا را بشناسند و بدانند حق است یا باطل. این گروه ، مانند پشه هایند که باد ، آنها را به حرکت در می آورد و به هر سو که بوزد ، با آن حرکت می کنند. امام علیه السلام ریشه سقوط این مردم را در این مرتبه از خواری ، پرتو نگرفتن از فروغ دانش و مبتنی نبودن عقاید و اندیشه های آنان بر پایه های استوار و محکم ، می داند. این دسته بندی افراد جامعه ، از پیامبر صلی الله علیه و آله نیز گزارش شده است ، با این تفاوت که سخن پیامبر صلی الله علیه و آلهدر قالب امر است و سخن امام علی علیه السلام در قالب خبر ؛ یعنی پیامبر صلی الله علیه و آله به مسلمانان دستور می دهد که یا عالِم (دانا) باشند و یا جوینده
.
دانش و اجازه نمی دهد «اِمَّعه (مقلّدِ کور)» باشند و امام علی علیه السلام خبر می دهد که مسلمانان در زمان او سه گروه اند : عالِم ربّانی ، دانشجو بر راه رستگاری ، و پشه های سرگردان. مقصود امام علی علیه السلام از «هَمَجٌ رَعاع (پشه های سرگردان)» ، همان «اِمَّعة» در سخن پیامبر است ؛ کسانی که اندیشه و عقیده ای مستقل از دیگران ندارند و به همین جهت است که اینان خطرناک ترین دشمنان حکومت حق و عدالت اند. (1)آنچه امام علی علیه السلام را می آزرْد ، این بود که بیشتر مردمان زمانه اش ، از گروه سوم بودند ، یعنی از گروه «إِمَّعة» و «هَمَجٌ رَعاع» که از استقلال فکری و عقیدتی ، تهی هستند و با هر بادی به سمتی می روند . و اما دانشجویان بر راه رستگاری ، بنا بر توصیف امام علی علیه السلام در سخنش با کمیل بن زیاد نخعی ، اندک اند، آنان کسانی هستند که از دانش ، سوء استفاده نمی کنند ، ابزار دینی را برای دستیابی به دنیا به کار نمی گیرند ، با نخستین برخورد با شبهه ، در دلشان تردید راه نمی یابد ، حریص لذت ها نیستند ، رهبری خود را به شهوت ها واگذار نکرده اند و شیفته ثروت اندوزی و گنج طلبی نیستند... . به خدا سوگند ، شمار اینان ، اندک است. اینچنین ، مشاهده می کنیم که امام علیه السلام با مردمانی سر و کار داشته که اهل تمیز و تحقیق نبوده اند ؛ یعنی نه عالِم ربّانی بوده اند و نه جوینده دانش . بلکه مردمانی پیرو و مقلّد شخصیت ها بوده اند ، که با آنان بر پایه عقل و اندیشه و معرفت ، ارتباط بر قرار نکرده بودند ؛ مردمانی با رابطه ای استوار بر پایه پیروی که به هر جا که آنان می کشیدند ، می رفتند. امام علی علیه السلام با مردمانی زندگی
.
1) .ر . ک : ص ۳۱ (تقلید در عقاید از منظر اسلام) .
می کرد که نمی خواستند و یا نمی توانستند بفهمند که شخصیت هایی که اینان پیروی شان می کنند ، در خطا و لغزش قرار دارند ، و عقلشان یاری نمی کرد تا بفهمند که ممکن است طلحه و زبیر ، اشتباه کنند و یا این که مقدّسان نهروان ، معصوم از لغزش نیستند. در آن روزگار ، شرایط اجتماعی آنچنان پیچیده و بغرنج بود که برخی گمان نمی کردند معاویه بر اشتباه است. در نبرد جَمَل ، حارث بن حوط ، پرسشی را در برابر امام علیه السلام مطرح می کند که بر سطح فکری مسلمانان آن روز ، دلالت دارد. او وقتی عایشه (اُمّ المؤمنین) را فرمانده سپاه مقابل یافت و چهره های پیشتاز در مسلمانی چون : طلحه و زبیر (1)را دید که در رکاب عایشه شمشیر می زنند ، نتوانست تصوّر کند که این چهره های شاخص در اسلام ، در نبرد با علی علیه السلام به خطا رفته اند. از این رو نزد امام علیه السلام آمد و گفت : یا أمیر المؤمنین ، ما أری طلحة والزبیر وعائشةَ اجتمعوا إلاّ علی حقّ!! (2)ای امیر مؤمنان! نمی توانم بفهمم که طلحه ، زبیر و عایشه جز بر راه حق ، اتّفاق کنند! و در گزارش دیگری چنین آمده است : أترانی أظنّ أصحاب الجمل کانوا علی ضلالة؟! (3)آیا می پنداری که من اصحاب جَمَل را بر گم راهی می بینم؟! کافی است در نظر بگیریم که اگر در میان اصحاب امام علیه السلام ـ که با او همراه و غرق در فیض نورانیت ، دانش ، معرفت و روح معنوی او بوده اند ـ کسانی بودند
.
که نتوانستند تصدیق کنند که چهره هایی با سابقه درخشان (چون : طلحه و زبیر) در نبرد با امام علی علیه السلام بر گم راهی رفته اند ، چگونه می توان از افرادی که در آن عصر بوده اند و امام را ندیده اند ، توقع داشت؟ به هر حال ، امام علیه السلام پرسش حارث را به گونه ای پاسخ داد که طه حسین ، آن را به حق ، چنین وصف می کند: در آن شرایط ، سخنی استوارتر و بلندمرتبه تر از این وجود نداشت . . . و سخنی به این بزرگی ، پس از سکوت وحی و انقطاع ندای آسمان ، [هرگز از کسی ]شنیده نشد. پاسخ امام علیه السلام چنین است : لا یُعرَفُ الحَقُّ بِالرِّجالِ ، اعرِفِ الحَقَّ تَعرِف أهلَه. (1)حقیقت ، به واسطه مردمان شناخته نمی شود. نخست ، باید حقیقت را بشناسی تا [بتوانی ]پیروان حقیقت را بشناسی. یعنی اشتباه تو و مانند تو ، این است که به جای آن که حق و باطل را معیار سنجش شخصیت ها قرار دهید ، شخصیت ها را معیار حق و باطل گرفته اید . آیا می خواهید حقیقت را در سنجش با افراد بشناسید؟ اگر به خود اجازه دهید که بیندیشید ، خواهید دانست که حقیقت به گونه ای دیگر است. چهره ها و شخصیت ها به هر پایه از تشخّص و وثاقت که برسند ، نمی توانند معیار سنجش حق و باطل قرار بگیرند ؛ بلکه حق و باطل ، معیار سنجش شخصیت هاست. آدمی ، آن گاه که حق را بشناسد ، پیروان آن را نیز خواهد شناخت ، گرچه دارای سابقه ای روشن و آوازه ای بلند نباشند ، و آن گاه که باطل را بشناسد ،
.
1) .الطرائف : ص ۱۳۶ ح ۲۱۵ ، روضة الواعظین : ص ۳۹ ، بحار الأنوار : ج ۴۰ ص ۱۲۶ .
تقلید در فروع دین
تقلید در فروع دین ، دستوری عقلانی
پیروانش نیز معلوم می گردند ، گرچه نزد مردمان سابقه ای نیک و قابل احترام داشته باشند.
تقلید در فروع دینتا این جا ، به اثبات رسید که تقلید در اصول دین ، از نظر عقل و قرآن و حدیث ، ناپسند و نکوهیده است. سؤالی که اینک به ذهنْ می رسد ، این است که : تقلید در فروع دین ، چه حکمی دارد؟ آیا مانند تقلید در اصول دین ، نارواست ، یا این که با آن تفاوت دارد؟ پاسخ ، این است که : تقلید در فروع دین ، نه تنها رواست ، بلکه برای کسانی که خود در «علم فقه» ، صاحب نظر نیستند و نمی توانند بدون مراجعه به متخصّصان فقهی ، رفتار خود را به اقتضای عقاید دینی به جا آورند ، لازم است. پرسش دیگر ، این که : چرا از نظر شرع و عقل ، تقلید در اصول دین ، روا نیست ؛ ولی تقلید در فروع دین ، لازم است؟ به سخن دیگر ، اگر دستور عقل و قرآن و حدیث ، به صراحت ، انسان را وا می دارد که رأی دیگران را بدون معرفت و علم و آگاهی نپذیرد و اگر دلیل نارواییِ تقلید در اصول دین ، آن است که علم آور نیست ، پس چگونه تقلید در فروع دین روا ، بلکه واجب است ، در حالی که اگر تقلید ، علم آور نیست ، در اصول و فروع ، یکسان است؟
تقلید در فروع دین ، دستوری عقلانیتقلید در فروع دین ، در حقیقت ، دستوری عقلانی است. شرح این اجمال ، همراه با مثال ، چنین است : اگر خود یا کسی از بستگان شما بیمار شود و بخواهید به پزشک مراجعه
.
کنید ، عقل چه حکم می کند و شما چه خواهید کرد؟ عقل درباره تخصص پزشک می گوید : با افراد مورد اعتماد و خبره مشورت کن و به متخصّص ترین و مورد اعتمادترین پزشک ، مراجعه نما. و وقتی پس از تحقیق ، به چنین پزشکی دست یافتید و او بیماری را تشخیص داد و نسخه نوشت ، عقل اجازه نمی دهد که از پزشک بپرسید : «بر چه اساس و به چه دلیل ، این نسخه را نوشتی و این دارو را تجویز کردی؟» ؛ بلکه عقل می گوید : «تو تخصصی نداری. نسخه پزشک را بگیر و بدان عمل کن». این عمل در حقیقت ، تقلید از پزشک است. بر این اساس ، عقلی که فرمان می دهد در مرحله شناخت پزشک ، باید تحقیق کنی ، خود ، درباره عمل به نسخه می گوید : تقلید از پزشک ، لازم است. تحقیق درباره مسائل اعتقادی ، مانند تحقیق درباره شناخت پزشک است که عقل بدان فرمان می دهد و اجازه نمی دهد که رأی دیگران ، بدون تحقیق و بررسی و فهم کامل ، پذیرفته و بدان عمل شود. تقلید در فروع دین نیز مانند عمل به نسخه پزشک ، پس از آگاهی از تخصص او و اطمینان به وی است.همچنان که تقلید از پزشک و عمل کردن بر طبق نسخه او مخالف دستور عقل نیست و بلکه اجرای دقیق فرمان عقل است ، تقلید در فروع دین و عمل به رأی متخصّص مسائل دینی (مجتهد جامع شرایط) ، در حقیقت ، رجوع به فرمان عقل و اجرای دستور آن است.
.
فصل سوم : پژوهش در عقاید
۱ . پژوهش در عقاید از دیدگاه اسلام
فصل سوم : پژوهش در عقایددر مباحث پیشین بر ضرورت تحقیق در اصول عقاید ، استدلال آوردیم ، ضمن آن که با استناد به عقل و دین ، بر حرمت تقلید در اصول اعتقادی تأکید شد. در این فصل ، به : ارزش «تحقیق در عقاید» از منظر اسلام ، فراخوانی اسلام به تحقیق در عقاید ، و این که اسلام ، پژوهشگر در این زمینه را کافر نمی داند ، خواهیم پرداخت. این فصل شامل سه مبحث است : ۱ . پژوهش در عقاید از دیدگاه اسلام ، ۲ . رابطه علم و ایمان ، ۳ . رابطه جهل و کفر .
۱ . پژوهش در عقاید از دیدگاه اسلامبرای روشن شدن ارزش تحقیق در مسائل اعتقادی از نظر اسلام ، لازم است اصطلاحاتِ : عقل ، علم ، معرفت ، فکر ، فقه ، حکمت ، تدبّر ، تذکّر ، تبیّن ، نظر ، و رؤیت ، از منظر قرآن و احادیث اسلامی ، مورد بررسی قرار گیرند . بی تردید ، دیدن این اصطلاحات در متون اسلامی ، ثابت می کند که هیچ مکتبی مانند اسلام ، به پژوهش در مسائل اعتقادی ، بها نمی دهد و هیچ مکتبی مانند اسلام ، به
.
برداشتن موانع تحقیق و معرفت و فراهم آوردن شرایط دست یافتن بدان ، اقدام نکرده است. اسلام با اصراری شگفت آور ، مردم را به تحقیق ، تفکّر ، تفقّه و تعقّل در عقاید و مبانی آن ، فرا می خواند. اسلام ، دانش را قله فضیلت ها ، مانع آفت ها و آسیب ها ، سودمندترین گنج ، پایه هر نیکی ، و ستون دین می داند. اسلام ، همچنین آدمیان را بر پایه دانش و معلوماتشان می سنجد ، دانش طلبی را در همه شرایط بر همه مسلمانان واجب می داند ، و جویندگان دانش را از نزدیک ترینِ مردم به مرتبه پیامبری قلمداد می کند. نیز اسلام ، برای دانش ، توصیفاتی این گونه دارد : فرشتگان ، بال های خود را برای جوینده علم ، فرش کرده تا بر آن پا نهد ، همه چیز برای جوینده دانش استغفار می کند ، آن که در جستجوی دانش باشد ، بهشت در جستجوی اوست ، عالِمان وارثان پیامبران اند ، مداد عالمان ، از خون شهیدانْ برتر است ، و نگاه به چهره عالِم ، عبادت است. این همه و ده ها فضیلت دیگر که اسلام برای علم ، عالِم و جوینده علم ، بیان نموده ، برای ترغیب و وا داشتن مردم به تحقیق و رهایی از بندهای تقلید و نیز وا داشتن آنان به سنجش رفتار با معیارهای عقلی و علمی است. اسلام ، معتقد است که ساده ترین حرکت های ارادی انسان ، می باید از سوی عقل روا و مجاز باشد. در سفارش امیر مؤمنان علیه السلام به کمیل آمده است : یا کُمَیلُ ما مِن حَرَکَةٍ إِلاّ وأنتَ مُحتاجٌ فیها إِلی مَعرِفَةٍ . (1)ای کمیل! هیچ حرکتی نیست ، جز آن که تو در آن ، نیازمند معرفت هستی. این ، بدان معناست که اسلام اجازه نمی دهد آدمی به کاری ، بدون تحقیق و
.
1) .ر . ک : ج ۲ ص ۳۱۰ ح ۱۴۳۱ .
آگاهی از درستی اش اقدام ورزد. رفتار بدون تحقیق ، نه تنها مصون از لغزش نیست ، بلکه خود ، لغزشی بزرگ است. اسلام در ترغیب مردم به تحقیق تلاش می کند و آنان را پیش از هر چیز به دانش طلبی و دستیابی به معرفت حقیقی ، تشویق می نماید و برترین مسلمان را مسلمانی می داند که معرفت بیشتر دارد ، نه عبادت بیشتر. این ، همان گفته پیامبر صلی الله علیه و آلهاست که : أفضَلُکُم إِیمانًا أَفضَلُکُم مَعرِفَةً. (1)برترینِ شما از جهت ایمان ، برترینِ شما از جهت معرفت است. چنان که از معصومان علیهم السلام درباره برترین مسلمان ، چنین روایت شده است : بَعضُکُم أَکثَرُ صَلاةً مِن بَعضٍ ، وبَعضُکُم أَکثَرُ حَجّاً مِن بَعضٍ ، وبَعضُکُم أَکثَرُ صَدَقَةً مِن بَعضٍ ، وبَعضُکُم أَکثَرُ صِیاماً مِن بَعضٍ ، وأَفضَلُکُم أَفضَلُکُم مَعرِفَةً . (2)برخی از شما نمازش بیش از دیگران است و برخی حجّش بیشتر است و برخی صدقه اش بیشتر است و برخی روزه اش بیشتر است ؛ و[لی] برترینِ شما ، کسی است که معرفتش بیشتر باشد. امام باقر علیه السلام به امام صادق علیه السلام چنین سفارش می کند : یا بُنَیَّ، اعرِف مَنازِلَ الشّیعَةِ عَلی قَدرِ رِوایَتِهِم ومَعرِفَتِهِم ، فَإِنَّ المَعرِفَةَ هِیَ الدِّرایَةُ لِلرِّوایَةِ . (3)فرزندم! رتبه شیعیان را از مقدار روایت و معرفت آنان بشناس ؛ چراکه معرفت ، درایت (درک) روایت است.
.
روایت ، یعنی سخن نقل شده از پیامبر صلی الله علیه و آله و امام علیه السلام ، و درایت ، یعنی بررسی و تحقیق و تلاش برای معرفت و درک مفهوم حقیقی روایت که مقصود اصلی پیامبر صلی الله علیه و آله یا امام علیه السلام بوده است. به سخن دیگر ، روایت ، حفظ و نشر حدیث است و درایت ، فهم و دریافت حدیث. راوی ، نقل کننده حدیث است و فقیه ، پژوهشگر و عالِم به حدیث. در عبارت مذکور ، امام باقر علیه السلام فرزند خویش را به شناخت رتبه شیعیان به اندازه روایت و درایتشان سفارش می کند و سپس توضیح می دهد که منظور از معرفت ، فهم روایت هاست و سپس می فرماید : وبِالدِّرایاتِ لِلرِّوایاتِ یَعلُو المُؤمِنُ إِلی أَقصی دَرَجاتِ الإِیمانِ . (1)با فهم روایت ها ، مؤمن به بالاترین درجه ایمان ، صعود می کند. یعنی مهم ، پژوهش و فهم حدیث است ؛ زیرا اگر روایت با درایت همراه نشود ، کم ترین ارزشی ندارد. آن گاه امام علیه السلام روایت امیر مؤمنان علیه السلام را نقل می کند و می فرماید : إِنّ قیمَةَ کُلِّ امرِئٍ وقَدرَهُ مَعرِفَتُهُ . (2)بهای هر کس ، [به مقدار] معرفت اوست. در سخنی دیگر ، امام صادق علیه السلام درباره ارزش فهم روایت و شناخت حدیث ، می فرماید : حَدیثٌ تَدریهِ خَیرٌ مِن أَلفِ حَدیثٍ تَرویهِ . (3)یک حدیث را که بفهمی ، بهتر است از هزار حدیث که روایت کنی.
.
روایت (نقل) حدیث ، می تواند برای دیگران که حدیث برای آنان نقل می شود ، مفیدتر و ارزنده تر از خودِ راوی باشد (1). و در مورد راوی ، آن گاه سودمند است که با درایت (فهم) ، قرین شود ، وگرنه روایت کردن حدیث ، بدون درایت (فهم) آن ـ چنان که در سخن امام علیه السلام بود ـ سودی برای راوی ندارد ؛ بلکه چه بسا برای او و دیگران زیان داشته باشد ؛ زیرا اگر راوی به حدیث آشنا نباشد ، ممکن است سبب تحریف آن گردد. بدین جهت امیر مؤمنان، امام علی علیه السلام ، فرمود : عَلَیکُم بِالدِّرایاتِ لا بِالرِّوایاتِ. (2)بر شما باد درایت و نه روایت کردن. در سخنی دیگر از ایشان ، چنین نقل شده است : هِمَّةُ السُّفَهاءِ الرِّوایَةُ ، وهِمَّةُ العُلَماءِ الدِّرایَةُ . (3)اهتمام کم خِردان ، به روایت است و اهتمام عالِمان ، به درایت. از این گونه احادیث ، دو نکته مهم به دست می آید : اوّل. اسلام در مسائل نظری ، بر پژوهش و معرفت واقعی تأکید می ورزد و از تقلید ، به شدّت پرهیز می دهد. در نگاه این دین استوار ، مهم ، دانستن دین است ، نه روایت کردن بدون فهم و درک آن. به سخن دیگر ، ایمان ، تنها از طریق معرفت و علم حاصل می گردد ، نه از طریق تعبّد کور. دوم. پیشوایان و هدایتگران این دین ، به سازگاری این دین با معیارهای علمی
.
۲ . رابطه علم و ایمان
و عقلی ، اطمینان قاطع دارند ، بدین سان که اگر پژوهشگران ، منصفانه به پژوهش بپردازند ، به حقّانیت اسلام دست خواهند یافت . در غیر این صورت ، این همه تأکید و واداری به پژوهش از سوی آنان ، بی معنا بود .
۲ . رابطه علم و ایمانرابطه علم و ایمان از نظر اسلام ، نزد پژوهشگران ، اهمّیتی فوق العاده دارد. این ، از آن روست که شبه روشنفکران ـ که به هیچ دینی اعتقاد ندارند و منکِر باورهای دینی اند ـ ادّعا می کنند که هیچ گونه رابطه ای میان علم و ایمان نیست و باورهای مذهبی ، ناسازگاری ای اصولی با علم دارند و علم ، ضدّ ایمان و باورهای دینی است و بر این پایه ، هر جا علمْ حضور دارد ، دینی حضور ندارد و به عکس ، هر جا دین حضور دارد ، مجالی برای ظهور و شکوفایی علم نیست. حال ببینیم اسلام در این باره چه می گوید. رابطه علم و ایمان ، از نظر اسلام ، ناگسستنی است. ایمان ، میوه علم است و عالِم ، مؤمن است ، و بی ایمانی ، نتیجه نادانی است. قرآن کریم این واقعیت را در نهایت بلاغت و دقّت در این دو آیه ، بیان می کند : «وَ یَرَی الَّذِینَ اُوتُواْ الْعِلْمَ الَّذِی اُنزِلَ إلَیْکَ مِن رَّبِّکَ هُوَ الْحَقَّ ... . (1)و کسانی که از دانش بهره یافته اند ، می دانند که آنچه از جانب پروردگارت به سوی تو نازل شده ، حق است» . «وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ اُوتُواْ الْعِلْمَ أنَّهُ الْحَقُّ مِن رَّبِّکَ فَیُؤْمِنُواْ بِهِ . (2)... تا آنان که دانش یافته اند ، بدانند که این [قرآن] ، حق است [و] از جانب پروردگار توست و بدان ایمان آورند» .
.
این آیات به صراحت دلالت دارند که رابطه علم و ایمان ، هیچ گونه گسستی را بر نمی تابد و عالمان و اندیشمندان ، حقّانیت اسلام را درک می کنند . از این رو ، هر گاه ریشه های نادانی از جامعه بشری برچیده شود ، اسلام بر تمامی جهان حکم فرما می گردد ؛ چراکه اسلام ، دینی است علمی ، منطقی و مبتنی بر معیارهای عقلانی. به سخن دیگر ، بر پایه این آیات ، ممکن نیست کسی حقیقتا عالِم گردد و به معرفت و دانش دست یابد ، ولی به اسلام ، ایمان (اعتقاد) نداشته باشد . آری ، ممکن است کسی گمان ورزد که عالِم است و به حقیقت ، دست یافته است و مؤمن هم نباشد ؛ ولی در حقیقت ، او میان تخیّل علم و بی ایمانی ، جمع کرده است. علم ذاتا با ایمان همراه است ؛ زیرا چنان که در آیات بیان شد ، این دو از یکدیگر جدایی ناپذیرند. پس ، از منظر اسلام ، علم و ایمان همزادند؛ با هم زاده می شوند و با هم می میرند. امام علی علیه السلام چه زیبا از قرآن الهام گرفته است ، آن جا که می فرماید : الإِیمانُ وَالعِلمُ أَخَوانِ تَوأَمانِ ورَفیقانِ لا یَفتَرِقانِ . (1)ایمان و علم ، دو برادر همزادند و دو رفیق اند که از هم جدا نمی شوند. این ، بدان معناست که اگر یکی از دو همزادِ متصل به هم را دیدی و یا با رفیق ملازم با رفیق دیگر دیدار کردی ، حتما دیگری را نیز دیده و ملاقات کرده ای و همین وضعیت ، میان علم و ایمان ، جاری است ؛ یعنی اگر انسان به علم برسد ، به ایمان رسیده است و اگر به ایمان دست یابد ، به علم و معرفت حقیقی دست
.
1) .ر . ک : ج ۲ ص ۳۲۸ ح ۱۴۸۹ .
۳ . رابطه نادانی و کفر
اشاره
یافته است. در این زمینه از پیامبر صلی الله علیه و آله سخنی روایت شده که دقّت نظر می طلبد و رابطه علم و ایمان را از زاویه ای دیگر بیان می دارد. پیامبر صلی الله علیه و آله می فرماید : العِلمُ حَیاةُ الإِسلامِ وعِمادُ الإِیمانِ . (1)علم ، زندگی اسلام و ستون ایمان است. در این سخن ، رابطه علم و ایمان ، به دو چیز تشبیه شده است : یکی ، رابطه جسم و جان ، و دیگری رابطه ستون و سقف. اگر جسم ، بی روح شود ، از حرکت و رشد باز می ماند ، و سقف ، یک لحظه هم بدون ستون ، استوار نمی ماند. همین پیوند میان علم و ایمان ، بر قرار است. از این رو ، هر جا علم یافت شود ، اسلام هستی می یابد ، چنان که در هر زمان و مکان ، در عرصه های علمی است که اسلام شکوفا می گردد. اینک به سومین مبحث این فصل (یعنی رابطه نادانی و کفر) می رسیم. آیا این رابطه به سان رابطه علم و ایمان است ، یعنی آیا رابطه کفر و نادانی ، ناگسستنی است و هر نادانی کافر است و هر کافری نادان ، یا میان آنها رابطه ای دیگر بر قرار است؟
۳ . رابطه نادانی و کفرحقیقت ، آن است که رابطه نادانی و کفر ، مانند رابطه علم و ایمان نیست. نادانی و کفر ، دو همزاد نیستند که از هم جدا نشوند و فاصله نگیرند ؛ چراکه ممکن است آدمی نادان باشد ، ولی کافر نباشد ، چنان که ممکن است کافر باشد و نادان نباشد.
.
1) .ر . ک : ج ۲ ص ۳۰۶ ح ۱۴۲۰ .
الف ـ معنای کفر و کافر
ب ـ مواضع انسان در برخورد با حقایق
اشاره
برای روشن شدن این ادّعا ، می باید دو مقدّمه را روشن ساخت : یکی توضیح معنای کفر و کافر ، و دیگری تبیین مواضع مختلفی که انسان می تواند در برخورد با حقایق معلوم و مجهول ، اتّخاذ کند.
الف ـ معنای کفر و کافرکفر ، در لغت به معنای پنهانکاری و پوشاندن است. بدین جهت درباره کسی که چیزی را پنهان می کند ، گویند : «کَفَرَه (یعنی آن را پوشاند)» و به این فرد ، کافر گفته شود. پنهان کردن ، دو گونه است : خارجی (مانند پنهان کردن بذر در زیر خاک) و اعتباری (مانند پوشاندن حقیقت به وسیله باطل و یا پوشاندن باطل به وسیله حقیقت). بنا بر این ، اگر انسان حقیقتی را بر خلاف علم و آگاهی خود ، اظهار کند ، رفتارش کفر محسوب می شود و به وی کافر می گویند. و آن که ، حقیقتی را می داند و می گوید : نمی دانم و آن که نمی داند و می گوید: می دانم ، هر دو کافرند ؛ زیرا اوّلی دانش خود را و دومی ، نادانی خود را پنهان کرده است ؛ امّا آن که حقیقتی را نمی شناسد و به صراحت می گوید : نمی دانم ، کافر نیست ؛ بلکه نادان است.
ب ـ مواضع انسان در برخورد با حقایقانسان ، ممکن است در برخورد با حقایق معلوم یا مجهول ، یکی از این چهار موضع را اتّخاذ کند : ۱. حقیقت را بداند و بگوید : می دانم. ۲. حقیقت را بداند و بگوید : نمی دانم.
.
کافری که نادان نیست
۳. حقیقت را نداند و بگوید : می دانم. ۴. حقیقت را نداند و بگوید : نمی دانم ، یا ساکت بماند. آن که می داند و می گوید : می دانم ، او عالِم است و مؤمن . و آن که می داند و می گوید : نمی دانم ، او عالِم است و کافر ؛ زیرا دانش خود را کتمان می کند. آن که نمی داند و می گوید : می دانم ، او نادان است و کافر ؛ زیرا نادانی خود را پنهان می کند. و آن که نمی داند و تظاهر به دانش نمی کند ، نادان است ؛ ولی کافر نیست. بر اساس این دسته بندی ، انسان در برابر حقایق وجودی ، یا عالِم مؤمن است ، یا عالِم کافر ، یا نادان کافر و یا نادان بدون کفر. از این سخن ، روشن می شود که رابطه نادانی و کفر ، مانند رابطه علم و ایمان نیست و به تعبیر دانشمندان علم منطق ، نسبت و رابطه میان آنها ، عموم و خصوص مِن وجه است ؛ یعنی ممکن است انسان ، کافر باشد و نادان نباشد ، یا نادان باشد و کافر نباشد و یا در یک زمان ، نادان و کافر باشد.
کافری که نادان نیستکسی که حقیقتی را با این که حقانیت آن را می داند ، منکر می شود ، کافر است ، ولی نادان نیست ؛ زیرا او این حقیقت را می داند . مانند کسی که با دلایل قوی ، وجود خداوند برایش به اثبات رسیده ، ولی بر اثر انگیزه هایی خاص ، انکار خداوند متعال را بر زبان می راند. او به سان کسی است که امام علی علیه السلام در توصیفش می فرماید :
.
تَشهَدُ لَهُ أعلامُ الوُجودِ عَلی إِقرارِ قَلبِ ذِی الجُحودِ . (1)نشانه های هستی خداوند ، بر اقرار قلب منکِر خداوند ، گواهی می دهد. برای نمونه ، فرعون و پیروانش ، بر اساس گزارش قرآن ، حقیقت را شناختند و به برهان های آشکاری که پیامبر خدا (موسی علیه السلام ) بر وجود خداوند و پیامبریِ خویش اقامه کرد ، یقین داشتند ؛ ولی به جهت خودبرتربینی ، تکبّر ، طغیان و گنهکاری ، از اعتراف بدان ، سر باز زدند و موسی علیه السلام را تکذیب کردند و وجود خداوند را منکر شدند. قرآن درباره آنان می گوید : «وَجَحَدُواْ بِهَا وَ اسْتَیْقَنَتْهَا أنفُسُهُمْ ظُـلْمًا وَ عُلُوًّا. (2)و با آن که دل هایشان بدان یقین داشت ، آن را از روی ظلم و تکبّر ، انکار کردند» . فرعون و پیروانش با شنیدن استدلال های روشن و منطق نیرومند موسی علیه السلام و دیدن معجزاتش می دانستند و یقین داشتند که موسی علیه السلام راست می گوید و خدایی که وی از او سخن می گوید و مدّعی پیام آوری از جانب اوست و مردم را به پرستش او فرا می خواند ، آفریدگار جهان و جهانیان است ؛ لیکن بر خلاف این یقین و اطمینان قلبی ، آیات خدا را انکار کردند و پیامبرش را تکذیب نمودند و آن را افسانه انگاشتند. آیا مُجاز نیستیم که بپرسیم : چرا چنین شد؟ قرآن کریم ، به این پرسش پاسخ می گوید که : سبب و انگیزه این انکار ، ستمگری و برتری جویی بود. آنان می دانستند که اگر به راستیِ موسی علیه السلام و حقانیت او و پروردگاری که او را فرستاده ، اعتراف کنند ، می باید از ستمگری و
.
نادانی که کافر نیست
گنهکاری و برتری جویی و ریاست طلبی ، دست بکشند و چنین رفتاری از آنان به دور بود. از این رو، دانش خود را پنهان کردند و حقیقت را با پرده های کفر پوشاندند و نشانه های خداوند عز و جل را انکار نمودند. تا این جا در صدد ترسیم کافر غیر نادان بودیم و اینک ، ترسیم صورت دوم.
نادانی که کافر نیستآن که حقیقت را نمی شناسد و ادّعا نمی کند که آن را می شناسد ، نادان است ؛ ولی کافر نیست. به سخن دیگر ، آن که درباره چیزی که نمی شناسد ، رأیی ابراز نمی کند و یا به نادانی خویش اعتراف می کند ، نادان است ، ولی کافر نیست ؛ زیرا چیزی را پنهان نکرده است و کفر ، پنهان کردن است. امام صادق علیه السلام در این باره می فرماید : لَو أنَّ العِبادَ إِذا جَهِلوا وَقَفُوا ولَم یَجحَدوا لَم یَکفُروا. (1)بندگان اگر وقتی نادان اند ، توقّف کنند و انکار نورزند ، کافر نیستند. یعنی کفر ، در نتیجه انکار حقیقتی ناشناخته محقّق می گردد و انسان هر گاه از اظهار نظر کردن در مسئله ای که نمی شناسد ، امتناع ورزد و از انکار آن چشم بپوشد ، نسبت به این حقیقت ، کافر نیست ؛ چرا که وی چه به نادانی خویش اعتراف کند و چه از اظهار نظر ، چشم بپوشد ، چیزی را پنهان نکرده است. از این رو ، چنین نادانی کافر نیست ، گرچه مؤمن هم نیست. یکی از یاران امام صادق علیه السلام (محمّد بن مسلم) روایت می کند که : سمت چپ امام صادق علیه السلام نشسته بودم و زراره در سمت راست ایشان نشسته بود که ابو بصیر
.
1) .ر . ک : ج ۳ ص ۳۹۶ ح ۲۹۷۶ .
وارد شد و گفت : ای ابو عبد اللّه ! درباره کسی که در خداوند شک می کند ، چه می فرمایی؟ فرمود : «ای ابو محمّد! او کافر است». ابو بصیر گفت : اگر در پیامبر خدا شک کند ، چه طور؟ فرمود : «کافر است». آن گاه امام علیه السلام رو به زراره کرد و فرمود : إِنَّما یَکفُرُ إِذا جَحَدَ. (1)همانا او ، تنها آن گاه که انکار ورزد ، کافر است . یعنی اگر کسی در وجود خداوند تردید دارد ، ولی وجود او را انکار نکند ، کافر نیست. همانا کافر ، کسی است که وجود خداوند متعال را پس از پیدایش شک در درونش و ناتوانی از استدلال نمودن بر عدم وجود او ، انکار کند. در تفسیر العیّاشی به نقل از امام صادق علیه السلام یا امام باقر علیه السلام درباره این آیه که مربوط به ابراهیم علیه السلام است : «آن گاه که شب او را فرا گرفت و ستاره ای دید ، گفت : این ، پروردگار من است» ، چنین آمده است : إنَّما کانَ طالِبًا لِرَبِّهِ ولَم یَبلُغ کُفراً ، وإنَّهُ مَن فَکَّرَ مِنَ النّاسِ فی مِثلِ ذلِکَ فَإِنَّهُ بِمَنزِلَتِهِ. (2)وی همانا در جستجوی پروردگار بود و به کفر نرسید ، و به راستی ، هر یک از مردم که در این مسئله چنین فکر کند ، مانند ابراهیم است. یعنی کسی که جستجو می کند تا به معرفت خداوند متعال دست یابد ، کافر
.
نادانِ کافر
نیست ؛ بلکه مانند ابراهیمِ پیامبر است. از امام علی علیه السلام درباره نادانی که مدّعی علم نیست ، روایتی نقل شده که به جهت بودن نکته ای لطیف در مضمونش ، دقّت نظر می طلبد. روایت ، چنین است : لَو أنَّ العِبادَ حینَ جَهِلوا وَقَفُوا لَم یَکفُروا ولَم یَضِلّوا. (1)بندگان اگر آن گاه که نادان اند ، توقّف کنند ، کافر و گم راه نمی گردند. نکته قابل اهتمام در این حدیث ، این است که خودداری جاهلان از اظهار نظر درباره حقایق ناشناخته ، نه تنها باعث می شود که از بیماری «کفر» در امان باشند ، بلکه مانع گم راهی آنان نیز خواهد شد ؛ یعنی نادان ، با توقّف (خودداری از اظهار نظر) ، به تدریج ، به سوی تحقیق و پژوهش جذب می شود و اگر بر این تحقیق ، ثابت بماند و هدفش دستیابی به حقیقت باشد ، به راستی در عرصه اصول عقاید از گم راهی رهایی می یابد و با دست های غیبی و الهی به حقیقت می رسد. به سخن دیگر ، گویا امام علیه السلام می خواهد بفرماید : ریشه گم راهی در عقاید ، آرای جاهلان غیر متخصّص است و اگر این جاهلان ، از اظهار نظرْ خودداری ورزند ، ریشه های کفر و گم راهی ، از جامعه بشری ریشه کن می شود.
نادانِ کافرکافر اگر حقیقت را می شناسد ، دیگر نادان نیست ، و نادان اگر جهل خود را پنهان نکند ، هرگز کافر نیست. پس اگر نادان نادانی اش را پنهان کند ، در او نادانی و کفر ، جمع شده است. از این رو ، جاهلِ کافر ، کسی است که درباره آنچه
.
1) .غرر الحکم : ح ۷۵۸۲ .
نمی شناسد ، اظهار نظر می کند. لازم به ذکر است که وقتی به مسئله معرفت خداوند رسیدیم ، روشن خواهیم ساخت که منکِران وجود خداوند عز و جل ـ به فرض که دلایلی درست اقامه کنند ـ در نهایت بر یک چیز دلیل می آورند و آن ، این است که انسان ، راهی برای معرفت ماورای طبیعت ندارد ؛ یعنی در توان انسان نیست که بداند ماورای طبیعتِ محسوس ، چیزی وجود دارد یا خیر. اینان ، اگر تنها به این نادانی اعتراف کنند ، کافر نیستند ؛ لیکن آنان تنها به نادانی خویش اعتراف نمی کنند ، بلکه فراتر رفته ، از نادانی خود ـ که به نظر آنان ، علم و دانایی است ـ میوه چینی می کنند . به دیگر سخن ، آنان از این نادانی ، برای دیدگاه خود درباره مسائل متافیزیکی (ماورای طبیعی) پایه و مبنا می سازند. در نتیجه چنین رأی می دهند که چیزی جز طبیعتِ محسوس ، وجود ندارد. اینچنین است که نادانی و کفر ، همراه می شوند و انسان ، نادانی اش را با دانش خیالی ، پنهان می سازد. اینک در پایان این فصل ، به دو پرسش مهمّ باقی مانده می پردازیم : ۱ . آیا تحقیق در هر زمینه ، حتما به دستیابی به حقیقت و شناخت واقعیت منتهی می گردد؟ به سخن دیگر ، آیا تحقیق ، در هر زمینه که باشد ، پژوهشگر را به هدفش از تحقیق می رساند ، یا ممکن است پژوهشگر به تحقیق بنشیند و به نتیجه ای نرسد و یا گمان کند به معرفت حقیقی دست یافته ، با آن که به واقع نرسیده است؟ ۲ . آیا برای ارزیابی درستیِ یک نظریّه یا عقیده ، معیاری وجود دارد یا خیر؟ پاسخ پرسش اوّل ، این است که : برای شناخت ، شرایط و موانعی است که اگر
.
پژوهشگر ، موانعش را بر طرف سازد و شرایطش را محقَّق کند ، ضرورتا به نتیجه مطلوب می رسد. در بخش های پنجم ، ششم و هفتم از کتاب شناخت در این دانش نامه ، به شرح آن خواهیم پرداخت. پاسخ پرسش دوم نیز به خواست خداوند ، در دو فصل آینده خواهد آمد.
.
فصل چهارم : پالایش عقیده
اشاره
فصل چهارم : پالایش عقیدهاز مهم ترین مسائلی که پیش از بررسی بحث های اعتقادی باید بدان پرداخت ، مسئله پالایش عقاید است و در این مسئله ، پرسش اصلی ، آن است که : آیا راهی وجود دارد که با تمسک بدان بتوان عقاید درست را از عقاید نادرست باز شناخت ؟ و در صورت وجود داشتن ، آن راه کدام است؟ پاسخ سؤال ، مثبت است ؛ زیرا در نصوص (متون) اسلامی در این باره سفارش های دقیقی وجود دارد که دقّت نظر می طلبد ، هر چند به نظر می رسد تاکنون ، مورد بحث و بررسی قرار نگرفته است. این سفارش ها برای کسی که می خواهد در مسائل اعتقادی ، با دیدی واقع بین و نگاهی آینده نگر ، به بحث بپردازد ، از بارزترین و مهم ترین امور است و در این باره ، مرام و مذهب و مسلکِ پژوهشگر ، هر چه باشد ، تفاوتی ندارد ؛ زیرا این سفارش ها وی را به مقصود رسانده ، برایش اعتماد به نتیجه را فراهم می سازد. پیش از سخن گفتن از سفارش های اسلامی درباره پالایش عقیده ، سزاوار است به مهم ترین بیماری در مباحث اعتقادی ، یعنی بیماری خوددانابینی بپردازیم.
.
خوددانابینی ، بیماریِ روانی رایج
خوددانابینی، بیماری روانی رایجیکی از بیماری های روانی که تشخیص پیامدهایش بسیار دشوار است و بسیاری بِدان مبتلایند ، بیماری «خوددانابینی» یا بیماری «علم خیالی» است. این بیماری که به آن «جهل مرکّب» ، نیز گفته می شود ، اگر مزمن شود ، مداوایش محال است . برای توضیح این پدیده ، می گوییم که انسان با حقایق هستی با چهار حالت ، رو به رو می شود : ۱ . این که حقیقتِ چیزی را بداند و بداند که می داند. وی در این صورت ، حقیقتا «عالِم» است. ۲ . این که حقیقتِ چیزی را بداند ؛ ولی خود نداند که می داند. وی در این صورت ، گرفتار غفلت و نسیان است و «غافل» نامیده می شود. ۳ . این که حقیقتِ چیزی را نداند ؛ ولی بداند که نمی داند (یعنی به نادانی خود ، عالِم است). وی در این حالت ، «جاهل (نادان)» است. ۴ . این که حقیقتِ چیزی را نداند و نداند که نمی داند (یعنی به نادانی خود ، جاهل است) ؛ بلکه تصوّر می کند که می داند. وی در این صورت ، «جاهل مرکّب» نامیده شود. (1)برای روشن شدن تفاوت میان جهل بسیط و جهل مرکّب می گوییم : جهل بسیط ، آن نادانی ای است که با نادانی دیگر ترکیب نشده است (مانند این که انسان فلان راه ، یا فلان شخص و یا فلان مسئله علمی را نمی داند) ؛ ولی جهل
.
1) .در لغت نامه دهخدا (ج ۵ ص ۶۵۴۶) جاهل مرکّب ، چنین معنا شده است : «جاهل مرکّب : آن که علم وی با واقع مطابق نباشد ، آن که گمان برد چیزی را می داند و به واقعْ آن را نمی داند ، قسیم جاهل بسیط که جهل وی مطلق است و اصلاً جاهل به چیزی است» .
مرکّب یا جهل فراگیر ، عبارت است از دو نادانی که با هم ترکیب شده اند : جهل اوّل ، نادانی انسان به یک چیز است ـ که همان جهل بسیط است ـ و جهل دوم ، این است که انسان ، نادانی اش را «علم» تصوّر کند و این خود ، جهلی دیگر است که با جهل نخست ، ترکیب می شود و از ترکیب آنها ، جهل مرکّبْ حاصل می گردد. (1)با افسوس فراوان باید اعتراف کرد که بسیاری از مردم به این بیماری روانی مبتلایند ؛ چراکه پیامدهایش در عرصه های بسیاری (چون : امور عقیدتی و نظری) ظاهر است ، بویژه در سه موردی که امام صادق علیه السلام معیّن فرموده است : اعتقادات دینی ، سیاست ، و امور اداری. از ایشان روایت شده است که فرمود : ثَلاثُ خِلالٍ یَقولُ کُلُّ إِنسانٍ إنَّهُ عَلی صَوابٍ مِنها : دینُهُ الَّذی یَعتَقِدُهُ ، وهَواهُ الَّذی یَستَعلی عَلَیهِ ، وتَدبیرُهُ فی اُمورِهِ. (2)سه عرصه است که هر انسانی می گوید من در آن بر حقّم : دینی که بِدان اعتقاد می ورزد ، خواسته هایی که بر او مستولی است ، و مدیریت او در کارها. در این سه عرصه همه گمان می کنند که آنچه می گویند ، با واقع مطابق است و هیچ کس احتمال نمی دهد که ادّعایش خطا باشد.
.
1) .در لغت نامه دهخدا (ج ۵ ص ۶۹۶۵) جهل مرکّب ، چنین معنا شده است : «جهل مرکّب : اعتقاد داشتن بر ماهیّت چیزی ، به طوری که این اعتقاد خلاف ماهیّت آن باشد؛ اعتقاد جازم غیر مطابق با واقع ، خواه مستند به شبهه باشد و خواه مستند به تقلید ، پس ثبات را در جهل مرکّب ، اعتباری نیست . و سبب آن که آن را مرکّب نامیده اند ، این است که آدمی چیزی را بر خلاف آنچه حقیقت اوست ، اعتقاد کند ... ، که این خود یک جهل است ، و سپس اعتقاد کند که اعتقاد او عین صواب است ، و این خود یک جهل دیگر است ، که با هم تشکیل و ترکیب یافته و به نام جهل مرکّب معروف گردیده است» .
2) .تحف العقول : ص ۳۲۱ ، بحار الأنوار : ج ۷۸ ص ۲۳۴ ح ۵۴ .
احتمال اشتباه در باورهای دینی
احتمال اشتباه در باورهای سیاسی
احتمال اشتباه در باورهای دینیهر که از دین یا مذهبی پیروی می کند ، عادتا در اعتقادات دینی خود ، تردید راه نمی دهد. هیچ کس احتمال نمی دهد که عقایدش نادرست باشد و اگر از درستی یا نادرستی عقاید کسی بپرسی ، به صورت قطع پاسخ می دهد که تنها ، عقاید او صحیح است و با واقع مطابقت دارد . نیز قطع دارد که هر کسی خلاف آن را بر زبان براند ، یا بر خلاف آن معتقد شود ، عقایدش نادرست و غیر واقعی است و سخنش از علم ، به دور است. از همین روست که یک کمونیست به همه می گوید : همه شما بر خطایید و تنها ، مکتب و عقیده من ، علمی است. و از آن جا که در عقایدش احتمال خطا نمی دهد ، به خود اجازه تحقیق نیز نمی دهد. به همین جهت هم هست که امام صادق علیه السلام در حدیث پیش گفته ، این گونه جزم گرایی را بیماری رایج اعتقادی معرفی می نماید. بنا بر این ، تا وقتی انسان به این بیماری مبتلاست، برایش در پالایش عقیده و انتخاب دین درست ، امیدی نیست.
احتمال اشتباه در باورهای سیاسیباورهای سیاسی ، پس از اعتقادات دینی قرار می گیرند ، نه فقط از جهت احتمال بروز اشتباه ، بلکه از جهت جزم گرایی و حق را به جانب خود دانستن. دولت ها ، حکومت ها ، سازمان ها، گروه ها و همچنین افرادی که برای دستیابی به حکومت و قدرت تلاش می کنند ، همه مدّعی اند که حق از آنِ آنهاست و دیگران می باید اصول و باورهای سیاسی خود را طبق آنچه آنان درست می دانند ، تنظیم کنند و آنان از همه به حکومت کردن سزاوارترند.
.
احتمال اشتباه در مدیریت
برای نمونه ، مسئولان امریکایی ، باورهای سیاسی خود را حق می دانند و به سایر حکومت ها نیز همین باور را پیشنهاد و اجبار می کنند . در همه کشورها ، هر حزب و گروهی ، خود را بر حق و رقیبش را بر باطل می داند و همین حالت در اعضای سازمان و حزب رقیب نیز وجود دارد ؛ زیرا هر کسی که تلاش می کند سلطه خود را حاکم سازد ، باورهای سیاسی خود را حق می داند و باورهای دیگران را باطل می شمرد. اگر اندکی در رفتار کسانی که برای به دست آوردن پُست ها و دستیابی به قدرت تلاش می کنند ، بنگریم و در کارهایشان به دقّت تأمّل کنیم ، خواهیم دانست که تمام آنان هدفی جز استعمار ندارند و تمام ادّعاهای سیاسی شان ، جز ابزار و پلی برای رسیدن به قدرت نیست. از همین رو ، امام صادق علیه السلام از عقاید و برنامه های سیاسیِ حریصانِ قدرت به «خواسته هایی که بر آنان مستولی است» ، تعبیر می نماید.
احتمال اشتباه در مدیریتسومین عرصه ای که همه خود را در آن بدون خطا می شمرند ، چگونگی تدبیر کارهاست. کسی نیست که خود را در مدیریت کارهایی که به او واگذار شده ، خطاکار ببیند ؛ بلکه جازم است که خود ، بهترین مدیر و مدیریتش ، بهترین مدیریت است. همگان ، از رئیس حکومت گرفته تا رئیس خانواده ، در بحث مدیریت نیکو ، حق را به جانب خود می دانند و از این رو، به کسی اجازه انتقاد نمی دهند. خلاصه سخن ، این که : جزم گرایی در عقاید دینی ، سیاسی و مدیریت ،
.
زیان های بیماری خوددانابینی
درمان بیماری خوددانابینی
بیماری فکری و عقیدتیِ رایج است که تمام جامعه بشری را تهدید می کند. (1)
زیان های بیماری خوددانابینیاز زیانبارترین بیماری هایی که انسان را تهدید می کند ، این است که خود را عالِم بپندارد. این بیماری ، آن گاه که بر انسان عارض شود و مزمن گردد ، مداوایش نه تنها مشکل ، بلکه چه بسا محال است. تجربه به اثبات رسانده که جز اندکی ، از این بیماری ، رهایی نمی یابند ؛ زیرا آن که نمی داند که نمی داند ، به ذهنش نمی رسد که برای معالجه بیماری نادانیِ خود بیندیشد تا بخواهد درباره دارویش فکر کند؟ از این رو ، همیشه در نادانی ، باقی می ماند. آن کس که بداند و بداند که بداند اسب طرب خویش به افلاک رساند آن کس که نداند و بداند که نداند آن هم خرک لنگ به منزل برساند آن کس که نداند و نداند که نداند در جهل مرکّب ، اَبد الدهر بماند. (2)
درمان بیماری خوددانابینیاینک پس از این مقدّمه مختصر ، سزاوار است بدانیم که اسلام برای پالایش عقیده و درمانِ بیماری خوددانابینی ، چه سفارش هایی دارد. برای جلوگیری از این بیماری و درمان آن تا دستیابی به عقاید درست ، دو رکن اصلی وجود دارد : یکی بر طرف ساختن موانع بینش عقل و معرفت ، و دیگری فراهم ساختن شرایط معرفت. اسلام بجز این دو ، سفارشی ندارد و از آن
.
موانع پالایش عقیده
رو که در بخش ششم و هفتم ، به شرح کافی از زمینه ها و موانع معرفت خواهیم پرداخت ، بحث را بدان جا ارجاع می دهیم و آنچه در این فصل ، عرضه می داریم ، سفارش های روشنی است که در نصوص اسلامی ، به طور خاص ، درباره موانع پالایش عقیده و شرایط پالایش عقیده وارد شده است ، گرچه این مطلب نیز به همان بحث موانع و شروط شناخت ، بازگشت دارد.
موانع پالایش عقیدهموانع پالایش عقیده ، اموری هستند که اندیشه را به انحراف و خطا می کشانند و هر گاه که در برابر پژوهشگر قرار بگیرند ، موجب می شوند که وی نتواند اطمینان یابد که عقیده اش ، با واقع ، یکی است. تاریخ ، گواهی می دهد که ارسطو ، بنیان گذار علم منطق (۳۸۴ ـ ۴۴۷ ق .م) ، نخستین کسی است که برای جلوگیری از خطای فکر ، اندیشید. مایه و بنیاد کار ارسطو در کشف طریق تحصیل علم ، همان تحقیقات سقراط و افلاطون بود ؛ لیکن طبع موشکاف او به مباحث سقراطی قانع نشد و بیان افلاطون را نیز در باب منشأ علم و سلوک در طریق معرفت ، کاملاً مطابق با واقع ندانست. او در مقابل مغالطه و مناقشه سوفسطاییان و جَدَلیان ، بنا را بر کشف قواعد صحیح استدلال و استخراج حقیقت گذاشت و به رهبری افلاطون و سقراط ، اصول منطق و قواعد قیاس را به دست آورد و آن را بر پایه ای محکم استوار ساخت ، چنان که هنوز کسی بر آن ، چیزی نیفزوده است. در تعریف «منطق» گفته اند : دانشی ابزاری (یا ابزاری قانونی) است که رعایت آن ، ذهن را از لغزش در اندیشیدن ، مصون می دارد. از زمان فرنسیس بیکن (۱۵۶۰ ـ ۱۶۲۶ م) و رِنِه دکارت (۱۵۹۶ ـ ۱۶۵۰ م)
.
تحوّلی فکری در اروپا شکل گرفت و بدین عقیده منتهی گشت که منطق ارسطویی برای نگهداری ذهن از خطا کفایت نمی کند. دکارت معتقد بود : قواعد منطق با همه درستی و استواری ، مجهولی را معلوم نمی کند و فایده حقیقی آن ، همانا دانستن اصطلاحات و دارا شدن قوه تفهیم و بیان است ؛ زیرا برهان ، استخراج نتیجه از مقدّمات است . پس هر گاه مقدّماتْ معلوم نباشند ، نتیجه ای نخواهد بود و تنها با قواعد منطقی ، نمی توان معلومی را به دست آورد ؛ و اگر مقدّمات درست در دست باشند ، نتیجه خود ، حاصل است و عقل سلیم انسان با فطرت خود ، قواعد منطقی را به کار می برد و دیگر به این همه بحث و جدال منطقیان نیازی ندارد ؛ و اگر مقدّماتی که در دست است ، غلط باشند ، نتیجه هم البته غلط خواهد بود و به جای معرفت ، ضلالت حاصل خواهد شد و از این روست که جویندگان علم ، با آن که قواعد منطق را به خوبی می دانسته اند ، خطا بسیار کرده اند. دکارت در بحث درباره روش خود ، همچنین فرنسیس بیکن در ارغنون جدید ، مدّعایشان این است که منطق تازه ای وضع کرده اند ؛ لیکن بیکن، دانشمند انگلیسی و دکارت ، حکیم فرانسوی کوشیده اند تا پدیدار سازند که منطق ارسطو ، وسیله کشف مجهولات نیست ، و اهمّیتی را که اهل اسکولاستیک به آن می داده اند ، ندارد و نشاید که قسمت بزرگ تر اوقات خود را در راه معرفت ، صرف آن سازند. بدین صورت ، بیکن و دکارت ، توجّه داده اند که خطا ممکن است از دو راه در استدلال ، نفوذ کند : یکی ، از ناحیه مقدّماتی که ذهن ، معلوم فرض می کند و آنها را پایه استدلال قرار می دهد ، که این مقدّمات به منزله مواد و مصالح استدلال
.
محسوب می شوند ، و دیگری ، از ناحیه شکل ، صورت و یا ترتیبی که ذهن ، مواد را در آن قرار می دهد. خطاسنجی در منطق ارسطو ، مربوط به «صورت» استدلال است و بدین جهت ، منطق ارسطو ، منطق صوری یا منطق صورت ، نام گرفته است و این منطق ، خطاسنجی برای مواد و لوازم آن را منظور نکرده است ، با این که برای مصونیت فکر از خطا و پالایش عقیده ، باید خطاسنجی برای مقدّمات و موادّ اوّلیه استدلال ، منظور گردد ؛ چرا که عقل سلیم ، قواعد منطقی را فطرتا به کار می برد ، گرچه از اصطلاحات منطقی برخوردار نباشد. از سوی دیگر ، منطق نوینی که بیکن برای خطاسنجی موادّ استدلال و لوازم آن به کار گرفت ، در «پرهیز از موانع کشف حقیقت» تبلور می یابد. او این موانع را با عناوین : بت های طایفه ای ، بت های شخصی ، بت های بازاری و بت های نمایشی ، تعبیر می کند: برای انسان در تحصیل علم ، مشکلات و موانعی در پیش است که باید از آنها بپرهیزد و مهم ترینِ آنها خطاهایی هستند که ذهن به آنها مبتلا می شود . از آن جا که این خطاها مایه گم راهی انسان هستند ، بیکن آنها را «بت» می خواند و به چهار قسم ، تقسیم می کند : قسم نخست ، بت های طایفه ای هستند ، یعنی خطاهایی که از خصایص طبع بشرند ؛ زیرا همچنان که در آیینه ناهموار ، اشعه نور ، کج و منحرف می شود و تصاویر در آن ، زشت و ناهنجار می گردند ، در ذهن انسان هم محسوسات و معقولات ، تحریف و تضییع می شوند. مثلاً ، آدمی ذهنش مایل است همه امور را منظّم و کامل بداند و میان آنها
.
مشابهت های بیجا قائل شود ، چنان که چون دایره و کره را می پسندد ، حکم به کروی بودن جهان و دایره بودن حرکات اجزای آن می نماید ، و نیز در هر چیز ، قیاس به نفْس می کند و برای همه امور ، علّت غایی می پندارد ، و نیز در هر امر ، بدون تحقیق و تأمّل ، عقیده ای اختیار می کند و برای درستی آن ، همواره مؤیّداتی می جوید و به مضعِّفات ، توجّه نمی نماید (برای نمونه ، یک بار که خواب به واقعیت می پیوندد ، آن را مأخذ می گیرد ؛ امّا صد بار را که به واقعیت نمی پیوندد ، به یاد نمی آورد) و به عقایدی که اختیار کرده ، پایبند و متعصّب می گردد و غالبا انصاف را از دست می دهد و از روی عواطف و نفسانیت حکم می کند و غرور و نخوت و ترس و خشم و شهوت ، در آرای آن ، دخالت تام دارند. حواسّ انسان هم که منشأ علم اویند ، قاصرند و به خطا می روند و آدمی حاضر نمی شود که با تأمّل و تعمّق ، خطای آنها را اصلاح کند ؛ نیز ظاهربین اند و به عمق مطالب نمی روند و به جای این که امور طبیعت را تشریح کنند ، همواره به تجریدات ذهنی می پردازند و امور تجریدی (انتزاعی) ذهن خود را حقیقت می پندارند. قسم دوم ، بت های شخصی هستند ، یعنی خطاهایی که اشخاص به مقتضای طبیعت اختصاصی خود به آن دچار می شوند ، مانند این که هر کس به امری دل بستگی پیدا می کند و آن را محور عقاید خود قرار می دهد ، چنان که ارسطو شیفته منطق شد و فلسفه خود را بر آن مبتنی ساخت ، یا بعضی کسان ، متوجّه مشابهت ها و جمع امورند و بعضی دیگر همواره به اختلافات و تفریق ، توجّه دارند ، و نیز بعضی در هر باب ، حکم جزمی می کنند و برخی ، تردید و تأمّل دارند ، تا آن جا که شکّاک می شوند ، و نیز جماعتی عاشق قدما هستند و گروهی پیشینیان را ناچیز می شمرند و به متأخّران می گرایند ، غافل از این که زمان نباید مورد نظر باشد و حقیقت را از هر کس که گفته ، باید قبول کرد ، خواه قدیمی
.
موانع پالایش عقیده در قرآن
اشاره
باشد و خواه جدید ، و نیز بعضی همواره دنبال جزئیات اند و برخی دیگر در پی کلّیات ، حال آن که هر دو را باید در نظر گرفت و ... . قسم سوم ، بت های بازاری هستند ، یعنی خطاهایی که برای مردم از نشست و برخاست با یکدیگر پدید می آیند ، به واسطه نقصی که در الفاظ و عبارات وجود دارد ؛ زیرا عامّه مردم ، آنها را وضع کرده اند و از روی تحقیق نبوده است. بسیاری از الفاظ هستند که معانی آنها در خارج موجود نیست (مانند : بخت ، اتّفاق و افلاک) و یا معانی آنها مجمل و مشوّش است و روشن و صریح نیست (مانند : جوهر و عَرَض ، وجود و ماهیت ، کون و فساد ، عنصر و مادّه و صورت) . به این واسطه مطالب، درست مفهوم نمی شوند وبرای مردم تصوّرات غلط پدید می آید. قسم چهارم ، بت های نمایشی هستند ، یعنی خطاهایی که از تعلیمات و استدلال های غلط حکما ، حاصل می شوند. برای پرهیز از خطای فکر و تضمین درستیِ مقدّمات و موادّ استدلال ، دکارت ، اصولی را بنیاد نهاد. نخستین اصل او چنین است: (1)هیچ چیز را حقیقت نمی دانم ، مگر این که برای من بدیهی باشد و در تصدیقات خود ، از شتاب زدگی و سبق ذهن (اِعمال سابقه ذهنی) و تمایل بپرهیزم ، و نمی پذیرم ، مگر چیزی را که چنان روشن و متمایز باشد که هیچ گونه شک و شبهه ای در آن نباشد. (2)
موانع پالایش عقیده در قرآنقرآن کریم ، چند قرنْ پیش از همه دانشمندان اروپایی ، خلاصه راه های سنجش
.
۱ . گمان
مقدّمات استدلال را به اختصار و به روشنی بیان کرده است و ما آن را به عنوان نمونه ای از معجزات علمی قرآن می آوریم. خداوند سبحان فرموده است : «إن یَتَّبِعُونَ إلاَّ الظَّنَّ وَ مَا تَهْوَی الْأَنفُسُ . (1)[آنان] از جز گمان و آنچه دلخواهشان است ، پیروی نمی کنند» . یعنی خطای انسان در عقاید و آرایَش ، از دو عامل نشئت می گیرد : پیروی از گمان و تمایلات نفسانی. البته در احادیث ، موارد دیگری نیز به عنوان لغزشگاه اندیشه ، گزارش شده است (مانند : تعصّب ، تقلید ، خودرأیی یا استبداد ، و لجاجت) ؛ لیکن همه آنها به هوای نفسانی باز می گردد و به عبارت دیگر ، آنچه در این زمینه در احادیث آمده ، در حقیقت تفسیر آیه بالاست. با این مقدّمه ، اینک مهم ترین موانع پالایش عقیده را بر پایه قرآن و احادیث بر می شمریم. این موانع ـ چنان که اشاره شد ـ عبارت اند از : ۱. گمان ، ۲. تمایلات نفسانی ، ۳. تعصّب ، ۴. تقلید ، ۵ . استبداد (خودرأیی) ، ۶. لجاجت.
۱ . گمانگمان ، از خطرناک ترین عواملی است که اندیشه بسیاری را در جهان به سمت باورهای باطل و نادرست می کشاند. نخستین سفارش قرآن کریم برای پالایش عقیده ، پرهیز از اعتماد به گمان است. قرآن به پیروان خود تأکید می ورزد که عقاید و آرای خویش را بر ستون گمان و شک بنا نکنند و در برابر آنچه درستی اش روشن نیست ، تسلیم نگردند. خداوند عز و جل به صراحت می فرماید :
.
1) .نجم : آیه ۲۳ .
«وَ لاَ تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ. (1)و چیزی را که بدان علم نداری ، دنبال مکن» . از منظر قرآن ، شایسته نیست که مسلمان ، چیزی را که به طور قطع برایش ثابت نشده است ، دنبال کند ، یا آن را محور رفتارش قرار دهد. همچنین قرآن کریم از صاحبان عقاید باطل ، انتقاد می کند که چرا چیزی را بر زبان می رانند که بدان علم ندارند : «وَ تَقُولُونَ بِأَفْوَاهِکُم مَّا لَیْسَ لَکُم بِهِ عِلْمٌ. (2)و با زبان های خود ، چیزی می گویید که بِدان علم ندارید» . قرآن کریم ، منکِران معاد را مورد انتقاد قرار می دهد که آنان می باید برای انکار زندگی پس از مرگ ، دلیل بیاورند و عقیده آنان (انکار معاد) بر پایه ای علمی ، استوار نیست ؛ بلکه بر حدس و گمان بنا شده است : «وَ قَالُواْ مَا هِیَ إلاَّ حَیَاتُنَا الدُّنْیَا نَمُوتُ وَ نَحْیَا وَ مَا یُهْلِکُنَا إلاَّ الدَّهْرُ وَ مَا لَهُم بِذَ لِکَ مِنْ عِلْمٍ إنْ هُمْ إلاَّ یَظُنُّونَ. (3)و گفتند : غیر از زندگانی دنیای ما ، [چیز دیگری] نیست. می میریم و زنده می شویم و ما را جز طبیعت ، هلاک نمی کند ؛ و[لی] به این [مطلب] ، هیچ دانشی ندارند [و ]جز طریق گمان ، نمی سپرند» . نیز به همین شیوه ، به کسانی که گمان می کنند هستی هدفی ندارد و خلقت ، باطل و عبث است ، انتقاد و اعتراض می کند که این عقیده آنان از علم برنخاسته است و اگر آنان اندکی می اندیشیدند ، می فهمیدند که در باورهایشان ، به درکی
.
درست نرسیده اند و عقاید آنان تنها بر گمان ، استوار است : «وَ مَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَ الْأَرْضَ وَ مَا بَیْنَهُمَا بَـطِلاً ذَ لِکَ ظَنُّ الَّذِینَ کَفَرُواْ. (1)و آسمان و زمین و آنچه را میان این دو است ، به باطل نیافریدیم. این ، گمان کسانی است که کافر شده [و حق پوشی کرده]اند» . اگر در باورها و آرای ضد و نقیض مردم در جامعه های گوناگون بنگریم و آنها را بر ترازوی نقد و بررسی اساسی عرضه بداریم ، بدون دشواری به این نکته خواهیم رسید که بیشتر این باورها پایه علمی ندارند و جز بر گمان و تردید مبتنی نیستند و بیشتر مردمان از گذشته تاکنون ، در باورها بویژه در اصول اعتقادات ، از گمان پیروی می کنند. بدین جهت می بینیم که قرآن با صراحت اعلام می دارد که هر کس از اکثریت پیروی کند ، گم راه شده است ، از جمله در این آیه : «وَإن تُطِعْ أکْثَرَ مَن فِی الْأَرْضِ یُضِلُّوکَ عَن سَبِیلِ اللَّهِ إن یَتَّبِعُونَ إلاَّ الظَّنَّ وَإنْ هُمْ إلاَّ یَخْرُصُونَ. (2)و اگر از بیشتر کسانی که در [این سر]زمین هستند ، پیروی کنی ، تو را از راه خدا گم راه می کنند. آنان جز از گمان [خویش] ، پیروی نمی کنند و جز به حدس و تخمین نمی پردازند» . اگر تمامی پیروان مذاهب گوناگون ، بر آن شوند که جز از علم پیروی نکنند و به چیزی جز پس از علم ، ایمان نیاورند ، اختلافات و تناقضات میان همه مذاهب ، از میان رخت خواهد بست. امام صادق علیه السلام می فرماید : به راستی که خداوند ، این امّت را به دو آیه از کتابش اختصاص داده است :
.
۲ . تمایلات نفسانی
یکی آن که جز آنچه می دانند ، بر زبان نیاورند ؛ و دیگر آن که آنچه را نمی دانند ، انکار نکنند. آن گاه امام علیه السلام این آیه را قرائت نمود: «ألَمْ یُؤْخَذْ عَلَیْهِم مِّیثَـقُ الْکِتَـبِ أن لاَّیَقُولُواْ عَلَی اللَّهِ إلاَّ الْحَقَّ. (1)آیا از آنان ، پیمان کتاب [آسمانی] گرفته نشده که درباره خداوند ، جز به حق سخن نگویند» . و نیز این آیه را تا پایانش خواند : «بَلْ کَذَّبُواْ بِمَا لَمْ یُحِیطُواْ بِعِلْمِهِ (2). (3)بلکه چیزی را دروغ شمردند که به دانش آن ، احاطه نداشتند» .
۲ . تمایلات نفسانیاین مانع ، دومین لغزشگاه اندیشه است و خطرش اگر از «گمان» بیشتر نباشد ، کمتر نیست. آن گاه که آدمی چیزی را دوست می دارد و بدان وابسته می شود ، بینایی عقلش را از دست می دهد و گوش های اندیشه اش کر می شود. در نتیجه نمی تواند کاستی های محبوبش را ببیند. همین حالت در نفرت و دشمنی آدمی نیز وجود دارد. از این رو ، آدمی اگر می خواهد نقطه ضعف یا قوّت یک نظریّه را بشناسد و در آن درست بیندیشد ، می باید نخست ، خود را از تمایلات نفسانی آزاد سازد ؛ چرا که این تمایلات ، خواه ناخواه در باورهای او اثر می گذارند.
.
به عنوان نمونه ، چنین شهرت یافته است که علاّمه حلّی ، آن گاه که خواست درباره امکان تطهیر آب چاهی که نجس شده ، فتوا دهد ، فرمان داد نخست چاه خانه اش را پر کنند و سپس به مطالعه احادیث و متون فقهی پرداخت و آن گاه فتوا داد که آب چاه ، اگر نجس شود ، می توان آن را تطهیر کرد. وی می دانست که اگر چاه منزل خود را پر نکند ، ممکن است در فتوایش ، ناخودآگاه اثر بگذارد و این حقیقتی انکار نشدنی است. از این رو ، آدمی نمی تواند حقایق عقلی را به درستی ، ادراک کند و یا رأیی درست اظهار بدارد ، مگر آن که چاه تمایلاتش را پر سازد و ذهنش را از بند هوس ها برهاند. بر این پایه ، هر چه ذهن پژوهشگر از تمایلات و هوس ها وارسته تر باشد، به صواب نزدیک تر می شود ، چنان که امام علی علیه السلام فرمود : أقرَبُ الآراءِ مِنَ النُّهی أبعَدُها مِنَ الهَوی . (1)نزدیک ترین رأی ها به عقلانیت ، دورترینِ آنها از هوس هاست. و نیز فرمود : خَیرُ الآراءِ أَبعَدُها مِنَ الهَوی وأَقرَبُها مِنَ السَّدادِ. (2)بهترین آرا ، دورترینِ آنها از هوس و نزدیک ترینِ آنها به استواری است. نیز گزارش شده است که زید بن صوحان عبدی ، یکی از یاران امام علی علیه السلام ، از ایشان پرسید : کدام یک از مردم ، رأیش استوارتر است؟ و امام علیه السلام چنین پاسخ داد: مَن لَم یَغُرَّهُ النَّاسُ مِن نَفسِهِ ، ولَم تَغُرَّهُ الدُّنیا بِتَشَوُّفِها. (3)
.
۳ . تعصّب
پیشوای متعصّبان
کسی که نه فریب [ وسوسه های] مردم را بخورد و نه فریب زیورهای دنیا را .
۳ . تعصّبیکی دیگر از موانع دستیابی به آرای درست و مطابق با واقع ، تعصّب است. تعصّب ، عبارت است از : اوج گیری پیروی فرد از تمایلات نفسانی ، تا آن جا که به یاری و هوادریِ فرد یا گروه یا اندیشه و سنّتی (با هدفی غیر از رعایت حریم حق) ، بینجامد. جانبداری از خویشان و قوم و قبیله ، هواداری از حزب و گروه و سازمان ، حمایت از فرهنگ و آداب و رسوم ، طرفداری از دین و مذهب ، هواخواهی نژاد و زبان و یا مانند آن ، اگر بر پایه میل نفْس ، و نه بر اساس حق و عدالت ، بنا شود ، تعصّب خواهد بود.
پیشوای متعصّبانطبق تعبیر امام علی علیه السلام ، شیطان پیشوای متعصّبان و اُسوه آنان است ، آن جا که در توصیف او می فرماید : إِمامُ المُتَعَصِّبینَ وسَلَفُ المُستَکبِرینَ ، الَّذِی وَضَعَ أساسَ العَصَبِیَّةِ. (1)پیشوای متعصّبان ، پیشینه مستکبران ، آن که بنیاد تعصّب را نهاد. پس ، نخستین متعصّب در جهان ، شیطان است و تعصّب او از سنخ تعصّب نژادی است ؛ زیرا هنگامی که خداوند به وی فرمان داد که بر آدم سجده کند ، سر باز زد و استکبار جست ؛ چراکه نژاد خود را بر نژاد آدم برتری می داد ، از آن رو که او از آتش آفریده شده بود و آدم از خاک.
.
1) .نهج البلاغة : خطبه ۱۹۲ ، بحار الأنوار : ج ۱۴ ص ۴۶۵ ح ۳۷ و ج ۶۳ ص ۲۱۴ ح ۴۹ .
دستاورد تعصّب
دستاورد تعصّبنخستین دستاورد این خصلت شیطانی ـ که اگر در وجود آدمی ریشه بدواند ، بیشترین زیان را برای انسان دارد ـ این است که باورها را آن گونه که انسان بخواهد ، می سازد. به سخن دیگر ، تعصّب ، از بیماری های روانی ای است که مانع دستیابی انسان به حقیقت می گردد. از این رو ، انسان متعصّب ، در نهایت ، جز به آنچه خصلت تعصّب اقتضا می کند ، نمی رسد. بیماری تعصّب سبب می شود که آدمی بر اساس گوینده و نه سخن ، داوری کند و فرصت اندیشیدن درباره درستی یا نادرستی سخن را از دست بدهد ؛ بلکه بر او القا می کند که به گوینده بنگرد و اگر او را مانند خود یافت ، رأیش را درست ، و گرنه نادرست انگارد. سفارش اسلام برای پالایش عقیده ، دوری از تعصّب و توجّه به سخنِ گوینده و دقّت در اندیشه صاحب عقیده است ، با چشمپوشی از شخصیت گوینده ـ هر که باشد ـ و با صرف نظر از رأی حزب و گروه و جمعیت ، خواه با او در مرام و آیین ، برابر باشد یا نه، خواه مسلمان باشد یا غیر مسلمان و خواه دوست باشد و یا دشمن. چه زیبا و عقل پذیر است این سخن خداوند متعال که : «فَبَشِّرْ عِبَادِ * الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أحْسَنَهُ اُوْلَـئِکَ الَّذِینَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَ اُوْلَـئِکَ هُمْ اُوْلُواْ الْأَلْبَـبِ. (1)پس به آن بندگان من که به سخن ، گوش فرا می دهند و بهترینِ آن را پیروی می کنند ، بشارت بده. اینان اند که خدایشان آنان را راه نموده و اینان اند همان خردمندان» . از این آیه می فهمیم که صاحبان اندیشه ـ که از نعمت هدایت ، برخوردارند و
.
1) .زُمر : آیه ۱۷ ـ ۱۸ .
مورد سفارش اسلام و قرآن قرار گرفته اند ـ کسانی هستند که به سخن ، گوش فرا می دهند ، حالْ گوینده اش هر که می خواهد ، باشد ، و پس از بررسی و تحقیق ، استوارترین ، برترین و زیباترین سخن را پیروی می کنند. با الهام از همین آیه ، از پیامبر صلی الله علیه و آله در کنز العمّال و از امیر مؤمنان علیه السلام در غرر الحکم چنین روایت شده است : لا تَنظُر إِلی مَنْ قالَ وَانظُر إِلی ما قال. (1)به «گوینده» منگر ، به «گفته» بنگر. و از عیسی علیه السلام روایت شده است که فرمود : خُذُوا الحَقَّ مِن أَهلِ الباطِلِ ، ولا تَأخُذُوا الباطِلَ مِن أَهلِ الحَقِّ . کونوا نُقّادَ الکَلامِ. (2)حق را از اهل باطل فرا بگیرید و باطل را از اهل حق فرا مگیرید . ناقدان سخن باشید. این روایت ، آشکارا دلالت دارد که نباید تعصّب موجب شود که مسلمان ، سخن حقّ دیگران را ، بدین جهت که گوینده مسلمان نیست یا عقایدی باطل و فاسد دارد ، کنار بنهد و یا سخن نادرست را از کسانی که با او هم عقیده اند ، بپذیرد. پس بر مسلمان ، واجب است که سخن هر گوینده را پس از بررسی و مطالعه دقیق ، صرف نظر از موضع کلّی او درباره حق و باطل ، نقّادی کند. سپس اگر سخنی حق بود ، باید بپذیرد ، گرچه گوینده از اهل باطل باشد ، و اگر سخنی باطل بود ، آن را طرد کند ، گرچه گوینده آن از پیروان حق باشد . به هر حال ، معیار ،
.
۴ . تقلید
«حقیقت» است ، نه گوینده ، و «اسلام» نیز چیزی جز تسلیم در برابر حقیقت نیست. از این رو ، پیامبر خدا فرمود : مَن تَعَصَّبَ أَو تُعُصِّبَ لَهُ فَقَد خَلَعَ رِبقَ الإِیمانِ (/ رِبقةَ الإِسلامِ) مِن عُنُقِهِ. (1)هر کس تعصّب ورزد ، یا به سودش تعصّب روا شود ، طوق ایمان (اسلام) را از گردن، خارج کرده است.
۴ . تقلیدتقلید در باورها ، به معنای پذیرش رأی یک یا چند نفر ، بدون درخواست برهان است. و این ، از نتایج تعصّب و از موانعی است که از دستیابی به آرا و عقاید علمی ، صحیح و مطابق با واقع ، باز می دارد. تقلید ، زنجیری است که اندیشه انسان را به بند می کشد و تا آن زمان که این بند وجود دارد ، پالایش عقیده ، امری مُحال است. تقلید ، به آدمی اجازه نمی دهد که درباره آرا و عقاید خود بیندیشد ، چنان که اجازه نمی دهد در درستی یا نادرستی ، مطابقت یا عدم مطابقت با واقع ، و واقعی یا خیالی بودن دانش و نیز معرفت یا توهّم معرفت بودن ، تفکّر کند. تقلید ، از اندیشیدن در رفتار و افکار و باورهای دیگران و بررسی و نقد آزادانه آنها ، باز می دارد. تقلید ، آدمی را به زور در افکار و باورهای مقلِّد ، زندانی می کند. تقلید ، اندیشه را به جای معطوف کردن به سخن ، به گوینده معطوف می کند. سفارش اسلام برای پالایش عقیده ، پاره کردن زنجیرهای تقلید است . شگفت انگیز ، این که : کمتر کسی است که در بند این زنجیر نباشد و شگفت انگیزتر ، پژوهشگرانی هستند که خود ، در بند زنجیر تقلیدند
.
1) .الکافی: ج ۲ ص ۳۰۸ ح ۲ ، بحار الأنوار : ج ۷۳ ص ۲۹۱ ح ۱۶ به نقل از ثواب الأعمال .
۵ . استبداد
و تصوّر می کنند اندیشه آزاد دارند.
۵ . استبدادپنجمین مانع از موانع پالایش عقیده ، استبداد در رأی است و این ، دستاوردِ همراهی کردن با تمایلات نفسانی و نتیجه بیماری خوددانابینی است. این بیماری ، اندیشه صاحبش را چنان تنگ می کند که به جمود و تحجّر می رسد و مانع رسیدن به حقیقت می گردد. در نتیجه ، مستبد ، به حقانیت گفته ها ، باورها ، دین و آرای خود ، اعتقاد پیدا می کند و تمامی گفته های مخالفان خویش را باطل می انگارد. وقتی انسان به بسته اندیشی مبتلا شد ، آن جا که خود را حق می داند ، از اندیشه نمودن در آرای دیگران سر باز می زند و از تفکّر در گفته های آنان خودداری می ورزد. بدین جهت نمی تواند به حقیقت برسد. در احادیث استبداد ، به عنوان یکی از بزرگ ترین لغزشگاه ها توصیف شده که اگر اندیشمندی بدان مبتلا گردد ، تباه می شود. امام علی علیه السلام درباره بسته اندیشی و استبداد فکری فرموده است : المُستَبِدُّ مُتَهَوِّرٌ فِی الخَطَاَءوَالغَلَطِ . (1)مستبد ، در خطا و اشتباه غوطه ور می گردد. و فرموده است : الاِستِبدادُ بِرَأیِکَ یُزِلُّکَ ویُهَوِّرُکَ فِی المَهاوی . (2)استبداد در رأی ، تو را می لغزاند و در هلاکت فرو می بَرَد.
.
۶ . لجاجت
امام صادق علیه السلام نیز فرموده است : المُستَبِدُّ بِرَأیِهِ مَوقوفٌ عَلی مَداحِضِ الزَّلَلِ . (1)
۶ . لجاجتلجاجت ، یکی دیگر از موانع پالایش عقیده است و در پژوهش ها و مسائل نظری ، یکی از لغزشگاه های بزرگ به شمار می رود ؛ چراکه اندیشه را از تکاپو باز می دارد و مانع رسیدن به رأی درست می شود ، بدون آن که شخص لجوج ، احساس انحراف کند. امام علی علیه السلام در سخنی زیبا از این لغزشگاه پنهان ، چنین تعبیر می فرماید : اللَّجاجَةُ تُسِلُّ الرَّأیَ. (2)لجاجت ، رأی درست را می دزدد. یعنی همان گونه که دزد ، پنهانی به خانه ای وارد می شود و هر چه را می خواهد ، بدون آن که صاحب خانه بفهمد ، می دزدد ، لجاجت ها نیز مخفیانه به ذهن آدمی دستبرد می زنند و بر اندیشه او مسلّط می گردند و او را از حقیقت باز می دارند ، بدون آن که صاحب فکر ، احساس کند ، و بدین طریق ، رأی درست و استوار را از او می دزدند . نیز در سخن امام علی علیه السلام آمده است که صاحبان تعصّب ولجاجت نمی توانند از اصحاب رأی (صاحب نظران) باشند، آن جا که می فرماید: اللَّجوجُ لا رَأیَ لَهُ. (3)لجوج ، رأیی [ درست] ندارد.
.
شرایط پالایش عقیده
اشاره
و اگر شخصی لجوج در مسئله یا مسائلی ، نظری درست ارائه کند ، لجاجتش موجب می شود که موقعیت و وثاقتش بر هم بخورد ، آنچنان که امیر مؤمنان علیه السلام فرمود : اللَّجاجُ یُفسِدُ الرَّأیَ . (1)لجاجت ، رأی را تباه می کند. پایان لجاجت نیز آن گونه است که پیامبر خدا می فرماید : إیّاکَ وَاللَّجاجَةَ ؛ فَإِنَّ أَوَّلَها جَهلٌ وآخِرَها نَدامَةٌ. (2)از لجاجت بپرهیز که آغازش ، نادانی و پایانش پشیمانی است. لازم به یادآوری است که آنچه آورده شد ـ چنان که بدان اشاره گردید ـ مهم ترین موانع پالایش عقیده اند و در بخش هفتم در ذیل عنوان «موانع شناخت» ، تمامی موانع ذکر خواهند شد.
شرایط پالایش عقیدهاین شرایط ، پژوهشگر را یاری می دهند تا حقیقت را درک کند ، به طوری که بدون این شرایط ، اطمینان به نتایج پژوهش ها حاصل نمی گردد. این شرایط عبارت اند از : ۱ . تأنّی ، ۲ . تجربه ، ۳ . تمرکز اندیشه ، ۴ . پویایی اندیشه ، ۵ . تبادل نظر ، ۶ . امدادهای غیبی.
.
۱ . تأنـّی
۱ . تأنـّیتأنـّی ، به معنای خودداری از شتاب کردن در اظهار نظر و انتظار پخته شدن رأی است. پژوهشگر ، آن گاه که در مسئله ای می اندیشد ، نخست به یک اندیشه ابتدایی می رسد که نمی توان بر آن اعتماد کرد. تأنّی ، به پژوهشگر فرصت می دهد تا به تدریج با بررسی دقیق و توجّه به جوانب گوناگون مسئله ، اندیشه ای پخته و قابل اعتماد ، عرضه بدارد. امام علی علیه السلام فرموده است : الرَّأیُ مَعَ الأَناةِ ، وبِئسَ الظَّهیرُ الرَّأیُ الفَطیرُ . (1)رأی [درست] ، با تأنـّی حاصل می گردد و بدترین پشتوانه ، رأی ناپخته (خام) است. نقطه مقابل تأنّی ، شتاب کردن است و شتاب کردن ، از آن جا که پژوهشگر را از فرصت های کافی برای بررسی کامل و رسیدگی تمام عیار ، محروم می کند ، زمینه ساز لغزش اندیشه و اشتباه در بررسی می گردد ، چنان که امیر مؤمنان علیه السلام می فرماید : العَجَلُ یوجِبُ العِثارَ . (2)شتاب کردن ، سبب لغزش می شود. از پیامبر صلی الله علیه و آله نیز چنین گزارش شده است : مَن تَأَنّی أصَابَ أو کادَ ، ومَن عَجِلَ أخطَأَ أو کَادَ . (3)آن که تأنـّی بورزد ، به واقع می رسد ، یا بدان نزدیک می شود ؛ و آن که شتاب بورزد ، خطا می کند ، یا به خطا نزدیک می شود.
.
۲ . تجربه
پس تأ نّی ، پژوهشگر را به رأی درست ، نزدیک می کند و اگر دیگر شرایط پالایش عقیده فراهم آید ، او به واقعیت دست می یابد و چنانچه شرایط دیگر فراهم نگردد و به واقعیت دست نیابد ، لااقل بدان نزدیک می شود. در مقابل ، شتاب ، پژوهشگر را به خطا می اندازد و اگر شخص شتاب زده در بررسی هایش به واقع نیز برسد ، یک اتّفاق است . از این رو ، امام علی علیه السلام فرزندش امام مجتبی علیه السلام را چنین سفارش کرده است : أَنهاکَ عَنِ التَّسَرُّعِ بِالقَولِ وَالفِعلِ . (1)تو را از شتاب زدگی در گفتار و رفتار ، بر حذر می دارم.
۲ . تجربهبه طور طبیعی ، رأی کسانی که در اظهار نظر و بررسی ، از تجربه و خُبرویّت بهره نمی برند ، نادرست و غیر واقعی است. امام علی علیه السلام نقش تجربه و تأثیر آن را در شناخت ، چنین به تصویر می کشد : کُلُّ مَعرِفَةٍ تَحتاجُ إِلَی التَّجارِبِ. (2)هر شناختی ، به تجربه هایی نیازمند است. در حدیثی دیگر ، امام علی علیه السلام معارف عقلی را به دو بخش تقسیم می کند : العَقلُ عَقلانِ: عَقلُ الطَّبعِ وعَقلُ التَّجرِبَةِ وکِلاهُما یُؤَدّی إِلَی المَنفَعَةِ. (3)عقل ، دو گونه است : عقل سرشتی و عقل اکتسابی. و هر دو به سود می انجامد. همچنین در حدیثی دیگر ، چنین فرموده است :
.
فِی التَّجارِبِ عِلمٌ مُستَأنِفٌ. (1)در تجربه ها ، دانش جدید [نهفته] است. و نیز چه رسا و زیبا فرموده است که : رَأیُ الرَّجُلِ عَلی قَدرِ تَجرِبَتِهِ. (2)[ارزش] رأی آدمی ، به اندازه تجربه و خُبرویّت اوست. یعنی هر چه تجربه انسان در زمینه هایی که اظهار رأی می کند ، افزون تر گردد ، اظهار نظرش به واقع نزدیک تر می شود. به سخن دیگر ، هر که باتجربه و خبره تر باشد ، رأیش استوارتر است. در روایت دیگری ، از امام علی علیه السلام چنین نقل شده است : أملَکُ النّاسِ لِسَدادِ الرَّأیِ کُلُّ مُجَرَّبٍ . (3)سرآمدِ مردم در داشتنِ رأی استوار ، انسان های باتجربه اند. بنا بر این ، امام علی علیه السلام دانشی را که از راه تجربه به دست می آید ، دقیق تر از دانشی می داند که تنها در فضای درس و بحث حاصل گردد. به عقیده ایشان ، طبّ تجربی از طبّ کلاسیک به حکمت و علم پزشکی ، نزدیک تر است. بدین جهت می فرماید: المُجَرَّبُ أحکَمُ مِنَ الطَّبیبِ . (4)انسان باتجربه ، داناتر از پزشک است.
.
۳ . تمرکز اندیشه
عوامل تمرکز اندیشه
از نگاه امام علیه السلام ، به عنوان یک قاعده عمومی ، در هر زمینه که تجربه کافی فراهم شود ، کار ، محکم و استوار می گردد، و چه رسا این مطلب را در این سخن فرموده است : مَن حَفِظَ التَّجارِبَ أصابَت أفعالُهُ. (1)آن که تجربه آموزد ، رفتارش استوار می گردد.
۳ . تمرکز اندیشهتمرکز اندیشه ، جوانب هر مسئله را برای پژوهشگر روشن می سازد و موجب می گردد وی رأیش را با اعتنا و توجّه به همه ملزومات ارائه می کند. هر چه انسان در پژوهش ، به تمرکز بیشتر در اندیشه برسد ، به حقیقت ، نزدیک تر می شود و هر چه تمرکزش کمتر گردد ، از حقیقت ، دورتر می شود. از این رو ، اگر پژوهشگر می خواهد از رأیی استوار برخوردار باشد ، می باید عوامل تمرکز اندیشه را فراهم سازد و از موانع تمرکز ، دوری کند.
عوامل تمرکز اندیشهمهم ترین عواملی که به تمرکز فکر می انجامند ، در این روایت امام صادق علیه السلام جمع شده اند : خَمسُ خِصالٍ مَن فَقَدَ واحِدَةً مِنهُنَّ لَم یَزَل ناقِصَ العَیشِ زائِلَ العَقلِ مَشغولَ القَلبِ: فَأوَّلُها صِحَّةُ البَدَنِ، وَالثّانِیَةُ الأَمنُ، وَالثّالِثَةُ السَّعَةُ فِی الرِّزقِ، وَالرّابِعَةُ الأَنیسُ المُوافِقُ... وَالخامِسَةُ ـ وهِیَ تَجمَعُ هذِهِ الخِصالَ ـ الدَّعَةُ. (2)پنج خصلت است که هر کس یکی از آنها را از دست بدهد ، دل مشغول ،
.
۴. پویایی اندیشه
پریشان عقل و ناکام در زندگی می شود : نخست. سلامت بدن ، دوم. امنیّت ، سوم. گشایش در روزی ، چهارم. رفیق سازگار ، و پنجم. آرامش که همه این ویژگی ها را در خود دارد . در این حدیث ، امام صادق علیه السلام از خصلت هایی که نقش اساسی در کام روایی در زندگی ، سلامت فکر و آرامش خاطر دارند ، سخن می گوید ؛ خصلت هایی که بودن آنها سبب تمرکز اندیشه می شود و نبود آنها تمرکز را بر هم می زند.
۴. پویایی اندیشهپویایی و نشاط اندیشه و جلوگیری از بسته اندیشی ، شرطی دیگر برای دستیابی به عقیده درست و رأی استوار است. سفارش امام علی علیه السلام در این زمینه ، چنین است : أمخِضُوا الرَّأیَ مَخضَ السّقَاء یُنتِج سَدیدَ الآراءِ. (1)نظر را مانند مَشکِ کَره گیری ، به هم زنید تا آرای استوار ، به بار آورَد. اگر اندیشه بر محور یک رأی ، سرسختی بورزد و در آن جولان ندهد ، به جمود و تحجّر می رسد و در نتیجه نشاطش بر هم می خورد و از جنبش و رشد باز می ماند و قدرت شناخت درست نظریّه ها و سنجش دقیق آنها را از نظر درستی و بطلان یا ضعف و قوّت ، از کف می دهد. بدین جهت ، امام علیه السلام به پژوهشگر تأکید می ورزد که برای رسیدن به باورهای درست و آرای استوار ، می باید با جنبش و پویایی اندیشه ، خود را از بسته اندیشی رها سازد و آرای علمی را در ذهن خویش کاملاً بر هم زند و در ابعاد گوناگون مسئله به دقّت بنگرد.
.
1) .غرر الحکم : ح ۲۵۶۹ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۹۱ ح ۲۱۵۰ .
۵ . تبادل نظر
۵ . تبادل نظریکی دیگر از شرایط پالایش عقیده ، تبادل نظر است. سفارش امیر مؤمنان علیه السلام در این باره ، چنین است : اِضرِبوا بَعضَ الرَّأیِ بِبَعضٍ یَتَوَلَّدُ مِنهُ الصَّوابُ. (1)آرا را بر هم زنید تا از آن ، درستی به دست بیاید. از این سخن ، چنین نتیجه گیری می شود که تبادل نظر به دور از تعصّب ، به طور طبیعی ، نقاط قوّت و ضعف و نیز خطا و درستی آرا و نظریّه ها را روشن می سازد . بر این پایه ، آن که به خود اجازه می دهد که در آرای دیگران ، تحقیق و بررسی کند ، اگر اهل پژوهش باشد ، می تواند آرای درست را از نادرست تشخیص دهد. امام علی علیه السلام فرموده است : مَنِ استَقبَلَ وُجوهَ الآراءِ عَرَفَ مَواقِعَ الخَطَاَ . (2)آن که به پیشواز آرای گوناگون می رود ، لغزشگاه ها را می شناسد. در مقابل ، کسی که به خود اجازه نمی دهد که در آرای دیگران بنگرد و از آنها اطلاع یابد ، بلکه در هر زمینه که با آن رو به رو می شود ، با شتاب به اظهار نظر می پردازد و تنها به راهنمایی اندیشه خود ، اعتنا و بر آرای عقلی خویش اعتماد می کند ، به گفته امام علی علیه السلام ، در این آرای گوناگون ، گرفتار خطاهای آشکار و فرساینده می شود : مَن جَهِلَ وُجوهَ الآراءِ أعیَتهُ الحِیَلُ. (3)آن که درباره آرای گوناگون ، جهالت ورزد ، ترفندها او را از پای در می آورند.
.
۶ . امدادهای غیبی
۶ . امدادهای غیبیامدادهای غیبی ، نقش بزرگی در دست یافتن به باورهای علمی ، شناخت حقیقت و پالایش عقیده دارند. انسان ، هر قدر هم که ورزیده و ماهر و آگاه باشد ، به دلیل محدود بودن معلوماتش ، نمی تواند به تمام ابعاد مسائل مورد بررسی خود احاطه یابد و از کلّیه زوایای آنها آگاه شود. از این رو، اگر بخواهد واقع را بویژه در مسائل پیچیده علمی بیابد ، به امدادهای غیبی ، و به تعبیر دیگر ، به گونه ای از الهام و اِشراق ، نیاز دارد. بدین جهت ، الکسیس کارل ، معتقد است که اکتشافات علمی ، تنها نتیجه اندیشه انسان نیست. وی در این زمینه می گوید : به یقین ، اکتشافات علمی ، تنها محصول و اثر فکر آدمی نیست و نوابغ ، علاوه بر نیروی مطالعه و درک قضایا ، از خصایص دیگری چون : اِشراق و تصوّر خلاّقه ، برخوردارند. آنان با اشراق ، چیزهایی را که بر دیگران پوشیده است ، می یابند و روابط مجهول بین قضایایی را که ظاهرا با هم ارتباطی ندارند ، می بینند و وجود گنجینه های مجهول را به فراست در می یابند. تمام مردان بزرگ ، از موهبت «اشراق» برخوردارند و بدون دلیل و تحلیل ، آنچه را دانستنش اهمّیت دارد ، می دانند... . یک دانشمند بزرگ ، خود به خود ، به سوی راهی که منجر به کشف تازه ای خواهد شد ، کشانده می شود.این ، همان کیفیتی است که پیش از این ، «الهام» نامیده می شد. دانشمندان را می توان به دو دسته تقسیم کرد : یکی منطقی و دیگری اِشراقی. علوم ، ترقّیِ خود را مرهون این دو دسته متفکّرند. در علوم ریاضی نیز که اساس و پایه ای کاملاً منطقی دارد ، اِشراق ، سهم دارد... . در زندگی عادی نیز مانند قضایای علمی ، اشراق ، یک عامل شناسایی قوی و در عین حال خطرناک است و تمیز آن از توهّم ، گاه دشوار است... و فقط مردان بزرگ و پاکان ساده دل می توانند با آن به کمال و اوج زندگی معنوی برسند. این
.
موهبت ، حقّا شگفت انگیز است ، تا جایی که درک واقعیت ، بدون دلیل و تعقّل ، برای ما غیر قابل تفسیر می نماید. (1)همین نظریّه را دانشمند ریاضیدان فرانسوی ، ژاک هاداما ، تأیید می کند ، آن جا که می گوید : وقتی ما به شرایط اکتشافات و اختراعات می اندیشیم، محال است بتوانیم اثر ادراکات ناگهانی درونی را نادیده بگیریم. هر دانشمند پژوهشگری ، کم و بیش ، این احساس را کرده است که زندگی و مطالب علمی او ، از یک رشته فعالیت های متناوب تشکیل شده است که در عدّه ای از آنها ، اراده و شعور وی مؤثّر بوده و بقیّه ، حاصل یک سلسله الهامات درونی بوده اند. (2)بنا بر این ، می توان گفت که : هر چه امدادهای غیبی و الهامات درونی یک اندیشمند افزون تر شوند ، آرا و عقایدش درست ترند و می تواند حقایق علمی بیشتری را کشف کند ، و اگر این امدادها به کمال برسند ، آرا و عقاید انسان از خطا مصونیت می یابد. امّا ریشه این اشراق ها و الهامات درونی چیست؟ مادّه گرایان از پاسخ دادن بدان ناتوان اند ؛ ولی خداپرستان می دانند که ریشه آن ، خداوند است. خداوند متعال است که بر بنده اش منّت می گذارد و این موهبت را به هر که بخواهد ، به اندازه شایستگی اش و به مقتضای حکمت الهی ، عنایت می فرماید ، و دعا یکی از وسایل دستیابی به این شایستگی است. از این رو ، امام سجّاد علیه السلام خداوند را می خواند و به ما می آموزد که خداوند را این گونه بخوانیم تا ما را بر آرای استوار ، مدد برساند :
.
وأَعوذُ بِکَ مِن دُعاءٍ محَجوبٍ، ورَجاءٍ مَکذوبٍ، وحَیاءٍ مَسلوبٍ، وَاحتِجاجٍ مَغلوبٍ، و رَأیٍ غَیرِ مُصیبٍ. (1)[خدایا !] به تو پناه می برم ، از : دعای به مانع خورده ، امید دروغین ، بی حیایی ، استدلالی که شکست خورده ، و رأی نااستوار. به علاوه ، می باید توجّه کنیم که «دعا» ، یکی از ریشه های الهام و اشراق است و انسان را به سوی ریشه های دیگر نیز می کشاند. شرح عوامل و زمینه های الهام و اشراق ، در فصل چهارم از بخش ششم خواهد آمد. (2)
.
فصل پنجم : آزمودن عقیده
نشانه های عقاید علمی
اشاره
فصل پنجم : آزمودن عقیدهدر این فصل ، یکی از مهم ترین مسائلی را که می باید پیش از ورود به مباحث اعتقادی بدان توجّه شود ، عرضه می داریم و آن ، مسئله «آزمودن عقیده» است. آیا معیاری وجود دارد که انسان بتواند با آن ، عقیده و آرایَش را بیازماید و بر درستی آنها واقف گردد؟ چگونه پژوهشگر می تواند بفهمد که آنچه خود یا دیگری علم حقیقی و عقیده علمی می داند ، حقیقتا چنین است و تخیّل دانش و خوددانابینی نیست؟ آیا در احادیث اسلامی ، آموزه ها و سفارش هایی در زمینه آزمودن عقیده وجود دارد؟ پاسخ ، این است که : عقاید علمی ، عقاید غیر علمی و نیز خوددانابینی ، هر یک نشانه ها و آثاری دارند که پژوهشگر می تواند به وسیله آنها آرا و عقاید خود و دیگران را بیازماید و درستی یا نادرستی شان را کشف کند. امام علی علیه السلام درباره نشانه های عقاید علمی و غیر علمی ، سخنی جامع دارند که به جهت نکات ارزنده اش ، شایسته دقّت و تأمّل است.
نشانه های عقاید علمیابتدا ، سخن امام علی علیه السلام را در مورد آثار و نشانه های عقاید علمی و ویژگی های
.
۱. توجّه به مجهولات
دانایان واقعی ، نقل می کنیم و سپس نشانه هایی را که در کلام ایشان آمده است ، یک به یک ، مورد تبیین و بررسی قرار می دهیم. امیر مؤمنان علیه السلام می فرماید : إِنَّ العالِمَ مَن عَرَفَ أَنَّ ما یَعْلَمُ فی ما لا یَعْلَمُ قَلیلٌ ، فَعَدَّ نَفْسَهُ بِذلِکَ جاهلاً ، فَازْدادَ بِما عَرَفَ مِن ذلِکَ فی طَلَبِ العِلْمِ اجْتِهادَا. فَما یَزالُ لِلْعِلمِ طالبا وَ فیه راغبا وَ لَهُ مُستفیدا وَ لاِهْلِهِ خاشِعا وَ لرَأیِهِ مُتَّهِما وَ لِلصَّمْتِ لازِما وَ لِلْخَطَأ حاذِرا ، وَ مِنْهُ مُستَحییا ، و إِنْ وَرِدَ عَلَیْهِ ما لایَعرِفُ، لَمْ یُنکِرْ ذلِکَ لِما قَرَّرَ بِهِ نَفْسُهُ مَنَ الجَهالَةِ . (1)به راستی ، دانای واقعی ، کسی است که بفهمد آنچه می داند ، در مقایسه با آنچه نمی داند ، اندک است و بدین جهت ، خود را نادان می شمارد ، و با این شناخت دقیق از میزان مجهولات خود ، تلاشش برای تحصیل علم ، فزونی می یابد. بر این اساس ، دانای واقعی همیشه در جستجوی دانش و علاقه مند به تحصیل و استفاده از آگاهی [ دیگران] است و برای اهل دانش، فروتنی می کند و رأی خود را متّهم می داند و ملازم با سکوت است و از خطا حذر می کند و از آن شرمگین می شود و اگر چیزی برای او مطرح شود که شناختی به آن ندارد ، آن را انکار نمی کند ؛ چون میزان مجهولات خود را می داند. در مجموع ، از بیان امام علیه السلام ، هفت نشانه برای دانایان واقعی و صاحبان عقاید علمی ، قابل استخراج است. این نشانه ها عبارت اند از: ۱. توجّه به جهل خود ، ۲. عطش فزاینده برای دانش اندوزی ، ۳. فروتنی در برابر اهل دانش ، ۴. متّهم دیدن رأی خود ، ۵ . خاموشی ، ۶. حذر کردن از خطا ، ۷ . انکار نکردن مجهولات. و اینک بررسی و تبیین این نشانه ها :
۱. توجّه به مجهولاتبه عکسِ دانایان خیالی و افراد مبتلا به بیماری خوددانابینی ، که فقط معلومات
.
1) .ر . ک : ج۳ ص۴۱۲ ح۳۰۲۳ .
خود را می بینند و از مجهولات خود غافل اند ، دانایان واقعی و صاحبان آرا و عقاید علمی ، مجهولات خود را می بینند و با مشاهده مجهولات بزرگ و بی نهایت خود ، معلومات خویش را به حساب نمی آورند. این گونه افراد ، از دیدگاه امام علی علیه السلام شایستگی عنوان «عالِم» را دارند و نظر و رأی آنان در مسائل عقلی ، معتبر و قابل اعتماد است. به راستی ، «عالِم» کسی است که بفهمد آنچه می داند ، در مقایسه با آنچه نمی داند ، اندک است ؛ پس خود را جاهل به شمار آورد. پس ، عالِم حقیقی ، هر چه دانسته هایش زیادتر گردد، مجهولاتش بیشتر می شود ، و هر چه دانشش افزون گردد ، آگاهی اش به این که دانسته هایش محدود است و قابل قیاس با مجهولاتِ نامحدود نیست ، بالاتر می رود. از این جهت ، هر کس راه شناخت حقایق و عقاید علمی را می پیماید ، بدان جا می رسد که دانسته هایش را چنان اندک می بیند که در برابر مجهولات ، چیزی به حساب نمی آیند. پس ، تنها به خاطر این مقدار دانش اندک ، خود را شایسته نمی بیند که عالِم محسوب گردد ؛ بلکه با بررسی دقیق علمی و واقع نگری ، برای خود در برابر دانشمندان ، جایی نمی بیند. در این جاست که انسان احساس می کند که هر چه دانشش افزوده گردد ، فاصله میان دانسته ها و مجهولاتش بیشتر می شود و به سخن دیگر ، میزان بالا رفتن سطح علمی آدمی ، برابر است با میزان زیادتی مجهولات او . بدین جهت ، هر کسی که درباره انسانْ اندک شناختی ندارد ، برایش مجهولی در زمینه انسان شناسی نیست و از این روست که اگر از نادانی بپرسی : «انسان چیست؟» ، پاسخ می دهد : این که امری روشن است! انسان، موجودی است که با دو پا راه
.
می رود. انسان ، یعنی انسان. این چه پرسش بی معنایی است؟! نیز اگر از او بپرسی : «آیا درباره انسان چیزی هست که ندانی؟» ، پاسخ می دهد : هرگز! زیرا به نظر من ، انسان چنان شناخته شده است که نیازمند به معرّفی و توضیح نیست. امّا همین شخص ، اگر به پژوهش درباره انسان شناسی رو کند ، هر چه دایره تخصص و تحقیقش گسترش یابد ، میزان مجهولاتش درباره این موجود شگفت انگیز و پیچیده و پر از اسرار ، بالاتر می رود و هر چه در حقیقتِ انسان ، ژرف نگری بیشتری کند ، پرسش های بیشتر و بیشتری برایش مطرح می شوند. آری، انسان برای شخص نادان ، موجودی است که شناختش به پایان رسیده است ؛ ولی اندیشمند پژوهشگری چون الکسیس کارل که عمری را در انسان شناسی سپری کرده ، حاصل پژوهش و ثمره همه تلاش هایش ، کتابی با عنوان انسان ، موجودی ناشناخته است . البته نزد عالِمان حقیقی ، تنها انسان ، موجود ناشناخته نیست ؛ بلکه همه موجودات عالَم ، پیچیده و پر از اسرار و ناشناخته اند. می گویند : دانشمندی فرانسوی به نام فیلسْتی دی لامنه گفته است : اگر کسی بتواند یک ریگ کوچک را معرّفی کند ، خداوندی را در اختیارش می نهم. (1)البته انسان نه تنها یک ریگ ، بلکه یک ذره از ذرات آن را نیز نمی تواند به صورت دقیق معرّفی کند. مگر نمی بینیم دانش بشری ، هر روز ، اسرار جدیدی را از «اتم» ، کشف می کند؟ آیا این ، بدان معنا نیست که تا امروز ، بشر از شناخت
.
1) .سیر حکمت در اروپا : ج ۱ ص ۱۳۶ .
کامل یک ذره از ذرات هستی نیز ناتوان بوده است؟ از همین جاست که تمام هستی ، به نظر عالِم حقیقی و نه عالِم خیالی ، پر از اسرار پیچیده و ناشناخته است و هر چه بر علمش افزوده گردد ، شناختش نسبت به اسرار و پیچیدگی های هستی بیشتر می شود و نشانه هایی را آشکار می سازد که خود ، نیازمند پژوهش اند ، چنان که بسیاری از مجهولاتش نیز هویدا می شود. بر این پایه ، هر چه بر معلومات انسان افزوده شود ، مجهولاتش بیشتر می گردد ، تا بدان جا که اعداد از بیان فاصله میان معلومات و مجهولات انسان ، ناتوان می شوند ؛ زیرا دانسته هایش محدود و مجهولاتش نامحدود است و عدد نمی تواند نامحدود را شماره کند ، و همین ، معنای سخن پیش گفته امام علی علیه السلام است : إِنَّ العالِمَ مَن عَرَف أَنّ ما یَعلَمُ فیما لا یَعلَمُ قَلیلٌ ، فَعَدَّ نَفسَهُ بِذلِکَ جاهِلاً. (1)به راستی ، عالِم ، کسی است که بفهمد آنچه می داند ، در مقایسه با آنچه نمی داند ، اندک است و بدین جهت ، خود را نادان می شمارد . و همین است معنای سخن منسوب به سقراط که : تا به آن جا رسید دانش من که بدانم همی نمی دانم .
و از ابن سینا نیز چنین نقل شده است :
دل گرچه در این بادیه بسیار شتافت یک موی ندانست ولی موی شکافت . این که عالمان واقعی ، خود را جاهل نسبی به شمار بیاورند ، اختصاص به سقراط و ابن سینا ندارد ؛ بلکه همان گونه که امام علی علیه السلام فرمود ، این از
.
1) .ر . ک : ج ۳ ص ۴۱۲ ح ۳۰۲۳ .
ویژگی های تمامی عالِمان حقیقی است و عالِم ، جز این نیست. اکنون ببینیم امام علی علیه السلام درباره دانش خود ، چه می گوید و چگونه میان دانسته ها و مجهولاتش مقایسه می کند ؛ همان امامی که می فرمود : سَلونی قَبلَ أن تَفقِدونی. (1)از من بپرسید ، پیش از آن که مرا از دست بدهید. همان امام برجسته ای که می فرمود : عِندی عُلومُ الأَوَّلینَ وَالآخِرینَ. (2)نزد من ، دانش اوّلین و آخرین است. همان عالِمی که در توصیف دانش او قلم ها می شکنند و زبان ها لال می گردند و نمی توانند او را توصیف کنند ؛ همو که می فرمود : لَقَدِ اندَمَجتُ عَلی مَکنونِ عِلمٍ لو بُحتُ بِهِ لاَضطَرَبتُم اضطِرابَ الأَرشِیَةِ فِی الطَّوِیِّ البَعیدَةِ. (3)در اقیانوس دانش نهانی فرو رفته ام ، که اگر چنان که هستم ، آشکار گردم ، شما همانند ریسمانی که در چاهی ژرف می لرزد ، [ مضطرب و] لرزان می گردید . همین دانشمند برجسته ، با همه دانش سرشارش ـ که گوش ها از شنیدنش ناتوان اند ـ دانش خود را در برابر آنچه نمی داند ، هیچ می شمرد و آن گاه که در برابر پروردگار ، تضرّع می کند ، دانش خود را با دانش نامحدود خداوند متعال می سنجد و در پیشگاه او به نادانی خود ، اعتراف می نماید. در دعای «یستشیر» که پیامبر صلی الله علیه و آله آن را به وی آموخت و به وی سفارش کرد که
.
1) .موسوعه الإمام علیّ بن أبی طالب علیه السلام : القسم الحادی عشر / الفصل الرابع / الباب العاشر : سلونی قبل أن تفقدونی.
2) .موسوعة الإمام علیّ بن أبی طالب علیه السلام : القسم الحادی عشر / الفصل الثالث / علم الشرایع : ح ۴۹۹۳ .
3) .موسوعة الإمام علیّ بن أبی طالب علیه السلام : القسم الحادی عشر / الفصل الثانی / لم یجد حملة لعلمه : ح ۴۹۳۶ .
به جانشین پس از خود نیز بیاموزد و آن را در هر صبح و شام تکرار کند ، می بینیم که وی با تضرّع و زاری ، خداوند عز و جل را چنین مورد خطاب قرار می دهد: أنتَ العالِمُ وأَنَا الجاهِلُ . (1)تو ، دانایی و من ، نادانم . این ، حقیقتی است علمی و دقیق و به راستی ، امام علیه السلام مجامله و مبالغه نمی کند و به اندازه مویی، از دایره حقیقت ، منحرف نمی شود. آنچه از او صادر می گردد ، عین حقیقت است ، نه ذره ای کم و نه ذره ای بیش. سخنی دیگر از امام علی علیه السلام که به معرّفی نشانه های عالِم حقیقی و تمییز میان عالِم حقیقی و غیر حقیقی می پردازد ، چنین است : العالِمُ مَن عَرَفَ قَدرَهُ ، وکَفی بِالمَرءِ جَهلاً أن لا یَعْرِفَ قَدْرَهُ . (2)عالِم ، کسی است که اندازه خود را بشناسد ، و برای جهل آدمی ، همین بس که اندازه خود را نشناسد. روشن است که منظور از اندازه هر کس ، اندازه دانش اوست ؛ یعنی عالِم حقیقی ، کسی است که میزان دانش خود را بشناسد و از غرور علمی و بیماری خوددانابینی در امان باشد ، و هر کس به این شناخت نرسد و اندازه دانسته های خود را در برابر مجهولاتش نداند ، شایسته نیست که عالِم نامیده شود ، گرچه از دانش های گوناگون برخوردار باشد ؛ زیرا همین نادانی ، برای گم راهی و کاهش ارزش آرا و عقایدش ، کافی است.
.
۲. عطش فزاینده برای دانش اندوزی
۳. فروتنی در برابر اهل دانش
۲. عطش فزاینده برای دانش اندوزیپس از آن که عالِم ، دانسته هایش را با مجهولاتش به دقّت سنجید و دانست که دانسته هایش در برابر مجهولات ، چیزی به حساب نمی آید ، تشنگی آگاهی و درک ، در وجودش بالا می رود و عشق و حرص به دانش ، توان و تلاشش را برای شناخت حقایق هستی بالا می برد ، چنان که امام علی علیه السلام فرمود : العالِمُ مَن لاَ یَشبَعُ مِنَ العِلمِ وَلا یَتَشَبَّعُ بِهِ. (1)عالِم ، آن است که از دانش ، سیر نگردد و گمان نکند که سیر شده است. چنان که فرمود : العالِمُ الذی لا یَمِلُّ مِن تَعَلُّمِ العِلمِ. (2)عالِم ، از فراگیری دانش ، خسته نمی شود. در مقابل ، عالِم نمایانْ قرار دارند که بیماری خوددانابینی ، آنان را از استمرار آموزش و پژوهش باز می دارد. این بیماری ، به بیمار فرصت نمی دهد که در آنچه نمی داند ، پژوهش کند ؛ بلکه او را به وهم می اندازد که به همه چیز داناست و دانش طلبی برای او نقص به شمار می رود.
۳. فروتنی در برابر اهل دانشسومین نشانه ای که امام علیه السلام در معرّفی عالِم حقیقی بیان فرموده ، فروتنی در برابر دانشمندان است. انسان به هر مرتبه از دانش که برسد ، وقتی دانسته هایش را با مجهولات بسنجد ، غرور بر او غلبه نمی کند و دیگر تنها به دانسته های خویش نمی نگرد ؛ بلکه به پژوهش ها و دانش دیگران نیز به دیده احترام و ارزش
.
۴. متّهم کردن رأی خود
۵ . خاموشی گزیدن
می نگرد و در برابر دانش آنان ، فروتنی می کند. در مقابل ، عالِم نمایان ـ که خود را داناترینِ دانایان می انگارند ـ خویش را در برابر دیگران بالا برده ، دیگران را تحقیر می کنند. این بیماران ، گمان می کنند که اگر در برابر دانشمندان فروتنی کنند ، از مرتبت علمی شان کاسته می شود ، چنان که خیال می کنند مردم ، فروتنی و احترامشان را برای عالِمان دیگر ، به حساب دانش کم اینان می گذارند. بدین جهت ، وانمود می کنند که هیچ کس از آنان داناتر نیست و از این رو با دیده عیبجویی و نه از روی نقد و بررسی ، هر نظریّه ای را از هر دانشمند و درباره هر مسئله ای مورد ایراد و انتقاد قرار می دهند .
۴. متّهم کردن رأی خودچهارمین نشانه عالِم حقیقی در سخن امام علی علیه السلام ، آن است که شخص ، رأی و نظریّه خویش را در معرض نقد بداند. دانشمند حقیقی و آگاه ، که مجهولاتش را بی شمار می داند ، رأی و نظریّه خود را از خطا مصون نمی داند ؛ بلکه به آرا و نظریّات خویش ، به دیده اتّهام می نگرد و تا آن زمان که نزد او یک فرضیّه علمی ، منطقی و منطبق با واقع به اثبات نرسد ، آن را معتبر نمی شمرد. چه بسیار آرا و عقایدی که قرن های طولانی بر جهان به عنوان نظریّه های علمی و قطعی ، حاکم بوده و کسی در درستی شان تردید نداشته ، ولی پیشرفت های علمی ، بطلان آنها را به اثبات رسانده است ، مانند فرضیّه بطلمیوس در علم هیئت.
۵ . خاموشی گزیدنپنجمین ویژگی عالِم حقیقی در سخن امام علی علیه السلام ، سکوت مداوم است.
.
دانشمند حقیقی ، که می فهمد دانسته هایش در برابر مجهولاتِ بی شمار و نامحدود ، اندک است ، به خود اجازه نمی دهد در هر مسئله ای اظهار نظر کند. شهید ثانی رحمه اللهدرباره قاسم بن محمّد بن ابی بکر ، یکی از فقیهان برجسته و مورد اتّفاق مدینه ، گزارش می دهد که مسئله ای از او سؤال شد و گفت : نمی دانم. سؤال کننده گفت : نزد تو آمده ام و غیر از تو را نمی شناسم. قاسم گفت : به ریش بلند و جمعیت اطرافم ، نگاه مکن. به خدا سوگند ، این مسئله را نمی دانم! پیرمردی قریشی که در کنارش نشسته بود ، گفت : برادرزاده! ملازم وی باش . آن گاه گفت : به خدا سوگند ، تو را در هیچ مجلسی خردمندتر از امروز ندیدم . آن گاه قاسم گفت : وَاللّهِ لَأَن یُقطَعَ لِسانی أَحَبُّ إِلَیَّ أَن أَتَکَلَّمَ بِما لا عِلمَ لی بِهِ. (1)به خدا سوگند ، اگر زبانم بریده شود ، برایم دوست داشتنی تر از این است که درباره آنچه علم ندارم ، سخن بگویم. آن که از غرور علمی و بیماری خوددانابینی ، پیراسته است ، آمادگی ندارد که با هر قیمتی ، درباره آنچه نمی داند ، اظهار نظر کند. از این رو ، خاموشی می گزیند و از پاسخ دادن به بسیاری از مسائل ، خودداری می کند و این ، همان بیان زیبای امام علی علیه السلام است که : قولُ «لا أعلَمُ» نِصفُ العِلمِ. (2)سخنِ «نمی دانم» ، نیمی از دانش است.
.
۶ . خودداری از خطا
۷. انکار نکردن مجهولات
این بر خلاف رویّه مبتلایان به غرور علمی و خوددانابینی است ؛ کسانی که نه تنها هیچ درنگ نمی کنند ، بلکه به سرعت و بدون تأمّل ، به آنچه از آنان پرسیده می شود ، پاسخ می گویند. آنان کسانی هستند که نمی توان گفت عالم نیستند ؛ بلکه باید گفت بیمارند و بلکه چنان که امام علی علیه السلام توصیف نموده ، دیوانه اند : إِنَّ مَن أجابَ فی کُلِّ ما یُسأَلُ عَنهُ لَمَجنونٌ. (1)آن که به هر چه از او سؤال می شود ، پاسخ گوید ، دیوانه است.
۶ . خودداری از خطااین ، ششمین ویژگی عالِم حقیقی در سخن امام علی علیه السلام است. آن که از غرور علمی به دور است و اندازه جهل خود را می شناسد ، هر گاه بخواهد رأیی را در یک مسئله ابراز کند ، اندیشه خود را متمرکز می کند و بر حواسّ خود مسلّط می گردد تا مبادا به خطا افتد. آن گاه با دقّت و توجّه به تمام جوانب مسئله ، رأی خود را اظهار می کند. بدین جهت ، زبان خردمند ، همیشه در پس عقل اوست (2)و هیچ گاه خردمند ، سخن نسنجیده بر زبان نمی آورد تا مبادا در گفته هایش به خطا بیفتد ، بر خلاف مبتلایان به غرور علمی و بیماری خوددانابینی ، که بی درنگ و بدون تأمّل ، درباره هر چه بر آنان عرضه می گردد، اظهار نظر می کنند.
۷. انکار نکردن مجهولاتآخرین نشانه ای که امام علی علیه السلام شخصیت عالِم حقیقی را بدان می شناساند ، «انکار نکردن چیزی است که آن را نمی داند». اگر چیزی بر عالِم حقیقی عرضه گردد که آن را نمی شناسد ، به خاطر جهل خود ، آن را انکار نمی کند. کسی که از
.
بیماری غرور علمی ، در امان است و به کمیِ معلومات خود و نامتناهی بودن مجهولاتش آگاه است ، عقلش به وی اجازه نمی دهد که آنچه را نمی داند و برایش مجهول است ، انکار کند. ابن سینا در این باره می گوید : فالصواب أن تسرّح أمثال ذلک إلی بقعة الإمکان ، ما لم یدرک عنه قائم البرهان. (1)درست ، آن است که امثال این [ شگفتی ها] را در سرای «امکان» بگذاری، تا زمانی که بُرهانی بر خلافش اقامه نشده است. این ، یک حقیقت روشن عقلی و علمی است که : «ندانستن» بر «نبودن» دلالت نمی کند. چه بسیار حقایقی که انسان بدانها عالِم نیست ؛ ولی وجود دارند! آیا هزار سال پیش ، بشر از حرکت خون و اتم و صدها حقیقت علمی دیگر که امروزه کشف و ثابت شده است ، خبر داشت؟ آیا ندانستن این واقعیت ها در گذشته می تواند دلیلی بر نبود آنها باشد؟ اگر آدمی حقیقتا اهل دانش باشد ، می داند که بیشتر حقایق هستی ، برای انسان ، مجهول اند. امیر مؤمنان علیه السلام در سخنی دیگر ، ضمن برشمردن ویژگی های عالِم حقیقی و عالِم نمایان می فرماید : لا تَقولوا بِما لا تَعرِفونَ ، فَإِنَّ أَکثَرَ الحَقِّ فیما تُنکِرونَ. (2)آنچه را نمی دانید ، بر زبان مرانید ؛ زیرا بیشتر حقایق ، همانهایی هستند که شما آنها را انکار می کنید. امّا این مسئله که بدین پایه از روشنی است و هر خردمندی می داند که حق
.
نشانه های عقاید غیر علمی
اشاره
ندارد آنچه را نمی داند و برایش مجهول است ، انکار کند ، از کسانی که غرور علمی را وسیله ای برای خوددانابینی قرار داده اند و جز آن را نمی بینند ، پنهان مانده است. توضیحات بیشتر در این باره ، ضمن سخن گفتن از عقاید غیر علمی خواهد آمد.
نشانه های عقاید غیر علمیمی توان عقاید غیر علمی را همان گونه که در عقاید علمی بیان کردیم ، آزمود و با ویژگی های فردِ معتقد به آنها آشنا شد. به سخن دیگر ، نشانه های عقاید غیر علمی ، همان نشانه های عالِم نمایان و دانشمندان خیالی هستند که امام علی علیه السلام پس از بازگو کردن ویژگی های عالِم حقیقی ، آنها را بیان فرموده است. در این جا نیز نخست اصل حدیث را می آوریم و آن گاه هر ویژگی را به بحث می گذاریم. امام علی علیه السلام می فرماید : إنَّ الجاهِلَ مَن عَدَّ نَفسَهُ بِما جَهِلَ مِن مَعرِفَةِ العِلمِ عالِمًا وبِرَأیِهِ مُکتَفِیًا ، فَما یَزالُ لِلعُلَماءِ مُباعِدا وعَلَیهِم زارِیًا ، ولِمَن خالَفَهُ مُخَطِّئًا ، ولِما لَم یَعرِف مِنَ الأُمورِ مُضَلِّلاً ، فَإِذا وَرَدَ عَلَیهِ مِنَ الاُمورِ ما لَم یَعرِفهُ أنکَرَهُ وکَذَّبَ بِهِ وقالَ بِجَهالَتِهِ : ما أعرِفُ هذا ، وما أراهُ کانَ ، وما أظُنُّ أن یَکونَ ، وأنّی کانَ ؟ وذلِکَ لِثِقَتِهِ بِرَأیِهِ وقِلَّةِ مَعرِفَتِهِ بِجَهالَتِهِ . فَما یَنفَکُّ بِما یَری مِمّا یَلتَبِسُ عَلَیهِ رَأیُهُ مِمّا لا یَعرِفُ لِلجَهلِ مُستَفیداً ، ولِلحَقِّ مُنکِراً ، وفِی الجَهالَةِ مُتَحَیِّرًا ، وعَن طَلَبِ العِلمِ مُستَکبِرًا. (1)به راستی که نادان، کسی است که خود را در آنچه نمی داند ، دانا شمرد و به اندیشه و رأی خویش، اکتفا ورزد ، و همیشه از عالمان ، دوری گزیند و آنان را نکوهش کند ، و آن که را با او مخالفت ورزد ، خطاکار قلمداد کند ، و هر چیزی
.
1) .ر . ک : ج ۲ ص ۱۰۶ ح ۱۱۲۲ .
۱ . بی اعتنایی به جهل خود
اشاره
را نمی شناسد ، گم راه کننده معرفی نماید ؛ پس هر زمان که بر او چیزی عرضه شود که آن را نمی شناسد، انکار کند و دروغ شمرَد و از روی نادانی بگوید : این را نمی شناسم و گمان نکنم در گذشته وجود داشته یا این که در آینده محقّق گردد . این همه ، بر پایه اعتماد به اندیشه خویش و شناخت اندک از نادانی خویش است. در نتیجه ، به دلیل خوددانابینی خیالی، (1)پیوسته از نادانی ، بهره می برد و منکِر حقیقت می گردد و در نادانیِ خویش سرگردان می شود و از طلب دانش، سر باز می زند . بر پایه این حدیث ، روشن می گردد که نشانه های عقاید غیر علمی ، مانند نشانه های عقاید علمی ، هفت تاست : ۱. بی اعتنایی به جهل خود ، ۲. نادیده گرفتن آرای دیگران ، ۳. دوری از عالِمان ، ۴. تخطئه مخالفان ، ۵ . انکار مجهولات ، ۶. سرگردانی در نادانی ، ۷. سر باز زدن از دانش اندوزی. و اینک شرح این نشانه ها:
۱ . بی اعتنایی به جهل خودنخستین نشانه صاحبان عقاید غیر علمی که به جهت بیماری درونی ، خود را عالِم می انگارند ، این است که مجهولات خود را نمی بینند. بدین جهت ، معلومات اندکشان بزرگ جلوه می کند و در نظرشان بزرگ می آید ، بدان حد که خود را «عالِم به همه چیز» می پندارند ، گویا نزدشان مجهولی نیست. بدین جهت ، خود را در هر زمینه خبره می دانند و به خود اجازه و حق می دهند که بر پایه حدس و گمان ، و به تعبیر امروزی ها با تحلیل ، در هر زمینه ای به سانِ یک رأی علمی قطعی ، اظهار نظر کنند.
.
1) .از آن جا که ترجمه تحت اللفظی این عبارت ، برای خواننده فارسی زبانْ نامفهوم بود ، مضمون آن به فارسی برگردانده شد .
این دسته از مردم ، هر اندازه هم عالم باشند و در هر زمینه ای نیز معرفت داشته باشند ، از نگاه امام علی علیه السلام شایسته صفت و لقب «عالِم» نیستند ؛ بلکه شایسته لقب «نادانان حقیقی»اند : إِنَّ الجاهِلَ مَن عَدَّ نَفسَهُ بِما جَهِلَ مِن مَعرِفَةِ العِلمِ عالِمًا . (1)به راستی که نادان ، کسی است که خود را در آنچه نمی داند ، عالِم بینگارد . نادانیِ چنین افرادی به اندازه علمشان ، آنان را در چاه تاریکِ جهالت افکنده است ؛ جایی که روشنایی بدان نمی رسد تا برایشان سودمند باشد. بر این اساس ، یکی از راه های آزمودن عقیده و تمیز دادن عقاید علمی از غیر علمی ، آن است که صاحبان عقیده ، مورد آزمون قرار بگیرند که : آیا به غرور و بیماری خوددانابینی مبتلایند ، یا از آنها در امان اند؟ و آیا در جایی که علم ندارند ، به خود اجازه اظهار نظر می دهند یا خیر؟ و خلاصه به چه میزان ، خود را عالِم می دانند. از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت شده است که فرمود : مَن قالَ «إنّی عالِمٌ» فَهُوَ جاهِلٌ. (2)آن که بگوید من دانایم ، در حقیقت ، نادان است. پس ، نخستین ویژگی عالمان و اهل معرفت ، سلامت آنان از غرور علمی است . عالِمان حقیقی که بر بالاترین پلکان دانش قرار گرفته اند ، می دانند که آگاهی آنان در برابر نادانی شان به حساب نمی آید. از این رو ، مبتلایان به غرور علمی و آنان که گمان می برند از دانش ، بهره مندند ، به نخستین درجه دانش هم
.
نرسیده اند و این ، مصداق سخن امیر مؤمنان علیه السلام است : مَنِ ادَّعی مِنَ العِلمِ غایَتَهُ فَقَد أَظْهَرَ مِن جَهْلِهِ نِهایَتَهُ. (1)آن که پایان دانش را ادّعا کند ، نهایت نادانی خود را آشکار ساخته است. کوته بینان و تنگ نظران و سطحی گرایان ، هر گاه به میزان اندکی از دانش می رسند ، غرور علمی ، آنان را به استبداد می کشاند و این گونه می شود که آنان تمامی مجهولات خود را با مقدار اندکی از دانش خود می سنجند و خویش را به صورت مطلق ، عالِم می پندارند. برای مثال ، استاد متخصّص ادبیات ، گمان می کند که هر کسی که در فهم ادبیات مانند او باشد ، به هر چیزی علم دارد و می تواند در هر زمینه و هر مسئله ای رأی قاطع صادر کند. یا عالم ریاضیات ، معتقد است که ریاضیدانان ، عالِم اند و مُجازند در هر زمینه ای ولو عقیدتی و اجتماعی ، اظهار نظر کنند. و همین گونه است : فقیه ، اصول دان ، فیلسوف ، مفسّر و دیگران. هر کسی در هر شاخه ای از دانش و معرفت تخصص پیدا کند ، اگر به غرور علمی مبتلا باشد و نسبت میان معلومات و مجهولات خود را نشناسد ، گمان می کند که اندیشه اش از آن رو که در حوزه تخصصی خودش درست است ، در هر زمینه ای نیز چنین است ، گرچه از تخصصش بیرون باشد. بدین جهت ، به خود حق می دهد که در هر مسئله ای اظهار نظر کند. حکایت شده است که یک عالِم «نحو» ، بر کشتی سوار شد و به هنگام گفتگو با ناخدای کِشتی ، خواست دانش و منزلت علمی خود را به رخ بکشاند تا شاید ناخدا علاقه مند به آموختن «نحو» گردد. بدین جهت از او پرسید : آیا نحو
.
1) .ر . ک : ج ۲ ص ۸۶ ح ۱۰۶۶ .
بنیاد اختلافات عقیدتی
آموخته ای؟ ناخدا پاسخ گفت : خیر. عالم نحو بدو گفت : پس نیمی از عمرت بر فناست! هر که نحو نیاموزد ، عمرش را در نادانی ، تباه کرده است . اگر بخواهی از نیمه باقی مانده عمرت بهره ببری ، می باید این دانش را بیاموزی. ناخدا قدری اندیشه کرد و پاسخ این ادیب مغرور بر او گران آمد. چیزی نگذشت که طوفان در گرفت و دریا متلاطم شد و امواج ، دریا را فرا گرفت. کشتی به تلاطم افتاد و از این سو به آن سو پرت می شد و به واژگونی نزدیک شده بود که ناخدا رو به عالِم نحو کرد و دید خود را باخته و دست از پا نمی شناشد. فرصت را برای پاسخگویی به وی غنیمت شمرد و گفت : ای استاد! آیا شنا بلدی؟ عالِم نحو پاسخ گفت : خیر ، شنا نمی دانم. ناخدا گفت : تمام عمرت بر فناست! برای نجات ، چاره ای جز شناگری نیست. چه اندک اند عالِمانی که به سانِ این نحوی نمی اندیشند و فریفته غرور علمی نیستند ، بویژه در مسائل اعتقادی ؛ لیکن مغروران ، خواه آنان که هرگز به پژوهش نپرداخته اند و خواه آنان که از دریا به قطره ای اکتفا کرده اند ، در این که اجتهاد را تنها از آنِ خویش می دانند و به خود حق می دهند تا در هر زمینه ای ولو زمینه ای که در تخصّصشان نیست ، اظهار رأی کنند ، همگی برابرند.
بنیاد اختلافات عقیدتییکی از ریشه های اساسی اختلافات عقیدتی و تضاد میان نظریّه های حاکم بر جهان ، در همین اظهار نظر غیر متخصّصان ، نهفته است. وقتی نادان عالِم نما اظهار نظر می کند ، دیگر نادانان ، بدون توجّه به تخصص و به عنوان این که او عالم است ، از او می پذیرند و از وی پیروی می کنند و بدین صورت ، عقاید و نظریّه های متضاد شکل می گیرد. از امام علی علیه السلام سخنی در این زمینه نقل شده است که اگر آن را معجزه امام تلقّی کنیم ، مبالغه نکرده ایم :
.
لَو سَکَتَ الجاهِلُ مَا اختَلَفَ النّاسُ. (1)اگر نادان سکوت کند ، مردم اختلاف نمی کنند. به حقیقت ، اگر نادان در آن جا که تخصصی ندارد ، از اظهار نظر خودداری ورزد ، اختلافات فکری و عقیدتی ، برچیده می شود و اندیشه ها به نقطه مشترک می رسند. اگر نادان در حوزه ، دانشگاه ، بازار و... ، سکوت کند و از اظهار نظرهای مذهبی ، سیاسی ، اقتصادی ، اجتماعی و ... بپرهیزد ، و خلاصه اگر غیر متخصّصان ، در مسائل عقیدتی اظهار نظر نکنند ، اختلافات از جامعه بشری ریشه کن می گردد . در دوران معاصر و در طول تاریخ ، شاهد ده ها مکتب و صدها عقیده و هزاران فکر متفاوت و بلکه متضاد هستیم و شاهدیم که هر کس گروهی را اطراف خود جمع کرده است و خود را صاحب نظر و رئیس سازمان و گروه می پندارد و دیدگاه خود را بر آنان فرض می کند . اگر از ریشه این اختلافات به طور اساسی جستجو کنیم ، به ریشه هایی می رسیم که امام علی علیه السلام بدان اشاره فرمود : اظهار نظر نادانان و غیر متخصّصان و تحمیل دیدگاه های پوشالی خویش بر حقیقت و واقعیت . اگر صاحبان اندیشه مصمم شوند که رأیی را تا قطعی نشده ، ابراز نکنند و فرضیّه های اثبات نشده را به عنوان دیدگاه های علمی عرضه ندارند ، اختلاف به صورت ریشه ای از جامعه بشری برکَنده می شود و اندیشه ها در زمینه حقایق هستی ، به نقطه های مشترک می رسند ؛ چرا که حق ، یکی بیش نیست و نمی تواند
.
1) .ر . ک : ج ۲ ص ۵۰ ح ۹۳۲ .
۲. نادیده گرفتن آرای دیگران
بیشتر از یکی باشد. از سوی دیگر ، در میان همه دیدگاه های متناقض و اندیشه های مختلف و عقاید متضاد ، یک عقیده صحیح و علمی و مطابق با واقع ، وجود دارد و سایر دیدگاه ها قطعا نادرست ، غیر علمی و غیر واقعی اند. پس چگونه می شود که همه آرا و نظریّه ها حق باشند ، با این که با یکدیگر متناقض اند و هر یک ، رأیی مغایر با دیگری دارد؟
۲. نادیده گرفتن آرای دیگراندومین نشانه صاحب آرا و عقاید غیر علمی ، آن است که به رأی دیگران به هیچ روی ، احترام نمی گذارد و بدان ، نه توجّه دارد و نه اعتنا می ورزد ؛ بلکه به گفته امام علی علیه السلام در حدیث پیش گفته : بِرَأیِهِ مُکتَفِیًا . به رأی خویش اکتفا می ورزد. از این رو ، یکی از راه های آزمودن عقیده ، آن است که صاحب رأی ، آزمایش شود که : آیا به خود اجازه می دهد در آرا و عقاید دیگر بنگرد و آنها را مورد پژوهش و بررسی قرار دهد ، یا معتقد است که هر آنچه وی می گوید ، صواب و صحیح ، و آنچه دیگران می گویند ، نادرست و باطل است؟ آن که به بیماری خوددانابینی مبتلاست ـ که لازمه اش این است که خود را دانای مطلق می انگارد ـ احساس نمی کند به مطالعه و بررسی آرای دیگران نیازمند است ؛ ولی آن که از این بیماری در امان است و به اندازه محدودِ دانسته های خویش در برابر مجهولاتِ بی نهایت ، آگاه است ، احتمال می دهد که فهم دیگران درست باشد. بدین روی به رأی خویش بسنده نمی کند و آرای
.
۳. دوری از عالمان
دیگران را مورد پژوهش و بررسی قرار می دهد. امام علی علیه السلام در حدیثی دیگر می فرماید : ما أعْجَبَ بِرَأیِهِ إِلاّ جاهِلٌ. (1)جز نادان ، کسی به رأی خود ، خوش بین نیست.
۳. دوری از عالمانسومین نشانه صاحبان آرا و عقاید غیر علمی ، آن است که از نزدیک شدن به عالمان حقیقی ، پرهیز می کنند. آنان مانند خفاشان شب ، از نور خورشید می گریزند و به هنگام درخشش خورشید ، در تاریکی غارها و دخمه ها به سر می برند. این مردمان ، از فروغ دانش و دانشمندان حقیقی بیمناک اند و به خود اجازه نمی دهند که از مخفیگاه خویش بیرون بیایند و به عالمان حقیقی نزدیک شوند و از فروغ دانش برخوردار شوند . اینان ، مصداق سخن پیش گفته امام علی علیه السلام هستند که : فَما یَزالُ مِنَ العُلَماءِ مُباعِداً ، وعَلَیهم زارِیًا . [ نادان،] همواره از دانشمندان ، در حال گریز است و آنان را نکوهش می کند. مردم دانانما، همیشه از دور به آرا و عقاید دانشمندان ، خرده می گیرند و مرام آنان ، نق زدن است ، نه نقّادی کردن. مبتلایان به بیماری خوددانابینی ، آمادگی ندارند برای مباحثه و مناظره ، با عالمان همنشین شوند تا عقایدشان به داوری گذاشته شود. آنان با شتاب ، رأی خود را در مسئله مبدأ و معاد ، امور اقتصادی ، سیاسی ، عدالت اجتماعی ، مدیریت جامعه و... به عنوان تنها رأی و نظر صواب ، ابراز می دارند و جز برای
.
1) .ر . ک : ج ۲ ص ۶۸ ح ۱۰۰۰ .
۴. تخطئه مخالفان
۵ . انکار مجهولات
رأی خود یا حزب و سازمان و مؤسسه شان درستی معتقد نیستند و بر این باورند که آنچه دیگران می گویند ، خالی از صواب است و چنانچه جامعه رأی آنان و یا حزب و سازمان و مؤسسه شان را طرد کند ، از جامعه و جمع ، جدا شده ، به مخالفت بر می خیزند و زبان به انتقاد و نق زدن می گشایند.
۴. تخطئه مخالفانچهارمین نشانه مبتلایان به خوددانابینی ، آن است که پیوسته آرا و عقاید دیگران را تخطئه می کنند. به سخن دیگر ، مبتلا به بیماریِ «معرفت خیالی» می پندارد که کلید درک و روشن فکری ، در قبضه اوست و گمان می برد که بر دیگران لازم است که برای فهم درست آرا و عقاید ، به روش فکری او پایبند شوند و از او پیروی نمایند تا بدان جا رسند که او رسیده است. و اگر بدان جا نرسند ، نباید جز عقاید و آرای خویش را سرزنش کنند ، که خطا و کج روی از آنهاست ، یعنی همان سخن امام علی علیه السلام که فرمود : ولِمَن خالَفَهُ مُخَطِّئًا . و [ نادان،] هر کس را که با او مخالفت ورزد ، تخطئه می کند.
۵ . انکار مجهولاتپنجمین نشانه صاحبان رأی غیر علمی ، انکار حقایقی است که نمی دانند ، چنان که امیر مؤمنان ، امام علی علیه السلام ، در حدیث پیش گفته فرمود : إِنَّ الجاهِلَ . . . إذا وَرَدَ عَلَیهِ مِنَ الأَمرِ ما لایَعرِفُهُ أَنکَرَهُ وکَذَّبَ بِهِ ، وقالَ بِجَهالَتِهِ : ما أَعرِفُ هذا ، وما أَراهُ کانَ ، وما أَظُنُّ أن یَکونَ ، وأَنّی کانَ؟! ولا أَعرِفُ ذلِکَ ، لِثِقَتِهِ بِرَأیِهِ وقِلَّةِ مَعرِفَتِهِ بِجَهالَتِهِ . همانا نادان ، کسی است که هر گاه کاری بر او عرضه شود که آن را نمی شناسد ،
.
انکار می کند و دروغ می شمرد و از روی نادانی می گوید : «این را نمی شناسم و گمان نکنم که وجود داشته باشد ، یا در آینده محقّق گردد. چگونه وجود داشته است ، در حالی که من آن را نمی شناسم؟». این همه ، بر پایه اعتماد به رأی خویش و ناآگاهی از جهالت هایش است. همچنین امام علی علیه السلام فرموده است : لا تَرُدَّ عَلَی النّاسِ کُلَّ ما حَدَّثوکَ بِهِ ، فَکَفی بِذلِکَ جَهلاً. (1)همه آنچه را مردم برایت حدیث می کنند ، انکار مکن ، که این برای اثبات نادانی ، کافی است. به عنوان مثال ، اگر هزار سال قبل ، به کسی که به بیماریِ خوددانابینی مبتلا بود ، گفته می شد که موجودات بسیار ریزی وجود دارند که چشم غیر مسلّح ، آنها را نمی بیند و همانها سبب بیماری های جسمی اند ، یا به وی گفته می شد که خون در بدن ، گردش می کند و اگر از حرکت باز ایستد ، آدمی می میرد ، یا گفته می شد که مادّه ، از ذرات ریزی تشکیل شده است و هر جزئی ، خود از ذره های ریزتر تشکیل شده و در آن جزء ، الکترون ها بر گرد پروتون ها و نیز هسته ها با سرعت سرسام آوری می چرخند و آدمی زادگان از این ذره ، اسلحه های ویرانگر می سازند که می تواند در چند لحظه به حیات کره زمین پایان دهد ، بی تردید ، چنین شخصی ، همه این پیشگویی ها را نفی می کرد و آنها را خرافه و خیال می شمرد و گمان می کرد که اگر چنین حقایقی وجود داشت ، وی آنها را ضرورتا می شناخت و از آن جا که تا آن زمان ، وی آنها را نشناخته بود ، هر که چنین ادّعا می کرد ، او را تکذیب می نمود و رأی او را غیر علمی و بر خلاف واقع می انگاشت.
.
1) .ر . ک : ج ۲ ص ۸۲ ح ۱۰۵۱ .
۶ . لجاجت در مباحث علمی
امام علی علیه السلام نیز برای از میان بردن چنین برخوردهایی با حقایق علمی از سوی مدّعیان معرفت ، در همان حدیث فرمود : وذلِکَ لِثِقَتِهِ بِرَأیِهِ وقِلَّةِ مَعرِفَتِهِ بِجَهالَتِهِ . این اظهار نظرها ، به جهت اعتماد به رأی خویش و آگاهی اندک از مجهولات خود است. به سخن دیگر ، اگر این منکِران حقیقت ، اندازه نادانی خود را می دانستند و می فهمیدند که دانسته هایشان در برابر مجهولات ، به حساب نمی آید ، اینچنین به عقاید خود کرنش نمی کردند و این اندازه بر آن اعتماد نمی ورزیدند و آنچه را بدان علم نداشتند ، انکار نمی کردند. امام علی علیه السلام در ادامه همان حدیث ، آثار زیانبار این بیماری خطرناک را چنین گوشزد می کند : فَما یَنفکُّ مِمّا یَری فیما یَلتَبِسُ عَلَیهِ رَأیُهُ ومِمّا یَعرِفُ لِلجَهلِ مُستَفیداً ، ولِلحَقِّ مُنکِراً . در نتیجه ، از ناحیه آرای غلطی که افکار نادرست بر او مشتبه کرده و از طریق آنچه نمی شناسد، پیوسته بر نادانی می افزاید و حق را انکار می کند. این ، بزرگ ترین زیان خوددانابینی است که نه تنها بیمار را در نادانی نگه می دارد و بر جهل مرکّبش می افزاید ، بلکه به تدریج ، نادانی های نوینی به صورت علم برای او پدیدار می کند و راه درمان ، بیش از پیش بر او مسدود می گردد.
۶ . سرگردانی در نادانیششمین علامت صاحبان آرا و عقاید غیر علمی ، این است که در نادانی خویش ،
.
۷. سر باز زدن از دانش اندوزی
سرگردان است . کسی که مبتلا به بیماری خوددانابینی است ، نمی تواند باور کند که سخن طرف مقابل ، صحیح است و از این رو، در پی درک حقیقت نیست، در دانایی اندک خویش سیر می کند و گِرد آن می چرخد، از این رو می خواهد حرف خود را به کرسی بنشاند و رأی و عقیده خود را به مخاطب بقبولاند، چنان که امام علی علیه السلام در حدیث پیش گفته فرمود : وفِی الجَهالَةِ مُتَحَیِّرًا . و در نادانی خویش سرگردان است .
۷. سر باز زدن از دانش اندوزیهفتمین علامت صاحبان آرا و عقاید غیر علمی ، تکبّر در تحصیل علم است و به عبارت دیگر ، نادان ، به خاطر تکبّر ، از تحصیل علم ، امتناع می ورزد. کسی که خود را چنان دانا می پندارد که نادانی خویش را نمی بیند و به رأی دیگران اعتنا ندارد و از دانشمندان فاصله می گیرد و مخالفانِ آرا و عقاید خود را تخطئه می کند و با لجاجت می خواهد عقیده خود را اثبات کند ، معنا ندارد که در صدد تحصیل و پژوهش باشد ؛ بلکه این ویژگی ها کبر و غروری در او ایجاد می کنند که برای همیشه از شناخت حقایق هستی محروم می گردد.
.
فصل ششم : آزادی عقیده
اشاره
فصل ششم : آزادی عقیدهیکی از مسائل بسیار مهم و قابل توجّه در جهان امروز ، بویژه پس از صدور اعلامیه جهانی حقوق بشر ، مسئله «آزادی عقیده» است. در مادّه هجدهم میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی ، آمده است : ۱ . هر کس حق دارد از آزادیِ فکر ، وجدان و مذهب ، برخوردار شود و از جمله حق دارد مذهب و معتقدات دلخواه خود را داشته باشد یا بپذیرد ، و انفرادا یا مشترکا ، به طور علنی یا در خلوت ، مذهب یا ایمان خود را با عبادات و اجرای فرایض و رسوم و تعلیمات مذهبی ، ابراز کند. ۲ . هیچ کس نباید مورد اکراهی واقع شود که به آزادی او در داشتن یا قبول مذهب یا معتقدات دلخواهش لطمه وارد آورد. ۳ . آزادیِ ابراز مذهب یا معتقدات را نمی توان تابع محدودیت ها کرد ، مگر آنچه منحصرا به موجب قانون ، پیش بینی شده و برای حمایت از امنیت ، نظم و سلامت یا عفت عمومی و یا حقوق و آزادی اساسی دیگران ، ضرورت داشته باشد.
.
۴ . کشورهای طرف این میثاق ، متعهّد می شوند که آزادی والدین و (بر حسب مورد) سرپرستان قانونی کودکان را در تأمین آموزش مذهبی و اخلاقی کودکان، مطابق معتقدات خودشان محترم بشمارند. در مادّه نوزدهم این میثاق چنین آمده است : ۱ . هر کس حق دارد که مصون از دخالت دیگران ، دارای عقایدی باشد. ۲ . هر کس حقّ آزادی بیان دارد. این حق ، شامل : آزادی دسترس و دریافت و انتقال اطلاعات و افکار از هر قبیل ، بدون توجّه به سه گونه مختلف انتقال اطلاعات ، خواه شفاهی یا به صورت مکتوب یا به صورت غیر مستقیم (مثلاً از طریق هنر) و یا با هر وسیله دلخواه دیگر است ، می گردد. ۳ . اِعمال حقوق مذکور در بند دوم این مادّه ، مستلزم حقوق و مسئولیت هایی خاص است و از این رو، ممکن است تابع محدودیت های معیّنی شود که در قانون ، به آنها تصریح شده است و برای امور ذیل ، ضرورت دارد : الف. احترام به حقوق یا حیثیت دیگران . ب. حفظ امنیت ملّی یا نظم عمومی ، سلامت و یا عفّت عمومی. (1)در این فصل می خواهیم آزادی عقیده را از دیدگاه عقل و از منظر اسلام ، مورد بررسی قرار دهیم و سپس توضیح دهیم که هدف از طرح مسئله «آزادی عقیده» در جهان امروز چیست ؛ ولی قبلاً سه مسئله ، به عنوان مقدّمه ، باید مورد توجّه قرار بگیرد. این مسائل ، عبارت اند از : معنای عقیده ، منشأ عقیده و معنای آزادی عقیده.
.
1) .راهنمای سازمان ملل متّحد ، ترجمه منصور فراسیون : ص ۱۰۲۶ ـ ۱۰۲۷.
معنای عقیده
منشأ عقیده
۱ . تحقیق
معنای عقیدهدر فصل اوّل به صورت مبسوط به این موضوع پرداختیم و گفتیم که عقیده از ریشه «عقد» به معنای بستن (پیوند) است. وقتی نظری به ذهنْ پیوند می خورد ، به آن «عقیده» گفته می شود و در این مورد ، فرقی میان نظر درست یا نادرست نیست. بنا بر این ، انسان ، هر چه را باور کند ، حق باشد یا باطل ، درست باشد یا نادرست ، مطابق با واقع باشد یا غیر مطابق ، برای او و جامعه مفید باشد یا مضر ، به آن ، «عقیده» گفته می شود.
منشأ عقیدهعقاید انسان که اساس عمل و جهتگیری های او را تشکیل می دهند ، از کجا نشئت می گیرند و چگونه انسان چیزی را باور می کند؟ این ، سؤال بسیار مهمی است که قبل از بررسی مسئله «آزادی عقیده» باید به آن پاسخ گفت و با پاسخ به این سؤال ، اظهار نظر درباره آزادی عقیده ، ساده تر می شود. با کمی تأمّل مشخص می شود که عقاید انسان به یکی از این دو منشأ باز می گردند :
۱ . تحقیقگاهی انسان با اندیشه آزاد و با مطالعه و تحقیق درباره مسئله ای می اندیشد و به عقیده ای می رسد. مثلاً تحقیق می کند که: آیا زمین به دور خورشید می گردد یا خورشید به دور زمین ؟! آیا چیزی بجز مادّه وجود دارد یا ندارد؟ و... در این صورت ، منشأ عقیده او تحقیق است ، خواه نظریّه او مطابق با واقع باشد و خواه
.
۲ . تقلید
مطابق با واقع نباشد.
۲ . تقلیدگاه عقیده انسان ، محصول تحقیق و بررسی با اندیشه آزاد نیست ، بدین صورت که یا تحقیق نکرده عقیده ای را می پذیرد و یا اگر تحقیق کرده ، با اندیشه در بند تقلید ، به باوری می رسد ، که در هر دو صورت ، منشأ عقیده او ، تقلید است. بنا بر این ، ریشه عقاید انسان ، یا تحقیق است و یا تقلید. البته منشأ سومی هم وجود دارد که همان الهام و اشراق است ، که چون این منشأ عمومیّت ندارد و مختص به افراد خاصّی است ، فعلاً مورد بحث ما نیست. (1)آنچه قابل توجّه است ، این که : از یک بررسی دقیق ، به این نتیجه می رسیم که عقاید مردم ، عمدتا مبنای فکری و ریشه تحقیقی و استدلالی ندارند ؛ بلکه ناشی از تقلیدند. پدر و مادر ، قوم و قبیله ، محیط زندگی ، حزب و سازمان و گروه ، و شخصیت های مورد احترام ، نظری را به انسان تلقین می کنند و او ، بدون مطالبه برهان و از روی تقلید ، آن نظر را می پذیرد و به تدریج با آن ، خو می گیرد و به آن عادت می کند و آن نظر به روح و ذهن او گره می خورد و ضمیمه ذهنش می شود و در جانش مستقر می گردد و به صورت عقیده و باور او در می آید. به همین دلیل ، خانواده و محیط زندگی ، در تکوین عقاید عمده مردم ، سهمی اساسی دارند. معمولاً هر کس ، در هر خانواده و هر محیطی که زندگی کند ، عقاید افراد آن خانواده و محیط به او منتقل می شود و کمتر کسی است که عقاید خود را کاملاً از راه تحقیق ، تحصیل کرده باشد. بر همین
.
1) .ر . ک : ج ۲ ص ۴۳۳ (دل) و ص ۴۸۱ (خاستگاه الهام) .
آزادی عقیده
قرآن کریم به انسان هشدار می دهد که اگر از عقاید بیشتر مردم جهان پیروی کند ، گم راه می شود : «وَإن تُطِعْ أکْثَرَ مَن فِی الْأَرْضِ یُضِلُّوکَ عَن سَبِیلِ اللَّهِ إن یَتَّبِعُونَ إلاَّ الظَّنَّ وَإنْ هُمْ إلاَّ یَخْرُصُونَ. (1)و اگر از بیشتر کسانی که در زمین زندگی می کنند ، فرمان ببری ، تو را از راه خدا گم راه می کنند ؛ زیرا آنان ، تنها از گمان ، پیروی می نمایند و جز به حدس و تخمین نمی پردازند» .
آزادی عقیدهقبل از بحث درباره آزادی عقیده ، باید مشخص شود که مقصود از این آزادی چیست ؛ زیرا تا معنای «آزادی عقیده» معلوم نشود ، داوری درباره درست یا نادرست بودن آن ، ممکن نیست. آزادی عقیده را سه گونه می توان تفسیر کرد : الف ـ آزادی انتخاب عقیده ؛ یعنی انسان آزاد است هر چه را که می خواهد ، باور کند. ب ـ آزادی اظهار عقیده ؛ یعنی انسان آزاد است هر چه را که باور کرد ، بیان کند. ج ـ آزادی تبلیغ عقیده ؛ یعنی انسان آزاد است هر چه را که باور کرد ، ترویج کند. بنا بر این ، وقتی آزادی عقیده مطرح می شود ، ممکن است هر یک از این سه معنا و یا مجموع آنها مقصود باشد. اکنون با توجّه به معنا و منشأ عقیده و آنچه در تفسیر آزادی عقیده ذکر شد ، می خواهیم ببینیم نظر عقل درباره آزادی عقیده چیست.
.
1) .انعام : آیه ۱۱۶ .
آزادی عقیده از دیدگاه عقل
الف ـ آزادی انتخاب عقیده
آزادی عقیده از دیدگاه عقلعقل درباره هر یک از معانی آزادی عقیده ، نظری خاص دارد و در نتیجه به طور مطلق نمی تواند درباره آزادی عقیده ، داوری کند. بدین جهت ، لازم است هر یک از این معانی ، جداگانه مورد بررسی قرار بگیرد.
الف ـ آزادی انتخاب عقیدهنخستین معنای آزادی عقیده ، این است که انسان در انتخاب عقیده آزاد باشد و به دلخواه ، هر عقیده ای را که می خواهد ، اختیار کند و هر چه را که می خواهد ، باور کند. با کمی تأمّل ، معلوم می شود که این نوع آزادی عقیده ، عقلاً امکان پذیر نیست ؛ زیرا عقاید انسان ، نه در اختیار خود اوست و نه در اختیار دیگری. انسان ، نه می تواند هر چه را که بخواهد ، باور کند و نه دیگری می تواند به زور ، عقیده ای را بر انسان ، تحمیل نماید. عقیده ، مثل لباس نیست که اگر انسان خواست ، این لباس ، و اگر نخواست ، لباسی دیگر را انتخاب کند و یا دیگری او را مجبور کند که این لباس و یا آن لباس را بپوشد. باورهای انسان ، مانند عشق و علاقه و محبت های اوست ، چنان که نه در اختیار عاشق است که به هر کس و یا هر چیز که می خواهد و تصمیم می گیرد ، عشق بورزد یا نورزد ، و نه در اختیار دیگری است تا بتواند او را وادار کند که عاشق کسی یا چیزی بشود یا نشود. کسی که معتقد است الآن روز است ، نه خودش می تواند باور کند که الآن شب است و نه دیگری می تواند او را مجبور کند که اعتقاد خود را تغییر دهد. ممکن است کسی وادار شود که چیزی را بر خلاف عقیده خود بگوید ؛ ولی امکان ندارد کسی وادار شود که عقیده خود را عوض کند.
.
ب ـ آزادی اظهار عقیده
برای گالیله در سال ۱۶۳۲ میلادی ، درباره عقاید بطلمیوس و کپرنیک ، کتابی نوشت. سال بعد ، پاپ ، او را به رم خواست و اظهار عقیده او را در مورد حرکت زمین بر گرد آفتاب ، کفر شمرد و مجبورش کرد که به زانو در آید و از آن عقیده استغفار کند. معروف است که چون گالیله استغفار کرد و از جا برخاست و بیرون رفت ، دیدند که با انگشت روی زمین نوشته است : «با این همه ، زمین حرکت می کند». (1)تنها در یک صورت ، عقیده قابل تغییر است و آن ، وقتی است که منشأ پیدایش عقیده ، تغییر کند . اگر منشأ عقیده ای تحقیق است ، ممکن است پژوهشگر در ادامه تحقیقات خود ، با دلایلی مواجه شود که بطلان عقیده او را ثابت کند و اگر منشأ پیدایش عقیده ای تقلید است ، ممکن است زنجیر تقلید ، شکسته شود. (2)
ب ـ آزادی اظهار عقیدهدومین معنای آزادی عقیده ، آزادی انسان در بیان و اظهار عقیده است. از دیدگاه عقل ، این از ابتدایی ترین حقوق بشر است که هر کس بتواند بگوید : «عقیده من ، این است» و هیچ کس حق ندارد مزاحم او شود ، همان طور که هر کس حق دارد زندگی شخصی خود را ، هر گونه که می خواهد ، اداره کند ، البته تا آن جا که مزاحم دیگران نباشد. آزادی اظهار عقیده ، علاوه بر این که حقّ طبیعی هر انسان است ، موجب برخورد آرا و رشد باورهای علمی و تصحیح عقاید نیز هست. بنا بر این ، کمترین تردیدی در صحّت و ضرورت این آزادی از منظر عقل
.
نیست . آنچه در این مورد ، قابل بررسی است ، دو مسئله است : مسئله اوّل . آیا انسان حق دارد بر خلاف آنچه می داند و عقیده واقعی اوست ، اظهار نظر کند؟ مسئله دوم . آیا انسان ، عقلاً در تصحیح عقاید موهوم و باورهایی که مبتنی بر تفکّر و تحقیق نیستند ، وظیفه ای دارد؟ در پاسخ سؤال اوّل ، باید گفت : اگر ما باشیم و داوری عقل ، هر چند عقل اظهار نظر کردن بر خلاف باور واقعی را تقبیح می کند ، ولی تا آن جا که استفاده از آزادی بیان ، ضرری به دیگران نرساند ، مجوّزی برای سلب آن نمی بیند. پاسخ سؤال دوم نیز این است که عقل ، ضمن این که بیان عقیده را آزاد اعلام می کند ، به دو دلیل اقدام برای تصحیح عقاید را لازم می داند : دلیل اوّل ، این که : عقیده ، اساس و پایه عمل است و باورهای موهوم و نادرست ، جامعه را به فساد و تباهی می کشند. دلیل دوم ، این که: مبارزه با عقاید موهوم ، اقدامی در جهت آزادسازی اندیشه است و عقل نمی تواند موجبات آزادی خود را لازم نداند. توضیح ، این که : آزادی عقیده و آزادی اندیشه ، اصولاً با هم تضاد دارند ؛ یعنی نمی شود هم عقیده آزاد باشد و هم اندیشه آزاد باشد ؛ زیرا همان طور که پیش تر توضیح داده شد ، عقیده چیزی است که به ذهن ، بسته می شود و پیوند می خورد و ضمیمه جان انسان می گردد. بدین جهت ، باورهای انسان ، اگر مبنای فکری و تحقیق نداشته باشند ، زنجیرهایی می گردند که دست و پای فکر و روح را در بند می کشند و اندیشه را در حصار موهومات ، حبس می کنند و نمی گذارند انسان ، آزاد بیندیشد و به باورهای علمی و مطابق با واقع برسد.
.
ج ـ آزادی تبلیغ عقیده
بر این اساس ، یا باید آزادی اندیشه را انتخاب کرد و یا آزادی عقاید موهوم را. اگر آزادی اندیشه انتخاب شود ، مبارزه برای شکستن زنجیرهای عقاید موهوم ، یک امر جدّی و لازم است و همان طور که کسی وقتی در زنجیر محکم بسته شده ، خود نمی تواند آن زنجیر را باز کند و شخصی آزاد باید برای آزادی او اقدام نماید ، همچنین اندیشه ای که در زنجیر باورهای غلط محکم بسته شده و عقاید نادرست ، آن را احاطه کرده اند ، خود نمی تواند خویش را از بند باورهای نادرست نجات دهد و باید فرد دیگری که آزاد است ، برای شکستن این زنجیرها و آزادی او اقدام کند. بنا بر این ، از دیدگاه عقل ، اقدام برای پالایش عقاید دیگران ، امری لازم است و با عنایت به این که پالایش عقاید ، با زور و اجبار ، امکان پذیر نیست ، اقدام برای پالایش عقاید دیگران ، عبارت است از : روشنگری برای رشد عقاید صحیح ، آشنا کردن مردم با حقایق از طریق برهان ، و نشاندن تحقیق به جای تقلید. البته اگر فرد یا افرادی سدّ راه آزادی اندیشه و پالایش عقاید شوند ، دیگر جای برهان نیست و در این جا عقل می گوید که این سد باید با قدرت شکسته شود تا زمینه رشد عقاید درست و زوال عقاید نادرست مهیّا گردد.
ج ـ آزادی تبلیغ عقیدهسومین معنای آزادی عقیده ، آزادی ترویج عقیده و انتقال آن به دیگران است ، خواه مبنای عقیده ، تحقیق باشد یا تقلید ، و خواه آن عقیده مطابق با واقع باشد یا مطابق با واقع نباشد و یا برای جامعه مفید باشد یا مضر. وقتی عقل ، با ادلّه ای که ذکر شد ، مبارزه با عقاید موهوم را لازم می داند ،
.
عقیده به بردگی
تردیدی نیست که نمی تواند آزادی تبلیغ عقیده را ، به طور مطلق تجویز کند . چگونه عقل می تواند بپذیرد باورهای موهومی که مبنای فکری و تحقیقی ندارند و اندیشه را در بند می کشند و رشد جامعه را متوقف می کنند و جامعه را به عقب می رانند و برای مردم زیانبارند ، ترویج شوند. عقاید نادرست و زیانبار ، نوعی بیماری روانی اند و بیماری های روانی ، به مراتب از بیماری های جسمی ، خطرناک ترند. وقتی عقل اجازه نمی دهد که انسان در انتقال بیماری های جسمیِ خود به جامعه آزاد باشد ، چگونه می تواند آزادی انتقال بیماری های روانی را تجویز کند؟
عقیده به بردگیبرده بودن ذاتیِ انسان های مستضعف ، عقیده ای است که به ارسطو نسبت داده می شود. او در کتاب سیاست می گوید : طبیعت ، غلام را خلق کرده و اصولاً بربرها و اقوام دور از تمدّن برای خدمت گزاری ، و یونانیان برای فرمان روایی و آزادگی ، آفریده شده اند. (1)به گفته ویل دورانت : پس از گذشت چندین قرن ، بردگی جزو عادات به شمار می رفت و مردم به آن ، همچون یک امر ضروری و فطری می نگریستند ، ارسطو آن را طبیعی و غیر قابل اجتناب می شمرد و بولس حواری ، این سازمان را تقدیس می کرد و از دیدگاه او ، نظامی بود که با مشیّت الهی سازگاری داشت. (2)ارنست رنان نیز این اعتقاد را تأیید می کند. به عقیده او غرب ، نژاد کارفرما
.
عقیده به زنده به گور کردن دختران
عقیده به تغذیه از خون
و شرق ، نژاد کارگر است و برای همین است که طبیعت ، نژاد کارگر را بیشتر می کند.
عقیده به زنده به گور کردن دخترانبه گفته ویل دورانت : در بعضی از نقاط (مانند : گینه جدید ، هیبرید جدید ، جزایر سلیمان و فیجی ، هندوستان و غیره ، زن را خفه می کردند و با شوی مرده اش در گور می گذاشتند و یا از وی می خواستند خود را بکشد تا در حیات آن جهانی به خدمت گزاری شوهر، قیام کند. (1)مشرکان معاصر پیامبر اسلام ، معتقد بودند که اصولاً زن ، مایه ننگ و موجب شرمساری است و بدین جهت دخترهای خود را زنده به گور می کردند.
عقیده به تغذیه از خونویل دورانت در بحث از عوامل کلّی تمدّن ، پس از ذکر انواع غذاهای انسان های ابتدایی (از آب گوشت شپش گرفته تا گوشت آدم) درباره تغذیه از خون انسان ها می نویسد : اکنون برای بسیاری از قبایل ، خون انسان ، غذای بسیار لذیذی است ... و چه بسیار مردم قبایل که پاک دل و نیکومنش هستند و در عین حال ، خون انسان را گاه به عنوان دارو و گاه به عنوان وفای به نذر یا انجام دادن عمل دینی می آشامند و غالبا عقیده شان این است که چون خون کسی آشامیده شود ، نیروی او به شخصی که آن را آشامیده است ، انتقال می یابد... . (2)
.
اسلام و آزادی عقیده
آزادی انتخاب عقیده در نگاه اسلام
اینها نمونه ای از هزاران هزار باور موهوم و نادرست جوامع مختلف بشری است و اگر کتابی درباره باورهای موهوم تألیف شود ، بالغ بر ده ها جلد خواهد شد. آیا عقل اجازه می دهد که این باورهای نادرست و خطرناک و عقاید مشابه خطرناک تری که استکبار جهانی امروز ، برای خونخواری و آدمخواری و بردگی انسان به شکل جدید ، ترویج می کند ، آزاد باشد؟
اسلام و آزادی عقیدهتا این جا ، کلام درباره آزادی عقیده از منظر عقل بود و اجمالاً به این نتیجه رسیدیم که «آزادی عقیده» به معنای آزادی انسان در انتخاب عقیده ، معقول نیست و به معنای آزادی انسان در بیان عقیده است ، که حقّ طبیعی انسان به شمار می رود و این ، در حالی است که «آزادی عقیده» به معنای آزادی انسان در تبلیغ باورهای موهوم و مضر و انتقال آنها به جامعه ، از منظر عقل ، اکیدا ممنوع است. اکنون می خواهیم ببینیم نظر اسلام درباره آزادی عقیده چیست؟ پاسخ اجمالی ، این که : نظر اسلام درباره آزادی عقیده ، همان نظر عقل است . برای تفصیل این اجمال باید دیدگاه اسلام درباره هر یک از معانی آزادی عقیده ، به طور مستند ، مورد بررسی قرار بگیرد.
آزادی انتخاب عقیده در نگاه اسلامهمان طور که در تبیین دیدگاه عقل توضیح داده شد ، اصولاً باورهای انسان در اختیارش نیست تا او به دلخواه خود ، هر چه را بخواهد ، باور کند یا باور نکند.
.
آزادی اظهار عقیده در نگاه اسلام
عقیده ، مثل لباس نیست که انتخاب و تغییر آن با انسان باشد و هر وقت که خواست و یا هر گاه که وادار شد ، آن را عوض کند. عقیده ، مثل محبّت است که جز با تغییر منشأ آن ، قابل تعویض نیست. بنا بر این ، عقیده ، انتخابی نیست تا آزادی انتخاب آن در اسلام ، مورد بررسی قرار بگیرد. از این رو ، وقتی عدّه ای از عرب های بادیه نشین ـ که طایفه ای از بنی اسد بودند ـ در خشک سالی به خدمت پیامبر صلی الله علیه و آلهمی رسند و با وجود این که عقاید اسلامی را باور ندارند ، تنها به خاطر انگیزه های مادّی ، اظهار اسلام می کنند ، (1)این آیه نازل می شود : «قَالَتِ الْأَعْرَابُ ءَامَنَّا قُل لَّمْ تُؤْمِنُواْ وَ لَـکِن قُولُواْ أسْلَمْنَا وَ لَمَّا یَدْخُلِ الاْءِیمَـنُ فِی قلُوبِکُمْ. (2)گروهی از اعراب بادیه گفتند : ایمان آوردیم. بگو : «ایمان نیاوردید ؛ لیکن بگویید : اسلام آوردیم. و هنوز ایمان وارد دل های شما نشده است»» . اسلام ، اظهار عقیده به عقاید اسلامی است و ایمان ، اعتقاد قلبی به عقاید اسلامی است. اظهار عقیده ، در اختیار انسان است ؛ ولی اعتقاد قلبی ، در اختیار او نیست. از این رو ، انسان با انگیزه های مختلف می تواند اظهار عقیده کند ؛ ولی اعتقاد ، کار قلب است و تنها ، وقتی عقاید اسلامی ضمیمه روح شود ، می تواند ادّعای ایمان نماید.
آزادی اظهار عقیده در نگاه اسلامبررسی قرآن و احادیث اسلامی و نیز تاریخ اسلام ، نشان می دهد که اسلام ،
.
ایمان چیست؟
آزادی بیان و اظهار عقیده را به رسمیّت می شناسد و هیچ آیینی به اندازه اسلام برای این آزادی ، احترام قایل نیست. در اسلام ، نه تنها اظهار عقیده آزاد است ، بلکه قرآن کریم رهنمود می دهد که انسان باید سخن های مختلف و آرا و عقاید گوناگون را بشنود و آنها را با اندیشه آزاد ، مورد نقد و بررسی قرار دهد و وقتی در تحقیق به بهترین سخن و متین ترینِ آرا رسید ، همان را انتخاب کند و ملاک عمل قرار دهد . به عبارت دیگر ، رهنمود قرآن ، این است که انسان باید آزادی بیان را راهی برای رشد عقاید صحیح و انتخاب بهترین ها قرار دهد. «فَبَشِّرْ عِبَادِ * الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أحْسَنَهُ. (1)پس بشارت بده به آن بندگان من که به سخن ، گوش فرا می دهند و از بهترینِ آن ، پیروی می کنند» . در اسلام ، نه تنها اظهار عقیده آزاد است ، بلکه انسان آزاد است حتی بر خلاف باورهای خود ، اظهار نظر کند. البته اسلام ، این عمل را قبیح و موجب کیفر اخروی می داند ، ولی هیچ گاه او را به زور ، وادار به اعتراف به آنچه حق می داند ، نمی کند. قرآن در آیات متعددی تصریح می کند که ایمان ، اجباری نیست و پیامبر خدا وظیفه ندارد که با زور ، مردم را به ایمان آوردن مجبور کند.
ایمان چیست؟ایمان ، عبارت است از باوری که توأم با اقرار و عمل به مقتضای آن باشد. (2)
.
اقرار به عقاید اسلامی بدون باور قلبی ، ایمان نیست. باور قلبی نیز بدون اقرار عملی ، ایمان نیست. به همین جهت ، با این که فرعون یقین داشت که آنچه موسی علیه السلام می گوید ، حق است و رسالت موسی را قلبا باور کرده بود ، ولی به او مؤمن گفته نمی شود ؛ چون از روی لجاجت و تکبّر ، به یگانگی خدا و نبوّت موسی علیه السلام اقرار نکرد. (1)البته او در حال غرق شدن ، اضطرارا به توحید و رسالت موسی علیه السلام اقرار نمود و گفت : «ءَامَنتُ أنَّهُ لاَ إلَـهَ إلاَّ الَّذِی ءَامَنَتْ بِهِ بَنُواْ إسْرَ ءِیلَ وَ أنَا مِنَ الْمُسْلِمِینَ. (2)ایمان آوردم که خدایی ، جز آن خدا که بنی اسرائیل به او ایمان آورده اند ، وجود ندارد و من یکی از مسلمانانم» . او پیش تر باور قلبی داشت ؛ امّا آنچه او را وادار به اقرار زبانی کرد ، ترس از غرق شدن و مردن بود. پس ، او مؤمن شد ، ولی به صورت اضطراری و از روی اجبار. بنا بر این ، ایمان ، دو رکن دارد : اعتقاد قلبی و اقرار عملی. رکن اوّل ، در اختیار انسان نیست ، یعنی انسان نمی تواند به دلخواه خود ، هر چه را بخواهد ، باور کند یا باور نکند ؛ ولی رکن دوم ، در اختیار انسان است ، یعنی انسان می تواند به آنچه باور دارد ، اعتراف کند و به مقتضای آن عمل نماید و نیز می تواند عملاً به اعتقادات خود اعتراف نداشته باشد. اعتقاد قلبی (رکن اوّل ایمان) چون در اختیار انسان نیست ، اجباربردار هم نیست ، یعنی به زور نمی شود اعتقاد کسی را عوض کرد ؛ ولی اقرار عملی (رکن
.
دوم ایمان) چون در اختیار انسان است ، اجباربردار است ، یعنی می شود جبرا کسی را وادار کرد که به عقاید خود ، عملاً اعتراف کند یا بر خلاف عقیده خود ، عمل نماید. پس ، این که می گوییم : ایمان ، اجباری نیست ، منظور ، تنها اجبار در مورد رکن دوم ایمان است ؛ زیرا رکن اوّل ایمان ، اجباربردار نیست. به عبارت دیگر ، مقصود این است که اسلام ، انسان را وادار نمی کند بدون این که عقاید اسلامی را باور کرده باشد ، جبرا به آنها اعتراف کند. پس اگر کسی می گوید که معتقد است خدا آفریدگار جهان است و یکتاست ، باید بداند به چه دلیل ؛ و اگر می گوید که معتقد است محمّد صلی الله علیه و آلهپیامبر خداست ، باید بداند که چرا ؛ و اگر می گوید که معتقد است انسان پس از مرگ ، در قیامت ، برای رسیدگی به اعمالش زنده می شود ، باید دلیل آن را بداند. اگر نداند که به چه دلیل ، یا بگوید : چون پدر و مادر و یا معلّمش چنین گفته اند ، اسلام ، این پاسخ ها را نمی پذیرد. در یک جمله ، اسلام می گوید : اصول عقاید ، باید تحقیقی باشد و نه تقلیدی ، و هر کس باید مسائل اصلی عقیدتی خویش را خود، حل کند و تحلیل دیگری به درد او نمی خورد. از این بالاتر ، اسلام ، انسان را مجبور نمی کند که حتّی به باورهای خود ، اعتراف کند. بنا بر این ، این که می گوییم : از منظر اسلام ، ایمانْ اجباری نیست ، منظور ، این است که اسلام ، نه تنها انسان را وادار نمی کند که بدون باور داشتن به عقاید اسلامی ، جبرا به آن اعتراف کند و نه تنها اعتراف تقلیدی و بدون تحقیق و اندیشه و علم را نمی پذیرد ، بلکه حتی کسانی را که به عقاید اسلامی باور دارند ،
.
ولی با انگیزه های مختلف ، عملاً به آن اعتراف نمی کنند ، آزاد گذاشته است و مسلمانان حق ندارند آنان را به زور به اعتراف مجبور کنند. قرآن کریم ، صریحا اعلام می دارد که : «لاَ إکْرَاهَ فِی الدِّینِ قَد تَّبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ. (1)اجباری در پذیرفتن دین نیست، که راه درست از راه نادرست، مشخّص شد» . این آیه ، علاوه بر این که تحمیل عملی عقاید دینی را ، با صراحت نفی کرده و انسان را حتی در اعتراف عملی به آنچه حق می داند ، آزاد گذاشته است ، دلیل این آزادی را نیز بیان نموده است. ابتدا می فرماید پذیرفتن عقاید اسلامی و اعتراف عملی به آنها اجباری نیست و مردم در پذیرفتن اسلام ، آزادند «لاَ إِکْرَاهَ فِی الدِّینِ» و بلافاصله توضیح می دهد که دلیل این آزادی ، آن است که راه درست و راه نادرست ، مشخّص شده است «قَد تَّبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ» . دین ، برنامه و راه تکامل انسان است و انسان برای اجرای این برنامه و پیمودن این راه ، یا باید راه را بداند تا بتواند آن را با اراده و آزادی طی کند و یا باید به اجبار از این راه برده شود. از منظر قرآن کریم ، وقتی راه تکامل انسان مشخّص شد ، دلیلی ندارد که دین ، اجباری باشد ؛ بلکه مقتضای دلیل ، این است که انسان در انتخاب راه تکامل خود ، آزاد باشد ؛ زیرا تکامل انسان ، اختیاری است و انسان در صورتی به فلسفه آفرینش خود دست می یابد که آزادانه و با اختیار خود ، راه درست را انتخاب کند. بنا بر این ، وقتی راه درست مشخّص شده است ، ولی او از آزادی ، سوء استفاده می کند و از راهی که درستیِ آن را می داند ، منحرف می شود و راهی را
.
1) .بقره : آیه ۲۵۶ .
انتخاب می نماید که می داند درست نیست ، اجبار ، بی معناست ؛ بگذار تا بیفتد و ببیند جزای خویش. نکته قابل توجّهی که نگارنده تاکنون ندیده که در نوشته ای به آن توجّه شده باشد ، این است که از دلیلی که در این آیه شریف برای آزادی مردم در پذیرفتن اسلام مطرح شده است «قَد تَّبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ» معلوم می شود که در این آیه ، بلکه در همه آیاتی که مسئله اِکراه (اجبار) در آنها مطرح شده است ، سخن درباره کسانی است که رشد و غَیّ ، برای آنان مشخّص است و آنان حقانیّت اسلام را فهمیده و درستی عقاید اسلامی را درک کرده اند ، ولی به انگیزه های مختلف حاضر نیستند به آنچه باور دارند ، اعتراف کنند. با این توصیف ، قرآن تصریح می کند که کسی حق ندارد آنان را جبرا وادار به اعتراف کند. یکی دیگر از آیاتی که در آن با صراحت ، اِکراه عملی بر عقاید اسلامی نفی شده ، این سخن خدای متعال است : «وَ لَوْ شَاءَ رَبُّکَ لَأَمَنَ مَن فِی الْأَرْضِ کُلُّهُمْ جَمِیعًا أفَأَنتَ تُکْرِهُ النَّاسَ حَتَّی یَکُونُواْ مُؤْمِنِینَ. (1)اگر پروردگار تو می خواست ، همه مردم جهان ، جملگی [از روی اجبار ، ]ایمان آورده بودند. آیا تو ایمان را بر مردم تحمیل می کنی؟!» . در شأن نزول این آیه ، امام رضا علیه السلام ، از پدرانش ، از امیر مؤمنان علیه السلام نقل فرموده است که : مسلمانان به پیامبر اسلام پیشنهاد کردند اگر افرادی را که تحت سیطره دارد ، مجبور کند که به زورْ اسلام را بپذیرند ، تعداد مسلمانان زیاد می شود و قدرت نظامی آنان علیه دشمنان افزوده می گردد. پیامبر اسلام فرمود :
.
1) .یونس : آیه ۹۹ .
مَا کُنتُ لِأَلقَی اللّهَ عز و جل بِبِدعَةٍ لَم یُحدِث إِلَیَّ فیها شَیئًا ومَا أنَا مِنَ المُتَکَلِّفینَ . من نمی توانم خداوند را با بدعتی که درباره آن ، دستوری برایم نیامده است ، ملاقات کنم و من اهل تکلّف و از کسانی نیستم که چیزی از خود بسازم [و به خدا نسبت دهم] . در این جا خداوند متعال ، فرمود : ای محمّد! «وَ لَوْ شَاءَ رَبُّکَ لَأَمَنَ مَن فِی الْأَرْضِ کُلُّهُمْ جَمِیعًا؛ (1)اگر پروردگار تو می خواست ، همه مردم جهان ، جملگی ایمان می آوردند» [ و البته این ایمان آوردن،] از روی اجبار و اضطرار [ می بود] ، همان طور که در جهان پس از مرگ ، وقتی دچار سختی می شوند ، ایمان می آورند ، و اگر با آنان چنین کنم ، شایسته پاداش و ستایش من نخواهند بود ؛ ولی من می خواهم به طور آزاد و بدون اجبار ، ایمان بیاورند. (2)خلاصه کلام در تبیین این آیه شریف ، با عنایت به شأن نزول آن ، این است که : در نظام آفرینش ، انسان ، آزاد آفریده شده است تا تکامل و انحطاط او با انتخاب خودِ او باشد و در نتیجه ، ثواب و عقاب اخروی ، معنا داشته باشد. از این رو ، تحمیل ایمان بر انسان ، چون بر خلاف فلسفه خلقت اوست ، مُجاز نیست و پیامبران الهی نیز حق ندارند بر خلاف سنّت آفرینش و مشیّت الهی کاری انجام دهند ، هر چند آن عمل ، موجب تقویت حکومت اسلامی و تضعیف دشمنان اسلام شود. سومین مورد از آیاتی که در آنها ، تحمیل ایمان بر انسان ، با صراحت نفی شده
.
است ، آن جاست که خداوند خطاب به پیامبر اسلام می فرماید : «فَذَکِّرْ إنَّمَا أنتَ مُذَکِّرٌ * لَّسْتَ عَلَیْهِم بِمُصَیْطِرٍ. (1)پس ، یاد آور که فقط تو یادآوری [و] مسلّط بر آنان نیستی» . یعنی وظیفه پیامبر صلی الله علیه و آله یادآوری ، روشنگری ، ابلاغ پیام های الهی و نشان دادن راه است و این مردم اند که خود باید تصمیم بگیرند و راه راست را انتخاب کنند. پیامبر صلی الله علیه و آله از جانب خدا بر مردم مسلّط نشده تا با زور ، ایمان را بر آنان تحمیل کند ، و در یک کلام ، مأموریت پیامبران الهی ، تبیین عقیده است ، نه تحمیل عقیده. چهارمین آیه ای که صریحا تحمیل عملی عقاید اسلامی در آن نفی شده ، آن جاست که خداوند خطاب به پیامبر اسلام می فرماید : «وَ مَا أنتَ عَلَیْهِم بِجَبَّارٍ فَذَکِّرْ بِالْقُرْءَانِ مَن یَخَافُ وَعِیدِ. (2)تو نمی توانی مردم را به آنچه می خواهی ، مجبور کنی. پس ، با قرآن ، کسانی را که از تهدید من می ترسند ، یادآوری کن» . از این آیه معلوم می شود که پیامبر اکرم ، از این که می دید مردم معاصر او ، سخت در بند عقاید موهوم و زیانبارند ، بسیار رنج می برد و می خواست به هر نحو که شده ، آنان را از این بند ، آزاد کند و وقتی می دید تلاش های پیگیر او برای آزادسازی تعداد قابل ملاحظه ای از آنان ، بی نتیجه است ، رنج روحی اش به حدّی می رسید که جسم او تاب آن همه ناراحتی را نداشت و لازم بود خداوند ، به گونه ای ، از این رنج ها ـ که از شفقت و مهربانی او نسبت به مردم ریشه می گرفت ـ بکاهد.
.
بنا بر این ، آیاتی که ذکر شد ، نوعی تسلّی (دلداری) به پیامبر اسلام است ، مبنی بر این که وظیفه او ابلاغ پیام های الهی و یادآوری است ، نه اجبار و تحمیل ایمان بر مردم ، و او وظیفه خود را انجام داده و کوتاهی نکرده است که اگر خداوند می خواست مردم به اجبار مؤمن شوند ، به گونه ای دیگر عمل می کرد. آنچه از آیات مذکور استنباط می شود ، در آیات دیگر به صورت روشن تر مطرح شده است ، مانند این سخن خداوند : «لَعَلَّکَ بَـخِعٌ نَّفْسَکَ ألاَّ یَکُونُواْ مُؤْمِنِینَ * إن نَّشَأْ نُنَزِّلْ عَلَیْهِم مِّنَ السَّمَاءِ ءَایَةً فَظَـلَّتْ أعْنَـقُهُمْ لَهَا خَـضِعِینَ. (1)شاید از [غصّه] خود را هلاک کنی که چرا ایمان نمی آورند! اگر بخواهیم ، آیه ای از آسمان بر آنان می فرستیم که [ به اجبار] برای آن ، خاضع شوند» . و نیز این سخن خداوند متعال : «فَلَعَلَّکَ بَـخِعٌ نَّفْسَکَ عَلَی ءَاثَـرِهِمْ إن لَّمْ یُؤْمِنُواْ بِهَـذَا الْحَدِیثِ أسَفًا * إنَّا جَعَلْنَا مَا عَلَی الْأَرْضِ زِینَةً لَّهَا لِنَبْلُوَهُمْ أیُّهُمْ أحْسَنُ عَمَلاً. (2)شاید تو از پیِ آنان ، [از شدّت اندوه،] خود را هلاک کنی که چرا به این سخن تازه ، ایمان نمی آورند! امّا آنچه را روی زمین است ، زیور آن قرار دادیم تا آنان را بیازماییم که کدام یک از آنان ، بهتر عمل می کنند» . این آیات ، به روشنی نشان می دهد که پیامبر اسلام از گرفتاری مردم در بند عقاید موهوم و کراهت آنان از آزادی و پذیرفتن عقاید صحیح ، گاه آن قدر غصّه می خورده که بیم آن می رفته از شدّت اندوه ، جان خود را از دست بدهد.
.
مبارزه با عقاید موهوم در اسلام
نکته جالب توجّه ، این که : برای دلجویی از پیامبر صلی الله علیه و آله ، در آیه اوّل (مربوط به سوره شعراء) به اجباری نبودن ایمان ، و در آیه دوم (مربوط به سوره کهف) به فلسفه آزادی ـ که آزمایش و تکامل انسان است ـ اشاره شده است .
مبارزه با عقاید موهوم در اسلامممکن است از آنچه در مورد آزادی عقیده و آزادی اظهار عقیده در اسلام ذکر شد ، نتیجه گرفته شود که اسلام ، هیچ اقدامی را برای مبارزه با عقاید موهوم و پالایش باورهای نادرست ، تجویز نمی کند ؛ زیرا وقتی عقاید انسان ، در اختیار او نیست و همگان در بیان باورهای خود آزادند و تحمیل ایمان ـ حتی بر کسانی که درستی آن را تشخیص داده اند ـ جایز نیست ، اقدام برای مبارزه با عقاید موهوم ، بی معناست ؛ ولی با کمی تأمّل ، معلوم می شود که این نتیجه گیری ، توهّمی بیش نیست ؛ زیرا انتخابی نبودن عقیده ، با امکان پالایش عقاید نادرست ، منافاتی ندارد و آزادی بیان ، مبارزه اساسی با عقاید موهوم را نفی نمی کند ؛ بلکه زمینه ساز این مبارزه است. اسلام ، با این که آزادی بیان عقیده را ـ از آن رو که زمینه تکامل انسان است ـ تأیید می کند ، مبارزه اساسی با عقاید موهوم را نیز به جهت آزادسازی اندیشه از بند باورهای نادرست ، ضروری می داند ، ضمن آن که پیروزی نهایی در این مبارزه را پیش بینی می کند و بر این باور است که در آینده تاریخ ، روزی خواهد آمد که جامعه بشری از بند باورهای نادرست ، رها می شود و آن ، روزی است که اسلام بر همه جهان ، حاکم گردد. (1)
.
1) .«هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَی وَدِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُو عَلَی الدِّینِ کُلِّهِی؛ اوست کسی که پیامبر خود را به [ قصد ]هدایت، با آیین درست روانه ساخت تا آن را بر تمام ادیان، پیروز گرداند»(فتح : آیه ۲۸).
روش اسلام در مبارزه با عقاید موهوم
مبارزه تبلیغی با عقاید موهوم
اشاره
دلیل اسلام برای مبارزه با عقاید نادرست ، همان دلیلی است که عقل برای ضرورت این مبارزه اقامه می کند. نیز راهی را که اسلام برای پالایش عقاید نشان می دهد ، دقیقا همان راهی است که عقل ارائه می کند. اسلام نمی تواند اجازه دهد که به وسیله عقاید نادرست و غیر واقعی ، شاکله و هیئت باطنی و واقعی انسان ، که مبنا و اساس اعمال اوست ، غیر علمی و غلط ساخته شود ، یا اگر ساخته شده ، همچنان غلط بماند. اسلام نمی تواند اجازه دهد که عقاید ضدّ عقل ، که اندیشه انسان را به زنجیر می کشند ، به روح و جان انسان پیوند بخورند ، یا اگر پیوند خورده ، اندیشه انسان در بند آنها ، اسیر بماند.
روش اسلام در مبارزه با عقاید موهومهمان طور که اشاره شد ، راهی که اسلام برای مبارزه با عقاید موهوم انتخاب کرده ، همان راهی است که عقل در پیش پای انسان می نهد. برای تبیین مسئله ، روش مبارزه اسلام برای پالایش عقاید را می توان به دو بخش تقسیم کرد : روش اسلام در زدودن عقاید نادرست از ذهن عامّه مردم ؛ و روش اسلام در مواجهه با موانعی که سدّ راه آزادی بیان عقاید و رشد باورهای صحیح در جامعه اند. سیره اسلام در مورد بخش اوّل ، «مبارزه تبلیغی» و در مورد بخش دوم ، «مبارزه مسلّحانه» است.
مبارزه تبلیغی با عقاید موهومروش اسلام در مبارزه با عقاید موهوم و زدودن باورهای نادرست از اذهان و دعوت عامّه مردم به عقاید صحیح و باورهای مطابق با واقع ، در وهله نخست ، عبارت است از : تکیه بر برهان ، موعظه (اندرز) و مناظره (بحث آزاد) ، و به عبارت دیگر : مبارزه تبلیغی.
.
۱ . حکمت
۲ . موعظه
آیه زیر ، روش مبارزه اسلام با عقاید نادرست را خیلی روشن بیان کرده است. در این آیه ، خطاب به پیامبر اسلام آمده است : «ادْعُ إلَی سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جَـدِلْهُم بِالَّتِی هِیَ أحْسَنُ. (1)مردم را به راه پروردگارت ، با حکمت و اندرز نیکو ، دعوت کن و با آنان به گونه ای که نیکوتر است ، مناظره کن» . در این آیه شریف ، قرآن ، روش های منطقی زدودن عقاید موهوم را از اذهان مردم ، بیان کرده ، به پیامبر صلی الله علیه و آلهدستور می دهد که برای دعوت مردم به اسلام و عقاید اسلامی ، از این روش ها استفاده کند. این روش ها ، عبارت اند از :
۱ . حکمتنخستین روش علمی اسلام برای مبارزه با عقاید نادرست ، تکیه بر برهان و استدلال های عقلی و به تعبیر قرآن ، «حکمت» است. معنای «حکمت» ، چنان که در مفردات راغب آمده ، رسیدن به حق به وسیله علم و عقل (2)و به عبارت دیگر ، کشف حقایق از طریق استدلال های علمی و عقلی است. اسلام ، در همه جا برای اثبات ادّعاهای خود ، بر برهان تکیه می کند و از مخالفان خود نیز برهان طلب می نماید. (3)
۲ . موعظهدومین روش عملی اسلام برای مبارزه با عقاید موهوم ، در کنار برهان ، موعظه (اندرز) است. موعظه ، عبارت است از : سخنان عبرت انگیز و آموزنده ای که
.
۳ . مناظره
عواطف شنونده را برای پذیرفتن حق تحریک می کند. بنا بر این ، حکمت ، از طریق عقل ، و موعظه از طریق عاطفه و احساسات درونی ، انسان را به شکستن بندهای باورهای نادرست فرا می خوانند. نکته قابل توجّه ، این که : در آیه پیش گفته ، «موعظه» ، به صفت «نیکو» مقیّد شده است ؛ زیرا موعظه در تحریک عواطف و احساسات درونی برای پذیرش حق ، وقتی مؤثّر است که خالی از هر گونه زشتی (مانند : خشونت ، برتری جویی و تحقیر) و بلکه توأم با زیبایی باشد. انواع زیبایی ها (مانند : زیبایی کلام ، زیبایی برخورد ، زیبایی انگیزه و حتی زیبایی گوینده) در تقویت اثر موعظه ، مؤثّر است و از همه مهم تر ، این است که موعظه کننده ، خود به آنچه می گوید ، عمل کند ، که زشت ترین موعظه ، موعظه واعظ غیر متّعظ است. و بالاخره ، هر چه موعظه نیکوتر باشد ، در نفْس شنونده مؤثّرتر است و چه بسا اثر اندرزهای نیک در نفوس عامّه برای جذب آنها به عقاید و اعمال درست ، از برهان ، بیشتر است. در مقابل ، مواعظ نازیبا ، نه تنها مؤثّر نیستند ، بلکه گاهی اثر معکوس دارند و موجب می شوند که انسان آنچه را با برهان پذیرفته است ، انکار کند ، که : اگر تو قرآن بدین نَمَط خوانی ببری رونق مسلمانی.
۳ . مناظرهسومین روش عملی اسلام برای مبارزه با عقاید غیر علمی ، در کنار روش های گذشته ، مناظره (بحث آزاد) است. در قرآن ، از این روش ، با واژه های : «جدال» و «مِراء» تعبیر شده است.
.
جدال ، مِراء و یا مناظره ، عبارت است از : بحث و گفتگو به صورت منازعه و غلبه جویی ، و به عبارتی دیگر ، کُشتی گرفتن اندیشه ها در بحث و گفتگو را گویند. قرآن از برخوردهای سالم اندیشه ها در مناظره ـ که موجب روشن شدن حقایق و رشد باورهای صحیح می شود ـ دو تعبیر دارد : تعبیر اوّل ، که در آیه مورد بحث آمده ، «جدال احسن» و تعبیر دوم «مِراء ظاهر» (1)است. جدال احسن ، سالم ترین و نیکوترین روش در مناظره برای روشن شدن حق است و مِراء ظاهر ، برخورد روشن و استفاده از ادلّه ای است که حجّیت و قطعیت آنها بر همگان آشکار باشد ، به گونه ای که طرف مقابل نتواند به آنها پاسخ بگوید. اسلام ، که آیین همه انبیای الهی است ، بنیان گذار بحث آزاد و برخوردهای سالم اندیشه هاست و پیامبر اسلام ، به عنوان بزرگ ترین پیام آور الهی ، در عصری که پیروزی و شکست ، جز در سایه زور میسّر نبود ، مسئله مناظره (بحث آزاد) و برخورد سالم اندیشه ها را برای نخستین بار در جامعه آن روز مطرح نمود و خود و دانشمندان خاندان او در این امر ، پیش قدم بودند. از این رو ، بخش قابل توجّهی از کتب حدیث ، به مناظرات پیامبر اسلام و ائمّه خاندان او ، اختصاص دارد. (2)آنچه قابل توجّه است ، این که : روش اسلام در زدودن عقاید غیر علمی از ذهن عامّه مردم ، یک روش کاملاً علمی و منطقی است و در این مورد ، اسلام ،
.
پیکار برای آزادی اندیشه
مطلقا از قدرت نظامی استفاده نکرده است و نمی کند ، چنان که سیره پیامبر اسلام در دعوت به این آیین، به دستور قرآن ، تکیه بر برهان و اندرز نیکو و استفاده از سالم ترین و بهترین روش های مناظره بوده است. پیامبر صلی الله علیه و آله صریحا اعلام می نمود که : «قُلْ هَـذِهِ سَبِیلِی أدْعُواْ إلَی اللَّهِ عَلَی بَصِیرَةٍ أنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِی . (1)بگو : راه من ، این است که مردم را از روی بصیرت ، به خدا می خوانم. این ، روش من و هر کسی است که از من پیروی می کند» . بنا بر این ، کمال بی انصافی است که گفته شود : اسلام با زور ، خود را بر مردم تحمیل کرده است ، بویژه وقتی که این ادّعا از جانب کسانی مطرح شود که در دادگاه های تفتیش عقاید ، جنایاتی مرتکب شده اند که روی تاریخ را سیاه کرده است. آری ، اسلام از قدرت نظامی استفاده می کند ، ولی نه برای تحمیل عقیده ؛ بلکه برای شکستن سدهایی که مانع رشد باورهای صحیح اند.
پیکار برای آزادی اندیشهدر جایی که برهان و موعظه و مناظره سودمند واقع نشود ، روش اسلام برای مواجهه با موانعی که سدّ راه آزادی اندیشه اند ، مبارزه مسلّحانه و جنگ است. (2)موانعی که سدّ راه آزادی اندیشه اند ، عبارت اند از : نظام ها و سنّت های غلطی که قدرت تفکّر و تشخیص و در نتیجه امکان انتخاب عقاید صحیح را از مردم سلب می کنند.
.
نظام های فاسد و ظالم ، از آن جا که از جهل مردم تغذیه می کنند و آگاه شدن مردم ، به معنای سقوط آنها از اریکه قدرت است ، نمی توانند اجازه دهند که حقایق ، آن گونه که هست ، به اطّلاع مردم برسد و اینچنین است که این نظام ها ، سدّ راه باورهای صحیح و به تعبیر قرآن ، سدّ راه خدا هستند. اسلام با این نظام ها ، پس از اتمام حجّت ، با قدرت ، برخورد می کند تا موانع آزادی اندیشه را رفع کند و زمینه را برای رشد عقاید صحیح از طریق روشنگری ، فراهم سازد. در مبحث «نبوّت خاصّه» در بخش شناخت پیامبر اسلام و روش برخورد ایشان با مخالفان ، خواهد آمد که پیامبر اسلام در مواجهه با قدرت های مخالف ، در گام اوّل ، از مناظره متّـکی بر برهان استفاده می نمود و در گام دوم به مباهله (به داوری خواندن آفریدگار جهان) متوسّل می شد و اگر مناظره و مباهله نیز به نتیجه نمی رسید ، محاربه (جنگیدن در میدان نبرد) را برای شکستن سدهای آگاهی و آزادی اندیشه بر می گزید ؛ چراکه مناظره و مباهله ، اتمام حجّت پیامبر اسلام با قدرت های مخالف بود. علاوه بر نظام های فاسد ، گاه سنّت های حاکم بر یک جامعه ، سدّ راه آزادی اندیشه اند ، مثل : سنّت بت پرستی ، گاوپرستی ، آتش پرستی ، و ده ها بلکه صدها عقاید ضدّ عقل دیگر ، که اگر انسان از اندیشه و فکر آزاد برخوردار باشد ، با اندکی تأمّل ، کمترین تردیدی در موهوم بودن این عقاید نخواهد داشت. سنّت ها و عادت های غلطی که با روح و جان معتقدان به آنها پیوند خورده است ، همچون زنجیری اندیشه را به بند کشیده ، به انسان اجازه تعقّل و تفکّر نمی دهد. استاد شهید علاّمه مطهّری می نویسد :
.
... در ابتدا افرادی پیدا می شوند سودجو استثمارگر که می خواهند رژیمی به وجود آورند. این رژیم ، یک تکیه گاه اعتقادی می خواهد ، [و] بدون تکیه گاه اعتقادی ، امکان پذیر نیست. آن کسی که او تأسیس می کند ، خودش می فهمد که چه می کند... دانسته ، خیانت می کند. یک موضوعی را ، یک بتی را ، یک گاوی را ، اژدهایی را به یک شکلی در میان مردم رایج می کند. مردم اغفال می شوند. اوّل هم خیلی به آن دل بستگی ندارند ؛ ولی چند سالی می گذرد ؛ بچه های اینها به دنیا می آیند ، می بینند پدر و مادرها چنین می کنند ، [آنها نیز ]همان کار پدر و مادرها را تعقیب می کنند. نسل به نسل که می گذرد و سابقه تاریخی پیدا می کند ، جزو سنن و مَآثر ملّی می شود ، جزو ترادسیون ها می شود ، جزو غرور و افتخارات ملّی می شود ، [و ]دیگر نمی شود آن را از افراد بشر گرفت. درست مثل گچی که در ابتدا که با آب ، مخلوط می شود ، یک مادّه شلی است ، [و ]آن را به هر شکلی که بخواهید ، در می آورید ؛ ولی وقتی که بالأخره به یک شکلی در آمد ، تدریجا خشک می شود و هر چه خشک تر می گردد ، سفت تر می شود. بعد به یک حالتی می رسد که با کلنگ هم نمی شود آن را خرد کرد. آیا با اینها باید مبارزه کرد ، یا نباید مبارزه کرد؟ یعنی آیا آزادی فکر که می گوییم بشر فکرش باید آزاد باشد ، شامل عقیده به این معنا می شود؟ مغالطه ای که در دنیای امروز وجود دارد ، در همین جاست. از یک طرف می گویند فکر و عقل بشر باید آزاد باشد ، و از طرف دیگر می گویند عقیده هم باید آزاد باشد ؛ بت پرست هم باید در عقیده خودش آزاد باشد ؛ گاوپرست هم باید در عقیده خودش آزاد باشد ؛ اژدهاپرست هم باید در عقیده خودش آزاد باشد ؛ هر کسی هر چه را که می پرستد ، هر چیزی را به عنوان عقیده برای خودش انتخاب کرده ، باید آزاد باشد ، و حال آن که این گونه عقاید ، ضدّ
.
آزادی فکر است. همین عقاید است که دست و پای فکر را می بندد... . (1)اسلام می گوید : زنجیر عقاید موهوم که اندیشه را اسیر کرده و با برهان و موعظه ، باز شدنی نیست ، با قدرت نظامی باید باز شود و سدّ سنّت های غلطی که در طی سال ها و قرن ها نشستِ رسوبات فرهنگ های نادرست بر ذهن جامعه ، چنان محکم شده که با ابزار معمولی قابل زوال نیست ، باید با انفجارهای عظیم شکسته شود و اندیشه انسان ، آزاد گردد. و از آن جا که برخورد مستقیم نظامی با عقاید ـ چنان که شرح آن گذشت ـ امکان پذیر نیست ، اسلام ، پیکار با سنّت های غلط را از مبارزه با آثار و مظاهر اجتماعی آنها آغاز می کند ، مثلاً : برای مبارزه با سنّت بت پرستی ، باید بت خانه ویران شود ؛ همان کاری که ابراهیم علیه السلام کرد ، و برای مبارزه با سنّت گاوپرستی ، گوساله سامری باید در آتش ، سوزانده شود ؛ همان کاری که موسی علیه السلام کرد . ابراهیم علیه السلام در جامعه معاصر خود ، تنها کسی است که با اندیشه آزاد ، راز هستی را کشف کرده ، به جهان بینی صحیح رسیده است. (2)او در مواجهه با مردمی گرفتار اوهام و باورهای نادرست ـ که کمترین مایه ای از تعقّل و تفکّر نداشتند ـ هر چه تلاش کرد تا آنان را با برهان و پند و اندرز ، متوجّه خطایشان کند و اندیشه ایشان را از بند باورهای غلط نجات دهد ، نتوانست و هر چه بیشتر آنها را نصیحت کرد ، کمتر نتیجه گرفت . بالاخره او به این نتیجه رسید که باید عملاً به آنها ثابت کند که این بت هایی که ساخته و پرداخته خود آنهاست ، نمی تواند
.
1) .نقل از : سخنرانی استاد شهید درباره «آزادی عقیده» در پاییز ۱۳۴۸ ش در حسینیه ارشاد. ر.ک : سلسله مقالاتِ پیرامون جمهوری اسلامی : ص ۹۸ ـ ۹۹.
2) .«وَکَذَ لِکَ نُرِی إِبْرَ هِیمَ مَلَکُوتَ السَّمَـوَ تِ وَالْأَرْضِ وَلِیَکُونَ مِنَ الْمُوقِنِینَ؛ و این گونه، ملکوت آسمان ها و زمین را به إبراهیم نمایاندیم تا از جمله یقین کنندگان باشد» (انعام : آیه ۷۵).
خدای آنان باشد . . . تا این که روزی فرا رسید که مردم ، آن روز را به عنوان عید ، جشن گرفته ، به این مناسبت از شهر خارج شده بودند. ابراهیم علیه السلام موقعیت را مناسب تشخیص داد ، وارد بت خانه بزرگ شد و با تبر تمام بت ها ، مگر بت بزرگ را خُرد کرد و تبر را به گردن آن آویخت و بیرون آمد. ابراهیم علیه السلام می خواست با صحنه سازی و متّهم نمودن بت بزرگ به قتل عام بت ها ، عملاً باورهای غلط را از ذهن مردم بزداید و اندیشه آنان را آزاد سازد. وقتی مردم از مجلس جشن به شهر باز گشتند ، خبر شدند که بت خانه ویران شده است ، گویا بت ها با هم دعوا کرده ، یکدیگر را کشته اند! وارد بت خانه شدند ، دیدند همه بت ها خُرد شده و تنها بت بزرگ ، تبر بر گردن ، باقی مانده است. صحنه نشان می داد که کار ، کارِ بت بزرگ است ؛ ولی شعور فطری آنان نمی توانست قبول کند که چند موجود بی شعور ، با هم دعوا کنند. این بود که بدون تأمّل ، در جستجوی شخصی بر آمدند که مرتکب این خرابکاری شده است و از آن جا که ابراهیم ، مرتّب از بت پرستی انتقاد می کرد و نیز تهدید کرده بود که تدبیرهای لازم را برای انهدام بت ها به کار خواهد گرفت ، او را به اتّهام قتل عام خدایان (!) احضار و در ملأ عام شروع به بازجویی از او کردند. نخستین سؤال آنان این بود : «ءَأنتَ فَعَلْتَ هَـذَا بِـئالِهَتِنَا یَـإِبْرَ هِیمُ. (1)آیا تو ، چنین کاری را با خدایان ما انجام داده ای؟» . ابراهیم علیه السلام برای بیدار سازی وجدان خفته آنان ، پاسخ داد :
.
1) .انبیاء : آیه ۶۲ .
«بَلْ فَعَلَهُ کَبِیرُهُمْ هَـذَا فَسْئلُوهُمْ إن کَانُواْ یَنطِقُونَ. (1)بلکه بت بزرگ ، این کار را کرده است و اگر بت ها می توانند صحبت کنند ، ماجرا را از خود آنها بپرسید!» . زمینه تعقّل و تفکّر و آزادسازی اندیشه به تدریج فراهم می شد. پاسخ ابراهیم علیه السلام مردم بت پرست را به خود آورد و به فکر فرو برد و به خطایشان در این باور ، آگاه کرد. آنان در دل ، خود را به سبب این ظلم عقیدتی ملامت کردند و بالأخره شرمسارانه اعتراف کردند که خدایان آنان نمی توانند سخن بگویند (!). با سست شدن بند باورهای موهوم و شکست سدّ سنّت های غلط ، ابراهیم علیه السلام زمینه را برای شروع مبارزه تبلیغی مناسب دید و گفت : «أفَتَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ مَا لاَ یَنفَعُکُمْ شَیْـئاً وَ لاَ یَضُرُّکُمْ * اُفٍّ لَّکُمْ وَ لِمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ أفَلاَ تَعْقِلُونَ. (2)آیا جز خدا ، چیزی را می پرستید که نمی تواند کمترین سود یا زیانی برای شما داشته باشد؟ اُف بر شما و بر خدایان شما! آیا تعقّل نمی کنید؟» . نکته قابل توجّه ، این که : وقتی اسلام سدها را می شکند و بند باورهای نادرست را از اندیشه باز می کند ، می گوید: حالا فکر کن ، ببین عقلت چه می گوید. اگر می گوید اسلامْ درست است ، آن را قبول کن ، و اگر می گوید مکتب و مرامی دیگر صحیح است ، همان را بپذیر. به عبارت دیگر ، اسلام یک زنجیر را با قدرت نظامی باز نمی کند تا زنجیر دیگری را بر دست و پای اندیشه ببندد و یا حتی عقیده دیگری را که مبتنی بر
.
عقل و اندیشه است ، بر انسان تحمیل کند. خیر ؛ بلکه وقتی اسلام ، انسان را از بند باورهای نادرست رها می سازد ، می گوید : بیندیش و عقیده ای را بر مبنای اندیشه و تحقیق ، انتخاب کن. و حتی اگر اسلام را بدون فکر پذیرفتی ، قبول ندارد. پس از فتح مکّه و شکستن سدّ سنّت پرستی و اعلام عفو عمومی ، مردم حجاز ، فوج فوج اسلام را می پذیرفتند ؛ ولی رؤسای مشرکان ، که مشکلات زیادی برای مسلمانان ایجاد کرده بودند ، احساس خطر می کردند. از این رو ، عدّه ای از آنان از مکّه گریختند. یکی از افرادی که به سبب سوء سابقه خود تصمیم به فرار داشت ، صفوان بن امیّه بود. صفوان ، علاوه بر جنایات گرانبار ، مسلمانانی را به انتقام خون پدرش امیّة بن خلف ـ که در جنگ بدر کشته شده بود ـ در روز روشن و در برابر دیدگان مردم در مکّه به دار آویخته بود. بدین سبب ، پیامبر صلی الله علیه و آلهخون او را مباح کرده بود . وی از ترس مجازات ، تصمیم گرفته بود از طریق دریا از حجاز خارج شود ، بویژه هنگامی که دانست او یکی از ده نفری است که پیامبر صلی الله علیه و آله دستور قتلش را صادر کرده است . عمیر بن وهب ، از پیامبر صلی الله علیه و آله درخواست نمود که از تقصیر صفوان در گذرد. پیامبر صلی الله علیه و آلهشفاعت او را پذیرفت و عمامه خود را که با آن وارد مکّه شده بود ، به عنوان نشانه امان به وی داد... . عمیر با عمامه پیامبر ، وارد جَدّه شد و صفوان را همراه خود به مکّه آورد . وقتی چشم پیامبر صلی الله علیه و آله به یکی از بزرگترین جانیان زمان افتاد ، با کمال بزرگواری در پاسخ وی که از ایشان پرسید : عمیر گمان می کند که مرا امان داده ای ، فرمود :
.
«درست است، فرود آی» . آن گاه وی را به آیین اسلام فرا خواند. وی دو ماه مهلت خواست که درباره اسلام به فکر و بررسی بپردازد ؛ امّا پیامبر صلی الله علیه و آلهفرمود : «من به جای دو ماه ، چهار ماه به تو مهلت می دهم که این آیین را با کمال بصیرت ، انتخاب نمایی». هنوز چهار ماه سپری نشده بود که وی اسلام آورد. (1)جالب تر از این جریان ، داستان اسلام آوردن سُهیل بن عمر است. او می گوید : پس از فتح مکّه ، وقتی پیامبر خدا وارد مکّه شد ، من داخل خانه خود شدم و درب خانه را بر روی خود بستم و پسرم عبد اللّه را فرستادم که : برو و از محمّد برای من امان بخواه ؛ چرا که من به خاطر این که کشته نشوم ، ایمان نمی آورم. عبد اللّه خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله رسید و گفت : پدرم ، امان می خواهد. آیا به او امان می دهید؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «آری ؛ او در امان خداست. می تواند از خانه خارج شود». پیامبر صلی الله علیه و آله سپس رو به اطرافیان خود کرد و فرمود : «هر یک از شما که سهیل را دید ، حق ندارد که نگاه تند به او بکند. او باید بتواند از خانه خارج شود. به جان خودم سوگند که سهیل ، آدم عاقل و شریفی است و شخصی مانند او نمی تواند اسلام را نفهمد و مسلمان نشود. او می داند آنچه در آن قرار دارد ، برایش سودمند نیست». عبد اللّه ، پس از گرفتن امان و شنیدن سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله از مجلس خارج شد و نزد پدر آمد و جریان را گفت. سهیل که شاید باور نمی کرد پیامبر صلی الله علیه و آله این گونه با
.
1) .فروغ ابدیّت : ج ۲ ص ۷۳۶ ـ ۷۳۷. برای مطالعه مشروح جریان اسلام آوردن صفوان ، ر.ک : کنز العمّال : ج ۱۰ ص ۵۰۳ ـ ۵۰۶.
آزادی تبلیغ عقیده در اسلام
وی رفتار کند ، بی اختیار گفت : به خدا که او در کودکی و بزرگی ، فردی نیک و شایسته بوده است. سهیل پس از گرفتن امان ، با این که مشرک بود ، آزادانه در میان مسلمانان رفت و آمد داشت و حتی در جنگ حُنَین ، بدون این که اسلام را بپذیرد ، همراه پیامبر صلی الله علیه و آلهبود ، تا این که در محلّی به نام جِعِرّانه مسلمان شد. (1)این دو داستان ، دو نمونه روشن از سیره عملی پیامبر اسلام در مواجهه با مخالفان عقیدتی است که اثبات می کند بر خلاف آنچه تعدادی از مدّعیان خاورشناسی نوشته اند ، جنگ های اسلامی ، بر اساس تعالیم قرآن، فقط برای شکستن سدهای آزادی اندیشه و زمینه سازی برای رشد باورهای صحیح اند. (2)
آزادی تبلیغ عقیده در اسلامتا این جا روشن شد که اسلام ، نه تنها آزادی بیان عقیده را تأیید می کند ، بلکه از آن دفاع نیز می نماید ؛ امّا باید دید که آیا اسلام اجازه می دهد هر کس هر عقیده ای را که خود دارد ، تبلیغ کند و به دیگری منتقل نماید؟ با عنایت به آنچه در تبیین دیدگاه عقل در پاسخ به این سؤال مطرح شد ، اسلام ، قطعا نمی تواند تبلیغ عقیده را به طور مطلق ، تجویز کند. برای توضیح بیشتر ، باید گفت : تبلیغ یک عقیده ، گاهی به صورت استدلالی (برهانی) است ، یعنی مبلّغ در تبلیغات خود واقعا بر عقل و منطق تکیه می کند ، و گاهی با جوسازی و انتقال یک باور نادرست از طریق حیله و تزویر صورت می گیرد.
.
آزادی عقیده در جهان امروز
عقایدی که مایه فکری و منطقی دارند ، به هر میزان که متّـکی بر عقل و منطق و برهان باشند ، به همان میزان ، بیان آنها ، تبلیغ و ترویج آنهاست . بدین جهت ، آزادی تبلیغ عقیده به این معنا ، داخل آزادی بیان عقیده می شود که نظر اسلام در این باره به تفصیل بیان شد. و امّا جوسازی تبلیغی برای انتقال عقایدی که مایه فکری و منطقی ندارند و برای جامعه زیان آورند و از راه تزویر به مردم می رسند ، چیزی است که نه عقل می تواند آن را تجویز کند ـ چنان که توضیح داده شد ـ و نه اسلام آن را بر خلاف تجویز عقل تأیید می نماید. بنا بر این ، در یک جمله می توان گفت که در اسلام ، بیان عقیده آزاد است ؛ ولی جوسازی برای انتقال عقاید نادرست به مردم ، ممنوع است.
آزادی عقیده در جهان امروزآخرین مسئله ای که در این فصل باید مورد بررسی قرار بگیرد، مسئله آزادی عقیده در جهان امروز و انگیزه طرح این آزادی در مجامع بین المللی بویژه اروپاست ، و این که استکبار جهانی در جانبداری از این آزادی ، چه اهدافی را تعقیب می کند. در این باره می توان گفت که طرح مسئله «آزادی عقیده» در جهان امروز ، عکس العمل اجتماعی دادگاه های تفتیش عقاید اربابان کلیسا در قرون وُسطاست که اجازه نمی دادند هیچ کس ، بر خلاف آنچه کلیسا می گوید ، اظهار نظر کند ، هر چند نظر او ربطی به مسائل دینی نداشت. مثلاً : چون کلیسا می گفت خورشید به دور زمین می گردد ، کسی حق نداشت ـ ولو با ارائه برهان ـ بگوید که واقعیت ، به عکس است ، و گالیله که چنین اظهار نظری کرد ، محکوم به اعدام
.
شد و به ناچار ، توبه کرد. به حکم همین دادگاه ها ، هزاران اندیشمند ، زنده زنده در آتش سوختند و برونو ، کشیش ایتالیایی ، یکی از این دانشمندان است. او در سال ۱۶۰۰ میلادی ، به جرم این اعتقاد که «هر کس پس از رسیدن به مرحله عقل ، درباره دنیا و زندگی ، مطابق با عقل و استنباط خویش عقیده ای پیدا می کند» ، در دادگاه تفتیش عقاید ، محکوم به سوختن شد! دادگاه ، این گفته برونو را دلیل مخالفت او با مذهب مسیحیت می دانست ؛ چون به نظر این دادگاه ، هر مسیحی ، پس از رسیدن به مرحله عقل ، باید راجع به دنیا طوری قضاوت کند که در کتاب مقدّس نوشته شده است ، نه مطابق عقل و استنباط خود ، و برونو که چنین گفته است ، از دین ، برگشته و علّت برگشت او از دین ، حلول شیطان در کالبد اوست و باید او را سوزاند تا شیطان از کالبدش خارج شود (!). علاوه بر این ، دین و مذهب ، از دیدگاه گردانندگان سیاست های بین المللی و فلاسفه ای که از این سیاست ها الهام می گیرند ، چیزی بیش از یک سرگرمی نیست و سرگرمی ، راست و دروغ و حق و باطل ندارد ؛ درست مانند یک قطعه شعر و یا یک فیلم سینمایی ، و به گفته استاد شهید علاّمه مطهّری : از نظر طرز تفکّر بعضی از فلاسفه اروپا ، دین و مذهب ، هر چه می خواهد باشد ـ می خواهد به صورت بت پرستی باشد ، می خواهد به صورت گاوپرستی باشد ، می خواهد به صورت خداپرستی باشد ـ امری است مربوط به وجدان شخصیِ هر فرد. در مسائل مذهبی و دینی ، چون آنها نمی خواهند به واقعیتی برای دین و نبوّت
.
اعتراف کرده باشند و قبول کنند که واقعا پیغمبرانی از طرف خدا آمده اند و یک راه واقعی برای بشر نشان داده اند و سعادت بشر ، در این است که آن راه واقعی را طی بکند ، می گویند : ما نمی دانیم واقع و ریشه مذهب چیست ؛ ولی همین قدر می فهمیم که انسان ، بدون مذهب نمی تواند زندگی بکند ؛ [ یعنی ]یکی از شرایط زندگی انسان ، یکی از سرگرمی های زندگی انسان ، این است که به یک موضوعی به عنوان «مذهب» ، سرگرمی داشته باشد ، حالا می خواهد آن چیزی که به عنوان معبود گرفته ، خدای یگانه باشد یا انسانی به نام عیسی مسیح ، یا گاو یا فلز و یا چوب ؛ فرق نمی کند. بنا بر این ، نباید مزاحم افراد شد ؛ هر کسی به ذوق و سلیقه خودش هر چه را انتخاب کرد ، خوب است. (1)همان طور که اشاره شد ، این گونه برداشت از دین و مذهب ، الهام گرفته از اندیشه متّـکی بر قاعده ای علمی یا فلسفی نیست ؛ بلکه الهام گرفته از اندیشه هایی است که از علم و فلسفه ، برای مقاصد سیاسی استفاده می کنند. گردانندگان سیاست های استکباری ، اگر از آزادیِ عقیده دم می زنند ، برای آن نیست که واقعا می خواهند هر کس در اظهار عقیده آزاد باشد تا باورهای صحیح ، رشد کند و مردم از بند عقاید موهوم ، رهایی یابند (چرا که این آزادی ، به معنای نفی قدرت سیاسی آنهاست) ؛ بلکه می خواهند مردم را سرگرم کنند تا بتوانند به مقاصد سیاسی ضدّ مردمی خود ، بهتر دست یابند. و از آن جا که تخدیر کننده ترین سرگرمی ، دینِ منهای سیاست و باورهای موهوم مذهبی است و در این مورد ، تفاوتی میان ادیانِ باطل نیست، به مصلحت سیاسی خود می دانند که
.
1) .پیرامون جمهوری اسلامی : ص ۱۰۵ ـ ۱۰۷.
عقاید دینی را ، تا آن جا که با مصالح آنان متضاد نیست ، آزاد اعلام کنند. حالا اگر دینی بخواهد وارد عالَم سیاست شود و برای رشد باورهای صحیح و رهایی از بند عقاید نادرست و در نتیجه رهایی از سلطه قدرت های استکباری اقدام کند ، این دین ، نه تنها از دیدگاه مدّعیان رسمی آزادیِ عقیده ، آزاد نیست ، بلکه هواداران آن به دست همین مدّعیان آزادی عقیده ، در پوشش دفاع از آزادی ، نابود می شوند.
.
. .
فصل هفتم : آموزش عقیده
یکم. امکان آموزش عقاید صحیح
فصل هفتم : آموزش عقیدهاز آن رو که هدف اساسی از دانش نامه عقاید اسلامی ، زمینه سازی برای دست یافتن به معارف حقیقی و اصیل و به تعبیر دیگر ، آموزش عقاید علمی صحیح و سازگار با واقع است ، ضروری است پیش از ورود به مباحث شناخت شناسی و اعتقادی ، به چند نکته اشاره گردد :
یکم. امکان آموزش عقاید صحیحنخستین پرسشی که در این جا مطرح می شود ، این است که : اگر بپذیریم عقاید انسان در اختیار او نیست ، چگونه می توان عقاید صحیح و سازگار با واقع را به مردم تعلیم داد؟ پاسخ ، آن است که عقاید انسانی ، مانند لباس نیستند که هر گاه اراده شد ، بتوان آنها را تغییر داد. از سوی دیگر ، عقاید غیر علمی ، قابل دگرگونی هستند ، امّا با ریشه کن ساختن ریشه عقاید نادرست و وهم آلود. آموزش عقاید بر اساس تفکّر اسلامی ، چنین هدفی را دنبال می کند ، یعنی پس از آزاد ساختن فکر و اندیشه از بندهای تقلید و جایگزین ساختن پژوهش های کامل به جای
.
دوم. ضرورت آموزش عقاید صحیح
پژوهش های ناقص ، عقاید و هم آلود و نادرست ، جای خود را به عقاید علمی و صحیح می سپارند و چنین امری ، نه تنها ممکن است ، بلکه دشوار هم نیست.
دوم. ضرورت آموزش عقاید صحیحپیش از این ، روشن ساختیم که عقاید ، شیرازه روح و جان انسان را تشکیل می دهند و عقاید نادرست ، شکل و باطن حقیقی انسان را دگرگون می سازند و آن را بیمار می کنند و بدین ترتیب ، زندگی فردی و اجتماعی اش را از سیر طبیعی ، خارج می نمایند. آنچه می تواند انسان را از این خطر نگه دارد ، شناخت شناسی و آموزش عقاید علمی است. از این رو ، این دانش ، مهم ترین ، گران بهاترین و ضروری ترین دانش ها به شمار می رود. امام باقر علیه السلام در ضمن راهنمایی هایی به جابر بن یزید جعفی می فرماید : اِعلَم أنَّهُ لاعِلمَ کَطَلَبِ السَّلامَةِ ولاسَلامَةَ کَسَلامَةِ القَلبِ. (1)بدان که هیچ دانشی ، مانند به دست آوردن سلامت نیست و هیچ سلامتی ، چون سلامت دل نیست. آری ، هیچ دانشی مانند دانشی که از آن توقع سلامت قلب و روح انسان می رود ، نیست ؛ چرا که معیار ارزش هر دانش ، در خدمتی نهفته است که به انسان و جامعه ارائه می کند و چون علم عقیده شناسی و پالایش عقاید ، بیشترین نقش را در سلامت فکر و روح بر عهده دارد ، گران بهاترین و ضروری ترینِ دانش ها برای انسان است.
.
1) .ر . ک : ج ۳ ص ۱۹۲ ح ۲۵۰۰ .
سوم. آموزش اجباری
سوم. آموزش اجباریدر مادّه سیزدهم اعلامیه جهانی حقوق بشر ، آمده است : آموزش و پرورش ابتدایی ، باید برای همه اجباری و رایگان باشد. (1)اگر از امضاکنندگان این میثاق بپرسیم که «چرا شما با این مصوّبه ، آزادی را از مردم بی سواد سلب می کنید و چرا نمی گذارید آنان در انتخاب بی سوادی ، آزاد باشند؟ و دلیل این آموزش اجباری چیست؟» ، حتما پاسخ می دهند که حداقل سواد ، از ضروریات زندگی انسان است. ما هم این نظر را قبول داریم و پیامبر اسلام ، سیزده قرن قبل از تولّد پیشنهادکنندگان منشور حقوق بین الملل ، طلب علم را بر هر مرد و زن مسلمان ، واجب کرده است. (2)ایرادی که ما به این آقایان داریم ، این است که چرا فقط سوادآموزی را به دلیل ضروری بودن آن برای زندگی ، اجباری می کنند و از آموزش عقاید صحیح اصلاً سخن به میان نمی آورند؟ آیا داشتن حداقل سواد ، از ضروریات زندگی است؛ ولی عقاید درست که زندگی را در جهت صحیح هدایت می کند ، از جمله این ضروریات نیست؟ آیا داشتن عقاید نادرست ، برای انسان زیانبارتر است ، یا بی سوادی؟ آیا اشخاص بی سواد برای خود و دیگران بیشتر زحمت ایجاد کرده اند ، یا افراد باسوادی که دارای عقاید نادرست و کج فکری و انحراف روانی بوده اند؟ حقیقت ، این است که اگر منصفانه و بدون در نظر گرفتن مصالح سیاسی ، درباره ضروریات زندگی انسان قضاوت کنیم ، هیچ چیز برای انسان ضروری تر
.
چهارم. روش های آموزش عقیده
ویژگی های روش انبیا
۱ . عمومیت
از سلامت روان نیست ؛ زیرا اگر انسان از این سلامت برخوردار نباشد ، نه از بدن سالم می تواند بهره ببرد و نه از علم و نه از هیچ چیز دیگر. و همان طور که در کلام امام باقر علیه السلام آمد ، دانشی که این سلامت را برای انسان تأمین می کند ، از ضروری ترین اموری است که انسان باید بداند. این ضرورت ، ایجاب می کند که زمینه آموزش عقاید صحیح ، برای همه مردم فراهم شود و این آموزش نیز مانند سوادآموزی ، همگانی و اجباری گردد.
چهارم. روش های آموزش عقیدهمی توان گفت که به طور کلّی ، سه روش برای آموزش اصول عقاید ، وجود دارد : ۱. روش فلاسفه ، ۲. روش متکلّمان ، ۳. روش انبیای الهی. هر سه طایفه فلاسفه و متکلّمان و انبیای الهی ، در زمینه اصول عقاید ، بحث کرده اند ؛ ولی هر یک در تبیین مسائل عقیدتی ، روش خاصّی دارند. (1)
ویژگی های روش انبیاروش انبیای الهی در تعلیم اصول عقاید ، دارای دو ویژگی بسیار مهم و اساسی است که روش فلاسفه و متکلّمان ، فاقد آنهاست. این دو ویژگی ، عبارت است از :
۱ . عمومیتنخستین ویژگی روش انبیای الهی در آموزش اصول عقاید ، این است که
.
1) .برای آشنایی با روش فلاسفه و متکلّمان ، ر . ک : مجموعه آشنایی با علوم اسلامی ، متفکّر شهید استاد مطهّری (درس چهارم فلسفه ، مبحث «روش های فکری اسلامی» و درس اوّل از «علم کلام»).
۲ . جامعیت
همگانی است و عموم اقشار جامعه را فرا می گیرد ، بر خلاف روش فلاسفه و متکلّمان که قشر خاصی را مورد آموزش قرار می دهد. مخاطب فلاسفه و متکلّمان ، افراد ویژه ای هستند که زبان و بیان خاصّ آنان را می فهمند و همه مردم ، مخاطب آنان نیستند. به سخن دیگر ، فلاسفه و متکلّمان ، وقتی درباره مسائل عقیدتی بحث می کنند و کتاب می نویسند ، مخاطبشان همه مردم نیستند ؛ بلکه مخاطب آنان ، تنها کسانی هستند که ذوق و آگاهی فلسفی و یا کلامی دارند و در رشته فلسفه یا کلام کار کرده و یا می خواهند کار کنند. از این رو، گفته ها و نوشته های آنان ، برای عموم ، قابل استفاده نیست. ولی مخاطب انبیای الهی ، همه مردم اند. انبیا ، معلّم و مربّی عموم انسان ها هستند و همه مردم را در مسائل عقیدتی ، به عقل و برهان ، رجوع می دهند. مخاطب انبیا ، فقط کسانی نیستند که در رشته فلسفه کار کرده ، یا می خواهند کار کنند. مخاطب انبیا ، تنها کسانی نیستند که ذوق و استعداد علم کلام را دارند. مخاطب انبیا ، دانشمندان یا دانشجویان و یا هر قشر خاصی از اقشار مختلف جامعه نیستند ؛ بلکه همه اقشار مردم ، مخاطب پیامبران خدا هستند. به همین جهت ، پیامبران باید به گونه ای سخن بگویند که برای همه قابل استفاده باشد و در زمینه مسائل عقیدتی ، باید به گونه ای استدلال کنند که همه مردم بفهمند و برای کلّیه اقشار مردم ، از دانشمندترین تا بی سوادترین آنها ، مفید و قانع کننده باشد.
۲ . جامعیتدومین ویژگی روش پیامبران خدا در تعلیم مسائل عقیدتی ، جامعیت است. در
.
پنجم. روش این دانش نامه
روش فلسفی و کلامی ، عقیده ، جدا از عمل ، مورد بحث و بررسی قرار می گیرد . پس مباحث عقیدتی در فلسفه و کلام ، یک سلسله مباحث خشک علمی و خارج از حوزه فعالیت های اجتماعی ، سیاسی و اخلاقی است ؛ ولی در روش انبیای الهی ، مباحث عقیدتی ، جامعیت ویژه ای دارند که در آنها عقیده و عمل ، آمیخته به هم ، مورد بررسی قرار می گیرند. آموزش اصول عقاید با این روش ، در عین این که انسان را با استدلال های عمیق علمی و فلسفی در مسائل مبدأ و معاد آشنا می کند ، چه بسا لطیف ترین مسائل عرفانی را به او تعلیم می دهد و دقیق ترین مسائل اقتصادی ، سیاسی و جامعه شناسی را نیز برای او تشریح می کند.
پنجم. روش این دانش نامهدانش نامه عقاید اسلامی ، برای زدودن باورهای نادرست و آشنا کردن مردم با عقایدِ علمی درست ، اصول عقاید اسلامی را به روش انبیا ارائه می کند . این دانش نامه ، راهنمایی های قرآن کریم ، پیامبر صلی الله علیه و آلهو اهل بیت او علیهم السلام را در مباحث متنوع شناخت شناسی ، گرد آورده و همراه با نتیجه گیری ، تفسیر و تحلیل ، دسته بندی کرده است. نیز رهنمودهای پیامبران را در اثبات عقایدی که مردم را بدان فرا می خواندند ، روشن می سازد (البته پس از آن که پیامبران ، مردم را در اصول عقاید به عقل خویش ارجاع می دادند و عقل را مرجع این اصول می دانستند). با توجّه به آنچه گذشت ، این دانش نامه نه تنها برای پژوهشگران ، سودمند است ، بلکه برای تمام کسانی که به آشنایی با روش پیامبران علاقه مندند ، مفید
.
خواهد بود ، چنان که استفاده از این دانش نامه ، پژوهشگران را از لغزش های عقیدتی باز می دارد. امام صادق علیه السلام می فرماید: مَن عَرفَ دینَهُ مِن کِتابِ اللّهِ زالَتِ الجِبالُ قَبلَ أَن یَزولَ؛ ومَن دَخَلَ فی أَمرٍ بِجَهلٍ خَرَجَ مِنهُ بِجَهلٍ . (1)آن که دینش را بر پایه کتاب خدا بشناسد ، پیش از آن که او متزلزل گردد ، کوه ها از جا کنده می شوند . و هر که در کاری از روی جهالت وارد شود ، با جهالت نیز از آن بیرون می رود. علاوه بر این ، پژوهشگران می توانند با اعجاز علمیِ پیامبر صلی الله علیه و آله و خاندانش علیهم السلام در خلال برهان های قرآن و روایات مربوط به اصول عقیدتی ، آشنا شوند.
.
1) .بحار الأنوار : ج ۲۳ ص ۱۰۳ .
. .
بخش دوم : خرد
اشاره
بخش دوم : خردفصل یکم : شناخت خردفصل دوم : ارزش خردفصل سوم : خردورزیفصل چهارم : عوامل رُشد خردفصل پنجم : نشانه های خردفصل ششم : آسیب های خردفصل هفتم : وظایف خردمند
.