مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی : موسوعه العقائد الاسلامیه . فارسی

عنوان و نام پدیدآور : دانش نامه عقاید اسلامی/ محمدی ری شهری، همکار رضا برنجکار ؛ مترجم مهدی مهریزی ؛ برای موسسه علمی و فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳۸۵ -

مشخصات ظاهری : ج.

فروست : مرکز تحقیقات دارالحدیث؛ ۱۰۲.

شابک : ۲۴۵۰۰۰ریال: دوره 964-493-117-3 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ریال: دوره، چاپ سوم 978-964-493-117-8 : ؛ ج.۱ 964-493-118-1 : ؛ ج.۱، چاپ دوم: 9789644931178 ؛ ج.۱، چاپ سوم 978-964-493-118-5 : ؛ ج.۲ 964-493-119-X : ؛ ج.۲، جاپ دوم: 978-964-493-119-2 ؛ ج.۳ 964-493-120-3 : ؛ ج.۳، چاپ دوم: 978-964-493-120-8 ؛ ج.۴ 964-493-121-1 : ؛ ج.۴، چاپ سوم 978-964-493-121-5 : ؛ ج.۵ 964-493-123-X : ؛ ج.۵، چاپ سوم 978-964-493-122-2 : ؛ ج.۶ 964-493-123-8 : ؛ ج.۶ 978-964-493-123-9 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ریال (دوره، چاپ دوم) ؛ ج.۷ 964-493-124-6 : ؛ ج.۷ 978-964-493-124-6 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ریال(ج.٬۷چاپ دوم٬دوره) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج. ۸) ؛ ج.۸، چاپ سوم 978-964-493-252-6 : ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج. ۹ 978-964-493-253-3 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ریال (ج.۹، چاپ دوم)

یادداشت : فارسی- عربی.

یادداشت : هر یک از جلد های این کتاب با همکاری و ترجمه افراد مختلف انجام شده است.

یادداشت : ج. ۸ و ۹ (چاپ اول: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج.۱تا ۷، ۹ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱، ۲، ۴ تا ۹ (چاپ سوم: ۱۳۸۷).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.۱-۳. معرفت شناسی.- ج.۴-۷. خداشناسی.- ج.۸ - ۹ عدالت خداوند

موضوع : اسلام -- عقاید -- احادیث

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۴

شناسه افزوده : برنجکار، رضا، ۱۳۴۲ -

شناسه افزوده : مهریزی، مهدی، ۱۳۴۱ -، مترجم

شناسه افزوده : دار الحدیث. مرکز تحقیقات

شناسه افزوده : دار الحدیث. مرکز چاپ و نشر

رده بندی کنگره : BP۲۱۱/۵م۳۳۴م۸۰۴۱ ۱۳۸۵/

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۱۷۲

شماره کتابشناسی ملی : ۱۰۴۷۲۸۱

اشاره

بخش سوم : نادانی

اشاره

بخش سوم : نادانیفصل یکم : پرهیز دادن از نادانیفصل دوم : انواع نادانانفصل سوم : نشانه های نادانیفصل چهارم : وظایف نادانفصل پنجم : جاهلیّت نخستفصل ششم : جاهلیّت دیگرفصل هفتم : پایان جاهلیّت

. .

پژوهشی درباره معنای «جهل»

اشاره

پژوهشی درباره معنای «جهل»ملاحظه آنچه اسلام در ابواب مختلف معرفت شناختی آورده، نشان می دهد که این آیین الهی، برای ساختن جامعه ارزشیِ مورد نظر خود، پیش و بیش از هر چیز دیگر ، به اندیشه و شناخت و آگاهی ، اهمّیت داده و انسان ها را از خطر «جهل» و به کار نینداختن اندیشه، بر حذر داشته است . از منظر اسلام ، جهل، آفت شکوفایی انسانیت و ریشه همه مفاسد فردی و اجتماعی است ⁽¹⁾⁽²⁾و تا این آفت، ریشه کن نشود، ارزش ها شکوفا نمی گردند و جامعه انسانی تحقّق نمی یابد. از دیدگاه اسلام ، جهل، ریشه همه بدی ها ، ⁽³⁾بزرگ ترین مصیبت ، ⁽⁴⁾زیانبارترین بیماری ⁽⁵⁾و خطرناک ترین دشمن ⁽⁶⁾است و شخص جاهل، بدترینِ جنبنده ها، بلکه مرده ای در میان زندگان است . ۷

1) .ر . ک : ج ۲ ص ۹ (آثار نادانی) .

2) .ر . ک : ج ۲ ص ۱۳ ح ۹۱۰ .

3) .ر . ک : ص ۵۱۵ (بزرگ ترینِ مصیبت) .

4) .ر . ک : ص ۵۱۷ (ناگوارترین بیماری) .

5) .ر . ک : ص ۵۱۹ (زیانبارترین دشمن) .

6) .ر . ک : ج ۲ ص ۱۵ ح ۹۲۲ .

معانی واژه «جهل»

۱ . مطلق نادانی

برای فهم درست آیات و احادیثی که درباره مذمّت جهل و جاهل و علائم و احکام آن ، و در یک جمله، ضرورتِ «جهل زدایی» وارد شده، نخستین مسئله این است که: جهل چیست؟ و آیا از منظر اسلام، مطلق جهل ، مذموم و خطرناک است ، یا معنای خاصّی از آن ؟ و در صورت دوم، آن معنای خاص کدام است ؟ به عبارت دیگر ، باید فهمید که: کدام جهل، ریشه همه شرور است ؟ کدام جهل، بزرگ ترین مصیبت است ؟ کدام جهل، بدترین و زیانبارترینِ دردها است ؟ کدام جهل، شدیدترین فقر است ؟ کدام جهل، خطرناک ترین دشمن است ؟ وکدام جاهل به فرموده قرآن کریم، «شرّ الدّواب (بدترین جنبنده)» است و به گفته امام علی علیه السلام : مرده ای در میان زندگان است.

معانی واژه «جهل»به طور کلّی، برای جهلِ مذموم، چهار معنا متصوّر است: اوّل، مطلق نادانی ، دوم، نادانی نسبت به علوم و معارف مفید و سازنده، سوم، نادانی نسبت به ضروری ترین معارف مورد نیاز انسان ، چهارم ، نیرویی در مقابل خِرد . و اینک ، توضیح این معانی :

۱ . مطلق نادانیهر چند در نگاه ابتدایی ، به نظر می رسد که مطلق نادانی، زیانبار و مذموم است،

۲ . نادانی نسبت به معارف مفید

ولی با تأمّل ، معلوم می شود که حقیقت ، این است که هر ندانستنی، نکوهیده و هر دانستنی، پسندیده نیست؛ بلکه بر عکس، برخی از دانستن ها زیانبار ، و برخی از ندانستن ها مفید و سازنده اند و درست به همین دلیل، در اسلام، تلاش برای تحقیق و کشف برخی از امور و اسرار، ممنوع شده است. توضیح بیشتر این موضوع، در متن احادیث باب «وظایف نادان» از این بخش ⁽¹⁾، و نیز در بند «آنچه آموختنش ، حرام است» از احکام تعلّم، ⁽²⁾و همچنین در بند «پرسیدن از چیزهایی که پاسخش زیانبار است» از آداب پرسش، ⁽³⁾آمده است .

۲ . نادانی نسبت به معارف مفیدبی تردید، اسلام برای همه علوم و معارفی که در خدمت انسان اند، ارزش قائل است وتحصیل آنها را ، در صورتی که جامعه نیازمند به آنها باشد و افرادِ آگاه به آنها به اندازه کافی وجود نداشته باشند، واجب می داند؛ ⁽⁴⁾لیکن این ، بدان معنا نیست که نادانی نسبت به همه این علوم، برای همه مردم، مذموم یا خطرناک است . به بیان دیگر، ادبیات، صرف و نحو، منطق، کلام، فلسفه، ریاضی، فیزیک، شیمی و سایر رشته های علوم و فنون ، در خدمت انسان ، و از منظر اسلام، ارزشمندند؛ ولی نمی توان پذیرفت که ندانستن این علوم، ریشه همه شرور، بزرگ ترین مصیبت، زیانبارترینِ دردها، خطرناک ترین دشمن و شدیدترین فقر است و چنانچه کسی برخی از این علوم و یا همه آنها را نداند، بدترینِ جنبندگان

1) .ر . ک : ج ۲ ص ۵۷ (وظایف نادان) .

2) .ر . ک : ج ۳ ص ۲۰۳ (آنچه آموختنش حرام است) .

3) .ر . ک : ج ۳ ص ۱۵۱ (پرسیدن از چیزهایی که پاسخش زیانبار است) .

4) .ر . ک : ج ۳ ص ۲۱۳ (توضیحی درباره احکام آموختن است) .

۳ . نادانی نسبت به ضروری ترین معارفِ مورد نیاز انسان

۴ . نیرویی در مقابل خرد

بر روی زمین و همانند مرده ای در میان زنده هاست .

۳ . نادانی نسبت به ضروری ترین معارفِ مورد نیاز انسانعلوم و معارفی که انسان را با مبدأ و مقصد خود آشنا می کنند و راه رسیدن به فلسفه آفرینش خود را به او نشان می دهند ، ضروری ترین معارفِ مورد نیاز اویند . انسان باید بداند که چگونه پدید آمده و هدف از آفرینش او چه بوده است ؟ چه باید بکند تا به فلسفه آفرینش خود برسد ؟ به کجا می رود ؟ و چه خطرهایی، او را تهدید می کنند ؟ معارفی که به این مسائل پاسخ می دهند، میراث پیامبران الهی اند. این معارف، مبدأ همه خیرها و مقدّمه شکوفایی عقل عملی و جوهر علم اند و جهل به این معارف، جامعه انسانی را در معرض دشوارترین مصیبت ها و شرور ، قرار می دهد . البتّه تنها ، شناخت این معارف، کارساز نیست؛ بلکه این معارف ، در صورتی کارآیی دارند که «جهلِ» به مفهوم چهارم، به وسیله خرد ، مهار شود .

۴ . نیرویی در مقابل خرددر متون اسلامی، جهل ، مفهومی دارد که بر خلاف معانی گذشته، امری وجودی است نه عدمی ، و آن، شعور مرموزی در مقابل خرد است که همانند خرد ، آفریده خداوند متعال است ⁽¹⁾و آثار و پیامدهایی دارد که از آنها به «سپاهیان نادانی» (در برابر «سپاهیان خرد») تعبیر شده است . ⁽²⁾

1) .ر . ک : ص ۱۹۵ (آفرینش خرد و نادانی) .

2) .ر . ک : ص ۳۳۱ (سپاهیان خرد و نادانی) .

وجه تسمیه این نیرو به «جهل» ، دقیقا همان وجه تسمیه نامیدن نیروی مقابل آن به «عقل» است . این نیرو، نام های دیگری نیز دارد که شرح آن در مبحث آفرینش نادانی آمد . چنان که در باب اوّل از «نشانه های خرد» آمد، همه زیبایی های اعتقادی ، اخلاقی و عملی (مانند : خیر ، علم ، معرفت ، حکمت ، ایمان ، عدالت ، انصاف ، اُلفت ، رحمت ، مودّت ، رأفت ، برکت ، قناعت ، سخاوت ، امانت ، شهامت ، حیا ، پاکیزکی ، امید ، پیمان داری ، صدق ، بردباری ، صبر ، فروتنی ، غنا و نشاط) از سپاهیان خرد ، شمرده شده اند. در مقابل آنها نیز همه زشتی های اعتقادی ، اخلاقی و عملی (مانند : شر ، جهل، ⁽¹⁾حماقت ، کفر ، ستم ، جدایی، قساوت ، قطع رحم ، عداوت ، بغض ، غضب ، مَحق ، حرص ، بخل ، خیانت ، کودنی ، جَلع ، پرده دری ، پلیدی ، ناامیدی ، خیانت ، دروغگویی ، ناشکیبایی ، بی تابی ، تکبّر ، فقر و کسالت) از سپاهیان نادانی ، شمرده شده اند . انسان در انتخاب و پرورش هر یک از این دو نیرو و پیروی از آن ، آزاد است . او می تواند از نیروی خرد خود پیروی کند و با احیای آن، نیروی نادانی و یا نفْس امّاره و شهوت را بمیراند ⁽²⁾و با پرورش سپاهیان خرد ، به مقصد اعلای انسانیت برسد و خلیفه خداوند متعال شود ، و نیز می تواند با پیروی از نیروی نادانی و پرورش سپاهیان آن ، به اسفل السافلین، سقوط کند . ⁽³⁾

1) .. مقصود از جهلی که از «سپاهیان نادانی» شمرده می شود ، جهلی است که از جهل به معنای چهارم ـ که جهل اصلی و در مقابل «خرد» است ـ سرچشمه می گیرد و در مقابل «علم» قرار دارد .

2) .ر . ک : ص ۴۴۱ ح ۶۴۷ .

3) .تین : آیه ۵ : «ثُمَّ رَدَدْنَـهُ أَسْفَلَ سَـفِلِینَ ؛ سپس او را به پست ترین [ مراتب] پستی باز گردانید» .

دو نکته قبل توجّه

۱ . خطرناک ترین جهل

دو نکته قابل توجّهبا عنایت به این شرح، دو نکته مهم و قابل توجّه روشن می گردد :

۱ . خطرناک ترین جهلهر چند اسلام با جهلِ مذموم، بویژه با مفهوم سوم آن، به شدّت مبارزه می کند ، لیکن خطرناک ترین جهل از منظر این مکتب، جهل به مفهوم چهارم است ؛ یعنی انتخاب راهی که نیروی نادانی ، انسان را بدان دعوت می کند و پیروی از آن؛ زیرا اگر انسان، راهی را که خرد برای او ترسیم کرده، انتخاب کند ، بی تردید، علم و حکمت و سایر سپاهیان خرد، او را به مبدأ و مقصد انسانیت و راه وصول به آن و نیز همه معارف مفید و سازنده، هدایت خواهند کرد و او به میزان استعداد و تلاش خود، به فلسفه آفرینش خویش خواهد رسید . امّا اگر انسان ، از روی نادانی ، راهی را انتخاب کرد سپاهیان نادانی، راه شناخت معارف سازنده و حقایق والای انسانی و رسیدن به مقصد اعلای انسانیت را بر او مسدود می نمایند و در این حال، اگر کسی بزرگ ترین دانشمند روی زمین هم بشود ، دانش او برای هدایتش سودی نمی بخشد و بیماری نادانی ، او را از پای در خواهد آورد: «وَ أَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَی عِلْمٍ . ⁽¹⁾و خداوند ، او را دانسته، گم راه گردانیده است» . بر این اساس، محور اصلی سخن در نصوص اسلامی ، هنگامی که «جهل» مورد بررسی قرار می گیرد ، معنای چهارم آن است و سایر معانی جهل ، به ترتیب اهمّیت ، مورد توجّه اند .

1) .جاثیه : آیه ۲۳ .

۲ . رویارویی عقل و جهل

۲ . رویارویی عقل و جهلنکته دوم ، روشن شدن سرّ تقابل «عقل» و «جهل» در متون اسلامی است . سؤال ، این است که: چرا بر خلاف متعارف که «جهل» در مقابل «علم» مطرح می شود، در متون اسلامی و به تبع آن در کتب حدیث ، «جهل» در برابر «عقل» قرار گرفته است؟ وقتی به کتب حدیثی مراجعه کنید، عنوان «علم و جهل» را نخواهید یافت، بر خلاف عنوان «عقل و جهل» که در اغلب مجموعه های حدیثی وجود دارد . راز این مسئله، آن است که اسلام ، «جهل» به مفهوم چهارم را ـ که امری وجودی و در برابر «عقل» است ـ خطرناک تر از «جهلِ» به مفهوم دوم و سوم ـ که امری عدمی و در برابر «علم» است ـ می داند . به تعبیر دیگر، تقابل میان «عقل» و «جهل» در متون اسلامی، نشانه آن است که اسلام، جهلِ در مقابل عقل را خطرناک تر از جهلِ در مقابل علم می داند و تا این جهل ، ریشه کن نشود ، ریشه کن شدنِ جهلِ در مقابل علم ، برای جامعه سودی اساسی در بر نخواهد داشت و این، نکته ای است بسیار ظریف و مهم .

الفصل الأوّل : التحذیر من الجهل۱ / ۱ذَمُّ الجَهلِالکتاب«إنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَی السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضِ وَ الْجِبَالِ فَأَبَیْنَ أن یَحْمِلْنَهَا وَ أشْفَقْنَ مِنْهَا وَ حَمَلَهَا الاْءِنسَـنُ إنَّهُ کَانَ ظَـلُومًا جَهُولاً» . ⁽¹⁾

أ ـ أعظَمُ المَصائِبِالحدیث۴۰۸۷.الکافی ( ـ به نقل از سَماعة بن مهران ـ ) الإمام علیّ علیه السلام :أعظَمُ المَصائِبِ الجَهلُ. ⁽²⁾۴۰۸۸.الکافی ( ـ به نقل از مَسعَدة بن صَدَقه ـ ) عنه علیه السلام :مِن أشَدِّ المَصائِبِ غَلَبَةُ الجَهلِ. ⁽³⁾۴۰۸۹.دعائم الإسلام عن الإمام الصادق علیه السلام ( ـ لِسائلٍ ، فی قَولِهِ تَعالی : {Q} «کُنتُمْ خَیْ ) عنه علیه السلام :شَرُّ المَصائِبِ الجَهلُ. ⁽⁴⁾.

1) .الأحزاب: ۷۲ .

2) .غرر الحکم : ح ۲۸۴۴ .

3) .غرر الحکم : ح ۹۳۰۱ .

4) .غرر الحکم : ح ۵۶۸۰ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۲۹۳ ح ۵۲۲۷ .

فصل یکم : پرهیز دادن از نادانی

۱ / ۱ سرزنش نادانی

الف ـ بزرگ ترین مصیبت

فصل یکم : پرهیز دادن از نادانی۱ / ۱سرزنش نادانیقرآن«ما امانت [الهی و بار تکلیف] را بر آسمان ها و زمین و کوه ها عرضه کردیم . پس ، از برداشتن آن ، سر باز زدند و از آن ، هراسناک شدند ؛ و[لی] انسان ، آن را برداشت . به راستی که او ستمگری نادان بود» .

الف ـ بزرگ ترین مصیبتحدیث۴۰۹۴.الأمالی للمفید عن ابن عبّاس :امام علی علیه السلام :بزرگ ترین مصیبت ، نادانی است .۴۰۹۲.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :از بزرگ ترین مصیبت ها ، چیرگیِ نادانی است .۴۰۹۳.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :بدترینِ مصیبت ها ، نادانی است .

۴۰۹۴.الأمالی ، مفید ( ـ به نقل از ابن عبّاس ـ ) الإمام الصادق علیه السلام :لا مُصیبَةَ أعظَمُ مِنَ الجَهلِ. ⁽¹⁾ب ـ أسوَأُ السُّقمِ۴۰۹۵.کمال الدین ( ـ به نقل از عبد الرحمان بن عبد اللّه [بن] حُصَین ) الإمام علیّ علیه السلام :أسوَأُ السُّقمِ الجَهلُ. ⁽²⁾۴۰۹۶.کمال الدین عن محمّد بن إسحاق بن یسار المدنی :عنه علیه السلام :الجَهلُ أدوَأُ الدّاءِ. ⁽³⁾۴۰۹۶.کمال الدین ( ـ به نقل از محمّد بن اسحاق بن یسار مدنی ـ ) عنه علیه السلام :لا داءَ أعیی مِنَ الجَهلِ. ⁽⁴⁾۴۰۹۷.اُسد الغابة ( ـ فی تَرجَمَةِ زیدِ بنِ عَمرِو بنِ نُفَیلٍ ـ ) عنه علیه السلام :الجَهلُ داءٌ وعَیاءٌ. ⁽⁵⁾۴۰۹۸.السیرة النبویّة لابن هشام عن أسماء بنت أبی بکر :عنه علیه السلام :الجَهلُ فِی الإِنسانِ أضَرُّ مِنَ الآکِلَةِ فِی البَدَنِ. ⁽⁶⁾ج ـ أشَدُّ الفَقرِ۴۰۹۸.السیرة النبویة ، ابن هشام ( ـ به نقل از اسماء دختر ابو بکر ـ ) رسول اللّه صلی الله علیه و آله :یا عَلِیُّ ، لا فَقرَ أشَدُّ مِنَ الجَهلِ ، ولا مالَ أعوَدُ مِنَ العَقلِ. ⁽⁷⁾۴۰۹۹.صحیح البخاری عن أسماء بنت أبی بکر :الإمام علیّ علیه السلام :لا غِنی کَالعَقلِ ، ولا فَقرَ کَالجَهلِ. ⁽⁸⁾.

1) .الاختصاص : ص ۲۴۶ ، غرر الحکم : ح ۱۰۶۷۳ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۵۳۸ ح ۹۹۵۱ وفیهما «أشدّ» بدل «أعظم» ، بحار الأنوار : ج ۱ ص ۹۴ ح ۲۴ .

2) .غرر الحکم : ح ۲۸۸۲ .

3) .غرر الحکم : ح ۸۲۰ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۲ ح ۹۹۶ .

4) .مئة کلمة للجاحظ : ص ۴۵ ح ۲۹ .

5) .غرر الحکم: ح ۶۸۹.

6) .غرر الحکم: ح ۱۸۳۰ .

7) .الکافی : ج ۱ ص ۲۵ ح ۲۵ عن السریّ بن خالد عن الإمام الصادق علیه السلام و ج ۸ ص ۲۰ ح ۴ عن جابر بن یزید عن الإمام الباقر عن الإمام علیّ علیهماالسلام ، تحف العقول : ص ۶ و ص ۱۰ و ص ۹۴ و ص ۲۰۱ والأخیران عن الإمام علیّ علیه السلام ، الأمالی للطوسی : ص ۱۴۶ ح ۲۴۰ عن أبی وجزة السعدی عن أبیه عن الإمام علیّ علیه السلام ، بحار الأنوار : ج ۷۷ ص ۶۱ ح ۴ ؛ المعجم الکبیر : ج ۳ ص ۶۹ ح ۲۶۸۸ عن الحارث عن الإمام علیّ علیه السلام عنه صلی الله علیه و آله ، شُعب الإیمان : ج ۴ ص ۱۵۷ ح ۴۶۴۷ عن عاصم بن ضمرة عن الإمام علیّ علیه السلام عنه صلی الله علیه و آله .

8) .نهج البلاغة : الحکمة ۵۴ ، غرر الحکم : ح ۱۰۴۷۲ و ۱۰۴۷۳ ، بحار الأنوار : ج ۱ ص ۹۵ ح ۳۰ .

ب ـ ناگوارترین بیماری

ج ـ بدترین تنگ دستی

۴۱۰۰.اُسد الغابة عن زید بن حارثة :امام صادق علیه السلام :هیچ بدبختی ای ، بزرگ تر از نادانی نیست .ب ـ ناگوارترین بیماری۴۱۰۰.اُسْدُ الغابَة ( ـ به نقل از زید بن حارثه ـ ) امام علی علیه السلام :ناگوارترین بیماری ، نادانی است .۴۱۰۱.الإمام الصادق علیه السلام :امام علی علیه السلام :نادانی ، بدترین بیماری است .۴۱۰۲.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلام :هیچ بیماری ای ، ناتوان کننده تر از نادانی نیست .۴۱۰۳.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :نادانی ، بیماری و درماندگی است .۴۱۰۱.امام صادق علیه السلام :امام علی علیه السلام :نادانی در انسان ، از خوره برای بدن ، زیانبارتر است .ج ـ بدترین تنگ دستی۴۱۰۳.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای علی ! هیچ تنگ دستی ای ، بدتر از نادانی نیست و هیچ سرمایه ای سودمندتر از خردمندی نیست .۴۱۰۴.الأمالی للطوسی عن حمّاد السمدری :امام علی علیه السلام :هیچ سرمایه ای به سانِ خردمندی ، و هیچ تنگ دستی ای مانند نادانی نیست .

۴۱۰۴.الأمالی ، طوسی ( ـ به نقل از حمّاد سمدری ـ ) عنه علیه السلام :لا غِنی لِجاهِلٍ. ⁽¹⁾د ـ أضَرُّ الأَعداءِ۴۱۰۵.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :صَدیقُ کُلِّ امرِیً عَقلُهُ ، وعَدُوُّهُ جَهلُهُ. ⁽²⁾۴۱۰۶.عنه صلی الله علیه و آله :عنه صلی الله علیه و آله :مَن لَم یَنفَعهُ فِقهُهُ ضَرَّهُ جَهلُهُ. ⁽³⁾۴۱۰۷.الإمام علیّ علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :لا عَدُوَّ أضَرُّ مِنَ الجَهلِ. ⁽⁴⁾۴۱۰۸.الإمام الصادق علیه السلام :عنه علیه السلام :الجَهلُ أنکی عَدُوٍّ. ⁽⁵⁾۴۱۰۹.الإمام الباقر علیه السلام :الإمام العسکریّ علیه السلام :الجَهلُ خَصمٌ ، وَالحِلمُ حُکمٌ. ⁽⁶⁾ه ـ أشیَنُ سَوءَةٍ۴۱۰۷.امام علی علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :لا سَوءَةَ أشیَنُ مِنَ الجَهلِ. ⁽⁷⁾۴۱۰۸.امام صادق علیه السلام :عنه علیه السلام :کَفی بِالجَهلِ ذَمًّا أن یَبرَأ مِنهُ مَن هُوَ فیهِ ! ⁽⁸⁾.

1) .غرر الحکم : ح ۱۰۴۵۰ .

2) .المحاسن : ج ۱ ص ۳۰۹ ح ۶۱۰ عن الحسن بن جهم عن الإمام الرضا علیه السلام ، الکافی : ج ۱ ص ۱۱ ح ۴ ، عیون أخبار الرضا : ج ۲ ص ۲۴ ح ۱ ، علل الشرائع : ص ۱۰۱ ح ۲ کلّها عن الحسن بن الجهم عن الإمام الرضا علیه السلام ، تحف العقول : ص ۴۴۳ عن الإمام الرضا علیه السلام ، بحار الأنوار : ج ۱ ص ۸۷ ح ۱۱ .

3) .الفردوس : ج ۲ ص ۲۶۹ ح ۴۲۵۱ عن عبداللّه بن عمرو ، کنز العمّال : ج ۱۰ ص ۱۹۱ ح ۲۹۰۰۴ نقلاً عن المعجم الکبیر عن ابن عمر وفیه «علمه» بدل «فقهه» .

4) .الإرشاد : ج ۱ ص ۳۰۴ ، کنز الفوائد : ج ۱ ص ۱۹۹ ، بحار الأنوار : ج ۱ ص ۹۵ ح ۳۵ ؛ حلیة الأولیاء : ج ۳ ح ۱۹۶ عن عائذ بن حبیب عن الإمام الصادق علیه السلام .

5) .غرر الحکم : ح ۴۸۰ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۲۶ ح ۲۹۰ .

6) .الدرّة الباهرة : ص ۴۴ ، أعلام الدین : ص ۳۱۳ ، بحار الأنوار : ج ۷۸ ص ۳۷۷ ح ۳ .

7) .غرر الحکم : ح ۱۰۶۴۰ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۵۳۴ ح ۹۷۶۲ .

8) .منیة المرید : ص ۱۱۰ ، بحار الأنوار : ج ۱ ص ۱۸۵ ح ۱۰۷ وراجع المحاسن والمساوئ : ص ۳۹۹ .

د ـ زیانبارترین دشمن

ه ـ رسواترین کار زشت

۴۱۰۹.امام باقر علیه السلام :امام علی علیه السلام :نادان ، توانگری ندارد .د ـ زیانبارترین دشمن۴۱۱۱.الإمام علیّ علیه السلام ( ـ فی وَصایاهُ لِکُمَیلِ بنِ زِیادٍ ـ ) پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دوست هر انسانی ، خِرد اوست و دشمن او نادانی اش .۴۱۱۲.الإمام الصادق علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آن که فهمش به او سود نرساند ، نادانی اش به او آسیب می رساند .۴۱۱۰.امام باقر علیه السلام :امام علی علیه السلام :هیچ دشمنی ، زیانبارتر از نادانی نیست .۴۱۱۱.امام علی علیه السلام ( ـ در سفارش هایش به کمیل بن زیاد ـ ) امام علی علیه السلام :نادانی ، کشنده ترین دشمن است .۴۱۱۲.امام صادق علیه السلام :امام عسکری علیه السلام :نادانی ، دشمن است و بردباری ، حکمت .ه ـ رسواترین کار زشت۴۱۱۴.تهذیب الأحکام عن ابن أخ الفضیل بن یسار :امام علی علیه السلام :هیچ کار زشتی ، رسوایی اش بیش از نادانی نیست .۴۱۱۵.الإمام علیّ علیه السلام :امام علی علیه السلام :در زشتی نادانی ، همان بس که نادان ، از آن بیزاری می جوید .

۴۱۱۶.الإمام الصادق علیه السلام :عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: ما أقبَحَ بِالصَّبیحِ الوَجهِ أن یَکونَ جاهِلاً ! کَدارٍ حَسَنَةِ البِناءِ وساکِنُها شَرٌّ ، وکَجَنَّةٍ یَعمُرُها بومٌ ، أو صِرمَةٍ یَحرُسُها ذِئبٌ. ⁽¹⁾۱ / ۲ذَمُّ الجاهِلِالکتاب«إنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِندَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُکْمُ الَّذِینَ لاَ یَعْقِلُونَ» . ⁽²⁾

الحدیث۴۱۱۷.امام صادق علیه السلام :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَا استَرذَلَ اللّهُ تَعالی عَبدًا إلاّ حَظَرَ عَلَیهِ العِلمَ وَالأَدَبَ. ⁽³⁾۴۱۱۸.تفسیر الطبری عن سعید بن جبیر :الإمام علیّ علیه السلام :إذا أرذَلَ اللّهُ عَبدًا حَظَرَ عَلَیهِ العِلمَ. ⁽⁴⁾۴۱۱۹.الإمام الباقر علیه السلام :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :قَلبٌ لَیسَ فیهِ شَیءٌ مِنَ الحِکمَةِ کَبَیتٍ خَرِبٍ ، فَتَعَلَّموا وعَلِّموا ، وتَفَقَّهوا ولا تَموتوا جُهّالاً ، فَإِنَّ اللّهَ لا یَعذِرُ عَلَی الجَهلِ. ⁽⁵⁾۴۱۲۰.الإمام الصادق علیه السلام :عنه صلی الله علیه و آله :الزّاهِدُ الجاهِلُ مَسخَرَةُ الشَّیطانِ. ⁽⁶⁾۴۱۲۱.الأمالی عن یحیی بن العلاء وإسحاق بن عمّار جمیعا عالإمام علیّ علیه السلام :عِظَمُ الجَسَدِ وطُولُهُ لا یَنفَعُ إذا کانَ القَلبُ خاوِیًا. ⁽⁷⁾۴۱۲۲.الإمام العسکریّ علیه السلام ( ـ لِشیعَتِهِ ـ ) عنه علیه السلام :أبغَضُ الخَلائِقِ إلَی اللّهِ تَعالی الجاهِلُ ؛ لِأَنَّهُ حَرَمَهُ ما مَنَّ بِهِ عَلی خَلقِهِ وهُوَ العَقلُ. ⁽⁸⁾.

1) .شرح نهج البلاغة : ج ۲۰ ص ۳۰۶ ح ۵۰۷ .

2) .الأنفال : ۲۲ .

3) .کنز العمّال : ج ۱۰ ص ۱۵۷ ح ۲۸۸۰۶ نقلاً عن ابن النجّار عن أبی هریرة .

4) .نهج البلاغة : الحکمة ۲۸۸ ، بحار الأنوار : ج ۱ ص ۱۹۶ ح ۱۸ .

5) .کنز العمّال : ج ۱۰ ص ۱۴۷ ح ۲۸۷۵۰ نقلاً عن ابن السنی عن ابن عمر .

6) .عوالی اللآلی : ج ۱ ص ۲۷۲ ح ۹۳ .

7) .غرر الحکم : ح ۶۳۰۹ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۴۱ ح ۵۸۳۲ .

8) .غرر الحکم : ح ۳۳۵۹ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۱۲۶ ح ۲۸۸۵ .

۱ / ۲ نکوهش نادان

۴۱۱۸.تفسیر الطبری ( ـ به نقل از سعید بن جُبَیر ـ ) امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ: چه قدر زشت است برای انسانِ خوش چهره که نادان باشد ، مانند خانه زیبایی که انسان شرور در آن سکونت گزیند، یا باغی که جغد ، آن را آباد کند و یا گله شترانی که گرگی از آن پاسداری نماید!۱ / ۲نکوهش نادانقرآن«قطعا بدترین جنبندگان در نزد خدا ، کَران و لالانی هستند که نمی اندیشند» .

حدیث۴۱۲۴.تهذیب الأحکام عن محمّد بن علیّ الحلبیّ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند متعال، بنده ای را فرومایه نکرد، مگر آن که او را از دانش و ادب ، محروم ساخت .۴۱۲۵.الکافی عن محمّد بن القاسم :امام علی علیه السلام :هنگامی که خداوند بنده ای را فرومایه کند ، دانش را از او باز می دارد .۴۱۲۳.امام صادق علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دلی که در آن حکمت نیست ، مانند خانه ای ویران است . پس بیاموزید و آموزش دهید ، و بفهمید و نادان نمیرید . به راستی که خداوند، بهانه نادانی (ناآگاهی) را نمی پذیرد .۴۱۲۴.تهذیب الأحکام ( ـ به نقل از محمّد بن علی حلبی ـ ) پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :پارسای نادان ، [ مایه] ریشخند شیطان است .۴۱۲۵.الکافی ( ـ به نقل از محمّد بن قاسم ـ ) امام علی علیه السلام :بزرگی و بلندی جسم، سودی ندارد، هنگامی که دل ، ویران است .۴۱۲۶.الإمام علیّ علیه السلام :امام علی علیه السلام :مبغوض ترینِ بندگان در نزد خداوند متعال ، نادان است ؛ چرا که خداوند، او را از نعمت خردکه بر همه بندگانش ارزانی داشته، محروم کرده است .

۴۱۲۷.عنه علیه السلام :عنه علیه السلام :عَمَلُ الجاهِلِ وَبالٌ ، وعِلمُهُ ضَلالٌ. ⁽¹⁾۴۱۲۸.الإمام الصادق علیه السلام :عنه علیه السلام :أشقَی النّاسِ الجاهِلُ. ⁽²⁾۴۱۲۹.عنه علیه السلام ( ـ فی وَصِیَّةٍ لَهُ ـ ) عنه علیه السلام :الجاهِلُ مَیِّتٌ بَینَ الأَحیاءِ. ⁽³⁾۴۱۲۶.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلام :الجاهِلُ صَغیرٌ وإن کانَ شَیخًا ، وَالعالِمُ کَبیرٌ وإن کانَ حَدَثًا. ⁽⁴⁾۴۱۲۷.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلام :الجاهِلُ صَخرَةٌ لا یَنفَجِرُ ماؤُها ، وشَجَرَةٌ لا یَخضَرُّ عودُها ، وأرضٌ لا یَظهَرُ عُشبُها. ⁽⁵⁾۴۱۲۸.امام صادق علیه السلام :عنه علیه السلام :لِلجاهِلِ فی کُلِّ حالَةٍ خُسرانٌ. ⁽⁶⁾۴۱۲۹.امام صادق علیه السلام ( ـ در یکی از سفارش هایش ـ ) عنه علیه السلام :کُلُّ جاهِلٍ مَفتونٌ. ⁽⁷⁾۴۱۳۰.مشکاة الأنوار عن عبد اللّه بن سنان :عنه علیه السلام :الجاهِلُ حَیرانُ. ⁽⁸⁾۴۱۳۱.الإمام زین العابدین علیه السلام ( ـ یوصی شیعَتَهُ ـ ) عنه علیه السلام :سُلطانُ الجاهِلِ یُبدی مَعایِبَهُ. ⁽⁹⁾۴۱۳۲.الإمام الصادق علیه السلام :عنه علیه السلام :نِعمَةُ الجاهِلِ کَرَوضَةٍ عَلی مَزبَلَةٍ. ⁽¹⁰⁾۴۱۳۳.عنه علیه السلام :عنه علیه السلام :کُلَّما حَسُنَت نِعمَةُ الجاهِلِ ازدادَ قُبحًا فیها. ⁽¹¹⁾.

1) .غرر الحکم : ح ۶۳۲۷ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۴۲ ح ۵۸۵۳ .

2) .غرر الحکم : ح ۲۸۹۴ .

3) .غرر الحکم : ح ۲۱۱۸ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۶۵ ح ۱۶۵۸ .

4) .کنز الفوائد : ج ۱ ص ۳۱۸ ، بحار الأنوار : ج ۱ ص ۱۸۳ ح ۸۵ ؛ شرح نهج البلاغة : ج ۲۰ ص ۳۲۷ ح ۷۵۰ .

5) .غرر الحکم : ح ۲۰۸۱ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۶۳ ح ۱۶۳۸ .

6) .غرر الحکم : ح ۷۳۲۹ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۰۳ ح ۶۸۲۱ .

7) .غرر الحکم : ح ۶۸۴۵ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۷۷ ح ۶۳۹۲ .

8) .غرر الحکم : ح ۱۹۸ .

9) .غرر الحکم : ح ۵۵۷۸ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۲۸۳ ح ۵۰۹۹ .

10) .تنبیه الخواطر : ج ۲ ص ۱۷ ، غرر الحکم : ح ۹۹۵۶ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۹۷ ح ۹۱۵۷ وفیهما «نِعَم الجهّال» بدل «نعمة الجاهل» ؛ ینابیع المودّة : ج ۲ ص ۴۱۴ ح ۱۱۷ ، مائة کلمة للجاحظ : ص ۵۷ ح ۴۱ .

11) .غرر الحکم : ح ۷۱۹۸ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۹۶ ح ۶۶۹۹ ؛ شرح نهج البلاغة : ج ۲۰ ص ۳۴۳ ح ۹۴۳ .

۴۱۳۴.الکافی عن إسماعیل بن عبد اللّه القرشیّ :امام علی علیه السلام :کار نادان ، همراه با دشواری ، و دانش او ، گم راهی است .۴۱۳۰.مشکاة الأنوار ( ـ به نقل از عبد اللّه بن سنان ـ ) امام علی علیه السلام :بدبخت ترینِ مردمان ، نادان است .۴۱۳۱.امام زین العابدین علیه السلام ( ـ در حالی که به شیعیانش سفارش می فرمود ـ ) امام علی علیه السلام :نادان ، مرده ای در میان زندگان است .۴۱۳۲.امام صادق علیه السلام :امام علی علیه السلام :نادان، کوچک است ، گرچه پیر باشد، و دانشمند، بزرگ است، گرچه خردسال باشد .۴۱۳۳.امام صادق علیه السلام :امام علی علیه السلام :نادانی، سنگی است که از آن ، آب نمی جوشد ، و درختی است که چوبش سبز نمی گردد و زمینی است که در آن ، سبزه نمی روید .۴۱۳۴.الکافی ( ـ به نقل از اسماعیل بن عبد اللّه قُرَشی ـ ) امام علی علیه السلام :نادان، در هر حالتی ، در زیان است .۴۱۳۵.الکافی عن الحسین الشّیبانی عن الإمام الصادق علیهامام علی علیه السلام :هر نادانی، فتنه زده است .۴۱۳۵.الکافی ( ـ به نقل از حسین شیبانی ـ ) امام علی علیه السلام :نادان، سرگردان است .۴۱۳۶.الإمام علیّ علیه السلام :امام علی علیه السلام :سیطره یافتن نادان ، عیب هایش را آشکار می کند .۴۱۳۷.دلائل النبوّة عن موسی بن عقبة :امام علی علیه السلام :نعمت در دست نادان ، مانند گلزاری در زباله دان است .۴۱۳۶.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلام :هر چه نعمت ها در دست نادانْ نیکوتر باشند، بر زشتی او [ بیشتر ]می افزایند . .

۴۱۳۷.دلائل النبوة ( ـ به نقل از موسی بن عقبه ـ ) عنه علیه السلام :دولَةُ الجاهِلِ کَالغَریبِ المُتَحَرِّکِ إلَی النُّقلَةِ. ⁽¹⁾۴۱۳۸.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :مَن لا عَقلَ لَهُ لا تَرتَجیهِ. ⁽²⁾۴۱۳۸.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :لِسانُ البَرِّ یَأبی سَفَهَ الجُهّالِ. ⁽³⁾۴۱۳۹.عنه صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :لا یَردَعُ الجَهولَ إلاّ حَدُّ الحُسامِ. ⁽⁴⁾۴۱۴۰.عنه صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلامـ فی ذَمِّ أهلِ البَصرَةِ بَعدَ وَقعَةِ الجَمَلِ ـ: أرضُکُم قَریبَةٌ مِنَ الماءِ ، بَعیدَةٌ مِنَ السَّماءِ ، خَفَّت عُقولُکُم ، وسَفِهَت حُلومُکُم ، فَأَنتُم غَرَضٌ لِنابِلٍ ، واُکلَةٌ لاِکِلٍ ، وفَریسَةٌ لِصائِلٍ. ⁽⁵⁾۴۱۴۱.عنه صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام : لا تَصحَب أخَا الجَهلِ

وإیّاکَ وإیّاهُ فَکَم مِن جاهِلٍ أردی

حَلیمًا حینَ آخاهُ ⁽⁶⁾۴۱۴۲.عنه صلی الله علیه و آله :الإمام الباقر علیه السلام :إنَّ قَلبًا لَیسَ فیهِ شَیءٌ مِنَ العِلمِ کَالبَیتِ الخَرابِ الَّذی لا عامِرَ لَهُ. ⁽⁷⁾۴۱۴۳.عنه صلی الله علیه و آله :الإمام العسکریّ علیه السلام :رِیاضَةُ الجاهِلِ ورَدُّ المُعتادِ عَن عادَتِهِ کَالمُعجِزِ. ⁽⁸⁾.

1) .غرر الحکم : ح ۵۱۰۸ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۲۵۰ ح ۴۶۹۴ .

2) .غرر الحکم : ح ۸۰۸۸ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۳۲ ح ۷۴۵۶ .

3) .غرر الحکم : ح ۷۶۳۷ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۲۰ ح ۷۱۰۶ .

4) .غرر الحکم : ح ۱۰۸۱۶ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۵۴۱ ح ۱۰۰۳۵ .

5) .نهج البلاغة : الخطبة ۱۴ ، بحار الأنوار : ج ۳۲ ص ۲۴۶ ح ۱۹۴ .

6) .کنز العمّال : ج ۹ ص ۱۷۹ ح ۲۵۵۹۲ نقلاً عن الشعبیّ .

7) .الأمالی للطوسی : ص ۵۴۳ ح ۱۱۶۵ عن مسعدة بن زیاد الربعی عن الإمام الصادق علیه السلام ، المحاسن : ج ۱ ص ۳۵۷ ح ۷۵۹ عن أبی بصیر عن الإمام الباقر علیه السلام وفیه «الخرب» بدل «الخراب الذی» ، بحار الأنوار : ج ۲ ص ۵۲ ح ۱۷ .

8) .تحف العقول: ص ۴۸۹ ، بحار الأنوار : ج ۷۸ ص ۳۷۴ ح ۳۰ .

۴۱۴۴.عنه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :نعمت نادان، مانند غریبه ای است که برای نقل مکان ، در حرکت است .۴۱۳۹.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :به آن که از خِرد ، بی بهره است، امیدوار مباش .۴۱۴۰.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :زبان نیکوکار ، از سفاهت نادان، جلوگیری می کند . ⁽¹⁾۴۱۴۱.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :جز تیزی شمشیر، نادان را باز نمی دارد .۴۱۴۲.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلامـ در توبیخ مردمان بصره پس از واقعه جَمَل ـ: زمین شهر شما به آب، نزدیک ، و از آسمان، دور است و خردهای شما سبُک ، و اندیشه هایتان فرومایه است . پس برای تیرانداز ، نشانه و برای خورنده ، لقمه، و برای درنده ، شکارید .۴۱۴۳.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :با دوست نادان ، همنشینی /

مکن و از او بپرهیز .چه بسیار نادانی که هنگام دوستی /

انسان های بردبار را به نابودی کشاند !۴۱۴۴.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام باقر علیه السلام :به راستی ، دلی که در آن دانش نیست، مانند سرای ویرانی است که آباد کننده ای ندارد .۴۱۴۵.عنه صلی الله علیه و آله :امام عسکری علیه السلام :تربیت نادان و باز گرداندن عادت کرده [ به چیزی] از عادتش ، مانند معجزه است . .

1) .زیرا نیکوکار، در برابر درشتی های نادان ، یا خاموش می شود و یا به نرمی پاسخ می دهد . م .

۴۱۴۶.عنه صلی الله علیه و آله :لقمان علیه السلام :لَأَن یَضرِبَکَ الحَکیمُ فَیُؤذِیَکَ خَیرٌ مِن أن یُدهِنَکَ الجاهِلُ بِدُهنٍ طَیِّبٍ. ⁽¹⁾راجع: ج ۱ ص ۲۸۲ (التحذیر من ترک التعقّل) .

۱ / ۳النَّوادِر۴۱۴۵.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :ما أعَزَّ اللّهُ بِجَهلٍ قَطُّ ، ولا أذَلَّ بِحِلمٍ قَطُّ. ⁽²⁾۴۱۴۶.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الإمام علیّ علیه السلام :الجَهلُ بِالفَضائِلِ مِن أقبَحِ الرَّذائِلِ. ⁽³⁾۴۱۴۷.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :الجَهلُ وَالبُخلُ مَساءَةٌ ومَضَرَّةٌ. ⁽⁴⁾۴۱۴۸.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :لا قَرینَ شَرٌّ مِنَ الجَهلِ. ⁽⁵⁾۴۱۴۹.صحیح البخاری ( ـ به نقل از عبد اللّه بن عبّاس ـ ) عنه علیه السلام :الجَهلُ وَبالٌ. ⁽⁶⁾۴۱۵۰.الإمام علیّ علیه السلام :عنه علیه السلام :لا یَزکو مَعَ الجَهلِ مَذهَبٌ. ⁽⁷⁾۴۱۵۱.عنه علیه السلام :عنه علیه السلام :إنَّکُم لَن تُحَصِّلوا بِالجَهلِ أرَبًا ، ولَن تَبلُغوا بِهِ مِنَ الخَیرِ سَبَبًا ، ولَن تُدرِکوا بِهِ مِنَ الآخِرَةِ مَطلَبًا. ⁽⁸⁾۴۱۵۲.عنه علیه السلام :عنه علیه السلام :إنَّ الزُّهدَ فِی الجَهلِ بِقَدرِ الرَّغبَةِ فِی العَقلِ. ⁽⁹⁾.

1) .تنبیه الخواطر : ج ۲ ص ۲۶ ، بحار الأنوار : ج ۱۳ ص ۴۲۶ ح ۲۱ .

2) .الکافی: ج ۲ ص ۱۱۲ ح ۵ ، مشکاه الأنوار : ص ۳۷۹ ح ۱۲۴۵ کلاهما عن الإمام الصادق علیه السلام ، بحار الأنوار : ج ۷۱ ص ۴۰۴ ح ۱۵ ؛ کنز العمّال : ج ۳ ص ۱۳۲ ح ۵۸۳۰ نقلاً عن ابن شاهین عن ابن مسعود .

3) .غرر الحکم : ح ۲۰۵۴ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۲۰ ح ۱۱۳ .

4) .غرر الحکم : ح ۱۵۸۵ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۹ ح ۱۲۵۷ وفیه «الحسد» بدل «البخل» .

5) .تحف العقول : ص ۹۳ ، کنز الفوائد: ج ۱ ص ۳۱۹ وفیه «سوء شرّ» بدل «شرّ»، بحارالأنوار: ج۱ ص۱۸۳ ح ۸۸ .

6) .غرر الحکم : ح ۲۳۷ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۲۷ ح ۳۶۲ .

7) .غرر الحکم : ح ۱۰۵۴۲ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۵۳۷ ح ۹۸۶۴ .

8) .غرر الحکم : ح ۳۸۵۶ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۱۷۵ ح ۳۶۳۸ .

9) .غرر الحکم : ح ۳۴۴۴ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۱۵۰ ح ۳۲۹۳ .

۱ / ۳ گوناگون

۴۱۵۳.عنه علیه السلام ( ـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ ) لقمان علیه السلام :اگر حکیمی تو را کتک بزند و بیازارد ، بهتر از آن است که شخصی نادان ، تن تو را با روغنی خوش بو روغن مالی کند .ر . ک : ج ۱ ص ۲۸۳ (زنهار از کنار نهادن خردورزی) .

۱ / ۳گوناگون۴۱۵۱.امام علی علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، هیچ کس را به سبب نادانی ، عزیز نکرد و هیچ کس را به سبب بردباری، خوار ننمود .۴۱۵۲.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلام :ناآگاهی به فضیلت ها ، از زشت ترینْ رذیلت هاست .۴۱۵۳.امام علی علیه السلام ( ـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ ) امام علی علیه السلام :نادانی و بُخل ، بدی و زیان است .۴۱۵۴.امام صادق علیه السلام : ( در اندرز به یکی از یارانش ـ ) امام علی علیه السلام :هیچ همراهی ، بدتر از نادانی نیست .۴۱۵۵.الأمالی ، صدوق ( ـ به نقل از حسین بن ابی العلاء ـ ) امام علی علیه السلام :نادانی ، وبال [ و زمینه گرفتاری و بدفرجامی] است .۴۱۵۶.الإمام الکاظم علیه السلام :امام علی علیه السلام :هیچ روشی، با نادانی ، پاکیزه (سالم) نیست .۴۱۵۷.الإمام علیّ علیه السلام :امام علی علیه السلام :به راستی که شما با نادانی ، به هیچ خواسته ای نمی رسید و با آن ، به هیچ سببی از اسباب خوبی دست نمی یابید و به هیچ مقصد آخرتی هم نائل نمی گردید .۴۱۵۸.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلام :به راستی که بی رغبتی به نادانی ، به اندازه رغبت به خردمندی است .

الفصل الثّانی : أصناف الجهّال۴۱۵۶.امام کاظم علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :الرِّجالُ أربَعَةٌ : رَجُلٌ یَدری ویَدری أنَّهُ یَدری فَذاکَ عالِمٌ فَاسأَلوهُ ، ورَجُلٌ لا یَدری ویَدری أنَّهُ لا یَدری فَذاکَ مُستَرشِدٌ فَأَرشِدوهُ ، ورَجُلٌ لا یَدری ولا یَدری أنَّهُ لا یَدری فَذاکَ جاهِلٌ فَارفُضوهُ ، ورَجُلٌ یَدری ولا یَدری أنَّهُ یَدری فَذاکَ نائِمٌ فَأَنبِهوهُ. ⁽¹⁾۴۱۵۷.امام علی علیه السلام :الإمام الصادق علیه السلام :الرِّجالُ أربَعَةٌ : رَجُلٌ یَعلَمُ ویَعلَمُ أنَّهُ یَعلَمُ فَذاکَ عالِمٌ فَتَعَلَّموا مِنهُ ، ورَجُلٌ یَعلَمُ ولا یَعلَمُ أنَّهُ یَعلَمُ فَذاکَ نائِمٌ فَأَنبِهوهُ ، ورَجُلٌ لا یَعلَمُ ویَعلَمُ أنَّهُ لا یَعلَمُ فَذاکَ جاهِلٌ فَعَلِّموهُ ، ورَجُلٌ لا یَعلَمُ ولا یَعلَمُ أنَّهُ لا یَعلَمُ فَذاکَ أحمَقٌ فَاجتَنِبوهُ. ⁽²⁾.

1) .معدن الجواهر : ص ۴۱ .

2) .أخبار الحمقی والمغفّلین : ص ۴۶ ؛ عوالی اللآلی : ج ۴ ص ۷۹ ح ۷۴ عن بعضهم علیهم السلام نحوه ، بحار الأنوار : ج ۱ ص ۱۹۵ ح ۱۵ .

فصل دوم : انواع نادانان

اشاره

فصل دوم : انواع نادانان۴۱۵۹.امام علی علیه السلام ( ـ از خطبه ایشان پس از آن که بسر بن ارطات، یمن را ) امام علی علیه السلام :انسان ها چهار دسته اند: شخصی که می داند و به آگاهی اش علم دارد . چنین شخصی حقیقتا دانشمند است . از او بپرسید ؛ شخصی که نمی داند و می داند که نمی داند . او جوینده است. پس راهنمایی اش کنید ؛ شخصی که نمی داند و نمی داند که نمی داند . او نادان است. کنارش بگذارید ؛ شخصی که می داند و نمی داند که می داند . او خواب است . بیدارش کنید .۴۱۶۰.تهذیب الأحکام عن إسحاق :امام صادق علیه السلام :انسان ها چهار دسته اند : شخصی که می داند و می داند که می داند . او عالِم است . از او بیاموزید ؛ شخصی که می داند و نمی داند که می داند . این شخص ، خواب است . بیدارش کنید ؛ شخصی که نمی داند و می داند که نمی داند . او نادان است . تعلیمش دهید ؛ شخصی که نمی داند و نمی داند که نمی داند . او احمق است . از او دوری کنید .

. .

پژوهشی درباره انواع نادانی

۱ . علم

۲ . غفلت

پژوهش درباره انواع نادانیهمان طور که در این احادیث اشاره شده است، انسان در معرفت حقایق، چهار حالت دارد که هر یک از این حالات، احکام و تکالیف ویژه ای برای فرد یا جامعه ایجاب می نماید . این حالات ، عبارت اند از:

۱ . علمحالت اوّل، علم و آگاهی است. کسی که می داند و می داند که می داند ، «عالِم» گفته می شود. چنین فردی ، شایستگی دارد که معلّم دیگران باشد و از منظر اسلام ، وظیفه او تعلیم ، و وظیفه مردم، تعلّم و پرسش از اوست: «فَسْـئلُواْ أَهْلَ الذِّکْرِ إِن کُنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ. ⁽¹⁾از اهل ذکر (اهل دانش) بپرسید، اگر نمی دانید» .

۲ . غفلتحالت دوم، غفلت است. غافل، کسی است که می داند و نمی داند که می داند.

1) .انبیاء : آیه ۷ .

۳ . جهل بسیط

۴ . جهل مرکّب

در این جا وظیفه کسانی که هشیار هستند، این است که او را از خواب غفلت، بیدار کنند: «وَ ذَکِّرْ فَإِنَّ الذِّکْرَی تَنفَعُ الْمُؤْمِنِینَ . ⁽¹⁾یادآوری کن؛ زیرا یادآوری ،مؤمنان را سود می بخشد» .

۳ . جهل بسیطحالت سوم، جهل بسیط است. جاهل بسیط، کسی است که چیزی رانمی داند، اعم از این که بداند که نمی داند و یا نداند که نمی داند. وظیفه عالِم نسبت به چنین شخصی ، تعلیم ، و تکلیف او تعلّم است و مشمول آیه شریف: «فَسْـئلُواْ أَهْلَ الذِّکْرِ إِن کُنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ؛ از اهل ذکر (آگاهان) بپرسید ، اگر نمی دانید» است .

۴ . جهل مرکّبحالت چهارم، جهل مرکّب است. این جهل، ترکیبی از دو جهل است : ندانستن و تصوّر دانستن. جاهل مرکّب ، کسی است که نمی داند و تصوّر می کند که می داند. ظاهرا همین معنا مقصود احادیث ذکر شده است که در یکی آمده: «لا یَعلَمُ و لا یَعلَمُ أنَّهُ لا یَعلَمُ» و در دیگری آمده : «لا یَدری ولا یَدری أنَّهُ لا یَدری» ۲ . از این رو ، امام علی علیه السلام تکلیف مردم را در مورد برخورد با چنین نادانی، «کنار نهادن» دانسته است :

1) .ذاریات : آیه ۵۵ .

درد بی درمان !

فَذاکَ جاهِلٌ فَارفُضوهُ . او نادان است . کنارش بگذارید . امام صادق علیه السلام نیز وظیفه مردم را اجتناب از چنین کسی می داند: فَذاکَ أحمَقُ فَاجتَنِبوهُ. او نادان است . از او دوری کنید .

درد بی درمان !سؤال اصلی در زمینه رهنمودی که در احادیث این باب ، در مورد برخورد با انواع نادانان ، ارائه شده، این است که: چرا آگاهان جامعه موظّف اند که غافل و جاهل بسیط را آگاه کنند؛ ولی در مورد جاهل مرکّب، نه تنها وظیفه ای ندارند، بلکه وظیفه آنها اجتناب از اوست ؟ جواب ، این است که جهل مرکّب، خطرناک ترین انواع نادانی است و در حقیقت، دردی است بی درمان . از این رو ، کسی که نمی داند و تصوّر می کند که می داند ، مبتلا به بیماری خطرناک خود دانابینی است و این بیماری، بخصوص در صورتی که مزمن شده باشد، قابل علاج نیست . ۱ امام صادق علیه السلام در این باره می فرماید: مَن اُعجِبَ بِنَفسِهِ هَلَکَ ، وَمَن اُعجِبَ بِرَأیِهِ هَلَکَ ، وإنَّ عیسَی بنَ مَریَمَ علیه السلام قالَ : داوَیتُ المَرضی فَشَفَیتُهُم بِإذنِ اللّهِ ، وأبرَأتُ الأَکمَهَ وَالأَبرَصَ بِإِذنِ اللّهِ ، وعالَجتُ المَوتی فَأَحیَیتُهُم بِإِذنِ اللّهِ ، وعالَجتُ الأَحمَقَ فَلَم أقدِر عَلی إصلاحِهِ ! فَقیلَ : یاروحَ اللّه وما الأحمَقُ؟ قالَ : المُعجَبُ بِرَأیِهِ ونَفسِهِ ، الَّذی یَرَی الفَضلَ کُلَّهُ لَهُ لا عَلَیهِ ،

ویوجِبُ الحَقَّ کُلَّهُ لِنَفسِهِ ولا یوجِبُ عَلَیها حَقّا ، فَذاکَ الأَحمَقُ الَّذی لا حیلَةَ فی مُداواتِهِ. ⁽¹⁾آن که از خود راضی باشد، تباه می گردد و آن که از رأی خود، راضی باشد، هلاک می شود و به درستی که عیسی ، فرزند مریم ، فرمود: «بیماران را با اجازه خداوند، مداوا کردم و نابینا و پیس را به اذن خداوند ، بهبود بخشیدم و مردگان را با اذن الهی زنده کردم . به مداوای احمق [ نیز ]پرداختم؛ ولی نتوانستم او را اصلاح کنم . گفته شد : ای روح خدا! احمق کیست؟ فرمود: آن که از خود و رأی خود، راضی باشد ، آن که فضیلت ها را از آنِ خود می داند [و کاستی ای بر خود نمی پذیرد] و حق را به خود می دهد و تکلیف و حقّی را بر خویش باور ندارد . این ، احمقی است که چاره ای برای درمانش نیست . بنا بر این تفسیر ، احمقِ حقیقی ، کسی نیست که دچار آفت مغزی است و به دلیل بیماری جسمی، قادر به فهم مسائل نیست، که بیمارِ این گونه، اگر از طُرُق طبیعی ، قابل درمان نباشد، معالجه اش از طریق اعجاز، امکان پذیر است . احمق حقیقی، کسی است که مغز او سالم است؛ ولی بیماری روانیِ عُجب و خوددانابینی، خرد و اندیشه او را فاسد کرده و در نتیجه پاسخ مثبت ندادن به دعوت عقلِ عملی ، مرگ عقلی او فرا رسیده است . علاج چنین بیماری ، ممکن نیست و عیسی علیه السلام هم نمی تواند چنین مرده ای را زنده کند . عیسی علیه السلام به اذن خدای متعال، انواع بیماری های جسمی را بدون استفاده از ابزار پزشکی ، علاج می کرد و حتّی مردگان را زنده می ساخت ؛ لیکن قادر به زنده کردن اندیشه مرده نبود . هیچ پیامبری ، چنین قدرتی ندارد . قرآن کریم خطاب به خاتم انبیا صلی الله علیه و آله می فرماید :

1) .الاختصاص : ص ۲۲۱ .

«إِنَّکَ لاَ تُسْمِعُ الْمَوْتَی وَ لاَ تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ. ⁽¹⁾در حقیقت، تو مردگان را شنوا نمی گردانی و این دعوت را به کَران نمی توانی بشنوانی» . این گونه انسان ها ، تنها ظاهر دنیا را می بیند ؛ ولی از باطن آن ـ که آخرت است ـ غافل اند : «یَعْلَمُونَ ظَـهِرًا مِّنَ الْحَیَوةِ الدُّنْیَا وَ هُمْ عَنِ الْأَخِرَةِ هُمْ غَـفِلُونَ. ⁽²⁾از زندگی دنیا، ظاهری را می شناسند و حال آن که از آخرت ، غافل اند» . این جاست که تعلیم مرده، سودی ندارد . کسی که به مرگِ اندیشه گرفتار شد، تبدیل به خطرناک ترین جنبندگان می گردد و به گفته قرآن کریم: «إِنَّ شَرَّ الدَّوَآبِّ عِندَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُکْمُ الَّذِینَ لاَ یَعْقِلُونَ . ⁽³⁾قطعا بدترین جنبندگان در نزد خدا ، کران و لالانی هستند که نمی اندیشند» . از سوی دیگر، حتّی نزدیک شدن به چنین کسی ، خطرناک است؛ زیرا بیماری اندیشه، واگیر دارد و ممکن است به دیگران نیز سرایت کند. از این رو ، وظیفه مردم در برخورد با بیمارانی اینچنین ، اجتناب و روی برتابیدن است، همان طور که خداوند سبحان می فرماید : «فَأَعْرِضْ عَن مَّن تَوَلَّی عَن ذِکْرِنَا وَ لَمْ یُرِدْ إِلاَّ الْحَیَوةَ الدُّنْیَا . ⁽⁴⁾پس ، از هر کس که از یاد ما روی برتافته و جز زندگی دنیا را خواستار نیست، روی برتاب» .

1) .روم : آیه ۵۲ .

2) .روم : آیه ۷ .

3) .انفال : آیه ۲۲ .

4) .نجم : آیه ۲۹ .

الفصل الثّالث : علامات الجهل۳ / ۱آثارُ الجَهلِأ ـ الکُفرالکتاب« وَ إذَا قِیلَ لَهُمُ اتَّبِعُواْ مَا أنزَلَ اللَّهُ قَالُواْ بَلْ نَتَّبِعُ مَا ألْفَیْنَا عَلَیْهِ ءَابَاءَنَا أوَ لَوْ کَانَ ءَابَاؤُهُمْ لاَ یَعْقِلُونَ شَیْـئا وَلاَ یَهْتَدُونَ » . ⁽¹⁾

« وَ مَثَلُ الَّذِینَ کَفَرُواْ کَمَثَلِ الَّذِی یَنْعِقُ بِمَا لاَ یَسْمَعُ إلاَّ دُعَاءً وَ نِدَاءً صُمُّم بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لاَ یَعْقِلُونَ » . ⁽²⁾

« وَإذَا نَادَیْتُمْ إلَی الصَّلَوةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا ذَ لِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاَّ یَعْقِلُونَ » . ⁽³⁾

الحدیث۴۱۷۳.عنه علیه السلام :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّما یُدرَکُ الخَیرُ کُلُّهُ بِالعَقلِ ، ولا دینَ لِمَن لا عَقلَ لَهُ. ⁽⁴⁾.

1) .البقرة : ۱۷۰ .

2) .البقرة : ۱۷۱ .

3) .المائدة : ۵۸ .

4) .تحف العقول : ص ۵۴ ، غرر الحکم : ح ۱۰۷۶۸ ولیس فیه صدره ، بحار الأنوار : ج ۷۷ ص ۱۵۸ ح ۱۴۳ ؛ الفردوس : ج ۲ ص ۱۵۰ ح ۲۷۶۴ ، حلیة الأولیاء : ج ۳ ص ۲۲۰ عن أبی هریرة ولیس فیه صدره .

فصل سوم : نشانه های نادانی

۳ / ۱ آثار نادانی

الف ـ کفر

فصل سوم : نشانه های نادانی۳ / ۱آثار نادانیالف ـ کفرقرآن«و چون به آنان گفته شود: از آنچه خدا نازل کرده است، پیروی کنید ، می گویند : «نه ، بلکه از چیزی که پدران خود را بر آن یافته ایم ، پیروی می کنیم» . آیا هر چند پدرانشان چیزی را درک نمی کرده و به راه صواب نمی رفته اند [، باز هم در خور پیروی هستند]؟» .

«و مَثَل [دعوت کننده] کافران، چون مَثَل کسی است که حیوانی را که جز صدا و ندایی [مبهم ، چیزی] نمی شنود، بانگ می زند . [آری،] کرند ، لال اند ، کورند [و ]در نمی یابند» .

«و هنگامی که [با اذان ، مردم را] به نماز می خوانید ، آن را به مسخره و بازی می گیرند ؛ زیرا آنان مردمی هستند که نمی اندیشند» .

حدیث۴۱۷۷.عنه علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :تمام خوبی ها ، با خرد به دست می آید و کسی که خردمند نیست ، دین ندارد .

۴۱۷۸.عنه علیه السلام :عنه صلی الله علیه و آله :قِوامُ المَرءِ عَقلُهُ ، ولا دینَ لِمَن لا عَقلَ لَهُ. ⁽¹⁾۴۱۷۹.عنه علیه السلام :عنه صلی الله علیه و آله :دینُ المَرءِ عَقلُهُ ، ومَن لا عَقلَ لَهُ لا دینَ لَهُ. ⁽²⁾۴۱۸۰.عنه علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :ما کَفَرَ الکافِرُ حَتّی جَهِلَ. ⁽³⁾۴۱۸۱.عنه علیه السلام :عنه علیه السلام :الکافِرُ خَبٌّ ⁽⁴⁾، لَئیمٌ ، خَؤونٌ ، مَغرورٌ ، بِجَهلِهِ مَغبونٌ. ⁽⁵⁾۴۱۸۲.عنه علیه السلام :عنه علیه السلام :الکافِرُ فاجِرٌ جاهِلٌ. ⁽⁶⁾۴۱۸۳.عنه علیه السلام :عنه علیه السلام :الجاهِلُ إذا جَمَدَ وَجَدَ ، وإذا وَجَدَ ألحَدَ. ⁽⁷⁾۴۱۷۵.امام علی علیه السلام :الکافی عن علیّ بن أسباط عنهم علیهم السلام: فیما وَعَظَ اللّهُ عز و جل بِهِ عیسی علیه السلام : ... یا عیسی ، لا تُشرِک بی شَیئاً . . . وکُن مَعَ الحَقِّ حَیثُما کانَ وإن قُطِّعتَ واُحرِقتَ بِالنّارِ ، فَلا تَکفُر بی بَعدَ المَعرِفَةِ ، فَلا تَکونَنَّ مِنَ الجاهِلینَ. ⁽⁸⁾راجع : ص ۹۴ (الوقوف عند الشبهة) ، ج ۱ ص ۳۴۸ (معرفة اللّه ) و ۳۵۲ (الدین) .

1) .شُعب الإیمان : ج ۴ ص ۱۵۷ ح ۴۶۴۴ ، الفردوس : ج ۳ ص ۲۱۷ ح ۴۶۲۹ کلاهما عن جابر بن عبداللّه ، کنز العمّال : ج ۳ ص ۳۷۹ ح ۷۰۳۴ ؛ کنز الفوائد : ج ۲ ص ۳۱ ، روضة الواعظین : ص ۹ ، بحار الأنوار : ج ۱ ص ۹۴ ح ۱۹ .

2) .الجامع الصغیر : ج ۱ ص ۶۵۲ ح ۴۲۴۲ ، کنز العمّال : ج ۳ ص ۳۷۹ ح ۷۰۳۳ کلاهما نقلاً عن أبی الشیخ فی الثواب وابن النجّار عن جابر .

3) .غرر الحکم : ح ۹۵۵۴ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۷۶ ح ۸۷۴۶ .

4) .الخَبّ ـ بالفتح ـ : الخدّاع الذی یسعی بین الناس بالفساد (النهایة : ج ۲ ص ۴) .

5) .غرر الحکم : ح ۱۹۰۰ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۵۷ ح ۱۴۵۶ .

6) .غرر الحکم : ح ۷۱۵ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۰ ح ۴۶۳ .

7) .غرر الحکم : ح ۱۵۳۴ وفی نسخة «الجاهل إذا جحد وحد ، وإذا وحد ألحد» .

8) .الکافی : ج ۸ ص ۳۱ ـ ۱۴۱ ح ۱۰۳ ، تحف العقول : ص ۵۰۰ نحوه من دون إسناد ، بحار الأنوار : ج ۱۴ ص ۲۹۹ ح ۱۴ .

۴۱۷۷.امام علی علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اصل آدمی ، خرد است و آن که خردمند نیست ، دیندار نیست .۴۱۷۸.امام علی علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دینداریِ آدمی ، به خرد اوست و آن که خردمند نیست ، دین ندارد .۴۱۷۹.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلام :هیچ کس کافر نگشت ، مگر آن که نادان بود .۴۱۸۰.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلام :کافر ، حیله گری پَست و خیانت پیشه ای خودبین است که فریفته نادانی اش شده است .۴۱۸۱.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلام :کافر ، تبهکاری نادان است .۴۱۸۲.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلام :نادان ، هر گاه بخل بورزد ، صاحب مال می شود و هر گاه صاحب ثروت شود، سر از الحاد در می آورد .۴۱۸۳.امام علی علیه السلام :الکافیـ به نقل از علی بن اسباط ، از یکی از معصومان علیهم السلام ـ: در پندهای خداوند به عیسی علیه السلام چنین آمده است : «ای عیسی ! چیزی را شریک من مساز . . . همیشه با حق باش ، هر جا که باشد ، گرچه پاره پاره شوی و به آتش ، سوزانده شوی . پس از شناخت، به من کفر مورز تا در زمره نادانان نباشی» .ر . ک : ص ۹۵ (درنگ کردن به هنگام شبهه) ، ج ۱ ص ۳۴۹ (شناخت خدا) و ۳۵۳ (دین) .

ب ـ الشُّرور۴۱۸۶.عنه علیه السلام :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :الجَهلُ رَأسُ الشَّرِّ کُلِّهِ. ⁽¹⁾۴۱۸۷.عنه علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :الجَهلُ أصلُ کُلِّ شَرٍّ. ⁽²⁾۴۱۸۸.الإمام الرضا علیه السلام :عنه علیه السلام :الجَهلُ فَسادُ کُلِّ أمرٍ. ⁽³⁾۴۱۸۹.الإمام الصادق علیه السلام :عنه علیه السلام :بِالجَهلِ یُستَثارُ ، کُلُّ شَرٍّ. ⁽⁴⁾۴۱۸۴.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلام :الجَهلُ مَعدِنُ الشَّرِّ. ⁽⁵⁾ج ـ عَداوَةُ العِلمِ وَالعالِمِ۴۱۸۶.امام علی علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :النّاسُ أعداءُ ما جَهِلوا. ⁽⁶⁾۴۱۸۷.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلام :مَن جَهِلَ شَیئاً عاداهُ. ⁽⁷⁾۴۱۸۸.امام رضا علیه السلام :عنه علیه السلام :مَن جَهِلَ شَیئاً عابَهُ. ⁽⁸⁾.

1) .جامع الأحادیث للقمّی : ۱۰۲ ، بحار الأنوار : ج ۷۷ ص ۱۷۵ ح ۹ نقلاً عن الإمامة والتبصرة .

2) .غرر الحکم : ح ۸۱۹ .

3) .غرر الحکم : ح ۹۳۰ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۱ ح ۵۱۴ .

4) .غرر الحکم : ح ۴۳۲۱ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۱۸۹ ح ۳۹۰۲ .

5) .غرر الحکم : ح ۶۵۸ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۱۹ ح ۷۳ .

6) .نهج البلاغة : الحکمة ۱۷۲ و ۴۳۸ ، خصائص الأئمّة علیهم السلام : ص ۱۱۰ ، الاختصاص : ص ۲۴۵ ، غرر الحکم : ح ۲۸۸ ؛ المناقب للخوارزمی : ص ۳۷۵ ح ۳۹۵ عن الجاحظ وفیه «المرء عدوّ ما جهله» ، ینابیع المودّة : ج ۲ ص ۴۱۴ ح ۱۱۳ وفیه «المرء عدوّ لما جهل» .

7) .الأمالی للطوسی : ص ۴۹۴ ح ۱۰۸۲ عن عبدالعظیم بن عبداللّه الحسنی عن الإمام الجواد عن آبائه علیهم السلام ، کنز الفوائد : ج ۲ ص ۱۸۲ ، تحف العقول : ص ۴۰۶ عن الإمام الکاظم علیه السلام وفیه «أمرا» بدل «شیئًا» ، بحار الأنوار : ج ۷۸ ص ۹۳ ح ۱۰۴ .

8) .کشف الغمّة : ج ۳ ص ۱۳۷ عن الإمام الجواد عن آبائه علیهم السلام ، بحار الأنوار : ج ۷۸ ص ۷۹ ح ۶۱ .

ب ـ بدی ها

ج ـ دشمنی با دانش و دانشمند

ب ـ بدی ها۴۱۹۰.عنه علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نادانی ، رأس همه بدی هاست .۴۱۹۱.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلام :نادانی، ریشه هر بدی است .۴۱۹۲.الاختصاص عن صفوان بن مهران الجمّال عن الإمام الصاامام علی علیه السلام :نادانی ، تباه کننده هر کاری است .۴۱۹۳.الإمام الباقر علیه السلام :امام علی علیه السلام :با نادانی، هر بدی ای برانگیخته می شود .۴۱۹۴.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :نادانی ، سرچشمه بدی است .ج ـ دشمنی با دانش و دانشمند۴۱۹۰.امام صادق علیه السلام :امام علی علیه السلام :مردم، دشمن چیزی هستند که نمی دانند .۴۱۹۱.امام صادق علیه السلام :امام علی علیه السلام :آن که چیزی را نداند ، با آن دشمنی می ورزد .۴۱۹۲.الاختصاص ( ـ به نقل از صفوان بن مهران جمّال ـ ) امام علی علیه السلام :آن که چیزی را نداند ، از آن عیبجویی می کند .

۴۱۹۳.امام باقر علیه السلام :عنه علیه السلام :مَن قَصُرَ عَن مَعرِفَةِ شَیءٍ عابَهُ. ⁽¹⁾۴۱۹۴.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :ما ضادَّ العُلَماءَ کَالجُهّالِ. ⁽²⁾۴۱۹۵.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :لا تُعادوا ما تَجهَلونَ ، فَإِنَّ أکثَرَ العِلمِ فیما لا تَعرِفونَ. ⁽³⁾راجع : ص ۱۰۶ (إنکار ما یجهل) ، ج ۱ ص ۳۴۲ (العلم والحکمة) .

د ـ مَوتُ النَّفسِ۴۱۹۶.امام باقر علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :الجَهلُ مُمیتُ الأَحیاءِ ومُخَلِّدُ الشَّقاءِ. ⁽⁴⁾۴۱۹۷.دعائم الإسلام :عنه علیه السلام :الجَهلُ مَوتٌ ، التَّوانی فَوتٌ. ⁽⁵⁾۴۱۹۸.صفات الشیعة عن عبد اللّه بن زیاد :عنه علیه السلام :الجاهِلُ مَیِّتٌ وإن کانَ حَیًّا. ⁽⁶⁾۴۱۹۹.الکافی عن زید الشحّام :عنه علیه السلام :العالِمُ حَیٌّ بَینَ المَوتی ، الجاهِلُ مَیِّتٌ بَینَ الأَحیاءِ. ⁽⁷⁾۴۱۹۸.صفات الشیعة ( ـ به نقل از عبد اللّه بن زیاد ـ ) عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: الجَهلُ بِالفَضائِلِ عِدلُ المَوتِ. ⁽⁸⁾۴۱۹۹.الکافی ( ـ به نقل از زید شحّام ـ ) عنه علیه السلام :مَنِ استَحکَمَت لی فیهِ خَصلَةٌ مِن خِصالِ الخَیرِ احتَمَلتُهُ عَلَیها وَاغتَفَرتُ فَقدَ ما سِواها ، ولا أغتَفِرُ فَقدَ عَقلٍ ولا دینٍ ؛ لِأَنَّ مُفارَقَةَ الدّینِ مُفارَقَةُ الأَمنِ ، فَلا یُتَهَنَّأُ بِحَیاةٍ مَعَ مَخافَةٍ ، وفَقدَ العَقلِ فَقْدُ الحَیاةِ ، ولا یُقاسُ إلاّ بِالأَمواتِ. ⁽⁹⁾.

1) .الإرشاد: ج ۱ ص ۳۰۱، الدرّة الباهرة: ص ۳۳ عن الإمام الصادق علیه السلام ولیس فیه «معرفة» ، بحار الأنوار : ج ۷۸ ص ۲۲۸ ح ۱۰۶ .

2) .غرر الحکم : ح ۹۶۱۲ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۸۰ ح ۸۸۲۷ .

3) .غرر الحکم : ح ۱۰۲۴۶ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۵۲۱ ح ۹۴۷۹ .

4) .غرر الحکم : ح ۱۴۶۴ .

5) .غرر الحکم : ح ۴۷ و ۴۸ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۶ ح ۷۵۴ و ۷۵۵ .

6) .غرر الحکم : ح ۱۱۲۵ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۵ ح ۱۰۹۴ .

7) .غرر الحکم : ح ۲۱۱۷ و ۲۱۱۸ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۶۵ ح ۱۶۵۷ و ۱۶۵۸ .

8) .شرح نهج البلاغة : ج ۲۰ ص ۲۵۸ ح ۲۳ .

9) .الکافی : ج ۱ ص ۲۷ ح ۳۰ ، تحف العقول : ص ۲۱۹ ، غرر الحکم : ح ۳۷۸۵ کلاهما نحوه ، بحار الأنوار : ج ۷۸ ص ۵۹ ح ۱۳۱ .

د ـ مرگ جان

۴۲۰۰.الإمام الصادق علیه السلام :امام علی علیه السلام :آن که از درک چیزی ناتوان شود ، از آن ، عیبجویی می کند .۴۲۰۱.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلام :هیچ کس مانند نادانان ، با دانشمندان ، مخالفت نکرد .۴۲۰۰.امام صادق علیه السلام :امام علی علیه السلام :با آنچه نمی دانید ، دشمنی مَوَرزید ؛ چرا که بیشترِ دانش ، در آن چیزهایی است که شما نمی دانید .ر . ک : ص ۱۰۷ (انکار آنچه نمی داند) ، ج ۱ ص ۳۴۳ (دانش و حکمت).

د ـ مرگ جان۴۲۰۳.رسول اللّه صلی الله علیه و آله ( ـ فی بَیانِ ما یَتَشَعَّبُ مِنَ العَقلِ ـ ) امام علی علیه السلام :نادانی ، زنده ها را می میراند و بدبختی را جاودانه می سازد.۴۲۰۴.عنه صلی الله علیه و آله ( ـ فی صِفَةِ الجاهِلِ ـ ) امام علی علیه السلام :نادانی، مرگ است و سستی ، از دست دادن .۴۲۰۵.الإمام الصادق علیه السلام ( ـ فی بَیانِ جُنودِ العَقلِ ـ ) امام علی علیه السلام :نادان، مرده است ، گرچه زنده باشد .۴۲۰۲.امام رضا علیه السلام ( ـ در بیان خصوصیات اهل بیت علیهم السلام ـ ) امام علی علیه السلام :دانشمند، زنده ای در میان مردگان است و نادان، مرده ای در میان زندگان .۴۲۰۳.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ( ـ در بیان آنچه از خِرد شاخه شاخه می شود ـ ) امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ: ناآگاهی به فضیلت ها، برابر مرگ است .۴۲۰۴.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ( ـ در توصیف نادان ـ ) امام علی علیه السلام :آن که صفتی از صفات نیک در او پابرجا شود، او را بدان جهت ، تحمّل می کنم و نبودِ سایر صفات [ نیک] را بر او می بخشم ؛ امّا نبودِ خرد و دین را نمی بخشم ؛ چرا که از دست دادن دین، از میان رفتن امنیت است و زندگی با ترس [ حاصل از نبود امنیّت]، گوارا نیست ، و از دست دادن خِرد، از دست دادن زندگی است و [ بی خرد،] جز با مردگان ، سنجیده نمی شود.

ه ـ مَساوِئُ الأَخلاقِ۴۲۰۶.الإمام علیّ علیه السلام ( ـ فی عَهدِهِ إلی مالِکٍ الأَشتَرِ ـ ) الدرّ المنثور عن صالح بن مسمار :بَلَغَنی أنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله تَلا هذِهِ الآیَةَ «یَـأَیُّهَا الاْءِنسَـنُ مَا غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَرِیمِ» ⁽¹⁾ثُمَّ قالَ : جَهلُهُ. ⁽²⁾۴۲۰۷.عنه علیه السلام ( ـ فیما أوصی بِهِ رَجُلاً بَعَثَهُ مِنَ الکوفَةِ إ ) الإمام علیّ علیه السلام :الحِرصُ وَالشَّرَهُ وَالبُخلُ نَتیجَةُ الجَهلِ. ⁽³⁾۴۲۰۸.رسول اللّه صلی الله علیه و آله ( ـ مِمّا کانَ یَدعو بِهِ کَثیرا ـ ) عنه علیه السلام :رَأسُ الجَهلِ الخُرقُ. ⁽⁴⁾۴۲۰۶.امام علی علیه السلام ( ـ در فرمانش به مالک اشتر ـ ) عنه علیه السلامـ فی دُعائِهِ ـ: أنتَ العالِمُ وأنَا الجاهِلُ ، عَصَیتُکَ بِجَهلی ، وَارتَکَبتُ الذُّنوبَ بِجَهلی ، وألهَتنِی الدُّنیا بِجَهلی ، وسَهَوتُ عَن ذِکرِکَ بِجَهلی ، ورَکَنتُ إلَی الدُّنیا بِجَهلی. ⁽⁵⁾۴۲۰۷.امام علی علیه السلام ( ـ در سفارش به مردی که او را برای جمع آوری زکات از ) الإمام الصادق علیه السلام :الجَهلُ فی ثَلاثٍ : الکِبرِ ، وشِدَّةِ المِراءِ ، وَالجَهلِ بِاللّهِ ، فَاُولئِکَ هُمُ الخاسِرونَ. ⁽⁶⁾۴۲۰۸.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ( ـ در دعایی که بسیار آن را می خواند ـ ) الإمام علیّ علیه السلام :ما عَقَلَ مَن بَخِلَ بِإِحسانِهِ. ⁽⁷⁾راجع: ج ۱ ص ۳۵۶ (مکارم الأخلاق) .

و ـ الفُرقَةالکتاب« لاَ یُقَـتِلُونَکُمْ جَمِیعًا إلاَّ فِی قُرًی مُّحَصَّنَةٍ أوْ مِن وَرَاءِ جُدُرِم بَأْسُهُم بَیْنَهُمْ شَدِیدٌ تَحْسَبُهُمْ جَمِیعًا وَ قُلُوبُهُمْ شَتَّیذَ لِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاَّ یَعْقِلُونَ » . ⁽⁸⁾

1) .الانفطار : ۶ .

2) .الدرّ المنثور : ج ۸ ص ۴۳۹ نقلاً عن عبد بن حمید ؛ مجمع البیان : ج ۱۰ ص ۶۸۲ نحوه .

3) .غرر الحکم : ح ۱۶۹۴ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۲۶ ح ۳۰۴ .

4) .غرر الحکم : ح ۵۲۲۵ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۲۶۴ ح ۴۸۰۴ .

5) .الدروع الواقیة : ص ۲۴۹ ، بحار الأنوار : ج ۹۷ ص ۲۱۹ .

6) .الاختصاص : ص ۲۴۴ ، بحار الأنوار : ج ۱ ص ۱۳۱ ح ۲۶ .

7) .غرر الحکم : ح ۹۵۸۸ .

8) .الحشر : ۱۴ .

ه ـ اخلاق زشت

و ـ اختلاف و جدایی

ه ـ اخلاق زشت۴۲۱۰.امام صادق علیه السلام :الدرّ المنثورـ به نقل از صالح بن مِسمار ـ: به من خبر رسید که پیامبر صلی الله علیه و آله این آیه را تلاوت کرد : «ای انسان ! چه چیزی تو را درباره پروردگار بزرگوارت مغرور ساخته است ؟» . آن گاه فرمود : «نادانی اش» .۴۲۱۱.امام صادق علیه السلام :امام علی علیه السلام :آز و شهوت و بخل، نتیجه نادانی است .۴۲۱۲.الکافی ( ـ به نقل از زید بن صائغ ـ ) امام علی علیه السلام :بنیاد نادانی ، حماقت است .۴۲۱۳.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلامـ در دعایش ـ: تو دانایی و من نادانم . با نادانی ام ، تو را نافرمانی کردم ، و با نادانی ام، گناهانی را مرتکب شدم، و دنیا با نادانی ام، مرا سرگرم کرد، و از یاد تو ، به جهت نادانی ، غفلت ورزیدم ، و بر اثر نادانی ، به دنیا روی آوردم .۴۲۱۴.الإمام الصادق علیه السلام ( ـ فی وَصِیَّتِهِ لِعَبدِ اللّه ِ بنِ أبی یَعفورٍ ) امام صادق علیه السلام :نادانی ، در سه چیز است : خودخواهی ، جَدَل بسیار و نشناختن خداوند . و اینان اند زیانکاران .۴۲۱۵.الإمام علیّ علیه السلام :امام علی علیه السلام :آن که از نیکی کردنْ بخل بورزد ، خردمند نیست .ر . ک : ج ۱ ص ۳۵۷ (مکارم اخلاق).

و ـ اختلاف و جداییقرآن«[آنان ، به صورت] دسته جمعی ، جز در قریه هایی که دارای استحکامات اند ، یا از پشت دیوارها ، با شما نخواهند جنگید . جنگشان میان خودشان ، سخت است . آنان را متحد می پنداری، و[لی ]دل هایشان پراکنده است ؛ زیرا آنان مردمانی هستند که نمی اندیشند» .

الحدیث۴۲۱۶.امام علی علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :لَو سَکَتَ الجاهِلُ مَا اختَلَفَ النّاسُ. ⁽¹⁾۴۲۱۷.الکافی ( ـ به نقل از عبد الرحمان بن سیابه ـ ) عنه علیه السلامـ مِن کَلامِهِ لِأَهلِ الکوفَةِ ـ: أیُّهَا القَومُ ، الشّاهِدَةُ أبدانُهُمُ ، الغائِبَةُ عَنهُم عُقولُهُمُ ، المُختَلِفَةُ أهواؤُهُمُ ، المُبتَلی بِهِم اُمَراؤُهُم ، صاحِبُکُم یُطیعُ اللّهَ وأنتُم تَعصونَهُ ! وصاحِبُ أهلِ الشّامِ یَعصِی اللّهَ وهُم یُطیعونَهُ ! ⁽²⁾۴۲۱۸.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :أیَّتُهَا النُّفوسُ المُختَلِفَةُ ، وَالقُلوبُ المُتَشَتِّتَةُ ، الشّاهِدَةُ أبدانُهُم ، وَالغائِبَةُ عَنهُم عُقولُهُم ، أظأَرُکُم عَلَی الحَقِّ وأنتُم تَنفِرونَ عَنهُ نُفورَ المِعزی مِن وَعوَعَةِ الأَسَدِ ! ⁽³⁾ز ـ الزَّلَّة۴۲۱۸.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الإمام علیّ علیه السلام :مَن جَهِلَ مَوضِعَ قَدَمِهِ زَلَّ. ⁽⁴⁾۴۲۱۹.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :الجَهلُ یُزِلُّ القَدَمَ ویورِثُ النَّدَمَ. ⁽⁵⁾۴۲۲۰.عنه صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :الجَهلُ مَطِیَّةٌ شَموسٌ ⁽⁶⁾، مَن رَکِبَها زَلَّ ومَن صَحِبَها ضَلَّ. ⁽⁷⁾۴۲۲۱.الإمام علیّ علیه السلام :عنه علیه السلام :الجاهِلُ کَزَلَّةِ العالِمِ صَوابُهُ. ⁽⁸⁾.

1) .کشف الغمّة : ج ۳ ص ۱۳۹ عن الإمام الجواد عن آبائه علیهم السلام ، بحار الأنوار : ج ۷۸ ص ۸۱ ح ۷۵ .

2) .نهج البلاغة : الخطبة ۹۷ ، الإرشاد : ج ۱ ص ۲۷۹ ، الاحتجاج : ج ۱ ص ۴۱۱ ح ۸۹ وفیهما صدره إلی «أهواؤهم» .

3) .نهج البلاغة: الخطبة ۱۳۱، بحار الأنوار: ج ۷۷ ص ۲۹۵ ح ۳ ؛ تذکرة الخواصّ : ص ۱۲۰ عن عبداللّه بن صالح العجلی نحوه.

4) .غرر الحکم : ح ۷۹۲۰ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۲۴ ح ۷۱۷۲ .

5) .غرر الحکم : ح ۱۳۳۹ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۸ ح ۱۲۱۲ .

6) .شَمَسَ الفرس شُمُوسًا : أی منع ظهره (الصحاح : ج ۳ ص ۹۴۰) .

7) .غرر الحکم : ح ۱۹۶۹ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۵۹ ح ۱۵۰۰ .

8) .غرر الحکم : ح ۱۱۶۲ .

ز ـ لغزش

حدیث۴۲۲۳.الأمالی عن یحیی بن العلاء وإسحاق بن عمّار عن الإمامام علی علیه السلام :اگر نادانْ سکوت اختیار کند ، مردم با یکدیگر اختلاف نمی کنند .۴۲۲۴.الإمام الکاظم علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در سخنی خطاب به اهل کوفه ـ: ای گروهی که تن هایشان حاضر، و خردهایشان غایب و خواست هایشان گوناگون است و فرمان روایانشان بِدیشان گرفتار! فرمانده شما ، خدا را اطاعت می کند؛ ولی شما او را نافرمانی می کنید و فرمانده شام، خدا را نافرمانی می کند؛ ولی اهل شام ، مطیع او هستند .۴۲۲۵.الکافی عن حفص بن قرط :امام علی علیه السلام :ای جان های گوناگون و ای دل های پراکنده که بدن هایشان حاضر و خردهایشان از آنها غایب است ! با مهربانیِ تمام، شما را به طرف حق سوق می دهم ، و[ لی] شما از آن گریزانید ، مانند رمیدن بُز از غرّش شیر .ز ـ لغزش۴۲۲۰.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :آن که جای پایش را نبیند، خواهد لغزید .۴۲۲۱.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلام :نادانی، پا را می لغزاند و پشیمانی به جای می گذارد .۴۲۲۲.امام علی علیه السلام ( ـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ ) امام علی علیه السلام :نادانی ، مَرکبی چموش است ؛ آن که بر آن سوار شود، می لغزد و آن که با آن همراه شود، گم راه می گردد .۴۲۲۳.الأمالی ، طوسی ( ـ به نقل از یحیی بن علاء و اسحاق بن عمّار ـ ) امام علی علیه السلام :به حقیقت رسیدن نادان، به اندازه لغزش های دانشمند [، اندک ]است .

۴۲۲۴.امام کاظم علیه السلام :عنه علیه السلام :صَوابُ الجاهِلِ کَالزَّلَّةِ مِنَ العاقِلِ. ⁽¹⁾۴۲۲۵.الکافی ( ـ به نقل از حفص بن قرط ـ ) عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: مَوقِعُ الصَّوابِ مِنَ الجُهّالِ مِثلُ مَوقِعِ الخَطَاَءمِنَ العُلَماءِ . ⁽²⁾ح ـ الذِّلَّة۴۲۲۷.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :الإمام علیّ علیه السلام :مَن فاتَهُ العَقلُ لَم یَعدُهُ الذُّلُّ. ⁽³⁾۴۲۲۸.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :کَم مِن عَزیزٍ أذَلَّهُ جَهلُهُ ! ⁽⁴⁾۴۲۲۹.عنه صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :ذِلَّةُ الجَهلِ أعظَمُ ذِلَّةٍ. ⁽⁵⁾۴۲۲۷.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :کَفی بِالجَهلِ ضَعَةً ! ⁽⁶⁾۴۲۲۸.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :الجاهِلُ یَرفَعُ نَفسَهُ فَیَتَّضِعُ. ⁽⁷⁾۴۲۲۹.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :جَهلُ الغَنِیِّ یَضَعُهُ ، وعِلمُ الفَقیرِ یَرفَعُهُ. ⁽⁸⁾۴۲۳۰.سنن أبی داوود عن أبی الدرداء :الإمام الصادق علیه السلام :الجَهلُ ذُلٌّ. ⁽⁹⁾ط ـ الإِفراطُ وَالتَّفریطُ۴۲۳۲.عنه صلی الله علیه و آله :الإمام علیّ علیه السلام :لا یُرَی الجاهِلُ إلاّ مُفَرِّطاً. ⁽¹⁰⁾.

1) .غرر الحکم : ح ۵۸۲۱ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۰۳ ح ۵۳۸۳ .

2) .شرح نهج البلاغة : ج ۲۰ ص ۲۷۱ ح ۱۳۰ .

3) .غرر الحکم : ح ۸۷۰۰ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۶۱ ح ۸۳۸۰ .

4) .غرر الحکم : ح ۶۹۲۲ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۷۹ ح ۶۴۲۲ .

5) .غرر الحکم : ح ۵۹۳۵ .

6) .غرر الحکم : ح ۷۰۱۲ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۸۶ ح ۶۵۲۵ .

7) .غرر الحکم : ح ۶۷۸ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۲۴ ح ۲۳۵ .

8) .غرر الحکم : ح ۴۷۶۵ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۲۲۳ ح ۴۳۳۷ .

9) .الکافی : ج ۱ ص ۲۶ ح ۲۹ عن مفضّل بن عمر .

10) .غرر الحکم : ح ۱۰۶۹۷ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۵۳۹ ح ۹۹۹۱ .

ح ـ خواری

ط ـ افراط و تفریط

۴۲۳۳.المعجم الأوسط عن أبی هریرة عن رسول اللّه صلی الله ( ـ أنَّهُ قالَ لِمَن حَولَهُ مِن اُمَّتِهِ ـ ) امام علی علیه السلام :[ سر زدنِ] درستی از نادان ، به اندازه [ سر زدنِ] لغزش از خردمند [، اندک ]است .۴۲۳۰.سنن أبی داوود ( ـ به نقل از ابو درداء ـ ) امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ: میزان درستی نادانان ، به اندازه اشتباه دانشمندان است .ح ـ خواری۴۲۳۲.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :آن که خرد را از دست دهد ، خواری از او نمی گذرد .۴۲۳۳.المعجم الأوسط ( ـ به نقل از ابو هریره ـ ) امام علی علیه السلام :چه بسیار عزیزی که نادانی ، خوارش ساخت !۴۲۳۴.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :خواری نادانی ، بزرگ ترین خواری است .۴۲۳۵.صحیح البخاری عن أبی موسی عن رسول اللّه صلی الله عامام علی علیه السلام :نادانی ، برای پستی ، بس است .۴۲۳۶.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :نادان، خود را بلند می گرداند ؛ امّا پست می شود .۴۲۳۷.عنه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :نادانیِ ثروتمند، او را پست می گرداند و داناییِ فقیر، او را رفعت می بخشد .۴۲۳۴.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام صادق علیه السلام :نادانی ، خواری است .ط ـ افراط و تفریط۴۲۳۶.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :نادان، جز در حال کوتاهی کردن ، دیده نمی شود .

۴۲۳۷.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :لا تَرَی الجاهِلَ إلاّ مُفرِطاً أو مُفَرِّطاً. ⁽¹⁾راجع : موسوعة الإمام علیّ بن أبی طالب علیه السلام : الحرب الثالثة : وقعة النهروان / المدخل : دراسة حول المارقین وجذور انحرافهم .

ی ـ شَرُّ الدُّنیا وَالآخِرَةِ۴۲۴۰.عنه صلی الله علیه و آله :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :شَرُّ الدُّنیا وَالآخِرَةِ مَعَ الجَهلِ. ⁽²⁾۴۲۳۸.لقمان علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :الجَهلُ یُفسِدُ المَعادَ. ⁽³⁾ک ـ النَّوادِر۴۲۴۰.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن قالَ : «أنَا عالِمٌ» فَهُوَ جاهِلٌ. ⁽⁴⁾۴۲۴۱.الإمام علیّ علیه السلام :عنه صلی الله علیه و آله :الجَهلُ ضَلالَةٌ. ⁽⁵⁾۴۲۴۲.عنه علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :الحُمقُ مِن ثِمارِ الجَهلِ. ⁽⁶⁾۴۲۴۳.عنه علیه السلام :عنه علیه السلام :سِلاحُ الجَهلِ السَّفَهُ. ⁽⁷⁾۴۲۴۴.عنه علیه السلام :عنه علیه السلام :مَن کَثُرَ نِزاعُهُ بِالجَهلِ دامَ عَماهُ عَنِ الحَقِّ. ⁽⁸⁾۴۲۴۵.عنه علیه السلام :عنه علیه السلام :مَن جَهِلَ اُهمِلَ. ⁽⁹⁾.

1) .نهج البلاغة : الحکمة ۷۰ ، بحار الأنوار : ج ۱ ص ۱۵۹ ح ۳۵ .

2) .روضة الواعظین : ص ۱۷ .

3) .غرر الحکم : ح ۸۴۸ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۵ ح ۷۱۰ .

4) .المعجم الأوسط : ج ۷ ص ۵۹ ح ۶۸۴۶ عن ابن عمر ، کنز العمّال : ج ۱۰ ص ۲۴۳ ح ۲۹۲۹۰ ؛ منیة المرید : ص ۱۳۷ ، بحار ج الأنوار : ج ۲ ص ۱۱۰ ح ۲۳ .

5) .جامع الأحادیث للقمّی : ص ۷۰ ؛ الفردوس : ج ۳ ص ۱۵۵ ح ۴۴۱۹ عن عائشة .

6) .غرر الحکم : ح ۱۱۹۷ .

7) .غرر الحکم : ح ۵۵۵۲ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۲۸۴ ح ۵۱۲۰ .

8) .نهج البلاغة : الحکمة ۳۱ ، بحار الأنوار : ج ۶۸ ص ۳۴۸ ح ۱۷ .

9) .غرر الحکم : ح ۷۶۸۷ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۵۱ ح ۸۰۴۷ .

ی ـ بدی دنیا و آخرت

ک ـ گوناگون

۴۲۴۶.ربیع الأبرار :امام علی علیه السلام :نادان را جز در حال زیاده روی یا کوتاهی کردن نمی بینی .ر . ک : دانش نامه امیر المؤمنین بر پایه قرآن ، حدیث و تاریخ : نبرد سوم : جنگ نهروان / درآمد : پژوهشی درباره مارقین و ریشه های انحراف آن .

ی ـ بدی دنیا و آخرت۴۲۴۳.امام علی علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بدی دنیا و آخرت ، با نادانی است .۴۲۴۴.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلام :نادانی ، آخرت را تباه می سازد .ک ـ گوناگون۴۲۴۶.ربیع الأبرار :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکه بگوید : من دانایم ، او نادان است .۴۲۴۷.الإمام الباقر علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نادانی، گم راهی است .۴۲۴۸.الإمام الصادق علیه السلام :امام علی علیه السلام :حماقت ، از میوه های نادانی است .۴۲۴۷.امام باقر صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :سلاح نادانی ، ناشکیبایی است .۴۲۴۸.امام صادق علیه السلام :امام علی علیه السلام :آن که از روی نادانی، درگیری اش زیاد شود ، کوری اش نسبت به حقیقت، طولانی می گردد .۴۲۴۹.الإمام الهادی علیه السلام ( ـ فِی زِیارَةِ الجامِعَةِ الکَبیرَةِ ـ ) امام علی علیه السلام :هر که نادان شود ، بدو اعتنا نمی شود .

۴۲۵۰.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :الجَهلُ یَجلِبُ الغَرَرَ. ⁽¹⁾۴۲۵۱.الإمام علیّ علیه السلام ( ـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ ) عنه علیه السلام :مَن ضَیَّعَ عاقِلاً دَلَّ عَلی ضَعفِ عَقلِهِ. ⁽²⁾۴۲۵۲.عنه علیه السلام :عنه علیه السلام :مَن قَلَّ عَقلُهُ ساءَ خِطابُهُ. ⁽³⁾۴۲۵۳.الإمام الحسین علیه السلام ( ـ فِی الأَمرِ بِالمَعروفِ وَالنَّهیِ عَنِ المُنکَ ) عنه علیه السلام :مَن قَلَّ عَقلُهُ کَثُرَ هَزلُهُ. ⁽⁴⁾۴۲۴۹.امام هادی علیه السلام ( ـ در زیارت «جامعه کبیره» ـ ) عنه علیه السلام :الطُّمَأنینَةُ إلی کُلِّ أحَدٍ قَبلَ الاِختِبارِ مِن قُصورِ العَقلِ. ⁽⁵⁾۴۲۵۰.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :مَن وادَّ السَّخیفَ أعرَبَ عَن سُخفِهِ. ⁽⁶⁾۴۲۵۱.امام علی علیه السلام ( ـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ ) عنه علیه السلام :طالِبُ الخَیرِ بِعَمَلِ الشَّرِّ فاسِدُ العَقلِ وَالحِسِّ. ⁽⁷⁾۴۲۵۲.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلام :العَقلُ یَهدی ویُنجی ، وَالجَهلُ یُغوی ویُردی. ⁽⁸⁾۴۲۵۳.امام حسین علیه السلام ( ـ درباره امر به معروف و نهی از منکر ـ ) الإمام زین العابدین علیه السلام :رَأیتُ أنَّ طَلَبَ المُحتاجِ إلَی المُحتاجِ سَفَهٌ مِن رَأیِهِ وضَلَّةٌ مِن عَقلِهِ. ⁽⁹⁾۴۲۵۴.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :الإمام الباقر علیه السلام :المُرُوَّةُ أن لا تَطمَعَ فَتَذِلَّ ، وتَسأَلَ فَتُقِلَّ ، ولا تَبخَلَ فَتُشتَمَ ، ولا تَجهَلَ فَتُخصَمَ. ⁽¹⁰⁾۴۲۵۵.الإمام علیّ علیه السلام :الکافی عن محمّد بن خالد عن بعض أصحابنا عن الإمام الصّادق علیه السلام :لَیسَ بَینَ

الإِیمانِ وَالکُفرِ إلاّ قِلَّةُ العَقلِ ، قیلَ : وکَیفَ ذاکَ یَا ابنَ رَسولِ اللّهِ ؟ قالَ : إنَّ العَبدَ یَرفَعُ رَغبَتَهُ إلی مَخلوقٍ، فَلَو أخلَصَ نِیَّتَهُ للّهِِ لَأَتاهُ الَّذی یُریدُ فیأسرَعَ مِن ذلِکَ. ⁽¹¹⁾.

1) .غرر الحکم : ح ۸۱۵ .

2) .غرر الحکم : ح ۸۲۴۰ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۴۵ ح ۷۸۳۰ .

3) .غرر الحکم : ح ۷۹۸۵ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۳۰ ح ۷۳۶۵ .

4) .غرر الحکم : ح ۸۵۵۶ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۵۷ ح ۸۲۶۵ .

5) .غرر الحکم : ح ۱۹۸۰ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۵۹ ح ۱۵۰۹ .

6) .غرر الحکم : ح ۸۲۲۹ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۴۵ ح ۷۸۳۷ .

7) .غرر الحکم : ح ۵۹۹۶ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۱۷ ح ۵۵۳۴ .

8) .غرر الحکم : ح ۲۱۵۱ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۶۷ ح ۱۷۱۲ .

9) .الصحیفة السجّادیّة : ص ۱۱۷ الدعاء ۲۸ .

10) .تحف العقول : ص ۲۹۳ ، بحار الأنوار : ج ۸۷ ص ۱۷۲ ح ۵ .

11) .الکافی : ج ۱ ص ۲۸ ح ۳۳ .

۴۲۵۶.الإمام الصادق علیه السلام :امام علی علیه السلام :نادانی ، فریب را جلب می کند .۴۲۵۷.تفسیر العیّاشی عن أبان بن تغلب :امام علی علیه السلام :هرکه خردمندی را خوار سازد ، بر کم خردیِ خود ، دلیل آورده است.۴۲۵۴.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :هر که کم خرد باشد ، بد سخن می گوید .۴۲۵۵.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلام :هر که خردش کم شود ، شوخی اش بسیار می گردد .۴۲۵۶.امام صادق علیه السلام :امام علی علیه السلام :اعتماد به هر کسی پیش از آزمودن ، نشانه کم خردی است .۴۲۵۷.تفسیر العیّاشی ( ـ به نقل از ابان بن تَغلِب ـ ) امام علی علیه السلام :هر که با سبُک سر ، دوستی کند ، سبُک سری خویش را نشان داده است .۴۲۵۸.مصباح المتهجّد ( ـ فی دُعاءِ یَومِ الإِثنَینِ ـ ) امام علی علیه السلام :آن که با رفتار بد، در جستجوی خوبی باشد ، خرد واحساسش فاسد است .۴۲۵۹.الخصال عن الأصبغ بن نباتة :امام علی علیه السلام :خرد، راهنمایی می کند و نجات می دهد، و نادانی ، گم راه می سازد و نابود می گرداند .۴۲۵۸.مصباح المتهجّد ( ـ در دعای روز دوشنبه ـ ) امام سجاد علیه السلام :بر این عقیده ام که به راستی ، درخواست نیازمند از نیازمند، نشانه کوته فکری و گم گشتگیِ خرد اوست .۴۲۵۹.الخصال ( ـ به نقل از اصبغ بن نُباته ـ ) امام باقر علیه السلام :جوان مردی ، آن است که طمع نَوَرزی تا خوار نشوی، و درخواست نکنی تا سبُک نشوی، و بُخل نورزی تا ناسزایت نگویند، و نادانی نکنی که دشمنت نشوند .۴۲۶۰.الإمام علیّ علیه السلام :الکافیـ به نقل از محمّد بن خالد ، از یکی از شیعیان ـ: امام صادق علیه السلام فرمود: «بین ایمان و کفر، جز کم خردی ، فاصله نیست» .

گفته شد : چگونه است ، ای فرزند پیامبر؟

فرمود : «به راستی ، بنده، خواسته اش را نزد بنده دیگر می برد ، با آن که اگر خداوند را با نیّتی خالص می خوانْد ، خواسته اش را در زمانی کوتاه تر برآورده می ساخت» . .

۴۲۶۱.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :الإمام الصادق علیه السلام :لا یُفلِحُ مَن لا یَعقِلُ ، ولا یَعقِلُ مَن لا یَعلَمُ. ⁽¹⁾۴۲۶۲.قصص الأنبیاء عن أحمد بن محمّد بن أبی نصر :الإمام الجواد علیه السلام :مَن لَم یَعرِفِ المَوارِدَ أعیَتهُ المَصادِرُ. ⁽²⁾۳ / ۲صِفاتُ الجُهّالِالکتاب«وَ إذْ قَالَ مُوسَی لِقَوْمِهِ إنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أن تَذْبَحُواْ بَقَرَةً قَالُواْ أتَتَّخِذُنَا هُزُوًا قَالَ أعُوذُ بِاللَّهِ أنْ أکُونَ مِنَ الْجَـهِلِینَ» . ⁽³⁾

«قَالَ یَـنُوحُ إنَّهُ لَیْسَ مِنْ أهْلِکَ إنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صَــلِحٍ فَلاَ تَسْـئلْنِ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إنِّی أعِظُکَ أن تَکُونَ مِنَ الْجَـهِلِینَ» . ⁽⁴⁾

«قَالَ رَبِّ السِّجْنُ أحَبُّ إلَیَّ مِمَّا یَدْعُونَنِی إلَیْهِ وَ إلاَّ تَصْرِفْ عَنِّی کَیْدَهُنَّ أصْبُ إلَیْهِنَّ وَ أکُن مِّنَ الْجَـهِلِینَ» . ⁽⁵⁾

راجع : البقرة : ۱۷۰ ـ ۱۷۱ ، المائدة : ۵۸ ، الحشر : ۱۴ .

1) .الکافی : ج ۱ ص ۲۶ ح ۲۹ عن مفضّل بن عمر .

2) .الدرّة الباهرة : ص ۳۹ ، أعلام الدین : ص ۳۰۹ ، بحار الأنوار : ج ۷۸ ص ۳۶۴ ح ۴ .

3) .البقرة : ۶۷ .

4) .هود : ۴۶ . النهی عن السؤال بغیر علمٍ لا یستلزم تحقّق السؤال ... لأنّ النهی عن الشیء لا یستلزم الارتکاب قبلاً ... ومن الدلیل علیه قول نوح علیه السلام : «رَبِّ إنِّی أعُوذُ بِکَ أنْ أسْـئلَکَ مَا لَیْسَ لِی بِهِ عِلْمٌ» فی الآیة التالیة ، ولو کان سأل شیئًا لقال : أعوذ بک من سؤالی ذلک ، لیفید المصدر المضاف إلی المفعول التحقّق والارتکاب (راجع المیزان فی تفسیر القرآن : ج ۱۰ ص ۲۳۶ و۲۳۷) .

5) .یوسف : ۳۳ .

۳ / ۲ ویژگی های نادانان

۴۲۶۵.ربیع الأبرار :امام صادق علیه السلام :آن که خرد نورزد، رستگار نمی گردد ، و آن که چیزی نمی داند ، خرد نمی ورزد.۴۲۶۶.الإمام علیّ علیه السلام :امام جواد علیه السلام :آن که جایگاه ورود را نشناسد ، خارج شدن ، او را خسته می کند .۳ / ۲ویژگی های نادانانقرآن«و هنگامی که موسی به قوم خود گفت : «خدا به شما فرمان می دهد که ماده گاوی را سر ببرید» ، گفتند : «آیا ما را به ریشخند می گیری ؟». گفت : «پناه می برم به خدا که [مبادا] از نادانان باشم»» .

«فرمود : «ای نوح! او در حقیقت ، از کسان تو نیست؛ او [دارای] کرداری ناشایسته است. پس ، چیزی را که بدان علم نداری، از من مخواه . من به تو اندرز می دهم که مبادا از نادانان باشی»» .

«[یوسف] گفت : پروردگارا ! زندان برای من ، دوست داشتنی تر است از آنچه مرا به آن می خوانند ، و اگر نیرنگ آنان را از من باز نگردانی ، به سوی آنان خواهم گرایید و از [جمله ]نادانان خواهم شد» .

ر . ک : بقره : آیه ۱۷۰ ـ ۱۷۱ ، مائده : آیه ۵۸ ، حشر : آیه ۱۴ .

الحدیث۴۲۶۸.امام علی علیه السلام :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :أطِع رَبَّکَ تُسَمّی عاقِلاً ، ولا تَعصِهِ تُسَمّی جاهِلاً. ⁽¹⁾۴۲۶۹.امام حسین علیه السلام :عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ الجاهِلَ مَن عَصَی اللّهَ وإن کانَ جَمیلَ المَنظَرِ عَظیمَ الخَطَرِ. ⁽²⁾۴۲۷۰.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه صلی الله علیه و آلهـ لِمَن سَأَلَهُ عَن أعلامِ الجاهِلِ ـ: إن صَحِبتَهُ عَنّاکَ ⁽³⁾وإنِ اعتَزَلتَهُ شَتَمَکَ ، وإن أعطاکَ مَنَّ عَلَیکَ ، وإن أعطَیتَهُ کَفَرَکَ ، وإن أسرَرتَ إلَیهِ خانَکَ ، وإن أسَرَّ إلَیکَ اتَّهَمَکَ ، وإنِ استَغنی بَطِرَ وکانَ فَظًّا غَلیظاً ، وإنِ افتَقَرَ جَحَدَ نِعمَةَ اللّهِ ولَم یَتَحَرَّج ، وإن فَرِحَ أسرَفَ وطَغی ، وإن حَزِنَ أیِسَ ، وإن ضَحِکَ فَهَقَ ⁽⁴⁾، وإن بَکی خارَ ⁽⁵⁾، یَقَعُ فِی الأَبرارِ ، ولا یُحِبُّ اللّهَ ولا یُراقِبُهُ ، ولا یَستَحیی مِنَ اللّهِ ولا یَذکُرُهُ ، وإن أرضَیتَهُ مَدَحَکَ وقالَ فیکَ مِنَ الحَسَنَةِ ما لَیسَ فیکَ ، وإن سَخِطَ عَلَیکَ ذَهَبَت مِدحَتُهُ ووَقَعَ مِنَ السّوءِ ما لَیسَ فیکَ ، فَهذا مَجرَی الجاهِلِ. ⁽⁶⁾۴۲۷۱.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه صلی الله علیه و آله :الدُّنیا دارُ مَن لا دارَ لَهُ ، ومالُ مَن لا مالَ لَهُ ، ولَها یَجمَعُ مَن لا عَقلَ لَهُ ، وشَهَواتِها یَطلُبُ مَن لا فَهمَ لَهُ ، وعَلَیها یُعادی مَن لا عِلمَ لَهُ ، وعَلَیها یَحسُدُ مَن لا فِقهَ لَهُ ، ولَها یَسعی مَن لا یَقینَ لَهُ. ⁽⁷⁾۴۲۷۲.عنه صلی الله علیه و آله :عنه صلی الله علیه و آله :صِفَةُ الجاهِلِ : أن یَظلِمَ مَن خالَطَهُ ، ویَتَعَدّی عَلی مَن هُوَ دونَهُ ، ویَتَطاوَلَ

عَلی مَن هُوَ فَوقَهُ ، کَلامُهُ بِغَیرِ تَدَبُّرٍ ، إن تَکَلَّمَ أثِمَ ، وإن سَکَتَ سَها، وإن عَرَضَت لَهُ فِتنَةٌ سارَعَ إلَیها فَأَردَتهُ ، وإن رَأی فَضیلَةً أعرَضَ وأبطَأَ عَنها ، لا یَخافُ ذُنوبَهُ القَدیمَةَ ولا یَرتَدِعُ فیما بَقِیَ مِن عُمُرِهِ مِنَ الذُّنوبِ ، یَتَوانی عَنِ البِرِّ ویُبطِئُ عَنهُ ، غَیرُ مُکتَرِثٍ لِما فاتَهُ مِن ذلِکَ أو ضَیَّعَهُ . فَتِلکَ عَشرُ خِصالٍ مِن صِفَةِ الجاهِلِ الَّذی حُرِمَ العَقلَ. ⁽⁸⁾.

1) .حلیة الأولیاء: ج ۶ ص ۳۴۵ عن أبی هریرة وأبی سعید الخدری ، إتحاف السادة المتّقین : ج ۱ ص ۴۵۲ نقلاً عن الخطیب ، کنز العمّال : ج ۳ ص ۳۸۰ ح ۷۰۴۰ .

2) .کنز الفوائد : ج ۱ ص ۵۶ ، بحار الأنوار : ج ۱ ص ۱۶۰ ح ۳۹ .

3) .یقال: لَقِیتُ من فلانٍ عَنْیةً وعَناءً: أی تَعَبًا (لسان العرب: ج ۱۵ ص ۱۰۴).

4) .الفهق : الامتلاء (الصحاح: ج ۴ ص ۱۵۴۵) والمراد به هنا أنّه فتح فاه وامتلأ من الضحک .

5) .خار الحَرُّ والرجل یخور خُؤُورةً: ضعف وانکسر ، خار الثَور یخُور خُواراً: صاح (الصحاح: ج ۲ ص ۶۵۱) .

6) .تحف العقول : ص ۱۸ ، بحار الأنوار : ج ۱ ص ۱۱۹ ح ۱۱ .

7) .روضة الواعظین : ص ۴۹۱ ، بحار الأنوار : ج ۷۳ ص ۱۲۲ .

8) .تحف العقول : ص ۲۹ ، بحار الأنوار : ج ۱ ص ۱۲۹ ح ۱۲ .

حدیث۴۲۷۴.عنه صلی الله علیه و آله :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :پروردگارت را اطاعت کن تا خردمند نامیده شوی ، و او را نافرمانی مکن که نادان نامیده می شوی .۴۲۷۵.الإمام زین العابدین علیه السلام ( ـ فی صِفَةِ المُؤمِنِ ـ ) پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نادان ، کسی است که از خدا نافرمانی کند ، گرچه زیباچهره و [ دارای ]موقعیتی بزرگ باشد .۴۲۷۶.رجال الکشّی عن أسلم مولی محمّد بن الحنفیّة :پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در پاسخ کسی که از نشانه های نادان پرسید ـ: اگر با او همنشین شوی، تو را خسته می کند و اگر از او کناره گیری کنی، تو را دشنام می دهد؛ اگر چیزی را به تو ببخشد ، منّت می گذارد و اگر چیزی را به او ببخشی ، ناسپاسی می کند ؛ اگر رازی را در اختیارش بگذاری ، خیانت می کند و اگر رازی را در اختیار تو نهد ، تو را [به افشای آن،] متّهم می سازد ؛ اگر بی نیاز شود ، ناسپاسی می کند و سرسخت و خشن می گردد و اگر تنگ دست شود ، بی پروا نعمت های خدا را انکار می کند ؛ اگر شاد باشد ، زیاده روی می کند و طغیان می ورزد ، و اگر غمین باشد، ناامید می گردد؛ اگر بخندد، قهقهه می زند و اگر گریه کند، در هم شکسته می شود. از نیکانْ بدگویی می کند، خدا را دوست نمی دارد و در رفتارش مراقب او نیست، از خداوند حیا نمی کند و به یاد او نیست. اگر او را خشنود کنی، تو را می ستاید و آنچه از خوبی ها در تو نیست ، به تو نسبت می دهد ، و اگر ناراضی گردد ، ستایش او می رود و آنچه از بدی در تو نیست ، به تو نسبت می دهد . این ، روش نادان است .۴۲۷۷.ثواب الأعمال عن أبی هریرة وابن عبّاس :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دنیا ، سرای کسی است که سرا ندارد و ثروتِ کسی است که ثروت ندارد . آن که خردمند نیست ، برای دنیا گردآوری می کند ، و آن که فهم ندارد ، در پی شهوت های دنیایی می رود، و آن که عالِم نیست ، برای دنیا دشمنی می کند ، و آن که ژرف اندیش نیست ، برای دنیا حسادت می ورزد، و آن که اهل یقین نیست ، برای دنیا تلاش می کند .۴۲۷۲.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ویژگی نادان ، آن است که بر کسی که با او رفت و آمد دارد ،

ستم می کند ؛ بر زیردستان، تجاوز روا می دارد ؛ در برابر بالادستان ، گردنکشی می کند ؛ سخن او بدون اندیشه است ؛ اگر سخن بگوید، گناه می کند و اگر خاموش باشد، غفلت می ورزد ؛ اگر فتنه ای (بحرانی) برایش پیش آید ، به سویش می شتابد و به وسیله آن هلاک می شود؛ و اگر فضیلتی را ببیند، از آن ، رو می گرداند و به آن ، کاهلی می کند ؛ از گناهان گذشته اش هراس ندارد و در باقی مانده عمر، از گناهان ، دست نمی کشد ؛ در کار نیک سُستی می کند و کاهلی می نماید و باکی ندارد که آن را انجام ندهد و یا آن را تباه گرداند . اینها ده خصلت از خصلت های نادان است ، همو که از نعمت خرد، محروم است . .

۴۲۷۳.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه صلی الله علیه و آله :سِتُّ خِصالٍ یُعرَفُ فِی الجاهِلِ : الغَضَبُ مِن غَیرِ شَرٍّ ، وَالکَلامُ مِن غَیرِ نَفعٍ ، وَالعَطِیَّةُ فی غَیرِ مَوضِعِها ، وإفشاءُ السِّرِّ ، وَالثِّقَةُ بِکُلِّ أحَدٍ ، لا یَعرِفُ صَدیقَهُ مِن عَدُوِّهِ. ⁽¹⁾۴۲۷۴.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ الجاهِلَ لا یَکشِفُ إلاّ عَن سَوءَةٍ وإن کانَ حَصیفاً ⁽²⁾ظَریفاً عِندَ النّاسِ. ⁽³⁾۴۲۷۵.امام زین العابدین علیه السلام ( ـ در توصیف مؤمن ـ ) عیسی علیه السلامـ لِلحَوارِیّینَ ـ: اِعلَموا أنَّ فیکُم خَصلَتَینِ مِنَ الجَهلِ : الضِّحکَ مِن غَیرِ عَجَبٍ ، وَالصُّبحَةَ ⁽⁴⁾مِن غَیرِ سَهَرٍ. ⁽⁵⁾۴۲۷۶.رجال الکشّی ( ـ به نقل از اسلم ، وابسته محمّد بن حنفیه ـ ) الإمام علیّ علیه السلام :لا یَجتَرِئُ عَلَی اللّهِ إلاّ جاهِلٌ شَقِیٌّ. ⁽⁶⁾.

1) .معدن الجواهر : ص ۵۳ ؛ شرح نهج البلاغة : ج ۲۰ ص ۳۰۲ ح ۴۵۳ عن الإمام علیّ علیه السلام وفیه «شیء» بدل «شرّ» و ص ۲۷۷ ح ۱۹۳ نحوه .

2) .الحصیف : المحکم العقل (الصحاح: ج ۴ ص ۱۳۴۴) .

3) .المطالب العالیة : ج ۳ ص ۱۷ ح ۲۷۵۸ ، تاریخ بغداد : ج ۱۳ ص ۲۲۳ وفیه «سوء» بدل «سوءة» و «خصیفًا» بدل «حصیفًا» وکلاهما عن أبی الدرداء .

4) .الصُّبْحَة : النوم أوّل النهار ، لأنّه وقت الذِّکر ثمّ وقت طلب الکسب (النهایة : ج ۳ ص ۷) .

5) .الزهد لابن المبارک : ص ۹۶ ح ۲۸۳ عن عمران الکوفی ، البدایة والنهایة : ج ۲ ص ۹۱ عن عکرمة وراجع حلیة الأولیاء : ج ۵ ص ۷۳.

6) .نهج البلاغة : الکتاب ۵۳ ، خصائص الأئمّة علیهم السلام : ص ۱۲۳ ، بحار الأنوار : ج ۱۰۰ ص ۴۷ ح ۹ .

۴۲۷۷.ثواب الأعمال ( ـ به نقل از ابو هریره و ابن عبّاس ـ ) پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شش خصلت است که در نادان یافت می شود : خشم بدون [زمینه ]بدی ، سخن بیهوده ، بخشش در غیر جایگاهش ، آشکار ساختن رازها ، اعتماد به هر کس ، و [ این که ]دوستش را از دشمنش باز نمی شناسد .۴۲۷۸.الکافی عن سعد بن طریف عن الإمام الباقر علیه السلاپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نادان ، تنها بدی ها را آشکار می کند، گرچه در میان مردمان ، دوراندیش [ در برخی نسخه ها: ریش سفید و جا افتاده] و خوش محضر باشد .۴۲۷۹.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :عیسی علیه السلامـ خطاب به حواریان ـ: بدانید که در میان شما ، دو نشانه نادانی وجود دارد : خندیدن بدون شگفت زدگی، و خوابیدن در صبح بدون شب زنده داری .۴۲۸۰.عنه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :بر خداوند ، جز نادان بدبخت ، جرئت نمی کند . .

۴۲۸۱.عنه صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :الجاهِلُ مَن أطاعَ هَواهُ فی مَعصِیَةِ رَبِّهِ. ⁽¹⁾۴۲۷۸.الکافی ( ـ به نقل از سعد بن طریف ـ ) عنه علیه السلام :الجاهِلُ لا یَرعَوی. ⁽²⁾۴۲۷۹.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :الجاهِلُ مَنِ انخَدَعَ لِهَواهُ وغُرورِهِ. ⁽³⁾۴۲۸۰.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :الجاهِلُ مَن خَدَعَتهُ المَطالِبُ. ⁽⁴⁾۴۲۸۱.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :إنَّمَا الجاهِلُ مَنِ استَعبَدَتهُ المَطالِبُ. ⁽⁵⁾۴۲۸۲.عنه صلی الله علیه و آله ( ـ لِعَلِیٍّ علیه السلام ـ ) عنه علیه السلام :غُرورُ الجاهِلِ بِمُحالاتِ الباطِلِ. ⁽⁶⁾۴۲۸۳.عنه صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :العاقِلُ یَعتَمِدُ عَلی عَمَلِهِ ، الجاهِلُ یَعتَمِدُ عَلی أمَلِهِ. ⁽⁷⁾۴۲۸۴.عنه صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :الجاهِلُ یَعتَمِدُ عَلی أمَلِهِ ، ویُقَصِّرُ فی عَمَلِهِ. ⁽⁸⁾۴۲۸۵.تهذیب الأحکام عن الحسین بن المختار :عنه علیه السلام :الجاهِلُ یَمیلُ إلی شِکلِهِ. ⁽⁹⁾۴۲۸۲.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ( ـ به علی علیه السلام ـ ) عنه علیه السلام :العاقِلُ یَطلُبُ الکَمالَ ، الجاهِلُ یَطلُبُ المالَ. ⁽¹⁰⁾۴۲۸۳.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :الجاهِلُ یَستَوحِشُ مِمّا یَأنَسُ بِهِ الحَکیمُ. ⁽¹¹⁾.

1) .غرر الحکم : ح ۱۷۴۸ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۲۳ ح ۱۶۷ .

2) .غرر الحکم : ح ۶۴۰ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۲ ح ۵۵۲ .

3) .غرر الحکم : ح ۱۲۸۵ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۷ ح ۱۱۸۱ .

4) .غرر الحکم : ح ۱۱۹۰ .

5) .غرر الحکم : ح ۳۸۶۴ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۱۷۷ ح ۳۶۵۱ .

6) .غرر الحکم : ح ۳۹۱ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۴۹ ح ۵۹۲۲ .

7) .غرر الحکم : ح ۱۲۴۰ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۱۸ ح ۲۳ و ۲۴ .

8) .غرر الحکم : ح ۱۹۶۷ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۵۹ ح ۱۴۹۸ .

9) .غرر الحکم : ح ۳۲۷ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۹ ح ۸۶۳ .

10) .غرر الحکم : ح ۵۷۹ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳ ح ۵۷۰ و ۵۷۱ .

11) .غرر الحکم : ح ۱۷۷۲ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۵۳ ح ۱۳۷۵ وفیه «یستأنس» بدل «یأنس» .

۴۲۸۴.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :نادان، کسی است که در نافرمانی از پروردگارش ، از هوس خود فرمان برد.۴۲۸۵.تهذیب الأحکام ( ـ به نقل از حسین بن مختار ـ ) امام علی علیه السلام :نادان ، پشیمان نمی شود و از کار زشت، دست نمی کشد .۴۲۸۶.الإمام الباقر علیه السلام ( ـ فی قَولِهِ تَعالی : {Q} «یَـأَیُّهَا الَّذِینَ ) امام علی علیه السلام :نادان، کسی است که فریفته هوس و فریبندگی آن گردد .۴۲۸۷.الفصول المختارة عن أبی رافع :امام علی علیه السلام :نادان، کسی است که خواسته ها او را فریب دهند .۴۲۸۶.امام باقر علیه السلام ( ـ درباره این سخن خداوند متعال : {Q} «ای کسانی که ) امام علی علیه السلام :همانا نادان، کسی است که خواسته ها او را به بردگی گیرند .۴۲۸۷.الفصول المختارة ( ـ به نقل از ابو رافع ـ ) امام علی علیه السلام :نادان ، فریفته کارهای به دست نیامدنی و بیهوده می گردد .۴۲۸۸.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :خردمند، بر کار خود تکیه می کند و نادان ، بر آرزوهایش .۴۲۸۹.عنه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :نادان، بر آرزو تکیه می کند و در کارش کوتاهی می کند .۴۲۹۰.عنه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :نادان به همانند خود ، گرایش دارد .۴۲۹۱.عنه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :خردمند، در جستجوی کمال است و نادان ، در پی ثروت .۴۲۹۲.عوالی اللآلی :امام علی علیه السلام :نادان از آنچه حکیم و خردمند با آن مأنوس اند ، وحشت دارد . .

۴۲۸۸.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :اللِّسانُ مِعیارٌ أطاشَهُ ⁽¹⁾الجَهلُ وأرجَحَهُ العَقلُ. ⁽²⁾۴۲۸۹.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :الجاهِلُ مَنِ استَغَشَّ النَّصیحَ. ⁽³⁾۴۲۹۰.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :قَد جَهِلَ مَنِ استَنصَحَ أعداءَهُ. ⁽⁴⁾۴۲۹۱.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :طاعَةُ الجَهولِ تَدُلُّ عَلَی الجَهلِ. ⁽⁵⁾۴۲۹۲.عوالی اللآلی :عنه علیه السلام :طاعَةُ الجَهولِ وکَثرَةُ الفُضولِ تَدُلاّنِ عَلَی الجَهلِ. ⁽⁶⁾۴۲۹۳.الإمام الصادق علیه السلام :عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: إثباتُ الحُجَّةِ عَلَی الجاهِلِ سَهلٌ ، ولکِنَّ إقرارَهُ بِها صَعبٌ. ⁽⁷⁾۴۲۹۳.امام صادق علیه السلام :عنه علیه السلامـ أیضاً ـ: یَمنَعُ الجاهِلَ أن یَجِدَ ألَمَ الحُمقِ المُستَقِرِّ فی قَلبِهِ ما یَمنَعُ السَّکرانَ أن یَجِدَ مَسَّ الشَّوکَةِ فی یَدِهِ. ⁽⁸⁾۴۲۹۴.مجمع البیان عن ابن عبّاس والضحّاک والجبائی ( ـ فی قَولِهِ تَعالی : {Q} «الْمُهَیْمِنُ» {/Q} ـ ) عنه علیه السلام :مُعاداةُ الرِّجالِ مِن شِیَمِ الجُهّالِ. ⁽⁹⁾۴۲۹۵.رسول اللّه صلی الله علیه و آله ( ـ فی دُعاءِ الجَوشَنِ الکَبیرِ ـ ) عنه علیه السلام :الجاهِلُ لا یَعرِفُ تَقصیرَهُ ، ولا یَقبَلُ مِنَ النَّصیحِ لَهُ. ⁽¹⁰⁾.

1) .الطیش : الخِفّة (النهایة: ج ۳ ص ۱۵۳) .

2) .تحف العقول : ص ۲۰۷ ، بحار الأنوار : ج ۷۸ ص ۴۵ ح ۴۷ ؛ ربیع الأبرار : ج ۴ ص ۲۵۳ .

3) .غرر الحکم : ح ۱۳۹۴ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۲۸ ح ۳۹۷ .

4) .غرر الحکم : ح ۶۶۶۳ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۶۷ ح ۶۱۷۷ .

5) .غرر الحکم : ح ۵۹۸۸ .

6) .غرر الحکم : ح ۵۹۹۸ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۱۸ ح ۵۵۳۶ .

7) .شرح نهج البلاغة : ج ۲۰ ص ۲۹۴ ح ۳۶۲.

8) .شرح نهج البلاغة : ج ۲۰ ص ۳۳۳ ح ۸۲۲ .

9) .غرر الحکم: ح ۹۷۸۵ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۸۸ ح ۹۰۴۱ وراجع : ج ۲ ص ۴۰ ح ۱۰۲۵ و ۱۰۲۶ .

10) .غرر الحکم : ح ۱۸۰۹ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۵۴ ح ۱۳۹۸ وفیه «الناصح» بدل «النصیح» .

۴۲۹۶.الإمام علیّ علیه السلام :امام علی علیه السلام :زبان، ترازویی است که نادانی ، آن را سبُک می کند و خردمندی ، آن را سنگین می گرداند .۴۲۹۴.مجمع البیان ( ـ به نقل از ابن عبّاس و ضحّاک و جبایی درباره این ) امام علی علیه السلام :نادان، کسی است که به خیرخواه ، نیرنگ زند .۴۲۹۵.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ( ـ در دعای «جوشن کبیر» ـ ) امام علی علیه السلام :آن که از دشمنانش طلب خیرخواهی کند ، نادان است .۴۲۹۶.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلام :پیروی از نادان ، نشانه نادانی است .۴۲۹۷.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :پیروی از نادان و بسیاریِ کارهای بیهوده، بر نادانی ، دلالت دارد .۴۲۹۸.عنه صلی الله علیه و آله ( ـ فی دُعاءِ السَّفَرِ ـ ) امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ: دلیل اقامه کردن بر نادان، آسان است ؛ امّا اعتراف نادان بدان ، سخت است .۴۲۹۹.الإمام الباقر علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ: همان چیزی که مست را از حس کردن خار فرو رفته در دستش باز می دارد ، نادان را از این که درد حماقت را در جان خود احساس کند ، باز می دارد .۴۳۰۰.الإمام الصادق علیه السلام ( ـ فی بَیانِ بَعضِ مَناسِکِ الحَجِّ ـ ) امام علی علیه السلام :دشمنی با مردمان ، خصلت نادانان است .۴۳۰۱.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :نادان، کوتاهی خود را در نمی یابد و سخن خیرخواهش را نمی پذیرد . .

۴۲۹۷.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :ما أعجَبَ بِرَأیِهِ إلاّ جاهِلٌ ⁽¹⁾۴۲۹۸.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ( ـ در دعای سفر ـ ) عنه علیه السلام :الجاهِلُ لا یَعرِفُ العالِمَ ؛ لِأَنَّهُ لَم یَکُن قَبلُ عالِماً. ⁽²⁾۴۲۹۹.امام باقر علیه السلام :عنه علیه السلام :الجاهِلُ لا یَرتَدِعُ ، وبِالمَواعِظِ لا یَنتَفِعُ. ⁽³⁾۴۳۰۰.امام صادق علیه السلام ( ـ در بیان برخی آیین های حج ـ ) عنه علیه السلام :فِکرُ الجاهِلِ غَوایَةٌ. ⁽⁴⁾۴۳۰۱.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :العالِمُ یَنظُرُ بِقَلبِهِ وخاطِرِهِ ، الجاهِلُ یَنظُرُ بِعَینِهِ وناظِرِهِ. ⁽⁵⁾۴۳۰۲.عنه صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :غَضَبُ الجاهِلِ فی قَولِهِ ، وغَضَبُ العاقِلِ فی فِعلِهِ ⁽⁶⁾.۴۳۰۳.رسول اللّه صلی الله علیه و آله ( ـ لِجَبرَئیلَ علیه السلام ـ ) عنه علیه السلام :رَأیُ الجاهِلِ یُردی. ⁽⁷⁾۴۳۰۴.الإمام علیّ علیه السلام :عنه علیه السلام :ضالَّةُ الجاهِلِ غَیرُ مَوجودَةٍ. ⁽⁸⁾۴۳۰۲.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :زُهدُکَ فی راغِبٍ فیکَ نُقصانُ عَقلٍ ، ورَغبَتُکَ فی زاهِدٍ فیکَ ذُلُّ نَفسٍ. ⁽⁹⁾۴۳۰۳.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ( ـ به جبرئیل علیه السلام ـ ) عنه علیه السلام :مِن عَدَمِ العَقلِ مُصاحَبَةُ ذَوِی الجَهلِ. ⁽¹⁰⁾۴۳۰۴.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلام :کَثرَةُ الأَمانی مِن فَسادِ العَقلِ. ⁽¹¹⁾.

1) .غرر الحکم : ح ۹۴۷۱ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۷۶ ح ۸۷۲۷ .

2) .غرر الحکم : ح ۱۷۸۰ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۵۳ ح ۱۳۸۱ ؛ شرح نهج البلاغة : ج ۲۰ ص ۳۳۲ ح ۸۱۳ .

3) .غرر الحکم : ح ۱۷۲۹ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۱۷ ح ۸ وفیه صدره إلی قوله «لا یرتدع» .

4) .غرر الحکم : ح ۶۵۳۱ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۵۸ ح ۶۰۶۷ .

5) .غرر الحکم : ح ۱۲۴۱ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۶ ح ۱۱۴۹ و ۱۱۵۰ .

6) .کنز الفوائد : ج ۱ ص ۱۹۹ ، بحار الأنوار : ج ۱ ص ۱۶۰ ح ۴۳ .

7) .غرر الحکم : ح ۵۴۲۵ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۲۶۹ ح ۴۹۴۱ .

8) .غرر الحکم : ح ۵۸۹۸ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۱۰ ح ۵۴۵۷ .

9) .بحار الأنوار : ج ۷۴ ص ۱۶۴ ح ۲۸ ، نهج البلاغة : الحکمة ۴۵۱ وفیه «نُقصان حظٍّ» بدل «نُقصان عقلٍ» .

10) .غرر الحکم : ح ۹۲۹۹ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۷۲ ح ۸۶۴۲ .

11) .غرر الحکم : ح ۷۰۹۳ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۸۹ ح ۶۵۶۶ .

۴۳۰۵.عنه علیه السلام ( ـ فی صِفَةِ المَلائِکَةِ ـ ) امام علی علیه السلام :تنها نادان ، به رأی خود، خوشبین است .۴۳۰۶.الإمام زین العابدین علیه السلام ( ـ فِی الصَّلاة عَلی حَمَلَةِ العَرشِ وَالمَلائِکَ ) امام علی علیه السلام :نادان ، دانشمند را نمی شناسد ؛ زیرا پیش از آن ، دانشمند نبوده است .۴۳۰۵.امام علی علیه السلام ( ـ در توصیف فرشتگان ـ ) امام علی علیه السلام :نادان ، [ از انجام دادن کار زشت،] باز نمی ایستد و از پندها بهره نمی گیرد .۴۳۰۶.امام زین العابدین علیه السلام ( ـ در درود فرستادن بر حاملان عرش و فرشتگان مقرّب ـ ) امام علی علیه السلام :اندیشه نادان ، گم راهی است .۴۳۰۷.الإمام علیّ علیه السلام ( ـ فی صِفَةِ الأَرضِ ـ ) امام علی علیه السلام :دانشمند، با دل و حافظه اش می نگرد و نادان، با چشم و دیده اش .۴۳۰۷.امام علی علیه السلام ( ـ در توصیف زمین ـ ) امام علی علیه السلام :خشم نادان ، در سخن اوست و خشمِ خردمند، در رفتارش .۴۳۰۸.تفسیر القمیّ عن أبی بصیر عن الإمام الصادق علیه ال ( ـ فی قَولِهِ تَعالی : {Q} «ذِی قُوَّةٍ عِندَ ذِی ) امام علی علیه السلام :رأی نادان، پست می کند .۴۳۰۹.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :گم شده نادان ، وجود ندارد .۴۳۱۰.الإمام علیّ علیه السلام ( ـ فی خُطبَةٍ لَهُ یُبَیِّنُ فیها فَضلَ الرَّسولِ ) امام علی علیه السلام :کناره گیری ات از کسی که به تو میل دارد ، کم خردی است و میل تو به کسی که از تو کناره می گیرد ، خواریِ نفْس است .۴۳۱۱.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلام :همنشینی با نادانان، نشانه بی خردی است .۴۳۱۲.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلام :آرزوهای بسیار، از تباهی خرد است . .

۴۳۰۸.تفسیر القمی ( ـ به نقل از ابو بصیر ـ ) عنه علیه السلام :غِنَی العاقِلِ بِعِلمِهِ ، غِنَی الجاهِلِ بِمالِهِ. ⁽¹⁾۴۳۰۹.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :ثَروَةُ الجاهِلِ فی مالِهِ وأمَلِهِ. ⁽²⁾۴۳۱۰.امام علی علیه السلام ( ـ در سخنرانی ای که طیّ آن ، برتری پیامبر گرامی را ) عنه علیه السلام :إنَّ الجاهِلَ مِن جَهلِهِ فی إغواءٍ ، ومِن هَواهُ فی إغراءٍ ، فَقَولُهُ سَقیمٌ وفِعلُهُ ذَمیمٌ. ⁽³⁾۴۳۱۱.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلام :إنَّ قُلوبَ الجُهّالِ تَستَفِزُّهَا الأَطماعُ ، وتَرتَهِنُهَا المُنی ، وتَستَعلِقُهَا الخَدائِعُ. ⁽⁴⁾۴۳۱۲.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلام :أیُّهَا النّاسُ ! اِعلَموا أنَّهُ لَیسَ بِعاقِلٍ مَنِ انزَعَجَ مِن قَولِ الزّورِ فیهِ ، ولا بِحَکیمٍ مَن رَضِیَ بِثَناءِ الجاهِلِ عَلَیهِ ، النّاسُ أبناءُ ما یُحسِنونَ ، وقَدرُ کُلِّ امرِیًءما یُحسِنُ ، فَتَکَلَّموا فِی العِلمِ تَبَیَّن أقدارُکُم. ⁽⁵⁾۴۳۱۳.عنه علیه السلام ( ـ فی خُطبَةٍ لَهُ فی صِفَةِ رَسولِ اللّه ِ صلی ال ) عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: الجاهِلُ یَذُمُّ الدُّنیا ولا یَسخو بِإِخراجِ أقَلِّها ، یَمدَحُ الجودَ ویَبخَلُ بِالبَذلِ ، یَتَمَنَّی التَّوبَةَ بِطولِ الأَمَلِ ولا یُعَجِّلُها لِخَوفِ حُلولِ الأَجَلِ ، یَرجو ثَوابَ عَمَلٍ لَم یَعمَل بِهِ ، ویَفِرُّ مِنَ النّاسِ لِیُطلَبَ ، ویُخفی شَخصَهُ لِیَشتَهِرَ ، ویَذُمُّ نَفسَهُ لِیُمدَحَ ، ویَنهی عَن مَدحِهِ وهُوَ یُحِبُّ أن لا یُنتَهی مِنَ الثَّناءِ عَلَیهِ. ⁽⁶⁾۴۳۱۴.عنه علیه السلام ( ـ مِن خُطبَةٍ لَهُ علیه السلام یَذکُرُ فیها بَعضَ ) عنه علیه السلام :رَغبَتُکَ فِی المُستَحیلِ جَهلٌ. ⁽⁷⁾۴۳۱۵.عنه علیه السلام ( ـ فی صِفَةِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ـ ) عنه علیه السلام :الرُّکونُ إلَی الدُّنیا مَعَ ما تُعایِنُ مِنها جَهلٌ. ⁽⁸⁾.

1) .غرر الحکم : ح ۶۳۸۱ و ۶۳۸۲ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۴۷ ح ۵۸۶۷ و ۵۸۶۸ .

2) .غرر الحکم : ح ۴۷۰۹ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۲۱۸ ح ۴۲۷۷ .

3) .غرر الحکم : ح ۳۵۴۸ .

4) .الکافی : ج ۱ ص ۲۳ ح ۱۶ عن السکونی عن الإمام الصادق عن أبیه علیهماالسلام ، تحف العقول : ص ۲۱۹ ، الجعفریّات : ص ۲۴۰ عن الإمام الصادق عن آبائه عنه علیهم السلاموفیه «تشتغل بالخدایع» ، بحار الأنوار : ج ۷۸ ص ۵۸ ح ۱۳۰ .

5) .الکافی: ج ۱ ص ۵۰ ح ۱۴ ، الاختصاص: ص ۱ ، تحف العقول: ص ۲۰۸ ، بحار الأنوار : ج ۱ ص ۲۰۴ ح ۲۵ .

6) .شرح نهج البلاغة : ج ۲۰ ص ۳۲۰ ح ۶۷۰ .

7) .غرر الحکم : ح ۵۳۸۴ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۲۶۹ ح ۴۹۵۰ .

8) .نهج البلاغة : الحکمة ۳۸۴ ؛ مطالب السؤول : ص ۵۷ ، بحار الأنوار : ج ۷۱ ص ۱۹۰ ح ۵۶ .

۴۳۱۶.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلام :سرمایه خردمند، دانش اوست و سرمایه نادان، ثروت او .۴۳۱۷.السیرة النبویة لابن هشام:امام علی علیه السلام :سرمایه نادان ، در ثروت و آرزوهای اوست .۴۳۱۸.کشف الغمّة :امام علی علیه السلام :نادان ، به دلیل نادانی اش ، در جهت گم راه کردن است و به دلیل هوسش ، در مسیر فریب دادن. از این رو، گفتار او نادرست و رفتارش نکوهیده است .۴۳۱۳.امام علی علیه السلام ( ـ در سخنرانی ای در معرّفی پیامبر خدا صلی الله علی ) امام علی علیه السلام :آزمندی ها دل های نادانان را بر می انگیزند و آرزوها آنها را در گرو می گیرند، و نیرنگ ها آنها را بسته به خود می سازند .۴۳۱۴.امام علی علیه السلام ( ـ از سخنرانی ای که در آن ، پاره ای ویژگی های پیام ) امام علی علیه السلام :ای مردم ! بدانید که آن که از سخنی ناروا درباره خویش ناراحت گردد، خردمند نیست و آن که از ستایش نادان ، خشنود گردد ، حکیم نیست . مردم، فرزند چیزی هستند که به نیکی از عهده انجام دادن آن بر می آیند و منزلت هر شخص ، به اندازه کاری است که به نیکی از عهده آن بر می آید . پس در حوزه دانش ، سخن بگویید تا منزلَتتان آشکار گردد .۴۳۱۵.امام علی علیه السلام ( ـ در توصیف پیامبر صلی الله علیه و آله ـ ) امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ: نادان، دنیا را مذمّت می کند و به بخشیدن کمترین مقدار از آن ، تن نمی دهد ؛ جود را می ستاید و در بخشیدن، بخل می ورزد ؛ با آرزوهای طولانی ، توبه را آرزو می کند و توبه را از ترس آمدن مرگ، جلو نمی اندازد ؛ به امید پاداش کاری است که انجام نداده است ؛ از مردم فرار می کند تا مردم به دنبال او بیایند ؛ خود را پنهان می دارد تا مشهور گردد ؛ خود را سرزنش می کند تا مدحش گویند ؛ و دیگران را از ثناگویی نهی می کند، با آن که دوست دارد که ستایش کردن از او ، ادامه پیدا کند .۴۳۱۶.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلام :میل تو به کارهای محال، نادانی است.۴۳۱۷.السیرة النبویة ، ابن هشام :امام علی علیه السلام :اعتماد به دنیا، با آنچه از آن می بینی، نادانی است. .

۴۳۱۸.کشف الغُمّة :عنه علیه السلام :طَلَبُ المَراتِبِ وَالدَّرَجاتِ بِغَیرِ عَمَلٍ جَهلٌ. ⁽¹⁾۴۳۱۹.الإمام علیّ علیه السلام ( ـ وقَد سَأَلَهُ بَعضُ الزَّنادِقَةِ عَن قَولِ الل ) عنه علیه السلام :إنَّ مِنَ الجَهلِ النَّومَ مِن غَیرِ سَهَرٍ. ⁽²⁾۴۳۲۰.الإمام الباقر علیه السلام ( ـ لَمّا سُئِلَ عَن قَولِ اللّه ِ عَزَّ وجَلَّ : { ) الإمام الحسن علیه السلامـ فی جَوابِ أبیهِ لَمّا سَأَلَهُ عَن تَفسیرِ الجَهلِ ـ: سُرعَةُ الوُثوبِ عَلَی الفُرصَةِ قَبلَ الاِستِمکانِ مِنها ، وَالاِمتِناعُ عَنِ الجَوابِ. ⁽³⁾۴۳۱۹.امام علی علیه السلام ( ـ در پاسخ به زندیقی که از این سخن خدای عز و جل : ) الإمام الصادق علیه السلام :مِن أخلاقِ الجاهِلِ الإِجابَةُ قَبلَ أن یَسمَعَ ، وَالمُعارَضَةُ قَبلَ أن یَفهَمَ ، وَالحُکمُ بِما لا یَعلَمُ. ⁽⁴⁾۴۳۲۰.امام باقر علیه السلام ( ـ در پاسخ به سؤال درباره این سخن خدای عز و جل : { ) عنه علیه السلام :العاقِلُ غَفورٌ ، وَالجاهِلُ خَتورٌ ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾۴۳۲۱.الکافی عن برید العجلی :مصباح الشریعةـ فیما نَسَبَهُ إلَی الإِمامِ الصّادِقِ علیه السلام ـ: أدنی صِفَةِ الجاهِلِ دَعواهُ بِالعِلمِ بِلاَ استِحقاقٍ ، وأوسَطُهُ الجَهلُ بِالجَهلِ ، وأقصاهُ جُحودُهُ. ⁽⁷⁾۴۳۲۲.الإمام الصادق علیه السلام ( ـ فی قَولِ اللّه ِ عَزَّ وجَلَّ : {Q} «إِنَّ اللّ ) الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ مِنَ الجَهلِ الضِّحکَ مِن غَیرِ عَجَبٍ. ⁽⁸⁾۴۳۲۳.عنه علیه السلام ( ـ فی قَولِهِ تَعالی : {Q} «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ ) عنه علیه السلام :الجَهلُ فی ثَلاثٍ : فی تَبَدُّلِ الإِخوانِ ، وَالمُنابَذَةِ بِغَیرِ بَیانٍ ، وَالتَّجَسُّسِ عَمّا لا یَعنی. ⁽⁹⁾.

1) .غرر الحکم : ح ۵۹۹۷ .

2) .الجعفریّات : ۲۳۷ عن الإمام الکاظم عن آبائه علیهم السلام .

3) .معانی الأخبار : ص ۴۰۱ ح ۶۲ عن شریح بن هانئ ، بحار الأنوار : ج ۱ ص ۱۱۶ ح ۱۰ .

4) .الدرّة الباهرة : ص ۳۱ ، أعلام الدین : ص ۳۰۳ ، بحار الأنوار : ج ۷۸ ص ۲۷۸ ح ۱۱۳ .

5) .الخترُ : شبیه بالغدر والخدیعة ؛ وقیل : هو الخدیعة بعینها (لسان العرب : ج ۴ ص ۲۲۹) .

6) .الکافی : ج ۱ ص ۲۷ ح ۲۹ عن مفضّل بن عمر ، تحف العقول : ص ۳۵۶ ، بحار الأنوار : ج ۷۸ ص ۲۶۹ ح ۱۰۹ .

7) .مصباح الشریعة : ص ۴۲۷ ، بحار الأنوار : ج ۱ ص ۹۳ ح ۱۵ .

8) .الکافی : ج ۲ ص ۶۶۴ ح ۷ عن السکونی ، تحف العقول : ص ۴۸۷ عن الإمام العسکریّ علیه السلام ، مشکاة الأنوار: ص ۳۳۶ ح ۱۰۷۳ عن الإمام علیّ علیه السلام ، بحار الأنوار: ج ۷۶ ص ۵۹ ح ۱۰ وراجع: ج ۲ ص ۵۰ علامات الجهل / کفی بذلک جهلاً / الضحک من غیر عجب.

9) .تحف العقول : ص ۳۱۷ ، بحار الأنوار : ج ۷۸ ص ۲۳۰ ح ۲۱ .

۴۳۲۱.الکافی ( ـ به نقل از برید عِجلی ـ ) امام علی علیه السلام :آرزوی رتبه و درجه، بدون کار و تلاش ، نادانی است.۴۳۲۲.امام صادق علیه السلام ( ـ درباره این سخن خداوند عز و جل : {Q} «خدا به شما ) امام علی علیه السلام :از نشانه های نادانی است خوابیدن [ در صبحگاهان] بدون شب زنده داری.۴۳۲۳.امام صادق علیه السلام ( ـ درباره این سخن خداوند متعال : {Q} «خدا به شما ف ) امام حسن علیه السلامـ در پاسخ پدرش ، آن گاه که از وی از تفسیر نادانی پرسید ـ: شتاب در چنگ انداختن بر فرصت ها، پیش از اطمینان از امکان بهره گیری از آنها و خودداری از پاسخگویی.۴۳۲۴.الإمام الکاظم علیه السلام ( ـ فی قَولِهِ تَعالی : {Q} «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ ) امام صادق علیه السلام :از خلق و خوی نادان است: پاسخ گفتن پیش از شنیدن [سؤال] ؛ و به نزاع برخاستن ، پیش از آن که بفهمد؛ و داوری کردن در آنچه نمی داند .۴۳۲۵.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :امام صادق علیه السلام :خردمند، گذشت می کند و نادان، نیرنگ می زند .۴۳۲۶.عنه صلی الله علیه و آله :مصباح الشریعةـ در سخنی منسوب به امام صادق علیه السلام ـ: کمترین ویژگی نادان، ادّعای دانایی است، بدون آن که مستحقّ آن باشد، و بالاتر از آن ، ناآگاهی از نادانی خویش است ، و بالاترین ویژگی اش ، انکار کردن اوست .۴۳۲۷.الإمام علیّ علیه السلام :امام صادق علیه السلام :از نشانه های نادانی، خندیدن بدون شگفت زدگی است.۴۳۲۸.الإمام الباقر علیه السلام ( ـ فی وَصفِ الأَئِمَّةِ علیهم السلام ـ ) امام صادق علیه السلام :نادانی ، در سه چیز است: تغییر دادن برادران، دشمنی (کینه ورزی) بدون توضیح ، و تجسس در آنچه سودمند نیست . .

۴۳۲۹.الإمام الصادق علیه السلام :مصباح الشریعةـ فیما نَسَبَهُ إلَی الإِمامِ الصّادِقِ علیه السلام ـ: الجَهلُ صورَةٌ رُکِّبَت فی بَنی آدَمَ ، إقبالُها ظُلمَةٌ وإدبارُها نورٌ ، وَالعَبدُ مُتَقَلِّبٌ مَعَها کَتَقَلُّبِ الظِّلِّ مَعَ الشَّمسِ ، ألا تَری إلَی الإِنسانِ تارَةً تَجِدُهُ جاهِلاً بِخِصالِ نَفسِهِ حامِداً لَها ، عارِفاً بِعَیبِها فی غَیرِهِ ساخِطاً لَها ! وتارَةً تَجِدُهُ عالِماً بِطِباعِهِ ساخِطاً لَها ، حامِداً لَها فی غَیرِهِ ! فَهُوَ مِنهُ مُتَقَلِّبٌ ⁽¹⁾بَینَ العِصمَةِ وَالخِذلانِ ، فَإِن قابَلَتهُ العِصمَةُ أصابَ ، وإن قابَلَهُ الخِذلانُ أخطَأَ .

ومِفتاحُ الجَهلِ الرِّضا وَالاِعتِقادُ بِهِ ، ومِفتاحُ العِلمِ الاِستِبدالُ مَعَ إصابَةِ مُوافَقَةِ التَّوفیقِ . وأدنی صِفَةِ الجاهِلِ دَعواهُ بِالعِلمِ بِلاَ استِحقاقٍ ، وأوسَطُهُ الجَهلُ بِالجَهلِ ، وأقصاهُ جُحودُهُ . ولَیسَ شَیءٌ إثباتُهُ حَقیقَةً نَفیُهُ إلاَّ الجَهلُ وَالدُّنیا وَالحِرصُ ، فَالکُلُّ مِنهُم کَواحِدٍ ، وَالواحِدُ مِنهُم کَالکُلِّ ⁽²⁾. ۳۴۳۲۴.امام کاظم علیه السلام ( ـ درباره سخن خداوند متعال که : {Q} «خدا به شما فر ) الإمام الکاظم علیه السلام :تَعَجُّبُ الجاهِلِ مِنَ العاقِلِ أکثَرُ مِن تَعَجُّبِ العاقِلِ مِنَ الجاهِلِ. ⁽³⁾.

1) .فی الطبعة المعتمدة «منقلب» والتصویب من طبعة المصطفوی وبحار الأنوار .

2) .مصباح الشریعة : ص ۴۲۵ ، بحار الأنوار : ج ۱ ص ۹۳ ح ۱۵ .

3) .تحف العقول : ص ۴۱۴ ، بحار الأنوار : ج ۷۸ ص ۳۲۶ ح ۳۳ .

۴۳۲۵.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مصباح الشریعةـ در سخنان منسوب به امام صادق علیه السلام ـ: نادانی ، صورتی است که در فرزندان آدم ترکیب شده است . رو آوردنش ، سبب تاریکی و دور شدنش ، مایه روشنایی است و آدمی با آن ، همچون سایه با خورشید است . مگر نمی بینی که انسان ، گاهی به خصلت های خویش ناآگاه است ؛ ولی خود را ستایش می کند ، و همان عیب را در دیگران می بیند و نسبت بدان خشمگین است؟ و گاه به عیب خویش آگاه است و نسبت بدان خشمگین است؛ ولی دیگران را با داشتن همان عیب ، ستایش می کند؟

آدمی ، میان عصمت (مصونیت الهی) و خذلان (بی توفیقی) در چرخش است. اگر عصمت [ و دانایی] به وی روی آورد، به حقیقت می رسد و اگر بی توفیقی به او روی آورد ، به خطا می رود.

کلید نادانی ، از خود راضی بودن و بدان باور داشتن است، و کلید دانایی، انعطاف داشتن [ و تغییر رأی دادن] است ، اگر توفیق رسیدن به حقیقت ، دست دهد.

پایین ترین مرتبه نادانی ، ادّعای علم کردن است بدون آن که شایسته آن باشد، و مرتبه وسط آن، ناآگاهی به نادانی است، و بالاترین مرتبه آن ، انکار کردن است. و چیزی نیست که اثبات آن ، در حقیقت ، عین نفی باشد، مگر نادانی و دنیا و حرص. پس همه اینها به منزله یکی هستند و یکی از اینها به منزله تمام آنهاست.۴۳۲۶.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام کاظم علیه السلام :شگفتی نادان از خردمند، بیشتر از شگفتی خردمند از نادان است . .

۴۳۲۷.امام علی علیه السلام :الإمام الهادی علیه السلام :الجاهِلُ أسیرُ لِسانِهِ. ⁽¹⁾۴۳۲۸.امام باقر علیه السلام ( ـ در توصیف امامان علیهم السلام ـ ) عنه علیه السلام :الهُزءُ فُکاهَةُ السُّفَهاءِ ، وصِناعَةُ الجُهّالِ. ⁽²⁾۴۳۲۹.امام صادق علیه السلام :عیسی علیه السلام :بِحَقٍّ أقولُ لَکُم ، إنَّ الحَکیمَ یَعتَبِرُ بِالجاهِلِ ، وَالجاهِلُ یَعتَبِرُ بِهَواهُ. ⁽³⁾۳ / ۳کَفی بِذلِکَ جَهلاًأ ـ الإِعجابُ بِالرَّأیِ۴۳۳۳.الإمام الرضا علیه السلام :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :کَفی بِالمَرءِ فِقهاً إذا عَبَدَ اللّهَ ، وکَفی بِالمَرءِ جَهلاً إذا اُعجِبَ بِرَأیِهِ. ⁽⁴⁾۴۳۳۴.الإمام العسکریّ علیه السلام ( ـ فِی الصَّلاةِ عَلَی الحَسَنِ وَالحُسَینِ علیهما ) الإمام علیّ علیه السلام :حَسبُکَ مِنَ العِلمِ أن تَخشَی اللّهَ ، وحَسبُکَ مِنَ الجَهلِ أن تُعجَبَ بِعِلمِکَ. ⁽⁵⁾ب ـ الرِّضا عَنِ النَّفسِ۴۳۳۱.امام صادق علیه السلام :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :کَفی بِالمَرءِ عِلماً أن یَخشَی اللّهَ ، وکَفی بِالمَرءِ جَهلاً أن یُعجَبَ بِنَفسِهِ. ⁽⁶⁾۴۳۳۲.امام صادق علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :کَفی بِالمَرءِ جَهلاً أن یَرضی عَن نَفسِهِ. ⁽⁷⁾.

1) .الدرّة الباهرة : ص ۴۱ ، أعلام الدین : ص ۳۱۱ ، بحار الأنوار : ج ۷۸ ص ۳۶۸ ح ۳ .

2) .الدرّة الباهرة : ص ۴۲ ، أعلام الدین : ح ۳۱۱ وفیه «الهزل» بدل «الهزء» ، بحار الأنوار : ج ۷۵ ص ۱۴۷ ح ۲۰ .

3) .تحف العقول : ص ۵۱۱ ، بحار الأنوار : ج ۱۴ ص ۳۱۵ ح ۱۷ وراجع ص ۲۰۳ ح ۹۸۳ .

4) .المعجم الأوسط : ج ۸ ص ۳۰۲ ح ۸۶۹۸ ، حلیة الأولیاء : ج ۵ ص ۱۷۴ ، الفردوس : ج ۳ ص ۲۸۴ ح ۴۸۵۵ کلّها عن عبداللّه بن عمرو ، کنز العمّال : ج ۱ ص ۱۵۵ ح ۲۸۷۹۴ ؛ جامع الأحادیث للقمّی : ص ۱۱۰ .

5) .الأمالی للطوسی : ص ۵۶ ح ۷۸ عن سلیمان الغازی عن الإمام الرضا عن آبائه علیهم السلام ، تنبیه الخواطر : ج ۲ ص ۷۸ وفیه «بعقلک ، أو قال : بعلمک» .

6) .کنز العمّال : ج ۳ ص ۱۴۲ ح ۵۸۸۰ عن مسروق ، جامع بیان العلم وفضله : ج ۱ ص ۲۱ عن عبداللّه بن عمرو نحوه .

7) .غرر الحکم : ح ۷۰۴۹ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۸۵ ح ۶۵۱۸ .

۳ / ۳ برای نادانی همین بس!

الف ـ شیفته رأی خود بودن

ب ـ از خود راضی بودن

۴۳۳۳.امام رضا علیه السلام :امام هادی علیه السلام :نادان، اسیر زبان خویش است .۴۳۳۴.امام عسکری علیه السلام ( ـ در درود فرستادن بر حسن و حسین علیهماالسلام ـ ) امام هادی علیه السلام :مسخره کردن ، شوخی ابلهان و کار نادان هاست .۴۳۳۵.الإمام المهدی علیه السلام ( ـ فِی الزِّیارَةِ المَعروفَةِ بِزِیارَةِ النّاحِی ) عیسی علیه السلام :به درستی ، برایتان می گویم که : حکیم ، از نادان ، پند می گیرد و نادان ، از هوس خود .۳ / ۳برای نادانی همین بس!الف ـ شیفته رأی خود بودن۴۳۳۷.عنه صلی الله علیه و آله :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :برای فهم آدمی، همین بس که بندگیِ خدا کند ، و برای نادانی او ، همین بس که شیفته رأی خود (خودْرأی) باشد .۴۳۳۸.عنه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :برای آگاهی تو، همین بس که از خدا بترسی ، و برای نادانی ات ، همین بس که شیفته دانش خود باشی .ب ـ از خود راضی بودن۴۳۴۰.عنه علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :برای آگاهی آدمی، همین بس که از خدا بترسد ، و برای نادانی او، همین بس که از خود ، راضی باشد .۴۳۴۱.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلام :برای نادانی آدمی، همین بس که از خود ، راضی باشد .

ج ـ الجَهلُ بِعُیوبِ النَّفسِ۴۳۳۸.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الإمام علیّ علیه السلام :کَفی بِالمَرءِ جَهلاً أن یَجهَلَ عُیوبَ نَفسِهِ ، ویَطعَنَ عَلَی النّاسِ بِما لا یَستَطیعُ التَّحَوُّلَ عَنهُ. ⁽¹⁾۴۳۳۹.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلام :کَفی بِالمَرءِ جَهلاً أن یَجهَلَ عَیبَهُ. ⁽²⁾د ـ الجَهلُ بِقَدرِ النَّفسِ۴۳۴۱.امام علی علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :العالِمُ مَن عَرَفَ قَدرَهُ ، وکَفی بِالمَرءِ جَهلاً أن لا یَعرِفَ قَدرَهُ. ⁽³⁾۴۳۴۲.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :العالِمُ مَن عَرَفَ قَدرَهُ ، الجاهِلُ مَن جَهِلَ أمرَهُ. ⁽⁴⁾۴۳۴۳.عنه صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :العاقِلُ مَن أحرَزَ أمرَهُ ، الجاهِلُ مَن جَهِلَ قَدرَهُ. ⁽⁵⁾۴۳۴۴.عنه صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :کَفی بِالمَرءِ جَهلاً أن یَجهَلَ قَدرَهُ. ⁽⁶⁾۴۳۴۵.عنه صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلامـ فی بَیانِ الصِّفاتِ اللاّزِمَةِ لِکاتِبِ الوالی ـ: لا یَجهَلُ مَبلَغَ قَدرِ نَفسِهِ فِی الاُمورِ ، فَإِنَّ الجاهِلَ بِقَدرِ نَفسِهِ یَکونُ بِقَدرِ غَیرِهِ أجهَلَ. ⁽⁷⁾۴۳۴۶.جامع بیان العلم وفضله عن أنس :عنه علیه السلام :مَن جَهِلَ قَدرَهُ عَدا طَورَهُ. ⁽⁸⁾راجع: ص ۸۲ (أجهل الناس) .

1) .غرر الحکم : ح ۷۰۷۱ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۸۶ ح ۶۵۲۱ .

2) .غرر الحکم : ح ۷۰۶۱ .

3) .نهج البلاغة : الخطبة ۱۰۳ ، إرشاد القلوب : ص ۳۵ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۲۹ ح ۴۱۸ ، بحار الأنوار : ج ۲ ص ۵۸ ح ۳۷ .

4) .غرر الحکم : ح ۱۲۳۸ و ۱۲۳۹ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۲۹ ح ۴۱۸ و ۴۱۹ .

5) .غرر الحکم : ح ۱۱۱۳ و ۱۱۱۴ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۴ ح ۱۰۸۴ و ۱۰۸۵ .

6) .غرر الحکم : ح ۷۰۵۴ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۸۵ ح ۶۵۱۷ .

7) .نهج البلاغة : الکتاب ۵۳ ، تحف العقول : ص ۱۳۹ ، بحار الأنوار : ج ۳۳ ص ۶۰۷ ح ۷۴۴ .

8) .غرر الحکم : ح ۷۹۶۴ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۳۰ ح ۷۳۷۹ .

ج ـ بی خبری از عیب های خویش

د ـ نشناختن حدّ خویش

ج ـ بی خبری از عیب های خویش۴۳۴۳.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :برای نادانی آدمی، همین بس که از عیب های خویش بی خبر باشد و در آنچه نمی تواند خود را از آن جدا سازد ، بر مردم طعنه زند .۴۳۴۴.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :برای نادانی آدمی، همین بس که از عیب های خود ، بی خبر باشد .د ـ نشناختن حدّ خویش۴۳۴۶.جامع بیان العلم وفضله ( ـ به نقل از اَ نَس ـ ) امام علی علیه السلام :آگاه، کسی است که حدّ خود را بشناسد و برای نادانی، همین بس که آدمی ، حدّ خود را نشناسد .۴۳۴۷.امام صادق علیه السلام :امام علی علیه السلام :آگاه، کسی است که حدّ خود را بشناسد و نادان، کسی است که از خویش بی خبر باشد .۴۳۴۸.مصباح الشریعة ( ـ فیما نَسَبَهُ إلَی الإِمامِ الصّادِقِ علیه السل ) امام علی علیه السلام :خردمند، کسی است که جایگاه خود را بشناسد و نادان، کسی است که حدّ خویش را نشناسد .۴۳۴۹.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :برای نادانی، همین بس که آدمی ، حدّ خود را نشناسد .۴۳۵۰.صحیح مسلم عن أبی ذرّ :امام علی علیه السلامـ در بیان ویژگی های مُنشی حاکم ـ: از جایگاه خویش در کارها بی خبر نباشد ؛ زیرا کسی که حدّ خود را نمی شناسد، از منزلت دیگران بی خبرتر است .۴۳۵۱.الإمام علیّ علیه السلام ( ـ مِن کِتابٍ لَهُ إلَی الأَشعَثِ بنِ قَیسٍ ـ ) امام علی علیه السلام :آن که حدّ خود را نشناسد ، از مرز خود می گذرد .ر . ک : ص ۸۳ (نادان ترین مردم ).

ه ـ تنافی العِلمِ وَالعَمَلِ۴۳۵۰.صحیح مسلم ( ـ به نقل از ابو ذر ـ ) الإمام علیّ علیه السلام :کَفی بِالعالِمِ جَهلاً أن یُنافِیَ عِلمُهُ عَمَلَهُ. ⁽¹⁾و ـ إنکارُ ما یَأتی مِثلَهُ۴۳۵۲.عنه علیه السلام ( ـ مِن کِتابٍ لَهُ إلی بَعضِ عُمّالِهِ ـ ) الإمام علیّ علیه السلام :کَفی بِالمَرءِ جَهلاً أن یُنکِرَ عَلَی النّاسِ ما یَأتی مِثلَهُ. ⁽²⁾۴۳۵۲.امام علی علیه السلام ( ـ از نامه ایشان به یکی از کارگزارانش ـ ) لقمان علیه السلام :کَفی بِکَ جَهلاً أن تَنهی عَمّا تَرکَبُ ، وکَفی بِکَ عَقلاً أن یَسلَمَ النّاسُ مِن شَرِّکَ. ⁽³⁾ز ـ رُکوبُ المَناهی ⁽⁴⁾۴۳۵۴.عنه علیه السلام ( ـ مِمّا کَتَبَ إلی رِفاعَةَ ـ ) الإمام علیّ علیه السلام :کَفی بِالمَرءِ جَهلاً أن یَرتَکِبَ ما نُهِیَ عَنهُ. ⁽⁵⁾۴۳۵۵.عنه علیه السلام ( ـ مِن کِتابٍ لَهُ إلی بَعضِ عُمّالِهِ ـ ) الإمام الکاظم علیه السلام :کَفی بِکَ جَهلاً أن تَرکَبَ ما نُهیتَ عَنهُ. ⁽⁶⁾ح ـ إظهارُ کُلِّ ما یَعلَمُ۴۳۵۷.الإمام علیّ علیه السلام ( ـ مِن عَهدٍ لَهُ إلی بَعضِ عُمّالِهِ ، وقَد بَعَث ) رسول اللّه صلی الله علیه و آله :حَسبُکَ مِنَ الکَذِبِ أن تُحَدِّثَ بِکُلِّ ما سَمِعتَ ، [ و ] ⁽⁷⁾مِنَ الجَهلِ أن تُظهِرَ کُلَّ ما عَلِمتَ. ⁽⁸⁾۴۳۵۳.امام علی علیه السلام ( ـ از نامه ایشان به رفاعه ، قاضی اش در اهواز ـ ) الإمام علیّ علیه السلام :لا تَتَکَلَّم بِکُلِّ ما تَعلَمُ ، فَکَفی بِذلِکَ جَهلاً. ⁽⁹⁾.

1) .غرر الحکم : ح ۷۰۶۳ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۸۵ ح ۶۵۱۹ وفیه «بالمرء» بدل «بالعالم» .

2) .غرر الحکم : ح ۷۰۷۲ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۸۶ ح ۶۵۲۴ .

3) .حلیة الأولیاء : ج ۶ ص ۶ عن کعب .

4) .یمکن دمج هذا العنوان تحت العنوان السابق إن لم یقرأ «نهی» علی بناء المجهول .

5) .مطالب السؤول : ص ۵۵ ؛ بحار الأنوار : ج ۷۸ ص ۸ ح ۶۴ .

6) .الکافی : ج ۱ ص ۱۶ ح ۱۲ عن هشام بن الحکم ، تحف العقول : ص ۳۸۶ ، بحار الأنوار : ج ۷۸ ص ۳۰۰ ح ۱ .

7) .ما بین المعقوفین إضافة یقتضیها السیاق وقد سقطت من المصدر .

8) .تنبیه الخواطر : ج ۲ ص ۱۲۲ ، مصباح الشریعة : ص ۴۲۵ عن الإمام الصادق علیه السلام ولیس فیه صدره .

9) .غرر الحکم : ح ۱۰۱۸۷ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۵۱۸ ح ۹۳۹۸ .

ه ـ منافات داشتنِ دانش و عمل

و ـ زشت دانستن آنچه خود، مانندش را انجام می دهد

ز ـ مُرتکب شدن گناهان

ح ـ اظهار کردن هر آنچه می داند

ه ـ منافات داشتنِ دانش و عمل۴۳۵۵.امام علی علیه السلام ( ـ از نامه ایشان به یکی از کارگزارانش ـ ) امام علی علیه السلام :برای ناآگاهی عالِم، همین بس که دانش او با عملش مُنافات داشته باشد .و ـ زشت دانستن آنچه خود، مانندش را انجام می دهد۴۳۵۷.امام علی علیه السلام ( ـ از فرمان ایشان به یکی از کارگزارانش که برای جمع ) امام علی علیه السلام :برای نادانی آدمی، همین بس که در آنچه خود انجام می دهد ، بر دیگران خُرده بگیرد.۴۳۵۸.الإمام علیّ علیه السلام :لقمان علیه السلام :برای ناآگاهی ات، همین بس که دیگران را از آنچه خود انجام می دهی، نهی کنی، و برای خردمندی ات، همین بس که مردم از بدی تو ، در امان باشند.ز ـ مُرتکب شدن گناهان۴۳۶۰.عنه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :برای نادانی آدمی، همین بس که آنچه را از آن نهی می کند ، خود انجام دهد .۴۳۶۱.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :امام کاظم علیه السلام :برای نادانی ات ، همین بس که آنچه را از آن نهی شده ای ، انجام دهی .ح ـ اظهار کردن هر آنچه می داند۴۳۵۹.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :برای دروغگویی، همین بس که هر آنچه را می شنوی ، بر زبان آوری، و از نادانی است که هر آنچه را می دانی، اظهار کنی .۴۳۶۰.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :هر آنچه را می دانی، مگو ؛ زیرا برای نادانی، همین کفایت می کند .

ط ـ رَدُّ کُلِّ ما یَسمَعُ۴۳۶۲.الإمام الصادق علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :لا تَرُدَّ عَلَی النّاسِ کُلَّ ما حَدَّثوکَ بِهِ ، فَکَفی بِذلِکَ جَهلاً. ⁽¹⁾ی ـ الاِغتِرارُ بِاللّهِ۴۳۶۴.الإمام الصادق علیه السلام ( ـ قالَ لُقمانُ لِابنِهِ ـ ) رسول اللّه صلی الله علیه و آله :کَفی بِالاِغتِرارِ بِاللّهِ جَهلاً. ⁽²⁾ک ـ الضِّحکُ مِن غَیرِ عَجَبٍ۴۳۶۲.امام صادق علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :کَفی بِالمَرءِ جَهلاً أن یَضحَکَ مِن غَیرِ عَجَبٍ. ⁽³⁾راجع : ص ۷۲ ح ۱۰۲۵ .

۳ / ۴أجهَلُ النّاسِ۴۳۶۶.عنه صلی الله علیه و آله :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :أنقَصُ النّاسِ عَقلاً أخوَفُهُم لِلسُّلطانِ وأطوَعُهُم لَهُ. ⁽⁴⁾۴۳۶۷.عنه صلی الله علیه و آله :عنه صلی الله علیه و آله :أنقَصُ النّاسِ عَقلاً أطوَعُهُم لِلشَّیطانِ وأعمَلُهُم بِطاعَتِهِ. ⁽⁵⁾۴۳۶۸.الإمام علیّ علیه السلام :الإمام الصادق علیه السلام :أنقَصُ النّاسِ عَقلاً مَن ظَلَمَ دونَهُ ولَم یَصفَح عَمَّنِ اعتَذَرَ إلَیهِ. ⁽⁶⁾.

1) .نهج البلاغة : الکتاب ۶۹ ، غرر الحکم : ح ۱۰۲۵۱ وفیه «حمقًا» بدل «جهلاً» ، بحار الأنوار : ج ۲ ص ۱۶۰ ح ۹ .

2) .شُعب الإیمان : ج ۱ ص ۴۷۲ ح ۷۴۶ عن عبداللّه ؛ تحف العقول : ص ۳۶۴ ، إرشاد القلوب : ص ۱۰۶ کلاهما عن الإمام الصادق علیه السلام ، تفسیر القمّی : ج ۲ ص ۱۴۶ عن حفص بن غیاث ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۸۶ ح ۶۵۳۸ ولیس فیه «باللّه » ، بحار الأنوار : ج ۲ ص ۲۷ ح ۵ .

3) .غرر الحکم : ح ۷۰۵۱ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۸۵ ح ۶۵۰۴ وفیه «ضحکه» بدل «أن یضحک» .

4) .تحف العقول : ص ۵۰ ، بحار الأنوار : ج ۷۷ ص ۱۵۴ ح ۱۲۶ .

5) .تاریخ بغداد: ج ۱۳ ص ۴۰ عن زید بن علی عن أبیه عن جدّه عن الإمام علیّ علیهم السلام ، تاریخ دمشق: ج ۵۶ ص ۲۰۸ ح ۱۱۸۲۰ عن أبی هریرة .

6) .الدرّة الباهرة : ص ۳۱ ، نزهة الناظر : ص ۱۱۲ ح ۴۲ ، أعلام الدین : ص ۳۰۳ .

ط ـ انکار کردن هر آنچه می شنود

ی ـ فریفتگی به مُهلت خداوند

ک ـ خنده بدون شگفتی

۳ / ۴ نادان ترینِ مردم

ط ـ انکار کردن هر آنچه می شنود۴۳۷۰.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلام :هر آنچه را مردم به تو گفتند ، انکار منما که برای نادانی، همین بس است.ی ـ فریفتگی به مُهلت خداوند۴۳۷۲.الکافی عن سماعة :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :برای نادانی، همین بس که [ آدمی ]به [ مهلتی که] خداوند [ داده و در کیفر گناهان عجله نکرده،] فریفته شود .ک ـ خنده بدون شگفتی۴۳۶۷.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :برای نادانی آدمی، همین بس که بدون شگفتی بخندد .ر . ک : ص ۷۳ ح ۱۰۲۵ .

۳ / ۴نادان ترینِ مردم۴۳۷۱.الکافی ( ـ به نقل از سلیمان بن خالد ـ ) پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کم خردترینِ مردم ، کسی است که از پادشاهان ، بیشتر بترسد و از آنان، بیشتر پیروی کند .۴۳۷۲.الکافی ( ـ به نقل از سماعة ـ ) پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کم خردترینِ مردمان ، رام ترینِ آنان در برابر شیطان و عامل ترینِ آنان به دستورات وی است .۴۳۷۳.الإمام علیّ علیه السلام :امام صادق علیه السلام :کم خردترینِ مردم ، کسی است که به زیردستان، ستم روا دارد و از کسی که عذر آورده، نگذرد .

۴۳۷۴.تفسیر العیّاشی عن أبی بصیر :الإمام علیّ علیه السلام :إنَّ أجهَلَ النّاسِ مَن لَم یَعرِف قَدرَهُ ، وکَفی بِالمَرءِ جَهلاً أن لا یَعرِفَ قَدرَهُ. ⁽¹⁾۴۳۷۵.دعائم الإسلام عن الإمام الباقر علیه السلام :عنه علیه السلام :أعظَمُ الجَهلِ جَهلُ الإِنسانِ أمرَ نَفسِهِ. ⁽²⁾۴۳۷۳.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: أجهَلُ الجُهّالِ مَن عَثَرَ بِحَجَرٍ مَرَّتَینِ. ⁽³⁾۴۳۷۴.تفسیر العیّاشی ( ـ به نقل از ابو بصیر ـ ) عنه علیه السلام :أجهَلُ النّاسِ مُسیءٌ مُستَأنِفٌ. ⁽⁴⁾۴۳۷۵.دعائم الإسلام :عنه علیه السلام :أجهَلُ النّاسِ المُغتَرُّ بِقَولِ مادِحٍ مُتَمَلِّقٍ ، یُحَسِّنُ لَهُ القَبیحَ ویُبَغِّضُ إلَیهِ النَّصیحَ. ⁽⁵⁾۴۳۷۶.الإمام الصادق علیه السلام :عنه علیه السلام :غایَةُ الجَهلِ تَبَجُّحُ ⁽⁶⁾المَرءِ بِجَهلِهِ. ⁽⁷⁾۴۳۷۷.عنه علیه السلام ( ـ فی حَقیقَةِ الحَجَرِ الأَسوَدِ ـ ) عنه علیه السلام :أعظَمُ الجَهلِ مُعاداةُ القادِرِ ، ومُصادَقَةُ الفاجِرِ ، وَالثِّقَةُ بِالغادِرِ. ⁽⁸⁾۴۳۷۶.امام صادق علیه السلام :عنه علیه السلام :رَأسُ الجَهلِ مُعاداةُ النّاسِ. ⁽⁹⁾۴۳۷۷.امام صادق علیه السلام ( ـ درباره حقیقت حجر الأسود ـ ) عنه علیه السلام :تَکَثُّرُکَ بِما لا یَبقی لَکَ ولا تَبقی لَهُ مِن أعظَمِ الجَهلِ. ⁽¹⁰⁾.

1) .تاریخ دمشق : ج ۴۲ ص ۵۰۵ عن طلیق ؛ نهج البلاغة : الخطبة ۱۶ و ۱۰۳ ، الإرشاد : ج ۱ ص ۲۳۱ ، الأمالی للطوسی : ص ۲۳۵ ح ۴۱۶ عن خالد بن طلیق ، دعائم الإسلام : ج ۱ ص ۹۷ ، تنبیه الخواطر : ج ۲ ص ۱۱۵ وفیها ذیله .

2) .غرر الحکم : ح ۲۹۳۶ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۱۱۸ ح ۲۶۳۹ ولیس فیه «أمر» .

3) .شرح نهج البلاغة : ج ۲۰ ص ۳۳۲ ح ۸۱۱ .

4) .غرر الحکم : ح ۲۹۳۸ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۱۱۴ ح ۲۵۰۰ .

5) .غرر الحکم : ح ۳۲۶۲ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۱۲۳ ح ۲۷۹۷ .

6) .یتبجّح : أی یتعظّم ویفتخر (النهایة : ج ۱ ص ۹۶) .

7) .غرر الحکم : ح ۶۳۷۱ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۵۰ ح ۵۹۵۰ .

8) .غرر الحکم : ح ۳۳۵۸ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۱۲۶ ح ۲۸۷۸ .

9) .غرر الحکم : ح ۵۲۴۷ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۲۶۴ ح ۴۸۱۴ .

10) .غرر الحکم : ح ۴۵۷۶ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۱۹۹ ح ۴۰۳۴ وفیه «تکبّرک» بدل «تکثّرک» و «جهل» بدل «من أعظم الجهل» .

۴۳۷۸.الإمام علیّ علیه السلام ( ـ مِن وَصِیَّةٍ لَهُ علیه السلام کانَ یَکتُبُها ل ) امام علی علیه السلام :نادان ترینِ مردم، کسی است که اندازه خود را نداند ، و برای نادانی آدمی ، همین بس که اندازه خویش را نداند .۴۳۷۹.الإمام الصادق علیه السلام :امام علی علیه السلام :بزرگ ترین نادانی ، نادانی انسان به حال خویش است .۴۳۸۰.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ: نادان ترینِ نادانان ، کسی است که بر یک سنگ، دو بار بلغزد .۴۳۷۸.امام علی علیه السلام ( ـ از سفارش های ایشان که به متصدّیان جمع آوری زکات ) امام علی علیه السلام :نادان ترینِ مردم ، بدکارِ تکرار کننده است .۴۳۷۹.امام صادق علیه السلام :امام علی علیه السلام :نادان ترینِ مردم ، کسی است که فریب سخن ستایشگران چاپلوس را بخورد ؛ آن که زشت را برایش زیبا و خیرخواه را برایش دشمن جلوه می دهد .۴۳۸۰.امام صادق علیه السلام :امام علی علیه السلام :نهایتِ نادانی، آن است که آدمی به نادانی اش فخر کند .۴۳۸۱.الإمام علیّ علیه السلام :امام علی علیه السلام :بزرگ ترین نادانی ها، دشمنی با توانمند ، دوستی با تبهکار و اعتماد به نیرنگباز است .۴۳۸۲.الإمام الصادق علیه السلام :امام علی علیه السلام :اوج نادانی، دشمنی با مردم است .۴۳۸۱.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلام :بسیار جستنِ آنچه برایت نمی ماند و تو برای آن نمی مانی ، بزرگ ترین نادانی است . .

۴۳۸۲.امام صادق علیه السلام :عنه علیه السلام :مَنِ ادَّعی مِنَ العِلمِ غایَتَهُ فَقَد أظهَرَ مِن جَهلِهِ نِهایَتَهُ. ⁽¹⁾۴۳۸۳.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :مَنِ اصطَنَعَ ⁽²⁾جاهِلاً بَرهَنَ عَن وُفورِ جَهلِهِ. ⁽³⁾۴۳۸۴.الإمام الصادق علیه السلام :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن لَم یَرَ أنَّ للّهِِ عِندَهُ نِعمَةً إلاّ فی مَطعَمٍ ومَشرَبٍ ، قَلَّ عِلمُهُ وکَثُرَ جَهلُهُ. ⁽⁴⁾۴۳۸۵.الإمام الباقر علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :کَثرَةُ الخَطَاَءتُنذِرُ بِوُفورِ الجَهلِ. ⁽⁵⁾۴۳۸۶.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :رَأسُ الجَهلِ الجَورُ. ⁽⁶⁾۴۳۸۷.الإمام الصادق علیه السلام :عنه علیه السلام :رَأسُ السُّخفِ العُنفُ. ⁽⁷⁾راجع : ص ۷۶ (کفی بذلک جهلا) ، ج ۱ ص ۴۴۲ (أعقل الناس) .

1) .غرر الحکم : ح ۹۱۹۳ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۳۳ ح ۷۴۶۲ .

2) .اصطنعه : اتّخذه ، وقوله تعالی : «وَاصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِی» تأویله : اخترتُک لإقامة حجّتی وجعلتُک بینی وبین خلقی . وقال الأزهری : أی ربّیتُک لخاصّة أمری ، اصطنعتُ عند فلان صنیعة ، واصطنعتُ فلانًا لنفسی ، وهو صنیعتی ، إذا اصطنعته وخرّجته (لسان العرب : ج ۸ ص ۲۰۹ ، الصحاح : ج ۳ ص ۱۲۴۶) .

3) .غرر الحکم : ح ۸۲۴۱ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۴۵ ح ۷۸۳۱ .

4) .أعلام الدین : ص ۲۹۴ ، بحار الأنوار : ج ۷۷ ص ۱۷۲ ح ۸ وفیه «قلّ عمله وکبر» بدل «قلّ علمه وکثر» وراجع تحف العقول : ص ۵۲ ومشکاة الأنوار : ص ۴۶۷ ح ۱۵۵۷ .

5) .غرر الحکم : ح ۷۰۹۲ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۸۹ ح ۶۵۶۷ .

6) .غرر الحکم : ح ۵۲۳۸ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۲۶۳ ح ۴۷۷۷ .

7) .غرر الحکم : ح ۵۲۴۰ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۲۶۴ ح ۴۷۹۹ .

۴۳۸۹.الإمام الصادق علیه السلام :امام علی علیه السلام :آن که [ کسب] بالاترین درجه دانش را ادّعا کند ، نهایت نادانیِ خویش را آشکار کرده است .۴۳۸۳.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :آن که نادان را [ به دوستی] برگزیند ، بر زیادی نادانی اش دلیل آورده است .۴۳۸۴.امام صادق علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آن که نعمت خداوند را جز در خوراکی و نوشیدنی نمی بیند ، دانشش اندک و نادانی اش بسیار است .۴۳۸۵.امام باقر علیه السلام :امام علی علیه السلام :خطای بسیار ، از فراوانی نادانی ، خبر می دهد .۴۳۸۶.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :اوج نادانی ، ستمگری است .۴۳۸۷.امام صادق علیه السلام :امام علی علیه السلام :اوج سبُک مغزی ، خشونت است .ر . ک : ص ۷۷ (برای نادانی همین بس)، ج ۱ ص ۴۴۳ (خردمندترین انسان) .

الفصل الرابع : أحکام الجاهل۴ / ۱ما یَجِبُ عَلَی الجاهِلِأ ـ التَّعَـلُّم۴۳۹۳.عنه صلی الله علیه و آله :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن لَم یَصبِر عَلی ذُلِّ التَّعَلُّمِ ساعَةً ، بَقِیَ فی ذُلِّ الجَهلِ أبَداً. ⁽¹⁾۴۳۹۴.مصباح الشریعة ( ـ فیما نَسَبَهُ إلَی الإِمامِ الصّادِقِ علیه السل ) عنه صلی الله علیه و آله :لا یَنبَغی لِلعالِمِ أن یَسکُتَ عَلی عِلمِهِ ، ولا یَنبَغی لِلجاهِلِ أن یَسکُتَ عَلی جَهلِهِ ، قالَ اللّهُ جَلَّ ذِکرُهُ : «فَسْـئلُواْ أهْلَ الذِّکْرِ إن کُنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ» ⁽²⁾. ⁽³⁾۴۳۹۵.الإمام علیّ علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :قالَ رَجُلٌ : یا رَسولَ اللّهِ ، ما یَنفی عَنّی حُجَّةَ الجَهلِ ؟ قالَ : العِلمُ .

قالَ : فَما یَنفی عَنّی حُجَّةَ العِلمِ؟

قالَ : العَمَلُ. ⁽⁴⁾۴۳۹۰.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :اِعلَموا أیُّهَا النّاسُ ! أنَّهُ مَن لَم یَملِک لِسانَهُ یَندَم ، ومَن لا یَتَعَلَّم یَجهَل ، ومَن

لا یَتَحَلَّم لا یَحلُم. ⁽⁵⁾.

1) .عوالی اللآلی : ج ۱ ص ۲۸۵ ح ۱۳۵ ، غرر الحکم : ح ۸۹۷۱ وفیه «مضض التعلیم» بدل «ذلّ التعلّم ساعة» ، بحار الأنوار : ج ۱ ص ۱۷۷ ح ۵۰ .

2) .النحل : ۴۳ و الأنبیاء : ۷ .

3) .المعجم الأوسط : ج ۵ ص ۲۹۸ ح ۵۳۶۵ ، الفردوس : ج ۵ ص ۱۳۹ ح ۷۷۴۸ کلاهما عن جابر بن عبداللّه ، کنز العمّال : ج ۱۰ ص ۲۳۸ ح ۲۹۲۶۴ .

4) .کنز العمّال : ج ۱۰ ص ۲۵۴ ح ۲۹۳۶۱ نقلاً عن الخطیب فی الجامع عن عبداللّه بن خراش .

5) .تحف العقول : ص ۹۴ ، الکافی : ج ۸ ص ۲۰ ح ۴ عن جابر بن یزید عن الإمام الباقر علیه السلام وفیه «لا یعلم» بدل «لا یتعلّم» ، بحار الأنوار : ج ۷۷ ص ۲۸۳ ح ۱ .

فصل چهارم : وظایف نادان

۴ / ۱ آنچه بر نادان واجب است

الف ـ آموختن

فصل چهارم : وظایف نادان۴ / ۱آنچه بر نادان واجب استالف ـ آموختن۴۳۹۵.امام علی علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آن که ساعتی، خواریِ آموختن را تحمّل نکند ، همیشه در خواریِ نادانی خواهد ماند .۴۳۹۶.الإمام علیّ علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سزاوار نیست که عالم بر دانش خویش، و نادان بر نادانی خویش ، سکوت کند. خداوندِبزرگ یاد، می فرماید: «پس، از دانایان بپرسید، اگرنمی دانید» .۴۳۹۷.الإمام الصادق علیه السلام :امام علی علیه السلام :مردی گفت : ای پیامبر خدا! چه چیزی حجّت نادانی را از من دور می کند ؟

فرمود : «دانش» .

گفت: چه چیزی حجّت دانش را از من دور می سازد؟

فرمود: «عمل کردن».۴۳۹۸.الإمام الصادق علیه السلام :امام علی علیه السلام :ای مردم! بدانید که هر کس زبانش را کنترل نکند ، پشیمان می گردد

و هر کس نیاموزد ، نادان می شود ، و هر کس خود را به بردباری وا ندارد ، بردبار نمی گردد .

۴۳۹۹.عیون أخبار الرضا علیه السلام عن أبی هاشم الجعفریعنه علیه السلام :مَن لَم یَتَعَلَّم لَم یَعلَم. ⁽¹⁾۴۳۹۶.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلام :لا یَستَحیِ الجاهِلُ إذا لَم یَعلَم أن یَتَعَلَّمَ. ⁽²⁾۴۳۹۷.امام صادق علیه السلام :عنه علیه السلام :لا یَستَنکِفَنَّ مَن لَم یَکُن یَعلَمُ أن یَتَعَلَّمَ. ⁽³⁾۴۳۹۸.امام صادق علیه السلام :عنه علیه السلام :عِلَّةُ الجَهلِ تُعرَضُ عَلَی العالِمِ. ⁽⁴⁾۴۳۹۹.عیون أخبار الرضا علیه السلام ( ـ به نقل از ابو هاشم جعفری ـ ) عنه علیه السلام :لَولا خَمسُ خِصالٍ لَصارَ النّاسُ کُلُّهُم صالِحینَ : أوَّلُهَا القَناعَةُ بِالجَهلِ ، وَالحِرصُ عَلَی الدُّنیا ، وَالشُّحُّ بِالفَضلِ ، وَالرِّیاءُ فِی العَمَلِ ، وَالإِعجابُ بِالرَّأیِ. ⁽⁵⁾۴۴۰۰.الإمام علیّ علیه السلام ( ـ مِن کِتابٍ لَهُ إلَی المُنذِرِ بنِ الجارودِ الع ) الجمل عن ابن جریج :کانَ مُحَمَّدُ بنُ الحَنَفِیَّةِ رضی الله عنه یَحمِلُ رایَةَ أبیهِ علیه السلام یَومَ الجَمَلِ ، ورَأی مِنهُ بَعضَ النُّکوصِ ⁽⁶⁾فَأَخَذَ الرّایَةَ مِنهُ ، قالَ مُحَمَّدٌ : فَأَدرَکتُهُ وعالَجتُهُ عَلی أن یَرُدَّها فَأَبی عَلَیَّ طَویلاً ، ثُمَّ رَدَّها وقالَ : خُذها وأحسِن حَملَها وتَوَسَّط أصحابَکَ ولا تَخفِض عالِیَها ، وَاجعَلها مُستَشرِفَةً یَراها أصحابُکَ . فَفَعَلتُ ما قالَ لی ، فَقالَ عَمّارُ ابنُ یاسِرٍ : یا أبَا القاسِمِ ، ما أحسَنَ ما حَمَلتَ الرّایَةَ الیَومَ ! فَقالَ لَهُ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام :

«بَعدَ ماذا !!» . فَقالَ عَمّارٌ : مَا العِلمُ إلاّ بِالتَّعَلُّمِ. ⁽⁷⁾.

1) .غرر الحکم : ح ۸۱۸۴ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۴۴ ح ۷۷۷۸ .

2) .المحاسن : ج ۱ ص ۳۵۸ ح ۷۶۴ عن ابن القدّاح عن الإمام الصادق عن أبیه علیهماالسلام ، نهج البلاغة : الحکمة ۸۲ وفیه «لا یستحینّ أحد» بدل «لا یستحی الجاهل» ، الخصال : ص ۳۱۵ ح ۹۶ عن الشعبی وفیه «لا یستحیی العالم» بدل «لا یستحی الجاهل» ، صحیفة الإمام الرضا علیه السلام : ص ۲۵۴ ح ۱۷۸ ، قرب الإسناد : ص ۱۵۶ ح ۵۷۲ کلاهما عن الإمام الباقر عن الإمام علیّ علیهماالسلامنحوه ، بحار الأنوار : ج ۱ ص ۱۷۶ ح ۴۵ .

3) .غرر الحکم : ح ۱۰۲۴۲ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۵۲۱ ح ۹۴۷۵ .

4) .جامع الأخبار : ص ۳۸۳ ح ۱۰۷۲ ، بحار الأنوار : ج ۴۱ ص ۴۳ ح ۲۱ .

5) .المواعظ العددیّة : ص ۲۶۳ .

6) .النُّکُوصُ : الإحجام والانقداعُ عن الشیء (لسان العرب : ج ۷ ص ۱۰۱) .

7) .الجمل : ص ۳۶۱ .

۴۴۰۱.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :آن که نیاموزد ، نمی داند .۴۴۰۲.عنه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :نادان ، وقتی [ چیزی را] نمی داند ، نباید از آموختن ، شرم کند .۴۴۰۰.امام علی علیه السلام ( ـ از نامه ایشان به مُنذر بن جارود عبدی که در حکوم ) امام علی علیه السلام :آن که نمی داند، نباید از آموختن ، ننگ داشته باشد .۴۴۰۱.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :بیماریِ نادانی، بر دانا [ نیز] عارض می شود .۴۴۰۲.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :اگر پنج خصلت نبود، همه مردم ، جزوِ صالحان می شدند : قانع بودن به نادانی ، آزمندی به دنیا ، بخل ورزی در زیادی (افزون بر نیاز) ، ریاکاری در عمل، و خودپسندی (خودْرأیی) در اندیشه .۴۴۰۳.الإمام الصادق علیه السلام :الجملـ به نقل از ابن جریج ـ: محمّد بن حنفیه در جنگ جمل، پرچم پدر (امام علی علیه السلام ) را بر دوش داشت. پدر، چون کمی سستی از او دید ، پرچم را گرفت .

محمّد می گوید : خود را به پدر رساندم و تقاضا کردم که آن را به من باز گرداند . زمانی طولانی از باز گرداندن ، خودداری کرد . پس باز گرداند و فرمود : «آن را بگیر و خوبْ پرچمداری کن و در میان یارانت قرار بگیر و بالای پرچم را پایین میاور و آن را به گونه ای بر افراز که همراهانت آن را ببینند» .

[محمّد می گوید:] آنچه را گفت ، انجام دادم . عمّار یاسر [ به من ]گفت : «ای محمّد ! امروز، چه نیکو پرچمداری کردی!

امیر مؤمنان فرمود : «پس از چه ؟».

عمّار گفت : دانش، جز با آموختن ، به دست نمی آید . .

۴۴۰۴.الإمام علیّ علیه السلام :الإمام زین العابدین علیه السلام :إنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی أوحی إلی دانِیالَ . . . إنَّ أحَبَّ عَبیدی إلَیَّ التَّقِیُّ الطّالِبُ لِلثَّوابِ الجَزیلِ ، اللاّزِمُ لِلعُلَماءِ ، التّابِعُ لِلحُلَماءِ ، القابِلُ عَنِ الحُکَماءِ. ⁽¹⁾۴۴۰۵.الإمام علیّ علیه السلام :الإمام الباقر علیه السلامـ فی خُطبَةِ أبی ذَرٍّ ـ: یا جاهِلُ تَعَلَّم ، فَإِنَّ قَلباً لَیسَ فیهِ شَیءٌ مِنَ العِلمِ کَالبَیتِ الخَرابِ الَّذی لا عامِرَ لَهُ. ⁽²⁾۴۴۰۳.امام صادق علیه السلام :منیة المرید :فِی الإِنجیلِ قالَ اللّهُ تَعالی فِی السّورَةِ السّابِعَةَ عَشرَةَ مِنهُ : وَیلٌ لِمَن سَمِعَ بِالعِلمِ ولَم یَطلُبهُ کَیفَ یُحشَرُ مَعَ الجُهّالِ إلَی النّارِ ؟! اُطلُبُوا العِلمَ وتَعَلَّموهُ ، فَإِنَّ العِلمَ إن لَم یُسعِدکُم لَم یُشقِکُم ، وإن لَم یَرفَعکُم لَم یَضَعکُم ، وإن لَم یُغنِکُم لَم یُفقِرکُم ، وإن لَم یَنفَعکُم لَم یَضُرَّکُم. ⁽³⁾راجع: ج ۳ ص ۸ (وجوب التعلّم) .

ب ـ التَّوبَة۴۴۰۶.الإمام الباقر علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :مَن لَم یَرتَدِع یَجهَل . ⁽⁴⁾۴۴۰۶.امام باقر علیه السلام :الإمام زین العابدین علیه السلام :اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ ، وَاجعَلنا مِنَ الَّذینَ اشتَغَلوا بِالذِّکرِ عَنِ الشَّهَواتِ ، وخالَفوا دَواعِیَ العِزَّةِ بِواضِحاتِ المَعرِفَةِ ، وقَطَعوا أستارَ نارِ الشَّهَواتِ بِنَضحِ ماءِ التَّوبَةِ ، وغَسَلوا أوعِیَةَ الجَهلِ بِصَفوِ ماءِ الحَیاةِ. ⁽⁵⁾.

1) .الکافی: ج۱ ص۳۵ ح ۵ عن أبیحمزة، منیة المرید: ص۱۱۱، جامع الأحادیثللقمّی: ص۱۹۸ وفیه «للحکماء» بدل «للحلماء» وزاد فی ذیله : «وإنّی خلقت عامّة الناس من جهل» ، بحار الأنوار : ج ۱۴ ص ۳۷۹ ح ۲۳ .

2) .الأمالی للطوسی : ص ۵۴۳ ح ۱۱۶۵ عن مسعدة بن زیاد الربعی عن الإمام الصادق علیه السلام ، المحاسن : ج ۱ ص ۳۵۷ ح ۷۵۹ عن أبی بصیر ، تنبیه الخواطر : ج ۲ ص ۶۹ ، بحار الأنوار : ج ۱ ص ۱۸۲ ح ۷۴ .

3) .منیة المرید : ص ۱۲۰ ، بحار الأنوار : ج ۱ ص ۱۸۶ ح ۱۱۰ .

4) .غرر الحکم : ح ۸۱۸۷ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۴۴ ح ۷۷۸۰ .

5) .بحار الأنوار : ج ۹۴ ص ۱۲۷ ح ۱۹ نقلاً عن الکتاب العتیق الغروی .

ب ـ توبه

۴۴۰۷.رسول اللّه صلی الله علیه و آله ( ـ فی قَولِهِ تَعالی : {Q} «ثُمَّ لَتُسْـئلُنَّ یَ ) امام زین العابدین علیه السلام :خداوند متعال ، به دانیال وحی فرستاد که : « . . . به راستی که دوست داشتنی ترینِ بندگان در نزد من ، پارسای جوینده ثوابِ بیشتر است ؛ آن که همیشه همراه عالمان است و از خردمندان پیروی کند و از آنان می پذیرد».۴۴۰۸.تفسیر القمّی ( ـ فی قَولِهِ تَعالی : {Q} «وَإِن تُصِبْهُمْ حَسَن ) امام باقر علیه السلامـ در خطبه ابو ذر ـ: ای نادان! بیاموز . به راستی ، جانی که در آن دانش نیست، مانند سرای خرابی است که آباد کننده ندارد .۴۴۰۷.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ( ـ درباره این سخن خداوند متعال : {Q} «سپس ، در آن ) مُنیَةُ المُرید :در انجیل آمده که خداوند متعال در هفدهمین سوره آن فرمود : «وای بر کسی که دانش به گوشش برسد و آن را نجوید! چگونه همراه نادانان ، به سوی آتش ، محشور می گردد ! دانش بجویید و آن را بیاموزید ؛ زیرا دانش، اگر شما را خوش بخت نکند ، بدبخت نخواهد کرد ؛ اگر شما را بلند نگرداند ، پست نخواهد نمود ؛ اگر شما را بی نیاز نکند ، تنگ دست نخواهد ساخت ؛ و اگر به شما سود نرساند ، زیان نخواهد رساند» .ر . ک : ج ۳ ص ۹ (وجوب آموختن) .

ب ـ توبه۴۴۱۰.عنه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :هر که [از گناهان،] باز نایستد، نادان خواهد بود .۴۴۱۱.الإمام علیّ علیه السلام :امام زین العابدین علیه السلامـ در دعایش ـ: بار خدایا! بر محمّد و خاندان او درود فرست و ما را از کسانی قرار ده که با یاد تو ، از هوس ها روی گرداندند و با معرفت روشن، به مخالفت با ریشه های کبر برخاستند و پرده های آتش شهوت را با پاشیدن آب توبه ، [ از دل،] جدا کردند و ظرف های نادانی را با آب خالص زندگی، شستشو دادند .

ج ـ التَّقوی۴۴۱۳.عنه علیه السلام :الإمام الباقر علیه السلام :إنَّ اللّهَ عز و جل یَقی بِالتَّقوی عَنِ العَبدِ ما عَزَبَ عَنهُ عَقلُهُ ، ویَجلی بِالتَّقوی عَنهُ عَماهُ وجَهلَهُ. ⁽¹⁾د ـ الوُقوفُ عِندَ الشُّبهَةِ۴۴۱۰.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ لِعَلِیٍّ علیه السلام ـ: یا عَلِیُّ ، مِن صِفاتِ المُؤمِنِ أن یَکونَ . . . بَرِیًّا مِنَ المُحَرَّماتِ ، واقِفاً عِندَ الشُّبُهاتِ. ⁽²⁾۴۴۱۱.امام علی علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :أصلُ الحَزمِ الوُقوفُ عِندَ الشُّبهَةِ. ⁽³⁾۴۴۱۲.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: أفضَلُ العِبادَةِ الإِمساکُ عَنِ المَعصِیَةِ وَالوُقوفُ عِندَ الشُّبهَةِ. ⁽⁴⁾۴۴۱۳.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلام :لا وَرَعَ کَالوُقوفِ عِندَ الشُّبهَةِ. ⁽⁵⁾۴۴۱۴.عنه علیه السلام :عنه علیه السلام :أفضَلُ الحَقِّ وُقوفُ الرَّجُلِ عِندَ عِلمِهِ. ⁽⁶⁾۴۴۱۵.عنه علیه السلام :عنه علیه السلامـ فی وَصِیَّتِهِ لاِبنِهِ الحَسَنِ علیه السلام عِندَ الوَفاةِ ـ: اُوصیکَ یا بُنَیَّ بِالصَّلاةِ عِندَ وَقتِها ، وَالزَّکاةِ فی أهلِها عِندَ مَحَلِّها ، وَالصَّمتِ عِندَ الشُّبهَةِ. ⁽⁷⁾۴۴۱۶.الإمام الصادق علیه السلام :عنه علیه السلام :لَو أنَّ العِبادَ حینَ جَهِلوا وَقَفوا لَم یَکفُروا ولَم یَضِلّوا. ⁽⁸⁾.

1) .الکافی : ج ۸ ص ۵۲ ح ۱۶ ، بحار الأنوار : ج ۷۸ ص ۳۵۹ ح ۲ .

2) .التمحیص : ص ۷۴ ح ۱۷۱ ، بحار الأنوار : ج ۶۷ ص ۳۱۰ ح ۴۵ .

3) .تحف العقول: ص ۲۱۴، عیون الحکم والمواعظ: ص ۴۷۰ ح ۸۵۹۳ وفیه «من» بدل «أصل» ، بحار الأنوار: ج ۷۸ ص ۵۳ ح ۸۶ .

4) .شرح نهج البلاغة : ج ۲۰ ص ۳۳۶ ح ۸۴۹ .

5) .نهج البلاغة : الحکمة ۱۱۳ ، بحار الأنوار : ج ۲ ص ۲۶۰ ح ۱۵ .

6) .مطالب السؤول : ص ۵۰ ، بحار الأنوار : ج ۷۸ ص ۷ ح ۶۰ .

7) .الأمالی للمفید : ص ۲۲۱ ح ۱ ، بحار الأنوار : ج ۲ ص ۲۵۸ ح ۳ .

8) .غرر الحکم : ح ۷۵۸۲ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۴۱۶ ح ۷۰۷۶ .

ج ـ تقوا

د ـ درنگ کردن به هنگام شبهه

ج ـ تقوا۴۴۱۸.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :امام باقر علیه السلام :خداوند عز و جل به سبب تقوا ، بنده [ خود ]را از خطرهایی که از دیده خِردش پنهان مانده ، نگه می دارد و با تقوا ، کوری و نادانی را از او دور می گرداند .د ـ درنگ کردن به هنگام شبهه۴۴۲۰.عنه علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ خطاب به علی علیه السلام ـ: ای علی ! از ویژگی های مؤمن، آن است که . . . از مُحرّمات به دور باشد و در امور شُبهه ناک (تردیدآمیز)، درنگ کند .۴۴۱۴.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلام :اساس دوراندیشی ، درنگ کردن در برابر امور شبهه ناک است .۴۴۱۵.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ: برترین عبادت ، خود نگه داری از گناه و درنگ کردن به هنگام برخورد با امور شبهه ناک است .۴۴۱۶.امام صادق علیه السلام :امام علی علیه السلام :هیچ تقوایی، مانند درنگ در امور شبهه ناک نیست .۴۴۱۷.امام صادق علیه السلام :امام علی علیه السلام :باارزش ترینْ حق ، ایستادن آدمی در جایی است که بدان علم دارد.۴۴۱۸.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلامـ در سفارش به فرزندش حسن علیه السلام در هنگام مرگ ـ: پسرم ! تو را به گزاردن نماز در وقتش ، دادن زکات به اهلش و در جایش، و به سکوت در امور شبهه ناک، سفارش می کنم .۴۴۱۹.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلام :اگر بندگان به هنگام ندانستن ، درنگ می کردند ، نه کافر می شدند و نه گم راه .

۴۴۲۰.امام علی علیه السلام :الإمام الصادق علیه السلام :لَو أنَّ العِبادَ إذا جَهِلوا وَقَفوا ولَم یَجحَدوا لَم یَکفُروا. ⁽¹⁾۴۴۲۱.عنه علیه السلام :الإمام زین العابدین علیه السلام :إن وَضَحَ لَکَ أمرٌ فَاقبَلهُ ، وإلاّ فَاسکُت تَسلَم ، ورُدَّ عِلمَهُ إلَی اللّهِ ، فَإِنَّکَ فی أوسَعَ مِمّا بَینَ السَّماءِ وَالأَرضِ. ⁽²⁾۴۴۲۲.الخصال عن أبی خالد السجستانی عن الإمام الصادق علیالإمام الباقر علیه السلام :الوُقوفُ عِندَ الشُّبهَةِ خَیرٌ مِنَ الاِقتِحامِ فِی الهَلَکَةِ ، وتَرکُکَ حَدیثاً لَم تَروِهِ خَیرٌ مِن رِوایَتِکَ حَدیثاً لَم تُحصِهِ. ⁽³⁾۴۴۲۳.مسند ابن حنبل عن عمرو بن عبسة السلمی :عنه علیه السلام :إنَّ اللّهَ عز و جل أحَلَّ حَلالاً ، وحَرَّمَ حَراماً ، وفَرَضَ فَرائِضَ ، وضَرَبَ أمثالاً ، وسَنَّ سُنَناً . . . فَإِن کُنتَ عَلی بَیِّنَةٍ مِن رَبِّکَ ویَقینٍ مِن أمرِکَ وتِبیانٍ مِن شَأنِکَ ، فَشَأنُکَ ، وإلاّ فَلا تَرومَنَّ ⁽⁴⁾أمراً أنتَ مِنهُ فی شَکٍّ وشُبهَةٍ. ⁽⁵⁾۴۴۲۱.امام علی علیه السلام :الکافی عن زرارة بن أعین :سَأَلتُ أبا جَعفَرٍ علیه السلام : ما حَقُّ اللّهِ عَلَی العِبادِ؟

قالَ : أن یَقولوا ما یَعلَمونَ ، ویَقِفوا عِندَ ما لا یَعلَمونَ. ⁽⁶⁾۴۴۲۲.الخصال ( ـ به نقل از ابو خالد سجستانی ـ ) الکافی عن هاشم بن سالم :قُلتُ لِأَبی عَبدِاللّهِ علیه السلام : ما حَقُّ اللّهِ عَلی خَلقِهِ؟

فَقالَ : أن یَقولوا ما یَعلَمونَ ، ویَکُفّوا عَمّا لا یَعلَمونَ ، فَإِذا فَعَلوا ذلِکَ فَقَد أدَّوا إلَی اللّهِ حَقَّهُ. ⁽⁷⁾.

1) .الکافی : ج ۲ ص ۳۸۸ ح ۱۹ عن زرارة ، المحاسن : ج ۱ ص ۳۴۰ ح ۷۰۰ عن زرارة عن الإمام الباقر علیه السلام وفیه «وقفوا ، لم یجحدوا ولم یکفروا» ، بحار الأنوار : ج ۲ ص ۱۲۰ ح ۳۱ .

2) .کتاب سُلیم بن قیس : ج ۲ ص ۵۶۱ عن أبان بن أبی عیّاش ، بحار الأنوار : ج ۲ ص ۲۱۱ ح ۱۰۷ .

3) .الکافی : ج ۱ ص ۵۰ ح ۹ عن أبی سعید الزهری ، المحاسن : ج ۱ ص ۳۴۰ ح ۶۹۹ عن أبی سعید الزهری عن أحدهما علیهماالسلام ، تفسیر العیّاشی : ج ۲ ص ۱۱۵ ح ۱۵۰ عن عبد الأعلی عن الإمام الصادق علیه السلام وفیه «لم تحفظ» بدل «لم تروه» ، کتاب من لا یحضره الفقیه: ج ۳ ص ۱۱ ح ۳۲۳۳ ، الاحتجاج : ج ۲ ص ۲۶۳ ح ۲۳۲ کلاهما عن عمر بن حنظلة عن الإمام الصادق علیه السلام ، الزهد للحسین بن سعید : ص ۱۹ ح ۴۱ عن أبی شیبة عن أحدهما علیهماالسلاموفی الثلاثة الأخیرة صدره ، بحار الأنوار : ج ۲ ص ۲۵۹ ح ۷ .

4) .رام الشیء : طلبه (لسان العرب : ج ۱۲ ص ۲۵۸) .

5) .الکافی : ج ۱ ص ۳۵۷ ح ۱۶ ، بحار الأنوار : ج ۴۶ ص ۲۰۴ ح ۷۹ .

6) .الکافی : ج ۱ ص ۴۳ ح ۷ ، منیة المرید : ص ۲۱۵ ، التوحید : ص ۴۵۹ ح ۲۷ وفیه «حجّة اللّه » بدل «حقّ اللّه » ، بحار الأنوار : ج ۲ ص ۱۱۳ ح ۲ .

7) .الکافی : ج ۱ ص ۵۰ ح ۱۲ ، المحاسن : ج ۱ ص ۳۲۴ ح ۶۵۱ ، بحار الأنوار : ج ۲ ص ۱۱۸ ح ۲۰ وراجع التوحید : ص ۴۵۹ ح ۲۷ ومنیة المرید : ص ۲۱۵ و ص ۲۸۲ .

۴۴۲۳.مسند ابن حنبل ( ـ به نقل از عمرو بن عبسه سلمی ـ ) امام صادق علیه السلام :اگر بندگان به هنگام ندانستن ، درنگ می کردند و انکار نمی کردند ، کافر نمی شدند .۴۴۲۴.الإمام علیّ علیه السلام :امام زین العابدین علیه السلام :اگر امری برایت آشکار شد ، آن را بپذیر، و گرنه سکوت کن تا سالم بمانی و دانش آن را به خداوند بسپار ، که در این باره فراخ تر از فاصله میان آسمان و زمین ، میدان برای تو باز است .۴۴۲۵.عنه علیه السلام :امام باقر علیه السلام :درنگ کردن به هنگام شُبهه (تردید)، از فرو غلتیدن در هلاکت ، بهتر است و رها کردن حدیثی که خودْ آن را روایت نمی کنی، بهتر از روایت کردن حدیثی است که آن را ضبط نکرده ای .۴۴۲۶.المَزار ( ـ مِن زِیارَةٍ یُزارُ بِها أمیرُ المُؤمِنینَ علیه ) امام باقر علیه السلام :به راستی که خداوند عز و جل ، اموری را حلال و اموری دیگر را حرام کرد ؛ کارهایی را واجب ساخت و مثال هایی را بیان نمود و سنّت هایی را پایه گذاری کرد ... . اگر بیّنه ای از سوی خداوند داری و به کارَت یقین داری و کارهایت روشن است، [دنبال کن،]، و گرنه دنبال کار شُبهه ناک مرو .۴۴۲۷.الإمام زین العابدین علیه السلام ( ـ مِن دُعائِهِ لِأَهلِ الثُّغورِ ـ ) الکافیـ به نقل از زرارة بن اعیَن ـ: از امام باقر علیه السلام پرسیدم : حقّ خداوند بر بندگان چیست ؟

فرمود : «این که آنچه را می دانند ، بر زبان آورند و آن جا که نمی دانند، درنگ کنند» .۴۴۲۸.الإمام الرضا علیه السلام :الکافیـ به نقل از هشام بن سالم ـ: به امام صادق علیه السلام گفتم : حقّ خداوند بر بندگان چیست ؟

فرمود : «این که آنچه را می دانند، بر زبان آورند و از آنچه نمی دانند ، بازایستند . اگر چنین کنند ، حقّ خداوند را ادا کرده اند» . .

۴۴۲۴.امام علی علیه السلام :الإمام الصادق علیه السلام :الصَّمتُ کَنزٌ وافِرٌ ، وزَینُ الحَلیمِ ، وسِترُ الجاهِلِ. ⁽¹⁾ه ـ الاِعتِرافُ بِالجَهلِ۴۴۲۶.المزار ( ـ از زیارتی که با آن امیر مؤمنان در شب بیست و هفت ) الإمام علیّ علیه السلام :غایَةُ العَقلِ الاِعتِرافُ بِالجَهلِ. ⁽²⁾۴۴۲۷.امام زین العابدین علیه السلام ( ـ از دعای ایشان برای مرزداران ـ ) عنه علیه السلام :إنَّ الدُّنیا لَم تَکُن لِتَستَقِرَّ إلاّ عَلی ما جَعَلَهَا اللّهُ عَلَیهِ مِنَ النَّعماءِ وَالاِبتِلاءِ وَالجَزاءِ فِی المَعادِ أو ما شاءَ مِمّا لا تَعلَمُ ، فَإِن أشکَلَ عَلَیکَ شَیءٌ مِن ذلِکَ فَاحمِلهُ عَلی جَهالَتِکَ ، فَإِنَّکَ أوَّلُ ما خُلِقتَ بِهِ ⁽³⁾جاهِلاً ثُمَّ عُلِّمتَ . وما أکثَرَ ما تَجهَلُ مِنَ الأَمرِ ( الأُمورِ ) ویَتَحَیَّرُ فیهِ رَأیُکَ ویَضِلُّ فیهِ بَصَرُکَ ، ثُمَّ تُبصِرُهُ بَعدَ ذلِکَ ! ⁽⁴⁾۴۴۲۸.امام رضا علیه السلام :عنه علیه السلام :اِعلَم أنَّ الرَّاسِخینَ فِی العِلمِ هُمُ الَّذینَ أغناهُم عَنِ اقتِحامِ السُّدَدِ المَضروبَةِ دونَ الغُیوبِ الإِقرارُ بِجُملَةِ ما جَهِلوا تَفسیرَهُ مِنَ الغَیبِ المَحجُوبِ ، فَمَدَحَ اللّهُ تَعالَی اعتِرافَهُم بِالعَجزِ عَن تَناوُلِ ما لَم یُحیطوا بِهِ عِلماً ، وسَمّی تَرکَهُمُ التَّعَمُّقَ فیما لَم یُکَلِّفهُمُ البَحثَ عَن کُنهِهِ رُسوخاً. ⁽⁵⁾.

1) .کتاب من لا یحضره الفقیه: ج ۴ ص ۳۹۶ ح ۵۸۴۳ ، الاختصاص: ص ۲۳۲ عن داوود الرقّی، بحار الأنوار: ج ۷۱ ص۲۸۸ ح ۵۰ .

2) .غرر الحکم : ح ۶۳۷۵ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۴۸ ح ۵۹۰۰ .

3) .الظاهر زیادة «به» کما فی تحف العقول : ص ۷۲ .

4) .نهج البلاغة : الکتاب ۳۱ ، تحف العقول : ص ۷۲ وفیه «لتستقیم» بدل «لتستقرّ» و «خلقها» بدل «جعلها» و «تعلم» بدل «نعلم» ، بحار الأنوار : ج ۷۷ ص ۲۲۰ ح ۲ .

5) .نهج البلاغة: الخطبة ۹۱، التوحید : ص ۵۵ ح ۱۳ کلاهما عن مسعدة بن صدقة عن الإمام الصادق علیه السلام ، تفسیر العیّاشی: ج ۱ ص ۱۶۳ ح ۵ عن مسعدة بن صدقة عن الإمام الصادق عن أبیه علیهماالسلام وکلاهما نحوه ، بحار الأنوار : ج ۵۷ ص ۱۰۷ ح ۹۰ .

ه ـ اعتراف به نادانی

۴۴۲۹.رسول اللّه صلی الله علیه و آله ( ـ مِن دُعائِهِ عَقیبَ صَلاةِ الظُّهرِ ـ ) امام صادق علیه السلام :سکوت ، گنجی فراوان و [ مایه ]آراستگیِ بردبار و پوشیدگیِ نادان است .ه ـ اعتراف به نادانی۴۴۳۰.سنن الدارمی عن ابن عمر :امام علی علیه السلام :نهایت خردمندی ، اعتراف به نادانی است .۴۴۳۱.الإمام علیّ علیه السلام :امام علی علیه السلام :دنیا پابرجا نمی ماند، مگر بر آنچه خدا (از نعمت ها و آزمایش و پاداش در روز رستاخیز) در آن مقرّر داشته است ، یا بر آنچه او خواسته و تو نمی دانی . پس اگر فهم چیزی از این امور بر تو مشکل شد ، آن را به حساب نادانی خود بگذار ؛ زیرا تو نخستین بار که آفریده شدی ، نادان بودی و سپس دانا شدی؛ و چه بسیار چیزهایی که تو بدانها نادانی و اندیشه ات و بینایی ات در آنها سرگردان است و سپس در آنها بینا می شوی .۴۴۳۲.عنه علیه السلام ( ـ مِن دُعائِهِ فِی الیَومِ السّادِسِ مِنَ الشَّهر ) امام علی علیه السلام :بدان که استواران در دانش، کسانی هستند که اقرار به نادانی در تفسیر آنچه پوشیده و در پرده است، آنان را از داخل شدن به درهایی که جلوی پوشیده ها نصب شده ، بی نیاز کرده است . پس خداوند متعال، اعتراف آنان را به ناتوانی از رسیدن به آنچه احاطه به دانش آن ندارند ، ستوده است و اندیشه نکردن آنان را در چیزی که جستجو از کُنه آن ، تکلیفشان نیست ، استواری نامیده است .

۴۴۳۳.عنه علیه السلام ( ـ أیضا ـ ) الإمام الباقر علیه السلام :ما عَلِمتُم فَقولوا ، وما لَم تَعلَموا ، فَقولوا : اللّهُ أعلَمُ. ⁽¹⁾و ـ الاِعتِذارُ مِنَ الجَهلِ۴۴۳۵.عنه علیه السلام ( ـ فی دُعائِهِ ـ ) الإمام زین العابدین علیه السلام :اللّهُمَّ إنّی أعتَذِرُ إلَیکَ مِن جَهلی ، وأستَوهِبُکَ سوءَ فِعلی. ⁽²⁾ز ـ الاِستِعاذَةُ مِنَ الجَهلِ۴۴۳۰.سنن الدارمی ( ـ به نقل از ابن عمر ـ ) سنن النسائی عن أمّ سلمة :إنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله کانَ إذا خَرَجَ مِن بَیتِهِ قالَ : باسمِ اللّهِ ، رَبِّ أعوذُ بِکَ مِن أن أزِلَّ ، أو أضِلَّ ، أو أظلِمَ أو اُظلَمَ ، أو أجهَلَ أو یُجهَلَ عَلَیَّ. ⁽³⁾۴۴۳۱.امام علی علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :اللّهُمَّ إنّی . . . أعوذُ بِکَ مِنَ الجَهلِ وَالهَزلِ ، ومِن شَرِّ القَولِ وَالفِعلِ. ⁽⁴⁾۴۴۳۲.امام علی علیه السلام ( ـ از دعای ایشان در روز ششم ماه ـ ) عنه علیه السلام :إلهی . . . أعوذُ بِکَ مِن قُوَّتی ، وألوذُ بِکَ مِن جُرأتی ، وأستَجیرُ بِکَ مِن جَهلی ، وأتَعَلَّقُ بِعُری أسبابِکَ مِن ذَنبی. ⁽⁵⁾۴۴۳۳.امام علی علیه السلام ( ـ از دعای ایشان در روز ششم ماه ـ ) عنه علیه السلام :أعوذُ بِکَ رَبّی أن أشتَرِیَ الجَهلَ بِالعِلمِ کَمَا اشتَری غَیری ، أو السَّفَهَ بِالحِلمِ. ⁽⁶⁾۴۴۳۴.امام زین العابدین علیه السلام ( ـ از دعای ایشان برای عافیت ـ ) الإمام الصادق علیه السلام :اللّهُمَّ بِکَ نُمسی وبِکَ نُصبِحُ ، وبِکَ نَحیا ، وبِکَ نَموتُ ، وإلَیکَ نَصیرُ ، وأعوذُ بِکَ مِن أن أذِلَّ أو اُذَلَّ ، أو أضِلَّ أو اُضَلَّ ، أو أظلِمَ أو اُظلَمَ ، أو أجهَلَ أو یُجهَلَ عَلَیَّ. ⁽⁷⁾.

1) .الکافی : ج ۱ ص ۴۲ ح ۴ ، المحاسن : ج ۱ ص ۳۲۷ ح ۶۶۰ کلاهما عن زیاد بن أبی رجاء ، منیة المرید : ص ۲۱۵ ، بحار الأنوار : ج ۲ ص ۱۱۹ ح ۲۵ .

2) .الصحیفة السجّادیّة : ص ۱۲۶ الدعاء ۳۱ .

3) .سنن النسائی : ج ۸ ص ۲۶۸ ، سنن ابن ماجة : ج ۲ ص ۱۲۷۸ ح ۳۸۸۴ ، مسند ابن حنبل : ج ۱۰ ص ۲۲۰ ح ۲۶۷۶۶ ، کنز العمّال : ج ۷ ص ۱۴۳ ح ۱۸۴۱۹ .

4) .مهج الدعوات: ص۱۳۲ عن محمّد بن النعمان الأحول عن الإمام الصادق علیه السلام ، بحار الأنوار : ج ۹۴ ص ۲۴۰ ح۹.

5) .بحار الأنوار : ج ۸۷ ص ۲۴۶ ح ۵۶ نقلاً عن کتاب اختیار ابن الباقی .

6) .مهج الدعوات : ص ۱۲۶ ، بحار الأنوار : ج ۹۴ ص ۲۳۵ ح ۹ .

7) .کتاب من لا یحضره الفقیه : ج ۱ ص ۳۳۷ ح ۹۸۲ عن عمّار بن موسی ، بحار الأنوار : ج ۸۶ ص ۲۸۷ ح ۴۸ .

و ـ عذرخواهی از نادانی

ز ـ به خدا پناه بردن از نادانی

۴۴۳۵.امام زین العابدین علیه السلام ( ـ در دعای ایشان ـ ) امام باقر علیه السلام :آنچه می دانید، بگویید و آنچه را نمی دانید ، [ درباره اش ]بگویید : خداوند، داناتر است .و ـ عذرخواهی از نادانی۴۴۳۷.عنه علیه السلام :امام زین العابدین علیه السلام :بار خدایا! از تو به سبب نادانی ام ، عذر می خواهم و به خاطر کارهای زشتم، طلب بخشش دارم .ز ـ به خدا پناه بردن از نادانی۴۴۳۹.الإمام الهادی علیه السلام ( ـ فی قُنوتِهِ ـ ) سنن النسائیـ به نقل از اُمّ سلمه ـ: پیامبر خدا ، هر گاه از خانه بیرون می رفت ، می گفت : «به نام خدا . پروردگارا! به تو پناه می برم از این که بلغزم یا گم راه شوم ، ستم کنم یا مورد ستم واقع شوم ، و یا ندانم یا مورد آزار نادان قرار گیرم».۴۴۴۰.الإمام المهدی علیه السلام ( ـ فِی الدُّعاءِ ـ ) امام علی علیه السلام :بار خدایا! . . . به تو پناه می برم از نادانی و بیهودگی، و از سخن و رفتار زشت .۴۴۳۷.امام زین العابدین علیه السلام :امام علی علیه السلام :خدایا! . . . از توانایی ام ، به تو پناه می برم و از جسارتم ، به تو پناهنده می شوم و به سبب نادانی ام ، از تو پناه می جویم و از [ عواقب ]گناهانم ، به دستگیره های آمرزشت چنگ می زنم .۴۴۳۸.امام رضا علیه السلام ( ـ در دعا ـ ) امام علی علیه السلام :پروردگارا! از این که نادانی را با دانش معامله کنم ـ چنان که دیگران چنین کردند ـ یا این که ابلهی را به بردباری بخرم ، به تو پناه می برم .۴۴۳۹.امام هادی علیه السلام ( ـ در قنوتش ـ ) امام صادق علیه السلام :بار خدایا! با کمک تو ، صبح و شام می کنیم و با کمک تو ، زنده می شویم و می میریم ، و به سوی تو باز می گردیم . به تو پناه می برم از این که خوار کنم یا خوار شوم ، گم راه کنم یا گم راه شوم ، ستم کنم یا مورد ستم واقع شوم، ندانم یا مورد آزار نادان قرار گیرم .

۴۴۴۰.امام مهدی علیه السلام ( ـ در دعا ـ ) الکافی عن عبدالرّحمن بن سیابة :أعطانی أبو عَبدِاللّهِ علیه السلام هذَا الدُّعاءَ :

الحَمدُ للّهِِ وَلِیِّ الحَمدِ وأهلِهِ ومُنتَهاهُ ومَحَلِّهِ . . . وأعوذُ بِکَ مِن أن أشتَرِیَ الجَهلَ بِالعِلمِ ، وَالجَفاءَ بِالحِلمِ ، وَالجَورَ بِالعَدلِ ، وَالقَطیعَةَ بِالبِرِّ ، وَالجَزَعَ بِالصَّبرِ. ⁽¹⁾ح ـ الاِستِغفارُ مِنَ الجَهلِ۴۴۴۲.عنه صلی الله علیه و آله :رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ أنَّهُ کانَ یَدعو ـ: اللّهُمَّ اغفِر لی خَطیئَتی وجَهلی ، وإسرافی فی أمری ، وما أنتَ أعلَمُ بِهِ مِنّی ، اللّهُمَّ اغفِر لی هَزلی وجِدّی وخَطایایَ وعَمدی ، وکُلُّ ذلِکَ عِندی. ⁽²⁾۴ / ۲ما یَحرُمُ عَلَی الجاهِلِأ ـ القَولُ بِغَیرِ عِلمٍالکتاب«وَ تَقُولُونَ بِأَفْوَاهِکُم مَّا لَیْسَ لَکُم بِهِ عِلْمٌ» . ⁽³⁾

الحدیث۴۴۴۷.عنه علیه السلام ( ـ عِندَما سُئِل عَن ظَبیٍ دَخَلَ الحَرَمَ ـ ) رسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن أفتَی النّاسَ بِغَیرِ عِلمٍ کانَ ما یُفسِدُهُ مِنَ الدّینِ أکثَرَ مِمّا یُصلِحُهُ. ⁽⁴⁾.

1) .الکافی : ج ۲ ص ۵۹۰ و ص ۵۹۲ ح ۳۱ وراجع مصباح المتهجّد : ص ۲۷۷ .

2) .صحیح البخاری : ج ۵ ص ۲۳۵۰ ح ۶۰۳۶ عن أبی موسی الأشعری ، کنز العمّال : ج ۲ ص ۱۷۷ ح ۳۶۲۰ .

3) .النور : ۱۵ .

4) .عوالی اللآلی : ج ۴ ص ۶۵ ح ۲۲ ، بحار الأنوار : ج ۲ ص ۱۲۱ ح ۳۵ .

ح ـ طلب آمرزش به خاطر نادانی

۴ / ۲ آنچه بر نادان حرام است

الف ـ ندانسته سخن گفتن

۴۴۴۳.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الکافیـ به نقل از عبد الرحمان بن سیابه ـ: امام صادق علیه السلام این دعا را به من [تعلیم ]داد : «ستایش، سزاوار خدایی است که صاحبِ ستایش و اهل آن و نهایت و جایگاه آن است ... . [ خدایا ]از این که نادانی را با دانش ، خشونت را با بردباری ، ستم را با عدل ، قطع دوستی را با نیکی [ به دوستان] و ناشکیبایی را با شکیبایی معامله کنم ، به تو پناه می برم» .ح ـ طلب آمرزش به خاطر نادانی۴۴۴۵.الکافی ( ـ به نقل از عبد اللّه بن سنان ـ ) پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ چنین دعا می نمود ـ: بار خدایا! خطا و نادانی و زیاده روی ام را در کارهایم و آنچه را تو بدان از من داناتری، بر من ببخشای. بار خدایا! بر من ببخشای شوخی و جِدّی و خطا و عمدم را ، که تمام آنها را مرتکب شده ام .۴ / ۲آنچه بر نادان حرام استالف ـ ندانسته سخن گفتنقرآن«با زبان هایتان ، چیزی را می گویید که بدان علم ندارید» .

حدیث۴۴۴۹.امام صادق علیه السلام ( ـ درباره این سخن خداوند عز و جل : {Q} «خدا به کسا ) پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آن که ندانسته برای مردم فتوا دهد ، آنچه را از دین تباه می کند، بیش از آن است که اصلاح می کند .

۴۴۵۰.بحار الأنوار :عنه صلی الله علیه و آله :مَن أفتَی النّاسَ بِغَیرِ عِلمٍ وهُوَ لا یَعلَمُ النّاسِخَ مِنَ المَنسوخِ ، وَالمُحکَمَ مِنَ المُتَشابِهِ فَقَد هَلَکَ وأهلَکَ. ⁽¹⁾۴۴۵۱.الإمام الصادق علیه السلام :عنه صلی الله علیه و آله :مَن أفتَی النّاسَ بِغَیرِ عِلمٍ لَعَنَتهُ مَلائِکَةُ السَّماواتِ وَالأَرضِ. ⁽²⁾۴۴۵۲.صحیح البخاری عن خبّاب بن الأرت :عنه صلی الله علیه و آله :مَن اُفتِی بِفُتیا غَیرَ ثَبتٍ فَإِنَّما إثمُهُ عَلی مَن أفتاهُ. ⁽³⁾۴۴۵۱.امام صادق علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :لا تُخبِر بِما لَم تُحِط بِهِ عِلماً. ⁽⁴⁾۴۴۵۲.صحیح البخاری ( ـ به نقل از خبّاب بن اَرَت ـ ) عنه علیه السلام :لا تَقولوا بِما لا تَعرِفونَ ، فَإِنَّ أکثَرَ الحَقِّ فیما تُنکِرونَ. ⁽⁵⁾۴۴۵۳.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :الإمام زین العابدین علیه السلام :اللّهُمَّ إنّی أعوذُ بِکَ مِن... أن نَعضُدَ ظالِماً... أو نَقولَ فِی العِلمِ بِغَیرِ عِلمٍ. ⁽⁶⁾۴۴۵۴.الإمام علیّ علیه السلام :الإمام الباقر علیه السلام :مَن أفتَی النّاسَ بِغَیرِ عِلمٍ ولا هُدًی مِنَ اللّهِ لَعَنَتهُ مَلائِکَةُ الرَّحمَةِ ومَلائِکَةُ العَذابِ ، ولَحِقَهُ وِزرُ مَن عَمِلَ بِفُتیاهُ. ⁽⁷⁾.

1) .الکافی : ج ۱ ص ۴۳ ح ۹ عن ابن شرمة عن الإمام الصادق عن أبیه عن جدّه علیهم السلام ، بحار الأنوار : ج ۲ ص ۱۲۱ ح ۳۶ .

2) .عیون أخبار الرضا : ج ۲ ص ۴۶ ح ۱۷۳ ، صحیفة الإمام الرضا علیه السلام : ص ۸۳ ح ۷ کلاهما عن أحمد بن عامر الطائی عن الإمام الرضا عن آبائه علیهم السلام ، المحاسن : ج ۱ ص ۳۲۵ ح ۶۵۷ عن إسماعیل بن زیاد عن الإمام الصادق عن أبیه علیهماالسلامعنه صلی الله علیه و آله ، بحار الأنوار : ج ۲ ص ۱۱۶ ح ۱۲ ؛ تاریخ دمشق : ج ۵۲ ص ۲۰ ح ۱۰۹۱۴ عن الإمام الرضا عن آبائه علیهم السلامعنه صلی الله علیه و آله ولیس فیه «الناس» ، الفقیه والمتفقّه : ج ۲ ص ۱۵۵ عن أحمد بن عامر الطائی عن الإمام الرضا عن آبائه علیهم السلامعنه صلی الله علیه و آله نحوه ، کنز العمّال : ج ۱۰ ص ۱۹۳ ح ۲۹۰۱۸ .

3) .سنن ابن ماجة : ج ۱ ص ۲۰ ح ۵۳ عن أبی هریرة ، کنز العمّال : ج ۱۰ ص ۱۹۳ ح ۲۹۰۱۹ ؛ منیة المرید : ص ۲۸۱ نحوه .

4) .غرر الحکم : ح ۱۰۱۷۹ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۵۲۰ ح ۹۴۵۵ .

5) .نهج البلاغة : الخطبة ۸۷ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۵۲۱ ح ۹۴۷۸ .

6) .الصحیفة السجّادیّة : ص ۴۵ الدعاء ۸ .

7) .الکافی : ج ۷ ص ۴۰۹ ح ۲ عن أبی عبیدة ، المحاسن : ج ۱ ص ۳۲۶ ح ۶۵۸ ، بحار الأنوار: ج ۲ ص۱۱۸ ح۲۳ .

۴۴۵۳.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آن که ندانسته برای مردم فتوا دهد ، در حالی که ناسخ و منسوخ ، و محکم و متشابه را نمی داند ، هلاک می شود و هلاک می گرداند .۴۴۵۴.امام علی علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آن که ندانسته برای مردم فتوا دهد، فرشتگان آسمان ها و زمین ، او را نفرین می کنند .۴۴۵۵.الإمام علیّ علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آن که فتوایی تحقیق نشده به وی داده شود ، همانا گناهش به گردن کسی است که فتوا داده است .۴۴۵۵.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلام :از آنچه بر آن آگاه نیستی ، خبر مده .۴۴۵۶.الإمام علیّ علیه السلام :امام علی علیه السلام :درباره آنچه نمی شناسید ، چیزی بر زبان مرانید ؛ زیرا بیشترین حقیقت، در چیزهایی است که انکار می کنید .۴۴۵۷.عنه علیه السلام :امام زین العابدین علیه السلام :بار خدایا! به تو پناه می برم از این که ... به ستمگری یاری رسانیم ... یا در مسائل علمی ، سخنی ندانسته بر زبان آوریم .۴۴۵۶.امام علی علیه السلام :امام باقر علیه السلام :آن که برای مردم از روی ناآگاهی و بدون هدایتی الهی ، فتوا دهد ، فرشتگانِ رحمت و فرشتگانِ عذاب، او را نفرین می کنند ، و عقوبت کسانی که بدان فتوا عمل کنند، به او می رسد . .

ب ـ إنکارُ ما یَجهَلُالکتاب«بَلْ کَذَّبُواْ بِمَا لَمْ یُحِیطُواْ بِعِلْمِهِ» . ⁽¹⁾

الحدیث۴۴۶۰.الکافی عن سدیر :الإمام علیّ علیه السلامـ فی وَصِیَّتِهِ لاِبنِهِ الحَسَنِ علیه السلام ـ: إنَّ الجاهِلَ مَن عَدَّ نَفسَهُ بِما جَهِلَ مِن مَعرِفَةِ العِلمِ عالِماً وبِرَأیِهِ مُکتَفِیاً ، فَما یَزالُ لِلعُلَماءِ مُباعِدا وعَلَیهِم زارِیاً ، ولِمَن خالَفَهُ مُخَطِّئاً ، ولِما لَم یَعرِف مِنَ الأُمورِ مُضَلِّلاً ، فَإِذا وَرَدَ عَلَیهِ مِنَ الاُمورِ ما لَم یَعرِفهُ أنکَرَهُ وکَذَّبَ بِهِ وقالَ بِجَهالَتِهِ : ما أعرِفُ هذا ، وما أراهُ کانَ ، وما أظُنُّ أن یَکونَ ، وأنّی کانَ ؟ وذلِکَ لِثِقَتِهِ بِرَأیِهِ وقِلَّةِ مَعرِفَتِهِ بِجَهالَتِهِ .

فَما یَنفَکُّ بِما یَری مِمّا یَلتَبِسُ عَلَیهِ رَأیُهُ مِمّا لا یَعرِفُ لِلجَهلِ مُستَفیداً ، ولِلحَقِّ مُنکِراً ، وفِی الجَهالَةِ مُتَحَیِّراً ، وعَن طَلَبِ العِلمِ مُستَکبِراً. ⁽²⁾۴۴۵۹.دعائم الإسلام :عنه علیه السلام :مَن جَهِلَ شَیئاً عاداهُ. ⁽³⁾۴۴۶۰.الکافی ( ـ به نقل از سدیر ـ ) عنه علیه السلام :قُلتُ أربَعاً أنزَلَ اللّهُ تَعالی تَصدیقی بِها فی کِتابِهِ:

قُلتُ: المَرءُ مَخبوءٌ تَحتَ لِسانِهِ فَإِذا تَکَلَّمَ ظَهَرَ ، فَأَنزَلَ اللّهُ تَعالی: «وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ». ⁽⁴⁾

قُلتُ : مَن جَهِلَ شَیئاً عاداهُ ، فَأَنزَلَ اللّهُ : «بَلْ کَذَّبُواْ بِمَا لَمْ یُحِیطُواْ بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا یَأْتِهِمْ تَأْوِیلُهُ» . قُلتُ : قَدرُ ـ أو قالَ: ـ قیمَةُ کُلِّ امرِیًءما یُحسِنُ ، فَأَنزَلَ اللّهُ فی قِصَّةِ طالوتَ: «إنَّ اللَّهَ اصْطَفَـلـهُ عَلَیْکُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِی الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ». ⁽⁵⁾

قُلتُ : القَتلُ یُقِلُّ القَتلَ، فَأَنزَلَ اللّهُ: «وَ لَکُمْ فِی الْقِصَاصِ حَیَوةٌ یَـأُوْلِی الْأَلْبَـبِ» ⁽⁶⁾. ⁽⁷⁾.

1) .یونس : ۳۹ .

2) .تحف العقول : ص ۷۳ ، بحار الأنوار : ج ۷۷ ص ۲۰۳ ح ۱ نقلاً عن کتاب الرسائل للکلینی وفیه «وفی اللجاجة متجرّیًا» بدل «وفی الجهالة متحیّراً» .

3) .کنز الفوائد : ج ۲ ص ۱۸۲ .

4) .محمّد: ۳۰.

5) .البقرة: ۲۴۷.

6) .البقرة : ۱۷۹ .

7) .الأمالی للطوسی : ص ۴۹۴ ح ۱۰۸۲ عن عبدالعظیم بن عبداللّه الحسنی عن الإمام الجواد عن آبائه علیهم السلام ، بحار الأنوار : ج ۷۱ ص ۲۸۳ ح ۳۳ .

ب ـ انکار کردن آنچه نمی داند

ب ـ انکار کردن آنچه نمی داندقرآن«بلکه چیزی را دروغ شمردند که به دانش آن ، احاطه نداشتند» .

حدیث۴۴۶۲.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلامـ در سفارش به فرزندش حسن علیه السلام ـ: به راستی که نادان، کسی است که خود را در آنچه نمی داند ، دانا شمرد و به اندیشه و رأی خویش، اکتفا ورزد ، و همیشه از عالمان ، دوری گزیند و آنان را نکوهش کند ، و آن که را با او مخالفت ورزد ، خطاکار قلمداد کند ، و هر چیزی را نمی شناسد ، گم راه کننده معرفی نماید ؛ پس هر زمان که بر او چیزی عرضه شود که آن را نمی شناسد، انکار کند و دروغ شمرَد و از روی نادانی بگوید : این را نمی شناسم و گمان نکنم در گذشته وجود داشته یا این که در آینده محقّق گردد . این همه ، بر پایه اعتماد به اندیشه خویش و شناخت اندک از نادانی خویش است.

در نتیجه ، به دلیل خوددانابینی خیالی، ⁽¹⁾پیوسته از نادانی ، بهره می برد و منکِر حقیقت می گردد و در نادانیِ خویش سرگردان می شود و از طلب دانش، سر باز می زند .۴۴۶۳.الاحتجاج :امام علی علیه السلام :آن که چیزی را نداند، با آن دشمنی می ورزد .۴۴۶۴.الإمام علیّ علیه السلام :امام علی علیه السلام :چهار چیز گفتم که خداوند در کتابش مرا تصدیق کرد :

گفتم : «آدمی ، به زیر زبانش پنهان است و هر گاه سخن بگوید، آشکار می شود». پس خداوند فرمود : «آنان را از چگونگی سخن گفتن می شناسی» .

گفتم : «آن که چیزی را نداند ، با آن دشمنی می کند» . خداوند فرمود : «بلکه

آنچه را که به دانش آن احاطه پیدا نکردند و هنوز تأویلش به آنان نرسیده است، دروغ شمردند» .

گفتم : «ارزش هر کسی ، به کاری است که به نیکی از عهده اش بر آید» . خداوند در داستان طالوت فرمود : «خداوند ، او را برگزید و او را زیادتی در دانش و جسم بخشید» .

گفتم : «کُشتن ، کُشتن را کَم می کند» . خداوند فرمود : «برای شما در قصاص کردن، زندگی است ، ای خردمندان!» .

1) .از آن جا که ترجمه تحت اللفظی این عبارت ، برای خواننده فارسی زبانْ نامفهوم بود ، مضمون آن به فارسی برگردانده شد .

۴۴۶۵.الإمام الصادق علیه السلام ( ـ فی ذِکرِ جُنودِ العَقلِ وَالجَهلِ ـ ) عنه علیه السلام :لَو حَدَّثتُکُم ما سَمِعتُ مِن فَمِ أبِی القاسِمِ صلی الله علیه و آله لَخَرَجتُم مِن عِندی وأنتُم تَقولونَ : إنَّ عَلِیًّا مِن أکذَبِ الکَذّابینَ وأفسَقِ الفاسِقینَ ، قالَ تَعالی : «بَلْ کَذَّبُواْ بِمَا لَمْ یُحِیطُواْ بِعِلْمِهِ». ⁽¹⁾۴۴۶۶.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ اللّهَ خَصَّ عِبادَهُ بِآیَتَینِ مِن کِتابِهِ : ألاّ یَقولوا حَتّی یَعلَموا ، ولا یَرُدّوا ما لَم یَعلَموا ، وقالَ عز و جل : «ألَمْ یُؤْخَذْ عَلَیْهِم مِّیثَـقُ الْکِتَـبِ أن لاَّ یَقُولُواْ عَلَی اللَّهِ إلاَّ الْحَقَّ» ⁽²⁾وقالَ : «بَلْ کَذَّبُواْ بِمَا لَمْ یُحِیطُواْ بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا یَأْتِهِمْ تَأْوِیلُهُ» . ⁽³⁾راجع: ص ۱۲ (عداوة العلم والعالم) .

۴ / ۳ما مُدِحَ مِنَ الجَهلِ۴۴۶۶.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الإمام علیّ علیه السلام :رُبَّ جاهِلٍ نَجاتُهُ جَهلُهُ. ⁽⁴⁾.

1) .ینابیع المودّة : ج ۳ ص ۲۰۳ .

2) .الأعراف : ۱۶۹ .

3) .الکافی : ج ۱ ص ۴۳ ح ۸ ، الأمالی للصدوق : ص ۵۰۶ ح ۷۰۲ کلاهما عن أبی یعقوب بن إسحاق بن عبداللّه وفیه «عیّر» بدل «خصّ» ، تفسیر العیّاشی : ج ۲ ص ۱۲۳ ح ۲۲ عن إسحاق بن عبدالعزیز ، منیة المرید : ص ۲۱۶ ، بصائر الدرجات : ص ۵۳۷ ح ۲ عن أبی یعقوب بن إسحاق بن عبداللّه وفیه «حصر» بدل «خصّ» ، بحار الأنوار : ج ۲ ص ۱۱۳ ح ۳ .

4) .غرر الحکم : ح ۵۳۰۱ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۲۶۶ ح ۴۸۵۱ وفیه «نجّاه» بدل «نجاته» .

۴ / ۳ نادانیِ پسندیده

۴۴۶۷.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :اگر آنچه را از زبان پیامبر صلی الله علیه و آله شنیدم ، برایتان بگویم ، از نزد من خارج می شوید، در حالی که می گویید : به راستی که علی، دروغگوترین دروغگویان و بدکارترینِ بدکاران است . خداوند متعال فرمود : «بلکه چیزی را دروغ شمرند که به دانش آن ، احاطه نداشتند» .۴۴۶۸.عنه صلی الله علیه و آله :امام صادق علیه السلام :خداوند، بندگانش را به دو آیه از کتابش اختصاص داده است که بر زبان نیاورند، تا [ آن گاه که] بدانند ، و انکار نکنند، آنچه را نمی دانند . خداوند عز و جلفرمود : «آیا از آنان، پیمان کتاب [آسمانی] گرفته نشده که جز به حق، درباره خدا سخن نگویند» و فرمود : «بلکه آنچه را که به دانش آن ، احاطه پیدا نکردند و هنوز تأویلش به آنان نرسیده است ، دروغ شمردند» .ر . ک : ص ۱۳ (دشمنی با دانش و دانشمند ).

۴ / ۳نادانیِ پسندیده۴۴۷۲.عنه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :چه بسا نادانی که نجاتش در نادانی اوست !

۴۴۶۸.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :رُبَّ جَهلٍ أنفَعُ مِن علم. ⁽¹⁾۴۴۶۹.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلام :شَرُّ العِلمِ ما أفسَدتَ بِهِ رَشادَکَ. ⁽²⁾۴۴۷۰.معانی الأخبار ( ـ به نقل از اباصلت هروی ـ ) تاریخ دمشق عن إبراهیم بن محمّد بن عرفة :أنشَدَنی أحمَدُ بنُ یَحیی ثَعلَبُ ، وذَکَرَ أنَّهُ لِعَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام :

لَئِن کُنتُ مُحتاجًا إلَی الحِلمِ ⁽³⁾إنَّنی

إلَی الجَهلِ فیبَعضِ الأَحایینِ أحوَجُ وما کُنتُ أرضَی الجَهلَ خِدنًا وصاحِبًا

ولکِنَّنی أرضی بِهِ حینَ أحوَجُ ولی فَرَسٌ لِلحِلمِ بِالحِلمِ مُلجَمٌ

ولی فَرَسٌ لِلجَهلِ بِالجَهلِ مُسرَجُ فَمَن شاءَ تَقویمی فَإِنّی مُقَوَّمٌ

ومَن شاءَ تَعویجی فَإِنّی مُعَوَّجُ ⁽⁴⁾۴۴۷۱.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الإمام علیّ علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: اِثنانِ یَهونُ عَلَیهِما کُلُّ شَیءٍ : عالِمٌ عَرَفَ العَواقِبَ ، وجاهِلٌ یَجهَلُ ما هُوَ فیهِ. ⁽⁵⁾۴۴۷۲.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلامـ أیضاً ـ: إذا کانَ العَقلُ تِسعَةَ أجزاءٍ اِحتاجَ إلی جُزءٍ مِن جَهلٍ لِیُقدِمَ بِهِ صاحِبُهُ عَلَی الاُمورِ ، فَإِنَّ العاقِلَ أبَداً مُتَوانٍ ⁽⁶⁾مُتَرَقِّبٌ مُتَخَوِّفٌ. ⁽⁷⁾۴۴۷۳.عنه صلی الله علیه و آله :الإمام الحسین علیه السلام :لَو عَقَلَ النّاسُ وتَصَوَّرُوا المَوتَ بِصورَتِهِ لَخَرِبَتِ الدُّنیا. ⁽⁸⁾۴۴۷۴.عنه صلی الله علیه و آله :الإمام العسکریّ علیه السلام :لَو عَقَلَ أهلُ الدُّنیا خَرِبَت. ⁽⁹⁾.

1) .عیون الحکم والمواعظ : ص ۲۶۷ ح ۴۸۸۹ ، غرر الحکم : ح ۵۳۱۹ وفیه «حلم» بدل «علم» .

2) .غرر الحکم : ح ۵۶۹۴ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۲۹۴ ح ۵۲۵۶ .

3) .فی المصدر : «الحکم» والصحیح ما أثبتناه .

4) .تاریخ دمشق : ج ۴۲ ص ۵۲۹ .

5) .شرح نهج البلاغة : ج ۲۰ ص ۲۹۱ ح ۳۳۳ .

6) .مُتَوان : أی غیرُ مُهتمٍّ ولا مُحتفِلٍ (المصباح المنیر : ص ۶۷۳) .

7) .شرح نهج البلاغة : ج ۲۰ ص ۲۹۵ ح ۳۷۵ .

8) .محاضرات الاُدباء ومحاورات الشعراء والبلغاء : ج ۲ ص ۴۵۸ ؛ إحقاق الحقّ : ص ۱۱ ح ۵۹۲ .

9) .الدرّة الباهرة: ص ۴۳ ، نزهة الناظر: ص ۱۴۵ ح ۶ ، أعلام الدین : ص ۳۱۳ ، غرر الحکم : ح ۷۵۷۴ عن الإمام علیّ علیه السلام ، بحار الأنوار : ج ۱ ص ۹۵ ح ۲۸ .

۴۴۷۵.عنه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :چه بسا نادانی ای که از دانایی ، سودمندتر است .۴۴۷۶.صحیح البخاری عن أبی جمرَةَ [نصر بن عمران الضبعی]امام علی علیه السلام :بدترین دانایی ، آن است که هدایت خود را بدان تباه سازی.۴۴۷۳.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :تاریخ دمشقـ به نقل از ابراهیم بن محمّد بن عرفه ـ: احمد بن یحیی ثعلب ، این شعر را برایم خواند و یادآور شد که از علی بن ابی طالب علیه السلام است :

اگر به بردباری نیاز داشته باشم

به درستی که در پاره ای وقت ها به نادانی نیازمندترم .من «نادانی» را به عنوان دوست و همنشین نمی پسندم

لیکن برای هنگام نیازمندی ، آن را می پسندم .مرا مَرکبی است برای بردباری که با بردباری، افسار شده

و مَرکبی است برای نادانی که با نادانی، زین شده است .هر کس استواری مرا می خواهد، من استوارم

و هر کس کجی مرا می خواهد ، من کجم .۴۴۷۴.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ: دو کس، هر چیزی برایشان آسان است : دانایی که پایان کارها را می داند و نادانی که آنچه را در آن است ، نمی داند .۴۴۷۵.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ: اگر خرد، نُه قسمت باشد ، به یک قسمت نادانی [ نیز] نیاز دارد تا خردمند به کارها اقدام کند ؛ زیرا خردمند، همیشه سهل انگار و مراقب و ترسان است .۴۴۷۶.صحیح البخاری ( ـ به نقل از ابو جمره نصر بن عمران ضبعی ـ ) امام حسین علیه السلام :اگر مردم تعقّل می کردند و مرگ را به صورت واقعی ، تصوّر می نمودند ، دنیا ویرانه می شد.۴۴۷۷.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :امام عسکری علیه السلام :اگر همه اهل دنیا خردمند می شدند ، دنیا ویران می گشت . .

۴۴۷۸.عنه صلی الله علیه و آله :الإمام الصادق علیه السلامـ لِلمُفَضَّلِ بنِ عُمَرَ ـ: ولَو کانَ المَولودُ یولَدُ فَهِماً عاقِلاً لأَنکَرَ العالَمَ عِندَ وِلادَتِهِ ، ولَبَقِیَ حَیرانَ تائِهَ العَقلِ إذا رَأی ما لَم یَعرِف ، ووَرَدَ عَلَیهِ ما لَم یَرَ مِثلَهُ مِنِ اختِلافِ صُوَرِ العالَمِ مِنَ البَهائِمِ وَالطَّیرِ إلی غَیرِ ذلِکَ ، مِمّا یُشاهِدُهُ ساعَةً بَعدَ ساعَةٍ ویَوماً بَعدَ یَومٍ ، وَ اعتَبِر ذلِکَ بِأَنَّ مَن سُبِیَ مِن بَلَدٍ إلی بَلَدٍ ، وهُوَ عاقِلٌ یَکونُ کَالوالِهِ الحَیرانِ ، فَلا یُسرِعُ فی تَعَلُّمِ الکَلامِ وقَبولِ الأَدَبِ ، کَما یُسرِعُ الَّذی یُسبی صَغیراً غَیرَ عاقِلٍ ، ثُمَّ لَو وُلِدَ عاقِلاً کانَ یَجِدُ غَضاضَةً إذا رَأی نَفسَهُ مَحمولاً مُرضَعاً مُعَصَّباً بِالخِرَقِ مُسَجّیً فِی المَهدِ؛ لِأَنَّهُ لا یَستَغنی عَن هذا کُلِّهِ لِرِقَّةِ بَدَنِهِ ورُطوبَتِهِ حینَ یولَدُ ، ثُمَّ کانَ لا یوجَدُ لَهُ مِنَ الحَلاوَةِ وَالوَقعِ مِنَ القُلوبِ ما یوجَدُ لِلطِّفلِ ، فَصارَ یَخرُجُ إلَی الدُّنیا غَبِیّاً غافِلاً عَمّا فیهِ أهلُهُ فَیَلقَی الأَشیاءَ بِذِهنٍ ضَعیفٍ ومَعرِفَةٍ ، ناقِصَةٍ ثُمَّ لا یَزالُ یَتَزایَدُ فِی المَعرِفَةِ قَلیلاً قَلیلاً وشَیئاً بَعدَ شَیءٍ وحالاً بَعدَ حالٍ ، حَتّی یَألَفَ الأَشیاءَ ویَتَمَرَّنَ ویَستَمِرَّ عَلَیها ، فَیَخرُجُ مِن حَدِّ التَّأَمُّلِ لَها وَالحَیرَةِ فیها إلَی التَّصَرُّفِ وَالاِضطِرابِ إلَی المَعاشِ بِعَقلِهِ وحیلَتِهِ ، وإلَی الاِعتِبارِ وَالطّاعَةِ وَالسَّهوِ وَالغَفلَةِ وَالمَعصِیَةِ .

وفی هذا أیضاً وُجوهٌ اُخَرُ ؛ فَإِنَّهُ لَو کانَ یولَدُ تامَّ العَقلِ مُستَقِلاًّ بِنَفسِهِ ، لَذَهَبَ مَوضِعُ حَلاوَةِ تَربِیَةِ الأَولادِ وما قُدِّرَ أن یَکونَ لِلوالِدَینِ فِی الاِشتِغالِ بِالوَلَدِ مِنَ المَصلَحَةِ ، وما یوجِبُ تَربِیَةً لِلآباءِ عَلَی الأَبناءِ مِنَ المُکَلَّفاتِ بِالبِرِّ وَالعَطفِ عَلَیهِم عِندَ حاجَتِهِم إلی ذلِکَ مِنهُم ، ثُمَّ کانَ الأَولادُ لا یَألَفُونَ آباءَهُم ولا یَألَفُ الآباءُ أبنَاءَهُم ؛ لِأَنَّ الأَولادَ کانوا یَستَغنونَ عَن تَربِیَةِ الآباءِ وحِیاطَتِهِم فَیَتَفَرَّقونَ عَنهُم حینَ یولَدونَ ، فَلا یَعرِفُ الرَّجُلُ أباهُ واُمَّهُ ، ولا یَمتَنِعُ مِن نِکاحِ اُمِّهِ واُختِهِ وذَواتِ المَحارِمِ مِنهُ إذا کانَ لا یَعرِفُهُنَّ ، وأقَلُّ ما فی ذلِکَ مِنَ القَباحَةِ ، بَل هُوَ أشنَعُ وأعظَمُ وأفظَعُ

وأقبَحُ وأبشَعُ لَو خَرَجَ المَولودُ مِن بَطنِ اُمِّهِ ، وهُوَ یَعقِلُ أن یَری مِنها ما لا یَحِلُّ لَهُ ولا یُحسِنُ بِهِ أن یَراهُ ، أفَلا تَری کَیفَ اُقیمَ کُلُّ شَیءٍ مِنَ الخِلقَةِ عَلی غایَةِ الصَّوابِ وخَلا مِنَ الخَطَاَءدَقیقُهُ وجَلیلُهُ؟!

تَأَمَّلِ الآنَ ـ یا مُفَضَّلُ ـ ما سُتِرَ عَنِ الإِنسانِ عِلمُهُ مِن مُدَّةِ حَیاتِهِ ؛ فَإِنَّهُ لَو عَرَفَ مِقدارَ عُمُرِهِ وکانَ قَصیرَ العُمُرِ لَم یَتَهَنَّأ بِالعَیشِ مَعَ تَرَقُّبِ المَوتِ وتَوَقُّعِهِ لِوَقتٍ قَد عَرَفَهُ ، بَل کانَ یَکونُ بِمَنزِلَةِ مَن قَد فَنی مالُهُ أو قارَبَ الفَناءَ فَقَدِ استَشعَرَ الفَقرَ وَالوَجَلَ مِن فَناءِ مالِهِ وخَوفِ الفَقرِ ، عَلی أنَّ الَّذی یَدخُلُ عَلَی الإِنسانِ مِن فَناءِ العُمُرِ أعظَمُ مِمّا یَدخُلُ عَلَیهِ مِن فَناءِ المالِ ؛ لِأَنَّ مَن یَقِلُّ مالُهُ یَأمُلُ أن یُستَخلَفَ مِنهُ فَیَسکُنَ إلی ذلِکَ ، ومَن أیقَنَ بِفَناءِ العُمُرِ استَحکَمَ عَلَیهِ الیَأسُ وإن کانَ طَویلَ العُمُرِ ، ثُمَّ عَرَفَ ذلِکَ وَثِقَ بِالبَقاءِ وَانهَمَکَ فِی اللَّذّاتِ وَالمَعاصی ، وعَمِلَ عَلی أنَّهُ یَبلُغُ مِن ذلِکَ شَهوَتَهُ ، ثُمَّ یَتوبُ فی آخِرِ عُمُرِهِ ، وهذا مَذهَبٌ لا یَرضاهُ اللّهُ مِن عِبادِهِ ولا یَقبَلُهُ . . .

فَإِن قُلتَ : أوَلَیسَ قَد یُقیمُ الإِنسانُ عَلَی المَعصِیَةِ حیناً ، ثُمَّ یَتوبُ فَتُقبَلُ تَوبَتُهُ ؟!

قُلنا : إنَّ ذلِکَ شَیءٌ یَکونُ مِنَ الإِنسانِ لِغَلَبَةِ الشَّهَواتِ وتَرکِهِ مُخالَفَتَها مِن غَیرِ أن یُقَدِّرَها فی نَفسِهِ ویَبنِیَ عَلَیهِ أمرَهُ فَیَصفَحُ اللّهُ عَنهُ ویَتَفَضَّلُ عَلَیهِ بِالمَغفِرَةِ ، فَأَمّا مَن قَدَّرَ أمرَهُ عَلی أن یَعصِیَ ما بَدا لَهُ ، ثُمَّ یَتوبَ آخِرَ ذلِکَ فَإِنَّما یُحاوِلُ خَدیعَةَ مَن لا یُخادَعُ بِأَن یَتَسَلَّفَ التَّلَذُّذَ فِی العاجِلِ ویَعِدَ ویُمَنِّیَ نَفسَهُ التَّوبَةَ فِی الآجِلِ ، ولِأَنَّهُ لا یَفی بِما یَعِدُ مِن ذلِکَ فَإِنَّ النُّزوعَ مِنَ التَّرَفُّهِ وَالتَّلَذُّذِ ومُعاناةِ التَّوبَةِ ـ ولا سِیَّما عِندَ الکِبَرِ وضَعفِ البَدَنِ ـ أمرٌ صَعبٌ ، ولا یُوئنُ عَلَی الإِنسانِ مَعَ مُدافَعَتِهِ بِالتَّوبَةِ أن یُرهِقَهُ المَوتُ فَیَخرُجَ مِنَ الدُّنیا غَیرَ تائِبٍ ، کَما قَد یَکونُ عَلَی الواحِدِ دَینٌ إلی أجَلٍ

وقَد یَقدِرُ عَلی قَضائِهِ ، فَلا یَزالُ یُدافِعُ بِذلِکَ حَتّی یَحِلَّ الأَجَلُ وقَد نَفِدَ المالُ فَیَبقَی الدَّینُ قائِماً عَلَیهِ . فَکانَ خَیرُ الأَشیاءِ لِلإِنسانِ أن یُستَرَ عَنهُ مَبلَغُ عُمُرِهِ ، فَیَکونَ طولَ عُمُرِهِ یَتَرَقَّبُ المَوتَ ، فَیَترُکَ المَعاصِیَ ویُوئرَ العَمَلَ الصّالِحَ .

فَإِن قُلتَ : وها هُوَ الآنَ قَد سُتِرَ عَنهُ مِقدارُ حَیاتِهِ ، وصارَ یَتَرَقَّبُ المَوتَ فی کُلِّ ساعَةٍ ، یُقارِفُ الفَواحِشَ ویَنتَهِکُ المَحارِمَ !

قُلنا : إنَّ وَجهَ التَّدبیرِ فی هذَا البابِ هُوَ الَّذی جَری عَلَیهِ الأَمرُ فیهِ ، فَإِن کانَ الإِنسانُ مَعَ ذلِکَ لا یَرعَوی ولا یَنصَرِفُ عَنِ المَساویَ فَإِنَّما ذلِکَ مِن مَرَحِهِ ومِن قَساوَةِ قَلبِهِ لا مِن خَطَاًءفِی التَّدبیرِ ؛ کَما أنَّ الطَّبیبَ قَد یَصِفُ لِلمَریضِ ما یَنتَفِعُ بِهِ ، فَإِن کانَ المَریضُ مُخالِفاً لِقَولِ الطَّبیبِ لا یَعمَلُ بِما یَأمُرُهُ ولا یَنتَهی عَمّا یَنهاهُ عَنهُ لَم یَنتَفِع بِصِفَتِهِ ، ولَم یَکُنِ الإِساءَةُ فی ذلِکَ لِلطَّبیبِ ، بَل لِلمَریضِ حَیثُ لَم یَقبَل مِنهُ . ولَئِن کانَ الإِنسانُ مَعَ تَرَقُّبِهِ لِلمَوتِ کُلَّ ساعَةٍ لا یَمتَنِعُ عَنِ المَعاصی فَإِنَّهُ لَو وَثِقَ بِطولِ البَقاءِ کانَ أحری بِأَن یَخرُجَ إلَی الکَبائِرِ الفَظیعَةِ ، فَتَرَقُّبُ المَوتِ عَلی کُلِّ حالٍ خَیرٌ لَهُ مِنَ الثِّقَةِ بِالبَقاءِ ، ثُمَّ إنَّ تَرَقُّبَ المَوتِ وإن کانَ صِنفٌ مِنَ النّاسِ یَلهَونَ عَنهُ ولا یَتَّعِظونَ بِهِ ، فَقَد یَتَّعِظُ بِهِ صِنفٌ آخَرُ مِنهُم ویَنزَعونَ عَنِ المَعاصی ، ویُوئرونَ العَمَلَ الصّالِحَ ، ویَجودونَ بِالأَموالِ وَالعَقائِلِ النَّفیسَةِ فِی الصَّدَقَةِ عَلَی الفُقَراءِ وَالمَساکینِ ، فَلَم یَکُن مِنَ العَدلِ أن یُحرَمَ هؤلاءِ الاِنتِفاعَ بِهذِهِ الخَصلَةِ لِتَضییعِ اُولئِکَ حَظَّهُم مِنها. ⁽¹⁾.

1) .بحار الأنوار: ج ۳ ص ۸۳ نقلاً عن الخبر المشتهر بتوحید المفضّل .

۴۴۷۹.الإمام علیّ علیه السلام :امام صادق علیه السلامـ خطاب به مفضّل بن عمر ـ: اگر کودک ، دانا و خردمند زاده می شد ، به هنگام ولادت ، جهان را انکار می کرد و سرگردان می ماند ؛ چرا که چیزهایی را می دید که نمی شناخت و از شگفتی های جهان (از قبیل : حیوانات و پرندگان) اموری بر او عرضه می گشت که پیش از آن ، ندیده بود که لحظه به لحظه و روز به روز می دید. برای مثال، اگر آدمی خردمند را از شهری به اسیری بگیرند و به شهر دیگر ببرند ، او سرگردان می ماند و نمی تواند به سرعت ، زبان آنان را بیاموزد و فرهنگ و آداب و رسوم آنان را بپذیرد ، بر خلاف کودک نادانی که به اسارت برده می شود ، که به سرعت ، امور تازه را می آموزد .

از سوی دیگر، اگر کودک ، خردمند زاده می شد، احساس شرم و خواری می کرد ؛ زیرا می دید که او را بغل می کنند ، شیر می دهند ، او را قنداق می کنند و در گهواره می گذارند ، با این که کودک به آنها نیازمند است ؛ چرا که به هنگام ولادت جسمی ناتوان دارد. همچنین شیرینی کودکانه را برای اطرافیان نداشت.

از این رو ، کودک ، غافل و نادان به دنیا می آید و با درک ضعیف و آگاهی اندک ، با امور برخورد می کند و اندک اندک ، دانش او افزایش می یابد تا با جهان بیرون انس می گیرد و با تمرین و انس گرفتن از تأمل و حیرت به دخل و تصرّف در جهان می پردازد و با عقل و تدبیر ، وارد عرصه زندگی می شود. و گرفتار اطاعت و عصیان ، غفلت و پند گرفتن می شود.

از سوی دیگر ، اگر کودک خردمند زاده می شد ، شیرینی تربیت فرزند ، از میان می رفت و در پرداختن پدر و مادر به فرزندان ، مصلحتی نبود ، چنان که زحمت و مهربانی ای در میان نبود. بنا بر این ، فرزندان با پدران ، انس نمی گرفتند و پدران نیز با فرزندان؛ زیرا فرزندان ، نیازی به تربیت پدران و نگهداری آنان نداشتند و بدین جهت ، به هنگام تولّد ، از پدران جدا می شدند . در این صورت ، کسی پدر و مادر خود را نمی شناخت و از ازدواج با محارم پروا نداشت؛ زیرا آنان را نمی شناخت. و از همه زشت تر و ناپسندتر ، این که: کودک خردمند ، از مادر

متولّد می گردد ، در حالی که همه چیز را می بیند و می فهمد . حال ، نمی فهمی چگونه همه چیزِ آفرینش ، در نهایت درستی است و بزرگ و کوچک عالم ، از خطا به دور است؟ ای مفضّل ! در آنچه آگاهی اش از آدمی پوشیده شده است (از قبیل: مدّت زندگانی) ، بیندیش؛ زیرا اگر انسان از اندازه عمرش باخبر می شد و زندگی کوتاهی داشت، با ترس از مرگ ـ که زمانش را می دانست ـ زندگی ، ناگوار بود؛ بلکه مانند کسی می شد که سرمایه اش از کف رفته یا رو به فناست ، که چنین شخصی، تنگ دستی و ترس از کف دادن سرمایه و هراس از تنگ دستی را احساس می کند ، با آن که ناگواری ای که از پایان یافتن عمر به آدمی می رسد، بیش از ناگواری نابودی سرمایه است ؛ چرا که انسانی که ثروتش کم می شود، امید جایگزین شدن آن را دارد و با این امید، آرامش می یابد ؛ امّا کسی که به نابودیِ عمر[ ش] یقین دارد ، یأس بر او مستولی می گردد .

امّا اگر عمرش طولانی می بود و بدان آگاه می شد ، به بقا اعتماد پیدا می کرد و غرق در لذّت ها و گناهان می شد و بر این دیدگاه ، عمل می کرد که به لذّت هایش می رسد، آن گاه در پایان عمر ، توبه می کند . و این ، روشی است که خداوند، آن را برای بندگان نمی پسندد و نمی پذیرد .

اگر بگویی : «آیا چنین نیست که گاهی انسان، مدّتی معصیت می کند و سپس توبه می نماید و توبه اش پذیرفته می شود ؟»، می گوییم : این، از آن روست که شهوت بر انسان غالب شده است، بدون این که آن را با برنامه ریزی انجام دهد و کارش را بر آن بنا کند . از این رو، خداوند ، گذشت می کند و با آمرزش ، بر او تفضّل می نماید ؛ امّا کسی که زندگی را بر این بنا نهاده که معصیت کند و در پایان عمر ، توبه کند ، در پی فریفتنِ کسی است که فریفته نمی شود ، و تلاش می کند از لذّت های نقد ، بهره ببرد و به خود وعده می دهد که در آینده، توبه خواهد کرد ، که البته به وعده وفا نخواهد نمود ؛ زیرا رها شدن از رفاه و لذّت ، و انجام دادن توبه، بویژه در پیری و ناتوانی بدن ، امری بس دشوار است، و برای انسان، این خطر هست که با پس انداختن توبه ، مرگش فرا رسد و بدون توبه از دنیا خارج

شود . [این شخص،] مانند کسی است که بِدِهی مدّتدار، بر عهده اوست و توان بازپرداخت بدهی اش را دارد ؛ ولی همیشه آن را به تأخیر می اندازد تا زمان پرداخت فرا رسد ؛ امّا [ بی اختیار،] سرمایه، از دست می رود و قرض ، بر گردنش باقی می ماند .

پس برای انسان ، بهتر ، آن است که اندازه عمر خود را نداند و در تمام مدت، از مرگ هراس داشته باشد تا از گناهان بپرهیزد و عمل صالح را برگزیند .

اگر بگویی : «اینک نیز که از مقدار عمر ، باخبر نیست و از مرگ می هراسد ، هر ساعت ، مرتکب فحشا می شود و دست به گناه می زند» ، می گوییم : تدبیر درست، همان است که اکنون جریان دارد . اگر انسان با این تدبیر ، از گناهان و بدی ها سر باز نمی زند ، این ، از خوش گذرانی و قساوت قلب اوست، نه از خطای در تدبیر ، همان گونه که پزشک، گاهی دوایی را برای بیمار ، تجویز می کند که سودمند است . حال اگر بیمار بر خلاف دستور پزشک رفتار کند و به امر و نهی او اعتنایی نداشته باشد ، از تجویز پزشک، سود نخواهد برد و البته زیان آن به پزشک بر نمی گردد ؛ بلکه متوجّه بیمار است که سخن او را نپذیرفته است .

آدمی که هر ساعت در انتظار مرگ به سر می برد ، [ ولی] از گناهانْ دست بر نمی دارد ، در صورتی که به طولانی بودن زندگانی اطمینان داشته باشد ، سزاوارتر است که مرتکب گناهان بزرگ شود . از این رو ، در انتظار مرگ بودن، برایش بهتر است از اطمینان به بقا در دنیا.

از این گذشته، اگر انتظار مرگ برای دسته ای از مردم، سودمند نیست و به لهو و لعب مشغول می شوند و از آن پند نمی گیرند ، گروهی دیگر پند می گیرند و از گناهان، کناره گیری می کنند و رفتار شایسته را ترجیح می دهند و اموال و اجناس گران بهای خود را در انفاق بر فقرا و مساکین ، مصرف کنند . پس ، عادلانه نیست که این گروه ، از این فضیلت ، بهره مند نشوند ، به این دلیل که گروهی دیگر ، از آن ، بهره مند نمی شوند . .

. .

راجع: ج ۳ ص ۱۵۰ (السؤال عمّا قد یضرّ جوابه) .

ر . ک : ج ۳ ص ۱۵۱ (پرسیدن از چیزهایی که پاسخش زیانبار است) .

۴ / ۴ما یَنبَغی فی مُعاشَرَةِ الجاهِلِأ ـ السَّلامُ عِندَ المُخاطَبَةِالکتاب«وَ عِبَادُ الرَّحْمَـنِ الَّذِینَ یَمْشُونَ عَلَی الْأَرْضِ هَوْنًا وَ إذَا خَاطَبَهُمُ الْجَـهِلُونَ قَالُواْ سَلَـمًا» . ⁽¹⁾

«وَ إذَا سَمِعُواْ اللَّغْوَ أعْرَضُواْ عَنْهُ وَ قَالُواْ لَنَا أعْمَــلُنَا وَ لَکُمْ أعْمَــلُکُمْ سَلَـمٌ عَلَیْکُمْ لاَ نَبْتَغِی الْجَـهِلِینَ» . ⁽²⁾

الحدیث۴۴۸۲.الکافی ( ـ به نقل از جمیل بن درّاج ـ ) مسند ابن حنبل عن النّعمان بن مُقرّن :سَبَّ رَجُلٌ رَجُلاً عِندَهُ [ صلی الله علیه و آله ] فَجَعَلَ الرَّجُلُ المَسبوبُ ، یَقولُ : عَلَیکَ السَّلامُ .

قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : أما إنَّ مَلَکاً بَینَکُما یَذُبُّ عَنکَ کُلَّما یَشتِمُکَ هذا .

قالَ لَهُ : بَل أنتَ ، وأنتَ أحَقُّ بِهِ ، وإذا قالَ لَهُ : عَلَیکَ السَّلامُ قالَ : لا ، بَل لَکَ ، أنتَ أحَقُّ بِهِ. ⁽³⁾۴۴۸۳.امام صادق علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلامـ فی وَصفِ أصحابِهِ ـ: لَو رَأیتَهُم فی نَهارِهِم إذاً لَرَأیتَ قَوماً «یَمْشُونَ عَلَی الْأَرْضِ هَوْنًا » ویَقولونَ لِلنّاسِ حُسناً ، «وَ إذَا خَاطَبَهُمُ الْجَـهِلُونَ قَالُواْ سَلَـمًا » ، «وَ إذَا مَرُّواْ بِاللَّغْوِ مَرُّواْ کِرَامًا » . ⁽⁴⁾۴۴۸۴.تفسیر ابن کثیر عن الحسن :الإمام الصادق علیه السلامـ فی وَصفِ الشِّیعَةِ ـ: إن خاطَبَهُم جاهِلٌ سَلَّمُوا ، وإن لَجَأَ إلَیهِم ذُو الحاجَةِ مِنهُم رَحِمُوا ، وعِندَ المَوتِ هُم لا یَحزَنونَ. ⁽⁵⁾.

1) .الفرقان : ۶۳ .

2) .القصص : ۵۵ .

3) .مسند ابن حنبل : ج ۹ ص ۱۹۱ ح ۲۳۸۰۶ ، کنز العمّال : ج ۳ ص ۶۴۲ ح ۸۳۰۲ .

4) .صفات الشیعة : ص ۱۲۰ ح ۶۳ عن محمّد بن الحنفیّة ، بحار الأنوار : ج ۷ ص ۲۲۰ ح ۱۳۲ .

5) .تحف العقول : ص ۳۷۸ ، مشکاة الأنوار : ص ۱۲۶ ح ۲۹۱ عن مهزم وفیه «لا یجزعون» بدل «لا یحزنون» مع تقدیم وتأخیر ، بحار الأنوار : ج ۷۸ ص ۲۶۴ ح ۱۶۹ .

۴ / ۴ رفتار شایسته با نادان

الف ـ سلام گفتن به هنگام گفتگو

۴ / ۴رفتار شایسته با نادانالف ـ سلام گفتن به هنگام گفتگوقرآن«و بندگانِ خدای رحمان ، کسانی هستند که بر روی زمین با فروتنی گام بر می دارند ، و چون نادانانْ آنان را طرف خطاب قرار دهند، به ملایمت ، پاسخ می گویند» .

«و چون [ سخن] بیهوده ای بشنوند، از آن ، روی بر می تابند و می گویند : کردارهای ما از آنِ ما و کردارهای شما از آنِ شماست. سلام بر شما ! جویای [مصاحبت با ]نادانان نیستیم» .

حدیث۴۴۸۶.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مسند ابن حنبلـ به نقل از نعمان بن مقرّن ـ: مردی ، شخصی را در نزد پیامبر صلی الله علیه و آله دشنام می داد و او در جواب می گفت: بر تو سلام!

پیامبر صلی الله علیه و آله [ خطاب به فردی که با سلام ، به دشنام دهنده جواب می داد، ]فرمود : «آگاه باش! فرشته ای در میان شما دو نفر است که از تو دفاع می کند. هر گاه او تو را دشنام می دهد و می گوید : تو چنینی، فرشته می گوید : تو چنینی؛ بلکه تو سزاوارتری ، و وقتی تو در پاسخ می گویی : بر تو سلام، [آن فرشته ]می گوید: نه؛ بلکه تو سزاوار [ سلام] هستی ».۴۴۸۷.امام صادق علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در توصیف یارانش ـ: اگر آنان را در روز ببینی، آنها را گروهی خواهی یافت که «بر روی زمین ، با فروتنی گام بر می دارند» و به نیکی با مردم سخن می گویند «و اگر نادانان ، آنان را طرف خطاب قرار دهند ، به ملایمت ، پاسخ می گویند» ، «و اگر به کاری بیهوده برخورد کنند ، با بزرگواری از آن می گذرند» .۴۴۸۸.امام صادق علیه السلام :امام صادق علیه السلامـ در توصیف شیعیان ـ: اگر فرد نادانی، آنان را طرف خطاب قرار دهد، سلام می کنند ، و اگر نیازمندی به آنان پناه برد، بر او ترحّم می نمایند . آنان در هنگام مرگ، غمگین نیستند .

۴۴۸۹.امام صادق علیه السلام :الأغانی :کانَ إبراهیمُ ⁽¹⁾شَدیدَ الاِنحِرافِ عَن عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام ، فَحَدَّثَ المَأمونَ یَوماً أنَّهُ رَأی عَلِیًّا فِی النَّومِ ، فَقالَ لَهُ : مَن أنتَ ؟ فَأَخبَرَهُ أنَّهُ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ ، فَمَشَینا حَتّی جِئنا قَنطَرَةً ، فَذَهَبَ یَتَقَدَّمُنی لِعُبورِها فَأَمسَکتُهُ ، وقُلتُ لَهُ : إنَّما أنتَ رَجُلٌ تَدَّعی هذَا الأَمرَ بِإِمرَةٍ ونَحنُ أحَقُّ بِهِ مِنکَ ! فَما رَأیتُ لَهُ فِی الجَوابِ بَلاغَةً کَما یوصَفُ عَنهُ .

فَقالَ : وأیُّ شَیءٍ قالَ لَکَ ؟

فَقالَ : ما زادَنی عَلی أن قالَ : سَلاماً سَلاماً !

فَقالَ لَهُ المَأمونُ : قَد وَاللّهِ أجابَکَ أبلَغَ جَوابٍ .

قالَ : وکَیفَ ؟!

قالَ : عَرَّفَکَ أنَّکَ جاهِلٌ لا یُجاوَبُ مِثلُکَ ، قالَ اللّهُ عز و جل : «وَ إذَا خَاطَبَهُمُ الْجَـهِلُونَ قَالُواْ سَلَـمًا» .

فَخَجِلَ إبراهیمُ ، وقالَ : لَیتَنی لَم اُحَدِّثکَ بِهذَا الحَدیثِ. ⁽²⁾راجع: ج ۱ ص ۴۰۴ ح ۵۲۸ و ۴۱۶ ح ۵۸۲ .

ب ـ السُّکوتُ عِندَ المُنازَعَةِ۴۴۹۲.الإمام الباقر علیه السلام :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ موسی علیه السلام لَقِیَ الخِضرَ علیه السلام فَقالَ : أوصِنی .

فَقالَ الخِضرُ : . . . یا موسی ، تَفَرَّغ لِلعِلمِ إن کُنتَ تُریدُهُ، فَإِنَّمَا العِلمُ لِمَن تَفَرَّغَ

لَهُ . . . وأعرِض عَنِ الجُهّالِ ، وَاحلُم عَنِ السُّفَهاءِ ، فَإِنَّ ذلِکَ فَضلُ الحُلَماءِ وزَینُ العُلَماءِ ، إذا شَتَمَکَ الجاهِلُ فَاسکُت عَنهُ سَلَماً وجانِبهُ حَزماً ، فَإِنَّ ما بَقِیَ مِن جَهلِهِ عَلَیکَ وشَتمِهِ إیّاکَ أکثَرُ. ⁽³⁾.

1) .هو إبراهیم بن المهدی ، الخلیفة العبّاسی ، المکنّی بأبی إسحاق (الأغانی: ج ۱۰ ح ۱۱۹) .

2) .الأغانی : ج ۱۰ ص ۱۵۷ ؛ المناقب لابن شهرآشوب : ج ۳ ص ۲۷۰ ، بحار الأنوار : ج ۳۹ ص ۸۶ .

3) .منیة المرید : ص ۱۴۰ ، بحار الأنوار : ج ۱ ص ۲۲۶ ح ۱۸ ؛ المعجم الأوسط : ج ۷ ص ۷۸ ح ۶۹۰۸ وفیه «الحکماء» بدل «الحلماء» ، تاریخ دمشق : ج ۱۶ ص ۴۱۴ ، البدایة والنهایة : ج ۱ ص ۳۲۹ کلاهما نحوه وکلّها عن عمر بن الخطّاب وراجع کنز العمّال : ج ۱۶ ص ۱۴۳ ح ۴۴۱۷۶ .

ب ـ سکوت به هنگام نزاع

۴۴۹۳.الإمام الصادق علیه السلام :الأغانی :ابراهیم، فرزند خلیفه عبّاسی، با امیر مؤمنان ، بسیار دشمن بود . روزی به مأمون گفت که علی[ علیه السلام ] را در خواب دیده و از او پرسیده است که: «کیستی ؟» و وی جواب داده که علی بن ابی طالب است .

[ابراهیم گفت:] مقداری [ به همراه علی علیه السلام ]راه رفتیم تا به پلی رسیدیم . خواست زودتر از من عبور کند . او را گرفتم و گفتم : تو ادّعای فرمان روایی داری، با آن که ما شایسته تریم . او در جواب، پاسخی بلیغانه ، آن گونه که او را توصیف می کنند ، نداد .

مأمون گفت : مگر چه پاسخ داد ؟

ابراهیم گفت : چیزی جز «سلاما سلاما» نگفت .

مأمون گفت: به خدا سوگند، بلیغ ترین پاسخ را داده است.

ابراهیم گفت: چه طور ؟!

مأمون گفت : به تو فهمانده که نادانی و در خور گفتگو نیستی . خداوند عز و جلفرموده است : «چون نادانان آنان را طرف خطاب قرار دهند، می گویند : سلام!» .

ابراهیم، شرمنده گشت و گفت : کاش این قصّه را برایت نمی گفتم .ر . ک : ج ۱ ص ۴۰۵ ح ۵۲۸ و ۴۱۷ ح ۵۸۲ .

ب ـ سکوت به هنگام نزاع۴۴۹۶.التوحید عن عمرو بن شمر عن جابر بن یزید الجعفی عن ( ـ فی حَدیثٍ یَقولُ فیهِ ـ ) پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :موسی علیه السلام ، خضر علیه السلام را ملاقات کرد و گفت : مرا پند ده . خضر گفت : «ای موسی ! اگر دانش می خواهی ، خودت را وقف آن ساز ؛ زیرا دانش، از آنِ کسی است که خود را وقف آن سازد ... ، و از نادانان ، کناره گیری

کن و در برابر ابلهان، بردبار باش؛ زیرا این برای بردباران، فضیلت و برای آگاهان، زینت است . اگر نادانی ، تو را دشنام داد، به ملایمت ، سکوت کن و با دوراندیشی ، از او دوری کن ؛ زیرا ثوابی که از نادانی و دشنام او به تو برایت باقی مانده، بیشتر است .

۴۴۹۰.الکافی ( ـ به نقل از سلام جُعفی ـ ) الإمام علیّ علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: لا تُنازِع جاهِلاً. ⁽¹⁾۴۴۹۱.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلام :لا تُنازِعِ السُّفَهاءَ ولا تَستَهتِر بِالنِّساءِ ؛ فَإِنَّ ذلِکَ یُزری بِالعُقَلاءِ. ⁽²⁾۴۴۹۲.امام باقر علیه السلام :الإمام الباقر علیه السلام :النّاسُ رَجُلانِ : مُؤمِنٌ وجاهِلٌ ، فَلا تُؤذِ المُؤمِنَ ، ولا تُجَهِّلِ الجاهِلَ فَتَکونَ مِثلَهُ. ⁽³⁾ج ـ الحِلم۴۴۹۴.امام صادق علیه السلام :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :ثَلاثٌ مَن لَم یَکُنَّ فیهِ لَم یَتِمَّ لَهُ عَمَلٌ : وَرَعٌ یَحجِزُهُ عَن مَعاصِی اللّهِ ، وخُلُقٌ یُداری بِهِ النّاسَ ، وحِلمٌ یَرُدُّ بِهِ جَهلَ الجاهِلِ. ⁽⁴⁾۴۴۹۵.کمال الدین ( ـ به نقل از ابان بن تغلب ـ ) الإمام علیّ علیه السلام :لا تَفضَحوا أنفُسَکُم لِتَشفوا غَیظَکُم ، و إن جَهِلَ عَلَیکُم جاهِلٌ فَلیَسَعهُ حِلمُکُم. ⁽⁵⁾.

1) .شرح نهج البلاغة : ج ۲۰ ص ۲۵۹ ح ۳۹ .

2) .غرر الحکم : ح ۱۰۴۲۲ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۵۱۹ ح ۹۴۲۱ .

3) .الخصال : ص ۴۹ ح ۵۷ عن أبی حمزة الثمالی ، بحار الأنوار : ج ۷۴ ص ۱۵۸ ح ۷ .

4) .الکافی: ج ۲ ص ۱۱۶ ح ۱ ، المحاسن: ج ۱ ص ۶۶ ح ۱۳ وفیه «لم یقم» بدل «لم یتمّ» وکلاهما عن السکونی عن الإمام الصادق علیه السلام ، کتاب من لا یحضره الفقیه : ج ۴ ص ۳۶۰ ح ۵۷۶۲ عن حمّاد بن عمرو وأنس بن محمّد عن أبیه جمیعًا عن الإمام الصادق عن آبائه علیهم السلام عنه صلی الله علیه و آله ، بحار الأنوار: ج ۷۱ ص ۴۲۲ ص ۵۹ وراجع شعب الإیمان: ج ۶ ص ۳۳۹ ح ۸۴۲۳ .

5) .غرر الحکم : ح ۱۰۲۴۰ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۵۲۱ ح ۹۴۷۳ .

ج ـ بردباری

۴۴۹۶.التوحید ( ـ به نقل از عمرو بن شمر ، از جابر بن یزید جعفی در ) امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ: با نادان، نزاع مکن .۴۴۹۷.الإمام الصادق علیه السلام :امام علی علیه السلام :با ابلهان، نزاع مکن و دل باخته زنان مشو ؛ زیرا این خصلت ها ، خردمندان را خوار می گرداند .۴۴۹۸.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :امام باقر علیه السلام :مردمان ، دو گروه اند : مؤمن و نادان؛ به مؤمن، آزار مرسان و به نادان ، نسبت نادانی مده، که مانند او می شوی .ج ـ بردباری۴۴۹۷.امام صادق علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سه خصلت است که اگر در کسی نباشد ، کاری [درست] از او به انجام نمی رسد : تقوایی که او را از نافرمانی از خداوند ، باز دارد ؛ خُلق و خویی که با آن با مردم، مدارا کند ؛ و بردباری ای که با آن، نادانیِ نادان را پاسخ دهد .۴۴۹۸.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :خود را رسوا مسازید، تا خشمتان را فرو نشانید . اگر نادانی با شما نادانی کرد، بردباریِ شما باید آن را فرا بگیرد .

۴۴۹۹.التوحید ( ـ به نقل از اسحاق بن راهویه ـ ) عنه علیه السلامـ مِن وَصِیَّتِهِ لاِبنِهِ الحَسَن علیه السلام ـ: اُوصیکَ بِمَغفِرَةِ الذَّنبِ ، وکَظمِ الغَیظِ ، وصِلَةِ الرَّحِمِ ، وَالحِلمِ عِندَ الجاهِلِ. ⁽¹⁾۴۵۰۰.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :اِحتِمالُ الجاهِلِ صَدَقَةٌ. ⁽²⁾۴۵۰۱.الإمام الصادق علیه السلام :عنه علیه السلام :المُؤمِنُ حَلیمٌ لا یَجهَلُ ، وإن جُهِلَ عَلَیهِ یَحلُمُ. ⁽³⁾۴۵۰۲.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :عیون أخبار الرضا عن موسی بن محمّد المحاربی عن رجل :إنَّ المَأمونَ قالَ لَهُ [أیِ الإِمامِ الرِّضا علیه السلام ] : هَل رُوِّیتَ مِنَ الشِّعرِ شَیئاً ؟

فَقالَ : قَد رُوِّیتُ مِنهُ الکَثیرَ .

فَقالَ : أنشِدنی أحسَنَ ما رُوِّیتَهُ فِی الحِلمِ .

فَقالَ علیه السلام :

إذا کانَ دونی مَن بُلیتُ بِجَهلِهِ

أبَیتُ لِنَفسی أن تُقابِلَ بِالجَهلِ وإن کانَ مِثلی فی مَحَلّی مِنَ النُّهی

أخَذتُ بِحِلمی کَی أجِلَّ عَنِ المِثلِ وإن کُنتُ أدنی مِنهُ فِی الفَضلِ وَالحِجی

عَرَفتُ لَهُ حَقَّ التَّقَدُّمِ وَالفَضلِ

فَقالَ لَهُ المَأمونُ : ما أحسَنَ هذا ، مَن قالَهُ ؟!

فَقالَ : بَعضُ فِتیانِنا. ⁽⁴⁾راجع: ج ۳ ص ۳۶۸ (الحلم) .

1) .تحف العقول : ص ۲۲۲ ، شرح الأخبار : ج ۲ ص ۴۴۳ ح ۷۹۴ عن محمّد بن حنیف ، بحار الأنوار : ج ۷۸ ص ۶۲ ح ۱۴۲ ؛ البدایة والنهایة : ج ۷ ص ۳۲۸ ولیس فیه صدره ، المناقب للخوارزمی : ص ۳۸۴ عن محمّد بن الحنفیّة .

2) .بحار الأنوار : ج ۵۷ ص ۳۴۵ ح ۳۶ ، مدینة المعاجز : ج ۱ ص ۵۴۷ ح ۳۵۰ نقلاً عن کتاب عیون المعجزات للسیّد المرتضی رحمه الله وکلاهما عن میثم .

3) .الکافی : ج ۲ ص ۲۳۵ ح ۱۷ و ص ۲۲۹ ح ۱ عن عبداللّه بن یونس عن الإمام الصادق عن الإمام علیّ علیهماالسلام ، تنبیه الخواطر : ج ۲ ص ۲۰۲ ، أعلام الدین : ص ۱۱۰ ، بحار الأنوار : ج ۶۷ ص ۳۵۸ ح ۶۱ .

4) .عیون أخبار الرضا : ج ۲ ص ۱۷۴ ح ۱ ، العُدد القویّة : ص ۲۹۳ ح ۲۱ ، بحار الأنوار : ج ۴۹ ص ۱۰۷ ح ۲ .

۴۵۰۴.عنه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلامـ در سفارش به فرزندش حسن علیه السلام ـ: سفارش می کنم تو را به بخشیدن گناه[ دیگران]، فرو خوردن خشم ، ارتباط با خویشاوندان، و بردباری به هنگام برخورد با نادان .۴۵۰۰.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :تحمّل نادان ، صدقه است .۴۵۰۱.امام صادق علیه السلام :امام علی علیه السلام :مؤمن، بردبار است و نادانی نمی کند ، و اگر به نادانی با او رفتار شود، بردباری به خرج می دهد .۴۵۰۲.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عیون أخبار الرضا علیه السلامـ به نقل از موسی بن محمّد محاربی ، از مردی ـ: مأمون به امام رضا علیه السلام گفت : آیا شعر ، نقل می کنی؟

فرمود : «بسیار در خاطر دارم» .

گفت : بهترین شعری که درباره بردباری، در خاطر داری، بیان کن .

امام رضا علیه السلام فرمود :

«اگر به نادانی پایین تر از خود، گرفتار گردم

مانع از آن می شوم که نفْسم با نادانی پاسخ دهدو اگر با همتای خود در خردمندی ، برخورد کنم

بردباری پیشه می سازم تا از همانندم ، برتر باشمو اگر با بالاتر از خویش در دانش و خرد، مواجه گردم

برای او حقّ پیشتازی و فضیلت قائل ام» .

مأمون گفت : چه زیباست این شعر ! چه کسی آن را سروده است ؟

امام علیه السلام فرمود : «برخی جوانان ما» .ر . ک : ج ۳ ص ۳۶۹ (بردباری) .

د ـ التَّعلیم۴۵۰۵.الإمام علیّ علیه السلام :الإمام الکاظم علیه السلامـ لِهِشامِ بنِ الحَکَمِ ـ: یا هِشامُ ، تَعَلَّم مِنَ العِلمِ ما جَهِلتَ ، وعَلِّمِ الجاهِلَ مِمّا عُلِّمتَ . عَظِّمِ العالِمَ لِعِلمِهِ ودَع مُنازَعَتَهُ ، وصَغِّرِ الجاهِلَ لِجَهلِهِ ولا تَطرُدهُ ولکِن قَرِّبهُ وعَلِّمهُ. ⁽¹⁾۴۵۰۶.مختصر بصائر الدرجات عن الهیثم بن عروة التمیمی :الإمام الصادق علیه السلام :قَرَأتُ فی کِتابِ عَلِیٍّ علیه السلام : إنَّ اللّهَ لَم یَأخُذ عَلَی الجُهّالِ عَهداً بِطَلَبِ العِلمِ حَتّی أخَذَ عَلَی العُلَماءِ عَهداً بِبَذلِ العِلمِ لِلجُهّالِ ؛ لِأَنَّ العِلمَ کانَ قَبلَ الجَهلِ. ⁽²⁾راجع : ج ۳ ص ۲۱۸ (وجوب التعلیم) و ۲۳۰ (فضل التعلیم) .

ه ـ عَدَمُ الوُثوقِ۴۵۰۶.امام صادق علیه السلام ( ـ خطاب به هیثم بن عروه تمیمی ـ ) الإمام علیّ علیه السلام :کُن بِعَدُوِّکَ العاقِلِ أوثَقَ مِنکَ بِصَدیقِکَ الجاهِلِ. ⁽³⁾۴۵۰۷.الکافی ( ـ به نقل از ابو بصیر ـ ) عنه علیه السلام :لا یوثَقُ بِعَهدِ مَن لا عَقلَ لَهُ. ⁽⁴⁾و ـ العِصیان۴۵۰۹.الإمام الصادق علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :اِعصِ الجاهِلَ تَسلَم. ⁽⁵⁾.

1) .تحف العقول : ص ۳۹۴ و ۵۰۲ عن عیسی علیه السلام نحوه ، بحار الأنوار : ج ۱ ص ۱۴۸ ح ۳۰ .

2) .الکافی : ج ۱ ص ۴۱ ح ۱ عن طلحة بن زید ، الأمالی للمفید : ص ۶۶ ح ۱۲ عن محمّد بن أبی عمیر العبدی عن الإمام علیّ علیه السلام نحوه ، منیة المرید : ص ۱۸۵ ، بحار الأنوار : ج ۲ ص ۶۷ ح ۱۴ .

3) .غرر الحکم : ح ۷۱۷۸ .

4) .غرر الحکم : ح ۱۰۸۰۴ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۵۴۰ ح ۱۰۰۱۹ .

5) .غرر الحکم : ح ۲۲۶۴ .

د ـ تعلیم

ه ـ عدم اطمینان

و ـ نافرمانی

د ـ تعلیم۴۵۱۱.الإمام علیّ علیه السلام :امام کاظم علیه السلامـ خطاب به هشام بن حکم ـ: ای هشام ! آنچه را نمی دانی، بیاموز ؛ از آنچه آموختی، به نادان بیاموز . عالم را برای علمش بزرگ بشمار و با او درگیر مشو، و نادان را برای نادانی اش کوچک بشمار و او را طرد مکن ؛ بلکه او را به خود، نزدیک ساز و به او بیاموز .۴۵۱۲.عنه علیه السلام :امام صادق علیه السلام :در کتاب علی علیه السلام خواندم که خداوند، از نادانان ، پیمان نگرفته که دانش بیاموزند، آنچنان که از عالمان ، پیمان گرفته که به نادانان بیاموزند ؛ زیرا دانش، پیش از نادانی است .ر . ک : ج ۳ ص ۲۱۹ (ضرورت آموزش) و ۲۳۱ (فضیلت آموزش) .

ه ـ عدم اطمینان۴۵۱۰.الکافی ( ـ به نقل از ابو صباح کنانی ـ ) امام علی علیه السلام :به دشمنِ خردمند، بیش از دوست نادان ، اعتماد کن .۴۵۱۱.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلام :به پیمان کسی که خردمند نیست ، اعتماد نمی شود .و ـ نافرمانی۴۵۱۳.مروج الذهب عن أبی دعامة :امام علی علیه السلام :از نادان ، نافرمانی کن تا سالم بمانی .

ز ـ الإِعراضالکتاب«خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأعْرِضْ عَنِ الْجَـهِلِینَ» . ⁽¹⁾

الحدیث۴۵۱۶.الإمام الصادق علیه السلام ( ـ لَمّا سُئِلَ : مَا الإِسلامُ ؟ ـ ) رسول اللّه صلی الله علیه و آله :أحکَمُ النّاسِ مَن فَرَّ مِن جُهّالِ النّاسِ. ⁽²⁾۴۵۱۷.الخصال عن أبی بصیر :عنه صلی الله علیه و آله :إنَّمَا النّاسُ رَجُلانِ : مُؤمِنٌ وجاهِلٌ ، فَلا تُؤذِ المُؤمِنَ ، ولا تُجاوِرِ الجاهِلَ. ⁽³⁾۴۵۱۵.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الإمام علیّ علیه السلام :کُفرُ النِّعمَةِ لُؤمٌ ، وصُحبَةُ الجاهِلِ شُؤمٌ. ⁽⁴⁾۴۵۱۶.امام صادق علیه السلام ( ـ در پاسخ به این پرسش که : اسلام چیست؟ ـ ) عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: لا یُؤمِنَنَّکَ مِن شَرِّ جاهِلٍ قَرابَةٌ ولا جِوارٌ ، فَإِنَّ أخوَفَ ما تَکونُ لِحَریقِ النّارِ أقرَبُ ما تَکونُ إلَیها. ⁽⁵⁾۴۵۱۷.الخصال ( ـ به نقل از ابو بصیر ـ ) عنه علیه السلام :لا تَصحَب مَن فاتَهُ العَقلُ ، ولا تَصطَنِع مَن خانَهُ الأَصلُ ، فَإِنَّ مَن لا عَقلَ لَهُ یَضُرُّکَ مِن حَیثُ یَری أنَّهُ یَنفَعُکَ ، ومَن لا أصلَ لَهُ یُسیءُ إلی مَن یُحسِنُ إلَیهِ. ⁽⁶⁾۴۵۱۸.الأمالی للطوسی عن أبی بصیر :عنه علیه السلام :لا تَنتَصِح بِمَن فاتَهُ العَقلُ ، ولا تَثِق بِمَن خانَهُ الأَصلُ ، فَإِنَّ مَن فاتَهُ العَقلُ

یَغُشُّ مِن حَیثُ یَنصَحُ ، ومَن خانَهُ الأَصلُ یُفسِدُ مِن حَیثُ یُصلِحُ. ⁽⁷⁾.

1) .الأعراف : ۱۹۹ .

2) .کتاب من لا یحضره الفقیه : ج ۴ ص ۳۹۵ ح ۵۸۴۰ ، الأمالی للصدوق : ج ۷۳ ص ۴۱ وفیه «أحلم» بدل «أحکم» وکلاهما عن یونس بن ظبیان عن الإمام الصادق عن آبائه علیهم السلام ، معانی الأخبار : ص ۱۹۶ ح ۱ عن أبی حمزة الثمالی عن الإمام الصادق عن آبائه علیهم السلام عنه صلی الله علیه و آله ، مشکاة الأنوار : ص ۲۴۱ ح ۶۹۸ ، بحار الأنوار : ج ۱ ص ۲۰۲ ح ۱۳ .

3) .المعجم الأوسط : ج ۸ ص ۳۰۲ ح ۸۶۹۸ ، حلیة الأولیاء : ج ۵ ص ۱۷۴ کلاهما عن عبداللّه بن عمرو .

4) .تحف العقول : ص ۸۰ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۹۶ ح ۶۷۰۱ ، بحار الأنوار : ج ۷۷ ص ۲۸۷ ح ۱ .

5) .شرح نهج البلاغة : ج ۲۰ ص ۳۰۵ ح ۴۹۸ .

6) .غرر الحکم : ح ۱۰۳۸۳ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۵۲۶ ح ۹۵۸۴ وفیه «تصاحب» بدل «تصحب» .

7) .غرر الحکم : ح ۱۰۳۹۹ ، وفی طبعة النجف : ص ۳۴۱ «لا تنصح» ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۵۲۷ ح ۹۵۹۳ نحوه.

ز ـ روگردانی

ز ـ روگردانیقرآن«گذشت ، پیشه کن و به [ کار] پسندیده فرمان بده و از نادان، رُخ برتاب» .

حدیث۴۵۲۰.امام رضا علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :حکیم ترین انسان ، کسی است که از مردمِ نادان بگریزد .۴۵۲۱.الإمام الصادق علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مردمان ، دو گروه اند : مؤمن و نادان . مؤمن را میازار و با نادان، همنشینی مکن .۴۵۲۲.عنه علیه السلام ( ـ فی صِفَةِ الإِسلامِ ـ ) امام علی علیه السلام :ناسپاسی کردن نعمت، پستی است و همنشینی با نادان، ناخجستگی .۴۵۲۳.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ: نزدیکی به نادان و همسایگی با او، تو را از شرّش ایمن نمی دارد ؛ زیرا هر چه به آتشْ نزدیک تر باشی ، خطر سوختن برایت بیشتر است .۴۵۲۴.مسند ابن حنبل عن أنس :امام علی علیه السلام :با کسی که از خرد ، بی بهره است ، مصاحبت مکن و کسی را که بی ریشه است، یار خود مگیر؛ زیرا آن که خردمند نیست، از جایی که گمان می کند به تو سود می رساند، به تو زیان خواهد زد و آن که بی ریشه است، به هر که به او خوبی کند، بدی روا می دارد .۴۵۲۱.امام صادق علیه السلام :امام علی علیه السلام :درباره کسی که از خرد ، بی بهره است، خیرخواهی مکن و به کسی

که بی ریشه است، اعتماد منما ؛ زیرا آن که خرد ندارد، از جایی که گمان می کند خیرخواهی می کند ، ضرر می زند ، و کسی که بی ریشه است، به جای درست کردن ، ویران می سازد .

۴۵۲۲.امام صادق علیه السلام ( ـ در وصف اسلام ـ ) عنه علیه السلام :شَرُّ مَن صاحَبتَ الجاهِلُ. ⁽¹⁾۴۵۲۳.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :شَرُّ الأَصحابِ الجاهِلُ. ⁽²⁾۴۵۲۴.مسند ابن حنبل ( ـ به نقل از اَنس ـ ) عنه علیه السلام :قَطیعَةُ الجاهِلِ تَعدِلُ صِلَةَ العاقِلِ. ⁽³⁾۴۵۲۵.الإمام علیّ علیه السلام :عنه علیه السلام :اِحذَرِ العاقِلَ إذا أغضَبتَهُ ، وَالکَریمَ إذا أهَنتَهُ ، وَالنَّذلَ إذا أکرَمتَهُ ، وَالجاهِلَ إذا صاحَبتَهُ. ⁽⁴⁾۴۵۲۶.الإمام الصادق علیه السلام :عنه علیه السلام :صَدیقُ الجاهِلِ مَعرِضٌ لِلعَطَبِ. ⁽⁵⁾۴۵۲۷.عنه علیه السلام :عنه علیه السلام :صَدیقُ الجاهِلِ مَتعوبٌ مَنکوبٌ. ⁽⁶⁾۴۵۲۸.تحف العقول عن الإمام الصادق علیه السلام ( ـ أنَّهُ دَخَلَ عَلَیهِ رَجُلٌ فَقالَ علیه السلام ) الإمام العسکریّ علیه السلام :صَدیقُ الجاهِلِ تَعِبٌ. ⁽⁷⁾۴۵۲۵.امام علی علیه السلام :الإمام الکاظم علیه السلام :مُحادَثَةُ العالِمِ عَلَی المَزابِلِ خَیرٌ مِن مُحادَثَةِ الجاهِلِ عَلَی الزَّرابِیِّ. ⁽⁸⁾.

1) .غرر الحکم : ح ۵۶۹۱ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۲۹۳ ح ۵۲۱۶ .

2) .غرر الحکم : ح ۵۷۰۹ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۲۹۴ ح ۵۲۵۹ .

3) .نهج البلاغة : الکتاب ۳۱ ، خصائص الأئمّة علیهم السلام : ص ۱۱۷ ، الدرّة الباهرة : ص ۲۰ ، غرر الحکم : ح ۶۷۸۶ .

4) .کنز الفوائد : ج ۱ ص ۳۶۸ ، بحار الأنوار : ج ۷۴ ص ۱۶۶ ح ۳۰ .

5) .غرر الحکم : ح ۵۸۵۶ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۰۲ ح ۵۳۶۵ .

6) .غرر الحکم : ح ۵۸۲۹ ، عیون الحکم والمواعظ : ص ۳۰۱ ح ۵۳۴۱ .

7) .تحف العقول : ص ۴۸۹ ، العُدد القویّة : ص ۳۰۰ عن الإمام الرضا علیه السلام وفیه «فی تعب» ، بحار الأنوار : ج ۷۸ ص ۳۵۵ نقلاً عن کتاب الدرّ .

8) .الکافی : ج ۱ ص ۳۹ ح ۲ عن إبراهیم بن عبدالحمید ، الاختصاص : ص ۳۳۵ ، بحار الأنوار : ج ۱ ص ۲۰۵ ح ۲۷ .

۴۵۲۶.امام صادق علیه السلام :امام علی علیه السلام :بدترین کسی که با او همنشین می شوی ، نادان است .۴۵۲۷.امام صادق علیه السلام :امام علی علیه السلام :بدترینِ یاران ، نادان است .۴۵۲۸.تحف العقول :امام علی علیه السلام :بریدن از نادان ، برابر با پیوستن به خردمند است .قالَ علیه السلام :امام علی علیه السلام :برحذر باش از خردمند، هنگامی که او را به خشم آوردی ، و از فرد بزرگوار، هنگامی که به او اهانت کردی، و از فرومایه، هنگامی که او را گرامی داشتی، و از نادان، هنگامی که با او همنشین شدی .امام صادق علیه السلام فرمود :امام علی علیه السلام :دوستِ [ آدم] نادان ، در معرض نابودی است .۴۵۲۹.مشکاة الأنوار :امام علی علیه السلام :دوستِ [ آدم] نادان ، در معرض رنج و سرکوب است .۴۵۲۹.مشکاة الأنوار :امام عسکری علیه السلام :دوستِ[ آدم] نادان ، رنجه است .۴۵۳۰.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :امام کاظم علیه السلام :گفتگو با عالم در مَزبَله ها، بهتر از گفتگو با نادان بر فرش های گران بهاست . .

۴۵۳۱.الإمام الباقر علیه السلام :الإمام الرضا علیه السلامـ فی کِتابِهِ إلی مُحَمَّدِ بنِ سِنانٍ ـ: حَرَّمَ اللّهُ عز و جل التَّعَرُّبَ بَعدَ الهِجرَةِ لِلرُّجوعِ عَنِ الدّینِ وتَرکِ المُؤازَرَةِ لِلأَنبِیاءِ وَالحُجَجِ علیهم السلام ، وما فی ذلِکَ مِنَ الفَسادِ وإبطالِ حَقِّ کُلِّ ذی حَقٍّ ، لا لِعِلَّةِ سُکنَی البَدوِ ، ولِذلِکَ لَو عَرَفَ الرَّجُلُ الدّینَ کامِلاً لَم یَجُز لَهُ مُساکَنَةُ أهلِ الجَهلِ ، وَالخَوفُ عَلَیهِ لِأَنَّهُ لا یُؤمَنُ أن یَقَعَ مِنهُ تَرکُ العِلمِ وَالدُّخولُ مَعَ أهلِ الجَهلِ وَالتَّمادی فی ذلِکَ. ⁽¹⁾راجع: ص ۱۲۰ ح ۱۱۴۰ .

1) .کتاب من لا یحضره الفقیه : ج ۳ ص ۵۶۶ ح ۴۹۳۴ ، عیون أخبار الرضا : ج ۲ ص ۹۲ ح ۱ ، علل الشرائع : ص ۴۸۱ ح ۱ ، بحار الأنوار : ج ۷۹ ص ۹ ح ۱۰ .

۴۵۳۳.عنه صلی الله علیه و آله :امام رضا علیه السلامـ در نامه ای به محمّد بن سنان ـ: خداوند متعال، تعرّب پس از هجرت ⁽¹⁾را حرام کرد تا کسی از دین بر نگردد و کمک کردن به پیامبران و پیشوایان، رها نشود و [ نیز] برای آن که این، سبب تباهی و از میان رفتن حقوق صاحبان حق است ، نه از آن رو که بادیه نشینی ، نارواست .

بدین جهت، اگر مردی دین را به کمال بشناسد، روا نیست که در میان نادانان، سُکنا گزیند؛ زیرا بیم آن است که دانش را رها کند و در جرگه نادانان قرار گیرد و در این راه، پیش رود .ر . ک : ص ۱۲۰ ح ۱۱۴۰ .

1) .. مقصود از تعرّب پس از هجرت ، سکونت در بادیه ای است که مسلمان نتواند در آن جا از آگاهی های دینی برخوردار گردد .

الفصل الخامس : الجاهلیّة الاُولی۵ / ۱مَعنَی الجاهِلِیَّةِالکتاب«وَ لاَ تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَـهِلِیَّةِ الْأُولَی» . ⁽¹⁾

«وَ مَا ءَاتَیْنَـهُم مِّن کُتُبٍ یَدْرُسُونَهَا وَ مَا أرْسَلْنَا إلَیْهِمْ قَبْلَکَ مِن نَّذِیرٍ» . ⁽²⁾

«وَ مَا کُنتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إذْ نَادَیْنَا وَ لَـکِن رَّحْمَةً مِّن رَّبِّکَ لِتُنذِرَ قَوْمًا مَّا أتَـلـهُم مِّن نَّذِیرٍ مِّن قَبْلِکَ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ» . ⁽³⁾

راجع: المائدة : ۱۹ ، السجدة : ۳ .

الحدیث۴۵۳۶.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّما سُمِّیَتِ الجاهِلِیَّةُ لِضَعفِ أعمالِها ، وجَهالَةِ أهلِها ... ، إنَّ أهلَ الجاهِلِیَّةِ عَبَدوا غَیرَ اللّهِ ، ولَهُم أجَلٌ یَنتَهونَ إلی مُدَّتِهِ ویَصیرونَ إلی نِهایَتِهِ ، مُؤَخَّرٌ عَنهُمُ العِقابُ إلی یَومِ الحِسابِ ، أمهَلَهُمُ اللّهُ بِقُدرَتِهِ وجَلالِهِ وعِزَّتِهِ ، فَغَلَبَ الأَعَزُّ الأَذَلَّ ، وأکَلَ الکَبیرُ فیهَا الأَقَلَّ. ⁽⁴⁾.

1) .الأحزاب : ۳۳ .

2) .سبأ : ۴۴ .

3) .القصص : ۴۶ .

4) .تاریخ المدینة : ج ۲ ص ۵۵۸ عن الشعبی وراجع المفصّل فی تاریخ العرب : ج ۱ ص ۳۷ وبلوغ الإرب : ج ۱ ح ۱۵ .

فصل پنجم : جاهلیّت نخست

۵ / ۱ معنای جاهلیّت

اشاره

فصل پنجم : جاهلیّت نخست۵ / ۱معنای جاهلیّتقرآن«و مانند روزگار جاهلیّت نخست ، زینت های خود را آشکار مکنید» .

«و ما کتاب هایی به آنان نداده بودیم که آن را بخوانند و پیش از تو، هشدار دهنده ای به سویشان نفرستاده بودیم» .

«و آن دم که [موسی را] ندا در دادیم ، تو در جانب طور نبودی ؛ ولی [این اطّلاع تو،] رحمتی است از پروردگارت ، تا قومی را که هیچ هشدار دهنده ای پیش از تو برایشان نیامده است، بیم دهی ؛ باشد که آنان پند پذیرند» .

ر . ک : مائده : آیه ۱۹ ، سجده : آیه ۳ .

حدیث۴۵۴۲.عنه صلی الله علیه و آله :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :[ دوران قبل از اسلام،] به جهت سستی کارها و نادانی مردمان، جاهلیّت نامیده شد ... . به درستی که اهل جاهلیّت، غیر خدا را پرستش کردند و آنان دورانی دارند که آن را سر کنند و به پایانش برسند.

کیفر آنان تا روز رستاخیز ، به تأخیر افتاده است. خداوند، آنان را از روی توان ، بزرگی و عزّتش ، مهلت داد . پس نیرومندان ، بر ضعیفان پیروز شدند و بزرگان ، کوچک ها را در این دوران خوردند .

۴۵۴۳.الإمام الصادق علیه السلام :مسند ابن حنبل عن جعفر بن أبی طالبـ فیما وَصَفَ بِهِ قَومَهُ لِلنَّجاشِیِّ مَلِکِ الحَبَشَةِ ـ: أیُّهَا المَلِکُ ، کُنّا قَوماً أهلَ جاهِلِیَّةٍ ؛ نَعبُدُ الأَصنامَ ، ونَأکُلُ المَیتَةَ ، ونَأتِی الفَواحِشَ ، ونَقطَعُ الأَرحامَ ، ونُسیءُ الجِوارَ ، یَأکُلُ القَوِیُّ مِنَّا الضَّعیفَ ، فَکُنّا عَلی ذلِکَ حَتّی بَعَثَ اللّهُ إلَینا رَسولاً مِنّا ، نَعرِفُ نَسَبَهُ وصِدقَهُ ، وأمانَتَهُ وعَفافَهُ ، فَدَعانا إلَی اللّهِ لِنُوَحِّدَهُ ونَعبُدَهُ ونَخلَعَ ما کُنّا (نَعبُدُ) ⁽¹⁾نَحنُ وآباؤُنا مِن دونِهِ مِنَ الحِجارَةِ وَالأَوثانِ ، وأمَرَنا بِصِدقِ الحَدیثِ ، وأداءِ الأَمانَةِ ، وصِلَةِ الرَّحِمِ ، وحُسنِ الجِوارِ ، وَالکَفِّ عَنِ المَحارِمِ وَالدِّماءِ ، ونَهانا عَنِ الفَواحِشِ ، وقَولِ الزّورِ ، وأکلِ مالِ الیَتیمِ ، وقَذفِ المُحصَنَةِ ، وأمَرَنا أن نَعبُدَ اللّهَ وَحدَهُ لا نُشرِکُ بِهِ شَیئاً ، وأمَرَنا بِالصَّلاةِ وَالزَّکاةِ وَالصِّیامِ ... فَصَدَّقناهُ ، وآمَنّا بِهِ ، وَاتَّبَعناهُ عَلی ما جاءَ بِهِ ، فَعَبَدنَا اللّهَ وَحدَهُ فَلَم نُشرِک بِهِ شَیئاً ، وحَرَّمنا ما حَرَّمَ عَلَینا ، وأحلَلنا ما أحَلَّ لَنا ، فَعَدا عَلَینا قَومُنا فَعَذَّبونا وفَتَنونا عَن دینِنا، لِیَرُدّونا إلی_'feعِبادَةِ الأَوثانِ مِن عِبادَةِ اللّهِ، وأن نَستَحِلَ ما کُنّا نَستَحِلُّ مِنَ الخَبائِثِ. ⁽²⁾۴۵۴۴.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :الإمام علیّ علیه السلام :أمّا بَعدُ ، فَإِنَّ اللّهَ سُبحانَهُ بَعَثَ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله ولَیسَ أحَدٌ مِنَ العَرَبِ یَقرَاُ کِتاباً ، ولا یَدَّعی نُبُوَّةً ولا وَحیاً. ۳ .

1) .سقط ما بین القوسین من الطبعة المعتمدة وأثبتناه من طبعة اُخری .

2) .مسند ابن حنبل : ج ۱ ص ۴۳۲ ح ۱۷۴۰ ، السیرة النبویّة لابن هشام : ج ۱ ص ۳۵۹ وراجع دلائل النبوّة للبیهقی : ج ۲ ص ۳۰۲ وتاریخ الیعقوبی : ج ۲ ص ۲۹ وتفسیر القمّی : ج ۱ ص ۱۷۷ .

۴۵۴۵.عنه صلی الله علیه و آله :مسند ابن حنبلـ به نقل از جعفر بن ابی طالب ، هنگامی که قومش را برای نجاشی، پادشاه حبشه، توصیف کرد ـ: ای پادشاه ! ما مردمانی نادان بودیم که بُتان را پرستش می کردیم ، مُردار می خوردیم ، مرتکب زشتی ها می شدیم ، از خویشاوندان می بریدیم و به همسایگان ، بدی روا می داشتیم . زورمندان ما ، ضعیفان را می خوردند .

ما اینچنین بودیم ، تا این که خداوند ، پیامبری را از میان ما به سوی ما برانگیخت که نَسَب او ، راستگویی اش ، امانتداری و پاک دامنی اش را می شناختیم . ما را به سوی خدا فرا خواند تا او را یگانه بدانیم و تنها او را بپرستیم و سنگ ها و بُت هایی را که ما و پدرانمان می پرستیدیم، کنار بگذاریم .

ما را به راستی در سخن ، ادای امانت ، ارتباط با خویشاوندان ، نیک همسایه داری کردن ، خودداری از گناه و خونریزی ، فرمان داد و ما را از زشتی ها، سخن باطل ، خوردن مال یتیم و اتّهام زدن به پاک دامنان نهی نمود و ما را فرمان داد تا خدا را به یگانگی بپرستیم و برایش شریک نسازیم و ما را به نماز و زکات و روزه . . . فرمان داد .

پس ، ما او را تصدیق کردیم و به او ایمان آوردیم و در آنچه آورده بود، پیروی اش نمودیم و خدا را به یگانگی ، پرستش کردیم و چیزی را با او شریک نساختیم ، و آنچه را بر ما حرام کرد، حرام نمودیم و آنچه را حلال کرد، حلال دانستیم . پس، قوم ما بر ما ستم نمودند و برای بازگرداندنمان از دین خود، شکنجه مان داده ، تطمیع کردند تا از عبادت خدا به بت پرستی برگردیم و آنچه از بدی ها حلال می دانستیم، [باز ]حلال بدانیم .۴۵۴۶.الإمام علیّ علیه السلام :امام علی علیه السلام :پس [ از حمد و ستایش خداوند] ، به راستی که خداوند سبحان، محمّد صلی الله علیه و آله را برانگیخت، در شرایطی که کسی از عرب، کتاب نمی خواند و مدّعی وحی و پیامبری نبود . .

۴۵۴۲.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :أرسَلَهُ عَلی حینِ فَترَةٍ مِنَ الرُّسُلِ ، وهَفوَةٍ عَنِ العَمَلِ ، وغَباوَةٍ مِنَ الاُمَمِ. ⁽¹⁾۴۵۴۳.امام صادق علیه السلام :عنه علیه السلام :أشهَدُ أنَّ مُحَمَّداً عَبدُهُ ورَسولُهُ ، أرسَلَهُ وأعلامُ الهُدی دارِسَةٌ ، ومَناهِجُ الدّینِ طامِسَةٌ ، فَصَدَعَ بِالحَقِّ ، ونَصَحَ لِلخَلقِ. ⁽²⁾۴۵۴۴.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :بَعَثَهُ حینَ لا عَلَمٌ قائِمٌ ، ولا مَنارٌ ساطِعٌ ، ولا مَنهَجٌ واضِحٌ. ⁽³⁾۴۵۴۵.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :إنَّ اللّهَ سُبحانَهُ بَعَثَ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله بِالحَقِّ حینَ دَنا مِنَ الدُّنیا الاِنقِطاعُ ، وأقبَلَ مِنَ الآخِرَةِ الاِطِّلاعُ ، وأظلَمَت بَهجَتُها بَعدَ إشراقٍ ، وقامَت بِأَهلِها عَلی ساقٍ ، وخَشُنَ مِنها مِهادٌ ، وأزِفَ ⁽⁴⁾مِنها قِیادٌ ، فِی انقِطاعٍ مِن مُدَّتِها ، وَاقتِرابٍ مِن أشراطِها ، وتَصَرُّمٍ ⁽⁵⁾مِن أهلِها ، وَانفِصامٍ مِن حَلقَتِها ، وَانتِشارٍ مِن سَبَبِها ، وعَفاءٍ ⁽⁶⁾مِن أعلامِها ، وتَکَشُّفٍ مِن عَوراتِها ، وقِصَرٍ مِن طولِها. ⁽⁷⁾۴۵۴۶.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلام :بَعَثَهُ وَالنّاسُ ضُلاّلٌ فی حَیرَةٍ ، وحاطِبونَ فی فِتنَةٍ ، قَدِ استَهوَتهُمُ الأَهواءُ ، وَاستَزَلَّتهُمُ الکِبرِیاءُ ، وَاستَخَفَّتهُمُ الجاهِلِیَّةُ الجَهلاءُ ، حَیاری فی زَلزالٍ مِنَ الأَمرِ وبَلاءٍ مِنَ الجَهلِ ، فَبالَغَ صلی الله علیه و آله فِی النَّصیحَةِ ، ومَضی عَلَی الطَّریقَةِ ، ودَعا إلَی الحِکمَةِ وَالمَوعِظَةِ الحَسَنَةِ. ⁽⁸⁾۴۵۴۷.عنه علیه السلام :عنه علیه السلام :أیُّهَا النّاسُ ! إنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی أرسَلَ إلَیکُمُ الرَّسولَ صلی الله علیه و آله وأنزَلَ إلَیهِ الکِتابَ بِالحَقِّ وأنتُم اُمِّیّونَ عَنِ الکِتابِ ومَن أنزَلَهُ ، وعَنِ الرَّسولِ ومَن أرسَلَهُ ، عَلی حینِ فَترَةٍ مِنَ الرُّسُلِ ، وطولِ هَجعَةٍ ⁽⁹⁾مِنَ الاُمَمِ ، وَانبِساطٍ مِنَ الجَهلِ ، وَاعتِراضٍ مِنَ الفِتنَةِ ، وَانتِقاضٍ مِنَ المُبرَمِ ⁽¹⁰⁾، وعَمًی عَنِ الحَقِّ ، وَاعتِسافٍ ⁽¹¹⁾مِنَ الجَورِ ، وَامتِحاقٍ مِنَ الدّینِ ، وتَلَظٍّ (ی) مِنَ الحُروبِ ، عَلی حینِ اصفِرارٍ مِن رِیاضِ جَنّاتِ الدُّنیا ، ویُبسٍ مِن أغصانِها ، وَانتِثارٍ مِن وَرَقِها ، ویَأسٍ مِن ثَمَرِها ، وَاغوِرارٍ مِن مائِها ، قَد دَرَسَت أعلامُ الهُدی ، فَظَهَرت أعلامُ الرَّدی .

فَالدُّنیا مُتَهَجِّمَةٌ فی وُجوهِ أهلِها مُکفَهِرَّةٌ ⁽¹²⁾، مُدبِرَةٌ غَیرُ مُقبِلَةٍ ، ثَمَرَتُهَا الفِتنَةُ ، وطَعامُهَا الجیفَةُ ، وشِعارُهَا الخَوفُ ، ودِثارُهَا السَّیفُ ، مُزِّقتُم کُلَّ مُمَزَّقٍ وقَد أعمَت عُیونَ أهلِها ، وأظلَمَت عَلَیها أیّامُها ، قَد قَطَعوا أرحامَهُم ، وسَفَکوا دِماءَهُم ، ودَفَنوا فِی التُّرابِ المَوؤودَةَ بَینَهُم مِن أولادِهِم ، یَجتازُ دونَهُم طیبُ العَیشِ ورَفاهِیَةُ خُفوضِ الدُّنیا . لا یَرجونَ مِنَ اللّهِ ثَواباً ، ولا یَخافونَ وَاللّهِ مِنهُ عِقاباً . حَیُّهُم أعمی نَجِسٌ ، ومَیِّتُهُم فِی النّارِ مُبلِسٌ ⁽¹³⁾، فَجاءَهُم بِنُسخَةِ ما فِی الصُّحُفِ الاُولی ، وتَصدیقِ الَّذی بَینَ یَدَیهِ ، وتَفصیلِ الحَلالِ مِن رَیبِ الحَرامِ. ⁽¹⁴⁾.

1) .نهج البلاغة : الخطبة ۹۴ ، بحار الأنوار : ج ۱۹ ص ۳۷۹ ح ۹۱ .

2) .نهج البلاغة : الخطبة ۱۹۵ ، بحار الأنوار : ج ۱۸ ص ۲۲۴ ح ۶۳ .

3) .نهج البلاغة : الخطبة ۱۹۶ ، بحار الأنوار : ج ۱۸ ص ۲۲۴ ح ۶۴ .

4) .أی دنا وقَرُب (النهایة : ج ۱ ص ۴۵) .

5) .الانصرام : الانقطاع (مجمع البحرین : ج ۲ ص ۱۰۲۸) .

6) .العفاء : الدروس والهلاک (مجمع البحرین : ج ۲ ص ۱۲۳۹) .

7) .نهج البلاغة : الخطبة ۱۹۸ ، بحار الأنوار : ج ۱۸ ص ۲۲۵ ح ۶۵ .

8) .نهج البلاغة : الخطبة ۹۵ ، بحار الأنوار : ج ۱۸ ص ۲۱۹ ح ۵۱ .

9) .أی علی طول مُدّة من بعد الاُمم السالفة ، والهجعة قد یراد بها : الغفلة والجهل والموت (مجمع البحرین: ج ۳ ص ۱۸۶۲) .

10) .أبرم الأمر : أی أحکمه ، ومنه القضاء المبرم (مجمع البحرین : ج ۱ ص ۱۴۵) .

11) .العَسْف : الأخذ علی غیر الطریق ، والظلم (مجمع البحرین : ج ۲ ص ۱۲۱۵).

12) .مکفهرّ : أی عابس قطوب (النهایة : ج ۴ ص ۱۹۳) .

13) .المُبْلِس : الساکت من الحزن أو الخوف (النهایة : ج ۱ ص ۱۵۲) .

14) .الکافی : ج ۱ ص ۶۰ ح ۷ عن مسعدة بن صدقة عن الإمام الصادق علیه السلام ، تفسیر القمّی : ج ۱ ص ۲ وراجع نهج البلاغة : الخطبة ۸۹ .

۴۵۴۸.الإمام الباقر علیه السلام :امام علی علیه السلام :[ خداوند،] او را هنگامی به رسالت مبعوث کرد که مدّت ها بود که کسی به رسالت برانگیخته نشده بود و مردم در انجام دادن وظیفه ، از راه حق ، منحرف گشته بودند و امّت های پیامبران پیشین، در غفلت و نادانی ، سرگردان بودند .۴۵۴۹.الإمام الصادق علیه السلام :امام علی علیه السلام :گواهی می دهم که محمّد صلی الله علیه و آله ، بنده و فرستاده اوست . او را هنگامی فرستاد که نشانه های هدایت ، از میان رفته بود و روش های دینداری، محو گشته بود . او آشکارا به سوی حق فرا خواند و برای بندگان، خیرخواهی نمود .۴۵۵۰.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلام :[ خداوند،] هنگامی او را برانگیخت که هیچ نشانه ای بر پا نبود و هیچ نوری نمی درخشید و هیچ راهِ روشنی وجود نداشت .۴۵۵۱.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلام :خداوند سبحان، محمّد صلی الله علیه و آله را به راستی و درستی برانگیخت، هنگامی که پایان دنیا ، نزدیک ، و آخرت ، رو آورده بود و جهان ، پس از روشنی و زیبایی، تاریک شده بود و زندگی مردمش ، دشوار و حمل آرام آنان ، ناهموار گردیده و مهارشدنی به دست کِشنده ای سپرده شده بود و [ هنگامی که] جهان به نیستی ، نزدیک و نشانه های خرابی آن ، آشکار ، و پیوند مردم با زندگی ، بریده و حلقه های پیوند مردم با یکدیگر ، از هم دریده و اسباب این از هم گسیختگی، بر ملا و نشانه های رستگاری ، ناپایدار ، و زشتی های دنیا ، آشکار ، و رشته عمرش کوتاه گردیده بود.۴۵۵۲.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلام :خداوند، او را به پیامبری برگزید ، هنگامی که مردم، گم راه شده، سرگردان بودند و در راه فساد، از روی نادانی ، قدم می نهادند و هوس ها آنان را به سقوط کشانیده بود و کبر و نخوت، آنان را به لغزش وا داشته و نادانی ، آنها را سبُک سر و نفهم نموده بود ، در حالتی که پریشان حال و در کار خویش، مضطرب و نگران و مبتلا به نادانی بودند . پس ، پیامبر صلی الله علیه و آله در خیرخواهی [ برای آنان ]کوشید و بر راه راست ، حرکت نمود و به سوی حکمت و دانش و پندِ نیکو، دعوت کرد .۴۵۵۳.عیسی علیه السلام :امام علی علیه السلام :ای مردم ! خداوند متعال ، پیامبر صلی الله علیه و آله را به سوی شما فرستاده و به راستی و درستی، کتاب را بر او فرو فرستاده است ، در حالی که شما از خواندن کتاب و فرو فرستنده آن ، و از رسول و فرستنده اش ، بیگانه و ناآگاه بودید ، به هنگام توقّفِ آمدن رسولان ، و خواب طولانی و عمیق ملّت ها، و فراگیری نادانی و بروز آشوب ها ، و شکسته شدن پیمان های محکم ، و نابینایی نسبت به حقیقت ، و انحراف بر اثر ستم ، و زیر پرده شدن دینداری ، و شعله ور شدن آتش جنگ ، همزمان با پژمردگی و زردی گل های باغ های جهان و خشکیدن شاخه های درختان آنها، و خزان شدن و ریختن برگ های آنها، و نومیدی از میوه دادن آنها ، و فرو کشیدن آب چشمه سارها ، در حالی که پرچم های هدایت، سرنگون شده بودند و به جای آنها، پرچم های هلاکت ، برافراشته بودند .

دنیا با چهره رو دَر هم کشیده، به آنان پشت کرده بود و روی خوش ، نشان نمی داد ؛ میوه اش آشوب بود، و خوراکش مردارِ گندیده، و لباس زیرینش هراس، و لباسِ رویین او، همه تیغ .

شما مردم، قطعه قطعه شده بودید . دیده های مردم جهان، همه نابینا و روزگار همه ، سیاه بود ؛ از خویشاوندان ، بریده بودند و خون یکدیگر را می ریختند و نوزادان دختر را زنده به گور می کردند . زندگی خوش ، و آسایش و آرامش ، از میان آنان رخت بر بسته بود . نه از درگاه حق، امید ثوابی داشتند و نه از قهر او می ترسیدند. زنده آنان، کوری پلید بود و مرده شان در لا به لای آتش غلطان .

پس ، پیامبر صلی الله علیه و آله نسخه ای از کتاب های پیشین را برایشان آورد و چیزهای درستی را که در دست داشتند، تأیید کرد و حلال و حرام را به خوبی از هم جدا نمود . .

۴۵۴۷.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلام :أشهَدُ أنَّ مُحَمَّداً عَبدُهُ ورَسولُهُ ، أرسَلَهُ بِالدّینِ المَشهورِ ... وَالنّاسُ فی فِتَنٍ اِنجَذَمَ فیها حَبلُ الدّینِ ، وتَزَعزَعَت سَوارِی ⁽¹⁾الیَقینِ ، وَاختَلَفَ النَّجرُ ⁽²⁾، وتَشَتَّتَ الأَمرُ ، وضاقَ المَخرَجُ ، وعَمِیَ المَصدَرُ ، فَالهُدی خامِلٌ ، وَالعَمی شامِلٌ . عُصِیَ الرَّحمنُ ، ونُصِرَ الشَّیطانُ ، وخُذِلَ الإِیمانُ ، فَانهارَت دَعائِمُهُ ، وتَنَکَّرَت مَعالِمُهُ ، ودَرَسَت سُبُلُهُ ، وعَفَت شُرُکُهُ . أطاعُوا الشَّیطانَ فَسَلَکوا مَسالِکَهُ ، ووَرَدوا مَناهِلَهُ ، بِهِم سارَت أعلامُهُ ، وقامَ لِواؤُهُ ، فی فِتَنٍ داسَتهُم بِأَخفافِها ، ووَطِئَتهُم بِأَظلافِها ، وقامَت عَلی سَنابِکِها. ⁽³⁾فَهُم فیها تائِهونَ حائِرونَ جاهِلونَ مَفتونونَ ، فی خَیرِ دارٍ وشَرِّ جیرانٍ . نَومُهُم سُهودٌ وکُحلُهُم دُموعٌ ، بِأَرضٍ عالِمُها مُلجَمٌ وجاهِلُها مُکرَمٌ. ⁽⁴⁾.

1) .الساریة : الاُسطوانة والجمع سوارٍ (مجمع البحرین : ج ۲ ص ۸۴۳) .

2) .النجر : الطبع والأصل (النهایة : ج ۵ ص ۲۱) .

3) .السُنْبک : طرف مقدّم الحافر ، الجمع سنابک (مجمع البحرین : ج ۲ ص ۸۸۹) .

4) .نهج البلاغة : الخطبة ۲ ، بحار الأنوار : ج ۱۸ ص ۲۱۷ ح ۴۹ .

۴۵۴۸.امام باقر علیه السلام :امام علی علیه السلام :گواهی می دهم که محمّد صلی الله علیه و آله ، بنده و فرستاده خداست. او را با دینی که شهرت عالمگیر دارد، فرستاد . . . ، در حالی که مردم به فتنه های بسیاری مبتلا بودند که در آنها، ریسمان دین ، پاره ، ستون های یقین ، متزلزل ، آهنگ ها گوناگون ، امور ، پراکنده ، و راه خارج شدن، تنگ شده بود و وسیله ای برای هدایت نبود ؛ راهنمایی و هدایت ، از بین رفته بود و کوری و گم راهی ، شیوع داشت ؛ خداوند رحمان، نافرمانی می شد و شیطان ، یاری می گشت؛ ایمان ، خوار و ستون های آن، ویران گشته بود و نشانه های آن ، تغییر کرده و راه های آن ، خراب و نابود شده بود .

مردم، پیرو شیطان بودند و در راه های او قدم نهاده ، به سرچشمه هایش وارد می شدند . به کمک آنان، حیله های شیطان به کار افتاد و بیرق کفر و ضلالتش افراشته گردید ، در فتنه هایی که مردم را پایمال کرد و همگی در آن ، سرگردان و حیران و نادان و گرفتار بودند ، در بهترین خانه دنیا و میان بدترین همسایه ها . خواب آنان، بی خوابی و سرمه چشمانشان، گریه بود ، در سرزمینی که دهان دانای آن ، بسته و نادانش ارجمند بود . .

۴۵۴۹.امام صادق علیه السلام :عنه علیه السلام :أشهَدُ أن لا إلهَ إلاَّ اللّهَ ، وأشهَدُ أنَّ مُحَمَّداً عَبدُهُ ورَسولُهُ ونَجیبُهُ وصَفوَتُهُ . لا یُؤازی فَضلُهُ ، ولا یُجبَرُ فَقدُهُ . أضاءَت بِهِ البِلادُ بَعدَ الضَّلالَةِ المُظلِمَةِ ، وَالجَهالَةِ الغالِبَةِ ، وَالجَفوَةِ الجافِیَةِ ، وَالنّاسُ یَستَحِلّونَ الحَریمَ ویَستَذِلّونَ الحَکیمَ ، یَحیَونَ عَلی فَترَةٍ ویَموتونَ عَلی کَفرَةٍ. ⁽¹⁾۴۵۵۰.امام صادق علیه السلام :عنه علیه السلام :إنَّ اللّهَ تَعالی بَعَثَ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله وأنتُم مَعاشِرَ العَرَبِ عَلی شَرِّ حالٍ ، یَغذو أحَدُکُم کَلبَهُ ، ویَقتُلُ وَلَدَهُ ، ویُغیرُ عَلی غَیرِهِ فَیَرجِعُ وقَد اُغیرَ عَلَیهِ ، تَأکُلونَ العِلهِزَ ⁽²⁾وَالهَبیدَ ⁽³⁾وَالمَیتَةَ وَالدَّمَ ، تُنیخونَ عَلی أحجارٍ خُشنٍ وأوثانٍ مُضِلَّةٍ ، وتَأکُلونَ الطَّعامَ الجَشِبَ ، وتَشرَبونَ الماءَ الآجِنَ ، تَسافَکونَ دِماءَکُم ویَسبی بَعضُکُم بَعضاً. ⁽⁴⁾۴۵۵۱.امام صادق علیه السلام :عنه علیه السلامـ مِن رِسالَتِهِ إلی أصحابِهِ بَعدَ مَقتَلِ مُحَمَّدِ بنِ أبی بَکرٍ ـ: إنَّ اللّهَ بَعَثَ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله نَذیراً لِلعالَمینَ ، وأمیناً عَلَی التَّنزیلِ ، وشَهیداً عَلی هذِهِ الاُمَّةِ ، وأنتُم یا مَعشَرَ العَرَبِ یَومَئِذٍ عَلی شَرِّ دینٍ وفی شَرِّ دارٍ ، مُنیخونَ عَلی حِجارَةٍ خُشنٍ وحَیّاتٍ صُمٍّ وشَوکٍ مَبثوثٍ فِی البِلادِ ، تَشرَبونَ الماءَ الخَبیثَ ، وتَأکُلونَ الطَّعامَ الجَشیبَ ، وتَسفِکونَ دِماءَکُم ، وتَقتُلونَ أولادَکُم ، وتَقطَعونَ أرحامَکُم ، وتَأکُلونَ أموالَکُم بَینَکُم بِالباطِلِ ، سُبُلُکُم خائِفَةٌ ، وَالأَصنامُ فیکُم مَنصوبَةٌ ، وَالآثامُ بِکُم مَعصوبَةٌ ، ولا یُؤمِنُ أکثَرُهُم بِاللّهِ إلاّ وهُم مُشرِکونَ. ⁽⁵⁾.

1) .نهج البلاغة : الخطبة ۱۵۱ ، بحار الأنوار : ج ۱۸ ص ۲۲۱ ح ۵۶ .

2) .العلهز: یتّخذونه فی سنیالمجاعة، یخلطون الدم بأوبار الإبل ثمّ یشوونه بالنار ویأکلونه (النهایة: ج ۳ ص ۲۹۳) .

3) .الهبید : الحنظل یُکسر ویستخرج حبّه ویُنقع لتذهب مرارته ویتّخذ منه طبیخ یؤکل عند الضرورة (النهایة: ج ۵ ص ۲۳۹) .

4) .کشف المحجّة : ص ۲۳۶ نقلاً عن الکلینی فی الرسائل ، بحار الأنوار : ج ۳۰ ص ۸ ح ۱ .

5) .الغارات : ج ۱ ص ۳۰۳ عن جندب ، نهج البلاغة : الخطبة ۲۶ نحوه ، بحار الأنوار : ج ۳۳ ص ۵۶۷ ح ۷۲۲ .

۴۵۵۲.امام صادق علیه السلام :امام علی علیه السلام :گواهی می دهم که جز خدای یگانه، خدایی نیست و گواهی می دهم که محمّد صلی الله علیه و آله ، بنده و فرستاده و پسندیده و برگزیده اوست . چیزی به پایه فضلش نمی رسد و فقدانش جبران پذیر نیست .

شهرها پس از گم راهی و تاریک و نادانی بسیار و بدخویی در معاشرت، به نور او روشن شد ، هنگامی که مردم، حرام را حلال می شمردند و خردمند را خوارمی داشتند [ و آن هنگام که ]بدون پیامبر، زندگی می کردند وبر کفر می مردند.۴۵۵۳.عیسی علیه السلام :امام علی علیه السلام :[خداوند متعال،] محمّد صلی الله علیه و آله را به پیامبری برانگیخت، در حالی که شما عربها در بدترین حالت ، زندگی می کردید : یکی از شما سگش را می خورد و فرزندش را می کشت و دیگران را غارت می کرد و برمی گشت، در حالی که دیگران وی را غارت کرده بودند . شما دانه حنظل و خون و کُرک شتران و مردار و خوک می خوردید . پناهگاهتان ، سنگ های خشن و بت های گم راه کننده بود و غذاهای زُمُخت می خوردید و آب های متعفّن می آشامیدید . خون یکدیگر را می ریختید ویکدیگر را به اسارت می گرفتید.۴۵۵۴.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلامـ بخشی از نامه ایشان به یارانش ، پس از کشته شدن محمّد بن ابی بکر ـ: خداوند ، محمّد صلی الله علیه و آله را هشدار دهنده به جهانیان برانگیخت و امینِ بر کتاب و گواهِ بر این امّت، قرار داد . شما ـ ای جماعت عرب! ـ در آن روز، بدترین آیین را داشتید و در بدترین منزل بودید. اقامتگاه شما ، سرزمین های سنگلاخ و در میان مارهای کَر و خارهای مُغیلان بود . آب کثیف می آشامیدید و غذای خشن می خوردید و خون یکدیگر را می ریختید و فرزندانتان را می کشتید و از خویشاوندانتان می بریدید و اموالتان را به ستم و غصب می خوردید . راه هایتان ترسناک بود و بُتان در میان شما بر پا بودند و از گناهان ، اجتناب نمی کردید و ایمان بیشترتان به خدا، شرک آلود بود . .

۴۵۵۵.الإمام علیّ علیه السلام :عنه علیه السلامـ فِی الاِعتِبارِ بِالاُمَمِ السّابِقَةِ وتَحذیرِ العُصاةِ المُتَکَبِّرینَ ـ: اِعتَبِروا بِحالِ وُلدِ إسماعیلَ وبَنی إسحاقَ وبَنی إسرائیلَ عَلَیهِمُ السَّلامُ . فَما أشَدَّ اعتِدالَ الأَحوالِ ، وأقرَبَ اشتِباهَ الأَمثالِ ! تَأَمَّلوا أمرَهُم فی حالِ تَشَتُّتِهِم وتَفَرُّقِهِم ، لَیالِیَ کانَتِ الأَکاسِرَةُ وَالقَیاصِرَةُ أرباباً لَهُم ، یَحتازونَهُم ⁽¹⁾عَن ریفِ الآفاقِ ، وبَحرِ العِراقِ ، وخُضرَةِ الدُّنیا ، إلی مَنابِتِ الشّیحِ ⁽²⁾، ومَهافِی الرّیحِ ، ونَکَدِ ⁽³⁾المَعاشِ ، فَتَرَکوهُم عالَةً مَساکینَ إخوانَ دَبَرٍ ووَبَرٍ ⁽⁴⁾، أذَلَّ الاُمَمِ داراً ، وأجدَبَهُم قَراراً ، لا یَأوونَ إلی جَناحِ دَعوَةٍ یَعتَصِمونَ بِها ، ولا إلی ظِلِّ اُلفَةٍ یَعتَمِدونَ عَلی عِزِّها ، فَالأَحوالُ مُضطَرِبَةٌ ، وَالأَیدی مُختَلِفَةٌ ، وَالکَثرَةُ مُتَفَرِّقَةٌ ، فی بَلاءِ أزلٍ وأطباقِ جَهلٍ ! مِن بَناتٍ مَوؤودَةٍ ، وأصنامٍ مَعبودَةٍ ، وأرحامٍ مَقطوعَةٍ ، وغاراتٍ مَشنونَةٍ .

فَانظُروا إلی مَواقِعِ نِعَمِ اللّهِ عَلَیهِم حینَ بَعَثَ إلَیهِم رَسولاً ـ فَعَقَدَ بِمِلَّتِهِ طاعَتَهُم ، وجَمَعَ عَلی دَعوَتِهِ اُلفَتَهُم ـ کَیفَ نَشَرَتِ النِّعمَةُ عَلَیهِم جَناحَ کَرامَتِها ، وأسالَت لَهُم

جَداوِلَ نَعیمِها ، وَالتَفَّتِ المِلَّةُ بِهِم فی عَوائِدِ بَرَکَتِها ، فَأَصبَحوا فی نِعمَتِها غَرِقینَ ، وفی خُضرَةِ عَیشِها فَکِهینَ .

قَد تَرَبَّعَتِ الاُمورُ بِهِم فی ظِلِّ سُلطانٍ قاهِرٍ ، وآوَتهُمُ الحالُ إلی کَنَفِ عِزٍّ غالِبٍ ، وتَعَطَّفَتِ الاُمورُ عَلَیهِم فی ذُری ⁽⁵⁾مُلکٍ ثابِتٍ . فَهُم حُکّامٌ عَلَی العالَمینَ ، ومُلوکٌ فی أطرافِ الأَرَضینَ . یَملِکونَ الاُمورَ عَلی مَن کانَ یَملِکُها عَلَیهِم ، ویُمضونَ الأَحکامَ فیمَن کانَ یُمضیها فیهِم ! لا تُغمَزُ ⁽⁶⁾لَهُم قَناةٌ ، ولا تُقرَعُ لَهُم صَفاةٌ ⁽⁷⁾ألا وإنَّکُم قَد نَفَضتُم أیدِیَکُم مِن حَبلِ الطّاعَةِ ، وثَلَمتُم حِصنَ اللّهِ المَضروبَ عَلَیکُم ، بِأَحکامِ الجاهِلِیَّةِ. ⁽⁸⁾.

1) .الحَوز : السیر الشدید والرّوید ، وقیل : الحوز والحیز : السوق اللیّن (لسان العرب : ج ۵ ص ۳۳۹) .

2) .نبات سهلی یتّخذ من بعضه المکانس ، وهو من الأمرار ، له رائحة طیّبة وطعم مر (لسان العرب : ج ۲ ص ۵۰۲) .

3) .عیش نکِدٌ : أی قلیل عَسِرٌ (مجمع البحرین : ج ۳ ص ۱۸۳۱) .

4) .وبر الرجل : تشرّد فصار مع الوبر [ حیوان] فی التوحّش (لسان العرب : ج ۵ ص ۲۷۲) .

5) .الذُّری : جمع ذروة : وهی أعلی سنام البعیر (لسان العرب : ج ۱۴ ص ۲۸۴) .

6) .یکنی عن العزیز الذی لا یضام فیقال : لا یغمز له قناة ؛ أی هو صلب والقناة إذا لم تلن فی ید الغامز کانت أبعد عن الحطم والکسر (شرح نهج البلاغة : ج ۱۳ ص ۱۷۹) .

7) .لا تقرع لهم صفاة : أی لا ینالهم أحد بسوء (النهایة : ج ۳ ص ۴۱) .

8) .نهج البلاغة : الخطبة ۱۹۲ ، بحار الأنوار : ج ۱۴ ص ۴۷۳ ح ۳۷ .

۴۵۵۶.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در موضوع خصوص عبرت گرفتن از امّت های پیشین و هشدار به عصیانگران گردنکش ـ: پس ، از سرنوشت فرزندان اسماعیل و اسحاق و اولاد اسرائیل، عبرت بگیرید ، که چه بسیار متناسب اند سرگذشت ها، و چه شبیه و نزدیک اند داستان ها !

در سرگذشت آنان و چگونگی پراکندگی و جدایی شان از یکدیگر، اندیشه نمایید ، در شب هایی که کسراها (پادشاهان عجم) و قیصرها (پادشاهان روم)، سَرور آنان بودند . آنها را از کشتزارها و دریای عراق و سبزه زار جهان ، به جاهایی راندند که دَرْمَنه می رویید و

بادهای تُند می وزید و زندگانی ، سخت بود . پس ، آنان را درویش و مستمند و بادیه نشین و چراننده شتران پشتْ ریش ، رها کردند ، در حالی که خوارترینِ امّت ها از جهت جایگاه، و بدبخت ترینِ آنان از جهت آسایشگاه بودند .

[ آنان] به زیر بار مِهتری گرد نمی آمدند که به آن پناه برند، و به زیر سایه اُلفتی نمی رفتند که بر عزّت آن، تکیه کنند . پس با حالات نگران و دست های پراکنده مختلف و جمع پریشان ، در رنج و نادانی (از قبیل: زنده به گور کردن دختران و پرستیدن بت ها و دوری جستن از خویشان و حمله های غارتگرانه) به سر می بردند.

پس به فرود آمدن نعمت های خداوند بر آنها ـ هنگامی که بر آنان پیامبری فرستاد و آنها را فرمانبر شریعت او گردانید و آنان را بر دعوت او با هم مهربان ساخت ـ بنگرید که چگونه نعمت [ و آسایش]، بال بزرگواری خود را به روی

آنها گسترد و نهرهای نعمت را برای آنان روان کرد و شریعت [او ]آنها را در سودهای پُربرکت خود، گرد آورد ؛ پس ، غرق نعمت او شدند و از خرّمی زندگانی، خشنود گردیدند .

زندگانی آنان ، در سایه دولتی نیرومند، برقرار شد و نیکوییِ حالشان آنان را به عزّت رسانید و کارها برایشان در سایه دولتی استوار، آسان گردید. پس آنان، فرمان دهنده جهانیان و حاکم اطراف زمین بودند . بر کسانی که بر آنها تسلّط داشتند ، مسلّط شدند و بر کسانی که فرمانده بودند ، فرمان می راندند . نه نیزه شان می شکست و نه سنگ سختشان خُرد می شد (کسی نمی توانست به آنان آسیبی برساند).

آگاه باشید! شما دست هایتان را از ریسمان طاعت رهانیدید و به وسیله حکم های جاهلیّت ، در حصار خدا که به اطراف شما کشیده شده بود ، رخنه کردید . .

۴۵۵۷.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :فاطمة علیهاالسلامـ فی خِطابِها لِلمُسلِمینَ بَعدَ أبیها ـ: کُنتُم عَلی شَفا حُفرَةٍ مِنَ النّارِ مَذقَةَ الشّارِبِ ، ونُهزَةَ ⁽¹⁾الطّامِعِ ، وقَبسَةَ العَجلانِ ، ومَوطِئَ الأَقدامِ ، تَشرَبونَ الطَّرقَ ⁽²⁾، وتَقتاتونَ القَدَّ ⁽³⁾، أذِلَّةً خاسِئینَ صاغِرینَ ، تَخافونَ أن یَتَخَطَّفَکُمُ النّاسُ مِن حَولِکُم ، فَأَنقَذَکُمُ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی بِأَبی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله . ⁽⁴⁾۴۵۵۸.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :الإمام الهادی علیه السلامـ فی خُطبَتِهِ ـ: الحَمدُ للّهِِ العالِمِ بِما هُوَ کائِنٌ مِن قَبلِ أن یَدینَ لَهُ مِن خَلقِهِ دائِنٌ . . . وأنَّ مُحَمَّداً عَبدُهُ ورَسولُهُ المُصطَفی ووَلِیُّهُ المُرتَضی وبَعیثُهُ بِالهُدی ، أرسَلَهُ عَلی حینِ فَترَةٍ مِنَ الرُّسُلِ ، وَاختِلافٍ مِنَ المِلَلِ ، وَانقِطاعٍ مِنَ السُّبُلِ ، ودُروسٍ مِنَ الحِکمَةِ ، وطُموسٍ مِن أعلامِ الهُدی وَالبَیِّناتِ ، فَبَلَّغَ رِسالَةَ رَبِّهِ ، وصَدَعَ بِأَمرِهِ ، وأدَّی الحَقَّ الَّذی عَلَیهِ ، وتُوُفِّیَ فَقیداً مَحموداً صلی الله علیه و آله . ⁽⁵⁾.

1) .النُّهزة : الفرصة ، وانتهزتها : اغتنمتها (النهایة : ج ۵ ص ۱۳۵) .

2) .الطَّرق : الماء الذی خاضته الإبل وبالت فیه وبعرت (النهایة : ج ۳ ص ۱۲۳) .

3) .هو جلد السخلة فی الجدب (النهایة : ج ۴ ص ۲۱) .

4) .الاحتجاج : ج ۱ ص ۲۶۰ ح ۴۹ عن عبداللّه بن الحسن عن آبائه علیهم السلام ، شرح الأخبار : ج ۳ ص ۳۵ ح ۹۷۴ ، الشافی : ج ۴ ح ۷۲ عن ابن عائشة ، دلائل الإمامة : ص ۱۱۴ ح ۳۶ عن زید بن علیّ عن آبائه علیهم السلامنحوه ، بحار الأنوار : ج ۲۹ ص ۲۲۴ ح ۸ ؛ بلاغات النساء: ص ۲۴ عن زید بن علیّ عن آبائه علیهم السلامنحوه .

5) .الکافی : ج ۵ ص ۳۷۲ ح ۶ عن عبدالعظیم بن عبداللّه [ الحسنی].

۴۵۵۴.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :فاطمه علیهاالسلامـ در سخنرانی برای مسلمان ها پس از رحلت پدرش ـ: شما بر لب پرتگاه آتش بودید و جرعه شیرِ به آب آمیخته برای نوشندگان، و فرصتی برای فرصتجویان و شتاب زدگان، و لگدمال دیگران بودید . آب های آمیخته به سرگین و ادرار شتران می آشامیدید و پوست برّه ، غذایتان بود . خوار و پست بودید و هراس داشتید که شما را از اطراف بربایند . پس ، خداوند متعال، شما را به واسطه پدرم محمّد صلی الله علیه و آله ، نجات داد .۴۵۵۵.امام علی علیه السلام :امام هادی علیه السلامـ در خطبه اش ـ: ستایش ، از آنِ خداوندی است که به آنچه هست، آگاه است ، پیش از آن که کسی به دینش گردن نهد؛ و به راستی که محمد صلی الله علیه و آله بنده و فرستاده برگزیده او، و دوست پسندیده، و مبعوث شده به هدایت است . او را در زمان نیامدن پیامبران و اختلاف ملّت ها و بریدگی راه ها و کهنه شدن حکمت و محو شدن نشانه ها و شواهد هدایت فرستاد . او رسالت پروردگار را ابلاغ کرد و فرمانش را آشکار ساخت و وظیفه ای که بر او بود، به انجام رسانید و دنیا را ترک کرد، در حالی که ستوده بود . .

راجع : الإسراء : ۳۱ ـ ۳۵ ، الأنعام : ۱۵۲ ، الممتحنة : ۱۲ .

ر . ک : اسراء : آیه ۳۱ ـ ۳۵ ، انعام : آیه ۱۵۲ ، ممتحنه : آیه ۱۲ .

. .

سخنی درباره جاهلیّت

سخنی درباره جاهلیّتقرآن، روزگار قبل از اسلامِ عرب را «دوره جاهلیّت» نامیده است و این، از آن جهت است که در آن روزگار، به جای علم، جهل و به جای حق، یک سلسله آرای سفیهانه و باطل ، بر آنان حکومت می کرده است. قرآن، خصوصیات آنان را چنین بیان می کند: «یَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَیْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَـهِلِیَّةِ . ⁽¹⁾درباره خدا، گمان های ناروا، همچون گمان های [دوران] جاهلیّت می برند» . «أَفَحُکْمَ الْجَـهِلِیَّةِ یَبْغُونَ . ⁽²⁾آیا خواستار حکم جاهلیّت اند؟» . «إِذْ جَعَلَ الَّذِینَ کَفَرُواْ فِی قُلُوبِهِمُ الْحَمِیَّةَ حَمِیَّةَ الْجَـهِلِیَّةِ . ⁽³⁾آن گاه که کافران در دل های خود، تعصّب [، آن هم] از نوع تعصّب جاهلیّت ورزیدند ...» .

1) .آل عمران : آیه ۱۵۴ .

2) .مائده : آیه ۵۰ .

3) .فتح : آیه ۲۶ .

«وَ لاَ تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَـهِلِیَّةِ الْأُولَی . ⁽¹⁾و مانند روزگار جاهلیّت نخست، زینت های خود را آشکار مکنید» . جامعه عرب در آن روزگار ، از طرف جنوب، به حبشه ـ که مردمش نصرانی بودند ـ و از طرف مغرب ، به امپراتوری روم ـ که آنان نیز نصرانی بودند ـ و از طرف شمال به ایران ـ که زردشتی بودند ـ محدود می گشت و با سرزمین های هند و مصر ـ که اکثر مردمشان بت پرست بودند ـ ارتباط داشت. در میان خود عرب ها ، طوایفی از یهود زندگی می کردند و خود عرب ها نیز دارای آیین بت پرستی بودند و اغلب ، زندگی قبیلگی داشتند. این اوضاع و شرایط، برای آنان جامعه ای بی قانون و دور از تمدّن و باورهایی بی اساس ـ که مخلوطی از آداب و رسوم یهود و نصارا و مجوس بود ـ ، به وجود آورده بود و مردم در نادانی و بی خبری کامل به سر می بردند ، که خداوند [درباره آنها ]چنین فرموده است: «وَإِن تُطِعْ أَکْثَرَ مَن فِی الْأَرْضِ یُضِلُّوکَ عَن سَبِیلِ اللَّهِ إِن یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ یَخْرُصُونَ . ⁽²⁾و اگر از بیشتر کسانی که در [این سر]زمین اند، پیروی کنی، تو را از راه خدا گم راه می کنند. آنان جز از گمانِ [خود،] پیروی نمی کنند و جز به حدس زدن نمی پردازند» . این قبایل بیابانگرد، زندگی پستی داشتند و پیوسته گرفتار جنگ و غارت و چپاول اموال و تجاوز به نوامیس یکدیگر بودند و هیچ گونه امنیت ، امانتداری و

1) .احزاب : آیه ۳۳ .

2) .انعام : آیه ۱۱۶ .

صلح و صفایی در بین آنان نبود . در آن شرایط ، کسی پیش می افتاد که چنگالی تیزتر می داشت و ریاست، از آنِ کسی بود که می توانست با زور ، ناحیه ای را تسخیر کند. در بین مردان، فضیلت ، این بود که : خونریزی کنند ، تعصّب جاهلی داشته باشند ، متکبّر و مغرور باشند، از ستمکاران پیروی نمایند، حقوق ستم دیدگان را پایمال کنند، ظلم و تجاوز نمایند قمار ببازند، شراب بنوشند ، زنا کنند ، و مردار و خون و خُرمای پَست بخورند. زنان آنان هم از مزایای انسانی ، محروم بودند و به هیچ وجه ، مالک اراده و اعمال خود نبودند و به آنها ارث نمی رسید . مردان ، بی حساب ، زن می گرفتند، همان طور که یهود و بعضی از بت پرستان عادت داشتند. در عین حال، زنها خود را می آراستند و هر که را دوست می داشتند ، به خود می خواندند. زنا و بی ناموسی، در بین آنان رایج بود و حتّی زن های شوهردار هم آلوده بودند و بسا که در مراسم حج هم با بدن برهنه شرکت می کردند. فرزندان آنها به پدران ، منتسب می شدند؛ ولی به هنگام کودکی، از ارث محروم بودند و تنها فرزندان بزرگ، میراث را تصرّف می کردند و از جمله چیزهایی که آنان به ارث می بردند، زنِ شخص متوفّا بود . به طور کلّی، دختران، چه کوچک و چه بزرگ، و همچنین پسران کوچک، از ارث ، حقّی نداشتند . آری، اگر کسی می مرد و تنها فرزند نابالغی از خود باقی می گذارد، او ارث می بُرد؛ لیکن اشخاص زورمند ، سرپرستی اموال یتیم را به عهده گرفته، اموال وی را می خوردند، و اگر این فرزند یتیم، دختر می بود، با او ازدواج کرده، اموالش را تصرّف می کردند و سپس او را طلاق می دادند و رهایش می نمودند. در این

موقع، آن دختر، نه ثروتی داشت که گذران زندگی کند، و نه کسی به ازدواج با او رغبت می کرد تا مخارجش را متحمّل شود. مسئله غصب حقوق ایتام، از بزرگ ترین کارهای شایع در میان آنان بود؛ چرا که دائما دست به گریبان جنگ و غارت بودند و طبعا چون قتل و کشتارْ زیاد بود ، ماجرای یتیمان بی سرپرست، تکرار می شد. از بدبختی های فرزندانشان، یکی هم این بود که شهرهای خراب و اراضی بی آب و علف آنها ، به سرعت ، گرفتار قحطی می شد و کار به جایی می رسید که مردم از ترس فقر، فرزندان خود را می کشتند. آنان دختران را زنده به گور می کردند و بزرگ ترین خبر ناگوار، این بود که به کسی خبر دهند که زنش دختر زاییده است. امّا از نظر حکومت ، اگرچه در اطراف شبه جزیره عربستان، پادشاهانی حکومت می کردند و این مردمان، تحت الحمایه همسایگان زورمند و نزدیک خود (مثل: ایران برای نواحی شمال ، روم برای نواحی مغرب ، و حبشه برای نواحی مشرق) بودند ، لیکن قسمت های مرکزی (مانند: مکّه ، یثرب و طائف)، در وضعیتی به سر می بردند که شبیه جمهوری بود، هر چند جمهوری هم نبود و قبایل در بیابان ها و حتّی گاهی هم در شهرها ، به وسیله رؤسا و بزرگان قبیله اداره می شدند و گاهی این وضع، تبدیل به حکومت پادشاهی می شد. این هرج و مرج عجیب ، در بین هر جمعی از آنان، به صورتی جلوه می کرد و در هر ناحیه ای از سرزمین شبه جزیره عربستان، با آداب و رسوم عجیب و عقاید خرافی ، آشکار می شده است، گذشته از این، همه آنها گرفتار بلای بزرگ بی سوادی بودند و آموزاندن و آموختن، حتّی در شهرهای آنان وجود نداشت ، تا

چه رسد به عشایر و قبایل. تمام این احوال و اعمال و عادات و رسومی که برای آنان ذکر شد، به خوبی از آیات قرآن و خطاباتی که متوجّه آنان شده، استفاده می شود. از این رو ، باید در آیات و خطاباتی که نخست در مکّه و سپس بعد از قدرت یافتن اسلام در مدینه نازل شده و اوصاف آنها را مورد بررسی قرار داده است، همچنین در آیات و خطاباتی که سرزنش ها و نهی های شدید و ضعیفی را متوجّه آنان ساخته تدبّر نمود . تدبّر، بزرگ ترین سند صحّت مطالبی است که به آنان نسبت دادیم، گذشته از آن که تاریخ نیز تمام این مطالب را ذکر کرده است و آنچه را هم که ما به موجب اجمال و اختصار آیات قرآن، بیان نکردیم، به طور مفصّل تذکّر می دهد. مختصرترین کلمه ای که به خوبی ، همه این امور را می رساند، «دوره جاهلیّت» است که قرآن برای این دوره نام نهاده است و همین تعبیر مختصر، تمام آن معانی دامنه دار را در بر دارد. این بود وضع عرب در آن روزگار. ⁽¹⁾

1) .المیزان فی تفسیر القرآن : ج ۴ ص ۱۵۱ . همچنین ، ر . ک : فصل نامه پژوهش های قرآنی : ش ۳۲ ص ۲۱۶ (پژوهش درباره جاهلیّت) .

۵ / ۲دینُ الجاهِلِیَّةِأ ـ عِبادَةُ غَیرِ اللّهِ«وَ اتَّخَذُواْ مِن دُونِهِ ءَالِهَةً لاَّ یَخْلُقُونَ شَیْـئا وَ هُمْ یُخْلَقُونَ وَ لاَ یَمْلِکُونَ لِأَنفُسِهِمْ ضَرًّا وَ لاَ نَفْعًا وَ لاَ یَمْلِکُونَ مَوْتًا وَ لاَ حَیَوةً وَلاَ نُشُورًا» . ⁽¹⁾

راجع: الأعراف : ۱۹۱ ـ ۱۹۵ ، سبأ : ۲۲ .

ب ـ جَعلُ الوَلَدِ للّهِِالکتاب«وَ یُنذِرَ الَّذِینَ قَالُواْ اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا * مَّا لَهُم بِهِ مِنْ عِلْمٍ وَ لاَ لاِبَالـءِهِمْ کَبُرَتْ کَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أفْوَ هِهِمْ إن یَقُولُونَ إلاَّ کَذِبًا» . ⁽²⁾

«وَ یَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَـتِ سُبْحَـنَهُ وَ لَهُم مَّا یَشْتَهُونَ» . ⁽³⁾

«أفَأَصْفَـلـکُمْ رَبُّکُم بِالْبَنِینَ وَ اتَّخَذَ مِنَ الْمَلَـلـءِکَةِ إنَـثًا إنَّکُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلاً عَظِیمًا» . ⁽⁴⁾

«أمْ لَهُ الْبَنَـتُ وَ لَکُمُ الْبَنُونَ» . ⁽⁵⁾

1) .الفرقان : ۳ .

2) .الکهف : ۴ و ۵ . قال العلاّمة الطباطبائی قدس سره : قوله تعالی : «وَ یُنذِرَ الَّذِینَ قَالُواْ اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا» وهم عامّة الوثنیّین القائلین بأنّ الملائکة أبناء أو بنات له ، وربّما قالوا بذلک فی الجنّ والمصلحین من البشر ، والنصاری القائلین بأنّ المسیح ابن اللّه ، وقد نسب القرآن إلی الیهود أنّهم قالوا : عزیر ابن اللّه (المیزان فی تفسیر القرآن : ج ۱۳ ص ۲۳۸ وراجع تفسیر القمّی : ج ۲ ص ۳۰ وتفسیر الطبریّ : ج ۹ الجزء ۱۵ ح ۱۹۳ والدرّ المنثور : ج ۳ ص ۳۳۴) .

3) .النحل : ۵۷ .

4) .الإسراء : ۴۰ .

5) .الطور: ۳۹ .

۵ / ۲ دین جاهلیّت

الف ـ عبادت کردن غیر خدا

ب ـ فرزند قرار دادن برای خداوند

۵ / ۲دین جاهلیّتالف ـ عبادت کردن غیر خدا«و به جای او، خدایانی برای خود گرفته اند که چیزی را خلق نمی کنند و خود، خلق شده اند و برای خود، نه زیانی در اختیار دارند و نه سودی را و نه مرگی در اختیار دارند و نه حیاتی و نه رستاخیزی را» .

ر . ک : اعراف : آیه ۱۹۱ ـ ۱۹۵ ، سبأ : آیه ۲۲ .

ب ـ فرزند قرار دادن برای خداوندقرآن«... و تا کسانی را که گفته اند : «خداوند ، فرزندی گرفته است» ، هشدار دهد . نه آنان و نه پدرانشان ، به این [ادّعا]، دانشی ندارند . بزرگ سخنی است که از دهانشان بر می آید ؛ [آنان ]جز دروغ نمی گویند» . ⁽¹⁾

«و برای خدا دخترانی قرار می دهند ـ منزّه است او ـ و [ نیز] برای خودشان ، آنچه را میل دارند» .

«آیا [پنداشتید که] پروردگارتان ، [داشتن] پسران را مخصوص شما گردانیده و خود از فرشتگان، دخترانی بر گرفته است ؟ راستی که شما سخنی بس بزرگ می گویید» .

«آیا خدا را دختران است و شما را پسران؟» .

1) .علاّمه سیّد محمّد حسین طباطبایی در تفسیر و توضیح این آیه می گوید : یعنی تمامی بت پرستان را که می گفتند : «فرشتگان ، پسران یا دختران خدایند» و گاه درباره جِن یا برخی مصلحان بشری ، چنین عقیده ای داشتند ، و نیز مسیحیان را که معتقد بودند : «مسیح ، پسر خداست» ، هشدار دهد و قرآن حتّی به یهودیان ، نسبت داده که می گفتند : «عُزَیر ، پسر خداست» .

«أفَرَءَیْتُمُ اللَّـتَ وَ الْعُزَّی * وَمَنَوةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَی * ألَکُمُ الذَّکَرُ وَ لَهُ الْأُنثَی * تِلْکَ إذًا قِسْمَةٌ ضِیزَی» . ۱

راجع: الأنعام : ۱۰۰ ـ ۱۰۱ ، الصافّات : ۱۴۹ ـ ۱۵۴ ، الزخرف : ۱۶ .

الحدیث۴۵۷۰.امام باقر و امام صادق علیهماالسلام ( ـ در زیارت جامعه ـ ) رسول اللّه صلی الله علیه و آله :قالَ اللّهُ : کَذَّبَنِی ابنُ آدَمَ ولَم یَکُن لَهُ ذلِکَ ، وشَتَمَنی ولَم یَکُن لَهُ ذلِکَ . فَأَمّا تَکذیبُهُ إیّایَ فَزَعَمَ أنّی لا أقدِرُ أن اُعیدَهُ کَما کانَ ، وأمّا شَتمُهُ إیّایَ فَقَولُهُ : لی وَلَدٌ ، فَسُبحانی أن أتَّخِذَ صاحِبَةً أو وَلَداً. ⁽¹⁾۴۵۷۱.امام هادی علیه السلام ( ـ در زیارت جامعه کبیره ـ ) صحیح البخاری عن مجاهد :قالَ کُفّارُ قُرَیشٍ : المَلائِکَةُ بَناتُ اللّهِ ، واُمَّهاتُهُم بَناتُ سَرَواتِ ⁽²⁾الجِنِّ. ⁽³⁾۴۵۷۲.امام مهدی علیه السلام ( ـ در زیارت ، خطاب به أئمّه علیهم السلام ـ ) تفسیر الطبری عن ابن عبّاسـ فی تَفسیرِ قَولِهِ تَعالی : «وَ یَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَـتِ ...» الآیة ـ: یَجعَلونَ للّهِِ البَناتِ ، تَرضَونَهُنَّ لی ولا تَرضَونَهُنَّ لِأَنفُسِکُم . وذلِکَ أنَّهُم کانوا فِی الجاهِلِیَّةِ إذا وُلِدَ لِلرَّجُلِ مِنهُم جارِیَةٌ أمسَکَها عَلی هونٍ أو دَسَّها فِی التُّرابِ وهِیَ حَیَّةٌ. ⁽⁴⁾.

1) .صحیح البخاری : ج ۴ ص ۱۶۲۹ ح ۴۲۱۲ عن ابن عبّاس وص ۱۹۰۳ ح ۴۶۹۰ ، سنن النسائی : ج ۴ ص ۱۱۲ ، مسند ابن حنبل : ج ۳ ص ۱۹۹ ح ۸۲۲۷ و ص ۲۶۴ ح ۸۶۱۸ کلّها عن أبی هریرة نحوه ، کنز العمّال : ج ۱۴ ص ۳۵۳ ح ۳۸۹۱۳ .

2) .سروات الجنّ : أی أشرافهم (النهایة : ج ۲ ص ۳۶۳) .

3) .صحیح البخاری : ج ۳ ص ۱۲۰۰ وراجع تفسیر الطبریّ : ج ۱۲ الجزء ۲۳ ح ۱۰۸ .

4) .تفسیر الطبریّ : ج ۸ الجزء ۱۴ ح ۱۲۳ ، الدرّ المنثور : ج ۵ ص ۱۳۸ وفیه «یرضونهنّ له ولا یرضونهنّ لأنفسهم» .

«به من خبر دهید از لات و عزّی ، و مَنات، آن سومین دیگر . آیا [به خیالتان ]برای شما پسران است و برای او دختر ؟ در این صورت ، این ، تقسیمی نادرست است» .

ر . ک : انعام : آیه ۱۰۰ ـ ۱۰۱ ، صافّات : آیه ۱۴۹ ـ ۱۵۴ ، زخرف : آیه ۱۶ .

حدیث۴۵۷۶.الإمام علیّ علیه السلام ( ـ بَعدَ انصِرافِهِ مِن صِفّینَ ـ ) پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند فرمود : «فرزند آدم، مرا تکذیب کرد ، با این که این حق را نداشت ، و مرا دشنام داد، با آن که چنین حقّی نداشت . و امّا تکذیبش درباره من ، این بود که گمان می کرد که نمی توانم او را آن گونه [ که در دنیا بوده،] باز گردانم ، و امّا دشنامش به من ، این بود که برای من، فرزند قرار داد . منزّهم از این که همسر یا فرزندی داشته باشم» .۴۵۷۷.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :صحیح البخاریـ به نقل از مجاهد ـ: کافران قریش می گفتند : فرشتگان، دختران خدایند و مادرانشان، دختران بزرگان پریان اند .۴۵۷۴.امام علی علیه السلام :تفسیر الطبریـ به نقل از ابن عبّاس ، در تفسیر آیه «و برای خدا دخترانی قرار می دهند» ـ: [ یعنی ]آنان را برای من (خداوند) می پسندید و برای خود نمی پسندید؛ زیرا در جاهلیّت ، هنگامی که دختری برای کسی به دنیا می آمد، او را با سبُکی (خواری) ، نگاه می داشتند و یا زنده به گورش می کردند . .

ج ـ جَعلُ الجِنِّ شُرَکاءَ للّهِِ«وَجَعَلُواْ لِلَّهِ شُرَکَاءَ الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ وَخَرَقُواْ لَهُ بَنِینَ وَبَنَـتِ م بِغَیْرِ عِلْمٍ سُبْحَـنَهُ وَتَعَــلَی عَمَّا یَصِفُونَ» . ⁽¹⁾

«وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ جَمِیعًا ثُمَّ یَقُولُ لِلْمَلَـلـءِکَةِ أهَـؤُلاَءِ إیَّاکُمْ کَانُواْ یَعْبُدُونَ * قَالُواْ سُبْحَـنَکَ أنتَ وَلِیُّنَا مِن دُونِهِم بَلْ کَانُواْ یَعْبُدُونَ الْجِنَّ أکْثَرُهُم بِهِم مُّؤْمِنُونَ» . ⁽²⁾

د ـ جَعلُ النَّسَبِ بَینَ اللّهِ وَالجِنِّ«وَ جَعَلُواْ بَیْنَهُ وَبَیْنَ الْجِنَّةِ نَسَبًا وَ لَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ» . ⁽³⁾

ه ـ تَحریمُ بَعضِ الأَنعامِالکتاب«قُلْ أرَءَیْتُم مَّا أنزَلَ اللَّهُ لَکُم مِّن رِّزْقٍ فَجَعَلْتُم مِّنْهُ حَرَامًا وَ حَلَـلاً قُلْ ءَاللَّهُ أذِنَ لَکُمْ أمْ عَلَی اللَّهِ تَفْتَرُونَ» . ⁽⁴⁾

1) .الأنعام : ۱۰۰ .

2) .سبأ : ۴۰ و ۴۱ .

3) .الصافّات : ۱۵۸ . اختلفت أقوال المفسّرین فی تعیین هذا النسب ؛ فابن عبّاس یذهب إلی أنّها تختصّ بثلاثة أحیاء من قریش وهم : سلیم ، وخزاعة ، وجهینة ، حیث یقولون : صاهر إلی کرام الجنّ . ونُقل عن ابن عبّاس أیضًا : زعم أعداء اللّه أنّه تبارک وتعالی وإبلیس أخوان . وطبقًا لنقل بعض المفسّرین أنّ جماعة من العرب یعتبرون الجنّ ملائکة ، وأنّ الملائکة هم بنات اللّه ! لکن الذی یقوی فی النظر هو أنّ الآیة عامّة وهی تشمل کلّ العلاقات حتّی العلاقة النسبیّة ، راجع الدرّ المنثور : ج ۷ ص ۱۳۳ وتفسیر الطبریّ : ج ۱۲ الجزء ۲۳ ح ۱۰۸ والمیزان فی تفسیر القرآن : ج ۱۷ ص ۱۷۳ وتفسیر نمونه (بالفارسیة) : ج ۱۹ ص ۱۷۴ وص ۲۲۲ ح ۱۱۲۹ .

4) .یونس : ۵۹ .

ج ـ جن را شریک خداوند قرار دادن

د ـ اعتقاد به خویشاوندی خداوند با جِن

ه ـ برخی چارپایان را حرام کردن

ج ـ جن را شریک خداوند قرار دادن«و برای خدا شریکانی از جِن قرار دادند ، با این که خدا آنها را خلق کرده است ، و برای او بی هیچ دانشی، پسران و دخترانی تراشیدند . او برتر است از آنچه توصیف می کنند» .

«و [یاد کن] روزی را که همه آنان را محشور می کند . آن گاه به فرشتگان می فرماید : «آیا اینها بودند که شما را می پرستیدند ؟». می گویند : «منزّهی تو . سرپرست ما ، تویی ، نه آنها؛ بلکه جنّیان را می پرستیدند . بیشترشان به آنها اعتقاد داشتند»» .

د ـ اعتقاد به خویشاوندی خداوند با جِن«و میان خدا و جِن ها پیوندی انگاشتند، حال آن که جِنّیان ، نیک دانسته اند که خودشان [برای حساب پس دادن،] احضار خواهند شد» .

ه ـ برخی چارپایان را حرام کردنقرآن«بگو : روزی ای را که خدا برای شما فرود آورده است، [چرا ]بخشی از آن را حرام و [بخشی] را حلال گردانیده اید؟ بگو : آیا خدا به شما اجازه داده است ، یا بر خدا دروغ می بندید؟» .

«فَکُلُواْ مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ حَلَـلاً طَیِّبًا وَ اشْکُرُواْ نِعْمَتَ اللَّهِ إن کُنتُمْ إیَّاهُ تَعْبُدُونَ * إنَّمَا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنزِیرِ وَ مَا اُهِلَّ لِغَیْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بَاغٍ وَ لاَ عَادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِیمٌ * وَ لاَ تَقُولُواْ لِمَا تَصِفُ ألْسِنَتُکُمُ الْکَذِبَ هَـذَا حَلَـلٌ وَ هَـذَا حَرَامٌ لِّتَفْتَرُواْ عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ إنَّ الَّذِینَ یَفْتَرُونَ عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ لاَ یُفْلِحُونَ» . ⁽¹⁾

«وَقَالُواْ هَـذِهِ أنْعَـمٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ لاَّ یَطْعَمُهَا إلاَّ مَن نَّشَاءُ بِزَعْمِهِمْ وَأنْعَـمٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا وَأنْعَـمٌ لاَّ یَذْکُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَیْهَا افْتِرَاءً عَلَیْهِ سَیَجْزِیهِم بِمَا کَانُواْ یَفْتَرُونَ * وَقَالُواْ مَا فِی بُطُونِ هَـذِهِ الْأَنْعَـمِ خَالِصَةٌ لِّذُکُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَی أزْوَ جِنَا وَإن یَکُن مَّیْتَةً فَهُمْ فِیهِ شُرَکَاءُ سَیَجْزِیهِمْ وَصْفَهُمْ إنَّهُ حَکِیمٌ عَلِیمٌ» . ⁽²⁾

«مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنم بَحِیرَةٍ وَلاَ سَالـءِبَةٍ وَلاَ وَصِیلَةٍ وَلاَ حَامٍ وَ لَـکِنَّ الَّذِینَ کَفَرُواْ یَفْتَرُونَ عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ وَأکْثَرُهُمْ لاَ یَعْقِلُونَ» . ⁽³⁾

الحدیث۴۵۸۷.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :الإمام الصادق علیه السلام :البَحیرَةُ إذا وَلَدَت ووَلَدَ وَلَدُها بُحِرَت. ⁽⁴⁾۴۵۸۸.عنه صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ تَعالی : «مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنم بَحِیرَةٍ وَلاَ سَالـءِبَةٍ وَلاَ وَصِیلَةٍ وَلاَ حَامٍ» ـ: إنَّ أهلَ الجاهِلِیَّةِ کانوا إذا وَلَدَتِ النّاقَةُ وَلَدَینِ فی بَطنٍ واحِدٍ قالوا : وَصَلَت ، فَلا یَستَحِلّونَ ذَبحَها ولا أکلَها ، وإذا وَلَدَت عَشراً جَعَلوها سائِبَةً ، ولا یَستَحِلّونَ ظَهرَها ولا أکلَها ، وَالحامُ : فَحلُ الإِبِلِ لَم یَکونوا یَستَحِلّونَهُ ، فَأَنزَلَ اللّهُ عز و جل : أنَّهُ لَم یُحَرِّم شَیئاً مِن ذلِکَ ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾.

1) .النحل : ۱۱۴ ـ ۱۱۶ .

2) .الأنعام : ۱۳۸ و ۱۳۹ .

3) .المائدة : ۱۰۳ .

4) .تفسیر العیّاشی: ج ۱ ص ۳۴۸ ح ۲۱۵ عن عمّار بن أبی الأحوص ، بحار الأنوار : ج ۹ ص ۱۹۹ ح ۵۶ .

5) .معانی الأخبار : ج ۱۴۸ ص ۱ ، تفسیر العیّاشی : ج ۱ ص ۳۴۷ ح ۲۱۳ کلاهما عن محمّد بن مسلم وراجع مجمع البیان : ج ۳ ص ۳۹۰ والتبیان فی تفسیر القرآن : ج ۴ ص ۴۱ وتفسیر القمّی : ج ۱ ص ۱۸۸ .

6) .قال الشیخ الصدوق قدس سره بعد ذکره للحدیث الشریف : «وقد روی أنّ البحیرة الناقة إذا أنتجت خمسة أبطن ، فإن کان الخامس ذکراً نحروه فأکله الرجال والنساء ، وإن کان الخامس اُنثی بحروا اُذنها أی شقّوه ، وکانت حرامًا علی النساء والرجال لحمها ولبنها ، وإذا مات حلّت للنساء . والسائبة البعیر یسیب بنذر یکون علی الرجل إن سلّمه اللّه عز و جل من مرض أو بلّغه منزله أن یفعل ذلک . والوصیلة من الغنم کانوا إذا ولدت الشاة سبعة أبطن ، فإن کان السابع ذکراً ذبح فأکل منه الرجال والنساء ، وإن کانت اُنثی ترکت فی الغنم ، وإن کان ذکراً واُنثی قالوا : وصلت أخاها فلم تذبح ، وکان لحومها حرامًا علی النساء إلاّ أن یکون یموت منها شیء فیحلّ أکلها للرجال والنساء . والحام الفحل إذا رکب ولد ولده قالوا : قد حمی ظهره . وقد یروی أنّ الحام هو من الإبل إذا أنتج عشرة أبطن ، قالوا : قد حمی ظهره فلا یرکب ولا یمنع من کلاء ولا ماء (معانی الأخبار: ص ۱۴۸ ح ۱) .

«پس ، از آنچه خدا شما را روزی کرده است ، حلال [و] پاکیزه بخورید و نعمت خدا را شکر بگزارید، اگر تنها او را می پرستید . جز این نیست که [خدا،]، مردار و خون و گوشت خوک و آنچه را که نام غیر خدا بر آن برده شده، حرام گردانیده است . [البتّه] هر کس که [به خوردن آنها] ناگزیر شود و سرکش و زیاده خواه نباشد ، قطعا خدا آمرزنده مهربان است . و برای آنچه زبان شما به دروغ می پردازد ، مگویید : «این حلال است و آن حرام» تا [ این چنین ]بر خدا دروغ ببندید ؛ زیرا کسانی که بر خدا دروغ می بندند، رستگار نمی شوند» .

«و به گمان خودشان گفتند: «اینها دام ها و کشتزار[های] ممنوع است که جز کسی که ما بخواهیم، نباید از آن بخورد، و دام هایی است که [سوار شدن بر] پشت آنها حرام شده است» و دام هایی [داشتند] که [هنگام ذبح،] نام خدا را بر آنها نمی بردند، به صِرف افترا [بر خدا] . به زودی [خدا] آنان را به خاطر آنچه افترا می بستند، جزا می دهد. و گفتند: «آنچه در شکم این دام هاست، اختصاص به مردان ما دارد و بر همسران ما حرام شده است، و اگر [آن جنین، ]مرده باشد، همه آنان [از زن و مرد] در آن شریک اند. به زودی [خدا ]توصیف آنان را سزا خواهد داد؛ زیرا او حکیم داناست» .

«خدا [چیزهایی از قبیل:] بَحیره (ماده شتری که پنج بار زاییده است) و سائبه (ماده شتری که دوازده بار زاییده است) و وَصیله (ماده گوسفندی که هفت بار بچّه آورده است) و حام (حیوان نری که برای آبستن کردن حیوانات ماده از آن استفاده می شود) را [ ممنوع] قرار نداده است؛ ولی کسانی که کفر ورزیدند، بر خدا دروغ می بندند و بیشترشان تعقّل نمی کنند» .

حدیث۴۵۸۸.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام صادق علیه السلام :هنگامی که شتر ماده بزاید و فرزند او هم بزاید، بَحیره نامیده می شود.۴۵۸۹.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام صادق علیه السلامـ در تفسیر سخن خداوند که: «خدا [چیزهای ممنوعی از قبیل: ]بحیره و سائبه و وصیله و حام را قرار نداده است» ـ: مردمان جاهلی، شتر ماده ای را که دوقلو بزاید، «وصیله» می دانستند . از این رو، کُشتن و خوردن آن را جایز نمی شمردند؛ و اگر ده بچه می زایید، آن را «سائبه» می نامیدند وسواری گرفتن از آن و خوردن آن را حلال نمی دانستند. و «حام»، حیوان نری بود [که برای آبستن کردن حیوانات ماده از آن استفاده می شد] که آن را نیز حلال نمی دانستند. سپس خداوند [ این آیه را] نازل کرد که هیچ یک از اینها را حرام ننموده است. .

تعلیق :کان الجهل المُطبِق الذی خیّم علی العرب قبل الإسلام قد مهّد الأجواء لشیوخهم ورؤسائهم لاستغلال تلک الظروف ؛ فانتهزوا تلک الفترة من الرسل وسخّروا عواطف الناس الصادقة ومشاعرهم وسنّوا أحکاماً وعادات اجتماعیّة تعود علیهم بالمنفعة ، وابتدعوا الکثیر من البدع ، وکان من جملة هؤلاء شخص اسمه عمر بن لحی ، وکان هذا الشخص قد استحوذ حینذاک علی واحدة من أهمّ ثروات العرب ، ألا وهی الإبل ، وابتدع لها سنناً وأضفی علیها طابعاً قدسیًّا قیّد بموجبه سبل الاستفادة والانتفاع من أربعة أنواع من الإبل کانت تُسمّی : البحیرة ، والسائبة ، والوصیلة ، والحامی ، وکانت لها دلالات متباینة ولکنّها علی نحو متقارب. ⁽¹⁾وتشترک جمیعها فی نقطة واحدة هی إضفاء نوع من الحرمة علی هذه الإبل وتحریم لبنها ولحمها ووبرها وظهرها علی الکثیر من الناس ، فیما أباحها للبعض الآخر کسدنة بیوت الأصنام وخدّامها . لقد اقترنت هذه البدعة بنظرة الاستخفاف التی کان العرب یعاملون بها المرأة ، فنجم عن ذلک تشدید هذا الحکم علی النساء ، فکان لا یحقّ لهنّ أکل لحم هذه الإبل إلاّ بعد موتها . وکان من نتیجة هذا التقلید أنّ السدنة وخدمة الأصنام اُبیحت لهم الاستفادة من المراعی والعیون والآبار علی ندرتها فی الجزیرة العربیّة ، ونجم عن ذلک أیضاً أنّهم صاروا ینذرون الإبل للأصنام وسدنتها من باب الشکر أو لقضاء حاجة معیّنة ، إلاّ أنّ القرآن انبری لمحاربة هذه البدعة الجاهلیّة بأربع آیات بیّنات ، واعتبر ـ فی سیاق مکافحته لعبادة الأصنام والسنن البالیة المرتبطة بها ـ هذه الادّعاءات افتراءات محضة ، وفَضَحَ حقیقة سدنة الآلهة والأصنام وعبدتها ، وأعلن أنّ تحریم الإبل وتحلیلها منوط بحکم اللّه سبحانه وتعالی الذی لم یحرّم هذه الأنواع الأربعة من الإبل ، وإنّما حرّم ـ وخلافاً لمعتقدات العرب فی الجاهلیّة ـ المیتة وما اُهلّ لغیر اللّه به .

1) .وردت بعض معانی هذه الکلمات فی النصّ وفی الهوامش ، وللاطّلاع علی مزید من المعانی راجع کتب التفسیر ، ومنها : مجمع البیان : ج ۳ ص ۳۹۰ والتبیان فی تفسیر القرآن : ج ۴ ص ۴۱ وتفسیر القمّی : ج ۱ ص ۱۸۸ والمیزان فی تفسیر القرآن : ج ۶ ص ۱۵۶ وتفسیر الطبریّ : ج ۵ الجزء ۷ ح ۸۶ والدرّ المنثور : ج ۳ ص ۲۱۱ وأیضًا : السیرة النبویّة لابن هشام : ج ۱ ص ۹۱ .

توضیحجهالت عمیق اعراب پیش از اسلام، زمینه سودجویی سران و شیوخ آنان را فراهم آورده بود. طاغوت های جاهلی، در دوران فترت رسولان الهی، با نام سنّت های دینی و رسوم اجتماعی، از احساسات پاک مردم، سوء استفاده می کردند و در جهت تأمین منافع خود، بدعتهایی را بنا نهادند. یکی از آنان که تاریخ، او را به نام عمرو بن لحی می شناسد، بر یکی از مهمترین دارایی های عرب، یعنی شتر دست نهاد و احکامی را برای آن وضع کرد و به صورت سنّتی مقدّس درآورد. در نتیجه این بدعت، استفاده از چهار دسته شتر محدود گشت. این چهار دسته که به نام «بحیره»، «سائبه»، «وصیله» و «حام» خوانده می شدند، به معانی متفاوت، ولی متقارب، تفسیر شده اند؛ ⁽¹⁾امّا همه آنها در این نکته مشترک اند که برای این شتران، حرمتی خودْ ساخته قائل شده و استفاده از شیر و گوشت و پشم و قدرت حمل این چهار دسته، برای بسیاری حرام و برای بعضی و از جمله متولّیان و خدمتگزار بتها حلال خوانده می شد. پیوند این بدعت با دیدگاه تحقیرآمیز اعراب جاهلی به زن، موجب تشدید و غلظت این حکم بر زنان شد و آنان، فقط در صورت مردار شدن شتر، حق خوردن گوشت آن را پیدا می کردند. این حرمت تخیّلی، دست متولّیان و خدمتگزاران بتها را در استفاده بی محابا از مرتعها و آب چشمه ها و چاه های کمیاب عربستان باز می گذاشت؛ همچنین موجب می گشت که شتران را برای شکرگزاری و یا برآورده شدن حاجات، نذر بت های سنگی و متولّیان آن کنند. قرآن مجید با چهار آیه روشن به پیکار با این بدعت جاهلی برخاست و در جهت مبارزه با بت و بت پرستی و انهدام سنّت های پوشالیِ گره خورده به آن، ادّعای آنان را افترایی بیش ندانسته، چهره متولّیان و بت پرستان و بت سازان را افشا کرده و اعلان نموده است که تحلیل و تحریم چارپایان منحصرا در اختیار خدای سبحان است و او این چهار دسته را ـ درست بر خلاف عقیده جاهلانه اعراب ـ حرام ندانسته و مردار و هر آنچه را برای بتها و غیر خدا سر می برند، حرام کرده است.

1) .برخی معانی این الفاظ در متن و پاورقی آمد و برای اطلاع از معانی دیگر به کتب تفسیری مراجعه کنید. ر . ک : از جمله تفسیر مجمع البیان : ج ۳ ص ۳۹۰ ، تفسیر التبیان : ج ۴ ص ۴۱ ، تفسیر القمّی : ج ۱ ص ۱۸۸ ، تفسیر المیزان : ج ۶ ص ۱۵۶ ، تفسیر الطبری : ج ۵ جزء ۷ ص ۸۶ ، تفسیر الدرّ المنثور : ج ۳ ص ۲۱۱ و نیز سیره ابن هشام ، ج ۱ ص ۹۱ .

و ـ تَقسیمُ الحَرثِ وَالأَنعامِ بَینَ اللّهِ وَالأَصنامِ«وَجَعَلُواْ لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَـمِ نَصِیبًا فَقَالُواْ هَـذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهَـذَا لِشُرَکَالـءِنَا فَمَا کَانَ لِشُرَکَالـءِهِمْ فَلاَ یَصِلُ إلَی اللَّهِ وَمَا کَانَ لِلَّهِ فَهُوَ یَصِلُ إلَی شُرَکَالـءِهِمْ سَاءَ مَا یَحْکُمُونَ» . ⁽¹⁾

1) .الأنعام : ۱۳۶ .

2) .الأنعام : ۱۳۸ .

و ـ کشتزارها و دام ها را بین خدا و بُتان تقسیم کردن

و ـ کشتزارها و دام ها را بین خدا و بُتان تقسیم کردنقرآن«و [مشرکان] برای خدا از کِشت و دام هایی که آفریده است، سهمی گذاشتند و به پندار خودشان گفتند : «این، ویژه خداست و این، ویژه بُتان ما» . پس آنچه خاصّ بتانشان بود ، به خدا نمی رسید ، و[لی] آنچه خاصّ خدا بود، به بتانشان می رسید . چه بد داوری می کنند!» .

«وَ یَجْعَلُونَ لِمَا لاَ یَعْلَمُونَ نَصِیبًا مِّمَّا رَزَقْنَـهُمْ تَاللَّهِ لَتُسْـئلُنَّ عَمَّا کُنتُمْ تَفْتَرُونَ» . ⁽¹⁾

تعلیق :إنّ المعتقدات الجاهلیّة التی کانت تسود أوساط المجتمع العربی الجاهلی دفعت العرب ـ باعتبارهم یؤمنون بوجود شرکاء للّه (الأصنام) ـ إلی بناء بیوت للآلهة والأصنام وتوفیر المعاش لسدنتها وإشراکهم فی حیاتهم وأرزاقهم وممتلکاتهم من الزرع والماشیة وتعیین سهم لهم إلی جانب سهم اللّه ، وجعلوا سهم اللّه ، للنفقات العامّة کإطعام الضیف وابن السبیل ، فی حین جعلوا سهم الأصنام تحت تصرّف السدنة . وکان السدنة الطمّاعون کلّما أصابت الزرع آفة أو أعطی محصولاً أقلّ أو اختلط سهمهم بسهم اللّه ، یتذرّعون بخدعة مفادها «إنّ اللّه غنیّ» ، فیستوفون سهمهم کاملاً غیر منقوص ، ویعوّضون نقص أسهمهم من سهم اللّه ، ولا یعوّضون بأیّ حال من الأحوال سهم اللّه من سهم الأصنام . ربّما کانت الزیادة والنقصان فی المحصول تقع أحیاناً نتیجة لأسالیب التحایل التی سبقت الإشارة إلیها ، وهی أنّ الماء کان إذا انساب عند السقی من الأرض التی زرع فیها سهم اللّه إلی الأرض التی فیها سهم الأصنام لم یکونوا یحولون دونه ، وإذا حصل العکس کانوا یمنعونه . إنّ هذه السنّة البالیة کانت سائدة أیضاً فی المشارکة فی الماشیة وتقسیمها ، وهو ما اُشیر إلیه فی الفصل السابق .

راجع : مجمع البیان : ج ۴ ص ۵۷۱ ، تفسیر القمّیّ : ج ۱ ص ۲۱۷ ؛ تفسیر الطبریّ : ج ۵ الجزء ۸ ص ۴۰ ، الدرّ المنثور : ج ۳ ص ۳۶۲ ، المفصّل فی تاریخ العرب قبل الإسلام : ج ۶ ص ۱۹۳ .

1) .النحل : ۵۶ .

«و از آنچه به آنان روزی دادیم ، سهمی برای آن [خدایانی] که نمی دانند [چیست]، می نهند . به خدا سوگند که از آنچه دروغ بر می بافتید ، حتما سؤال خواهید شد» .

توضیحعقیده جاهلانه به وجود شریکان متعدّد برای خداوند ـ که همان بت ها بودند ـ عرب ها را بر آن می داشت تا به ساختن بتکده ها و تأمین معاش خدمت گزاران آنها روی آورده، آنها را شریک زندگی خود قرار دهند و دارایی عمده خود (دام و زراعت) را با آنها تقسیم و سهمی را برای آنها در کنار سهم خداوند، معیّن کنند . آنان سهم خداوند را به مصارف عمومی (همچون : اِطعام مهمانان و در راه ماندگان) می رساندند و سهم بتان را در اختیار خدمت گزاران آنها می گذاردند. افزون بر این، خدمت گزارانِ پُر طمع بتکده ها، هر گاه آفتی به زراعت مربوط به بت ها می رسید و یا رشد آن کمتر می شد و یا با سهم خداوند مخلوط می گشت، با ترفند مکّارانه «خدا بی نیاز است»، سهم خود را به تمام و کمال، استیفا می کردند و کسریِ آن را از سهم خداوند، جبران می نمودند و هیچ گاه در جهت جبران سهم خداوند از سهم بت ها بر نمی آمدند. این کاهش و افزونی در محصول، گاه نتیجه ترفندهای پیشین بود ، بدین گونه که هنگام آبیاری، اگر آب زمینی که در آن ، سهم خداوند کِشت شده بود، به زمین بت ها می رفت، جلوی آن را نمی گرفتند؛ امّا در حالت عکس آن، آب را می بستند. سنّت پوشالی تقسیم، در «دام» نیز جریان داشت که در بیان فصل پیشین به آن اشاره شد.

ز ـ الطَّوافُ عُریًا۴۶۰۱.الإمام علیّ علیه السلام :الإمام الصادق علیه السلام :کانَتِ العَرَبُ فِی الجاهِلِیَّةِ عَلی فِرقَتَینِ : الحِلِّ وَالحُمسِ ، فَکانَتِ الحُمسُ قُرَیش اً ، وکانَتِ الحِلُّ سائِرَ العَرَبِ ، فَلَم یَکُن أحَدٌ مِنَ الحِلِّ إلاّ ولَهُ حِرمِیٌّ مِنَ الحُمسِ ، ومَن لَم یَکُن لَهُ حِرمِیٌّ مِنَ الحُمسِ لَم یُترَک أن یَطوفَ بِالبَیتِ إلاّ عُریاناً .

وکانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله حِرمِیًّا لِعِیاضِ بنِ حِمارٍ المُجاشِعِیِّ ، وکانَ عِیاضٌ رَجُلاً عَظیمَ الخَطَرِ ، وکانَ قاضِیاً لِأَهلِ عُکاظٍ فِی الجاهِلِیَّةِ ، فَکانَ عِیاضٌ إذا دَخَلَ مَکَّةَ ألقی عَنهُ ثِیابَ الذُّنوبِ وَالرَّجاسَةِ وأخَذَ ثِیابَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله لِطُهرِها فَلَبِسَها وطافَ بِالبَیتِ ، ثُمَّ یَرُدُّها عَلَیهِ إذا فَرَغَ مِن طَوافِهِ . فَلَمّا أن ظَهَرَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله أتاهُ عِیاضٌ بِهَدِیَّةٍ فَأَبی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله أن یَقبَلَها وقالَ : یا عِیاضُ ، لَو أسلَمتَ لَقَبِلتُ هَدِیَّتَکَ ، إنَّ اللّهَ عز و جلأبی لی زَبدَ ⁽¹⁾المُشرِکینَ . ثُمَّ إنَّ عِیاضاً بَعدَ ذلِکَ أسلَمَ وحَسُنَ إسلامُهُ فَأَهدی إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله هَدِیَّةً فَقَبِلَها مِنهُ. ⁽²⁾۴۶۰۲.عنه علیه السلام :عنه علیه السلام :کانَ سُنَّةً فِی العَرَبِ فِی الحَجِّ أنَّهُ مَن دَخَلَ مَکَّةَ وطافَ بِالبَیتِ فی ثِیابِهِ لَم یَحِلَّ لَهُ إمساکُها ، وکانوا یَتَصَدَّقونَ بِها ولا یَلبَسونَها بَعدَ الطَّوافِ ، وکانَ مَن وافی مَکَّةَ یَستَعیرُ ثَوباً ویَطوفُ فیهِ ثُمَّ یَرُدُّهُ ، ومَن لَم یَجِد عارِیَةً اِکتَری ثِیاباً ، ومَن لَم یَجِد عارِیَةً ولا کِراءً ولَم یَکُن لَهُ إلاّ ثَوبٌ واحِدٌ طافَ بِالبَیتِ عُریاناً . فَجاءَتِ امرَأةٌ مِنَ العَرَبِ وَسیمَةٌ جَمیلَةٌ فَطَلَبَت ثَوباً عارِیَةً أو کِراءً فَلَم تَجِدهُ ، فَقالوا لَها: إن طُفتِ فی ثِیابِکِ احتَجتِ أن تَتَصَدَّقی بِها .

فَقالَت : وکَیفَ أتَصَدَّقُ بِها ولَیسَ لی غَیرُها ؟! فَطافَت بِالبَیتِ عُریانَةً ، وأشرَفَ عَلَیهَا النّاسُ فَوَضَعَت إحدی یَدَیها عَلی قُبُلِها وَالاُخری عَلی دُبُرِها ، فَقالَت مُرتَجِزَةً :

الیَومَ یَبدو بَعضُهُ أو کُلُّهُ

فَما بَدا مِنهُ فَلا اُحِلُّهُ

فَلَمّا فَرَغَت مِنَ الطَّوافِ خَطَبَها جَماعَةٌ فَقالَت: إنَّ لی زَوجاً. ⁽³⁾.

1) .الزَبْد: الرفد والعطاء (النهایة: ج ۲ ص ۲۹۳).

2) .الکافی : ج ۵ ص ۱۴۲ ح ۳ عن أبی بکر الحضرمی ، بحار الأنوار : ج ۲۲ ص ۲۹۴ ح ۴ وراجع الدرّ المنثور : ج ۳ ص ۴۴۰ .

3) .تفسیر القمّی : ج ۱ ص ۲۸۱ عن أبی الصباح الکنانی ، بحار الأنوار : ج ۳۵ ص ۲۹۱ ح ۷ وراجع أخبار مکّة للأزرقی : ج ۱ ص ۱۸۱ و ۱۸۲ .

ز ـ برهنه طواف کردن

ز ـ برهنه طواف کردن۴۶۰۴.الإمام الصادق علیه السلام :امام صادق علیه السلام :مردم در جاهلیّت ، دو گروه بودند : حِل و حُمْس . حُمْس، همان قریش بودند و حِل، سایر طوایف عرب . هر یک از [ افراد ]حِل، باید پناه دهنده ای از حُمْسیان می داشت [تا لباسش را به عاریت بگیرد]، و گرنه می بایست برهنه بر گِرد خانه طواف کند .

پیامبر صلی الله علیه و آله پناه دهنده عیاض بن حمارِ مجاشعی بود . عیاض، مردی دارای منزلت زیاد بود و در جاهلیّت، قاضی اهل عُکاظ بود. او هر گاه وارد مکّه می شد، لباس های گناه آلود خود را کنار می گذاشت و لباس پیامبر صلی الله علیه و آله را ـ چون پاک بود ـ می گرفت و می پوشید و طواف می کرد و پس از طواف، آن را بر می گرداند .

وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله به رسالت مبعوث شد، عیاض ، هدیه ای برای پیامبر صلی الله علیه و آله آورد؛ ولی ایشان نپذیرفت و فرمود : «ای عیاض! اگر مسلمان شوی، هدیه ات را قبول می کنم . به راستی که خداوند، [ پذیرفتن] بخشش مشرکان را برای من نمی پسندد» .

پس از آن، عیاض ، اسلام آورد و مسلمانی اش نیکو شد و هدیه ای برای پیامبر صلی الله علیه و آله آورد و ایشان نیز پذیرفت .۴۶۰۵.عنه علیه السلام :امام صادق علیه السلام :در میان عرب، سنّتی بود که هر کس وارد مکّه می شد و با لباسش طواف می کرد، جایز نبود آن لباس ها را نگه بدارد؛ بلکه آن را دیگر نمی پوشید و صدقه می داد. کسانی که وارد مکّه می شدند ، لباسی را عاریه می گرفتند و پس از طواف ، باز می گرداندند و اگر لباسِ عاریه ای پیدا نمی شد، اجاره می کردند و اگر این هم میسّر نمی شد و جز یک لباس نداشتند ، برهنه طواف می کردند .

زنی عرب که زیبا و خوب رو بود، وارد مکّه شد و لباس عاریه ای و اجاره پیدا نکرد . بدو گفتند: «اگر در لباست طواف کنی، باید آن را صدقه دهی» . زن گفت : «چگونه صدقه دهم ، با این که لباس دیگری ندارم ؟». پس ، برهنه طواف کرد و مردم به تماشا پرداختند . پس ، او با یک دست ، جلو و با دستی ، پشت خود را پوشاند و چنین رجز خواند :

امروز قسمتی از عورت یا تمامش آشکار می شود /

و آنچه آشکار شد، آن را حلال نمی دانم .

پس از آن که زن ، طواف را تمام کرد، گروهی از او خواستگاری کردند؛ ولی وی گفت: «همسر دارم» .

ح ـ إنکارُ المَعادِ«وَ أمَّا الَّذِینَ کَفَرُواْ أفَلَمْ تَکُنْ ءَایَـتِی تُتْلَی عَلَیْکُمْ فَاسْتَکْبَرْتُمْ وَ کُنتُمْ قَوْمًا مُّجْرِمِینَ * وَ إذَا قِیلَ إنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ السَّاعَةُ لاَ رَیْبَ فِیهَا قُلْتُم مَّا نَدْرِی مَا السَّاعَةُ إن نَّظُنُّ إلاَّ ظَنًّا وَ مَا نَحْنُ بِمُسْتَیْقِنِینَ * وَ بَدَا لَهُمْ سَیِّـئاتُ مَا عَمِلُواْ وَ حَاقَ بِهِم مَّا کَانُواْ بِهِ یَسْتَهْزِءُونَ * وَ قِیلَ الْیَوْمَ نَنسَـلـکُمْ کَمَا نَسِیتُمْ لِقَاءَ یَوْمِکُمْ هَـذَا وَ مَأْوَلـکُمُ النَّارُ وَ مَا لَکُم مِّن نَّـصِرِینَ * ذَ لِکُم بِأَنَّکُمُ اتَّخَذْتُمْ ءَایَـتِ اللَّهِ هُزُوًا وَ غَرَّتْکُمُ الْحَیَوةُ الدُّنْیَا فَالْیَوْمَ لاَیُخْرَجُونَ مِنْهَا وَلاَ هُمْ یُسْتَعْتَبُونَ» . ⁽¹⁾

1) .الجاثیة : ۳۱ ـ ۳۵ .

ح ـ انکار رستاخیز

ح ـ انکار رستاخیز«و امّا کسانی که کافر شدند، [در قیامت بدانها می گویند:] «پس مگر آیات من بر شما خوانده نمی شد؟ و[لی] تکبّر نمودید و مردمی بدکار بودید». و چون گفته شد : «وعده خدا راست است و شکّی در رستاخیز نیست» ، گفتید : «ما نمی دانیم که رستاخیز چیست . جز گمان نمی ورزیم و ما یقین نداریم» و [حقیقتِ] بدی هایی که کرده اند ، بر آنان پدیدار می شود و آنچه بدان ریشخند می زدند ، آنان را فرو می گیرد و گفته می شود : «همان گونه که دیدار امروزتان را فراموش کردید ، امروز ، شما را فراموش خواهیم کرد و جایگاهتان در آتش است و برای شما یاورانی نخواهد بود»» .

. .

پژوهشی در عقاید جاهلیّت

پژوهشی در عقاید جاهلیّتاعراب زمان جاهلیّت، در زمانی که آمدن پیامبر و وحی به تأخیر افتاده بود ، به وادی ضلالت فرو رفته ، سرگردان و دچار تشتّتِ مذهبی و فکری بودند . اینک به صورت اشاره ، این دسته ها و مذاهب را معرّفی می کنیم : دسته اوّل ، به خدا و معاد معتقد نبودند و هستی را محدود به همین دنیا می پنداشتند و می گفتند: «وَ مَا هِیَ إِلاَّ حَیَاتُنَا الدُّنْیَا نَمُوتُ وَ نَحْیَا وَ مَا یُهْلِکُنَآ إِلاَّ الدَّهْرُ . ⁽¹⁾غیر از زندگانی دنیای ما [ چیز دیگری] نیست. می میریم و زنده می شویم و ما را جز طبیعت، هلاک نمی کند» . دسته دوم ، معاد را باور نداشتند، چنان که از این آیه استفاده می شود: «وَ إِذَا قِیلَ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ السَّاعَةُ لاَ رَیْبَ فِیهَا قُلْتُم مَّا نَدْرِی مَا السَّاعَةُ. ⁽²⁾و چون گفته شد: «وعده خدا راست است و شکّی در رستاخیز نیست»، گفتید: ما نمی دانیم که رستاخیز چیست» . همچنین از آیه زیر ، می توان استفاده کرد که این دسته ، به آفرینش نخستینِ

1) .جاثیه : آیه ۲۳.

2) .جاثیه : آیه ۳۲ .

عالم معتقد بوده و به تعبیر حدیث، ⁽¹⁾خدا را پذیرفته بودند؛ ولی به پاداش خداوند ، امید نداشتند و از کیفر او نمی هراسیدند : «وَ ضَرَبَ لَنَا مَثَلاً وَ نَسِیَ خَلْقَهُ قَالَ مَن یُحْیِ الْعِظَـمَ وَ هِیَ رَمِیمٌ * قُلْ یُحْیِیهَا الَّذِی أَنشَأَهَآ أَوَّلَ مَرَّةٍ. ⁽²⁾و برای ما مَثَلی آورد و آفرینش خود را فراموش کرد. گفت: چه کسی این استخوان ها را که چنین پوسیده است ، زندگی می بخشد؟ بگو: همان کسی که نخستین بار آن را پدید آورد، و اوست که به هر [گونه ]آفرینشی داناست» . دسته سوم ، خداوند را همراه با شریکانی برای او می پذیرفتند؛ شریکانی که گاه از ملائکه و جِنّیان بودند و گاه از بت ها و شیاطین. آنان شریک را گاه در اصل آفرینش ، دخالت می دادند و گاه در تدبیر امور ، یا او را به موجودات مادّی تشبیه می کردند و یا یکی از همان موجودات مادّی (همچون: کرات آسمانی، حیوانات و درختان) را به عنوان خدای جهان می پرستیدند . صاحبان این عقیده که با دسته قبل اشتراک هم داشته اند، بیشترین تعداد را در عربستان جاهلیّت داشته اند: ⁽³⁾«وَ مَا یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُم بِاللَّهِ إِلاَّ وَ هُم مُّشْرِکُونَ . ⁽⁴⁾بیشتر آنان ، ایمانشان به شرک ، آلوده بود» . دسته چهارم ، اهل کتاب یعنی یهودیان و مسیحیان بودند که در بعضی از مناطق جزیرة العرب وجود داشتند . از جمله دلایل تاریخیِ وجود اهل کتاب در جزیرة العرب، یکی: آیه مباهله ⁽⁵⁾است که بر وجود علما و مردمان مسیحی ـ که

1) .«لا یَرجونَ مِنَ اللّه ِ ثَوابا ولا یَخافونَ اللّه َ مِنهُ عِقابا ». (الکافی : ج ۱ ص ۶۱ ح ۵۷) .

2) .یس : آیه ۷۸ ـ ۷۹.

3) .الغارات : ج ۱ ص ۳۰۳ .

4) .یوسف : آیه ۱۰۶ .

5) .آل عمران : آیه ۶۱ .

در نجران (در جنوب مدینه) می زیسته اند ـ دلالت می کند ، و دیگری: جنگ های بزرگ صدر اسلام است که در آنها یهودیان ، نقش اساسی داشتند، مثل: غزوه احزاب (خندق) و کشمکش های پس از آن (بنی قینقاع و بنی قریظه) تا خیبر . دسته پنجم ، افراد مجوسی و صابئی بودند که البتّه قابل توجّه نبوده اند . دسته ششم ، کسانی بودند که به دین حنیف ابراهیم اعتقاد داشتند و تعدادشان اندک بوده است . در این جا اسامی آنان را می آوریم : ۱ . ابو طالب (عموی حضرت محمّد صلی الله علیه و آله ) ۱۲ . عامر بن ضرب عدوانی ۲ . ابو قیس ، صرمة بن ابی اَنَس ۱۳ . عبد الطانجة بن ثعلب بن وبرة بن قضاعه ۳ . ارباب بن رئاب ۱۴ . عبد اللّه قضاعی ۴ . اسعد ، ابو کرب حمیری ۱۵ . عبد اللّه (پدر حضرت محمّد صلی الله علیه و آله ) ۵ . اُمیّة بن ابی صلت ۱۶ . عبد المطّلب (جدّ حضرت محمّد صلی الله علیه و آله ) ۶ . بحیرای راهب ۱۷ . عبید بن ابرص اسدی ۷ . خالد بن سِنان عبسی ۱۸ . علاف بن شهاب تمیمی ۸ . زهیر بن ابی سلمی ۱۹ . عمیر بن جندب جهنی ۹ . زید بن عمرو بن نفیل بن عبد العُزّی ۲۰ . کعب بن لُؤَی بن غالب ۱۰ . سوید بن عامر مصطلقی ۲۱ . ملتمس بن اُمیّه کِنانی ۱۱ . سیف بن ذی یزن ۲۲ . وکیع بن زهیر ایادی .

۵ / ۳أخلاقُ الجاهِلِیَّةِالکتاب«إذْ جَعَلَ الَّذِینَ کَفَرُواْ فِی قُلُوبِهِمُ الْحَمِیَّةَ حَمِیَّةَ الْجَـهِلِیَّةِ» . ⁽¹⁾

«أرَءَیْتَ الَّذِی یُکَذِّبُ بِالدِّینِ * فَذَ لِکَ الَّذِی یَدُعُ الْیَتِیمَ * وَ لاَ یَحُضُّ عَلَی طَعَامِ الْمِسْکِینِ» . ⁽²⁾

الحدیث۴۶۰۶.امام باقر و امام صادق علیهماالسلام ( ـ درباره این فرموده خداوند : {Q} «دستگیره محکم» { ) رسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن کانَ فی قَلبِهِ حَبَّةٌ مِن خَردَلٍ مِن عَصَبِیَّةٍ بَعَثَهُ اللّهُ یَومَ القِیامَةِ مَعَ أعرابِ الجاهِلِیَّةِ . ⁽³⁾۴۶۰۷.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه صلی الله علیه و آله :مَن قاتَلَ تَحتَ رایَةٍ عُمِّیَّةٍ ⁽⁴⁾یَغضَبُ لِعَصَبَةٍ ، أو یَدعو إلی عَصَبَةٍ ، أو یَنصُرُ عَصَبَةً ، فَقُتِلَ ، فَقِتلَةٌ جاهِلِیَّةٌ. ⁽⁵⁾۴۶۰۸.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ أذهَبَ فَخرَ الجاهِلِیَّةِ وتَکَبُّرَها بِآبائِها ، کُلُّکُم لاِدَمَ وحَوّاءَ کَطَفِّ الصّاعِ ⁽⁶⁾

بِالصّاعِ ، وإنَّ أکرَمَکُم عِندَ اللّهِ أتقاکُم ، فَمَن أتاکُم تَرضَونَ دینَهُ وأمانَتَهُ فَزَوِّجوهُ. ⁽⁷⁾.

1) .الفتح : ۲۶ .

2) .الماعون : ۱ ـ ۳ ، وقال علیّ بن إبراهیم فی تفسیره : نزلت فی أبی جهل وکفّار قریش (تفسیر القمّی : ج ۲ ص ۴۴۴) .

3) .الکافی : ج ۲ ص ۳۰۸ ح ۳ ، ثواب الأعمال : ص ۲۶۴ ح ۵ ، الأمالی للصدوق : ص ۷۰۴ ح ۹۶۶ کلّها عن إسماعیل بن أبی زیاد السکونی عن الإمام الصادق عن آبائه علیهم السلام ، الجعفریّات : ص ۱۶۳ عن الإمام الکاظم عن آبائه علیهم السلامعنه صلی الله علیه و آله ، بحار الأنوار : ج ۷۳ ص ۲۸۴ ح ۲ .

4) .العمّیّة : قیل : هو فِعِّیلة ، من العماء : الضلالة ، وحکی بعضهم فیها ضمّ العین (النهایة : ج ۳ ص ۳۰۴) .

5) .صحیح مسلم: ج ۳ ص ۱۴۷۶ ح ۵۳ ، سنن ابن ماجة: ج ۲ ص ۱۳۰۲ ح ۳۹۴۸، مسند ابن حنبل: ج ۳ ص ۱۷۴ ح ۸۰۶۷ ، سنن النسائی: ج ۷ ص ۱۲۳ کلّها عن أبیهریرة والثلاثة الأخیرة نحوه؛ المجازات النبویّة: ص ۳۳۳ ح ۲۵۷، کنزالعمّال: ج ۳ ص ۵۰۹ ح ۷۶۵۵ .

6) .طفّ الصاع : أی قریب بعضکم من بعض ، والمعنی : کلّکم فی الانتساب إلی أب واحد بمنزلة واحدة (النهایة : ج ۳ ص ۱۲۹) .

7) .شعب الإیمان : ج ۴ ص ۲۸۸ ح ۵۱۳۶ عن أبی أمامة ، کنز العمّال : ج ۱۶ ص ۴۵۹ ح ۴۵۴۲۷ وراجع شرح نهج البلاغة : ج ۱۷ ص ۲۸۱ ودعائم الإسلام : ج ۲ ص ۱۹۹ ح ۷۲۹ .

۵ / ۳ اخلاق جاهلیّت

۵ / ۳اخلاق جاهلیّتقرآن«آن گاه که کافران در دل های خود ، تعصّب [، آن هم] از نوع تعصّب جاهلیّت ورزیدند ...» .

«آیا کسی را که [روزِ] جزا را دروغ می خواند ، دیدی ؟ این ، همان کسی است که یتیم را به سختی می رانَد و به خوراک [ دادن به] بینوا ترغیب نمی کند» .

حدیث۴۶۱۱.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که در دل او به اندازه دانه خَردَلی تعصّب باشد ، خداوند ، او را در روز رستاخیز ، با عرب های [ عصر] جاهلیّت محشور می گرداند .۴۶۱۲.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آن که زیر پرچم گم راهی پیکار کند و برای تعصّبی ، خشمگین شود ، یا به تعصّبی فرا بخواند و یا تعصّبی را یاری کند و کشته شود ، به مرگ جاهلیّت از دنیا رفته است .۴۶۱۳.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :به درستی که خداوند، غرور جاهلیّت و تکبّرورزی به پدران را از

میان بُرد . همه شما فرزندان آدم و حوّا ، و نزدیک به یکدیگر هستید . به راستی که بهترینِ شما در نزد خداوند، پارساترینِ شماست . پس اگر کسی [ برای خواستگاری] آمد که دینداری و امانتداری اش را می پسندید ، به او زن بدهید .

۴۶۱۴.امام رضا علیه السلام :الإمام الباقر علیه السلام :صَعِدَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله المِنبَرَ یَومَ فَتحِ مَکَّةَ فَقالَ : أیُّهَا النّاسُ ! إنَّ اللّهَ قَد أذهَبَ عَنکُم نَخوَةَ الجاهِلِیَّةِ وتَفاخُرَها بِآبائِها . ألا إنَّکُم مِن آدَمَ علیه السلام وآدَمُ مِن طینٍ ، ألا إنَّ خَیرَ عِبادِ اللّهِ عَبدٌ اِتَّقاهُ ، إنَّ العَرَبِیَّةَ لَیسَت بِأَبٍ والِدٍ ولکِنَّها لِسانٌ ناطِقٌ ، فَمَن قَصُرَ بِهِ عَمَلُهُ لَم یُبلِغهُ حَسَبُهُ. ⁽¹⁾۴۶۱۵.رسول اللّه صلی الله علیه و آله ( ـ فی جَوابِ مَن سَأَلَهُ عَن عَلامَةِ الإِیمانِ ـ ) الإمام علیّ علیه السلام :أطفِئوا ما کَمَنَ فی قُلوبِکُم مِن نیرانِ العَصَبِیَّةِ وأحقادِ الجاهِلِیَّةِ ، فَإِنَّما تِلکَ الحَمِیَّةُ تَکونُ فِی المُسلِمِ مِن خَطَراتِ الشَّیطانِ ونَخَواتِهِ ونَزَغاتِهِ ونَفَثاتِهِ ⁽²⁾. ⁽³⁾۴۶۱۵.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ( ـ در پاسخ شخصی که از وی درباره نشانه ایمان پرسید ) عنه علیه السلام :إیّاکُم وَالتَّحاسُدَ وَالأَحقادَ ، فَإِنَّهُما مِن فِعلِ الجاهِلِیَّةِ «وَلْتَنظُرْ نَفْسٌ مَّا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُواْ اللَّهَ إنَّ اللَّهَ خَبِیرُم بِمَا تَعْمَلُونَ» ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾۴۶۱۶.عنه صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :اللّهَ اللّهَ فی کِبرِ الحَمِیَّةِ وفَخرِ الجاهِلِیَّةِ ! فَإِنَّهُ مَلاقِحُ الشَّنَآنِ ومَنافِخُ الشَّیطانِ الَّتی خَدَعَ بِهَا الاُمَمَ الماضِیَةَ وَالقُرونَ الخالِیَةَ ، حَتّی أعنَقوا فی حَنادِسِ ⁽⁶⁾جَهالَتِهِ ومَهاوی ضَلالَتِهِ ، ذُلُلاً عَن سِیاقِهِ ، سُلُساً فی قِیادِهِ . أمراً تَشابَهَتِ القُلوبُ فیهِ ، وتَتابَعَتِ القُرونُ عَلَیهِ ، وکِبراً تَضایَقَتِ الصُّدورُ بِهِ .

ألا فَالحَذَرَ الحَذَرَ مِن طاعَةِ ساداتِکُم وکُبَرائِکُمُ الَّذینَ تَکَبَّروا عَن حَسَبِهِم ، وتَرَفَّعوا فَوقَ نَسَبِهِم ، وألقَوُا الهَجینَةَ ⁽⁷⁾عَلی رَبِّهِم ، وجاحَدُوا اللّهَ عَلی ما صَنَعَ بِهِم ، مُکابَرَةً لِقَضائِهِ ، ومُغالَبَةً لاِلائِهِ ! فَإِنَّهُم قَواعِدُ أساسِ العَصَبِیَّةِ ، ودَعائِمُ أرکانِ الفِتنَةِ ، وسُیوفُ اعتِزاءِ ⁽⁸⁾الجاهِلِیَّةِ. ⁽⁹⁾.

1) .الکافی : ج ۸ ص ۲۴۶ ح ۳۴۲ ، معانی الأخبار : ص ۲۰۷ ح ۱ کلاهما عن حنّان عن أبیه ، کتاب من لا یحضره الفقیه : ج ۴ ص ۳۶۳ ح ۵۷۶۲ عن حمّاد بن عمرو وأنس بن محمّد عن أبیه عن الإمام الصادق عن آبائه علیهم السلامعنه صلی الله علیه و آله ، الزهد للحسین بن سعید : ص ۵۶ ح ۱۵۰ عن أبی عبیدة الحذّاء عن الإمام الباقر علیه السلام عنه صلی الله علیه و آله ، تفسیر القمّی : ج ۲ ص ۳۲۲ والثلاثة الأخیرة نحوه ، بحار الأنوار : ج ۲۱ ص ۱۳۷ ح ۳۱ ؛ کنز العمّال : ج ۱ ص ۲۵۷ و۴۰۲ .

2) .نفث الشیطان : هو ما یُلقیه فی قلب الإنسان ویُوقعه فی باله ممّا یصطاده به (مجمع البحرین : ج ۳ ص ۱۸۰۸) .

3) .نهج البلاغة : الخطبة ۱۹۲ ، بحار الأنوار : ج ۱۴ ص ۴۶۶ ح ۳۷ .

4) .الحشر : ۱۸ .

5) .تحف العقول : ص ۱۵۵ ، بحار الأنوار : ج ۷۷ ص ۴۰۸ ح ۳۸ .

6) .لیلة ظلماء حِندس : أی شدیدة الظلمة والجمع حنادس (مجمع البحرین : ج ۱ ص ۴۶۵) .

7) .الهجین : مأخوذ من الهجنة وهی الغِلظ ، وتهجین الأمر : تقبیحه (لسان العرب : ج ۱۳ ص ۴۳۳ و ۴۳۴) .

8) .التعزّی : الانتماء والانتساب إلی القوم (النهایة : ج ۳ ص ۲۳۳) .

9) .نهج البلاغة : الخطبة ۱۹۲ ، بحار الأنوار : ج ۱۴ ص ۴۶۷ ح ۳۷ .

۴۶۱۷.عنه صلی الله علیه و آله :امام باقر علیه السلام :پیامبر صلی الله علیه و آله در روز فتح مکّه ، بر منبر رفت و فرمود : «ای مردم! خداوند، غرور جاهلیّت و فخرفروشی به پدران را از میان بُرد . بدانید که همه شما از آدم هستید و آدم ، از گِل است . بدانید که بهترین بنده خدا ، بنده ای است که از خداوند پروا داشته باشد . عربیّت ، پدر [و تبار] نیست ؛ بلکه زبانی است گویا . آن که در کارش کاستی باشد، تبارش آن را جبران نمی کند» .۴۶۱۸.عنه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :آنچه در دل هایتان از شعله های تعصّب و کینه های جاهلیّتْ پنهان شده، خاموش کنید . چنین تعصّبی در مسلمان ، [ ناشی] از وسوسه ، تکبّر ، عیبجویی و القای شیطان است .۴۶۱۹.عنه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :بپرهیزید از حسادت و کینه ؛ زیرا این دو ، از خصلت های جاهلیّتْ اند . [خداوند فرمود :] «و هر کسی باید بنگرد که برای فردا[ی خود] از پیش ، چه فرستاده است . از خدا بترسید . در حقیقت ، خدا به آنچه می کنید، آگاه است» .۴۶۲۰.عنه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :خدا را ، خدا را [در نظر بگیرید] در گردنکشیِ ناشی از تعصّب و خودپسندی جاهلیّت؛ زیرا آبستنگاه دشمنی و جایگاه دمیدن شیطان است ، که او امّت های پیشین و گذشتگان را بدان فریب داد، چنان که در تاریکی های شَدیدِ نادانی و دام های گم راهی او ، پنهان، و در برابر راندن او رام ، و در برابر رهبری اش تسلیم شدند . او کاری را در پیش گرفت که دل ها در آن یکسان ، و قرن ها در پیِ آن ، روان بودند ، با تکبّری که بر دل ها سنگینی می کرد .

هان ! حذر کنید ، حذر کنید از فرمانبری از مِهتران و بزرگانتان که به تبار خود نازیدند و نژاد خویش را برتر دیدند و چیزی را که ناپسند بود، به پروردگار نسبت دادند و آنچه را خداوند با آنان انجام داد ، از روی ستیز با قضا و قدر و پیروزیجویی بر نعمت هایش انکار کردند . به راستی که اینان ، پایه های اساسی تعصّب و ستون های اساسی آشوب و شمشیرهای غرور و تفاخر جاهلیّت اند . .

۴۶۱۶.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :لِیَتَأَسَّ صَغیرُکُم بِکَبیرِکُم ، وَلیَرأف کَبیرُکُم بِصَغیرِکُم ، ولا تَکونوا کَجُفاةِ الجاهِلِیَّةِ : لا فِی الدّینِ یَتَفَقَّهونَ ، ولا عَنِ اللّهِ یَعقِلونَ ، کَقَیضِ ⁽¹⁾بَیضٍ فی أداحٍ ⁽²⁾یَکونُ کَسرُها وِزراً ، ویُخرِجُ حِضانُها شَرًّا. ⁽³⁾۴۶۱۷.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :تفسیر العیّاشی عن محمّد القصریّ عن الإمام الصّادق علیه السلام ، قال :سَأَلتُهُ عَنِ الصَّدَقَةِ .

فَقالَ : اِقسِمها فیمَن قالَ اللّهُ ، ولا یُعطی مِن سَهمِ الغارِمینَ الَّذینَ یَغرَمونَ فی مُهورِ النِّساءِ ، ولاَ الَّذینَ یُنادونَ بِنِداءِ الجاهِلِیَّةِ .

قُلتُ : وما نِداءُ الجاهِلِیَّةِ ؟

قالَ : الرَّجُلُ یَقولُ : یا آلَ بَنی فُلانٍ ، فَیَقَعُ بَینَهُمُ القَتلُ ! ولا یُؤَدّی ذلِکَ مِن سَهمِ الغارِمینَ ، وَالَّذینَ لا یُبالونَ ما صَنَعوا بِأَموالِ النّاسِ. ⁽⁴⁾۴۶۱۸.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :صحیح مسلم عن جابر :اِقتَتَلَ غُلامانِ ؛ غُلامٌ مِنَ المُهاجِرینَ وغُلامٌ مِنَ الأَنصارِ ، فَنادَی المُهاجِرُ أوِ المُهاجِرونَ : یالَلمُهاجِرینَ ! ونادَی الأَنصارِیُّ : یالَلأَنصارِ ! فَخَرَجَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَقالَ : ما هذا دَعوی أهلِ الجاهِلِیَّةِ ؟

قالوا : لا یا رَسولَ اللّهِ ، إلاّ أنَّ غُلامَینِ اقتَتَلا فَکَسَعَ أحَدُهُمَا الآخَرَ .

قالَ : فَلا بَأسَ ، وَلیَنصُرِ الرَّجُلُ أخاهُ ظالِماً أو مَظلوماً ، إن کانَ ظالِماً فَلیَنهَهُ ، فَإِنَّهُ لَهُ نَصرٌ ، وإن کانَ مَظلوماً فَلیَنصُرهُ. ⁽⁵⁾.

1) .القیض : قشر البیض (النهایة : ج ۴ ص ۱۳۲) .

2) .الأداحیّ جمع الاُدحیّ : وهو الموضع الذی تبیض فیه النعامة وتُفرّخ (النهایة : ج ۲ ص ۱۰۶) .

3) .نهج البلاغة : الخطبة ۱۶۶ ، بحار الأنوار : ج ۱ ص ۲۱۹ ح ۴۷ .

4) .تفسیر العیّاشی : ج ۲ ص ۹۴ ح ۸۰ ، بحار الأنوار : ج ۹۶ ص ۶۰ ح ۱۴ .

5) .صحیح مسلم : ج ۴ ص ۱۹۹۸ ح ۶۲ ، کنز العمّال : ج ۳ ص ۴۱۴ ح ۷۲۰۶ .

۴۶۱۹.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :کوچکِ شما باید به بزرگتان تأسّی کند و بزرگتان، باید با کوچکتان مهربان باشد ، و مانند ستمکاران زمان جاهلیّت نباشید ؛ آنان که نه در دین ، فهمی داشتند و نه از خداوند ، درکی ، همانند پوست تخمی که در لانه مرغان پیدا می شود: شکستن آن ، وزر و وبال است و نگه داشتن آن ، شَرّ .۴۶۲۰.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :تفسیر العیّاشیـ به نقل از محمّد قصری ، در گفتگو با امام صادق علیه السلام ـ: درباره زکات سؤال کردم . فرمود : «آن را در میان کسانی که خداوند دستور داده است ، قسمت کن ؛ لیکن از سهم بدهکاران ، به کسانی که به سبب مهریه زنان ، بدهکار شده اند و آنان که به فریاد جاهلیّت ، فریاد می کنند ، داده نمی شود» .

گفتم : فریاد جاهلیّت چیست ؟

فرمود : «کسی که می گوید : ای فرزندان فلان قبیله ! و کشتار میانشان در می گیرد، به چنین کسی نباید از سهم بدهکاران پرداخت . همچنین نباید از این سهم ، به کسانی که در اموال مردم ، بی مبالات اند ، پرداخت شود» .۴۶۲۱.الإمام الصادق علیه السلام :صحیح مسلمـ به نقل از جابر ـ: دو جوان از طایفه مهاجران و انصار ، با یکدیگر پیکار می کردند. جوان مهاجر ، فریاد بر آورد : «ای مهاجران! [کمک]» و جوان انصاری فریاد زد: «ای انصار! [کمک]».

پیامبر خدا بیرون آمد و فرمود: «این فریاد جاهلیّت چیست؟».

گفتند: نه ، [فریاد جاهلیّت نیست]، جز این که دو جوان، پیکار می کردند و یکی از آنان، دیگری را بر زمین زد.

پیامبر خدا فرمود: «باکی نیست . هر مردی باید برادرش را یاری کند ، چه ستمگر باشد و چه ستم دیده. اگر ستمگر است، او را از ستم ، باز دارد و این ، برای وی کمک است ، و اگر ستم دیده است، یاری اش رساند». .

۴۶۲۲.عنه علیه السلام :تفسیر القمّی :کانَ أصحابُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَأتونَ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَیَسأَلونَهُ أن یَسأَلَ اللّهَ لَهُم ، وکانوا یَسأَلونَ ما لا یَحِلُّ لَهُم ، فَأَنزَلَ اللّهُ «وَ یَتَنَـجَوْنَ بِالاْءِثْمِ وَالْعُدْوَ نِ وَ مَعْصِیَتِ الرَّسُولِ» وقَولُهُم لَهُ إذا أتَوهُ : أنعِم صَباحاً ، وأنعِم مَساءً ، وهِیَ تَحِیَّةُ أهلِ الجاهِلِیَّةِ ، فَأَنزَلَ اللّهُ «وَ إذَا جَاءُوکَ حَیَّوْکَ بِمَا لَمْ یُحَیِّکَ بِهِ اللَّهُ» فَقالَ لَهُم رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : وقَد أبدَلَنَا اللّهُ بِخَیرٍ مِن ذلِکَ تَحِیَّةِ أهلِ الجَنَّةِ «السَّلامُ عَلَیکُم». ⁽¹⁾۵ / ۴أعمالُ الجاهِلِیَّةِأ ـ وَأدُ البَناتِالکتاب«وَإذَا بُشِّرَ أحَدُهُم بِالْأُنثَی ظَـلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَ هُوَ کَظِیمٌ * یَتَوَ رَی مِنَ الْقَوْمِ مِن سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ أیُمْسِکُهُ عَلَی هُونٍ أمْ یَدُسُّهُ فِی التُّرَابِ ألاَ سَاءَ مَا یَحْکُمُونَ» . ⁽²⁾

«وَ إذَا الْمَوْءُودَةُ سُـلـءِلَتْ * بِأَیِّ ذَمنبٍ قُتِلَتْ» . ⁽³⁾

1) .تفسیر القمّی : ج ۲ ص ۳۵۴ ، بحار الأنوار : ج ۱۷ ص ۲۸ ح ۴ .

2) .النحل : ۵۸ و ۵۹ .

3) .التکویر : ۸ و ۹ . قال ابن شهرآشوب نقلاً عن ابن الحریری البصری فی درّة الغوّاص وابن فیّاض فی شرح الأخبار : إنّ الصحابة قد اختلفوا فی «الموؤودة» فقال لهم علیّ علیه السلام : إنّها لا تکون موؤودة حتّی یأتی علیها الثارات السبع ، فقال له عمر : صدقت أطال اللّه بقاک ، أراد بذلک المبیّنة فی قوله : «وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الاْءِنسَـنَ مِن سُلَــلَةٍ ...» الآیة ، المؤمنون : ۱۲ ـ ۱۴ ، فأشار أنّه إذا استهلّ بعد الولادة ثمّ دفن فقد وئد (المناقب لابن شهرآشوب : ج ۲ ص ۴۹ ، بحار الأنوار : ج ۴۰ ص ۱۶۴) .

۵ / ۴ کارهای جاهلیّت

الف ـ زنده به گور کردن دختران

۴۶۲۴.الکافی ( ـ به نقل از اسماعیل جُعفی ـ ) تفسیر القمّی :یاران پیامبر صلی الله علیه و آله می آمدند و از ایشان می خواستند که از خدا بخواهد که خواسته شان را بر آورد . آنان تقاضای آنچه برایشان روا نبود، می داشتند . از این رو ، خداوند این آیه را نازل کرد : «با یکدیگر نجوا می کنند، درباره گناهان ، سرکشی و نافرمانی از پیامبر» .

نیز این سخن آنان که : «أنعم صباحا و أنعم مساءً؛ صبح خوبی داشته باشی و شب خوبی داشته باشی» در هنگامی که نزد پیامبر صلی الله علیه و آله می آمدند ، در حالی که این، تحیّت جاهلیّت بود. از این رو ، خداوند چنین نازل کرد : «و آن گاه که نزد تومی آیند، تحیّتی غیر از تحیّتِ خداوند بر زبان می آورند» . پس ، پیامبر خدا فرمود: «خدا جایگزین بهتری برایمان قرار داد و آن، تحیّت بهشتیان است: سلامٌ علیکم».۵ / ۴کارهای جاهلیّتالف ـ زنده به گور کردن دخترانقرآن«و هر گاه یکی از آنان را به دخترْ مژده آورند ، از تلخیِ مژده ای که به او داده اند، چهره اش سیاه می گردد . او خشم [و اندوه] خود را فرو می خورد [و با خود می اندیشد که: ]آیا او را با خواری نگه دارد ، یا آن که در خاک ، پنهانش کند ؟ هان ! بد ، داوری می کنند» .

«و چون از آن دخترکِ زنده به گور شده بپرسند که : به کدامین گناه، کشته شده است» . ۱

الحدیث۴۶۲۹.الإمام الصادق علیه السلام ( ـ فی قَولِ اللّه ِ عز و جل : {Q} «صِبْغَةَ اللَّه ) رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ حَرَّمَ عَلَیکُم : عُقوقَ الاُمَّهاتِ ، ووَأدَ البَناتِ ، ومَنعَ وَهاتِ ⁽¹⁾، وکَرِهَ لَکُم قیلَ وقالَ ، وکَثرَةَ السُّؤالِ ، وإضاعَةَ المالِ. ⁽²⁾۴۶۳۰.الکافی عن زرارة عن الإمام الباقر علیه السلام ، قاالإمام الصادق علیه السلام :جاءَ رَجُلٌ إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقالَ : إنّی قَد وَلَدتُ بِنتاً ورَبَّیتُها حَتّی إذا بَلَغَت فَأَلبَستُها وحَلَّیتُها ، ثُمَّ جِئتُ بِها إلی قَلیبٍ ⁽³⁾فَدَفَعتُها فی جَوفِهِ ، وکانَ آخِرُ ما سَمِعتُ مِنها وهِیَ تَقولُ : یا أبَتاه ، فَما کَفّارَةُ ذلِکَ ؟

قالَ : ألَکَ اُمٌّ حَیَّةٌ ؟

قالَ : لا .

قالَ : فَلَکَ خالَةٌ حَیَّةٌ ؟

قالَ : نَعَم .

قالَ : فَابرَرها فَإِنَّها بِمَنزِلَةِ الاُمِّ یُکَفَّرُ عَنکَ ما صَنَعتَ .

قالَ أبو خَدیجَةَ : فَقُلتُ لِأَبی عَبدِاللّهِ علیه السلام : مَتی کانَ هذا ؟

فَقالَ : کانَ فِی الجاهِلِیَّةِ ، وکانوا یَقتُلونَ البَناتِ مَخافَةَ أن یُسبَینَ فَیَلِدنَ فی قَومٍ آخَرینَ. ⁽⁴⁾راجع: ص ۱۳۸ ح ۱۱۷۸ و ۱۴۲ ح ۱۱۸۱ ـ ۱۱۸۲ .

1) .أی : منع الواجبات من الحقوق وأخذ ما لا یحلّ لکم من الأموال أو طلب ما لیس لکم فیه حقّ (هامش المصدر) .

2) .صحیح البخاری : ج ۲ ص ۸۴۸ ح ۲۲۷۷ و ج ۵ ص ۲۲۲۹ ح ۵۶۳۰ ، صحیح مسلم : ج ۳ ص ۱۳۴۱ ح ۱۲ ، السنن الکبری : ج ۶ ص ۱۰۳ ح ۱۱۳۴۰ کلّها عن المغیرة ، کنز العمّال : ج ۱۵ ص ۸۹۵ ح ۴۳۵۴۰ وراجع معانی الأخبار : ص ۲۷۹ و ۲۸۰ .

3) .القلیب : البئر التی لم تُطْوَ (النهایة : ج ۴ ص ۹۸) .

4) .الکافی : ج ۲ ص ۱۶۲ ح ۱۸ عن أبی خدیجة ، بحار الأنوار : ج ۱۵ ص ۱۷۳ ح ۹۹ .

حدیث۴۶۳۰.الکافی ( ـ به نقل از زراره ـ ) پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، نافرمانی از مادران [ عاق مادران] ، زنده به گور کردن دختران ، و ادا نکردن حقوق واجب ⁽¹⁾را بر شما حرام ساخت و قیل و قال نمودن ، زیاد درخواست کردن ، و ضایع ساختن مال را برای شما نمی پسندد .۴۶۳۱.امام باقر علیه السلام ( ـ در تفسیر این فرموده خداوند عز و جل : {Q} «با هم ) امام صادق علیه السلام :مردی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و گفت : دختری برایم زاده شد و او را تا سنّ بلوغ ، تربیت کردم. پس بر او لباس پوشاندم و زینتش کردم . سپس او را به نزد چاهی بردم و وی را در آن انداختم. آخرین سخنی که از او شنیدم، این بود : «پدر !» کفّاره این رفتار چیست ؟

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «آیا مادرت زنده است ؟».

گفت : نه .

فرمود : «آیا خاله ات زنده است ؟».

گفت : آری .

فرمود : «به وی نیکی کن که خاله به سانِ مادر است و کفّاره گناهت خواهد بود» .

ابو خدیجه می گوید که از امام صادق علیه السلام پرسیدم : این در چه زمانی رُخ داد ؟

فرمود : «در جاهلیّت . آنان دختران را می کُشتند ، از ترس این که به اسارت گرفته شوند و در طوایف دیگر ، فرزند بیاورند» .ر . ک : ص ۱۳۹ ح ۱۱۷۸ و ۱۴۳ ح ۱۱۸۱ ـ ۱۱۸۲ .

1) .یعنی از حقوق واجب ، جلوگیری کند ، یا مالی را که حلال نیست ، بستاند و یا آنچه را حقّ او نیست ، مطالبه نماید .

ب ـ قَتلُ الأَولادِ«وَکَذَ لِکَ زَیَّنَ لِکَثِیرٍ مِّنَ الْمُشْرِکِینَ قَتْلَ أوْلَـدِهِمْ شُرَکَاؤُهُمْ لِیُرْدُوهُمْ وَلِیَلْبِسُواْ عَلَیْهِمْ دِینَهُمْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَمَا یَفْتَرُونَ» . ⁽¹⁾

«قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ قَتَلُواْ أوْلَـدَهُمْ سَفَهَام بِغَیْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُواْ مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ افْتِرَاءً عَلَی اللَّهِ قَدْ ضَلُّواْ وَمَا کَانُواْ مُهْتَدِینَ» . ⁽²⁾

«یَـأَیُّهَا النَّبِیُّ إذَا جَاءَکَ الْمُؤْمِنَـتُ یُبَایِعْنَکَ عَلَی أن لاَّ یُشْرِکْنَ بِاللَّهِ شَیْـئا وَ لاَ یَسْرِقْنَ وَ لاَ یَزْنِینَ وَ لاَ یَقْتُلْنَ أوْلَـدَهُنَّ وَ لاَ یَأْتِینَ بِبُهْتَـنٍ یَفْتَرِینَهُ بَیْنَ أیْدِیهِنَّ وَ أرْجُلِهِنَّ وَلاَ یَعْصِینَکَ فِی مَعْرُوفٍ فَبَایِعْهُنَّ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ إنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِیمٌ» . ⁽³⁾

«وَ لاَ تَقْتُلُواْ أوْلَـدَکُمْ خَشْیَةَ إمْلَـقٍ نَّحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إیَّاکُمْ إنَّ قَتْلَهُمْ کَانَ خِطْـئا کَبِیرًا» . ⁽⁴⁾

ج ـ الزِّناالکتاب«قُلْ إنَّمَا حَرَّمَ رَبِّیَ الْفَوَ حِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَالإِْثْمَ وَ الْبَغْیَ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَأن تُشْرِکُواْ بِاللَّهِ مَا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَـنًا وَأن تَقُولُواْ عَلَی اللَّهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ» . ⁽⁵⁾

الحدیث۴۶۳۶.الکافی ( ـ به نقل از حسن بن عمّار ـ ) الإمام زین العابدین علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ عَنِ «الْفَوَ حِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ» ـ: «مَا

ظَهَرَ» : نِکاحُ امرَأةِ الأَبِ ، و «مَا بَطَنَ» : الزِّنا. ⁽⁶⁾.

1) .الأنعام : ۱۳۷ .

2) .الأنعام : ۱۴۰ .

3) .الممتحنة : ۱۲ .

4) .الإسراء : ۳۱ وراجع الأنعام : ۱۵۱ . روی الطبریّ فی تفسیره : ج ۹ الجزء ۱۵ ص ۷۹ عن ابن عبّاس أنّ الإملاق الفقر ، وروی: قتلوا أولادهم خشیة الفقر ، ونحوه عن قتادة والسدی وابن جریج والضحّاک . وفی الدرّ المنثور : ج ۵ ص ۲۷۸ روی ذلک عن قتادة وقال : کان أهل الجاهلیّة یقتلون البنات خشیة الفاقة . وقال فی مجمع البیان : ج ۶ ص ۶۳۷ : أی بناتکم ، خوف فقر وعجز عن النفقة علیهنّ .

5) .الأعراف : ۳۳ وراجع الأنعام : ۱۵۱ .

6) .الکافی : ج ۵ ص ۵۶۷ ح ۴۷ ، تهذیب الأحکام: ج ۷ ص ۴۷۲ ح ۱۸۹۴ ، تفسیر العیّاشی : ج ۱ ص ۳۸۳ ح ۱۲۴ کلّها عن عمرو بن أبی المقدام عن أبیه .

ب ـ فرزند کُشی

ج ـ زنا

ب ـ فرزند کُشی«و این گونه ، بُتانِ مشرکان ، برای بسیاری از آنان ، کشتن فرزندان را آراستند ، تا هلاکشان کنند و دینشان را بر آنان مشتبه سازند ؛ و اگر خدا می خواست، چنین نمی کردند . پس ، آنان را با آنچه به دروغ می سازند، رها کن» .

«کسانی که از روی بی خردی و نادانی ، فرزندان خود را کشتند و آنچه را خدا روزی شان کرده بود ، از راه افترا به خدا ، حرام شمردند ، سخت زیان کرده اند . آنان به راستی ، گم راه شده اند و هدایت نیافته اند» .

«ای پیامبر ! چون زنانِ باایمان ، نزد تو آمدند که [با این شرط] با تو بیعت کنند که چیزی را با خدا شریک نسازند و دزدی ننمایند و زنا نکنند و فرزندان خود را نکشند و بچه های حرام زاده در پیش دست و پای خود را با بُهتان [و حیله] به شوهر نبندند و در [کار] نیک ، از تو نافرمانی نکنند ، با آنان بیعت کن و از خدا برای آنان آمرزش بخواه ؛ زیرا خداوند، آمرزنده مهربان است» .

«و از بیم تنگ دستی، فرزندان خود را مکشید ؛ ماییم که به آنها و شما روزی می بخشیم . آری ! کشتن آنان، همواره خطایی بزرگ است» .

ج ـ زناقرآن«بگو : پروردگار من ، فقط زشتکاری ها را ـ چه آشکارش [باشد] و چه پنهان ـ و گناه و ستم ناحق را حرام گردانیده است ، و [نیز] این که چیزی را شریک خدا سازید که دلیلی بر [حقّانیت] آن نازل نکرده است ، و [ نیز] این که چیزی را که نمی دانید، به خدا نسبت دهید» .

حدیث۴۶۴۲.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :امام زین العابدین علیه السلامـ چون درباره «زشتی های آشکار و پنهان» از او سؤال شد ـ:

«زشتی آشکار» : ازدواج با زن پدر و «زشتی پنهان» : زناست .

۴۶۴۳.عنه صلی الله علیه و آله ( ـ فی حَدیثٍ طَویلٍ ـ ) الإمام الکاظم علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ عز و جل : «قُلْ إنَّمَا حَرَّمَ رَبِّیَ الْفَوَ حِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَالإِْثْمَ وَ الْبَغْیَ بِغَیْرِ الْحَقِّ» ـ: فَأَمّا قَولُهُ «ما ظَهَرَ مِنْها» یَعنِی الزِّنَا المُعلَنَ ، ونَصبَ الرّایاتِ الَّتی کانَت تَرفَعُهَا الفَواجِرُ لِلفَواحِشِ فِی الجاهِلِیَّةِ . وأمّا قَولُهُ عز و جل : «وَمَا بَطَنَ» یَعنی ما نُکِحَ مِنَ الآباءِ ؛ لِأَنَّ النّاسَ کانوا قَبلَ أن یُبعَثَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إذا کانَ لِلرَّجُلِ زَوجَةٌ وماتَ عَنها تَزَوَّجَهَا ابنُهُ مِن بَعدِهِ إذا لَم تَکُن اُمَّهُ ، فَحَرَّمَ اللّهُ عز و جلذلِکَ. ⁽¹⁾راجع: ص ۱۳۶ ح ۱۱۷۱ .

د ـ إکراهُ الفَتَیاتِ عَلَی البِغاءِالکتاب«وَ لاَ تُکْرِهُواْ فَتَیَـتِکُمْ عَلَی الْبِغَاءِ إنْ أرَدْنَ تَحَصُّنًا لِّتَبْتَغُواْ عَرَضَ الْحَیَوةِ الدُّنْیَا وَ مَن یُکْرِههُّنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنم بَعْدِ إکْرَ هِهِنَّ غَفُورٌ رَّحِیمٌ» . ⁽²⁾

الحدیث۴۶۴۴.امام علی علیه السلام :الإمام الباقر علیه السلام :کانَتِ العَرَبُ وقُرَیشٌ یَشتَرونَ الإِماءَ ، ویَجعَلونَ عَلَیهِنَّ الضَّریبَةَ الثَّقیلَةَ ، ویَقولونَ : اِذهَبنَ وَازنینَ وَاکتَسِبنَ ، فَنَهاهُمُ اللّهُ عز و جلعَن ذلِکَ. ⁽³⁾.

1) .الکافی : ج ۶ ص ۴۰۶ ح ۱ ، تفسیر العیّاشی : ج ۲ ص ۱۷ ح ۳۸ کلاهما عن علیّ بن یقطین ، بحار الأنوار : ج ۷۹ ص ۱۴۵ ح ۵۹ .

2) .النور : ۳۳ .

3) .تفسیر القمّی : ج ۲ ص ۱۰۲ عن أبی الجارود ، بحار الأنوار : ج ۷۹ ص ۱۳۲ ح ۲۰ .

د ـ وا داشتن کنیزان به فاحشگی

۴۶۴۵.امام علی علیه السلام :امام کاظم علیه السلامـ در تفسیر این سخن خداوند عز و جل : «بگو : پروردگار من ، فقط زشتکاری ها را ـ چه آشکارش [ باشد] و چه پنهان ـ و گناه و ستم ناحق را حرام گردانیده است» ـ: «چه آشکارش» ، یعنی زنای آشکار و نصب کردن پرچم که بدکاران در جاهلیّت برای روسپیان بر می افراشتند ، و امّا فرموده خدا : «چه پنهانش» ، یعنی ازدواج با زن پدر ؛ چرا که پیش از بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله ، اگر مردِ همسرداری از دنیا می رفت، پسرش با او ازدواج می کرد، [البتّه] اگر مادرش نبود . پس خداوند، این کار را حرام کرد .ر . ک : ص ۱۳۷ ح ۱۱۷۱ .

د ـ وا داشتن کنیزان به فاحشگیقرآن«و کنیزان خود را ـ در صورتی که تمایل به پاک دامنی دارند ـ برای این که متاع زندگی دنیا را بجویید ، به زنا وادار مکنید ، و هر کس آنان را به زور وادار کند ، در حقیقت ، خدا پس از اجبار شدن آنان ، [نسبت به آنان] آمرزنده مهربان است» .

حدیث۴۶۴۷.امام علی علیه السلام :امام باقر علیه السلام :عرب و قریش ، کنیزان را خریداری می کردند و برای آنان مالیات های سنگین قرار می دادند . آن گاه به آنان می گفتند : «بروید فاحشه گری کنید و درآمد کسب نمایید» . پس خداوند، آنان را از این کار ، باز داشت .

ه ـ الخَمرُ وَالمَیسِرُ وَالأَنصابُ وَالأَزلامُالکتاب«یَـأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ إنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَیْسِرُ وَالْأَنصَابُ وَالْأَزْلَـمُ رِجْسٌ مِّنْ عَمَلِ الشَّیْطَـنِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ » . ⁽¹⁾

الحدیث۴۶۵۲.الإمام علیّ علیه السلام ( ـ مِن خُطبَتِهِ فی وَصفِ القُرآنِ ـ ) الإمام الباقر علیه السلام :لَمّا أنزَلَ اللّهُ عز و جل عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله : «یَـأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ إنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَیْسِرُ وَالْأَنصَابُ وَالْأَزْلَـمُ رِجْسٌ مِّنْ عَمَلِ الشَّیْطَـنِ فَاجْتَنِبُوهُ» قیلَ : یا رَسولَ اللّهِ ، مَا المَیسِرُ ؟

فَقالَ : کُلُّ ما تُقومِرَ بِهِ حَتَّی الکِعابُ وَالجَوزُ .

قیلَ : فَمَا الأَنصابُ ؟

قالَ : ما ذَبَحوهُ لاِلِهَتِهِم .

قیلَ : فَمَا الأَزلامُ ؟

قالَ : قِداحُهُمُ الَّتی یَستَقسِمونَ بِها. ⁽²⁾۴۶۵۱.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «یَـأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ إنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَیْسِرُ وَالْأَنصَابُ وَالْأَزْلَـمُ رِجْسٌ مِّنْ عَمَلِ الشَّیْطَـنِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ» ـ: ... أمَّا الأَنصابُ فَالأَوثانُ الَّتی کانوا یَعبُدونَها المُشرِکونَ ، وأمَّا الأَزلامُ فَالأَقداحُ الَّتی کانَت تَستَقسِمُ بِها مُشرِکُو العَرَبِ فِی الجاهِلِیَّةِ. ⁽³⁾.

1) .المائدة : ۹۰ وراجع الآیة ۳ .

2) .الکافی : ج ۵ ص ۱۲۲ ح ۲ ، کتاب من لا یحضره الفقیه : ج ۳ ص ۱۶۰ ح ۳۵۸۷ ، تهذیب الأحکام : ج ۶ ص ۳۷۱ ح ۱۰۷۵ وفیه «یقتمر» بدل «تقومر» وکلّها عن جابر .

3) .تفسیر القمّی : ج ۱ ص ۱۸۱ عن أبی الجارود .

ه ـ شراب و قمار و قربانی بت ها و تیرهای قرعه

ه ـ شراب و قمار و قربانی بت ها و تیرهای قرعهقرآن«ای کسانی که ایمان آورده اید ، شراب و قمار و بت ها و تیرهای قرعه پلیدند [و ]از عمل شیطان اند . پس ، از آنها دوری گزینید ؛ باشد که رستگار شوید» .

حدیث۴۶۵۴.امام زین العابدین علیه السلام ( ـ در مناجات انجیلیه ـ ) امام باقر علیه السلام :آن زمان که خداوند ، این آیه را : «ای کسانی که ایمان آورده اید ، شراب و مَیْسِر و انصاب و اَزلام ، پلیدند [و] از عمل شیطان اند . پس ، از آنها دوری گزینید» بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل کرد ، گفته شد : ای پیامبر خدا ! مَیسر چیست ؟

فرمود : «هر چیزی که با آن قمار کنند، حتّی قاپ و گردو» .

گفته شد : انصاب چیست ؟

فرمود : «آنچه برای بُتان قربانی می کردند» .

گفته شد : ازلام چیست ؟

فرمود : «تیرهایی که با آنها قسمت می کنند» .۴۶۵۵.الإمام علیّ علیه السلام :امام باقر علیه السلامـ در تفسیر آیه : «ای کسانی که ایمان آورده اید ، شراب و قمار و انصاب و ازلام پلیدند [و] از عمل شیطان اند . پس ، از آنها دوری گزینید ؛ باشد که رستگار شوید» ـ: انصاب ، بُتانی بودند که مشرکان می پرستیدند و ازلام، تیرهایی بودند که مشرکان عرب در جاهلیّت با آنها قرعه می زدند .

و ـ لَطخُ المَولودِ بِالدَّمِ۴۶۵۶.تفسیر العیّاشی عن سعید بن أبی الأصبغ :عیون أخبار الرضا عن أسماء بنت عمیسـ فی بَیانِ وِلادَةِ الإِمامِ الحَسَنِ علیه السلام ـ: لَمّا کانَ یَومُ سابِعِهِ عَقَّ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله عَنهُ بِکَبشَینِ أملَحَینِ ، وأعطَی القابِلَةَ فَخِذاً ودیناراً ، ثُمَّ حَلَقَ رَأسَهُ وتَصَدَّقَ بِوَزنِ الشَّعرِ وَرِقاً ، وطَلی رَأسَهُ بِالخَلوقِ ثُمَّ قالَ : یا أسماءُ ، الدَّمُ فِعلُ الجاهِلِیَّةِ. ⁽¹⁾۴۶۵۷.الإمام الکاظم علیه السلام ( ـ لَمّا سُئِلَ عَن قَولِهِ تَعالی : {Q} «فَمُسْتَ ) الکافی عن عاصم الکوزیّ :سَمِعتُ أبا عَبدِاللّهِ علیه السلام یَذکُرُ عَن أبیهِ أنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَقَّ عَنِ الحَسَنِ علیه السلام بِکَبشٍ وعَنِ الحُسَینِ علیه السلام بِکَبشٍ ، وأعطَی القابِلَةَ شَیئاً ، وحَلَقَ رُؤوسَهُما یَومَ سابِعِهِما ، ووَزَنَ شَعرَهُما فَتَصَدَّقَ بِوَزنِهِ فِضَّةً .

قالَ : فَقُلتُ لَهُ : یُؤخَذُ الدَّمُ فَیُلَطَّخُ بِهِ رَأسُ الصَّبِیِّ ؟

فَقالَ : ذاکَ شِرکٌ .

فَقُلتُ : سُبحانَ اللّهِ ! شِرکٌ ؟

فَقالَ : لَو لَم یَکُن ذاکَ شِرکاً فَإِنَّهُ کانَ یُعمَلُ فِی الجاهِلِیَّةِ ونُهِیَ عَنهُ فِی الإِسلامِ . ⁽²⁾ز ـ الطِّیَرَة۴۶۵۹.الکافی عن عیسی شلقان :مسند ابن حنبل عن أبی حسّان :إنَّ رَجُلاً قالَ لِعائِشةَ : إنَّ أبا هُرَیرَةَ یُحَدِّثُ أنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله قالَ : إنَّ الطِّیَرَةَ فِی المَرأةِ وَالدّارِ وَالدّابَّةِ ، فَغَضِبَت غَضَباً شَدیداً فَطارَت شِقَّةٌ مِنها فِیالسَّماءِ وشِقَّةٌ فِیالأَرضِ.

فَقالَت: إنَّما کانَ أهلُ الجاهِلِیَّةِ یَتَطَیَّرونَ مِن ذلِکَ. ⁽³⁾.

1) .عیون أخبار الرضا : ج ۲ ص ۲۵ ح ۵ ، صحیفة الإمام الرضا علیه السلام : ص ۲۴۱ ح ۱۴۶ کلاهما عن أحمد بن عامر الطائی عن الإمام الرضا عن آبائه عن الإمام زین العابدین علیهم السلام ، روضة الواعظین : ص ۱۷۰ ، المناقب لابن شهرآشوب : ج ۴ ص ۲۶ ، بحار الأنوار : ج ۴۳ ص ۲۳۹ ح ۴ ؛ ذخائر العقبی : ص ۲۰۷ .

2) .الکافی : ج ۶ ص ۳۳ ح ۳ ، بحار الأنوار : ج ۴۳ ص ۲۵۷ ح ۳۸ .

3) .مسند ابن حنبل : ج ۹ ص ۴۸۷ ح ۲۵۲۲۳ و ج ۱۰ ص ۸۳ ح ۲۶۰۹۳ ، مسند إسحاق بن راهویه: ج ۳ ص ۷۵۱ ح ۱۳۶۵ کلاهما نحوه .

و ـ خون آلود کردن کودک

ز ـ فال بد زدن

و ـ خون آلود کردن کودک۴۶۵۷.امام کاظم علیه السلام ( ـ در پاسخ به پرسش از این سخن خداوند متعال : {Q} « ) عیون أخبار الرضا علیه السلامـ به نقل از اسماء ، دختر عُمَیس ، در چگونگی ولادت امام حسن علیه السلام ـ: وقتی روز هفتمش شد ، پیامبر صلی الله علیه و آله برای او دو قوچ سیاه عقیقه کرد و یک ران و یک دینار به قابله داد. آن گاه سرِ او را تراشید و به اندازه وزنش ، سکه صدقه داد و سرش را با خَلُوق (گیاهی خوش بو کننده) شستشو داد و فرمود: «ای اسماء ! خون آلود کردن، کار [ روزگار] جاهلیّت است» .۴۶۵۸.امام کاظم علیه السلام ( ـ در باره آیه : {Q} «او کسی است که شما را از یک ت ) الکافیـ به نقل از عاصم کوزی ـ: از امام صادق علیه السلام شنیدم که از پدرش نقل می نمود که پیامبر خدا برای امام حسن و امام حسین علیهماالسلام دو قوچ عقیقه کرد و به قابله هدیه ای داد و روز هفتم تولدشان، سرِ آن دو را تراشید و به اندازه وزن موهایشان نقره صدقه داد .

به امام صادق علیه السلام گفتم : [ برخی] خون می گیرند و سر کودک را بدان آغشته می کنند .

امام علیه السلام فرمود : «این ، شرک است» .

گفتم : سبحان اللّه ! شرک است ؟

فرمود : «اگر شرک هم نباشد ، به درستی که رفتاری بوده که در جاهلیّت انجام می شده و در اسلام از آن نهی شده است» .ز ـ فال بد زدن۴۶۶۰.تفسیر العیّاشی عن أحمد بن محمّد :مسند ابن حنبلـ به نقل از ابوحسّان ـ: مردی به عایشه گفت که ابو هریره از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت کرده که فرمود : ناخجستگی ، در زن است و خانه و مَرکب .

عایشه به شدّت خشمگین شد، گویی که نیمه اش به آسمان رفت و نیمه دیگرش در زمین ماند. سپس گفت : به درستی که مردمان جاهلیّت ، به این امور، فال بد می زدند .

۴۶۶۰.تفسیر العیاشی ( ـ به نقل از احمد بن محمّد ـ ) المستدرک علی الصحیحین عن عائشة :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : کانَ أهلُ الجاهِلِیَّةِ یَقولونَ : إنَّمَا الطِّیَرَةُ فِی المَرأةِ وَالدّابَّةِ وَالدّارِ ، ثُمَّ قَرَأت : «مَا أصَابَ مِن مُّصِیبَةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لاَ فِی أنفُسِکُمْ إلاَّ فِی کِتَـبٍ مِّن قَبْلِ أن نَّبْرَأهَا إنَّ ذَ لِکَ عَلَی اللَّهِ یَسِیرٌ» ⁽¹⁾. ⁽²⁾ح ـ الاِستِعاذَةُ بِالجِنِّالکتاب«وَ أنَّهُ کَانَ رِجَالٌ مِّنَ الاْءِنسِ یَعُوذُونَ بِرِجَالٍ مِّنَ الْجِنِّ فَزَادُوهُمْ رَهَقًا» . ⁽³⁾

الحدیث۴۶۶۳.الإمام علیّ علیه السلام :تفسیر القمّی عن زرارة :سَأَلتُ أبا جَعفَرٍ علیه السلام عَن قَولِ اللّهِ: «أنَّهُ کَانَ رِجَالٌ مِّنَ الاْءِنسِ یَعُوذُونَ بِرِجَالٍ مِّنَ الْجِنِّ فَزَادُوهُمْ رَهَقًا» قالَ : الرَّجُلُ یَنطَلِقُ إلَی الکاهِنِ الَّذی کانَ یوحی إلَیهِ الشَّیطانُ فَیَقولُ : قُل لِشَیطانِکَ : إنَّ فُلاناً قَد ⁽⁴⁾عاذَ بِکَ. ⁽⁵⁾ط ـ الذَّبحُ لِلجِنِّ۴۶۶۵.الکافی عن سعدان عن الإمام الصادق علیه السلام قال:الإمام علیّ علیه السلام :إنَّ رَسولَ اللّهِ نَهی عَن ذَبائِحِ الجِنِّ ، قیلَ : یا رَسولَ اللّهِ ، وما ذَبائِحُ الجِنِّ ؟

قالَ صلی الله علیه و آله : یَتَخَوَّفُ القَومُ مِن سُکّانِ الدّارِ فَیَذبَحونَ لَهُمُ الذَّبیحَةَ. ⁽⁶⁾.

1) .الحدید : ۲۲ .

2) .المستدرک علی الصحیحین: ج ۲ ص۵۲۱ ح ۳۷۸۸، مسند ابن حنبل: ج ۱۰ ص ۹۳ ح ۲۶۱۴۷ ، السنن الکبری: ج ۸ ص ۲۴۱ ح ۱۶۵۲۵ ، کنز العمّال : ج ۱۰ ص ۱۱۶ ح ۲۸۵۸۵ .

3) .الجنّ : ۶ .

4) .فی المصدر : «فقد» والتصحیح من بحار الأنوار .

5) .تفسیر القمّی : ج ۲ ص ۳۸۹ ، بحار الأنوار : ج ۶۳ ص ۹۸ ح ۶۱ .

6) .الجعفریّات: ص ۷۲ عن الإمام الکاظم عن آبائه علیهم السلام وراجع معانی الأخبار: ص ۲۸۲ والسنن الکبری: ج ۹ ص ۵۲۷ ح ۱۹۳۵۲.

ح ـ به جن پناه بردن

ط ـ قربانی کردن برای جن

۴۶۶۳.امام علی علیه السلام :المستدرک علی الصحیحین :عایشه گفت : پیامبر صلی الله علیه و آله می فرمود : «مردمان جاهلیّت می گفتند که شومی ، در سه چیز است : زن ، مَرکب و خانه». سپس این آیه را خواند : «هیچ مصیبتی نه در زمین و نه در نفْس های شما [ به شما ]نمی رسد ، مگر آن که پیش از این که آن را پدید آوریم، در کتابی هست. این [کار ]برای خدا آسان است» .ح ـ به جن پناه بردنقرآن«و مردانی از آدمیان ، به مردانی از جِنّیان پناه می بردند و بر سرکشی آنها می افزودند» .

حدیث۴۶۶۸.الإمام الصادق علیه السلام :تفسیر القمّیـ به نقل از زراره ـ: از امام باقر علیه السلام در تفسیر این آیه پرسیدم : «و مردانی از آدمیان ، به مردانی از جِنّیان پناه می بردند و بر سرکشی آنها می افزودند» .

فرمود : «مردی نزد فالگیران و طالع بینان که شیطان با آنها نجوا می کرد ، می رفت و می گفت : به شیطانت بگو: فلانی به تو پناه آورده است» .ط ـ قربانی کردن برای جن۴۶۶۶.امام علی علیه السلام ( ـ به کمیل بن زیاد ـ ) امام علی علیه السلام :به راستی که پیامبر خدا از قربانی کردن برای جن ، نهی کرد .

گفته شد : ای پیامبر خدا! قربانی کردن برای جن چیست ؟

فرمود : «گروهی از مردم، از جِنّیانی که در خانه ها سکنا می گزینند، هراس داشتند . از این رو، برایشان قربانی می کردند» .

ی ـ التِّوَل۴۶۶۸.امام صادق علیه السلام :دعائم الإسلام :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله نَهی عَنِ التَّمائِمِ وَالتِّوَلِ. ۱ فَالتَّمائِمُ : ما یُعَلَّقُ مِنَ الکُتُبِ وَالخَرَزِ وغَیرِ ذلِکَ ، وَالتِّوَلُ : ما تَتَحَبَّبُ بِهِ النِّساءُ إلی أزواجِهِنَّ کَالکَهانَةِ وأشباهِها . ونَهی عَنِ السِّحرِ. ⁽¹⁾ک ـ النِّیاحَة۴۶۷۰.الإمام الصادق علیه السلام :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :النِّیاحَةُ مِن عَمَلِ الجاهِلِیَّةِ. ⁽²⁾۴۶۷۱.عنه علیه السلام ( ـ فِی الدُّعاءِ بَینَ الرَّکَعاتِ ـ ) عنه صلی الله علیه و آله :مِن أمرِ الجاهِلِیَّةِ النِّیاحَةُ ، وتَبَرُّؤُ امرِیًء مِنِ ابنِهِ ، وفَخرُهُ عَلَی النّاسِ. ⁽³⁾۴۶۷۲.الإمام علیّ علیه السلام :سنن النسائی عن أنس :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله أخَذَ عَلَی النِّساءِ حینَ بایَعَهُنَّ أن لا یَنُحنَ ،

فَقُلنَ : یا رَسولَ اللّهِ ، إنَّ نِساءً أسعَدنَنا فِی الجاهِلِیَّةِ أفَنُسعِدُهُنَّ ؟ فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : لا إسعادَ فِی الإِسلامِ . ⁽⁴⁾.

1) .دعائم الإسلام : ج ۲ ص ۱۴۲ ح ۴۹۷ ، بحار الأنوار : ج ۶۳ ص ۱۸ ح ۱۱ .

2) .کتاب من لا یحضره الفقیه: ج ۴ ص ۳۷۶ ح ۵۷۶۹ ، تفسیر القمّی : ج ۱ ص ۲۹۱ ، الاختصاص : ص ۳۴۳ ، بحار الأنوار : ج ۸۲ ص ۱۰۳ ح ۵۰ ؛ سنن ابن ماجة : ج ۱ ص ۵۰۴ ح ۱۵۸۱ عن أبی مالک الأشعری و ح ۱۵۸۲ عن ابن عبّاس وفیهما «أمر» بدل «عمل» ، التاریخ الکبیر: ج ۲ ص ۲۳۳ ح ۲۲۹۸ عن جنادة الأزدی عن أبیه عن جدّه نحوه وراجع اُمور من الجاهلیّة لن یدعها المسلمون .

3) .مسند إسحاق بن راهویه : ج ۱ ص ۳۷۱ ح ۳۸۲ عن أبی هریرة .

4) .سنن النسائی : ج ۴ ص ۱۶ ، مسند ابن حنبل : ج ۴ ص ۳۹۲ ح ۱۳۰۳۱ ، المصنّف لعبدالرزّاق : ج ۳ ص ۵۶۰ ح ۶۶۹۰ .

ی ـ مُهره بستن

ک ـ نوحه گری

ی ـ مُهره بستن۴۶۷۰.امام صادق علیه السلام ( ـ در نیایش ـ ) دعائم الإسلام :پیامبر صلی الله علیه و آله از تَمائم و تِوَل منع کرد . «تَمائم»، مهره ها یا نوشته هایی است که به خود ، آویزان می کنند ، و «تِوَل»، کاری است که زنان، برای محبوب بودن در نزد شوهرانشان انجام می دهند (از قبیل: فالگیری ، طالع بینی و مانند آن) . و پیامبر صلی الله علیه و آله از سِحر [نیز] منع فرمود .ک ـ نوحه گری۴۶۷۲.امام علی علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نوحه گری [ بر مردگان،] از رفتارهای جاهلیّت است .۴۶۷۳.امام صادق علیه السلام ( ـ به یکی از مردم ـ ) پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از سنّت های جاهلیّت است : نوحه گری ، بیزاری جستن شخص از فرزندش، و فخرفروشی و تکبّرورزی بر مردم .۴۶۷۴.الاحتجاج :سنن النسائیـ به نقل از اَنَس ـ: پیامبر خدا هنگامی که با زنان بیعت نمود، از آنان پیمان گرفت که نوحه گری نکنند .

زنان گفتند : ای پیامبر! در جاهلیّت ، زمانی ما را در نوحه گری یاری رسانده اند . آیا آنان را یاری رسانیم ؟

پیامبر خدا فرمود : «این کار در اسلام روا نیست» .

۴۶۷۴.الاحتجاج :رسول اللّه صلی الله علیه و آله : «وَلاَ یَعْصِینَکَ فِی مَعْرُوفٍ» ⁽¹⁾قالَ : النَّوحُ. ⁽²⁾ل ـ الحَلفُ بِغَیرِ اللّهِ۴۶۷۶.تفسیر الطبری عن أبی صالح :تفسیر العیّاشی عن زرارة عن الإمام الباقر علیه السلام ، قال :سَأَلتُهُ عَن قَولِهِ : «فَاذْکُرُواْ اللَّهَ کَذِکْرِکُمْ ءَابَاءَکُمْ أوْ أشَدَّ ذِکْرًا» ⁽³⁾.

قالَ : إنَّ أهلَ الجاهِلِیَّةِ کانَ مِن قَولِهِم : کَلاّ وأبیکَ ، بَلی وأبیکَ ، فَاُمِروا أن یَقولوا : لا وَاللّهِ ، وبَلی وَاللّهِ. ⁽⁴⁾۴۶۷۵.امام صادق علیه السلام :الإمام الصادق علیه السلام :لا أری أن یَحلِفَ الرَّجُلُ إلاّ بِاللّهِ ، فَأَمّا قَولُ الرَّجُلِ : «لا بَل شانِئُکَ» فَإِنَّهُ مِن قَولِ أهلِ الجاهِلِیَّةِ ، ولَو حَلَفَ الرَّجُلُ بِهذا وأشباهِهِ لَتَرَکَ الحَلفَ بِاللّهِ. ⁽⁵⁾.

1) .الممتحنة : ۱۲ .

2) .سنن ابن ماجة : ج ۱ ص ۵۰۳ ح ۱۵۷۹ ، مسند ابن حنبل : ج ۱۰ ص ۲۲۳ ح ۳۶۷۸۲ کلاهما عن اُمّ سلمة ، الفردوس : ج ۴ ص ۴۱۷ ح ۷۲۱۰ عن ابن الملیح .

3) .البقرة : ۲۰۰ .

4) .تفسیر العیّاشی : ج ۱ ص ۹۸ ح ۲۷۲ ، بحار الأنوار : ج ۱۰۴ ص ۲۱۱ ح ۲۹ .

5) .الکافی : ج ۷ ص ۴۴۹ ح ۲ عن الحلبیّ وص ۴۵۰ ح ۳ ، تهذیب الأحکام : ج ۸ ص ۲۷۸ ح ۱۰۱۱ کلاهما عن سماعة و ح ۱۰۱۰ ، کتاب من لا یحضره الفقیه : ج ۳ ص ۳۶۳ ح ۴۲۸۸ کلاهما عن الحلبیّ ، بحار الأنوار : ج ۱۰۴ ص ۲۰۷ ح ۴ .

ل ـ سوگند به غیر خدا

۴۶۷۶.تفسیر الطبری ( ـ به نقل از ابو صالح ـ ) پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در تفسیر آیه : «تو را در هیچ معروفی ، نافرمانی نکنند» ـ: مقصود، نوحه گری است .ل ـ سوگند به غیر خدا۴۶۷۸.الإمام علیّ علیه السلام :تفسیر العیاشیـ به نقل از زراره ـ: از امام باقر علیه السلام درباره تفسیر آیه : «خدا را یاد کنید، مانند یاد کردن پدرانتان یا بیشتر» پرسیدم .

فرمود : «مردمان جاهلیّت، تکیه کلامشان این بود : نه ؛ به پدرت سوگند ، آری به پدرت سوگند . از آن پس ، دستور داده شد که بگویند: نه، به خدا سوگند ، آری ، به خدا سوگند ».۴۶۷۹.عنه علیه السلام :امام صادق علیه السلام :روا نمی بینم که به غیر خدا ، سوگند یاد شود . این سخنِ برخی که می گویند: «نه ؛ بلکه بدخواهَت چنین شود» ، از گفته های جاهلیّت است و سوگند خوردن با این عبارت ها و مانند آن، کنار نهادن سوگند خوردن به خداوند است .

۵ / ۵مَحقُ الإِسلامِ لِعاداتِ الجاهِلِیَّةِ۴۶۷۹.امام علی علیه السلام :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ عز و جل بَعَثَنی رَحمَةً لِلعالَمینَ ، ولِأَمحَقَ المَعازِفَ وَالمَزامیرَ ، واُمورَ الجاهِلِیَّةِ ، وَالأَوثانَ. ⁽¹⁾۴۶۸۰.الإمام الصادق علیه السلام :عنه صلی الله علیه و آله :أبغَضُ النّاسِ إلَی اللّهِ ثَلاثَةٌ : مُلحِدٌ فِی الحَرَمِ ، ومُبتَغٍ فِی الإِسلامِ سُنَّةَ الجاهِلِیَّةِ ، ومُطَّلِبٌ دَمَ امرِیًءبِغَیرِ حَقٍّ لِیُهریقَ دَمَهُ. ⁽²⁾۴۶۸۱.صحیح البخاری عن عبد اللّه :عنه صلی الله علیه و آلهـ مِن خُطبَتِهِ فی عَرَفَةَ ـ: ألا کُلُّ شَیءٍ مِن أمرِ الجاهِلِیَّةِ تَحتَ قَدَمَیَّ مَوضوعٌ ⁽³⁾، ودِماءُ الجاهِلِیَّةِ مَوضوعَةٌ ، وإنَّ أوَّلَ دَمٍ أضَعُ مِن دِمائِنا دَمُ ابنِ رَبیعَةَ بنِ الحارِثِ ـ کانَ مُستَرضِعاً فی بَنی سَعدٍ فَقَتَلَتهُ هُذَیلٌ ـ ورِبَا الجاهِلِیَّةِ مَوضوعٌ ، وأوَّلُ رِباً أضَعُ رِبانا رِبا عَبّاسِ بنِ عَبدِالمُطَّلِبِ فَإِنَّهُ مَوضوعٌ کُلُّهُ. ⁽⁴⁾۴۶۸۲.الإمام علیّ علیه السلام :الإصابة عن أبی عبیدة :کانَ مِن مَآثِرِ ⁽⁵⁾یَشکُرَ فِی الجاهِلِیَّةِ أنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله خَطَبَ یَومَ الفَتحِ

فَقالَ : ألا إنَّ کُلَّ مَکرُمَةٍ کانَت فِی الجاهِلِیَّةِ فَقَد جَعَلتُها تَحتَ قَدَمَیَّ إلاَّ السِّقایَةَ وَالسَّدانَةَ. ⁽⁶⁾

فَقامَ إلَیهِ الأَسوَدُ بنُ رَبیعَةَ بنِ أبِی الأَسوَدِ بنِ مالِکِ بنِ رَبیعَةَ بنِ جُمَیلِ بنِ ثَعلَبَةَ بنِ عَمرِو بنِ عُثمانَ بنِ حَبیبِ بنِ یَشکُرَ فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، إنَّ أبی کانَ تَصَدَّقَ بِمالٍ مِن مالِهِ عَلَی ابنِ السَّبیلِ فِی الجاهِلِیَّةِ ، فَإِن تَکُن لی تَکرِمَةً تَرَکتُها ، وإن لا تَکُن لی مَکرُمَةً فَأَنَا أحَقُّ بِها . فَقالَ : بَل هِیَ لَکَ مَکرُمَةٌ فَتَقَبَّلها. ⁽⁷⁾.

1) .الکافی : ج ۶ ص ۳۹۶ ح ۱ عن أبی الربیع الشامی عن الإمام الصادق علیه السلام ، الأمالی للصدوق : ص ۵۰۲ ح ۶۸۸ عن محمّد ابن مسلم عن الإمام الصادق علیه السلام عنه صلی الله علیه و آله ، روضة الواعظین : ص ۵۰۹ ، بحار الأنوار : ج ۷۹ ص ۱۲۶ ح ۴ ؛ مسند ابن حنبل : ج ۸ ص ۳۰۷ ح ۲۲۳۷۰ ، المعجم الکبیر : ج ۸ ص ۱۹۷ ح ۷۸۰۳ کلاهما عن أبی اُمامة نحوه ، شُعب الإیمان : ج ۵ ص ۲۴۳ ح ۶۵۲۹ عن أنس .

2) .صحیح البخاری : ج ۶ ص ۲۵۲۳ ح ۶۴۸۸ ، السنن الکبری : ج ۸ ص ۵۱ ح ۱۵۹۰۲ کلاهما عن ابن عبّاس ، کنز العمّال : ج ۱۶ ص ۳۷ ح ۴۳۸۳۳ ؛ عوالی اللآلی : ج ۱ ص ۱۷۶ ح ۲۱۶ .

3) .قال الشریف الرضی رحمه اللهفی المجازات النبویّة : ص ۱۳۵ ح ۱۰۲ بعد نقله للمقطع الأوّل من الحدیث : هذا القول مجاز ، والمراد به إذلال أمر الجاهلیّة ، وحطّ أعلامها ونقض أحکامها ، کما یستذلّ الشیء الموطوء الذی تدوسه الأخامص الساعیة والأقدام الواطئة ، فلا یبقی منه مرفوع إلاّ وضع ولا قائم إلاّ صرع .

4) .صحیح مسلم: ج ۲ ص ۸۸۹ ح ۱۴۷ ، سنن أبی داود: ج ۲ ص ۱۸۵ ح ۱۹۰۵ ، سنن ابن ماجة : ج ۲ ص ۱۰۲۵ ح ۳۰۷۴ ، سنن الدارمی : ج ۱ ص ۴۷۶ ح ۱۷۹۳ کلّها عن حاتم بن إسماعیل عن الإمام الصادق عن أبیه علیهماالسلامعن جابر بن عبداللّه ، کنز العمّال : ج ۵ ص ۱۱۷ ح ۱۲۳۰۴ .

5) .مآثر العرب : مکارمها ومفاخرها التی تؤثر عنها وتُروی (النهایة : ج ۴ ص ۲۸۸) .

6) .سدانة الکعبة : خدمتها وتولّی أمرها وفتح بابها وإغلاقه (تاج العروس : ج ۱۸ ص ۲۷۶) .

7) .الإصابة : ج ۱ ص ۲۲۵ ح ۱۵۸ وراجع اُسد الغابة : ج ۱ ص ۲۲۸ ح ۱۴۱ .

۵ / ۵ اسلام، نابود کننده سنّت های جاهلیّت

۵ / ۵اسلام، نابود کننده سنّت های جاهلیّت۴۶۸۲.امام علی علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :به راستی که خداوند عز و جل مرا رحمتی برای جهانیان مبعوث کرد ، و بدان جهت که ساز و چنگ و نی و سنّت های جاهلیّت و بُتان را نابود کنم .۴۶۸۳.الإمام الباقر علیه السلام ( ـ فی قَولِهِ تَعالی : {Q} «وَ الَّذِینَ کَسَبُواْ ) پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مبغوض ترین انسان ها در نزد خداوند، سه کس اند: کسی که در حَرَم، اِلحاد ⁽¹⁾ورزد ؛ کسی که در اسلام به دنبال سنّت های جاهلیّت باشد؛ و کسی که تلاش کند خون کسی را به ناحق بریزد .۴۶۸۴.عنه علیه السلام ( ـ فی قَولِهِ تَعالی : {Q} «قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُم ) پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در سخنرانی در روز عرفه ـ: بدانید که هر سنّتی از سنّت های جاهلیّت را زیر پا گذاشتم ⁽²⁾و کنار نهادم . خونخواهی جاهلیّت نیز کنار نهاده می شود ، و اوّلْ خونی که کنار می نهم، خون ابن ربیعه، پسر حارث است ـ که در قبیله بنی سعد، دوران شیرخوارگی را می گذرانْد و قبیله هُذَیل ، او را کشتند ـ و ربای جاهلیّت، مُلغی است و اوّلْ ربایی که لغو می کنم ، ربای عبّاس ، پسر عبد المطّلب است . به درستی که همه اینها مُلغی هستند .۴۶۸۵.الإمام الصادق علیه السلام ( ـ فی قَولِ اللّه ِ تَعالی : {Q} «وَ مَنْ أَضَلُّ ) الإصابةـ به نقل از ابو عبید ـ: از کارهای برجسته [ قبیله] یَشْکُر در جاهلیّت ، این است که پیامبر صلی الله علیه و آله در روز فتح مکّه، سخنرانی کرد و فرمود : «بدانید که همه کارهای افتخارآمیز جاهلیّت را زیر پا گذاردم، جز آب رسانی به حاجیان و پرده داری کعبه را» .

آن گاه، اسود بن ربیعة بن ابو الأسود بن مالک بن ربیعة بن جمیل بن ثعلبة بن عمرو بن عثمان بن حبیب بن یَشکُر به پا خاست و گفت : ای پیامبر خدا! به راستی که پدرم در جاهلیّت، اموالی را به در راه ماندگان ، بخشش می کرد . اگر این برای من بزرگی است، رهایش کنم و اگر شرافتی نیست، من سزاوارترم که آن را ادامه دهم .

پیامبر خدا فرمود : «این ، برای تو افتخاری است» . پس ، آن را پذیرفت .

1) .اِلحاد ، به معنای انحراف از حق است . ظاهرا مقصود از اِلحاد در حرم ، رعایت نکردن حقوق حرم و هتک حرمت آن است . در روایتی از امام صادق علیه السلام آمده است که: هر ستمی در مکّه و حرم ، اِلحاد است (ر . ک : الکافی: ج ۸ ص ۳۳۷ ح ۵۳۳) .

2) .سیّد رضی در کتاب المجازات النبویّة نوشته است : این سخن ، مجاز است و مراد ، ناچیز انگاشتن فرهنگ جاهلیّت و از میان برداشتن قوانین آن است ؛ چرا که هر چیزی که زیر پا نهاده شود ، خوار وناچیز شمرده شده است .

۴۶۸۶.الکافی عن ابن أبی نصر عن أبی الحسن علیه السلام ( ـ فی قَولِ اللّه ِ تَعالی : {Q} «وَ مَنْ أَضَلُّ ) تفسیر القمّی :حَجَّ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله حَجَّةَ الوَداعِ لِتَمامِ عَشرِ حِجَجٍ مِن مَقدَمِهِ المَدینَةَ ، فَکانَ مِن قَولِهِ بِمِنی أن حَمِدَ اللّهَ وأثنی عَلَیهِ ثُمَّ قالَ : ... ألا وکُلُّ مَأثَرَةٍ أو بِدعَةٍ کانَت فِی الجاهِلِیَّةِ أو دَمٍ أو مالٍ فَهُوَ تَحتَ قَدَمَیَّ هاتَینِ ، لَیسَ أحَدٌ أکرَمَ مِن أحَدٍ إلاّ بِالتَّقوی ، ألا هَل بَلَّغتُ ؟

قالوا : نَعَم .

قالَ : اللّهُمَّ اشهَد . ثُمَّ قالَ : ألا وکُلُّ رِباً کانَ فِی الجاهِلِیَّةِ فَهُوَ مَوضوعٌ ، وأوَّلُ مَوضوعٍ مِنهُ رِبَا العَبّاسِ بنِ عَبدِالمُطَّلِبِ ، ألا وکُلُّ دَمٍ کانَ فِی الجاهِلِیَّةِ فَهُوَ مَوضوعٌ ، وأوَّلُ مَوضوعٍ دَمُ رَبیعَةَ ، ألا هَل بَلَّغتُ ؟

قالوا : نَعَم .

قالَ : اللّهُمَّ اشهَد. ⁽¹⁾۴۶۸۳.امام باقر علیه السلام ( ـ درباره این فرموده خداوند متعال که : {Q} «و آنان ) رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ مِن خُطبَتِهِ فی حَجَّةِ الوَداعِ ـ: إنَّ رِبَا الجاهِلِیَّةِ مَوضوعٌ وإنَّ أوَّلَ رِباً أبدَأُ بِهِ رِبَا العَبّاسِ بنِ عَبدِ المُطَّلِبِ ، وإنَّ دِماءَ الجاهِلِیَّةِ مَوضوعَةٌ وإنَّ أوَّلَ دَمٍ أبدَأُ بِهِ دَمُ عامِرِ بنِ رَبیعَةَ بنِ الحارِثِ بنِ عَبدِ المُطَّلِبِ ، وإنَّ مَآثِرَ الجاهِلِیَّةِ مَوضوعَةٌ غَیرَ السَّدانَةِ وَالسِّقایَةِ ، وَالعَمدُ قَوَدٌ وشِبهُ العَمدِ ما قُتِلَ بِالعَصا وَالحَجَرِ وفیهِ مِئَةُ بَعیرٍ ، فَمَنِ ازدادَ فَهُوَ مِنَ الجاهِلِیَّةِ. ⁽²⁾.

1) .تفسیر القمّی : ج ۱ ص ۱۷۱ ، بحار الأنوار : ج ۳۷ ص ۱۱۳ ح ۶ .

2) .تحف العقول : ص ۳۱ ، بحار الأنوار : ج ۷۶ ص ۳۴۹ ح ۱۳ .

۴۶۸۴.امام باقر علیه السلام ( ـ درباره این فرموده خداوند متعال : {Q} «بگو : آیا ) تفسیر القمّی :پیامبر خدا در دهمین سال ورود به مدینه، حجّة الوداع (حجّ خداحافظی) را به جای آورد. بخشی از سخنان ایشان که در سرزمین مِنا پس از حمد و سپاس الهی ایراد نمود، چنین است :

«بدانید که هر افتخار یا بدعت جاهلیّت و هر خون و سنّت جاهلیّت، در زیر پای من است . هیچ کس شرافتی بر دیگری ندارد، جز به تقوا . آیا ابلاغ کردم ؟» .

گفتند : آری .

فرمود : «خدایا! گواه باش» .

سپس فرمود : «بدانید هر ربای جاهلیّت، مُلغی است و اوّلین ربای لغو شده ، ربای عبّاس ، پسر عبد المطّلب است . آگاه باشید که هرگونه خونخواهیِ جاهلیّت را ملغی کردم و اوّلین خونخواهیِ لغو شده، خون ربیعه است . آیا ابلاغ کردم ؟».

گفتند : آری .

فرمود : «بار خدایا! گواه باش» .۴۶۸۵.امام صادق علیه السلام ( ـ درباره این سخن خدای تعالی : {Q} «و کیست گم راه ) پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در سخنرانی در حجّة الوداع ـ: به راستی که ربای جاهلیّت کنار نهاده شد و اوّلین ربایی که از آن شروع می کنم، ربای عبّاس ، پسر عبد المطّلب است ؛ و به راستی که خون های جاهلیّت، کنار نهاده شد و اوّلین خونی که از آن شروع می کنم ، خون عامر بن ربیعة بن حارث بن عبد المطّلب است؛ و به راستی که افتخارات جاهلیّت، کنار نهاده شد، جز پرده داری و آب رسانی به حاجیان . قتل عمد، قصاص دارد و قتل شبه عمد ـ که با کسی سنگ و عصا کشته شده باشد ـ ، صد شتر دیه دارد . هر که بر این بیفزاید ، از جاهلیّت است . .

۴۶۸۶.الکافی ( ـ به نقل از ابن ابی نصر ، از امام رضا علیه السلام ) الإمام الباقر علیه السلام :صَعِدَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله المِنبَرَ یَومَ فَتحِ مَکَّةَ فَقالَ : أیُّهَا النّاسُ ، إنَّ اللّهَ قَد أذهَبَ عَنکُم نَخوَةَ الجاهِلِیَّةِ وتَفاخُرَها بِآبائِها . ألا إنَّکُم مِن آدَمَ علیه السلام وآدَمُ مِن طینٍ . ألا إنَّ خَیرَ عِبادِ اللّهِ عَبدٌ اِتَّقاهُ ، إنَّ العَرَبِیَّةَ لَیسَت بِأَبٍ والِدٍ ولکِنَّها لِسانٌ ناطِقٌ ، فَمَن قَصُرَ بِهِ عَمَلُهُ لَم یُبلِغهُ حَسَبُهُ . ألا إنَّ کُلَّ دَمٍ کانَ فِی الجاهِلِیَّةِ أو إحنَةٍ ـ وَالإِحنَةُ : الشَّحناءُ ـ فَهِیَ تَحتَ قَدَمی هذِهِ إلی یَومِ القِیامَةِ. ⁽¹⁾۴۶۸۷.بصائر الدرجات عن محمّد بن الفضیل عن أبی الحسن علی ( ـ فی قَولِ اللّه ِ تَعالی : {Q} «وَ مَنْ أَضَلُّ ) رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ قَد وَضَعَ بِالإِسلامِ مَن کانَ فِی الجاهِلِیَّةِ شَریفاً ، وشَرَّفَ بِالإِسلامِ مَن کانَ فِی الجاهِلِیَّةِ وَضیعاً ، وأعَزَّ بِالإِسلامِ مَن کانَ فِی الجاهِلِیَّةِ ذَلیلاً ، وأذهَبَ بِالإِسلامِ ما کانَ مِن نَخوَةِ الجاهِلِیَّةِ وتَفاخُرِها بِعَشائِرِها وباسِقِ أنسابِها . فَالنّاسُ الیَومَ کُلُّهُم ـ أبیَضُهُم وأسوَدُهُم ، وقُرَشِیُّهُم وعَرَبِیُّهُم وعَجَمِیُّهُم ـ مِن آدَمَ ، وإنَّ آدَمَ خَلَقَهُ اللّهُ مِن طینٍ ، وإنَّ أحَبَّ النّاسِ إلَی اللّهِ عز و جل یَومَ القِیامَةِ أطوَعُهُم لَهُ وأتقاهُم. ⁽²⁾۴۶۸۸.الإمام علیّ علیه السلام :الإمام الصادق علیه السلام :إنَّما أفاضَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله خِلافَ أهلِ الجاهِلِیَّةِ کانوا یُفیضونَ بِإِیجافِ ⁽³⁾الخَیلِ وإیضاعِ الإِبِلِ ، فَأَفاضَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله خِلافَ ذلِکَ بِالسَّکینَةِ وَالوَقارِ وَالدَّعَةِ ، فَأَفِض بِذِکرِ اللّهِ وَالاِستِغفارِ وحَرِّک بِهِ لِسانَکَ ، فَإِذا مَرَرتَ بِوادی مُحَسِّرٍ ـ وهُوَ وادٍ عَظیمٌ بَینَ جَمعٍ ومِنی وهُوَ إلی مِنی أقرَبُ ـ فَاسعَ فیهِ حَتّی تُجاوِزَهُ. ⁽⁴⁾.

1) .الکافی : ج ۸ ص ۲۴۶ ح ۳۴۲ ، معانی الأخبار : ص ۲۰۷ ح ۱ کلاهما عن حنّان بن سدیر عن أبیه ، الزهد للحسین بن سعید : ص ۵۶ ح ۱۵۰ عن أبی عبیدة الحذّاء نحوه ، دعائم الإسلام : ج ۲ ص ۱۹۸ ح ۷۲۹ ، بحار الأنوار : ج ۲۱ ص ۱۳۷ ح ۳۱ .

2) .الکافی : ج ۵ ص ۳۴۰ ح ۱ عن أبی حمزة الثمالی عن الإمام الباقر علیه السلام ، بحار الأنوار : ج ۲۲ ص ۱۱۸ ح ۸۹ .

3) .الإیجاف : سُرعة السیر ، وإیضاع الإبل : حملها علی سرعة السیر (النهایة : ج ۵ ص ۱۵۷ وص ۱۹۶) .

4) .تهذیب الأحکام : ج ۵ ص ۱۹۲ ح ۶۳۷ ، علل الشرائع : ص ۴۴۴ ح ۱ نحوه وکلاهما عن معاویة بن عمّار ، بحار الأنوار : ج ۹۹ ص ۲۶۷ ح ۵ .

۴۶۸۹.معانی الأخبار عن الحلبی :امام باقر علیه السلام :پیامبر خدا در روز فتح مکّه، بر منبر رفت و فرمود : «ای مردم ! خداوند، غرور جاهلیّت و فخرفروشی را از میان برداشت . آگاه باشید که همه شما از آدم و آدم از خاک آفریده شد . بدانید که بهترین بنده خدا، کسی است که از خدا پروا کند . عربیّت، پدر [ و تبار] نیست؛ بلکه زبانی است گویا . آن که در کردارش کوتاهی باشد ، تبار او جبران نمی کند . آگاه باشید که هر خون جاهلیّت یا کینه جاهلیّت ، زیر پای من است تا روز قیامت» .۴۶۹۰.معانی الأخبار عن برید العجلی :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :به راستی که خداوند ، به سبب اسلام ، آن که را در جاهلیّتْ شریف بود ، پست کرد و به سبب اسلام، کسانی را که در جاهلیّتْ پست بودند، شرافت بخشید و به واسطه اسلام، کسانی را که در جاهلیّتْ خوار بودند، عزیز ساخت و به واسطه اسلام، غرور جاهلیّت و فخرفروشی به قبیله ها و تبارهای برجسته را از بین برد .

امروز ، همه مردم ، سیاه و سفید ، قُریشی و عرب و غیر عرب، از آدم و خداوند، آدم را از خاک آفرید . به درستی که محبوب ترین کسان در نزد خداوند در روز رستاخیز، پارساترین و پیروترینِ آنها نسبت به خداوند است .۴۶۸۷.بصائر الدرجات ( ـ به نقل از محمّد بن فُضَیل از امام ابو الحسن علی ) امام صادق علیه السلام :پیامبر خدا بر خلاف رسم جاهلیّت، حرکت کرد . در جاهلیّت، از مشعر ، اسبان و شتران را با سرعت به حرکت در می آوردند؛ ولی پیامبر خدا با آرامش و متانت و فروتنی، از مشعر به سوی مِنا حرکت نمود .

پس ، در حال فرود آمدن ، در یاد خدا و استغفار باش و زبان را به یاد خدا حرکت بده . هنگامی که به وادی مُحَسَّر ـ که منطقه ای بزرگ میان «جَمع» و «مِنا»ست و به مِنا نزدیک تر است ـ رسیدی، با سرعت حرکت کن تا از آن بگذری . .

۴۶۸۸.امام علی علیه السلام :الإمام الباقر علیه السلام :قالَ [ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ] لِعَلِیٍّ علیه السلام : یا عَلِیُّ ائتِ بَنی خُزَیمَةَ مِن بَنِی المُصطَلِقِ فَأَرضِهِم مِمّا صَنَعَ خالِدُ بنُ الوَلیدِ . ثُمَّ رَفَعَ صلی الله علیه و آله قَدَمَیهِ فَقالَ : یا عَلِیُّ ، اِجعَل قَضاءَ أهلِ الجاهِلِیَّةِ تَحتَ قَدَمَیکَ .

فَأَتاهُم عَلِیٌّ علیه السلام ، فَلَمَّا انتَهی إلَیهِم حَکَمَ فیهِم بِحُکمِ اللّهِ عز و جل . فَلَمّا رَجَعَ إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قالَ : یا عَلِیُّ ، أخبِرنی بِما صَنَعتَ . . .. ⁽¹⁾۴۶۸۹.معانی الأخبار ( ـ به نقل از حلبی ـ ) عنه علیه السلام :دَعا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ علیه السلام فَقالَ : یا عَلِیُّ ، اُخرُج إلی هؤُلاءِ القَومِ [ یَعنی بَنی جَذیمَةَ ] فَانظُر فی أمرِهِم ، وَاجعَل أمرَ الجاهِلِیَّةِ تَحتَ قَدَمَیکَ .

فَخَرَجَ عَلِیٌّ حَتّی جاءَهُم ومَعَهُ مالٌ قَد بَعَثَ بِهِ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَوَدی لَهُمُ الدِّماءَ وما اُصیبَ لَهُم مِنَ الأَموالِ حَتّی إنَّهُ لَیَدی لَهُم میلَغَةَ الکَلبِ. ⁽²⁾۴۶۹۰.معانی الأخبار ( ـ به نقل از برید عجلی ـ ) الإمام زین العابدین علیه السلام :إنَّ اللّهَ عز و جل رَفَعَ بِالإِسلامِ الخَسیسَةَ ، وأتَمَّ بِهِ النّاقِصَةَ ، وأکرَمَ بِهِ اللُّؤمَ ، فَلا لُؤمَ عَلَی المُسلِمِ ، إنَّمَا اللُّؤمُ لُؤمُ الجاهِلِیَّةِ. ⁽³⁾۴۶۹۱.الإمام علیّ علیه السلام :الإمام الصادق علیه السلام :الأَکلُ عِندَ أهلِ المُصیبَةِ مِن عَمَلِ أهلِ الجاهِلِیَّةِ ، وَالسُّنَّةُ البَعثُ إلَیهِم بِالطَّعامِ کَما أمَرَ بِهِ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فی آلِ جَعفَرِ بنِ أبی طالِبٍ لَمّا جاءَ نَعیُهُ. ⁽⁴⁾.

1) .علل الشرائع : ص ۴۷۴ ح ۳۵ ، الأمالی للصدوق : ص ۲۳۸ ح ۲۵۲ وفیه «بنی جذیمة» بدل «بنی خزیمة» وکلاهما عن محمّد بن مسلم ، بحار الأنوار : ج ۲۱ ص ۱۴۲ ح ۵ .

2) .السیرة النبویّة لابن هشام : ج ۴ ص ۷۲ عن حکیم بن حکیم .

3) .الکافی : ج ۵ ص ۳۴۴ ح ۳ ، الزهد للحسین بن سعید : ص ۵۹ ح ۱۵۸ کلاهما عن زرارة بن أعین عن الإمام الباقر علیه السلام ، تهذیب الأحکام : ج ۷ ص ۳۹۷ ح ۱۵۸۷ عن محمّدبن مسلم عن أحدهما علیهماالسلام ، دعائم الإسلام : ج ۲ ص ۱۹۸ ح ۷۲۸ عن الإمام الباقر علیه السلام ، بحار الأنوار : ج ۴۶ ص ۱۰۵ ح ۹۴ .

4) .کتاب من لا یحضره الفقیه : ج ۱ ص ۱۸۲ ح ۵۴۸ .

۴۶۹۲.الإمام الصادق علیه السلام :امام باقر علیه السلام :پیامبر خدا به علی علیه السلام فرمود : «نزد طایفه بنی خُزَیمه از بنی مُصطَلِق برو و آنان را درباره کاری که خالد بن ولید انجام داد ، راضی کن» . آن گاه پایش را بلند کرد و فرمود : «داوریِ جاهلیّت را زیر پا بگذار» .

علی علیه السلام نزد آنان آمد و با حکم خداوند، در میانشان داوری کرد . هنگامی که نزد پیامبر صلی الله علیه و آله برگشت ، پیامبر خدا فرمود : «ای علی! به من بگو چه کردی ؟» .۴۶۹۳.عیون أخبار الرضا علیه السلام عن إبراهیم بن أبی محامام باقر علیه السلام :پیامبر خدا ، علی بن ابی طالب علیه السلام را فرا خواند و فرمود : «ای علی! به سوی این گروه (بنی خُزَیمه)، حرکت کن و در کارهایشان بنگر و رسم های جاهلیّت را زیر پا بگذار» .

علی علیه السلام خارج شد و نزد آنان آمد . با او اموالی بود که پیامبر خدا فرستاده بود . پس خون بهای خون های ریخته شده و خسارت اموالِ تلف شده، حتّی کاسه آبخوری سگ را پرداخت کرد .۴۶۹۱.امام علی علیه السلام :امام زین العابدین علیه السلام :به راستی که خداوند، به واسطه اسلام، پستی را از میان برداشت و به واسطه آن ، کاستی را کامل کرد و به سبب آن، فرومایگی به بزرگواری تبدیل شد . پس ، هیچ فرومایگی ای بر مسلمان نیست . همانا فرومایگی ، فرومایگی جاهلیّت است .۴۶۹۲.امام صادق علیه السلام :امام صادق علیه السلام :خوردن در نزد صاحبان عزا، رفتار مردمان جاهلیّت است . سنّت اسلامی، فرستادن غذا برای صاحبان عزاست ، همان گونه که پیامبر صلی الله علیه و آله هنگامی که خبر مرگ جعفر بن ابی طالب را شنید ، دستور داد برای خاندان او غذا ببرند . .

۵ / ۶ما اُبرِمَ مِن السُّنَنِ۴۶۹۴.المحاسن ( ـ به نقل از ابو ربیع شامی ـ ) رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی وَصِیَّتِهِ لِمُعاذِ بنِ جَبَلٍ لَمّا بَعَثَهُ إلَی الیَمَنِ ـ: أمِت أمرَ الجاهِلِیَّةِ إلاّ ما سَنَّهُ الإِسلامُ ، وأظهِر أمرَ الإِسلامِ کُلَّهُ صَغیرَهُ وکَبیرَهُ. ⁽¹⁾۴۶۹۵.الإمام الباقر علیه السلام :عنه صلی الله علیه و آلهـ أیضاً ـ: أمِت أمرَ الجاهِلِیَّةِ إلاّ ما حَسُنَ ⁽²⁾. ⁽³⁾۴۶۹۶.الإمام الصادق علیه السلام :عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ عَبدَ المُطَّلِبِ علیه السلام سَنَّ فِی الجاهِلِیَّةِ خَمسَ سُنَنٍ أجراهَا اللّهُ عز و جل فِی الإِسلامِ : حَرَّمَ نِساءَ الآباءِ عَلَی الأَبناءِ ، فَأَنزَلَ اللّهُ عز و جل: «وَلاَ تَنکِحُواْ مَا نَـکَحَ ءَابَاؤُکُم مِّنَ النِّسَاءِ» ⁽⁴⁾، ووَجَدَ کَنزاً فَأَخرَجَ مِنهُ الخُمسَ وتَصَدَّقَ بِهِ ، فَأَنزَلَ اللّهُ عز و جل : «وَاعْلَمُواْ أنَّمَا غَنِمْتُم مِّن شَیْ ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ ...» ⁽⁵⁾الآیَةَ ، ولَمّا حَفَرَ بِئرَ زَمزَمَ سَمّاها سِقایَةَ الحاجِّ ، فَأَنزَلَ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی: «أجَعَلْتُمْ سِقَایَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ کَمَنْ ءَامَنَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ ...» ⁽⁶⁾الآیَةَ ، وسَنَّ فِی القَتلِ مِئَةً مِنَ الإِبِلِ ، فَأَجرَی اللّهُ عز و جلذلِکَ فِی الإِسلام ، ولَم یَکُن لِلطَّوافِ عَدَدٌ عِندَ قُرَیشٍ فَسَنَّ لَهُم عَبدُ المُطَّلِبِ سَبعَةَ أشواطٍ ، فَأَجرَی اللّهُ عز و جلذلِکَ فِی الإِسلامِ . ⁽⁷⁾.

1) .تحف العقول : ص ۲۵ .

2) .المجازات النبویّة : ص ۱۸۸ ح ۱۴۷ ؛ مختصر تاریخ دمشق : ج ۲۴ ص ۳۷۱ ح ۳۲۱ عن عبید بن صخر ، کنز العمّال : ج ۱۵ ص ۸۷۱ ح ۴۳۴۶۴ وفیهما «ما حسّنه الإسلام» .

3) .قال الشریف الرضیّ رحمه الله بعد ذکره للحدیث : هذه استعارة ، والمراد توصیته بأن یحیل أمر الجاهلیّة بنقض أحکامها وخفض أعلامها ، حتّی ینسی ذکرها ویعفو أثرها ، فتکون کالمیّت الذی نسی ذکره وانقطع خبره .

4) .النساء : ۲۲ .

5) .الأنفال : ۴۱ .

6) .التوبة : ۱۹ .

7) .کتاب من لا یحضره الفقیه: ج ۴ ص ۳۶۵ ح ۵۷۶۲ عن حمّاد بن عمرو وأنس بن محمّد عن أبیه جمیعًا عن الإمام الصادق عن آبائه علیهم السلام ، الخصال : ص ۳۱۲ ح ۹۰ عن أنس بن محمّد عن أبیه عن الإمام الصادق عن آبائه علیهم السلامعنه صلی الله علیه و آله ، بحار الأنوار : ج ۱۵ ص ۱۲۷ ح ۶۷ وراجع عیون أخبار الرضا : ج ۱ ص ۲۱۲ ح ۱ .

۵ / ۶ سنّت هایی که مورد تأیید اسلام قرار گرفت

۵ / ۶سنّت هایی که مورد تأیید اسلام قرار گرفت۴۶۹۶.امام صادق علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در سفارش به معاذ بن جبل ، هنگامی که او را به یمن فرستاد ـ: رسم های جاهلیّت را نابود کن ، جز آنچه را که اسلام تأیید کرده است ؛ و شئون اسلامی را آشکار کن، بزرگ و کوچک آن را .۴۶۹۷.کنز العمّال ( ـ به نقل از عبداللّه بن جراد ـ ) پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در سفارش به معاذ بن جبل ، هنگامی که او را به یمن فرستاد ـ: عادات جاهلیّت را بمیران ؛ جز آنچه را که نیکوست .۴۶۹۸.تفسیر العیّاشی عن العبّاس بن هلال عن الإمام الرضا ( ـ أنَّهُ ذَکَرَ رَجُلاً کَذّاباً ثُمَّ قالَ ـ ) پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :به راستی که عبد المطّلب علیه السلام در جاهلیّت ، پنج سنّت بنا نهاد که خداوند عز و جل آنها را در اسلام نیز جاری ساخت :

زنِ پدران را بر فرزندان حرام کرد . پس خداوند عز و جل این آیه را نازل کرد : «با زنانی که پدرانتان به ازدواج در آورده اند ، ازدواج مکنید» ؛

و گنجی را [ که] یافت، یک پنجمِ آن را جدا کرد و صدقه داد . پس خداوند عز و جلاین آیه را نازل فرمود : «بدانید که اگر غنیمت (بهره ای) به دست می آورید، یک پنجم آن برای خدا و رسول است» ؛

و هنگامی که چاه زمزم را حفر کرد، آن را «آب دادن حاجیان (سقایة الحاجّ)» نامید . پس خداوند عز و جل این آیه را فرود آورد : «آیا آب دادن به حاجیان و آبادانی مسجدالحرام را مانند ایمان به خدا و روز آخرت می دانید؟» ؛

و در کشتن ، صد شتر را به عنوان دیه سنّت نهاد . پس خداوند، همان را در اسلام جاری ساخت؛

و قریش، برای طواف ، عددی خاص نداشتند . پس عبد المطّلب ، هفت دور را سنّت کرد و خداوند عز و جل همان را در اسلام اجرا ساخت .