مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی : موسوعه العقائد الاسلامیه . فارسی

عنوان و نام پدیدآور : دانش نامه عقاید اسلامی/ محمدی ری شهری، همکار رضا برنجکار ؛ مترجم مهدی مهریزی ؛ برای موسسه علمی و فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳۸۵ -

مشخصات ظاهری : ج.

فروست : مرکز تحقیقات دارالحدیث؛ ۱۰۲.

شابک : ۲۴۵۰۰۰ریال: دوره 964-493-117-3 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ریال: دوره، چاپ سوم 978-964-493-117-8 : ؛ ج.۱ 964-493-118-1 : ؛ ج.۱، چاپ دوم: 9789644931178 ؛ ج.۱، چاپ سوم 978-964-493-118-5 : ؛ ج.۲ 964-493-119-X : ؛ ج.۲، جاپ دوم: 978-964-493-119-2 ؛ ج.۳ 964-493-120-3 : ؛ ج.۳، چاپ دوم: 978-964-493-120-8 ؛ ج.۴ 964-493-121-1 : ؛ ج.۴، چاپ سوم 978-964-493-121-5 : ؛ ج.۵ 964-493-123-X : ؛ ج.۵، چاپ سوم 978-964-493-122-2 : ؛ ج.۶ 964-493-123-8 : ؛ ج.۶ 978-964-493-123-9 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ریال (دوره، چاپ دوم) ؛ ج.۷ 964-493-124-6 : ؛ ج.۷ 978-964-493-124-6 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ریال(ج.٬۷چاپ دوم٬دوره) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج. ۸) ؛ ج.۸، چاپ سوم 978-964-493-252-6 : ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج. ۹ 978-964-493-253-3 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ریال (ج.۹، چاپ دوم)

یادداشت : فارسی- عربی.

یادداشت : هر یک از جلد های این کتاب با همکاری و ترجمه افراد مختلف انجام شده است.

یادداشت : ج. ۸ و ۹ (چاپ اول: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج.۱تا ۷، ۹ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱، ۲، ۴ تا ۹ (چاپ سوم: ۱۳۸۷).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.۱-۳. معرفت شناسی.- ج.۴-۷. خداشناسی.- ج.۸ - ۹ عدالت خداوند

موضوع : اسلام -- عقاید -- احادیث

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۴

شناسه افزوده : برنجکار، رضا، ۱۳۴۲ -

شناسه افزوده : مهریزی، مهدی، ۱۳۴۱ -، مترجم

شناسه افزوده : دار الحدیث. مرکز تحقیقات

شناسه افزوده : دار الحدیث. مرکز چاپ و نشر

رده بندی کنگره : BP۲۱۱/۵م۳۳۴م۸۰۴۱ ۱۳۸۵/

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۱۷۲

شماره کتابشناسی ملی : ۱۰۴۷۲۸۱

اشاره

بخش هشتم : کسب شناخت

اشاره

بخش هشتم : کسب شناختفصل یکم : وجوب آموختنفصل دوم : فضیلت آموختنفصل سوم : آداب آموختنفصل چهارم : آداب پرسیدنفصل پنجم : احکام آموختن

.

الفصل الأوّل : وجوب التعلّم۱ / ۱وُجوبُ التَّعَلُّمِ عَلی کُلِّ مُسلِمٍرسول اللّه صلی الله علیه و آله :طَلَبُ العِلمِ فَریضَةٌ عَلی کُلِّ مُسلِمٍ. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :طَلَبُ العِلمِ فَریضَةٌ عَلی کُلِّ مُسلِمٍ ومُسلِمَةٍ. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :طَلَبُ العِلمِ فَریضَةٌ عَلی کُلِّ مُسلِمٍ ، ألا إنَّ اللّهَ یُحِبُّ بُغاةَ العِلمِ. ⁽³⁾

.

فصل یکم : وجوب آموختن

۱ / ۱ وجوب آموختن بر هر مسلمان

فصل یکم : وجوب آموختن۱ / ۱وجوب آموختن بر هر مسلمانپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :جستجوی دانش ، بر هر مسلمانی واجب است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :جستجوی دانش ، بر هر زن و مرد مسلمانی واجب است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :جستجوی دانش ، بر هر مسلمانی واجب است . آگاه باشید که خداوند ، جویندگان دانش را دوست دارد .

.

عنه صلی الله علیه و آله :طَلَبُ العِلمِ فَریضَةٌ عَلی کُلِّ مُسلِمٍ ، فَاطلُبُوا العِلمَ مِن مَظانِّهِ ، وَاقتَبِسوهُ مِن أهلِهِ. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما مِن مُؤمِنٍ ولا مُؤمِنَةٍ ولا حُرٍّ ولا مَملوکٍ إلاّ وللّهِِ عَلَیهِ حَقٌّ واجِبٌ أن یَتَعَلَّمَ مِنَ العِلمِ ویَتَفَقَّهَ فیهِ. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :قَلبٌ لَیسَ فیهِ شَیءٌ مِنَ الحِکمَةِ کَبَیتٍ خَرِبٍ ، فَتَعَلَّموا وعَلِّموا ، وتَفَقَّهوا ولا تَموتوا جُهّالاً ؛ فَإِنَّ اللّهَ عز و جل لا یَعذِرُ عَلَی الجَهلِ. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :طَلَبُ العِلمِ فَریضَةٌ عَلی کُلِّ مُؤمِنٍ ، فَاغدُ أیُّهَا العَبدُ عالِماً أو مُتَعَلِّماً ولا خَیرَ فیما بَینَ ذلِکَ. ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :طَلَبُ العِلمِ فَریضَةٌ ، وبَذلُهُ لِلنّاسِ فَریضَةٌ ، وَالنَّصیحَةُ لَهُم فَریضَةٌ ، وَالجِهادُ فی سَبیلِ اللّهِ عز و جل فَریضَةٌ. ⁽⁵⁾

تحف العقول :قالَ صلی الله علیه و آله : أربَعَةٌ تَلزَمُ کُلَّ ذی حِجًی وعَقلٍ مِن اُمَّتی . قیلَ : یا رَسولَ اللّهِ ، ما هُنَّ ؟ قالَ : اِستِماعُ العِلمِ ، وحِفظُهُ ، ونَشرُهُ ، وَالعَمَلُ بِهِ. ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :جستجوی دانش ، بر هر مسلمانی واجب است . پس دانش را از جایی که احتمال بودنش هست ، بجویید و آن را از اهلش فراگیرید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ مرد و زن مؤمنی و هیچ آزاد و بنده ای نیست ، مگر آن که حقّی واجب از جانب خدا بر گردن اوست و آن ، آموختن دانش و تفقّه (ژرفکاوی) در آن است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دلی که در آن چیزی از حکمت نباشد ، همچون خانه ای ویران است . پس فراگیرید و بیاموزید و تفقّه کنید و نادان نمیرید که خدای عز و جلعذری را بر نادانی نمی پذیرد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :جستجوی دانش ، بر هر مؤمنی واجب است . پس ای بنده[ی خدا] ! یا دانشمند باش یا دانشجو که در این میان ، خیر دیگری نیست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :جستجوی دانش ، واجب است ، بذل دانش به مردم ، واجب است ، اندرز دادن به مردم ، واجب است و جهاد در راه خدای عز و جل واجب است .

تحف العقول :پیامبر خدا فرمود : «بر هر خردمند اندیشمندی از امّتم ، چهار چیز لازم است». گفته شد : ای پیامبر خدا ! آنها چیستند؟ فرمود : «گوش دادن به دانش ، حفظ ، انتشار و عمل کردن به آن» .

.

الإمام علیّ علیه السلام :عَلَیکُم بِطَلَبِ العِلمِ ، فَإِنَّ طَلَبَهُ فَریضَةٌ. ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :طَلَبُ العِلمِ فَریضَةٌ. ⁽²⁾

منیة المرید :فِی الإِنجیلِ قالَ اللّهُ تَعالی فِی السّورَةِ السّابِعَةَ عَشرَةَ مِنهُ : وَیلٌ لِمَن سَمِعَ بِالعِلمِ ولَم یَطلُبهُ ، کَیفَ یُحشَرُ مَعَ الجُهّالِ إلَی النّارِ ؟ ! اُطلُبُوا العِلمَ وتَعَلَّموهُ ، فَإِنَّ العِلمَ إن لَم یُسعِدکُم لَم یُشقِکُم ، وإن لَم یَرفَعکُم لَم یَضَعکُم ، وإن لَم یُغنِکُم لَم یُفقِرکُم ، وإن لَم یَنفَعکُم لَم یَضُرَّکُم ، ولا تَقولوا : نَخافُ أن نَعلَمَ فَلا نَعمَلَ ، ولکِن قولوا : نَرجو أن نَعلَمَ ونَعمَلَ ، وَالعِلمُ یَشفَعُ لِصاحِبِهِ ، وحَقٌّ عَلَی اللّهِ أن لا یُخزِیَهُ . إنَّ اللّهَ تَعالی یَقولُ یَومَ القِیامَةِ : یا مَعشَرَ العُلَماءِ ، ماظَنُّکُم بِرَبِّکُم ؟ فَیَقولونَ : ظَنُّنا أن یَرحَمَنا ویَغفِرَ لَنا . فَیَقولُ تَعالی : فَإِنّی قَد فَعَلتُ ، إنّی قَدِ استَودَعتُکُم حِکمَتی لا لِشَرٍّ أرَدتُهُ بِکُم ، بَل لِخَیرٍ أرَدتُهُ بِکُم ، فَادخُلوا فی صالِحِ عِبادی إلی جَنَّتی بِرَحمَتی. ⁽³⁾

۱ / ۲وُجوبُ التَّعَلُّمِ عَلی کُلِّ حالٍرسول اللّه صلی الله علیه و آله :اُطلُبُوا العِلمَ ولَو بِالصّینِ ؛ فَإِنَّ طَلَبَ العِلمِ فَریضَةٌ عَلی کُلِّ مُسلِمٍ. ⁽⁴⁾

.

۱ / ۲ وجوب آموختن در هر حال

اشاره

امام علی علیه السلام :همواره در جستجوی دانش باشید که جستجوی آن ، واجب است .

امام صادق علیه السلام :جستجوی دانش ، واجب است .

منیة المرید :خداوند متعال ، در سوره هفدهم انجیل فرموده است : «وای به حال کسی که از دانش بشنود و آن را نجوید . چگونه همراه نادانان به سوی آتش برانگیخته می شود؟ دانش بجویید و آن را فراگیرید که اگر شما را خوش بخت نسازد ، بدبخت نمی کند ؛ و اگر شما را سربلند نکند ، سرشکسته نمی سازد ؛ و اگر شما را توانگر نکند ، نادار نمی کند ؛ و اگر به شما سودی نبخشد ، زیان نمی رساند . و نگویید : می ترسیم بدانیم و عمل نکنیم ؛ بلکه بگویید : امید داریم بدانیم و عمل کنیم . دانش برای دارنده اش شفاعت می کند و بر خدا سزاست که او را رسوا نکند . خداوند متعال روز قیامت می فرماید : ای گروه دانشمندان! گمان شما به پروردگارتان چیست؟ . می گویند : گمانمان این است که بر ما رحمت آورد و ما را بیامرزد . آنگاه خداوند متعال می فرماید : پس من چنین کردم . من حکمتم را در شما به ودیعه نهادم ، نه برای بدی به شما ، بلکه برای نیکی به شما . پس همراه بندگان شایسته من و به رحمت من ، به بهشتم در آیید » .

۱ / ۲وجوب آموختن در هر حالپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دانش را بجویید ، هرچند در چین باشد . زیرا جستجوی دانش ، بر هر مسلمانی واجب است .

.

الفردوس عن ابن عبّاس : «وَ إِذْ قَالَ لُقْمَـنُ لاِبْنِهِ وَ هُوَ یَعِظُهُ ... » ⁽¹⁾... یا بُنَیَّ ، إن کانَ بَینَکَ وبَینَ العِلمِ بَحرٌ مِن نارٍ یُحرِقُکَ وبَحرٌ مِن ماءٍ یُغرِقُکَ ، فَانفُذهُما إلَی العِلمِ حَتّی تَقتَبِسَهُ وتَعَلَّمَهُ ، فَإِنَّ تَعَلُّمَ العِلمِ دَلیلُ الإِنسانِ ، وعِزُّ الإِنسانِ ، ومَنارُ الإِیمانِ ، ودَعائِمُ الأَرکانِ ، ورِضَا الرَّحمنِ. ⁽²⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :لَو یَعلَمُ النّاسُ ما فی طَلَبِ العِلمِ لَطَلَبوهُ ولَو بِسَفکِ المُهَجِ ⁽³⁾وخَوضِ اللُّجَجِ ⁽⁴⁾، إنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی أوحی إلی دانِیالَ : إنَّ أمقَتَ عَبیدی إلَیَّ الجاهِلُ المُستَخِفُّ بِحَقِّ أهلِ العِلمِ ، التّارِکُ لِلاِقتِداءِ بِهِم . وإنَّ أحَبَّ عَبیدی إلَیَّ التَّقِیُّ الطّالِبُ لِلثَّوابِ الجَزیلِ ، اللاّزِمُ لِلعُلَماءِ ، التّابِعُ لِلحُلَماءِ ، القابِلُ عَنِ الحُکَماءِ . ⁽⁵⁾

الإمام الصادق علیه السلام :اُطلُبُوا العِلمَ ولَو بِخَوضِ اللُّجَجِ وشَقِّ المُهَجِ. ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :طَلَبُ العِلمِ فَریضَةٌ عَلی کُلِّ حالٍ. ⁽⁷⁾

اُطلبِ العلم من المهد إلی اللّحدالمعروف المنسوب إلی النبیّ صلی الله علیه و آله أنّه قال : «اطلبوا العِلم من المهد إلی اللحد» . وجاء هذا المضمون فی «آداب المتعلّمین» ، و«الوافی» بالنّحو الآتی : «قیل : وقت الطّلب من المهد إلی اللحد» ⁽⁸⁾. وورد فی هامش «آداب المتعلّمین» ما نصّه: «و فی الأثر المعروف: اطلبوا العِلم من المهد إلی اللحد» ، ⁽⁹⁾وفی هامش «تفسیر القمّیّ» أیضا : «ومنه الحدیث المعروف : اطلبوا العِلم من المهد إلی اللحد» ⁽¹⁰⁾. ونظم الشّاعر الفارسیّ هذا الکلام شعرا ، فقال : چنین گفت پیغمبر راستگو زگهواره تا گور دانش بجو ⁽¹¹⁾بید أنّا لم نعثر علی هذا التعبیر فی الجوامع الرّوائیّة، رغم الجهود المبذولة. وَالمبالغه المذکورة فیهذا الکلام هی بالشّعر أشبه منها بکلام النّبیّ صلی الله علیه و آله . وقد سمّی محقّقو «آداب المتعلّمین» و «تفسیر القمّیّ» هذا الکلام حدیثا، بلا تحقیق .

.

ز گهواره تا گور دانش بجوی

الفردوسـ به نقل از ابن عبّاس ، درباره آیه شریف: «و هنگامی که لقمان به اندرز و پند به پسرش گفت ...» ـ: ... پسرکم! اگر میان تو و دانش دریایی از آتش باشد که تو را بسوزاند و دریایی از آب باشد که تو را غرق کند ، از میان آن دو بگذر تا دانش بیندوزی و بیاموزی که فراگیری دانش ، راهنمای آدمی و عزّت انسان و چراغ ایمان و [مایه ]استواری دین و خشنودی [خدای ]رحمان است .

امام زین العابدین علیه السلام :اگر مردم می دانستند که در جستجوی دانش چه چیزی [ نهفته ]است ، بی گمان ، در پی آن می رفتند؛ حتّی اگر خون می دادند و در اعماق دریا فرو می رفتند . خدای ـ تبارک و تعالی ـ به دانیال وحی کرد : «منفورترینِ بندگانم نزد من ، نادانی است که حق اهل علم را سبک بشمارد و پیروی از ایشان را رها کند و محبوب ترینِ بندگانم نزد من ، پرهیزگاری است که جویای پاداش فراوان ، همراه دانایان ، پیرو بردباران و پذیرشگر حکیمان است» .

امام صادق علیه السلام :دانش را بجویید ، هرچند در ژرفای دریا فرو روید و خونتان بریزد .

امام صادق علیه السلام :جستجوی دانش در هر حال ، واجب است .

ز گهواره تا گور ، دانش بجواین جمله معروف و منسوب به پیامبر خداست که فرمود : اُطلبوا العلم من المهد إلی اللحد . ⁽¹⁾از گهواره تا گور ، دانش بجویید . در آداب المتعلّمین و نیز الوافی، این مضمون بدین شکل آمده است : گفته شده است : وقت طلب علم ، از گهواره تا گور است . ⁽²⁾⁽³⁾در پاورقی آداب المتعلّمین و تفسیر القمّی نیز آمده است : در روایتی معروف آمده است که : «از گهواره تا گور ، دانش بجویید» . ۴ فردوسی، شاعر نامی پارسی زبان نیز این کلام را چنین به شعر درآورده است : چنین گفت پیغمبر راستگو زگهواره تا گور ، دانش بجو. با همه تلاشی که برای یافتن این سخن در جوامع روایی صورت گرفت ، چنین مضمونی یافت نشد . مبالغه ای که در این سخن آمده ، به شعر ، بیشتر شباهت دارد تا به سخن پیامبر خدا . محققان محترم آداب المتعلّمین و تفسیر القمّی بدون تحقیق، این کلام را «حدیث» نامیده اند.

.

۱ / ۳طَلَبُ العِلمِ أوجَبُ مِن طَلَبِ المالِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :خُیِّرَ سُلَیمانُ بَینَ المُلکِ وَالمالِ وَالعِلمِ فَاختارَ العِلمَ ، فَاُعطِیَ العِلمَ وَالمالَ وَالمُلکَ بِاختِیارِهِ العِلمَ. ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :أیُّهَا النّاسُ ! اِعلَموا أنَّ کَمالَ الدّینِ طَلَبُ العِلمِ وَالعَمَلُ بِهِ ، وأنَّ طَلَبَ العِلمِ أوجَبُ عَلَیکُم مِن طَلَبِ المالِ، إنَ المالَ مَقسومٌ بَینَکُم مَضمونٌ لَکُم ، قَد قَسَمَهُ عادِلٌ بَینَکُم وضَمِنَهُ ، سَیَفی لَکُم بِهِ ، وَالعِلمُ مَخزونٌ عَلَیکُم عِندَ أهلِهِ قَد اُمِرتُم بِطَلَبِهِ مِنهُم ، فَاطلُبوهُ وَاعلَموا أنَّ کَثرَةَ المالِ مَفسَدَةٌ لِلدّینِ مَقساةٌ لِلقُلوبِ ، وأنَّ کَثرَةَ العِلمِ وَالعَمَلِ بِهِ مَصلَحَةٌ لِلدّینِ وسَبَبٌ إلَی الجَنَّةِ ، وَالنَّفَقاتُ تَنقُصُ المالَ وَالعِلمُ یَزکو عَلی إنفاقِهِ ، فَإِنفاقُهُ بَثُّهُ إلی حَفَظَتِهِ ورُواتِهِ. ⁽²⁾

.

۱ / ۳ جستجوی دانش ، از طلب مال ، واجب تر است

۱ / ۳جستجوی دانش ، از طلب مال ، واجب تر استپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سلیمان ، میان پادشاهی و مال و دانش مخیّر شد . پس دانش را برگزید و با این انتخابش ، دانش و مال و پادشاهی به او بخشیده شد .

امام علی علیه السلام :ای مردم! بدانید که کمال دین ، جستجوی دانش و عمل به آن است و بی گمان ، جستجوی دانش از جستجوی مال بر شما واجب تر است؛ چون مال ، میان شما قسمت و تضمین شده است و آن را خدای دادگر میان شما قسمت و ضمانت کرده است و به آن وفا می کند . ولی دانش در گنجینه ای دور از چشم شما و نزد اهلش نهاده شده است و به جستجوی آن ، فرمان یافته اید . پس آن را بجویید و بدانید که فراوانی مال ، مایه تباهی دین و سختیِ دل است ، حال آن که فراوانی دانش و عمل به آن ، صلاح دین و وسیله رسیدن به بهشت است . هزینه کردن ، مال را کاهش می دهد و دانش ، با هزینه کردن ، افزایش می یابد . هزینه کردن دانش ، انتشار آن در میان حافظان و ناقلان آن است .

.

الإمام الباقر علیه السلام :سارِعوا فی طَلَبِ العِلمِ ، فَوَالَّذی نَفسی بِیَدِهِ لَحَدیثٌ واحِدٌ فی حَلالٍ وحَرامٍ تَأخُذُهُ عَن صادِقٍ خَیرٌ مِنَ الدُّنیا وما حَمَلَت مِن ذَهَبٍ وفِضَّةٍ. ⁽¹⁾

راجع : ج ۲ ص ۳۰۰ (خیر من المال) .

۱ / ۴التَّحذیرُ مِن تَرکِ التَّعَلُّمِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :ما مِن أحَدٍ إلاّ عَلی بابِهِ مَلَکانِ ، فَإِذا خَرَجَ قالا : اُغدُ عالِماً أو مُتَعَلِّماً ولا تَکُنِ الثّالِثَ. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :اُغدُ عالِماً أو مُتَعَلِّماً أو مُستَمِعاً أو مُحِبًّا ، ولا تَکُنِ الخامِسَ فَتَهلِکَ. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :اُغدُ عالِماً أو مُتَعَلِّماً أو مُستَمِعاً أو مُحَدِّثاً ، ولا تَکُنِ الخامِسَ فَتَهلِکَ. ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :اُغدُ عالِماً أو مُتَعَلِّماً أو مُجیباً أو سائِلاً ، ولا تَکُنِ الخامِسَ فَتَهلِکَ. ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :اُغدُ عالِماً أو مُتَعَلِّماً ، وإیّاکَ أن تَکونَ لاهِیاً مُتَلَذِّذاً. ⁽⁶⁾

.

۱ / ۴ هشدار درباره ترک آموختن

امام باقر علیه السلام :در جستجوی دانش شتاب کنید . سوگند به آن که جانم به دست اوست ، تنها یک حدیث در حلال و حرام که از شخص راستگویی فرا بگیری ، بهتر از دنیا و آنچه از زر و سیم است که در آن نهاده اند .

ر . ک : ج ۲ ص ۳۰۱ (بهتر از مال) .

۱ / ۴هشدار درباره ترک آموختنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کسی نیست ، جز آن که بر در خانه اش دو فرشته ایستاده اند و هنگام بیرون آمدنش به وی می گویند : «یا دانشمند باش یا دانشجو ، و سومی مباش» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :یا دانشمند باش یا دانشجو یا شنونده دانش و یا دوستدار آن ، و پنجمی مباش که هلاک می گردی .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :یا دانشمند باش یا دانشجو یا شنونده دانش و یا روایتگر آن ، و پنجمی مباش که هلاک می گردی .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :یا دانشمند باش یا دانشجو یا پاسخگو یا پرسشگر ، و پنجمی مباش که هلاک می گردی .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :یا دانشمند باش و یا دانشجو ، و مبادا که بازیگوش و لذّتجو باشی .

.

عنه صلی الله علیه و آله :النّاسُ اثنانِ : عالِمٌ ومُتَعَلِّمٌ ، وما عَدا ذلِکَ هَمَجٌ رَعاعٌ لا یَعبَأُ اللّهُ بِهِم. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لَیسَ مِنّی إلاّ عالِمٌ أو مُتَعَلِّمٌ. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا خَیرَ فیمَن کانَ فی اُمَّتی لَیسَ بِعالِمٍ ولا مُتَعَلِّمٍ. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :النّاسُ رَجُلانِ : عالِمٌ ومُتَعَلِّمٌ ، ولا خَیرَ فیما سِواهُما. ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :خُذُوا العِلمَ قَبلَ أن یَنفَدَ ، فَإِنَّ ذَهابَ العِلمِ ذَهابُ حَمَلَتِهِ. ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :قَلبٌ لَیسَ فیهِ شَیءٌ مِنَ الحِکمَةِ کَبَیتٍ خَرِبٍ ، فَتَعَلَّموا وعَلِّموا وتَفَقَّهوا ولا تَموتوا جُهّالاً ، فَإِنَّ اللّهَ لا یَعذِرُ عَلَی الجَهلِ. ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا خَیرَ فِی العَیشِ إلاّ لِرَجُلَینِ : عالِمٍ مُطاعٍ أو مُستَمِعٍ واعٍ. ⁽⁷⁾

عنه صلی الله علیه و آله :اُغدُ عالِماً أو مُتَعَلِّماً أو أحِبَّ العُلَماءَ ، ولا تَکُن رابِعاً فَتَهلِکَ بِبُغضِهِم. ⁽⁸⁾

الإمام علیّ علیه السلام :اُغدُ عالِماً أو مُتَعَلِّماً ، ولا تَکُنِ الثّالِثَ فَتَعطَبَ. ⁽⁹⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مردم دو گونه اند : دانشمند و دانشجو ، و جز این ، دنباله روانی کم خِرد و بی ارزش اند که خداوند ، توجّهی به ایشان ندارد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از من نیست ، جز دانشمند یا دانشجو .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر یک از افراد امّت من که نه دانشمند است ، نه دانشجو ، در او خیری نیست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مردم دو گونه اند : دانشمند و دانشجو ، و در جز این دو دسته خیری نیست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دانش را پیش از رفتنش به دست آورید که رفتن دانش ، به رفتن حاملان آن است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دلی که در آن چیزی از حکمت نباشد ، همچون خانه ای ویران است . پس فراگیرید و بیاموزید و نیک بفهمید و نادان نمیرید که خدای عز و جلعذری را بر نادانی نمی پذیرد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خیری در زندگانی نیست ، مگر برای دو کس : دانشمندی پیروی شده یا شنونده ای فرا گیرنده .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :یا دانشمند باش یا دانشجو و یا دانشمندان را دوست بدار ، و چهارمی مباش که با دشمنی شان هلاک می گردی .

امام علی علیه السلام :یا دانشمند باش یا دانشجو ، و سومی مباش که هلاک می گردی .

.

عنه علیه السلام :کُن عالِماً ناطِقاً أو مُستَمِعاً واعِیاً ، وإیّاکَ أن تَکونَ الثّالِثَ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إذا لَم تَکُن عالِماً ناطِقاً فَکُن مُستَمِعاً واعِیاً. ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ لِکُمَیلِ بنِ زِیاد ـ: یا کُمَیلُ ، إنَّ هذِهِ القُلوبَ أوعِیَةٌ ، فَخَیرُها أوعاها لِلخَیرِ . وَالنّاسُ ثَلاثَةٌ : فَعالِمٌ رَبّانِیٌّ ، ومُتَعَلِّمٌ عَلی سَبیلِ نَجاةٍ ، وهَمَجٌ رَعاعٌ أتباعُ کُلِّ ناعِقٍ ، لَم یَستَضیؤوا بِنورِ العِلمِ ولَم یَلجَؤوا إلی رُکنٍ وَثیقٍ . إنَّ هاهُنا لَعِلماً ـ وأشارَ بِیَدِهِ إلی صَدرِهِ ـ لَو أصَبتُ لَهُ حَمَلَةً ! لَقَد أصَبتُ لَقِناً ⁽³⁾غَیرَ مَأمونٍ یَستَعمِلُ الدّینَ لِلدُّنیا ، ویَستَظهِرُ بِحُجَجِ اللّهِ عَلی کِتابِهِ ، وبِنِعَمِهِ عَلی مَعاصیهِ ، اُفٍّ لِحامِلِ حَقٍّ لا یُصَیِّرُهُ لَهُ ، یَنقَدِحُ الشَّکُّ فی قَلبِهِ بِأَوَّلِ عارِضٍ مِن شُبهَةٍ ، لا یَدری أینَ الحَقُّ ، إن قالَ أخطَأَ ، وإن أخطَأَ لَم یَدرِ ، مَشغوفٌ بِما لا یَدری حَقیقَتَهُ ، فَهُوَ فِتنَةٌ لِمَنِ افتُتِنَ بِهِ ، وإنَّ مِنَ الخَیرِ کُلِّهِ مَن عَرَّفَهُ اللّهُ دینَهُ ، وکَفی بِالمَرءِ جَهلاً أن لا یَعرِفَ دینَهُ. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :لا یَستَنکِفَنَّ مَن لَم یَکُن یَعلَمُ أن یَتَعَلَّمَ. ⁽⁵⁾

الإمام الباقر علیه السلام :اُغدُ عالِماً خَیراً ، وتَعَلَّم خَیراً. ⁽⁶⁾

الإمام الصادق علیه السلام :النّاسُ ثَلاثَةٌ : عالِمٌ ، ومُتَعَلِّمٌ ، وغُثاءٌ ⁽⁷⁾. ⁽⁸⁾

.

امام علی علیه السلام :دانشمندی سخنور و یا شنوایی فراگیرنده باش ، و مبادا که سومی باشی !

امام علی علیه السلام :اگر دانشمندی سخنور نیستی ، شنوایی فراگیرنده باش .

امام علی علیه السلامـ خطاب به کمیل بن زیاد ـ: ای کمیل! این دل ها همچون ظرف اند که بهترین آنها جایگیرترینِ آنها نسبت به خیر و نیکی است و مردم ، سه گونه اند : دانشمند ربّانی ، دانشجوی راه نجات و فرومایگانی که به دنبال هر بانگی روان باشند ، از نور دانش ، پرتوی بر نگرفته و به ستون استواری پناه نبرده اند . در این جا (امام علیه السلام با دست به سینه اش اشاره کرد) دانشی [فراوان ]نهفته است . کاش برای آن ، حاملانی می یافتم . به حاملانی تیزهوش ، ولی غیرقابل اعتماد برخورده ام که دین را ابزار دنیا می کنند و از حجّت های خدا بر ضدّ کتابش و از نعمت های او بر معصیت ها یاری می جویند . بدا به حال حامل حقّی که به سوی حق نگراید ⁽¹⁾و با نخستین شبهه ، شک در دلش زبانه کشد و نداند که حق کجاست و چون سخن گوید ، خطا کند و اگر خطا رود ، نفهمد و دل باخته چیزی باشد که حقیقتش را نمی داند ! پس برای کسی که مفتونش گردد ، فتنه است . یکی از کامل ترین خیرها این است که خداوند ، دینش را به کسی بشناسانَد و در نادانی انسان ، همین بس که دینش را نشناسد .

امام علی علیه السلام :آن که نمی داند ، هرگز از یادگیری خودداری نمی کند .

امام باقر علیه السلام :دانشمندی نیک باش و به فراگیری نیکی بپرداز .

امام صادق علیه السلام :مردم ، سه گونه اند : دانشمند ، دانشجو ، بی سر و پا .

.

عنه علیه السلام :لَستُ اُحِبُّ أن أرَی الشّابَّ مِنکُم إلاّ غادِیاً فی حالَینِ : إمّا عالِماً أو مُتَعَلِّماً ، فَإِن لَم یَفعَل فَرَّطَ ، فَإِن فَرَّطَ ضَیَّعَ ، وإن ضَیَّعَ أثِمَ ، وإن أثِمَ سَکَنَ النّارَ والَّذی بَعَثَ مُحَمَّدا صلی الله علیه و آله بِالحَقِّ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :لا یَنبَغی لِمَن لَم یَکُن عالِماً أن یُعَدَّ سَعیداً ، ولا لِمَن لَم یَکُن وَدوداً أن یُعَدَّ حَمیداً. ⁽²⁾

.

امام صادق علیه السلام :دوست ندارم که جوانان شما را جز در این دو حالت ببینم : یا دانشمند یا دانشجو ، که سوگند به آن که محمّد صلی الله علیه و آله را به حق برانگیخت ، اگر چنین نکند ، کوتاهی کرده است و اگر کوتاهی کند ، تباه گردانَد و اگر تباه گردانَد ، گناه کند و اگر گناه کند ، در آتش ساکن شود .

امام صادق علیه السلام :سزا نباشد آن که دانشمند نیست ، خوش بخت شمرده شود و آن که مهربان نیست ، ستوده به شمار آید .

.

الفصل الثانی : فضل التّعلّم۲ / ۱تَأکیدُ طَلَبِ العِلمِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :تَعَلَّمُوا العِلمَ ؛ فَإِنَّ تَعَلُّمَهُ حَسَنَةٌ. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :اُطلُبُوا العِلمَ ؛ فَإِنَّهُ السَّبَبُ بَینَکُم وبَینَ اللّهِ عز و جل. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :تَعَلَّمُوا العِلمَ وعَلِّموهُ النّاسَ ، تَعَلَّمُوا الفَرائِضَ وعَلِّموهُ النّاسَ ، تَعَلَّمُوا القُرآنَ وعَلِّموهُ النّاسَ ، فَإِنِّی امرُؤٌ مَقبوضٌ ، وَالعِلمُ سَیُقبَضُ ، وتَظهَرُ الفِتَنُ حَتّی یَختَلِفَ اثنانِ فی فَریضَةٍ لا یَجِدانِ أحَداً یَفصِلُ بَینَهُما. ⁽³⁾

.

فصل دوم : فضیلت آموختن

۲ / ۱ تأکید بر جستجوی دانش

فصل دوم : فضیلت آموختن۲ / ۱تأکید بر جستجوی دانشپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دانش را فراگیرید که فرا گرفتنش ، حَسَنه (پاداش دار) است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دانش را بجویید که آن ، رشته میان شما و خداوند عز و جل است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دانش را فرا گیرید و به مردم بیاموزید . فریضه ها را فراگیرید و به مردم بیاموزید . قرآن را فراگیرید و به مردم بیاموزید که من از دنیا خواهم رفت و دانش نیز به زودی گرفته می شود و فتنه ها آشکار می گردد؛ تا آن جا که دو نفر در فریضه ای اختلاف کنند و کسی را برای فیصله دادن نیابند .

.

عنه صلی الله علیه و آله :أفضَلُ الأَعمالِ عَلی ظَهرِ الأَرضِ ثَلاثَةٌ : طَلَبُ العِلمِ ، وَالجِهادُ ، وَالکَسبُ ؛ لِأَنَّ طالِبَ العِلمِ حَبیبُ اللّهِ ، وَالغازی وَلِیُّ اللّهِ ، وَالکاسِبُ صَدیقُ اللّهِ. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَجالِسُ العِلمِ عِبادَةٌ. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :العالِمُ وَالمُتَعَلِّمُ شَریکانِ فِی الأَجرِ ولا خَیرَ فی سائِرِ النّاسِ. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ العالِمَ وَالمُتَعَلِّمَ فی الأَجرِ سَواءٌ ، یَأتِیانِ یَومَ القِیامَةِ کَفَرَسَی رِهانٍ یَزدَحِمانِ. ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :العالِمُ وَالمُتَعَلِّمُ شَریکانِ فِی الخَیرِ. ⁽⁵⁾

الإمام علیّ علیه السلام :الشّاخِصُ فی طَلَبِ العِلمِ کَالمُجاهِدِ فی سَبیلِ اللّهِ. ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :ضادُّوا الجَهلَ بِالعِلمِ. ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :رُدُّوا الجَهلَ بِالعِلمِ. ⁽⁸⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بهترین کارها بر روی زمین ، سه چیزند : جستجوی دانش ، جهاد و کسب؛ زیرا دانشجو ، حبیب خدا ، و مجاهد ، ولیّ خدا و کاسب ، صَدیق خداست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مجلس های دانش ، عبادت است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دانشمند و دانشجو در اجر شریک اند و در بقیه مردم ، خیری نیست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دانشمند و دانشجو ، در اجر مساوی اند و روز رستاخیز ، مانند دو سوار در حال مسابقه ، همدوش هم در می رسند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دانشمند و دانشجو ، در خیر شریک اند .

امام علی علیه السلام :ره سپار در جستجوی دانش ، مانند مجاهد در راه خداست .

امام علی علیه السلام :به وسیله دانش با نادانی بستیزید .

امام علی علیه السلام :نادانی را با دانایی پاسخ دهید .

.

عنه علیه السلام :اُطلُبُوا العِلمَ تَرشُدوا. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :اُطلُبِ العِلمَ تَزدَد عِلماً. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :اِقتَنِ العِلمَ ، فَإِنَّکَ إن کُنتَ غَنِیًّا زانَکَ ، وإن کُنتَ فَقیراً مانَکَ ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :مُدارَسَةُ العِلمِ لَذَّةُ العُلَماءِ. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ فی صِفَةِ المُتَّقینَ ـ: مِن عَلامَةِ أحَدِهِم أنَّکَ تَری لَهُ قُوَّةً فی دینٍ، وحَزماً فی لینٍ ، وإیماناً فی یَقینٍ ، وحِرصاً فی عِلمٍ ، وعِلماً فی حِلمٍ. ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :أیُّهَا النّاسُ ، اِعلَموا أنَّ کَمالَ الدّینِ طَلَبُ العِلمِ وَالعَمَلُ بِهِ. ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :تَعَلَّمِ العِلمَ وَاعمَل بِهِ وَانشُرهُ فی أهلِهِ ، یُکتَب لَکَ أجرُ تَعَلُّمِهِ وعَمَلِهِ إن شاءَ اللّهُ تَعالی. ⁽⁸⁾

عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: تَعَلَّمُوا العِلمَ وإن لَم تَنالوا بِهِ حَظًّا ، فَلَأَن یُذَمَّ الزَّمانُ لَکُم أحسَنُ مِن أن یُذَمَّ بِکُم. ⁽⁹⁾

.

امام علی علیه السلام :دانش را بجویید تا راه یابید .

امام علی علیه السلام :دانش را بجوی تا بر دانشت افزوده شود .

امام علی علیه السلام :از دانش خوشه برچین که اگر توانگر باشی ، زیورت خواهد شد و اگر فقیر باشی ، اندوخته ات خواهد بود .

امام علی علیه السلام :گفتگوی علمی ، مایه لذّت دانشمندان است .

امام علی علیه السلامـ در توصیف پرهیزگاران ـ: از نشانه های هریک ، این است که او را دارای قوّت در دین و دوراندیشی آمیخته با نرمی و ایمانی بی تردید و حرص در دانش و دانشی همراه بردباری می بینی .

امام علی علیه السلام :ای مردم! بدانید که کمال دین ، جستجوی دانش و عمل به آن است .

امام علی علیه السلام :دانش را فراگیر و آن را به کار بند و در میان اهلش منتشر کن ، تا پاداش فراگیری و عمل بدان برای تو نوشته گردد؛ إن شاء اللّه تعالی !

امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ: دانش بیاموزید ، حتّی اگر با آن بهره ای نبرید؛ زیرا اگر زمان را به جهت بی توجّهی به شما نکوهش کنند ، بهتر از آن است که به دلیل بودنتان در آن ، نکوهش شود .

.

عنه علیه السلام :مَن تَرَکَ الاِستِماعَ مِن ذَوِی العُقولِ ماتَ عَقلُهُ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ لِحَمّادِ بنِ عیسی بَعدَ ذِکرِ عَلاماتِ الدّینِ ـ: ولِکُلِّ واحِدَةٍ مِن هذِهِ العَلاماتِ شُعَبٌ یَبلُغُ العِلمُ بِها أکثَرَ مِن ألفِ بابٍ وألفِ بابٍ وألفِ بابٍ ، فَکُن یا حَمّادُ طالِباً لِلعِلمِ فی آناءِ اللَّیلِ وأطرافِ النَّهارِ. ⁽²⁾

لقمان علیه السلامـ لاِبنِهِ یَعِظُهُ ـ: یا بُنَیَّ ، اِجعَل فی أیّامِکَ ولَیالیکَ وساعاتِکَ نَصیباً لَکَ فی طَلَبِ العِلمِ ، فَإِنَّکَ لَن تَجِدَ لَهُ تَضییعاً مِثلَ تَرکِهِ. ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ أیضا ـ: لا تَترُکِ العِلمَ زَهادَةً فیهِ ورَغبَةً فِی الجَهالَةِ ، یا بُنَیَّ اختَرِ المَجالِسَ عَلی عَینِکَ ، فَإِن رَأَیتَ قَوماً یَذکُرونَ اللّهَ فَاجلِس إلَیهِم ، فَإِنَّکَ إن تَکُن عالِماً یَنفَعکَ عِلمُکَ ویَزیدوکَ عِلماً ، وإن تَکُن جاهِلاً یُعَلِّموکَ ، ولَعَلَّ اللّهَ تَعالی أن یُظِلَّهُم بِرَحمَةٍ فَتَعُمَّکَ مَعَهُم. ⁽⁴⁾

الإمام الهادی علیه السلام :إنَّ العالِمَ وَالمُتَعَلِّمَ شَریکانِ فِی الرُّشدِ. ⁽⁵⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فِی الدّیوانِ المَنسوبِ إلَیهِ ـ: وثِق بِاللّهِ رَبِّکَ ذِی المَعالی وذِی الآلاءِ وَالنِّعَمِ الجِسامِ وکُن لِلعِلمِ ذا طَلَبٍ وبَحثٍ وناقِش فِی الحَلالِ وفِی الحَرامِ وبِالعَوراءِ لا تَنطِق ولکِن بِما یُرضِی الإِلهَ مِنَ الکَلامِ ⁽⁶⁾

.

امام علی علیه السلام :آن که گوش کردن از خردمندان را رها کند ، خردش بمیرد .

امام علی علیه السلامـ خطاب به حمّاد بن عیسی ، پس از ذکر نشانه های دین ـ: برای هریک از این نشانه ها ، شاخه هایی است که دانستن آن ، سر از هزار باب و هزار باب و هزار باب در می آورد . پس ای حمّاد ! در دل شب و کرانه های روز ، جویای دانش باش .

لقمان علیه السلام :از جمله آنچه به پسرش پند می داد ، این بود : ای پسرکم! در خلال روزها و شب ها و ساعات خود ، سهمی هم برای دانش اندوزی ات قرار ده که هرگز تباه کردنی را چون ترک آن نیابی .

لقمان علیه السلامـ خطاب به پسرش ـ: دانش را بر اثر بی رغبتی به آن و رغبت به نادانی ، رها مکن . ای پسرکم! مجلس ها را به دقّت نظاره کن . اگر دیدی گروهی خدا را یاد می کنند ، نزد آنان بنشین . پس اگر دانشمند باشی ، دانشت به تو سود می رسانَد و بر دانشت بیفزایند و اگر نادان باشی ، به تو می آموزند و شاید که خداوند متعال ، آنان را در سایه رحمت خود در آورد . پس تو را نیز با آنان فرا گیرد .

امام هادی علیه السلام :دانشمند و دانشجو در هدایت ، شریک اند .

امام علی علیه السلامـ در اشعار منسوب به ایشان ـ: و به خدای بلندمرتبه و پروردگارت اعتماد کن/ خدایی که دارای رحمت ها و نعمت های بزرگ استو در کار دانش ، اهل جستجو و پژوهش باش/ و در امر حلال و حرام ، به گفتگو پردازیاوه بر زبان مران ، و تنها/ سخنی بگو که خدا را خشنود می کند.

.

عنه علیه السلامـ أیضاً ـ: العِلمُ زَینٌ فَکُن لِلعِلمِ مُکتَسِبًا وکُن لَهُ طالِبًا ما کُنتَ مُقتَبِسا وَارکَن إلَیهِ وثِق بِاللّهِ وَاغنَ بِهِ وکُن حَلیماً رَصینَ العَقلِ مُحتَرِسا لا تَسأَمَنَّ فَإِمّا کُنتَ مُنهَمِکًا فِیالعِلمِ یَومًا وإمّا کُنتَ مُنغَمِسا وکُن فَتًی ناسِکًا مَحضَ التُّقی وَرِعًا لِلدّینِ مُغتَنِماً لِلعِلمِ مُفتَرِسا فَمَن تَخَلَّقَ بِالآدابِ ظَلَّ بِها رَئیسَ قَومٍ إذا ما فارَقَ الرُّؤَسا وَاعلَم هُدیتَ بِأَنَّ العِلمَ خَیرُ صَفًا أضحی لِطالِبِهِ مِن فَضلِهِ سَلِسا ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ أیضاً ـ: لَو صیغَ مِن فِضَّةٍ نَفسٌ عَلی قَدَرٍ لَعادَ مِن فَضلِهِ لَمّا صَفا ذَهَبا ما لِلفَتی حَسَبٌ إلاّ إذا کَمُلَت آدابُهُ وحَوَی الآدابَ وَالحَسَبا فَاطلُب فَدَیتُکَ عِلمًا وَاکتَسِب أدَبا تَظفَر یَداکَ بِهِ وَاستَجمِلِ الطَّلَبا ⁽²⁾

۲ / ۲فَضلُ طالِبِ العِلمِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :طالِبُ العِلمِ بَینَ الجُهّالِ کَالحَیِّ بَینَ الأَمواتِ. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :طالِبُ العِلمِ لا یَموتُ ، أو یُمَتَّعَ جَدَّهُ ⁽⁴⁾بِقَدرِ کَدِّهِ. ⁽⁵⁾

.

۲ / ۲ فضیلت جویای دانش

امام علی علیه السلامـ در اشعار منسوب به ایشان ـ: دانش ، زیور است . پس در پی به دست آوردن آن باش/ و همواره آن را بجوی تا هنگامی که برگیرنده ای.و بدان تکیه زن و به خدا اعتماد کن و با او بی نیازی بجوی/ و بردبار باش و با خرد استوار و خود را بپای.ملالت به خود راه مده آن گاه که/ در دانش فرو رفته ای و در آن، غوطه وری .و جوانی باش پوینده راه تقوا و باوَرَع/ دین را مغتنم شمارنده و دانش را به چنگ آورنده .هرکس که به آداب خو بگیرد ، سرور می گردد/ هنگامی که سروران قوم درگذشتند .و بدان ـ خدایت به راه آورد ـ که دانش ، بهترین منزلت است/ که جویای خویش را از فضلش بهره مند می کند .

امام علی علیه السلامـ در اشعار منسوب به ایشان ـ: اگر نفس از هر اندازه نقره ریخته می شد/ چون از فضل [علم] جلا یابد ، طلا می گردد .جوان را بزرگ زادگی نباشد ، مگر آن که خود/ در تکمیل آداب و بزرگی خویش بکوشد .پس ـ فدایت شوم ـ دانش بجوی و ادب به دست آور/ تا بدان کامیاب گردی ، و [ این] جستجو را زیبا شمار .

۲ / ۲فضیلت جویای دانشپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :جویای دانش میان نادانان ، همچون زنده در میان مردگان است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :جویای دانش نمی میرد تا آن که به اندازه زحمتش ، از خوش بختی بهره بَرَد .

.

عنه صلی الله علیه و آله :طالِبُ العِلمِ طالِبُ الرَّحمَةِ ، طالِبُ العِلمِ رُکنُ الإِسلامِ ، ویُعطی أجرَهُ مَعَ النَّبِیّینَ. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن خَرَجَ مِن بَیتِهِ لِیَلتَمِسَ باباً مِنَ العِلمِ کَتَبَ اللّهُ عز و جل لَهُ بِکُلِّ قَدَمٍ ثَوابَ نَبِیٍّ مِنَ الأَنبِیاءِ ، وأعطاهُ اللّهُ بِکُلِّ حَرفٍ یَسمَعُ أو یَکتُبُ مَدینَةً فِی الجَنَّةِ. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن خَرَجَ فی طَلَبِ العِلمِ کانَ فی سَبیلِ اللّهِ حَتّی یَرجِعَ. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن أحَبَّ أن یَنظُرَ إلی عُتَقاءِ اللّهِ مِنَ النّارِ فَلیَنظُر إلَی المُتَعَلِّمینَ ، فَوَالَّذی نَفسی بِیَدِهِ ، ما مِن مُتَعَلِّمٍ یَختَلِفُ إلی بابِ العالِمِ المُعَلِّمِ إلاّ کَتَبَ اللّهُ لَهُ بِکُلِّ قَدَمٍ عِبادَةَ سَنَةٍ ، وبَنَی اللّهُ لَهُ بِکُلِّ قَدَمٍ مَدینَةً فِی الجَنَّةِ ، ویَمشی عَلَی الأَرضِ وهِیَتَستَغفِرُ لَهُ ، ویُمسی ویُصبِحُ مَغفوراً لَهُ ، وشَهِدَتِ المَلائِکَةُ أنَّهُم عُتَقاءُ اللّهِ مِنَ النّارِ. ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا جاءَ المَوتُ طالِبَ العِلمِ وهُوَ عَلی هذِهِ الحالِ ماتَ وهُوَ شَهیدٌ. ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن طَلَبَ العِلمَ فَأَدرَکَهُ کانَ لَهُ کِفلانِ مِنَ الأَجرِ ، فَإِن لَم یُدرِکهُ کانَ لَهُ کِفلٌ مِنَ الأَجرِ. ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :جویای دانش ، جویای رحمت است . جویای دانش ، ستون اسلام است و پاداش وی ، همراه پیامبران داده می شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکس از خانه اش بیرون رود تا بابی از دانش بیابد ، خداوند عز و جلبرای هر گامش پاداش پیامبری از پیامبران می نویسد و در برابر هر حرفی که می شنود یا می نویسد ، شهری در بهشت به او عطا می کند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آن که در جستجوی دانش بیرون برود ، در راه خداست ، تا آن گاه که برگردد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکس دوست دارد به آزاد شدگان خدا از آتش بنگرد ، به دانشجویان بنگرد . سوگند به خدایی که جانم به دست اوست ، هیچ دانشجویی به خانه آموزگار دانشمندی رفت و آمد نمی کند ، مگر آن که خداوند برای هر گامش عبادت یک سال را می نویسد و در برابر هر گامش شهری در بهشت برایش بنا می نهد و بر زمین راه می رود و زمین برایش آمرزش می طلبد و شب و روز را آمرزیده به سر می آورد و فرشتگان ، گواهی می دهند که آنان ، آزادشدگان خدا از آتش اند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هنگامی که مرگِ جویای دانش در رسد و وی در جستجوی دانش باشد ، شهید مرده است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آن که دانش را بجوید و بیابد ، دو بهره از پاداش می برد و اگر آن را نیابد ، یک بهره دارد .

.

عنه صلی الله علیه و آله :مَن جاءَ أجَلُهُ وهُوَ یَطلُبُ العِلمَ لَقِیَ اللّهَ ولَم یَکُن بَینَهُ وبَینَ النَّبِیّینَ إلاّ دَرَجَةُ النُّبُوَّةِ. ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :مَن جاءَتهُ مَنِیَّتُهُ وهُوَ یَطلُبُ العِلمَ فَبَینَهُ وبَینَ الأنبِیاءِ دَرَجَةٌ. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الشّاخِصُ فی طَلَبِ العِلمِ کَالُمجاهِدِ فی سَبیلِ اللّهِ ، إنَّ طَلَبَ العِلمِ فَریضَةٌ عَلی کُلِّ مُسلِمٍ ، وکَم مِن مُؤمِنٍ یَخرُجُ مِن مَنزِلِهِ فی طَلَبِ العِلمِ فَلا یَرجِعُ إلاّ مَغفوراً ! ⁽³⁾

عنه علیه السلام :لِطالِبِ العِلمِ عِزُّ الدُّنیا وفَوزُ الآخِرَةِ. ⁽⁴⁾

کنزالعمّال عن ابن مسعود :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إذا رَأَی الَّذینَ یَبتَغونَ العِلمَ قالَ : مَرحَباً بِکُم یَنابیعَ الحِکمَةِ ، مَصابیحَ الظُّلَمِ ، خُلقانَ الثِّیابِ ، جُدُدَ القُلوبِ ، رَیحانَ کُلِّ قَبیلَةٍ. ⁽⁵⁾

جامع بیان العلم وفضله عن أبی هارون العبدیّ وشهر بن حوشب :کُنّا إذا أتَینا أبا سَعیدٍ الخُدرِیَ یَقولُ : مَرحَباً بِوَصِیَّةِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : «سَتُفتَحُ لَکُمُ الأَرضُ ویَأتیکُم قَومٌ ـ أو قالَ : غِلمانٌ ـ حَدیثَةٌ أسنانُهُم یَطلُبونَ العِلمَ ویَتَفَقَّهونَ فِی الدّینِ ویَتَعَلَّمونَ مِنکُم ، فَإِذا جاؤوکُم فَعَلِّموهُم وألطِفوهُم ووَسِّعوا لَهُم فِی المَجلِسِ وأفهِموهُمُ الحَدیثَ . فَکانَ أبو سَعیدٍ یَقولُ لَنا : مَرحَباً بِوَصِیَّةِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، أمَرَنا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله أن نُوَسِّعَ لَکُم فِی المَجلِسِ وأن نُفَهِّمَکُمُ الحَدیثَ. ⁽⁶⁾

الأمالی للطوسی عن أبی هارون العبدیّ :کُنّا إذا أتَینا أبا سَعیدٍ الخُدرِیَّ قالَ : مَرحَباً بِوَصِیَّةِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : «سَیَأتیکُم قَومٌ مِن أقطارِ الأَرضِ یَتَفَقَّهونَ ، فَإِذا رَأَیتُموهُم فَاستَوصوا بِهِم خَیراً» ، ویَقولُ : أنتُم وَصِیَّةُ رَسولِ اللّهِ . ⁽⁷⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کسی که در حال جستجوی دانش ، مرگش در رسد ، در حالی خدا را ملاقات می کند که میان او و پیامبران ، جز درجه پیامبری فاصله ای نباشد .

امام علی علیه السلام :آن که در حال جستجوی دانش بمیرد ، میان وی و پیامبران ، درجه ای بیش فاصله نباشد .

امام علی علیه السلام :آن که به جستجوی دانش برخیزد ، چون مجاهد در راه خداست . جستجوی دانش بر هر مسلمانی واجب است و بسی مؤمن که در جستجوی دانش از خانه اش بیرون می رود و جز آمرزیده ، باز نمی گردد .

امام علی علیه السلام :برای جویای دانش ، سربلندی دنیا و رستگاری آخرت است .

کنز العمّالـ به نقل از ابن مسعود ـ: هرگاه پیامبر خدا ، جویندگان دانش را می دید ، می فرمود : «آفرینتان باد ، ای چشمه های حکمت و چراغ های تاریکی و ژنده پوشان بُرنا دل و گل های خوش بوی هر قبیله!» .

جامع بیان العلم وفضلهـ به نقل از ابو هارون عبدی و شهربن حوشب ـ: هرگاه نزد ابوسعید خُدری می آمدیم ، می گفت : آفرین به سفارش شدگان پیامبر خدا . پیامبر خدا می فرمود : «به زودی زمین برای شما گشوده می شود و گروهی (یا جوانانی) نورسته نزد شما می آیند که دانش را می جویند و در دین ، تفقّه (ژرف نگری) می کنند و از شما فرا می گیرند . پس اگر نزد شما آمدند، به آنان بیاموزید و با آنها ملاطفت کنید و برایشان در مجلس جا باز کنید و حدیث را به آنان بفهمانید» . پس ابوسعید به ما می گفت : آفرین به سفارش شدگان پیامبر خدا . پیامبر خدا به ما فرمان داد که برایتان در مجلس ، جا باز کنیم و حدیث را به شما بفهمانیم .

الأمالی ، طوسیـ به نقل از ابو هارون عبدی ـ: هرگاه نزد ابو سعید خُدری می آمدیم ، می گفت : آفرین بر سفارش شدگان پیامبر خدا ! شنیدم که پیامبر خدا می فرماید : به زودی گروهی از اطراف زمین بر شما درآیند که جویای فهم [دین ]هستند . پس هرگاه آنها را دیدید ، سفارشم را در نیکی به ایشان عمل کنید» . و می گفت : «شما سفارش شده پیامبرید» .

.

سنن الدارمی عن عامر بن إبراهیم :کانَ أبُو الدَّرداءِ إذا رَأی طَلَبَةَ العِلمِ قالَ : مَرحَباً بِطَلَبَةِ العِلمِ ! وکانَ یَقولُ : إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله أوصی بِکُم. ⁽¹⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :إنَّ طالِبَ العِلمِ إذا خَرَجَ مِن مَنزِلِهِ لَم یَضَع رِجلَهُ عَلی رَطبٍ ولا یابِسٍ مِنَ الأَرضِ إلاّ سَبَّحَت لَهُ إلَی الأَرَضینَ السّابِعَةِ. ⁽²⁾

الإمام الباقر علیه السلام :إنَّ جَمیعَ دَوابِّ الأَرضِ لَتُصَلّی عَلی طالِبِ العِلمِ حَتَّی الحیتانِ فِی البَحرِ. ⁽³⁾

راجع : ص ۵۴ (فوائد طلب العلم) و ۳۰۲ ح ۲۷۱۰ .

۲ / ۳فَضلُ طَلَبِ العِلمِ عَلَی العِبادَةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :طَلَبُ العِلمِ أفضَلُ عِندَ اللّهِ عز و جل مِنَ الصَّلاةِ وَالصِّیامِ وَالحَجِّ وَالجِهادِ فی سَبیلِ اللّهِ عز و جل . ⁽⁴⁾

.

۲ / ۳ برتری دانشجویی بر عبادت

اشاره

سنن الدارمیـ به نقل از عامر بن إبراهیم ـ: هرگاه ابو درداء جویندگان دانش را می دید ، می گفت : آفرین بر جویندگان دانش ! و می گفت : پیامبر خدا ، سفارش شما را کرده است .

امام زین العابدین علیه السلام :هرگاه جویای دانش از خانه اش بیرون می رود ، پایش را بر تَر و خشکی از زمین نمی نهد ، مگر آن که تا زمین هفتم ، او را تسبیح می کنند .

امام باقر علیه السلام :بی گمان ، همه جنبندگان زمین ، حتّی ماهیان دریا ، بر جویای دانش درود می فرستند .

ر . ک : ص ۵۵ (بهره های جستجوی دانش) و ۳۰۳ ح ۲۷۱۰ .

۲ / ۳برتری دانشجویی بر عبادتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نزد خدای عز و جل ، جستجوی دانش از نماز و روزه و حج و جهاد در راه خدای عز و جل برتر است .

.

عنه صلی الله علیه و آله :طَلَبُ العِلمِ ساعَةً خَیرٌ مِن قِیامِ لَیلَةٍ ، وطَلَبُ العِلمِ یَوماً خَیرٌ مِن صِیامِ ثَلاثَةِ أشهُرٍ. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن خَرَجَ یَطلُبُ باباً مِن عِلمٍ لِیَرُدَّ بِهِ باطِلاً إلی حَقٍّ أو ضَلالَةً إلی هُدًی ، کانَ عَمَلُهُ ذلِکَ کَعِبادَةِ مُتَعَبِّدٍ أربَعینَ عاماً. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن تَعَلَّمَ باباً مِنَ العِلمِ عَمِلَ بِهِ أو لَم یَعمَل کانَ أفضَلَ مِن أن یُصَلِّیَ ألفَ رَکعَةٍ تَطَوُّعاً. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن خَرَجَ مِن بَیتِهِ یَلتَمِسُ باباً مِنَ العِلمِ لِیَنتَفِعَ بِهِ ویُعَلِّمَهُ غَیرَهُ ، کَتَبَ اللّهُ لَهُ بِکُلِّ خُطوَةٍ عِبادَةَ ألفِ سَنَةٍ صِیامَها وقِیامَها ، وحَفَّتهُ المَلائِکَةُ بِأَجنِحَتِها ، وصَلّی عَلَیهِ طُیورُ السَّماءِ وحیتانُ البَحرِ ودَوابُّ البَرِّ ، وأنزَلَهُ اللّهُ مَنزِلَةَ سَبعینَ صِدّیقاً ، وکانَ خَیراً لَهُ أن لَو کانَتِ الدُّنیا کُلُّها لَهُ فَجَعَلَها فِی الآخِرَةِ. ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ لِأَبی ذَ رٍّ ـ: یا أبا ذَ رٍّ ، لَأَن تَغدُوَ فَتَعَلَّمَ آیَةً مِن کِتابِ اللّهِ خَیرٌ لَکَ مِن أن تُصَلِّیَ مِائَةَ رَکعَةٍ ، ولَأَن تَغدُوَ فَتَعَلَّمَ باباً مِنَ العِلمِ عُمِلَ بِهِ أو لَم یُعمَل خَیرٌ مِن أن تُصَلِّیَ ألفَ رَکعَةٍ. ⁽⁵⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ساعتی جستجوی دانش ، از برخاستن [و عبادت کردن] یک شب بهتر است و یک روز جستجوی دانش ، بهتر از روزه سه ماه است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آن که در پیِ بابی از دانش بیرون می رود تا با آن ، باطلی را به حق یا گم راهی را به هدایت برگردانَد ، کردارش همچون چهل سال عبادت عابد است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آن که بابی از دانش را فرا بگیرد ـ چه به آن عمل کند یا نکند ـ از این که هزار رکعت نماز مستحبی بخواند ، برتر است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکس از خانه اش بیرون برود تا بابی از دانش بیابد که بدان بهره برد و به دیگران بیاموزد ، خداوند ، در برابر هر گامش ، عبادت هزار سال روزه و شب زنده داری را برایش می نویسد و فرشتگان با بال هایشان وی را در بر می گیرند و پرندگان آسمان و ماهیان دریا و جنبندگان خشکی بر او درود می فرستند و خداوند ، منزلت هفتاد صِدّیق را به وی می دهد و برایش بهتر از آن است که همه دنیا برای وی باشد و آن را در راه آخرت قرار دهد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ خطاب به ابو ذر ـ: ای ابو ذر! اگر برخیزی و آیه ای از کتاب خدا را فراگیری ، برایت بهتر از صد رکعت نماز است و اگر برخیزی و بابی از دانش را فراگیری ـ چه به آن عمل شود یا نشود ـ بهتر از آن است که هزار رکعت نماز بخوانی .

.

عنه صلی الله علیه و آله :ما مِن مُتَعَلِّمٍ یَختَلِفُ إلی بابِ العالِمِ إلاّ کَتَبَ اللّهُ لَهُ بِکُلِّ قَدَمٍ عِبادَةَ سَنَةٍ. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن طَلَبَ العِلمَ فَهُوَ کَالصّائِمِ نَهارَهُ القائِمِ لَیلَهُ ، وإنَّ باباً مِنَ العِلمِ یَتَعَلَّمُهُ الرَّجُلُ خَیرٌ لَهُ مِن أن یَکونَ أبو قُبَیسٍ ذَهَباً فَأَنفَقَهُ فی سَبیلِ اللّهِ. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الکَلِمَةُ مِن کَلامِ الحِکمَةِ یَسمَعُهَا الرَّجُلُ المُؤمِنُ فَیَعمَلُ بِها أو یُعَلِّمُها خَیرٌ مِن عِبادَةِ سَنَةٍ. ⁽³⁾

جامع بیان العلم وفضله عن عبد اللّه بن عمرو :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله مَرَّ بِمَجلِسَینِ فی مَسجِدِهِ : أحَدُ المَجلِسَینِ یَدعونَ اللّهَ ویَرغَبونَ إلَیهِ ، وَالآخَرُ یَتَعَلَّمونَ الفِقهَ ویُعَلِّمونَهُ ، فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : کِلاَ المَجلِسَینِ عَلی خَیرٍ ، وأحَدُهُما أفضَلُ مِنَ الآخَرِ صاحِبِهِ ، أمّا هؤُلاءِ فَیَدعونَ اللّهَ ویَرغَبونَ إلَیهِ ، فَإِن شاءَ أعطاهُم وإن شاءَ مَنَعَهُم ، وأمّا هؤُلاءِ فَیَتَعَلَّمونَ ویُعَلِّمونَ الجاهِلَ ، وإنَّما بُعِثتُ مُعَلِّماً ، ثُمَّ أقبَلَ فَجَلَسَ مَعَهُم. ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :بابٌ مِنَ العِلمِ یَتَعَلَّمُهُ الإِنسانُ خَیرٌ لَهُ مِن ألفِ رَکعَةٍ تَطَوُّعاً. ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا جَلَسَ المُتَعَلِّمُ بَینَ یَدَیِ العالِمِ فَتَحَ اللّهُ تَعالی عَلَیهِ سَبعینَ باباً مِنَ الرَّحمَةِ ، ولا یَقومُ مِن عِندِهِ إلاّ کَیَومِ وَلَدَتهُ اُمُّهُ ، وأعطاهُ اللّهُ بِکُلِّ حَرفٍ ثَوابَ سِتّینَ شَهیداً ، وکَتَبَ اللّهُ لَهُ بِکُلِّ حَدیثٍ عِبادَةَ سَبعینَ سَنَةً ، وبَنی لَهُ بِکُلِّ وَرَقَةٍ مَدینَةً ، کُلُّ مَدینَةٍ مِثلُ الدُّنیا عَشرَ مَرّاتٍ. ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ دانشجویی به خانه دانشمند ، آمد و شد نمی کند ، مگر آن که خداوند در برابر هر گامش ، عبادت یک سال را برایش می نویسد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آن که دانش بجوید ، مانند روزه دار شب زنده دار است و بابی از دانش که انسان فرا می گیرد ، برایش بهتر از آن است که کوه ابوقبیس طلا باشد و وی ، آن را در راه خدا هزینه کند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سخنی از سخنان حکمت آمیز که مرد مؤمن بشنود و به آن عمل کند یا آن را بیاموزد ، بهتر از عبادت یک سال است .

جامع بیان العلم وفضلهـ به نقل از عبد اللّه بن عمرو ـ: پیامبر خدا ، وارد مسجد خود شد و دو مجلس را دید : در یکی [ذکر خدا می گفتند] و خدا را می خواندند و به او رغبت می نمودند . و در دیگری فقه فرا می گرفتند و به دیگران می آموختند ایشان فرمود : «هر دو مجلس بر نیکی اند اما یکی ، برتر از دیگری است . امّا اینان ، خدا را می خوانند و به او رغبت می نمایند . پس اگر بخواهد ، عطایشان می کند و اگر بخواهد ، باز می دارد ؛ ولی اینان دانش فرا می گیرند و به نادان می آموزند و همانا من ، آموزگار برانگیخته شدم و [اینان ، برترند]» . پس با آنان نشست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بابی از دانش که انسان فرا گیرد ، برایش بهتر از هزار رکعت نماز مستحبّی است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هنگامی که دانشجو پیش روی دانشمند می نشیند ، خداوند ، هفتاد درِ رحمت را بر او می گشاید و از نزد او برنمی خیزد ، مگر مانند روزی که از مادر زاده شده و خداوند ، در برابر هر حرف ، پاداش شصت شهید را برایش می نویسد و در برابر هر حدیث ، عبادت هفتاد سال را برایش می نویسد و در برابر هر برگ ، شهری در بهشت برایش بنا می نهد که هر یک ، ده برابر دنیاست .

.

الإمام علیّ علیه السلام :بَینَما أنَا جالِسٌ فی مَسجِدِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله إذ دَخَلَ أبو ذَرٍّ فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، جَنازَةُ العابِدِ أحَبُّ إلَیکَ أم مَجلِسُ العِلمِ ؟ فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : یا أبا ذَرٍّ ، الجُلوسُ ساعَةً عِندَ مُذاکَرَةِ العِلمِ أحَبُّ إلَی اللّهِ مِن ألفِ جَنازَةٍ مِن جَنائِزِ الشُّهَداءِ ، وَالجُلوسُ سَاعَةً عِندَ مُذاکَرَةِ العِلمِ أحَبُّ إلَی اللّهِ مِن قِیامِ ألفِ لَیلَةٍ یُصَلّی فی کُلِّ لَیلَةٍ ألفُ رَکعَةٍ ، وَالجُلوسُ ساعَةً عِندَ مُذاکَرَةِ العِلمِ أحَبُّ إلَی اللّهِ مِن ألفِ غَزوَةٍ وقِراءَةِ القُرآنِ کُلِّهِ . قالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، مُذاکَرَةُ العِلمِ خَیرٌ مِن قِراءَةِ القُرآنِ کُلِّهِ ؟ ! فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : یا أبا ذَرٍّ ، الجُلوسُ ساعَةً عِندَ مُذاکَرَةِ العِلمِ أحَبُّ إلَی اللّهِ مِن قِراءَةِ القُرآنِ کُلِّهِ اثنَی عَشَرَ ألفَ مَرَّةٍ ، عَلَیکُم بِمُذاکَرَةِ العِلمِ ، فَإِنَّ بِالعِلمِ تَعرِفونَ الحَلالَ مِنَ الحَرامِ ... یا أبا ذَرٍّ ، الجُلوسُ ساعَةً عِندَ مُذاکَرَةِ العِلمِ خَیرٌ لَکَ مِن عِبادَةِ سَنَةٍ صِیامِ نَهارِها وقِیامِ لَیلِها. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :طَلَبُ العِلمِ أفضَلُ مِنَ العِبادَةِ ، قالَ اللّهُ عز و جل : «إِنَّمَا یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَـؤُ» ⁽²⁾. ⁽³⁾

روضة الواعظین :رَوی بَعضُ الصَّحابَةِ : جاءَ رَجُلٌ مِنَ الأَنصارِ إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ، فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، إذا حَضَرَت جَنازَةٌ أو حَضَرَ مَجلِسُ عالِمٍ ، أیُّهُما أحَبُّ إلَیکَ أن أشهَدَ؟ فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : إن کانَ لِلجَنازَةِ مَن یَتبَعُها ویَدفِنُها فَإِنَّ حُضورَ مَجلِسِ العالِمِ أفضَلُ مِن حُضورِ ألفِ جَنازَةٍ ، ومِن عِیادَةِ ألفِ مَریضٍ ، ومِن قِیامِ ألفِ لَیلَةٍ ، ومِن صِیامِ ألفِ یَومٍ ، ومِن ألفِ دِرهَمٍ یُتَصَدَّقُ بِها عَلَی المَساکینِ ، ومِن ألفِ حَجَّةٍ سِوَی الفَریضَةِ ، ومِن ألفِ غَزوَةٍ سِوَی الواجِبِ تَغزوها فی سَبیلِ اللّهِ بِمالِکَ ونَفسِکَ . وأینَ تَقَعُ هذِهِ المَشاهِدُ مِن مَشهَدِ عالِمٍ ! أما عَلِمتَ أنَّ اللّهَ یُطاعُ بِالعِلمِ ویُعبَدُ بِالعِلمِ ، وخَیرُ الدُّنیا وَالآخِرَةِ مَعَ العِلمِ ، وشَرُّ الدُّنیا وَالآخِرَةِ مَعَ الجَهلِ ؟ ! ⁽⁴⁾

.

امام علی علیه السلام :در مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله نشسته بودم که ابو ذر وارد شد و گفت : ای پیامبر خدا ! نزد شما شرکت در تشییع جنازه عابد محبوب تر است یا حضور در مجلس علم؟ پیامبر فرمود : «ای ابو ذر! نزد خدا ، ساعتی در مجلس علم نشستن ، محبوب تر از هزار تشییع جنازه شهید است و نزد خدا ، ساعتی در مجلس علم نشستن ، محبوب تر از هزار شب شب زنده داری است که در هر شب ، هزار رکعت نماز خوانده شود و نزد خدا ، ساعتی در مجلس علم نشستن ، محبوب تر از شرکت در هزار غزوه ⁽¹⁾و خواندن همه قرآن است» . ابوذر گفت : ای پیامبر خدا ! آیا گفت و شنود علمی از خواندن همه قرآن بهتر است؟ پیامبر فرمود : «نزد خدا ، ای ابوذر! ساعتی در مجلس علم نشستن ، محبوب تر از دوازده هزار بار خواندن همه قرآن است . همواره ، گفت و شنود علمی داشته باشید که با علم ، حلال را از حرام ، باز می شناسید . ای ابو ذر! ساعتی در مجلس علم نشستن برای تو از عبادت یک سال ، که روزهایش را روزه و شب هایش را زنده بداری ، بهتر است» .

امام علی علیه السلام :جستجوی دانش ، برتر از عبادت است . خداوند عز و جل فرموده است : «از میان بندگان خداوند ، تنها دانشمندان از خدا بیم دارند» .

روضة الواعظین :برخی از صحابیان روایت کرده اند که مردی از انصار ، نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و گفت : ای پیامبر خدا ! هنگامی که تشییع جنازه و حضور در مجلس علمی با هم پیش آمد ، حضورم را در کدام یک بیشتر دوست داری؟ پیامبر خدا فرمود : «اگر برای جنازه ، کسی هست که آن را تشییع کند و به خاک بسپارد ، حضور در مجلس دانشمند ، برتر از شرکت در هزار تشییع جنازه و عیادت هزار بیمار و هزار شب زنده داری و هزار روز روزه داری و هزار درهم صدقه دادن به فقیران و هزار حجّ مستحبّی و هزار بار با مال و جان جهاد کردن در راه خدا ، جز جهاد واجب است . این حضورها کجا و حضور در محضر دانشمند کجا ؟ آیا نمی دانی که خداوند ، با دانش ، اطاعت و عبادت می شود و نیکی دنیا و آخرت با دانش است و بدی دنیا و آخرت با نادانی؟» .

.

راجع : ص ۲۴۶ ح ۲۵۹۵ و ۳۲۲ (فضل العالم علی العابد) .

.

ر . ک : ص ۲۴۷ ح ۲۵۹۵ و ۳۲۳ (برتری دانشمند بر عابد) .

.

. .

نکته هایی درباره برتری دانش بر عبادت

۱ . کدام دانش و کدام عبادت ؟

نکته هایی درباره برتری دانش بر عبادت۱ . کدام دانش و کدام عبادت ؟در فصل پنجم خواهد آمد که فراگیری هر گونه دانشی، از نظر فقهی ، تابع یکی از احکام پنجگانه است و بر این اساس ، دانش به: واجب ، حرام ، مستحب ، مکروه و مباح تقسیم می شود . اگر هر چه را که صورت عبادت دارد ، به مفهوم عام آن، دارای احکام پنجگانه بدانیم ، حالت های تزاحم «تعلّم» و «تعبّد»، از لحاظ عقلی به ۲۵ مورد خواهد رسید . از این رو ، نخستین مسئله در مقام ترجیح دانش بر عبادت ، این است که کدام علم بر کدام عبادت رجحان دارد ؟ تأمّل در متن احادیثی که دانش را بر عبادت ترجیح می دهند ، به روشنی نشان می دهد که منظور ، ترجیح تعلّم واجب و یا مستحب بر عبادت های مستحب است . البته فاصله فضیلت تعلّم واجب و تعبّد مستحب ، قابل مقایسه با فاصله تعلّم مستحب و تعبّد مستحب نیست و شاید احادیثی که فضائل شگفت انگیزی را در تبیین فضیلت دانش بر عبادت مطرح کرده اند ، ناظر به این صورت از تزاحم اند ⁽¹⁾.

.

۲ . نقش سازنده عبادت در کنار دانش

احتمال دیگر در ترجیح دانش بر عبادت ، این است که در احادیث مربوط به دانش و عبادت ، به خودی خود و بدون در نظر گرفتن احکام پنجگانه فقهی ، علم ذاتا بر عبادت ، مقدّم است و این تقدّم، علل مختلفی می تواند داشته باشد ؛ مانند این که عبادت بدون دانش ، ممکن نیست .

۲ . نقش سازنده عبادت در کنار دانشدر فصل های گذشته به نقش سازنده و بنیادی عبادات در پیدایش نور دانش و الهامات قلبی اشاره شد . ⁽¹⁾همچنین تأکید گردید که جوهر دانش در وجود انسان ، بدون عمل قابل دوام نیست . ⁽²⁾بنا بر این ، هدفِ احادیثی که دانش را بر عبادت ترجیح می دهند ، تضعیف و یا انکار نقش سازنده عبادت در کنار دانش نیست ، بلکه تأکید بر توأم ساختن عبادت با دانش و تحذیر از عبادت جاهلانه است . در بخش دهم خواهد آمد که عبادت بدون آگاهی ، نه تنها ارزشی ندارد، بلکه خطرآفرین است . ⁽³⁾ بنا بر این ، احادیث این فصل نمی توانند بهانه ای برای ترک عبادات ، حتّی عبادت های مستحب گردند . نقل است که روزی شخصی از محقّق بزرگ شیخ انصاری رحمه الله پرسید : در تعارض میان نافله شب و مطالعات علمی کدام یک مقدّم اند ؟ شیخ که می دانست او اهل قلیان است و این مسئله ، بهانه ای برای ترک نافله شب است ، در پاسخ فرمود : «چرا میان نماز شب و مطالعه تعارض برقرار

.

۳ . مبالغه در بیان فضیلت دانش

می کنی ؟ بگو : مطالعه و قلیان ، کدام یک تقدم دارند ؟» .

۳ . مبالغه در بیان فضیلت دانشبرخی از احادیث این فصل ، در مقام بیان فضیلت دانش و ترجیح آن بر عبادت ، مطالبی را مطرح کرده اند که مبالغه آمیز به نظر می آید و پذیرفتن آنها بدون توضیحات لازم ، مشکل است . برای مثال ، این که جلوس دانشجو در برابر دانشمند ، ثواب شصت شهید دارد و یا این که حضور در مجلس دانشمند از هزار غزوه مستحب و . . . فضیلتش بیشتر است . هر چند این احادیث ، از جهت سند ، اعتبار لازم را برای اثبات این فضائل ندارند ، لیکن رد کردن آنها نیز با توجّه به حدیث ذیل ، آسان نیست : خَیرُ الدُّنیا والآخِرَةِ مَعَ العِلمِ ، وشَرُّ الدُّنیا والآخِرَةِ مَعَ الجَهلِ؛ ⁽¹⁾خیر دنیا و آخرت با دانش و بدی دنیا و آخرت با نابخردی است . در واقع ، این احادیث از انواع تأکید برای تشویق مردم به کسب دانش استفاده کرده اند ، تا کسی که برای بالا بردن سطح آگاهی های خود ، نیاز به تعلّم و حضور در مجلس عالم دارد ، به هیچ بهانه ای مجلس علمی و تحصیل دانش را ترک نکند ، حتّی به بهانه حج و جهاد مستحب .

.

۲ / ۴فَوائِدُ طَلَبِ العِلمِأ ـ مَحَبَّةُ اللّهِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :طالِبُ العِلمِ حَبیبُ اللّهِ. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :طالِبُ العِلمِ أحَبَّهُ اللّهُ وأحَبَّهُ المَلائِکَةُ وأحَبَّهُ النَّبِیّونَ. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :طالِبُ العِلمِ مَحفوفٌ بِعِنایَةِ اللّهِ. ⁽³⁾

راجع : ص ۲۹۸ (أحبّاء اللّه ) .

ب ـ إکرامُ المَلائِکَـةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ المَلائِکَةَ لَتَضَعُ أجنِحَتَها لِطالِبِ العِلمِ رِضًی بِهِ. ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ المَلائِکَةَ لَتَضَعُ أجنِحَتَها رِضاءً لِطالِبِ العِلمِ. ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن غَدا یَطلُبُ عِلماً کانَ فی سَبیلِ اللّهِ حَتّی یَرجِعَ ، وَالمَلائِکَةُ لَتَضَعُ أجنِحَتَها لِطالِبِ العِلمِ. ⁽⁶⁾

.

۲ / ۴ بهره های جستجوی دانش

الف ـ دوستی خدا

ب ـ احترام فرشتگان

۲ / ۴بهره های جستجوی دانشالف ـ دوستی خداپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :جویای دانش ، محبوب خداست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :جویای دانش را خداوند دوست می دارد و فرشتگان و پیامبران نیز دوست می دارند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنایت خداوند ، جویای دانش را فرا گرفته است .

ر . ک : ص ۲۹۹ (دوستان خدا) .

ب ـ احترام فرشتگانپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :فرشتگان بال هایشان را از سرِ خشنودی برای جویای دانش می گسترانند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :فرشتگان از روی خشنودی بال هایشان را برای جویای دانش می گسترانند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آن که برمی خیزد و در جستجوی دانش می رود ، در راه خداست تا بازگردد و فرشتگان ، بال هایشان را برای جویای دانش می گسترانند .

.

عنه صلی الله علیه و آله :ما غَدا رَجُلٌ یَلتَمِسُ عِلماً إلاّ فَرَشَت لَهُ المَلائِکَةُ أجنِحَتَها رِضاءً بِما یَصنَعُ. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما مِن خارِجٍ خَرَجَ مِن بَیتِهِ فی طَلَبِ العِلمِ إلاّ وَضَعَت لَهُ المَلائِکَةُ أجنِحَتَها ۲ رِضًی بِما یَصنَعُ. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا خَرَجَ الرَّجُلُ فی طَلَبِ العِلمِ کَتَبَ اللّهُ لَهُ أثَرَهُ حَسَناتٍ ، فَإِذَا التَقی هُوَ وَالعالِمُ فَتَذاکَرا مِن أمرِ اللّهِ تَعالی شَیئاً أظَلَّتهُمَا المَلائِکَةُ ونودِیا مِن فَوقِهِما : أن قَد غَفِرتُ لَکُما. ⁽³⁾

المعجم الکبیر عن صفوان بن عسّال المرادیّ :أتَیتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله وهُوَ مُتَّکِئٌ فِی المَسجِدِ عَلی بُردٍ ⁽⁴⁾لَهُ ، فَقُلتُ لَهُ : یا رَسولَ اللّهِ ، إنّی جِئتُ أطلُبُ العِلمَ . فَقالَ : مَرحَباً بِطالِبِ العِلمِ ، طالِبُ العِلمِ لَتَحُفُّهُ المَلائِکَةُ وتُظِلُّهُ بِأَجنِحَتِها ، ثُمَّ یَرکَبُ بَعضُهُ بَعضاً حَتّی یَبلُغُوا السَّماءَ الدُّنیا مِن حُبِّهِم لِما یَطلُبُ. ⁽⁵⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ کس به جستجوی دانش برنخاست ، مگر آن که فرشتگان از روی خشنودی به کارش ، بال هایشان را برایش گستردند . ۱

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ کس در پی دانش ، از خانه اش بیرون نرفت ، مگر آن که فرشتگان از روی خشنودی به کارش ، بال هایشان را [زیر گام هایش ]نهادند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هنگامی که کسی در پی دانش بیرون رود ، خداوند برای گام های او پاداش می نویسد و هنگامی که او و دانشمند با هم ملاقات کنند و از امر خداوند متعال سخن به میان آورند ، فرشتگان بر آنها سایه می افکنند و از بالای سرشان ندا داده می شوند که : «من ، شما را آمرزیدم» .

المعجم الکبیرـ به نقل از صفوان بن عسّال مرادی ـ: نزد پیامبر خدا در مسجد آمدم و به ایشان ، در حالی که بُردش ⁽¹⁾را متکای خود کرده بود ، گفتم : ای پیامبر خدا ! من در جستجوی دانش آمده ام . فرمود : «آفرین بر جویای دانش ! بی گمان ، فرشتگان ، گرداگرد جویای دانش را می گیرند و با بال هایشان بر او سایه می اندازند . سپس از روی دوستی به مطلوب وی ، چنان از سر و دوش هم بالا می روند تا به آسمان فرودین می رسند» .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن غَدا فی طَلَبِ العِلمِ أظَلَّت عَلَیهِ المَلائِکَةُ ، وبورِکَ لَهُ فی مَعیشَتِهِ ولَم یَنقُص مِن رِزقِهِ. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن خَرَجَ مِن بَیتِهِ یَطلُبُ عِلماً شَیَّعَهُ سَبعونَ ألفَ مَلَکٍ یَستَغفِرونَ لَهُ. ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :إنَّ المَلائِکَةَ لَتَضَعُ أجنِحَتَها لِطَلَبَةِ العِلمِ مِن شیعَتِنا. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :إنَّ طالِبَ العِلمِ لَیُشَیِّعُهُ سَبعونَ ألفَ مَلَکٍ مِن مُقَرَّبِی السَّماءِ. ⁽⁴⁾

الإمام الباقر علیه السلام :ما مِن عَبدٍ یَغدو فی طَلَبِ العِلمِ أو یَروحُ إلاّ خاضَ الرَّحمَةَ ، وهَتَفَت بِهِ المَلائِکَةُ : مَرحَباً بِزائِرِاللّهِ ، وسَلَکَ مِنَ الجَنَّةِ مِثلَ ذلِکَ المَسلَکِ. ⁽⁵⁾

ج ـ تَکَفُّلُ الرِّزقِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن طَلَبَ العِلمَ تَکَفَّلَ اللّهُ بِرِزقِهِ. ⁽⁶⁾

.

ج ـ تعهّد شدن روزی

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکس به جستجوی دانش برخیزد ، فرشتگان بر وی سایه می اندازند و در معیشتش برکت حاصل می شود و از روزی او کم نمی گردد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکس در جستجوی دانش از خانه اش بیرون رود ، هفتاد هزار فرشته او را بدرقه می کنند و برایش آمرزش می طلبند .

امام علی علیه السلام :بی گمان ، فرشتگان ، بال هایشان را برای جویندگان دانش از میان پیروان ما ، فرو می گسترند .

امام علی علیه السلام :بی گمان ، هفتاد هزار فرشته مقرّب آسمانی ، جویای دانش را بدرقه می کنند .

امام باقر علیه السلام :هیچ بنده ای صبح یا شب در جستجوی دانش نمی رود ، مگر آن که غریق رحمت گردد و فرشتگان ندایش دهند : «آفرین به زائر خدا !» ، و از همان راه به بهشت درآید .

ج ـ تعهّد شدنِ روزیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آن که دانش می جوید ، خداوند ، روزی اش را به عهده می گیرد .

.

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ تَعالی قَد تَکَفَّلَ لِطالِبِ العِلمِ بِرِزقِهِ خاصَّةً عَمّا ضَمِنَهُ لِغَیرِهِ. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن تَفَقَّهَ فی دینِ اللّهِ کَفاهُ اللّهُ هَمَّهُ ورَزَقَهُ مِن حَیثُ لا یَحتَسِبُ. ⁽²⁾

د ـ استِغفارُ کُلِّ شَیءٍرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّهُ یَستَغفِرُ لِطالِبِ العِلمِ مَن فِی السَّماءِ ومَن فِی الأَرضِ حَتَّی الحوتُ فِی البَحرِ. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ طالِبَ العِلمِ لَیَستَغفِرُ لَهُ کُلُّ شَیءٍ حَتّی حیتانِ البَحرِ وهَوامِّ الأَرضِ وسِباعِ البَرِّ وأنعامِهِ، فَاطلُبُوا العِلمَ فَإِنَّهُ السَّبَبُ بَینَکُم وبَینَ اللّه عز و جل . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :طالِبُ العِلمِ أفضَلُ عِندَ اللّهِ مِنَ المُجاهِدینَ وَالمُرابِطینَ وَالحُجّاجِ وَالعُمّارِ وَالمُعتَکِفینَ وَالمُجاوِرینَ ، وَاستَغفَرَت لَهُ الشَّجَرُ وَالرِّیاحُ وَالسَّحابُ وَالبِحارُ وَالنُّجومُ وَالنَّباتُ وکُلُّ شَیءٍ طَلَعَت عَلَیهِ الشَّمسُ. ⁽⁵⁾

.

د ـ آمرزش خواهی همه چیز

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بی گمان ، خداوند متعال ، روزی جویای دانش را به طور ویژه ، افزون بر آنچه برای دیگران تضمین کرده ، به عهده گرفته است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آن که در دین خدا تفقّه کند ، خداوند ، همّ و غمش را کفایت می کند و از آن جا که به حساب نمی آورد ، روزی اش می دهد .

د ـ آمرزش خواهی همه چیزپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکس که در آسمان و زمین است ، حتّی ماهیان دریا ، برای جویای دانش ، آمرزش می طلبند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :همه چیز ، حتّی ماهیان دریا و حشرات زمین و درندگان بیابان و چارپایان آن ، برای جویای دانش ، آمرزش می طلبند . پس دانش بجویید که آن ، رشته اتصال میان شما و خدای عز و جلاست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نزد خدا ، جویای دانش ، از جهادگران و مرزداران و حاجیان و عمره گزاران و معتکفان و مجاوران بیت اللّه ، برتر است و درختان و بادها و ابرها و دریاها و ستارگان و رستنی ها و هر آنچه خورشید بر آن می تابد ، برای وی آمرزش می طلبند .

.

عنه صلی الله علیه و آله :ثَلاثَةٌ یَستَغفِرُ لَهُمُ السَّماواتُ وَالأَرضُ وَالمَلائِکَةُ وَاللَّیلُ وَالنَّهارُ : العُلَماءُ وَالمُتَعَلِّمونَ وَالأَسخِیاءُ. ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :طالِبُ العِلمِ تَستَغفِرُ لَهُ المَلائِکَةُ وتَدعو لَهُ فِی السَّماءِ وَالأَرضِ. ⁽²⁾

ه ـ غُفرانُ الذُّنوبِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَنِ انتَقَلَ لِیَتَعَلَّمَ عِلماً غُفِرَ لَهُ قَبلَ أن یَخطُوَ. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ طالِبَ العِلمِ إذا ماتَ غَفَرَ اللّهُ لَهُ ولِمَن حَضَرَ جَنازَتَهُ. ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن طَلَبَ العِلمَ کانَ کَفّارَةً لِما مَضی. ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَاانتَعَلَ عَبدٌ قَطُّ ولا تَخَفَّفَ ولا لَبِسَ ثَوباً لِیَغدُوَ فی طَلَبِ عِلمٍ إلاّ غَفَرَ اللّهُ لَهُ ذُنوبَهُ حَیثُ یَخطو عَتَبَةَ بابِهِ. ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن تَعَلَّمَ حَرفاً مِنَ العِلمِ غَفَرَ اللّهُ لَهُ البَتَّةَ. ⁽⁷⁾

الإمام علیّ علیه السلام :کَم مِن مُؤمِنٍ یَخرُجُ مِن مَنزِلِهِ فی طَلَبِ العِلمِ فَلا یَرجِعُ إلاّ مَغفوراً ! ⁽⁸⁾

و ـ سُهولَةُ طَریقِ الجَنَّةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :ما مِن رَجُلٍ یَسلُکُ طَریقاً یَطلُبُ فیهِ عِلماً إلاّ سَهَّلَ اللّهُ لَهُ بِهِ طَریقَ الجَنَّةِ. ⁽⁹⁾

.

ه ـ آمرزش گناهان

و ـ هموار شدن راه بهشت

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آسمان ها و زمین و فرشتگان و شب و روز ، برای سه کس آمرزش می طلبند : دانشمندان ، دانشجویان و سخاوتمندان .

امام علی علیه السلام :فرشتگان ، برای جویای دانش ، آمرزش می طلبند و در آسمان و زمین ، برای وی دعا می کند .

ه ـ آمرزش گناهانپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آن که در پیِ آموختن دانش به راه افتد ، پیش از آن که گام بردارد ، آمرزیده شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرگاه جویای دانش بمیرد ، خداوند ، او و هرکس را که در تشییع جنازه اش حاضر شود ، می آمرزد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکس دانش را بجوید ، [کوشش او] کفّاره [گناهان ]گذشته اش باشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ بنده ای در پیِ دانشجویی ، نعلین به پا نکرد و کفش نپوشید و جامه بر تن ننمود ، جز آن که خداوند ، گناهانش را در همان درگاه خانه اش آمرزید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکس حرفی از دانش آموخت ، بی گمان ، خداوند وی را آمرزید .

امام علی علیه السلام :بسی مؤمن که در جستجوی دانش از خانه اش بیرون شد و جز آمرزیده بازنگشت !

و ـ هموار شدن راه بهشتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ کس راهی را در جستجوی دانش نپیمود ، مگر آن که خداوند ، راه بهشت را برایش هموار کرد .

.

عنه صلی الله علیه و آله :مَن سَلَکَ طَریقاً یَطلُبُ فیهِ عِلماً سَلَکَ اللّهُ بِهِ طَریقاً إلَی الجَنَّةِ. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أوحَی اللّهُ إلَیَّ أ نَّهُ مَن سَلَکَ مَسلَکاً یَطلُبُ فیهِ العِلمَ سَهَّلتُ لَهُ طَریقاً إلَی الجَنَّةِ. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن سَلَکَ طَریقاً یَلتَمِسُ فیهِ عِلماً سَهَّلَ اللّهُ لَهُ بِهِ طَریقاً إلَی الجَنَّةِ. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما مِن عَبدٍ یَخرُجُ یَطلُبُ عِلماً إلاّ وَضَعَت لَهُ المَلائِکَةُ أجنِحَتَها ، وسُلِکَ بِهِ طَریقٌ إلَی الجَنَّةِ. ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن کانَ فی طَلَبِ العِلمِ کانَتِ الجَنَّةُ فی طَلَبِهِ ، ومَن کانَ فی طَلَبِ المَعصِیَةِ کانَتِ النّارُ فی طَلَبِهِ. ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن غَدا یُریدُ العِلمَ یَتَعَلَّمُهُ للّهِِ فَتَحَ اللّهُ لَهُ باباً إلَی الجَنَّةِ ، وفَرَشَت لَهُ المَلائِکَةُ أکنافَها ، وصَلَّت عَلَیهِ مَلائِکَةُ السَّماواتِ وحیتانُ البَحرِ. ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکس راهی را در جستجوی دانش بپیماید ، خداوند ، راهی به سوی بهشت برایش بگشاید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند به من وحی کرد : «بی گمان ، هرکس راهی را در جستجوی دانش بپیماید ، راهی را به سوی بهشت برایش هموار گردانم» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکس راهی را در جستجوی دانش بپیماید ، خداوند ، راهی را به سوی بهشت برایش هموار می گرداند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ بنده ای در جستجوی دانش بیرون نمی رود ، مگر آن که فرشتگان ، بال هایشان را برایش فرو می نهند و بدان ، راهی به سوی بهشت می پوید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آن که در پیِ دانش است ، بهشت در پیِ اوست و آن که در پیِ نافرمانی است ، دوزخ در پی اوست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آن که در پیِ فراگیری دانشی برای خدا باشد ، خداوند ، برایش دری به بهشت می گشاید و فرشتگان ، بال هایشان را گِرد او می گسترانند و فرشتگان آسمان ها و ماهیان دریا بر وی درود می فرستند .

.

عنه صلی الله علیه و آله :لِکُلِّ شَیءٍ طَریقٌ ، وطَریقُ الجَنَّةِ العِلمُ. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :النّاسُ یَعلَمونَ ⁽²⁾فِی الدُّنیا عَلی قَدرِ مَنازِلِهِم فِی الجَنَّةِ. ⁽³⁾

مصباح الشریعةـ فیما نَسَبَهُ إلَی الإمامِ الصّادِقِ علیه السلام ـ: لَیسَ إلَی اللّهِ تَعالی طَریقٌ یُسلَکُ إلاّ بِالعِلمِ ، وَالعِلمُ زَینُ المَرءِ فِی الدُّنیا وسِیاقُهُ إلَی الجَنَّةِ ، وبِهِ یَصِلُ إلی رِضوانِ اللّهِ تَعالی. ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلام :مَن مَشی فی طَلَبِ العِلمِ خُطوَتَینِ ، وجَلَسَ عِندَ العالِمِ ساعَتَینِ ، وسَمِعَ مِنَ المُعَلِّمِ کَلِمَتَینِ ، أوجَبَ اللّهُ لَهُ جَنَّتَینِ ؛ کَما قالَ اللّهُ : «وَ لِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ» ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :مَجلِسُ العِلمِ رَوضَةُ الجَنَّةِ. ⁽⁷⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرچیز ، راهی دارد و راه بهشت ، دانش است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مردم در دنیا به اندازه منزلتشان در بهشت می دانند .

مصباح الشریعةـ در آنچه به امام صادق علیه السلام نسبت داده است ـ: راهی به سوی خدای متعال پیموده نمی شود ، جز با دانش ، و دانش ، زیور انسان در دنیا و سوق دادن او به بهشت است و بدان به خشنودی خدای متعال می رسد .

امام علی علیه السلام :هرکس دو گام در جستجوی دانش بردارد و دو ساعت نزد دانشمند بنشیند و دو کلمه از آموزگار بشنود ، خداوند ، دو بهشت را بر وی واجب می کند ، همان گونه که خدا فرموده است : «و برای آن که از مقام پروردگارش بهراسد ، دو بهشت است» .

امام علی علیه السلام :مجلس دانش ، باغ بهشت است .

.

الفصل الثالث : آداب التّعلّمأ ـ ما یَنبَغی۳ / ۱الإِخلاصرسول اللّه صلی الله علیه و آله :طالِبُ العِلمِ للّهِِ عز و جل کَالغادی وَالرّائِحِ فی سَبیلِ اللّهِ عز و جل. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :طالِبُ العِلمِ للّهِِ أفضَلُ عِندَ اللّهِ مِنَ المُجاهِدِ فی سَبیلِ اللّهِ. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن طَلَبَ العِلمَ للّهِِ عز و جل لَم یُصِب مِنهُ باباً إلاَّ ازدادَ فی نَفسِهِ ذُلاًّ ، ولِلنّاسِ تَواضُعاً ، وللّهِِ خَوفاً ، وفِی الدّینِ اجتِهاداً ، فَذلِکَ الَّذی یَنتَفِعُ بِالعِلمِ فَلیَتَعَلَّمهُ. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :طَلَبُ العِلمِ فِی اللّهِ عز و جل مَعَ السَّمتِ الحَسَنِ وَالعَمَلِ الصّالِحِ ، جُزءٌ مِنَ النُّبُوَّةِ. ⁽⁴⁾

.

فصل سوم : آداب آموختن

الف ـ آنچه شایسته است

۳ / ۱ اخلاص

فصل سوم : آداب آموختنالف ـ آنچه شایسته است۳ / ۱اخلاصپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :جویای دانش برای خداوند عز و جل ، همچون ره سپارنده روز و شب در راه خدای عز و جلاست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :جویای دانش برای خدا [ با انگیزه الهی] ، نزد خدا برتر از مجاهد در راه خداست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آن که برای خدا دانش بجوید ، به بابی از آن نمی رسد ، جز آن که در نفس خود ، بر خواری و برای مردم ، بر فروتنی و در برابر خدا ، بر بیم و در دین ، کوشش وی افزوده می شود . چنین کسی از دانش بهره می برد . پس آن را بیاموزد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :جستجوی دانش برای خدای عز و جل [با انگیزه الهی] همراه با نشان نیکو و عمل شایسته ، بخشی از پیامبری است .

.

عنه صلی الله علیه و آله :مَن تَعَلَّمَ باباً مِنَ العِلمِ لِیُعَلِّمَهُ لِلنّاسِ ابتِغاءَ وَجهِ اللّهِ ، أعطاهُ اللّهُ أجرَ سَبعینَ نَبِیًّا. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا تَطلُبُوا العِلمَ لِتُباهوا بِهِ العُلَماءَ ، ولا لِتُماروا بِهِ السُّفَهاءَ ، ولا لِتَصرِفوا بِهِ وُجوهَ النّاسِ إلَیکُم ، فَمَن فَعَلَ ذلِکَ فَهُوَ فِی النّارِ ، ولکِن تَعَلَّموهُ للّهِِ ولِلدّارِ الآخِرَةِ. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن تَعَلَّمَ العِلمَ یُحیی بِهِ الإِسلامَ ، لَم یَکُن بَینَهُ وبَینَ الأَنبِیاءِ إلاّ دَرَجَةٌ. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن جاءَهُ المَوتُ وهُوَ یَطلُبُ العِلمَ لِیُحیِیَ بِهِ الإِسلامَ ، فَبَینَهُ وبَینَ النَّبِیّینَ دَرَجَةٌ واحِدَةٌ فِی الجَنَّةِ. ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :قالَ الخَضِرُ : ... یا موسی تَعَلَّم ما تَعَلَّمَنَّ لِتَعمَلَ بِهِ ، ولا تَعَلَّمهُ لِتُحَدِّثَ ⁽⁵⁾بِهِ ، فَیَکونَ عَلَیکَ بَورُهُ ⁽⁶⁾، ویَکونَ لِغَیرِکَ نورُهُ. ⁽⁷⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی ذِکرِ صِفاتِ المُؤمِنِ ـ: لا یَرُدُّ الحَقَّ مِن عَدُوِّهِ ، لا یَتَعَلَّمُ إلاّ لِیَعلَمَ ، ولا یَعلَمُ إلاّ لِیَعمَلَ. ⁽⁸⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن تَعَلَّمَ العِلمَ لِلتَّکَبُّرِ ماتَ جاهِلاً ، ومَن تَعَلَّمَ لِلقَولِ دونَ العَمَلِ ماتَ مُنافِقاً ، ومَن تَعَلَّمَهُ لِلمُناظَرَةِ ماتَ فاسِقاً ، ومَن تَعَلَّمَهُ لِکَثرَةِ المالِ ماتَ زِندیقاً ، ومَن تَعَلَّمَهُ لِلعَمَلِ ماتَ عارِفاً. ⁽⁹⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکس برای خدا ، بابی از دانش را فرا گیرد تا به مردم بیاموزد ، خداوند ، پاداش هفتاد پیامبر به او می دهد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دانش را نجویید تا بدان به دانشمندان فخر بفروشید یا با نادانان به جدل برخیزید و یا مردم را به سوی خود بگردانید ، که هرکس چنین کند ، در آتش است ؛ ولیکن دانش را برای خدا و سرای آخرت ، فراگیرید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکس دانش را فراگیرد تا اسلام را بدان زنده کند ، میان او و پیامبران ، جز یک درجه فاصله نباشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکس مرگش در رسد و وی در جستجوی دانش باشد تا اسلام را بدان زنده کند ، در بهشت ، میان او و پیامبران ، تنها یک درجه فاصله باشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در سفارش خضر علیه السلام به موسی علیه السلام آمده است : ای موسی! آنچه می آموزی ، برای آن بیاموز تا بدان عمل کنی و برای آن میاموز تا [با استفاده] از آن ، سخن برانی ، که وبالش گریبانگیر تو می شود و نورش از آنِ غیر تو .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای علی! از ویژگی های مؤمن ، آن است که حق را از دشمنش می پذیرد و فرا نمی گیرد ، جز برای آن که بداند و دانستنش تنها برای به کار بستن است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکس دانش بیاموزد تا بزرگی کند ، نادان می میرد و هرکس تنها برای گفتن (و نه عمل کردن) فرا بگیرد ، منافق می میرد و هرکس برای مناظره و جدل بیاموزد ، فاسق می میرد و هرکس برای فراوانی ثروت ، دانش بیاموزد ، نامسلمان می میرد و هرکس برای عمل فراگیرد ، عارف می میرد .

.

الإمام علیّ علیه السلام :رَحِمَ اللّهُ امرَأً . . . یَتَعَلَّمُ لِلتَّفَقُّهِ وَالسَّدادِ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :مَن تَعَلَّمَ العِلمَ لِلعَمَلِ بِهِ لَم یوحِشهُ کَسادُهُ. ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :مَن تَعَلَّمَ العِلمَ وعَمِلَ بِهِ وعَلَّمَ للّهِِ ، دُعِیَ فی مَلَکوتِ السَّماواتِ عَظیما ، فَقیلَ : تَعَلَّمَ للّهِِ وعَمِلَ للّهِِ وعَلَّمَ للّهِِ. ⁽³⁾

راجع : ص ۱۱۶ (التعلّم لغیر اللّه ) و ۲۵۲ (الإخلاص) و ۴۲۶ (الریاء) ، ج۲ ص ۴۸۲ (الإخلاص) .

۳ / ۲اِختِیارُ المُعَلِّمِ الصّالِحِالکتاب«فَلْیَنظُرِ الاْءِنسَـنُ إِلَی طَعَامِهِ» . ⁽⁴⁾

الحدیثالکافی عن زید الشحّام عن أبی جعفر علیه السلامـ فی قول اللّه عز و جل : «فَلْیَنظُرِ الاْءِنسَـنُ إِلَی طَعَامِهِ» ـقالَ : قُلتُ : ما طَعامُهُ ؟ قالَ : عِلمُهُ الَّذی یَأخُذُهُ ؛ عَمَّن یَأخُذُهُ. ⁽⁵⁾

.

۳ / ۲ انتخاب آموزگار شایسته

امام علی علیه السلام :خدای بیامرزد کسی را که ... برای خوب فهمیدن و استواری می آموزد !

امام علی علیه السلام :هرکس دانش را برای عمل کردن به آن فرا گیرد ، از کسادی [بازار ]آن نمی هراسد .

امام صادق علیه السلام :هرکس برای خدا دانش بیاموزد و بدان عمل کند و به دیگران یاد دهد ، در ملکوت آسمان ها به بزرگی یاد می شود و گفته می شود : برای خدا فراگرفت و برای خدا عمل کرد و برای خدا آموخت .

ر . ک : ص ۱۱۷ (آموختن برای غیر خدا) و ۲۵۳ (اخلاص) و ۴۲۷ (خودنمایی) ، ج ۲ ص ۴۸۳ (اخلاص).

۳ / ۲انتخاب آموزگار شایستهقرآن«انسان باید به خوراکش [نیک] بنگرد» .

حدیثالکافیـ به نقل از زید شحّام از امام باقر علیه السلام ـ: درباره گفته خدای عز و جل : «انسان باید به خوراکش [نیک] بنگرد» ، پرسیدم که : معنای خوراک چیست؟ فرمود : «یعنی دانشی که فرا می گیرد ، [بنگرد که] از چه کسی فرا می گیرد» .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ هذَا العِلمَ دینٌ ، فَانظُروا عَمَّن تَأخُذونَ دینَکُم. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :العِلمُ دینٌ وَالصَّلاةُ دینٌ ، فَانظُروا مِمَّن تَأخُذونَ هذَا العِلمَ ، وکَیفَ تُصَلّونَ هذِهِ الصَّلاةَ ، فَإِنَّکُم تُسأَلونَ یَومَ القِیامَةِ. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا تَقعُدوا إلاّ إلی عالِمٍ یَدعوکُم مِن ثَلاثٍ إلی ثَلاثٍ : مِنَ الکِبرِ إلَی التَّواضُعِ ، ومِنَ المُداهَنَةِ إلَی المُناصَحَةِ ، ومِنَ الجَهلِ إلَی العِلمِ. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا تَجلِسوا عِندَ کُلِّ داعٍ مُدَّعٍ یَدعوکُم مِنَ الیَقینِ إلَی الشَّکِّ ، ومِنَ الإِخلاصِ إلَی الرِّیاءِ ، ومِنَ التَّواضُعِ إلَی التَّکَبُّرِ ، ومِنَ النَّصیحَةِ إلَی العَداوَةِ ، ومِنَ الزُّهدِ إلَی الرَّغبَةِ . وتَقَرَّبوا مِن عالِمٍ یَدعوکُم مِنَ الکِبرِ إلَی التَّواضُعِ ، ومِنَ الرِّیاءِ إلَی الإِخلاصِ ، ومِنَ الشَّکِّ إلَی الیَقینِ ، ومِنَ الرَّغبَةِ إلَی الزُّهدِ ، ومِنَ العَداوَةِ إلَی النَّصیحَةِ. ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلام :لا یُؤخَذُ العِلمُ إلاّ مِن أربابِهِ. ⁽⁵⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :این دانش ، دین است : پس نیک بنگرید که از چه کسی دین خود را می گیرید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دانش ، دین است و نماز ، دین است . پس [نیک] بنگرید که از چه کسی این دانش را فرا می گیرید و نماز را چگونه می خوانید که در روز قیامت ، بازخواست می شوید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نزد کسی منشینید ، مگر دانشمندی که شما را از سه چیز به سه چیز دیگر فرا بخواند : از تکبّر به فروتنی ، و از سازشکاری به اندرزگویی ، و از نادانی به دانش .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نزد هر مدّعی دعوتگری که شما را از یقین به شک ، و از اخلاص به ریا ، و از فروتنی به تکبّر ، و از نصیحت به دشمنی ، و از زهد به رغبت می خوانَد ، منشینید و به دانشمندی که شما را از کبر به فروتنی ، و از ریا به اخلاص ، و از شک به یقین ، و از رغبت به زهد ، و از دشمنی به نصیحت فرا می خوانَد ، نزدیک شوید .

امام علی علیه السلام :دانش ، جز از دارندگان آن ، فرا گرفته نمی شود .

.

عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: ما لی أرَی النّاسَ إذا قُرِّبَ إلَیهِمُ الطَّعامُ لَیلاً تَکَلَّفوا إنارَةَ المَصابیحِ لِیُبصِروا ما یُدخِلونَ بُطونَهُم ، ولا یَهتَمّونَ بِغِذاءِ النَّفسِ بِأَن یُنیروا مَصابیحَ ألبابِهِم بِالعِلمِ ؛ لِیَسلَموا مِن لَواحِقِ الجَهالَةِ وَالذُّنوبِ فِی اعتِقاداتِهِم وأعمالِهِم ! ⁽¹⁾

الإمام الحسن علیه السلام :عَجَبٌ لِمَن یَتَفَکَّرُ فی مَأکولِهِ، کَیفَ لا یَتَفَکَّرُ فی مَعقولِهِ ؛ فَیُجَنِّبُ بَطنَهُ ما یُؤذیهِ ، ویودِعُ صَدرَهُ ما یُزَکّیهِ ⁽²⁾! ⁽³⁾

الإمام الکاظم علیه السلامـ فی وَصِیَّتِهِ لِهِشامِ بنِ الحَکَمِ ـ: یا هِشامُ ، نُصِبَ الحَقُّ لِطاعَةِ اللّهِ ، ولا نَجاةَ إلاّ بِالطّاعَةِ ، وَالطّاعَةُ بِالعِلمِ ، وَالعِلمُ بِالتَّعَلُّمِ ، وَالتَّعَلُّمُ بِالعَقلِ یُعتَقَدُ ، ولا عِلمَ إلاّ مِن عالِمٍ رَبّانِّیٍّ ، ومَعرِفَةُ العِلمِ بِالعَقلِ. ⁽⁴⁾

ذو القرنینـ فی وَصِیَّتِهِ ـ: لا تَتَعَلَّمِ العِلمَ مِمَّن لَم یَنتَفِع بِهِ ، فَإِنَّ مَن لَم یَنفَعهُ عِلمُهُ لا یَنفَعُکَ. ⁽⁵⁾

۳ / ۳رِعایَةُ الأَهَمِّ فَالأَهَمِّالتوحید عن ابن عبّاس :جاءَ أعرابِیٌّ إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، عَلِّمنی مِن غَرائِبِ العِلمِ . قالَ : ما صَنَعتَ فی رَأسِ العِلمِ حَتّی تَسأَلَ عَن غَرائِبِهِ ؟ ! قالَ الرَّجُلُ : ما رَأسُ العِلمِ یا رَسولَ اللّهِ ؟ قالَ : مَعرِفَةُ اللّهِ حَقَّ مَعرِفَتِهِ . قالَ الأَعرابِیُّ : وما مَعرِفَةُ اللّهِ حَقَّ مَعرِفَتِهِ ؟ قالَ : تَعرِفُهُ بِلا مِثلٍ ولا شِبهٍ ولا نِدٍّ ، وأنَّهُ واحِدٌ أحَدٌ ظاهِرٌ باطِنٌ أوَّلٌ آخِرٌ، لا کُفوَ لَهُ ولا نَظیرَ، فَذلِکَ حَقُّ مَعرِفَتِهِ. ⁽⁶⁾

.

۳ / ۳ رعایت اولویت ها

امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ: چه شده است که مردم را می بینم هنگامی که خوراک را در شب نزد آنان می آورند ، زحمت روشن کردن چراغ ها را به خود می دهند تا آنچه را داخل شکم هایشان می کنند ، نیک بنگرند ؛ ولی اهتمامی به خوراک روح ندارند تا چراغ های خردشان را با دانش برافروزند و از پیامدهای نادانی و گناه در باورها و کردارشان در امان بمانند ؟

امام حسن علیه السلام :شگفتا از کسی که در خوراکش می اندیشد ، ولی در آنچه به خردش می سپارد ، نمی اندیشد ، شکمش را از آنچه آزارش می دهد ، دور نگه می دارد و به سینه اش آنچه مایه نابودی اش است ، می سپارد !

امام کاظم علیه السلامـ در سفارش به هشام بن الحکم ـ: ای هشام! حق برای اطاعت خدا برپا شده است و نجات ، جز با اطاعت ، ممکن نیست و اطاعت ، به دانش است و دانش ، به فراگیری و فراگیری ، به خرد گِره خورده است و دانش ، جز از دانشمند ربّانی نیست و شناخت دانش با خرد است .

ذو القرنینـ در وصیّتش ـ: از کسی که از دانش خویش سودی نبرده است ، دانش میاموز ؛ زیرا کسی که دانشش به وی سودی نداده ، به تو نیز بهره ای نمی دهد .

۳ / ۳رعایت اولویت هاالتوحیدـ به نقل از ابن عبّاس ـ: بادیه نشینی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و گفت : ای پیامبر خدا ! از شگفتی های دانش به من بیاموز . فرمود : «با اساس دانش چه کرده ای که از شگفتی هایش می پرسی؟». مرد گفت : ای پیامبر خدا ! اساس دانش چیست؟ فرمود : «شناخت خدا ، آن چنان که باید» . بادیه نشین گفت : شناخت خدا ، آن چنان که حقّ شناخت اوست ، چگونه است؟ فرمود : «او را بی مانند و شبیه و همتا بدانی و این که یکتا ، یگانه ، پیدا ، نهان ، نخست و پایان است ، نه همتایی دارد و نه همانندی . پس این ، حقّ شناخت اوست» .

.

تنبیه الغافلین عن عبد اللّه بن مسوَر الهاشمیّ :جاءَ رَجُلٌ إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وقالَ : جِئتُکَ لِتُعَلِّمَنی مِن غَرائِبِ العِلمِ . قالَ : ما صَنَعتَ فی رَأسِ العِلمِ ؟ قالَ : وما رَأسُ العِلمِ ؟ قالَ : هَل عَرَفتَ الرَّبَّ عز و جل ؟ قالَ : نَعَم . قالَ : فَماذا فَعَلتَ فی حَقِّهِ ؟ قالَ : ما شاءَ اللّهُ . قالَ : وهَل عَرَفتَ المَوتَ ؟ قالَ : نَعَم . قالَ : فَماذا أعدَدتَ لَهُ ؟ قالَ : ما شاءَ اللّهُ . قالَ : اِذهَب فَاحکُم بِها هُناکَ ، ثُمَّ تَعالَ حَتّی اُعَلِّمَکَ مِن غَرائِبِ العِلمِ . فَلَمّا جاءَهُ بَعدَ سِنینَ . قالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : ضَع یَدَکَ عَلی قَلبِکَ ، فَما لا تَرضی لِنَفسِکَ لا تَرضاهُ لِأَخیکَ المُسلِمِ ، وما رَضیتَهُ لِنَفسِکَ فَارضَهُ لِأَخیکَ المُسلِمِ ، وهُوَ مِن غَرائِبِ العِلمِ. ⁽¹⁾

.

تنبیه الغافلینـ به نقل از عبداللّه بن مِسوَر هاشمی ـ: مردی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و گفت : نزد تو آمده ام تا مرا از شگفتی های دانش بیاموزی . فرمود : «با اساس دانش چه کرده ای؟». گفت: اساس دانش چیست؟ فرمود: «آیا پروردگار عز و جل را شناخته ای؟». گفت : بلی . فرمود : «در حقّ او چه کرده ای؟». گفت : آنچه خدا خواسته است . فرمود : «آیا مرگ را شناخته ای؟». گفت : بلی . فرمود : «چه چیز برایش آماده ساخته ای؟». گفت : آنچه خدا خواسته است . فرمود : «برو و اینها را محکم کن . سپس بیا تا تو را از شگفتی های دانش بیاموزم» . هنگامی که آن مرد پس از سالیانی باز آمد ، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «دستت را بر دلت بگذار . پس آنچه بر خود روا نمی داری ، بر برادر مسلمانت نیز روا مدار و آنچه برای خود روا می داری ، برای برادر مسلمانت نیز روا دار . این ، از شگفتی های دانش است» .

.

الإمام علیّ علیه السلام :سَل عَمّا لابُدَّ لَکَ مِن عِلمِهِ ولا تُعذَرُ فی جَهلِهِ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: العُمُرُ أقصَرُ مِن أن تَعَلَّمَ کُلَّ ما یَحسُنُ بِکَ عِلمُهُ ، فَتَعَلَّمِ الأَهَمَّ فَالأَهَمَّ. ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ مِن وَصِیَّتِهِ لاِبنِهِ الحَسَنِ علیه السلام ـ: ... وأن أبتَدِئَکَ بِتَعلیمِ کِتابِ اللّهِ عز و جلوتَأویلِهِ ، وشَرائِعِ الإِسلامِ وأحکامِهِ ، وحَلالِهِ وحَرامِهِ ، لا اُجاوِزُ ذلِکَ بِکَ إلی غَیرِهِ. ⁽³⁾

الإمام الباقر علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ الجامِعِ ـ: واشغَل قَلبی بِحِفظِ ما لا تَقبَلُ مِنّی جَهلَهُ. ⁽⁴⁾

راجع : ص ۱۹۸ (من کلّ علم أحسنه) .

۳ / ۴التَّفَرُّغرسول اللّه صلی الله علیه و آله :قالَ الخِضرُ [ لِموسی علیه السلام ] : ... یا موسی ، تَفَرَّغ لِلعِلمِ إن کُنتَ تُریدُهُ ، فَإِنَّمَا العِلمُ لِمَن یَفرُغُ لَهُ. ⁽⁵⁾

.

۳ / ۴ آسودگی

امام علی علیه السلام :آنچه را که از آن، ناچاری و عذری در ندانستن آن نداری ، بپرس .

امام علی علیه السلامـ در سخنان منسوب به ایشان ـ: عمر ، کوتاه تر از آن است که همه آنچه که دانشش زیبنده توست ، فراگیری . پس به ترتیب اهمّیت بیاموز .

امام علی علیه السلامـ در سفارش به پسرش امام حسن علیه السلام ـ: ... در آموزش تو ، به یاد دادن کتاب خدای عز و جل و تأویل آن و دستورهای اسلام و احکام آن و حلال و حرامش ، آغاز می کنم و برای تو آن را فروگذار نکرده تا به چیز دیگری پردازم .

امام باقر علیه السلام :ـ در دعای جامع ـ: دلم را به نگاهداری آنچه ندانستنش را از من نمی پذیری ، مشغول بدار .

ر . ک : ص ۱۹۹ (از هر دانشی نیکوترینش) .

۳ / ۴آسودگیپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در نقل سفارش خضر علیه السلام به موسی علیه السلام ـ: ای موسی! اگر دانش می خواهی ، خود را برای آن فارغ ساز که دانش ، از آنِ کسی است که خود را برایش فارغ سازد .

.

الإمام زین العابدین علیه السلام :حَقُّ العِلمِ أن تُفَرِّغَ لَهُ قَلبَکَ ، وتُحَضِّرَ ذِهنَکَ ، وتُذَکِّرَ لَهُ سَمعَکَ ، وتَشتَحِذَ ⁽¹⁾لَهُ فِطنَتَکَ ؛ بِسَترِ اللَّذّاتِ ورَفضِ الشَّهَواتِ. ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فی رِسالَةِ الحُقوقِ ـ: وأمّا حَقُّ سائِسِکَ بِالعِلمِ فَالتَّعظیمُ لَهُ ... وَالمَعونَةُ لَهُ عَلی نَفسِکَ فیما لا غِنی بِکَ عَنهُ مِنَ العِلمِ ، بِأَن تُفَرِّغَ لَهُ عَقلَکَ ، وتُحَضِّرَهُ فَهمَکَ ، وتُزَکِّیَ لَهُ قَلبَکَ ، وتُجَلِّیَ لَهُ بَصَرَکَ ؛ بِتَرکِ اللَّذّاتِ ونَقصِ الشَّهَواتِ. ⁽³⁾

راجع : ص ۴۳۴ ح ۳۰۸۰ .

۳ / ۵الدرایةرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ العُلَماءَ هِمَّتُهُمُ الدِّرایَةُ ، وإنَّ السُّفَهاءَ هِمَّتُهُمُ الرِّوایَةُ. ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلام :عَلَیکُم بِالدِّرایاتِ لا بِالرِّوایاتِ. ⁽⁵⁾

الإمام الباقر علیه السلام :بِالدِّرایاتِ لِلرِّوایاتِ یَعلُو المُؤمِنُ إلی أقصی دَرَجاتِ الإِیمانِ. ⁽⁶⁾

الإمام الصادق علیه السلام :حَدیثٌ تَدریهِ خَیرٌ مِن ألفِ حَدیثٍ تَرویهِ. ⁽⁷⁾

مسند ابن حنبل عن أبی عبد الرّحمن :حَدَّثَنا مَن کانَ یُقرِئُنا مِن أصحابِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ، أنَّهُم کانوا یَقتَرِئونَ مِن رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَشرَ آیاتٍ ، فَلا یَأخُذونَ فِی العَشرِ الاُخری حَتّی یَعلَموا ما فی هذِهِ مِن العِلمِ وَالعَمَلِ. ⁽⁸⁾

.

۳ / ۵ فهم

امام زین العابدین علیه السلام :حقّ دانش آن است که با پوشاندن لذّت ها و راندن شهوت ها دلت را برای آن ، فارغ سازی و ذهنت را آماده و گوشت را یاددارنده و هوشت را تیز کنی .

امام زین العابدین علیه السلامـ در رسالة الحقوق ـ: و امّا حقّ مربّی تو آن است که او را بزرگ بداری و در آنچه از دانش که به او نیازمندی ، او را بر خودت یاری دهی؛ به این گونه که با ترک لذّت ها و کاستن شهوت ها، خردت را برای آن فارغ و فهمت را حاضر و دلت را پاک و دیده ات را روشن سازی .

ر . ک : ص ۴۳۵ ح ۳۰۸۰ .

۳ / ۵فهمپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :همّت دانشمندان ، فهم است و همّت کم خردان ، نقل .

امام علی علیه السلام :بر شما باد فهم ، نه نقل !

امام باقر علیه السلام :با فهم روایت ها ، مؤمن به بالاترین درجه ایمان پر می کشد .

امام صادق علیه السلام :یک حدیث بدانی ، بهتر از آن است که هزار حدیث [برای دیگری ]بخوانی .

مسند ابن حنبلـ به نقل از ابو عبد الرحمان ـ: هر کدام از اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله که به ما قرائت قرآن می آموختند ، به ما می گفتند که آنان ، قرائت ده آیه را از پیامبر خدا فرا می گرفتند و تا آنچه در این ده آیه از علم و عمل بود ، نمی دانستند ، قرائت ده آیه دیگر را آغاز نمی کردند .

.

۳ / ۶المُشافَهَةرسول اللّه صلی الله علیه و آله :خُذُوا العِلمَ مِن أفواهِ الرِّجالِ. ⁽¹⁾

۳ / ۷حُسنُ الاِستِماعِالإمام علیّ علیه السلام :إذا جَلَستَ إلی عالِمٍ فَکُن عَلی أن تَسمَعَ أحرَصَ مِنکَ عَلی أن تَقولَ ، وتَعَلَّم حُسنَ الاِستِماعِ کَما تَعَلَّمُ حُسنَ القَولِ ، ولا تَقطَع عَلی أحَدٍ حَدیثَهُ. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :مَن أحسَنَ الاِستِماعَ تَعَجَّلَ الاِنتِفاعَ. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :رَحِمَ اللّهُ امرَأً سَمِعَ حُکماً فَوَعی ، ودُعِیَ إلی رَشادٍ فَدَنا. ⁽⁴⁾

الإمام الحسن علیه السلامـ فی وَصفِ أخٍ صالِحٍ کانَ لَهُ ـ: کانَ إذا جامَعَ العُلَماءَ عَلی أن یَستَمِعَ أحرَصَ مِنهُ عَلی أن یَقولَ. ⁽⁵⁾

.

۳ / ۶ آموختن شفاهی

۳ / ۷ خوب گوش دادن

۳ / ۶آموختن شفاهیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دانش را از دهان مردان ، فرا بگیرید .

۳ / ۷خوب گوش دادنامام علی علیه السلام :هنگامی که نزد دانشمندی می نشینی ، برای شنیدن حریص تر از گفتن باش و خوب گوش دادن را مانند خوب گفتن ، یاد بگیر و سخن کسی را قطع مکن .

امام علی علیه السلام :آن که خوب گوش دهد ، زود بهره می بَرَد .

امام علی علیه السلام :خدا بیامرزد کسی را که حکمتی را بشنود و نگاه دارد و به راه راست ، خوانده شود ، پس نزدیک بیاید !

امام حسن علیه السلامـ در توصیف برادر شایسته اش ـ: هنگامی که با دانشمندان گِرد می آمد ، برای شنیدن حریص تر از گفتن بود .

.

۳ / ۸الکِتابَةالمستدرک علی الصحیحین عن عمرو بن العاص :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : قَیِّدُوا العِلمَ . قُلتُ : وما تَقییدُهُ ؟ قالَ : کِتابَتُهُ. ⁽¹⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :اِحبِسوا عَلَی المُؤمِنینَ ضالَّتَهُم : العِلمَ. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ لِهِلالِ بنِ یَسارٍ حینَ قَرَّرَ لَهُ العِلمَ وَالحِکمَةَ ـ: هَل مَعَکَ مَحبَرَةٌ؟ ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :قَیِّدُوا العِلمَ ، قَیِّدُوا العِلمَ. ⁽⁴⁾

الإمام الحسن علیه السلامـ إذ دَعا بَنیهِ وبَنی أخیهِ وقالَ ـ: إنَّکُم صِغارُ قَومٍ ، ویوشِکُ أن تَکونوا کِبارَ قَومٍ آخَرینَ ، فَتَعَلَّمُوا العِلمَ ، فَمَن لَم یَستَطِع مِنکُم أن یَحفَظَهُ فَلیَکتُبهُ ولیَضَعهُ فی بَیتِهِ. ⁽⁵⁾

الإمام الصادق علیه السلام :اُکتُبوا فَإِنَّکُم لا تَحفَظونَ حَتّی تَکتُبوا. ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :القَلبُ یَتَّکِلُ عَلَی الکِتابَةِ. ⁽⁷⁾

.

۳ / ۸ نگارش

۳ / ۸نگارشالمستدرک علی الصحیحینـ به نقل از عمرو بن عاص ـ: پیامبر خدا فرمود : «دانش را در بند کنید» . گفتم : در بند کردن آن چگونه است؟ فرمود : «نگارش آن» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :برای مؤمنان ، گم شده شان ، دانش ، را نگه دارید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ هنگام تقریر دانش و حکمت برای هلال بن یسار ـ: آیا دوات (مُرکَّبدان) ، همراهت هست؟

امام علی علیه السلام :دانش را در بند کنید ؛ دانش را در بند کنید .

امام حسن علیه السلامـ خطاب به پسران خود و پسران برادرش که آنها را فرا خوانده بود ـ: شما کوچک ترهای قوم هستید و به زودی بزرگان قوم می شوید . پس دانش را فرا گیرید و هریک از شما که نمی تواند دانسته هایش را حفظ کند ، آن را بنویسد و در خانه بگذارد .

امام صادق علیه السلام :بنویسید که تا ننویسید ، حفظ نمی کنید .

امام صادق علیه السلام :دل بر نگارش تکیه دارد .

.

عنه علیه السلامـ لِلمُفَضَّلِ بنِ عُمَر ـ: اُکتُب وبُثَّ عِلمَکَ فی إخوانِکَ ، فَإِن مُتَّ فَأَورِث کُتُبَکَ بَنیکَ ؛ فَإِنَّهُ یَأتی عَلَی النّاسِ زَمانُ هَرجٍ لا یَأنَسونَ فیهِ إلاّ بِکُتُبِهِم. ⁽¹⁾

۳ / ۹السُّؤالرسول اللّه صلی الله علیه و آله :العِلمُ خَزائِنُ ومِفتاحُهَا السُّؤالُ ، فَاسأَلوا رَحِمَکُمُ اللّهُ ، فَإِنَّهُ تُؤجَرُ أربَعَةٌ : السّائِلُ ، وَالمُتَکَلِّمُ ، وَالمُستَمِعُ ، وَالمُحِبُّ لَهُم. ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله ذُکِرَ لَهُ أنَّ رَجُلاً أصابَتهُ جَنابَةٌ عَلی جُرحٍ کانَ بِهِ ، فَاُمِرَ بِالغُسلِ فَاغتَسَلَ فَکُزَّ ⁽³⁾فَماتَ . فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : قَتَلوهُ ، قَتَلَهُمُ اللّهُ ، إنَّما کانَ دَواءُ العِیِّ السُّؤالَ. ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلام :المَسأَلَةُ خِباءُ ⁽⁵⁾العُیوبِ. ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :مَن سَأَلَ عَلِمَ. ⁽⁷⁾

.

۳ / ۹ پرسیدن

امام صادق علیه السلامـ به مفضّل بن عمر ـ: بنویس و دانشت را در میان برادرانت پراکنده ساز و هنگام مرگ ، کتاب هایت را برای پسرانت به ارث بگذار ، که روزگاری آشفته بر مردم می آید که در آن جز به کتاب هایشان انس نمی گیرند .

۳ / ۹پرسیدنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دانش ، گنجینه و کلید آن ، پرسش است . پس خدا رحمتتان کند ، بپرسید که به چهار کس ، پاداش داده می شود : پرسشگر ، گوینده ، شنونده و دوستدار آنها .

امام صادق علیه السلام :نزد پیامبر خدا از مردی مجروح سخن گفتند که جنابت به او دست داده و به او فرمان داده بودند غسل کند و او غسل کرده و از سرما خشکش زده و مُرده بود . پیامبر خدا فرمود : «خدا آنهایی را که او را کشتند ، بکُشد ! چاره درماندگی ، پرسیدن است» .

امام علی علیه السلام :پرسیدن ، پوشش عیب هاست .

امام علی علیه السلام :آن که پرسید ، دانست .

.

عنه علیه السلام :اِسأَل تَعلَم. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :مَن سَأَلَ استَفادَ. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :مَن سَأَلَ فی صِغَرِهِ أجابَ فی کِبَرِهِ. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :القُلوبُ أقفالٌ مَفاتِحُهَا السُّؤالُ. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :ألا رَجُلٌ یَسأَلُ فَیَنتَفِعَ ویَنفَعَ جُلَساءَهُ. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :مَنِ استَرشَدَ عَلِمَ. ⁽⁶⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :لا تَزهَد فی مُراجَعَةِ الجَهلِ، وإن کُنتَ قَد شُهِرتَ بِتَرکِهِ. ⁽⁷⁾

الإمام الباقر علیه السلامـ فی جَوابِ مَسائِلِ أبی إسحاقَ اللَّیثِیّ ـ: سَل ولا تَستَنکِف ولا تَستَحیِ ؛ فَإِنَّ هذَا العِلمَ لا یَتَعَلَّمُهُ مُستَکبِرٌ ولا مُستَحیٍ. ⁽⁸⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ هذَا العِلمَ عَلَیهِ قُفلٌ ، ومِفتاحُهُ المَسأَلَةُ. ⁽⁹⁾

عنه علیه السلامـ لِحَمرانَ بنِ أعیَنَ فی شَیءٍ سَأَلَهُ ـ: إنَّما یَهلِکُ النّاسُ لِأَنَّهُم لا یَسأَلونَ. ⁽¹⁰⁾

الکافی عن یونس بن عبد الرّحمن عن بعض أصحابه :سُئِلَ أبُو الحَسَنِ علیه السلام : هَل یَسَعُ النّاسَ تَرکُ المَسأَلَةِ عَمّا یَحتاجونَ إلَیهِ ؟ فَقالَ : لا. ⁽¹¹⁾

.

امام علی علیه السلام :بپرس تا بدانی .

امام علی علیه السلام :آن که پرسید ، بهره بُرد .

امام علی علیه السلام :آن که در کودکی بپرسد ، در بزرگی پاسخ خواهد داد .

امام علی علیه السلام :دل ها قفل هایی اند که کلیدشان پرسیدن است .

امام علی علیه السلام :آیا کسی نیست که بپرسد و خود و همنشینان وی بهره ببرند؟

امام علی علیه السلام :آن که راه را بجوید ، خواهد یافت .

امام زین العابدین علیه السلام :از پرسیدن درباره نادانسته ها کوتاهی مکن؛ هرچند به دانش نامور شده باشی .

امام باقر علیه السلامـ در پاسخ به پرسش های ابو اسحاق لیثی ـ: بپرس و خودداری مکن و شرم مدار که این دانش ⁽¹⁾را متکبّر و کم رو فرا نمی گیرند .

امام صادق علیه السلام :بر دانش ، قفلی است و کلیدش پرسیدن است .

امام صادق علیه السلامـ به حمران بن اعین هنگامی که چیزی پرسید ـ: مردم به خاطر آنچه نمی پرسند ، به هلاکت می رسند .

الکافیـ به نقل از یونس بن عبد الرحمان از برخی یارانش ـ: از امام کاظم علیه السلام پرسیده شد: آیا مردم می توانند پرسیدن از چیزی را که بدان نیاز دارند،وا گذارند؟ فرمود : «نه» .

.

کفایة الأثر عن عبد الغفّار بن القاسم عن الإمام الباقر علیه السلام :ألا إنَّ مَفاتیحَ العِلمِ السُّؤالُ ، وأنشَأَ یَقولُ : شِفاءُ العَمی طولُ السُّؤالِ وإنَّما تَمامُ العَمی طولُ السُّکوتِ عَلَی الجَهلِ ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام : صَبَرتُ عَلی مُرِّ الاُمورِ کَراهَةً وأبقَیتُ فی ذاکَ الصَّوابَ مِنَ الأَمرِ إذا کُنتَ لا تَدری ولَم تَکُ سائِلاً عَنِ العِلمِ مَن یَدری جَهِلتَ ولاتَدری ⁽²⁾

راجع : ص ۴۴۶ ح ۳۱۱۸ .

۳ / ۱۰التَّفَکُّرالإمام علیّ علیه السلام :مَن أکثَرَ الفِکرَ فیما تَعَلَّمَ ، أتقَنَ عِلمَهُ وفَهِمَ ما لَم یَکُن یَفهَمُ. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :ألا لا خَیرَ فی عِلمٍ لَیسَ فیهِ تَفَهُّمٌ. ⁽⁴⁾

۳ / ۱۱التَّذاکُرُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :عَلَیکُم بِمُذاکَرَةِ العِلمِ. ⁽⁵⁾

.

۳ / ۱۰ اندیشیدن

۳ / ۱۱ مذاکره

کفایة الأثرـ به نقل از عبد الغفّار بن قاسم ـ: امام باقر علیه السلام فرمود : «هان! بدانید که کلید دانش ، پرسیدن است» . و این شعر را خواند : «درمان نابینایی ، استمرار پرسیدن است و/ نابینایی کامل ، استمرار سکوت است بر نادانی» .

امام علی علیه السلام :بر تلخی امور ، با کمال کراهت ، شکیب ورزیدم/ و همچنان بر این شیوه درست ، باقی ماندم .هرگاه ندانی و در صدد پرسش از دانش هم برنیایی/ چه کس بداند که جاهلی و نمی دانی ؟

ر . ک : ص ۴۴۷ ح ۳۱۱۸ .

۳ / ۱۰اندیشیدنامام علی علیه السلام :هرکس در آنچه فراگرفته ، نیک بیندیشد ، دانشش را استوار کرده است و آنچه را نفهمیده ، می فهمد .

امام علی علیه السلام :هان! بدانید دانشی که در آن اندیشیدن نباشد ، خیری ندارد .

۳ / ۱۱مذاکرهپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بر شما باد مباحثه دانش !

.

الإمام الباقر علیه السلام :تَذاکُرُ العِلمِ دِراسَةٌ ، وَالدِّراسَةُ صَلاةٌ حَسَنَةٌ. ⁽¹⁾

۳ / ۱۲مَعرِفَةُ الآراءِالإمام علیّ علیه السلام :مَنِ استَقبَلَ وُجوهَ الآراءِ عَرَفَ مَواقِعَ الخَطاَ ⁽²⁾

عنه علیه السلام :مَن جَهِلَ وُجوهَ الآراءِ أعیَتهُ الحِیَلُ. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :ألا وإنَّ اللَّبیبَ مَنِ استَقبَلَ وُجوهَ الآراءِ بِفِکرٍ صائِبٍ ونَظَرٍ فِی العَواقِبِ. ⁽⁴⁾

أیّوب علیه السلام :لا یَعرِفُ الرَّجُلُ خَطَأَ مُعَلِّمِهِ حَتّی یَعرِفَ الاِختِلافَ. ⁽⁵⁾

۳ / ۱۳قَبولُ الحَقِّ مِمَّن أتی بِهِالکتاب«فَبَشِّرْ عِبَادِ * الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُوْلَئِکَ الَّذِینَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَ أُوْلَئِکَ هُمْ أُوْلُواْ الْأَلْبَـبِ» . ⁽⁶⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :غَریبَتانِ ؛ کَلِمَةُ حِکمَةٍ مِن سَفیهٍ فَاقبَلوها ، وکَلِمَةُ سَفَهٍ مِن حَکیمٍ فَاغفِروها ، فَإِنَّهُ لا حَلیمَ إلاّ ذوعَثرَةٍ ولا حَکیمَ إلاّ ذوتَجرِبَةٍ. ⁽⁷⁾

.

۳ / ۱۲ شناخت آرا

۳ / ۱۳ پذیرش حق از هر کس

اشاره

امام باقر علیه السلام :مباحثه علمی ، گونه ای درس است و درس ، نمازی نیکو .

۳ / ۱۲شناخت آراامام علی علیه السلام :هرکس به پیشباز آرای گوناگون برود ، لغزشگاه ها را بشناسد .

امام علی علیه السلام :هرکس آرای گوناگون را نداند ، حیله ها وی را درمانده می کنند .

امام علی علیه السلام :هان! خردمند ، کسی است که با اندیشه ای درست و نگاهی دوراندیش ، از آرای گوناگون استقبال کند .

ایّوب علیه السلام :انسان ، خطای آموزگارش را در نمی یابد ، تا آن که اختلافات (دیگر نظریّات) را بشناسد .

۳ / ۱۳پذیرش حق از هر کسقرآن«پس بشارت بده بندگانم را که به سخن ، گوش فرا می دهند و بهترینِ آن را پیروی می کنند ، آنان اند که خدا راهنمایی شان کرده است و هم ایشان ، خردمندان اند» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دو چیز ، شگفت است : سخنی حکیمانه از ابله ، پس آن را بپذیرید ؛ و سخنی ابلهانه از حکیم ، پس آن را بر او ببخشایید که هیچ بردباری بی لغزش و هیچ حکیمی بی تجربه نیست .

.

عنه صلی الله علیه و آله :الحِکمَةُ ضالَّةُ المُؤمِنِ. ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :الحِکمَةُ ضالَّةُ المُؤمِنِ ، فَحَیثُما وَجَدَ أحَدُکُم ضالَّتَهُ فَلیَأخُذها. ⁽²⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :خُذِ الحِکمَةَ ولا یَضُرُّکَ مِن أیِّ وِعاءٍ خَرَجَت. ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :لا تَنظُر إلی مَن قالَ ، وَانظُر إلی ما قالَ. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :خُذِ الحِکمَةَ مِمَّن أتاکَ بِها ، وَانظُر إلی ما قالَ ، ولا تَنظُر إلی مَن قالَ. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :قَد یَقولُ الحِکمَةَ غَیرُ الحَکیمِ. ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :ضالَّةُ العاقِلِ الحِکمَةُ ، فَهُوَ أحَقُّ بِها حَیثُ کانَت. ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :ضالَّةُ الحَکیمِ الحِکمَةُ ، فَهُوَ یَطلُبُها حَیثُ کانَت. ⁽⁸⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :حکمت ، گم شده مؤمن است .

امام صادق علیه السلام :حکمت ، گم شده مؤمن است . پس هریک از شما گم شده اش را در هر جا یافت ، آن را برگیرد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :حکمت را برگیر . از هرجا که آمده باشد ، زیانی به تو نمی رساند .

امام علی علیه السلام :به آن که می گوید ، منگر . به آنچه می گوید ، بنگر .

امام علی علیه السلام :حکمت را از هرکس که آن را برایت آورد ، بگیر و به آنچه می گوید ، بنگر و نه آن که می گوید .

امام علی علیه السلام :گاه غیر حکیم ، سخن حکیمانه می گوید .

امام علی علیه السلام :گم شده خردمند ، حکمت است . پس او به آن ، هر جا که باشد ، سزاوارتر است .

امام علی علیه السلام :گم شده خردمند ، حکمت است . پس او آن را هرجا که باشد ، می طلبد .

.

عنه علیه السلام :الحِکمَةُ ضَالَّةُ المُؤمِنِ ، فَخُذِ الحِکمَةَ ولَو مِن أهلِ النِّفاقِ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :الحِکمَةُ ضالَّةُ کُلِّ مُؤمِنٍ ، فَخُذوها ولَو مِن أفواهِ المُنافِقینَ. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :خُذِ الحِکمَةَ أنّی کانَت ، فَإِنَّ الحِکمَةَ تَکونُ فی صَدرِ المُنافِقِ فَتَلَجلَجُ فی صَدرِهِ حَتّی تَخرُجَ فَتَسکُنَ إلی صَواحِبِها فی صَدرِ المُؤمِنِ. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الحِکمَةُ ضالَّةُ المُؤمِنِ ، فَاطلُبوها ولَو عِندَ المُشرِکِ تَکونوا أحَقَّ بِها وأهلَها. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :خُذُوا الحِکمَةَ ولَو مِنَ المُشرِکینَ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :الحِکمَةُ ضالَّةُ المُؤمِنِ ، فَالتَقِفها ولَو مِن أفواهِ المُشرِکینَ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :الحِکمَةُ ضالَّةُ المُؤمِنِ ، فَلیَطلُبها ولَو فی أیدی أهلِ الشَّرِّ. ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :تَعَلَّم عِلمَ مَن یَعلَمُ ، وعَلِّم عِلمَکَ مَن یَجهَلُ ، فَإِذا فَعَلتَ ذلِکَ عَلَّمَکَ ما جَهِلتَ وَانتَفَعتَ بِما عَلِمتَ. ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :العِلمُ ضالَّةُ المُؤمِنِ فَخُذوهُ ولَو مِن أیدِی المُشرِکینَ ، ولا یَأنَف أحَدُکُم أن یَأخُذَ الحِکمَةَ مِمَّن سَمِعَها مِنهُ. ⁽⁹⁾

.

امام علی علیه السلام :حکمت ، گم شده مؤمن است . پس حکمت را هرچند از منافقان ، بگیر .

امام علی علیه السلام :حکمت ، گم شده مؤمن است . پس آن را هرچند از دهان منافقان ، بگیرید .

امام علی علیه السلام :حکمت را هرجا که باشد ، بگیر ؛ چرا که حکمت ، در سینه منافق ، بالا و پایین می رود تا از آن بیرون آید و در سینه مؤمن ، کنار همراهانش جای گیرد.

امام علی علیه السلام :حکمت ، گم شده مؤمن است . پس آن را هر چند نزد مشرک باشد ، بطلبید که شما اهل آن و بِدان سزاوارترید .

امام علی علیه السلام :حکمت را بگیرید ، هرچند از مشرکان .

امام علی علیه السلام :حکمت ، گم شده مؤمن است . پس آن را بگیر؛ هرچند از دهان مشرکان .

امام علی علیه السلام :حکمت ، گم شده مؤمن است . پس باید آن را بطلبد؛ هرچند در دست شروران باشد .

امام علی علیه السلام :دانشِ آن کس را که می داند ، فرا گیر و دانشت را به کسی که نمی داند ، بیاموز . هرگاه چنین کردی ، [خداوند ،] آنچه را ندانی ، به تو می آموزد و از آنچه می دانی ، بهره خواهی برد .

امام علی علیه السلام :دانش ، گم شده مؤمن است . پس آن را هرچند از دست مشرکان ، بگیرید و هیچ یک از شما از فرا گرفتن حکمت ، از هر که بشنود ، خودداری نکند .

.

عنه علیه السلام :الحِکمَةُ ضالَّةُ المُؤمِنِ یَطلُبُها ولَو فی أیدِی الشَّرَطِ ⁽¹⁾. ⁽²⁾

الإمام الکاظم علیه السلاماِعلَموا أنَّ الکَلِمَةَ مِنَ الحِکمَةِ ضالَّةُ المُؤمِنِ ، فَعَلَیکُم بِالعِلمِ قَبلَ أن یُرفَعَ ، ورَفعُهُ غَیبَةُ عالِمِکُم بَینَ أظهُرِکُم. ⁽³⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :لا تُحَقِّرِ اللُّؤلُؤَةَ النَّفیسَةَ أن تَجتَلِبَها مِنَ الکِبَا ⁽⁴⁾الخَسیسَةِ ، فَإِنَّ أبی حَدَّثَنی قالَ : سَمِعتُ أمیرَالمُؤمِنینَ علیه السلام یَقولُ : إنَّ الکَلِمَةَ مِنَ الحِکمَةِ تَتَلَجلَجُ فی صَدرِ المُنافِقِ نُزوعاً إلی مَظانِّها حَتّی یَلفِظَ بِها فَیَسمَعَهَا المُؤمِنُ فَیَکونَ أحَقَّ بِها وأهلَها فَیَلقَفَها. ⁽⁵⁾

مصباح الشریعةـ فیما نَسَبَهُ إلَی الإمامِ الصّادِقِ علیه السلام ـ: قالَ الحُکَماءُ : خُذِ الحِکمَةَ مِن أفواهِ المَجانینِ. ⁽⁶⁾

عیسی علیه السلام :خُذُوا الحَقَّ مِن أهلِ الباطِلِ ، ولا تَأخُذُوا الباطِلَ مِن أهلِ الحَقِّ ، کونوا نُقّادَ الکَلامِ ، فَکَم مِن ضَلالَةٍ زُخرِفَت بِآیَةٍ مِن کِتابِ اللّهِ کَما زُخرِفَ الدِّرهَمُ مِن نُحاسٍ بِالفِضَّةِ المُمَوَّهَةِ ! النَّظَرُ إلی ذلِکَ سَواءٌ ، وَالبُصَراءُ بِهِ خُبَراءُ. ⁽⁷⁾

عنه علیه السلامـ لِلحَوارِیّینَ ـ: بِحَقٍّ أقولُ لَکُم ؛ لَو وَجَدتُم سِراجاً یَتَوَقَّدُ بِالقَطِرانِ فی لَیلَةٍ مُظلِمَةٍ لاَستَضَأتُم بِهِ ولَم یَمنَعکُم مِنهُ ریحُ نَتنِهِ ، کَذلِکَ یَنبَغی لَکُم أن تَأخُذُوا الحِکمَةَ مِمَّن وَجَدتُموها مَعَهُ ولا یَمنَعَکُم مِنهُ سوءُ رَغبَتِهِ فیها. ⁽⁸⁾

.

امام علی علیه السلام :حکمت ، گم شده مؤمن است . آن را می جوید ، هرچند در دست فرومایگان باشد .

امام کاظم علیه السلام :بدانید که سخن حکیمانه ، گم شده مؤمن است . پس دانش را ، پیش از آن که از میان برداشته شود ، فرا گیرید ، و از میان رفتن آن ، به رفتن دانشمندانتان از میان شماست .

امام زین العابدین علیه السلام :از این که مروارید گران بها را از میان زباله دانی پست برگیری ، دریغ مکن که پدرم برایم روایت کرد و فرمود : «از امیرمؤمنان علیه السلام شنیدم که می فرمود : سخن حکیمانه ، در پی جایگاه اصلی اش آن قدر در سینه منافق بالا و پایین می رود ، تا آن را بر زبان بیاورد و مؤمن بشنود ؛ چرا که وی شایسته آن و بدان سزاوارتر است . پس آن را می رُباید » .

مصباح الشریعةـ در آنچه به امام صادق علیه السلام نسبت داده است ـ: حکیمان گفته اند : حکمت را از دهان های دیوانگان [ هم] بگیر .

عیسی علیه السلام :حق را از اهل باطل بگیرید و باطل را از اهل حق مگیرید . ناقدان (جداکنندگان سره از ناسره) سخن باشید که بسی گم راهی با آیه ای از کتاب خدا زینت داده می شود؛ همان گونه که درهم مسین را با نقره ، اندود می کنند ؛ به ظاهر یکی می نمایند ، ولی بینایان ، آن را می آزمایند و تشخیص می دهند .

عیسی علیه السلامـ به حواریان فرمود ـ: «به حق می گویم برای شما ؛ اگر چراغی را که با قطران ⁽¹⁾می سوزد ، در شبی تاریک بیابید ، از پرتو آن روشنی می گیرید و بوی بدش ، مانع استفاده شما نمی شود . همین گونه ، سزاست که حکمت را از هرکس که پیش او یافتید ، بگیرید و بی علاقگی او مانع شما نشود» .

.

أیّوب علیه السلام :إنَّ اللّهَ یَزرَعُ الحِکمَةَ فی قَلبِ الصَّغیرِ وَالکَبیرِ ، فَإِذا جَعَلَ اللّهُ العَبدَ حَکیماً فِی الصِّبا لَم یَضَع مَنزِلَتَهُ عِندَ الحُکَماءِ حَداثَةُ سِنِّهِ ، وهُم یَرَونَ عَلَیهِ مِنَ اللّهِ نورَ کَرامَتِهِ. ⁽¹⁾

حلیة الأولیاء عن میمون بن مهران :نَزَلَ حُذَیفَةُ وسَلمانُ ـ رَضِیَ اللّهُ تَعالی عَنْهُما ـ عَلی نَبَطِیَّةٍ. فَقالا لَها : هَل هاهُنا مَکانٌ طاهِرٌ نُصَلّی فیهِ ؟ فَقالَتِ النَّبَطِیَّةُ : طَهِّر قَلبَکَ . فَقالَ أحَدُهُما لِلآخَرِ : خُذها حِکمَةً مِن قَلبٍ کافِرٍ. ⁽²⁾

تعلیق :لقد أکّدت الأحادیث الواردة تحت هذا العنوان قبول الحقّ وتلقی الحکمة وَالعلم من أیّ شخص کان حتّی لو کان مشرکا ، فی حین ذکرت الأحادیث السابقة فی موضوع «اختیار المعلّم الصالح» شروطا معیّنة للمعلّم ، فینبغی أن نقول فی الجمع بین هذه الأحادیث : إنّ قبول الحقّ من أیّ أحدٍ لا ینافی اختیار المعلّم الصّالح ؛ لأنّ قبول الحقّ لا شرط له ، أمّا اختیار المعلّم الرسمی فله شرطه . کما یجب الالتفات إلی أنّ لسلوک المعلّم وأخلاقه دورا أساسیّا فی تربیة المتعلّم وإعداده . من هنا ، لابدّ للمعلّم أن یکون متخلّقا بالأخلاق الحسنة ، إذ أنّ التّربیة وَالتعلیم متقارنان متلازمان ، یضاف إلی ذلک أنّ المعلّم إذا کان غیر صالح ولا یعمل بعلمه ، فمن المحتمل أن یعرِض موضوعات سقیمة فی تضاعیف موضوعات صحیحة ، وَالمتعلّم غیر منتبه لذلک ، أو أنّه یطرح موضوعا صحیحا لا یعمل به ، فتنتقل حالته هذه إلی المتعلّم ، ولا توجد تلک الآفات فی التعلّم فی الموارد الخاصّة وقبول الحقّ من غیر الصلحاء ممّن لیس له صفة المعلّم .

.

توضیحی درباره انتخاب آموزگار

ایّوب علیه السلام :خداوند ، حکمت را در دل کوچک و بزرگ می کارد . پس هرگاه خداوند ، بنده را در کوچکی فرزانه کند ، کوچکی اش منزلت وی را نزد حکیمان فرو نمی آورد و آنان ، نور کرامت الهی را بر او می بینند .

حلیة الأولیاءـ به نقل از میمون بن مهران ـ: حذیفه و سلمان ـ که خدای متعال از ایشان خشنود باد ـ بر زنی نَبطی وارد شدند و گفتند : آیا در این جا مکانی پاک برای نماز یافت می شود؟ زن نبطی گفت : دلت را پاک کن . پس یکی از آن دو به دیگری گفت : آن را برگیر . حکمتی از دل کافر است .

توضیحی درباره انتخاب آموزگاردر احادیث این بخش ، بر قبول حق و گرفتن حکمت و دانش از هر کس ، حتّی مشرکان ، تأکید شده است، در حالی که در احادیث گذشته در فصل : «انتخاب آموزگار شایسته» ، برای معلّم ، شرایطی بیان شده بود . در جمع میان این احادیث باید گفت : قبول حق از هر کس ، منافاتی با انتخاب معلّم صالح ندارد؛ زیرا پذیرش حق ، شرط ندارد ؛ امّا انتخاب معلّم رسمی دارای شرط است . باید توجّه داشت که روحیه معلّم و اخلاقش در تربیت وپرورش متعلّم ، نقش اساسی دارد . از این رو ، معلّم باید متخلّق به اخلاق حسنه باشد؛ زیرا آموزش با پرورش همراه است . افزون بر این که اگر معلّم ناصالح بوده و عمل کننده به علم خود نباشد ، ممکن است در لابه لای مطالب صحیح ، مطالب نادرست را نیز القا کند ومتعلّم ، متوجّه این کار او نشود و یا حتّی آن گاه که مطلب درستی را القا می کند که خود ، بدان عمل نمی کند ، این حالت به متعلّم نیز سرایت خواهد کرد ؛ در حالی که این آفات در تعلّمِ موردی و پذیرش حق از فرد ناصالحی که سِمت معلّم رسمی را ندارد ، در میان نیست .

.

۳ / ۱۴الحِرصرسول اللّه صلی الله علیه و آله :لَیسَ مِن أخلاقِ المُؤمِنِ المَلَقُ ⁽¹⁾إلاّ فی طَلَبِ العِلمِ. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا حَسَدَ ولا مَلَقَ إلاّ فی طَلَبِ العِلمِ. ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :مَن کَلِفَ ⁽⁴⁾بِالعِلمِ فَقَد أحسَنَ إلی نَفسِهِ. ⁽⁵⁾

راجع : ص ۴۱۲ ح ۳۰۲۳ .

۳ / ۱۵الدَّوامالإمام علیّ علیه السلام :لا فِقهَ لِمَن لا یُدیمُ الدَّرسَ. ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :لا یُحرِزُ العِلمَ إلاّ مَن یُطیلُ دَرسَهُ. ⁽⁷⁾

.

۳ / ۱۴ حرص

۳ / ۱۵ استمرار

۳ / ۱۴حرصپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :تملّق ، خوی مؤمن نیست ، مگر در جستجوی دانش .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :حسادت و تملّق ، روا نیست ، جز در جستجوی دانش .

امام علی علیه السلام :هر کس شیفته دانش گردد ، به خویشتن نیکی کرده است .

ر . ک : ص ۴۱۳ ح ۳۰۲۳ .

۳ / ۱۵استمرارامام علی علیه السلام :هرکس درس را ادامه ندهد ، به فهم نمی رسد .

امام علی علیه السلام :به دانش نمی رسد ، مگر کسی که درس خود را ادامه دهد .

.

عنه علیه السلام :مَن أکثَرَ مُدارَسَةَ العِلمِ لَم یَنسَ ما عَلِمَ ، وَاستَفادَ ما لَم یَعلَم. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :اُطلُبِ العِلمَ تَزدَد عِلماً. ⁽²⁾

راجع : ص ۳۹۸ (عدم الإکتفاء بما یعلم) و ۴۰۴ (الاستعانة باللّه فی زیادة العلم) ، ج ۲ ص ۴۵۲ ح ۱۷۶۲ .

۳ / ۱۶الصَّبرالکتاب«قَالَ لَهُ مُوسَی هَلْ أَتَّبِعُکَ عَلَی أَن تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا * قَالَ إِنَّکَ لَن تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْرًا * وَ کَیْفَ تَصْبِرُ عَلَی مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا * قَالَ سَتَجِدُنِی إِن شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَ لاَ أَعْصِی لَکَ أَمْرًا * قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِی فَلاَ تَسْـئلْنِی عَن شَیْ ءٍ حَتَّی أُحْدِثَ لَکَ مِنْهُ ذِکْرًا * فَانطَـلَقَا حَتَّی إِذَا رَکِبَا فِی السَّفِینَةِ خَرَقَهَا قَالَ أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَیْـئا إِمْرًا * قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّکَ لَن تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْرًا * قَالَ لاَ تُؤَاخِذْنِی بِمَا نَسِیتُ وَ لاَ تُرْهِقْنِی مِنْ أَمْرِی عُسْرًا * فَانطَـلَقَا حَتَّی إِذَا لَقِیَا غُلَـمًا فَقَتَلَهُ قَالَ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَکِیَّةَم بِغَیْرِ نَفْسٍ لَّقَدْ جِئْتَ شَیْـئا نُّکْرًا * قَالَ أَلَمْ أَقُل لَّکَ إِنَّکَ لَن تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْرًا * قَالَ إِن سَأَلْتُکَ عَن شَیْ ءِم بَعْدَهَا فَلاَ تُصَـحِبْنِی قَدْ بَلَغْتَ مِن لَّدُنِّی عُذْرًا» . ⁽³⁾

الحدیثعیسی علیه السلام :حَصِّنوا بابَ العِلمِ ، فَإِنَّ بابَهُ الصَّبرُ. ⁽⁴⁾

.

۳ / ۱۶ شکیبایی

امام علی علیه السلام :هرکس بسیار به درس و مباحثه علم بپردازد ، آنچه را فرا گرفته ، از یاد نمی برَد و آنچه را ندانسته ، فرا می گیرد .

امام علی علیه السلام :دانش را بجوی تا بر دانشت بیفزایی .

ر . ک : ص ۳۹۹ (بسنده نکردن به آنچه می داند) و۴۰۵ (یاری جستن از خدابرای افزایش دانش)، ج۲ ص ۴۵۳ ح ۱۷۶۲.

۳ / ۱۶شکیباییقرآن«موسی به او (خضر) گفت : آیا به دنبال تو بیایم تا آن که از بینشی که آموخته شده ای ، به جهت رشدم به من بیاموزی؟ گفت : تو هرگز نمی توانی همپای من صبر کنی ، و چگونه می توانی بر چیزی که به شناخت آن احاطه نداری ، صبر کنی؟ گفت : ان شاء اللّه مرا شکیبا خواهی یافت و در هیچ کاری ، تو را نافرمانی نخواهم کرد . گفت : اگر به دنبال من می آیی ، پس از چیزی سؤال مکن تا خود از آن با تو سخن آغاز کنم . پس ره سپار گردیدند ، تا وقتی که سوار کشتی شدند . وی آن را سوراخ کرد . [ موسی ]گفت : آیا کشتی را سوراخ کردی تا سرنشینانش را غرق کنی؟ واقعا کار ناروایی کردی ! گفت : آیا نگفتم که تو هرگز نمی توانی همپای من صبر کنی؟ [موسی ]گفت : به سبب آنچه فراموش کردم ، مرا مؤاخذه مکن و در کارم بر من سخت مگیر . پس رفتند تا به نوجوانی برخوردند . [ خضر ،] او را کُشت . موسی به او گفت : آیا شخص بی گناهی را بدون این که کسی را به قتل رسانده باشد ، کُشتی؟ واقعا کار ناپسندی مرتکب شدی . گفت : آیا به تو نگفتم که هرگز نمی توانی همپای من صبر کنی؟ [موسی] گفت : اگر از این پس چیزی از تو پرسیدم، دیگر با من همراهی مکن و از جانب من ، قطعا معذور خواهی بود» .

حدیثعیسی علیه السلام :درِ دانش را استوار کنید که در آن ، شکیبایی است .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن لَم یَصبِر عَلی ذُلِّ التَّعَلُّمِ ساعَةً ، بَقِیَ فی ذُلِّ الجَهلِ أبَداً. ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :عَلَی المُتَعَلِّمِ أن یُدئِبَ نَفسَهُ فی طَلَبِ العِلمِ ، ولا یَمَلَّ مِن تَعَلُّمِهِ ، ولا یَستَکثِرَ ما عَلِمَ. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :مَن لَم یُدئِب نَفسَهُ فِی اکتِسابِ العِلمِ ، لَم یُحرِز قَصَباتِ السَّبقِ. ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فِی الدّیوانِ المَنسوبِ إلَیهِ ـ: لَو کانَ هذَا العِلمُ یَحصُلُ بِالمُنی ما کانَ یَبقی فِی البَرِیَّةِ جاهِلُ اِجهَد ولا تَکسَل ولا تَکُ غافِلاًفَنَدامَةُ العُقبی لِمَن یَتَکاسَلُ ⁽⁴⁾

۳ / ۱۷الوَرَعرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن لَم یَتَوَرَّع فی تَعَلُّمِهِ ابتَلاهُ اللّهُ بِأَحَدِ ثَلاثَةِ أشیاءَ : إمّا یُمیتُهُ فی شَبابِهِ ، أو یوقِعُهُ فِی الرَّساتیقِ ⁽⁵⁾، أو یَبتَلیهِ بِخِدمَةِ السُّلطانِ. ⁽⁶⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: العِلمُ صِبغُ النَّفسِ ، ولَیسَ یَفوقُ صِبغُ الشَّیءِ حَتّی یَنظُفَ مِن کُلِّ دَنَسٍ. ⁽⁷⁾

عنه علیه السلامـ أیضاً ـ: إذا أرَدتَ العِلمَ وَالخَیرَ فَانفُض عَن یَدِکَ أداةَ الجَهلِ وَالشَّرِّ ، فَإِنَّ الصّائِغَ لا یَتَهَیَّأُ لَهُ الصِّیاغَةُ إلاّ إذا ألقی أداةَ الفِلاحَةِ عَن یَدِهِ. ⁽⁸⁾

.

۳ / ۱۷ پرهیزگاری

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کسی که ساعتی بر خواری فرا گرفتن شکیب نورزد ، همواره در خواری نادانی باقی می ماند .

امام علی علیه السلام :بر دانشجوست که خود را به جستجوی دانش ، عادت دهد و از فرا گرفتن آن ، ملول نگردد و آنچه را فرا گرفته ، بسیار نشمارد .

امام علی علیه السلام :کسی که خود را به فراگیری دانشْ عادت ندهد ، گوی سبقت را نخواهد ربود .

امام علی علیه السلامـ در اشعار منسوب به ایشان ـ: اگر این دانش با آرزو به دست می آمد/ نادانی در زمین باقی نمی ماند .بکوش و تنبلی مکن و غافل مباش/ که ندامت فرجامین، از آنِ کسی است که تنبلی کرده است .

۳ / ۱۷پرهیزگاریپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آن که در فراگیریِ دانش پرهیزگاری نورزد ، خداوند ، به یکی از این سه چیز مبتلایش می کند : یا او را در جوانی می میرانَد یا وی را در روستاها می افکند و یا به خدمت پادشاه مبتلا می گردانَد .

امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ: دانش ، رنگ جان است و رنگ بر چیزی چیره نمی شود ، مگر آن که از هر آلودگی ای پاکیزه گردد .

امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ: هرگاه دانش و خیر خواستی ، ابزار نادانی و شر را از دستت بگذار که زرگر ، آماده زرگری نمی شود ، مگر آن که ابزار کشاورزی را از دست خود بگذارد .

.

عنه علیه السلام :لا یَزکُو العِلمُ بِغَیرِ وَرَعٍ. ⁽¹⁾

المعجم الأوسط :مِن وَصایَا الخِضرِ لِموسی علیهماالسلام : أشعِر قَلبَکَ التَّقوی تَنَلِ العِلمَ. ⁽²⁾

۳ / ۱۸التَّواضُعُ لِلمُعَلِّمِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :تَواضَعوا لِمَن تَعَلَّمونَ مِنهُ. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :اُطلُبوا مَعَ العِلمِ السَّکینَةَ وَالحِلمَ ، لینوا لِمَن تُعَلِّمونَ ولِمَن تَعَلَّمتُم مِنهُ ، ولا تَکونوا مِن جَبابِرَةِ العُلَماءِ فَیَغلِبَ جَهلُکُم عِلمَکُم. ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلام :تَواضَعوا لِمَن تَتَعَلَّمونَ مِنهُ العِلمَ ولِمَن تُعَلِّمونَهُ ، ولا تَکونوا مِن جَبابِرَةِ العُلَماءِ فَلا یَقومَ جَهلُکُم بِعِلمِکُم ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :لا یَتَعَلَّمُ مَن یَتَکَبَّرُ. ⁽⁷⁾

الإمام الصادق علیه السلام :تَواضَعوا لِمَن طَلَبتُم مِنهُ العِلمَ ، ولا تَکونوا عُلَماءَ جَبّارینَ فَیَذهَبَ باطِلُکُم بِحَقِّکُم. ⁽⁸⁾

.

۳ / ۱۸ فروتنی در برابر آموزگار

امام علی علیه السلام :دانش ، جز به پرهیزگاری پاکیزه نمی گردد .

المعجم الأوسط :از سفارش های خضر علیه السلام به موسی علیه السلام است : «بر دلت جامه پرهیزگاری بپوشان تا به دانش برسی» .

۳ / ۱۸فروتنی در برابر آموزگارپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در برابر کسی که از او فرا می گیرید ، فروتنی کنید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :همراه با دانش ، آرامش و بردباری را هم بجویید . در برابر آن که به او یاد می دهید و آن که از او یاد می گیرید ، نرمش به خرج دهید و از دانشمندان متکبّر مباشید که نادانی تان به دانشتان چیره گردد .

امام علی علیه السلام :در برابر آن که از او فرا می گیرید و آن که به او می آموزید ، فروتنی کنید و از دانشمندان متکبّر مباشید ، تا نادانی تان بر دانایی تان پیروز نگردد .

امام علی علیه السلام :کسی که تکبّر می ورزد ، چیزی فرا نمی گیرد .

امام صادق علیه السلام :در برابر آن که از او دانش می جویید ، فروتنی کنید و از دانشمندان متکبّر مباشید که باطل شما ، حقّتان را می بَرَد .

.

إرشاد القلوب :جاءَ فِی الحَدیثِ القُدسِیّ : یا أحمَدُ ، إنَّ أهلَ الدُّنیا کَثیرٌ فیهِمُ الجَهلُ وَالحُمقُ ، لا یَتَواضَعونَ لِمَن یَتَعَلَّمونَ مِنهُ، وهُم عِندَ أنفُسِهِم عُقَلاءُ، وعِندَ العارِفینَ حُمَقاءُ. ⁽¹⁾

راجع : ص ۲۵۴ (التواضع للمتعلّم) و ۴۴۰ (التواضع له) .

۳ / ۱۹الاِعتِدالُ فِی الأَکلِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ عز و جل یَقولُ : وَضَعتُ خَمسَةً فی خَمسَةٍ وَالنّاسُ یَطلُبونَها فی خَمسَةٍ فَلا یَجِدونَها : وَضَعتُ العِلمَ فِی الجوعِ وَالجَهدِ ، وَالنّاسُ یَطلُبونَهُ بِالشَّبعَةِ وَالرّاحَةِ فَلا یَجِدونَهُ... . ⁽²⁾

المواعظ العددیّة :جاءَ فِی الحَدیثِ القُدسِیّ : إنّی وَضَعتُ أربَعَةً فی أربَعَةِ مَواضِعَ وَالنّاسُ یَطلُبونَها فی غَیرِها فَلا یَجِدوها أبَداً ؛ إنّی وَضَعتُ العِلمَ فِی الجوعِ وَالغُربَةِ ، وَالنّاسُ یَطلُبونَهُ فِی الشِّبَعِ وَالوَطَنِ فَلَم ⁽³⁾یَجِدوهُ أبَداً.... ⁽⁴⁾

راجع : ج ۲ ص ۴۹۰ (الصوم) و ۴۹۴ (قلّة الأکل) و ۵۶۴ (کثرة الأکل) .

۳ / ۲۰التَّبکیررسول اللّه صلی الله علیه و آله :اُغدوا فی طَلَبِ العِلمِ ، فَإِنَّ الغُدُوَّ بَرَکَةٌ ونَجاحٌ. ⁽⁵⁾

.

۳ / ۱۹ میانه روی در خوراک

۳ / ۲۰ سحرخیزی

إرشاد القلوب :در حدیث قدسی آمده است : «ای احمد! در اهل دنیا ، نادانی و حماقتْ فراوان است . در برابر آن که از او می آموزند ، فروتنی نمی کنند و آنان ، نزد خود خردمند و نزد عارفان ، احمق اند» .

ر . ک : ص ۲۵۵ (فروتنی برای شاگرد) و ۴۴۱ (فروتنی در برابر وی) .

۳ / ۱۹میانه روی در خوراکپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند عز و جل می گوید : «پنج چیز را در پنج چیز نهادم ، حال آن که مردم آن را در پنج چیز دیگر می جویند ، پس آن را نمی یابند . دانش را در گرسنگی و کوشش نهادم و مردم ، آن را در پُرخوری و راحت طلبی می جویند و نمی یابند ...» .

المواعظ العددیّة :در حدیث قدسی آمده است : «من ، چهار چیز را در چهار چیز نهادم و مردم ، آنها را در غیر اینها می جویند و هیچ گاه آنها را نمی یابند . من ، دانش را در گرسنگی و دوری از وطن نهادم و مردم آن را در پرخوری و اقامت در وطن می جویند . پس هیچ گاه آن را نمی یابند ...» .

ر . ک : ج ۲ ص ۴۹۱ (روزه) و ۴۹۵ (کم خوری) و ۵۶۵ (پرخوری) .

۳ / ۲۰سحرخیزیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بامدادان به جستجوی دانش برخیزید ؛ چرا که بیداریِ بامدادی ، مایه برکت و کامیابی است .

.

عنه صلی الله علیه و آله :اُغدوا فی طَلَبِ العِلمِ ، فَإِنّی سَأَلتُ رَبّی أن یُبارِکَ لاُِمَّتی فی بُکورِها ، ویَجعَلَ ذلِکَ یَومَ الخَمیسِ. ⁽¹⁾

۳ / ۲۱اِغتِنامُ الفُرصَةِ فِی الصِّغَرِ والشَّبابِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَثَلُ الَّذی یَتَعَلَّمُ العِلمَ فی صِغَرِهِ کَمَثَلِ الوَشمِ عَلَی الصَّخرَةِ ، ومَثَلُ الَّذی یَتَعَلَّمُ العِلمَ فی کِبَرِهِ کَالَّذی یَکتُبُ عَلَی الماءِ. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أوَّلُ هذِهِ الاُمَّةِ یَتَعَلَّمُ صِغارُها مِن کِبارِها ، وَآخِرُها یَتَعَلَّمُ کِبارُها مِن صِغارِها. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أ یُّما ناشِئٍ نَشَأَ فی طَلَبِ العِلمِ وَالعِبادَةِ حَتّی یَکبُرَ ، أعطاهُ اللّهُ یَومَ القِیامَةِ ثَوابَ اثنَینِ وسَبعینَ صِدّیقاً. ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن لَم یطلُبِ العِلمَ صَغیراً فَطَلَبَهُ کَبیراً فَماتَ ، ماتَ شَهیداً. ⁽⁵⁾

الإمام علیّ علیه السلام :یا مَعشَرَ الفِتیانِ ، حَصِّنوا أعراضَکُم بِالأَدَبِ ، ودینَکُم بِالعِلمِ. ⁽⁶⁾

عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: تَعَلَّمُوا العِلمَ صِغاراً تَسودوا بِهِ کِباراً. ⁽⁷⁾

.

۳ / ۲۱ غنیمت شمردن فرصت در خردسالی و نوجوانی

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بامدادان به جستجوی دانش برخیزید ؛ چرا که من از پروردگارم خواسته ام که بامدادِ امّتم را مبارک گردانَد و آن را در روز پنج شنبه قرار دهد .

۳ / ۲۱غنیمت شمردن فرصت در خردسالی و جوانیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کسی که در خردسالی دانش بیاموزد ، مانند نقش بر سنگ است و کسی که در بزرگ سالی دانش بیاموزد ، مانند کسی است که بر آب می نگارد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در آغاز ، این امّت ، خردسالان از بزرگ سالان می آموزند و در پایان ، بزرگ سالان از خردسالان خواهند آموخت .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر نورسته ای که در جستجوی دانش و عبادت رشد کند تا بزرگ شود ، خداوند ، روز قیامت پاداش هفتاد و دو صِدّیق ⁽¹⁾را به او می دهد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کسی که دانش را در خُردسالی نیاموخته باشد و در بزرگ سالی آن را بجوید و بر این حالت بمیرد ، شهید مرده است .

امام علی علیه السلام :ای گروه جوانان! آبرویتان را با ادب و دینتان را با دانش نگاه دارید .

امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ: دانش را در خردسالی فراگیرید تا در بزرگی بدان سروری کنید .

.

عنه علیه السلام :مَن لَم یَتَعَلَّم فِی الصِّغَرِ لَم یَتَقَدَّم فِی الکِبَرِ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :مَن سَأَلَ فی صِغَرِهِ أجابَ فی کِبَرِهِ. ⁽²⁾

عنه علیه السلام : حَرِّض بَنیکَ عَلَی الآدابِ فِیالصِّغَرِکَیما تَقَرَّ بِهِ عَیناکَ فِی الکِبَرِ وإنَّما کامِلُ الآدابِ یَجمَعُها فی عُنفُوانِ الصِّبا کَالنَّقشِ فِیالحَجَرِ هِیَ الکُنوزُ الَّتی تَنمو ذَخائِرُها ولا یُخافُ عَلَیها حادِثُ الغِیَرِ النّاسُ اِثنانِ ذو عِلمٍ ومُستَمِعٌ واعٍ وسائِرُهُم کَاللَّغوِ وَالعَکَرِ ⁽³⁾

ب ـ ما لا یَنبَغی۳ / ۲۲التَّعَلُّمُ لِغَیرِ اللّهِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن تَعَلَّمَ العِلمَ رِیاءً وسُمعَةً یُریدُ بِهِ الدُّنیا ، نَزَعَ اللّهُ بَرَکَتَهُ، وضَیَّقَ عَلَیهِ مَعیشَتَهُ ، ووَکَلَهُ اللّهُ إلی نَفسِهِ ، ومَن وَکَلَهُ اللّهُ إلی نَفسِهِ فَقَد هَلَکَ. ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن طَلَبَ العِلمَ لِأَربَعٍ دَخَلَ النّارَ : لِیُباهِیَ بِهِ العُلَماءَ ، أو یُمارِیَ بِهِ السُّفَهاءَ ، أو لِیَصرِفَ بِهِ وُجوهَ النّاسِ إلَیهِ ، أو یَأخُذَ بِهِ مِنَ الاُمَراءِ. ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن طَلَبَ العِلمَ لِیُجارِیَ بِهِ العُلَماءَ ، أو لِیُمارِیَ بِهِ السُّفَهاءَ ، أو یَصرِفَ بِهِ وُجوهَ النّاسِ إلَیهِ ، أدخَلَهُ اللّهُ النّارَ. ⁽⁶⁾

.

ب ـ آنچه شایسته نیست

۳ / ۲۲ آموختن برای غیر خدا

اشاره

امام علی علیه السلام :کسی که در خردسالی نیاموزد ، در بزرگ سالی پیش نمی افتد .

امام علی علیه السلام :کسی که در خردسالی بپرسد ، در بزرگ سالی پاسخ خواهد داد .

امام علی علیه السلام :فرزندانت را در خردسالی بر آموختن آداب تشویق کن/ تا در بزرگ سالی چشمانت بدان روشن گردد .و تنها آن کسی آدابش کامل است که آنها را/ در آغاز کودکی همچون نقش بر سنگ ، گِرد می آورد .آنهاگنجینه هایی هستندکه ذخیره هایشان افزون می شود/ و از حوادث روزگار ، بیمی بر آنها نیست .مردم ، دو دسته اند : دانشمند و شنونده ای/ فراگیرنده و بقیه ، بیهوده و پریشان اند .

ب ـ آنچه شایسته نیست۳ / ۲۲آموختن برای غیرخداپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکس دانش را برای ریا و خودنمایی و به دست آوردن دنیا فرا گیرد ، خداوند ، برکتش را از وی بر می دارد و روزی را بر او تنگ می کند و او را به خودش وا می گذارد و هرکس را خدا به خودش وا گذارد ، هلاکتش حتمی است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکس دانش را برای چهار چیز بطلبد ، وارد آتش می گردد : برای آن که با دانشمندان رقابت کند ، یا با نادانان بستیزد ، یا مردم را متوجّه خود کند ، و یا از پادشاهان اخّاذی کند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکس دانش را بطلبد برای این که پا به پای دانشمندان برود یا با نادانان بستیزد یا مردم را متوجّه خود کند ، خداوند ، او را داخل آتش می گردانَد .

.

عنه صلی الله علیه و آله :لا تَعَلَّمُوا العِلمَ لِتُماروا بِهِ السُّفَهاءَ ، وتُجادِلوا بِهِ العُلَماءَ ، ولِتَصرِفوا بِهِ وُجوهَ النّاسِ إلَیکُم ، وَابتَغوا بِقَولِکُم ما عِندَ اللّهِ ؛ فَإِنَّهُ یَدومُ ویَبقی ویَنفَدُ ما سِواهُ. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا تَعَلَّمُوا العِلمَ لِتُباهوا بِهِ العُلَماءَ ، ولا لِتُماروا بِهِ السُّفَهاءَ ، ولا تَخَیَّروا بِهِ المَجالِسَ ، فَمَن فَعَلَ ذلِکَ فَالنّارَ النّارَ. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن طَلَبَ العِلمَ لِیُباهِیَ بِهِ العُلَماءَ ، ویُمارِیَ بِهِ السُّفَهاءَ فِی المَجالِسِ ، لَم یَرَح رائِحَةَ الجَنَّةِ. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی وصیّته لعلیّ علیه السلام ـ: مَن تَعَلَّمَ عِلماً لِیُمارِیَ بِهِ السُّفَهاءَ ، أو یُجادِلَ بِهِ العُلَماءَ ، أو لِیَدعُوَ النّاسَ إلی نَفسِهِ ، فَهُوَ مِن أهلِ النّارِ. ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا تَتَعَلَّمُوا العِلمَ لِتُماروا بِهِ السُّفَهاءَ ، ولا تَتَعَلَّمُوا العِلمَ لِتُجادِلوا بِهِ العُلَماءَ ، ولا تَتَعَلَّمُوا العِلمَ لِتَستَمیلوا بِهِ وُجوهَ الاُمَراءِ ، ومَن فَعَلَ ذلِکَ فَهُوَ فِی النّارِ. ⁽⁵⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دانش را فرا نگیرید تا بدان با نادانان بستیزید و با دانشمندان جدل کنید و مردم را به خود متوجّه سازید ؛ بلکه با سخنتان آنچه را نزد خداست ، بطلبید که آن ، دوام دارد و می مانَد و جز آن ، نابود می شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دانش را فرا نگیرید تا بدان با دانشمندان رقابت کنید و با نادانان بستیزید و مجلس ها را به چنگ آورید ، که هرکس چنین کند ، در آتش است ، آتش .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکس دانش را فرا گیرد تا با دانشمندان رقابت کند و در مجلس ها با نادانان بستیزد ، بوی بهشت را نیابد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در سفارش به علی علیه السلام ـ: هرکس دانش فرا گیرد تا بدان با نادانان بستیزد یا با دانشمندان مجادله کند یا مردم را به سوی خود بخواند ، از اهل آتش است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دانش را فرا نگیرید تا بدان با نادانان بستیزید و دانش را فرا نگیرید تا بدان با دانشمندان ، مجادله کنید و دانش را فرا نگیرید تا فرمان روایان را به سوی خود بکشید و هرکس چنین کند ، در آتش است .

.

عنه صلی الله علیه و آله :مَن تَعَلَّمَ العِلمَ لِیُمارِیَ بِهِ العُلَماءَ ، أو یُجارِیَ بِهِ السُّفَهاءَ ، أو یَتَأَکَّلَ بِهِ النّاسَ ، فَالنّارُ أولی بِهِ. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی وَصِیَّتِهِ لِأَبی ذَرٍّ ـ: یا أباذَرٍّ ... مَن طَلَبَ عِلماً لِیَصرِفَ بِهِ وُجوهَ النّاسِ إلَیهِ لَم یَجِد ریحَ الجَنَّةِ . یا أباذَرٍّ ؛ مَنِ ابتَغَی العِلمَ لِیَخدَعَ بِهِ النّاسَ لَم یَجِد ریحَ الجَنَّةِ. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ اُناساً مِن اُمَّتی سَیَتَفَقَّهونَ فِی الدّینِ ، ویَقرَؤونَ القُرآنَ ، ویَقولونَ : نَأتِی الاُمَراءَ فَنُصیبُ مِن دُنیاهُم ونَعتَزِلُهُم بِدینِنا ، ولا یَکونُ ذلِکَ ، کَما لا یُجتَنی مِنَ القَتادِ إلاَّ الشَّوکُ کَذلِکَ لا یُجتَنی مِن قُربِهِم إلاّ ⁽³⁾! ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن طَلَبَ العِلمَ لِلدُّنیا وَالمَنزِلَةِ عِندَ النّاسِ وَالحُظوَةِ عِندَ السُّلطانِ ، لَم یُصِب مِنهُ باباً إلاَّ ازدادَ فی نَفسِهِ عَظَمَةً ، وعَلَی النّاسِ استِطالَةً ، وبِاللّهِ اغتِراراً ، وفِی الدّینِ جَفاءً ، فَذلِکَ الَّذی لا یَنتَفِعُ بِالعِلمِ فَلیَکُفَّ ولیُمسِکَ عَنِ الحُجَّةِ عَلی نَفسِهِ وَالنَّدامَةِ وَالخِزیِ یَومَ القِیامَةِ. ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن تَعَلَّمَ عِلماً مِمّا یُبتَغی بِهِ وَجهُ اللّهِ عز و جل ، لا یَتَعَلَّمُهُ إلاّ لِیُصیبَ بِهِ عَرَضاً مِنَ الدُّنیا ، لَم یَجِد عَرفَ ⁽⁶⁾الجَنَّةِ یَومَ القِیامَةِ. ⁽⁷⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکس دانش را فرا گیرد تا بدان با دانشمندان بستیزد یا پا به پای نابخردان برود یا مردم را چپاول کند ، آتش بدو سزاوارتر است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در سفارش به ابو ذر ـ: ای ابو ذر! ... هرکس دانش را بطلبد تا بِدان ، مردم را متوجّه خود کند ، بوی بهشت را نمی یابد . ای ابو ذر! هرکس دانش را بطلبد تا بِدان به مردمْ نیرنگ بزند ، بوی بهشت را نمی یابد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :گروهی از امّت من در دین ، تفقّه (ژرفکاوی) می کنند و قرآن می خوانند و می گویند : «نزد فرمان روایان می رویم و از دنیای آنان ، بهره می بریم و دینمان را از آنها جدا می کنیم» ، در حالی که چنین نیست؛ همان گونه که از خارْبُن جز خار چیده نمی شود ، از نزدیکی ایشان هم جز [ گناه] به دست نمی آید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکس دانش را برای دنیا و احترام مردم و بهره مندی نزد پادشاه فرا گیرد ، به بابی از آن دست نمی یابد، جز آن که بر خودْ بزرگ بینی اش ، دست درازی اش به مردم ، تکبّرش نسبت به خدا و دوری اش از دین ، افزوده می شود . پس چنین کسی از دانش سود نمی برد . از این رو ، باید باز ایستد و از حجّت آوری بر ضدّ خود و پشیمانی و رسوایی روز قیامت ، دست بکشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکس دانشی را بیاموزد که سزاوار است برای خشنودی خدای عز و جل تحصیل شود و او جز برای به دست آوردن کالای دنیا نیاموزد ، در روز قیامت ، بوی خوش بهشت را نیابد .

.

عنه صلی الله علیه و آله :مَن تَعَلَّمَ العِلمَ یُریدُ بِهِ الدُّنیا ، وآثَرَ عَلَیهِ حُبَّ الدُّنیا وزینَتَهَا استَوجَبَ سَخَطَ اللّهِ عَلَیهِ ، وکانَ فِی الدَّرَکِ الأَسفَلِ مِنَ النّارِ مَعَ الیَهودِ وَالنَّصارَی الَّذینَ نَبَذوا کِتابَ اللّهِ تَعالی ، قالَ اللّهُ تَعالی : «فَلَمَّا جَآءَهُم مَّا عَرَفُواْ کَفَرُواْ بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَی الْکَـفِرِینَ» ⁽¹⁾. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن تَعَلَّمَ عِلماً لِغَیرِ اللّهِ أو أرادَ بِهِ غَیرَ اللّهِ ، فَلیَتَبَوَّأ مَقعَدَهُ مِنَ النّارِ. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ مَن تَعَلَّمَ العِلمَ لِیُمارِیَ بِهِ السُّفَهاءَ ، أو یُباهِیَ بِهِ العُلَماءَ ، أو یَصرِفَ وُجوهَ النّاسِ إلَیهِ لِیُعَظِّموهُ ، فَلیَتَبوَّأ مَقعَدَهُ مِنَ النّارِ ، فإنَّ الرِّئاسَةَ لا تَصلُحُ إلاّ للّهِِ ولِأَهلِها. ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن أخَذَ العِلمَ مِن أهلِهِ وعَمِلَ بِعِلمِهِ نَجا ، ومَن أرادَ بِهِ الدُّنیا فَهِیَ حَظُّهُ. ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن طَلَبَ العِلمَ یُریدُ بِهِ حَرثَ الدُّنیا لَم یَنَل حَرثَ الآخِرَةِ. ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ أوَّلَ النّاسِ یُقضی یَومَ القِیامَةِ عَلَیهِ . . . رَجُلٌ تَعَلَّمَ العِلمَ وعَلَّمَهُ وقَرَأَ القُرآنَ فَاُتِیَ بِهِ ، فَعَرَّفَهُ نِعَمَهُ فَعَرَفَها . قالَ : فَما عَمِلتَ فیها ؟ قالَ : تَعَلَّمتُ العِلمَ وعَلَّمتُهُ وقَرَأتُ فیکَ القُرآنَ . قالَ : کَذَبتَ ولکِنَّکَ تَعَلَّمتَ العِلمَ لِیُقالَ عالِمٌ ، وقَرَأتَ القُرآنَ لِیُقالَ هُوَ قارِئٌ . فَقَد قیلَ ! ثُمَّ اُمِرَ بِهِ فَسُحِبَ عَلی وَجهِهِ حَتّی اُلقِیَ فِی النّارِ. ⁽⁷⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کسی که دانش را برای دنیا بیاموزد و محبّت دنیا و زیورش را بر آن مقدّم دارد ، سزاوار خشم الهی است و در پست ترین مرتبه دوزخ با یهود و نصارا که کتاب خدا را پشت سر افکندند ، خواهد بود . خداوند متعال می فرماید : «پس هنگامی که [کتاب ]نزد آنان آمد ، به آنچه می شناختند ، کافر شدند . پس نفرین خدا بر کافران باد !» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکس دانشی را برای غیر خدا فرا گیرد یا با آن غیر خدا را اراده کند ، جایگاهش را در آتش آماده کند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکس دانش را فرا گیرد تا بدان با نادانان بستیزد یا با دانشمندان رقابت کند یا مردم را به خود متوجّه کند تا او را بزرگ بدارند ، پس جای خود را در آتش ، آماده کند که ریاست ، جز برای خدا و اهلش روا نیست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکس دانش را از اهلش فرا گیرد و به دانش خود عمل کند ، نجات یابد و هرکس با آن دنیا را بطلبد ، همان ، بهره اوست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکس دانش را برای محصول دنیا بطلبد ، به محصول آخرت دست نمی یابد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نخستین کسی که روز قیامت علیه او حکم می شود ... مردی است که دانش را یاد گرفته و یاد داده و قرآن خوانده است . پس آورده می شود و نعمت هایش را به او می شناسانند و او نیز می شناسد . [ خداوند ]می پرسد : «با آنها چه کردی؟» . می گوید : دانش یاد گرفتم و یاد دادم و به خاطر تو قرآن خواندم . می گوید : «دروغ می گویی ؛ لیکن دانش آموختی تا به تو دانشمند بگویند و قرآن خواندی تا تو را قاری بخوانند و [ اینها به تو] گفته شد» . سپس فرمان داده می شود که وی را به چهره بر زمین بکشند تا در آتش اندازند .

.

الإمام علیّ علیه السلام :اِحذَر مِمَّن . . . یَتَعَلَّمُ لِلمِراءِ ، ویَتَفَقَّهُ لِلرِّیاءِ ، یُبادِرُ الدُّنیا ، ویُؤاکِلُ التَّقوی ، فَهُوَ بَعیدٌ مِنَ الإِیمانِ ، قَریبٌ مِنَ النِّفاقِ ، مُجانِبٌ لِلرُّشدِ ، مُوافِقٌ لِلغَیِّ ، فَهُوَ باغٍ غاوٍ ، لا یَذکُرُ المُهتَدینَ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :لَو أنَّ حَمَلَةَ العِلمِ حَمَلوهُ بِحَقِّهِ لَأَحَبَّهُمُ اللّهُ ومَلائِکَتُهُ وأهلُ طاعَتِهِ مِن خَلقِهِ ، ولکِنَّهُم حَمَلوهُ لِطَلَبِ الدُّنیا ، فَمَقَتَهُمُ اللّهُ وهانوا عَلَی النّاسِ. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :خُذوا مِنَ العِلمِ ما بَدا لَکُم ، وإیّاکُم أن تَطلُبوهُ لِخِصالٍ أربَعٍ : لِتُباهوا بِهِ العُلَماءَ ، أو تُماروا بِهِ السُّفَهاءَ ، أو تُراؤوا بِهِ فِی المَجالِسِ ، أو تَصرِفوا وُجوهَ النّاسِ إلَیکُم لِلتَّرَؤُّسِ. ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ فی وَصِیَّتِهِ لِمُحَمَّدِ بنِ النُّعمانِ ـ: یَابنَ النُّعمانِ ، لا تَطلُبِ العِلمَ لِثَلاثٍ : لِتُرائِیَ بِهِ ، ولا لِتُباهِیَ بِهِ ، ولا لِتُمارِیَ . ولا تَدَعهُ لِثَلاثٍ : رَغبَةٍ فِی الجَهلِ ، وزَهادَةٍ فِی العِلمِ ، وَاستِحیاءٍ مِنَ النّاسِ. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :قالَ لُقمانُ لاِبنِهِ : یا بُنَیَّ ، لا تَتَعَلَّمِ العِلمَ لِتُباهِیَ بِهِ العُلَماءَ ، أو تُمارِیَ بِهِ السُّفَهاءَ ، أو تُزانَ بِهِ فِی المَجالِسِ. ⁽⁵⁾

.

امام علی علیه السلام :بپرهیز از کسی که برای ستیز و جدل ، دانش فرا می گیرد و برای ریا تفقّه (ژرفکاوی) می کند ، به سوی دنیا می شتابد و تقوا را رها می کند . او از ایمان ، دور و به نفاق ، نزدیک است ، از هدایت بر کنار و با گم راهی همراه است . هموست سرکش گم راهی که ره یافتگان را یاد نمی کند .

امام علی علیه السلام :اگر حاملان دانش ، آن را چنان که باید حمل می کردند ، خداوند و فرشتگان و آفریدگانِ فرمان بردارش آنان را دوست می داشتند؛ ولی آنان ، دانش را برای دنیاجویی حمل کردند . پس خدا آنان را دشمن داشت و نزد مردم ، خوار شدند .

امام علی علیه السلام :آنچه از دانش برای شما آشکار شد ، فرا گیرید ؛ ولی مبادا آن را برای این ویژگی ها بجویید : با آن با دانشمندان رقابت کنید یا با نادانان بستیزید یا در مجلس ها خودنمایی کنید یا برای ریاست طلبی ، مردم را متوجّه خود کنید .

امام صادق علیه السلامـ در سفارش به محمّد بن نعمان ـ: ای پسر نعمان! دانش را برای سه چیز مجوی : با آن ، خودنمایی کنی یا مباهات کنی یا بستیزی ؛ و برای سه چیز آن را رها مکن : میل به نادانی ، بی رغبتی به دانش و شرم از مردم .

امام صادق علیه السلام :لقمان به پسرش می گفت : پسرکم! دانش را فرا مگیر تا با دانشمندان رقابت کنی و با نادانان بستیزی یا خود را در مجلس ها به آن بیارایی .

.

راجع : ص ۶۸ (الإخلاص) و ص ۱۱۶ (التعلّم لغیر اللّه ) و ۲۵۲ (الإخلاص) و ۴۲۶ (الریاء) ، ج ۲ ص ۴۸۲ (الإخلاص) .

فائدة:لقد نقلت بعض الأحادیث مقابل أحادیث هذا الباب، وکذلک أحادیث الباب الأوّل من آداب التّعلّم الّتی تؤکّد الإخلاص فی النیّة، واجتناب التّعلّم بدوافع غیر إلهیّة ، یبدو أنّها معارضة لهذه الأحادیث وهذه الأحادیث هی:

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن طَلَبَ العِلمَ لِغَیرِ اللّهِ لَم یَخرُج مِنَ الدُّنیا حَتّی یَأتِیَ عَلَیهِ العِلمُ فَیَکونَ للّهِِ . ومَن طَلَبَ العِلمَ للّهِِ فَهُوَ کَالصّائِمِ نَهارَهُ وَالقائِمِ لَیلَهُ . وإنَّ باباً مِنَ العِلمِ یَتَعَلَّمُهُ الرَّجُلُ خَیرٌ مِن أن یَکونَ لَهُ أبو قُبَیسٍ ذَهَباً فَأَنفَقَهُ فی سَبیلِ اللّهِ تَعالی. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ الرَّجُلَ لَیَطلُبُ العِلمَ وما یُریدُ اللّهَ ، فَما یَزالُ بِهِ العِلمُ حَتّی یَجعَلَهُ للّهِِ عز و جل . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: تَعَلَّمُوا العِلمَ ولَو لِغَیرِ اللّهِ ، فَإِنَّهُ سَیَصیرُ للّهِِ. ⁽³⁾

.

توضیحی درباره احادیثِ اخلاص در طلب معرفت

ر . ک : ص ۶۹ (اخلاص) و ۱۱۷ (آموختن برای غیر خدا) و ۴۲۷ و ص ۲۵۳ (اخلاص) (خودنمایی) ، ج ۲ ص ۴۸۳(اخلاص) .

توضیحی درباره احادیثِ اخلاص در طلب معرفتدر مقابل احادیث این باب و نیز احادیث باب نخست از «آداب آموختن» ـ که تأکید بر اخلاص در نیّت و اجتناب از تعلّم با انگیزه های غیر الهی دارند ـ ، احادیثی نقل شده که به ظاهر ، معارض با این احادیث به نظر می رسند . این احادیث عبارت اند از :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آن که دانش را برای جز خدا بجوید ، از دنیا بیرون نمی رود تا آن که دانش برایش حاصل شود و خدایی گردد و هرکس دانش را برای خدا بجوید ، مانند روزه دار شب زنده دار است . بی گمان ، بابی از دانش را که انسان فرا می گیرد ، برایش بهتر از آن است که همسنگ کوه ابو قُبَیس طلا داشته باشد و آن را در راه خدا انفاق کند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :انسان ، دانش را می جوید ، بی آن که مقصودش خدا باشد . پس همواره دانش با او باشد تا آن را در راه خدای عز و جل قرار دهد .

امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ: دانش را فراگیرید ، هرچند برای غیرخدا باشد که به زودی برای خدا خواهد شد .

.

تعلیق :إنّ هذه الأحادیث وإن لم یکن لها اعتبار لازم للتعارض ، بَیْد أنّ التأمّل فی مضمونها یفید عدم وجود تعارض ، وذلک أنّ هذه الأحادیث لا ترید أن تدعو الناس إلی الریاء فی طلب المعارف الدینیّة أو تقلّل من دور الإخلاص فی برکات تحصیل العلم، بل تشیر إلی نقطة دقیقة بالغة الأهمیّة ، وهی أنّ أحد معطیات المعارف الإسلامیّة وبرکاتها حثّ طالب العلم علی الإخلاص . وکم هم الّذین یدخلون الحوزات العلمیّة أو یعکفون علی البحث والتحقیق فی حقل المعارف الدینیّة بحوافز غیر ربّانیّة ! بَیْد أنّ تعرّفهم علی معارف الإسلام النورانیّة ـ بخاصّة تأمّلهم فی دور الإخلاص وخطر الحوافز الفاسدة ـ یساعدهم علی بلوغ درجات رفیعة من الإخلاص تدریجا . وإذا اشترطنا الإخلاص فی کلّ من یرید التعرف علی المعارف الإسلامیّة فقد حرمنا الکثیرین من التعرّف علی المعارف الدینیّة وَالعلوم الحقیقیّة .

۳ / ۲۳الاِستِحیاءرسول اللّه صلی الله علیه و آله :لا یَستَحیِ الشَّیخُ أن یَجلِسَ إلی جَنبِ الشّابِّ فَیَتَعَلَّمَ مِنهُ العِلمَ. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا یَستَحیِ الشَّیخُ أن یَتَعَلَّمَ العِلمَ کَما لا یَستَحی أن یَأکُلَ الخُبزَ. ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :أتی نِساءٌ إلی بَعضِ نِساءِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَحَدَّثنَها ، فَقالَت لِرَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله : یا رَسولَ اللّهِ ، إنَّ هؤُلاءِ نِسوَةٌ جِئنَ یَسأَلنَکَ عَن شَیءٍ یَستَحیینَ مِن ذِکرِهِ . قالَ : لِیَسأَلنَ عَمّا شِئنَ ، فَإِنَّ اللّهَ لا یَستَحیی مِنَ الحَقِّ. ⁽³⁾

.

۳ / ۲۳ خجالت کشیدن

توضیحدر تبیین این احادیث ، باید گفت : اگر چه اعتبار سندی لازم برای معارضه با احادیث پیشین را ندارند، ولی با تأمّل در مضمون آنها روشن می شود که در دلالت و محتوای آنها نیز تعارضی نیست ؛ زیرا این احادیث، مردم را به ریاکاری در یادگیری معارف دینی یا ناچیز شمردن نقش اخلاص در برکات تحصیل دانش ، فرا نمی خوانند ؛ بلکه به نکته دقیق قابل توجّهی اشاره دارند و آن این که یکی از برکات معارف دینی ، برانگیختن اخلاص طالب دانش است. چه بسیارند کسانی که با انگیزه هایی نه چندان خالص، به حوزه های دینی می آیند و سال ها به درس و بحث و تعلّم می پردازند و از ره گذر این تلاش علمی و بویژه توجّه به نقش اخلاص و خطر انگیزه های غیر الهی، به درجات والای اخلاص ، نایل می گردند. از این رو ، اگر به بهانه نبودن شرط اخلاص در دانشجو در آغاز تحصیل ، مانع او شویم ، موجب محرومیت بسیاری از جویندگان دانش و معارف دینی خواهیم شد .

ر . ک : ص ۲۱۳ (توضیحی درباره احکام آموختن) .

۳ / ۲۳خجالت کشیدنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سالمند نباید از این که نزد جوان بنشیند و از او دانش بیاموزد ، خجالت بکشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سالمند نباید از این که دانش بیاموزد ، خجالت بکشد ، همان گونه که از خوردن نان ، خجالت نمی کشد .

امام علی علیه السلام :چند زن به نزد یکی از همسران پیامبر صلی الله علیه و آله آمدند و به گفتگو پرداختند . همسر پیامبر صلی الله علیه و آله به ایشان گفت : ای پیامبر خدا ! این زنان آمده اند تا از تو چیزی را بپرسند که از گفتنش خجالت می کشند . ایشان فرمود : «هرچه می خواهند ، بپرسند ، که خداوند [نیز] از [گفتن ]حق خجالت نمی کشد» .

.

عنه علیه السلام :لا یَستَحیِ العالِمُ إذا لَم یَعلَم أن یَتَعَلَّمَ. ⁽¹⁾

راجع : ص ۱۲۴ ح ۲۳۷۲ .

۳ / ۲۴التَّفَرُّقُ فِی المَجلِسِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا جَلَستُم إلَی المُعَلِّمِ أو جَلَستُم فی مَجالِسِ العِلمِ فَادنوا ، ولیَجلِس بَعضُکُم خَلفَ بَعضٍ ، ولا تَجلِسوا مُتَفَرِّقینَ کَما یَجلِسُ أهلُ الجاهِلِیَّةِ. ⁽²⁾

۳ / ۲۵جَوَامِعُ الآدابرسول اللّه صلی الله علیه و آله :أوَّلُ العِلمِ الصَّمتُ ، وَالثّانِی الاِستِماعُ ، وَالثّالِثُ العَمَلُ بِهِ ، وَالرّابِعُ نَشرُهُ. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :تَعَلَّمُوا الصَّمتَ ، ثُمَّ الحِلمَ ، ثُمَّ العِلمَ ، ثُمَّ العَمَلَ بِهِ ، ثُمَّ أبشِروا. ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلام :العِلمُ لا یَحصُلُ إلاّ بِخَمسَةِ أشیاءَ : أوَّلُها بِکَثرَةِ السُّؤالِ ، وَالثّانی بِکَثرَةِ الاِشتِغالِ ، وَالثّالِثُ بِتَطهیرِ الأَفعالِ ، وَالرّابِعُ بِخِدمَةِ الرِّجالِ ، وَالخامِسُ بِاستِعانَةِ ذِی الجَلالِ. ⁽⁵⁾

.

۳ / ۲۴ پراکندگی در مجلس

۳ / ۲۵ آداب کلّیِ آموختن

امام علی علیه السلام :دانشمند ، هنگامی که نمی داند ، از فراگرفتن خجالت نکشد .

ر . ک : ص ۱۲۵ ح ۲۳۷۲ .

۳ / ۲۴پراکندگی در مجلسپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هنگامی که نزد آموزگار یا در مجلس های دانش نشستید ، نزدیک هم شوید و برخی پشت برخی دیگر بنشینید . و مانند مردمان دوران جاهلیت ، پراکنده منشینید .

۳ / ۲۵آداب کُلّیِ آموختنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آغاز دانش ، سکوت است و دوم ، گوش دادن و سوم ، عمل به آن و چهارم ، انتشار آن .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سکوت را فرا بگیرید و سپس ، بردباری و پس از آن دانش و به دنبالش عمل به آن را ، و آن گاه شما را مژده باد !

امام علی علیه السلام :دانش ، جز با پنج چیز به دست نمی آید : نخستین آنها بسیار پرسیدن و دوم ، اشتغال فراوان [به آن] و سوم ، پاک کردن کارها [ از گناهان] و چهارم ، خدمت بزرگان و پنجم ، یاری جستن از خداوند شکوهمند است .

.

الإمام الصادق علیه السلام عن آبائه علیهم السلام: جاءَ رَجُلٌ إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، مَا العِلمُ ؟ قالَ : الإِنصاتُ . قالَ : ثُمَّ مَه ؟ قالَ : الاِستِماعُ . قالَ : ثُمَّ مَه ؟ قالَ : الحِفظُ . قالَ : ثُمَّ مَه ؟ قالَ : العَمَلُ بِهِ . قالَ : ثُمَّ مَه یا رَسولَ اللّهِ ؟ قالَ : نَشرُهُ. ⁽¹⁾

مصباح الشریعةـ فیما نَسَبَهُ إلَی الإمامِ الصّادِقِ علیه السلام ـ: المُتَعَلِّمُ یَحتاجُ إلی رَغبَةٍ وإرادَةٍ ⁽²⁾وفَراغٍ ونُسُکٍ وخَشیَةٍ وحِفظٍ وحَزمٍ. ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :اُطلُبُوا العِلمَ مِن مَعدِنِ العِلمِ. ⁽⁴⁾

.

امام صادق علیه السلامـ از پدرانش علیهم السلام ـ: مردی نزد پیامبر خدا آمد و گفت : ای پیامبر خدا! دانش چیست؟ فرمود : «سکوت کردن» . گفت : دیگر چه؟ فرمود : «گوش دادن» . گفت : دیگر چه؟ فرمود : «حفظ کردن» . گفت : دیگر چه؟ فرمود : «عمل به آن» . گفت : دیگر چه ، ای پیامبر خدا ! فرمود : «نشر آن» .

مصباح الشریعةـ در آنچه به امام صادق علیه السلام نسبت داده است ـ: دانشجو به علاقه و اراده و فراغت و عبادت و بیم و حفظ و استواراندیشی نیازمند است .

امام صادق علیه السلام :دانش را از معدن آن بجویید .

.

عنه علیه السلام :شاوِر فی أمرِکَ الَّذینَ یَخشَونَ اللّهَ تَعالی ، وطَلَبُ العِلمِ مِن أعلَی الاُمورِ وأصعَبِها ، فَکانَتِ المُشاوَرَةُ فیهِ أهَمَّ وأوجَبَ. ⁽¹⁾

مشکاة الأنوار عن عنوان البصریّـ وکانَ شَیخاً کَبیراً قَد أتی عَلَیهِ أربَعٌ وتِسعونَ سَنَةً ـ: کُنتُ أختَلِفُ إلی مالِکِ بنِ أنَسٍ سِنینَ ، فَلَمّا حَضَرَ جَعفَرٌ الصّادِقُ علیه السلام المَدینَةَ اختَلَفتُ إلَیهِ وأحبَبتُ أن آخُذَ عَنهُ کَما أخَذتُ مِن مالِکٍ ، فَقالَ لی یَوماً : إنّی رَجُلٌ مَطلوبٌ ومَعَ ذلِکَ لی أورادٌ فی کُلِّ ساعَةٍ مِن آناءِ اللَّیلِ وَالنَّهارِ فَلا تَشغَلنی عَن وِردی فَخُذ عَن مالِکٍ وَاختَلِف إلَیهِ کَما کُنتَ تَختَلِفُ إلَیهِ . فَاغتَمَمتُ مِن ذلِکَ وخَرَجتُ مِن عِندِهِ وقُلتُ فی نَفسی : لَو تَفَرَّسَ فِیَّ خَیراً لَما زَجَرَنی عَنِ الاِختِلافِ إلَیهِ وَالأَخذِ عَنهُ ، فَدَخَلتُ مَسجِدَ الرَّسولِ صلی الله علیه و آله وسَلَّمتُ عَلَیهِ ، ثُمَّ رَجَعتُ مِنَ القَبرِ إلَی الرَّوضَةِ وصَلَّیتُ فیها رَکعَتَینِ وقُلتُ : أسأَلُکَ یا اللّهُ یا اللّهُ أن تَعطِفَ عَلَیَّ قَلبَ جَعفَرٍ وتَرزُقَنی مِن عِلمِهِ ما أهتَدی بِهِ إلی صِراطِکَ المُستَقیمِ . ورَجَعتُ إلی داری مُغتَمّا حَزیناً ولَم أختَلِف إلی مالِکِ بنِ أنَسٍ لِما اُشرِبَ قَلبی مِن حُبِّ جَعفَرٍ ، فَما خَرَجتُ مِن داری إلاّ إلَی الصَّلاةِ المَکتوبَةِ حَتّی عیلَ صَبری ، فَلَمّا ضاقَ صَدری تَنَعَّلتُ وتَرَدَّیتُ وقَصَدتُ جَعفَرً ا ، وکانَ بَعدَما صَلَّیتُ العَصرَ ، فَلَمّا حَضَرتُ بابَ دارِهِ استَأذَنتُ عَلَیهِ فَخَرَجَ خادِمٌ لَهُ . فَقالَ : ما حاجَتُکَ ؟ فَقُلتُ : السَّلامُ عَلَی الشَّریفِ . فَقالَ : هُوَ قائِمٌ فی مُصَلاّهُ ، فَجَلَستُ بِحِذاءِ بابِهِ ، فَما لَبِثتُ إلاّ یَسیراً إذ خَرَجَ خادِمٌ لَهُ . قالَ : اُدخُل عَلی بَرَکَةِ اللّهِ ، فَدَخَلتُ وسَلَّمتُ عَلَیهِ ، فَرَدَّ عَلَیَّ السَّلامَ. وقالَ : اِجلِس غَفَرَ اللّهُ لَکَ ، فَجَلَستُ ، فَأَطرَقَ مَلِیًّا ثُمَّ رَفَعَ رَأسَهُ. وقالَ : أبو مَن ؟ قُلتُ : أبو عَبدِاللّهِ . قالَ : ثَبَّتَ اللّهُ کُنیَتَکَ ووَفَّقَکَ لِمَرضاتِهِ . قُلتُ فی نَفسی : لَو لَم یَکُن لی مِن زِیارَتِهِ وَالتَّسلیمِ عَلَیهِ غَیرُ هذَا الدُّعاءِ لَکانَ کَثیراً ، ثُمَّ أطرَقَ مَلِیًّا ثُمَّ رَفَعَ رَأسَهُ. فَقالَ : یا أبا عَبدِاللّهِ ما حاجَتُکَ؟ قُلتُ : سَأَلتُ اللّهَ أن یَعطِفَ قَلبَکَ عَلَیَّ ویَرزُقَنی مِن عِلمِکَ ، وأرجو أنَّ اللّهَ تَعالی أجابَنی فِی الشَّریفِ ما سَأَلتُهُ . فَقالَ : یا أبا عَبدِ اللّهِ ، لَیسَ العِلمُ بِالتَّعَلُّمِ ، إنَّما هُوَ نورٌ یَقَعُ فی قَلبِ مَن یُریدُ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی أن یَهدِیَهُ ، فَإِن أرَدتَ العِلمَ فَاطلُب أوَّلاً مِن نَفسِکَ حَقیقَةَ العُبودِیَّةِ ، وَاطلُبِ العِلمَ بِاستِعمالِهِ ، وَاستَفهِمِ اللّهَ یُفهِمکَ . قُلتُ : یا شَریفُ . فَقالَ : قُل یا أبا عَبدِاللّهِ . قُلتُ : یا أبا عَبدِاللّهِ ، ما حَقیقَةُ العُبودِیَّةِ ؟ قالَ : ثَلاثَةُ أشیاءَ : أن لا یَرَی العَبدُ لِنَفسِهِ فیما خَوَّلَهُ اللّهُ إلَیهِ مِلکاً ؛ لِأَنَّ العَبیدَ لا یَکونُ لَهُم مِلکٌ ، یَرَونَ المالَ مالَ اللّهِ یَضَعونَهُ حَیثُ أمَرَهُمُ اللّهُ تَعالی بِهِ ، ولا یُدَبِّرُ العَبدُ لِنَفسِهِ تَدبیراً ، وجُملَةُ اشتِغالِهِ فیما أمَرَهُ اللّهُ تَعالی بِهِ ونَهاهُ عَنهُ ، فَإِذا لَم یَرَ العَبدُ لِنَفسِهِ فیما خَوَّلَهُ اللّهُ تَعالی مِلکاً هانَ عَلَیهِ الإِنفاقُ فیما أمَرَهُ اللّهُ تَعالی أن یُنفِقَ فیهِ ، وإذا فَوَّضَ العَبدُ تَدبیرَ نَفسِهِ عَلی مُدَبِّرِهِ هانَ عَلَیهِ مَصائِبُ الدُّنیا ، وإذَا اشتَغَلَ العَبدُ بِما أمَرَهُ اللّهُ تَعالی ونَهاهُ لا یَتَفَرَّغُ مِنهُما إلَی المِراءِ وَالمُباهاةِ مَعَ النّاسِ ، فَإِذا أکرَمَ اللّهُ العَبدَ بِهذِهِ الثَّلاثِ هانَ عَلَیهِ الدُّنیا وإبلیسُ وَالخَلقُ ، ولا یَطلُبُ الدُّنیا تَکاثُراًوتَفاخُراً ، ولا یَطلُبُ عِندَ النّاسِ عِزًّا وعُلُوًّا ، ولا یَدَعُ أیّامَهُ باطِلاً ، فَهذا أوَّلُ دَرَجَةِ المُتَّقینَ ، قالَ اللّهُ تَعالی : «تِلْکَ الدَّارُ الاْخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِینَ لاَ یُرِیدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَلاَ فَسَادًا وَ الْعَـقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ» . ⁽²⁾ قُلتُ : یا أبا عَبدِاللّهِ أوصِنی . فَقالَ : اُوصیکَ بِتِسعَةِ أشیاءَ ، فَإِنَّها وَصِیَّتی لِمُریدِی الطَّریقِ إلَی اللّهِ عز و جل ، وَاللّهَ أسأَلُ أن یُوَفِّقَکَ لاِستِعمالِهِ ؛ ثَلاثَةٌ مِنها فی رِیاضَةِ النَّفسِ ، وثَلاثَةٌ مِنها فِی الحِلمِ ، وثَلاثَةٌ مِنها فِی العِلمِ ، فَاحفَظها وإیّاکَ وَالتَّهاوُنَ بِها . قالَ عُنوانُ : فَفَرَّغتُ قَلبی لَهُ . فَقالَ : أمَّا اللَّواتی فِی الرِّیاضَةِ ، فَإِیّاکَ أن تَأکُلَ ما لا تَشتَهیهِ فَإِنَّهُ یورِثُ الحَماقَةَ وَالبُلهَ ، ولا تَأکُل إلاّ عِندَ الجوعِ ، وإذا أکَلتَ فَکُل حَلالاً وسَمِّ اللّهَ ، واذکُر حَدیثَ الرَّسولِ صلی الله علیه و آله : ما مَلَأَ آدَمِیٌّ وِعاءً شَرًّا مِن بَطنِهِ ، فَإِن کانَ لابُدَّ فَثُلُثٌ لِطَعامِهِ وثُلُثٌ لِشَرابِهِ وثُلُثٌ لِنَفسِهِ . وأمَّا اللَّواتی فِی الحِلمِ ، فَمَن قالَ لَکَ : إن قُلتَ واحِدَةً سَمِعتَ عَشراً ، فَقُل : إن قُلتَ عَشراً لَم تَسمَع واحِدَةً ، ومَن شَتَمَکَ فَقُل : إن کُنتَ صادِقاً فیما تَقولُ فَاللّهَ أسألُ أن یَغفِرَها لی ، وإن کُنتَ کاذِباً فیما تَقولُ فَاللّهَ أسأَلُ أن یَغفِرَها لَکَ ، ومَن وَعَدَکَ بِالجَفاءِ فَعِدهُ بِالنَّصیحَةِ وَالدُّعاءِ . وأمَّا اللَّواتی فِی العِلمِ ، فَاسأَلِ العُلَماءَ ما جَهِلتَ ، وإیّاکَ أن تَسأَلَهُم تَعَنُّتاً وتَجرِبَةً ، وإیّاکَ أن تَعمَلَ بِرَأیِکَ شَیئاً ، وخُذ بِالاِحتِیاطِ فی جَمیعِ ما تَجِدُ إلَیهِ سَبیلاً ، وَاهرُب مِنَ الفُتیا هَرَبَکَ مِنَ الأَسَدِ ، ولا تَجعَل رَقَبَتَکَ لِلنّاسِ جِسراً . قُم عَنّی یا أبا عَبدِاللّهِ ، فَقَد نَصَحتُ لَکَ ، ولا تُفسِد عَلَیَّ وِردی ، فَإِنِّی امرُؤٌ ضَنینٌ بِنَفسی ، وَالسَّلامُ. ⁽³⁾

.

امام صادق علیه السلام :در کارت با آنان که از خداوند متعال می ترسند ، مشورت کن و جستجوی دانش ، از والاترین و سخت ترین کارهاست . پس مشاوره در آن ، مهم تر و واجب تر است .

مشکاة الأنوار به نقل از عنوان بصری ـ مردی سالمند که ۹۴ سال عمر کرده بود ـ :سال ها با مالک بن انس ، رفت و آمد داشتم ؛ امّا چون جعفر صادق علیه السلام در مدینه حضور یافت ، با وی باب رفت و آمد را گشودم و دوست داشتم همان گونه که از مالک ، کسب معرفت می کردم ، از وی نیز اخذ کنم . پس روزی به من فرمود : «من ، مردی هستم که محلّ مراجعه ام و با این همه برای هر ساعت از ساعت های شب و روز ، وردی دارم . پس مرا از وردم باز مدار و از مالک ، کسب و با وی ، رفت و آمد کن ، همان گونه که قبلاً می کردی» . من از این موضوع ، غمگین شدم و از نزد او بیرون آمدم و پیش خود گفتم : اگر خیری در من می دید ، مرا از آمد و شد و استفاده از خود ، باز نمی داشت . به مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله رفتم و بر وی سلام دادم آنگاه از قبر به روضه (میان قبر و منبر پیامبر صلی الله علیه و آله ) بازگشتم و دو رکعت نماز خواندم و گفتم : خدایا! خدایا! از تو می خواهم که دل جعفر را بر من نرم کنی و مرا از دانشش روزی دهی تا با آن به راه راستت رهنمون شوم . اندیشناک و غمگین به خانه ام بازگشتم و دیگر با مالک بن اَنَس ، رفت و آمد نکردم؛ چون دلم از دوستی جعفر علیه السلام لبریز گشته بود ، و از خانه جز برای نمازهای واجب بیرون نیامدم، تا این که طاقتم تمام شد. چون سینه ام تنگ شد ، کفش به پا کردم و ردا بر دوش افکندم و پس از نماز عصر ، قصد خانه جعفر علیه السلام را کردم . چون به در خانه اش رسیدم ، اجازه خواستم . خادمش بیرون آمد و گفت : نیازت چیست؟ گفتم : سلام دادن به آن بزرگوار . گفت : به نماز ایستاده است . رو به روی در نشستم و اندکی بیش درنگ نکرده بودم که خادمش بیرون آمد و گفت : به برکت خدا ، وارد شو . داخل شدم و بر او سلام دادم و او پاسخم داد و فرمود : «بنشین ، خدایت بیامرزد !» . نشستم . آن گاه ، مدّتی دراز ، سر به زیر افکند و خاموش مانْد . سپس سرش را بلند کرد و فرمود : «کنیه ات چیست؟» . گفتم : ابو عبداللّه . فرمود : «خداوند ، کنیه ات را باقی و تو را به خشنودی اش موفّق بدارد» . پیش خود گفتم : اگر از دیدار و عرض سلام به او بهره ای جز همین دعا نبود ، خود ، بسیار است . سپس ، مدتی دراز ، سر به زیر افکند و خاموش مانْد و سپس ، سر بلند کرد و فرمود : «ای ابو عبد اللّه ! نیازت چیست؟» . گفتم : از خداوند خواسته ام که دلت را بر من نرم کند و از دانشت روزی ام سازد و امیدوارم که خداوند متعال ، خواسته ام را در مورد آن بزرگوار ، اجابت کرده باشد . فرمود : ای ابو عبد اللّه ! دانستن ، به آموختن نیست ؛ بلکه دانش ، نوری است که در دل هرکس که خداوند ـ تبارک و تعالی ـ هدایتش را بخواهد ، تابیده می شود . اگر دانش می خواهی ، ابتدا از نفس خود ، حقیقت بندگی را بخواه و دانش را با عمل به آن بطلب و از خداوند ، فهم را بخواه که به تو می فهمانَد» . گفتم : ای شریف! فرمود : «بگو ، ای ابو عبد اللّه !» . گفتم : ای ابو عبد اللّه ! حقیقت بندگی چیست؟ فرمود : «سه چیز است : [ اوّل] این که بنده آنچه را خدا به او عطا کرده ، ملک خود نپندارد؛ چون بندگان که مالک نمی شوند . مال را مال خدا می بینند و در هرجا که خدای متعال فرمان داده ، خرج می کنند . [ دوم این که ] بنده برای خود ، تدبیری نداشته باشد و [ سوم این که] همه اشتغالش را در آنچه خدای متعال به آن فرمان داده و یا باز داشته ، قرار دهد . پس چون بنده در آنچه خدا به او عطا کرده ، ملکیتی برای خود نمی بیند ، برایش هزینه کردن در آنچه خداوند متعال فرمان داده است ، آسان می آید و هنگامی که بنده ، تدبیر خود را به مدبّرش وا نهاد ، مصیبت های دنیا بر وی آسان می شود و هنگامی که بنده به آنچه خداوند امر و نهی کرده ، مشغول شد ، فرصتی برای ستیزه و فخر فروشی به مردم نمی یابد . پس چون خداوند ، بنده را با این سه گرامی داشت ، دنیا و ابلیس و مردم بر وی خوار می شوند و دنیا را از روی مال اندوزی و فخرفروشی نمی جوید و عزّت و سربلندی نزد مردم را نمی طلبد و روزگارش را به باطل نمی گذراند و این ، نخستین درجه پرهیزگاران است . خداوند متعال می فرماید : «آن سرای آخرت را برای کسانی قرار می دهیم که خواستار برتری و تباهی در زمین نیستند ؛ و عاقبت از آن پرهیزگاران است» » . گفتم : ای ابو عبد اللّه ! به من سفارش کن . فرمود : «تو را به نُه چیز سفارش می کنم که آن ، سفارش من به پویندگان راه خداوند عز و جل است و از خدا می خواهم که تو را در به کار بستن آنها موفّق فرماید : سه سفارش در ریاضت نفس ، سه سفارش در بردباری و سه سفارش در دانش است . آنها را حفظ کن و مباد که در آنها سستی کنی» . پس به او دل سپردم . فرمود : «امّا آنچه مربوط به ریاضت نفس است : زنهار که آنچه را بدان اشتها نداری ، بخوری که موجب حماقت و نافهمی می گردد و جز هنگام گرسنگی مخور و هنگامی که می خوری ، حلال بخور و نام خدا را ببر و حدیث پیامبر صلی الله علیه و آله را به یاد آور که : آدمی ظرفی را بدتر از شکمش پُر نکرد . پس حال که ناچاری ، یکْ سومِ معده را برای خوراک ، یک سوم را برای نوشیدنی و یکْ سوم را برای هوا بگذار . و امّا سفارش هایم در بردباری : هرکس به تو گفت : اگر یک سخن بگویی ، ده سخن می شنوی ، به او بگو : گر ده تا بگویی ، یکی هم نمی شنوی . هرکس تو را دشنام داد ، به او بگو : اگر در آنچه می گویی ، راستگو باشی ،از خدا می خواهم که آنها را بر من بیامرزد و اگر در آنچه می گویی ، دروغگو باشی ، از خدا می خواهم که آنها را بر تو بیامرزد، و هرکس تو را به ستم تهدید کرد ، او را به خیرخواهی و دعا وعده ده . و امّا آنچه مربوط به دانش است : آنچه را نمی دانی ، از دانشمندان بپرس . مبادا که برای به تنگنا انداختن و آزمودن بپرسی ، و زنهار که در کاری به رأی خود ، عمل کنی و در هر چه می توانی ، احتیاط کن و از فتوا دادن ، همچون گریختنت از شیر ، بگریز و گردنت را پل مردم قرار مده ! ای ابو عبد اللّه ! از نزدم برخیز که تو را نصیحت کردم و مانع [ کار و ]قرائت روزانه ام مشو که من بر [ وقت ] خود ، حسّاس و سختگیرم . والسلام !» .

.

. .

. .

. .

. .

الإمام علیّ علیه السلام : ألا لا تَنالُ العِلمَ إلاّ بِسِتَّةٍ سَاُنبیکَ عَن مَجموعِها بِبَیانِ ذَکاءٌ وحِرصٌ وَاصطِبارٌ وبُلغَةٌ وإرشادُ اُستاذٍ وطولُ زَمانِ ⁽¹⁾

.

امام علی علیه السلام :هرگز به دانش دست نمی یابی ، مگر با شش چیز/ که من با بیانم تو را از همه آنها آگاه می کنم :هوش و حرص و شکیبایی و قناعت/ و راهنمایی استاد و درازای زمان .

.

الفصل الرابع : آداب السّؤالأ ـ ما یَنبَغی فیه۴ / ۱التَّعَقُّلالإمام علیّ علیه السلام :أمّا بَعدُ ، أیُّهَا النّاسُ ! إذا سَأَلَ سائِلٌ فَلیَعقِل ، وإذا سُئِلَ فَلیَتَثَبَّت ؛ فَوَاللّهِ لَقَد نَزَلَت بِکُم نَوازِلُ البَلاءِ وحَقائِقُ الاُمورِ ؛ لِفَشَلِ کَثیرٍ مِنَ المَسؤولینَ ، وإطراقِ کَثیرٍ مِنَ السّائِلینَ. ⁽¹⁾

۴ / ۲السُّؤالُ تَفَقُّهًارسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا قَعَدَ أحَدُکُم إلی أخیهِ فَلیَسأَلهُ تَفَقُّهاً ، ولا یَسأَلهُ تَعَنُّتاً. ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ لِسائِلٍ سَأَلَهُ عَن مُعضِلَةٍ ـ: سَل تَفَقُّهاً ولا تَسأَل تَعَنُّتاً ؛ فَإِنَّ الجاهِلَ المُتَعَلِّمَ شَبیهٌ بِالعالِمِ ، وإنَّ العالِمَ المُتَعَسِّفَ شَبیهٌ بِالجاهِلِ المُتَعَنِّتِ. ⁽³⁾

.

فصل چهارم : آداب پرسیدن

الف ـ آنچه سزاوار است

۴ / ۱ خردورزی

۴ / ۲ پرسیدن برای دانستن

فصل چهارم : آداب پرسیدنالف ـ آنچه سزاوار است۴ / ۱خردورزیامام علی علیه السلام :ای مردم! هرگاه کسی می پرسد ، بیندیشد و هرگاه پرسیده شد ، درنگ کند . به خدا سوگند که به دلیل سستی بسیاری از پرسیده شدگان و سکوت بسیاری از پرسندگان شما ، بلا و حقایق امور ⁽¹⁾بر شما نازل شده است .

۴ / ۲پرسیدن برای دانستنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرگاه یکی از شما نزد برادرش می نشیند ، پس برای فهمیدن ، نه درمانده کردن او ، از وی بپرسد .

امام علی علیه السلامـ به پرسشگری که از ایشان ، درباره مشکلی پرسیده بود ـ: برای فهمیدن ، نه درمانده کردن ، بپرس که نادان دانشجو ، مانند دانشمند است و دانشمند بی تدبیر ، مانند نادان آزاردهنده است .

.

عنه علیه السلامـ فی صِفَةِ المُؤمِنِ ـ: یَصمُتُ لِیَسلَمَ ، ویَسأَلُ لِیَفهَمَ. ⁽¹⁾

الإمام الحسین علیه السلام :کانَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام بِالکوفَةِ فِی الجامِعِ إذ قامَ إلَیهِ رَجُلٌ مِن أهلِ الشّامِ ، فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، إنّی أسأَلُکَ عَن أشیاءَ . فَقالَ : سَل تَفَقُّهاً ولا تَسأَل تَعَنُّتاً. ⁽²⁾

المناقب لابن شهر آشوبـ فی سیرَةِ الإمامِ الباقِرِ علیه السلام ـ: قالَ الأبرَشُ الکَلبِیُّ لِهِشامٍ : مَن هذَا الَّذِی احتَوَشَهُ أهلُ العِراقِ ویَسأَلونَهُ ؟ قالَ : هذا نَبِیُّ الکوفَةِ ، وهُوَ یَزعُمُ أنَّهُ ابنُ رَسولِ اللّهِ وباقِرُ العِلمِ ومُفَسِّرُ القُرآنِ ، فَاسأَلهُ مَسأَلَةً لا یَعرِفُها ، فَأَتاهُ. وقالَ : یَا ابنَ عَلِیٍّ قَرَأتَ التَّوراةَ وَالإِنجیلَ وَالزَّبورَ وَالفُرقانَ ؟ قالَ : نَعَم . قالَ : فَإِنّی سائِلُکَ عَن مَسائِلَ . قالَ : سَل ، فَإِن کُنتَ مُستَرشِداً فَسَتَنتَفِعُ بِما تَسأَلُ عَنهُ ، وإن کُنتَ مُتَعَنِّتاً فَتَضِلُّ بِما تَسأَلُ عَنهُ. ⁽³⁾

الکافی عن الحسین بن علوان :سَأَلَ رَجُلٌ أبا عَبدِاللّهِ علیه السلام عَن طَعمِ الماءِ . فَقالَ : سَل تَفَقُّهاً ولا تَسأَل تَعَنُّتاً ؛ طَعمُ الماءِ طَعمُ الحَیاةِ. ⁽⁴⁾

.

امام علی علیه السلامـ در توصیف مؤمن ـ: ساکت می گردد تا سلامت بماند و می پرسد تا بفهمد .

امام حسین علیه السلام :علی بن ابی طالب علیه السلام در مسجد جامع کوفه بود . مردی از اهل شام برخاست و گفت : ای امیرمؤمنان ! پرسش هایی از تو دارم . فرمود : «برای فهمیدن ، نه درمانده کردن ، بپرس» .

المناقب، ابن شهر آشوبـ در بیان سیره امام باقر علیه السلام ـ: اَبرَش کلبی با اشاره به امام باقر علیه السلام از هشام پرسید : این شخص کیست که اهل عراق ، گِرد او را گرفته اند و از او می پرسند؟ گفت : این ، پیامبر کوفه است و او می پندارد که فرزند پیامبر خدا و شکافنده دانش و مفسّر قرآن است . پس پرسشی از او بپرس که نداند . ابرش نزد او آمد و گفت : ای پسر علی! آیا تورات و انجیل و زبور و قرآن را خوانده ای؟ فرمود : «بلی» . گفت : من چند سؤال می پرسم . فرمود : «بپرس که اگر رهجویی ، از آنچه می پرسی ، بهره می بری و اگر قصد آزار و درمانده کردن داری ، گم راه می شوی» .

الکافیـ به نقل از حسین بن علوان ـ: مردی درباره مزه آب از امام صادق علیه السلام پرسید. فرمود : «برای فهمیدن ، نه درمانده کردن بپرس . مزه آب ، مزه زندگی است» .

.

۴ / ۳حُسنُ السُّؤالِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :حُسنُ السُّؤالِ نِصفُ العِلمِ. ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :مَن أحسَنَ السُّؤالَ عَلِمَ. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :مَن عَلِمَ أحسَنَ السُّؤالَ. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :أجمِلوا فِی الخِطابِ تَسمَعوا جَمیلَ الجَوابِ. ⁽⁴⁾

۴ / ۴رِعایَةُ حَقِّ السّابِقِالإمام الصادق علیه السلام :أتَی النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله رَجُلانِ : رَجُلٌ مِنَ الأَنصارِ ورَجُلٌ مِن ثَقیفٍ . فَقالَ الثَّقیفِیُّ : یا رَسولَ اللّهِ ، حاجَتی . فَقالَ : سَبَقَکَ أخوکَ الأَنصارِیُّ . فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، إنّی عَلی ظَهرِ سَفَرٍ وإنّی عَجلانُ . وقالَ الأَنصارِیُّ : إنّی قَد أذِنتُ لَهُ. ⁽⁵⁾

.

۴ / ۳ نیکو پرسیدن

۴ / ۴ رعایت حقّ تقدّم

۴ / ۳نیکو پرسیدنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نیکویی پرسش ، نیمی از دانش است .

امام علی علیه السلام :هر کس نیکو بپرسد ، بداند .

امام علی علیه السلام :هرکس بداند ، نیکو بپرسد .

امام علی علیه السلام :زیبا خطاب کنید تا پاسخِ زیبا بشنوید .

۴ / ۴رعایت حقّ تقدّمامام صادق علیه السلام :دو مرد نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمدند : مردی از انصار و مردی از ثقیف . مرد ثقیفی گفت : ای پیامبر خدا ! نیازی دارم . فرمود : «برادر انصاری ات مقدّم است» . گفت : ای پیامبر خدا ! من در سفرم و شتاب دارم . مرد انصاری گفت : به او اجازه دادم و نوبتم را به او وا نهادم .

.

ب ـ ما لا یَنبَغی فیه۴ / ۵السُّؤالُ تَعَنُّتًاالاختصاص عن ابن عبّاس :قالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله ] لِعَبدِاللّهِ بنِ سَلامٍ] : الحَمدُ للّهِِ عَلی نَعمائِهِ ، یَابنَ سَلامٍ ، أجِئتَنی سائِلاً أو مُتَعَنِّتاً ؟ قالَ : بَل سائِلاً یا مُحَمَّدُ . قالَ : عَلَی الضَّلالَةِ أم عَلَی الهُدی ؟ قالَ : بَل عَلَی الهُدی یا مُحَمَّدُ . فَقالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : فَسَل عَمّا تَشاءُ. ⁽¹⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :شِرارُ النّاسِ الَّذینَ یَسأَلونَ عَن شِرارِ المَسائِلِ ؛ کَی یُغَلِّطوا بِهَا العُلَماءَ. ⁽²⁾

سنن أبی داود عن معاویة :إنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله نَهی عَنِ الغَلوطاتِ ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

.

ب ـ آنچه شایسته نیست

۴ / ۵ پرسیدن برای درمانده کردن

ب ـ آنچه شایسته نیست۴ / ۵پرسیدن برای درمانده کردنالاختصاصـ به نقل از ابن عبّاس ـ: پیامبر صلی الله علیه و آله به عبد اللّه بن سلام فرمود : «ای ابن سلام! سپاس ، خدای راست بر نعمت هایش . آیا برای پرسیدن آمده ای یا برای درمانده کردن ؟». گفت : ای محمّد! برای پرسیدن آمده ام . فرمود : «برای گم راهی یا هدایت ؟» . گفت :ای محمّد ! برای هدایت . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «هرچه می خواهی ، بپرس» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بدترینِ مردم ، کسانی اند که از بدترین مسئله ها ، می پرسند ، تا دانشمندان را به اشتباه بیندازند .

سنن أبی داوودـ به نقل از معاویه ـ: پیامبر صلی الله علیه و آله از مغلطه کاری منع فرمود .

.

الإمام علیّ علیه السلام :النّاسُ مَنقوصونَ مَدخولونَ إلاّ مَن عَصَمَ اللّهُ ، سائِلُهُم مُتَعَنِّتٌ ، ومُجیبُهُم مُتَکَلِّفٌ. ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ فی وَصِیَّتِهِ لِعُنوانَ البَصرِیِّ فِی العِلمِ ـ: فَاسأَلِ العُلَماءَ ما جَهِلتَ ، وإیّاکَ أن تَسأَلَهُم تَعَنُّتاً وتَجرِبَةً ، وإیّاکَ أن تَعمَلَ بِرَأیِکَ شَیئاً. ⁽²⁾

راجع : ص ۱۴۲ ح ۲۳۹۲ ـ ۲۳۹۳ و ۱۴۴ ح ۲۳۹۵ ـ ۲۳۹۷ .

۴ / ۶السُّؤالُ عَمّا قَد یَضُرُّ جَوابُهُالکتاب«یَـأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ لاَ تَسْـئلُواْ عَنْ أَشْیَاءَ إِن تُبْدَ لَکُمْ تَسُؤْکُمْ وَإِن تَسْـئلُواْ عَنْهَا حِینَ یُنَزَّلُ الْقُرْءَانُ تُبْدَ لَکُمْ عَفَا اللَّهُ عَنْهَا وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِیمٌ» . ⁽³⁾

«قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِی فَلاَ تَسْـئلْنِی عَن شَیْ ءٍ حَتَّی أُحْدِثَ لَکَ مِنْهُ ذِکْرًا» . ⁽⁴⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :اُسکُتوا عَمّا سَکَتَ اللّهُ. ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ تَعالی حَدَّ لَکُم حُدوداً فَلا تَعتَدوها ، وفَرَضَ عَلَیکُم فَرائِضَ فَلا تُضَیِّعوها ، وسَنَّ لَکُم سُنَناً فَاتَّبِعوها ، وحَرَّمَ عَلَیکُم حُرُماتٍ فَلا تَهتِکوها ، وعَفا لَکُم عَن أشیاءَ رَحمَةً مِنهُ لَکُم مِن غَیرِ نِسیانٍ فَلا تَتَکَلَّفوها. ⁽⁶⁾

.

۴ / ۶ پرسیدن از چیزهایی که پاسخش زیانبار است

امام علی علیه السلام :مردم ، ناتمام و معیوب اند ، مگر کسی که خدا [ او را] نگه دارد . پرسشگرشان ، آزاردهنده و پاسخگویشان ، متکلّف است .

امام صادق علیه السلامـ در سفارشش به عنوان بصری درباره دانش ـ: آنچه را نمی دانی ، از دانشمندان بپرس و مبادا برای درمانده کردن و آزمودن بپرسی ، و زنهار که در کاری به رأی خود ، عمل کنی !

ر . ک : ص ۱۴۳ ح ۲۳۹۲ ـ ۲۳۹۳ و ۱۴۵ ح ۲۳۹۵ ـ ۲۳۹۷ .

۴ / ۶پرسیدن از چیزهایی که پاسخش زیانبار استقرآن«ای مؤمنان! از چیزهایی مپرسید که اگر بر شما آشکار شوند بر شما ناخوش آید و اگر هنگام فرود آمدن قرآن آنها را بپرسید ، برای شما آشکار می شود . خدا از آنچه بود ، درگذشت و او آمرزنده بردبار است» .

«گفت : اگر مرا پیروی می کنی ، از چیزی مپرس تا خود از آن سخن به میان آورم» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در آنچه خدا سکوت کرده ، سکوت کنید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند متعال ، حدودی را برای شما تعیین نموده است ؛ از آنها فراتر نروید و واجباتی را بر شما واجب ساخته ، پس آنها را تباه مکنید و سنّت هایی را برای شما بنا نهاده ، پس از آنها پیروی کنید و حرام هایی را بر شما حرام کرده ، پس هتک حرمت نکنید و پاره ای چیزها را از روی رحمتش به شما بخشیده است ، بی آن که فراموش کرده باشد . پس خود را برای آنها به زحمت میندازید .

.

عنه صلی الله علیه و آله :دَعونی ما تَرَکتُکُم ، إنَّما أهلَکَ مَن کانَ قَبلَکُم سُؤالُهُم وَاختِلافُهُم عَلی أنبِیائِهِم ، فَإِذا نَهَیتُکُم عَن شَیءٍ فَاجتَنِبوهُ ، وإذا أمَرتُکُم بِأَمرٍ فَأتوا مِنهُ مَا استَطَعتُم. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لَولا أنَّ بَنی إسرائیلَ قالوا : «وَ إِنَّـآ إِن شَآءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ» ⁽²⁾ما اُعطوا أبَداً ، ولَو أنَّهُمُ اعتَرَضوا بَقَرَةً مِنَ البَقَرِ فَذَبَحوها لَأَجزَأَت عَنهُم ، ولکِنَّهُم شَدَّدوا فَشَدَّدَ اللّهُ عَلَیهِم. ⁽³⁾

مسند أبی یعلی عن ابن عمر :سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : لا یَزالُ هذَا الحَیُّ مِن قُرَیشٍ آمِنینَ حَتّی یَرُدّوهُم عَن دینِهِم (کفّار حمنا ) ⁽⁴⁾. قالَ : فَقامَ إلَیهِ رَجُلٌ. فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، أفِی الجَنَّةِ أنَا أم فِی النّارِ ؟ قالَ : فِی الجَنَّةِ . ثُمَّ قامَ إلَیهِ آخَرُ فَقالَ : أفِی الجَنَّةِ أنَا أم فِی النّارِ ؟ ( قالَ : فِی النّارِ ) . ثُمَّ قالَ : اُسکُتوا عَنّی ما سَکَتُّ عَنکُم ، فَلَولا أن لا تَدافَنوا لَأَخبَرتُکُم بِمَلَئِکُم مِن أهلِ النّارِ حَتّی تَعرِفوهُم عِندَ المَوتِ ، ولَو اُمِرتُ أن أفعَلَ لَفَعَلتُ. ⁽⁵⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آنچه را رها کرده ام ، وا گذارید . آنچه پیشینیانِ شما را هلاک کرد ، پرسیدن و اختلاف آنها با پیامبرانشان بود . پس هرگاه شما را از چیزی باز داشتم ، از آن دوری کنید و هرگاه به کاری فرمان دادم ، به اندازه توان خود ، آن را انجام دهید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اگر نبود که بنی اسرائیل گفتند : «و بی گمان ، اگر خدا بخواهد ، ما ره یافتگانیم» ، هرگز به مقصود نمی رسیدند و اگر آنان ، گاوی از میان گاوها می گرفتند و آن را ذبح می کردند ، کفایتشان می کرد؛ ولی آنها سخت گرفتند . پس خدا هم بر آنها سخت گرفت .

مسند أبی یعلیـ به نقل از ابن عمر ـ: شنیدم که پیامبر خدا فرمود : «همواره ، این عشیره قریش در امان باشند تا خویشاوندان کافر را از دینشان بازگردانند» . مردی برخاست و گفت : ای پیامبر خدا! آیا من بهشتی ام یا جهنّمی؟ فرمود : «تو در بهشتی» . سپس دیگری برخاست و گفت: آیا من بهشتی ام یا جهنّمی؟ فرمود: «تو در جهنّمی» . سپس فرمود: «در آنچه من ساکت ماندم، شما هم ساکت باشید واگر نبود که همدیگر را دفن نمی کردید ، جهنّمیان شما را معرفی می کردم ، تا آنان را هنگام مرگ بشناسید و اگر به این کار فرمان می یافتم ، بی گمان ، انجام می دادم» .

.

الإمام الرضا علیه السلام :إنَّ رَجُلاً مِن بَنی إسرائیلَ قَتَلَ قَرابَةً لَهُ ثُمَّ أخَذَهُ وطَرَحَهُ عَلی طَریقِ أفضَلِ سِبطٍ مِن أسباطِ بَنی إسرائیلَ ، ثُمَّ جاءَ یَطلُبُ بِدَمِهِ ، فَقالوا لِموسی علیه السلام : إنَّ سِبطَ آلِ فُلانٍ قَتَلوا فُلاناً ، فَأَخبِرنا مَن قَتَلَهُ ؟ قالَ : اِیتونی بِبَقَرَةٍ ، «قَالُواْ أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا قَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَکُونَ مِنَ الْجَـهِلِینَ» ⁽¹⁾، ولَو أنَّهُم عَمَدوا إلی أیِّ بَقَرَةٍ أجزَأَتهُم ولکِن شَدَّدوا فَشَدَّدَ اللّهُ عَلَیهِم . «قَالُواْ ادْعُ لَنَا رَبَّکَ یُبَیِّن لَّنَا مَا هِیَ قَالَ إِنَّهُ یَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لاَّ فَارِضٌ وَ لاَ بِکْرٌ» ⁽²⁾ـ یعنی لا صَغیرَةٌ ولا کَبیرَةٌ ـ «عَوَانُم بَیْنَ ذَ لِکَ» ⁽³⁾، ولَو أنَّهُم عَمَدوا إلی أیِّ بَقَرَةٍ أجزَأَتهُم ، ولکِن شَدَّدوا فَشَدَّدَ اللّهُ عَلَیهِم . «قَالُواْ ادْعُ لَنَا رَبَّکَ یُبَیِّن لَّنَا مَا لَوْنُهَا قَالَ إِنَّهُ یَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَآءُ فَاقِعٌ لَّوْنُهَا تَسُرُّ النَّـظِرِینَ» ⁽⁴⁾، ولَو أنَّهُم عَمَدوا إلی أیِّ بَقَرَةٍ لَأَجزَأَتهُم ، ولکِن شَدَّدوا فَشَدَّدَ اللّهُ عَلَیهِم . «قَالُواْ ادْعُ لَنَا رَبَّکَ یُبَیِّن لَّنَا مَا هِیَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشَـبَهَ عَلَیْنَا وَ إِنَّـآ إِن شَآءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ * قَالَ إِنَّهُ یَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لاَّ ذَلُولٌ تُثِیرُ الْأَرْضَ وَ لاَ تَسْقِی الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لاَّ شِیَةَ فِیهَا قَالُواْ الْـئـنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ» ⁽⁵⁾. فَطَلَبوها ، فَوَجَدوها عِندَ فَتًی مِن بَنی إسرائیلَ ، فَقالَ : لا أبیعُها إلاّ بِمِل ءِ مَسکِها ⁽⁶⁾ذَهَباً . فَجاؤوا إلی موسی علیه السلام فَقالوا لَهُ ذلِکَ . فَقالَ : اِشتَروها . فَاشتَرَوها وجاؤوا بِها ، فَأَمَرَ بِذَبحِها ، ثُمَّ أمَرَ أن یُضرَبَ المَیِّتُ بِذَنَبِها ، فَلَمّا فَعَلوا ذلِکَ حَیِیَ المَقتولُ ، وقالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، إنَّ ابنَ عَمّی قَتَلَنی دونَ مَن یُدَّعی عَلَیهِ قَتلی . فَعَلِموا بِذلِکَ قاتِلَهُ . فَقالَ رَسولُ اللّهِ موسَی بنُ عِمرانَ علیه السلام لِبَعضِ أصحابِهِ : إنَّ هذِهِ البَقَرَةَ لَها نَبَأٌ . فَقالَ : وما هُوَ ؟ قالَ : إنَّ فَتَیً مِن بَنی إسرائیلَ کانَ بارًّا بِأَبیهِ وإنَّهُ اشتَری تَبیعاً فَجاءَ إلی أبیهِ ورَأی أنَّ المَقالیدَ تَحتَ رَأسِهِ ، فَکَرِهَ أن یوقِظَهُ فَتَرَکَ ذلِکَ البَیعَ ، فَاستَیقَظَ أبوهُ ، فَأَخبَرَهُ ، فَقالَ لَهُ : أحسَنتَ ، خُذ هذِهِ البَقَرَةَ فَهِیَ لَکَ عِوَضاً لِما فاتَکَ . قالَ : فَقالَ لَهُ رَسولُ اللّهِ موسَی بنُ عِمرانَ علیه السلام : اُنظُروا إلَی البِرِّ ما بَلَغَ بِأَهلِهِ ؟ ! ⁽⁷⁾

.

امام رضا علیه السلام :مردی از بنی اسرائیل ، یکی از خویشان خود را کُشت و جسدش را بر سرِ راه برترینِ خاندان بنی اسرائیل افکند . سپس به خونخواهی اش آمد . به موسی علیه السلام گفتند : فلان خاندان ، فلانی را کشته اند . ما را از قاتلش آگاه کن . فرمود : «ماده گاوی برایم بیاورید» . «گفتند : آیا ما را به ریشخند می گیری؟ فرمود : به خدا پناه می برم از این که از نادانان باشم» . اگر آنان هر گاوی را قصد می کردند ، کفایتشان می کرد؛ ولی سخت گرفتند . خدا هم بر آنان سخت گرفت . «گفتند : پروردگار خود را بخوان تا برای ما روشن کند که آن چگونه است . گفت : خداوند می فرماید : «آن ، ماده گاوی است نه پیر و از کار افتاده و نه تازه سال ، میان این دو» یعنی نه کوچک و نه بزرگ . اگر آنان هر گاوی را قصد می کردند ، کفایتشان می کرد؛ ولی سخت گرفتند . خدا هم بر آنان سخت گرفت . «گفتند : پروردگارت را بخوان تا برای ما روشن کند که رنگش چگونه است؟ گفت : خداوند می فرماید: «آن ، ماده گاوی است زرد روشن که رنگش مایه سرور بینندگان می گردد»» . اگر آنها هر گاوی را قصد می کردند ، کفایتشان می کرد؛ ولی سخت گرفتند . خدا هم بر آنها سخت گرفت . «گفتند : پروردگارت را بخوان تا برای ما روشن کند که آن چگونه است؟ ماده گاو بر ما مشتبه شده است و بی گمان ، اگر خدا بخواهد ، ما ره یافتگانیم . گفت : خداوند می فرماید : «آن ، ماده گاوی است که نه رام است تا زمین را شخم زند ، و نه کشتزار را آبیاری کند . سالم است و هیچ لکّه ای در آن نیست» . گفتند : اکنون ، حقّ مطلب را آوردی» . پس به جستجویش پرداختند و آن را نزد جوانی از بنی اسرائیل یافتند . جوان گفت : آن را نمی فروشم ، جز در برابر آن که پوستش را پُر از طلا کنید . پس نزد موسی علیه السلام آمدند و مطلب را برایش گفتند . فرمود : «آن را بخرید» . پس آن را خریدند و آوردند . وی به ذبحش فرمان داد . سپس دستور داد که با دُم آن به جسد مرده بزنند . چون چنین کردند ، مقتول زنده شد و گفت : ای پیامبر خدا! پسر عمویم مرا کشته است ، نه کسی که متّهم به قتل من شده است . بدین وسیله ، قاتلش را شناختند . سپس پیامبر خدا ، موسی بن عمران علیه السلام ، به یکی از یارانش فرمود : «این ماده گاو ، داستانی دارد» . وی گفت : آن چیست؟ فرمود : «جوانی از بنی اسرائیل نسبت به پدرش مهربان و نیکوکار بود . روزی گوساله ای یک ساله خرید و نزد پدرش آمد [تا بهای آن را بپردازد] ؛ ولی کلیدها[ی گاوصندوق] را زیر سرِ پدرش دید و چون بیدار کردنش را ناخوش داشت ، از خرید آن منصرف شد . پس پدرش بیدار شد و پسر ، او را آگاه کرد . پدرش گفت : آفرین ! این ماده گاو را به جای آنچه از دستت رفته است ، بگیر». سپس پیامبر خدا ، موسی بن عمران علیه السلام ، به صحابی اش فرمود : «بنگر که نیکی با اهلش چه می کند» .

.

الإمام علیّ علیه السلام :لَمّا نَزَلَت هذِهِ الآیَةُ «وَلِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَیْهِ سَبِیلا» ⁽¹⁾قالوا : یا رَسولَ اللّهِ ، أفی کُلِّ عامٍ ؟ فَسَکَتَ ، فَقالوا : أفی کُلِّ عامٍ ؟ فَسَکَتَ . قالَ : ثُمَّ قالوا : أفی کُلِّ عامٍ ؟ فَقالَ : لا ، ولَو قُلتُ نَعَم لَوَجَبَت . فَأَنزَلَ اللّهُ تَعالی : «یَـأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ لاَ تَسْـئلُواْ عَنْ أَشْیَآءَ إِن تُبْدَ لَکُمْ تَسُؤْکُمْ» ⁽²⁾إلی آخر الآیة. ⁽³⁾

.

امام علی علیه السلام :هنگامی که این آیه نازل شد : «حجّ این خانه برای خدا بر هر که توانایی رفتن به سوی آن را دارد ، واجب است» ، پرسیدند : ای پیامبر خدا ! آیا در هر سال؟ ایشان ، خاموش ماند . باز گفتند : آیا در هر سال؟ باز ساکت ماند . سپس باز هم پرسیدند : آیا در هر سال؟ فرمود : «نه ؛ و اگر می گفتم : آری ، بی گمان ، واجب می شد» . سپس خداوند متعال ، این آیه را نازل فرمود : «ای کسانی که ایمان آوردید! از چیزهایی مپرسید که اگر بر شما آشکار شود ، ناراحتتان می کند...» .

.

سنن ابن ماجة عن أنس :قالوا : یا رَسولَ اللّهِ ! الحَجُّ فی کُلِّ عامٍ ؟ قالَ : لَو قُلتُ : نَعَم لَوَجَبَت ، ولَو وَجَبَت لَم تَقوموا بِها ، ولَو لَم تَقوموا بِها عُذِّبتُم. ⁽¹⁾

مسند ابن حنبل عن ابن عبّاس :خَطَبَنا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَقالَ : یا أیُّهَا النّاسُ ، کُتِبَ عَلَیکُمُ الحَجُّ . قالَ : فَقامَ الأَقرَعُ بنُ حابِسٍ فَقالَ : أفی کُلِّ عامٍ یا رَسولَ اللّهِ ؟ فَقالَ : لَو قُلتُها لَوَجَبَت ، ولَو وَجَبَت لَم تَعمَلوا بِها ولَم تَستَطیعوا أن تَعمَلوا بِها ، الحَجُّ مَرَّةٌ فَمَن زادَ فَهُوَ تَطَوُّعٌ. ⁽²⁾

مسند ابن حنبل :إنَّ رَجُلاً قالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، الحَجُّ کُلَّ عامٍ ؟ فَقالَ : بَل حَجَّةٌ عَلی کُلِّ إنسانٍ ، ولَو قُلتُ : نَعَم کُلَّ عامٍ ، لَکانَ کُلَّ عامٍ. ⁽³⁾

.

سنن ابن ماجةـ به نقل از انس بن مالک ـ: گفتند : ای پیامبر خدا ! آیا حج در هر سال بر ما واجب است؟ فرمود : «اگر می گفتم آری ، بی گمان ، واجب می شد و اگر واجب می شد ، از عهده اش بر نمی آمدید و اگر بدان نمی پرداختید ، عذاب می شدید» .

مسند ابن حنبلـ به نقل از ابن عبّاس ـ: پیامبر خدا برای ما خطبه خواند و فرمود : «ای مردم! حج بر شما مقرّر شده است» . اقرع بن حابس برخاست و گفت : ای پیامبر خدا ! آیا در هر سال؟ فرمود : «اگر می گفتم [ بلی] ، واجب می شد و اگر واجب می شد ، بدان عمل نمی کردید و نمی توانستید عمل کنید . حج ، یک بار واجب است . هرکه بیشتر به جا آورد ، مستحب است» .

مسند ابن حنبل :مردی گفت : ای پیامبر خدا ! حج در هر سال است؟ فرمود : «بر هر انسان ، یک حج [ واجب ]است و اگر گفته بودم : آری ، در هر سال است ، در هر سال ، واجب می شد» .

.

صحیح البخاری عن أنس :خَطَبَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله خُطبَةً ما سَمِعتُ مِثلَها قَطُّ . قالَ : لَو تَعلَمونَ ما أعلَمُ لَضَحِکتُم قَلیلاً ولَبَکَیتُم کَثیراً . فَغَطّی أصحابُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وُجوهَهُم، لَهُم خَنینٌ . فَقالَ رَجُلٌ : مَن أبی ؟ قالَ : فُلانٌ . فَنَزَلَت هذِهِ الآیَةُ «لاَ تَسْـئلُواْ عَنْ أَشْیَآءَ إِن تُبْدَ لَکُمْ تَسُؤْکُمْ». ⁽¹⁾

صحیح البخاری عن أبی موسی الأشعریّ :سُئِلَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَن أشیاءَ کَرِهَها ، فَلَمّا أکثَروا عَلَیهِ المَسأَلَةَ غَضِبَ وقالَ : سَلونی . فَقامَ رَجُلٌ فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، مَن أبی ؟ قالَ : أبوکَ حُذافَةُ . ثُمَّ قامَ آخَرُ فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، مَن أبی ؟ فَقالَ : أبوکَ سالِمٌ مَولی شَیبَةَ . فَلَمّا رَأی عُمَرُ ما بِوَجهِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله مِنَ الغَضَبِ قالَ : إنّا نَتوبُ إلَی اللّهِ عز و جل. ⁽²⁾

صحیح البخاری عن ابن عبّاس :کانَ قَومٌ یَسأَلونَ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله استِهزاءً، فَیَقولُ الرَّجُلُ : مَن أبی ؟ ویَقولُ الرَّجُلُ ـ تَضِلُّ ناقَتُهُ ـ : أینَ ناقَتی ؟ فَأَنزَلَ اللّهُ فیهِم هذِهِ الآیَةَ : «لاَ تَسْـئلُواْ عَنْ أَشْیَآءَ إِن تُبْدَ لَکُمْ تَسُؤْکُمْ» حَتّی فَرَغَ مِنَ الآیَةِ کُلِّها. ⁽³⁾

.

صحیح البخاریـ به نقل از انس ـ: پیامبر خدا خطبه ای خواند که هرگز نظیرش را نشنیده بودم . فرمود : «اگر آنچه را من می دانستم ، می دانستید ، کم می خندیدید و فراوان می گریستید» . یاران پیامبر صلی الله علیه و آله چهره هایشان را پوشاندند و آرام گریستند . مردی گفت : پدر من کیست؟ فرمود : «فلانی» . آن گاه این آیه نازل شد : «از چیزهایی مپرسید که اگر آشکار شود ، ناراحتتان می کند» .

صحیح البخاریـ به نقل از ابو موسی اشعری ـ: از پیامبر خدا چیزهایی پرسیده شد که ناخوش می داشت . چون پرسش ها فراوان شد ، خشمگین شد و فرمود : «از من بپرسید» . مردی برخاست و گفت : ای پیامبر خدا ! پدر من کیست؟ فرمود : «پدر تو حذافه است» . دیگری برخاست و گفت : ای پیامبر خدا ! پدر من کیست؟ فرمود : «پدر تو سالم ، آزادشده شیبه است» . پس چون عمَر خشم را در چهره پیامبر خدا دید ، گفت : بی گمان ، ما به سوی خدا عز و جل توبه می کنیم .

صحیح البخاریـ به نقل از ابن عبّاس ـ: گروهی به ریشخند از پیامبر خدا سؤال می کردند . مردی می گفت : پدر من کیست؟ و مردی که شترش را گم کرده بود ، می پرسید : شترم کجاست؟ پس خداوند ، این آیه را درباره آنان نازل فرمود : «از چیزهایی مپرسید که اگر آشکار شود ، ناراحتتان می کند ...» .

.

الکافی عن أبی الجارود :قالَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام : إذا حَدَّثتُکُم بِشَیءٍ فَاسأَلونی مِن کِتابِ اللّهِ . ثُمَّ قالَ فی بَعضِ حَدیثِهِ : إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله نَهی عَنِ القیلِ وَالقالِ ، وفَسادِ المالِ ، وکَثرَةِ السُّؤالِ . فَقیلَ لَهُ : یَابنَ رَسولِ اللّهِ ، أینَ هذا مِن کِتابِ اللّهِ ؟ قالَ : إنَّ اللّهَ عز و جل یَقولُ : «لاَّ خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مِّن نَّجْوَاهُمْ إِلاَّ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلَـحِم بَیْنَ النَّاسِ» ⁽¹⁾وقالَ : «وَلاَ تُؤْتُواْ السُّفَهَآءَ أَمْوَ لَکُمُ الَّتِی جَعَلَ اللَّهُ لَکُمْ قِیَـمً» ⁽²⁾وقالَ : «لاَ تَسْـئلُواْ عَنْ أَشْیَآءَ إِن تُبْدَ لَکُمْ تَسُؤْکُمْ» . ⁽³⁾

الإمام الباقر علیه السلام :اِشتَرِ الجُبنَ مِن أسواقِ المُسلِمینَ مِن أیدِی المُصَلّینَ ، ولا تَسأَل عَنهُ إلاّ أن یَأتِیَکَ مَن یُخبِرُکَ عَنهُ. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ لَمّا سَأَلَهُ الفُضَیلُ وزُرارَةُ ومُحَمَّدُ بنُ مُسلِمٍ عَن شِراءِ اللَّحمِ مِنَ الأَسواقِ ولا یُدری ما یَصنَعُ القَصّابونَ ـ: کُل إذا کانَ ذلِکَ فی أسواقِ المُسلِمینَ ولا تَسأَل عَنهُ. ⁽⁵⁾

الإمام الصادق علیه السلام :یا أیُّهَا النّاسُ اتَّقُوا اللّهَ ولا تُکثِرُوا السُّؤالَ ، إنَّما هَلَکَ مَن کان قَبلَکُم بِکَثرَةِ سُؤالِهِم أنبِیاءَهُم ، وقَد قالَ اللّهُ عز و جل : «یَـأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ لاَ تَسْـئلُواْ عَنْ أَشْیَآءَ إِن تُبْدَ لَکُمْ تَسُؤْکُمْ» وَاسأَلوا عَمّا فَرَضَ اللّهُ عَلَیکُم ، وَاللّهِ إنَّ الرَّجُلَ یَأتینی فَیَسأَلُنی فَاُخبِرُهُ فَیَکفُرُ ، ولَو لَم یَسأَلنی ما ضَرَّهُ ، وقالَ اللّهُ : «وَإِن تَسْـئلُواْ عَنْهَا حِینَ یُنَزَّلُ الْقُرْءَانُ تُبْدَ لَکُمْ» إلی قَولِهِ : «قَدْ سَأَلَهَا قَوْمٌ مِّن قَبْلِکُمْ ثُمَّ أَصْبَحُواْ بِهَا کَـفِرِینَ» ⁽⁶⁾. ⁽⁷⁾

.

الکافیـ به نقل از ابو جارود ـ: امام باقر علیه السلام فرمود : «هنگامی که درباره چیزی با شما سخن گفتم ، دلیل آن را از کتاب خدا از من بخواهید» . پس امام در یکی از سخنانش فرمود : «پیامبر خدا ، از قیل و قال و تباه کردن مال و فراوانیِ سؤال ، نهی فرمود» . گفته شد : ای فرزند پیامبر خدا ! این در کجای کتاب خداست؟ فرمود : «خداوند عز و جل می گوید : «در بسیاری از نجوای ایشان ، خیری نیست ، مگر آن که به صدقه دادن یا نیکی و یا اصلاح میان مردم فرمان دهد» و می فرماید : «اموالی را که خدا مایه قوام شما قرار داده ، به دست نابخردان مسپارید» . همچنین می فرماید : «از چیزهایی مپرسید که اگر آشکار شود ، ناراحتتان می کند» » .

امام باقر علیه السلام :پنیر را از بازار مسلمانان و از دست نمازگزاران بخر و از آن مپرس؛ مگر آن که کسی بیاید و از آن به تو خبر دهد .

امام باقر علیه السلامـ هنگامی که فضیل و زراره و محمّد بن مسلم از ایشان درباره خریدن گوشت از بازار پرسیدند ، در حالی که معلوم نیست قصّاب ها چه می کنند ـ: همین که آن در بازار مسلمانان است ، بخور و از آن مپرس .

امام صادق علیه السلام :ای مردم! از خدا بپرهیزید و زیاد نپرسید . پیشینیان شما به دلیل بسیار پرسیدن از پیامبرانشان هلاک شدند . خداوند عز و جلفرموده است : «ای کسانی که ایمان آورده اید! از چیزهایی مپرسید که اگر آشکار شود ، ناراحتتان می کند» . از آنچه خداوند بر شما واجب کرده است ، بپرسید . به خدا سوگند ، مردی نزد من می آید و می پرسد و چون آگاهش کنم ، کافر می شود و اگر از من نمی پرسید ، زیانی به او نمی رسید . خداوند می فرماید : «اگر هنگام نزول قرآن از آنها بپرسید ، برایتان آشکار می شود» تا آن جا که می فرماید : «بی گمان ، پیش از شما نیز قومی از آن پرسیدند و سپس بدان کفر ورزیدند» .

.

عنه علیه السلام :إنَّ عَلِیًّا علیه السلام کانَ یَقولُ : أبهِموا ما أبهَمَهُ اللّهُ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :خَمسَةُ أشیاءَ یَجِبُ عَلَی النّاسِ أن یَأخُذوا بِها ظاهِرَ الحُکمِ : الوَلایاتُ ، وَالتَّناکُحُ ، وَالمَواریثُ ، وَالذَّبائِحُ ، وَالشَّهاداتُ ، فَإِذا کانَ ظاهِرُهُ ظاهِراً مَأموناً جازَت شَهادَتُهُ ، ولا یُسأَلُ عَن باطِنِهِ. ⁽²⁾

نهج البلاغة :خَطَبَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام بِهذِهِ الخُطبَةِ [أی خُطبَةَ الأَشباحِ] عَلی مِنبَرِ الکوفَةِ ، وذلِکَ أنَّ رَجُلاً أتاهُ فَقالَ لَهُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، صِف لَنا رَبَّنا مِثلَما نَراهُ عِیاناًلِنَزدادَ لَهُ حُبًّا وبِهِ مَعرِفَةً . فَغَضِبَ ونادی : الصَّلاةَ جامِعَةً ، فَاجتَمَعَ النّاسُ حَتّی غَصَّ المَسجِدُ بِأَهلِهِ . فَصَعِدَ المِنبَرَ وهُوَ مُغضَبٌ مُتَغَیِّرُ اللَّونِ ، فَحَمِدَ اللّهَ وأثنی عَلَیهِ وصَلّی عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ، ثُمَّ قالَ : . . . فَانظُر أیُّهَا السّائِلُ : فَما دَلَّکَ القُرآنُ عَلَیهِ مِن صِفَتِهِ فَائتَمَّ بِهِ وَاستَضِئ بِنورِ هِدایَتِهِ ، وما کَلَّفَکَ الشَّیطانُ عِلمَهُ مِمّا لَیسَ فِی الکِتابِ عَلَیکَ فَرضُهُ ، ولا فی سُنَّةِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وأئِمَّةِ الهُدی أثَرُهُ ، فَکِل عِلمَهُ إلَی اللّهِ سُبحانَهُ ، فَإِنَّ ذلِکَ مُنتَهی حَقِّ اللّهِ عَلَیکَ. ⁽³⁾

سنن الترمذی عن سلمان :سُئِلَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَنِ السَّمنِ وَالجُبنِ وَالفِراءِ . فَقالَ : الحَلالُ ما أحَلَّ اللّهُ فی کِتابِهِ ، وَالحَرامُ ما حَرَّمَ اللّهُ فی کِتابِهِ ، وما سَکَتَ عَنهُ فَهُوَ مِمّا عَفا عَنهُ. ⁽⁴⁾

.

امام صادق علیه السلام :علی علیه السلام می فرمود : «آنچه را خدا در ابهام گذارده است ، در ابهام بگذارید» .

امام صادق علیه السلام :در پنج چیز بر مردم واجب است که همان ظاهرِ حکم را بگیرند : ولایت ها ، ازدواج ، ارث ها ، ذبح ها و گواهی ها که اگر ظاهرش ظاهری معتمد بود ، گواهی اش پذیرفته می شود و از باطنش پرسیده نمی شود .

نهج البلاغة :امیر مؤمنان ، این خطبه (خطبه اَشباح) را بر منبر کوفه خواند و این ، بدان جهت بود که مردی نزد ایشان آمد و گفت : ای امیرمؤمنان! پروردگارمان را چنان برایمان توصیف کن که گویی وی را آشکارا می بینیم ، تا معرفت و محبّت ما به او افزون شود . امام علیه السلام خشمگین شد و به نماز جماعت ، ندا داد . مردم ، گِرد آمدند تا آن که مسجد ، مالامال از جمعیت شد . امام علیه السلام خشمناک و با رنگ چهره دگرگون شده بالای منبر رفت و حمد و ثنای الهی گفت و بر پیامبر صلی الله علیه و آله درود فرستاد و فرمود : «... ای پرسشگر! از هر صفتی که قرآن ره نموده ، پیروی کن و از نور هدایتش روشنی گیر و در هر صفتی که شیطان ، تو را بدان وا می دارد ، ولی کتاب بر تو واجب ننموده است و اثری از آن در سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله و پیشوایان هدایت نیست ، آگاهی به آن را به خداوند سبحان ، وا گذار که این ، نهایت حقّ خدا بر توست» .

سنن الترمذیـ به نقل از سلمان ـ: از پیامبر خدا از روغن و پنیر و پوست خز پرسیده شد . فرمود : «حلال ، آن است که خداوند در کتابش حلال فرموده و حرام آن است که خداوند در کتابش حرام فرموده است و آنچه ساکت مانده ، از جمله چیزهایی است که خداوند از آنها درگذشته است» .

.

کتاب من لا یحضره الفقیه :سَأَلَ سُلَیمانُ بنُ جَعفَرٍ الجَعفَرِیُّ العَبدَ الصّالِحَ موسَی بنَ جَعفَرٍ علیه السلام عَنِ الرَّجُلِ یَأتِی السُّوقَ فَیَشتَری جُبَّةَ فِراءٍ ، لا یَدری أذَکِیَّةٌ هِیَ أم غَیرُ ذَکِیَّةٍ ، أیُصَلّی فیها ؟ فَقالَ : نَعَم لَیسَ عَلَیکُمُ المَسأَلَةُ ، إنَّ أبا جَعفَرٍ علیه السلام کانَ یَقولُ : إنَّ الخَوارِجَ ضَیَّقوا عَلی أنفُسِهِم بِجَهالَتِهِم ، إنَّ الدّینَ أوسَعُ مِن ذلِکَ. ⁽¹⁾

تهذیب الأحکام عن إسماعیل بن عیسی :سَأَلتُ أبَا الحَسَنِ علیه السلام عَن جُلودِ الفِراءِ یَشتَریهَا الرَّجُلُ فی سُوقٍ مِن أسواقِ الجَبَلِ ، أیَسأَلُ عَن ذَکاتِهِ إذا کانَ البائِعُ مُسلِماً غَیرَ عارِفٍ ؟ قالَ : عَلَیکُم أنتُم أن تَسأَلوا عَنهُ إذا رَأَیتُمُ المُشرِکینَ یَبیعونَ ذلِکَ ، وإذا رَأَیتُم یُصَلّونَ فیهِ فَلا تَسأَلوا عَنهُ. ⁽²⁾

الکافی عن عمر بن حنظلة :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : إنّی تَزَوَّجتُ امرَأَةً فَسَأَلتُ عَنها فَقیلَ فیها . فَقالَ : وأنتَ لِمَ سأَلتَ أیضاً ! لَیسَ عَلَیکُمُ التَّفتیشُ. ⁽³⁾

الکافی عن الکاهلیّ عن رجل عن الإمام الصادق علیه السلام ، قال :قُلتُ : أمُرُّ فِی الطَّریقِ فَیَسیلُ عَلَیَّ المیزابُ فی أوقاتٍ أعلَمُ أنَّ النّاسَ یَتَوَضَّؤونَ ؟ قالَ : قالَ : لَیسَ بِهِ بَأسٌ ، لا تَسأَل عَنهُ. ⁽⁴⁾

.

کتاب من لا یحضره الفقیه :سلیمان بن جعفر جعفری ، از بنده صالح ، موسی بن جعفر علیه السلام پرسید : مردی به بازار می آید و بالاپوشی از پوست خز می خرد که نمی داند تذکیه شده است یا نه . آیا در آن نماز بخواند؟ ایشان پاسخ داد : «بلی . پرسیدن نیز بر شما لازم نیست . امام باقر علیه السلام می فرمود : خوارج با نادانی شان بر خود تنگ گرفتند . دین ، گسترده تر از این است » .

تهذیب الأحکامـ به نقل از اسماعیل بن عیسی ـ: از ابوالحسن [ امام کاظم] علیه السلام پرسیدم : آیا انسان از تذکیه (ذبح شرعی) پوست های خز که در بازاری از بازارهای کوهستان می خرد و فروشنده ، مسلمانی ناآگاه است ، بپرسد؟ فرمود : «هنگامی پرسیدن بر شما واجب است که ببینید مشرکان ، اینها را می فروشند و هرگاه دیدید در آن نماز می خوانند ، از آن مپرسید» .

الکافیـ به نقل از عمر بن حنظله ـ: به امام صادق علیه السلام گفتم : با زنی ازدواج کردم . سپس تحقیق کردم ، چیزهایی درباره اش گفته شد . امام علیه السلام فرمود : «چرا پرس و جو کردی؟ بررسی بر شما لازم نیست» .

الکافیـ به نقل از کاهلی ، از مردی که از امام صادق علیه السلام پرسید: من از راهی می گذرم که آب ناودان بر من می ریزد ، در هنگامی که می دانم مردم وضو می گیرند . ⁽¹⁾ فرمود : «اشکالی ندارد و از آن مپرس» .

.

راجع : ج ۲ ص ۱۰۸ (ما مدح من الجهل) .

۴ / ۷السُّؤالُ عَمّا لا فائِدَةَ فیهِالإمام علیّ علیه السلام :سَل عَمّا یَعنیکَ ، ودَع ما لا یَعنیکَ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :لا تَسأَل عَمّا لا یَکونُ ؛ فَفِی الَّذی قَد کانَ لَکَ شُغلٌ. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :لا تَسأَلَنَّ عَمّا لَم یَکُن ؛ فَفِی الَّذی قَد کانَ عِلمٌ کافٍ. ⁽³⁾

راجع : ص ۱۴۲ (السؤال تفقّها) و ۱۴۸ (السؤال تعنّتا) .

۴ / ۸کَثرَةُ السُّؤالِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ ... کَرِهَ لَکُم : قیلَ وقالَ ، وکَثرَةَ السُّؤالِ ، وإضاعَةَ المالِ. ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :رَحِمَ اللّهُ مُؤمِناً تَکَلَّمَ فَغَنِمَ ، أو سَکَتَ فَسَلِمَ ، إنّی أکرَهُ لَکُم عَن قیلَ وقالَ ، وإضاعَةَ المالِ ، وکَثرَةَ السُّؤالِ. ⁽⁵⁾

.

۴ / ۷ پرسش از چیزهای بی فایده

۴ / ۸ بسیار پرسیدن

اشاره

ر . ک : ج ۲ ص ۱۰۹ (نادانیِ پسندیده) .

۴ / ۷پرسش از چیزهای بی فایدهامام علی علیه السلام :از آنچه به کارت می آید ، بپرس و آنچه را به کارت نمی آید ، وا گذار .

امام علی علیه السلام :از آنچه نمی شود ، مپرس که آنچه شده است ، تو را بس است .

امام علی علیه السلام :از آنچه نشده است ، مپرس که در آنچه شده است ، دانشی بسنده است .

ر . ک : ص ۱۴۳ (پرسیدن برای دانستن) و ۱۴۹ (پرسیدن برای درمانده کردن) .

۴ / ۸بسیار پرسیدنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، برای شما قیل و قال و بسیار پرسیدن و تباه کردن مال را ناپسند می دارد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، رحمت کند مؤمنی را که سخن گوید و غنیمت یابد یا خاموش باشد و سلامت مانَد . من برایتان قیل و قال و تباه کردن مال و فراوانی سؤال را ناپسند می دارم .

.

المعجم الأوسط عن عبد اللّه بن مسعود :جاءَ رَجُلٌ إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقالَ : أوصِنی . فَقالَ : دَع قیلَ وقالَ ، وکَثرَةَ السُّؤالِ ، وإضاعَةَ المالِ. ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :کَثرَةُ السُّؤالِ تورِثُ المَلالَ. ⁽²⁾

الإمام الکاظم علیه السلام :إنَّ اللّهَ عز و جل یُبغِضُ القیلَ وَالقالَ ، وإضاعَةَ المالِ ، وکَثرَةَ السُّؤالِ. ⁽³⁾

راجع : ص ۱۶۲ ح ۲۴۲۱ و ۴۵۴ ح ۳۱۴۰ و ۴۵۴ ح ۳۱۴۱ .

تعلیق :إن قلتَ : قرأنا فی الحدیث ۲۳۸۴ المأثور عن الإمام علیّ علیه السلام أنّ «العلم لا یحصل إلاّ بخمسة أشیاء ، أوّلها : بکثرة السؤال . . .» مع أنّنا نلاحظ فی هذه الأحادیث ذمّا لکثرة السؤال ، فکیف یکون الجمع بینهما ؟ قلتُ : کثرة السؤال مشروطة بألاّ تکون مضرّة ، بل تکون مفیدة ، ولا تفضی إلی سأم المخاطَب وأذاه ، بل تؤدّی إلی زیادة العلم ، تکون ممدوحةً ، فإذا فُقد أحد الشروط ، فالسؤال قبیح وکثرته أقبح . من هنا ، فإنّ الأحادیث التی ترغّب المتعلّم فی السؤال وکثرته محمولة علی الأسئلة الحائزةِ الشروطَ الثلاثة . والأحادیث التی تنهی عن السؤال أو کثرته محمولة علی الحالات التی لا یتوفّر فیها أحد الشروط ؛ ولکن یبدو أنّ القصد من النهی عن کثرة السؤال هنا هو طرح الأسئلة التی لا فائدة فیها ، کما ذکر العلاّمة المجلسیّ فی «مرآة العقول» .

راجع : مرآة العقول : ج۱ ص۲۰۴ ، منیة المرید : ص۲۵۷ (الآداب المختصّة بالمتعلّم : عدم تکرار سؤال ما یعلمه) .

.

توضیحی درباره نکوهش بسیار پرسیدن

المعجم الأوسطـ به نقل از عبد اللّه بن مسعود ـ: مردی به خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و گفت : مرا سفارش کن . فرمود : «قیل و قال و فراوانی سؤال و تباه کردن مال را وا گذار» .

امام علی علیه السلام :فراوانی پرسش ، ملال می آورد .

امام کاظم علیه السلام :خداوند عز و جل از قیل و قال و تباه کردن مال و فراوانی سؤال ، نفرت دارد .

ر . ک : ص ۱۶۳ ح ۲۴۲۱ و ۴۵۵ ح ۳۱۴۰ ـ ۳۱۴۱ .

توضیحی درباره نکوهش بسیار پرسیدنممکن است خواننده ای بپرسد که: در حدیث شماره ۲۳۸۴ ، امام علی علیه السلام توصیه به بسیار سؤال کردن کرد و فرمود : «دانش به دست نمی آید ، جز با پنج چیز : نخستین آنها بسیار سؤال کردن است ...» . این با احادیثی که در مذمّت کثرت سؤال است ، چگونه جمع می شود؟ در پاسخ می گوییم : نیکویی زیاد پرسیدن ، مشروط است به این که زیان بخش و یا برای درمانده کردن نباشد ؛ بلکه از آن، فایده ای حاصل آید . از این رو ، پرسش ، در صورتی که یکی از شرط ها را نداشته باشد ، زشت و کثرت آن ، زشت تر خواهد بود . از این جا می توان نتیجه گرفت احادیثی که جوینده دانش را به پرسش ترغیب می کند ، ناظر به پرسش هایی است که واجد شرایط سه گانه باشد و روایاتی که از پرسش یا فراوانی پرسش باز می دارد ، ناظر به پرسش هایی است که فاقد این شرط ها هستند و هیچ سودی در آنها نیست، همچنان که علاّمه مجلسی در مرآة العقول به آن اشاره کرده است .

ر . ک : مرآة العقول : ج ۱ ص ۲۰۴ ، مُنیة المرید : ص ۲۵۷ (وظایف شاگرد / دوباره سؤال نکردنِ آنچه می آموزد) .

.

الفصل الخامس : أحکام التّعلّمأ ـ ما یَجِبُ تَعَلُّمُهُ۵ / ۱مَعرِفَةُ اللّهِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :أفضَلُ العِلمِ لا إلهَ إلاَّ اللّهُ. ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :العِلمُ بِاللّهِ أفضَلُ العِلمَینِ. ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ أفضَلَ الفَرائِضِ وأوجَبَها عَلَی الإِنسانِ مَعرِفَةُ الرَّبِّ وَالإِقِرارُ لَهُ بِالعُبودِیَّةِ. ⁽³⁾

راجع : ص ۷۶ ح ۲۲۳۶ و ۷۸ ح ۲۲۳۷ .

.

فصل پنجم : احکام آموختن

الف ـ آنچه آموختنش واجب است

۵ / ۱ شناخت خدا

فصل پنجم : احکام آموختنالف ـ آنچه آموختنش واجب است۵ / ۱شناخت خداپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :برترین دانش ، لا اله إلاّ اللّه [و علم به یگانگی خداوند] است .

امام علی علیه السلام :دانش به خداوند ، برترینِ دو دانش ⁽¹⁾است .

امام صادق علیه السلام :برترینِ فریضه ها و واجب ترینِ آنها بر انسان ، شناخت پروردگار و اقرار به بندگی اوست .

ر . ک : ص ۷۷ ح ۲۲۳۶ و ۷۹ ح ۲۲۳۷ .

.

۵ / ۲دَعائِمُ الإِسلامِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن ماتَ مِن اُمَّتی ولَیسَ لَهُ إمامٌ مِنهُم یَعرِفُهُ فَهِیَ میتَةٌ جاهِلِیَّةٌ ، فَإِن جَهِلَهُ وعاداهُ فَهُوَ مُشرِکٌ ، وإن جَهِلَهُ ولَم یُعادِهِ ولَم یُوالِ لَهُ عَدُوًّا فَهُوَ جاهِلٌ ولَیسَ بِمُشرِکٍ. ⁽¹⁾

الکافی عن سلیم بن قیس :سَمِعتُ عَلِیّا صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ یَقولُ : ... أدنی ما یَکونُ بِهِ العَبدُ مُؤمِناً أن یُعَرِّفَهُ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی نَفسَهُ فَیُقِرَّ لَهُ بِالطّاعَةِ ، ویُعَرِّفَهُ نَبِیَّهُ صلی الله علیه و آله فَیُقِرَّ لَهُ بِالطّاعَةِ ، ویُعَرِّفَهُ إمامَهُ وحُجَّتَهُ فی أرضِهِ وشاهِدَهُ عَلی خَلقِهِ فَیُقِرَّ لَهُ بِالطّاعَةِ . قُلتُ لَهُ : یا أمیرَالمُؤمِنینَ ، وإن جَهِلَ جَمیعَ الأَشیاءِ إلاّ ما وَصَفتَ ؟ قالَ : نَعَم ، إذا اُمِرَ أطاعَ وإذا نُهِیَ انتَهی. ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :عَلَیکُم بِطاعَةِ مَن لا تُعذَرونَ بِجَهالَتِهِ. ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فی کِتابِهِ إلی مُعاوِیَةَ ـ: اِتَّقِ اللّهَ فیما لَدَیکَ ، وَانظُر فی حَقِّهِ عَلَیکَ ، وَارجِع إلی مَعرِفَةِ ما لا تُعذَرُ بِجَهالَتِهِ. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :کَفی مِن أمرِ الدّینِ أن تَعرِفَ ما لا یَسَعُ جَهلُهُ. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :العِلمُ عِلمانِ : عِلمٌ لا یَسَعُ النّاسَ إلاَّ النَّظَرُ فیهِ وهُوَ صِبغَةُ الإِسلامِ ، وعِلمٌ یَسَعُ النّاسَ تَرکُ النَّظَرِ فیهِ وهُوَ قُدرَةُ اللّهِ عز و جل. ⁽⁶⁾

.

۵ / ۲ پایه های اسلام

۵ / ۲پایه های اسلامپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکس از امّت من بمیرد و امامی از میان آنها برای خود نشناسد ، به مرگ جاهلی مرده است و اگر او را نشناسد و دشمن شمارد ، مشرک است و اگر نشناسد و دشمن نشمارد و دشمنِ او را دوست نگیرد ، جاهل است ، ولی مشرک نیست .

الکافیـ به نقل از سلیم بن قیس ـ: علی علیه السلام فرمود : «کمترین چیزی که بنده با آن مؤمن شمرده می شود ، این است که خداوند ـ تبارک و تعالی ـ خود را به او بشناسانَد تا به اطاعتش اقرار کند و پیامبرش را به او بشناسانَد تا به اطاعتش اقرار کند و امام و حجّت در زمینش و شاهد بر خلقش را به او بشناسانَد تا به اطاعتش اقرار کند» . گفتم : ای امیرمؤمنان! اگر چه جز بدانچه وصف کردی ، به همه چیز نادان بماند؟ فرمود : «آری؛ اگر وقتی به او دستور داده می شود ، فرمان ببرد و چون باز داشته می شود ، باز ایستد» .

امام علی علیه السلام :بر شما باد فرمان برداری کسی که عذری در نشناختن وی ندارید !

امام علی علیه السلامـ در نامه اش به معاویه ـ: در آنچه نزد توست ، تقوا داشته باش و در حقّش بر عهده ات بنگر و به شناخت آنچه عذری در ندانستنش نداری ، بازگرد.

امام علی علیه السلام :در امر دین ، همین بس که آنچه را که ندانستنش پذیرفته نیست ، بشناسی .

امام علی علیه السلام :دانش ، دو گونه است : دانشی که مردم را جز نگریستن در آن اختیاری نیست و آن ، ظواهر اسلام است ؛ و دانشی که مردم را اختیار ترک آن است و آن ، قدرت خدای عز و جل است . ⁽¹⁾

.

عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: إن لَم تَعلَم مِن أینَ جِئتَ ، لَم تَعلَم إلی أینَ تَذهَبُ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :رَحِمَ اللّهُ امرَأً عَرَفَ مِن أینَ وفی أینَ وإلی أینَ. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :ألزَمُ العِلمِ بِکَ ما دَلَّکَ عَلی صَلاحِ دینِکَ وأبانَ لَکَ عَن فَسادِهِ. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :أولَی العِلمِ بِکَ ما لا یُتَقَبَّلُ العَمَلُ إلاّ بِهِ. ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :لا یَسَعُ النّاسَ حَتّی یَسأَلوا ویَتَفَقَّهوا ویَعرِفوا إمامَهُم. ⁽⁵⁾

الکافی عن الحارث بن المغیرة :قُلتُ لِأَبی عَبدِاللّهِ : قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : «مَن ماتَ لا یَعرِفُ إمامَهُ ماتَ میتَةً جاهِلِیَّةً» ؟ قالَ : نَعَم . قُلتُ : جاهِلِیَّةً جَهلاءَ أو جاهِلِیَّةً لا یَعرِفُ إمامَهُ ؟ قالَ : جاهِلِیَّةَ کُفرٍ ونِفاقٍ وضَلالٍ. ⁽⁶⁾

الإمام الصادق علیه السلام :خَرَجَ الحُسَینُ بنُ عَلِیٍّ علیه السلام عَلی أصحابِهِ ، فَقالَ : أیُّهَا النّاسُ ! إنَّ اللّهَ جَلَّ ذِکرُهُ ما خَلَقَ العِبادَ إلاّ لِیَعرِفوهُ ، فَإِذا عَرَفوهُ عَبَدوهُ ، فَإِذا عَبَدوهُ استَغنَوا بِعِبادَتِهِ عَن عِبادَةِ مَن سِواهُ . فَقالَ لَهُ رَجُلٌ : یَا ابنَ رَسولِ اللّهِ ، بِأَبی أنتَ واُمّی ، فَما مَعرِفَةُ اللّهِ ؟ قالَ : مَعرِفَةُ أهلِ کُلِّ زَمانٍ إمامَهُمُ الَّذی یَجِبُ عَلَیهِم طاعَتُهُ. ⁽⁷⁾

.

امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ: اگر ندانی از کجا آمده ای ، نمی دانی به کجا می روی .

امام علی علیه السلام :خداوند ، بیامرزد مردی را که دانست از کجا و در کجا و به سوی کجاست !

امام علی علیه السلام :لازم ترین دانش بر تو ، آن است که صلاح دینت را به تو نشان دهد و مایه تباهی اش را برایت روشن سازد .

امام علی علیه السلام :سزاوارترین دانش برای تو ، آن دانشی است که عمل ، جز بدان پذیرفته نمی شود .

امام صادق علیه السلام :مردم را نرسد جز آن که بپرسند و تفقّه کنند و امامشان را بشناسند .

الکافیـ به نقل از حارث بن مغیره ـ: به امام صادق علیه السلام گفتم : آیا پیامبر خدا فرمود : «هرکس بمیرد و امامش را نشناسد ، به مرگ جاهلی مرده است»؟ فرمود : «آری» . گفتم : منظور ، جاهلیتِ اصلی (قبل از اسلام) است یا جاهلیت نشناختن امام خویش؟ فرمود : «جاهلیت کفر و نفاق و گم راهی» .

امام صادق علیه السلام :حسین بن علی علیه السلام در برابر یارانش قرار گرفت و فرمود : «ای مردم! خداوند ـ که یادش بلند باد ـ بندگان را نیافریده است ، جز برای آن که او را بشناسند . پس چون او را بشناسند ، عبادتش کنند و چون عبادتش کنند ، با عبادت او از عبادتِ جز او ، بی نیاز شوند» . مردی به ایشان گفت : ای فرزند پیامبر خدا ! پدرم و مادرم فدایت باد ! شناخت خداوند ، یعنی چه؟ فرمود : «یعنی شناخت مردم هر زمان نسبت به امامی ⁽¹⁾که اطاعتش بر آنان واجب است» .

.

ینابیع المودّة عن عیسی بن السّریّ :قُلتُ لِجَعفَرٍ الصّادِقِ علیه السلام : حَدِّثنی عَمّا ثَبَتَ عَلَیهِ دَعائِمُ الإِسلامِ إذا أخَذتُ بِها زَکا عَمَلی ولَم یَضُرَّنی جَهلُ ما جَهِلتُ . قالَ : شَهادَةُ أن لا إلهَ إلاَّ اللّهُ وأنَّ مُحَمَّدا رَسولُ اللّهِ ، وَالإِقرارُ بِما جاءَ بِهِ مِن عِندِ اللّهِ ، وحَقٌّ فِی الأَموالِ مِنَ الزَّکاةِ ، وَالإِقرارُ بِالوَلایَةِ الَّتی أمَرَ اللّهُ بِها وَلایَةِ آلِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله . قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : مَن ماتَ لا یَعرِفُ إمامَهُ ماتَ میتَةً جاهِلِیَّةً . قالَ اللّهُ عز و جل : «أَطِیعُواْ اللَّهَ وَأَطِیعُواْ الرَّسُولَ وَأُوْلِی الْأَمْرِ مِنکُمْ» ⁽¹⁾فَکانَ عَلِیٌّ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ ثُمَّ صارَ مِن بَعدِهِ حَسَنٌ ثُمَّ حُسَینٌ ثُمَّ مِن بَعدِهِ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ ثُمَّ مِن بَعدِهِ مُحَمَّدُ بنُ عَلِیٍّ ، وهکَذا یَکونُ الأَمرُ ، إنَّ الأَرضَ لا تَصلُحُ إلاّ بِإِمامٍ ، ومَن ماتَ لا یَعرِفُ إمامَهُ ماتَ میتَةً جاهِلِیَّةً. ⁽²⁾

رجال الکشّی عن عیسی بن السّریّ :قُلتُ لِأَبی عَبدِاللّهِ علیه السلام : حَدِّثنی عَن دَعائِمِ الإِسلامِ الَّتی بُنِیَ عَلَیها ، ولا یَسَعُ أحَدا مِنَ النّاسِ تَقصیرٌ عَن شَیءٍ مِنهَا ، الَّذی مَن قَصَّرَ عَن مَعرِفَةِ شَیءٍ مِنها کُبِتَ ⁽³⁾عَلَیهِ دینُهُ ولَم یُقبَل مِنهُ عَمَلُهُ ، ومَن عَرَفَها وعَمِلَ بِها صَلُحَ دینُهُ وقُبِلَ مِنهُ عَمَلُهُ ، ولَم یَضِق بِهِ ما فیهِ بِجَهلِ شَیءٍ مِنَ الاُمورِ جَهِلَهُ . قالَ : فَقالَ : شَهادَةُ أن لا إلهَ إلاَّ اللّهُ ، وَالإِیمانُ بِرَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، وَالإِقرارُ بِما جاءَ بِهِ مِن عِندِ اللّهِ . ثُمَّ قالَ : الزَّکاةُ وَالوَلایَةُ شَیءٌ دونَ شَیءٍ ، فَضلٌ یُعرَفُ لِمَن أخَذَ بِهِ . قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : «مَن ماتَ لا یَعرِفُ إمامَهُ ماتَ میتَةً جاهِلِیَّةً» . وقالَ اللّهُ عز و جل : «یَـأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ أَطِیعُواْ اللَّهَ وَأَطِیعُواْ الرَّسُولَ وَأُوْلِی الْأَمْرِ مِنکُمْ» وکانَ عَلِیٌّ علیه السلام ، وقالَ الآخَرونَ : لا ، بَل مُعاوِیَةُ . وکانَ حَسَنٌ ثُمَّ کانَ حُسَینٌ ، وقالَ الآخَرونَ : هُوَ یَزیدُ بنُ مُعاوِیَةَ لا سَواءٌ . ثُمَّ قالَ : أزیدُکَ ؟ قالَ بَعضُ القَومِ : زِدهُ جُعِلتُ فِداکَ . قالَ : ثُمَّ کانَ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ ، ثُمَّ کانَ أبو جَعفَرٍ ، وکانَتِ الشّیعَةُ قَبلَهُ لا یَعرِفونَ ما یَحتاجونَ إلَیهِ مِن حَلالٍ ولا حَرامٍ إلاّ ما تَعَلَّموا مِنَ النّاسِ ، حَتّی کانَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام فَفَتَحَ لَهُم وبَیَّنَ لَهُم وعَلَّمَهُم ، فَصاروا یُعَلِّمونَ النّاسَ بَعدَما کانوا یَتَعَلَّمونَ مِنهُم ، وَالأَمرُ هکَذا یَکونُ ، وَالأَرضُ لا تَصلُحُ إلاّ بِإِمامٍ . ومَن ماتَ لا یَعرِفُ إمامَهُ ماتَ میتَةً جاهِلِیَّةً ، وأحوَجُ ما تَکونُ إلی هذا إذا بَلَغَت نَفسُکَ هذَا المَکانَ ـ وأشارَ بِیَدِهِ إلی حَلقِهِ ـ وَانقَطَعتَ مِنَ الدُّنیا تَقولُ : لَقَد کُنتُ عَلی رَأیٍ حَسَنٍ. ⁽⁴⁾

.

ینابیع المودّةـ به نقل از عیسی بن سری ـ: به امام جعفر صادق علیه السلام گفتم : برایم از آنچه پایه های اسلام بر آن استوار است ، سخن بگو ، تا چون آنها را فرا گرفتم ، عملم پاکیزه (/بالنده) شود و نادانی به هر مجهول دیگر ، زیانی به من نرساند . فرمود : «گواهی به این که خدایی جز خداوند یگانه نیست و محمّد صلی الله علیه و آله پیامبر خداست و اقرار به هر چه از نزد خدا آورده است و حقّی که در اموال به نام زکات قرار داده شده و اقرار به ولایتی که خداوند ، بدان فرمان داده است؛ یعنی ولایت خاندان محمّد صلی الله علیه و آله . پیامبر خدا فرمود : هرکس بمیرد و امامش را نشناسد ، به مرگ جاهلی مرده است . خداوند عز و جل می فرماید : «از خداوند اطاعت کنید و از پیامبر اطاعت کنید و از اولیای امورتان اطاعت کنید» . پس علی ـ که درودهای خدا بر او باد ـ [ولیّ امر] بود و پس از او حسن و سپس حسین و علی بن حسین و محمّد بن علی و کار ، این گونه خواهد بود . زمین ، بی امام سامان نمی گیرد و هرکس بمیرد و امامش را نشناسد ، به مرگ جاهلی مرده است» .

رجال الکشّیـ به نقل از عیسی بن سری ـ: به امام صادق علیه السلام گفتم : از پایه هایی که اسلام بر آنها بنا شده و کوتاهی هیچ یک از مردم در آن پذیرفته نیست ، برایم سخن بگو؛ پایه هایی که هرکس در شناخت آنها کوتاهی ورزد ، دینش وارونه می گردد و عملش پذیرفته نمی شود و هرکس آنها را بشناسد و به آنها عمل کند ، دینش به صلاح می آید و عملش پذیرفته می گردد و ندانستن دیگر اموری که برایش مجهول مانده ، بر او سخت نمی آید . فرمود : «گواهی به این که خدایی جز خداوند یگانه نیست و ایمان به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و اقرار به هرچه از نزد خداوند آورده است» . سپس فرمود : «زکات و ولایت ، به ترتیب ، فضیلتی هستند برای هر کس که اینها را اخذ کند . ⁽¹⁾پیامبر خدا فرمود : هرکس بمیرد و امامش را نشناسد ، به مرگ جاهلی مرده است و خداوند عز و جلمی فرماید : «ای کسانی که ایمان آورده اید! از خداوند اطاعت کنید و از پیامبر اطاعت کنید و نیز از اولیای امورتان» و علی علیه السلام [ولیّ امر ]بود و دیگران گفتند : نه ، بلکه معاویه است و حسن علیه السلام و سپس حسین علیه السلام بود و دیگران گفتند : ولیّ امر ، یزید بن معاویه است ، نه دیگری» . ⁽²⁾ سپس فرمود : «آیا برایت بیفزایم؟». کسی گفت : بیفزای ، فدایت شوم ! فرمود : «سپس علی بن حسین علیه السلام بود و پس از او ابوجعفر (امام باقر) علیه السلام ، و شیعه پیش از وی ، آنچه را از حلال و حرام که بدان نیاز داشتند ، نمی شناختند؛ جز آنچه از مردم فرا گرفته بودند، تا آن که امام باقر علیه السلام ولیّ امر شد و برایشان گشود و روشن کرد و یادشان داد تا آن جا که پس از یادگرفتنشان از او ، به مردم یاد می دادند . و امر همین گونه است و زمین ، جز به امام سامان نمی پذیرد و هرکس بمیرد و امام خویش را نشناسد ، به مرگ جاهلی مرده است و بیشترین نیازت به این معنا ، هنگامی است که جانت به این جا (با دستش به گلویش اشاره کرد) برسد و از دنیا بروی و بگویی : من بر عقیده ای نیکو بودم» .

.

الإمام علیّ علیه السلام :وأمّا ما فَرَضَهُ اللّهُ عز و جل مِنَ الفَرائِضِ فی کِتابِهِ فَدَعائِمُ الإِسلامِ ، وهِیَ خَمسُ دَعائِمَ ، وعَلی هذِهِ الفَرائِضِ بُنِیَ الإِسلامُ ، فَجَعَلَ سُبحانَهُ لِکُلِّ فَریضَةٍ مِن هذِهِ الفَرائِضِ أربَعَةَ حُدودٍ ، لا یَسَعُ أحَداً جَهلُها ، أوَّلُهَا الصَّلاةُ ، ثُمَّ الزَّکاةُ ، ثُمَّ الصِّیامُ ، ثُمَّ الحَجُّ ، ثُمَّ الوَلایَةُ وهِیَ خاتِمَتُها وَالحافِظَةُ لِجَمیعِ الفَرائِضِ وَالسُّنَنِ. ⁽¹⁾

الکافی عن علیّ بن أبی حمزة عن أبی بصیر ، قال :سَمِعتُهُ یَسأَلُ أبا عَبدِاللّهِ علیه السلام ، فَقالَ لَهُ : جُعِلتُ فِداکَ ، أخبِرنی عَنِ الدّینِ الَّذِی افتَرَضَ اللّهُ عز و جلعَلَی العِبادِ ما لا یَسَعُهُم جَهلُهُ ولا یُقبَلُ مِنهُم غَیرُهُ ، ما هُوَ ؟ . . . فَقالَ : شَهادَةُ أن لا إلهَ إلاَّ اللّهُ ، وأنَّ مُحَمَّداً رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، وإقامُ الصَّلاةِ ، وإیتاءُ الزَّکاةِ ، وحِجُّ البَیتِ مَنِ استَطاعَ إلَیهِ سَبیلاً ، وصَومُ شَهرِ رَمَضانَ . ثُمَّ سَکَتَ قَلیلاً ، ثُمَّ قالَ : وَالوَلایَةُ ـ مَرَّتَینِ ـ . ⁽²⁾

.

امام علی علیه السلام :و امّا آن فرایضی که خداوند در کتابش واجب کرده است ، پایه های اسلام اند که پنج عددند و اسلام ، بر این فرایض بنا شده است . خداوند سبحان ، برای هریک از این فریضه ها چهار حد معیّن کرده است که کسی نمی تواند آنها را نادیده انگارد . نخستین آنها نماز ، سپس زکات و پس از آن ، روزه و حج و در پایان ، ولایت است که نگاهبان همه فرایض و سنّت هاست .

الکافیـ به نقل از علی بن حمزه از ابوبصیر ـ: شنیدم که از امام صادق علیه السلام می پرسد و می گوید : فدایت شوم ! مرا از دینی که خداوند عز و جل بر بندگانش واجب کرده است و اختیار نشناختن آن را ندارند و جز آن از ایشان پذیرفته نمی شود ، آگاه کن که چیست؟... فرمود : «گواهی به این که خدایی جز خداوند یگانه نیست و این که محمّد صلی الله علیه و آله پیامبر خداست و برپا داشتن نماز و دادن زکات و حجّ خانه خدا برای کسی که بدان راهی دارد و روزه ماه رمضان» . سپس ، اندکی خاموش ماند و دو بار فرمود : «و ولایت» .

.

الإمام الصادق علیه السلام :أحسِنُوا النَّظَرَ فیما لا یَسَعُکُم جَهلُهُ ، وَانصَحوا لِأَنفُسِکُم ، وجاهِدوا فی طَلَبِ ما لا عُذرَ لَکُم فی جَهلِهِ ، فَإِنَّ لِدینِ اللّهِ أرکاناً لا یَنفَعُ مَن جَهِلَها شِدَّةُ اجتِهادِهِ فی طَلَبِ ظاهِرِ عِبادَتِهِ ، ولا یَضُرُّ مَن عَرَفَها ـ فَدانَ بِها ـ حُسنُ اقتِصارٍ، ولاسَبیلَ لِأَحَدٍ إلی_'feذلِکَ إلاّ بِعَونٍ مِنَ اللّهِ عز و جل . ⁽¹⁾

۵ / ۳فَرائض الدّینِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :عَلَیکُم بِمُذاکَرَةِ العِلمِ ، فَإِنَّ بِالعِلمِ تَعرِفونَ الحَلالَ مِنَ الحَرامِ. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :رَحِمَ اللّهُ مَن تَعَلَّمَ فَریضَةً أو فَریضَتَینِ فَعَمِلَ بِهِما أو عَلَّمَهُما مَن یَعمَلُ بِهِما. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :تَعَلَّمُوا الفَرائِضَ وعَلِّموها ، فَإِنَّهُ نِصفُ العِلمِ ، وهُوَ یُنسی ، وهُوَ أوَّلُ شَیءٍ یُنزَعُ مِن اُمَّتی. ⁽⁴⁾

.

۵ / ۳ واجبات دین

امام صادق علیه السلام :در آنچه امکان نادیده گرفتنش را ندارید ، نیک بنگرید و خیرخواه خود باشید و در پیِ چیزی که در نشناختنش عذری ندارید ، بکوشید ؛ چرا که برای دین خدا ، پایه هایی است که اگر کسی آنها را نشناسد ، سختکوشی اش در عمل به عبادت های ظاهری ، سودی نمی دهد و آن که آنها را می شناسد و به آنها ایمان دارد ، عمل (عبادت) اندکش به وی زیانی نمی رساند و کسی را به این شناختْ راه نیست ، جز با یاری خدای عز و جل .

۵ / ۳واجبات دینپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :همواره در حال گفتگوی علمی باشید که با دانش ، حلال را از حرام ، باز می شناسید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، بیامرزد کسی را که یک یا دو فریضه را فرا گرفت ، پس به آنها عمل کرد و یا به کسی آموخت که به آنها عمل کند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :فریضه ها را یاد بگیرید و یاد بدهید که آن ، نیمی از دانش است و آن ، فراموش می شود و نخستین چیزی است که از امّتم رخت بر می بندد .

.

عنه صلی الله علیه و آله :تَعَلَّمُوا العِلمَ وعَلِّموهُ النّاسَ ، تَعَلَّمُوا الفَرائِضَ وعَلِّموهُ النّاسَ ، تَعَلَّمُوا القُرآنَ وعَلِّموهُ النّاسَ فَإِنِّی امرُؤٌ مَقبوضٌ ، وَالعِلمُ سَیُقبَضُ وتَظهَرُ الفِتَنُ حَتّی یَختَلِفَ اثنانِ فی فَریضَةٍ لا یَجِدانِ أحَداً یَفصِلُ بَینَهُما. ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :أوجَبُ العِلمِ عَلَیکَ ما أنتَ مَسؤولٌ عَنِ العَمَلِ بِهِ. ⁽²⁾

عیسی علیه السلام :کَیفَ یَصیرُ إلَی الجَنَّةِ مَن لا یُبصِرُ مَعالِمَ الدّینِ ؟ ! ⁽³⁾

سنن الدارمی عن أبی ذ رٍّ :أمَرَنا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله أن لا یَغلِبونا عَلی ثَلاثٍ : أن نَأمُرَ بِالمَعروفِ ، ونَنهی عَنِ المُنکَرِ ، ونُعَلِّمَ النّاسَ السُّنَنَ. ⁽⁴⁾

الإمام الباقر علیه السلام :تَفَقَّهوا فِی الحَلالِ وَالحَرامِ وإلاّ فَأَنتُم أعرابٌ ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :سارِعوا فی طَلَبِ العِلمِ ، فَوَالَّذی نَفسی بِیَدِهِ لَحَدیثٌ واحِدٌ فی حَلالٍ وحَرامٍ تَأخُذُهُ عَن صادِقٍ، خَیرٌ مِنَ الدُّنیا وما حَمَلَت مِن ذَهَبٍ وفِضَّةٍ. ⁽⁷⁾

الإمام الصادق علیه السلام :لَیتَ السِّیاطَ عَلی رُؤوسِ أصحابی حَتّی یَتَفَقَّهوا فِی الحَلالِ وَالحَرامِ. ⁽⁸⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دانش را فراگیرید و به مردم بیاموزید . واجبات دین را یاد بگیرید و به مردم یاد دهید . قرآن را فرا گیرید و به مردم بیاموزید که من ، انسانی رفتنی ام و دانش به زودی جمع می گردد و فتنه ها آشکار می شود ، تا آن جا که دو تن در فریضه ای اختلاف می کنند و کسی را نمی یابند تا میان آن دو داوری کند .

امام علی علیه السلام :لازم ترین دانش بر تو آن است که از عمل بدان ، پرسیده می شوی .

عیسی علیه السلام :چگونه کسی که نشانه های دین را نمی شناسد ، به بهشت برود؟

سنن الدارمیـ به نقل از ابو ذر ـ: پیامبر خدا به ما فرمان داد که در سه چیز بر ما چیره نگردند : به معروف فرمان دهیم ، از منکر باز داریم و سنّت ها را به مردم بیاموزیم .

امام باقر علیه السلام :در حلال و حرام ، تفقّه کنید ، و گرنه شما نیز چون اعراب بادیه نشین خواهید بود .

امام باقر علیه السلام :در طلب دانش شتاب ورزید که سوگند به آن که جانم در دست اوست ، یک حدیث در حلال و حرام که از مخبری راستگو می گیری ، بهتر از دنیا و همه زر و سیم آن است .

امام صادق علیه السلام :کاش تازیانه هایی بر سرِ یارانم بود تا در حلال و حرام ، تفقّه می کردند !

.

علل الشرائع عن زرارة ومحمّد بن مسلم وبرید العجلیّ :قالَ رَجُلٌ لِأَبی عَبدِاللّهِ علیه السلام : إنَّ لِیَ ابناً قَد أحَبَّ أن یَسأَلَکَ عَن حَلالٍ وحَرامٍ ، لا یَسأَلُکَ عَمّا لا یَعنیهِ ؟ فَقالَ : وهَل یَسأَلُ النّاسُ عَن شَیءٍ أفضَلَ مِنَ الحَلالِ وَالحَرامِ ؟ ! ⁽¹⁾

ب ـ ما یَنبَغی تَعَلُّمُهُ۵ / ۴مَعرِفَةُ النَّفسِالإمام علیّ علیه السلام :المَعرِفَةُ بِالنَّفسِ أنفَعُ المَعرِفَتَینِ. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :أفضَلُ المَعرِفَةِ مَعرِفَةُ الإِنسانِ نَفسَهُ. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :أفضَلُ الحِکمَةِ مَعرِفَةُ الإِنسانِ نَفسَهُ ووُقوفُهُ عِندَ قَدرِهِ. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :غایَةُ المَعرِفَةِ أن یَعرِفَ المَرءُ نَفسَهُ. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :مَعرِفَةُ النَّفسِ أنفَعُ المَعارِفِ. ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :أفضَلُ العَقلِ مَعرِفَةُ الإِنسانِ نَفسَهُ ، فَمَن عَرَفَ نَفسَهُ عَقَلَ ، ومَن جَهِلَها ضَلَّ. ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :کَفی بِالمَرءِ مَعرِفَةً أن یَعرِفَ نَفسَهُ. ⁽⁸⁾

.

ب ـ آنچه آموختنش شایسته است

۵ / ۴ خودشناسی

علل الشرائعـ به نقل از زراره و محمّد بن مسلم و بُرَید عجلی ـ: مردی به امام صادق علیه السلام گفت : پسری دارم که دوست دارد از حلال و حرام از تو بپرسد . [ آیا این چنین نیست که ]از چیزهایی که به کارش نمی آید ، می پرسد؟ فرمود : «آیا مردم از چیزی برتر از حلال و حرام می پرسند؟».

ب ـ آنچه آموختنش شایسته است۵ / ۴خودشناسیامام علی علیه السلام :شناخت خود ، سودمندترینِ دو شناخت ۱ است .

امام علی علیه السلام :برترین شناخت ، شناخت انسان به خویشتن است .

امام علی علیه السلام :برترین حکمت ، شناخت انسان به خویشتن و اندازه خود را نگاه داشتن است .

امام علی علیه السلام :غایت شناخت ، این است که آدمی خود را بشناسد .

امام علی علیه السلام :شناخت خود ، سودمندترین شناخت است .

امام علی علیه السلام :برترین خرد ، شناخت آدمی به خویش است . هرکه خود را شناخت ، خرد ورزید و هرکه نشناخت ، گم راه شد .

امام علی علیه السلام :در شناخت انسان ، همین بس که خود را بشناسد .

.