مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی : موسوعه العقائد الاسلامیه . فارسی

عنوان و نام پدیدآور : دانش نامه عقاید اسلامی/ محمدی ری شهری، همکار رضا برنجکار ؛ مترجم مهدی مهریزی ؛ برای موسسه علمی و فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳۸۵ -

مشخصات ظاهری : ج.

فروست : مرکز تحقیقات دارالحدیث؛ ۱۰۲.

شابک : ۲۴۵۰۰۰ریال: دوره 964-493-117-3 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ریال: دوره، چاپ سوم 978-964-493-117-8 : ؛ ج.۱ 964-493-118-1 : ؛ ج.۱، چاپ دوم: 9789644931178 ؛ ج.۱، چاپ سوم 978-964-493-118-5 : ؛ ج.۲ 964-493-119-X : ؛ ج.۲، جاپ دوم: 978-964-493-119-2 ؛ ج.۳ 964-493-120-3 : ؛ ج.۳، چاپ دوم: 978-964-493-120-8 ؛ ج.۴ 964-493-121-1 : ؛ ج.۴، چاپ سوم 978-964-493-121-5 : ؛ ج.۵ 964-493-123-X : ؛ ج.۵، چاپ سوم 978-964-493-122-2 : ؛ ج.۶ 964-493-123-8 : ؛ ج.۶ 978-964-493-123-9 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ریال (دوره، چاپ دوم) ؛ ج.۷ 964-493-124-6 : ؛ ج.۷ 978-964-493-124-6 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ریال(ج.٬۷چاپ دوم٬دوره) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج. ۸) ؛ ج.۸، چاپ سوم 978-964-493-252-6 : ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج. ۹ 978-964-493-253-3 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ریال (ج.۹، چاپ دوم)

یادداشت : فارسی- عربی.

یادداشت : هر یک از جلد های این کتاب با همکاری و ترجمه افراد مختلف انجام شده است.

یادداشت : ج. ۸ و ۹ (چاپ اول: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج.۱تا ۷، ۹ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱، ۲، ۴ تا ۹ (چاپ سوم: ۱۳۸۷).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.۱-۳. معرفت شناسی.- ج.۴-۷. خداشناسی.- ج.۸ - ۹ عدالت خداوند

موضوع : اسلام -- عقاید -- احادیث

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۴

شناسه افزوده : برنجکار، رضا، ۱۳۴۲ -

شناسه افزوده : مهریزی، مهدی، ۱۳۴۱ -، مترجم

شناسه افزوده : دار الحدیث. مرکز تحقیقات

شناسه افزوده : دار الحدیث. مرکز چاپ و نشر

رده بندی کنگره : BP۲۱۱/۵م۳۳۴م۸۰۴۱ ۱۳۸۵/

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۱۷۲

شماره کتابشناسی ملی : ۱۰۴۷۲۸۱

اشاره

پیش گفتار

اشاره

پیش گفتارستایش ، خدای را که نخستِ بی آغاز و واپسینِ بی پایان است ؛ آن که دیده تماشاگران ، دیدنش نتواند و خیال توصیفگران از توصیفش درماند . ستایش ، خداوند را بر آنچه از خود به ما شناساند و شکرش را به ما الهام کرد و دریچه های علم به ربوبیّتش را بر ما گشود و اخلاص در توحیدش را به ما ره نمود و ما را از کژروی و دودلی در کارش دور ساخت ؛ ستایشی بالا رونده تا اوجِ والاترین والایی ها ، در نوشته ای رقم خورده تا بلندای حضور . و درود بر بنده برگزیده اش محمّد صلی الله علیه و آله خاتم پیامبران و خاندان پاک و پاکیزه اش ؛ آنان که خدا پلیدی را از ایشان ببُرد و آنان را به طهارت کامل رسانْد ، و نیز بر همراهانش ؛ آنان که حقّ همراهی به جای آوردند و او را اجابت کردند و به سویش شتافتند و در پاسخ دعوتش ، از یکدیگر پیشی گرفتند . خداشناسی ، مهم ترین مسئله ای است که در طول تاریخ ، اندیشه بشر را به خود مشغول کرده است و کتاب های فراوانی در این باره نگارش یافته است . امّا آیا می توان گفت : بهترین کتابی که مردم را با آفریدگار خود آشنا می کند ، کدام است؟

.

بهترین کتاب خداشناسی

بررسی پژوهش های خداشناسی

بهترین کتاب خداشناسیبی تردید ، بهترین کتاب خداشناسی ، کتابی است که به وسیله بهترین خداشناس ، نگارش یافته باشد و بهترین خداشناس ، ذات مقدّس باری تعالی است . هیچ کس مانند خداوند متعال نمی تواند خود را شناساند و پس از او در میان آفریده ها ، هیچ کس مانند انبیای الهی و اوصیای آنها خداوند متعال را نشناخته است . از این رو ، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ، خطاب به علی علیه السلاممی فرماید : یا علیّ ! ما عَرَفَ اللّهَ حَقَّ مَعرِفَتِهِ غَیری وغَیرُکَ . ⁽¹⁾ای علی! جز من و تو ، کسی خدا را آن چنان که باید ، نشناخت. بر این پایه ، قرآن و سخنان نورانی اهل بیت علیهم السلام بهترین وسیله آشنا شدن و آشنا کردن با خداوند متعال است و بهترین کتاب خداشناسی ، کتابی است که بر اساس رهنمودهای قرآن و سنّت ، نگارش یافته باشد . نادیده گرفتن این رهنمودها و تکیه کردن بر اندیشه ناقص بشر ، نه تنها راه رسیدن به مقصد را بر پژوهشگر دور می کند ، بلکه احتمال گم راهی او را نیز افزون می نماید .

بررسی پژوهش های خداشناسیبررسی دقیق پژوهش هایی که تاکنون درباره خداشناسی انجام گرفته از یک سو ، و تأمّل در رهنمودهای قرآن و سنّت در این زمینه از سوی دیگر ، به روشنی نشان می دهد که جوامع اسلامی ، بویژه دانش پژوهان آنها ، تا چه حد در این باره قصور و یا تقصیر داشته اند . این بررسی نشان می دهد که خداوند متعال ، خود ، بهترین ، عمیق ترین و در

.

تعقّل ، نه تعبّد

عین حال ، ساده ترین و مفیدترین دلایل خداشناسی را توسّط فرستادگان خود برای مردم بیان کرده است ؛ امّا به نظر می رسد که آنچه در زمینه تأمّل و تحقیق درباره این دلایل فرموده ، به درستی انجام نشده است . این بررسی نشان می دهد که با این که پژوهشگران اسلامی تاکنون اوقات فراوانی را صرف تحقیق در موضوع خداشناسی کرده اند و کتاب های بسیاری در این زمینه نگارش یافته است ، امّا هنوز دلایل خداوند متعال بر وجود خود ، آن گونه که شایسته است ، مورد پژوهش قرار نگرفته است. این بررسی نشان می دهد که اگر آیات خداشناسی از نگاه قرآن ، یعنی : انسان ، حیوانات ، زمین ، کوه ها ، آب ها ، دریاها ، گیاهان ، بادها ، ابرها ، باران ، خورشید ، ماه ، شب ، روز ، ستارگان و خلاصه از کوچک ترین ذرات جهان تا بزرگ ترین کُرات آسمان ، به صورت علمی و دانشگاهی مورد پژوهش قرار می گرفت ، امروز ، مسلمانان نه تنها در کلام و فلسفه و حکمت ، بلکه در همه علوم تجربی پیش گام بودند و خداشناسی بر پایه رهنمودهای قرآن ، دین و دنیای آنان را آباد می کرد ؛ چرا که : «فَعِندَ اللَّهِ ثَوَابُ الدُّنْیَا وَالاْخِرَةِ . ⁽¹⁾پاداش دنیا و آخرت ، نزد خداست» .

تعقّل ، نه تعبّد

.

خداشناسی از نگاه قرآن و حدیث

پیش بیاید که حجّیت قرآن و حدیث ، متّکی به اثبات وجود خداست و اگر اثبات وجود خدا هم متّکی به قرآن و حدیث شود ، دور است و عقلاً باطل ؛ بلکه مقصود ، بهره گیری از ادلّه و برهان های عقلی مستفاد از قرآن و حدیث است ، به گونه ای که عقل با تأمّل در هر یک از آن براهین ، جدا از این که گوینده آن کیست ، بتواند به وجود آفریدگار و صفات او پی ببرد . بنا بر این ، تعقّل ، مبنای پذیرفتن وجود خدا خواهد بود ، نه تعبّد . بر این اساس ، برای بهره گیری از احادیث خداشناسی ، بررسی سندهای آنها و تحقیق درباره انتساب آنها به اهل بیت علیهم السلامضرورتی ندارد ؛ زیرا آنچه در این احادیث کارایی دارد ، برهان های عقلی ای است که در آنهاست ، نه انتساب آنها به اهل بیت علیهم السلام . آری . پس از اثبات عقلی توحید و نبوّت ، و حجّیت سخنان اهل بیت علیهم السلام ، اگر از طریق نقل ، سخنی از آنان درباره صفات خداوند متعال بازگو شود که متّکی بر برهان نباشد ، باید انتساب آن سخن به آنان ، مورد نقد و بررسی قرار گیرد و در صورتی که به طور قطع ثابت شود که آن سخن ، فرموده اهل بیت علیهم السلام است ، عقل می گوید که تعبّدا باید آن سخن را پذیرفت .

خداشناسی از نگاه قرآن و حدیثبا عنایت به نکاتی که بدانها اشاره شد ، مجموعه ای که اینک با نام «شناخت خدا» در برابر شماست ، کوششی است در راه آشنایی با خداوند متعال بر پایه رهنمودهای خود او . این مجموعه ، در واقع ، دومین حلقه از حلقه های دانش نامه عقاید اسلامی از نگاه قرآن و حدیث و ادامه مبحث مقدّماتیِ «معرفت شناسی» است که در آن،

.

مسائل مختلف مربوط به «شناخت» از دیدگاه قرآن و حدیث ، مورد بررسی قرار گرفت . در این مجموعه ، متون (نصوص) اسلامی درباره خداشناسی جمع آوری شده اند که با نظمی نوین و سهل الوصول ، به همراه تحلیل ها و تبیین های مورد نیاز ، در اختیار پژوهشگران قرار می گیرند . بخش اوّل این مجموعه ، با عنوان «آشنایی با خدا» ، شامل ده فصل است که به ترتیب : ارزش خداشناسی ، راهنمایان خداشناسی ، سرچشمه های خداشناسی ، راه های خداشناسی ، نقش شناخت موجودات در شناخت خالق ، راه های رسیدن به بالاترین مراتب خداشناسی ، آثار خداشناسی ، آفاق خداشناسی ، آنچه در باره حجاب های خداشناسی نقل شده ، و موانع خداشناسی را از نگاه قرآن و حدیث ، مورد بررسی قرار می دهد . بخش دوم با عنوان : «آشنایی با یگانگی خدا» ، شامل دو فصل است : فصل یکم ، درباره ارزش توحید که در واقع ، این فصل ، مکمّل فصل اوّل از بخش اوّل است ؛ زیرا خداشناسی حقیقی ، چیزی جز توحید نیست؛ و فصل دوم ، درباره مراتب توحید است که در ضمن آن ، توحید در ذات ، توحید در صفات ، توحید در افعال ، توحید در طاعت و توحید در عبادت ، تبیین شده است. بخش سوم با عنوان : «آشنایی با نام های خدا» ، شامل پنج فصل است که در آنها ، ضمن تبیین مقصود از نام های خداوند متعال ، معانی : اله ، اللّه ، اللّه اکبر و بسم اللّه ، از نگاه احادیث اسلامی تفسیر شده است . همچنین ، اقسام «اسماء اللّه » ، اسمای لفظی ، اسمای تکوینی ، اسمای برگزیده ، عدد اسمای لفظی و تکوینی ، تفسیر اسم اعظم و نقش اسمای الهی در

.

اداره جهان هستی ، در این بخش ، توضیح داده می شود . بخش چهارم با عنوان : «آشنایی با صفات ثبوتی» ، شامل ۹۳ فصل است که در آنها ضمن تبیین نکات مهمّی که در چگونگی توصیف خداوند متعال باید مورد توجّه قرار گیرد ، برجسته ترین صفات ثبوتی آفریدگار جهان ، بر اساس آیات قرآن و احادیث اسلامی تفسیر و تبیین می شود. بخش پنجم با عنوان : «آشنایی با صفات سلبی» ، شامل هشت فصل است که در آنها مهم ترین صفات سلبی حق تعالی ، مانند : مِثْل ، حد ، تجزّی ، تغییر ، جسم ، صورت ، والد ، وَلَد ، سَنَه ، نَوْم ، حرکت و سکون ، از زبان متون اسلامی توضیح داده می شود. در پایان ، از همه محقّقان مرکز تحقیقات دار الحدیث که در ساماندهی این مجموعه سهیم اند ، بویژه از فاضل گران قدر حجة الاسلام والمسلمین جناب آقای دکتر رضا برنجکار که این کتاب ، با همکاری ایشان نگارش یافت ، صمیمانه سپاس گزارم و از خداوند منّان ، نگارنده حقیقی آن ، برای همه آنان ، پاداشی درخور فضل و کرامتش خواستارم . ربّنا تقبّل منا ، إنّک أنت السمیع العلیم ! محمّد محمّدی ری شهری ۱۹ اُردی بهشت ۱۳۸۲ ۷ ربیع اوّل ۱۴۲۴ ۹ مِی ۲۰۰۳

.

بخش یکم : آشنایی با خدا

اشاره

بخش یکم : آشنایی با خدافصل یکم : ارزش شناخت خدافصل دوم : راهنمایان به سوی معرفت خدافصل سوم : ابزارهای معرفت خدافصل چهارم : راه های معرفت خدافصل پنجم: نقش شناخت خلقت در شناخت خالقفصل ششم: راه های رسیدن به بالاترین مراتب خداشناسیفصل هفتم: آثار معرفت خدافصل هشتم: آفاق معرفت خدا

.

الفصل الأوّل : قیمة معرفة اللّه۱ / ۱رَأسُ العِلمِ وثَمَرَتُهُالإمام الرضا علیه السلام :جاءَ رَجُلٌ إِلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، وقالَ : ما رَأسُ العِلمِ؟ قالَ : مَعرِفَةُ اللّهِ حَقَّ مَعرِفَتِهِ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :ثَمَرَةُ العِلمِ مَعرِفَةُ اللّهِ . ⁽²⁾

۱ / ۲أَعلَی المَعارِفِالإمام علیّ علیه السلام :مَعرِفَةُ اللّهِ سُبحانَهُ أَعلَی المَعارِفِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :العِلمُ بِاللّهِ أَفضَلُ العِلمَینِ . ⁽⁴⁾

.

فصل یکم : ارزش شناخت خدا

۱ / ۱ قلّه دانش و ثمره آن

۱ / ۲ بالاترین معرفت

فصل یکم : ارزش شناخت خدا۱ / ۱قلّه دانش و ثمره آنامام رضا علیه السلام :مردی نزد پیامبر خدا آمد و پرسید : قلّه دانش چیست؟ فرمود : «معرفت خدا ، آن چنان که بایسته است» .

امام علی علیه السلام :ثمره دانش ، معرفت خداست .

۱ / ۲بالاترین معرفتامام علی علیه السلام :معرفت خدای سبحان ، بالاترین معرفت است .

امام علی علیه السلام :علم به خدا ، برترینِ دو علم (خداشناسی و جهان شناسی) است .

.

عنه علیه السلام :مَن عَرَفَ اللّهَ کَمُلَت مَعرِفَتُهُ . ⁽¹⁾

۱ / ۳قِوامُ الدِّینِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :دِعامَةُ الدِّینِ وأَساسُهُ المَعرِفَةُ بِاللّهِ عز و جل ، وَالیَقینُ ، وَالعَقلُ النَّافِعُ ؛ وهُوَ الکَفُّ عَن مَعاصِی اللّهِ عز و جل . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :أَوَّلُ الدِّینِ مَعرِفَتُهُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :رَأسُ الأَمرِ مَعرِفَةُ اللّهِ تَعالی ، وعَمودُهُ طاعَةُ اللّهِ عز و جل . ⁽⁴⁾

الإمام الرضا علیه السلام :أَوَّلُ عِبادَةِ اللّهِ مَعرِفَتُهُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :لا دِیانَةَ إِلاّ بَعدَ المَعرِفَةِ ، ولا مَعرِفَةَ إِلاّ بِالإِخلاصِ . ⁽⁶⁾

.

۱ / ۳ استواری دین

امام علی علیه السلام :هر که خدا را بشناسد ، شناختش کامل شده است .

۱ / ۳استواری دینپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :پایه و بنیان دین ، معرفت به خدا ، یقین ، و عقل سودمند ـ یعنی عقلِ خویشتنداری از گناهان ـ است .

امام علی علیه السلام :سرآغاز دین ، معرفت اوست .

امام علی علیه السلام :سرلوحه کار ، معرفت خدای متعال است و ستون آن ، اطاعت خدا .

امام رضا علیه السلام :سرآغاز عبادت خدا ، شناخت اوست .

امام رضا علیه السلام :دینی نیست ، جز پس از معرفت خدا ، و معرفتی نیست ، جز به اخلاص .

.

۱ / ۴أَفضَلُ الفَرائِضِتنبیه الخواطر :سَأَلَ رَجُلٌ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَن أَفضَلِ الأَعمالِ، فَقالَ : العِلمُ بِاللّهِ وَالفِقهُ فی دینِهِ ، وکَرَّرَهُما عَلَیهِ . فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، أسأَ لُکَ عَنِ العَمَلِ فَتُخبِرُنی عَنِ العِلمِ ! فَقالَ صلی الله علیه و آله : إِنَّ العِلمَ یَنفَعُکَ مَعَهُ قَلیلُ العَمَلِ ، وإِنَّ الجَهلَ لا یَنفَعُکَ مَعَهُ کَثیرُ العَمَلِ . ⁽¹⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :التَّفَکُّرُ فی عَظَمَةِ اللّهِ وجَنَّتِهِ ونارِهِ ساعَةً خَیرٌ مِن قِیامِ لَیلَةٍ. ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إِنَّ أَفضَلَ الفَرائِضِ وأَوجَبَها عَلَی الإِنسانِ مَعرِفَةُ الرَّبِّ ، وَالإِقرارُ لَهُ بِالعُبودِیَّةِ . ⁽³⁾

۱ / ۵أَطیَبُ اللَّذائِذِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إِذا دَخَلَ أَهلُ الجَنَّةِ الجَنَّةَ نودوا : یا أَهلَ الجَنَّةِ ، إِنَّ لَکُم عِندَ اللّهِ مَوعِدا لَم تَرَوهُ . فَقالوا : وما هُوَ ؟ ألَم یُبَیِّض وُجوهَنا ، ویُزَحزِحنا عَنِ النَّارِ ، ویُدخِلنَا الجَنَّةَ ؟ قالَ : فَیُکشَفُ الحِجابُ ، قالَ : فَیَنظُرونَ إِلَیهِ، فَوَاللّهِ ما أَعطاهُمُ اللّهُ شَیئا أحَبَّ إِلَیهِم مِنهُ . ⁽⁴⁾

.

۱ / ۴ برترینِ واجبات

۱ / ۵ گواراترینِ لذّت ها

۱ / ۴برترینِ واجباتتنبیه الخواطر :مردی از پیامبر خدا درباره برترین عمل پرسید . پیامبر صلی الله علیه و آلهفرمود : «علم به خدا و فهم در دینش» . و اینها را تکرار کرد . مرد گفت : ای پیامبر خدا ! من از عمل می پرسم ، از علم می گویی؟! پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «با علم است که عمل اندک هم به تو سود می رسانَد ، در حالی که با جهل ، فراوانی عمل هم سودی نمی بخشد» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ساعتی تفکّر در عظمت خدا و بهشت و دوزخ او ، بهتر از یک شب [به عبادت ]ایستادن است .

امام صادق علیه السلام :برترینِ واجبات و ضروری ترین آنها برای انسان ، شناخت خدا و اقرار به بندگی اوست .

۱ / ۵گواراترینِ لذّت هاپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :چون بهشتیان به بهشت درآیند ، ندا داده می شود : «ای بهشتیان ! شما نزد خدا وعده ای دارید که هنوز آن را ندیده اید» . بهشتیان می گویند : آن چیست؟ مگر ما را روسپید نکرده و از آتش ، دور نداشته و به بهشتمان در نیاورده است؟! پس حجاب ها کنار می رود و بهشتیان به خدا می نگرند . ⁽¹⁾به خدا سوگند ، خداوند ، چیزی به ایشان نداده است که نزدشان محبوب تر از آن باشد .

.

عنه صلی الله علیه و آله :أَسأَ لُکَ الرِّضاءَ بَعدَ القَضاءِ ، وأَسأَ لُکَ بَردَ العَیشِ بَعدَ المَوتِ ، وأَسأَ لُکَ لَذَّةَ النَّظَرِ إِلی وَجهِکَ ، وَالشَّوقَ إِلی لِقائِکَ ، فی غَیرِ ضَرّاءَ مُضِرَّةٍ ، ولا فِتنَةٍ مُضِلَّةٍ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :ما یَسُرُّنی لَو مِتُّ طِفلاً وأُدخِلتُ الجَنَّةَ ولَم أکبُر فَأَعرِفَ رَبّی عز و جل . ⁽²⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :إِلهی ما ألَذَّ خَواطِرَ الإِلهامِ بِذِکرِکَ عَلَی القُلوبِ ! وما أَحلَی المَسیرَ إِلَیکَ بِالأَوهامِ فی مَسالِکِ الغُیوبِ ! وما أَطیَبَ طَعمَ حُبِّکَ ! وما أَعذَبَ شُربَ قُربِکَ ! فَأَعِذنا مِن طَردِکَ وإِبعادِکَ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :لَو یَعلَمُ النَّاسُ ما فی فَضلِ مَعرِفَةِ اللّهِ عز و جل ما مَدّوا أَعیُنَهُم إِلی ما مَتَّعَ اللّهُ بِهِ الأَعداءَ مِن زَهرَةِ الحَیاةِ الدُّنیا ونَعیمِها ، وکانَت دُنیاهُم أَقَلَّ عِندَهُم مِمّا یَطَؤونَهُ بِأَرجُلِهِم ، ولَنَعِموا بِمَعرِفَةِ اللّهِ ـ جَلَّ وعَزَّ ـ ، وتَلَذَّذوا بِها تَلَذُّذَ مَن لَم یَزَل فی رَوضاتِ الجِنانِ مَعَ أَولِیاءِ اللّهِ . إِنَّ مَعرِفَةَ اللّهِ عز و جل آنِسٌ مِن کُلِّ وَحشَةٍ ، وصاحِبٌ مِن کُلِّ وَحدَةٍ ، ونورٌ مِن کُلِّ ظُلمَةٍ ، وقُوَّةٌ مِن کُلِّ ضَعفٍ ، وشِفاءٌ مِن کُلِّ سُقمٍ . ⁽⁴⁾

راجع : ج ۵ ص ۱۰ (الفصل الأوّل : قیمة التوحید) .

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از تو ، رضای به قضای واقع شده ات و زندگی گوارای پس از مرگ را می خواهم و نیز لذّت نگریستن به سیمایت و شوق دیدارت بدون سختیِ زیان رسان و فتنه گم راه کننده .

امام علی علیه السلام :خوش حال نمی کند مرا این که در کودکی می مُردم و وارد بهشت می شدم و[لی ]بزرگ نمی شدم تا خدایم را بشناسم .

امام زین العابدین علیه السلام :معبود من ! چه لذیذ است خطور الهام یاد تو بر دل ها! و چه شیرین است سیر به سوی تو با شه پَر خیال ، در وادی غیب! و چه خوش طعم است محبّت تو! و چه گواراست نوشیدنِ قرب تو! پس ما را از راندن و دور کردنت پناه ده .

امام صادق علیه السلام :اگر مردم می دانستند که معرفت خدا چه فضیلتی دارد ، به آنچه خدا از شکوفه زندگی دنیا و نعمت آن در اختیار دشمنان نهاده بود ، چشم نمی دوختند و دنیای آنان ، نزدشان از آنچه بر آن پا می نهند ، کمتر می نمود و بی گمان ، از معرفت خدای عز و جل ، بهره مند می شدند و چونان کسی که همواره در باغ های بهشت با اولیای خداست ، از آن لذّت می بردند . بی گمان ، معرفت خدا ، مونس هر هراس ، همراه هر تنهایی ، نور هر تاریکی ، نیروی هر ناتوانی و شفای هر بیماری است .

ر .ک : ج ۵ ص ۱۱ (فصل یکم : ارزش توحید) .

.

الفصل الثانی: الهداة إلی معرفة اللّه۲ / ۱اللّهُالکتاب«إِنَّ عَلَیْنَا لَلْهُدَی » . ⁽¹⁾

«یَمُنُّونَ عَلَیْکَ أَنْ أَسْلَمُواْ قُل لاَّ تَمُنُّواْ عَلَیَّ إِسْلَـمَکُم بَلِ اللَّهُ یَمُنُّ عَلَیْکُمْ أَنْ هَدَاکُمْ لِلاْءِیمَـنِ إِن کُنتُمْ صَـدِقِینَ » . ⁽²⁾

«لَیْسَ عَلَیْکَ هُدَاهُمْ وَلَـکِنَّ اللَّهَ یَهْدِی مَن یَشَاءُ» . ⁽³⁾

«إِنَّکَ لاَ تَهْدِی مَنْ أَحْبَبْتَ وَ لَـکِنَّ اللَّهَ یَهْدِی مَن یَشَاءُ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ» . ⁽⁴⁾

راجع : البقرة : ۱۲۰ ، آل عمران : ۷۳ ، الأنعام : ۷۱ ، الأعراف: ۴۳ ، طه: ۵۰ ، النور : ۳۵ .

.

فصل دوم : راهنمایان به سوی معرفت خدا

۲ / ۱ خداوند

اشاره

فصل دوم : راهنمایان به سوی معرفت خدا۲ / ۱خداوندقرآن«بی گمان ، هدایت ، بر [عهده] ماست» .

«از این که اسلام آورده اند ، بر تو منّت می نهند . بگو : با اسلام آوردنتان بر من منّت ننهید ؛ بلکه خداست که با هدایت کردن شما به ایمان ، بر شما منّت می نهد ، اگر راستگو باشید» .

«هدایت آنان بر عهده تو نیست ؛ بلکه خدا هر که را بخواهد ، هدایت می کند» .

«بی گمان ، تو هر که را دوست داشتی ، نمی توانی ره بنمایی ؛ بلکه خدا هر که را بخواهد ، ره می نماید ، و او به رهیافتگان داناتر است» .

ر . ک : بقره : آیه ۱۲۰ ، آل عمران : آیه ۷۳ ، انعام : آیه ۷۱ ، اعراف : آیه ۴۳ ، طه : آیه ۵۰ ، نور : آیه ۳۵ .

.

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :قالَ اللّهُ ـ جَلَّ جَلالُهُ ـ : عِبادی ، کُلُّکُم ضالٌّ إِلاّ مَن هَدَیتُهُ ، وکُلُّکُم فَقیرٌ إِلاّ مَن أَغنَیتُهُ ، وکُلُّکُم مُذنِبٌ إِلاّ مَن عَصَمتُهُ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن أَصبَحَ ولایَذکُرُ أَربَعَةَ أَشیاءَ أَخافُ عَلَیهِ زَوالَ النِّعمَةِ : أَوَّلُها أن یَقولَ : الحَمدُ للّهِِ الَّذی عَرَّفَنی نَفسَهُ ولَم یَترُکنی عُمیانَ القَلبِ . .. . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :اِعرِفُوا اللّهَ بِاللّهِ ، وَالرَّسولَ بِالرِّسالَةِ ، وأُولِی الأَمرِ بِالأَمرِ بِالمَعروفِ وَالعَدلِ وَالإِحسانِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ مِن دُعائِهِ یَومَ الجَمَلِ ـ: لکِنَّکَ یا مَولایَ بَدَأتَنی أَوَّلاً بِإِحسانِکَ ، فَهَدَیتَنیِ لدِینِکَ ، وعَرَّفتَنی نَفسَکَ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ فی دُعاءٍ عَلَّمَهُ نَوفا البِکالِیّ ـ: أَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی ظَهَرتَ بِهِ لِخاصَّةِ أولِیائِکَ فَوَحَّدوکَ وعَرَفوکَ فَعَبَدوکَ بِحَقیقَتِکَ ، أن تُعَرِّفَنی نَفسَکَ لِأُقِرَّ لَکَ بِرُبوبِیَّتِکَ عَلی حَقیقَةِ الإِیمانِ بِکَ ، ولا تَجعَلنی یا إِلهی مِمَّن یَعبُدُ الاِسمَ دونَ المَعنی ، وَالحَظنی بِلَحظَةٍ مِن لَحَظاتِکَ تُنَوِّر بِها قَلبی بِمَعرِفَتِکَ خاصَّةً ومَعرِفَةِ أولِیائِکَ ، إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ . ⁽⁵⁾

.

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ـ که عظمتش بشکوه باد ـ می فرماید : «بندگان من! همه شما بیراهید ، جز آن که را من ره بنمایم و همگی نادارید ، جز آن که را من دارا کنم و همه گناهکارید ، جز آن که را من نگاه دارم» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که صبح برخیزد و چهار چیز را یاد نکند ، از زوال نعمتش بیمناکم : نخست آن که بگوید : سپاس ، خدایی را که خودش را به من شناسانْد و مرا کوردل وا ننهاد ... .

امام علی علیه السلام :خدا را با خدا بشناسید ، پیامبر را با پیامش ، و فرمان روایان را با فرمانشان به نیکی و عدل و احسان .

امام علی علیه السلامـ در بخشی از دعایش در جنگ جمل ـ: امّا تو ، ای مولای من ! با احسان به من ، آغازیدی و به دینت ره نمودی و خودت را به من شناساندی .

امام علی علیه السلامـ در دعایی که به نوف بِکالی آموخت ـ: به [حقّ] نامی که بدان بر اولیای خاصّت تجلّی کردی ، پس تو را یگانه شمردند و شناختند و حقیقتت را پرستیدند ، از تو می خواهم که خود را به من نیز بشناسانی تا بر اساس ایمان حقیقی به تو ، نزد تو به ربوبیّتت اقرار آورم . ای معبود من ! مرا از کسانی قرار مده که اسم بدون معنا را می پرستند و گوشه چشمی به من بینداز تا دلم را تنها از نور معرفتت و نیز معرفت اولیایت نور گیرد ، که تو بر هر کاری توانایی .

.

عنه علیه السلامـ فی دُعاءٍ کانَ یَدعو بِهِ بَعدَ رَکعَتَیِ الفَجرِ ـ: یا مَن دَلَّ عَلی ذاتِهِ بِذاتِهِ ، وتَنَزَّهَ عَن مُجانَسَةِ مَخلوقاتِهِ ، وجَلَّ عَن مُلاءَمَةِ کَیفِیّاتِهِ . ⁽¹⁾

الکافی عن علیّ بن عقبة :سُئِلَ أَمیرُالمُؤمِنینَ علیه السلام : بِمَ عَرَفتَ رَبَّکَ؟ قالَ : بِما عَرَّفَنی نَفسَهُ . قیلَ: وکَیفَ عَرَّفَکَ نَفسَهُ؟ قالَ : لا یُشبِهُهُ صورَةٌ ، ولا یُحَسُّ بِالحَواسِّ ، ولا یُقاسُ بِالنَّاسِ ، قَریبٌ فی بُعدِهِ بَعیدٌ فی قُربِهِ ، فَوقَ کُلِّ شَیءٍ ولا یُقالُ: شَیءٌ فَوقَهُ ، أَمامَ کُلِّ شَیءٍ ولا یُقالُ : لَهُ أَمامٌ ، داخِلٌ فِی الأَشیاءِ لا کَشَیءٍ داخلٍ فی شَیءٍ ، وخارِجٌ مِنَ الأَشیاءِ لا کَشَیءٍ خارِجٍ مِن شَیءٍ ، سُبحانَ مَن هُوَ هکَذا ولا هکَذا غَیرُهُ ، ولِکُلِّ شَیءٍ مُبتَدَأٌ . ⁽²⁾

التوحید عن سلمان الفارسیّ :سَأَلَ الجاثَلِیقُ ⁽³⁾مِن عَلِیٍّ علیه السلام : أخبِرنی ، عَرَفتَ اللّهَ بِمُحَمَّدٍ ، أَم عَرَفتَ مُحَمَّد ا بِاللّهِ عز و جل ؟ فَقالَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام : ما عَرَفتُ اللّهَ بِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ، ولکِن عَرَفتُ مُحَمَّدا بِاللّهِ عز و جلحینَ خَلَقَهُ وأَحدَثَ فیهِ الحُدودَ مِن طولٍ وعَرضٍ ، فَعَرَفتُ أنَّهُ مُدَبَّرٌ مَصنوعٌ بِاستِدلالٍ وإِلهامٍ مِنهُ وإِرادَةٍ ، کَما أَلهَمَ المَلائِکَةَ طاعَتَهُ وعَرَّفَهُم نَفسَهُ بِلا شِبهٍ ولا کَیفٍ . ⁽⁴⁾

.

امام علی علیه السلامـ در دعایی که پس از دو رکعت نماز صبح می خواند ـ: ای آن که بر ذات خود ، با ذات خود ، راه می نماید و از همسانی با آفریده هایش منزّه و از سازگاری با چگونگیِ آنها ، دور است !

الکافیـ به نقل از علی بن عقبه ـ: از امیر مؤمنان پرسیده شد : به چه چیز ، خدایت را شناختی؟ فرمود : «به همان که خدا خودش را به من شناساند» . گفته شد : چگونه خودش را شناساند؟ فرمود : «صورتی به او شبیه نیست و با حواس ، حس نمی شود و با مردم سنجیده نمی شود . در عین دور بودن ، نزدیک و در عین نزدیکی ، دور است . بالاتر از همه چیز است و گفته نمی شود که چیزی بالای اوست . جلوتر از هر چیزی است و گفته نمی شود که او جلو دارد . درون اشیاست ، نه به شکل چیزی درون چیزی ، و بیرون از اشیاست ، نه مانند بیرون بودن چیزی از چیزی . منزّه است آن که این گونه است و جز او ، کسی این گونه نیست و هر چیزی آغازی دارد» .

التوحیدـ به نقل از سلمان فارسی ـ: جاثلیق از علی علیه السلام پرسید : به من بگو که خدا را به محمّد شناختی یا محمّد را به خدا؟ علی بن ابی طالب علیه السلام فرمود : «خدا را به محمّد نشناختم ؛ بلکه محمّد را به خدا شناختم . آن گاه که او را آفرید و طول و عرضش را معیّن نمود ، فهمیدم که او (محمّد) با استدلال و الهام و اراده او (خدا) ، پرورده و تدبیر شده است ، همان گونه که اطاعت خود را به فرشتگانش الهام کرد و خود را بدون مشابهت و کیفیت ، به آنان شناساند» .

.

الإمام الحسین علیه السلامـ مِن دُعائِهِ یَومَ عَرَفَةَ ـ: أنتَ الَّذی هَدَیتَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فیما نُسِبَ إلَیهِ مِن دُعاءِ عَرَفَةَ ـ: إِلهی عَلِمتُ بِاختِلافِ الآثارِ وتَنَقُّلاتِ الأَطوارِ ، أنَّ مُرادَکَ مِنّی أن تَتَعَرَّفَ إِلَیَّ فی کُلِّ شَیءٍ حَتّی لا أجهَلَکَ فی شَیءٍ... إِلهی تَرَدُّدی فِی الآثارِ یوجِبُ بُعدَ المَزارِ ، فَاجمَعنی عَلَیکَ بِخِدمَةٍ توصِلُنی إِلَیکَ ، کَیفَ یُستَدَلُّ عَلیکَ بِما هُوَ فی وُجودِهِ مُفتَقِرٌ إِلَیکَ ، أیَکونُ لِغَیرِکَ مِنَ الظُّهورِ ما لَیسَ لَکَ حَتّی یَکونَ هُوَ المُظهِرُ لَکَ! مَتی غِبتَ حَتّی تَحتاجَ إِلی دَلیلٍ یَدُلُّ عَلَیکَ! ومَتی بَعُدتَ حَتّی تَکونَ الآثارُ هِیَ الَّتی توصِلُ إِلَیکَ ! عَمِیَت عَینٌ لا تَراکَ عَلَیها رَقیبا ، وخَسِرَت ⁽²⁾صَفقَةُ عَبدٍ لَم تَجعَل لَهُ مِن حُبِّکَ نَصیبا . ⁽³⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ المَعروفِ بِدُعاءِ أبی حَمزَةَ الثُّمالِیِّ ـ: (بِکَ) عَرَفتُکَ وأنتَ دَلَلتَنی عَلَیکَ ، ودَعَوتَنی إِلَیکَ ، ولَولا أنتَ لَم أدرِ ما أنتَ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ ، وقِنا مِنکَ ، وَاحفَظنا بِکَ ، وَاهدِنا إِلَیکَ ، ولاتُباعِدنا عَنکَ؛ إِنَّ مَن تَقِهِ یَسلَم، ومَن تَهدِهِ یَعلَم، ومَن تُقَرِّبهُ إِلَیکَ یَغنَم. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ مِن دُعائِهِ یَومَ عَرَفَةَ ـ: سُبحانَکَ! بَسَطتَ بِالخَیراتِ یَدَکَ ، وعُرِفَتِ الهِدایَةُ مِن عِندِکَ ، فَمَنِ التَّمَسَّکَ لِدینٍ أو دُنیا وَجَدَکَ . ⁽⁶⁾

.

امام حسین علیه السلامـ در بخشی از دعای عرفه اش ـ: تو کسی هستی که ره نمودی .

امام حسین علیه السلامـ در دعای منسوب به ایشان ـ: معبود من ! از اختلاف آثار و دگرگونی احوال ، دانستم که می خواهی خود را در همه امور به من بشناسانی تا در هیچ چیز ، از تو ناآگاه نمانم ... معبود من ! پرداختن من به آثار ، موجب دوری دیدار می گردد ، پس همه کارهایم را در خدمتی گرد آور که مرا به تو برساند . چگونه بر وجود تو ، به چیزی استدلال شود که در وجودش نیازمند توست ؟! آیا برای غیر تو ، ظهوری هست که تو نداشته باشی تا بتواند ظاهر کننده تو باشد؟! کی نهان شدی تا به دلیلی که بر تو دلالت کند ، نیاز افتد؟! و کی دور گشتی تا آثار ، تنها رساننده به تو باشد؟! کور باد چشمی که تو را مراقب خود نبیند ! زیانبار باد سودای بنده ای که نصیبی از محبت خودت برایش قرار نداده ای !

امام زین العابدین علیه السلامـ در دعای مشهور به ابو حمزه ثُمالی ـ: تو را به خودت شناختم و تو مرا به خود ره نمودی و به سوی خود فرا خواندی و اگر تو نبودی ، نمی دانستم کیستی؟

امام زین العابدین علیه السلام :خدایا ! بر محمّد و خاندانش درود فرست و ما را از [عذاب ]خودت نگاه دار و ما را با [نیروی] خودت محفوظ دار و به سوی خودت رهنمون شو و از خودت دور مگردان که در حقیقت ، هر که را تو نگاه داشتی ، به سلامت مانْد و هر که را تو ره نمودی ، آگاهی یافت و هر که را تو نزدیک کردی ، غنیمت بُرد .

امام زین العابدین علیه السلامـ در بخشی از دعای روز عرفه اش ـ: تو منزّهی! دستت را به نیکی گشودی و از جانب خود ، ره نمودی . پس هر کس تو را به خاطر دین یا دنیا بجوید ، تو را می یابد .

.

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الأَوَّلِ بِلا أوَّلٍ کانَ قَبلَهُ، وَالآخِرِ بِلا آخِرٍ یَکونُ بَعدَهُ، الَّذی قَصُرَت عَن رُؤیَتِهِ أَبصارُ النّاظِرینَ، وعَجَزَت عَن نَعتِهِ أَوهامُ الواصِفینَ، ابتَدَعَ بِقُدرَتِهِ الخَلقَ ابتِداعا وَاختَرَعَهُم عَلی مَشِیَّتِهِ اختِراعا، ثُمَّ سَلَکَ بِهِم طَریقَ إِرادَتِهِ وبَعَثَهُم فی سَبیلِ مَحَبَّتِهِ. ⁽¹⁾وَالحَمدُ للّهِِ الَّذی لَو حَبَسَ عَن عِبادِهِ مَعرِفَةَ حَمدِهِ عَلی ما أَبلاهُم مِن مِنَنِهِ المُتَتابِعَةِ ، وأسبَغَ عَلَیهِم مِن نِعَمِهِ المُتَظاهِرَةِ ، لَتَصَرَّفوا فی مِنَنِهِ فَلَم یَحمَدوهُ ، وتَوَسَّعوا فی رِزقِهِ فَلَم یَشکُروهُ ، ولَو کانوا کذلِکَ لَخَرَجوا مِن حُدودِ الإِنسانِیَّةِ إِلی حَدِّ البَهیمِیَّةِ ، فَکانوا کما وَصَفَ فی مُحکَمِ کِتابِهِ : «إِنْ هُمْ إِلاَّ کَالْأَنْعَـمِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلاً» . ⁽²⁾وَالحَمدُ للّهِِ عَلی ما عَرَّفَنَا مِن نَفسِهِ ، وألهَمَنا مِن شُکرِهِ ، وفَتَحَ لَنا مِن أَبوابِ العِلمِ بِرُبوبِیَّتِهِ ، ودَلَّنا عَلَیهِ مِنَ الإِخلاصِ لَهُ فی تَوحیدِهِ ، وجَنَّبَنا مِنَ الإِلحادِ وَالشَّکِّ فی أمرِهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ ... فَصَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ، وَامنَعنا بِعِزِّکَ مِن عِبادِکَ، وأغنِنا عَن غَیرِکَ بِإِرفادِکَ ⁽⁴⁾، وَاسلُک بِنا سَبیلَ الحَقِّ بِإِرشادِکَ. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :سُبحانَکَ ما أَضیَقَ الطُّرُقَ عَلی مَن لَم تَکُن دَلیلَهُ! وما أَوضَحَ الحَقَّ عِندَ مَن هَدَیتَهُ سَبیلَهُ! إِلهی فَاسلُکِ بِنا سُبُلَ الوُصولِ إِلَیکَ، وسَیِّرنا فی أقرَبِ الطُّرُقِ لِلوُفودِ عَلَیکَ، قَرِّب عَلَینَا البَعیدَ وسَهِّل عَلَینَا العَسیرَ الشَّدیدَ. ⁽⁶⁾

.

امام زین العابدین علیه السلام :ستایش ، خدایی را که اوّل است ؛ بدون اوّلِ دیگری پیش از او ، و آخر است ؛ بدون آخری پس از او . او که دیده بینندگان ، از دیدنش کوتاه است و خیال توصیف کنندگان از وصف او عاجز . آفرینش را به قدرت خود و بدیعانه آفرید و به خواست خود ، از نیستی بیرون کشید ، سپس آن گونه که خواست ، راهشان برد و در طریق محبتش بر انگیخت . ستایش ، خدایی را که اگر بندگانش را از قدرشناسیِ الطاف پی در پی و مایه آزمون خویش و فرو ریختنِ نعمت های آشکارش بر آنان ، باز می داشت ، در نعمت هایش تصرّف می کردند و او را سپاس نمی نهادند و روزیِ او را به گشادگی هزینه می کردند و شکرش را به جا نمی آوردند ، و اگر چنین می شد ، از حدود انسانیت بیرون می رفتند و به حدّ حیوانیت سقوط می کردند و چنان می شدند که خدا در آیه های استوار کتابش توصیف کرده است : «آنان جز مانند چارپایان نیستند ؛ بلکه از آنها هم گم راه ترند» . سپاس ، خدای را بر آنچه از خودش به ما شناسانْد و از شکرش به ما الهام کرد و از دروازه های علم به ربوبیتش ، برایمان گشود و از توحید خالصانه به ما نمود و از الحاد و شک در کارش ، دورمان داشت .

امام زین العابدین علیه السلام :خدایا ! ... بر محمّد و خاندانش درود فرست و ما را به عزّتت ، از [شرّ برخی ]بندگانت نگاه دار و به عطای خویش ، از غیر خودت بی نیازمان کن و با ارشادت ، ما را به طریق حق ببَر .

امام زین العابدین علیه السلام :منزّهی تو ! چه تنگ است راه ها بر آن که تو راهنمایش نباشی ، و چه روشن است حقیقت برای کسی که تو رهش نمودی . خدای من! ما را به راه های وصالت ببر و از کوتاه ترین مسیرهای بر تو در آمدن ، حرکت ده . دورها را برایمان نزدیک بگردان و راه سخت و تنگ را بر ما هموار ساز .

.

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ أَنتَ وَلِیُّ الأَصفِیاءِ وَالأَخیارِ، ولَکَ الخَلقُ وَالاِختِیارُ، وقَد أَلبَستَنی فِی الدُّنیا ثَوبَ عافِیَتِکَ، وأَودَعتَ قَلبی صَوابَ مَعرِفَتِکَ،... اجعَلنا مِنَ الَّذین أَوضَحتَ لَهُمُ الدَّلیلَ عَلَیکَ، وفَسَحتَ لَهُمُ السَّبیلَ إِلَیکَ، فَاستَشعَروا ⁽¹⁾مَدارِعَ الحِکمَةِ، وَاستَطرَفوا ⁽²⁾سُبُلَ التَّوبَةِ، حَتّی أَناخوا فی رِیاضِ الرَّحمَةِ، وسَلِموا مِنَ الاِعتِراضِ بِالعِصمَةِ. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ اجعَلنی مِنَ الَّذینَ جَدّوا فی قَصدِکَ فَلَم یَنکِلوا، وسَلَکُوا الطَّریقَ إِلَیکَ فَلَم یَعدِلوا ⁽⁴⁾، وَاعتَمَدوا عَلَیکَ فِی الوُصولِ حَتّی وَصَلوا، فَرَوِیَت قُلوبُهُم مِن مَحَبَّتِکَ، وأَنِسَت نُفوسُهُم بِمَعرِفَتِکَ، فَلَم یَقطَعهُم عَنکَ قاطِعٌ، ولا مَنَعَهُم عَن بُلوغِ ما أمَّلوهُ لَدَیکَ مانِعٌ، فَهُم فیمَا اشتَهَت أنفُسُهُم خالِدونَ. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :فَیامَن أَکرَمَنی بِتَوحیدِهِ ، وعَصَمَنی عَنِ الضَّلال بِتَسدیدِهِ ، وألزَمَنی إِقامَةَ حُدودِهِ ، لا تَسلُبنی ما وَهَبتَ لی مِن تَحقیقِ مَعرِفَتِکَ ، وأحیِنی بِیَقینٍ أَسلَمُ بِهِ مِن الإِلحادِ فی صِفَتِکَ . ⁽⁶⁾

الإمام الباقر علیه السلام :یا من أَتحَفَنی بِالإِقرارِ بِالوَحدانِیَّةِ ، وحَبانی بِمَعرِفَةِ الرُّبوبِیَّةِ ، وخَلِّصنی مِنَ الشَّکِّ وَالعَمی ... . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلامـ لِرَجُلٍ وقَد کَلَّمَهُ بِکَلامٍ کَثیرٍ ـ: أَیُّهَا الرَّجُلُ ، تَحتَقِرُ الکَلامَ وتَستَصغِرُهُ! اِعلَم أنَّ اللّهَ عز و جل لَم یَبعَثْ رُسُلَهُ حَیثُ بَعَثَها ومَعَها ذَهَبٌ ولا فِضَّةٌ ، ولکِن بَعَثَها بِالکَلامِ ، وإِنَّما عَرَّفَ اللّهَ ـ جَلَّ وعَزَّ ـ نَفسَهُ إِلی خَلقِهِ بِالکَلامِ وَالدَّلالاتِ عَلَیهِ وَالأَعلامِ . ⁽⁸⁾

.

امام زین العابدین علیه السلام :خدایا ! تو ولیّ برگزیدگان و نیکان هستی و خلق و اختیار با توست . ⁽¹⁾در دنیا لباس عافیتت را بر من پوشاندی و معرفتِ درستت را به دلم سپردی .... ما را از کسانی قرار ده که دلیل بر خودت را بر ایشان آشکار کردی و راه به سوی خودت را بر ایشان گشاده ساختی ، پس زره حکمت به تن کردند و راه توبه پیش گرفتند تا در بوستان رحمت ، فرود آمدند و از انحراف ، به سلامتی رهیدند .

امام زین العابدین علیه السلام :خدایا ! مرا از کسانی قرار ده که به قصد تو ، کوشیدند و باز نایستادند و راه به سوی تو پیمودند و کژ نشدند و در رسیدن ، به تو اعتماد کردند تا رسیدند ، دل هایشان از محبت تو سیراب گشت و جان هایشان به معرفت تو انس یافت و هیچ چیز ، آنان را از تو نگسست و هیچ مانعی ، نتوانست آنان را از رسیدن به آنچه از تو امید می بردند ، باز دارد . پس در آنچه که جان ها بدان اشتیاق دارد ، جاودان اند .

امام زین العابدین علیه السلام :ای آن که مرا به یگانه دانستن خودت گرامی داشتی و با استوار داشتن ، از گم راهی نگاه داشتی و بر به پا داشتن حدودت وادارم ساختی ! آنچه از معرفت حقیقی ات به من بخشیدی ، از من مگیر و مرا به یقینی زنده بدار که بدان ، از کژروی در صفات تو ، به سلامت مانم .

امام باقر علیه السلام :ای آن که اقرار به یگانگی ات را ارمغان من کرده ای و شناخت ربوبیتت را به من عطا نموده ای و مرا از شک و کوردلی ، رها ساخته ای ! ... .

امام باقر علیه السلامـ خطاب به مردی پُرگو ـ: ای مرد ! سخن را حقیر و کوچک می شماری؟ بدان که خدای عز و جل پیامبرانش را به هنگام فرستادن آنان ، با طلا و نقره همراه نکرد ؛ بلکه آنان را با سخن بر انگیخت و خدای عز و جل ، خود را نیز با سخن و نشانه ها و دیگر آثار دلالت کننده بر او ، به آفریدگان خویش شناساند .

.

الإمام الصادق علیه السلام :أسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی تَجَلَّیتَ بِهِ لِلکَلیمِ عَلَی الجَبَلِ العَظیمِ ، فَلَمّا بَدا شُعاعُ نورِ الحُجُبِ العَظیمَةِ أثبَتَّ مَعرِفَتَکَ فی قُلوبِ العارِفینَ بِمَعرِفَةِ تَوحیدِکَ ، فَلا إِلهَ إِلاّ أنتَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ لِلمُفَضَّلِ بنِ عُمَرَ ـ: فَکِّر یا مُفَضَّلُ ، فیما أُعطِیَ الإِنسانُ عِلمَهُ وما مُنِعَ ؛ فَإِنَّهُ أُعطِیَ عِلمَ جَمیعِ ما فیهِ صَلاحُ دینِهِ ودُنیاهُ ، فَمِمّا فیهِ صَلاحُ دینِهِ مَعرِفَةُ الخالِقِ ـ تبارَکَ وتَعالی ـ بِالدَّلائِلِ وَالشَّواهِدِ القائِمَةِ فِی الخَلقِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :لا دَلیلَ عَلَی اللّهِ بِالحَقیقَةِ غَیرُ اللّهِ ، ولا داعِیَ إِلَی اللّهِ فِی الحَقیقَةِ سِوَی اللّهِ ، إنَّ اللّهَ سُبحانَهُ دَلَّنا بِنَفسِهِ مِن نَفسِهِ عَلی نَفسِهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :لَیسَ للّهِِ عَلی خَلقِهِ أن یَعرِفوا قَبلَ أن یُعَرِّفَهُم ، ولِلخَلقِ عَلَی اللّهِ أن یُعَرِّفَهُم ، وللّهِِ عَلَی الخَلقِ إِذا عَرَّفَهُم أن یَقبَلوهُ . ⁽⁴⁾

الکافی عن منصور بن حازم :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : إِنّی ناظَرتُ قَوما ، فَقُلتُ لَهُم : إِنَّ اللّهَ ـ جَلَّ جَلالُهُ ـ أَجَلُّ وأَعَزُّ وأَکرَمُ مِن أن یُعرَفَ بِخَلقِهِ ، بَلِ العِبادُ یُعرَفونَ بِاللّهِ . فَقالَ : رَحِمَکَ اللّهُ . ⁽⁵⁾

.

امام صادق علیه السلام :از تو می خواهم ، به نامی که بدان برای کلیم (موسی علیه السلام) بر کوه بزرگ ، جلوه نمودی و چون پرتو نور ، از پسِ حجاب های سترگ ، پدیدار شد ، شناخت خود را در دل های عارفان به یگانگی ات استوار داشتی . ای که جز تویی ، خدایی نیست !

امام صادق علیه السلامـ خطاب به مفضّل بن عمر ـ: ای مفضّل ! بیندیش در آنچه که آگاهی از آن ، به انسان عطا شده و آنچه نشده است . آگاهی از همه آنچه دین و دنیایش را به سامان می آورَد ، به او داده شده است . و از جمله آنچه دینش را سامان می دهد ، معرفت خالق ـ تبارک و تعالی ـ با دلیل ها و شواهد استوار در خلقت است .

امام صادق علیه السلام :در حقیقت ، هیچ دلیلی بر خدا ، جز خدا نیست و هیچ دعوتگری به سوی خدا ، جز خدا نیست . خداوند سبحان ، ما را با خود و از سوی خویش ، بر خود ره نمود .

امام صادق علیه السلام :مردم ، پیش از آن که خدا خود را به آنان بشناساند ، وظیفه ای در شناخت خداوند ندارند و این ، حقّ آنان بر خداست که خود را به آنان بشناساند . و مردم ، در برابر خدا وظیفه دارند که چون خود را به آنان شناسانْد ، بپذیرند .

الکافیـ به نقل از منصور بن حازم ـ: به امام صادق علیه السلام گفتم : من ، با گروهی مناظره کردم و به آنان گفتم : خداوند ـ که جلالتش بشکوه باد ـ ، بزرگ تر و ارجمندتر و گرامی تر از آن است که با آفریدگانش شناخته شود ؛ بلکه بندگان ، با خدا شناخته می شوند . امام صادق علیه السلامفرمود : «خدایت رحمت کند!» .

.

الإمام الصادق علیه السلام :إِنَّ أَمرَ اللّهِ کُلَّهُ عَجیبٌ ، إِلاّ أنَّهُ قَدِ احتَجَّ عَلَیکُم بِما قَد عَرَّفَکُم مِن نَفسِهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :مَن زَعَمَ أنَّهُ یَعرِفُ اللّهَ بِحِجابٍ أو بِصورَةٍ أو بِمِثالٍ فَهُوَ مُشرِکٌ ؛ لِأَنَّ الحِجابَ وَالمِثالَ وَالصّورَةَ غَیرُهُ ، وإِنَّما هُوَ واحِدٌ مُوَحَّدٌ ، فَکَیفَ یُوَحِّدُ مَن زَعَمَ أنَّهُ عَرَفَهُ بِغَیرِهِ ! إِنَّما عَرَفَ اللّهَ مَن عَرَفَهُ بِاللّهِ ، فَمَن لَم یَعرِفهُ بِهِ فَلَیسَ یَعرِفُهُ ، إِنَّما یَعرِفُ غَیرَهُ . وَاللّهُ خالِقُ الأَشیاءِ لا مِن شَیءٍ ، یُسَمّی بِأَسمائِهِ ، فَهُوَ غَیرُ أسمائِهِ وَالأَسماءُ غَیرُهُ ، وَالموصوفُ غَیرُ الواصِفِ ، فَمَن زَعَمَ أنَّهُ یُؤمِنُ بِما لا یَعرِفُ فَهُوَ ضالٌّ عَنِ المَعرِفَةِ ، لا یُدرِکُ مَخلوقٌ شَیئا إِلاّ بِاللّهِ ، ولا تُدرَکُ مَعرِفَةُ اللّهِ إِلاّ بِاللّهِ . ⁽²⁾

الکافی عن عبد الأعلی :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : أَصلَحَکَ اللّهُ ، هَل جُعِلَ فِی النّاسِ أَداةٌ یَنالونَ بِهَا المَعرِفَةَ ؟ قالَ : فَقالَ : لا . قُلتُ : فَهَل کُلِّفُوا المَعرِفَةَ ؟ قالَ : لا ، عَلَی اللّهِ البَیانُ : «لاَ یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلاَّ وُسْعَهَا» ⁽³⁾و «لاَ یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلاَّ مَا ءَاتَـاهَا» ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

تفسیر العیّاشی عن محمّد بن حکیم :کَتَبتُ رُقعَةً إِلی أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام فیها : أتَستَطیعُ النَّفسُ المَعرِفَةَ ؟ فَقالَ : لا . فَقُلتُ : یَقولُ اللّهُ : «الَّذِینَ کَانَتْ أَعْیُنُهُمْ فِی غِطَـاءٍ عَن ذِکْرِی وَ کَانُواْ لاَ یَسْتَطِیعُونَ سَمْعًا» ⁽⁶⁾! قالَ : هُوَ کَقَولِهِ : «مَا کَانُواْ یَسْتَطِیعُونَ السَّمْعَ وَ مَا کَانُواْ یُبْصِرُونَ» ⁽⁷⁾. قُلتُ : یُعاتِبُهُم ⁽⁸⁾؟ قالَ : لَم یَعتِبهُم بِما صَنَعَ قُلوبُهُم ، ولکِن یُعاتِبُهُم بِما صَنَعوا ، ولَو لَم یَتَکَلَّفوا لَم یَکُن عَلَیهِم شَیءٌ . ⁽⁹⁾

.

امام صادق علیه السلام :بی گمان ، امر خدا ، سراسرش شگفتی است ، جز آن که او به شناساندن خود به شما ، بر شما احتجاج کرد .

امام صادق علیه السلام :هر که می پندارد که خدا را به پرده و شکل و نمادی می شناسد ، مشرک است . چون پرده و نماد و شکل ، غیر اوست و او یکتا و یگانه است . پس چگونه کسی که می پندارد او را با غیر او شناخته است ، موحّد باشد؟! تنها کسی خدا را شناخته که او را با [خودِ ]خدا شناخته است . پس هر کس او را با خودش نشناخته باشد ، او را نشناخته ، بلکه کس دیگری را شناخته است . خداوند ، آفریننده اشیا از نیستی است . او به نام هایش نامیده می شود ؛ امّا غیر آنهاست و نام ها هم غیر اویند و وصف شده ، غیر از وصف است . پس هر کس می پندارد که به چیزی ایمان دارد که نمی شناسد ، به شناخت [خدا] ره نبرده است . آفریده ، چیزی به دست نمی آورد ، جز با خدا ، و شناخت خدا ، جز با خدا ، به دست نمی آید .

الکافیـ به نقل از عبد الأعلی ـ: به امام صادق علیه السلام گفتم : خدایت به صلاح دارد ! آیا ابزاری در مردم قرار داده شده است که بدان به معرفت برسند؟ فرمود : «نه» . گفتم : آیا به معرفت ، تکلیف یافته اند؟ فرمود : «نه . بیان بر عهده خداست . «خدا هیچ کس را جز به اندازه توانایی اش مکلّف نمی کند» و «خدا هیچ کس را جز به اندازه آنچه به او داده است ، مکلّف نمی کند» » .

تفسیر العیّاشیـ به نقل از محمّد بن حکیم ـ: نامه ای به امام صادق علیه السلام نوشتم که در آن پرسیده بودم : آیا انسان ، تواناییِ شناخت را دارد؟ فرمود : «نه» . گفتم : [پس چرا] خداوند [با عتاب ]می فرماید : «کسانی که چشمانشان از یاد من در پرده بود و توانایی شنیدن [حق] را نداشتند» . فرمود : «آن گفته ، مانند این آیه است : «نه می توانستند بشنوند و نه ببینند» » . گفتم : آیا آنان را سرزنش می کند؟! فرمود : «عتاب آنان ، بر آن چیزی نیست که در دل نیّت کردند ، ولی انجام ندادند ؛ بلکه بر چیزی است که به عمل در آوردند و اگر خود را به تکلّف نمی انداختند ، سرزنشی بر آنها نبود .

.

الإمام الصادق علیه السلامـ فی جَوابِ عَبدِالرَّحیمِ القَصیرِ لمّا سَأَلَهُ عَنِ المَعرِفَةِ وَالجُحودِ هَل هُما مَخلوقانِ ـ: سَأَلتَ عَنِ المَعرِفَةِ ما هِیَ ، فَاعلَم ـ رَحِمَکَ اللّهُ ـ أنَّ المَعرِفَةَ مِن صُنعُ اللّهِ عز و جل فِی القَلبِ مَخلوقَةٌ ، وَالجُحودَ صُنعِ اللّهِ فِی القَلبِ مَخلوقٌ ، ولَیسَ لِلعِبادِ فیهِما مِن صُنعٍ ، ولَهُم فیهِمَا الاِختیارُ مِنَ الاِکتِسابِ ، فَبِشَهوَتِهِمُ الإِیمانَ اختارُوا المَعرِفَةَ ، فَکانوا بِذلِکَ مُؤمِنینَ عارِفینَ ، وبِشَهوَتِهِمُ الکُفرَ اختارُوا الجُحودَ ، فَکانوا بِذلِکَ کافِرینَ جاحِدینَ ضُلاّلاً ، وذلِکَ بِتَوفیقِ اللّهِ لَهُم وخِذلانِ مَن خَذَلَهُ اللّهُ ، فَبِالاِختِیارِ وَالاِکتسابِ عاقَبَهُمُ اللّهُ وأَثابَهُم . ⁽¹⁾

الکافی عن محمّد بن حکیم :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : المَعرِفَةُ مِن صُنعِ مَن هِیَ ؟ قالَ : مِن صُنعِ اللّهِ ، لَیسَ لِلعِبادِ فیها صُنعٌ . ⁽²⁾

.

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ عبدالرحیم قصیر ، هنگامی که از مخلوق بودن معرفت و انکار پرسید ـ: از چیستیِ معرفت پرسیدی . پس بدان ـ خدا رحمتت کند ! ـ که معرفت ، کار خداوند و مخلوق او در دل است و انکار نیز کار و مخلوق او در دل است و بندگان ، در آن دو هیچ کاره اند و تنها در به دست آوردن ، حقّ انتخاب دارند . پس به اشتیاق ایمان ، معرفت را بر می گزینند و بدین وسیله ، مؤمن و عارف می شوند و به میل کفر ، انکار را بر می گزینند و بدین گونه ، کافر و منکر و گم راه می شوند و این ، به توفیق الهی و یا رها کردن و خذلان اوست و به همین انتخاب و به دست آوردن است که خداوند ، عقاب و ثواب می دهد .

الکافیـ به نقل از محمّد بن حکیم ـ: به امام صادق علیه السلام گفتم : معرفت ، کار کیست؟ فرمود : «کار خداست ، و بندگان را در آن ، کاری نیست» .

.

التوحید عن أبی بصیر عن الإمام الصادق علیه السلام :أنَّهُ سُئِلَ عَنِ المَعرِفَةِ أهِیَ مُکتَسَبَةٌ ؟ فَقالَ : لا . فَقیلَ لَهُ : فَمِن صُنعِ اللّهِ عز و جل ومِن عَطائِهِ هِیَ ؟ قالَ : نَعَم ، ولَیسَ لِلعِبادِ فیها صُنعٌ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :سِتَّةُ أشیاءَ لَیسَ لِلعِبادِ فیها صُنعٌ : المَعرِفَةُ ، وَالجَهلُ ، وَالرِّضا ، وَالغَضَبُ ، وَالنَّومُ ، وَالیَقظَةُ . ⁽²⁾

الإمام الکاظم علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذی أَکرَمَنی بِمَعرِفَتِهِ ومَعرِفَةِ رَسولِهِ صلی الله علیه و آله ، ومَن فَرَضَ اللّهُ طاعَتَهُ رَحمَةً مِنهُ لی ، وتَطَوُّلاً مِنهُ عَلَیَّ بِالإِیمانِ . ⁽³⁾

قرب الإسناد عن البزنطیّ :قُلتُ لِأَبِی الحَسَنِ الرِّضا علیه السلام : لِلنّاسِ فِی المَعرِفَةِ صُنعٌ ؟ قالَ : لا . قُلتُ : لَهُم عَلَیها ثَوابٌ ؟ قالَ : یَتَطَوَّلُ عَلَیهِم بِالثَّوابِ کَما یَتَطَوَّلُ عَلَیهِم بِالمَعرِفَةِ . ⁽⁴⁾

الإمام الجواد علیه السلام :قامَ رَجُلٌ إِلَی الرِّضا علیه السلام ، فَقالَ لَهُ: یَا بنَ رَسولِ اللّهِ صِف لَنا رَبَّکَ ، فَإِنَّ مَن قَبلَنا قَدِ اختَلَفوا عَلَینا . فَقالَ الرِّضا علیه السلام : إِنَّهُ مَن یَصِفُ رَبَّهُ بِالقِیاسِ لا یَزالُ الدَّهرَ فِی الاِلتِباسِ ، مائِلاً عَنِ المِنهاجِ ، ظاعِنا فِی الاِعوِجاعِ ، ضالاًّ عَنِ السَّبیلِ ، قائِلاً غَیرَ الجَمیلِ . أُعَرِّفُهُ بِما عَرَّفَ بِهِ نَفسَهُ مِن غَیرِ رُؤیَةٍ ، وأَصِفُهُ بِما وَصَفَ بِهِ نَفسَهُ مِن غَیرِ صورَةٍ ، لا یُدرَکُ بِالحَواسِّ ولا یُقاسُ بِالنّاسِ ، مَعروفٌ بِغَیرِ تَشبیهٍ ، ومُتَدانٍ فی بُعدِهِ لا بِنَظیرٍ ، لا یُمَثَّلُ بِخَلیقَتِهِ ولا یَجورُ فی قَضِیَّتِهِ ، الخَلقُ إِلی ما عَلِمَ مُنقادونَ وعَلی ما سَطَرَ فِی المَکنونِ ⁽⁵⁾مِن کِتابِهِ ماضونَ ، ولا یَعمَلونَ خِلافَ ما عَلِمَ مِنهُم ولا غَیرَهُ یُریدونَ ، فَهُوَ قَریبٌ غَیرُ مُلتَزِقٍ وبَعیدٌ غَیرُ مُتَقَصٍّ ، یُحَقَّقُ ولا یُمَثَّلُ ، ویُوَحَّدُ ولا یُبَعَّضُ ، یُعرَفُ بِالآیاتِ ویُثبَتُ بِالعَلاماتِ ، فَلا إِلهَ غَیرُهُ الکَبیرُ المُتَعالِ . ⁽⁶⁾

.

التوحیدـ به نقل از ابوبصیر ـ: از امام صادق علیه السلام پرسیده شد : آیا معرفت ، به دست آوردنی است؟ فرمود : «نه» . گفته شد : آیا کار خدا و از عطای اوست؟ فرمود : «آری و بندگان را در آن ، کاری نیست» .

امام صادق علیه السلام :بندگان ، در شش چیز ، کار و اختیاری ندارند : معرفت ، نادانی ، خشنودی ، خشم ، خواب و بیداری .

امام کاظم علیه السلام :سپاس ، خدایی را که از سرِ رحمت و بخششِ نعمت ایمان به من ، مرا به معرفتش و معرفت پیامبرش و هر کس که خداوند ، اطاعتش را بر من واجب کرده ، گرامی داشت .

قرب الإسنادـ به نقل از بِزَنطی ـ: به امام رضا علیه السلام گفتم : آیا مردم در معرفت ، اختیاری دارند؟ فرمود : «نه» . گفتم : برای آن پاداش می برند؟ فرمود : «[خداوند] پاداش را از سر عطا و تفضّل ، به ایشان می دهد ، همان گونه که معرفت را هم از سر تفضّل می دهد» .

امام جواد علیه السلام :مردی نزد امام رضا علیه السلام آمد و گفت : ای پسر پیامبر خدا ! پروردگارت را برایم توصیف کن ؛ چرا که پیشینیان ما ، در آن اختلاف کرده اند . امام رضا علیه السلام فرمود : «آن که خدایش را با تشبیه ، توصیف می کند ، همیشه روزگار در اشتباه است و منحرف از راه؛ رفته به سوی کژی؛ گم راه از راه و گوینده سخنان نازیبا . من خدا را آن گونه می شناسانم که خودش شناسانده است ؛ بدون آن که دیده باشم ، و او را آن گونه که خود توصیف کرده ، توصیف می کنم ؛ بدون تصویر . به حواس ، درک نمی شود و به مردمان ، تشبیه نمی گردد . شناخته شده است بدون تشبیه . در عین دوری ، نزدیک است ، ولی بدون نظیر . به آفریده هایش مانند نمی شود و در قضای خود ، ستم نمی کند . مردم ، به آن جا که او می داند ، کشیده می شوند و بر همان چیزی که در کتاب نهان (سرنوشت) نوشته شده ، راه می سپارند ؛ کاری جز آنچه او می داند ، نمی کنند و جز آن نمی طلبند . پس او نزدیک است ؛ بی چسبندگی . دور است ؛ امّا در دسترس . حقیقت دارد ؛ امّا نه در نماد و جسم . یگانه است و بی جزء . به آیه ها شناخته می شود و به نشانه ها ثابت می گردد . پس خدایی جز او نیست که بزرگ و والاست .

.

بحار الأنوار عن صُحف إدریس علیه السلام :بِالحَقِّ عُرِفَ الحَقُّ ، وبِالنُّورِ أُهتُدِی إِلَی النُّورِ ، وبِالشَّمسِ أُبصِرَتِ الشَّمسُ ، وبِضَوءِ النّارِ رُئِیَتِ النّارُ ، ولَن یَسَعَ صَغیرٌ ما هُوَ أکبَرُ مِنهُ ، ولا یَقِلُّ ضَعیفٌ ما هُوَ أَقوی مِنهُ ، ولا یُحتاجُ فِی الدَّلالَةِ عَلَی الشَّیءِ المُنیرِ بِما هُوَ دونَهُ ، ولا یَضِلُّ عَنِ الطَّریقِ إِلاّ المَأخوذُ بِهِ عَنِ التَّوفیقِ ، وَاللّهُ عَلی کُلِّ شَیءٍ شَهیدٌ . ⁽¹⁾

راجع: ص ۶۶ (الفطرة) ، و ۹۰ (المیثاقُ الفِطریُّ) و ۹۶ (تجلّی الفطرة عند الشّدائد) .

.

بحار الأنوارـ به نقل از صُحُف ادریس علیه السلام ـ: حق ، با حق شناخته شد و با نور ، به نور ره برده شد و با آفتاب ، آفتاب دیده شد ⁽¹⁾و با پرتو آتش ، آتش دیده شد و کوچک ، بزرگ تر از خود را در بر نمی گیرد و ناتوان ، نیرومندتر از خود را بر نمی دارد . و برای ره نمودن به چیز نورانی ، به کم نورتر از آن نیازی نیست . و جز دور مانده از توفیق الهی ، کسی از راه گم نمی شود . و خداوند ، بر هر چیزی آگاه است .

ر . ک : ص ۶۷ (فطرت) و ۹۱ (میثاق سرشت) و ۹۷ (تجلی فطرت در سختی ها).

.

. .

بحثی درباره احادیث «شناخت خدا از طریق خدا»

اشاره

بحثی درباره احادیث «شناخت خدا از طریق خدا»در احادیث این باب ، خواندیم که خداوند متعال ، خود را به مردم معرفی کرده است و مردم نیز باید خدا را به خدا بشناسند . با ملاحظه این احادیث ، این مسئله مطرح می شود که مقصود از «شناخت خدا به خدا» چیست؟ محدّثان و حُکما ، در پاسخ این سؤال ، دیدگاه های مختلفی دارند ، چنان که در متن احادیث نیز در نظر ابتدایی ، تفاسیر گوناگونی از «شناخت خدا به خدا» دیده می شود ؛ امّا با تأمّل ، مشخص می گردد که اختلافی در بین نیست . آنچه با تأمّل در مجموع نصوص اسلامی در این باره به دست می آید ، این است که شناخت خدای حقیقی ، جز به وسیله خود او ممکن نیست و هیچ کس جز خدا نمی تواند او را آن گونه که شایسته است ، به مردم معرفی کند . از این رو ، خداوند ، هدایت مردم را به سوی خود ، بر خود لازم دانسته است ؛ چنان که می فرماید : «إِنَّ عَلَیْنَا لَلْهُدَی . ⁽¹⁾بی گمان ، هدایت ، بر عهده ماست» .

.

چگونه خداوند ، خود را شناسانده است ؟

اشاره

در این جا ، سؤال دیگری پیش می آید و آن این که : چگونه خداوند متعال ، خود را به مردم معرفی کرده و آنان را به سوی خود رهنمون گردیده است؟

چگونه خداوند ، خود را به انسان، شناسانده است؟اگر دقّت کنیم ، خواهیم دید که خداوند متعال ، خود را از هر طریق ممکن ، به مردم معرفی کرده و انواع ابزار و امکانات درونی و برونیِ خداشناسی را برای بشر فراهم ساخته است . از این رو ، شیخ المحدّثین ، صدوق رحمه الله در تفسیر سخن امام علی علیه السلامکه می فرماید : «اِعرِفوا اللّهَ باللّهِ ؛ خدا را به خدا بشناسید!» می گوید : عَرَفنَا اللّهَ بِاللّهِ لأَِنّا إن عَرَفناهُ بعُقولِنا فَهُوَ عز و جل واهِبُها؛ وإن عَرَفناهُ عز و جل بِأَنبِیائِهِ ورُسُلِهِ وحُجَجِهِ علیهم السلام فَهُوَ عز و جلباعِثُهُم ومُرسِلُهُم ومُتَّخِذُهُم حُجَجا؛ وإن عَرَفناهُ بِأَنفُسِنا فَهُوَ عز و جلمُحدِثُها ، فَبِهِ عَرَفناهُ . ⁽¹⁾خدا را به خدا شناختیم ؛ چون اگر او را به خردهایمان بشناسیم ، خرد را همو بخشیده ، و اگر با پیامبران و فرستادگان و حجت هایش بشناسیم ، باز خدای عز و جلخود ، آنان را بر انگیخته و فرستاده و به عنوان حجّت بر گرفته ، و اگر با نفْس خود بشناسیم ، باز هم خدای عز و جلآن را پدید آورده است . پس خدا را به خدا شناخته ایم . آنچه خداوند متعال ، برای آشنایی با خود ، در درونِ وجود انسان قرار داده است ، سرشت خداشناسی ، عقل و قلب است که در فصل سوم ، تحت عنوان «ابزارهای خداشناسی» ، شرح آن خواهد آمد ، و آنچه در بیرون از وجود انسان قرار داده ، عبارت است از وحی و انبیا .

.

۱ . شناخت خدا از طریق آثار

وظیفه انبیای الهی ـ همان طور که امام علی علیه السلامفرموده ـ هدایت فطرت و عقل ، و زدودن موانع و حجاب های معرفت از دیده آنهاست : فَبَعَثَ فیهِم رُسُلَهُ ، وواتَرَ إِلَیهِم أَنبِیاءَهُ ، لِیَستَأدوهُم میثاقَ فِطرَتِهِ ، ویُذَکِّروهُم مَنسِیَّ نِعمَتِهِ ، ویَحتَجّوا عَلَیهِم بِالتَّبلیغِ ، ویُثیروا لَهُم دَفائِنَ العُقولِ ، ویُروهُم آیاتِ المَقدِرَةِ ... . ⁽¹⁾پس در میان آنان ، پیامبرانش را برانگیخت و پیامبرانش را پی در پی به سوی آنان فرستاد تا ادای میثاق فطرت را از آنان بخواهند و نعمت های از یاد رفته را به آنان یادآور شوند و با اطلاع ، بر آنان احتجاج کنند . و دفینه های خرَدِ ایشان را بیرون کشند و نشانه های قدرتش را بر آنان بنمایانند . بنا بر این ، همان طور که در شماری از احادیث آمده است ، ⁽²⁾معرفت ، ساخته و پرداخته خداست . اوست که ابزار شناخت را به انسان عنایت کرده و امکان تحصیل آن را فراهم ساخته است و انسان ، می تواند با بهره گیری از هدایت انبیای الهی و زدودن موانع معرفت ، با دیده عقل و دل ، به روشنیْ جلوه های جمال حضرت احدیت را مشاهده کند. بر اساس این تحلیل ، می توانیم بسته به مراتب خداشناسی ، سه تفسیر روشن را از «شناخت خدا به خدا» ارائه کنیم :

۱ . شناخت خدا از طریق آثارخداوند متعال ، با ارائه آثار علم و قدرت و حکمت در نظام آفرینش به انسان ، او را با آفریدگار حکیم و توانای جهان آشنا می کند . شماری از احادیث ، به این

.

۲ . شناخت خدا از طریق تنزیه و تقدیس

تفسیر اشاره دارند ، مانند : إِنَّما عَرَّفَ اللّهُ ـ جَلَّ و عَزَّ ـ نَفسَهُ إِلی خَلقِهِ بِالکَلامِ وَالدَّلالاتِ عَلَیهِ وَالأَعلامِ . ⁽¹⁾بی تردید ، خدای عز و جل ، خود رابا سخن و دلالت و نشانه ها به مردم شناسانده است.

۲. شناخت خدا از طریق تنزیه و تقدیستنزیه و تقدیس آفریدگار از مشابهت با آفریده ها ، دومین تفسیر شناخت خدا به خداست ، پیش گام محدّثان ، شیخ کلینی قدس سره ، در تبیین این تفسیر می گوید : خداوند ، اشخاص و نورها و جواهر و اعیان را آفریده است . اعیان ، همان جسم ها هستند و جوهرها ، همان روح ها هستند و خدای عز و جل نه شبیه جسم است و نه روح . هیچ کس در آفرینش روح حسّاس ادراک کننده ، نقش و تأثیری ندارد . او به تنهایی ، ارواح و اجسام را می آفریند و چون هر دو شباهت به جسم و روح ، از او نفی شد ، خدا به خدا شناخته شده است و اگر او به روح یا بدن و یا نور تشبیه بشود ، خدا به خدا شناخته نشده است . ⁽²⁾صدر الدین شیرازی قدس سره نیز درباره شناخت خدا به خدا از طریق تنزیه و تقدیس می گوید : معنایش این است که در آغاز با وجود اشیا ، بر وجود او استدلال شود . سپس ذات او ، با نفیِ مانند و شبیه داشتن ، شناخته شود . پس چون غیر او از او نفی

.

۳ . شناخت خدا از طریق شهود قلبی

شد و شبیهی ـ چه جسم باشد و چه روح ـ برای او تصوّر نشد ، دانسته می شود که او از توصیف به غیر ذات خود ، منزّه است . پس هر کس خدا را این گونه بشناساند که به هیچ چیزی شبیه نیست و چیزی هم شبیه او نیست ، بی گمان ، خدا را به خدا شناخته است ، نه به غیر او . ⁽¹⁾این تفسیر ، در شماری از احادیث نیز آمده است ؛ مانند آن که امیر مؤمنان علیه السلامدر پاسخ کسی که از ایشان پرسید : «چگونه خدا ، خود را به تو شناسانده است ؟» فرمود : لا یَشبَهُهُ صورَةٌ ، ولا یُحَسُّ بالحَواسِّ ، ولا یُقاسُ بِالنّاسِ . ⁽²⁾هیچ تصویری ، شبیه او نیست و با حواسْ حس نمی شود و با مردم مقایسه نمی گردد .

۳ . شناخت خدا از طریق شهود قلبیکامل ترین تفسیر شناخت خدا به خدا ، شناخت او از طریق شهود قلبی است که : «آفتاب آمد دلیل آفتاب». در شماری از احادیث ، بدین تفسیر اشاره شده ؛ ⁽³⁾از جمله آنچه در احادیث ، از صُحُف ادریس ، نقل شده است : بِالحَقِّ عُرِفَ الحَقُّ ، وبِالنّورِ أُهتُدِیَ إِلَی النّورِ وبِالشَّمسِ أُبصِرَتِ الشَّمسُ . ⁽⁴⁾با حق ، حق شناخته می شود و با نور ، به نور ره برده می شود و با خورشید ، خورشید دیده می شود.

.

صدر الدین شیرازی قدس سره در شرح اُصول الکافی ، درباره شناخت خدا به خدا می گوید : معرفت خدا با خدا ، دو گونه است: یکی ، ادراک ذات او با شهود و عرفان ناب و دیگری ، با تنزیه و تقدیس. ⁽¹⁾امام خمینی رحمه الله نیز در شرح عبارت «إعرفوا اللّهَ باللّهِ» می گوید : پس از آن که سالک إلی اللّه ، به قدم ریاضت و تقوای کامل ، از بیت نفس خارج شده و علاقه و تعیّنات ، همراه بر نداشت و سفر إلی اللّه محقق شد ، اوّل تجلّی[ ای ]که حق تعالی بر قلب مقدسش [می]کند ، تجلّی به الوهیت و مقام ظهور اسماء و صفات است و این تجلّی نیز به یک ترتیب منظّمی است از اسمای مُحاطه تا به اسمای محیطه رسد ، حسب قوّت و ضعف سیر و قلب سایر (سالک) ـ به تفصیلی که در این مختصر نگنجد ـ تا آن که منتهی شود به رفض (کنار نهادن) کل تعیّنات عالم وجود ؛ چه از خود و چه از غیر ـ که در منازل و مراحل بعد ، آن نیز از خود است ـ و پس از رفض مطلق ، تجلی به الوهیّت و مقام اللّه ـ که مقام احدیت ، جمع اسمای ظهوری است ـ واقع شود ، و «إعْرِفوا اللّه بِاللّه » ، به مرتبه نازله اوّلیه ، ظهور پیدا کند.

.

و در اوّل ، وصول عارف به این مقام و منزل ، فانی شود در آن تجلّی و اگر عنایت ازلی شامل شود ، عارف ، اُنسی حاصل کند و وحشت و تعب سیر ، مرتفع گردد و به خود آید و به این مقام ، قناعت نکند و با قدم عشق ، شروع به سیر کند ـ و در این سفر عشقی ، حق ، مبدأ سفر و اصل سفر و منتهای آن است ـ و در انوار تجلّیات ، قدم زند و «تَقَدَّمْ ؛ پیش بیا» شنود تا آن که اسما و صفات در مقام واحدیت ، بر قلب او به ترتیب منظّمی تجلی کند تا آن که به مقام احدیت جمعی و مقام اسم اعظم ظهور نماید که اسم «اللّه » است و در این مقام ، «إعْرِفُوا اللّه باللّه » ، به مقام عالی تحقّق یابد ، و پس از این نیز مقام دیگری است که اکنون از مورد نظر ما خارج است . ⁽¹⁾

.

۲ / ۲الأَنبیاءالکتاب«وَ مَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِکَ مِن رَّسُولٍ إِلاَّ نُوحِی إِلَیْهِ أَنَّهُ لاَ إِلَـهَ إِلاَّ أَنَا فَاعْبُدُونِ» . ⁽¹⁾

«وَ لَقَدْ بَعَثْنَا فِی کُلِّ أُمَّةٍ رَّسُولاً أَنِ اعْبُدُواْ اللَّهَ وَ اجْتَنِبُواْ الطَّـغُوتَ فَمِنْهُم مَّنْ هَدَی اللَّهُ وَ مِنْهُم مَّنْ حَقَّتْ عَلَیْهِ الضَّلَــلَةُ فَسِیرُواْ فِی الْأَرْضِ فَانظُرُواْ کَیْفَ کَانَ عَـقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ» . ⁽²⁾

«قُلْ هَـذِهِ سَبِیلِی أَدْعُواْ إِلَی اللَّهِ عَلَی بَصِیرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِی وَ سُبْحَـنَ اللَّهِ وَ مَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِینَ» . ⁽³⁾

«أَفَلاَ یَنظُرُونَ إِلَی الاْءِبِلِ کَیْفَ خُلِقَتْ * وَ إِلَی السَّمَاءِ کَیْفَ رُفِعَتْ * وَ إِلَی الْجِبَالِ کَیْفَ نُصِبَتْ * وَ إِلَی الْأَرْضِ کَیْفَ سُطِحَتْ * فَذَکِّرْ إِنَّمَا أَنتَ مُذَکِّرٌ * لَّسْتَ عَلَیْهِم بِمُصَیْطِرٍ» . ⁽⁴⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الحَمدُ للّهِِ ... المُحتَجِبِ بِنورِهِ دونَ خَلقِهِ ... وَابتَعَثَ فیهِمُ النَّبِیِّینَ ... لِیَعقِلَ العِبادُ عَن رَبِّهِم ما جَهِلوهُ؛ فَیَعرِفوهُ بِرُبوبِیَّتِهِ بَعَدما أَنکَروا ، ویُوَحِّدوهُ بِالإِلهِیَّةِ بَعدَما عَضَدوا ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

.

۲ / ۲ پیامبران

۲ /۲پیامبرانقرآن«و پیش از تو ، هیچ پیامبری را نفرستادیم ، مگر این که به او وحی کردیم که : خدایی جز من نیست ، پس مرا بپرستید» .

«در حقیقت ، در میان هر امّتی ، پیامبری را برانگیختیم که [بگوید :] خدا را بپرستید و از طاغوت دوری کنید . پس برخی از ایشان را خدا هدایت کرد و برخی هم ، سزاوار گم راهی شدند . پس در زمین بگردید و بنگرید که فرجام تکذیب کنندگان ، چگونه بوده است» .

«بگو : این ، راه من است که من و پیروانم ، با بینش ، به سوی خدا فرا می خوانیم . و منزّه است خدا ، و من از مشرکان نیستم» .

«آیا به شتر نمی نگرند که چگونه آفریده شده؟! و به آسمان که چگونه برافراشته شده؟! و به کوه ها که چه سان برپا داشته شده؟! و به زمین که چگونه گسترده شده است؟! پس تذکر ده ، [چرا] که تو تنها ، تذکردهنده ای ، بر آنان تسلّطی نداری» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ستایش ، خدای را ... که به نور خود ، از خلقش در پرده است ... و در میان آنان ، پیامبران را بر انگیخت ... تا بندگان ، آنچه را نمی دانند ، از خدایشان فرا گیرند و پس از انکار ، او را به ربوبیتش بشناسند و پس از این سو و آن سو رفتن ، او را به یگانگی بخوانند .

.

الإمام علیّ علیه السلامـ فی بَیانِ رِسالَةِ الأَنبِیاءِ ـ: فَبَعَثَ فیهِم رُسُلَهُ ، وواتَرَ ⁽¹⁾إِلَیهِم أنبِیاءَهُ؛ لِیَستَأدوهُم میثاقَ فِطرَتِهِ ، ویُذَکِّروهُم مَنسِیَّ نِعمَتِهِ ، ویَحتَجّوا عَلَیهِم بِالتَّبلیغِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إِنَّ اللّهَ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ بَعَثَ مُحَمَّدا صلی الله علیه و آله بِالحَقِّ لِیُخرِجَ عِبادَهُ مِن عِبادَةِ عِبادِهِ إِلی عِبادَتِهِ ، ومِن عُهودِ عِبادِهِ إِلی عُهودِهِ ، ومِن طاعَةِ عِبادِهِ إِلی طاعَتِهِ ، ومِن وِلایَةِ عِبادِهِ إلی وِلایَتِهِ ؛ بَشیرا ونَذیرا وداعِیا إلَی اللّهِ بِإِذنِهِ وسِراجا مُنیرا ، عَودا وبَدءا وعُذرا ونُذرا ، بِحُکمٍ قَد فَصَّلَهُ وتَفصیلٍ قَد أَحکَمَهُ ، وفُرقانٍ قَد فَرَّقَهُ وقُرآنٍ قَد بَیَّنَهُ ، لِیَعلَمَ العِبادُ رَبَّهُم إِذ جَهِلوهُ ، ولِیُقِرّوا بِهِ إِذ جَحَدوهُ ، ولِیُثبِتوهُ بَعدَ إِذ أَنکَروهُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :بَعَثَ اللّهُ مُحَمَّدا صلی الله علیه و آله بِالحَقِّ لِیُخرِجَ عِبادَهُ مِن عِبادَةِ الأَوثانِ إِلی عِبادَتِهِ ، ومِن طاعَةِ الشَّیطانِ إِلی طاعَتِهِ ، بِقُرآنٍ قَد بَیَّنَهُ وأحکَمَهُ ، لِیَعلَمَ العِبادُ رَبَّهُم إِذ جَهِلوهُ ، ولِیُقِرّوا بِهِ بَعدَ إِذ جَحَدوهُ ، ولِیُثبِتوهُ بَعدَ إِذ أَنکَروهُ . ⁽⁴⁾

الإمام الصّادق علیه السلامـ لِلزِّندیقِ الّذی سألَهُ : مِن أینَ أَثبَتَّ الأَنبیاءَ ؟ ـ: إِنّا لَمّا أثبَتنا أنّ لَنا خالِقا صانِعا مُتَعالِیا عنّا وعن جَمیعِ ما خَلَقَ ، وکانَ ذلکَ الصّانِعُ حَکیما مُتَعالِیا لَم یَجُز أن یُشاهِدَهُ خَلقُهُ ، ولا یُلامِسوهُ ، فیُباشِرَهُم ویُباشِروهُ ، ویُحاجَّهُم ویُحاجُّوهُ ، ثَبَتَ أنَّ لَهُ سُفَراءَ فی خَلقِهِ یُعَبِّرونَ عَنهُ إِلی خَلقِهِ وعِبادِهِ ، ویَدُلّونَهُم علی مصالِحِهِم ومَنافِعِهِم ، وما بهِ بَقاؤهُم وفی تَرکِهِ فَناؤهُم . ⁽⁵⁾

.

امام علی علیه السلامـ در بیان رسالت پیامبران ـ: پس در میان آنان ، پیامبرانش را بر انگیخت و پیامبرانش را پی در پی به سوی آنان فرستاد تا ادای میثاق فطرت را از آنان بخواهند و نعمت های از یاد رفته را به آنان یادآور شوند و با ابلاغ ، بر آنان احتجاج کنند .

امام علی علیه السلام :خداوند ـ تبارک و تعالی ـ محمّد را به حق بر انگیخت تا بندگانش را از بندگیِ بندگانش ، به بندگیِ خود و از پیمان بندگانش ، به پیمان خود و از اطاعت بندگانش ، به اطاعت خود و از ولایت بندگانش ، به ولایت خود درآورَد ؛ مژده دهنده و بیم دهنده و دعوتگر به سوی خدا به اذن همو و چراغی نور افشان ، تکرار کننده دعوت و قاطع عذر [بهانه جویان ]و بیم دهنده[ی غافلان] ، با حکمتی به روشنی بیان شده ، و تفصیلی حکیمانه و استوار ، و جداکننده حق از باطل و به تدریج نازل شده و قرآنِ تبیین شده ، تا بندگان از پسِ ناآگاهی ، از خدایشان آگاه شوند و پس از انکار او ، بدو اقرار آورند و از پسِ انکار ، اثباتش کنند .

امام علی علیه السلام :خداوند ، محمّد صلی الله علیه و آله را به حق بر انگیخت تا بندگانش را از بندگیِ بت ها به بندگیِ خودش و از اطاعت شیطان ، به اطاعت خودش درآورَد ؛ با قرآنی که آن را تبیین کرده و استوار داشته است تا بندگان ، خدایشان را از پسِ ناآگاهی ، بشناسند و از پسِ نپذیرفتن ، اقرار آورند و پس از انکار ، اثباتش کنند .

امام صادق علیه السلامـ خطاب به زندیقی که پرسیده بود : از کجا وجود پیامبران را اثبات می کنی؟ ـ: ما چون ثابت کردیم که خالقی صانع داریم که والاتر از ما و همه آفریده هایش است و ممکن نیست که مردم ، آن صانع حکیم والا را مشاهده یا لمس کنند تا با هم درآمیزند و احتجاج کنند ، ثابت می گردد که او سفیرانی میان مردمانش دارد که مقصود او را برای مخلوقات و بندگانش بیان می کنند و آنها را به صلاح و منفعت خویش و نیز به آنچه که از لوازم حیات و بقاست و ترکش موجب نابودی آنهاست ، ره می نمایند .

.

الإمام الکاظم علیه السلام :ما بَعَثَ اللّهُ أنبِیاءَهُ ورُسُلَهُ إِلی عِبادِهِ إِلاّ لِیَعقِلوا عَنِ اللّهِ . ⁽¹⁾

۲ / ۳أهل البیترسول اللّه صلی الله علیه و آله :أنا وعَلِیٌّ أبَوا هذِهِ الاُمَّةِ ، مَن عَرَفَنا فَقَد عَرَفَ اللّهَ عز و جل ، ومَن أَنکَرَنا فَقَد أنکَرَ اللّهَ عز و جل . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :یا عَلِیُّ ، ما عُرِفَ اللّهُ إِلاّ بی ثُمَّ بِکَ ، مَن جَحَدَ وِلایَتَکَ جَحَدَ اللّهَ رُبوبِیَّتَهُ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :إِنَّ اللّهَ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ لَو شاءَ لَعَرَّفَ العِبادَ نَفسَهُ ، ولکِن جَعَلَنا أبوابَهُ وصِراطَهُ وسَبیلَهُ وَالوَجهَ الَّذی یُؤتی مِنهُ ؛ فَمَن عَدَلَ عَن وِلایَتِنا أو فَضَّلَ عَلَینا غَیرَنا فَإِنَّهُم عَنِ الصِّراطِ لَناکِبونَ ، فَلا سَواءٌ مَنِ اعتَصَمَ النَّاسُ بِهِ ولا سَواءٌ ⁽⁴⁾حَیثُ ذَهَبَ النَّاسُ إِلی عُیونٍ کَدِرَةٍ یَفرَغُ بَعضُها فی بَعضٍ ، وذَهَبَ مَن ذَهَبَ إِلَینا إِلی عُیونٍ صافِیَةٍ تَجری بِأَمرِ رَبِّها ، لا نَفادَ لَها ولا انقِطاعَ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :أنَا بابُ حِطَّةٍ ، مَن عَرَفَنی وعَرَفَ حَقّی فَقَد عَرَفَ رَبَّهُ ؛ لِأَنّی وَصِیُّ نَبِیِّهِ فی أَرضِهِ . ⁽⁶⁾

.

۲ / ۳ اهل بیت

امام کاظم علیه السلام :خداوند ، پیامبران و فرستادگانش را به سوی بندگانش برنینگیخت ، جز برای آن که [دانستنی ها را] از خدا فرا گیرند . ⁽¹⁾

۲ / ۳اهل بیتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :من و علی ، پدران این امّتیم . هر کس ما را بشناسد ، خدای عز و جل را شناخته است و هر کس ما را نشناسد ، خدای عز و جل را نشناخته است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای علی ! خداوند ، جز به من و سپس به تو ، شناخته نشده است . هر کس ولایت تو را انکار کند ، ربوبیت خداوند را انکار کرده است .

امام علی علیه السلام :خداوند ـ تبارک و تعالی ـ اگر می خواست ، خود را به بندگانش می شناسانْد ؛ امّا ما را دروازه خود و مسیر و راه و جانبی که از آن درمی آیند ، قرار داده است . پس هر کس ، از ولایت ما عدول کند یا غیر ما را بر ما برتری دهد ، از مسیر اصلی ، باز گشته و بیرون رفته است . آن که مردم ، خود را با او نگاه می دارند ، با کسی که هر جا مردم بروند ، او هم می رود ، برابر نیست . مردم ، در پی چشمه هایی کدر و درهم ریخته روانه شدند و آن که در پی ما آمد ، به چشمه هایی زلال رسید که به فرمان خدایشان جاری می شوند و نه پایان می گیرند و نه قطع می شوند .

امام علی علیه السلام :من دروازه حِطّه ⁽²⁾هستم . هر کس مرا بشناسد و حقّ مرا بداند ، خدایش را شناخته است ؛ چون من وصیّ پیامبرش در زمین او هستم .

.

عنه علیه السلام :مَعرِفَتی بِالنُّورانِیَّةِ مَعرِفَةُ اللّهِ عز و جل ، ومَعرِفَةُ اللّهِ عز و جل مَعرِفَتی بِالنُّورانِیَّةِ ، وهُوَ الدّینُ الخالِصُ الَّذی قالَ اللّهُ تَعالی : «وَ مَا أُمِرُواْ إِلاَّ لِیَعْبُدُواْ اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفَاءَ وَ یُقِیمُواْ الصَّلَوةَ وَ یُؤْتُواْ الزَّکَوةَ وَ ذَ لِکَ دِینُ الْقَیِّمَةِ» ⁽¹⁾. ⁽²⁾

الإمام الباقر علیه السلام :بِنا عُبِدَ اللّهُ ، وبِنا عُرِفَ اللّهُ ، وبِنا وُحِّدَ اللّهُ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ . ⁽³⁾

تفسیر العیّاشی عن أبی حمزة الثمالی :قالَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام : یا أبا حَمزَةَ ، إِنَّما یَعبُدُ اللّهَ مَن عَرَفَ اللّهَ ، فَأَمّا مَن لا یَعرِفُ اللّهَ کَأَنَّما یَعبُدُ غَیرَهُ هکَذا ضالاًّ . قُلتُ : أصلَحَکَ اللّهُ ، وما مَعرِفَةُ اللّهِ ؟ قالَ : یُصَدِّقُ اللّهَ ویُصَدِّقُ مُحَمَّدا رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله فی مُوالاةِ عَلِیٍّ وَالاِئتِمامِ بِهِ ، وبِأَئِمَّةِ الهُدی مِن بَعدِهِ ، وَالبَراءَةِ إِلَی اللّهِ مِن عَدُوِّهُم ، وکَذلِکَ عِرفانُ اللّهِ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :جاءَ ابنُ الکَوّاءِ إِلی أَمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام فَقالَ : یا أَمیرَ المُؤمِنینَ ، «وَعَلَی الأَْعْرَافِ رِجَالٌ یَعْرِفُونَ کُلاَّ بِسِیمَاهُمْ» ⁽⁵⁾. فَقالَ : نَحنُ عَلَی الأَعرافِ ، نَعرِفُ أَنصارَنا بِسیماهُم ، ونَحنُ الأَعرافُ الَّذی لا یُعرَفُ اللّهُ عز و جل إِلاّ بَسبیلِ مَعرِفَتِنا . ⁽⁶⁾

.

امام علی علیه السلام :شناخت دقیق من ، شناخت خداست و شناخت خداوند عز و جل ، شناخت دقیق من است و آن همان دین خالصی است که خداوند متعال فرموده است : «و فرمان نیافته بودند جز آن که خدا را بپرستند و در حالی که به توحید گراییده اند ، دین خود را برای او خالص سازند و نماز بخوانند و زکات بدهند و دین پایدار ، همین است» .

امام باقر علیه السلام :به ما ، خدا پرستیده شد و به ما ، خدا شناخته شد و به ما ، خداوند ـ تبارک و تعالی ـ یگانه شمرده شد .

تفسیر العیاشیـ به نقل از ابو حمزه ثمالی ـ: امام باقر علیه السلام فرمود : «ای ابو حمزه ! تنها کسی خدا را می پرستد ، که او را بشناسد ؛ امّا کسی که خدا را نمی شناسد ، گویی از سرِ گم راهی ، غیر او را می پرستد . گفتم : خدا به صلاحت باقی بدارد ! شناخت خدا ، به چه معناست؟ فرمود : «خدا را تصدیق کند و نیز رسالت محمّد را از سوی او در اِعلام ولایت علی و پذیرش پیشواییِ او و امامانِ هدایت پس از او ، و همچنین بیزاری از دشمنان آنان را . این گونه است شناخت خدا» .

امام صادق علیه السلام :ابن کوّاء نزد امیر مؤمنان آمد و گفت : ای امیر مؤمنان ! [مقصود از مردان ، در این آیه کیان اند؟] : «و بر اعراف ، ⁽¹⁾مردانی هستند که هر یک [ از گذرندگان] را از سیمایشان می شناسند» . علی علیه السلام فرمود : «ما بر اعراف هستیم . ما یاران خود را از سیمایشان می شناسیم و ما اعرافی هستیم که جز از طریق معرفت به ما ، معرفت به خدا حاصل نمی شود» .

.

عنه علیه السلام :الأَوصِیاءُ هُم أَبوابُ اللّهِ عز و جل الَّتی یُؤتی مِنها ، ولَولاهُم ما عُرِفَ اللّهُ عز و جل ، وبِهِمُ احتَجَّ اللّهُ ـ تَبارَکَ وتَعالی عَلی ـ خَلقِهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إِنَّ اللّهَ خَلَقَنا فَأَحسَنَ خَلقَنا ، وصوََّرَنا فَأَحسَنَ صُوَرَنا ، فَجَعَلَنا خُزّانَهُ فی سَماواتِهِ وأَرضِهِ ، ولَولانا ما عُرِفَ اللّهُ . ⁽²⁾

الإمام الکاظم علیه السلامـ فی زِیارَةِ الأَئِمَّةِ علیهم السلام ـ: السَّلامُ عَلی مَحالِّ مَعرِفَةِ اللّهِ . . . مَن عَرَفَهُم فَقَد عَرَفَ اللّهَ ، ومَن جَهِلَهُم فَقَد جَهِلَ اللّهَ . ⁽³⁾

راجع: أهل البیت فی الکتاب والسنّة : القسم الثالث / الفصل الأوّل / أبواب اللّه .

۲ / ۴أَتبَاعُ الأَنبِیَاءِالکتاب«قُلْ هَـذِهِ سَبِیلِی أَدْعُواْ إِلَی اللَّهِ عَلَی بَصِیرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِی» . ⁽⁴⁾

الحدیثالکافی عن الزّهریّ :دَخَلَ رِجالٌ مِن قُرَیشٍ عَلی عَلِیِّ بنِ الحُسَینِ ـ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِما ـ فَسَأَلوهُ : کَیفَ الدَّعوَةُ إِلَی الدِّینِ ؟ قالَ : تَقولُ : بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ ، أَدعوکُم إِلَی اللّهِ عز و جل ، وإِلی دینِهِ . وجِماعُهُ أَمرانِ : أَحَدُهُما : مَعرِفَةُ اللّهِ عز و جل ، وَالآخَرُ : العَمَلُ بِرِضوانِهِ . وإِنَّ مَعرِفَةَ اللّهِ عز و جل : أن یُعرَفَ بِالوَحدانِیَّةِ ، وَالرَّأفَةِ ، وَالرَّحمَةِ ، وَالعِزَّةِ ، وَالعِلمِ ، وَالقُدرَةِ ، وَالعُلُوِّ عَلی کُلِّ شَیءٍ ، وأنَّهُ النَّافِعُ الضّارُّ ، القاهِرُ لِکُلِّ شَیءٍ ، الَّذی لا تُدرِکُهُ الأَبصارُ ، وهُوَ یُدرِکُ الأَبصارَ ، وهُوَ اللَّطیفُ الخَبیرُ . وأنَّ مُحَمَّدا عَبدُهُ ورَسولُهُ ، وأنَّ ما جاءَ بِهِ هُوَ الحَقُّ مِن عِندِ اللّهِ عز و جل ، وما سِواهُ هُوَ الباطِلُ . فَإِذا أَجابوا إِلی ذلِکَ فَلَهُم ما لِلمُسلِمینَ ، وعَلَیهِم ما عَلَی المُسلِمینَ . ⁽⁵⁾

.

۲ / ۴ پیروانِ پیامبران

امام صادق علیه السلام :اوصیا ، همان دروازه های الهی اند که [بندگان ،] از آن درمی آیند و اگر آنان نبودند ، خدا شناخته نمی شد و خداوند ـ تبارک و تعالی ـ به آنان بر خلقش احتجاج کرده است .

امام صادق علیه السلام :خداوند ، ما را به خلقتی نیکو آفرید و به صورتی زیبا تصویر کرد ، سپس ما را خزانه دار خود در آسمان ها و زمین کرد و اگر ما نبودیم ، خدا شناخته نمی شد .

امام کاظم علیه السلامـ در زیارت امامان علیهم السلام ـ: سلام بر جایگاه های معرفت خدا ... هر کس آنان را بشناسد ، بی گمان ، خدا را شناخته است و هر کس آنان را نشناسد ، از خدا بی خبر است .

ر . ک : اهل بیت علیهم السلام در قرآن و حدیث : بخش سوم / فصل یکم / درهای الهی .

۲ / ۴پیروانِ پیامبرانقرآن«بگو : این ، راه من است که من و پیروانم ، با بینش ، به سوی خدا فرا می خوانیم» .

حدیثالکافیـ به نقل از زُهری ـ: مردانی از قبیله قریش ، بر امام سجّاد ـ که درودهای خدا ، بر او و پدرش باد ـ وارد شدند و از او پرسیدند : دعوت به سوی دین ، چگونه است؟ فرمود : «می گویی : به نام خداوند بخشنده مهربان . شما را به سوی خدا و آیین او فرا می خوانم و چکیده دین ، دو چیز است : یکی معرفت خداست و دیگری ، عمل به آنچه مایه خشنودی اوست . معرفت خدا ، یعنی به یگانگیْ شناختن او و نیز اثبات رأفت ، رحمت ، عزّت ، علم ، قدرت و سیطره بر هر چیز برای او ، و این که او سودرسان و زیان رسان است و چیره بر هر چیز است . نادیدنی است و همه دیده ها را می بیند و باریک بین و آگاه است ؛ و این که محمّد ، بنده و فرستاده اوست و آنچه آورده ، حقیقت دارد و از جانب خداست و غیر او ، پوچ و باطل . پس چون به این دعوت ، پاسخ مثبت دادند ، مانند مسلمانان ، حقوقی می یابند و تکالیفی» .

.

. .

. .

الفصل الثالث: مبادئ معرفة اللّه۳ / ۱الفِطْرَةالکتاب«فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا لاَ تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَ لِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَ لَـکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لاَ یَعْلَمُونَ » . ⁽¹⁾

«صِبْغَةَ اللَّهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً وَ نَحْنُ لَهُ عَـبِدُونَ » . ⁽²⁾

«حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَیْرَ مُشْرِکِینَ بِهِ وَ مَن یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَکَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّیْرُ أَوْ تَهْوِی بِهِ الرِّیحُ فِی مَکَانٍ سَحِیقٍ » . ⁽³⁾

«وَ لَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ» . ⁽⁴⁾

راجع : العنکبوت : ۶۱ و الزخرف : ۹ .

.

فصل سوم : ابزارهای معرفت خدا

۳ / ۱ سرشت

اشاره

فصل سوم : ابزارهای معرفت خدا۳ / ۱سرشتقرآن«پس روی خود را حق گرایانه ، به سوی این دین کن ، با همان سرشتی که خدا مردم را بر آن سرشته است . آفریده خدا ، تغییرناپذیر است . این ، همان دین پایدار است ؛ امّا بیشتر مردم نمی دانند» .

« این است رنگ (آیین) خدا ! و چه کسی از خدا خوش رنگ (آیین)تر؟! و ما پرستندگان اوییم» .

«گروندگان خالص به خدا باشید و نه مشرک به او ، که هر کس به خدا شرک ورزد ، گویی از آسمان فرو افتاده و پرندگان [شکاری] ، او را ربوده و یا باد ، او را به جایی دور افکنده است» .

«و اگر از ایشان بپرسی : چه کس آسمان ها و زمین را آفرید ؟ بی گمان ، می گویند : خداوند» .

ر . ک : عنکبوت : آیه ۶۱ و زخرف : آیه ۹ .

.

الحدیثالکافی عن زرارة عن الإمام الباقر علیه السلام ، قال :سَأَلتُهُ عَن قَولِ اللّهِ عز و جل : «حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَیْرَ مُشْرِکِینَ بِهِ» ؟ قالَ : الحَنیفِیَّةُ مِنَ الفِطرَةِ الَّتی فَطَرَ اللّهُ النّاسَ عَلَیها «لاَ تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ» قال : فَطَرَهُم عَلَی المَعرِفَةِ بِهِ . ⁽¹⁾

التوحید عن زرارة :قُلتُ لِأَبی جَعفَرٍ علیه السلام : ـ أَصلَحَکَ اللّهُ ـ قَولُ اللّهِ عز و جل فی کِتابِهِ : «فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا» ؟ قالَ : فَطَرَهُم عَلَی التَّوحیدِ عِندَ المیثاقِ عَلی مَعرِفَتِهِ أنَّهُ رَبُّهُم . قُلتُ : وخاطَبوهُ ؟ قالَ: فَطَأطَأَ رَأسَهُ، ثُمَّ قالَ: لَولا ذلِکَ لَم یَعلَموا مَن رَبُّهُم ولا مَن رازِقُهُم. ⁽²⁾

معانی الأخبار عن زرارة :سَأَلتُ أبا جَعفَرٍ علیه السلامعَن قَولِ اللّهِ عز و جل : «حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَیْرَ مُشْرِکِینَ بِهِ» وقُلتُ : مَا الحَنیفِیَّةُ ؟ ⁽³⁾قالَ : هِیَ الفِطرَةُ . ⁽⁴⁾

المحاسن عن زرارة :سَأَلتُ أبا جَعفَرٍ علیه السلام عَن قَولِ اللّهِ تَعالی : «فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا» . قالَ : فَطَرَهُم عَلی مَعرِفَتِهِ أنَّهُ رَبُّهُم ، ولَو لا ذلِکَ لَم یَعلَموا إِذا سُئِلوا مَن رَبُّهُم ولا مَن رازِقُهُم . ⁽⁵⁾

.

حدیثالکافیـ به نقل از زُراره ـ: از امام باقر علیه السلامدرباره گفته خدا : «حنیفانِ خدایی [باشید] و نه مشرک به او» پرسیدم . فرمود : «حنیفیت ، از سرشتی است که خداوند ، مردم را بر آن سرشته است و «دگرگونی ندارد» . آنان را بر معرفت خود سرشت» .

التوحیدـ به نقل از زراره ـ: به امام باقر علیه السلامگفتم : خدایت به سامان بدارد ! گفته خدا در کتابش : «سرشتی که خدا ، مردم را بر آن سرشته است» یعنی چه؟ فرمود : «آنان را به هنگام میثاق بستن بر معرفت به ربوبیتش ، بر یگانه پرستی سرشت» . ⁽¹⁾گفتم : آیا با آنان سخن گفت؟ امام ، سرش را به زیر انداخت و سپس فرمود : «اگر چنین نبود ، نمی دانستند چه کسی خداوندشان است و چه کسی آنان را روزی می دهد» .

معانی الأخبارـ به نقل از زراره ـ: از امام باقر علیه السلام درباره گفته خدا : «حنیفانِ خدایی [باشید ]و نه مشرک به او» پرسیدم و گفتم : حنیفیّت چیست؟ فرمود : «همان سرشت است» .

المحاسنـ به نقل از زراره ـ: از امام باقر علیه السلامدرباره گفته خدا : «سرشتی که خدا ، مردم را بر آن سرشته است» پرسیدم . فرمود : «آنان را بر معرفت به ربوبیت خویش ، سرشت و اگر چنین نبود ، هنگام سؤال درباره پروردگار و روزی رسانشان ، نمی دانستند چه بگویند» .

.

الإمام الباقر علیه السلام :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : کُلُّ مَولودٍ یولَدُ عَلَی الفِطرَةِ ؛ یَعنی عَلَی المَعرِفَةِ بِأَنَّ اللّهَ عز و جل خالِقُهُ ، کَذلِکَ قَولُهُ : «وَ لَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ» . ⁽¹⁾

الکافی عن زرارة :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّه علیه السلام عَن قَولِ اللّهِ عز و جل : «فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا» . قالَ: فَطَرَهُم جَمیعا عَلَی التَّوحیدِ . ⁽²⁾

الکافی عن هشام بن سالم عن الإمام الصادق علیه السلام ، قال :قُلتُ : «فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا» ؟ قالَ : التَّوحیدُ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ عز و جل : «صِبْغَةَ اللَّهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً» ـ: الإسلامُ . ⁽⁴⁾

.

امام باقر علیه السلام :پیامبر خدا فرمود : «هر مولودی ، بر فطرت متولد می شود ؛ یعنی بر معرفت به این که خداوند ، خالق اوست و آیه «و اگر از ایشان بپرسی : چه کسی آسمان ها و زمین را آفرید ؟ بی گمان ، می گویند : خداوند» هم این نکته را می گوید» .

الکافیـ به نقل از زراره ـ: از امام صادق علیه السلام درباره گفته خدا : «سرشتی که خدا ، مردم را بر آن سرشت» پرسیدم . فرمود : «همگی را بر توحید سرشت» .

الکافیـ به نقل از هشام بن سالم ـ: به امام صادق علیه السلام گفتم : «سرشتی که خدا مردم را بر آن سرشت» یعنی چه؟ فرمود : «یعنی توحید» .

امام صادق علیه السلامـ درباره گفته خدا « این است رنگ (آیین) خدا ! و چه کسی از خدا خوشْ رنگ تر؟!» ـ: مقصود ، آیین اسلام است .

.

تفسیر الطبری عن قتادةـ فی قَولِهِ تَعالی: «صِبْغَةَ اللَّهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً» ـ: إِنَّ الیَهودَ تَصبِغُ أبناءَها یَهودَ ، وَالنَّصاری تَصبِغُ أبناءَها نَصاری ، وإِنَّ صِبغَةَ اللّهِ الإسلامُ ، فَلا صِبغَةَ أَحسَنُ مِن الإِسلامِ ولا أَطهَرُ ، وهُوَ دینُ اللّهِ الَّذی بَعَثَ بِهِ نوحا وَالأَنبِیاءَ بَعدَهُ . ⁽¹⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :کُلُّ مَولودٍ یُولَدُ عَلَی الفِطرَةِ حَتّی یُعرِبَ ⁽²⁾عَنهُ لِسانُهُ ، فإِذا أعرَبَ عَنهُ لِسانُهُ إِمّا شاکِرا وإِمّا کَفورا . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :کُلُّ نَسَمَةٍ تولَدُ عَلَی الفِطرَةِ حَتّی یُعرِبَ عَنها لِسانُها ، فَأَبَواها یُهَوِّدانِها ویُنَصِّرانِها . ⁽⁴⁾

مسند ابن حنبل عن الأسود بن سریع :إِنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله بَعَثَ سَرِیَّةً یَومَ حُنَینَ فَقاتَلُوا المُشرِکینَ ، فَأَفضی بِهِمُ القَتلُ إِلَی الذُّرِّیَّةِ ، فَلَمّا جاؤوا قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : ما حَمَلَکُم عَلی قَتلِ الذُّرِّیَّةِ ؟ قالوا : یا رَسولَ اللّهِ ، إِنَّما کانوا أَولادَ المُشرِکینَ . قال : أوَهَل خِیارُکُم إِلاّ أَولادُ المُشرِکینَ ؟! وَالَّذی نَفسُ مُحَمَّدٍ بِیَدِهِ ما مِن نَسَمَةٍ تولَدُ إِلاّ عَلَی الفِطرَةِ حَتّی یُعرِبَ عَنها لِسانُها . ⁽⁵⁾

.

تفسیر الطبریـ به نقل از قَتاده ، درباره گفته خدای متعال : « این است رنگ خدا ! و چه کسی از خدا خوش رنگ تر؟!» ـ: یهودیان ، فرزندان خود را به رنگ (آیین) یهود در می آوردند و مسیحیان ، به رنگ مسیحیت ؛ در حالی که آیین خدا ، اسلام است و هیچ آیینی ، زیباتر و پاک تر از اسلام نیست و آن ، دینی است که خدا ، نوح و پیامبرانِ پس از او را بدان بر انگیخت .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر مولودی ، بر فطرت [توحیدی] متولد می شود تا آن که زبان بگشاید ⁽¹⁾] و به رشد برسد] . چون زبان گشود ، یا شاکر می شود و یا کافر .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر انسانی ، بر فطرت [توحیدی ]به دنیا می آید تا آن که زبان بگشاید و پدر و مادرش ، او را یهودی و یا مسیحی کنند .

مسند ابن حنبلـ به نقل از اسود بن سریع ـ: پیامبر خدا لشکری را در جنگ حنین ⁽²⁾فرستاد که با مشرکان جنگیدند ؛ ولی کار به جایی رسید که فرزندان آنان را هم کشتند . پس چون باز گشتند ، پیامبر پرسید : «چه چیز شما را به کشتن فرزندان وا داشت؟» . گفتند : ای پیامبر خدا ! آنان ، فرزندان مشرکان بودند . پیامبر فرمود : «آیا نیکان شما نیز فرزندان مشرکان نبوده اند؟! سوگند به آن که جان محمّد به دست اوست ، هیچ انسانی ، جز بر فطرت [توحیدی] متولد نمی شود تا آن که زبان بگشاید» .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :ما مِن مَولودٍ إِلاّ یولَدُ عَلَی الفِطرَةِ ، فَأَبَواهُ یُهَوِّدانِهِ أو یُنَصِّرانِهِ أو یُمَجِّسانِهِ ، کَما تُنتَجُ البَهیمَةُ بَهیمَةً جَمعاءَ هَل تُحِسّونَ فیها مِن جَدعاءَ ؟ ⁽¹⁾

سنن الترمذی عن أبی هریرة :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : کُلُّ مَولودٍ یُولَدُ عَلَی المِلَّةِ ، فَأَبَواهُ یُهَوِّدانِهِ أو یُنَصِّرانِهِ أو یُشَرِّکانِهِ . قیلَ : یا رَسولَ اللّهِ ، فَمَن هَلَکَ قَبلَ ذلِکَ ؟ قالَ : اللّهُ أعلَمُ بِما کانوا عامِلینَ بِهِ . ⁽²⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :کُلُّ مَولودٍ یولَدُ مِن والِدٍ ⁽³⁾کافِرٍ أو مُسلِمٍ فَإِنَّما یولَدون عَلَی الفِطرَةِ عَلَی الإِسلامِ کُلُّهُم ، ولکِنَّ الشَّیاطینَ أتَتهُم فَاجتالَتهُم ⁽⁴⁾عَن دینِهِم فَهَوَّدَتهُم ونَصَّرَتهُم ومَجَّسَتهُم ، وأَمَرَتهُم أن یُشرِکوا بِاللّهِ ما لم یُنَزِّل بِهِ سُلطانا . ⁽⁵⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ مولودی ، جز بر فطرت توحیدی متولد نمی شود و پدر و مادر اویند که وی را یهودی یا مسیحی و یا مجوسی می کنند ؛ همان گونه که چهار پا ، کامل متولّد می شود . آیا هیچ نقصی در آن می بینی؟

سنن الترمذیـ به نقل از ابو هریره ـ: پیامبر خدا فرمود : «هر مولودی ، بر دین [ اسلام ]متولد می شود و پدر و مادرش ، او را یهودی یا مسیحی و یا مشرک می کنند» . گفته شد : ای پیامبر خدا ! پس آنان که پیش از این هلاک شدند ، چه؟ فرمود : «خداوند ، به آنچه کردند ، آگاه تر است» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :همه فرزندانی که از پدری کافر یا مسلمان متولد می شوند ، بر فطرت اسلام به دنیا می آیند ؛ امّا شیطان ها نزدشان می آیند و آنان را از دین خود بیرون می برند و به سوی یهودیت و مسیحیت و مجوسیت می کشانند و به ایشان فرمان می دهند که با آن که دلیلی ندارند ، به خدا شرک ورزند» .

.

عنه صلی الله علیه و آله :ألا إِنَّ رَبّی أمَرَنی أن أُعَلِّمَکُم ما جَهِلتُم مِمّا عَلَّمَنی یَومی هذا . . . إِنّی خَلَقتُ ⁽¹⁾عِبادی حُنَفاءَ کُلَّهُم، وإِنَّهُم أَتَتهُمُ الشَّیاطینُ فَاجتالَتهُم عَن دینِهِم. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فِی الدُّعاءِ ـ: یا مَن فَتَقَ العُقولَ بِمَعرِفَتِهِ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :اللّهُمَّ خَلَقتَ القُلوبَ عَلی إِرادَتِکَ ، وفَطَرتَ العُقولَ عَلی مَعرِفَتِکَ ، فَتَمَلمَلَتِ ⁽⁴⁾الأَفئِدَةُ مِن مَخافَتِکَ ، وصَرَخَتِ القُلوبُ بِالوَلَهِ ، وتَقاصَرَ وُسعُ قَدرِ العُقولِ عَنِ الثَّناءِ عَلَیکَ ، وَانقَطَعَتِ الأَلفاظُ عَن مِقدارِ مَحاسِنِکِ ، وکَلَّتِ الأَلسُنُ عَن إِحصاءِ نِعَمِکَ ، فَإِذا وَلَجَت بِطُرُقِ البَحثِ عَن نَعتِکَ بَهَرَتها حَیرَةُ العَجزِ عَن إِدراکِ وَصفِکَ ، فَهِیَ تَرَدَّدُ فِی التَّقصیرِ عَن مُجاوَزَةِ ما حَدَّدتَ لَها ؛ إِذ لَیسَ لَها أن تَتَجاوَزَ ما أَمَرتَها . ⁽⁵⁾

تفسیر العیّاشی عن زرارة :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلامعَن قَولِ اللّهِ : «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِن بَنِیءَادَمَ مِن ظُهُورِهِمْ» إِلی قَولِهِ : «قَالُواْ بَلَی» . قالَ : کانَ مُحَمَّدٌ عَلَیهِ وآلِهِ السَّلامُ أوَّلَ مَن قالَ: بَلی . قُلتُ : کانَت رُؤیَةً مُعایَنَةً ؟ قالَ : فَأَثبَتَ المَعرِفَةَ فی قُلوبِهِم . ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هان که خدایم به من فرمان داد که از آنچه امروز به من یاد داده و شما نمی دانید ، به شما بیاموزم ! ... [خدا به من آموخت و فرمود : ]«من ، همه بندگان را بر فطرت توحیدی می آفرینم و شیطان ها هستند که نزدشان می آیند و آنان را از دینشان بیرون می برند» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعا ـ: ای که عقل ها را با معرفتش شکافت !

امام علی علیه السلام :خدایا ! دل ها را بر خواست خودت آفریدی و خردها را بر معرفت خود سرشتی . پس دل ها ، از بیم تو ، ناآرام شد و قلب ها ، از عشق تو نالید و خردها را توان ثنای تو نیست و واژه ها ، در اندازه زیبایی های تو وامانده و زبان ها ، از شمارش نعمت هایت درمانده است . چون گام در راه توصیف تو می نهد ، حیرتِ عجز از فهم چگونگی ات ، آن را مانده راه می کند و میان تقصیر در شناخت حقّ تو و یا گذر از حدّ معین کرده ات ، مردّد می مانَد ؛ زیرا اجازه ندارد که از آنچه بدان فرمان داده ای ، بگذرد .

تفسیر العیاشیـ به نقل از زراره ـ: از امام صادق علیه السلام درباره آیه «و چون پروردگارت ، از پشت فرزندان آدم بر گرفت» تا «گفتند : چرا» پرسیدم . امام فرمود : «محمّد ـ که بر او و خاندانش درود باد ـ نخستین تصدیق کننده بود» . گفتم : این رؤیت با چشم بود؟ فرمود : «معرفت را در دل هایشان استوار کرد» .

.

الإمام علیّ علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ المُلهِمِ عِبادَهُ حَمدَهُ ، وفاطِرِهِم عَلی مَعرِفَةِ رُبوبِیَّتِهِ، الدّالِّ عَلی وُجودِهِ بِخَلقِهِ... لا تَحجُبُهُ الحُجُبُ، وَالحِجابُ بَینَهُ وبَینَ خَلقِهِ خَلقُهُ إِیّاهُم ؛ لاِمتِناعِهِ مِمّا یُمکِنُ فی ذَواتِهِم، ولاِءِمکانٍ ⁽¹⁾مِمّا یَمتَنِعُ مَنهُ، ولاِفتِراقِ الصّانِعِ مِنَ المَصنوعِ، وَالحادِّ مِنَ المَحدودِ، وَالرَّبِّ مِنَ المَربوبِ. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إِنَّ أفضَلَ ما یَتَوَسَّلُ بِهِ المُتَوَسِّلونَ : الإِیمانُ بِاللّهِ ورَسولِهِ ، وَالجِهادُ فی سَبیلِ اللّهِ ، وکَلِمَةُ الإِخلاصِ ؛ فَإِنَّهَا الفِطرَةُ . ⁽³⁾

الکافی عن بکیر بن أعین :کانَ أبو جَعفَرٍ علیه السلامیَقولُ: إِنَّ اللّهَ أَخَذَ میثاقَ شیعَتِنا بِالوِلایَةِ وهُم ذَرٌّ یَومَ أَخَذَ المیثاقَ عَلَی الذَّرِّ، وَالإِقرارَ لَهُ بِالرُّبوبِیَّةِ ولِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آلهبِالنُّبُوَّةِ. ⁽⁴⁾

الإمام الباقر علیه السلام :کانَت شَریعَةُ نوحٍ علیه السلام أن یُعبَدَ اللّهُ بِالتَّوحیدِ وَالإِخلاصِ وخَلعِ الأَندادِ ، وهِیَ الفِطرَةُ الَّتی فُطِرَ النَّاسُ عَلَیها ، وأخَذَ اللّهُ میثاقَهُ عَلی نوحٍ علیه السلام وعَلَی النَّبِیِّینَ علیهم السلامأن یَعبُدُوا اللّهَ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ ولا یُشرِکوا بِهِ شَیئا . ⁽⁵⁾

.

امام علی علیه السلام :ستایش ، خدای را که ستایش خود را به بندگانش الهام کرد و آنان را بر معرفت به ربوبیتش سرشت ؛ دلالت کننده بر وجودش به آفرینش خود ... پرده ها ، او را در حجاب نبرند و حجاب میان او و خلقش ، همان خلقت آنها به دست اوست ، زیرا محال است که آنچه در ذات مخلوقاتش ممکن است ، بر او عارض شود ، و آنچه برای او محال است ، [برای مخلوقات ]ممکن است . نیز به خاطر جداییِ سازنده از ساخته شده و تحدید کننده از محدود شونده و ارباب از بنده .

امام علی علیه السلام :برترین وسیله توسّل متوسّلان ، ایمان به خدا و رسول اوست و جهاد در راه خدا و کلمه اخلاص که فطرت و سرشت انسان است .

الکافیـ به نقل از بکیر بن اعین ـ: امام باقر علیه السلام می گفت : «خداوند ، از پیروان ما بر ولایت ما و نیز بر اقرار به ربوبیت او و نبوّت محمّد صلی الله علیه و آلهپیمان گرفت ، در حالی که روز اخذ پیمان در عالم ذرّ ، آنان نیز ذرّه بودند» .

امام باقر علیه السلام :آیین نوح ، آن بود که خداوند ، به یگانگی و اخلاص پرستیده شود و برایش شریکی گرفته نشود و آن همان سرشتی است که خدا ، مردم را بر آن سرشته است . خداوند ، از نوح و دیگر پیامبران پیمان گرفت که خداوند ـ تبارک و تعالی ـ را بپرستند و برای او شریکی نگیرند .

.

الإمام الحسین علیه السلامـ مِن دُعائِهِ یَومَ عَرَفَةَ ـ: لکِنَّکَ أخرَجتَنی رَأفَةً مِنکَ وتَحَنُّنا عَلَیَّ ، لِلَّذی سَبَقَ لی مِنَ الهُدَی الَّذی فیهِ یَسَّرتَنی ، وفیهِ أَنشَأتَنی ، ومَن قَبلِ ذلِکَ رَؤُفتَ بی بِجَمیلِ صُنعِکَ وسَوابِغِ نِعمَتِکَ . . . فَرَبَّیتَنی زائِدا فی کُلِّ عامٍ ، حَتّی إِذا کَمُلَت فِطرَتی وَاعتَدَلَت سَریرَتی أَوجَبتَ عَلَیَّ حُجَّتَکَ ؛ بِأن أَلهَمتَنی مَعرِفَتَک ، ورَوَّعتَنی بِعَجائِبِ فِطرَتِکَ ، وأَنطَقتَنی لِما ذَرَأتَ فی سَمائِکَ وأَرضِکَ مِن بَدائِعِ خَلقِکَ ، ونَبَّهتَنی لِذِکرِکَ وشُکرِکَ وواجِبِ طاعَتِکَ وعِبادَتِکَ ، وفَهَّمتَنی ما جاءَت بِهِ رُسُلُکَ ، ویَسَّرتَ لی تَقَبُّلَ مَرضاتِکَ ، ومَنَنتَ عَلَیَّ فی جَمیعِ ذلِکَ بِعَونِکَ ولُطفِکَ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إِنَّ اللّهَ عز و جل خَلَقَ النّاسَ کُلَّهُم عَلَی الفِطرَةِ الَّتی فَطَرَهُم عَلَیها ، لا یَعرِفُونَ إِیمانا بِشَریعَةٍ ، ولا کُفرا بِجُحودٍ ، ثُمَّ بَعَثَ اللّهُ الرُّسُلَ تَدعو العِبادَ إِلَی الإِیمانِ بِهِ ؛ فِمِنهمُ مَن هَدَی اللّهُ ، ومِنهُم مَن لَم یَهدِهِ اللّهُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :کانَ إِبراهیمُ علیه السلام فی شَبیبَتِهِ ⁽³⁾عَلَی الفِطرَةِ الَّتی فَطَرَ اللّهُ عز و جل الخَلقَ عَلَیها ، حَتّی هَداهُ اللّهُ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ إِلی دینِهِ وَاجتَباهُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ فی صِفَةِ اللّهِ سُبحانَهُ ـ: عارِفٌ بِالمَجهولِ ، مَعروفٌ عِندَ کُلِّ جاهِلٍ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ لِلمُفَضَّلِ بنِ عُمَرَ ـ: فَکِّر یا مُفَضَّلُ ، فیما أُعطِیَ الإِنسانُ عِلمَهُ وما مُنِعَ ؛ فَإِنَّهُ أُعطِیَ عِلمَ جَمیعِ ما فیهِ صَلاحُ دینِهِ ودُنیاهُ ؛ فَمِمّا فیهِ صَلاحُ دینِهِ مَعرِفَةُ الخالِقِ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ بِالدَّلائِلِ وَالشَّواهِدِ القائِمَةِ فِی الخَلقِ ، ومَعرِفَةُ الواجِبِ عَلَیهِ مِنَ العَدلِ عَلَی النّاسِ کافَّةً ، وبِرَّ الوالِدَینِ ، وأَداءِ الأَمانَةِ ، ومُؤاساةِ أهلِ الخَلَّةِ ⁽⁶⁾، وأَشباهِ ذلِکَ مِمّا قَد توجَدُ مَعرِفَتُهُ وَالإِقرارُ وَالاِعتِرافُ بِهِ فِی الطَّبعِ وَالفِطرَةِ مِن کُلِّ أُمَّةٍ مُوافِقَةٍ أو مُخالِفَةٍ . ⁽⁷⁾

.

امام حسین علیه السلامـ در بخشی از دعایش در روز عرفه ـ: تو مرا [ از دل مادر ]بیرون آوردی ؛ از سر رأفت و مهربانی ات با من و نیز هدایتی که راهش را برایم پیش تر آسان ساخته بودی و در همان مسیر مرا پروراندی . پیش از آن نیز با نیکو کاری و ریزش نعمت ، با من مهربانی کرده بودی ... پس مرا هر ساله رشد دادی تا آن که خلقت من کامل شد و باطنم معتدل گشت . در این هنگام ، حجّتت را بر من لازم کردی ؛ بدین گونه که معرفت خود را به من الهام نمودی و با عجایب خلقتت ، مرا شگفت زده کردی و آفرینش تازه های خلقتت در آسمان و زمینت ، مرا به سخن درآورْد و برای یاد و سپاس و اطاعت واجب و عبادتت ، آگاهم ساختی و آنچه را فرستادگانت آوردند ، به من فهماندی و پذیرش آنچه را تو پسندیدی ، برایم آسان ساختی و در همه اینها به یاری و لطف خودت بر من منّت نهادی .

امام صادق علیه السلام :خداوند ، همه مردم را بر سرشتی که آنها را بر آن سرشت ، آفرید ؛ [به اقتضای آن ،] نه ایمان به آیینی را می دانند و نه کفر و انکاری را . سپس خداوند ، فرستادگان خود را بر انگیخت تا مردم را به ایمان به او فراخوانند . پس برخی از آنان را خدا هدایت کرد و برخی را ره ننمود .

امام صادق علیه السلام :ابراهیم علیه السلام در جوانی اش بر همان سرشت اولیه ای بود که خدا ، انسان را بر آن سرشته است تا آن که خداوند ـ تبارک و تعالی ـ او را به آیین خود ، ره نمود و او را برگزید .

امام صادق علیه السلامـ در توصیف خدای سبحان ـ: به نادانسته ، آگاه است و نزد هر ناآگاهی ، شناخته شده است .

امام صادق علیه السلامـ خطاب به مفضّل بن عمر ـ: ای مفضّل ! در آنچه علم آن به انسان عطا شده و یا از وی دریغ شده ، بیندیش . در حقیقت ، علم تمامی آنچه صلاح دین و دنیایش در آن است ، به او عطا شده . از جمله آنچه صلاح دین در آن است ، شناخت آفریدگار ـ تبارک و تعالی ـ با دلایل و شواهد موجود در آفرینش است و شناخت آنچه بر انسان واجب است ؛ مانند عدالت ورزی با همه مردم و نیکی به پدر و مادر و ادای امانت و سهیم کردن نیازمندان [در مال خود] و چیزهایی مانند اینها که موجبات معرفت و اقرار و اعتراف به او را در طبع و سرشت همگان ، چه موافق و چه مخالف ، فراهم می آورد .

.

عنه علیه السلام :قالَ موسی بنُ عِمرانَ علیه السلام : یا رَبِّ ، أیُّ الأَعمالِ أَفضَلُ عِندَکَ ؟ فَقالَ : حُبُّ الأَطفالِ ؛ فَإِنّی فَطَرتُهُم عَلی تَوحیدی ؛ فَإِن أَمَتُّهُم أَدخَلتُهُم بِرَحمَتی جَنّتی . ⁽¹⁾

الإمام الرضا علیه السلام :بِصُنعِ اللّهِ یُستَدَلُّ عَلَیهِ ، وبِالعُقولِ تُعتَقَدُ مَعرِفَتُهُ ، وبِالفِطرَةِ تَثبُتُ حُجَّتُهُ . ⁽²⁾

راجع : ص ۲۴ (الهداة إلی معرفة اللّه / اللّه عزّوجلّ) و ۹۰ (المیثاق الفِطریُّ) و ۹۶ (تجلّی الفطرة عند الشَّدائِد) .

.

امام صادق علیه السلام :موسی علیه السلام به خدا گفت : ای خدای من ! برترین عمل نزد تو کدام است؟ فرمود : «دوست داشتن کودکان ؛ زیرا من ، آنان را بر یگانه شمردن خودم سرشتم و اگر آنان را [ بر همین حال] بمیرانم ، با رحمت خودم ، وارد بهشتشان می کنم» .

امام رضا علیه السلام :با کار خدا ، بر او راهنمایی می شود و با خرد ، معرفت او شکل می گیرد و با فطرت ، حجّت او ثابت می شود .

ر . ک : ص ۲۵ (راهنمایان به سوی معرفت خدا / خداوند) و ۹۱ (میثاق فطری و ۹۷ (تجلّی فطرت در سختی ها) .

.

. .

بحثی درباره فطرت خداشناسی

بحثی درباره فطرت خداشناسینخستین مبدأ خداشناسی ، فطرت (سرشت) انسان است . آیات و احادیثی که دلالت بر این موضوع دارند ـ چنان که در فصل سوم ملاحظه شد ـ به سه دسته تقسیم می شوند : دسته اوّل ، آیات و احادیثی که دلالت می کنند بر این که خداشناسی ، به صورت یک احساس ، در وجود همه انسان ها نهاده شده است . چکیده این دسته از آیات و روایات ، در این حدیث نبوی آمده است که می فرماید : کُلُّ مَولودٍ یولَدُ عَلَی الفِطرَةِ ، یَعنی عَلَی المَعرِفَةِ بِأنَّ اللّهَ عز و جل خالِقُهُ . ⁽¹⁾هر مولودی ، بر فطرت خود ـ یعنی بر معرفت به این که خدای عز و جلآفریدگار اوست ـ متولد می شود. دسته دوم ، متونی که بر اساس آنها ، خداوند متعال ، از همه مردم پیش از تولدشان ، بر ربوبیت خود پیمان گرفته است ؛ مانند این آیه قرآن :

.

«وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِن بَنِی ءَادَمَ مِن ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَی أَنفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالُواْ بَلَی شَهِدْنَا . ⁽¹⁾و آن گاه که پروردگارت از پشت بنی آدم ، اولادشان را بر گرفت و بر خودشان گواه ساخت که آیا من پروردگار شما نیستم؟ گفتند : چرا . گواهی دادیم» . یکی از اصحاب بزرگ امام صادق علیه السلام به نام زراره ، درباره این که چگونه خداوند از همه انسان ها بر ربوبیت خود اقرار گرفته ، از آن امام، پرسش نمود . امام فرمود : ثَبَتَتِ المَعرِفَةُ فی قُلوبِهِم . معرفت ، در دل هایشان استوار شد . و در بعضی نقل ها آمده : أثبَتَ المَعرِفَةَ فی قُلوبِهِم . ⁽²⁾معرفت را در دل هایشان استوار کرد . همچنین ، عبداللّه بن مِسکان روایت کرده است که امام صادق علیه السلام در این باره که آیا پرسش مذکور در این آیه ، رو در رو بود ، فرمود : نَعَم ، فَثَبَتَتِ المَعرِفَةُ ونَسُوا المَوقِفَ وسَیَذکُرونَهُ ، ولَولا ذلِکَ لَم یَدرِ أحَدٌ مَن خالِقُهُ ورازِقُهُ ، فَمِنهُم مَن أقَرَّ بِلِسانِهِ فِی الذَّرِّ ولَم یُؤمِن بِقَلبِهِ ، فَقالَ اللّهُ : «فَمَا کَانُواْ لِیُؤْمِنُواْ بِمَا کَذَّبُواْ مِن قَبْلُ» ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

.

آری . معرفت ، استوار شد و جایگاه [پیمان] از یاد رفت و به زودی به یاد خواهند آورد و اگر چنین نبود ، هیچ کس خالق و رازق خود را نمی شناخت. پس برخی از آنها ، در عالم ذرّ به زبان اقرار کردند ، ولی به دل ایمان نیاوردند . از این روست که خدا فرمود : «آنان به آنچه پیش تر تکذیب کرده بودند ، ایمان نمی آوردند» . گفتنی است که آیات و احادیثِ میثاق فطری را دو گونه می توان تفسیر کرد : ۱. ظاهر این آیات و احادیث ، به مرحله ای از حیات انسان ها اشاره می کند که پیش از پیدایش دنیاست و در آن ، خداوند ، خود را به همه انسان ها معرفی کرده و آنان را با «ألست بربکم؟» مخاطب ساخته است و همه آنها در پاسخ ، «بَلی» گفته اند و به ربوبیت پروردگار خود اعتراف کرده اند و بدین سان ، میثاقی میان انسان و خدا بسته شده که پیمان فطری نامیده می شود . اثر این میثاق ، معرفت قلبی انسان به خداست که در وضعیت خاصی ظهور و بروز می کند ؛ هر چند کسی خصوصیات موقف میثاق را به یاد نمی آورد ، چنان که امام صادق علیه السلام در تبیین آیه میثاق می فرماید : ثَبتَتَ المَعرِفَةُ ونَسُوا الوَقتَ وسَیَذکُرونَهُ یَوما ، ولَولا ذلِکَ لَم یَدرِ أحَدٌ مَنْ خالِقُهُ ولا مَن رازِقُهُ . ⁽¹⁾معرفت ، استوار شد و موقف [پیمان و میثاق] را از یاد بردند و به زودی ، آن را به یاد خواهند آورد و اگر چنین نبود ، هیچ کس ، نه خالق خود را می شناخت و نه روزی رسان خود را. ۲. احتمال دیگر ، این که مقصود از سؤال و جواب و پیمان ، به صورت مرسوم نباشد ؛ بلکه مقصود ، پیمان فطرت انسان با خداوند متعال باشد . اعتراف

.

معنای خداشناسی فطری

او به ربوبیت خدای یگانه نیز ، همان شناختی است که خداوند در فطرت و سرشت بشر قرار داده و ثبت فرموده است . دسته سوم : نصوصی که طبیعت انسان را به گونه ای ترسیم می کنند که وقتی در بن بست سختی ها قرار بگیرد ، موانع شناخت ، از جلوی دیده جان کنار می روند و در این حال ، با همه وجود ، خدا را احساس می کند و دست نیاز به سوی آن بی نیاز می برَد . جمع بندیِ آیات قرآن در این زمینه ، در کلام نورانی امام عسکری علیه السلامبدین گونه آمده است : «اللّهُ» هُوَ الَّذی یَتَأَلَّهُ إلَیهِ عِندَ الحَوائِجِ وَالشَّدائِدِ کُلُّ مَخلوقٍ عِندَ انقِطاعِ الرَّجاءِ مِن کُلِّ مَن هُوَ دونَهُ ، وتَقَطُّعِ الأسبابِ مِن جَمیعِ ما سِواهُ . ⁽¹⁾خداوند ، کسی است که هر مخلوقی ، در نیازها و سختی ها و به هنگام قطع امید از همه دیگر افراد و وسیله های غیر از او ، بدو روی می آورند.

معنای خداشناسی فطریخداشناسی فطری ، دو معنا دارد: یکی خداشناسیِ عقلی و دیگری ، خداشناسیِ قلبی . مقصود از خداشناسی عقلی ، این است که خداوند متعال ، عقل و اندیشه انسان را به گونه ای آفریده است که توجّه به هستی و نظام حاکم بر آن ، خود به خود و بدون این که نیازی به استدلال باشد ، اعتقاد به وجود خدا را در انسان ایجاد می کند. امّا خداشناسی قلبی ، به معنای این است که انسان به حسب ساختمان روحی و سرشت ذاتی ، نیازمند و خواهانِ خدا آفریده شده و خداجویی و خداخواهی ،

.

روشن ترین براهین توحید فطری

به صورت یک احساس ریشه دار و اصیل ، در ذات انسان تعبیه گردیده است . بنا بر این ، خداشناسیِ فطریِ عقلی ، از مقوله علم است و خداشناسیِ فطریِ قلبی ، از مقوله احساس .

روشن ترین براهین توحید فطریدسته سوم از متونی که بدانها اشاره شد ، در واقع ، بیانگر روشن ترین برهان های تجربیِ توحید فطری است که قرآن کریم ، برای معرفی خداوند متعال به عنوان حقیقتی که انسان ذاتا با آشناست و خود را نیازمند به آن می یابد ، مکرّر بدان استناد کرده است . تجربه نشان می دهد که هر گاه مشکلات زندگی ، از هر طرفْ آدمی را احاطه می کند و همه راه حل ها به بن بست می رسد ، دست نیرومند بلا و مصیبت ، حجاب های معرفت را می زداید . در این حال ، همه انسان ها ، حتی آنان که منکر خدا بوده اند ، خداشناس می شوند و از او استمداد می جویند .

.

۳ / ۱ ـ ۱المیثاقُ الفِطرِیُّالکتاب«وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِن بَنِی ءَادَمَ مِن ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَی أَنفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالُواْ بَلَی شَهِدْنَا أَن تَقُولُواْ یَوْمَ الْقِیَـمَةِ إِنَّا کُنَّا عَنْ هَـذَا غَـفِلِینَ » . ⁽¹⁾

«أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یَـبَنِی ءَادَمَ أَن لاَّ تَعْبُدُواْ الشَّیْطَـنَ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُّبِینٌ * وَ أَنِ اعْبُدُونِی هَـذَا صِرَ طٌ مُّسْتَقِیمٌ » . ⁽²⁾

الحدیثتفسیر العیّاشی عن زرارة :سَأَلتُ أبا جَعفَرٍ علیه السلامعَن قَولِ اللّهِ : «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِن بَنِی ءَادَمَ» إِلی قوله : «أَنفُسِهِمْ» . قالَ : أَخرَجَ اللّهُ مِن ظَهرِ آدَمَ ذُرِّیَّتَهُ إِلی یَومِ القِیامَةِ ، فَخَرَجوا وهُم کَالذَّرِّ ⁽³⁾، فَعَرَّفَهُم نَفسَهُ وأَراهُم نَفسَهُ ، ولَولا ذلِکَ ما عَرَفَ أَحَدٌ رَبَّهُ ، وذلِکَ قَولُهُ : «وَ لَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ» ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

الإمام الباقر علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِن بَنِی ءَادَمَ» إِلی قَولِهِ : «شَهِدْنَا» ـ: ثَبَتَتِ المَعرِفَةُ ونَسُوا المَوقِفَ وسَیَذکُرونَهُ ، ولَولا ذلِکَ لَم یَدرِ أحَدٌ مَن خالِقُهُ ولا مَن رازِقُهُ . ⁽⁶⁾

.

۳ / ۱ ـ ۱ میثاق فطری

۳ / ۱ ـ ۱میثاق فطریقرآنابزارهای معرفت خدا«و [به یاد آور] هنگامی را که پروردگارت ، از پشت فرزندان آدم ، ذرّیه آنان را بر گرفت و ایشان را بر خودشان گواه گرفت که آیا پروردگار شما نیستم؟! گفتند : «چرا ، گواهی دادیم» تا مبادا روز قیامت بگویید که ما از این امر غافل بودیم» .

«ای فرزندان آدم ! آیا با شما عهد نبسته بودم که شیطان را نپرستید ، زیرا او دشمن آشکارِ شماست؟! و این که مرا بپرستید . راه راست ، این است» .

حدیثتفسیر العیّاشیـ به نقل از زراره ـ: از امام باقر علیه السلام در باره این گفته خدا پرسیدم که می فرماید : «و هنگامی را که پروردگارت ، از پشت فرزندان آدم ، ذرّیه آنان را بر گرفت و ایشان را بر خودشان گواه گرفت» . فرمود : «خداوند ، از پشت آدم ، ذریّه او را تا روز قیامت بیرون کشید و آنان در حالی که به خُردیِ مورچه می ماندند ، بیرون آمدند . سپس خود را به آنان شناساند و نمایاند و اگر اینچنین نبود ، هیچ کس ، پروردگارش را نمی شناخت و این همان گفته خداست : «و اگر از ایشان بپرسی : چه کسی آسمان ها و زمین را آفرید ؟ بی گمان ، می گویند : خداوند» » .

امام باقر علیه السلامـ درباره سخن خداوند متعال : «و هنگامی را که پروردگارت ، از پشت فرزندان آدم» تا «گواهی دادیم» ـ: معرفت ، استوار شد و جایگاه [پیمان و میثاق ]را از یاد بردند و به زودی ، آن را به یاد خواهند آورد و اگر چنین نبود ، هیچ کس ، نه خالق خود را می شناخت و نه روزی رسان خود را .

.

تفسیر العیّاشی عن أبی بصیر :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : أَخبِرنی عَن الذَّرِّ حَیثُ أَشهَدَهُم عَلی أَنفُسِهِم ، «أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالُواْ بَلَی» ، وأَسَرَّ بَعضَهُم خِلافَ ما أظهَرَ ، فَقُلتُ : کَیفَ عَلِمُوا القَولَ حَیثُ قیلَ لَهُم : أَلَستُ بِرَبِّکُم ؟ قالَ : إِنَّ اللّهَ جَعَلَ فیهِم ما إِذا سَأَلَهُم أجابوهُ . ⁽¹⁾

تفسیر العیّاشی عن أبی بصیر عن الإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالُواْ بَلَی» ـ: قالوا بِأَلسِنَتِهِم ؟ قالَ : نَعَم ، وقالوا بِقُلوبِهِم . فَقُلتُ : وأیُّ شَیءٍ کانوا یَومَئِذٍ ؟ قالَ : صَنَعَ مِنهُم ما اکتَفی بِهِ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنم بَنِی ءَادَمَ مِن ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَی أَنفُسِهِمْ» ـ: کانَ ذلِکَ مُعایَنَةً للّهِِ ، فَأَنساهُمُ المُعایَنَةَ وأَثبَتَ الإِقرارَ فی صُدورِهِم ، ولَولا ذلِکَ ما عَرَفَ أَحَدٌ خالِقَهُ ولا رازِقَهُ ، وهُوَ قَولُ اللّهِ : «وَ لَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَهُمْ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ» ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

تفسیر القمّی عن ابن مسکان :قُلتُ لأبی عبد اللّه علیه السلام فی قَولِهِ تَعالی : «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِن وَأَشْهَدَهُمْ عَلَی أَنفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالُواْ بَلَی» : مُعایَنَةً کانَ هذا ؟ قالَ : نَعَم ، فَثَبَتَتِ المَعرِفَةُ ونَسُوا المَوقِفَ وسَیَذکُرونَهُ ، ولَولا ذلِکَ لَم یَدرِ أحَدٌ مَن خالِقُهُ ورازِقُهُ ، فَمِنهُم مَن أقَرَّ بِلِسانِهِ فِی الذَّرِّ ولَم یُؤمِن بِقَلبِهِ ، فَقالَ اللّهُ : «فَمَا کَانُواْ لِیُؤْمِنُواْ بِمَا کَذَّبُواْ مِن قَبْلُ» ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

.

تفسیر العیّاشیـ به نقل از ابو بصیر ـ: به امام صادق علیه السلام گفتم : مرا از [عالم ]«ذرّ» آگاه کن که «[ خداوند ]آنان را بر خودشان گواه گرفت و [پرسید :] آیا پروردگار شما نیستم؟ آنان گفتند : چرا» ، در حالی که برخی ، درونشان با نمود بیرونی شان تفاوت داشت . پس چگونه توانستند به پرسشِ «آیا پروردگار شما نیستم ؟!» ، پاسخ دهند؟ امام علیه السلام فرمود : «خداوند ، در آنها چیزی قرار داد که چون پرسیده شوند ، پاسخ دهند» .

تفسیر العیاشیـ به نقل از ابو بصیر ـ: از امام صادق علیه السلام درباره گفته خدای متعال : «آیا من پروردگار شما نیستم؟! گفتند : چرا» ، پرسیدم که آیا به زبان هایشان گفتند؟ فرمود : «آری ، و به دل هایشان نیز گفتند» . گفتم : آن روز چه بودند؟ فرمود : «[خداوند ]مقداری که بتواند این کارها را بکند ، از آنها ساخته بود» .

امام صادق علیه السلامـ درباره گفته خدای متعال : «و [به یاد آور] هنگامی را که پروردگارت از پشت فرزندان آدم ذرّیه آنان را بر گرفت و آنها را بر خودشان گواه گرفت» ـ: آن ، دیدارِ خدا بود . سپس خداوند ، آن دیدار را از یادشان برد و اقرار را در دل هایشان ثابت نگه داشت و اگر چنین نبود ، هیچ کس ، آفریننده و روزی دهنده خود را نمی شناخت و این ، همان گفته خداست : «و اگر از ایشان بپرسی : چه کسی آسمان ها و زمین را آفرید ؟ بی گمان ، می گویند : خداوند» .

تفسیر القمیـ به نقل از ابن مسکان ـ: درباره گفته خدای متعال : «و [به یاد آور ]هنگامی را که پروردگارت ، از پشت فرزندان آدم ، ذریه آنان را برگرفت و آنان را بر خودشان گواه ساخت که آیا من پروردگار شما نیستم؟! گفتند : چرا» از امام صادق علیه السلامپرسیدم که آیا این واقعه ، رو در رو بوده است؟ فرمود : «آری . معرفت ، باقی ماند ، ولی آن جایگاه را از یاد بردند و به زودی ، به یاد خواهند آورد و اگر چنین نبود ، هیچ کس ، خالق و رازق خود را نمی شناخت . پس برخی از آنها ، در عالم ذرّ به زبان اقرار کردند ، ولی به دل ایمان نیاوردند . از این روست که خدا فرمود : «آنان به آنچه پیش تر تکذیب کرده بودند ، ایمان نمی آوردند» » .

.

تفسیر العیّاشی عن زرارة :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلامعَن قَولِ اللّهِ : «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِن بَنِی ءَادَمَ مِن ظُهُورِهِمْ» إِلی قَولِهِ : «قَالُواْ بَلَی» . قالَ : کانَ مُحَمَّدٌ عَلَیهِ وآلِهِ السَّلامُ أوَّلَ مَن قالَ: بَلی . قُلتُ : کانَت رُؤیَةً مُعایَنَةً ؟ قالَ : فَأَثبَتَ المَعرِفَةَ فی قُلوبِهِم ونَسوا ذلِکَ المیثاقَ ، وسَیَذکُرونَهُ بَعدُ ، ولَولا ذلِکَ لَم یَدرِ أَحَدٌ مَن خالِقُهُ ولا مَن رازِقُهُ . ⁽¹⁾

المحاسن عن زرارة :سَألتُ أبا عَبدِاللّهِ علیه السلام عَن قَولِ اللّهِ : «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِن بَنِی ءَادَمَ مِن ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَی أَنفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالُواْ بَلَی» . قالَ : ثَبَتَتِ المَعرِفَةُ فی قُلوبِهِم ، ونَسُوا المَوقِفَ ، وسَیَذکُرونَهُ یَوما مّا ، ولَولا ذلِکَ لَم یَدرِ أَحَدٌ مَن خالِقهُ ولا مَن رازِقهُ ⁽²⁾.

الإمام الصادق علیه السلام :نَحنُ نَحمَدُ اللّهَ عَلَی النِّعَمِ السّابِغَةِ وَالحُجَجِ البالِغَةِ ، وَالبَلاءِ المَحمودِ عِندَ الخاصَّةِ وَالعامَّةِ ، فَکانَ مِن نِعَمِهِ العِظامِ وآلائِهِ الجِسامِ الَّتیأَنعَمَ بِها تَقریرُهُ قُلوبَهُم بِرُبوبِیَّتِهِ ، وأَخذُهُ میثاقَهُم بِمَعرِفَتِهِ . ⁽³⁾

.

تفسیر العیاشیـ به نقل از زراره ـ: از امام صادق علیه السلام درباره آیه «و چون پروردگارت ، از پشت فرزندان آدم ، ذرّیّه آنان را بر گرفت» تا «گفتند : چرا» پرسیدم . امام علیه السلام فرمود : «محمّد ـ که بر او و خاندانش درود باد ـ نخستین تصدیق کننده بود» . گفتم : این رؤیت ، با چشم بود؟ فرمود : «معرفت را در دل هایشان استوار داشت ، ولی عهد و پیمان را از یاد بردند و پس از این ، به زودی به یاد می آورند و اگر چنین نبود ، هیچ کس ، خالق و رازق خود را نمی شناخت» .

المحاسنـ به نقل از زراره ـ: از امام صادق علیه السلام درباره گفته خدا : «و [به یاد آور ]هنگامی را که پروردگارت از پشت فرزندان آدم ، ذرّیّه آنان را برگرفت و آنان را بر خودشان گواه ساخت که آیا من پروردگار شما نیستم؟! گفتند : چرا» پرسیدم . امام فرمود : «معرفت ، در دل هایشان استوار ماند و جایگاه [پیمان بستن] را از یاد بردند و به زودی ، روزی آن را به یاد خواهند آورد و اگر چنین نبود ، هیچ کس ، خالق و رازق خود را نمی شناخت» .

امام صادق علیه السلام :ما خدا را بر نعمت های فراوانش و حجّت های رسایش می ستاییم و نیز بر آزمون پسندیده اش نزد عام و خاص . از جمله نعمت های بزرگش و منّت های سترگش که [عام و خاص را ]بدان متنعّم کرد ، به اقرار آوردن دل های آنان بر ربوبیتش و پیمان گرفتن بر معرفتش بود .

.

۳ / ۱ ـ ۲تَجَلِّی الفِطرَةِ عِندَ الشَّدائدِالکتاب«وَ إِذَا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ دَعَوْاْ رَبَّهُم مُّنِیبِینَ إِلَیْهِ ثُمَّ إِذَا أَذَاقَهُم مِّنْهُ رَحْمَةً إِذَا فَرِیقٌ مِّنْهُم بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ » . ⁽¹⁾

«وَجَـوَزْنَا بِبَنِی إِسْرَ ءِیلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَ جُنُودُهُ بَغْیًا وَعَدْوًا حَتَّی إِذَا أَدْرَکَهُ الْغَرَقُ قَالَ ءَامَنتُ أَنَّهُ لاَ إِلَـهَ إِلاَّ الَّذِی ءَامَنَتْ بِهِ بَنُواْ إِسْرَ ءِیلَ وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمِینَ » . ⁽²⁾

«وَ مَا بِکُم مِّن نِّعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ثُمَّ إِذَا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فَإِلَیْهِ تَجْـئرُونَ * ثُمَّ إِذَا کَشَفَ الضُّرَّ عَنکُمْ إِذَا فَرِیقٌ مِّنکُم بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ » . ⁽³⁾

راجع : الزمر : ۸ ، ۴۹ ، یونس : ۱۲ ، ۲۲ ، الإسراء : ۶۷ ، العنکبوت : ۶۵ ، الأنعام : ۴۰ ، ۴۱ .

الحدیثربیع الأبرار :قالَ رَجُلٌ لِجَعفَرِ بنِ مُحَمَّدٍ علیهماالسلام : مَا الدَّلیلُ عَلَی اللّهِ ؟ ولا تَذکُر لِیَ العالَمَ وَالعَرَضَ وَالجَوهَرَ . فَقالَ لَهُ : هَل رَکِبتَ البَحرَ ؟ قالَ : نَعَم . قالَ : هَل عَصَفَت بِکُمُ الرّیحُ حَتّی خِفتُمُ الغَرقَ ؟ قالَ : نَعَم . قالَ : فَهَلِ انقَطَعَ رَجاؤُکَ مِنَ المَرکَبِ وَالمَلاّحینَ ؟ قالَ : نَعَم . قالَ : فَهَل تَتَبَّعَت نَفسُکَ أنَّ ثَمَّ مَن یُنجیکَ ؟ قالَ : نَعَم . قالَ : فَإِنَّ ذاکَ هُوَ اللّهُ ، قالَ اللّهُ تَعالی : «ضَلَّ مَن تَدْعُونَ إِلاَّ إِیَّاهُ» ⁽⁴⁾، «إِذَا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فَإِلَیْهِ تَجْـئرُونَ» . ⁽⁵⁾

.

۳ / ۱ ـ ۲ تجلّی فطرت در سختی ها

۳ / ۱ ـ ۲تجلّی فطرت در سختی هاقرآن«و چون مردم را آسیبی رسد ، پروردگار خود را توبه کنان می خوانند و آن گاه که رحمتی از خود به آنها بچشانَد ، دسته ای از ایشان ، به پروردگار خود شرک می ورزند» .

«و فرزندان اسرائیل را از دریا گذراندیم ، پس فرعون و سپاهیانش ، از سر ستم و تجاوز ، آنان را دنبال کردند تا آن گاه که [فرعون] در آستانه غرق شدن قرار گرفت ، گفت : ایمان آوردم که هیچ معبودی جز آن که فرزندان اسرائیل به او ایمان آورده اند ، نیست و من از تسلیم شدگانم» .

«و هر نعمتی که دارید ، از خداست ، سپس چون آسیبی به شما رسد ، زاری کنان به او روی می آورید . و چون آن آسیب را از شما بر طرف کرد ، دسته ای از شما به پروردگارشان شرک می ورزند» .

ر . ک : زمر : ۸ ، ۴۹ ؛ یونس : ۱۲ ، ۲۲ ؛ اسراء : ۶۷ ؛ عنکبوت : ۶۵ ؛ انعام : ۴۰ ، ۴۱ .

حدیثربیع الأبرار :مردی به امام جعفر صادق علیه السلامگفت : دلیل بر وجود خدا چیست؟ ولی برای من ، از عالَم و عرض و جوهر [و استدلال های فلسفی ]مگو . امام علیه السلام به او فرمود : «آیا کشتی سوار شده ای؟». گفت : آری . فرمود : «آیا باد ، به گونه ای وزیده است که از غرق شدن ، ترسیده باشید؟» . گفت : آری . فرمود : «آیا امیدت ، از کشتی و کشتیبان قطع شده است؟». گفت : آری . فرمود : «آیا درون خود را کاویدی که چه کسی تو را از آن موقعیت ، نجات می دهد؟». گفت : آری . فرمود : «او همان خداست . خداوند متعال می فرماید : «هر که را جز او می خوانید ، ناپدید [و فراموش] می شود» . ⁽¹⁾«چون آسیبی به شما رسد ، به سوی او ناله کنان روی می آورید» » .

.

راجع : ص ۲۴ (الهداة إلی معرفة اللّه / اللّه عزّوجلّ) و ۶۶ (مبادئ معرفة اللّه / الفطرة) و ۹۰ (المیثاق الفطریّ) .

الإمام العسکریّ علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ عز و جل : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَـنِ الرَّحِیمِ» ـ: «اللّهُ» هُوَ الّذی یَتَأَلَّهُ إِلَیهِ عِندَ الحَوائِجِ وَالشَّدائِدِ کُلُّ مَخلوقٍ عِندَ انقِطاعِ الرَّجاءِ مِن کُلِّ مَن هُوَ دونَهُ ، وتَقَطُّعِ الأَسبابِ مِن جَمیعِ ما سِواهُ . یَقولُ : بِاسمِ اللّهِ أی : أَستَعینُ عَلی أُموری کُلِّها بِاللّهِ الَّذی لا تَحِقُّ العِبادَةُ إِلاّ لَهُ ، المُغیثِ إِذَا استُغیثَ ، وَالمُجیبِ إِذا دُعِیَ . وهُوَ ما قالَ رَجُلٌ لِلصَّادِقِ علیه السلام : یَا ابنَ رَسولِ اللّهِ ، دُلَّنی عَلَی اللّهِ ما هُوَ ؟ فَقَد أکثَرَ عَلَیَّ المُجادِلونَ وحَیَّرونی . فَقالَ لَهُ : یا عَبدَ اللّه ، هَل رَکِبتَ سَفینَةً قَطُّ ؟ قالَ : نَعَم . قالَ : فَهَل کُسِرَ بِکَ حَیثُ لا سَفینَةَ تُنجیکَ ولا سِباحَةَ تُغنیکَ ؟ قالَ : نَعَم . قالَ : فَهَل تَعَلَّقَ قَلبُکَ هُنالِکَ أنَّ شَیئا مِنَ الأَشیاءِ قادِرٌ عَلی أن یُخَلِّصَکَ مِن وَرطَتِکَ ؟ فَقالَ : نَعَم . قالَ الصَّادِقُ علیه السلام : فَذلِکَ الشَّیءُ هُوَ اللّهُ القادِرُ عَلَی الإِنجاءِ حَیثُ لا مُنجِیَ ، وعَلَی الإغاثَةِ حَیثُ لا مُغیثَ . ثُمَّ قالَ الصّادِقُ علیه السلام : ولَرُبَّما تَرَکَ بَعضُ شیعَتِنا فِی افتِتاح أمرِهِ بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ ، فَیَمتَحِنُهُ اللّهُ بِمَکروهٍ لِیُنَبِّهَهُ عَلی شُکرِ اللّهِ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ وَالثَّناءِ عَلَیهِ ، ویَمحَقَ عَنهُ وَصمَةَ تَقصیرِهِ عِندَ تَرکِهِ قَولَ: بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ . قالَ : وقامَ رَجُلٌ إِلی عَلِیِّ بنِ الحُسَینِ علیهماالسلام فَقالَ : أَخبِرنی عَن مَعنی «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَـنِ الرَّحِیمِ» . فَقالَ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ علیهماالسلام : حَدَّثَنی أَبی عَن أَخیهِ الحَسَنِ عَن أَبیهِ أمیرِالمُؤمِنینَ علیه السلام : أنَّ رَجُلاً قامَ إِلَیهِ فَقالَ : یا أَمیرَ المُؤمِنینَ ، أَخبِرنی عَن «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَـنِ الرَّحِیمِ» ما مَعناهُ ؟ فَقالَ : إِنَّ قَولَکَ : «اللّه » أَعظَمُ اسمٍ مِن أَسماءِ اللّهِ عز و جل ، وهُوَ الاِسمُ الَّذی لا یَنبَغی أن یُسَمّی بِهِ غَیرُ اللّهِ ، ولَم یَتَسَمَّ بِهِ مَخلوقٌ . فَقالَ الرَّجُلُ : فَما تَفسیرُ قَولِهِ : «اللّه » ؟ قالَ : هُوَ الَّذی یَتَأَلَّهُ إِلَیهِ عِندَ الحَوائِجِ وَالشَّدائِدِ کُلُّ مَخلوقٍ عِندَ انقِطاعِ الرَّجاءِ مِن جَمیعِ مَن هُوَ دونَهُ ، وتَقَطُّعِ الأَسبابِ مِن کُلِّ مَن سِواهُ ، وذلِکَ أنَّ کُلَّ مُتَرَئِّسٍ فی هذِهِ الدُّنیا ومُتَعَظِّمٍ فیها وإِن عَظُمَ غِناؤُهُ وطُغیانُهُ وکَثُرَت حَوائِجُ مَن دَونَهُ إِلَیهِ ؛ فَإِنَّهُم سَیَحتاجونَ حَوائِجَ لا یَقدِرُ عَلَیها هذَا المُتَعاظِمُ ، وکَذلِکَ هذَا المُتَعاظِمُ یَحتاجُ حَوائِجَ لا یَقدِرُ عَلَیها ، فَیَنقَطِعُ إِلَی اللّهِ عِندَ ضَرورَتِهِ وفاقَتِهِ ، حَتّی إِذا کَفی هَمَّهُ عادَ إِلی شِرکِهِ ، أما تَسمَعُ اللّهَ عز و جل : «قُلْ أَرَءَیْتَکُمْ إِنْ أَتَـاکُمْ عَذَابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْکُمُ السَّاعَةُ أَغَیْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِن کُنتُمْ صَـدِقِینَ * بَلْ إِیَّاهُ تَدْعُونَ فَیَکْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَیْهِ إِن شَاءَ وَتَنسَوْنَ مَا تُشْرِکُونَ» . ⁽¹⁾فَقالَ اللّهُ عز و جل لِعِبادِهِ: أَیُّهَا الفُقَراءُ إِلی رَحمَتی، إِنّی قَد أَلزَمتُکُمُ الحاجَةَ إِلَیَّ فی کُلِّ حالٍ، وذِلَّةَ العُبودِیَّةِ فی کُلِّ وَقتٍ، فَإِلَیَّ فَافزَعوا فی کُلِّ أمرٍ تَأخُذونَ فیهِ ، وتَرجونَ تَمامَهُ وبُلوغَ غایَتِهِ ؛ فَإِنّی إِن أَرَدتُ أن أُعطِیَکُم لَم یَقدِر غَیری عَلی مَنعِکُم، وإِن أَرَدتُ أن أَمنَعَکُم لَم یَقدِر غَیری عَلی إِعطائِکُم؛ فَأَنَا أحَقُّ مَن سُئِلَ ، وأَولی مَن تُضُرِّعَ إِلَیهِ ، فَقولوا عِندَ افتِتاحِ کُلِّ أَمرٍ صَغیرٍ أو عَظیمٍ : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَـنِ الرَّحِیمِ» ، أی أَستَعینُ عَلی هذَا الأَمرِ بِاللّهِ الَّذی لا یَحِقُّ العِبادَةُ لِغَیرِهِ ، المُغیثِ إِذَا استُغیثَ ، المُجیبِ إِذا دُعی . ⁽²⁾

.

راجع : ص ۲۵ (راهنمایان به سوی معرفت خدا / خداوند) و ۶۷ (ابزارهای معرفت خدا / فطرت) و ۹۱ (میثاق فطری) .

امام عسکری علیه السلامـ درباره گفته خداوند : «به نام خداوند بخشنده مهربان» ـ: خداوند ، کسی است که هر مخلوقی ، در نیازها و سختی ها و به هنگام قطع امید از هر که جز او و گسستن وسیله ها از هر چه جز او ، بدو روی می آورد . می گوید : به نام خداوند ؛ یعنی در همه کارهایم ، از خداوند یاری می جویم که پرستش ، جز برای او سزا نیست ، فریادرس کمک خواهان و پاسخگوی دعاکنندگان است . و آن همان است که مردی به امام صادق علیه السلام گفت : ای پسر پیامبر خدا ! مرا بر چیستیِ خدا آگاه کن که مجادله کنندگان ، بر من فراوان گشته اند و سرگردانم ساخته اند . امام صادق علیه السلام به او فرمود : «ای بنده خدا ! آیا تاکنون کشتی سوار شده ای؟» . گفت : آری . فرمود : «آیا کشتی ات شکسته است ، در جایی که نه کشتیِ دیگری باشد که تو را نجات دهد و نه شنایی [ بتوانی انجام دهی] که بی نیازت سازد ؟» . گفت : آری . فرمود : «آیا دلت در آن حال ، به چیزی امید بسته است که از چنین ورطه ای نجاتت بخشد؟» . گفت : آری . امام صادق علیه السلام فرمود : «آن ، همان خداوند است که در جایی که هیچ نجات بخش و یاور دیگری نیست ، بر نجات تواناست». همچنین امام صادق علیه السلامفرمود : «و گاه کسی از شیعیان ما ، بسم اللّه گفتن را در آغاز کارش ترک می کند ، خدا هم او را به چیز ناخوشی مبتلا می کند تا برای سپاس خدای ـ تبارک و تعالی ـ و ستایش او ، بیدارش کند و ننگِ کوتاهی در ترک بسم اللّه گفتن را از او بزداید» . [ امام علیه السلام فرمود :] و مردی نزد علی بن حسین علیه السلامآمد و گفت : مرا از معنای «به نام خداوند بخشنده مهربان» آگاه کن . علی بن حسین علیه السلام فرمود : پدرم ، از برادرش حسن از پدرش امیر مؤمنان ، حدیث کرد که مردی نزد او آمد و گفت : ای امیر مؤمنان ! مرا از معنای «به نام خداوند بخشنده مهربان» آگاه کن . علی علیه السلام فرمود : «این که می گویی : اللّه ، یعنی بزرگ ترین اسم خدا و آن ، اسمی است که نام گذاریِ جز خدا به آن روا نیست و هیچ مخلوقی را بدان نام ننهاده اند» . مردی پرسید : شرح و معنای «اللّه » چیست؟ فرمود : «او کسی است که هر مخلوقی ، در نیازها و سختی ها و به هنگام قطع امید از همه آنچه غیر اوست ، و بریدن هر سبب و وسیله دیگر ، به سوی او روی می آورَد و این از آن روست که هر رئیس و بزرگی در این دنیا ، هر چند هم توانگر و طاغی باشد و نیاز مردم به او فراوان ، باز هم مردم نیازهایی دارند که این بزرگ نمی تواند برآورده سازد و این بزرگ هم نیازهایی دارد که خود ، توان رفع آنها را ندارد . از این رو ، به هنگام ضرورت و نیاز ، به خدا رو می آورد تا آن که چون نیازش بر طرف شود ، به شرکش بازمی گردد . آیا نشنیده ای خدای عز و جل می گوید : «بگو : به نظر شما ، اگر عذاب خدا شما را در رسد یا رستاخیزْ شما را دریابد ، اگر راستگویید ، آیا [کسی] غیر از خدا را می خوانید؟ [نه ،] بلکه تنها او را می خوانید و اگر او بخواهد ، چیزی (رنج و بلایی) را که به خاطرش او را خوانده اید ، از شما دور می گرداند و آنچه را شریک او می گردانید ، فراموش می کنید» . خداوند ، به بندگانش گفت : ای نیازمندان رحمت من ! من نیاز به خودم را در هر حال ، و خواری بندگی را در هر زمان ، برای شما ضروری ساختم . پس در هر کاری که آغاز می کنید و به انجام رساندن و رسیدن به نهایتش را امید می برید ، به من پناه ببرید ، که من اگر بخواهم به شما بدهم ، [کسی] جز من ، بر بازداشتن شما از آن ، توانا نیست و اگر بخواهم شما را از آن بازدارم ، [کسی] جز من ، بر اعطای آن به شما توانا نیست . پس من سزاوارترین کس به درخواست هستم و سزامندترین کس برای زاری به درگاه او . پس در آغازِ هر امر کوچک و بزرگی ، «بسم اللّه الرحمن الرحیم» بگویید ؛ یعنی برای این کار ، از خدایی که عبادتِ جز او درست نیست ، یاری می جویم ؛ خدایی که چون از او کمک خواسته شود ، یاور است و چون دعا شود ، اجابت می کند » .

.

. .

. .

۳ / ۲العَقلُ۳ / ۲ ـ ۱العَقلُ أوَّلُ الأُمورِ ومَبدَؤهاالکافی عن الحسن بن عمّار عن الإمام الصادق علیه السلام :إِنَّ أوَّلَ الأُمورِ ومَبدَأَها وقُوَّتَها وعِمارَتَهَا الَّتیلایَنتَفِعُ شَیءٌ إِلاّ بِهِ العَقلُ الَّذیجَعَلَهُ اللّهُ زینَةً لِخَلقِهِ ونورا لَهُم ، فَبِالعَقلِ عَرَفَ العِبادُ خالِقَهُم وأنَّهُم مَخلوقونَ ، وأنَّهُ المُدَبِّرُ لَهُم وأنَّهُمُ المُدَبَّرونَ ، وأنَّهُ الباقی وهُمُ الفانونَ ، وَاستَدَلّوا بِعُقولِهِم عَلی ما رَأَوا مِن خَلقِهِ ؛ مِن سَمائِهِ وأَرضِهِ ، وشَمسِهِ وقَمَرِهِ ، ولَیلِهِ ونَهارِهِ ، وبِأَنَّ لَهُ ولَهُم خالِقا ومُدَبِّرا لَم یَزَل ولا یَزولُ ، وعَرَفوا بِهِ الحَسَنَ مِنَ القَبیحِ ، وأنَّ الظُّلمَةَ فِی الجَهلِ ، وأنَّ النُّورَ فِی العِلمِ ، فَهذا ما دَلَّهُم عَلَیهِ العَقلُ . قیلَ لَهُ : فَهَل یَکتَفِی العِبادُ بِالعَقلِ دونَ غَیرِهِ ؟ قالَ : إِنَّ العاقِلَ ـ لِدَلالَةِ عَقلِهِ الَّذی جَعَلَهُ اللّهُ قِوامَهُ وزینَتَهُ وهِدایَتَهُ ـ عَلِمَ أنَّ اللّهَ هُوَ الحَقُّ ، وأنَّهُ هُوَ رَبُّهُ ، وعَلِمَ أنَّ لِخالِقِهِ مَحَبَّةً ، وأنَّ لَهُ کَراهِیَةً ، وأنَّ لَهُ طاعَةً ، وأنَّ لَهُ مَعصِیَةً ، فَلَم یَجِد عَقلَهُ یَدُلُّهُ عَلی ذلِکَ ، وعَلِمَ أنَّهُ لا یوصَلُ إِلَیهِ إِلاّ بِالعِلمِ وطَلَبِهِ ، وأنَّهُ لا یَنتَفِعُ بِعقلِهِ ، إِن لَم یُصِب ذلِکَ بِعِلمِهِ ، فَوَجَبَ عَلَی العاقِلِ طَلَبُ العِلمِ وَالأَدَبِ الَّذی لا قِوامَ لَهُ إِلاّ بِهِ . ⁽¹⁾

.

۳ / ۲ عقل

۳ / ۲ ـ ۱ عقل ، آغاز و سرچشمه کارها

۳ / ۲عقل۳ / ۲ ـ ۱عقل ، آغاز و سرچشمه کارهاالکافی ـ به نقل از حسن بن عمّار ـ :امام صادق علیه السلامفرمود : «بی گمان ، آغاز و سرچشمه کارها و نیرو و آبادانیِ آنها ، که جز بدان سودی عاید نشود ، عقل است که خدا آن را برای خلقش ، زینت و نور قرار داده است . بندگان ، به وسیله عقل ، خالق خود را می شناسند و پی می برند که خودشان مخلوق اند ، و او تدبیرکننده ایشان است و ایشان در دست تدبیر اویند ، و او باقی است و ایشان فانی ؛ و با عقل هایشان ، آسمان و زمین و خورشید و ماه و شب و روز و دیگر مخلوقات را دلیل بر او می بینند و بر این که برای انسان و این همه مخلوقات ، آفریدگار و مدبّری همیشگی بوده و خواهد بود ؛ و با عقل ، نیک را از بد بازمی شناسند و این که جهل ، تاریکی است و علم ، نور . به همه اینها عقل ، ره می نماید» . به ایشان گفته شد : آیا بندگان ، می توانند به عقل بسنده کنند و در پی چیز دیگری نروند؟ فرمود : «عاقل ، به راهنماییِ عقلش ـ که خدا آن را مایه استواری و آراستگی و هدایت او قرار داده است ـ پی می برد که خداوند ، حق است و اوست پروردگار او ، و در می یابد که خالقش ، چیزهایی را دوست می دارد و چیزهایی را ناخوش ، و او را طاعت و معصیتی است ؛ ولی در عقلش توان ره بردن به اینها را نمی یابد و می داند که به این امور ، جز با علم و پی جویی آن ، نمی رسد و اگر به این امور علم نیابد ، نمی تواند از عقلش بهره بگیرد . پس بر عاقل واجب می آید که در پیِ علم و دانش برود ، که جز بدان استوار نیست» .

.

الإمام الرضا علیه السلام :بِالعُقولِ یُعتَقَدُ التَّصدیقُ بِاللّهِ . ⁽¹⁾

۳ / ۲ ـ ۲العاقِلُ لا یَستَطیعُ جَحدَ ما لا یَعرِفُالکافی عن هشام بن الحکم :کانَ بِمِصرَ زِندیقٌ تَبلُغُهُ عَن أَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلامأشیاءُ ، فَخَرَجَ إِلَی المَدینَةِ لِیُناظِرَهُ ، فَلَم یُصادِفهُ بِها ، وقیلَ لَهُ : إِنَّهُ خارِجٌ بِمَکَّةَ ، فَخَرَجَ إِلی مَکَّةَ ونَحنُ مَعَ أَبی عَبدِ اللّهِ ، فَصادَفَنا ونَحنُ مَعَ أَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلامفِی الطَّوافِ ـ وکانَ اسمَهُ عَبدُ المَلِکِ وکُنیَتَهُ أَبو عَبدِ اللّهِ ـ فَضَرَبَ کِتفَهُ کِتفَ أَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام ، فَقالَ لَهُ أَبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : مَا اسمُکَ ؟ فَقالَ : اسمی عَبدُ المَلِکِ . قالَ : فَما کُنیَتُکَ ؟ قالَ : کُنیَتی أَبو عَبدِ اللّهِ . فَقالَ لَهُ أَبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : فَمَن هذَا المَلِکُ الَّذی أنتَ عَبدُهُ ؟ أمِن مُلوکِ الأَرضِ أم مِن مُلوکِ السَّماءِ ؟ وأَخبِرنی عَنِ ابنِکَ عَبدُ إِلهِ السَّماءِ أم عَبدُ إِلهِ الأَرضِ ؟ قُل ما شِئتَ تُخصَمُ ! قالَ هِشامُ بنُ الحَکَمِ : فَقُلتُ لِلزِّندیقِ : أما تَرُدُّ عَلَیهِ؟ قالَ : فَقَبَّحَ قَولی . فَقالَ أَبو عَبدِ اللّهِ : إِذا فَرَغتُ مِنَ الطَّوافِ فَأتِنا . فَلَمّا فَرَغَ أبو عَبدِ اللّهِ أتاهُ الزِّندیقُ فَقَعَدَ بَینَ یَدَی أَبی عَبدِ اللّهِ ونَحنُ مُجتَمِعونَ عِندَهُ ، فَقالَ أَبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام لِلزِّندیقِ : أتَعلَمُ أنَّ لِلأَرضِ تَحتا وفَوقا ؟ قالَ : نَعَم . قالَ : فَدَخَلتَ تَحتَها ؟ قالَ : لا . قالَ : فَما یُدریکَ ما تَحتُها ؟ قالَ : لا أَدری إِلاّ أنّی أظُنُّ أن لَیسَ تَحتَها شَیءٌ . فَقالَ أَبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : فَالظَّنُّ عَجزٌ ، لِما لا تَستَیقِنُ ؟ ثُمَّ قالَ أَبو عَبدِ اللّهِ : أفَصَعِدتَ السَّماءَ ؟ قالَ : لا . قال : أفَتَدری ما فیها ؟ قالَ : لا . قالَ : عَجَبا لَکَ! لَم تَبلُغِ المَشرِقَ ، ولَم تَبلُغِ المَغرِبَ ، ولَم تَنزِلِ الأَرضَ ، ولَم تَصعَدِ السَّماءَ ، ولَم تَجُز هُناکَ فَتَعرِفَ ما خَلفَهُنَّ ، وأنتَ جاحِدٌ بِما فیهِنَّ ، وهَل یَجحَدُ العاقِلُ ما لا یَعرِفُ ؟! قالَ الزِّندیقُ : ما کَلَّمَنی بِهذا أحَدٌ غَیرُکَ! فَقالَ أَبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : فَأَنتَ مِن ذلِکَ فی شَکٍّ ؛ فَلَعَلَّهُ هُوَ ، ولَعَلَّهُ لَیسَ هُوَ ؟ فَقالَ الزِّندیقُ : ولَعَلَّ ذلِکَ . فَقالَ أَبو عَبدِاللّهِ علیه السلام: أَیُّهَا الرَّجُلُ، لَیسَ لِمَن لا یَعلَمُ حُجَّةٌ عَلی مَن یَعلَمُ، ولا حُجَّةَ لِلجاهِلِ . یا أَخا أهلِ مِصرَ تَفَهَّم عَنّی، فَإِنّا لا نَشُکُّ فِیاللّهِ أبَدا، أما تَرَی الشَّمسَ وَالقَمَرَ وَاللَّیلَ وَالنَّهارَ یَلِجانِ فَلا یَشتَبِهانِ، ویَرجِعانِ قَدِ اضطُرّا لَیسَ لَهُما مَکانٌ إِلاّ مَکانَهُما ، فَإِن کانا یَقدِرانِ عَلی أن یَذهَبا فَلِمَ یَرجِعانِ ؟ وإِن کانا غَیرَ مُضطَرَّینِ فَلِمَ لا یَصیرُ اللَّیلُ نَهارا وَالنَّهارُ لَیلاً ؟ أُضطُرّا وَاللّهِ یا أخا أهلِ مِصرَ إِلی دَوامِهِما ، وَالَّذِی اضطَرَّهُما أحکَمُ مِنهُما وأکبَرُ . فَقالَ الزِّندیقُ : صَدَقتَ . ⁽²⁾

.

۳ / ۲ ـ ۲ عاقل ، ناتوان از انکار آنچه نمی شناسد

امام رضا علیه السلام :با عقل هاست که تصدیق خدا شکل می گیرد .

۳ / ۲ ـ ۲عاقل ، ناتوان از انکار آنچه نمی شناسدالکافیـ به نقل از هشام بن حکم ـ: زندیقی در مصر بود که اخباری از امام صادق علیه السلامشنیده بود و از این رو ، به مدینه رفت تا با ایشان مناظره کند ؛ امّا ایشان را ندید و به او گفته شد : ایشان به مکّه رفته است . او هم به مکّه آمد . ما با امام صادق علیه السلامدر طواف بودیم که به هم برخوردیم . این زندیق که عبدالملک نام داشت و کنیه اش ابو عبد اللّه بود ، شانه اش را به شانه امام صادق علیه السلامزد . امام علیه السلام به او فرمود : «نامت چیست؟» . گفت : نام من ، عبد الملک است . فرمود : «کنیه تو چیست؟». گفت : کنیه من ابو عبد اللّه است . امام صادق علیه السلام به او فرمود : «این مَلِکی که تو بنده او هستی ، کیست؟ آیا از ملوک زمین است یا از ملوک آسمان؟ و مرا آگاه کن از پسرت (عبد اللّه ) که آیا بنده خدای آسمان است یا بنده خدای زمین؟ هر چه می خواهی ، بگو ، که مغلوب می شوی!» . من به آن زندیق گفتم : چرا رد و نقد نمی کنی؟ گفته ام را تقبیح کرد . سپس امام صادق علیه السلام فرمود : «چون از طواف فارغ شدم ، نزد ما بیا» . وقتی امام صادق علیه السلام از طواف فارغ شد ، زندیق به نزدش آمد و پیش روی امام صادق علیه السلامنشست و ما هم نزد او جمع بودیم . پس امام صادق علیه السلامبه زندیق فرمود : «آیا می دانی که زمین ، زیر و بالا دارد؟» . گفت : آری . فرمود : «آیا به زیرش رفته ای؟» . گفت : نه . فرمود : «پس چه می دانی که زیر آن چیست؟» . گفت : نمی دانم ، جز آن که گمان دارم چیزی زیر آن نیست . امام صادق علیه السلام فرمود : «گمان ، ناتوانی است . چرا یقین نداری؟». سپس امام صادق علیه السلام فرمود : «آیا به آسمان رفته ای؟». گفت : نه . فرمود : «آیا می دانی در آن ، چه هست؟». گفت : نه . امام علیه السلام فرمود : «عجَب از تو ! به مشرق و مغرب پا ننهاده ای و در زمین فرو و از آسمان بالا نرفته ای و از آن جا نگذشته ای تا بدانی پشت آنها چیست ، و با این حال ، آنچه را در آن جاست ، انکار می کنی ! مگر عاقل ، چیزی را که نمی داند ، انکار می کند؟» . زندیق گفت : جز تو ، هیچ کس ، این گونه با من سخن نگفته است . امام صادق علیه السلام فرمود : «پس تو در این موضوع ، شکّ داری که شاید آن جا [خدایی ]باشد و شاید نباشد؟». زندیق گفت : شاید این گونه باشد . امام صادق علیه السلام فرمود : «ای مرد ! آن کس که نمی داند ، بر آن کس که می داند ، حجّتی ندارد و جاهل را حجّتی نیست . ای برادر مصری ! سخنم را خوب بفهم ؛ ما هرگز هیچ شکّی در خداوند نداریم . آیا خورشید و ماه و روز و شب را نمی بینی که بدون آن که با هم مشتبه شوند ، در هم فرو می روند ، و باز می گردند و ناگزیر ، به همان مکان خود و نه جایی دیگر می روند ؟! پس اگر قادر بودند که بروند ، چرا [همیشه] باز می گردند؟ و اگر مضطرّ نیستند ، چرا شب ، روز و روز ، شب نمی شود؟ به خدا سوگند ، ای برادر مصری! [ آسمان و زمین ، ]به این استمرار مجبورند و آن که آنان را مجبور می کند ، از آنان استوارتر و بزرگ تر است» . زندیق گفت : راست گفتی .

.

. .

. .

۳ / ۲ ـ ۳الاِحتِیاطُ العَقلیُّ فِی العَقائِدِالإمام علیّ علیه السلامـ مِمّا نُقِلَ عَنهُ علیه السلام ، وقیلَ : هُما لِغَیرِهِ ـ: زَعَمَ المُنَجِّمُ وَالطَّبیبُ کِلاهُما أن لا مَعادَ فَقُلتُ ذاکَ إِلَیکُما إِن صَحَّ قَولُکُما فَلَستُ بِخاسِرٍ أو صَحَّ قَولی فَالوَبالُ عَلَیکُما ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فِی الدّیوانِ المَنسوبِ إِلَیهِ ـ: قالَ المُنَجِّمُ وَالطَّبیبُ کِلاهُما لَن یُحشَرَ الأَمواتُ قُلتُ إِلَیکُما ⁽²⁾إِن صَحَّ قولُکُما فَلَستُ بِخاسِرٍ إِن صَحَّ قَولی فَالخَسارُ إِلَیکُما ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ فی مُناظَرَتِهِ لِلطَّبیبِ الهِندِیِّ ـ: قُلتُ : أرَأَیتَ إِن کانَ القَولُ قَولَکَ ، فَهَل یُخافُ عَلَیَّ شَیءٌ مِمّا أُخَوِّفُکَ بِهِ مِن عِقابِ اللّهِ ؟ قالَ : لا . قُلتُ : أفَرَأَیتَ إِن کانَ کَما أَقولُ ـ وَالحَقُّ فی یَدی ـ ألَستُ قَد أَخَذتُ فیما کُنتُ أُحاذِرَ مِن عِقابِ الخالِقِ بِالثِّقَةِ ، وأنَّکَ قَد وَقَعتَ بِجُحودِکَ وإِنکارِکَ فِی الهَلَکَةِ ؟ قالَ : بَلی . قُلتُ : فَأَیُّنا أَولی بِالحَزمِ وأقرَبُ مِنَ النَّجاةِ ؟ قالَ : أنتَ . ⁽⁴⁾

الکافی عن أبی منصور المتطبّب :أخبَرَنی رَجُلٌ مِن أَصحابی ، قالَ : کُنتُ أنَا وَابنُ أبِی العَوجاءِ وعَبدُ اللّهِ بنُ المُقَفَّعِ فِی المَسجِدِ الحَرامِ ، فَقالَ ابنُ المُقَفَّعِ : تَرَونَ هذَا الخَلقَ ـ وأومَأَ بِیَدِهِ إِلی مَوضِعِ الطَّوافِ ـ ما مِنهُم أحَدٌ أُوجِبُ لَهُ اسمَ الإِنسانِیَّةِ إِلاّ ذلِکَ الشَّیخَ الجالِسَ ـ یَعنی أبا عَبدِ اللّهِ جَعفَرَ بنَ مُحَمَّدٍ علیه السلام ـ فَأَمَّا الباقونَ فَرَعاعٌ ⁽⁵⁾وبَهائِمُ . فَقالَ لَهُ ابنُ أبِی العَوجاءِ : وکَیفَ أَوجَبتَ هذَا الاِسمَ لِهذَا الشَّیخِ دونَ هؤُلاءِ ؟ قالَ : لِأَنّی رَأَیتُ عِندَهُ ما لَم أرَهُ عِندَهُم . فَقالَ لَهُ ابنُ أَبِی العَوجاءِ : لابُدَّ مِنِ اختِبارِ ما قُلتَ فیهِ مِنهُ . قالَ: فَقالَ لَهُ ابنُ المُقَفَّعِ : لا تَفعَل ؛ فَإِنّی أَخافُ أن یُفسِدَ عَلَیکَ ما فی یَدِکَ . فَقالَ : لَیسَ ذا رَأیَکَ ، ولکِنَّکَ تَخافُ أن یَضعُفَ رأیُکَ عِندی فی إِحلالِکَ إِیّاهُ المَحَلَّ الَّذی وَصَفتَ . فَقالَ ابنُ المُقَفَّعِ : أمّا إِذا تَوَهَّمتَ عَلَیَّ هذا فَقُم إِلَیهِ ، وتَحَفَّظ مَا استَطَعتَ مِنَ الزَّلَلِ ، ولا تَثنِ عِنانَکَ إِلَی استِرسالٍ فَیُسَلِّمَکَ إِلی عِقالٍ ، وسِمهُ ما لَکَ أو عَلَیکَ . قالَ: فَقامَ ابنُ أَبِی العَوجاءِ ، وبَقیتُ أنَا وَابنُ المُقَفَّعِ جالِسَینِ ، فَلَمّا رَجَعَ إِلَینا ابنُ أَبِی العَوجاءِ ، قالَ : وَیلَکَ یَا ابنَ المُقَفَّعِ ، ما هذا بِبَشَرٍ ! وإِن کانَ فِی الدُّنیا روحانِیٌّ یَتَجَسَّدُ إِذا شاءَ ظاهِرا ویَتَرَوَّحُ إِذا شاءَ باطِنا فَهُوَ هذا ! فَقالَ لَهُ : وکَیفَ ذلِکَ ؟ قالَ : جَلَستُ إِلَیهِ ، فَلَمّا لَم یَبقَ عِندَهُ غَیرِی ابتَدَأَنی . فَقالَ : إِن یَکُنِ الأَمرُ عَلی ما یَقولُ هؤُلاءِ ـ وهُوَ عَلی ما یَقولونَ ؛ یَعنی أهلَ الطَّوافِ ـ فَقَد سَلِموا وعَطِبتُم ، وإِن یَکُنِ الأَمرُ عَلی ما تَقولونَ ـ ولَیسَ کَما تَقولونَ ـ فَقَدِ استَوَیتُم وهُم . فَقُلتُ لَهُ : یَرحَمُکَ اللّهُ ! وأیَّ شَیءٍ نَقولُ؟ وأیَّ شَیءٍ یَقولونَ ؟ ما قَولی وقولُهُم إِلاّ واحِدا . فَقالَ : وکَیفَ یَکونُ قَولُکَ وقَولُهُم واحِدا وهُم یَقولونَ : إِنَّ لَهُم مَعادا وثَوابا وعِقابا ، ویَدینونَ بِأَنَّ فِی السَّماءِ إِلها وأنَّها عُمرانٌ ، وأنتُم تَزعُمونَ أنَّ السَّماءَ خَرابٌ لَیسَ فیها أَحَدٌ ؟ ⁽⁶⁾

.

۳ / ۲ ـ ۳ احتیاط عقلی در اعتقادات

۳ / ۲ ـ ۳احتیاط عقلی در اعتقاداتامام علی علیه السلام ـ در آنچه از او نقل شده و به نقلی ، از آنِ دیگری است ـ :اخترْبین و طبیب ، ⁽¹⁾هر دو ادّعا کردند/ که معادی نیست و من گفتم : اختیار با شماست .اگر گفته شما درست باشد ، من زیان نکرده ام/ و اگر گفته من صحیح باشد ، عقوبتش گردنگیر شماست .

امام علی علیه السلام ـ در دیوان منسوب به ایشان ـ : منجّم و طبیب ، هر دو گفتند :/ مردگان ، هرگز محشور نمی شوند . گفتم : اختیار با شماست . اگر گفته شما درست باشد ، من زیان نکرده ام/ و اگر گفته من درست باشد ، شما زیان کرده اید .

امام صادق علیه السلام ـ در مناظره اش با طبیب هندی ـ :گفتم : «اگر گفته تو درست باشد ، آیا آن گونه که من تو را از مجازات الهی بیم می دهم ، ترسی بر من [که سخن تو را نپذیرفته ام ]هست؟» . طبیب گفت : نه . گفتم : «اگر آن گونه باشد که من می گویم ـ و حقیقت هم چنین است ـ ، آیا من تکیه گاه استواری در برابر آنچه از مجازات خدا می ترسم ، فراهم نکرده ام و تو به سبب نپذیرفتن و انکارت ، در هلاکت نیفتاده ای؟» . گفت : چرا . گفتم : «کدام یک از ما ، به دوراندیشی سزاوارتر و به نجات ، نزدیک تر است؟». طبیب گفت : تو .

الکافی ـ به نقل از ابو منصور طبیب ـ :مردی از یارانم به من خبر داد که من و ابن ابی العوجا و عبد اللّه بن مقفّع ، در مسجدالحرام بودیم . ابن مقفّع ـ در حالی که با دستش به جایگاه طواف اشاره کرده بود ـ گفت : این مردم را می بینید ؟ هیچ کدام ، نام انسانیت بر آنها صادق نیست ، مگر این پیرِ نشسته ـ یعنی ابو عبد اللّه جعفر بن محمّد علیهماالسلام ـ ؛ امّا بقیه ، فرومایه و حیوان اند . ابن ابی العوجا به ابن مقفّع گفت : چگونه این پیر را سزاوار نام انسان دانستی و بقیه را نه؟ گفت : چون چیزی نزد او دیده ام که نزد دیگران ندیده ام . ابن ابی العوجا گفت : آنچه را درباره او گفتی ، باید آزمود . ابن مقفّع گفت : مکن؛ چرا که می ترسم آنچه را در دست داری ، بر تو تباه سازد . ابن ابی العوجا گفت : نظر واقعیِ تو ، این نیست ؛ بلکه تو بیم آن داری که نظرت درباره جایگاه رفیع این پیر ، درست در نیاید . ابن مقفّع گفت : حال که چنین چیزی را درباره من خیال می کنی ، به سوی او برو و تا آن جا که می توانی ، خود را از لغزش نگاه دار و زمام از دست مده که تو را در بند می کشد ، و مرز سود و زیانت را [در استدلال] معیّن کن . ابن ابی العوجا ، برخاست و من و ابن مقفّع ، همچنان نشستیم . هنگامی که ابن ابی العوجا به سوی ما بازگشت ، گفت : وای بر تو ای ابن مقفّع ! این انسان نیست! اگر در دنیا روحی تجسّم یافته باشد که چون بخواهد ، آشکار شود و چون اراده کند ، پنهان شود ، این مرد است . ابن مقفّع به او گفت : او را چگونه یافتی؟ گفت : نزد او نشستم و چون همه رفتند و من تنها ماندم ، آغاز به پرسش کرد و گفت : «اگر حقیقت امر ، آنچنان باشد که این طواف کنندگان می گویند ـ که این گونه هم هست ـ ، آنان به سلامت رهیده اند و شما هلاک شده اید . و اگر آنچنان باشد که شما می گویید ـ و البته این گونه نیست ـ ، شما و ایشان یکسان هستید» . به او گفتم : خدایت رحمت کند ! مگر ما چه می گوییم و آنان چه می گویند؟ گفته من و ایشان ، یکی است . او گفت : «چگونه گفته شما و ایشان ، یکی باشد ، در حالی که آنان معتقد به معاد و ثواب و عقاب هستند و وجود خدا و آبادانی [و ساکنانِ ]آسمان را باور دارند ؛ ولی شما می گویید که آسمان ، ویران است و کسی در آن جا نیست» .

.

. .

. .

الکافی عن بعض أصحابنا رفعهـ فی مُناظَرَةِ الإمامِ الصّادِقِ علیه السلام مَعَ ابنِ أَبِی العَوجاءِ ، قالَ علیه السلامـ: أرَأَیتَ لَو کانَ مَعَکَ کیسٌ فیهِ جَواهِرُ، فَقالَ لَکَ قائِلٌ : هَل فِی الکیسِ دینارٌ ؟ فَنَفَیتَ کَونَ الدِّینارِ فِی الکیسِ ، فَقالَ لَکَ : صِف لِیَ الدِّینارَ وکُنتَ غَیرَ عالِمٍ بِصِفَتِهِ ، هَل کانَ لَکَ أن تَنفِیَ کَونَ الدِّینارِ عَنِ الکیسِ وأنتَ لا تَعلَمُ ؟ قالَ : لا . فَقالَ أَبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : فَالعالَمُ أَکبَرُ وأَطوَلُ وأَعرَضُ مِنَ الکیسِ ، فَلَعَلَّ فِی العالَمِ صَنعَةً مِن حَیثُ لا تَعلَمُ صِفَةَ الصَّنعَةِ مِن غَیرِ الصَّنعَةِ ! فَانقَطَعَ عَبدُ الکَریمِ وأَجابَ إِلَی الإِسلامِ بَعضُ أَصحابِهِ ، وبَقِیَ مَعَهُ بَعضٌ . ⁽¹⁾

الکافی عن محمّد بن عبد اللّه الخراسانیّ خادم الرضا علیه السلام :دَخَلَ رَجُلٌ مِنَ الزَّنادِقَةِ عَلی أَبِی الحَسَنِ علیه السلام وعِندَهُ جَماعَةٌ، فَقالَ أَبُو الحَسَنِ علیه السلام: أیُّهَا الرَّجُلُ، أرَأَیتَ إِن کانَ القَولُ قَولَکُم ـ ولَیس هُوَ کَما تَقولونَ ـ أَلَسنا وإِیّاکُم شَرَعا سَواءً، لایَضُرُّنا ما صَلَّینا وصُمنا وزَکَّینا وأَقرَرنا؟ فَسَکَتَ الرُّجُلُ، ثُمَّ قالَ أَبُو الحَسَنِ علیه السلام : وإِن کانَ القَولُ قَولَنا ـ وهُوَ قَولُنا ـ أَلَستُم قَد هَلَکتُم ونَجَونا؟ ⁽²⁾

.

الکافیـ به نقل از یکی از شیعیان که سند حدیث را به معصوم علیه السلاممی رساند ـ: امام صادق علیه السلامدر مناظره اش با عبد الکریم بن ابی العوجا به او فرمود : «اگر کیسه ای از جواهر نزد تو باشد و کسی به تو بگوید : آیا در کیسه دیناری هست؟ و تو وجود دینار را در کیسه ، انکار کنی و او به تو بگوید : دینار را برایم توصیف کن ، و تو از چگونگیِ دینار آگاه نباشی ، آیا می توانی با این ناآگاهی ، وجود دینار را در کیسه انکار کنی؟». گفت : نه . پس امام صادق علیه السلام فرمود : «جهان ، بزرگ تر و عریض و طویل تر از کیسه است . پس شاید در دنیا ، ساخته ای باشد [که نیاز به سازنده دارد] ؛ چرا که تو فرق ساخته و غیر ساخته را نمی دانی» . پس ابن ابی العوجا نتوانست چیزی بگوید و برخی از یارانش ، مسلمان شدند و برخی در کنار او ماندند .

الکافیـ به نقل از محمّد بن عبد اللّه خراسانی ، خادم امام رضا علیه السلام ـ: مردی از زندیقان ، ⁽¹⁾بر امام رضا علیه السلام وارد شد ، در حالی که گروهی نزد او بودند . امام رضا علیه السلام فرمود : «ای مرد ! اگر گفته ، گفته شما باشد ـ که نیست ـ آیا ما و شما ، برابر و یکسان نیستیم و نماز و روزه و زکات و اقرارمان ، به ما زیانی نمی رساند؟!» . آن مرد ، ساکت شد و سپس امام رضا علیه السلامفرمود : «و اگر گفته ، گفته ما باشد ـ که چنین هست ـ آیا شما هلاک نمی شوید و ما نجات نمی یابیم؟!» .

.

۳ / ۲ ـ ۴العَقلُ لا یَستَطیعُ جَحدَ اللّهِالإمام علیّ علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ... الَّذی بَطَنَ مِن خَفِیّاتِ الأُمورِ ، وظَهَرَ فِی العُقولِ بِما یُری فی خَلقِهِ مِن عَلاماتِ التَّدبیرِ ، الَّذی سُئِلَتِ الأَنبِیاءُ عَنهُ ، فَلَم تَصِفهُ بِحَدٍّ ولا بِبَعضٍ ، بَل وَصَفَتهُ بِفِعالِهِ ودَلَّت عَلَیهِ بِایاتِهِ ، لا تَستَطیعُ عُقولُ المُتَفَکِّرینَ جَحدَهُ ؛ لِأَنَّ مَن کانَتِ السَّماواتُ وَالأَرضُ فِطرَتَهُ وما فیهِنَّ وما بَینَهُنَّ ، وهُوَ الصَّانِعُ لَهُنَّ ؛ فَلا مَدفَعَ لِقُدرَتِهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فی بَیانِ عَظَمَةِ اللّهِ جَلَّ و عَلا ـ: وأرانا مِن مَلَکوتِ قُدرَتِهِ ، وعَجائِبِ ما نَطَقَت بِهِ آثارُ حِکمَتِهِ، وَاعتِرافِ الحاجَةِ مِنَ الخَلقِ إِلی أن یُقیمَها بِمِساکِ ⁽²⁾قُوَّتِهِ ، ما دَلَّنا بِاضطِرارِ قِیامِ الحُجَّةِ لَهُ عَلی مَعرِفَتِهِ ، فَظَهَرَتِ البَدائِعُ الَّتی أحدَثَتها آثارُ صَنعَتِهِ وأَعلامُ حِکمَتِهِ، فَصار کُلُ ما خَلَقَ حُجَّةً لَهُ ودَلیلاًعَلَیهِ؛ وإِن کانَ خَلقا صامِتا ، فَحُجَّتُهُ بِالتَّدبیرِ ناطِقَةٌ ، ودَلالَتُهُ عَلَی المُبدِعِ قائِمَةٌ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذی بَطَنَ خَفِیّاتِ الأُمورِ ، ودَلَّت عَلَیهِ أَعلامُ الظُّهورِ ، وَامتَنَعَ عَلی عَینِ البَصیرِ ؛ فَلا عَینُ مَن لَم یَرَهُ تُنکِرُه ، ولا قَلبُ مَن أثبَتَهُ یُبصِرُهُ . . . فَهُوَ الَّذی تَشهَدُ لَهُ أَعلامُ الوُجودِ عَلی إِقرارِ قَلبِ ذی الجُحُودِ . ⁽⁴⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ ... ذِی المِنَنِ الَّتی لا یُحصیهَا العادّونَ ، وَالنِّعَمِ الَّتی لا یُجازیهَا المُجتَهِدونَ ، وَالصَّنائِعِ الَّتی لا یَستَطیعُ دَفعَها الجاحِدونَ ، وَالدَّلائِلِ الَّتی یَستَبصِرُ بِنورِهَا المَوجودونَ . ⁽⁵⁾

.

۳ / ۲ ـ ۴ ناتوانیِ عقل از انکار خدا

۳ / ۲ ـ ۴ناتوانیِ عقل از انکار خداامام علی علیه السلام :ستایش ، خدای را ... که از امور نهانی نیز پنهان تر است ، ولی در عقل ها با آنچه در خلقش از نشانه های تدبیر دیده می شود ، پدیدار است . خدایی که از پیامبران درباره اش پرسیده شد و آنان به حدود و اجزاء ، ⁽¹⁾توصیفش نکردند ؛ بلکه او را به کارهایش ، توصیف کردند و با نشانه هایش ، به او ره نمودند . عقل های اندیشمندان را یارای انکارش نیست ؛ زیرا آن کس که آسمان ها و زمین و هر چه در آنها و میان آنهاست ، آفریده اوست و سازنده آنها اوست ، کسی را یارای انکار قدرتش نیست .

امام علی علیه السلامـ در بیان عظمت خدای بزرگ و والا ـ: و ملکوت قدرت و شگفتی های گویای حکمتش و اعتراف آفریدگان به نیاز در بر پا بودن خویش به او ، به ما نشان داد که این حجّت ها ، دلیلی بر ضرورت ره برنده به اوست و آثار صنعتش و نشانه های حکمتش ، در آنچه پدید آورده ، هویداست و از این رو ، هر چه آفریده ، حجت و دلیل اوست و حتی اگر آفریده ای هم ساکت باشد ، به واسطه تدبیرِ [ به کار رفته] در آن ، حجتش گویاست و دلالتش بر پدید آورنده ، برپا .

امام علی علیه السلام :ستایش ، خدای راست که از امور نهانی نیز پنهان تر است ، ⁽²⁾ولی نشانه های روشن ، بر او دلالت دارند و دیده بینا را توان دیدنش نیست . نه دیده کسی که او را ندیده ، منکر او می شود و نه دلِ آن که باورش دارد ، او را می بیند ... اوست کسی که نشانه های هستی ، بر اقرار قلب منکرانِ او ، گواهی می دهد .

امام زین العابدین علیه السلام :ستایش ، خدای را ... خدایِ دارای منّت های بی شمار و نعمت هایی که سخت کوشان نیز از عهده [شکرش] برنمی آیند و نیکی هایی که منکران را توان انکارشان نیست و راهنمایانی که موجودات از پرتو آنها بینش می یابند . ⁽³⁾

.

راجع : ص ۱۹۰ (الباب الأوّل : جوامع آیات معرفة اللّه فی الخلقة) .

۳ / ۳القلب۳ / ۳ ـ ۱رُؤیَةُ اللّهِ بِالقَلبِالکتاب«مَا کَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَی» . ⁽¹⁾

الحدیثمجمع البیان عن أبی ذرّ وأبی سعید الخدری :إِنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله سُئِلَ عَن قَولِهِ : «مَا کَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَی» . قالَ : رَأیتُ نُورا . ⁽²⁾

التوحید عن محمّد بن الفضیل :سَأَلتُ أَبَا الحَسَنِ علیه السلام : هَل رَأی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله رَبَّهُ عزو جل ؟ فَقالَ : نَعَم بِقَلبِهِ رَآهُ ، أما سَمِعتَ اللّهَ عز و جل یَقولُ : «مَا کَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَی» أی لَم یَرَهُ بِالبَصَرِ ، ولکِن رَآهُ بِالفُؤادِ . ⁽³⁾

.

۳ / ۳ دل

۳ / ۳ ـ ۱ دیدن خدا با دل

ر . ک : ص ۱۹۱ (باب یکم : نشانه های گوناگون خدا در خلقت)

۳ / ۳دل۳ / ۳ ـ ۱دیدن خدا با دلقرآن«دل [ او] آن را به خطا ندید» .

حدیثمجمع البیانـ به نقل از ابو ذر و ابو سعید خُدری ـ: از پیامبر صلی الله علیه و آله درباره سخن خدا : «دل [ او] آن را به خطا ندید» سؤال شد . فرمود : «نوری را دیدم» .

التوحیدـ به نقل از محمّد بن فضیل ـ: از امام کاظم علیه السلام پرسیدم : آیا پیامبر خدا پروردگارش را دید؟ فرمود : «آری ؛ با دلش او را دید . آیا نشنیده ای که خداوند می فرماید : «دل [ او ]آن را به خطا ندید» یعنی با چشم ندید ، بلکه با دل دید» .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :أسأ لَکُ بِالاِسمِ الَّذی فَتَقتَ بِهِ رَتقَ عَظیمِ جُفونِ عُیونِ النّاظِرینَ ، الَّذی بِهِ تَدبیرُ حِکمَتِکَ وشَواهِدُ حُجَجِ أَنبِیائِکَ ، یَعرِفونَکَ بِفِطَنِ القُلوبِ ، وأنتَ فی غَوامِضِ مُسَرّاتِ سَریراتِ الغُیوبِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :یا مَن لا یَبعُدُ عَن قُلوبِ العارِفینَ. ⁽²⁾

السنن الکبری عن أبی ذرّ :رَأی النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله رَبَّهُ تَبارَکَ وتَعالی بِقَلبِهِ ولَم یَرَهُ بِبَصَرِهِ . ⁽³⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :رَأَیتُ رَبّی عز و جل لَیسَ کَمِثلِهِ شَیءٌ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :رَأَیتُ رَبّی ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ . ⁽⁵⁾

صحیح مسلم عن أبی ذرّ :سَأَلتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله : هَل رَأَیتَ رَبَّکَ ؟ قالَ : نورٌ ، أنّی ⁽⁶⁾أَراهُ؟ ⁽⁷⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :تو را به نامی می خوانم که پلک چشمان کاملاً بسته بینندگان را بدان باز نمودی ؛ نامی که تدبیر حکیمانه ات و شواهد حجّت های پیامبرانت بدان قوام دارد ، با تیزهوشی دل ، تو را می شناسند ؛ تویی که در پوشیده ترین نهانی های پنهان در پرده غیب هستی .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعا ـ: ای آن که از دل های عارفان ، دور نیست !

السنن الکبریـ به نقل از ابو ذر ـ: پیامبر ، پروردگارش ـ تبارک و تعالی ـ را به دیده دل دید ، نه به دیده سر .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :پروردگارم عز و جل را دیدم . هیچ چیز مانند او نیست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :پروردگارم ـ تبارک و تعالی ـ را دیدم .

صحیح مسلمـ به نقل از ابو ذر ـ: از پیامبر خدا پرسیدم : آیا پروردگارت را دیده ای؟ فرمود : «نور است . چگونه او را ببینم؟» . ⁽¹⁾

.

صحیح مسلم عن عبد اللّه بن شقیق :قُلتُ لِأَبی ذَرٍّ : لَو رَأیتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آلهلَسَأَلتُهُ . فَقالَ : عَن أیِّ شَیءٍ کُنتَ تَسأَلُهُ ؟ قالَ : کُنتُ أسأَلُهُ : هَل رَأَیتَ رَبَّکَ ؟ قالَ أَبو ذَرٍّ : قَد سَأَلتُ ، فَقالَ : رَأَیتُ نورا . ⁽¹⁾

مجمع البیان عن أبی العالیة :سُئِلَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آلههَل رَأَیتَ رَبَّکَ لَیلَةَ المِعراجِ ؟ قالَ : رَأَیتُ نَهرا، ورَأَیتُ وَراءَ النَّهرِ حِجابا ، ورَأَیتُ وَراءَ الحِجابِ نورا لَم أرَ غَیرَ ذلِکَ . ⁽²⁾

الإمام الرضا علیه السلام :قالَ : رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : لَمّا أُسرِیَ بی إِلَی السَّماءِ ، بَلَغَ بی جَبرَئیلُ مَکانا لَم یَطَأهُ قَطُّ جَبرَئیلُ . فَکُشِفُ لَهُ ، فَأَراهُ اللّهُ مِن نورِ عَظَمَتِهِ ما أَحَبَّ . ⁽³⁾

التوحید عن مرازم عن الإمام الصادق علیه السلام :سَمِعتُهُ یَقولُ: رَأی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آلهرَبَّهُ عز و جل . یَعنی بِقَلبِهِ . ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلام :ما رَأَیتُ شَیئا إِلاّ وقَد رَأَیتُ اللّهَ قَبلَهُ ⁽⁵⁾.

عنه علیه السلام :لَم أَعبُد رَبّا لَم أَرَهُ ، ما رَأَیتُ شَیئا إِلاّ ورَأَیتُ اللّهَ فیهِ أو قَبلَهُ أو مَعَهُ ⁽⁶⁾.

عنه علیه السلامـ فی مُناظَرَتِهِ لِلیَهودِیِّ الشَّامِیِّ ، وقَد قالَ لَهُ : فَإنَّ هذا سُلَیمانُ أُعطِیَ مُلکا لا یَنبَغی لِأَحَدٍ مِن بَعدِهِ! ـ: لَقد کانَ کَذلِکَ ، ومُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله أُعطِیَ ما هُوَ أَفضَلُ مِن هذا ؛ إِنَّهُ أُسرِیَ بِهِ مِنَ المَسجِدِ الحَرامِ إِلَی المَسجِدِ الأَقصی مَسیرَةَ شَهرٍ ، وعُرِجَ بِهِ فِی مَلَکوتِ السَّماواتِ مَسیرَةَ خَمسینَ ألفَ عامٍ ، فی أَقَلَّ مِن ثُلثِ لَیلَةٍ ، حَتَّی انتَهی إِلی ساقِ العَرشِ ، فَدَنا بِالعِلمِ فَتَدَلّی فَدُلِّیَ لَهُ مِنَ الجَنَّةِ رَفرَفٌ أخضَرُ ، وغَشِیَ النُّورُ بَصَرَهُ ، فَرَأی عَظَمَةَ رَبِّهِ عز و جلبِفُؤادِهِ ولَم یَرَها بِعَینِهِ ، فَکان کَقابِ قَوسَینِ بَینَهُ وبَینَها أو أدنی . ⁽⁷⁾

.

صحیح مسلمـ به نقل از عبد اللّه بن شقیق ـ: به ابو ذر گفتم : اگر پیامبر خدا را می دیدم ، از او می پرسیدم . ابو ذر گفت : از چه چیزی سؤال می کردی؟ گفت : از ایشان می پرسیدم : آیا پروردگارت را دیده ای؟ ابو ذر گفت : من این سؤال را کردم و ایشان فرمود : «نوری دیدم» .

مجمع البیانـ به نقل از ابو عالیه ـ: از پیامبر خدا پرسیده شد : آیا شب معراج ، پروردگارت را دیده ای؟ فرمود : «رودی دیدم که پشت آن ، حجابی بود و پشت حجاب ، نوری را مشاهده کردم و جز این ندیدم» .

امام رضا علیه السلام :پیامبر خدا فرمود : «چون مرا به آسمان بردند ، جبرئیل علیه السلام مرا به جایی رسانْد که خود تا آن جا نرفته بود . پس حجاب برایش برداشته شد و خداوند از نور عظمتش آنچه را دوست داشت ، به او نشان داد» .

التوحیدـ به نقل از مُرازم ـ: شنیدم که امام صادق علیه السلام می فرماید : «پیامبر خدا ، پروردگارش را دید ؛ یعنی با دلش» .

امام علی علیه السلام :من چیزی ندیدم ، جز آن که خدا را پیش از آن دیدم .

امام علی علیه السلام :من ، خدایی را که ندیده باشم ، عبادت نمی کنم . چیزی را ندیدم ، جز آن که خدا را در آن یا پیش از آن و یا با آن دیدم .

امام علی علیه السلامـ در مناظره اش با یهود شامی که به او گفته بود : این ، سلیمان است که سلطنتی به او داده شد و شایسته کسی پس از او نیست ـ: آری ؛ چنین بوده است و به محمّد صلی الله علیه و آله برتر از این داده شد . او در یک شب از مسجد الحرام به مسجد الأقصی برده شد که یک ماه راه است و در ملکوت آسمان ها ، در کمتر از یکْ سومِ شب ، به اندازه پنجاه هزار سال راه ، بالا برده شد تا به ساق عرش رسید و به دانش ، نزدیک و نزدیک تر شد تا از بهشت برایش بالش های سبز آوردند و نور ، دیده اش را فرا گرفت و عظمت پروردگارش عز و جل را با دلش ، نه چشمش ، دید و در این جا فاصله او با عظمت الهی به اندازه فاصله دو قاب کمان و یا کمتر بود .

.

عنه علیه السلامـ مِن دُعاءٍ عَلَّمَهُ نَوفا البِکالِیَّ ـ: إِلهی تَناهَت أَبصارُ النّاظِرینَ إِلَیکَ بِسَرائِرِ القُلوبِ ، وطالَعَت أَصغَی السّامِعینَ لَکَ نَجِیّاتِ الصُّدورِ ، فَلَم یَلقَ أَبصارُهُم رَدّا دونَ ما یُریدونُ ، هَتَکتَ بَینَکَ وبَینَهُم حُجُبَ الغَفلَةِ ، فَسَکَنوا فی نورِکَ ، وتَنَفَّسوا بِروحِکَ . ⁽¹⁾

الإمام الحسین علیه السلامـ مِن دُعائِهِ یَومَ عَرَفَةَ ـ: أنتَ الَّذی أَشرَقتَ الأَنوارَ فی قُلوبِ أولِیائِکَ ، حَتّی عَرَفوکَ ووَحَّدوکَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ مِن دُعائِهِ یَومَ عَرَفَةَ ـ: کَیفَ یُستَدَلُّ عَلَیکَ بِما هُوَ فی وُجودِهِ مُفتَقِرٌ إِلَیک ، أیَکونُ لِغَیرِکَ مِنَ الظُّهورِ ما لَیسَ لَکَ حَتّی یَکونَ هُوَ المُظهِرُ لَکَ؟ مَتی غِبتَ حَتّی تَحتاجَ إِلی دَلیلٍ یَدُلُّ عَلَیکَ؟! ومَتی بَعُدتَ حَتّی تَکونَ الآثارُ هِیَ الَّتی توصِلُ إِلَیکَ؟! عَمِیَت عَینٌ لا تَراکَ عَلَیها رَقیبا ، وخَسِرَت ⁽³⁾صَفقَةُ عَبدٍ لَم تَجعَل لَهُ مِن حُبِّکَ نَصیبا . إِلهی أَمَرتَ بِالرُّجوعِ إِلَی الآثارِ فَأَرجِعنی إِلَیکَ بِکَسوَةِ الأَنوارِ وهِدایَةِ الاِستِبصارِ ، حَتّی أَرجِعَ إِلَیکَ مِنها کَما دَخَلتُ إِلَیکَ مِنها ، مَصونَ السِّرِّ عَنِ النَّظَرِ إِلَیها ، ومَرفوعَ الهِمَّةِ عَنِ الاِعتِمادِ عَلَیها ، إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ . ⁽⁴⁾

.

امام علی علیه السلامـ در دعایی که به نوف بِکالی آموخت ـ: خدای من ! دیدگان بینندگان در نهان خانه دل هایشان به تو می رسد و گوش شنوندگان از نجوای درون با تو آگاه می شود . آنچه را می خواستند ، برآورده شده دیدند و میان خود و آنان ، حجاب های غفلت را دریدی تا در نورت آرام گرفتند و از نسیم روحانی ات نفس کشیدند .

امام حسین علیه السلامـ در بخشی از دعای روز عرفه ـ: تو کسی هستی که نورها را در دل اولیایت تاباندی ، تا تو را شناختند و یگانه ات شمردند .

امام حسین علیه السلامـ در بخشی از دعای روز عرفه اش ـ: چگونه چیزی که در هستی اش نیازمند توست ، بر تو دلالت می کند؟ آیا غیرِ تو ظهوری دارد که تو نداری تا آن ، ظاهرکننده تو باشد؟! کِی نهان شدی تا به نشانی که بر تو ره بنماید ، نیاز افتد ؟ و کِی دور شدی تا آثار به تو برسانند؟ کور باد چشمی که تو را مراقب خود نبیند ! ⁽¹⁾و زیانبار باد سودای بنده ای که نصیبی از محبّت خودت برایش قرار نداده ای ! خدای من ! مراجعه به آثار را فرمان داده ای . پس مرا با پوشش های نور و بینشی رهنمون به سوی خود باز گردان تا از آن آثار به سوی تو بازگردم ، همان گونه که از آنها به سوی تو درآمدم ، درونم محفوظ از نگاه [ استقلالی] به آنها و همّتم کنار بنشسته از اعتماد بر آنها ، که تو بر هر کاری توانایی .

.

الإمام زین العابدین علیه السلام :لَیسَ بَینَ اللّهِ وبَینَ حُجَّتِهِ حِجابٌ ، فَلا ⁽¹⁾للّهِِ دونَ حُجَّتِهِ سِترٌ . ⁽²⁾

الکافی عن یعقوب بن إسحاق :کَتَبتُ إِلی أَبی مُحَمَّدٍ علیه السلام . . . وسَأَلتُهُ : هَل رَأی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آلهرَبَّهُ ؟ فَوَقَّعَ علیه السلام : إِنَّ اللّهَ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ أری رَسولَهُ بِقَلبِهِ مِن نورِ عَظَمَتِهِ ما أَحَبَّ . ⁽³⁾

۳ / ۳ ـ ۲مَعنی رُؤیَةِ اللّهِ بِالقَلبِالإمام الصادق علیه السلام :بَینا أَمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلامیَخطُبُ عَلی مِنبَرِ الکوفَةِ ، إِذ قامَ إِلَیهِ رَجُلٌ یُقالُ لَهُ ذِعلِبٌ ، ذو لِسانٍ بَلیغٍ فِی الخُطَبِ شُجاعُ القَلبِ ، فَقالَ : یا أَمیرَ المُؤمِنینَ هَل رَأَیتَ رَبَّکَ؟ قالَ : وَیلَکَ یا ذِعلِبُ ، ما کُنتُ أَعبُدُ رَبّا لَم أَرَهُ . فَقالَ : یا أَمیرَ المُؤمِنینَ کَیفََرأَیتَهُ؟ قالَ : وَیلَکَ یا ذِعلِبُ ، لَم تَرَهُ العُیوُن بِمُشاهَدَةِ الأَبصارِ ولکِن رَأَتهُ القُلوبُ بِحَقائِقِ الإِیمانِ ، وَیلَکَ یا ذِعلِبُ ، إِنَّ رَبّی لَطیفُ اللَّطافَةِ لا یُوصَفُ بِاللُّطفِ ، عَظیمُ العَظَمَةِ لا یُوصَفُ بالعِظَمِ ، کَبیرُ الکِبرِیاءِ لا یُوصَفُ بِالکِبَرِ ، جَلیلُ الجَلالَةِ لا یُوصَفُ بِالغِلَظِ ، قَبلَ کُلِّ شَیءٍ لا یُقالُ شَیءٌ قَبلَهُ ، وبَعدَ کُلِّ شَیءٍ لا یُقالُ لَهُ بَعدٌ ، شاءَ الأَشیاءَ لا بِهِمَّةٍ ، دَرّاکٌ ⁽⁴⁾لا بِخَدیعَةٍ فِی الأَشیاءِ کُلِّها ، غَیرُ مُتَمازِجٍ بِها ولا بائِنٌ مِنها ، ظاهِرٌ لا بِتَأویلِ المُباشَرَةِ ، مُتَجَلٍّ ⁽⁵⁾لا بِاستِهلالِ رُؤیَةٍ ، ناءٍ لا بِمَسافَةٍ ، قَریبٌ لا بِمُداناةٍ . ⁽⁶⁾

.

۳ / ۳ ـ ۲ معنای دیدن خدا با دل

امام زین العابدین علیه السلام :میان خدا و حجّتش حجابی نیست و میان خدا و حجّتش پوششی نیست .

الکافیـ از یعقوب بن اسحاق ـ: به ابو محمّد علیه السلام (امام حسن عسکری) نوشتم ... و پرسیدم : آیا پیامبر خدا پروردگارش را دید؟ امام علیه السلام در پاسخ نوشت : «خداوند ـ تبارک و تعالی ـ آنچه خواست ، از نور عظمتش بر قلب محمّد صلی الله علیه و آله ، نشان داد» .

۳ / ۳ ـ ۲معنای دیدن خدا با دلامام صادق علیه السلام :هنگامی که امیر مؤمنان بر منبر کوفه سخن می رانْد ، مردی به نام ذِعْلِب که سخنوری فصیح و شجاع بود ، برخاست و به امیر مؤمنان رو کرد و گفت : ای امیر مؤمنان ! آیا پروردگارت را دیده ای؟ امام علیه السلام فرمود : «وای بر تو ، ای ذِعْلِب ! من ، پروردگاری را که ندیده باشم ، نمی پرستم» . ذعلب گفت : ای امیر مؤمنان ! چگونه او را دیده ای؟ فرمود : «وای بر تو ، ای ذِعْلِب ! چشم سر ، او را ندیده ؛ بلکه چشم دل با حقیقت ایمان ، او را دیده است . وای بر تو ، ای ذِعْلِب ! پروردگار من ، آن قدر ظریف است که به ظریف بودن هم توصیف نمی شود و چنان بزرگ است که به بزرگی هم توصیف نمی شود ، چنان سترگ است که به سترگی هم توصیف نمی شود . جلیل و پرشکوه است ، امّا به درشتی توصیف نمی شود . پیش از هر چیز بوده و هیچ چیز پیش از او نیست ، و پس از هر چیز است و بعد از او چیزی وجود ندارد . [ خداوند ،] کارها را می خواهد ، امّا نه به همّت گماردن . درک کننده همه چیزهاست ، امّا نه با تفکّر و چاره جویی . نه با اشیا آمیخته است ، و نه از آنها جدا . پدیدار است ، امّا نه لمس شدنی . آشکار است ، امّا نه دیدنی . دور است ، امّا نه به مسافت . و نزدیک است ، امّا نه به نزدیکی مکانی .

.

عنه علیه السلام :إِنَّ رَجُلاً مِنَ الیَهودِ أتی أَمیرَ المُؤمِنینَ علیه السلام فَقالَ : یا عَلیُّ ، هَل رَأیتَ رَبَّکَ؟ فَقالَ: ما کُنتُ بِالَّذی أَعبُدُ إِلها لَم أَرَهُ . ثُمَّ قالَ: لَم تَرَهُ العُیونُ فی مُشاهَدَةِ الأَبصارِ ، غَیرَ أنَّ الإیمانَ بِالغَیبِ بَینَ عَقدِ القُلوبِ . ⁽¹⁾

الکافی عن سنان :حَضَرتُ أبا جَعفَرٍ علیه السلام ، فَدَخَلَ عَلَیهِ رَجُلٌ مِنَ الخَوارِجِ ، فَقالَ لَهُ : یا أبا جَعفَرٍ ، أیَّ شَیءٍ تَعبُدُ ؟ قالَ : اللّهَ تَعالی . قالَ : رَأَیتَهُ ؟ قالَ : بَل لَم تَرَهُ العُیونُ بِمُشاهَدَةِ الأَبصارِ ، ولکِن رَأَتهُ القُلوبُ بِحَقائِقِ الإِیمانِ . ⁽²⁾

تاریخ دمشق عن المدائنی :بَینَما مُحَمَّدُ بنُ عَلِیِّ بنِ الحُسَینِ فی فِناءِ الکَعبَةِ ، فَإِذا أَعرابِیٌّ فَقالَ لَهُ : هَل رَأَیتَ اللّهَ حَیثُ عَبَدتَهُ ؟ فَأَطرَقَ وأَطرَقَ مَن کانَ حَولَهُ ، ثُمَّ رَفَعَ رَأسَهُ إِلَیهِ فَقالَ : ما کُنتُ لِأَعبُدَ شَیئا لَم أرَهُ . فَقالَ : وکَیفَ رَأَیتَهُ ؟ قالَ : لَم تَرَهُ الأَبصارُ بِمُشاهَدَةِ العِیانِ ، ولکِن رَأَتهُ القُلوبُ بِحَقائِقِ الإِیمانِ ، لا یُدرَکُ بِالحَواسِّ ، ولا یُقاسُ بِالنَّاسِ ، مَعروفٌ بِالآیاتِ ، مَنعوتٌ بِالعَلاماتِ ، لا یَجورُ فی قَضِیَّتِهِ ، بانَ مِنَ الأَشیاءِ وبانَتِ الأَشیاءُ مِنهُ «لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ ءٌ» ، ذلِکَ اللّهُ لا إِلهَ إِلاّ هُوَ . فَقالَ الأَعرابِیُّ : اللّهُ أَعلَمُ حَیثُ یَجعَلُ رِسالاتِهِ . ⁽³⁾

.

امام صادق علیه السلام :مردی یهودی نزد امیر مؤمنان آمد و گفت : ای علیّ ! آیا پروردگارت را دیده ای؟ فرمود : «من ، معبودی را که ندیده باشم ، نمی پرستم» . سپس فرمود : «چشم سر ، او را ندیده است ، امّا ایمان به غیب با دل ها گِرِه خورده است» .

الکافیـ به نقل از سنان ـ: نزد امام باقر علیه السلامبودم که مردی از خوارج بر ایشان درآمد و گفت : ای ابو جعفر ! چه چیز را می پرستی؟ فرمود : «خدای متعال را» . گفت : او را دیده ای؟ فرمود : «چشم سر ، او را ندیده است ؛ امّا دل ها او را با حقیقتِ ایمان دیده اند» .

تاریخ دمشقـ به نقل از مدائنی ـ: هنگامی که امام باقر علیه السلام در کنار کعبه بود . عربی بادیه نشین آمد و به ایشان گفت : آیا خدایی را که می پرستی ، دیده ای؟ امام علیه السلام و همراهانش سر به تفکّر فرو بردند . سپس امام علیه السلام سرش را به سوی او بالا آورد و فرمود : «من ، چیزی را که ندیده باشم ، نمی پرستم» . مرد عرب گفت : چگونه او را دیده ای؟ فرمود : «دیده سر ، او را ندیده است ؛ بلکه دل ها او را با حقیقتِ ایمان دیده اند . او با حواس ، درک نمی شود و با مردم ، سنجیده نمی گردد . به نشانه هایش ، شناخته و به علامت هایش توصیف شده است . در هیچ حکمی ستم نمی کند ، از اشیا جداست و اشیا هم از او جدایند . «چیزی مانند او نیست» . اوست خدایی که معبودی جز او نیست» . مرد عرب گفت : خدا بهتر می داند که رسالت هایش را در کجا قرار دهد .

.

کفایة الأثر عن هشام :کُنتُ عِندَ الصّادِقِ جَعفَرِ بنِ مُحَمَّدٍ علیهماالسلام إِذ دَخَلَ عَلَیهِ مُعاوِیَةُ بنُ وَهَبٍ ، وعَبدُ المَلِکِ بنُ أَعیَنَ ، فَقالَ لَهُ مُعاوِیَةُ بنُ وَهَبٍ : یَاابنَ رَسولِ اللّهِ ، ما تَقولُ فِی الخَبَرِ الَّذی رُوِیَ أنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله رَأی رَبَّهُ ، عَلی أیِّ صورَةٍ رَآهُ ؟ وعَنِ الحَدیثِ الَّذی رَوَوهُ أنَّ المُؤمِنینَ یَرَونَ رَبَّهُم فِی الجَنَّةِ ، عَلی أیِّ صورَةٍ یَرَونَهُ ؟ فَتَبَسَّمَ عَلَیهِ السَّلامُ ، ثُمَّ قالَ : یا فُلانُ ، ما أقبَحَ بِالرَّجُلِ یَأتی عَلَیهِ سَبعونَ سَنَةً ، أو ثَمانونَ سَنَةً ، یَعیشُ فی مِلکِ اللّهِ ، ویَأکُلُ مِن نِعَمِهِ ، لا یَعرِفُ اللّهَ حَقَّ مَعرِفَتِهِ . ثُمَّ قالَ علیه السلام : یا مُعاوِیَةُ ، إِنَّ مُحَمَّدا صلی الله علیه و آله لَم یَرَ رَبَّهُ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ بِمُشاهَدَةِ العِیانِ ، وإِنَّ الرُّؤیَةَ عَلی وَجهَینِ : رُؤیَةَ القَلبِ ورُؤیَةَ البَصَرِ ؛ فَمَن عَنی بِرُؤیَةِ القَلبِ فَهُوَ مُصیبٌ ، ومَن عَنی بِرُؤیَةِ البَصَرِ فَقَد کَفَرَ بِاللّهِ وبِایاتِهِ ؛ لِقَولِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله : مَن شَبَّهَ اللّهَ بِخَلقِهِ فَقَد کَفَرَ . ⁽¹⁾

.

کفایة الأثرـ به نقل از هشام ـ: نزد امام جعفر صادق علیه السلام بودم که معاویة بن وَهْب و عبد الملک بن اَعیَن بر ایشان درآمدند و معاویة بن وهب گفت : ای فرزند پیامبر خدا ! درباره حدیثی که می گوید پیامبر خدا پروردگارش را دید ، چه می گویی و به چه صورتْ او را دید؟ و نیز درباره حدیثی که روایت می کنند مؤمنان ، پروردگارشان را در بهشتْ می بینند ، به چه صورتْ او را می بینند ؟ امام علیه السلام لبخندی زد و سپس فرمود : «فلانی ! برای مرد چه زشت است که هفتاد یا هشتاد ساله شده و در مِلک خدا زندگی می کند و از نعمت های او می خورد ، امّا خدا را آن چنان که باید ، نمی شناسد» . سپس فرمود : «ای معاویه ! محمّد صلی الله علیه و آلهپروردگارش ـ تبارک و تعالی ـ را با چشمِ سر ندید . دیدن ، دو گونه است : دیدن با دل و دیدن با چشم . پس هر که مقصودش دیدن با دل باشد ، درست می گوید و هر کس منظورش دیدن با چشم باشد ، به خدا و آیات او کفر ورزیده است ؛ چون پیامبر خدا می فرماید : هر کس خدا را به خلقش تشبیه کند ، کافر شده است » .

.

التوحید عن أبی بصیر عن أبی عبد اللّه علیه السلام :قُلتُ لَهُ : أَخبِرنی عَنِ اللّهِ عز و جلهَل یَراهُ المُؤمِنونَ یَومَ القِیامَةِ ؟ قالَ : نَعَم ، وقَد رَأَوهُ قَبلَ یَومَ القِیامَةِ . فَقُلتُ : مَتی ؟ قالَ: حینَ قالَ لَهُم: «أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالُواْ بَلَی» ⁽¹⁾، ثُمَّ سَکَتَ ساعَةً، ثُمَّ قالَ: وإِنَّ المُؤمِنینَ لَیَرَونَهُ فِی الدُّنیا قَبلَ یَومِ القِیامَةِ ، ألَستَ تَراهُ فی وَقتِکَ هذا ؟ قالَ أبو بَصیرٍ : فَقُلتُ لَهُ : جُعِلتُ فدِاکَ ! فَأُحَدِّثُ بِهذا عَنکَ ؟ فَقالَ : لا ، فَإِنَّکَ إِذا حَدَّثتَ بِهِ فَأَنکَرَهُ مُنکِرٌ جاهِلٌ بِمَعنی ما تَقولُهُ ، ثُمَّ قَدَّرَ أنَّ ذلِکَ تَشبیهٌ کَفَرَ ، ولَیسَتِ الرُّؤیَةُ بِالقَلبِ کَالرُّؤیَةِ بِالعَینِ ، تَعالَی اللّهُ عَمّا یَصِفُهُ المُشَبِّهونَ وَالمُلحِدونَ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ لِزِندیقٍ سَأَلَهُ کَیفَ یَعبُدُ اللّهَ الخَلقُ ولَم یَرَوهُ ؟ ـ: رَأَتهُ القُلوبُ بِنورِ الإِیمانِ ، وأَثبَتَتهُ العُقولُ بِیَقظَتِها إِثباتَ العِیانِ ، وأَبصَرَتهُ الأَبصارُ بِما رَأَتهُ مِن حُسنِ التَّرکیبِ ، وإِحکامِ التَّألیفِ ، ثُمَّ الرُّسُلُ وآیاتُها ، وَالکُتُبُ ومُحکَماتُها ، وَاقتَصَرَتِ العُلَماءُ عَلی ما رَأَت مِن عَظَمَتِهِ دونَ رُؤیَتِهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ حینَ سَألَهُ مُحَمَّدٌ الحَلَبِیُّ : هَل رَأی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله رَبَّهُ؟ ـ: نَعَم ، رَآهُ بِقَلبِهِ. فَأمّا رَبُّنا ـ جَلَّ جَلالُهُ ـ فَلا تُدرِکُهُ أبصارُ النّاظِرینَ ، وَلا تُحیطُ بِهِ أسماعُ السّامِعینَ . ⁽⁴⁾

.

التوحیدـ به نقل از ابو بصیر ـ: به امام صادق علیه السلام گفتم : به من بگو آیا مؤمنان ، خدا را روز قیامت می بینند؟ فرمود : «آری و پیش از قیامت هم او را دیده اند» . گفتم : کی؟ فرمود : «آن گاه که به ایشان گفت : «آیا من خدای شما نیستم؟ گفتند : چرا» » . سپس ، لَختی ساکت شد و پس از آن فرمود : «بی گمان ، مؤمنان ، او را در دنیا و پیش از قیامت می بینند . آیا تو در همین وقت نمی بینی؟!» . به ایشان گفتم : فدایت شوم ! این سخن را از تو روایت کنم؟ فرمود : «نه ؛ چون اگر آن را برای کسی بگویی که نادان باشد و تفسیر تو را از آن نپذیرد و سپس بپندارد که این تشبیه است ، کافر می شود . دیدن با دل ، مانند دیدن با چشم نیست . خداوند ، از توصیفی که تشبیه کنندگان و منحرفان از او دارند ، والاتر است» .

امام صادق علیه السلامـ خطاب به زندیقی که از او پرسید : مردم ، چگونه خدا را بپرستند ، بی آن که او را دیده باشند؟ ـ: او را دلها با نور ایمان دیده اند و عقل های بیدار ، همچون دیدن با چشم ، او را ثابت کرده اند ، و دیده ها از حُسن ترکیب [عالم] و استواری پیوند[های ]استوارش ، و نیز از طریق پیامبران و نشانه هایش و کتاب ها[ی آسمانی] و آیه های استوار آنها ؛ و دانایان به مشاهده عظمت الهی بسنده کردند و در پیِ دیدن با چشم نیستند .

امام صادق علیه السلامـ به محمّد حلبی که از او پرسید : آیا پیامبر خدا ، پروردگارش را دید؟ ـ: آری . او را با دلش دید ؛ امّا چشم بینندگان ، پروردگار ما را ـ که جلالتش بشکوه باد ـ درنمی یابد و گوش شنوندگان به او احاطه نمی یابد .

.

بحثی درباره دیدار خدا به وسیله دل

انواع دیدار قلبی

۱ . احاطه قلب به خدا

بحثی درباره دیدار خدا به وسیله دلبر پایه احادیث این باب ، یکی از ابزارهای شناخت خدا ، قلب است و نه تنها دیدار خداوند متعال با دیده دل ، امکان پذیر است ؛ بلکه پیشوایان اسلام ، صریحا اعلام کرده اند که او را با دیده دل دیده اند . در این جا این سؤال پیش می آید که: مقصود از دیدار خداوند متعال به وسیله قلب چیست؟ و آیا نمی توان گفت که به همان دلیل که دیدن خدا از راه چشم ، غیر ممکن است ، از راه قلب هم دیدار او ممکن نیست؟

انواع دیدار قلبیپاسخ این است که دیدار خداوند متعال با دیده دل ، دو معنا دارد که یکی ممتنع و دیگری ممکن است :

۱ . احاطه قلب به خدامعنای نخست دیدار قلبی ، این است که قلب انسان به ذات مقدّس حضرت حق عز و جلاحاطه پیدا کند و او را با دیده دل ، ادراک نماید. این نوع دیدار قلبی در مورد خداوند متعال ، همچون دیدار حسّی محال است ؛ زیرا محدود ، نمی تواند

.

۲ . معرفت شهودی خدا

بر نامحدود احاطه پیدا کند و در این زمینه ، تفاوتی میان دیده قلب و دیده حس نیست ، چنان که امام علی علیه السلاممی فرماید : لا تُحیطُ بِهِ الأَبصارُ وَالقُلوبُ . ⁽¹⁾دیده ها و دل ها به او احاطه نمی یابند. نیز ایشان فرموده است : عَظُمَ أن تَثبُتَ رُبوبِیَّتُهُ بِإِحاطَةِ قَلبٍ أو بَصَرٍ . ⁽²⁾[ خداوند متعال] بزرگ تر از آن است که ربوبیتش به فهم و احاطه دل و دیده ثابت شود.

۲ . معرفت شهودی خدادیگر معنای دیدار قلبی ، عبارت است از نوعی تجربه درونی که با کشف حجاب های ظلمانی و نورانی و تجلّی انوار جلال و جمال حضرت حق ، برای سالک حاصل می شود که معرفت شهودی نامیده می شود و هر گونه توضیحی در این زمینه برای کسانی که قلبشان محجوب است ، همانندِ تعریف زیبایی برای نابیناست . آنان که توفیق این دیدار را داشته و به معرفت شهودیِ حضرت حق دست یافته اند ، با جملاتی مانند «تجلّی خدا بر دل» ، «دیدنِ انوار عظمت الهی» ، و «اتّصال به معدن عظمت» ، دورنمایی از احساس درونی خود را برای دیگران بیان کرده اند ؛ ولی حقیقت این است که مفهوم واقعی این جملات نیز برای دل های محجوب ، غیر قابل درک است.

.

الفصل الرابع: طرق معرفة اللّه۴ / ۱مَعرِفَةُ النَّفسِالکتاب«وَ فِی الْأَرْضِ ءَایَـتٌ لِّلْمُوقِنِینَ * وَ فِی أَنفُسِکُمْ أَفَلاَ تُبْصِرُونَ» . ⁽¹⁾

الحدیثالإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِهِ سُبحانَهُ : «وَ فِی أَنفُسِکُمْ أَفَلاَ تُبْصِرُونَ» ـ: إِنَّهُ خَلَقَکَ سَمیعا بَصیرا ، تَغضَبُ وتَرضی ، وتَجوعُ وتَشبَعُ ؛ وذلِکَ کُلُّهُ مِن آیاتِ اللّهِ تَعالی . ⁽²⁾

التوحیدعن هشام بن سالم ⁽³⁾: حَضَرتُ مُحَمَّدَ بنَ النُّعمانِ الأَحوَلَ ، فَقامَ إِلَیهِ رَجُلٌ فَقالَ لَهُ : بِمَ عَرَفتَ رَبَّکَ؟ قالَ : بِتَوفیقِهِ وإِرشادِهِ وتَعریفِهِ وهِدایَتِهِ . قالَ : فَخَرَجتُ مِن عِندِهِ ، فَلَقیتُ هِشامَ بنَ الحَکَمِ ، فَقُلتُ لَهُ : ما أَقولُ لِمَن یَسأَلُنی فَیَقولُ لی : بِمَ عَرَفتَ رَبَّکَ؟ فَقالَ : إِن سَأَلَ سائِلٌ فَقالَ : بِمَ عَرَفتَ رَبَّکَ؟ قُلتَ : عَرَفتُ اللّهَ ـ جَلَّ جَلالُهُ ـ بِنَفسی؛ لِأَنَّها أَقرَبُ الأَشیاءِ إِلَیَّ، وذلِکَ أنّی أَجِدُها أبعاضا مُجتَمِعَةً وأَجزاءً مُؤتَلِفَةً ، ظاهِرَةَ التَّرکیبِ ، مُتَبَیَّنَةَ الصَّنعَةِ ، مَبْنِیَّةً عَلی ضُروبٍ مِنَ التَّخطیطِ وَالتَّصویرِ، زائِدَةً مِن بَعدِ نُقصانٍ، وناقِصَةً مِن بَعدِ زِیادَةٍ، قَد أُنشِئَ لَها حَواسٌّ مُختَلِفَةٌ وجَوارِحُ مُتَبایِنَةٌ؛ مِن بَصَرٍ وَسمعٍ وشَامٍّ وذائِقٍ ولامِسٍ ، مَجبولَةً عَلَی الضَّعفِ وَالنَّقصِ وَالمَهانَةِ ، لا تُدرِکُ واحِدَةٌ مِنها مُدرَکَ صاحِبَتِها ولا تَقوی عَلی ذلِکَ ، عاجِزَةً عِندَ اجتِلابِ المَنافِعِ إِلَیها ودَفعِ المَضارِّ عَنها، وَاستَحالَ فِیالعُقولِ وُجودُ تَألیفٍ لامُؤَلِّفِ لَهُ، وثَباتُ صورَةٍ لا مُصَوِّرَ لَها ، فَعَلِمتُ أنَّ لَها خالِقا خَلَقَها ، ومُصَوِّرا صَوَّرَها ، مُخالِفا لَها عَلی جَمیعِ جِهاتِها ، قالَ اللّهُ عز و جل : «وَ فِی أَنفُسِکُمْ أَفَلاَ تُبْصِرُونَ» . ⁽⁴⁾

.

فصل چهارم : راه های معرفت خدا

۴ / ۱ خودشناسی

اشاره

فصل چهارم : راه های معرفت خدا۴ / ۱خودشناسیقرآن«و در زمین ، نشانه هایی برای یقین داران است و در خود شما ، مگر نمی بینید؟» .

حدیثامام صادق علیه السلامـ درباره گفته خدای سبحان : «و در خود شما ، مگر نمی بینید» ـ: او ، تو را شنوا و بینا آفرید ، خشم می گیری و خشنود می شوی ، گرسنه می شوی و سیر می گردی و این همه ، از نشانه های خدای متعال است .

التوحیدـ به نقل از هشام بن سالم ⁽¹⁾ـ: نزد محمّد بن نعمان اَحوَل بودم . مردی به سویش آمد و گفت : با چه چیز ، خدایت را شناختی؟ گفت : با توفیق و راهنمایی و شناسایی و هدایت خودش . از نزد او بیرون آمدم و هشام بن حَکَم را دیدم . به او گفتم : اگر کسی از من بپرسد که با چه چیز خدایت را شناختی ، چه بگویم؟ گفت : اگر کسی پرسید که با چه چیز خدایت را شناختی ، بگو : خداوند ـ که جلالتش بشکوه باد ـ را با خودم شناختم ؛ چون او نزدیک ترینِ چیزها به من است ؛ چرا که خود را بخش هایی گِرد هم آمده و اجزایی ترکیب یافته می یابم که ترکیبش آشکار و ساختش روشن و بنا شده بر انواع شکل ها و تصویرهاست ؛ از پسِ نقص ، رشد و از پسِ رشد ، نقصان می یابد ، حواس گوناگون و اعضای جداگانه ، همچون بینایی و شنوایی و بویایی و چشایی و بساوایی برایش آفریده شده است ، و بر ناتوانی و نقص و خواری سرشته شده است ؛ هیچ کدام نمی توانند کار دیگری را انجام دهند و توان احساس محسوس مربوط به آن را ندارند ، از جذب منفعت ها به سوی خود و دور کردن آسیب ها از خود ، ناتوان اند و عقل ، محال می داند که وجود ترکیبی ای ، بدون ترکیب کننده و صورتی بدون تصویرگر باشد . پس دانستم که آن را آفریدگاری و تصویرگری است که آن را آفریده و تصویر کرده که خود ، در همه جهات ، با این آفریده خود ، تفاوت دارد ، و خداوند ، خود فرموده است : «و در خود شما ، مگر نمی بینید» ؟

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن عَرَفَ نَفسَهُ فَقَد عَرَفَ رَبَّهُ . ⁽¹⁾

الأمالی للسیّد المرتضی :رُوِیَ أنَّ بَعضَ أَزواجِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله سَأَلَتهُ : مَتی یَعرِفُ الإِنسانُ رَبَّهُ ؟ فَقالَ : إِذا عَرَفَ نَفسَهُ . ⁽²⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :أَعرَفُکُم بِنَفسِهِ أَعرَفُکُم بِرَبِّهِ . ⁽³⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس خود را بشناسد ، خدایش را شناخته است .

الأمالی ، سیّد مرتضی :روایت شده که یکی از همسران پیامبر صلی الله علیه و آله از ایشان پرسید : انسان ، کِی خدایش را می شناسد؟ فرمود : «هنگامی که خود را بشناسد» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که به نفس خویش آگاه تر باشد ، به خدای خویش ، عارف تر است .

.

عوالی اللآلی :رُوِیَ فی بَعضِ الأَخبارِ أنَّهُ دَخَلَ عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آلهرَجُلٌ اسمُهُ مُجاشِعٌ ، فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ کَیفَ الطَّریقُ إِلی مَعرِفَةِ الحَقِّ؟ فَقالَ صلی الله علیه و آله : مَعرِفَةُ النَّفسِ . فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، کَیفَ الطَّریقُ إِلی مُوافَقَةِ الحَقِّ؟ قالَ : مُخالَفَةُ النَّفسِ . قالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، فکَیفَ الطَّریقُ إِلی رِضاءِ الحَقِّ؟ قالَ : سُخطُ النَّفسِ . فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، فکَیفَ الطَّریقُ إِلی وَصلِ الحَقِّ؟ قالَ : هَجرُ النَّفسِ . فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، فکَیفَ الطَّریقُ إِلی طاعَةِ الحَقِّ؟ قالَ : عِصیانُ النَّفسِ . فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، فکَیفَ الطَّریقُ إِلی ذِکرِ الحَقِّ؟ قالَ : نِسیانُ النَّفسِ . فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، فکَیفَ الطَّریقُ إِلی قُربِ الحَقِّ؟ قالَ : التَّباعُدُ عَن النَّفسِ . فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، فکَیفَ الطَّریقُ إِلی أُنسِ الحَقِّ؟ قالَ : الوَحشَةُ مِنَ النَّفسِ . فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، کَیفَ الطَّریقُ إِلی ذلِکَ؟ قالَ : الاستِعانَةُ بِالحَقِّ عَلَی النَّفسِ ⁽¹⁾.

.

عوالی اللآلی :در برخی اخبار نقل شده است که مردی به نام مجاشع بر پیامبر خدا وارد شد و گفت : ای پیامبر خدا ! راه به معرفت حق چیست؟ فرمود : «معرفت نفس» . گفت : ای پیامبر خدا ! راه تصدیق حق چیست؟ فرمود : «مخالفت با نفس» . گفت : ای پیامبر خدا ! راه دستیابی به رضای حق چیست؟ فرمود : «ناراضی کردن نفس» . گفت : ای پیامبر خدا ! راه رسیدن به حق چیست؟ فرمود : «وا نهادن نفس» . گفت : ای پیامبر خدا ! راه اطاعت از حق چیست؟ فرمود : «عصیان نفس» . گفت : ای پیامبر خدا ! راه به یاد داشتن حق چیست؟ فرمود : «از یاد بردن نفس» . گفت : ای پیامبر خدا ! راه نزدیک شدن به حق چیست؟ فرمود : «دور شدن از نفس» . گفت : ای پیامبر خدا ! راه انس یافتن با حق چیست؟ فرمود : «رَمیدن از نفس» . گفت : ای پیامبر خدا ! راه رسیدن به اینها چیست؟ فرمود : «یاری جستن از حق ، علیه نفس» .

.

مصباح الشریعةـ فیما نسبه إلی الإمام الصادق علیه السلام ـ: قالَ صلی الله علیه و آله : اُطلُبُوا العِلمَ ولَو بِالصّینِ . وهُوَ عِلمُ مَعرِفَةِ النَّفسِ ، وفیهِ مَعرِفَةُ الرَّبِّ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :عَجِبتُ لِمَن یَجهَلُ نَفسَهُ ، کَیفَ یَعرِفُ رَبَّهُ؟! ⁽²⁾

عنه علیه السلام :أَکثَرُ النّاسِ مَعرِفَةً لِنَفسِهِ أَخوَفُهُم لِرَبِّهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إِلَیهِ ـ: مَن عَجَزَ عَن مَعرِفَةِ نَفسِهِ فَهُوَ عَن مَعرِفَةِ خالِقِهِ أَعجَزُ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :العَجَبُ مِن مَخلوقٍ یَزعُمُ أنَّ اللّهَ یَخفی عَلی عِبادِهِ وهُوَ یَری أثَرَ الصُّنعِ فی نَفسِهِ ، بِتَرکیبٍ یُبهِرُ عَقلَهُ ، وتَألیفٍ یُبطِلُ جُحودَه ⁽⁵⁾! ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :إِنَّ الصّورَةَ الإِنسانِیَّةَ أَکبَرُ حُجَّةِ اللّهِ عَلی خَلقِهِ ، وهِیَ الکِتابُ الَّذی کَتَبَهُ بِیَدِهِ ، وهِیَ الهَیکَلُ الَّذی بَناهُ بِحِکمَتِهِ ، وهِیَ مَجموعُ صُوَرِ العالَمینَ ، وهِیَ المُختَصَرُ مِنَ العُلومِ فِی اللَّوحِ المَحفوظِ ، وهِیَ الشّاهِدُ عَلی کُلِّ غائِبٍ ، وهِیَ الحُجَّةُ عَلی کُلِّ جاحِدٍ ، وهِیَ الطَّریقُ المُستَقیمُ إِلی کُلِّ خَیرٍ ، وهِیَ الصِّراطُ المَمدودُ بَینَ الجَنَّةِ وَالنَّارِ . ⁽⁷⁾

.

مصباح الشریعةـ در آنچه به امام صادق علیه السلامنسبت داده شده است ـ: پیامبر صلی الله علیه و آلهفرمود : «دانش را بجویید ، حتّی اگر در چین باشد» و آن دانش ، خودشناسی است که در آن ، شناخت پروردگار هم نهفته است .

امام علی علیه السلام :در شگفتم از کسی که خود را نمی شناسد ، چگونه خدای خود را بشناسد؟!

امام علی علیه السلام :آن که خویشتن را بیشتر می شناسد ، از خدایش بیشتر می ترسد .

امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ: هر کس از شناخت خویش ناتوان باشد ، از شناخت آفریدگارش ، ناتوان تر است .

امام صادق علیه السلام :عجب از مخلوقی که می پندارد خداوند بر بندگانش مخفی است ، در حالی که اثر کارِ او را در خود می بیند ؛ ترکیبی محیّر العقول و پیوندی زداینده انکار .

امام صادق علیه السلام :صورت انسانی ، بزرگ ترین حجّت خدا بر خلقش است و آن ، همان نوشته ای است که به دست خود نگاشت و آن ، همان هیکلی است که به حکمت خویش بنا نهاد و آن ، مجموع صورت های جهانیان و چکیده علومِ لوح محفوظ است و شاهد بر هر غایب و حجّت بر هر منکر ، و آن است راه راست به سوی هر نیکی و راه کشیده شده میان بهشت و دوزخ .

.

بحار الأنوار عن صُحف إدریس علیه السلام :مَن عَرَفَ الخَلقَ عَرَفَ الخالِقَ ، ومَن عَرَفَ الرِّزقَ عَرَفَ الرّازِقَ ، ومَن عَرَفَ نَفسَهُ عَرَفَ رَبَّهُ . ⁽¹⁾

راجع : ص ۱۵۸ (التجربة) و ۲۱۴ (الباب الثانی : خلق الإنسان) .

.

بحار الأنوارـ از صُحُف ادریس علیه السلام ـ: هر کس خلق را بشناسد ، خالق را می شناسد و هر کس از روزی آگاه شود ، از روزی رسان آگاه می شود و هر کس خویشتن را بشناسد ، پروردگارش را می شناسد .

ر . ک : ص ۱۵۹ (تجربه) و ۲۱۵ (باب دوم : آفرینش انسان) .

.

. .

بحثی درباره نقش خودشناسی در خداشناسی

بحثی درباره نقش خودشناسی در خداشناسیاز نگاه قرآن کریم ، در آفرینش انسان ، نشانه ها و دلایل روشنی برای خداشناسی وجود دارد که هر کس اهل لجاجت نباشد و بخواهد از راه دلیل و برهان ، حقایق هستی را بپذیرد ، می تواند با دقّت در حکمت های وجودِ خود ، با آفریدگار جهان و حقیقة الحقایق ، آشنا شود : «وَ فِی خَلْقِکُمْ وَ مَا یَبُثُّ مِن دَابَّةٍ ءَایَـتٌ لِّقَوْمٍ یُوقِنُونَ ⁽¹⁾. و در آفرینش شما و جنبندگانی که پراکنده است ، نشانه هایی برای یقین داران است» . «وَ فِی الْأَرْضِ ءَایَـتٌ لِّلْمُوقِنِینَ * وَ فِی أَنفُسِکُمْ أَفَلاَ تُبْصِرُونَ . ⁽²⁾ودر زمین، نشانه هایی برای یقین داران است و در خود شما، مگر نمی بینید؟» . «سَنُرِیهِمْ ءَایَـتِنَا فِی الْأَفَاقِ وَ فِی أَنفُسِهِمْ حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ . ⁽³⁾

.

اقسام احادیث دعوت به خودشناسی

۱ . ارزش خودشناسی

به زودی نشانه های خود را در کرانه ها[ی هستی] و در خودشان به آنان نشان خواهم داد تا برایشان روشن شود که او حقّ است» . این آیات ، تصریح می کنند که نه یک دلیل و نشان ، بلکه دلیل ها و نشانه های فراوانی در وجود انسان برای آشنایی با آفریدگار جهان هست که انسان نمی تواند حقیقتا خودشناس ، امّا خدا نشناس باشد .

اقسام احادیث دعوت به خودشناسیاحادیث اسلامی ، با الهام از قرآن ، فراوان بر خودشناسی تأکید دارند . این احادیث را می توان به چهار دسته تقسیم کرد :

۱ . ارزش خودشناسیدسته اوّل ، احادیثی که خودشناسی را با ارزش ترینِ شناخت ها معرّفی می کنند ؛ مانند آنچه از امام علی علیه السلام روایت شده است که : أَفضَلُ المَعرِفَةِ مَعرِفَةُ الإِنسانِ نَفسَهُ . ⁽¹⁾برترین شناخت ، خودشناسی است. المَعرِفَةُ بِالنَّفسِ أَنفَعُ المَعرِفَتَینِ . ⁽²⁾سودمندترینِ دو شناخت ، خودشناسی است . أَفضَلُ الحِکمَةِ مَعرِفَةُ الإِنسانِ نَفسَهُ . ⁽³⁾برترین حکمت ، خودشناسی است .

.

۲ . زیان های جهل به خود

غایَةُ المَعرِفَةِ أَن یَعرِفَ المَرءُ نَفسَهُ . ⁽¹⁾نهایت شناخت ، خودشناسی است . مَعرِفَةُ النَّفسِ أنفَعُ المَعارِفِ . ⁽²⁾سودمندترینِ شناخت ها خودشناسی است . و از امام باقر روایت شده: لا مَعرِفَةَ کَمَعرِفَتِکَ بِنَفسِکَ . ⁽³⁾هیچ شناختی مانند این نیست که خود را بشناسی.

۲ . زیان های جهل به خوددسته دوم ، احادیثی اند که به بیان زیان های نشناختن خود پرداخته اند . در این روایات ، تأکید شده است که تا انسان خود را نشناسد ، نمی تواند جهانبینی درستی داشته باشد و راه رستگاری و نجات را در زندگی بیابد . بخشی از سخنان امام علی علیه السلامدر این باره ، چنین است : مَن جَهِلَ نَفسَهُ کانَ بِغَیرِ نَفسِهِ أجهَلَ . ⁽⁴⁾آن که خود را نشناسد ، به غیر خود ، نادان تر است. کَیفَ یَعرِفُ غَیرَهُ مَن یَجهَلُ نَفسَهُ ؟! ⁽⁵⁾آن که خود را نشناخته ، چگونه دیگری را بشناسد ؟!

.

۳ . کلید هستی شناسی

۴ . کلید خداشناسی

لا تَجهَل نَفسَکَ فَإِنَّ الجاهِلَ مَعرِفَةِ نَفسِهِ جاهِلٌ بِکُلِّ شَیءٍ . ⁽¹⁾از خود بی خبر مباش که بی خبر از خود ، از همه چیز بی خبر است. مَن لَم یَعرِف نَفسَهُ بَعُدَ عَن سَبیلِ النَّجاةِ ، وخَبَطَ فِی الضَّلالِ وَالجَهالاتِ . ⁽²⁾کسی که خود را نشناسد ، از راه رهایی دور می افتد و در گم راهی و نادانی فرو می غلتد.

۳ . کلید هستی شناسیدسته سوم ، احادیثی که تصریح می کنند خودشناسی ، مقدّمه و کلیدهستی شناسی است ، چنان که از امام علی علیه السلام نقل شده است : مَن عَرَفَ نَفسَهُ فَهُوَ لِغَیرِهِ أعرَفُ . ⁽³⁾آن که خود را بشناسد ، دیگران را بهتر می شناسد. مَن عَرَفَ نَفسَهُ فَقَدِ انتَهی إِلی غایَةِ کُلِّ مَعرِفَةٍ وعِلمٍ . ⁽⁴⁾آن که خود را بشناسد ، به نهایت هر شناخت و دانشی می رسد.

۴ . کلید خداشناسیدسته چهارم ، احادیثی که خودشناسی را کلید خداشناسی ، بلکه برابر با خداشناسی می دانند که در فصل چهارم ملاحظه شد و مشهورترینِ آنها این حدیث شریف است که از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و امام علی علیه السلامروایت شده که فرموده اند :

.

۵ . مقصود از خودشناسی

نگاهی به حدیث «من عرف نفسه

یک . سند حدیث

مَن عَرَفَ نَفسَهُ فَقَد عَرَفَ رَبَّهُ . ⁽¹⁾آن که خود را بشناسد ، پروردگارش را نیز می شناسد.

۵ . مقصود از خودشناسیدسته پنجم ، احادیثی اند که مقصود از خودشناسی را تبیین و تفسیر می کنند ، مانند شماری از احادیث فصل چهارم و همه احادیثی که در باب دوم درباره آفرینش انسان خواهد آمد . ⁽²⁾اکنون با عنایت به این که در میان همه آیات و روایاتی که مردم را به خودشناسی دعوت کرده اند ، حدیث شریف «مَن عَرَفَ نَفسَه عَرَفَ رَبَّه» مورد توجّه دانشمندان ، بویژه اهل حکمت و عرفان قرار گرفته ، توجّه به چند مطلب در این باره ضروری به نظر می رسد :

نگاهی به حدیث «مَن عَرَفَ نَفسَه ...»یک . سند حدیثاین حدیث شریف ، در منابع مختلف روایی ـ چنان که در فصل چهارم ملاحظه شد ـ نقل شده است ؛ امّا سند متّصل به اهل بیت علیهم السلام ندارد . گفتنی است که این حدیث ، یکی از یکصد سخنی است که ابو عثمان عمرو بن بحر جاحظ (م ۲۵۵ ق) از سخنان کوتاه امیر مؤمنان ، انتخاب کرده است و آن را مطلوبُ کلّ طالب من کلام أمیرالمؤمنین علیّ بن أبی طالب نامیده و در توصیف آن گفته است :

.

دو . شرح های حدیث

هر سخنش با هزار سخن زیبای عرب ، برابری می کند . ⁽¹⁾بر اساس برخی روایات ، این حدیث ، پیش از اسلام نیز مطرح بوده و در صُحُف ادریس علیه السلام ⁽²⁾نیز آمده است. از راغب اصفهانی نیز نقل شده که در رساله «تفصیل النشأتین و تحصیل السعادتین» آورده است : قد رُوی إنّه ما أنزل اللّه من کتاب إلا و فیه : «إعرِفْ نفسَک ـ یا إنسان ـ تَعرفْ رَبَّک» . ⁽³⁾روایت شده که خداوند ، هیچ کتابی فرو نفرستاد ، جز آن که در آن بود: «ای انسان ! خود را بشناس ، خدایت را می شناسی». باری ! حدیث یاد شده ، اصطلاحا «مُرسَل» نامیده می شود و چگونگی اسناد آن مشخّص نیست ؛ لیکن با عنایت به این که مضمون آن در آیاتی که بدان اشاره شد ، آمده و در واقع ، این حدیث ، شرح و تفسیر آن آیات است ، نیازی به ارزیابی سند ندارد و لذا بسیاری از محدّثان و محققّان ، آن را پذیرفته و بدان استناد کرده اند.

دو . شرح های حدیثاین حدیث شریف ، از دیرباز مورد توجّه علمای اسلام ، بویژه حکیمان و اهل عرفان بوده و رساله ها و مقالات فراوانی درباره آن ، نگارش یافته است. علاّمه تهرانی در الذریعة، پنج رساله در شرح این حدیث، معرّفی کرده است. ⁽⁴⁾

.

برخی شروح مستقل دیگر ، عبارت اند از : ⁽¹⁾۱ . الرسالة الوجودیة فی معنی قوله صلی الله علیه و آله : «من عرف نفسه فقد عرف ربه» (چاپ قاهره) . ۲. رساله ای در شرح حدیث : «من عرف نفسه» ، از عماد الدین بن یونس پنجهزاری . این نسخه را حسن حسن زاده به طبع رسانده است . ⁽²⁾۳. رساله ای در شرح حدیث: «من عرف نفسه» ، از عارف عبد اللّه بَلیانی که در سال ۱۳۵۲ ش ، با چند رساله دیگر به طبع رسیده است . ⁽³⁾۴. رساله ای در شرح حدیث: «من عرف نفسه» ، از حسن حسن زاده آملی که در هزار و یک کلمه به طبع رسیده است . ⁽⁴⁾۵ . رساله ای در شرح حدیث: «من عرف نفسه» ، از حسن حسن زاده آملی که مخطوط است . ⁽⁵⁾۶. شرح حدیث: «من عرف نفسه» ، از احمد بن زین الدین احسایی . ⁽⁶⁾۷. شرح حدیث: «من عرف نفسه» ، از احمد بن صالح بن طوق قطیفی . ۸ . شرح حدیث: «من عرف نفسه» ، از صدر الدین کاشف دزفولی (۱۱۷۴ ـ ۱۲۵۶ ق) .

.

۹. شرح حدیث: «من عرف نفسه» ، از عماد الدین مازندرانی. ۱۰. شرح حدیث: «من عرف نفسه» ، از علی بن احمد بن حسین آل عبد الجبار قطیفی (م ۱۲۸۷ق) . ۱۱. شرح حدیث: «من عرف نفسه» ، که مؤلف آن مجهول است . ⁽¹⁾۱۲. شرح حدیث: «من عرف نفسه» ، که مؤلف آن مجهول است . ⁽²⁾۱۳. شرح حدیث: «من عرف نفسه» ، از مولانا برهان الدین بغدادی . ⁽³⁾۱۴ . شرح حدیث: «أعلمکم بنفسه أعلمکم بربّه»، از ملاّ اسماعیل خواجویی مازندرانی. ⁽⁴⁾۱۵. مرآت المحقّقین ، در معنای: «من عرف نفسه» ، از شیخ محمود شبستری . ⁽⁵⁾۱۶. زبدة الطریق در معنای«من عرف نفسه»، از درویش علی بن یوسف گوگَدی. ⁽⁶⁾۱۷. معنی: «من عرف نفسه» ، از شیخ حبیب عجمی . ⁽⁷⁾۱۸. الغوثیة شرح «من عرف نفسه» ، از عبد القادر گیلانی . ⁽⁸⁾۱۹. الفصوص در قول: «من عرف نفسه» ، از محیی الدین عربی . ⁽⁹⁾۲۰. النوریة در حدیث: «من عرف نفسه» ، از آقا شمس الدین . ⁽¹⁰⁾

.

سه . معانیِ حدیث

۲۱. اسرار الدقایق شرح حدیث: «من عرف نفسه» ، از بدرالدین سماوی . ⁽¹⁾۲۲. شرح حدیث: «من عرف نفسه» ، از امام محمّد غزالی . ⁽²⁾۲۳. القول الأشبه فی حدیث: «من عرف نفسه» ، از جلال الدین ابوبکر سیوطی . ⁽³⁾۲۴. نقطة الوحدة در معنی: «من عرف نفسه» ، شیخ ابواسحاق (ترکی) . ⁽⁴⁾۲۵. معنی: «من عرف نفسه» ، از امام محمّد غزالی (ترکی) . ⁽⁵⁾۲۶. رساله قبس المقتبس ، از ملاّ حبیب الله شریف کاشانی . ⁽⁶⁾۲۷. شرح حدیث «من عرف نفسه فقد عرف ربّه» ، از سیّد محمّد مهدی تنکابنی . ⁽⁷⁾بجز رساله های مستقل ، شروح ضمنی نیز بر این حدیث ، بسیار است که به برخی از آنها اشاره می شود : ۱. صد کلمه ، رشیدالدین وطواط ، کلمه ششم ، ص ۵ ـ ۶ . ۲. المیزان فی تفسیر القرآن ، سیّد محمّد حسین طباطبایی ، ج ۶ ص ۱۶۹ ـ ۱۷۶ . ۳. صد کلمه ، حسن حسن زاده آملی ، کلمه ۲۶ . ۴. هزار و یک نکته ، حسن حسن زاده آملی ، نکته ۱۰۵ ، ۱۲۸ و ۵۴۱ .

سه . معانیِ حدیثبرای این حدیث ، معانی فراوانی گفته اند ، تا آن جا که استاد حسن زاده آملی ،

.

تحت عنوان : برخی از معانی حدیث شریف «من عرف نفسه فقد عرف ربّه» ، ۹۲ معنا ذکر کرده است . ⁽¹⁾برخی معتقدند که در این حدیث ، اشارات لطیف و ارشادات روشنی به اصول دین: خداشناسی ، صفات ثبوتی و سلبی ، عدل ، نبوّت ، امامت و معاد ، وجود دارد . ⁽²⁾برخی بر این باورند که همه مسائل اصیل فلسفی و مطالب قویم حکمت متعالی و حقایق متین عرفانی را از آن می توان استنباط کرد . ⁽³⁾برخی می گویند که همه اصول و فروع دین ، و همه احکام دنیوی و اخروی ، و جمیع احکام ربوبیت و عبودیت ، در این حدیث خلاصه شده است . ⁽⁴⁾طرح و ارزیابیِ آنچه در شرح این حدیث گفته شده ؛ فرصت دیگری می طلبد ؛ ولی به نظر می رسد برای تبیین دقیق مقصود از آن ، توجّه به سه نکته ضروری است : ۱. تأمّل در آیاتی که این حدیث شریف ، ناظر به آنهاست ؛ ۲. ملاحظه روایاتی که به منزله شرح این حدیث ، شمرده می شوند ؛ ۳. مراجعه به فهم اصحاب امامان در مفهوم خودشناسی ؛ بررسی آنچه درباره معانی حدیث مذکور گفته شده ، نشان می دهد که نکاتی که بدان اشارت رفت ، یا مورد توجّه نبوده و یا کمتر مورد عنایت قرار گرفته است .

.

چهار . روشن ترین معنای حدیث

چهار . روشن ترین معنای حدیثمقتضای دقّت در آیاتی که انسان را برای خداشناسی به خودشناسی دعوت می نماید و مجموع احادیثی که مفسّر و مبیّن آنهاست و همچنین مراجعه به فهم برخی از اصحاب سخن شناس اهل بیت علیهم السلام ، این است که روشن ترین معنای حدیث ، دعوت به خودشناسی و تدبّر در حکمت هایی است که در خلقت انسان به کار رفته و حاکی از علم و قدرت بی نهایت آفریدگار اوست . این حکمت ها که در متن قرآن و احادیث اسلامی تشریح شده ، عبارت است از چگونگیِ آفرینش انسان از خاک ، چگونگی پیدایش انسان از نطفه ، تصویر جنین در رَحِم ، نفخ روح در جنین ، اختلاف زبان ها و رنگ ها ، تأمین غذاهای مورد نیاز بدن و ... که در باب دوم از فصل پنجم ، به تفصیل بیان شده است ⁽¹⁾و این راه ، از آسان ترین راه های خداشناسی است . امام صادق علیه السلام در تبیین این راه ، آیات حکمت و آثار صنع در وجود انسان را بدین گونه جمع بندی فرموده است : والعَجَبُ مِن مَخلوقٍ یَزعُمُ أَنَّ اللّهَ یَخفی عَلی عِبادِهِ وهُوَ یَری أَثَرَ الصُّنعِ فی نَفسِهِ بِتَرکیبٍ یُبهِرُ عَقلَهُ وتَألیفٍ یُبطِلُ حُجَّتَهُ . ⁽²⁾و شگفت از مخلوقی که می پندارد خدا از بندگانش پوشیده است ، در حالی که اثر صنع را در ترکیب مُحیّر العقول خویش و پیوند اجزایش به گونه ای که انکار را بر نمی تابد ، می بیند ! و نیز در تبیین آیه ۵۳ از سوره فصّلت : «وَ فِی أَنفُسِکُمْ أَفَلاَ تُبْصِرُونَ ؛ و در خود شما ، آیا نمی بینید» ، می فرماید :

.

إنه خلقک سمیعا بصیرا ، تغضب وترضی ، وتجوع وتشبع ، وذلک کلّه من آیات اللّه . ⁽¹⁾او تو را شنوا و بینا آفریده است . خشم می گیری و خشنود می شوی ، گرسنه می شوی و سیر می گردی و اینها همه از نشانه های خداست . جالب توجّه است که هشام بن حکم از شاگردان و یاران سخن شناس امام صادق علیه السلام نیز همین معنای روشن را از آیات و روایات خودشناسی استنباط کرده و درباره خداشناسی از طریق خودشناسی می گوید : خداوند عز و جل را از طریق نفسِ (خویشتنِ) خویش شناختم؛ چرا که نفس من، نزدیک ترین چیز به من است و می بینم که پاره هایی گرد هم آمده و بخش هایی با هم تناسب یافته است . ⁽²⁾و در پایان اشاره می کند که مقصود از سخن خداوند متعال که می فرماید : «وَ فِی أَنفُسِکُمْ أَفَلاَ تُبْصِرُونَ» ، همین معناست . امّا با کمال تأسّف باید گفت : در تبیین حدیث خودشناسی ، معنای روشنی که قرآن و احادیث اسلامی بر آن تأکید دارند ، به کلّی مورد غفلت واقع شده و در شروحی که ملاحظه شد ، حتّی به عنوان یک معنا در ردیف سایر معانی ـ که بعضا تحمیل رأی خود و یا دیگران بر این حدیث شریف است ـ ذکر نشده است و اگر دانشمندان مسلمان ، این پیام قرآن را درباره خودشناسی گرفته بودند ، اکنون باید در علوم مربوط به انسان شناسی ، سرآمد همه دانشمندان جهان بودند .

.

پنج . مراتب خودشناسی

پنج . مراتب خودشناسیبی تردید ، خودشناسی مانند خداشناسی مراتبی دارد و لذا در حدیثی از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله می خوانیم : أعرَفُکُم بِنَفسِهِ ، أعرَفُکُم بِرَبِّهِ . ⁽¹⁾هر که به نفس خویش آگاه تر باشد، به خدای خویش، عارف تر است . پایین ترین مراتب خودشناسی برای عموم مردم میسّر است ؛ امّا هر چه بر معلومات انسان نسبت به «خود» افزوده شود ، شناخت او نسبت به خداوند متعال ، بیشتر می شود تا آن جا که به معرفت شهودی «خود» دست یازد . آن جاست که به معرفت شهودی حضرت حق تعالی نیز نایل می گردد و در کنار فرشتگان و اولو العلم ، شاهد یکتایی آن وجود خواهد بود : «شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لاَ إِلَـهَ إِلاَّ هُوَ وَالْمَلَئِکَةُ وَأُوْلُواْ الْعِلْمِ . ⁽²⁾خدا ، گواهی می دهد که خدایی جز او نیست ، و نیز فرشتگان و دانشمندان» . رسیدن به این مرتبت از معرفت ، جز از راه مجاهدت ، میسّر نیست که شرح آن در فصل ششم خواهد آمد .

.

۴ / ۲التَّجرِبَةُالإمام علیّ علیه السلام :عُرِفَ اللّهُ سُبحانَهُ بَفَسخِ العَزائِمِ ، وحَلِّ العُقودِ ، وکَشفِ الضُّرِّ وَالبَلِیَّةِ عَمَّن أَخلَصَ لَهُ النِّیَّةَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :عَرَفتُ اللّهَ سُبحانَهُ بِفَسخِ العَزائِمِ ، وحَلِّ العُقودِ ، ونَقضِ الهِمَمِ . ⁽²⁾

جامع الأخبار :سُئِلَ أَمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام : مَا الدَّلیلُ عَلی إِثباتِ الصَّانِعِ ؟ قالَ : ثَلاثَةُ أشیاءَ : تَحویلُ الحالِ ، وضَعفُ الأَرکانِ ، ونَقضُ الهِمَّةِ . ⁽³⁾

الإمام الحسین علیه السلام :إِنَّ رَجُلاً قامَ إِلی أَمیرِ المُؤمِنینَ ، فَقالَ : یا أَمیرَ المُؤمِنینَ ، بِماذا عَرَفتَ رَبَّکَ ؟ قالَ : بِفَسخِ العَزمِ ، ونَقضِ الهَمِّ ، لَمّا هَمَمتُ فَحیلَ بَینی وبَینَ هَمّی ، وعَزَمتُ فَخالَفَ القَضاءُ عَزمی ؛ عَلِمتُ أنَّ المُدَبِّرَ غَیری . ⁽⁴⁾

التوحید عن هشام بن سالم :سُئِلَ أَبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : فَقیلَ لَهُ : بِما عَرَفتَ رَبَّکَ ؟ قالَ : بِفَسخِ العَزمِ ، ونَقضِ الهَمِّ ؛ عَزَمتُ فَفَسَخَ عَزمی ، وهَمَمتُ فَنَقَضَ هَمّی . ⁽⁵⁾

.

۴ / ۲ تجربه

اشاره

۴ / ۲تجربهامام علی علیه السلام :خدای سبحان را به بر هم زدن تصمیم های [ انسان] از تصمیم هایش و گشودن گِرِه ها[ی زندگی] و برطرف کردن آسیب ها و گرفتاری ها از کسی که نیّتش را برای او خالص کرده است ، شناخته می شود .

امام علی علیه السلام :خدای سبحان را به بر هم زدن تصمیم ها و گره گشایی ها و درهم شکستن اراده ها شناختم .راه های معرفت خدا

جامع الأخبار :از امیر مؤمنان سؤال شد : دلیل بر اثبات صانع چیست؟ فرمود : «سه چیز : دگرگون کردن حال ، ناتوانی اعضای بدن و درهم شکستن اراده ها» .

امام حسین علیه السلام :مردی نزد امیر مؤمنان آمد و گفت : ای امیر مؤمنان ! خدایت را به چه چیز شناختی؟ فرمود : «به فسخ تصمیم و درهم شکستن اراده ؛ چون به چیزی همّت گماردم و میان من و همّتم حایل شد ؛ و تصمیم بر کاری گرفتم ، امّا سرنوشت ، راه دیگری پیمود ، دانستم که تدبیرکننده ، کس دیگری جز من است» .

التوحیدـ به نقل از هشام بن سالم ـ: از امام صادق علیه السلام سؤال شد : خدایت را به چه شناختی؟ فرمود : «به فسخ تصمیم و درهم شکستن اراده . تصمیم گرفتم و تصمیمم برهم خورد و همّت کردم و در هم شکست» .

.

الإمام الصادق علیه السلامـ لاِبنِ أَبِی العَوجاءِ لَمّا قالَ : ما مَنَعَهُ إِن کان الأَمرُ کَما یَقولونَ أن یَظهَرَ لِخَلقِهِ ویَدعوهُم إِلی عِبادَتِهِ حَتّی لا یَختَلِفَ مِنهُمُ اثنانِ ، ولِمَ احتَجَبَ عَنهُم وأرسَلَ إِلَیهِمُ الرُّسُلَ ؟ ولو باشَرَهُم بِنَفسِهِ کانَ أَقرَبَ إِلَی الإِیمانِ بِهِ ـ: وَیلَکَ وکَیفَ احتَجَبَ عَنکَ مَن أَراکَ قُدرَتَهُ فی نَفسِکَ ؛ نُشوءَکَ ولَم تَکُن ، وکِبَرَکَ بَعدَ صِغَرِکَ ، وقُوَّتَکَ بَعدَ ضَعفِکَ وضَعفَکَ بَعدَ قُوَّتِکَ ، وسُقمَکَ بَعدَ صِحَّتِکِ وصِحَّتَکَ بَعدَ سُقمِکَ ، ورِضاکَ بَعدَ غَضَبِکَ وغَضَبَک بَعدَ رِضاکَ ، وحُزنَکَ بَعدَ فَرَحِکَ وفَرَحَکَ بَعدَ حُزنِکَ ، وحُبَّکَ بَعدَ بُغضِکَ وبُغضَکَ بَعدَ حُبِّکَ ، وعَزمَکَ بَعدَ أَناتِکَ وأَناتَکَ بعد عَزمِکَ ، وشَهوَتَکَ بَعدَ کَراهَتِکَ وکَراهَتَکَ بَعدَ شَهوَتِکَ ، ورَغبَتَکَ بَعدَ رَهبَتِکَ ورَهبَتَکَ بَعدَ رَغبَتِکَ ، ورَجاءَکَ بَعدَ یَأسِکَ ویَأسَکَ بَعدَ رَجائِکَ ، وخاطِرَکَ بِما لَم یَکُن فی وَهمِک ، وعُزوبَ ما أنتَ مُعتَقِدُهُ عَن ذِهنِکَ . ⁽¹⁾

راجع : ص ۱۳۴ (معرفة النفس) و ۲۲۶ ح ۳۵۴۵.

.

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ به ابن ابی العوجاء که گفت : چه می شد اگر آن چنان که می گویید [خدا هست] برای آفریدگانش آشکار شود و آنان را به عبادت خود ، فرا خوانَد تا دو نفر از خلقش نیز با هم اختلاف نکنند و چرا خود را از آنان در پسِ حجاب بُرده و فرستادگان را به سوی ایشان فرستاده است؟ و اگر خود با آنان به طور مستقیم ارتباط بر قرار می کرد ، مردم به ایمان نزدیک تر بودند ـ: وای بر تو ! چگونه در حجاب است کسی که قدرتش را در تو به نمایش نهاده : پیدایش تو از نیستی ، بزرگ شدنت از پسِ کوچکی ، نیرومند شدنت از پسِ ناتوانی و ناتوانی ات از پسِ نیرومندی و بیماری ات پس از سلامت و سلامتت پس از بیماری و رضایتت پس از خشم و خشمت پس از رضایت و اندوهت پس از شادی و شادی ات پس از اندوه و محبّتت پس از نفرت و نفرتت پس از محبّت و عزمت پس از تأنّی و تأنّی ات پس از عزم و اشتیاقت پس از ناپسند داشتنت و ناپسند داشتنت پس از اشتیاق و رغبتت پس از حذر و حذرت پس از رغبت و امیدت پس از ناامیدی و ناامیدی ات پس از امید و خطور به ذهن آنچه در خیال تو هم نبود و دور شدن از ذهن تو از آنچه بدان باور داشتی .

ر . ک : ص ۱۳۵ (خودشناسی) و ۲۲۷ ح ۳۵۴۵

.

. .

توضیحی درباره نقش تجربه در خداشناسی

توضیحی درباره نقش تجربه در خداشناسیخداشناسی از راه تجربه را دو گونه می توان تفسیر کرد : یک . در زندگی شخصی هر کس ، حالات و حوادث گوناگونی پیش می آید که از یک سو حاکی از نقشه و تدبیرِ مدبّر است ، و از سوی دیگر ، خود در پدید آوردن آن نقشی ندارد ، مثل این که تصمیم قطعی دارد کاری را انجام دهد که در واقع ، به زیان اوست ؛ ولی بدون این که دلیل عقلی خاصّی داشته باشد از انجام دادن آن منصرف می شود ، بعدها معلوم می شود اگر انجام می داد ، برای او زیانبار بود ، چه کسی بین انسان و عزم قاطع او حایل شد و او را از خطر ، نجات داد ؟ تأمّل در این تجربه ، همان طور که در کلام امام علی علیه السلام ملاحظه شد ، انسان را به این نتیجه می رساند که مدبّر زندگی انسان ، کسی جز خود انسان است و او جز خداوندِ حکیم دانا و توانا نیست، چنان که در قرآن می خوانیم : «وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللَّهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ . ⁽¹⁾وبدانید که خدا ، میان انسان و دلش حایل می شود» .

.

آری . خداوند متعال است که میان انسان و دلش جدایی می اندازد و موجب فسخ تصمیم و درهم شکستن اراده می گردد . همچنین کودکی ، جوانی ، پیری ، ضعف ، قوّت ، صحّت ، بیماری و سایر حالاتی که برای انسان پیش می آید و خارج از اراده و تدبیر اوست ، حاکی از حاکمیت تدبیرِ مدبّری جز او دارد . این تفسیر از تجربه ، در واقع ، شاخه ای از خداشناسی از طریق خودشناسی است . بنا بر این ، می توان این روایات را از جمله احادیث شرح دهنده حدیث «من عرف نفسه فقد عرف ربّه» شمرد . دو . دومین معنای خداشناسی از راه تجربه ، تجربه ای است که برای انسان های موحّد ، متّقی و مخلص پیش می آید : عُرِفَ اللّهُ سُبحانَهُ بِفَسخِ العَزائِمِ ، وَحَلِّ العُقودِ ، وکَشفِ الضُّرِّ وَالبَلِیَّةِ عَمَّن أخلَصَ لَهُ النِّیَّةَ . ⁽¹⁾خدای سبحان را به برهم زدن تصمیم ها و گشوده شدن گِرِه ها و برطرف شدن سختی ها و گرفتاری های آنان که نیّت خالصانه دارند ، شناخته می شود. حلّ مشکلات و دفع بلیات زندگی ، علاوه بر اسباب و راه های شناخته شده عادی و مادّی ، راه دیگری هم دارد و آن ، عبارت است از : تقوا ، توکّل و اخلاص . قرآن کریم تصریح می کند : «وَ مَن یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَل لَّهُ مَخْرَجًا * وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاَ یَحْتَسِبُ وَ مَن یَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ . ⁽²⁾

.

هر کس تقوا ورزد ، خداوند برایش راه بیرون شدی قرار دهد و او را از آن جا که گمان نمی بَرَد ، روزی می دهد» . و تأکید می فرماید : «وَ الَّذِینَ جَـهَدُواْ فِینَا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا . ⁽¹⁾و آنان که با تمام توان برای ما بکوشند ، به راه های خود ، رهنمونشان می کنیم» . هر پژوهشگری می تواند توحید ، بلکه نبوت را از طریق آزمایش عملی آیات یاد شده در زندگی انسان های موحّد و متّقی و مخلص ، تجربه کند .

.

۴ / ۳التفکّر فی حُدوثِ العالَمِالکتاب«أَمْ خُلِقُواْ مِنْ غَیْرِ شَیْ ءٍ أَمْ هُمُ الْخَــلِقُونَ * أَمْ خَلَقُواْ السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضَ بَل لاَّ یُوقِنُونَ » . ⁽¹⁾

«اللَّهُ خَــلِقُ کُلِّ شَیْ ءٍ » . ⁽²⁾

«قَالَ بَل رَّبُّکُمْ رَبُّ السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضِ الَّذِی فَطَرَهُنَّ وَ أَنَا عَلَی ذَ لِکُم مِّنَ الشَّـهِدِینَ» . ⁽³⁾

راجع : الأنعام : ۱۴ ، یوسف : ۱۰۱ ، فاطر : ۱ ، الزمر : ۴۶ ، الشوری : ۱۱ .

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ ... الدّالِّ عَلی قِدَمِهِ بِحُدوثِ خَلقِهِ ، وبِحُدوثِ خَلقِهِ عَلی وُجودِهِ . . . مُستَشهِدٌ بِحُدوثِ الأَشیاءِ عَلی أَزَلِیَّتِهِ ، وبِما وَسَمَها بِهِ مِن العَجزِ عَلی قُدرَتِهِ ، وبِمَا اضطَرَّها إِلَیهِ مِنَ الفَناءِ عَلی دَوامِهِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ المُلهِمِ عِبادَهُ حَمدَهُ ، وفاطِرِهِم عَلی مَعرِفَةِ رُبوبِیَّتِهِ ، الدالِّ عَلی وُجودِهِ بِخَلقِهِ ، وبِحُدوثِ خَلقِهِ عَلی أَزَلِهِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :أمّا الاِحتِجاجُ عَلی مَن أَنکَرَ الحُدوثَ مَعَ ما تَقَدَّمَ ، فَهُوَ أنّا لَمّا رَأَینا هذَا العالَمَ المُتَحَرِّکَ مُتَناهِیَةً أَزمانُهُ وأعیانُهُ وحَرَکاتُهُ وأَکوانُهُ ، وجَمیعُ ما فیهِ ، ووَجَدنا ما غابَ عَنّا مِن ذلِکَ یَلحَقُهُ النِّهایَةُ ، ووَجَد[نَا ]العَقلَ یَتَعَلِّقُ بِما لا نِهایَةَ ، و لَولا ذلِکَ لَم یَجِدِ العَقلُ دَلیلاً یُفَرِّقُ ما بَینَهُما ، ولَم یَکُن لَنا بُدٌّ مِن إِثباتِ ما لا نِهایَةَ لَهُ مَعلوما مَعقولاً أَبَدِیّا سَرمَدِیّا ، لَیسَ بِمَعلومٍ أنَّهُ مَقصورُ القُوی ، ولا مَقدورٌ ولا مُتَجَزِّئٌ ولا مُنقَسِمٌ ، فَوَجَبَ عِندَ ذلِکَ أن یَکونَ ما لا یَتَناهی مِثلَ ما یَتَناهی . وإِذ قَد ثَبَتَ لَنا ذلِکَ ، فَقَد ثَبَتَ فی عُقولِنا أنَّ ما لا یَتَناهی هُوَ القَدیمُ الأَزَلِیُّ ، وإِذا ثَبَتَ شَیءٌ قَدیمٌ وشَیءٌ مُحدَثٌ ، فَقَدِ استَغنَی القَدیمُ الباری لِلأَشیاءِ عَنِ المُحدَثِ الَّذی أَنشَأَهُ وبَرَأَهُ وأَحدَثَهُ ، وصَحَّ عِندَنا بِالحُجَّةِ العَقلِیَّةِ أنَّهُ المُحدِثُ لِلأَشیاءِ ، وأنَّهُ لا خالِقَ إِلاّ هُوَ ، فَتَبارَکَ اللّهُ المُحدِثُ لِکُلِّ مُحدَثٍ ، الصّانِعُ لِکُلِّ مَصنوعٍ ، المُبتَدِعُ لِلأَشیاءِ مِن غَیرِ شَیءٍ . وإِذا صَحَّ أنّی لا أَقدِرُ أن أُحدِثَ مِثلِی استَحال أن یُحدِثَنی مِثلی ، فَتَعالَی المُحدِثُ لِلأَشیاءِ عَمّا یَقولُ المُلحِدونَ عُلُوّا کَبیرا . ⁽⁶⁾

.

۴ / ۳ اندیشیدن در حدوث عالم

اشاره

۴ / ۳اندیشیدن در حدوث عالمقرآنراه های معرفت خدا«یا از هیچ خلق شده اند یا آن که خودشان خالق [خود] اند یا آسمان ها و زمین را آفریده اند حق این است که یقین نمی ورزند» .

«خداوند ، آفریدگار همه چیز است» .

«گفت : حق این است که پروردگارتان ، پروردگار آسمان و زمین است ؛ همو که آنها را آفریده است و من بر این [سخن ]گواهم» .

راجع : انعام : آیه ۱۴ ، یوسف : آیه ۱۰۱ ، فاطر : آیه ۱ ، زمر : آیه ۴۶ ، شوری : آیه ۱۱ .

حدیثامام علی علیه السلام :ستایش ، خدای را ... که حدوث مخلوقاتش بر قدیم بودنش و نیز بر وجودش دلالت دارد ... . با حدوث اشیا ، بر ازلی بودن خود ، و با نشانْ زدنِ ناتوانی بر اشیا ، بر توانایی خود ، و با فانی کردن آنها ـ که ناگزیر از آن اند ـ ، بر دوام خود ، گواهی گرفته است .

امام علی علیه السلام :ستایش ، خدای را که به بندگانش سپاس گزاری خود را الهام کرد و آن را بر معرفت ربوبیت خویش سرشت ، خلقتش بر وجود او دلالت دارد و حدوث خلقتش بر ازلیت او .

امام علی علیه السلام :... امّا احتجاج بر کسی که حدوث [جهان] را انکار می کند ، افزون بر آنچه گذشت ، این است که ما این عالم در حرکت را از نظر مدّت و موجودات خارجی و حرکت ها و وجود و همه آنچه در آن است ، متناهی و محدود می بینیم و نیز آنچه را از دید ما نهان است ، نهایت دار می یابیم ؛ ولی عقل را متعلّق به بی نهایت می یابیم و اگر چنین نبود ، عقل ، دلیلی برای فرق نهادن میان آن دو موجود (نهایت دار و بی نهایت) نمی یافت . و چاره ای نداریم که این موجود بی نهایت را معلوم و معقول و همیشگی و جاودان بدانیم و چنین ندانیم که قوایش محدود، مورد تعلّق قدرت و تجزیه و بخش پذیر است که از این ها نتیجه می شود که نهایت دار و بی نهایت مانند هم باشند . و چون این برای ما ثابت شد ، برای عقل های ما ثابت می گردد که بی نهایت ، همان قدیم ازلی است و چون یک قدیم و یک حادث ثابت شد ، وجود قدیمِ آفریدگار اشیا ، بی نیاز از حادثی است که خود پدید آورده و ساخته و پرداخته ، و به دلیل عقلی برای ما این درست می آید که او پدیدآورنده اشیاست و خالقی جز او نیست . پس مبارک باد خدای پدیدآورنده هر حادث ، سازنده هر ساخته و نخستین هستی بخش چیزها از هیچ ! و چون این گزاره درست است که من ، نمی توانم مانند خود را پدید آورم ، محال است که مانند من ، مرا پدید آورده باشد . پس والا و بس والا باد پدیدآورنده اشیا از آنچه ملحدان می گویند !

.

الإمام الصادق علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ: مَا الدَّلیلُ عَلی أنَّ لِلعالَمِ صانِعا ؟ : أَکثَرُ الأَدِلَّةِ فی نَفسی ؛ لِأَنّی وَجَدتُها لا تَعدو أَحَدَ أمرَین : إِمّا أن أَکونَ خَلَقتُها وأنَا مَوجودٌ ، وإِیجادُ المَوجودِ مُحالٌ ، وإِمّا أن أکونَ خَلَقتُها وأنَا مَعدومٌ ؛ فَکَیفَ یَخلُقُ لا شَیءٌ ؟ فَلَمّا رَأَیتُهُما فاسِدَتَینِ مِنَ الجِهَتَینِ جَمیعا عَلِمتُ أنَّ لی صانِعا ومُدَبِّرا . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ لَمّا سَأَلَهُ أَبو شاکِرٍ الدَّیصانِیُّ : مَا الدَّلیلُ عَلی أنَّ لَکَ صانِعا ؟ ـ: وَجَدتُ نَفسی لا تَخلو مِن إِحدی جِهَتَینِ : إِمّا أن أَکونَ صَنَعتُها أنَا أو صَنَعَها غَیری ؛ فَإِن کُنتُ صَنَعتُها أنَا فَلا أَخلو مِن أَحَدِ مَعنَیَینِ : إِمّا أن أَکونَ صَنَعتُها وکانَت مَوجودَةً ، أو صَنَعتُها وکانَت مَعدومَةً ؛ فَإِن کُنتُ صَنَعتُها وکانَت مَوجودَةً فَقَدِ استَغنَت بِوُجودِها عَن صَنعَتِها ، وإِن کانَت مَعدومَةً فَإِنَّکَ تَعلَمُ أنَّ المَعدومَ لا یُحدِثُ شَیئا ، فَقَد ثَبَتَ المَعنَی الثّالِثُ أنَّ لی صانِعا ؛ وهُوَ اللّهُ رَبُّ العالَمینَ ، فَقامَ وما أَحارَ جَوابا ⁽²⁾. ⁽³⁾

.

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ به این سؤال که : دلیل نیاز به سازنده داشتن جهان چیست؟ ـ: بهترین دلیل در خود من است ، چون من ، آن را از دو حال بیرون نیافتم : یا من در حالی که وجود داشتم ، خود را آفریدم که موجود کردن موجود ، مُحال است و یا من در حالی که معدوم بودم ، آن را آفریدم که چگونه عدم ، آفریننده باشد؟ پس چون این دو [تالی] فاسد را از هر دو جهت دیدم ، دانستم که من ، سازنده و تدبیرکننده ای دارم .

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ به ابو شاکر دیصانی که از او پرسید: چه دلیلی بر صانع داشتنت داری ؟ ـ : خود را از دو جهت بیرون نیافتم : یا من خود را ساخته ام و یا دیگری ساخته است . پس اگر من خود را ساخته ام ، از دو حال بیرون نیستم : یا من موجود بوده ام و خود را ساخته ام یا در حالی که معدوم بوده ام ، خود را ساخته ام . پس اگر در حالی که موجود بوده ام ، خود را ساخته باشم ، وجودم از ایجاد و ساختن آن ، بی نیاز است و اگر معدوم بوده ام ، تو می دانی که معدوم ، چیزی پدید نمی آورد . پس حالت سوم ثابت می شود که من ، سازنده ای دارم و او ، همان خدا ، پروردگار جهانیان است . پس ابو شاکر برخاست بی آن که پاسخی داشته باشد .

.

الکافی :قالَ ابنُ أَبِی العَوجاءِ [ لأبی عبد اللّه علیه السلام] : مَا الدَّلیلُ عَلی حَدَثِ الأَجسامِ ؟ فقال علیه السلام : إِنّی ما وَجَدتُ شَیئا صَغیرا ولا کَبیرا إِلاّ وإِذا ضُمَّ إِلَیهِ مِثلُهُ صارَ أَکبَرَ ، وفی ذلِکَ زَوالٌ وَانتِقالٌ عَنِ الحالَةِ الأُولی ، ولَو کانَ قَدیما ما زالَ ولا حالَ ؛ لِأَنَّ الَّذی یَزولُ ویَحولُ یَجوزُ أن یوجَدَ ویَبطُلَ ، فَیَکونُ بِوُجودِهِ بَعدَ عَدَمِهِ دُخولٌ فِی الحَدَثِ ، وفی کونِهِ فِی الأَزَلِ دُخولُهُ فِی العَدَمِ ، ولَن تَجتَمِعَ صِفَةُ الأَزَلِ وَالعَدَمِ وَالحُدوثِ وَالقِدَمِ فی شَیءٍ واحِدٍ . فَقالَ عَبدُ الکَریمِ : هَبکَ عَلِمتَ فی جَریِ الحالَتَینِ وَالزَّمانَینِ عَلی ما ذَکَرتَ ، وَاستَدلَلتَ بِذلِکَ عَلی حُدوثِها ، فَلَو بَقِیَتِ الأَشیاءُ عَلی صِغَرِها ، مِن أینَ کانَ لَکَ أن تَستَدِلَّ عَلی حُدوثِهِنَّ ؟ فَقالَ العالِمُ علیه السلام : إِنَّما نَتَکَلَّمُ عَلی هذَا العالَمِ المَوضوعِ ، فَلَو رَفَعناهُ ووَضَعنا عالَما آخَرَ کانَ لا شَیءَ أَدَلُّ عَلَی الحَدَثِ مِن رَفعِنا إِیّاهُ ووَضِعنا غَیرَهُ ، ولکِن أُجیبُکَ مِن حَیثُ قَدَرتَ أن تُلزِمَنا ، فَنَقولُ : إِنَّ الأَشیاءَ لَو دامَت عَلی صِغَرِها لَکانَ فِی الوَهمِ أنَّهُ مَتی ضُمَّ شَیءٌ إِلی مِثلِهِ کانَ أکبَرَ ، وفی جَوازِ التَّغییرِ عَلَیهِ خُروجُهُ مِنَ القِدَمِ ، کَما أنَّ فی تَغییرهِ دُخولَهُ فِی الحَدَثِ ، لَیسَ لَکَ وَراءَهُ شَیءٌ یا عَبدَ الکَریمِ ، فَانقَطَعَ وخَزِیَ . ⁽¹⁾

.

الکافی :عبد الکریم بن ابی العوجاء از امام صادق علیه السلام پرسید : دلیل حدوث اجسام چیست؟ فرمود : «من چیزی کوچک یا بزرگ نیافتم ، جز آن که وقتی مانند آن به آن ضمیمه شود ، بزرگ تر می گردد و این ، یعنی زوال حالت اوّل و انتقال [به حالتی دیگر] و اگر قدیم بود ، نباید زایل و دگرگون می شد ، چون آنچه زوال می یابد و دگرگون می شود ، ممکن است که وجود یابد و [یا ]از میان برود . پس به وجود یافتن پس از نبودش ، حدوث در آن راه می یابد و ازلیت و عدم ، و حدوث و قدمت در یک شی ء جمع نمی شود» . عبدالکریم گفت : بر فرض که دو حالت و دو زمان داشتن به گونه ای که گفتی اتّفاق بیفتد و بر حدوث اجسام ، دلالت کند ، امّا اگر اشیا بر همان کوچکی خود بمانند(با ضمیمه کردن بزرگ تر نشوند)، چگونه بر حدوث آنها استدلال می کنی؟ امام علیه السلام فرمود : «ما درباره این جهان ساخته شده ، گفتگو می کنیم و اگر آن را برداریم و جهان دیگری به جای آن بنهیم ، هیچ دلیل قوی تر دیگری بر حدوث آن از همین برداشتن و چیز دیگری را برای گذاردن به جایش نیست ؛ امّا از همین جهت که تو گفتی نیز پاسخت می دهم و می گویم : اگر بر فرض ، اشیای عالم [با وجود ضمیمه کردن] همچنان بر کوچکی خود بمانند ، می توانیم در ذهن تصوّر کنیم که چون چیزی به مانند خود ضمیمه شود ، بزرگ تر می گردد و همین امکان تغییر آن ، دلیل بر قدیم نبودن است ، همان گونه که تغییرش بر حدوث دلالت دارد . دیگر پس از این ، حرفی نداری ، ای عبد الکریم؟» . پس او درمانده و رسوا شد .

.

التوحید عن هشام بن الحکم :دَخَلَ أَبو شاکِرٍ الدَّیصانِیِّ عَلی أَبی عَبدِ اللّهِ الصّادِقِ علیه السلامفَقالَ لَهُ : إِنَّکَ أَحَدُ النُّجومِ الزَّواهِرِ ، وکانَ آباؤُکَ بُدورا بَواهِرَ ، وأُمَّهاتُکَ عَقیلاتٍ عَباهِرَ ، وعُنصُرُکَ مِن أَکرَمِ العَناصِرِ ، وإِذا ذُکِرَ العُلَماءُ فَبِکَ تُثَنَّی الخَناصِرُ ، فخَبِّرنی أیُّهَا البَحرُ الخَضِمُّ الزّاخِرُ ، مَا الدَّلیلُ عَلی حُدوثِ العالَِمِ ؟ فَقالَ أَبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : نَستَدِلُّ عَلَیهِ بِأَقرَبِ الأَشیاءِ . قال : وما هُوَ؟ فَدَعا أَبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام بِبَیضَةٍ فَوَضَعَها عَلی راحَتِهِ ، فَقالَ : هذا حِصنٌ مَلمومٌ ، داخِلُهُ غِرقِئُ ⁽¹⁾رَقیقٌ لَطیفٌ ، بِهِ فِضَّةٌ سائِلَةٌ وذَهَبَةٌ مائِعَةٌ ، ثُمَّ تَنفَلِقُ عَن مِثلِ الطّاووسِ ، أ دَخَلَها شَیءٌ ؟ فَقالَ : لا . قالَ : فَهذَا الدَّلیلُ عَلی حُدوثِ العالَمِ . قالَ : أَخبَرتَ فَأَوجَزتَ ، وقُلتَ فَأَحسَنتَ ، وقَد عَلِمتَ أنّا لا نَقبَلُ إِلاّ ما أَدرَکناهُ بِأَبصارِنا ، أو سَمِعناهُ بِاذانِنا ، أو شَمَمناه بِمَناخِرِنا ، أو ذُقناهُ بِأَفواهِنا ، أو لَمَسناهُ بِأَکُفِّنا ، أو تُصوِّرَ فِی القُلوبِ بَیانا ، أوِ استَنبَطَهُ الرَّوِیّاتُ ⁽²⁾إِیقانا . فَقالَ أَبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : ذَکَرتَ الحَواسَّ الخَمسَ ، وهِیَ لا تَنفَعُ شَیئا بِغَیرِ دَلیلٍ ، کَما لا یُقطَعُ الظُّلمَةُ بِغَیرِ مِصباحٍ . ⁽³⁾

.

التوحیدـ به نقل از هشام بن حکم ـ: ابو شاکر دیصانی بر امام صادق علیه السلامدرآمد و به ایشان گفت : تو یکی از ستارگان فروزان هستی ، و پدرانت ماه های کامل و درخشان اند ، و مادرانت خِردوَرزانی خوش خو ، و سرشتت از باارزش ترین سرشت هاست ، و چون عالمان یاد شوند ، انگشت به سمت تو نشانه می رود . پس ای دریای گسترده انبوه [علم] ! چه دلیلی بر حدوث عالم هست؟ امام صادق علیه السلام فرمود : «ما از نزدیک ترین راه ، آن را اثبات می کنیم» . ابو شاکر گفت : آن چیست؟ پس امام صادق علیه السلام تخم [پرنده ای ]خواست و آن را بر کف دستش نهاد و سپس گفت : این ، قلعه ای گِرد و محکم است ؛ ولی درون آن ، پوستی نازک و نقره ای روان (سفیده) و طلایی مایع (زرده) قرار دارد . سپس از آن مانند طاووس بیرون می آید . آیا چیزی داخل آن شده است؟». ابو شاکر گفت : نه . امام علیه السلام فرمود : «این ، دلیل بر حدوث عالم است» . ابو شاکر گفت : مختصر و مفید ، آگاه ساختی و زیبا گفتی و می دانستی که ما ، تنها آنچه را از طریق حواس پنجگانه بینایی و شنوایی و بویایی و چشایی و بساوایی احساس می کنیم ، می پذیریم و یا آن که در دلمان به روشنی بیابیم و یا به طور یقینی بفهمیم . امام صادق علیه السلام فرمود : «حواسّ پنجگانه را یاد کردی و آنها بدون راهنما ، هیچ سودی ندارند ، همان گونه که تاریکی جز با چراغ ، از میان نمی رود» .

.

الإمام الصادق علیه السلام :إِنَّ الأَشیاءَ تَدُلُّ عَلی حُدوثِها مِن . . . تَحَرُّکِ الأَرضِ ومَن عَلَیها ، وَانقِلابِ الأَزمِنَةِ ، وَاختِلافِ الوَقتِ ، وَالحَوادِثِ الَّتی تَحدُثُ فِی العالَمِ ، مِن زِیادَةٍ ونُقصانٍ ، ومَوتٍ وبَلاءٍ ، وَاضطِرارِ النَّفسِ إِلَی الإِقرارِ بأَنَّ لَها صانِعا ومُدَبِّرا . أما تَرَی الحُلوَ یَصیرُ حامِضا ، وَالعَذبَ مُرّا ، وَالجَدیدَ بالِیا ، وکُلٌّ إِلی تَغَیُّرٍ وفَناءٍ ؟! ⁽¹⁾

الکافیـ فی خَبَرِ مُناظَرَةِ الإِمامِ الصّادِقِ علیه السلاملاِبنِ أَبِی العَوجاءِ ـ: فَقالَ[ علیه السلام ]لَهُ : أ مَصنوعٌ أنتَ أو غَیرُ مَصنوعٍ ؟ فَقالَ عَبدُ الکَریمِ بنُ أبِی العَوجاءِ : بَل ، أنَا غَیرُ مَصنوعٍ . فَقالَ لَهُ العالِمُ علیه السلام : فَصِف لی لَو کُنتَ مَصنوعا کَیفَ کُنتَ تَکونُ ؟ فَبَقِیَ عَبدُ الکَریمِ مَلِیّا لا یُحیرُ جَوابا ، ووَلِعَ بِخَشَبَةٍ کانَت بَینَ یَدَیهِ ، وهُوَ یَقولُ : طَویلٌ عَریضٌ عَمیقٌ قَصیرٌ مُتَحَرِّکٌ ساکِنٌ ، کُلُّ ذلِکَ صِفَةُ خَلقِهِ . فَقالَ لَهُ العالِمُ : فَإِن کُنتَ لَم تَعلَم صِفَةَ الصَّنعَةِ غَیرَها فَاجعَل نَفسَکَ مَصنوعا لِما تَجِدُ فی نَفسِکَ مِمّا یَحدُثُ مِن هذِهِ الأُمورِ . ⁽²⁾

التوحید عن أبی الصلت الهرویّ :سَأَلَ المَأمونُ أبَا الحَسَنِ عَلِیَّ بنَ موسَی الرِّضا علیهماالسلامعَن قَولِ اللّهِ عز و جل : «وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ وَ کَانَ عَرْشُهُ عَلَی الْمَاءِ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» ⁽³⁾. فَقالَ : إِنَّ اللّهَ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ . . . خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرضَ فی سِتَّةِ أیّامٍ وهُوَ مُستَولٍ عَلی عَرشِهِ ، وکانَ قادِرا عَلی أن یَخلُقَها فی طَرفَةِ عَینٍ ، ولکِنَّهُ عز و جلخَلَقَها فی سِتَّةِ أیّامٍ ؛ لِیُظهِرَ لِلمَلائِکَةِ ما یَخلُقُهُ مِنها شَیئا بَعدَ شَیءٍ ، وتَستَدِلَّ بِحُدوثِ ما یُحدَثُ عَلی اللّهِ تَعالی ذِکرُهُ مَرَّةً بَعدَ مَرَّةٍ . ⁽⁴⁾

.

امام صادق علیه السلام :اشیاء خود بر حدوثشان ، دلالت می کنند : ... حرکت زمین و هر کس بر آن قرار دارد و دگرگونی زمان (فصول سال) و تفاوت وقت (شب و روز) و حوادثی که در عالم اتّفاق می افتد ، مانند کم و زیاد شدن ، مرگ و فرسودگی ، و ناچاری انسان به اقرار بر این که سازنده و تدبیرکننده ای دارد . آیا نمی بینی که شیرین ، ترش می شود و گوارا ، تلخ می گردد و تازه ، کهنه می شود و هر چیز ، رو به دگرگونی و نابودی دارد؟

الکافیـ در بخشی از گزارش مناظره امام صادق علیه السلام با ابن ابی العوجا ـ: امام صادق به او فرمود : «آیا تو ساخته شده ای یا نه؟» . عبد الکریم بن ابی العوجاء گفت : من ساخته شده نیستم . امام علیه السلام به او فرمود : «برایم توصیف کن که اگر ساخته شده بودی ، چگونه بودی؟» . پس عبد الکریم ، دیر زمانی به فکر فرو رفت و در پاسخ ، مانْد و به چوبی که جلویش بود ، سرگرم شد و می گفت : دراز ، پهن ، ژرف ، کوتاه ، متحرّک ، ساکن . اینها همه صفت مخلوق اوست . سپس امام علیه السلام به او فرمود : «اگر اینها را که گفتی ، صفت ساخته شده است و صفت چیز دیگری نیست ، پس خود را باید ساخته شده بدانی ؛ زیرا همه این صفت ها برای تو واقع می شود» .

التوحیدـ به نقل از ابو صلت هِرَوی ـ: مأمون از امام رضا علیه السلام درباره گفته خداوند : «و اوست کسی که آسمان ها و زمین را در شش روز آفرید و عرش او بر آب بود ، تا شما را بیازماید که کدام یک نیکوترید» پرسید . امام علیه السلام فرمود : «خداوند ـ تبارک و تعالی ـ ... آسمان ها و زمین را در شش روز آفرید و او بر عرش خود چیره بود و می توانست که دنیا را در چشم برهم زدنی بیافریند ؛ امّا آن را در شش روز آفرید تا آنچه را می آفریند ، برای فرشتگان به تدریج آشکار کند و هر بار که به وجود می آید ، بر وجود خداوند والا یاد ، دلالت نماید .

.

التوحید عن الحسین بن خالد عن الإمام الرضا علیه السلام :أنَّهُ دَخَل عَلَیهِ رَجُلٌ ، فَقالَ لَهُ : یَا ابنَ رَسولِ اللّهِ ، مَا الدَّلیلُ عَلی حَدَثِ العالَمِ ؟ قال : أنتَ لَم تَکُن ثُمَّ کُنتَ ، وقَد عَلِمتَ أنَّکَ لَم تُکَوِّن نَفسَکَ ، ولا کَوَّنَکَ مَن هُوَ مِثلُکَ . ⁽¹⁾

.

التوحیدـ به نقل از حسین بن خالد ـ: مردی بر امام رضا علیه السلام در آمد و گفت : ای فرزند پیامبر خدا ! دلیل حدوث عالم چیست؟ فرمود : «تو نبودی ، سپس بود شدی و تو می دانی که خودت را نیافریده ای و نیز آن که مانند توست ، تو را نیافریده است» .

.

بحثی درباره تعداد راه ها به سوی خداوند

بحثی درباره تعداد راه ها به سوی خداوندبا تأمّل در آیات و احادیثی که درباره راه های خداشناسی در سه فصل گذشته ملاحظه شد ، می توان به این جمع بندی دست یافت که از نگاه قرآن و احادیث اسلامی ، خداشناسی ، سه راه اصلی دارد که راه های دیگر به این سه باز می گردند ، و آنها عبارت اند از : ۱ . خودشناسی ۲ . جهان شناسی ۳ . مجاهدت . راه اوّل و دوم ، راه علمی و راه سوم ، راه عملی است و هر سه راه در آیات قرآن ، مورد اشاره است : «سَنُرِیهِمْ ءَایَـتِنَا فِی الاَْفَاقِ وَ فِی أَنفُسِهِمْ حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَ لَمْ یَکْفِ بِرَبِّکَ أَنَّهُ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ شَهِیدٌ . ⁽¹⁾

.

راه های به سوی خداوند ، به تعداد آفریده هاست

ما به زودی نشانه های خود را در کرانه ها[ی هستی] و وجود خودشان به آنان نشان خواهیم داد تا برایشان روشن شود که او حقّ است . آیا این که پروردگارت بر هر چیز گواه است ، کافی نیست؟» . راه سوم ، یعنی به کارگیری همه توان برای انجام دادن اوامر و رهنمودهای الهی در زندگی ، راه رسیدن به بالاترین درجات خداشناسی ، یعنی معرفت شهودی است . راه اوّل و دوم ، تنها ارائه طریق است ؛ امّا راه سوم ، رسیدن به مقصود را تضمین می نماید که : «وَ الَّذِینَ جَـهَدُواْ فِینَا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا . ⁽¹⁾و آنان که با تمام توان برای ما بکوشند ، به راه های خود ، رهنمونشان می کنیم» . با پیمودن این راه ، نه تنها انسان به بالاترین مراتب خداشناسی ، بلکه به بالاترین مراتب خودشناسی و جهان شناسی نیز نایل می آید . بنا بر این ، می توان گفت صراط مستقیم الهی ، یکی بیشتر نیست و آن ، دینی است که انبیای الهی برای تکامل انسان ارائه کرده اند و راه های دیگر ، در صورتی راه خداست که به این شاه راه منتهی شود.

راه های به سوی خداوند ، به تعداد آفریده هاستدر این جا این سؤال قابل طرح است که در کلام محدّثان و حکما آمده است : الطرق إلی اللّه عددَ أنفاس الخلائق . راه های به سوی خداوند ، به تعداد آفریده هاست .

.

باید دید این جمله که به عنوان یک اصل مسلّم ، در کلام شماری از محدّثان و حکما تلقّی شده و گاه به عنوان حدیث نبوی هم مطرح می شود ، آیا با وحدت صراط مستقیم الهی منافاتی دارد یا ندارد؟ پاسخ این است که اوّلاً این سخن ، در هیچ یک از منابع معتبر حدیثی تاکنون یافت نشده است . تنها مرحوم ملاّ احمد نراقی (ره) در کتاب مثنوی طاقدیس ، آن را با عنوان حدیث ، ذکر کرده است . ⁽¹⁾ثانیا این جمله حدیث باشد یا نباشد ، قطعا مقصودِ کسانی که به آن استناد کرده اند ، تکثرگراییِ (پلورالیسم) دینی ـ که برخی در عصر ما مطرح می کنند ـ نیست ؛ بلکه مقصود ، این است که راه های فرعیِ متّصل به شاه راه اصلی دین ـ که صراط مستقیم نامیده می شود ـ فراوان است و هر کس می تواند از راهی که متناسب با ظرفیت و استعداد اوست ، به این شاه راه دست یابد . علاّمه مجلسی ، در این باره می گوید : فهم مردمان و خِرَدهای ایشان در پذیرش مراتب عرفان و کسب اطمینان از نظر مقدار و چگونگی ، شدّت و ضعف ، کُندی و تندی ، حالت و علم ، و کشف و عیان ، متفاوت است ، اگر چه اصل معرفت ، فطری است و به بداهت یا با کوچک ترین توجّه حاصل می شود، اما هر کس را راهی است که خدای عزّوجل او را از آن راه، هدایت می کند ، اگر فرد قابل هدایت باشد و راه های به سوی خدا به اندازه مردمان است و اینان ، مراتبی نزد خدا دارند و «یَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِینَ ءَامَنُواْ مِنکُمْ وَ الَّذِینَ أُوتُواْ الْعِلْمَ دَرَجَـتٍ؛خداوند کسانی از شما را که گرویده اند و آنان را که دانش یافته اند ، درجاتی چند، بالا می برد» . ⁽²⁾

.

مرحوم ملا احمد نراقی نیز در تبیین این سخن با زبان شعر می گوید : این چنین فرمود آن آگاه حق شد برابر با نَفَس ها راه حق راه حق باشد مقابل ، آشکار با نَفَس های خلایق در شمار راه ها بسیار و مقصدها یکی است اختلاف راه ، لیکن اندکی است چون درخت و شاخ های بی شمار یا چو رودی نهرها از هر کنار هم یکی باشد ره حق هم هزار معنی آن را بفهم ، ای هوشیار ! ⁽¹⁾

.

الفصل الخامس: دور معرفة الخلق فی معرفة الخالقیعتبر القرآن الکریم جمیع ما فی عالم الوجود آیاتٍ واضحة وعلائم بینة ودلالات قاطعة علی وجود خالق الکون ، یعنی أنّ الموجودات جمیعا من أَصغر الذرّات إِلی أَکبر المجرّات ومن النواة إِلی أَکبر الأَجرام السماویة ومن المخلوقات المرئیة وغیر المرئیة ، کلّها خلقت لتکون آیةً واضحةً ومرآةً صادقةً ودلیلاً قاطعا علی وجود خالقها . وإِذا لم یکن ثمّة حجاب علی نظر الإنسان ، ولم تُغلِق موانعُ المعرفة القلبیة والعقلیة مسامعَ قلبه وعقله ، فإنّه حیثما یتطلع فی مرآة الموجودات الکونیّة من الأَرض والجبال والصحاری والبحار والأَشجار وغیرها ، یتجلّی له الخالق ـ جلّ وعلا ـ فالکون کلّه شاهد علیه ، وکلّ ما فی الآفاق دلیلٌ علیه ، فما أَروعَ قول الشاعر : فیا عجبا کیف یُعصی الإله أم کیف یجحده الجاحدُ وفی کلّ شیء له آیةٌ تدلّ علی أنّه واحدُ ومن وجهة النظر القرآنیة لا یمکن أن یکون الإنسان عارفا بالعالم وغیر عارفٍ باللّه ، أی أنّه یری المخلوقات ولا یری خالقها ، ولا یمکن أن یتطلّع فی مرآة الوجود فلا یتجلّی له خالق الوجود ، إِلاّ أن یکون هناک نقصٌ فی نظره . إِنّ هذه الحقیقة القرآنیة طرحها أَمیرالمؤمنین علیّ علیه السلام فی مواضع مختلفة بعبارات متعدّدة وبشکلٍ ساحرٍ یستهوی القلوب ، وحدیثه علیه السلامفی هذا المجال یعدّ من أَبلغ البیان لمعرفة اللّه تعالی عن طریق الآیات والدلالات ، ومنها قوله علیه السلام : «الحَمدُ لِلّهِ المُتَجَلِّیَ لِخَلقِهِ بِخَلقِهِ ، وَالظّاهِرِ لِقُلوبِهِم بِحُجَّتِهِ» ⁽¹⁾. قد تمرّون علی هذه العبارة مرّ الکرام ، وفی الواقع أنّ روعتها وعمقها فی غِنیً عن الشرح والتوضیح ، فإنّ تجلّی الخالق للإنسان لیس بالأَمر الذی یمکن وصفه بالکتابة والکلام ، إِنّه أَمرٌ ذوقیٌّ نظریّ ، ومن الطبیعی أنّ من سلمت ذائقة روحه وثقبت عین بصیرته مثل أَمیر المؤمنین علیّ علیه السلام ؛ فإنّه یعتبر الخلق کلّه مرآة لجمال الخالق وجلاله .

.

فصل پنجم: نقش شناخت خلقت در شناخت خالق

اشاره

فصل پنجم: نقش شناخت خلقت در شناخت خالققرآن کریم ، سراسر جهان هستی را نشانه های روشن و دلیل های واضح و قاطع خداشناسی می داند ؛ یعنی موجودات جهان ، از کوچک ترین ذرّات تا بزرگ ترین کرات ، از اتم گرفته تا بزرگ ترین اَجرام آسمانی و عظیم ترین کهکشان ها ، از آفریده های محسوس تا آفریده های نامحسوس ، همه و همه به گونه ای آفریده شده اند که دلیل روشن و آیه و آینه آفریدگار خود هستند . اگر دیده انسانْ حجاب نداشته باشد و موانع شناخت های عقلی و قلبی جلوی دیده عقل و قلب را مسدود نکرده باشند ، او به هر چیزی که بنگرد ، خدا را مشاهده می کند . در آینه زمین ، کوه ، صحرا ، دریا ، درختان و در نهایت در همه چیز ، دیده بینا خدا را می بیند . ۱ شاعر عرب ، چه زیبا گفته : شگفتا ! چگونه خدا نافرمانی می شود؟!/ یا چه سانْ منکران ، انکارش می کنند؟!در حالی که در هر چیز ، او را نشانه ای است / که بر یگانگی اش دلالت می کند . از نظر قرآن ، انسان نمی تواند به واقع ، جهان شناس باشد و خداشناس نباشد ؛ جهان را ببیند و خدا را نبیند . انسان نمی تواند در آینه جهان هستی بنگرد و آفریدگار جهان را در این آینه مشاهده نکند ، مگر این که نقصی در دیده او باشد . امام علی علیه السلام این حقیقت قرآنی را در موارد مختلفی با عباراتی گوناگون و به گونه ای زیبا و دلنشین ، مطرح کرده است . سخنان امام علیه السلام در این زمینه ، بهترین تفسیر و تبیین خداشناسی از طریق آیات است ، از جمله این سخن دقیق و زیبا که : ستایش ، خدای را که با خلقتش برای خلقش جلوه نموده و با حجّتش بر دل هایشان آشکار شده است. به سادگی و با سرعت ، از این جملات مگذرید . زیبایی و عمق این جملات واقعا قابل توضیح نیست . تجلّی خداوند بر انسان ، گفتنی و نوشتنی نیست ؛ چشیدنی و دیدنی است ، البتّه برای کسانی که ذائقه جانشان سالم باشد و دیده بصیرتشان بینا . برای چنین کسانی همچون امام علی علیه السلام همه آفریده ها آینه های جمال و جلال آفریدگارند .

.

تجلّی الخالق فی مرآة الخلقإِنّ إِدراک تجلّی الخالق فی مرآة الخلق یتناسب شدّةً وضعفا مع میزان قوّة رؤیة الإنسان ، فکلّما کانت موانع المعرفة عنده أقلّ وقوّة الرؤیة العقلیة والقلبیة أکثر ، فإنّ تجلّی الخالق ـ تبارک وتعالی ـ فی مرآة الخلق بالنسبة له أکثر إِحساسا وأشدّ إِدراکا . إِنّ المحقّق البحرانی ، فی بیانه لأَنواع الادراکات الإنسانیة لتجلّیات الخالق فی الخلق ، یُصنّف الناسَ إِلی أَربعة أَصناف فیقول : إنّ تجلّیه یعود إلی إجلاء معرفته من مصنوعاته لقلوب عباده ، حتی أَشبهت کلّ ذرةٍ من مخلوقاته مرآةً ظهر فیها لهم ، فهم یشاهدونه علی قدر قبولهم لمشاهدته وتفاوت تلک المشاهدة بحسب تفاوت أَشعّة أَبصار بصائرهم ؛ فمنهم : من یری الصنیعة أَولاً والصانع ثانیا . ومنهم : من یراهما معا . ومنهم : من یری الصانع أولاً . ومنهم : من لا یری مع الصّانع غیره . ⁽¹⁾ولأَجل توضیح هذا التقسیم فإنّنا نذکر مثالاً یوضّح إِلی حدّ ما هذا المطلب ؛ لو کانت لدیک مرآة وترید أن تنظر إِلی صورة شیء معیّن فیها ، فإنّک تارة تری المرآة أَوّلاً ثمّ تری الصورة ، وتارة تری المرآة والصورة معا ، أی عند رؤیة الصورة تنتبه إِلی المرآة أیضا ، وتارة تری الصورة أَوّلاً ثُمّ تنتبه إِلی المرآة ، وتارة تُمعِن النّظر فی الصورة إِلی الحدّ الذی لا تنتبه إِلاّ إِلی الصورة التی فی المرآة ، فلا تری شیئا آخر غیرها . ومع الاعتناء بهذا المثال فإنّه یمکن تقسیم الناس ، الذین یتمتّعون بالبصیرة العقلیة من حیث إِدراک تجلّی الخالق فی مرآة الخلق ، إِلی أربعة أقسام : القسم الأول : أُولئک الذین یراجعون مرآة الخلق ، فیشاهدون تلک المرآة أَوّلاً ، ثُمّ یتجلّی الخالق ثانیا لعقولهم من خلال مطالعة مرآة الخلق وملاحظتها . القسم الثانی : الذین یتمتعون بقوّة رؤیة أَدقّ ، فیعرفون الخالق قبل معرفة القسم الأَوّل ، حیث یرون مرآة الخلق والخالق فی آنٍ واحد ، وبعبارة أُخری : إِنّهم یرون الخالق فی هذه المرآة وبواسطتها ، أی فی الوقت الذی تری عیونهم الجبل والبحر والشجر وغیرها من الموجودات ، فإنّهم یرون الخالق ـ جلّ وعلا ـ بالبصیرة العقلیة . القسم الثالث : أُولئک الّذین تعشّقوا الخالق وتولّهوا به إِلی درجة ، حینما ینظرون إِلی مرآة الخلق ، یرون الخالق أَوّلاً ، ثُمّ ینتبهون إِلی الخلق ، فهم یتوصّلون إِلی الخلق عن طریق الخالق ، ولا یتوصّلون إِلی الخالق عن طریق الخلق . القسم الرابع : هم الذین فی أَوج المعرفة الإلهیة ، وإِنّ معرفتهم ومحبّتهم للّه سبحانه بلغت حدّا بحیث لا یرون شیئا إِلاّ هو تعالی ، وهذه المرتبة لا یبلغها إِلاّ الأَنبیاء علیهم السلام ومن بلغ الکمال من البشر الذین یرون أنّ الوجود الحقیقی منحصر باللّه تعالی وحدَه ، ووجود ما عداه سبحانه اعتباریّ کالظلّ ⁽²⁾.

.

آفریدگار در آینه آفریده ها

آفریدگار در آینه آفریده هاادراک تجلّی آفریدگار در آینه آفریده ها ، به میزان قدرت دیدِ انسان ، شدّت و ضعف پیدا می کند . هر قدر موانع شناخت ، کمتر و قدرت دید عقلی و قلبی انسان ، بیشتر باشد ، تجلّی خداوند ـ تبارک و تعالی ـ در آینه آفریده ها برای او محسوس تر است . محقّق بحرانی ، در بیان انواع ادراک انسان از تجلّیّات آفریدگار در آفریده ها ، مردم را به چهار دسته تقسیم می کند و می گوید : جلوه خدا به این معنا باز می گردد که معرفتش از طریق مخلوقاتش برای بندگانش جلوه می یابد تا آن جا که هر ذرّه از مخلوقاتش به سان آینه ای می شود که در آن برای مردم ظاهر می شود و آنان ، او را به اندازه ظرفیت خود ، مشاهده می کنند و تفاوت این مشاهده به سبب تفاوت نور دیدگان ایشان است : پس برخی ابتدا مخلوق را می بینند و سپس خالق را ، و برخی ، هر دو را با هم می بینند ، و برخی ابتدا صانع را می بینند ، و برخی چیز دیگری را با صانع نمی بینند . برای توضیح این تقسیم بندی ، ذکر یک مثال ، مطلب را تا حدّی روشن می کند . شما وقتی برای رؤیت تصویر چیزی به آینه نگاه می کنید ، گاه ، ابتدا آینه را می بینید ، بعد تصویر را . گاه ، آینه و تصویر را با هم ملاحظه می کنید ، یعنی هنگام رؤیت تصویر ، توجّه به آینه هم دارید . گاه ، ابتدا تصویر را می بینید ، بعد توجّه به آینه می کنید ، و گاه ، چنان در تصویر دقیق می شوید که به چیزی جز صورتی که در آینه است ، توجّه ندارید و چیزی جز صورت نمی بینید . با توجّه به این مثال ، مردمی که دیده عقل آنان بیناست ، در زمینه ادراک تجلّی آفریدگار در آینه آفریده ها ، به چهار دسته تقسیم می شوند : دسته اوّل ، افرادی هستند که با مراجعه به آینه آفریده ها ، ابتدا این آینه را می بینند و دیده عقل آنان با مطالعه و ملاحظه آینه خلق ، خالق را مشاهده می کند . دسته دوم ، که از قدرتِ دید بیشتری برخوردارند و آفریدگار را بیش از طایفه اوّل شناخته اند ، آینه آفریده ها و آفریدگار را با هم می بینند و به عبارت دیگر ، خدا را در این آینه و با این آینه می بینند ؛ یعنی وقتی که چشمِ سر ، کوه و دریا و سایر آیات الهی را می بیند ، چشمِ عقل ، خدا را مشاهده می کند . دسته سوم ، چنان عاشق و واله آفریدگارند که در ملاحظه و مطالعه آینه خلق ، ابتدا خالق را می بینند ، بعد متوجّه خلق می شوند . اینان ، از آفریدگار به آفریده می رسند ، نه از آفریده به آفریدگار . دسته چهارم ، که در اوج خداشناسی هستند ، معرفت و محبّت آنان به خدا به حدّی است که چیزی جز خدا نمی بینند . این مرتبه از خداشناسی ، ویژه انبیا و انسان های کامل است که هستی حقیقی را منحصر به خدا می بینند و هستیِ جز او را ، همچون سایه ، نمودها و هستی هایی اعتباری می دانند . ⁽¹⁾

.

. .

. .

. .

. .

الباب الأوّل: جوامع آیات معرفة اللّه فی الخلقةالکتاب«إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمَـوَ تِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَـفِ الَّیْلِ وَالنَّهَارِ لاَیَـتٍ لاِّوْلِی الْأَلْبَـبِ * الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللَّهَ قِیَـمًا وَقُعُودًا وَعَلَی جُنُوبِهِمْ وَیَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمَـوَ تِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَـذَا بَـطِلاً سُبْحَـنَکَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ » . ⁽¹⁾

«إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلَـفِ الَّیْلِ وَ النَّهَارِ وَالْفُلْکِ الَّتِی تَجْرِی فِی الْبَحْرِ بِمَا یَنفَعُ النَّاسَ وَ مَا أَنزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِن مَّاءٍ فَأَحْیَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَ بَثَّ فِیهَا مِن کُلِّ دَابَّةٍ وَ تَصْرِیفِ الرِّیَـحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَیْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ لاَیَـتٍ لِّقَوْمٍ یَعْقِلُونَ » . ⁽²⁾

«إِنَّ فِی السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضِ لاَیَـتٍ لِّلْمُؤْمِنِینَ * وَ فِی خَلْقِکُمْ وَ مَا یَبُثُّ مِن دَابَّةٍ ءَایَـتٌ لِّقَوْمٍ یُوقِنُونَ * وَ اخْتِلَـفِ الَّیْلِ وَالنَّهَارِ وَ مَا أَنزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِن رِّزْقٍ فَأَحْیَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَ تَصْرِیفِ الرِّیَـحِ ءَایَـتٌ لِّقَوْمٍ یَعْقِلُونَ * تِلْکَ ءَایَـتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَیْکَ بِالْحَقِّ فَبِأَیِّ حَدِیثِم بَعْدَ اللَّهِ وَ ءَایَـتِهِ یُؤْمِنُونَ » . ⁽³⁾

.

باب یکم: نشانه های گوناگون خدا در خلقت

باب یکم: نشانه های گوناگون خدا در خلقتقرآن«بی گمان ، در آفرینش آسمان ها و زمین و در پیِ یکدیگر آمدن شب و روز ، برای خردمندان ، نشانه هایی است . کسانی که خدا را ایستاده و نشسته و به پهلو آرمیده ، یاد می کنند و در آفرینش آسمان ها و زمین می اندیشند [که] پروردگارا ! اینها را بیهوده نیافریدی . تو منزّهی . پس ما را از عذاب آتش دوزخ ، نگاه دار» .

«بی گمان ، در آفرینش آسمان ها و زمین و در پیِ یکدیگر آمدن شب و روز و کشتی هایی که در دریا روان اند و به مردم سود می رسانند و آن آبی که خداوند از آسمان فرو فرستاده و با آن ، زمین را پس از مردنش زنده گردانیده و هر گونه جنبنده ای را در آن پراکنده کرده است ، و نیز در گردش بادها [به هر سو] و ابری که میان آسمان و زمین آرمیده است ، برای گروهی که می اندیشند ، واقعا نشانه هایی [گویا] وجود دارد» .

«به راستی ، در آسمان ها و زمین ، برای مؤمنان ، نشانه هایی است و در آفرینش خودتان و آنچه از انواع جنبنده ها پراکنده می گردانَد ، برای مردمی که یقین دارند ، نشانه هایی است . [و نیز] در پیاپی آمدن شب و روز و آنچه خدا از روزی از آسمان فرود آورده و به وسیله آن ، زمین را پس از مرگش زنده گردانیده است و همچنین ، در گردش بادها [به هر سو] ، برای مردمی که می اندیشند ، نشانه هایی است . اینهاست آیات خدا که به راستی آن را بر تو می خوانیم . پس ، بعد از خدا و نشانه های او به کدام سخن خواهند گروید؟» .

.

«إِنَّ فِی اخْتِلَـفِ الَّیْلِ وَ النَّهَارِ وَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِی السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضِ لاَیَـتٍ لِّقَوْمٍ یَتَّقُونَ » . ⁽¹⁾

«وَ مَا کَانَ لِنَفْسٍ أَن تُؤْمِنَ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ یَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَی الَّذِینَ لاَ یَعْقِلُونَ * قُلِ انظُرُواْ مَاذَا فِی السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضِ وَ مَا تُغْنِی الاْیَـتُ وَ النُّذُرُ عَن قَوْمٍ لاَّ یُؤْمِنُونَ » . ⁽²⁾

«قَالَتْ رُسُلُهُمْ أَفِی اللَّهِ شَکٌّ فَاطِرِ السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضِ » . ⁽³⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی بَیانِ صِفاتِ الباری جَلَّ و عَلا ـ: فَوقَ کُلِّ شَیءٍ عَلا ، ومِن کُلِّ شَیءٍ دَنا ، فَتَجَلّی لِخَلقِهِ مِن غَیرِ أن یَکونَ یُری . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :یا مَن فِی السَّماءِ عَظَمَتُهُ ، یا مَن فِی الأَرضِ آیاتُهُ ، یا مَن فی کُلِّ شَیءٍ دَلائِلُهُ ، یا مَن فِی البِحارِ عَجائِبُهُ ، یا مَن فِی الجِبالِ خَزائِنُهُ ، یا مَن یَبدَأُ الخَلقَ ثُمَّ یُعیدُهُ ، یا مَن إِلَیهِ یَرجِعُ الأَمرُ کُلُّهُ ، یا مَن أَظهَرَ فی کُلِّ شَیءٍ لُطفَهُ ، یا مَن أَحسَنَ کُلَّ شَیءٍ خَلَقَهُ ، یا مَن تَصَرَّفَ فِی الخَلائِقِ قُدرَتُهُ . ⁽⁵⁾

الإمام علیّ علیه السلام :إِنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله أَتاهُ ناسٌ مِن أَیادٍ ، فَقالَ لَهُم : وَیحَکُم! ما فَعَلَ قُسُّ بنُ ساعِدَةَ ؟ قالوا : ماتَ یا رَسولَ اللّهِ . فَقالَ صلی الله علیه و آله: ما أَحَدٌ کانَ مِن أَهلِ الجاهِلِیَّةِ کانَ أَحَبَّ إِلَیَّ أن أَلقاهُ مِنهُ لِشَیءٍ سَمِعتُهُ مِنهُ فِیسوقٍ، وأنَا مَعَ عَمّی أَبیطالِبٍ غُلامٌ ، سَمِعتُهُ وَالنَّاسُ حَولَهُ، وهُوَ یَقولُ : أَیُّهَا النَّاسُ ، إِنّی قد بَلَغتُ سِنّا ، فَاسمَعوا مَقالَتی : أَری سَماءً مَبنیَّةً، وأَری شَمسا مَضحِیَّةً، وأَری قَمَرا بَدرِیّا، وأَری نُجوما تَسری، وأَری جِبالاً مَرسِیَّةً ، وأَری أَرضا مَدحُوَّةً ، وأری لَیلاً ونَهارا ومَطَرا وشِتاءً وصَیفا ونَباتا، وأَری مَن ماتَ لا یَرجِعُ، فَلا أَدری رَضوا فَقاموا، أم سَخَطوا فَناموا ! أمّا بَعدُ ؛ فَإِنّ لِهذِهِ الأَشیاءِ رَبّا یُدَبِّرُها لِمَن عَقِلَ فِی اختلافِ هذِهِ الأَشیاءِ . ⁽⁶⁾

.

«بی گمان ، در آمد و شدِ پیاپی شب و روز و آنچه خدا در آسمان ها و زمین آفرید ، نشانه هایی برای کسانی است که تقوا می ورزند» .

«و هیچ کس را نرسد که جز به اذن خدا ایمان بیاورد و [خدا] بر کسانی که نمی اندیشند ، پلیدی را قرار می دهد . بگو : بنگرید که در آسمان ها و زمین چیست؟ و نشانه ها و هشدارها ، گروهی را که ایمان نمی آورند ، سود نمی بخشد» .

«پیامبرانشان گفتند : مگر درباره خدا ، پدید آورنده آسمان ها و زمین ، تردیدی هست؟» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در بیان صفات آفریدگار عز و جل ـ: بالاتر از هر بالایی ، ولی نزدیک به همه چیز است . برای خلقش جلوه نمود ، بی آن که دیده شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای آن که در آسمان ، عظمتش پیداست و در زمین ، نشانه هایش ! ای آن که هر چیز ، راهنمایی به سوی اوست ! ای آن که شگفتی هایش در دریا و اندوخته هایش در کوه هاست ! ای آن که خلق را پدید آورد و سپس ، بازمی گردانَد ! ای که همه کارها به او بازمی گردد ! ای که لطفش را در همه چیز هویدا کرد ! ای که هر چه آفرید ، نیکو آفرید ! ای که قدرتش ، همه مخلوقات را می چرخانَد !

امام علی علیه السلام :مردمی از قبیله اَیاد نزد پیامبر خدا آمدند. پیامبر صلی الله علیه و آله به ایشان فرمود : «وای بر شما! قُسّ بن ساعده چه شد؟». گفتند : ای پیامبر خدا ! مُرد . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «دیدار هیچ کس از مردم روزگار جاهلی نزد من محبوب تر از دیدار او نبود ؛ چون در روزگار جوانی با عمویم ابو طالب در بازار بودم که شنیدم در میان مردمی که گِردش بودند ، می گفت : ای مردم ! من سال هایی را سپری کرده ام . پس سخنم را گوش کنید : من ، آسمانی بنا شده ، خورشیدی فروزان ، ماهی تمام و ستارگانی در حرکت می بینم و نیز کوه هایی استوار ، زمینی گسترده ، شبی و روزی ، و بارانی و زمستانی و تابستانی و گیاهی می بینم. همچنین می بینم آن که درگذشت ، باز نگشت و نمی دانم که خشنود شدند و ماندگار شدند یا ناراحت شدند و به خواب رفتند . امّا بعد ، بی گمان ، برای همه این چیزها پروردگاری است که آنها را تدبیر می کند و [ این ، نشانه] برای کسی است که در اختلاف این چیزها بیندیشد» .

.

عنه علیه السلام :کَفی بِإِتقانِ الصُّنعِ لَها [ أی المَخلوقاتِ ] آیَةً ، وبِمُرَکَّبِ الطَّبعِ عَلَیها دَلالَةً ، وبِحُدوثِ الفِطَرِ عَلَیها قِدمَةً ، وبِإِحکامِ الصَّنعَةِ لَها عِبرَةً . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :بِصُنعِ اللّهِ یُستَدَلُّ عَلَیهِ ، وبِالعُقولِ تُعتَقَدُ مَعرِفَتُهُ ، وبِالفِکرَةِ تَثبُتُ حُجَّتُهُ ، وبِایاتِهِ احتَجَّ عَلی خَلقِهِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :بِصُنعِ اللّهِ یُستَدَلُّ عَلَیهِ ، وبِالعُقولِ تُعتَقَدُ مَعرِفَتُهُ ، وبِالنَّظرِ تَثبُتُ حُجَّتُهُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :بِصُنعِ اللّهِ یُستَدَلُّ عَلَیهِ ، وبِالعُقولِ تُعتَقَدُ مَعرِفَتُهُ ، وبِالتَّفَکُّرِ تَثبُتُ حُجَّتُهُ ، مَعروفٌ بِالدَّلالاتِ ، مَشهودٌ بِالبَیِّناتِ . ⁽⁴⁾

.

امام علی علیه السلام :استواری آفرینش ، نشانه ای کافی بر اوست و ترکیب طبیعت ، در دلالت بر او بس است ، و حدوث پدیده ها بر قدمت او دلیل است و محکم داشتن خلقت ، عبرتی بسنده برای [پی بردن به ]اوست .

امام علی علیه السلام :به آفریده خدا ، بر او دلالت می شود و به خردها ، معرفتش شکل می گیرد و به اندیشه ، حجّتش ثابت می شود و به نشانه هایش بر خلقش احتجاج می کند .

امام علی علیه السلام :به آفریده خدا ، بر او دلالت می شود و به خردها ، معرفتش شکل می گیرد و به اندیشیدن حجّتش ثابت می شود . به نشانه ها ، شناخته و به دلیل های روشن ، مشاهده می شود .

امام علی علیه السلام :به آفریده خدا ، بر او دلالت می شود و به خردها ، معرفتش شکل می گیرد و به دقّت ورزیدن ، حجّتش ثابت می شود ، با دلیل ها شناخته شده است و با نشانه های روشن، حضور دارد .

.

عنه علیه السلام :ظَهَرَ للعُقولِ بِما أَرانا مِن عَلاماتِ التَّدبیرِ المُتقَنِ ، وَالقَضاءِ المُبرَمِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :ظَهَرَ فِی العُقولِ بِما یُری فی خَلقِهِ مِن عَلاماتِ التَّدبیرِ . . . وهُوَ الحَکیمُ العَلیمُ ، أَتقَنَ ما أَرادَ مِن خَلقِهِ مِنَ الأَشباحِ کُلِّها ، لا بِمِثالٍ سَبَقَ إِلَیهِ ، ولا لُغوبٍ دَخَلَ عَلَیهِ فی خَلقِ ما خَلَقَ لَدَیهِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :ظَهَرَت فِی بَدائِعِ الَّذی أَحدَثَها آثارُ حِکمَتِهِ ، وصارَ کُلُّ شَیءٍ خَلَقَ حُجَّةً لَهُ ومُنتَسِبا إِلَیهِ ؛ فَإِن کانَ خَلقا صامِتا فَحُجَّتُهُ بِالتَّدبیرِ ناطِقَةٌ فیهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :عَجِبتُ لِمَن شَکَّ فِی اللّهِ وهُوَ یَری خَلقَ اللّهِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ عَن إِثباتِ الصّانِعِ ـ: البَعرَةُ تَدُلُّ عَلَی البَعیرِ ، وَالرَّوثَةُ تَدُلُّ عَلَی الحَمیرِ ، وآثارُ القَدَمِ تَدُلُّ عَلَی المَسیر ، فَهَیکَلٌ عِلوِیٌّ بِهذِهِ اللَّطافَةِ ، ومَرکَزٌ سِفلِیٌّ بِهذِهِ الکَثافَةِ ، کَیفَ لا یَدُلاّنِ عَلَی اللَّطیفِ الخَبیرِ ؟! ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ فیما نُسِبَ إلَیهِ أنَّهُ کانَ کَثیرا ما یَقولُ إِذا فَرَغَ مِن صَلاةِ اللَّیلِ ـ: أَشهَدُ أنَّ السَّماواتِ وَالأَرضَ وما بَینَهُما آیاتٌ تَدُلُّ عَلَیکَ، وشواهِدُ تَشهَدُ بِما إِلَیهِ دَعَوتَ. کُلُّ ما یُؤَدّی عَنکَ الحُجَّةَ ، ویَشهَدُ لَکَ بِالرُّبوبِیَّةِ ، مَوسومٌ بِاثارِ نِعمَتِکَ ومَعالِمِ تَدبیرِکَ. عَلَوتَ بِها عَن خَلقِکَ، فَأَوصَلتَ إِلَی القُلوبِ مِن مَعرِفَتِکَ ما آنَسَها مِن وَحشَةِ الفِکرِ ، وکَفاها رَجمَ الاِحتِجاجِ ؛ فَهِیَ مَعَ مَعرِفَتِها بِکَ ووَلَهِها إِلَیکَ شاهِدَةٌ بِأَنَّک لا تَأخُذُکَ الأَوهامُ ، ولا تُدرِکُکَ العُقولُ وَلاَ الأَبصارُ . ⁽⁶⁾

.

امام علی علیه السلام :با آنچه از نشانه های تدبیر استوارش و حکم محکمش به ما نشان داد ، برای خردها پدیدار شد .

امام علی علیه السلام :با آنچه از نشانه های تدبیر در خلقش دیده می شود ، برای خردها پدیدار می شود ... و اوست استوار کار دانا . هر چه از کالبدها ⁽¹⁾که خواست ، آفرید ، بی آن که نمونه ای داشته باشد و یا در آفرینش چیزی از آن درمانَد .

امام علی علیه السلام :آثار حکمتش در پدیده هایی که آفرید ، هویدا شد و هر چه آفرید ، حجّتی برای او و منسوب به اوست . پس اگر پدیده ای ساکت است ، تدبیرِ [به کار رفته در ]آن ، حجّتی گویاست .

امام علی علیه السلام :در شگفتم از کسی که در خدا شک می کند ، در حالی که خلقت خدا را می بیند !

امام علی علیه السلامـ در پاسخ به سؤال از دلیل اثبات صانع ـ: سرگین شتر ، بر شتر دلالت دارد و سرگین درازگوش بر درازگوش ، و جای پا ، بر راه رفتن دلالت دارد . آن وقت ، آسمانی در فراز و با این لطافت و زمینی پست با این غلظت ، چگونه بر آگاه باریک بین دلالت نکند؟!

امام علی علیه السلامـ در سخنی منسوب به ایشان بسیار می شد که چون از نماز شب فارغ می شد ، می گفت ـ: گواهی می دهم که آسمان ها و زمین و آنچه در میان آن دوست ، نشانه هایی است که بر تو دلالت می کند و شاهدهایی است که بر آنچه فرا می خوانی ، شهادت می دهد . هر چه که حجّت تو را می رساند و بر ربوبیت تو گواهی می دهد ، به آثار نعمت تو و نشانه های تدبیرت نشان دار شده است ، با آنها از خَلقت فاصله گرفتی و از معرفت خود به دل ها چیزی رساندی که مایه انس آنها در تنهایی تفکّرند و استدلال در همنشینی با آنها بس باشد که دل با وجود شناختش و اشتیاقش به تو ، این را شهادت می دهد که وهم ها به تو نمی رسند و خردها و دیده ها به تو دست نمی یابند .

.

عنه علیه السلام :بِها [ أی بِالمَخلوقَاتِ ] تَجَلّی صانِعُها لِلعُقولِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذی ... تَتَلَقّاهُ الأَذهانُ لا بِمُشاعَرَةٍ ، وتَشهَدُ لَهُ المَرائی لا بِمُحاضَرَةٍ . لَم تُحِط بِهِ الأَوهامُ ، بَل تَجَلّی لَها بِها . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ المُتَجَلّی لِخَلقِهِ بِخَلقِهِ ، وَالظّاهِرِ لِقُلوبِهِم بِحُجَّتِهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :أَقامَ مِن شَواهِدِ البَیِّناتِ عَلی لَطیفِ صَنعَتِهِ ، وعَظیمِ قُدرَتِهِ ، مَا انقادَت لَهُ العُقولُ مُعتَرِفَةً بِهِ ، ومُسَلِّمَةً لَهُ ، ونَعَقَت فی أَسماعِنا دَلائِلُهُ عَلی وَحدانِیَّتِهِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ لَمّا قالَ لَهُ الجاثَلیقُ فی مُناظَرَتِهِ : خَبِّرنی عَنهُ تَعالی ، أ مُدرَکٌ بِالحَواسِّ عِندَکَ فَیَسلُکَ المُستَرشِدُ فی طَلَبِهِ استِعمالَ الحَواسِّ ، أم کَیفَ طَریقُ المَعرِفَةِ بِهِ إِن لَم یَکُنِ الأَمرُ کَذلِکَ؟ فَقالَ ـ: تَعالَی المَلِکُ الجَبّارُ أن یُوصَفَ بِمِقدارٍ ، أو تُدرِکَهُ الحَواسُّ أو یُقاسَ بِالنّاسِ ، وَالطَّریقُ إِلی مَعرِفَتِهِ صَنائِعُهُ الباهِرَةُ لِلعُقولِ، الدّالَّةُ ذَوِی الاِعتبارِ بِما هُوَ عِندَهُ مَشهودٌ ومَعقولٌ. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ فی خلَقِ السَّماءِ وَالکَونِ ـ: وکَذلِکَ السَّماءُ وَالهَواءُ ، وَالرِّیاحُ وَالماءُ ، فَانظُر إِلَی الشَّمسِ وَالقَمَرِ ، وَالنَّباتِ وَالشَّجَرِ ، وَالماءِ وَالحَجَرِ ، وَاختِلافِ هذَا اللَّیلِ وَالنَّهارِ ، وتَفَجُّرِ هذِهِ البِحارِ ، وکَثرَةِ هذِهِ الجِبالِ ، وطولِ هذِهِ القِلالِ ⁽⁶⁾، وتَفَرُّقِ هذِهِ اللُّغاتِ ، وَالأَلسُنِ المُختَلِفاتِ . فَالوَیلُ لِمَن أنکَر المُقَدِّرَ ، وجَحَدَ المُدَبِّرَ ! زَعَموا أنَّهُم کَالنَّباتِ ما لَهُم زارِعٌ ، ولا لاِختِلافِ صُوَرِهِم صانِعٌ ؛ ولَم یَلجَؤوا إِلی حُجَّةٍ فیمَا ادَّعَوا ، ولا تَحقیقٍ لِما أَوعَوا . وهَل یَکونُ بِناءٌ مِن غَیرِ بانٍ ، أو جِنایَةٌ مِن غَیرِ جانٍ؟! ⁽⁷⁾

.

امام علی علیه السلام :با آفریده هاست که سازنده شان برای خِردها جلوه می کند .

امام علی علیه السلام :ستایش ، خدای را که ... ذهن ها او را درمی یابند ، امّا نه به درک ذات و احاطه به او ، و دیده ها او را مشاهده می کنند ، امّا نه به حضور . گمان ها بر او احاطه نمی یابند ، بلکه بدان برایشان جلوه می کند .

امام علی علیه السلام :ستایش ، خدای را که برای خلقش به آفرینش خود جلوه کرده و برای دل هایشان به حجّت خود ، پدیدار است .

امام علی علیه السلام :و از دلیل های روشن بر لطافت خلقتش و بزرگی قدرتش گواه آورد ، به گونه ای که خردها ، رام و معترف و تسلیم آن شدند و دلایل یگانگی او در گوش هایمان به صدا درآمد .

امام علی علیه السلام :ـ چون جاثلیق در مناظره اش به او گفت : از خدای متعال خبرم ده که آیا به وسیله حواس ، قابل درک است تا پیجوی راه ، حواس را در طلب او به کار اندازد ، یا اگر این گونه نیست ، راه شناخت او چگونه است؟ ـ: والاست سلطان جبّار ، از این که به اندازه وصف شود و یا حواسّ او را دریابد و یا با مردم سنجیده شود . راه معرفت او ، ساخته های اوست که خِردها را خیره می کند و دیدگان عبرت بین را به آنچه نزدش مشهور و معقول است ، ره می نماید .

امام علی علیه السلامـ در خلقت آسمان و هستی ـ: و همچنین ، آسمان و فضا و بادها و آب . پس به خورشید ، ماه ، گیاه ، درخت ، آب ، سنگ ، آمد و شد شب و روز ، شکافته شدن دریاها ، فراوانی کوه ها ، بلندی قلّه ها ، پراکندگی لغت ها و زبان های گوناگون بنگر! پس وای بر کسی که اندازه کننده را انکار کند و تدبیرکننده را نفی نماید! می پندارند که آنان ، مانند گیاهان خودرو ، نه زارعی دارند ، و نه کسی تفاوت صورت هایشان را پدید آورده است و در ادّعایشان نه به دلیلی [قانع کننده] تکیه کرده اند ، و نه به تحقیقی درباره آنچه بدان عقیده دارند . آیا ساختمانی بی بانی می شود و یا جنایتی بی جانی؟!

.

عنه علیه السلامـ فی ذِکرِ الدُّنیا وَ المَخلوقاتِ ـ: ولَوِ اجتَمَعَ جَمیعُ حَیَوانِها ؛ مِن طَیرِها وبَهائِمِها ، وما کانَ مِن مُراحِها وسائِمِها ، وأَصنافِ أَسناخِها وأَجناسِها ، ومُتَبَلِّدَةِ أُمَمِها وأَکیاسِها ، عَلی إِحداثِ بَعوضَةٍ ، ما قَدَرَت عَلی إِحداثِها ، ولا عَرَفَت کَیفَ السَّبیلُ إِلی إِیجادِها ، ولَتَحَیَّرَت عُقولُها فی عِلمِ ذلِکَ وتاهَت ، وعَجَزَت قُواها وتَناهَت ، ورَجَعَت خاسِئَةً حَسیرَةً ، عارِفَةً بِأَنَّها مَقهورَةٌ ، مُقِرَّةً بِالعَجزِ عَن إِنشائِها ، مُذعِنَةً بِالضَّعفِ عَن إِفنائِها ! ⁽¹⁾

الإمام الحسین علیه السلامـ فیما نُسِبَ إلَیهِ مِن دُعاءِ عَرَفَةَ ـ: أنتَ الَّذی تَعَرَّفتَ إِلَیَّ فی کُلِّ شَیءٍ ، فَرَأَیتُکَ ظاهِرا فی کُلِّ شَیءٍ ، وأنتَ الظّاهِرُ لِکُلِّ شَیءٍ . ⁽²⁾

الإمام الباقر علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ عز و جل : «وَ مَن کَانَ فِی هَـذِهِ أَعْمَی فَهُوَ فِی الاْخِرَةِ أَعْمَی وَ أَضَلُّ سَبِیلاً» ⁽³⁾ـ: مَن لَم یَدُلَّهُ خَلقُ السَّماواتِ وَالأَرضِ ، وَاختِلافُ اللَّیلِ وَالنَّهارِ ، ودَوَرانُ الفَلَکِ وَالشَّمسِ وَالقَمَرِ ، وَالآیاتُ العَجیباتُ عَلی أنَّ وَراءَ ذلِکَ أَمرا أَعظَمَ مِنهُ «فَهُوَ فِی الْأَخِرَةِ أَعْمَی وَ أَضَلُّ سَبِیلاً» ، فَهُوَ عَمّا لَم یُعایِن أَعمی وأَضَلُّ . ⁽⁴⁾

.

امام علی علیه السلامـ در ذکر دنیا و آفریدگان ـ: و اگر همه جانداران جهان ، از پرندگان و چارپایان و آنچه در آغل است و نیز چراکنندگان ، از هر گونه و دسته و مردمان نادان و زیرک ، فراهم آیند تا پشه ای را هستی ببخشند ، نمی توانند آن را بیافرینند و راه پدیدآوردنش را نیز نمی دانند و خِردهایشان در شناخت آن ، سرگشته می شود و نیرویشان سست می شود و به پایان می رسد و رانده و مانده باز می گردند و خواهند دانست که مقهورند و در آفرینش آن به ناتوانی خویش اقرار می آورند و به ضعف خود از نابود کردن آن ، اعتراف می نمایند .

امام حسین علیه السلامـ در آنچه نسبت داده شده است به او از دعای عرفه ـ: تو کسی هستی که خود را در همه چیز به من شناساندی و تو را در هر چیز نمایان دیدم و تو ، نمایان کننده هر چیزی .

امام باقر علیه السلامـ درباره گفته خدای عز و جل ـ: «و هر کس در این جا کور باشد ، در آخرت ، کورتر و گم راه تر خواهد بود» ـ : هر که را آفرینش آسمان ها و زمین ، آمد و شد ، شب و روز ، چرخش فلک و خورشید و ماه ، و نشانه های شگفت به این نکته ره نبرد که در پسِ آنها ، کاری بزرگ تر از آن نهفته است ، «او در آخرت ، کورتر و گم راه تر است» ؛ زیرا آنها دیدنی بودند و امر آخرت ، نادیدنی .

.

عنه علیه السلام :کَفی لِأُولِی الأَلبابِ بِخَلقِ الرَّبِّ المُسَخِّرِ ، ومُلکِ الرَّبِّ القاهِرِ ، وجَلالِ الرَّبِّ الظّاهِرِ ، ونورِ الرَّبِّ الباهِرِ ، وبُرهانِ الرَّبِّ الصّادِقِ ، وما أَنطَقَ بِهِ أَلسُنَ العِبادِ، وما أَرسَلَ بِهِ الرَّسُلَ، وما أَنزَلَ عَلَی العِبادِ؛ دَلیلاً عَلَی الرَّبِّ. ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ لَمّا سَأَلَهُ الزِّندیقُ : مَا الدَّلیلُ عَلَیهِ ؟ قالَ ـ: وُجودُ الأَفاعیلِ دَلَّت عَلَی أنَّ صانِعا صَنَعَها . ألا تَری أنَّکَ إِذا نَظَرتَ إِلی بِناءٍ مُشَیِّدٍ مَبنِیٍّ عَلِمتَ أنَّ لَهُ بانِیا وإِن کُنتَ لَم تَرَ البانِیَ ولَم تُشاهِدهُ؟! ⁽²⁾

عنه علیه السلام :لَو لَم یَکُنِ الشّاهِدُ دَلیلاً عَلَی الغائِبِ ، لَما کانَ لِلخَلقِ طَریقٌ إِلی إِثباتِهِ تَعالی . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ لِلمُفَضَّلِ بنِ عُمَرَ ـ: یا مُفَضَّلُ ، أَوَّلُ العِبَرِ وَالأَدِلَّةِ عَلَی الباری ـ جَلَّ قُدسُهُ ـ تَهیِئَةُ هذَا العالَمِ ، وتَألیفُ أَجزائِهِ ونَظمُها عَلی ما هِیَ عَلَیهِ ؛ فَإِنَّکَ إِذا تَأَمَّلتَ العالَمَ بِفِکرِکَ ومَیَّزتَهُ بِعَقلِکَ وَجَدتَهُ کَالبَیتِ المَبنِیِّ ، المُعَدِّ فیهِ جَمیعُ ما یَحتاجُ إِلَیهِ عِبادُهُ ، فَالسَّماءُ مَرفوعَةٌ کَالسَّقفِ ، وَالأَرضُ مَمدودَةٌ کَالبِساطِ ، وَالنُّجومُ مَنضودَةٌ کَالمَصابیحِ ، وَالجَواهِرُ مَخزونَةٌ کَالذَّخائِرِ ، وکُلُّ شَیءٍ فیها لِشَأنِهِ مُعَدٌّ ، وَالإِنسانُ کَالمُمَلَّکِ ذلِکَ البَیتِ ، وَالمُخَوَّلِ جَمیعَ ما فیهِ ، وضُروبُ النَّباتِ مُهَیَّأَةٌ لِمَارِبِهِ ، وصُنوفُ الحَیَوانِ مَصروفَةٌ فی مَصالِحِهِ ومَنافِعِهِ ، فَفی هذا دَلالةٌ واضِحَةٌ عَلی أنَّ العالَمَ مَخلوقٌ بِتَقدیرٍ وحِکمَةٍ ، ونِظامٍ ومُلاءَمَةٍ ، وأنَّ الخالِقَ لَهُ واحِدٌ ، وهُوَ الَّذی أَلَّفَهُ ونَظَمَهُ بَعضا إِلی بَعضٍ . ⁽⁴⁾

.

امام باقر علیه السلام :برای اندیشمندان ، آفرینش پروردگار تسخیرکننده و چیرگی خدای قاهر و شکوه پیدای پروردگار و نور خیره کننده خدا و برهان راست خداوند و آنچه زبان بندگان را بدان گویا کرده و پیامبر را فرستاده و بر بندگان نازل کرده ، در دلالت بر وجود پروردگار ، کافی است .

امام صادق علیه السلامـ : چون زندیق از او پرسید : چه دلیلی بر وجود خداوند ، وجود دارد؟ ـ: وجود ساخته ها[ی آفرینش] دلالت بر آن دارد که سازنده ای آن را ساخته است . آیا نمی بینی که چون به ساختمانی استوار و برافراشته می نگری ، می فهمی که سازنده ای دارد ، اگرچه سازنده را ندیده و مشاهده نکرده ای ؟

امام صادق علیه السلام :اگر شاهد ، دلیلی بر غایب نبود ، مردم را راهی به اثبات خدای متعال نبود .

امام صادق علیه السلامـ به مفضّل بن عمر ـ: ای مفضّل ! نخستین نشانه و دلیل بر آفریدگار ـ که قداستش بزرگ باد ـ آمادگی این جهان و هماهنگی اجزای آن و نظم آن به شکل کنونی است . بی گمان ، چون با اندیشه ات در جهان تأمّل کنی و با خِردت در آن بنگری ، آن را مانند یک خانه ساخته شده می بینی که همه آنچه بندگانش بدان نیاز دارند ، در آن آماده شده است . پس آسمان ، چون سقف برافراشته ، و زمین ، مانند فرش گسترده و ستارگان انبوه به سان چراغ ها و جواهرات مانند اندوخته ها ، [در زمین ]ذخیره شده است . و هر چیز در آن ، برای کار خود ، آماده شده و انسان ، مانند مالک آن خانه است و همه امور به او وا نهاده شده و همه گونه های گیاهان برای نیازهای او مهیّا شده و انواع حیوانات در مصالح و منافع او به کار آمده است و در این ، دلالتی آشکار است بر آن که جهان به اندازه و حکمت و نظام مندی و هماهنگی آفریده شده و این که آفریدگار آن ، یکی است و اوست که هر یک از اجزا را با دیگری پیوند و نظم داده است .

.