مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی : موسوعه العقائد الاسلامیه . فارسی

عنوان و نام پدیدآور : دانش نامه عقاید اسلامی/ محمدی ری شهری، همکار رضا برنجکار ؛ مترجم مهدی مهریزی ؛ برای موسسه علمی و فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳۸۵ -

مشخصات ظاهری : ج.

فروست : مرکز تحقیقات دارالحدیث؛ ۱۰۲.

شابک : ۲۴۵۰۰۰ریال: دوره 964-493-117-3 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ریال: دوره، چاپ سوم 978-964-493-117-8 : ؛ ج.۱ 964-493-118-1 : ؛ ج.۱، چاپ دوم: 9789644931178 ؛ ج.۱، چاپ سوم 978-964-493-118-5 : ؛ ج.۲ 964-493-119-X : ؛ ج.۲، جاپ دوم: 978-964-493-119-2 ؛ ج.۳ 964-493-120-3 : ؛ ج.۳، چاپ دوم: 978-964-493-120-8 ؛ ج.۴ 964-493-121-1 : ؛ ج.۴، چاپ سوم 978-964-493-121-5 : ؛ ج.۵ 964-493-123-X : ؛ ج.۵، چاپ سوم 978-964-493-122-2 : ؛ ج.۶ 964-493-123-8 : ؛ ج.۶ 978-964-493-123-9 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ریال (دوره، چاپ دوم) ؛ ج.۷ 964-493-124-6 : ؛ ج.۷ 978-964-493-124-6 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ریال(ج.٬۷چاپ دوم٬دوره) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج. ۸) ؛ ج.۸، چاپ سوم 978-964-493-252-6 : ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج. ۹ 978-964-493-253-3 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ریال (ج.۹، چاپ دوم)

یادداشت : فارسی- عربی.

یادداشت : هر یک از جلد های این کتاب با همکاری و ترجمه افراد مختلف انجام شده است.

یادداشت : ج. ۸ و ۹ (چاپ اول: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج.۱تا ۷، ۹ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱، ۲، ۴ تا ۹ (چاپ سوم: ۱۳۸۷).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.۱-۳. معرفت شناسی.- ج.۴-۷. خداشناسی.- ج.۸ - ۹ عدالت خداوند

موضوع : اسلام -- عقاید -- احادیث

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۴

شناسه افزوده : برنجکار، رضا، ۱۳۴۲ -

شناسه افزوده : مهریزی، مهدی، ۱۳۴۱ -، مترجم

شناسه افزوده : دار الحدیث. مرکز تحقیقات

شناسه افزوده : دار الحدیث. مرکز چاپ و نشر

رده بندی کنگره : BP۲۱۱/۵م۳۳۴م۸۰۴۱ ۱۳۸۵/

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۱۷۲

شماره کتابشناسی ملی : ۱۰۴۷۲۸۱

اشاره

بخش دوم: آشنایی با یگانگیِ خدا

اشاره

بخش دوم: آشنایی با یگانگیِ خدافصل یکم: ارزش توحیدفصل دوم: مراتب توحید

.

الفصل الأوّل: قیمة التّوحید۱ / ۱أَوَّلُ الدِّینِالإمام علیّ علیه السلام :أَوَّلُ الدِّینِ مَعرِفَتُهُ ، وکَمالُ مَعرِفَتِهِ التَّصدیقُ بِهِ ، وکَمالُ التَّصدیقِ بِهِ تَوحیدُهُ . ⁽¹⁾

۱ / ۲نِصفُ الدِّینِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :التَّوحیدُ نِصفُ الدِّینِ . ⁽²⁾

.

فصل یکم: ارزش توحید

۱ / ۱ سرلوحه دین

۱ / ۲ نیمه دین

فصل یکم: ارزش توحید۱ / ۱سرلوحه دینامام علی علیه السلام :سرلوحه دین ، معرفت اوست و کمال معرفتش ، تصدیق او و کمال تصدیقش ، یگانه دانستن او .

۱ / ۲نیمه دینپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :توحید ، نیمی از دین است .

.

۱ / ۳کَلِمَةُ التَّقویرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی تَفسیرِ «لا إِلهَ إِلاَّ اللّهُ» ـ: قَولُهُ : لا إِلهَ إِلاَّ اللّهُ یَعنی وَحدانِیَّتَهُ ، لا یُقبَلُ الأَعمالُ إِلاّ بِها ، وهِیَ کَلِمَةُ التَّقوی ، یُثَقِّلُ اللّهُ بِهَا المَوازینَ یَومَ القِیامَةِ . ⁽¹⁾

۱ / ۴ثَمَنُ الجَنَّةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :التَّوحیدُ ثَمَنُ الجَنَّةِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إِنَّ اللّهَ عز و جل قالَ : ما جَزاءُ مَن أَنعَمتُ عَلَیهِ بِالتَّوحیدِ إِلاَّ الجَنَّةُ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن ماتَ وهُوَ یَعلَمُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ اللّهُ دَخَلَ الجَنَّةَ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن قالَ : «لا إِلهَ إِلاَّ اللّهُ» مُخلِصا دَخَلَ الجَنَّةَ ، وإِخلاصُهُ أَن تَحجُزَهُ «لا إِلهَ إِلاَّ اللّهُ» عَمّا حَرَّمَ اللّهُ عز و جل . ⁽⁵⁾

.

۱ / ۳ کلمه تقوا

۱ / ۴ بهای بهشت

۱ / ۳کلمه تقواپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در تفسیر «لا إله إلاّ اللّه » ـ: این سخن، یعنی [ اقرار به] وحدانیت خدا که اعمال، جز بِدان پذیرفته نمی شود و آن، کلمه تقواست که خدا در روز قیامت، ترازوها[ی سنجش اعمال] را بدان، سنگین می کند .

۱ / ۴بهای بهشتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :توحید ، بهای بهشت است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خدای عز و جل فرمود : «جزای کسی که نعمت توحید را به وی ارزانی داشته ام ، جز بهشت نیست» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که بمیرد، در حالی که می داند خدایی جز خداوند یکتا نیست ، به بهشت درمی آید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس خالصانه بگوید : «لا إله إلاّ اللّه ؛ خدایی جز خداوند یکتا نیست» ، به بهشت درمی آید و خلوص آن، یعنی این که «لا إله إلاّ اللّه » ، گوینده آن را از آنچه خداوند عز و جل حرام کرده است ، بازمی دارد .

.

عنه صلی الله علیه و آله :إِنَّ «لا إِلهَ إِلاَّ اللّهُ» کَلِمَةٌ عَظیمَةٌ کَریمَةٌ عَلَی اللّهِ عز و جل ، مَن قالَها مُخلِصا استَوجَبَ الجَنَّةَ ، ومَن قالَها کاذِبا عَصَمَت مالَهُ ودَمَهُ ، وکانَ مَصیرُهُ إِلَی النّارِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی مَوعِظَتِهِ لاِبنِ مَسعودٍ ـ: إِذا تَکَلَّمتَ بـ «لا إِلهَ إِلاَّ اللّهُ» ولَم تَعرِف حَقَّها ؛ فَإِنَّهُ مَردودٌ عَلَیکَ . ⁽²⁾

۱ / ۵حَیاةُ النَّفسِالإمام علیّ علیه السلام :التَّوحیدُ حَیاةُ النَّفسِ . ⁽³⁾

۱ / ۶عُروَةُ اللّهِ الوُثقیالإمام الباقر علیه السلام :عُروَةُ اللّهِ الوُثقی التَّوحیدُ . ⁽⁴⁾

.

۱ / ۵ حیات جان

۱ / ۶ استوارترین دستاویز خدا

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بی گمان ، «لا إله إلاّ اللّه »، نزد خدا سخنی بزرگ و عزیز است . هر کس آن را خالصانه بگوید ، بهشت برایش واجب می شود و هر کس آن را به دروغ بگوید ، دارایی و خونش حفظ می شود ، امّا ره به دوزخ می بَرَد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در اندرز به ابن مسعود ـ: چون «لا إله إلاّ اللّه » را گفتی و حقّ آن را نشناختی ، به تو بازگردانده می شود .

۱ / ۵حیات جانامام علی علیه السلام :توحید ، حیات جان است .

۱ / ۶استوارترین دستاویز خداامام باقر علیه السلام :استوارترین دستاویز خدا [ برای انسان] ، توحید است.

.

۱ / ۷حِصنُ اللّهِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :حَدَّثَنی جَبرَئیلُ سَیِّدُ المَلائِکَةِ ، قالَ : قالَ اللّهُ سَیِّدُ السّاداتِ عز و جل : إِنّی أَنَا اللّهُ لا إِلهَ إِلاّ أَنَا ، فَمَن أَقَرَّ لی بِالتَّوحیدِ دَخَلَ حِصنی ، ومَن دَخَلَ حِصنی أَمِنَ مِن عَذابی . ⁽¹⁾

۱ / ۸أفضَلُ الأَعمالِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :«لا إِلهَ إِلاَّ اللّهُ» ، لا یَسبِقُها عَمَلٌ ، ولا تَترُکُ ذَنبا . ⁽²⁾

الأَمالی للطوسی عن محمّد بن سماعة :سَأَلَ بَعضُ أَصحابِنَا الصّادِقَ علیه السلام ، فَقالَ لَهُ : أَخبِرنی أَیُّ الأَعمالِ أَفضَلُ ؟ قالَ : تَوحیدُکَ لِرَبِّکَ . قالَ : فَما أَعظَمُ الذُّنوبِ ؟ قالَ : تَشبیهُکَ لِخالِقِکَ . ⁽³⁾

۱ / ۹سَبَبُ المَغفِرَةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إِذا قالَ العَبدُ : «أَشهَدُ أَن لا إِلهَ إِلاَّ اللّهُ» ، قالَ اللّهُ تَعالی : یا مَلائِکَتی ، عَلِمَ عَبدی أَنَّهُ لَیسَ لَهُ رَبٌّ غَیری ، أُشهِدُکُم أَنّی غَفَرتُ لَهُ . ⁽⁴⁾

.

۱ / ۷ دژِ خدا

۱ / ۸ برترین عمل ها

۱ / ۹ سبب آمرزش

۱ / ۷دژِ خداپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سرور فرشتگان ، جبرئیل علیه السلام برایم حدیث کرد و گفت : سرور سروران ، خداوند عز و جلفرمود : «من، تنها خدایم و خدایی جز من نیست . پس هر که به یگانگی من اقرار کند ، به دژِ من در می آید و هر که به دژم در آید ، از عذاب من، ایمن می شود» .

۱ / ۸برترین عمل هاپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ عملی بر «لا إله إلاّ اللّه » پیشی نمی گیرد و گناهی باقی نمی نهد .

الأمالی، طوسیـ به نقل از محمّد بن سماعه ـ: یکی از شیعیان از امام صادق علیه السلامپرسید : به من از برترین عمل، خبر ده . فرمود : «یگانه دانستن پروردگارت» . گفت : بزرگ ترین گناه، کدام است؟ فرمود : «همتا گرفتن برای خالقت» .

۱ / ۹سبب آمرزشپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :چون بنده بگوید : «أشهد أن لا إله إلاّ اللّه ؛ گواهی می دهم که خدایی جز خداوند نیست» ، خداوند متعال می گوید : «ای فرشتگان من ! بنده ام دانست که جز من، پروردگاری ندارد . شما را گواه می گیرم که او را آمرزیدم» .

.

عنه صلی الله علیه و آله :لا یَزالُ قَولُ: «لا إِلهَ إِلاَّ اللّهُ» یَرفَعُ سَخَطَ اللّهِ عَنِ العِبادِ ، حَتّی إِذا نَزَلوا بِالمَنزِلِ الَّذی لا یُبالونَ ما نَقَصَ مِن دینِهِم إِذا سَلِمَت دُنیاهُم ، فَقالوا عِندَ ذلِکَ ، قالَ اللّهُ تَعالی لَهُم : کَذِبتُم کَذِبتُم . ⁽¹⁾

۱ / ۱۰سَبَبُ دَفعِ البَلاءِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :«لا إِلهَ إِلاَّ اللّهُ» تَدفَعُ عَن قائِلِها تِسعَةً وتِسعینَ بابا مِنَ البَلاءِ أَدناهَا الهَمُّ . ⁽²⁾

راجع : ج ۴ ص ۱۶ (الفصل الأوّل : قیمَةُ مَعرِفَةِ اللّهِ) .

۱ / ۱۱سَبَبُ الفلاحرسول اللّه صلی الله علیه و آله :قولوا: «لا إِلهَ إِلاَّ اللّهُ» تُفلِحوا . ⁽³⁾

.

۱ / ۱۰ سبب دور شدن بلا

۱ / ۱۱ سبب رستگاری

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سخن «لا اله الاّ اللّه » ، هماره خشم خدا را از بندگان برمی دارد تا آن که به چنان جایگاه پایینی آیند که اگر دنیایشان سالم بماند ، اندیشناکِ کمبود در دین خود نشوند . پس چون در این حال آن را بگویند ، خداوند متعال به ایشان می فرماید : «دروغ می گویید ؛ دروغ می گویید!» .

۱ / ۱۰سبب دور شدن بلاپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :«لا اله الاّ اللّه »، ۹۹ بلا را از گوینده اش دور می کند که کمترین آن ، اندوه است .

ر . ک : ج ۴ ص ۱۷ (فصل یکم : ارزش شناخت خدا) .

۱ / ۱۱سبب رستگاریپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بگویید : «لا اله الاّ اللّه »، تا رستگار شوید .

.

الفصل الثانی : مراتب التّوحیدالمرتبة الاولی : التّوحید فی الذّاتموضوع التَّوحید من أَهمّ موضوعات معرفة اللّه سبحانه بعد إِثبات وجوده ، وهو جدیر بالمناقشة والتحلیل من جوانب مختلفة . لقد تمّ فی هذا الفصل تنظیم النصوص المرتبطة بأهمّ المباحث التَّوحیدیّة تحت عنوان مراتب التَّوحید ، وهی تبدأَ من التَّوحید فی الذّات ، وتنتهی بالتَّوحید فی العبادة الذی یمثّل أَعلی المراتب فی معرفة اللّه تعالی ، وذلک علی المنوال الذی تلاحظونه . إِنّ التوحید الذاتیّ الذی یجسّد أَوّل مرتبة من مراتب التَّوحید ، بمعنی نفی الشریک ، والتشبیه ، والجزء عن ذات الحقّ تعالی ، وستلاحظون فی الأَبواب الآتیة البراهین العقلیّة علی توحید الذات وتفسیرها و تبیانها من وحی القرآن والحدیث .

.

فصل دوم: مراتب توحید

مرتبه اوّل : توحید در ذات

اشاره

فصل دوم: مراتب توحیدمرتبه اوّل : توحید در ذاتمسئله توحید، از مهم ترین مسائل خداشناسی پس از اثبات وجود خداست و از جنبه های مختلف، قابل بحث و بررسی است . در این فصل، متون مربوط به مهم ترین مباحث توحیدی تحت عنوان «مراتب توحید» ، که از توحید در ذات آغاز می شود و به توحید در عبادت ـ که بالاترین مرتبه خداشناسی است ـ پایان می یابد ، به صورتی که ملاحظه می فرمایید، تنظیم شده است . توحید ذاتی که نخستین مرتبه یکتاپرستی است، به معنای نفیِ شریک ، شبیه و جزء از ذات حق تعالی است. براهین عقلی توحید ذات و تفسیر و تبیین آن از نگاه قرآن و حدیث را در ابواب آینده ، ملاحظه خواهید کرد .

.

۱ / ۱ما یَدُلُّ عَلی وَحدَةِ ذاتِهِالکتاب«وَ مَن یَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَـهًا ءَاخَرَ لاَ بُرْهَـنَ لَهُ بِهِ فَإِنَّمَا حِسَابُهُ عِندَ رَبِّهِ إِنَّهُ لاَ یُفْلِحُ الْکَـفِرُونَ» . ⁽¹⁾

«أَمَّن یَبْدَؤُاْ الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ وَ مَن یَرْزُقُکُم مِّنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَءِلَـهٌ مَّعَ اللَّهِ قُلْ هَاتُواْ بُرْهَـنَکُمْ إِن کُنتُمْ صَـدِقِینَ» . ⁽²⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلامـ فی وَصِیَّتِهِ لاِبنِهِ الحَسَنِ علیه السلام ـ: اِعلَم یا بُنَیَّ أَنَّهُ لَو کانَ لِرَبِّکَ شَریکٌ لَأَتَتکَ رُسُلُهُ ، ولَرَأَیتَ آثارَ مُلکِهِ وسُلطانِهِ ، ولَعَرَفتَ أفعالَهُ وصِفاتِهِ ، ولکِنَّهُ إِلهٌ واحِدٌ کَما وَصَفَ نَفسَهُ ، لا یُضادُّهُ فی مُلکِهِ أَحَدٌ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ: کَیفَ هُوَ اللّهُ الواحِدُ؟ ـ: واحِدٌ فی ذاتِهِ فَلا واحِدٌ کَواحِدٍ ؛ لِأَنَّ ما سِواهُ مِنَ الواحِدِ مُتَجَزِّئٌ ، وهُوَ تَبارَکَ وتَعالی واحِدٌ لا یَتَجَزَّأُ ولا یَقَعُ عَلَیهِ العَدُّ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ: مَا الدَّلیلُ عَلَی الواحِدِ؟ ـ: ما بِالخَلقِ مِنَ الحاجَةِ . ⁽⁵⁾

الإمام الرضا علیه السلامـ لَمّا سَأَلَهُ رَجُلٌ مِنَ الثَّنَوِیَّةِ: إِنَّ صانِعَ العالَمِ اثنانِ ، فَمَا الدَّلیلُ عَلی أَنَّهُ واحِدٌ؟ قالَ ـ: قَولُکَ: إِنَّهُ اثنانِ دَلیلٌ عَلی أَنَّهُ واحِدٌ ؛ لِأَنَّکَ لَم تَدَّعِ الثّانِیَ إِلاّ بَعدَ إِثباتِکَ الواحِدَ ، فَالواحِدُ مُجمَعٌ عَلَیهِ ، وأَکثَرُ مِن واحِدٍ مُختَلَفٌ فیهِ . ⁽⁶⁾

.

۱ / ۱ دلیل های توحید ذاتی

۱ / ۱دلیل های توحید ذاتیقرآن«و هر کس با خداوند ، معبود دیگری بخواند که دلیلی بر آن ندارد، حسابش فقط با پروردگارش است . بی گمان ، کافران رستگار نمی شوند» .

«یا آن کس که خلق را آغاز می کند و سپس، آن را باز می آورد و آن کس که از آسمان و زمین به شما روزی می دهد؟ آیا معبودی جز خدا هست؟ بگو : اگر راست می گویید، دلیل خویش را بیاورید» .

حدیثامام علی علیه السلامـ در سفارش به فرزندش حسن علیه السلام ـ: پسر عزیزم ! بدان که اگر پروردگارت شریکی داشت ، فرستادگانش نزد تو می آمدند و آثار قدرت و سلطنتش را می دیدی و کارها و صفاتش را می شناختی ؛ امّا او معبودی یگانه است ، همان گونه که خود را توصیف کرده است و هیچ کس با او در مُلکش ضدّیت ندارد .

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ به سؤال از چگونگی وحدت خدا ـ: در ذاتش یگانه است، و نه چون بقیه یک ها ؛ زیرا یک های غیر از او ، تجزیه پذیرند و خدای ـ تبارک و تعالی ـ یگانه بدون جزء است و به شماره درنمی آید .

امام صادق علیه السلامـ هنگامی که از ایشان سؤال شد : دلیل بر خدای یکتا چیست؟ ـ: نیازی که مخلوق دارد .

امام رضا علیه السلامـ چون مردی از دوگانه پرستان از ایشان پرسید : سازنده جهان، دو تاست . دلیل بر یکی بودن آن چیست؟ ـ: گفته ات که او دو تاست ، خود، دلیلِ بر یکتایی اوست ؛ چون تو یکی را همراه ادّعای دو خدایی اثبات می کنی . پس یکی، مقبول همگان است و بیشتر از آن، مورد اختلاف .

.

راجع : ص ۹۰ (ما یدلُّ علی وحدةِ الرُّبوبیَّة) ، ص ۹۴ (ما یدلّ علی وحدةِ التَّدبیر) .

۱ / ۲تَفسیرُ التَّوحیدِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إِنَّ لِکُلِّ شَیءٍ نِسبَةً ، وإِنَّ نِسبَةَ اللّهِ : «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» ⁽¹⁾. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :التَّوحیدُ ظاهِرُهُ فی باطِنِهِ ، وباطِنُهُ فی ظاهِرِهِ ، ظاهِرُهُ مَوصوفٌ لا یُری ، وباطِنُهُ مَوجودٌ لا یَخفی ، یُطلَبُ بِکُلِّ مَکانٍ ولَم یَخلُ مِنهُ مَکانٌ طَرفَةَ عَینٍ ، حاضِرٌ غَیرُ مَحدودٍ ، وغائِبٌ غَیرُ مَفقودٍ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :اللّهُ واحِدٌ واحِدِیُّ المَعنی ، وَالإِنسانُ واحِدٌ ثَنَوِیُّ المَعنی ؛ جِسمٌ وعَرَضٌ وبَدَنٌ وروحٌ . ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی صِفَةِ اللّهِ سُبحانَهُ ـ: کُلُّ مُسمّیً بِالوَحدَةِ غَیرَهُ قَلیلٌ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ فی قَولِ المُؤَذِّنِ: أَشهَدُ أَن لا إِلهَ إِلاَّ اللّهُ ـ: إِعلامٌ بِأَنَّ الشَّهادَةَ لا تَجوزُ إِلاّ بِمَعرِفَتِهِ مِنَ القَلبِ ، کَأَنَّهُ یَقولُ: أَعلَمُ أَنَّهُ لا مَعبودَ إِلاَّ اللّهُ عز و جل ، وأَنَّ کُلَّ مَعبودٍ باطِلٌ سِوَی اللّهِ عز و جل ، وأُقِرُّ بِلِسانی بِما فی قَلبی مِنَ العِلمِ بِأَنَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ اللّهُ ، وأَشهَدُ أَنَّهُ لا مَلجَأَ مِنَ اللّهِ إِلاّ إِلَیهِ ، ولا مَنجی مِن شَرِّ کُلِّ ذی شَرٍّ وفِتنَةِ کُلِّ ذی فِتنَةٍ إِلاّ بِاللّهِ. وفِی المَرَّةِ الثّانِیَةِ: أَشهَدُ أَن لا إِلهَ إِلاَّ اللّهُ. مَعناهُ: أَشهَدُ أَن لا هادِیَ إِلاَّ اللّهُ ، ولا دَلیلَ لی إِلَی الدّینِ إِلاَّ اللّهُ ، وأُشهِدُ اللّهَ بِأَنّی أَشهَدُ أَن لا إِلهَ إِلاَّ اللّهُ ، وأُشهِدُ سُکّانَ السَّماواتِ وسُکّانَ الأَرَضینَ وما فیهِنَّ مِنَ المَلائِکَةِ وَالنَّاسِ أَجمَعینَ ، وما فیهِنَّ مِنَ الجِبالِ وَالأَشجارِ وَالدَّوابِّ وَالوُحوشِ ، وکُلِّ رَطبٍ ویابِسٍ بِأَنَّی أَشهَدُ أَن لا خالِقَ إِلاَّ اللّهُ ، ولا رازِقَ ولا مَعبودَ ولا ضارَّ ولا نافِعَ ولا قابِضَ ولا باسِطَ ولا مُعطِیَ ولا مانِعَ ولا ناصِحَ ولا کافِیَ ولا شافِیَ ولا مُقَدِّمَ ولا مُؤَخِّرَ إِلاَّ اللّهُ ، لَهُ الخَلقُ وَالأَمرُ ، وبِیَدِهِ الخَیرُ کُلُّهُ ، تَبارَکَ اللّهُ رَبُّ العالَمینَ . ⁽⁶⁾

.

۱ / ۲ معنای توحید

ر . ک : ص ۹۱ (دلیل های توحید ربوبی) . ص ۹۵ (دلیل های یگانگی در تدبیر) .

۱ / ۲معنای توحیدپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر چیزی را شناس نامه ای است و شناس نامه خداوند ، «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» (سوره توحید) است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :[معنای] توحید آن است که ظاهرش ، در باطن او و باطنش در ظاهر اوست . ظاهرش وصف کردنی و نادیدنی و باطنش ، موجود و پنهان ناشده است . در هر جا طلب می شود و هیچ جایی، حتّی یک لحظه از او خالی نیست . حاضر است ؛ امّا نه محدود، و غایب است، امّا نه مفقود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند، یکی است و تجزیه ناپذیر، و انسان، یکی است و تجزیه پذیر : کالبَد و عَرَض ، و بدن و روح .

امام علی علیه السلامـ در توصیف خدای سبحان ـ: هر یکی جز او، اندک است .

امام علی علیه السلامـ درباره گفته مؤذّن : «لا إله إلاّ اللّه » ـ: اعلام به این است که گواهی دادن، جز از سرِ معرفت درونی روا نیست . گویی که می گوید : من می دانم که معبودی جز خداوند نیست و هر معبودی جز خدا ، پوچ است و آنچه را در دل از آگاهی به یگانگی خدا دارم ، با زبانم بدان اقرار می دارم و گواهی می دهم که پناهگاهی در برابر خدا ، جز خود او نیست و نجاتی از شرّ هر شرور و از فتنه هر فتنه گری جز به یاری خدا نیست . و بار دوم که می گوید : «أشهَدُ أن لا إله إلاّ اللّه » ، معنایش آن است که : گواهی می دهم که هدایتگری جز خداوند نیست وبرای من، جز خداوند، راهنمایی به سوی دین نیست. و خداوند را شاهد می گیرم که من، به یگانگی خداوند، گواهی می دهم و ساکنان آسمان ها و زمین ها را و هر که از فرشتگان و مردم را که در آنها هستند و آنچه از کوه ها و درختان و جنبندگان و حیوانات وحشی را که در آنها هستند و هر تَر و خشکی را شاهد می گیرم بر این که : من گواهی می دهم که هیچ آفریدگاری جز خداوند نیست، و هیچ روزی رسانی و معبودی و زیان آوری و سود رسانی و قبض کننده ای و بسط دهنده ای و عطا کننده ای و خودداری کننده ای و خیرخواهی و کفایتگری و شفا دهنده ای و هیچ پیش بَرَنده ای و پس اندازنده ای نیست ، جز خدا . آفرینش و کار، از آنِ اوست و همه خیر به دست اوست . خجسته است خداوند ، پروردگارِ جهانیان .

.

فاطمة علیهاالسلامـ فِی احتِجاجِها عَلَی القَومِ لَمّا مَنَعوها فَدَکا ـ: أَشهَدُ أَن لا إِلهَ إِلاَّ اللّهُ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ ، کَلِمَةٌ جَعَلَ الإِخلاصَ تَأویلَها ، وضَمَّنَ القُلوبَ مَوصولَها ، وأَنارَ فِی التَّفَکُّرِ مَعقولَها . ⁽¹⁾

الإمام الباقر علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ ـتَبارَکَ وتَعالی ـ : «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» ـ : «قُل» أَی أَظهِر ما أَوحَینا إِلَیکَ ونَبَّأَناکَ بِهِ بِتَألیفِ الحُروفِ الَّتی قَرَأَناها لَکَ، لِیَهتَدِیَ بِها مَن أَلقَی السَّمعَ وهُوَ شَهیدٌ، و«هُوَ» اسمٌ مُکَنّیً مُشارٌ إِلی غائِبٍ، فَالهاءُ تَنبیهٌ عَلی مَعنیً ثابِتٍ، وَالواوُ إِشارَةٌ إِلَی الغائِبِ عَنِ الحَواسِّ ، کَما أَنَّ قَولَکَ: «هذا» إِشارَةٌ إِلَی الشّاهِدِ عِندَ الحَواسِّ؛ وذلِکَ أَنَّ الکُفّارَ نَبَّهوا عَن آلِهَتِهِم بِحَرفِ إِشارَةِ الشّاهِدِ المُدرَکِ، فَقالوا: هذِهِ آلِهَتُنَا المَحسوسَةُ المُدرَکَةُ بِالأَبصارِ، فَأَشِر أَنتَ یا مُحَمَّدُ إِلی إِلهِکَ الَّذی تَدعو إِلَیهِ حَتّی نَراهُ ونُدرِکَهُ ولا نَأ لَهَ فیهِ . فَأَنزَلَ اللّهُ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ : «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» فَالهاءُ تَثبیتٌ لِلثّابِتِ، وَالواوُ إِشارَةٌ إِلَی الغائِبِ عَن دَرَکِ الأَبصارِ ولَمسِ الحَواسِّ، وأَنَّهُ تَعالی عَن ذلِکَ ، بَل هُوَ مُدرِکُ الأَبصارِ ومُبدِعُ الحَواسِّ. ⁽²⁾

.

فاطمه علیهاالسلامـ در احتجاج بر مردم ، هنگامی که فَدَک را از او باز داشتند ـ: گواهی می دهم که خدایی جز خداوند نیست ، یگانه و بی شریک ؛ سخنی که تأویل آن را ، اخلاص و شریک نگرفتن قرار داده و دل ها را به پیوستن به این سخن، ملزم کرده و اندیشه ها را با اندیشیدن در آن، روشن ساخته است .

امام باقر علیه السلامـ درباره گفته خدای ـ تبارک وتعالی ـ: «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ؛ بگو : او خدای یکتاست» ـ : قُلْ یعنی : با کنار هم چیدن حروفی که برایت قرائت کردیم ، آنچه را به تو وحی کردیم و از آنها باخبرت ساختیم ، آشکار کن تا آن کس که بدان گوش می سپارد و حضور می یابد ، راه یابد . و «هو (او)» ، نامی است که برای اشاره به غایب وضع شده است : «هاء» از ثبوت خبر می دهد و «واو» آن، اشاره به غیبتش از حواس دارد ، همان گونه که گفته تو : «هذا (این)»، اشاره به حاضر نزد حواس دارد و این، از آن روست که کافران از خدایان خود با حرف اشاره حاضر و محسوس ، خبر دادند و چنین گفتند : اینها خدایان قابل حسّ و درک ما با دیده ها هستند . پس ای محمّد ! تو نیز به خدایی که به او فرا می خوانی ، اشاره کن تا او را ببینیم و درکش کنیم و سرگردان نشویم . پس خدای ـ تبارک و تعالی ـ «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» را فرو فرستاد که «هاء» برای نشان دادن ثبوت است و «واو» برای اشاره به آن که از دیدرسِ دیده ها و درک حواس، غایب است که او والاتر از این است ؛ بلکه او درک کننده دیده ها و پدید آورنده حواس است .

.

عنه علیه السلام :تَعَلُّقُ القَلبِ بِالمَوجودِ شِرکٌ ، وبِالمَفقودِ کُفرٌ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :هُوَ واحِدٌ واحِدِیُّ الذَّاتِ ، بائِنٌ مِن خَلقِهِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :خالِقُنا لا مَدخَلَ لِلأَشیاءِ فیهِ ؛ لِأَنَّهُ واحِدٌ واحِدِیُّ الذَّاتِ ، واحِدِیُّ المَعنی . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :مَن قَال لِلإِنسانِ: واحِدٌ ، فَهذا لَهُ اسمٌ ولَهُ شَبیهٌ ، وَاللّهُ واحِدٌ وهُوَ لَهُ اسمٌ ولا شَیءَ لَهُ شَبیهٌ ، ولَیسَ المَعنی واحِدا. وأَمَّا الأَسماءُ فَهِیَ دَلالَتُنا عَلَی المُسَمّی ؛ لِأَنّا قَد نَرَی الإِنسانَ واحِدا وإِنَّما نُخبِرُ واحِدا إِذا کانَ مُفرَدا ، فَعُلِمَ أَنَّ الإِنسانَ فی نَفسِهِ لَیسَ بِواحِدٍ فِی المَعنی ؛ لِأَنَّ أَعضاءَهُ مُختَلِفَةٌ وأَجزاءَهُ لَیسَت سَواءً ، ولَحمَهُ غَیرُ دَمِهِ ، وعَظمَهُ غَیرُ عَصَبِهِ ، وشَعرَهُ غَیرُ ظُفرِهِ ، وسَوادَهُ غَیرُ بَیاضِهِ ، وکَذلِکَ سائِرُ الخَلقِ. وَالإِنسانُ واحِدٌ فِی الاِسمِ ، ولَیسَ بِواحِدٍ فِی الاِسمِ وَالمَعنی وَالخَلقِ ، فَإِذا قیلَ للّهِِ فَهُوَ الواحِدُ الَّذی لا واحِدَ غَیرُهُ ؛ لِأَنَّهُ لاَ اختِلافَ فیهِ . ⁽⁴⁾

.

امام باقر علیه السلام :دل بستگی به آنچه هست ، شرک است و به آنچه نیست ، کفر است . ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام :او یکتا و یگانه (بسیط) است و از خلقش جدا .

امام صادق علیه السلام :هیچ چیزی بر خالق ما تأثیری ندارد ؛ زیرا او یکتا و یگانه (بسیط) است و بدون ترکیب [خارجی و ذهنی] .

امام صادق علیه السلام :وقتی می گویی : «یک» انسان ، این، توصیف اوست و شبیه هم دارد ؛ ولی «خداوند، یکی است» توصیف خداوند هست ، امّا خداوند، شبیه ندارد و این توصیف، در این هر دو کاربُرد، یکسان نیست . امّا نام ها ، نشانگر مسمّاست ، چون ما آن گاه انسان را «واحد» می بینیم و می گوییم یکی است که تنها باشد و از این، دانسته می شود که معنای انسان، به خودی خود، واحد نیست ، چون اندام هایش مختلف است و اجزایش یکسان نیست ؛ گوشتش غیر از خونش ، استخوانش غیر از رگش، مویش غیر از استخوانش، سیاهی اش غیر از سفیدی اش است و نیز بقیه خلقتش چنین است . انسان، در نام واحد است، نه در اسم و معنا و خلقت ، با هم. پس چون خدا «واحد» خوانده شود، یعنی واحدی که واحد دیگری جز او نیست؛ زیرا اجزای مختلف ندارد.

.

عنه علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ عَن «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» ـ: نِسبَةُ اللّهِ إِلی خَلقِهِ ، أَحَدا صَمَدا ⁽¹⁾أَزَلِیّا صَمَدِیّا ، لا ظِلَّ لَهُ یُمسِکُهُ ، وهُوَ یُمسِکُ الأَشیاءَ بِأَظِلَّتِها ، عارِفٌ بِالمَجهولِ ، مَعروفٌ عِندَ کُلِّ جاهِلٍ ، فَردانِیّا ، لا خَلقُهُ فیهِ ولا هُوَ فی خَلقِهِ ، غَیرُ مَحسوسٍ ولا مَجسوسٍ ⁽²⁾، لا تُدرِکُهُ الأَبصارُ ، عَلا فَقَرُبَ ودَنا فَبَعُدَ ، وعُصِیَ فَغَفَرَ وأُطیعَ فَشَکَرَ ، لا تَحویهِ أَرضُهُ ولا تُقِلُّهُ سَماواتُهُ ، حامِلُ الأَشیاءِ بِقُدرَتِهِ ، دَیمومِیٌّ أَزَلِیٌّ ، لا یَنسی ولا یَلهو ولا یَغلَطُ ولا یَلعَبُ ، ولا لاِءِرادَتِهِ فَصلٌ ، وفَصلُهُ جَزاءٌ ، وأَمرُهُ واقِعٌ ، لَم یَلِد فَیورَثَ ، ولَم یُولَد فَیُشارَکَ ، ولَم یَکُن لَهُ کُفُوا أَحَدٌ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :إِنَّ الیَهودَ سَأَلوا رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَقالوا: اِنسِب لَنا رَبَّکَ ! فَلَبِثَ ثَلاثا لا یُجیبُهُم ، ثُمَّ نَزَلَت: «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» إِلی آخِرِها . ⁽⁴⁾

التوحید عن هشام بن سالم :دَخَلتُ عَلی أَبی عَبدِاللّهِ علیه السلام فَقالَ لی: أتَنعَتُ اللّهَ؟ فَقُلتُ: نَعَم . قالَ: هاتِ . فَقُلتُ: هُوَ السَّمیعُ البَصیرُ. قالَ: هذِهِ صِفَةٌ یَشتَرِکُ فیهَا المَخلوقونَ! قُلتُ: فَکَیفَ تَنعَتُهُ؟ فَقالَ: هُوَ نُورٌ لا ظُلمَةَ فیهِ ، وحَیاةٌ لا مَوتَ فیهِ ، وعِلمٌ لا جَهلَ فیهِ ، وحَقٌّ لا باطِلَ فیهِ . فَخَرَجتُ مِن عِندِهِ ، وأَنا أَعلَمُ النَّاسِ بِالتَّوحیدِ. ⁽⁵⁾

.

امام صادق علیه السلام ـ چون از معنای «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» پرسیده شد ـ:شناس نامه خداوند برای خلق اوست ، یگانه و جاودان ، همیشگی و ابدی . جوهر و سببی ⁽¹⁾نگاه دارنده او نیست ؛ بلکه اوست که مبدأ نگاه دارنده حقیقت اشیاست، آگاه از ناشناخته ها، شناخته شده نزد هر نادان و یکتاست. نه خَلقش در او راه دارند و نه او در خَلقش جای دارد . نه حس می شود، نه لمس ، نه دیده ها او را درمی یابند . در اوج است، امّا نزدیک ، و نزدیک است، امّا دور [ از دسترس] . نافرمانی می شود و می آمرزد ، اطاعت می گردد و ارج می نهد . نه زمینش او را در بر می گیرد، نه آسمان هایش او را بر دوش می کشند . اوست که با قدرت خویش ، اشیا را حمل می کند . جاودان است و همیشگی ، از یاد نمی بَرَد و سرگرم نمی شود، و اشتباه و بازی نمی کند و میان اراده و مقصودش جدایی نیست و جدایی انداختنش [میان بندگان ]برای سزا دادن است و امرش واقع است. نه می زاید تا از او ارث برده شود، و نه زاده شده است تا شریک داشته باشد و هیچ همانندی برای او نیست .

امام صادق علیه السلام :یهودیان از پیامبر خدا سؤال کردند و چنین خواستند : شناس نامه خدایت را برای ما بیان کن ! ایشان ، سه روز درنگ کرد و پاسخی نداد . پس سوره «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» نازل شد .

التوحید ـ به نقل از هشام بن سالم ـ:بر امام صادق علیه السلام وارد شدم . ایشان به من فرمود : «آیا خدا را توصیف می کنی ؟». گفتم : آری . فرمود : «بگو» . گفتم : او ، شنوا و داناست . فرمود : «این، صفتی است که مخلوقات هم دارند» . گفتم : پس چگونه توصیفش می کنی ؟ فرمود : «او نوری بدون تاریکی، زندگی ای بدون مرگ، دانشی بدون جهل، و حقّی بدون باطل است» . پس از نزدش بیرون آمدم ، در حالی که داناترینِ مردم به توحید بودم .

.

الإمام الصادق علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ: کَیفَ هُوَ اللّهُ الواحِدُ؟ ـ: واحِدٌ فی ذاتِهِ فَلا واحِدٌ کَواحِدٍ ؛ لِأَنَّ ما سِواهُ مِنَ الواحِدِ مُتَجَزِّئٌ ، وهُوَ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ واحِدٌ لا یَتَجَزَّأُ ولا یَقَعُ عَلَیهِ العَدُّ . ⁽¹⁾

الإمام الرضا علیه السلام :إِنَّ اللّهَ المُبدِئُ الواحِدُ ، الکائِنُ الأَوَّلُ ، لَم یَزَل واحِدا لا شَیءَ مَعَهُ ، فَردا لا ثانِیَ مَعَهُ . ⁽²⁾

الکافی عن عبد العزیز بن المهتدی :سَأَلتُ الرِّضا علیه السلام عَنِ التَّوحیدِ ، فَقالَ: کُلُّ مَن قَرَأَ: «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» وآمَنَ بِها فَقَد عَرَفَ التَّوحیدَ. قُلتُ : کَیفَ یَقرَؤُها؟ قالَ : کَما یَقرَؤُهَا النّاسُ ، وزادَ فیهِ : کَذلِکَ اللّهُ رَبّی ، کَذلِکَ اللّهُ رَبّی . ⁽³⁾

.

امام صادق علیه السلامـ چون از ایشان پرسیده شد : چگونه خداوند، یگانه است ؟ ـ: در ذاتش واحد و یگانه است، نه چون واحدهای دیگر ؛ چون هر واحد دیگری جز او قابل تجزیه است ، و او ـ تبارک و تعالی ـ واحدی تجزیه ناپذیر است و به شماره در نمی آید (واحد عددی نیست) .

امام رضا علیه السلام :خداوند، آغازگرِ یکتاست ، هستیِ نخست است ، همیشه یکتا بوده است ، بی آن که همراهی داشته باشد ، تنهاست و دومی ندارد .

الکافیـ به نقل از عبد العزیز بن مهتدی ـ: از امام رضا علیه السلام درباه توحید پرسیدم . فرمود : «هر کس «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» را بخواند و باور کند ، توحید را فهمیده است» . گفتم : چگونه آن را بخواند ؟ فرمود : «همان گونه که مردم می خوانند». و افزود : «خدا ، پروردگار من ، چنین است . خدا ، پروردگار من، چنین است» .

.

الکافی عن الفتح بن یزید الجرجانیـ أَنَّهُ قالَ لِأَبِی الحَسَنِ علیه السلام ⁽¹⁾لَمّا سَمِعَ کلامَهُ فِی التَّوحیدِ ـ: لکِنَّکَ قُلتَ: الأَحَدُ الصَّمَدُ ، وقُلتَ: لا یُشبِهُهُ شَیءٌ ، وَاللّهُ واحِدٌ وَالإِنسانُ واحِدٌ ، أَلَیسَ قَد تَشابَهَتِ الوَحدانِیَّةُ؟! قالَ: یا فَتحُ ، أَحَلتَ ⁽²⁾ثَبَّتَکَ اللّهُ ، إِنَّمَا التَّشبیهُ فِی المَعانی ، فَأَمّا فِی الأَسماءِ فَهِیَ واحِدَةٌ ، وهِیَ دالَّةٌ عَلَی المُسَمّی . ⁽³⁾

الإمام الجواد علیه السلام :ما سِوَی الواحِدِ مُتَجَزِّئٌ ، وَاللّهُ واحِدٌ لا مُتَجَزِّئٌ ولا مُتَوَهَّمٌ بِالقِلَّةِ وَالکَثرَةِ ، وکُلُّ مُتَجَزِّیً أَو مُتَوَهَّمٍ بِالقِلَّةِ وَالکَثرَةِ فَهُوَ مَخلوقٌ دالٌّ عَلی خالِقٍ لَهُ . ⁽⁴⁾

الکافی عن أبی هاشم الجعفری :سَأَلتُ أَبا جَعفَرٍ الثّانِیَ علیه السلام: ما مَعنَی الواحِدِ؟ فَقالَ: إِجماعُ الأَلسُنِ عَلَیهِ بِالوَحدانِیَّةِ کَقَولِهِ تَعالی: «وَ لَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَهُمْ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ» ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

.

الکافی:فتح بن یزید جرجانی، وقتی سخن امام رضا علیه السلام ⁽¹⁾را درباره توحید شنید، به ایشان گفت : امّا گفتی : «واحد و بی نیاز است» و گفتی : «چیزی شبیه او نیست»، در حالی که خدا واحد است و انسان هم واحد است . آیا در وحدانیت، تشابه ندارند ؟ ! امام علیه السلام فرمود : «ای فتح ! سخن محالی گفتی . خدایت استوار بدارد ! [ مقصود من] شباهت در معناست ؛ امّا در نام ها یکی است و همه، دلالت کننده بر مسمّا و معنا» .

امام جواد علیه السلام :بجز خدای یکتا ، همه چیز تجزیه پذیر است و خداوند، واحد است ؛ امّا تجزیه پذیر نیست و قلّت و کثرت هم در آن راه ندارد و هر چیز تجزیه پذیر یا قابل تصوّر به قلّت و کثرت داشتن ، مخلوق است و دلالت کننده بر خالقش .

الکافیـ به نقل از ابو هاشم جعفری ـ: از امام جواد علیه السلام پرسیدم : معنای «واحد» چیست ؟ فرمود : «اتّفاق همه زبان ها بر وحدت او ، مانند گفته خدای متعال : «واگر از ایشان بپرسی چه کسی آنها را آفریده است ، بی گمان ، می گویند : خدا» » .

.

۱ / ۳المَذهَبُ الحَقُّ فِی التَّوحیدِالإمام الصادق علیه السلام :النّاسُ فِی التَّوحیدِ عَلی ثَلاثَةِ أَوجُهٍ: مُثبِتٌ ونافٍ ومُشَبِّهٌ ؛ فَالنافی مُبطِلٌ ، وَالمُثبِتُ مُؤمِنٌ ، وَالمُشَبِّهُ مُشرِکٌ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فی کِتابِهِ لِعَبدِ الرَّحیمِ القَصیرِ ـ: سَأَلتَ ـ رَحمِکَ اللّهُ ـ عَنِ التَّوحیدِ وما ذَهَبَ إِلَیهِ مَن قَبلَکَ ، فَتَعالَی اللّهُ الَّذی لَیسَ کَمِثلِهِ شَیءٌ وهُوَ السَّمیعُ البَصیرُ، تَعالی عَمّا یَصِفُهُ الواصِفونَ المُشَبِّهونَ اللّهَ بِخَلقِهِ، المُفتَرونَ عَلَی اللّهِ! فَاعلَم ـ رَحِمَکَ اللّهُ ـ أَنَّ المَذهَبَ الصَّحیحَ فِی التَّوحیدِ ما نَزَلَ بِهِ القُرآنُ مِن صِفاتِ اللّهِ ـ جَلَّ وعَزَّ ـ ، فَانفِ عَنِ اللّهِ تَعالَی البُطلانَ وَالتَّشبیهَ ، فَلا نَفیَ ولا تَشبیهَ ، هُوَ اللّهُ الثّابِتُ المَوجودُ ، تَعالَی اللّهُ عَمّا یَصِفُهُ الواصِفونَ ، ولا تَعدُوا القُرآنَ فَتَضِلّوا بَعدَ البَیانِ . ⁽²⁾

التوحید عن محمّد بن عیسی بن عبید :قال لی أَبُو الحَسَنِ علیه السلام : ما تَقولُ إِذا قیلَ لَکَ: أَخبِرنی عَنِ اللّهِ عز و جل شَیءٌ هُوَ أَم لا؟ قالَ: فَقُلتُ لَهُ: قَد أَثبَتَ اللّهُ عز و جل نَفسَهُ شَیئا ، حَیثُ یَقولُ : «قُلْ أَیُّ شَیْ ءٍ أَکْبَرُ شَهَـدَةً قُلِ اللَّهُ شَهِیدُ بَیْنِی وَبَیْنَکُمْ» ⁽³⁾، فَأَقولُ: إِنَّهُ شَیءٌ لا کَالأَشیاءِ ؛ إِذ فی نَفیِ الشَّیئِیَّةِ عَنهُ إِبطالُهُ ونَفیُهُ . قالَ لی: صَدَقتَ وأَصَبتَ ، ثُمَّ قالَ لِیَ الرِّضا علیه السلام : لِلنّاسِ فِی التَّوحیدِ ثَلاثَةُ مَذاهِبَ: نَفیٌ ، وتَشبیهٌ ، وإِثباتٌ بِغَیرِ تَشبیهٍ. فَمَذهَبُ النَّفیِ لا یَجوزُ ، ومَذهَبُ التَّشبیهِ لا یَجوزُ ؛ لِأَنَّ اللّهَ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ لا یُشبِهُهُ شَیءٌ ، وَالسَّبیلُ فِی الطَّریقَةِ الثّالِثَةِ إِثباتٌ بِلا تَشبیهٍ . ⁽⁴⁾

.

۱ / ۳ باور درست در توحید

۱ / ۳باور درست در توحیدامام صادق علیه السلام :مردم، درباره توحید به سه گونه اند : اثبات کننده ، نفی کننده و تشبیه کننده . نفی کننده ، باطل اندیش است ، اثبات کننده ، باایمان است و تشبیه کننده، مشرک است .

امام صادق علیه السلامـ در نامه اش به عبد الرحیم قصیر ـ: خدایت رحمت کند ! از توحید پرسیده ای و نیز نظر پیشینیانت را درباره آن می خواهی . پس والا باد خداوندی که به مانند او چیزی نیست و او شنوا و بیناست . والاست از اوصافی که تشبیه کنندگان خدا به خلقش ، بدان توصیفش می کنند ؛ افترا زنندگان به خدا ! خدایت رحمت کند ! بدان که نظر درست در توحید ، صفاتی است که در قرآن نازل شده است . پس بطلان و تشبیه را از خدای متعال ، دور کن که نه نفی صفات درست است ، نه تشبیه [به مخلوق ]که خدا ثابت و موجود است . خدا ، والاتر از آن اوصافی است که توصیفگران توصیفش می کنند و از قرآن در مگذرید که پس از بیان ، گم راه می شوید .

التوحیدـ به نقل از محمّد بن عیسی بن عبید ـ: امام رضا علیه السلام به من فرمود : «چون به تو گفته شود : بگو که خدا شیی ء است یا نه ، چه می گویی ؟». گفتم : خداوند، شی ء بودن را برای خود اثبات کرده است ، آن جا که می گوید : «بگو : گواهی چه چیزی از همه برتر است ؟ بگو : خدا، میان من و شما گواه است» . و به او می گویم : او شی ء است ، امّا نه مانند دیگر اشیا ؛ زیرا اگر شی ء بودن او را نفی کنیم، به ورطه نفی و بطلان در افتاده ایم . امام علیه السلام به من فرمود : «راست و درست گفتی» . سپس فرمود : «مردم، در توحید سه گونه اند : نفی ، تشبیه و اثبات بدون تشبیه . نفی، روا نیست و تشبیه هم روا نیست ؛ چون چیزی شبیه خدای ـ تبارک و تعالی ـ نیست و نظر درست، همان اثبات بدون تشبیه است» .

.

راجع : ص ۲۵۲ (الفصل الأوّل : الخروج من حدّ التشبیه والتعطیل) .

۱ / ۴التَّوحیدُ الخالِصُالإمام علیّ علیه السلام :أَوَّلُ الدّینِ مَعرِفَتُهُ ، وکَمالُ مَعرِفَتِهِ التَّصدیقُ بِهِ ، وکَمالُ التَّصدیقِ بِهِ تَوحیدُهُ ، وکَمالُ تَوحیدِهِ الإِخلاصُ لَهُ ، وکَمالُ الإِخلاصِ لَهُ نَفیُ الصِّفاتِ عَنهُ ، لِشَهادَةِ کُلِّ صِفَةٍ أَنَّها غَیرُ المَوصوفِ ، وشَهادَةِ کُلِّ مَوصوفٍ أَنَّهُ غَیرُ الصِّفَةِ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :اللّهُ غایَةُ مَن غَیّاهُ ، وَالمُغَیّی ⁽²⁾غَیرُ الغایَةِ ، تَوَحَّدَ بِالرُّبوبِیَّةِ ، ووَصَفَ نَفسَهُ بِغَیرِ مَحدودِیَّةٍ ، فَالذّاکِرُ اللّهَ غَیرُ اللّهِ ، وَاللّهُ غَیرُ أَسمائِهِ ، وکُلُّ شَیءٍ وَقَعَ عَلیهِ اسمُ شَیءٍ سِواهُ فَهُوَ مَخلوقٌ . أَلا تَری إِلی قَولِهِ: «العِزَّةُ للّهِِ ، العَظَمَةُ للّهِِ» وقالَ : «وَلِلَّهِ الأَْسْمَاءُ الْحُسْنَی فَادْعُوهُ بِهَا» ⁽³⁾وقالَ : «قُلِ ادْعُواْ اللَّهَ أَوِ ادْعُواْ الرَّحْمَـنَ أَیًّا مَّا تَدْعُواْ فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَی» ⁽⁴⁾فَالأَسماءُ مُضافَةٌ إِلَیهِ ، وهُوَ التَّوحیدُ الخالِصُ . ⁽⁵⁾

.

۱ / ۴ توحید خالص

ر . ک : ص ۲۵۳ (فصل یکم: بیرون آمدن از مرز تشبیه و تعطیل) .

۱ / ۴توحید خالصامام علی علیه السلام :سرلوحه دین ، معرفت اوست و اوج معرفتش ، تصدیق او و نهایتِ تصدیق او ، یگانه دانستنش و نهایت یگانه دانستنش ، اخلاص برای او و کمال اخلاص، نفی صفات از اوست ؛ زیرا هر صفتی گواهی می دهد که غیر از موصوف است و هر موصوفی گواهی می دهد که غیر از صفت است .

امام صادق علیه السلام :خداوند، غایت سالکان به سوی اوست ؛ ولی این غایت قرار داده شده [در اندیشه انسان] غیر از خودِ غایت است ، ⁽¹⁾در ربوبیّت، یگانه است و خود را به بی نهایت، توصیف کرده است . پس [صورت خیالیِ] یادآورِ خدا ، غیر از خداست و خدا، غیر از نام های اوست [و جز او ]هر چه که نام چیز بر آن اطلاق شود ، مخلوق است . آیا نمی بینی که می گوید : «عزّت، از آنِ خداست . عظمت، از آنِ خداست» و می گوید : «و نام های زیبا، از آنِ خداست . پس او را بدانها بخوانید» و باز فرموده است : «بگو : خدا را بخوانید یا رحمان را بخوانید . هر کدام را بخوانید ، نام های نیکو از آنِ اوست» . پس نام ها به او اضافه می شوند ، (نه آن که خود او باشند) و این، یعنی توحید ناب .

.

عنه علیه السلام :اِسمُ اللّهِ غَیرُ اللّهِ ، وکُلُّ شَیءٍ وَقَعَ عَلَیهِ اِسمُ شَیءٍ فَهُوَ مَخلوقٌ ما خَلا اللّهَ ، فَأَمّا ما عَبَّرَتِ الأَلسُنُ عَنهُ أَو عَمِلَتِ الأَیدی فیهِ فَهُوَ مَخلوقٌ وَاللّهُ غایَةُ مَن غایاهُ ، وَالمُغیّی غَیرُ الغایَةِ ، وَالغایَةُ مَوصوفَةٌ ، وکُلُّ مَوصوفٍ مَصنوعٌ ، وصانِعُ الأَشیاءِ غَیرُ مَوصوفٍ بِحَدٍّ مُسَمّیً ، لَم یَتَکَوَّن فَتُعرَفَ کَینونَتُهُ بِصُنعِ غَیرِهِ ، ولَم یَتَناهَ إِلی غایَةٍ إِلاّ کانَت غَیرَهُ ، لا یَذِلُّ مَن فَهِمَ هذَا الحُکمَ أَبَدا ، وهُوَ التَّوحیدُ الخالِصُ ، فَاعتَقِدوهُ وصَدِّقوهُ وتَفَهَّموهُ بِإِذنِ اللّهِ عز و جل . ومَن زَعَمَ أَنَّهُ یَعرِفُ اللّهَ بِحِجابٍ أَو بِصورَةٍ أَو بِمِثالٍ فَهُوَ مُشرِکٌ ؛ لِأَنَّ الحِجابَ وَالمِثالَ وَالصّورَةَ غَیرُهُ ، وإِنَّما هُوَ واحِدٌ مُوَحَّدٌ ، فَکَیفَ یُوَحِّدُ مَن زَعَمَ أَنَّهُ عَرَفَهُ بِغَیرِهِ ، إِنَّما عَرَفَ اللّهَ مَن عَرَفَهُ بِاللّهِ فَمَن لَم یَعرِفهُ بِهِ فَلَیسَ یَعرِفُهُ ، إِنَّما یَعرِفُ غَیرَهُ ، وَاللّهُ خالِقُ الأَشیاءِ لا مِن شَیءٍ. یُسَمّی بِأَسمائِهِ فَهُوَ غَیرُ أَسمائِهِ وَالأَسماءُ غَیرُهُ ، وَالمَوصوفُ غَیرُ الواصِفِ. فَمَن زَعَمَ أَنَّهُ یُؤمِنُ بِما لا یَعرِفُ فَهُوَ ضالٌّ عَنِ المَعرِفَةِ. لا یُدرِکُ مَخلوقٌ شَیئا إِلاّ بِاللّهِ ، ولا تُدرَکُ مَعرِفَةُ اللّهِ إِلاّ بِاللّهِ ، وَاللّهُ خِلوٌ مِن خَلقِهِ ، وخَلقُهُ خِلوٌ مِنهُ. إِذا أَرادَ اللّهُ شَیئا کانَ کَما أَرادَ بِأَمرِهِ مِن غَیرِ نُطقٍ ، لا مَلجَأَ لِعِبادِهِ مِمّا قَضی ، ولا حُجَّةَ لَهُم فیمَا ارتَضی ، لَم یَقدِروا عَلی عَمَلٍ ولا مُعالَجَةٍ مِمّا أَحدَثَ فی أَبدانِهِمُ المَخلوقَةِ إِلاّ بِرَبِّهِم ، فَمَن زَعَمَ أَنَّهُ یَقوی عَلی عَمَلٍ لَم یُرِدهُ اللّهُ عز و جل ، فَقَد زَعَمَ أَنَّ إِرادَتَهُ تَغلِبُ إِرادَةَ اللّهَ تَبارَکَ اللّهُ رَبُّ العالَمینَ ⁽¹⁾. ⁽²⁾

.

امام صادق علیه السلام :نام خدا، غیر از خداست و جز خدا، هر چه که شی ء بر آن اطلاق شود ، مخلوق است ؛ امّا آنچه زبان ها بدان تعبیر می کنند و یا دست ساز [انسان ]است، ⁽¹⁾مخلوق است و خداوند، غایت سالکان به سوی اوست و غایت [تصوّر شده] غیر از خودِ غایت است . غایت، موصوف است و هر موصوفی ، ساخته شده و سازنده اشیا ، حدّی معیّن ندارد تا بدان وصف شود و [خدا] ساخته نشده تا از ساختن سازنده اش به کُنهش پی برده شود و تا هر کجا که دور بروی ، باز، فراتر از آن است . هر کس این حکمت را بفهمد ، هیچ گاه به خواری [جهل] در نیفتد و این است توحید ناب . پس باورش بدارید و تصدیقش کنید و به اذن خدا ، درکش نمایید . هر کس ادّعا کند که خدا را به پرده و شکل و نمادی می شناسد ، مشرک است ؛ چون پرده و نماد و شکل، غیر از اوست . او یگانه یگانه شمرده شده است . پس، آن که ادّعا می کند او را با غیر او شناخته ، چگونه یگانه اش شمرده است ؟ تنها کسی خدا را شناخته که خدا را به خدا شناخته باشد و هر کس که او را به او نشناخته باشد ، او را نشناخته است ؛ بلکه غیر او را شناخته است . و خداوند، آفریدگار چیزها از نیستی است . با نام هایش از او نام می برند ؛ امّا او غیر از نام های خود است و نام هایش هم غیر از اویند و موصوف، غیر از وصف کننده است . پس هر کس ادّعا کند به چیزی که نمی شناسد ، ایمان دارد ، از [طریق] معرفت، دور افتاده است . مخلوق، چیزی را جز با [یاری] خدا درک نمی کند و به معرفت خدا هم، جز با خدا نمی توان رسید . خدا از خلقش مجرّد است و خلقش از او به کنارند . هر گاه خدا اراده کاری را کند ، همان گونه که خواسته ، واقع می شود، بی آن که سخنی بگوید . بندگانش پناهگاهی در برابر قضای او و حجّتی در برابر آنچه پسندیده ، ندارند ، توان کاری را ندارند و چاره ای برای آنچه در کالبدهای آفریده شده شان پدید آورده است، نمی توانند کرد ، جز به یاری پروردگارشان . پس هر کس ادّعا کند که بر کاری تواناست که خدای عز و جل نخواسته است ، ادّعای [باطل ]غلبه اراده اش بر اراده خداوند دارد . والاست خدای جهانیان .

.

الإمام الجواد علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ إِقرارا بِنِعمَتِهِ ، ولا إِلهَ إِلاَّ اللّهُ إِخلاصا لِوَحدانِیَّتِهِ . ⁽¹⁾

۱ / ۵ما یَمتَنِعُ فِی التَّوحیدِالإمام علیّ علیه السلام :ما وَحَّدَهُ مَن کَیَّفَهُ ، ولا حَقیقَتَهُ أَصابَ مَن مَثَّلَهُ ، ولا إِیّاهُ عَنی مَن شَبَّهَهُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :دَلیلُهُ آیاتُهُ ، ووُجودُهُ إِثباتُهُ ، ومَعرِفَتُهُ تَوحیدُهُ ، وتَوحیدُهُ تَمییزُهُ مِن خَلقِهِ ، وحُکمُ التَّمییزِ بَینونَةُ صِفَةٍ لا بَینونَةُ عُزلَةٍ ، إِنَّهُ رَبٌّ خالِقٌ غَیرُ مَربوبٍ مَخلوقٍ ، کُلَّما یُتَصَوَّرُ فَهُوَ بِخِلافِهِ . ⁽³⁾

.

۱ / ۵ موانع توحید

امام جواد علیه السلام :ستایش، خدای را از سرِ اقرار به نعمتش، و «لا إله إلاّ اللّه »، از سرِ سَره ساختن وحدانیتش است .

۱ / ۵موانع توحیدامام علی علیه السلام :آن که از چگونگی او بگوید ، یگانه اش نشمرده است و آن که از او نمادی ساخته ، به حقیقتش نرسیده است و آن که به چیزی شبیهش کرده ، به معنایش پی نبرده است .

امام علی علیه السلام:دلیل وجود او، نشانه های اوست و وجود او، ثابت داشتن او و معرفتش، یگانه شمردنش و یگانه شمردنش ، جدا کردن او از خلقش، به معنای یکی نبودن اوصاف او با اوصاف خلق است، نه کنار بودن و فاصله داشتن . او پروردگار و آفریدگار است، نه پرورده و آفریده. هر گونه تصوّر شود ، او خلاف آن است .

.

عنه علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ عَنِ التَّوحیدِ ـ: التَّوحیدُ أَلاّ تَتَوَهَّمَهُ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ لَمّا سَأَلَهُ رَجُلٌ أَن یَذکُرَ لَهُ مِنَ التَّوحیدِ ما یَسهَلُ الوُقوفُ عَلَیهِ ویَتَهَیَّأُ حِفظُهُ ـ: أَمَّا التَّوحیدُ فَأَلاّ تُجَوِّزَ عَلی رَبِّکَ ما جازَ عَلَیکَ . ⁽²⁾

الإمام الرضا علیه السلام :لَیسَ اللّهَ عَرَفَ مَن عَرَفَ بِالتَّشبیهِ ذاتَهُ ، ولا إِیّاهُ وَحَّدَ مَنِ اکتَنَهَهُ ، ولا حَقیقَتَهُ أَصابَ مَن مَثَّلَهُ ، ولا بِهِ صَدَّقَ مَن نَهّاهُ . ⁽³⁾

الکافی عن أَبی الحسن علیه السلام :اللّهُ ـ جَلَّ جَلالُهُ ـ هُوَ واحِدٌ لا واحِدَ غَیرُهُ ، لاَ اختِلافَ فیهِ ، ولا تَفاوُتَ ، ولا زِیادَةَ ولا نُقصانَ . ⁽⁴⁾

.

امام علی علیه السلامـ در پاسخ به این که: توحید چیست؟ ـ: توحید، آن است که او را به وَهم نیاوری .

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ مردی که از او خواست توحید را به گونه ای برایش بیان کند که آگاهی از آن، برایش آسان و زمینه حفظش فراهم باشد ـ: امّا توحید، آن است که آنچه بر تو ممکن است، بر او ممکن ندانی .

امام رضا علیه السلام :آن که ذات خدا را با تشبیه بشناسد ، خدا را نشناخته است و آن که از کُنهش بکاود ، او را یگانه نشمرده است و آن که برای او نمادی بسازد، به حقیقتش نرسیده است و آن که برایش نهایت پنداشته ، تصدیقش نکرده است .

الکافی :ـ به نقل از ابوالحسن علیه السلام ⁽¹⁾خداوند ـکه جلالتش بشکوه باد ـ یکتایی است که یکتای دیگری غیر از او نیست ؛ نه اختلاف و تفاوتی در او هست، و نه کم و زیادی .

.

المرتبة الثّانیة : التّوحید فی الصّفاتإِنّ التَّوحید الوصفیّ یعنی نفی الصفات الزائدة عن الذات الإلهیة ، وهذا المطلب یلازم التَّوحید الذاتی؛ إِذ علی أَساس التَّوحید الذاتی أَنّ اللّه تعالی غیر مرکّب من أَجزاء ، وقبول الصفات الزائدة علی الذات یستلزم أَنّ اللّه تعالی مرکّب من الذات والصفات . والتَّوحید الوصفیّ یتعلّق بصفات الذات لا صفات الفعل ، وبعبارة أُخری : إِنّ صفات الذات کالعلم والقدرة هی عین ذاته تعالی ، أَمّا صفات الفعل کالإرادة والکلام فهی من أَفعاله تعالی وهی حادثة . لقد اعتبر بعض المحقّقین التوحید الوصفیّ بمعنی توحید اللّه سبحانه فی الصفات الکمالیة ، وهذا الرأی مفاد بعض الأَحادیث ، مثل : کُلُّ عَزیزٍ غَیرَهُ ذَلیلٌ ، وکُلُّ قَوِیٍّ غَیرَهُ ضَعیفٌ ، وکُلُّ مالِکٍ غَیرَهُ مَملوکٌ ... . ⁽¹⁾وقد ذکرنا هذا المعنی للتوحید الوصفیّ والأَحادیث المتعلقة به فی ذیل التَّوحید الذاتی .

.

مرتبه دوم : توحید در صفات

اشاره

مرتبه دوم : توحید در صفاتتوحید صفاتی، یعنی نفی صفات زاید بر ذات از خداوند و این مطلب ، ملازم با توحید ذاتی است ؛ زیرا بر اساس توحید ذاتی ، خدای متعال، مرکّب از اجزا نیست و پذیرش صفات زاید بر ذات ، مستلزم مرکّب بودن خدای متعال از ذات و صفات است . توحید صفاتی، متعلّق به صفات ذات است، نه صفات فعل . به سخن دیگر ، صفات ذاتی مانند علم و قدرت، عین ذات خدای متعال هستند ؛ امّا صفات فعل مانند اراده و کلام ، از افعال او و حادث هستند . برخی محقّقان، توحید صفاتی را به معنای توحید خدای سبحان در صفات کمالی گرفته اند ⁽¹⁾و این نظر، برآمده از برخی احادیث است ، مانند : هر عزیزی غیر از او خوار، و هر نیرومندی جز او ناتوان، و هر مالکی غیر از او مملوک است ... . ⁽²⁾و ما این معنا از توحید صفاتی و صفات متعلّق به آن را در ذیل «توحید ذاتی» آوردیم .

.

۲ / ۱صِفاتُ اللّهِ عَینُ ذاتِهِالإمام علیّ علیه السلام :أَوَّلُ عِبادَةِ اللّهِ مَعرِفَتُهُ ، وأَصلُ مَعرِفَتِهِ تَوحیدُهُ ، ونِظامُ تَوحیدِهِ نَفیُ التَّشبیهِ عَنهُ ، جَلَّ عَن أَن تَحُلَّهُ الصِّفاتُ؛ لِشَهادَةِ العُقولِ أَنَّ کُلَ مَن حَلَّتهُ الصِّفاتُ مَصنوعٌ ، وشَهادَةِ العُقولِ أَنَّهُ ـ جَلَّ جَلالُهُ ـ صانِعٌ لَیسَ بِمَصنوعٍ. بِصُنعِ اللّهِ یُستَدَلُّ عَلَیهِ، وبِالعُقولِ تُعتَقَدُ مَعرِفَتُهُ، وبِالنَّظَرِ تَثبُتُ حُجَّتُهُ. جَعَلَ الخَلقَ دَلیلاً عَلَیهِ ، فَکَشَفَ بِهِ عَن رُبوبِیَّتِهِ. هُوَ الواحِدُ الفَردُ فی أَزَلِیَّتِهِ ، لا شَریکَ لَهُ فی إِلهِیَّتِهِ ، ولا نِدَّ لَهُ فی رُبوبِیَّتِهِ ، بِمُضادَّتِهِ بَینَ الأَشیاءِ المُتَضادَّةِ عُلِمَ أَن لا ضِدَّ لَهُ ، وبِمُقارَنَتِهِ بَینَ الأُمورِ المُقتَرِنَةِ عُلِمَ أَن لا قَرینَ لَهُ . ⁽¹⁾

الإمام الباقر علیه السلام :إِنَّ رَبّی ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ کانَ ولَم یَزَل حَیّا بِلا کَیفٍ ، ولَم یَکُن لَهُ کانَ ولا کانَ لِکَونِهِ کَونُ کَیفٍ ، ولا کانَ لَهُ أَینٌ ، ولا کانَ فی شَیءٍ ولا کانَ عَلی شَیءٍ ، ولاَ ابتَدَعَ لِمَکانِهِ مَکانا ولا قَوِیَ بَعدَما کَوَّنَ الأَشیاءَ ، ولا کانَ ضَعیفا قَبلَ أَن یُکَوِّنَ شَیئا ، ولا کانَ مُستَوحِشا قَبلَ أَن یَبتَدِعَ شَیئا ، ولا یُشبِهُ شَیئا مَذکورا ، ولا کانَ خِلوا مِنَ المُلکِ قَبلَ إِنشائِهِ ولا یَکونُ مِنهُ خِلوا بَعدَ ذَهابِهِ ، لَم یَزَل حَیّا بِلا حَیاةٍ ومَلِکا قادِرا قَبلَ أَن یُنشِئَ شَیئا ، ومَلِکا جَبّارا بَعدَ إِنشائِهِ لِلکَونِ . فَلَیسَ لِکَونِهِ کَیفٌ ولا لَه أَینٌ ولا لَهُ حَدٌّ ، ولا یُعرَفُ بِشَیءٍ یُشبِهُهُ ولا یَهرَمُ لِطولِ البَقاءِ ، ولا یَصعَقُ لِشَیءٍ ، بَل لِخَوفِهِ تَصعَقُ الأَشیاءُ کُلُّها ، کانَ حَیّا بِلا حَیاةٍ حادِثَةٍ ، ولا کَونٍ مَوصوفٍ ولا کَیفٍ مَحدودٍ ولا أَینٍ مَوقوفٍ عَلَیهِ ، ولا مَکانٍ جاوَرَ شَیئا ، بَل حَیٌّ یُعرَفُ ومَلِکٌ لَم یَزَل لَهُ القُدرَةُ وَالمُلکُ ، أَنشَأَ ما شاءَ حینَ شاءَ بِمَشیئَتِهِ ، لا یُحَدُّ ولا یُبَعَّضُ ولا یَفنی ، کانَ أَوَّلاً بِلا کَیفٍ ویَکونُ آخِرا بِلا أَینٍ ، وکُلُّ شَیءٍ هالِکٌ إِلاّ وَجهَهُ ، لَهُ الخَلقُ وَالأَمرُ تَبارَکَ اللّهُ رَبُّ العالَمینَ . ⁽²⁾

.

۲ / ۱ صفات خدا، عین ذات او هستند

۲ / ۱صفات خدا، عین ذات او هستندامام علی علیه السلام :آغاز پرستش خدا ، شناخت او و ریشه شناخت او ، یگانه شمردن او و اساس یگانه شمردنش ، تشبیه نکردن اوست . بزرگ تر از آن است که صفات در او حلول کنند ؛ چون خِردها بر این نکته گواهی می دهند که در هر کس ، صفات حلول کند ، ساخته شده است ، در حالی که خردها گواه اند که خدای بِشکوه بزرگ ، سازنده است، نه ساخته . به ساخته خدا به او ره برده می شود و با خِردها شناختش به دل گِرِه می خورد و به دیده دقّت، حجّتش استوار می شود . آفریده را دلیل بر خود قرار داد تا از ربوبیتش پرده برگیرد . او یگانه است و در همیشگی بودنش ، منفرد ، در الوهیتش بی انباز و در ربوبیتش بی همتا . با تضادّی که میان اشیا متضاد قرار داده ، دانسته می شود که خود، ضدّی ندارد و با همراهی انداختنش میان اشیا، فهمیده می شود که همتایی ندارد .

امام باقر علیه السلام :پروردگار من ـ تبارک و تعالی ـ همیشگی است ؛ زنده ای که حیاتش ذاتیِ اوست برای او زمانی قابل تصوّر نیست و موجود بودنش بدون چگونگی است . مکانی ندارد و در چیزی و بر چیزی نیست و برای خود، جایی پدید نیاورد و پس از به وجود آوردن اشیا، نیرومند نشد و پیش از آفریدن آنها نیز ناتوان نبود و پیش از پدید آوردن آنها از تنهایی واهمه نداشت . به هیچ چیزی که به خاطر آید، شبیه نیست و پیش از پدید آوردن هستی، از آن تهی نبود و پس از رفتن آن نیز تهی نخواهد بود . همیشه زنده است بدون جان ، و فرمان روایی توانا پیش از آن که چیزی بیافریند ، و فرمان روایی چیره پس از آفرینش هستی . هستی او ، چیستی و جا و مرز ندارد و شبیهی برای آن، شناخته نمی شود و از درازای ماندن ، فرسوده نمی شود و مدهوش چیزی نمی شود ؛ بلکه همه چیز از بیم او مدهوش می شود . زنده است ، امّا نه به دمیدن جان جدید . هستی او به وصف نمی آید و چگونگی نمی یابد و در جایی نمی گنجد و در کنار چیزی جای نمی گیرد ؛ بلکه زنده ای شناخته شده و فرمان روایی هماره نیرومند و فرمان فرماست . هر چه بخواهد ، همان گاه که بخواهد ، پدید می آورد ، حدّ نمی پذیرد و تجزیه ناپذیر است و فنا نمی گیرد . اوّل بوده، بدون چگونگی و آخر خواهد بود، بدون مکان، و هر چیز تباه خواهد شد، جز وجه او . آفرینش و کار به دست اوست. خجسته است خداوند ، پروردگار جهانیان .

.

الکافی عن محمّد بن مسلم عن الإمام الباقر علیه السلامـ فی صِفَةِ القَدیمِ ـ: إِنَّهُ واحِدٌ ، صَمَدٌ ، أَحَدِیُّ المَعنی ، لَیسَ بِمَعانٍ کَثیرَةٍ مُختَلِفَةٍ . قالَ: قُلتُ: ـ جُعِلتُ فِداکَ ـ یَزعُمُ قَومٌ مِن أَهلِ العِراقِ أَنَّهُ یَسمَعُ بِغَیرِ الَّذی یُبصِرُ ، ویُبصِرُ بِغَیرِ الَّذی یَسمَعُ! قالَ: فَقالَ: کَذَبوا وأَلحَدوا وشَبَّهوا ؛ تَعالَی اللّهُ عَن ذلِکَ ، إِنَّهُ سَمیعٌ بَصیرٌ ، یَسمَعُ بِما یُبصِرُ ، ویُبصِرُ بِما یَسمَعُ . قالَ: قُلتُ: یَزعُمونَ أَنَّهُ بَصیرٌ عَلی ما یَعقِلونَهُ . قالَ: فَقالَ: تَعالَی اللّهُ! إِنَّما یُعقَلُ ما کانَ بِصِفَةِ المَخلوقِ ، ولَیسَ اللّهُ کَذلِکَ. ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :رَبُّنا نورِیُّ الذّاتِ ، حَیُّ الذّاتِ ، عالِمُ الذّاتِ ، صَمَدِیُّ الذّاتِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ لِزِندیقٍ حینَ سَأَلَهُ: أَتَقولُ: إِنَّهُ سَمیعٌ بَصیرٌ؟ ـ: هُوَ سَمیعٌ بَصیرٌ ، سَمیعٌ بِغَیرِ جارِحَةٍ وبَصیرٌ بِغَیرِ آلَةٍ ، بَل یَسمَعُ بِنَفسِهِ ویُبصِرُ بِنَفسِهِ ، ولَیسَ قَولی: «إِنَّهُ سَمیعٌ بِنَفسِهِ» أَنَّهُ شَیءٌ وَالنَّفسُ شَیءٌ آخَرُ ، ولکِنّی أَرَدتُ عِبارَةً عَن نَفسی إِذ کُنتُ مَسؤولاً ، وإِفهاما لَکَ إِذ کُنتَ سائِلاً ، فَأَقولُ: یَسمَعُ بِکُلِّهِ لا أَنَّ کُلَّهُ لَهُ بَعضٌ ؛ لِأَنَّ الکُلَّ لَنا (لَهُ) بَعضٌ ، ولکن أَرَدتُ إِفهامَکَ وَالتَّعبیرَ عَن نَفسی ، ولَیسَ مَرجِعی فی ذلِکَ کُلِّهِ إِلاّ أَنَّهُ السَّمیعُ البَصیرُ ، العالِمُ الخَبیِرُ بِلاَ اختِلافِ الذّاتِ ولا اختِلافِ مَعنیً . ⁽³⁾

.

الکافیـ به نقل از محمّد بن مسلم ـ: امام باقر علیه السلام[در توصیف «قدیم» ]فرمود : «او یگانه و بی نیاز است ، تجزیه ناپذیر است و معانی متعدّد (متفاوت) ندارد [تا تجزیه پذیر باشد]» . گفتم : فدایت شوم ! کسانی از اهل عراق، ادّعا می کنند که خدا با ابزاری می بیند و با ابزاری دیگر می شنود . فرمود : «نادرست گفته و کفر ورزیده و تشبیه کرده اند . خدا والاتر از این است . او شنوا و بیناست ، با همان که می شنود ، می بیند و با همان که می بیند، می شنود» . گفتم : آنان، او را آن گونه که خود می فهمند ، بینا می پندارند . فرمود : «خداوند، والاست . چیزی به فهم می آید که مانند آفریده هاست ، و خدا چنین نیست» .

امام صادق علیه السلام :پروردگار ما ، نور ذاتی و حیات ذاتی دارد و دانای ذاتی و بی نیاز ذاتی است .

امام صادق علیه السلامـ خطاب به زندیقی که از ایشان پرسید : آیا می گویی که خداوند، شنوا و بیناست ؟ ـ: او شنوا و بیناست ؛ شنوا و بینای بدون حواس ، که با نفس خود می شنود و می بیند . این که می گویم : «با نفس خود می شنود»، نه به معنای آن است که خودش یک چیز و نفسش چیز دیگر باشد ؛ بلکه چون از من پرسیده شده ، می خواستم مقصود خود را برسانم و به تو که پرسیده ای، بفهمانم . پس می گویم که او با همه وجود خود می شنود ، نه همه ای که جزء داشته باشد ـ چون «همه» نزد ما [مخلوقات ]تجزیه پذیر است ـ ؛ بلکه می خواهم به تو بفهمانم و آنچه در درون دارم، بگویم و همه این عبارت ها به این باز می گردد که او شنوا ، بینا ، دانا و آگاه است، بدون آن که این صفت ها از ذات، جدا و از هم متفاوت باشند .

.

الإمام الصادق علیه السلام :لَم یَزَلِ اللّهُ عَلیما سَمیعا بَصیرا ، ذاتٌ عَلاّمَةٌ سَمیعَةٌ بَصیرةٌ . ⁽¹⁾

التوحید عن أبان بن عثمان الأحمر :قُلتُ لِلصّادِقِ جَعفَرِ بنِ مُحَمَّدٍ علیهماالسلام : أَخبِرنی عَنِ اللّهِ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ لَم یَزَل سَمیعا بَصیرا عَلیما قادِرا ؟ قالَ: نَعَم. قُلتُ لَهُ: إِنَّ رَجُلاً یَنتَحِلُ مُوالاتَکُم أَهلَ البَیتِ ، یَقولُ: إِنَّ اللّهَ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ لَم یَزَل سَمیعا بِسَمعٍ ، وبَصیرا بِبَصَرٍ ، وعَلیما بِعِلمٍ ، وقادِرا بِقُدرَةٍ! فَغَضِبَ علیه السلام ثُمَّ قالَ: مَن قالَ ذلِکَ ودانَ بِهِ فَهُوَ مُشرِکٌ ولَیسَ مِن وِلایَتِنا عَلی شَیءٍ ، إِنَّ اللّهَ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ ذاتٌ عَلاّمَةٌ سَمیعَةٌ بَصیرَةٌ قادِرَةٌ . ⁽²⁾

الإمام الکاظم علیه السلام :أَوَّلُ الدِّیانَةِ بِهِ مَعرِفَتُهُ ، وکَمالُ مَعرِفَتِهِ تَوحیدُهُ ، وکَمالُ تَوحیدِهِ نَفیُ الصِّفاتِ عَنهُ ؛ بِشَهادَةِ کُلِّ صِفَةٍ أَنَّها غَیرُ المَوصوفِ ، وشَهادَةِ المَوصوفِ أَنَّهُ غَیرُ الصِّفَةِ ، وشَهادَتِهِما جَمیعا بِالتَّثنِیَةِ المُمتَنِعِ مِنهُ الأَزَلُ . ⁽³⁾

.

امام صادق علیه السلام :خدا، هماره دانا ، شنوا و بیناست ؛ ذاتی دانا و شنوا و بینا .

التوحیدـ به نقل از ابان بن عثمان احمر ـ: به امام صادق علیه السلام گفتم : مرا از خدای ـ تبارک و تعالی ـ آگاه کن که پیوسته شنوا ، بینا ، دانا و تواناست . فرمود : «باشد» . به ایشان گفتم : مردی که خود را به ولایت شما اهل بیت، نسبت می دهد، می گوید : خدای ـ تبارک و تعالی ـ هماره شنواست، امّا با ابزار شنیدن ، و بیناست، امّا با ابزار دیدن، و داناست، امّا از طریق کسب علم، و تواناست، امّا با ابزارهای قدرت . امام علیه السلام خشم گرفت و فرمود : «هر که چنین گوید و بدان گردن نهد ، مشرک است و ارتباطی با ما ندارد . خداوند ـ تبارک و تعالی ـ ذاتی دانا ، شنوا ، بینا و تواناست» .

امام کاظم علیه السلام :آغاز ایمان به او ، معرفتش و کمال معرفتش ، یگانه شمردنش و اوج یگانه شمردنش ، نفی کردن صفت ها از اوست ؛ زیرا هر صفتی گواهی می دهد که غیر از موصوف است و هر موصوفی شهادت می دهد که غیر از صفت است و هر دو با هم، بر دو تا بودن گواهی می دهند که البته ذات ازلی از این، مبرّاست و عروض [دوگانگی] بر آن، مُحال .

.

الإمام الرضا علیه السلام :أَوَّلُ عِبادَةِ اللّهِ مَعرِفَتُهُ ، وأَصلُ مَعرِفَةِ اللّهِ تَوحیدُهُ ، ونِظامُ تَوحیدِ اللّهِ نَفیُ الصِّفاتِ عَنهُ ؛ لِشَهادَةِ العُقولِ أَنَّ کُلَّ صِفَةٍ ومَوصوفٍ مَخلوقٌ ، وشَهادَةِ کُلِّ مَخلوقٍ أَنَّ لَهُ خالِقا لَیسَ بِصِفَةٍ ولا مَوصوفٍ ، وشَهادَةِ کُلِّ صِفَةٍ ومَوصوفٍ بِالاِقتِرانِ ، وشَهادَةِ الاِقتِرانِ بِالحَدَثِ ، وشَهادَةِ الحَدَثِ بِالامتِناعِ مِنَ الأَزَلِ المُمتَنِعِ مِنَ الحَدَثِ . ⁽¹⁾

التوحید عن الحسین بن خالد :سَمِعتُ الرِّضا عَلِیَّ بنَ موسی علیهماالسلام یَقولُ: لَم یَزَلِ اللّهُ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ عَلیما قادِرا حَیّا قَدیما سَمیعا بَصیرا. فَقُلتُ لَهُ: یَا ابنَ رَسولِ اللّهِ ، إِنَّ قَوما یَقولونَ: إِنَّهُ عز و جل لَم یَزَل عالمِا بِعِلمٍ ، وقادِرا بِقُدرَةٍ ، وحَیّا بِحَیاةٍ ، وقَدیما بِقِدَمٍ ، وسَمیعا بِسَمعٍ ، وبَصیرا بِبَصَرٍ. فَقالَ علیه السلام: مَن قالَ ذلِکَ ودانَ بِهِ فَقَدِ اتَّخَذَ مَعَ اللّهِ آلِهَةً أُخری ، ولَیسَ مِن وِلایَتِنا عَلی شَیءٍ . ثُمَّ قالَ علیه السلام: لَم یَزَلِ اللّهُ عز و جل عَلیما قادِرا حَیّا قَدیما سَمیعا بَصیرا لِذاتِهِ ، تَعالی عَمّا یَقولُ المُشرِکونَ وَالمُشَبِّهونَ عُلُوّا کَبیرا . ⁽²⁾

۲ / ۲الفَرقُ بَینَ صِفاتِ ذاتِهِ وصِفاتِ فِعلِهِالکافی عن أبی بصیر عن الإمام الصادق علیه السلام :لَم یَزَلِ اللّهُ عز و جل رَبَّنا وَالعِلمُ ذاتُهُ ولا مَعلومَ ، وَالسَّمعُ ذاتُهُ ولا مَسموعَ ، وَالبَصَرُ ذاتُهُ ولا مُبصَرَ ، وَالقُدرَةُ ذاتُهُ ولا مَقدورَ، فَلَمّا أَحدَثَ الأَشیاءَ وکانَ المَعلومُ وَقَعَ العِلمُ مِنهُ عَلَی المَعلومِ، وَالسَّمعُ عَلَی المَسموعِ ، وَالبَصَرُ عَلَی المُبصَرِ ، وَالقُدرَةُ عَلَی المَقدورِ ... . قُلتُ: فَلَم یَزَلِ اللّهُ مُتَکَلِّما؟ قالَ: فَقالَ: إِنَّ الکَلامَ صِفَةٌ مُحدَثَةٌ لَیسَت بِأَزَلِیَّةٍ ، کانَ اللّهُ عز و جل ولا مُتَکَلِّمَ . ⁽³⁾

.

۲ / ۲ تفاوت میان صفات ذات و صفات فعل

امام رضا علیه السلام :آغاز پرستش خدا ، شناخت اوست و ریشه شناخت او ، یگانه شمردن او و نظام یگانه شمردن به نفی صفت ها از اوست ؛ زیرا خِردها گواهی می دهند که هر صفت و موصوفی مخلوق است و هر مخلوقی گواهی می دهد خالقی دارد که نه صفت است، نه موصوف و هر صفت و موصوفی بر همراهی یکدیگر گواهی می دهند و همراهی بر حدوث گواهی می دهد و حدوث بر محال بودن عروضش بر ذات ازلی که از حدوث، مبرّاست .

التوحیدـ به نقل از حسین بن خالد ـ: شنیدم که امام رضا علیه السلام می فرماید : «خداوند ـ تبارک و تعالی ـ ، همواره دانا ، توانا ، زنده ، قدیم ، شنوا و بیناست» . به ایشان گفتم : ای فرزند پیامبر خدا ! برخی می گویند : او همواره داناست، با دانستن و تواناست، با توانایی و زنده است، با جان و قدیم است، به قدمت و شنواست، با ابزار شنوایی و بیناست، با حسّ دیدن . فرمود : «هر که چنین بگوید و بدان گردن نهد ، خدایانی چند در کنار خداوند یکتا گرفته است و ارتباطی با ما ندارد» . سپس فرمود : «خداوند، همواره در همان ذات خود، دانا ، توانا ، زنده ، قدیم ، شنوا و بیناست و والاتر است از آنچه مشرکان و تشبیه کنندگان می گویند» .

۲ / ۲تفاوت میان صفات ذات و صفات فعلالکافیـ به نقل از ابو بصیر ـامام صادق علیه السلام فرمود : «خدای عز و جل همواره پروردگار ما بوده و در حالی که معلومی نبوده ، ذاتش عالم بوده و هنگامی که شنیده ای نبوده ، ذاتش شنوا بوده و آن گاه که دیده شدنی ای نبوده ، ذاتش بینا بوده و مقدوری نبوده ، ذاتش قادر بوده است . پس چون اشیا را پدید آورد و معلومْ وجود یافت ، علم او بر معلوم، واقع شد و شنوایی اش بر شنیده شده و بینایی اش بر دیده شده و قدرتش بر مقدور ...». گفتم : پس خدا همواره متکلّم بوده است ؟ فرمود : «کلام ، صفتی حادث و نوپدید است، نه همیشگی . خدای عز و جل بود و متکلّم نبود» .

.

الإمام الصادق علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ: لَم یَزَلِ اللّهُ مُریدا؟ ـ: إِنَّ المُریدَ لا یَکونُ إِلاّ لِمُرادٍ مَعَهُ ، لَم یَزَلِ اللّهُ عالِما قادِرا ثُمَّ أَرادَ . ⁽¹⁾

الکافی عن بکیر بن أعین :قُلتُ لِأَبی عَبدِاللّهِ علیه السلام: عِلمُ اللّهِ ومَشیئَتُهُ هُما مُختَلِفانِ أَو مُتَّفِقانِ؟ فَقالَ: العِلمُ لَیسَ هُوَ المَشیئَةُ ، أَلا تَری أَنَّکَ تَقولُ: سَأَفعَلُ کَذا إِن شاءَ اللّهُ ، ولا تَقولُ سَأَفعَلُ کَذا إِن عَلِمَ اللّهُ! فَقَولُکَ: «إِن شاءَ اللّهُ» دَلیلٌ عَلی أَنَّهُ لَم یَشَأ ، فَإِذا شاءَ کانَ الَّذی شاءَ کَما شاءَ ، وعِلمُ اللّهِ السّابِقُ ⁽²⁾لِلمَشیئَةِ . ⁽³⁾

التوحید عن الحسن بن محمّد النوفلیـ فی ذِکرِ مَجلِسِ الرِّضا علیه السلام مَعَ سُلَیمانَ المَروزِیِّ مُتَکَلِّمِ خُراسانَ عِندَ المَأَمونِ فِی التَّوحیدِ ـ: ... فَقالَ المَأمونُ : یا سُلَیمانُ ، سَل أَبا الحَسَنِ عَمّا بَدا لَکَ ، وعَلَیکَ بِحُسنِ الاِستِماعِ وَالإِنصافِ . قالَ سُلَیمانُ : یا سَیِّدی أَسأَ لُکَ ؟ قالَ الرِّضا علیه السلام: سَل عَمّا بَدا لَکَ . قالَ: ما تَقولُ فیمَن جَعَلَ الإِرادَةَ اسما وصِفَةً ، مِثلَ حَیٍّ وسَمیعٍ وبَصیرٍ وقَدیرٍ؟ قالَ الرِّضا علیه السلام: إِنَّما قُلتُم : حَدَثَتِ الأَشیاءُ وَاختَلَفَت ؛ لِأَنَّهُ شاءَ وأَرادَ ، ولَم تَقولوا : حَدَثَت وَاختَلَفَت ؛ لِأَنَّهُ سَمیعٌ بَصیرٌ ، فَهذا دَلیلٌ عَلی أَنَّها لَیسَت بِمِثلِ سَمیعٍ ولا بَصیرٍ ولا قَدیرٍ . قالَ سُلَیمانُ : فَإِنَّهُ لَم یَزَل مُریدا ، قالَ: یا سُلَیمانُ ، فَإِرادَتُهُ غَیرُهُ ؟ قالَ : نَعَم . قالَ : فَقَد أَثبَتَّ مَعَهُ شَیئا غَیرَهُ لَم یَزَل ! قالَ سُلَیمانُ : ما أَثبَتُّ . قالَ الرِّضا علیه السلام: أَهِیَ مُحدَثَةٌ؟ قالَ سُلَیمانُ : لا ، ما هِیَ مُحدَثَةٌ . فَصاحَ بِهِ المَأَمونُ ، وقالَ: یا سُلَیمانُ ، مِثلُهُ یُعایا أَو یُکابَرُ ؟! عَلَیکَ بِالإِنصافِ ، أَما تَری مَن حَولَکَ مِن أَهلِ النَّظَرِ ؟ ثُمَ قالَ: کَلِّمهُ یا أَبَا الحَسَنِ ، فَإِنَّهُ مُتَکَلِّمُ خُراسانَ . فَأَعادَ عَلَیهِ المَسأَلَةَ ، فَقالَ : هِیَ مُحدَثَةٌ یا سُلَیمانُ ؛ فَإِنَّ الشَّیءَ إِذا لَم یَکُن أَزَلِیّا کانَ مُحدَثا ، وإِذا لَم یَکُن مُحدَثا کانَ أَزَلِیّا . قالَ سُلَیمانُ : إِرادَتُهُ مِنهُ ، کَما أَنَّ سَمعَهُ مِنهُ وبَصَرَهُ مِنهُ وعِلمَهُ مِنهُ . قالَ الرِّضا علیه السلام: فَإِرادَتُهُ نَفسُهُ؟ قالَ: لا . قالَ علیه السلام: فَلَیسَ المُریدُ مِثلَ السَّمیعِ وَالبَصیرِ . قالَ سُلَیمانُ : إِنَّما أَرادَ نَفسُهُ ، کَما سَمِعَ نَفسُهُ وأَبصَرَ نَفسُهُ وعَلِمَ نَفسُهُ. قالَ الرِّضا علیه السلام: ما مَعنی أَرادَ نَفسُهُ ؟ أَرادَ أَن یَکونَ شَیئا ، أَو أَرادَ أَن یَکونَ حَیّا ، أَو سَمیعا أَو بَصیرا أَو قَدیرا! قالَ: نَعَم . قالَ الرِّضا علیه السلام: أَفَبِإِرادَتِهِ کانَ ذلِکَ؟! قالَ سُلَیمانُ : لا . قالَ الرِّضا علیه السلام: فَلَیسَ لِقَولِکَ: أَرادَ أَن یَکونَ حَیّا سَمعیا بَصیرا مَعنیً إِذا لَم یَکُن ذلِکَ بِإِرادَتِهِ ! قالَ سُلَیمانُ : بَلی ، قَد کانَ ذلِکَ بِإِرادَتِهِ . فَضَحِکَ المَأمونُ ومَن حَولَهُ وضَحِکَ الرِّضا علیه السلام ، ثُمَّ قالَ لَهُم: اِرفَقوا بِمُتُکَلِّمِ خُراسانَ . یا سُلَیمانُ ، فَقَد حالَ عِندَکُم عَن حالَةٍ وتَغَیَّرَ عَنها ، وهذا مِمّا لا یُوصَفُ اللّهُ عز و جل بِهِ . فَانقَطَعَ. ثُمَّ قالَ الرِّضا علیه السلام: یا سُلَیمانُ ، أَسأَ لُکَ مَسأَلَةً . قالَ: سَل ـ جُعِلتُ فِداکَ! ـ . قالَ: أَخبِرنی عَنکَ وعَن أَصحابِکَ تُکَلِّمونَ النّاسَ بِما یَفقَهونَ ویَعرِفونَ ، أَو بِما لا یَفقَهونَ ولا یَعرِفونَ؟! قالَ: بَل ، بِما یَفقَهونَ ویَعرِفونَ . قالَ الرِّضا علیه السلام: فَالَّذی یَعلَمُ النّاسُ أَنَّ المُریدَ غَیرُ الإِرادَةِ ، وأَنَّ المُریدَ قَبلَ الإِرادَةِ ، وأَنَّ الفاعِلَ قَبلَ المَفعولِ ، وهذا یُبطِلُ قَولَکُم: إِنَّ الإِرادَةَ وَالمُریدَ شَیءٌ واحِدٌ . قالَ: ـ جُعِلتُ فِداکَ ! ـ لَیسَ ذاکَ مِنهُ عَلی ما یَعرِفُ النّاسُ ولا عَلی ما یَفقَهونَ . قالَ علیه السلام: فَأَراکُمُ ادَّعَیتُم عِلمَ ذلِکَ بِلا مَعرِفَةٍ ، وقُلتُم: الإِرادَةُ کَالسَّمعِ وَالبَصَرِ إِذا کانَ ذلِکَ عِندَکُم عَلی ما لا یُعرَفُ ولا یُعقَلُ ! فَلَم یُحِر جَوابا . ثُمَّ قالَ الرِّضا علیه السلام: یا سُلَیمانُ ، هَل یَعلَمُ اللّهُ عز و جل جَمیعَ ما فِی الجَنَّةِ وَالنّارِ؟! قالَ سُلَیمانُ: نَعَم . قالَ: أَفَیَکونُ ما عَلِمَ اللّهُ عز و جل أَنَّهُ یَکونُ مِن ذلِکَ؟ قالَ: نَعَم . قالَ: فَإِذا کانَ حَتّی لا یَبقی مِنهُ شَیءٌ إِلاّ کانَ أَیَزیدُهُم أَو یَطویهِ عَنهُم ؟ قالَ سُلَیمانُ : بَل یَزیدُهُم . قالَ: فَأَراهُ فی قَولِکَ: قَد زادَهُم ، ما لَم یَکُن فی عِلمِهِ أَنَّهُ یَکونُ . قالَ: ـ جُعِلتُ فِداکَ ! ـ وَالمَزیدُ لا غایَةَ لَهُ . قالَ علیه السلام: فَلَیسَ یُحیطُ عِلمُهُ عِندَکَم بِما یَکونُ فیهِما إِذا لَم یُعرَف غایَةُ ذلِکَ ، وإِذا لَم یُحِط عِلمُهُ بِما یَکونُ فیهِما لَم یَعلَم ما یَکونُ فیهِما قَبلَ أَن یَکونَ ، تَعالَی اللّهُ عَن ذلِکَ عُلُوّا کَبیرا . قالَ سُلَیمانُ : إِنَّما قُلتُ: لا یَعلَمُهُ ؛ لِأَنَّهُ لا غایَةَ لِهذا ، لِأَنَّ اللّهَ عز و جلوَصَفَهُما بِالخُلودِ وکَرِهنا أَن نَجعَلَ لَهُمَا انقِطاعا . قالَ الرِّضا علیه السلام: لَیسَ عِلمُهُ بِذلِکَ بِموجِبٍ لاِنقِطاعِهِ عَنهُم ؛ لِأَنَّهُ قَد یَعلَمُ ذلِکَ ثُمَّ یَزیدُهُم ثُمَّ لا یَقطَعُهُ عَنهُم ، وکَذلِکَ قالَ اللّهُ عز و جل فی کِتابِهِ: «کُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُم بَدَّلْنَـهُمْ جُلُودًا غَیْرَهَا لِیَذُوقُواْ الْعَذَابَ» ⁽⁴⁾وقالَ عز و جل لِأَهلِ الجَنَّةِ: «عَطَـاءً غَیْرَ مَجْذُوذٍ» ⁽⁵⁾وقالَ عز و جل: «وَ فَـکِهَةٍ کَثِیرَةٍ * لاَّ مَقْطُوعَةٍ وَ لاَ مَمْنُوعَةٍ» ⁽⁶⁾فَهُوَ ـ جَلَّ وعَزَّ ـ یَعلَمُ ذلِکَ ولا یَقطَعُ عَنهُم الزِّیادَةَ . أَرَأَیتَ ما أَکَلَ أَهلُ الجَنَّةِ وما شَرِبوا أَلَیسَ یُخلِفُ مَکانَهُ؟! قالَ: بَلی . قالَ: أَفَیَکونُ یَقطَعُ ذلِکَ عَنهُم وقَد أَخلَفَ مَکانَهُ؟! قالَ سُلَیمانُ: لا . قالَ: فَکَذلِکَ کُلُّ ما یَکونُ فیها إِذا أَخلَفَ مَکانَهُ فَلَیسَ بِمَقطوعٍ عَنهُم . قالَ سُلَیمانُ: بَل یَقطَعُهُ عَنهُم فَلا یَزیدُهُم . قالَ الرِّضا علیه السلام: إِذا یَبیدُ ما فیهِما ، وهذا یا سُلَیمانُ إِبطالُ الخُلودِ وخِلافُ الکِتابِ ؛ لِأَنَّ اللّهَ عز و جل یَقولُ: «لَهُم مَّا یَشَاءُونَ فِیهَا وَ لَدَیْنَا مَزِیدٌ» ⁽⁷⁾ویَقولُ عز و جل : «عَطَـاءً غَیْرَ مَجْذُوذٍ» ویَقولُ عز و جل: «وَ مَا هُم مِّنْهَا بِمُخْرَجِینَ» ⁽⁸⁾ویَقولُ عز و جل: «خَــلِدِینَ فِیهَا أَبَدًا» ⁽⁹⁾ویَقولُ عز و جل: «وَ فَـکِهَةٍ کَثِیرَةٍ * لاَّ مَقْطُوعَةٍ وَ لاَ مَمْنُوعَةٍ» ! فَلَم یُحِر جَوابا. ثُمَّ قالَ الرِّضا علیه السلام: یا سُلَیمانُ ، أَلا تُخبِرُنی عَنِ الإِرادَةِ فِعلٌ هِیَ أَم غَیرُ فِعلٍ؟ قالَ: بَل هِیَ فِعلٌ . قالَ: فَهِیَ مُحدَثَةٌ ؛ لِأَنَّ الفِعلَ کُلَّهُ مُحدَثٌ . قالَ: لَیسَت بِفِعلٍ . قالَ: فَمَعَهُ غَیرُهُ لَم یَزَل . قالَ سُلَیمانُ : الإِرادَةُ هِیَ الإِنشاءُ . قالَ: یا سُلَیمانُ هذَا الَّذِی ادَّعَیتُموهُ ⁽¹⁰⁾عَلی ضِرارٍ وأَصحابِهِ مِن قَولِهِم: إِنَّ کُلَّ ما خَلَقَ اللّهُ عز و جل فی سَماءٍ أَو أَرضٍ أَو بَحرٍ أَو بَرٍّ مِن کَلبٍ أَو خِنزیرٍ أَو قِردٍ أَو إِنسانٍ أَو دابَّةٍ إِرادَةُ اللّهِ عز و جل ، وإِنَّ إِرادَةَ اللّهِ عز و جل تَحیا وتَموتُ ، وتَذهَبُ ، وتَأکُلُ وتَشرَبُ ، وتَنکَحُ وتَلِدُ ، وتَظلِمُ ، وتَفعَلُ الفَواحِشَ ، وتَکفُرُ ، وتُشرِکُ ، فَتُبَرِّئُ مِنها وتُعادیها ، وهذا حَدُّها. قالَ سُلَیمانُ : إِنَّها کَالسَّمعِ وَالبَصَرِ وَالعِلمِ . قالَ الرِّضا علیه السلام: قَد رَجَعتَ إِلی هذا ثانِیَةً ، فَأَخبِرنی عَنِ السَّمعِ وَالبَصَرِ وَالعِلمِ أَمَصنوعٌ؟ قالَ سُلَیمانُ : لا . قالَ الرِّضا علیه السلام: فَکَیفَ نَفَیتُموهُ فَمَرَّةً قُلتُم لَم یُرِد ومَرَّةً قُلتُم أَرادَ ، ولَیسَت بِمَفعولٍ لَهُ! قالَ سُلَیمانُ : إِنَّما ذلِکَ کَقَولِنا مَرَّةً عَلِمَ ومَرَّةً لَم یَعلَم . قالَ الرِّضا علیه السلام: لَیسَ ذلِکَ سَواءً ؛ لِأَنَّ نَفیَ المَعلومِ لَیسَ بِنَفیِ العِلمِ ، ونَفیَ المُرادِ نَفیُ الإِرادَةِ أَن تَکونَ ؛ لِأَنَّ الشَّیءَ إِذا لَم یُرَد لَم یَکُن إِرادَةٌ ، وقَد یَکونُ العِلمُ ثابِتا وإِن لَم یَکُنِ المَعلومُ بِمَنزِلَةِ البَصَرِ؛ فَقَد یَکونُ الإِنسانُ بَصیرا وإِن لَم یَکُن المُبصَرُ ، ویَکونُ العِلمُ ثابِتا وإِن لَم یَکُنِ المَعلومُ . ⁽¹¹⁾قالَ سُلَیمانُ : إِنَّها مَصنوعَةٌ . قالَ علیه السلام: فَهِیَ مُحدَثَةٌ لَیسَت کَالسَّمعِ وَالبَصَرِ ؛ لِأَنَّ السَّمعَ وَالبَصَرَ لَیسا بِمَصنوعَینِ وهذِهِ مَصنوعَةٌ . قالَ سُلَیمانُ : إِنَّها صِفَةٌ مِن صِفاتِهِ لَم تَزَل . قالَ: فَیَنبَغی أَن یَکونَ الإِنسانُ لَم یَزَل ؛ لِأَنَّ صِفَتَهُ لَم تَزَل ! قالَ سُلَیمانُ : لا ؛ لِأَنَّهُ لَم یَفعَلها . قالَ الرِّضا علیه السلام: یا خُراسانِیُّ ما أَکثَرَ غَلَطَکَ ! أَفَلَیسَ بِإِرادَتِهِ وقَولِهِ تَکَوُّنُ الأَشیاءِ؟! قالَ سُلَیمانُ : لا . قالَ: فَإِذا لَم یَکُن بِإِرادَتِهِ ولا مَشیئَتهِ ولا أَمرِهِ ولا بِالمُباشَرَةِ فَکَیفَ یَکونُ ذلِکَ؟! تَعالَی اللّهُ عَن ذلِکَ . فَلَم یُحِر جَوابا. ثُمَّ قالَ الرِّضا علیه السلام: أَلا تُخبِرُنی عَن قَولِ اللّهِ عز و جل: «وَ إِذَا أَرَدْنَا أَن نُّهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنَا مُتْرَفِیهَا فَفَسَقُواْ فِیهَا» ⁽¹²⁾یَعنی بِذلِکَ أَنَّهُ یُحدِثُ إِرادَةً؟! قالَ لَهُ: نَعَم . قالَ: فَإِذا أَحدَثَ إِرادَةً کانَ قَولُکَ : إِنَّ الإِرادَةَ هِیَ هُوَ أَم شَیءٌ مِنهُ باطِلاً ؛ لِأَنَّهُ لا یَکونُ أَن یُحدِثَ نَفسَهُ ولا یَتَغَیَّرَ عَن حالِهِ ، تَعالَی اللّهُ عَن ذلِکَ . قالَ سُلَیمانُ : إِنَّهُ لَم یَکُن عَنی بِذلِکَ أَنَّهُ یُحدِثُ إِرادَةً . قالَ: فَما عَنی بِهِ ؟ قالَ: عَنی فِعلَ الشَّیءِ. قالَ الرِّضا علیه السلام: وَیلَکَ ! کَم تُرَدِّدُ هذِهِ المَسأَلَةَ ، وقَد أَخبَرتُکَ أَنَّ الإِرادَةَ مُحدَثَةٌ ؛ لِأَنَّ فِعلَ الشَّیءِ مُحدَثٌ . قالَ: فَلَیسَ لَها مَعنیً . قالَ الرِّضا علیه السلام: قَد وَصَفَ نَفسَهُ عِندَکُم حَتّی وَصَفَها بِالإِرادَةِ بِما لا مَعنی لَهُ، فَإِذا لَم یَکُن لَها مَعنیً قَدیمٌ ولا حَدیثٌ بَطَلَ قَولُکُم : إِنَّ اللّهَ لَم یَزَل مُریدا. قالَ سُلَیمانُ : إِنَّما عَنَیتُ أَنَّها فِعلٌ مِنَ اللّهِ لَم یَزَل . قالَ: أَلا تَعلَمُ أَنَّ ما لَم یَزَل لا یَکونُ مَفعولاً وحَدیثا وقَدیما فی حالَةٍ واحِدَةٍ؟! فَلَم یُحِر جَوابا. قالَ الرِّضا علیه السلام: لا بَأسَ ، أَتمِم مَسأَلَتَکَ . قالَ سُلَیمانُ : قُلتُ: إِنَّ الإِرادَةَ صِفَةٌ مِن صِفاتِهِ . قالَ الرِّضا علیه السلام: کَم تُرَدِّدُ عَلَیَّ أَنَّها صِفَةٌ مِن صِفاتِهِ . وصِفَتُهُ مُحدَثَةٌ أَو لَم تَزَل؟! قالَ سُلَیمانُ : مُحدَثَةٌ . قالَ الرِّضا علیه السلام: اللّهُ أَکبَرُ ، فَالإِرادَةُ مُحدَثَةٌ وإِن کانَت صِفَةً مِن صِفاتِهِ لَم تَزَل ؟ فَلَم یَرُدَّ شَیئا. قالَ الرِّضا علیه السلام: إِنَّ ما لَم یَزَل لا یَکونُ مَفعولاً . قالَ سُلَیمانُ : لَیسَ الأَشیاءُ إِرادَةً ، ولَم یُرِد شَیئا. قالَ الرِّضا علیه السلام: وَسوَستَ یا سُلَیمانُ ، فَقَد فَعَلَ وخَلَقَ ما لَم یُرِد خَلقَهُ ولا فِعلَهُ ، وهذِهِ صِفَةُ مَن لا یَدری ما فَعَلَ ، تَعالَی اللّهُ عَن ذلِکَ. قالَ سُلَیمانُ : یا سَیِّدی قَد أَخبَرتُکَ أَنَّها کَالسَّمعِ وَالبَصَرِ وَالعِلمِ . قالَ المَأمونُ : وَیلَکَ یا سُلَیمانُ ، کَم هذَا الغَلَطُ وَالتَّرَدُّدُ ، اقطَع هذا وخُذ فی غَیرِهِ إِذ لَستَ تَقوی عَلی هذَا الرَّدِّ . قالَ الرِّضا علیه السلام: دَعهُ یا أَمیرَالمُؤمِنینَ ، لا تَقطَع عَلَیهِ مَسأَلَتَهُ فَیَجعَلَها حُجَّةً . تَکَلَّم یا سُلَیمانُ . قالَ: قَد أَخبَرتُکَ أَنَّها کَالسَّمعِ وَالبَصَرِ وَالعِلمِ . قالَ الرِّضا علیه السلام: لا بَأسَ ، أَخبِرنی عَن مَعنی هذِهِ أَمعنیً واحِدٌ أَم مَعانٍ مُختَلِفَةٌ؟! قالَ سُلَیمانُ : بَل مَعنیً واحِدٌ . قالَ الرِّضا علیه السلام: فَمَعنَی الإِراداتِ کُلِّها مَعنیً واحِدٌ؟ قالَ سُلَیمانُ : نَعَم . قالَ الرِّضا علیه السلام: فَإِن کانَ مَعناها مَعنیً واحِدا کانَت إِرادَةُ القِیامِ وإِرادَةُ القُعودِ وإِرادَةُ الحَیاةِ وإِرادَةُ المَوتِ ، إِذا کانَت إِرادَتُهُ واحِدَةً لَم یَتَقَدَّم بَعضُها بَعضا ولَم یُخالِف بَعضُها بَعضا ، وکانَ شَیئا واحِدا ! قالَ سُلَیمانُ : إِنَّ مَعناها مُختَلِفٌ . قالَ علیه السلام: فَأَخبِرنی عَنِ المُریدِ أَهُوَ الإِرادَةُ أَو غَیرُها؟! قالَ سُلَیمانُ : بَل هُوَ الإِرادَةُ . قالَ الرِّضا علیه السلام: فَالمُریدُ عِندَکُم یَختَلِفُ إِن کانَ هُوَ الإِرادَةُ ؟ قالَ: یا سَیِّدی ، لَیسَ الإِرادَةُ المُریدَ . قالَ علیه السلام: فَالإِرادَةُ مُحدَثَةٌ ، وإِلاّ فَمَعَهُ غَیرُهُ. افهَم وزِد فی مَسأَلَتِکَ. قالَ سُلَیمانُ : فَإِنَّها اسمٌ مِن أَسمائِهِ . قالَ الرِّضا علیه السلام: هَل سَمّی نَفسَهُ بِذلِکَ؟ قالَ سُلَیمانُ : لا ، لَم یُسَمِّ نَفسَهُ بِذلِکَ . قالَ الرِّضا علیه السلام: فَلَیسَ لَکَ أَن تُسَمِّیَهُ بِما لَم یُسَمِّ بِهِ نَفسَهُ . قالَ: قَد وَصَفَ نَفسَهُ بِأَنَّهُ مُریدٌ . قالَ الرِّضا علیه السلام: لَیسَ صِفَتُهُ نَفسَهُ أَنَّهُ مُریدٌ إِخبارا عَن أنَّهُ إِرادَةٌ ولا إِخبارا عَن أَنَّ الإِرادَةَ اسمٌ مِن أَسمائِهِ . قالَ سُلَیمانُ : لِأَنَّ إِرادَتَهُ عِلمُهُ . قالَ الرِّضا علیه السلام: یا جاهِلُ ، فِإِذا عَلِمَ الشَّیءَ فَقَد أَرادَهُ . قالَ سُلَیمانُ : أَجَل . قالَ علیه السلام: فَإِذا لَم یُرِدهُ لَم یَعلَمهُ . قالَ سُلَیمانُ : أَجَل . قالَ علیه السلام: مِن أَینَ قُلتَ ذاکَ ، ومَا الدَّلیلُ عَلی أَنَّ إِرادَتَهُ عِلمُهُ ، وقَد یَعلَمُ ما لا یُریدُهُ أَبَدا ، وذلِکَ قَولُهُ عز و جل : «وَ لَئِن شِئْنَا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِی أَوْحَیْنَا إِلَیْکَ» ⁽¹³⁾فَهُوَ یَعلَمُ کَیفَ یَذهَبُ بِهِ وهُوَ لا یَذهَبُ بِهِ أَبَدا . قالَ سُلَیمانُ : لِأَنَّهُ قَد فَرَغَ مِنَ الأَمرِ فَلَیسَ یَزیدُ فیهِ شَیئا . قالَ الرِّضا علیه السلام: هذا قَولُ الیَهودِ . فَکَیفَ قالَ عز و جل: «ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ» ⁽¹⁴⁾؟ قالَ سُلَیمانُ : إِنَّما عَنی بِذلِکَ أَنَّهُ قادِرٌ عَلَیهِ . قالَ علیه السلام: أَفَیَعِدُ ما لا یَفی بِهِ؟! فَکَیفَ قالَ عز و جل: «یَزِیدُ فِی الْخَلْقِ مَا یَشَاءُ» ⁽¹⁵⁾وقالَ عز و جل : «یَمْحُواْ اللَّهُ مَا یَشَاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِندَهُ أُمُّ الْکِتَـبِ» ⁽¹⁶⁾وقَد فَرَغَ مِنَ الأَمرِ ؟! فَلَم یُحِر جَوابا . قالَ الرِّضا علیه السلام: یا سُلَیمانُ ، هَل یَعلَمُ أَنَّ إِنسانا یَکونُ ولا یُریدُ أَن یَخلُقَ إِنسانا أَبَدا ، وأَنَّ إِنسانا یَموتُ الیَومَ ولا یُریدُ أَن یَموتَ الیَومَ؟ قالَ سُلَیمانُ : نَعَم . قالَ الرِّضا علیه السلام: فَیَعلَمُ أَنَّهُ یَکُون ما یُریدُ أَن یَکونَ ، أَو یَعلَمُ أَنَّهُ یَکونُ ما لا یُریدُ أَن یَکونَ؟! قالَ: یَعلَمُ أَنَّهُما یَکونانِ جَمیعا . قالَ الرِّضا علیه السلام: إِذا یَعلَمُ أَنَّ إِنسانا حَیٌّ مَیِّتٌ ، قائِمٌ قاعِدٌ ، أَعمی بَصیرٌ فی حالٍ واحِدَةٍ ، وهذا هُوَ المُحالُ ! قالَ: ـ جُعِلتُ فِداکَ ! ـ فَإِنَّهُ یَعلَمُ أَنَّهُ یَکونُ أَحدُهُما دونَ الآخَرِ . قالَ علیه السلام: لا بَأسَ ، فَأَیَّهُمُا یَکونُ ؛ الَّذی أَرادَ أَن یَکونَ ، أَوِ الَّذی لَم یُرِد أَن یَکونَ ؟ قالَ سُلَیمانُ : الَّذی أَرادَ أَن یَکونَ . فَضَحِکَ الرِّضا علیه السلام وَالمَأمونُ وأَصحابُ المَقالاتِ. قالَ الرِّضا علیه السلام: غَلَطتَ وتَرَکتَ قَولَکَ: إِنَّهُ یَعلَمُ أَنَ إِنسانا یَموتُ الیَومَ وهُوَ لا یُریدُ أَن یَموتَ الیَومَ ، وأَنَّهُ یَخلُقُ خَلقا وهُوَ لا یُریدُ أَن یَخلُقَهُم، فَإِذا لَم یَجُزِ العِلمُ عِندَکُم بِما لَم یُرِد أَن یَکونَ فَإِنَّما یَعلَمُ أَن یَکونَ ما أَرادَ أَن یَکونَ. قالَ سُلَیمانُ : فَإِنَّما قَولی: إِنَّ الإِرادَةَ لَیسَت هُوَ ولا غَیرَهُ . قالَ الرِّضا علیه السلام: یا جاهِلُ ، إِذا قُلتَ: لَیسَت هُوَ ؛ فَقَد جَعَلتَها غَیرَهُ ، وإِذا قُلتَ: لَیسَت هِیَ غَیرَهُ ؛ فَقَد جَعَلتَها هُوَ ! قالَ سُلَیمانُ : فَهُوَ یَعلَمُ کَیفَ یَصنَعُ الشَّیءَ؟ قالَ علیه السلام: نَعَم . قالَ سُلَیمانُ : فَإِنَّ ذلِکَ إِثباتٌ لِلشَّیءِ . قالَ الرِّضا علیه السلام: أَحَلتَ ؛ لِأَنَّ الرَّجُلَ قَد یُحسِنُ البِناءَ وإِن لَم یَبنِ ، ویُحسِنُ الخِیاطَةَ وإِن لَم یَخِط ، ویُحسِنُ صنعَةَ الشَّیءِ وإِن لَم یَصنَعهُ أَبَدا . ثُمَّ قالَ لَهُ: یا سُلَیمانُ هَل یَعلَمُ أَنَّهُ واحِدٌ لا شَیءَ مَعَهُ؟! قالَ: نَعَم . قالَ: أَفَیَکونُ ذلِکَ إِثباتا لِلشَّیءِ؟ قالَ سُلَیمانُ : لَیسَ یَعلَمُ أَنَّهُ واحِدٌ لا شَیءَ مَعَهُ. قالَ الرِّضا علیه السلام: أَفَتَعلَمُ أَنتَ ذاکَ؟ قالَ: نَعَم . قالَ: فَأَنتَ یا سُلَیمانُ أَعلَمُ مِنهُ إِذا ! قالَ سُلَیمانُ : المَسأَلَةُ مُحالٌ . قالَ: مُحالٌ عِندَکَ أَنَّهُ واحِدٌ لا شَیءَ مَعَهُ ، وأَنَّهُ سَمیعٌ بَصیرٌ حَکیمٌ عَلیمٌ قادِرٌ؟ قالَ: نَعَم . قالَ علیه السلام: فَکَیفَ أَخبَرَ اللّهُ عز و جل أَنَّهُ واحِدٌ حَیٌّ سَمیعٌ بَصیرٌ عَلیمٌ خَبیرٌ وهُوَ لا یَعلَمُ ذلِکَ! وهذا رَدُّ ما قالَ وتَکذیبُهُ ، تَعالَی اللّهُ عَن ذلِکَ . ثُمَّ قالَ الرِّضا علیه السلام: فَکَیفَ یُریدُ صُنعَ ما لا یَدری صُنعَهُ ولا ما هُوَ! وإِذا کانَ الصّانِعُ لا یَدری کَیفَ یَصنَعُ الشَّیءَ قَبلَ أَن یَصنَعَهُ فَإِنَّما هُوَ مُتَحَیِّرٌ ، تَعالَی اللّهُ عَن ذلِکَ. قالَ سُلَیمانُ : فَإِنَّ الإِرادَةَ القُدرَةُ . قالَ الرِّضا علیه السلام: وهُوَ عز و جل یَقدِرُ عَلی ما لا یُریدُهُ أَبَدا ، ولا بُدَّ مِن ذلِکَ لِأَنَّهُ قالَ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ : «وَ لَئِن شِئْنَا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِی أَوْحَیْنَا إِلَیْکَ» فلَو کانَتِ الإِرادَةُ هِیَ القُدرَةُ کانَ قَد أَرادَ أَن یَذهَبَ بِهِ لِقُدرَتِهِ . فَانقَطَعَ سُلیمانُ . قالَ المَأمونُ عِندَ ذلِکَ: یا سُلَیمانُ ، هذا أَعلَمُ هاشِمِیٍّ. ثُمَّ تَفَرَّقَ القَومُ . ⁽¹⁷⁾

.

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ این سؤال که : خداوند، همیشه اراده کننده بوده است ؟ ـ: اراده کننده، جز برای مرادش اراده نمی کند . خدا، همواره دانا و توانا بود . سپس، اراده نمود .

الکافیـ به نقل از بکیر بن اعین ـ: به امام صادق علیه السلام گفتم : علم و خواست خدا با یکدیگر متفاوت اند یا یکی ؟ فرمود : «علم، همان خواست نیست . آیا نمی بینی که می گویی : به زودی چنین می کنم ، اگر خدا بخواهد و نمی گویی : به زودی چنین می کنم، اگر خدا بداند ؟ پس سخنت : اگر خدا بخواهد`` ، دلیل بر آن است که نخواسته است . پس هر گاه بخواهد ، آنچه خواسته ، همان گونه که خواسته ، وجود می یابد ، در حالی که علم خدا پیش از خواست اوست .

التوحیدـ به نقل از حسن بن محمّد نوفلی ، در ذکر مجلس امام رضا علیه السلام با سلیمان مَروَزی ، متکلّم خراسان، که نزد مأمون و درباره توحید تشکیل شد ـ: مأمون گفت : ای سلیمان ! هر چه می خواهی، از ابوالحسن بپرس ؛ ولی خوب و منصفانه گوش بسپار . سلیمان گفت : سرور من ! از تو بپرسم ؟ امام رضا علیه السلام فرمود : «هر چه می خواهی، بپرس» . سلیمان گفت : درباره آن کس که اراده را اسم و صفتی مانند زنده ، شنوا ، بینا و توانا قرار داده است ، چه می گویی ؟ امام علیه السلام فرمود : «شما می گویید : چیزها پدید آمدند و گونه گون گشتند ، چون او خواست و اراده کرد و نمی گویید : پدید آمدند و گونه گون گشتند ، چون شنوا و بیناست . پس این، دلیل بر آن است که صفت اراده ، مانند شنوا ، بینا و توانا نیست» . سلیمان گفت : پس او همواره اراده کننده است . امام علیه السلام فرمود : «ای سلیمان ! اراده او غیر از اوست ؟». گفت : آری . فرمود : «پس همراه او یک چیز ازلی دیگری هم اثبات کردی» . سلیمان گفت : ثابت نکردم . امام رضا علیه السلام فرمود : «آیا آن حادث است ؟». سلیمان گفت : نه . او حادث هم نیست . مأمون بر او بانگ برآورد و گفت : ای سلیمان ! با مانند او ، اجمال گویی یا معارضه می شود ؟! انصاف بورز . آیا اندیشمندانِ گِرداگردت را نمی بینی ؟ سپس گفت : ای ابو الحسن! با او سخن بگو که او متکلّم خراسان است . امام رضا علیه السلام سؤال را تکرار کرد و فرمود : «ای سلیمان ! آن حادث است ؛ زیرا هر چیزی ، اگر ازلی نباشد ، حادث است و اگر حادث نباشد ، ازلی است» . سلیمان گفت : اراده او از آنِ اوست ، همان گونه که شنوایی و بینایی و دانایی اش از آنِ اوست . امام رضا علیه السلام فرمود : «پس اراده اش خود اوست ؟». گفت : نه . امام علیه السلام فرمود : «پس صفت اراده کننده، غیر از صفت شنوا و بیناست» . سلیمان گفت : خودش اراده کرده ، همان گونه که خودش شنیده و خودش دیده و خودش دانسته است . امام علیه السلام فرمود : «معنای خودش اراده کرده ، چیست ؟ اراده کرده که چیزی باشد و یا اراده کرده زنده و یا شنوا ، بینا و یا توانا باشد ؟». گفت : آری . امام علیه السلام فرمود : «آیا به اراده اش چنین شده است ؟». سلیمان گفت : نه . امام علیه السلام فرمود : «اگر اینها به اراده اش نشده باشد، پس گفته ات : اراده کرده که زنده ، شنوا و بینا باشد ، معنایی ندارد» . سلیمان گفت : چرا ، این به اراده اش چنین شده است . مأمون و کسانی که پیرامون او بودند و نیز امام رضا علیه السلام خندیدند . سپس [مأمون] به آنان گفت : با متکلّم خراسان، مدارا کنید . ای سلیمان ! [خدا] نزد شما از حالتی به حالتی دیگر شد و دگرگون گشت و خدا به این ، متّصف نمی شود . سلیمان، درمانْد . امام علیه السلام فرمود : «ای سلیمان ! سؤالی از تو می پرسم» . سلیمان گفت : فدایت شوم ! بپرس . امام علیه السلام فرمود : «مرا از خود و همراهانت آگاه کن . آیا چیزی می گویید که مردم می فهمند و در می یابند یا نه ؟». سلیمان گفت : چیزی می گوییم که می فهمند و در می یابند . امام علیه السلام فرمود : «آنچه مردم می دانند، آن است که اراده کننده، غیر از اراده است و اراده کننده، پیش از اراده است و فاعل، پیش از مفعول است و این ، گفته شما را باطل می کند که اراده و اراده کننده یک چیزند» . سلیمان گفت : فدایت شوم ! این، آن چیزی نیست که مردم، دریابند و بفهمند . امام علیه السلام فرمود : «به شما نشان دادم که ادّعای دانستن آن را می کنید، در حالی که نمی دانید و گفتید : اراده، مانند شنیدن و دیدن است و این سخن شما ، ناشناخته و نامعقول است» . سلیمان، پاسخی نداشت . امام علیه السلام فرمود : «ای سلیمان ! آیا خدای عز و جل همه آنچه را که در بهشت و دوزخ است، می داند ؟» . سلیمان گفت : آری . امام علیه السلام فرمود: «پس آیا آنچه خدای عز و جلمی داندکه واقع می شود،جزوعلم خداست؟». سلیمان گفت : آری . امام علیه السلام فرمود : «پس اگر چنین است ، باید برای علم او همه چیز به وجود بیاید . آیا برای آنها (بهشتیان) می افزاید یا از آنان می گیرد ؟» . سلیمان گفت : بلکه برای آنها می افزاید . امام علیه السلام فرمود : «گفته تو : برای آنها می افزاید ، به این معناست که چیزهایی وجود می یابد که معلوم او نبوده است . سلیمان گفت : فدایت شوم ! افزونی ، نهایتی ندارد . امام علیه السلام فرمود : «پس نزد شما ، چون نهایت آن مشخّص نیست ، علم او به آنچه در آن دو (بهشت و دوزخ) وجود می یابد ، احاطه ندارد و چون علمش به آنچه در آن دو است ، احاطه ندارد ، آنچه را میان آن دو است، تا پیش از وجود یافتن ، نمی داند . خداوند ، از این نسبت ، بسی دور و برکنار است» . سلیمان گفت : گفتم : آن را نمی داند ، چون نهایتی برای این نیست ؛ چون خدای عز و جلآن دو را به جاودانگی توصیف کرده و ما خوش نداریم که آن دو را پایان پذیر بدانیم . امام علیه السلام فرمود : «علم خدا به آن ، موجب گسسته بودن او از آنها نیست ؛ چون این را می داند و می افزاید و سپس از آنها باز نمی گیرد . خداوند عز و جل در کتابش نیز این گونه گفته است : «هر چه پوستشان بریان گردد ، پوست های دیگری بر جایش می نهیم تا عذاب را بچشند» و برای بهشتیان گفته است : «عطایی بی پایان و ناگسسته» و نیز گفته است : «و میوه اش فراوان است ؛ نه بُریده و نه ممنوع» . پس او ـ که بزرگ و عزیز است ـ این را می داند و فزونی را از آنها نمی بُرد . آیا نمی دانی که آنچه بهشتیان می خورند و می نوشند ، خداوند، جایش را پُر می کند ؟» . سلیمان گفت : چرا . امام علیه السلام فرمود : «آیا چنین است که این را از آنها می بُرد حال آنکه جایش را پُر کرده است ؟». سلیمان گفت : نه . امام علیه السلام فرمود : «همین گونه، هر چه در آن هست، چون جایش را پُر کرده است ، از آنها بریده شده نیست» . سلیمان گفت : بلکه از آنها می بُرد و برایشان نمی افزاید . امام علیه السلام فرمود : «پس در این صورت، آنچه در آن (بهشت و دوزخ) است، از میان می رود و این به معنای ابطال جاودانگی و مخالف با قرآن است ؛ چون خداوند عز و جل می فرماید : «در آن، هر چه بخواهند، هست و نزد ما زیادتی هم هست» و خدای عز و جل می فرماید : «عطایی بی پایان و ناگسسته» و نیز می فرماید : «و آنان، از آن اخراج نمی شوند» و می فرماید : «پیوسته و جاودانه در آن خواهند بود» و همچنین می فرماید : «و میوه اش فراوان است ؛ نه بریده و نه ممنوع» » . سلیمان، پاسخی نداشت . سپس امام رضا علیه السلام فرمود : «ای سلیمان ! آیا به من نمی گویی که اراده، فعل است یا فعل نیست ؟». سلیمان گفت : چرا . فعل است . امام علیه السلام فرمود : «پس حادث است ؛ چون همه فعل ها حادث اند» . سلیمان گفت : فعل نیست . امام علیه السلام فرمود : «پس همواره با خدا ، چیزی غیر از او (یعنی همان اراده) بوده است» . سلیمان گفت : اراده، همان انشا (فعلیت دادن) است . امام علیه السلام فرمود : «ای سلیمان ! این، همان است که بر ضرار <a href="#ref-footnote1-page57" id="footnote1-page57" style="display:inline-block"><sup>(1)</sup></a><p class="footnote"><a href="#footnote1-page57" style="color:#3b82f6;" id="ref-footnote1-page57"> 1) </a>.ضرار ، یکی از متکلّمان معتزلی است ، امّا دارای آرای اختصاصی بسیاری است . از این رو، گاه نظریاتش به عنوان مکتبی مستقل، لحاظ می شود و به پیروانش «ضراریه» می گویند .</p>و یارانش خُرده گرفتید . <a href="#ref-footnote2-page57" id="footnote2-page57" style="display:inline-block"><sup>(2)</sup></a><p class="footnote"><a href="#footnote2-page57" style="color:#3b82f6;" id="ref-footnote2-page57"> 2) </a>.مطابق نسخه پانوشت که مفهوم تر می نمود، ترجمه شد .</p>آنان، همه آنچه را خدای عز و جل در آسمان یا زمین یا دریا و خشکی از سگ و خوک و میمون و انسان و دیگر جنبندگان آفریده است ، اراده خدای عز و جلمی دانند و اراده خداوند، زنده می شود و می میرد و می رود و می خورد و می نوشد و آمیزش می کند و می زاید و ستم و زشتکاری می کند و کفر و شرک می ورزد و از آن، بیزاری می جوید و دشمنی می کند و این، تعریف آن است» . سلیمان گفت : آن، مانند شنیدن و دیدن و دانستن است . امام علیه السلام فرمود : «دوباره به این موضوع بازگشتی . پس آگاهم کن که شنیدن و دیدن و دانستن، ساخته شده اند ؟». سلیمان گفت : نه . امام علیه السلام فرمود : «پس چگونه صفت [ اراده] را از او نفی می کنید و یک بار می گویید : اراده نکرد و یک بار می گویید : اراده کرد و فعل او هم نیست ؟». سلیمان گفت : این، مانند دیگر سخن ماست که یک بار می گوییم : «دانست» و یک بار می گوییم : «ندانست» . امام علیه السلام فرمود : «این دو یکسان نیستند ؛ چون نفی معلوم ، به معنای نفی علم [ذاتی ]نیست ، در حالی که نفی مراد ، به معنای نفی اراده تکوین آن است ، چون هر گاه اراده به چیزی تعلّق نگیرد، به معنای عدم اراده است ؛ امّا می شود که علم باشد و معلوم نباشد، مانند دیده که می شود انسان بینا باشد ، حتّی اگر چیزی برای دیده شدن نباشد و علم هم بدین گونه وجود دارد، حتّی اگر معلومی نباشد» . سلیمان گفت : اراده، ساخته شده است . امام علیه السلام فرمود : «پس آن، حادث است و مانند شنیدن و دیدن نیست ؛ چون شنیدن و دیدن، ساخته شده نیستند و این (اراده) ساخته شده است» . سلیمان گفت : آن، صفتی از صفات ازلی خداست . امام علیه السلام فرمود : «پس باید انسان [که اراده دارد ]هم ازلی باشد، چون صفتش ازلی است» . سلیمان گفت : نه ؛ چون او آن را فعلیت نبخشیده است . امام علیه السلام فرمود : «ای خراسانی ! چه قدر اشتباه می کنی ! آیا اشیا به اراده و گفته او به وجود نمی آیند ؟» . سلیمان گفت : نه . امام علیه السلام فرمود : «چگونه می شود که به اراده و خواست و امر و دخالت او نباشد ؟ ! خدا، والا و دور است از این نسبت» . پس سلیمان، پاسخی نداشت . امام علیه السلام فرمود : «آیا مراد از گفته خدا : «و چون بخواهیم شهری را هلاک کنیم ، خوش گذرانانش را وا می داریم تا در آن به فساد پردازند» ، پدید آوردن اراده است ؟» . سلیمان گفت : آری . امام علیه السلام فرمود : «پس چون اراده را پدید آورد ، گفته ات که اراده ، همان اوست یا بخشی از اوست، باطل می شود ؛ چون نمی شود که خود را پدید آورَد و از حالتش دگرگون نشود . برکنار باد خداوند از این نسبت!» . سلیمان گفت : مقصود، این نیست که او اراده را پدید می آورد . امام علیه السلام فرمود : «پس مقصود چیست ؟» . سلیمان گفت : یعنی انجام دادن کار . امام علیه السلام فرمود : «وای بر تو! چند بار این را تکرار می کنی ، در حالی که به تو گفتم که اراده حادث است ، چون انجام گرفتن کار، حادث است؟» . سلیمان گفت : پس معنایی برای آن نیست . امام علیه السلام فرمود : «[خدا] خود را به شما شناسانده است و حتّی خود را به اراده هم که [تو می گویی ]معنایی ندارد، توصیف کرده است . پس اگر نه قدیم است و نه حادث ، گفته شما که خداوند، پیوسته اراده دارد ، باطل است» . سلیمان گفت : مقصود من، آن است که اراده ، فعلی ازلی از خداست . امام علیه السلام فرمود : «آیا نمی دانی که هر چیز ازلی ای، در حال واحد نه مفعول است، نه حادث و نه قدیم ؟» . سلیمان، [دیگر] پاسخی نداشت . امام علیه السلام فرمود : «باکی نیست ، مسئله ات را به پایان ببر» . سلیمان گفت : می گویم که اراده ، صفتی از صفات اوست . امام علیه السلام فرمود : «چه قدر تکرار می کنی که صفتی از صفات اوست ؟! صفتش حادث است یا ازلی ؟» . سلیمان گفت : حادث است . امام علیه السلام فرمود : «اللّه اکبر ! اراده، حادث است ، هر چند صفتی از صفات همیشگی خدا باشد» . پس سلیمان پاسخی نداد . امام علیه السلام فرمود : «هر چیزی ازلی نمی شود پدید آمده باشد» . سلیمان گفت : اشیا [پدید آمده از] اراده نیستند و چیزی را اراده نکرده است . امام رضا علیه السلام فرمود : «ای سلیمان! به وسوسه افتادی . چیزی را که نخواسته بیافریند و بکند، انجام داده و آفریده است و این، ویژگیِ کسی است که نمی داند چه می کند . خداوند، از این نسبت، برکنار و دور باد !». سلیمان گفت : سرور من! به تو گفتم که آن، مانند شنیدن و دیدن و دانستن است . مأمون گفت : وای بر تو، ای سلیمان ! چند بار این اشتباه را تکرار می کنی . از این، دست بردار و سخن دیگری بگو که این، ردّی نیست که به کارت آید . امام علیه السلام فرمود : «ای فرمان روای مؤمنان! او را وا گذار و مسئله اش را تا حجّتی نیافته ، قطع مکن. ای سلیمان! سخن بگو» . سلیمان گفت : به شما گفتم که آن، مانند شنیدن و دیدن و دانستن است . امام علیه السلام فرمود : «باکی نیست ؛ امّا از معنای اینها هم به من خبر ده که آیا یک معنای واحد یا معناهای گوناگونی است ؟». سلیمان گفت : بلکه یک معنای واحد است . امام علیه السلام فرمود : «یعنی معنای همه اراده ها یکی است ؟» . سلیمان گفت : آری . امام علیه السلام فرمود : «اگر معنای همه آنها یکی باشد ، اراده برخاستن و نشستن و زندگی و مرگ، از هم پس و پیش نمی افتند و با یکدیگر، تفاوتی نخواهند داشت و یک چیز خواهند بود» . سلیمان گفت : معنایشان گوناگون است . امام علیه السلام فرمود : «به من بگو که اراده کننده، همان اراده است یا چیز دیگری است ؟» . سلیمان گفت : بلکه همان اراده است . امام علیه السلام فرمود : «پس اگر اراده کننده، همان اراده باشد ، به مبنای شما باید اراده کننده هم گوناگون باشد» . سلیمان گفت : سرور من ! اراده، همان اراده کننده نیست . امام علیه السلام فرمود : «پس اراده ، حادث است ؛ وگرنه با خدا ، غیر او هم هست . بفهم و بر پرسش هایت بیفزای» . سلیمان گفت : آن، نامی از نام های خداست . امام علیه السلام فرمود : «آیا خود را به آن نامیده است ؟» . سلیمان گفت : نه . خود را به آن، ننامیده است . امام علیه السلام فرمود : «پس تو هم حق نداری که او را به نامی بخوانی که خود را به آن، ننامیده است» . سلیمان گفت : خود را به اراده داشتن توصیف کرده است . امام علیه السلام فرمود : «این که خود را به اراده داشتن توصیف کرده است ، گویای این نیست که او اراده است و نه حتّی این که اراده ، نامی از نام های اوست» . سلیمان گفت : چون اراده اش ، علم اوست . امام علیه السلام فرمود : «ای نادان ! یعنی چون چیزی را دانسته ، اراده اش کرده است ؟» . سلیمان گفت : آری . امام علیه السلام فرمود : «پس اگر اراده نکرده ، آن را ندانسته است» . سلیمان گفت : آری . امام علیه السلام فرمود : «از کجا این را می گویی و چه دلیلی داری بر این که اراده اش همان علم اوست، در حالی که چیزهایی می داند که هیچ گاه، آنها را اراده نمی کند و این، همان سخن خدای عز و جلاست : «و اگر بخواهیم ، آنچه را بر تو وحی کردیم ، خواهیم بُرد» و او می داند که چگونه ببرد ؛ ولی هرگز نخواهد برد» . سلیمان گفت : چون خدا از کار فارغ شده است و دیگر چیزی بر آن نمی افزاید . امام علیه السلام فرمود : «این، سخن یهود است . <a href="#ref-footnote3-page57" id="footnote3-page57" style="display:inline-block"><sup>(3)</sup></a><p class="footnote"><a href="#footnote3-page57" style="color:#3b82f6;" id="ref-footnote3-page57"> 3) </a>.یهودیان گفتند : «ید اللّه مغلولة ؛ دست خدا بسته است» که به معنای فارغ شدن خدا پس از آفرینش است . (م)</p>پس چگونه فرمود : «مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم» ؟». سلیمان گفت : منظورش این است که می تواند این کار را بکند . امام علیه السلام فرمود : «آیا چیزی را وعده می دهد که بدان وفا نمی کند ؟ وچگونه فرمود : «هر چه بخواهد، در خلقت می افزاید» و فرمود : «هر چه را بخواهد، محو می کند یا برقرار می دارد، و اصل کتاب، نزد اوست» و آیا از کار فارغ شده است ؟» . سلیمان، پاسخی نیافت . امام علیه السلام فرمود : «ای سلیمان ! آیا می داند که انسانی به وجود می آید، در حالی که نمی خواهد هیچ گاه انسانی بیافریند و یا این که انسانی امروز می میرد ، در حالی که نمی خواهد امروز بمیرد ؟» . سلیمان گفت : آری . امام علیه السلام فرمود : «آیا می داند آنچه را می خواهد به وجود آورد، می شود یا می داند آنچه را نمی خواهد به وجود آورد ، می شود ؟» . سلیمان گفت : می داند که هر دو به وجود می آیند . امام علیه السلام فرمود : «در این صورت، می داند که انسان، در یک حال ، هم زنده است و هم مُرده . نشسته است و ایستاده و نابینا و بیناست و این، ناشدنی است» . سلیمان گفت : فدایت شوم ! او می داند که یکی از آنها به وجود می آید و دیگری نمی آید . امام علیه السلام فرمود : «مشکلی نیست . کدام به وجود می آیند ؟ آنچه که خواسته به وجود آید یا آنچه را نخواسته است ؟» . سلیمان گفت : آنچه را که خواسته، به وجود می آید . [ در این جا] امام علیه السلام و مأمون و حاضران در بحث خندیدند . امام علیه السلام فرمود : «اشتباه کردی و گفته خود را وا نهادی که او می داند که انسانی امروز می میرد، در حالی که اراده مرگ او را در امروز ندارد و مخلوقی را می آفریند، در حالی که اراده آفرینش آن را نداشته است . پس چون نزد شما علم به آنچه اراده وقوعش را نداشته ، ممکن نباشد ، پس تنها چیزی را می داند که اراده وقوعش را داشته است» . سلیمان گفت : گفته من، آن است که اراده، نه اوست و نه غیر او» . امام علیه السلام فرمود : «ای نادان ! چون گفتی : اراده، او نیست ، اراده را غیر از او قرار داده ای و چون گفتی : غیر او نیست`` . اراده را او قرار داده ای» . سلیمان گفت : او می داند که که چه می کند ؟ امام علیه السلام فرمود : «آری» . سلیمان گفت : این، یعنی ثابت کردن [و وجود بخشیدن به] همان چیز . امام علیه السلام فرمود : «محال گفتی ، چون می شود که مردی بنّایی بلد باشد ، اگر چه بنایی نسازد و خیّاطی بلد باشد ، اگر چه چیزی ندوزد و کاری را بلد باشد ، اگر چه هرگز آن کار را نکند» . سپس به سلیمان فرمود : «ای سلیمان ! آیا خدا می داند که او یکی است و چیزی با او نیست ؟ !» . گفت : آری . امام علیه السلام فرمود : «آیا این به معنای وجود بخشیدن آن [شریک] است ؟». سلیمان گفت : خدا نمی داند که یکی است و چیزی با او نیست . امام علیه السلام فرمود : «آیا تو آن را می دانی ؟» . سلیمان گفت : آری . امام علیه السلام فرمود : «پس تو از خدا داناتری» . سلیمان گفت : این، محال است . امام علیه السلام فرمود : «آیا این که او یکی است و چیزی با او نیست ، و شنوا و بینا و حکیم و دانا و تواناست، نزد تو محال است ؟» . گفت: آری . امام علیه السلام فرمود : «پس چگونه خدای عز و جل خبر داده که او یگانه ، زنده ، شنوا ، بینا ، دانا و آگاه است و خود، این را نمی داند ؟! این ، رد کردن گفته خدا و تکذیب آن است . خداوند، از این نسبت، دور است» . سپس امام رضا علیه السلام فرمود : «چگونه ساختن چیزی را اراده کرده است که نه می داند چگونه آن را بسازد و نه آن که چیست ؟! چون سازنده پیش از ساختن نداند که چگونه بسازد ، سرگردان است و خداوند، از این نسبت به دور است» . سلیمان گفت : اراده، همان قدرت است . امام علیه السلام فرمود : «و خدای عز و جل بر چیزی که هیچ گاه اراده[ی وقوعش] را ندارد ، توانایی دارد و این لازم است ؛ چون خدای ـ تبارک و تعالی ـ خود فرموده است : «و اگر بخواهیم آنچه را بر تو وحی کرده ایم ، خواهیم بُرد» . پس اگر اراده همان قدرت باشد ، اراده کرده است که وحی را ببرد ، چون بر آن قدرت دارد [و همه حرف های قبلی می آید]» . پس سلیمان درماند . در این هنگام، مأمون گفت : ای سلیمان ! این، داناترینِ هاشمیان است . سپس، همه متفرّق شدند .

.

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

المرتبة الثّالثة : التّوحید فی الأفعالإِنّ التَّوحید فی الأَفعال ، یعنی : کلّ فعل یحدث فی هذا العالم هو تحت سلطنة الخالق وبمشیئته وتقدیره تعالی ، ولیس ثمة فاعل یوازی الخالق أَو مستقلّ عنه ، وینطبق هذا المعنی علی جمیع الأَفعال الإلهیّة ، ومن بین الأَفعال الإلهیّة المهمّة : الخلق ، والربوبیة ، والتدبیر ، من هنا طرحت فی ذیل التَّوحید فی الأَفعال .

۳ / ۱التَّوحیدُ فِی الخالِقِیَّةِالکتاب«قُلِ اللَّهُ خَــلِقُ کُلِّ شَیْ ءٍ وَ هُوَ الْوَ حِدُ الْقَهَّـرُ» . ⁽¹⁾

«هُوَ اللَّهُ الْخَــلِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَی» . ⁽²⁾

«هَلْ مِنْ خَــلِقٍ غَیْرُ اللَّهِ یَرْزُقُکُم مِّنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ» . ⁽³⁾

.

مرتبه سوم : توحید اَفعالی

۳ / ۱ توحید در آفرینش

مرتبه سوم : توحید اَفعالیتوحید اَفعالی، بدین معناست که هر فعلی که در این جهان به وقوع می پیوندد ، زیر سیطره الهی و خواست و تقدیر خدای متعال است و هیچ فاعلی به موازات خالق و یا مستقل از او وجود ندارد و این معنا بر همه افعال الهی منطبق است که از زمره مهم ترین آنها ، آفرینش ، ربوبیت و تدبیر است که به همین دلیل، در زیرمجموعه فصل توحید افعالی آمده اند .

۳ / ۱توحید در آفرینشقرآن«بگو : خدا، آفریدگار هر چیزی است و اوست یگانه قهّار» .

«اوست خدای آفریدگار هستی بخش صورتگر . بهترینْ نام ها از آنِ اوست» .

«آیا جز خداوند یکتا ، آفریدگاری هست که شما را از آسمان و زمین ، روزی دهد؟» .

.

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فِی الدُّعاءِ ـ: یا لا إِلهَ إِلاّ أَنتَ ، لَیسَ خالِقا ولا رازِقا سِواکَ یا اللّهُ ، وأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الظّاهِرِ فی کُلِّ شَیءٍ بِالقُدرَةِ وَالکِبرِیاءِ وَالبُرهانِ وَالسُّلطانِ یا اللّهُ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :قالَ اللّهُ عز و جل : ومَن أَظلَمُ مِمَّن ذَهَبَ یَخلُقُ کَخَلقی ! فَلیَخلُقوا ذَرَّةً ⁽²⁾أَو لِیَخلُقوا حَبَّةً أَو شَعیرَةً . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :سُبحانَکَ الَّذی لا إِلهَ غَیرُهُ ... بَدیعُ السَّماواتِ وَالأَرضِ ، المُبدِعُ غَیرَ المُبتَدِعِ ، خالِقُ ما یُری وما لا یُری . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إِنَّ اللّهَ عز و جل خَلَقَ الخَلقَ لا شَریکَ لَهُ ، لَهُ الخَلقُ وَالأَمرُ وَالدُّنیا وَالآخِرَةُ ، وهُوَ رَبُّ کُلِّ شَیءٍ وخالِقُهُ ، خَلَقَ الخَلقَ وأَوجَبَ أَن یَعرِفوهُ بِأَنبِیائِهِ ، فَاحتَجَّ عَلَیهِم بِهِم ، وَالنَّبِیُّ صلی الله علیه و آله هُوَ الدَّلیلُ عَلَی اللّهِ عز و جل ، وهُوَ عَبدٌ مَخلوقٌ مَربوبٌ اِصطَفاهُ اللّهُ لِنَفسِهِ بِرِسالَتِهِ . ⁽⁵⁾

راجع : ج ۶ ص ۳۴ (الفصل الثانی والعشرون : الخالق) ، و ۴۴۶ (الفصل الخمسون : الفاعل ، الفعّال) .

.

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعا ـ: ای آن که جز تو خدایی نیست ! ای خدا ! نه آفریدگاری جز تو هست و نه روزی دهنده ای . ای خدا ! به نامت که در هر چیز با قدرت و شوکت و دلیل و برهان ، آشکار است ، از تو می خواهم .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خدای عز و جل می فرماید : «و چه کس ستمکارتر از آن کس است که می رود [تا به خیال خود] همچون آفریده من بیافریند ؟! [ اگر می تواند ، ]مورچه ای کوچک یا یک دانه گندم و جو بیافریند» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :منزّهی ای کسی که جز تو خدایی نیست ... پدید آورنده آسمان ها و زمین ، سازنده ساخته نشده ، آفریدگار دیدنی ها و ندیده ها .

امام صادق علیه السلام :خدای عز و جل آفریدنی ها را بدون شریک آفرید . آفرینش و کار و دنیا و آخرت، از آنِ اوست و اوست پروردگار آفریدگار هر چیز . خلق را آفرید و واجب کرد که او را به وسیله پیامبرانش بشناسند و به آن بر خلق، احتجاج نمود و پیامبر صلی الله علیه و آله ، دلیل بر خدای عز و جل است و او بنده آفریده شده و در اختیار است . خدا، او را برای رسالت خود برگزید .

ر . ک : ج ۶ ص ۳۵ (فصل بیست و دوم: خالق) و ۴۴۷ (فصل پنجاهم: فاعل، فعّال).

.

۳ / ۲التَّوحیدُ فِی الرُّبوبِیَّةِ۳ / ۲ ـ ۱لا رَبَّ غَیرُهُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :یا اللّهُ لا إِلهَ إِلاّ أَنتَ وَحدَکَ لا شَریکَ لَکَ ولا إِلهَ غَیرُکَ ، أَنتَ رَبُّ الأَربابِ ، ومالِکُ الرِّقابِ ، وصاحِبُ العَفوِ وَالعِقابِ ، أَسأَ لُکَ بِالرُّبوبِیَّةِ الَّتِی انفَرَدتَ بِها أَن تُعتِقَنی مِنَ النَّارِ بِقُدرَتِکَ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ مِن خُطبَةٍ لَهُ فِی التَّوحیدِ ـ: عَلِمَ ما خَلَقَ وخَلَقَ ما عَلِمَ لا بِالتَّفکیرِ فی عِلمٍ حادِثٍ أَصابَ ما خَلَقَ ، ولا شُبهَةٍ دَخَلَت عَلَیهِ فیما لَم یَخلُق ، لکِن قَضاءٌ مُبرَمٌ وعِلمٌ مُحکَمٌ وأَمرٌ مُتقَنٌ ، تَوَحَّدَ بِالرُّبوبِیَّةِ وخَصَّ نَفسَهُ بِالوَحدانِیَّةِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ مِن خُطبَتِهِ بِصِفِّینَ ـ: فَإِنَّما أَنَا وأَنتُم عَبیدٌ مَملوکونَ لِرَبٍّ لا رَبَّ غَیرُهُ ، یَملِکُ مِنّا ما لا نَملِکُ مِن أَنفُسِنا . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :اَللّهُ غایَةُ مَن غَیّاهُ ، وَالمُغَیّی غَیرُ الغایَةِ ، تَوَحَّدَ بِالرُّبوبِیَّةِ ووَصَفَ نَفسَهُ بِغَیرِ مَحدودِیَّةٍ . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۲ توحید رُبوبی

۳ / ۲ ـ ۱ پروردگاری جز او نیست

۳ / ۲توحید رُبوبی۳ / ۲ ـ ۱پروردگاری جز او نیستپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوندا ! خدایی جز تو نیست . یگانه و بی همتایی و معبودی جز تو نیست . تو خدایِ خدایانی و صاحب جان هایی و اختیاردار بخشش و کیفر . از تو می خواهم به [حقّ] ربوبیتی که تنها از آنِ توست ، مرا با قدرتت از آتش بِرَهانی .

امام علی علیه السلامـ در خطبه اش درباره توحید ـ: آنچه دانست، آفرید . نه با دانش پدید آمده با تفکّر به آنچه آفرید، رسید و نه در آنچه نیافرید، شبهه ای بر او درآمد ؛ بلکه قضایی استوار و دانشی محکم و کاری متقن است . در ربوبیت، یگانه شد و خود را به یگانگی ویژه ساخت .

امام علی علیه السلامـ در بخشی از سخنرانی اش در صِفّین ـ: من و شما، تنها بندگانی هستیم از آنِ پروردگاری که پروردگاری جز او نیست . [چیزهایی] از ما در اختیار دارد که ما خود نیز در اختیار نداریم .

امام صادق علیه السلام :خداوند، غایت سالکان به سوی اوست ؛ ولی این غایت [تصوّر شده] ، غیر از خود غایت است . در ربوبیت، یگانه است و خود را به نامحدود بودن، توصیف کرده است .

.

الإمام الهادی علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ ـ: یا مَن تَفَرَّدَ بِالرُّبوبِیَّةِ وتَوَحَّدَ بِالوَحدانِیَّةِ ، یا مَن أَضاءَ بِاسمِهِ النَّهارُ وأَشرَقَت بِهِ الأَنوارُ . ⁽¹⁾

۳ / ۲ ـ ۲ما یَدُلُّ عَلی وَحدَةِ الرُّبوبِیَّةِالإمام علیّ علیه السلام :اَللّهُ أَکبَرُ الحَلیمُ العَلیمُ الَّذی لَهُ فی کُلِّ صِنفٍ مِن غَرائِبِ فِطرَتِهِ وعَجائِبِ صَنعَتِهِ آیَةٌ بَیِّنَةٌ تَوجِبُ لَهُ الرُّبوبِیَّةَ ، وعَلی کُلِّ نَوعٍ مِن غَوامِضِ تَقدیرِهِ وحُسنِ تَدبیرِهِ دَلیلٌ واضِحٌ وشاهِدُ عَدلٍ یَقضِیانِ لَهُ بِالوَحدانِیَّةِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ مِن کَلامِهِ فِی التَّوحیدِ ـ: بِصُنعِ اللّهِ یُستَدَلُّ عَلَیهِ ، وبِالعُقولِ تُعتَقَدُ مَعرِفَتُهُ ، وبِالنَّظَرِ تَثبُتُ حُجَّتُهُ ، جَعَلَ الخَلقَ دَلیلاً عَلَیهِ فَکَشَفَ بِهِ عَن رُبوبِیَّتِهِ ، هُوَ الواحِدُ الفَردُ فی أَزَلِیَّتِهِ ، لا شَریکَ لَهُ فی إِلهِیَّتِهِ ، ولا نِدَّ لَهُ فی رُبوبِیَّتِهِ . ⁽³⁾

الإمام الکاظم علیه السلامـ لِهِشامِ بنِ الحَکَمِ ـ: إِنَّ اللّهَ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ بَشَّرَ أَهلَ العَقلِ وَالفَهمِ فی کِتابِهِ ، فَقالَ: «فَبَشِّرْ عِبَادِ * الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُوْلَئِکَ الَّذِینَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَ أُوْلَئِکَ هُمْ أُوْلُواْ الْأَلْبَـبِ» ⁽⁴⁾، یا هِشامُ ، إِنَّ اللّهَ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ أَکمَلَ لِلنّاسِ الحُجَجَ بِالعُقولِ ، ونَصَرَ النَّبِیّینَ بِالبَیانِ ودَلَّهُم عَلی رُبوبِیَّتِهِ بِالأَدِلَّةِ ، فَقالَ: «وَ إِلَـهُکُمْ إِلَـهٌ وَ حِدٌ لاَّ إِلَـهَ إِلاَّ هُوَ الرَّحْمَـنُ الرَّحِیمُ * إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلَـفِ الَّیْلِ وَ النَّهَارِ وَالْفُلْکِ الَّتِی تَجْرِی فِی الْبَحْرِ بِمَا یَنفَعُ النَّاسَ وَ مَا أَنزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِن مَّاءٍ فَأَحْیَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَ بَثَّ فِیهَا مِن کُلِّ دَابَّةٍ وَ تَصْرِیفِ الرِّیَـحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَیْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ لاَیَـتٍ لِّقَوْمٍ یَعْقِلُونَ » ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

.

۳ / ۲ ـ ۲ دلیل های توحید ربوبی

امام هادی علیه السلامـ در دعا ـ: ای که در ربوبیت، یکتا و در یگانگی بی همتایی ! ای که روز از نام تو نور دارد و نور با نام تو روشنی !

۳ / ۲ ـ ۲دلیل های توحید ربوبیامام علی علیه السلام :خداوند، بزرگ ترین ، بردبار و داناست ؛ آن که در هر دسته از شگفتی های خلقتش و عجایب صنعتش ، آیه ای روشن است که ربوبیتش را ثابت می کند و بر هر گونه از تقدیرهای پیچیده و تدبیر نیکویش ، دلیلی آشکار و گواهی عادل است که به وحدانیتش حکم می دهد .

امام علی علیه السلامـ از سخنش درباره توحید ـ: به ساخته خدا بر او استدلال می شود و به خِردها ، معرفتش به دل گِرِه می خورد و به نگریستن ، حجّتش ثابت می شود . آفرینش را نشانِ خود قرار داد تا از ربوبیتش پرده بردارد . اوست یگانه بی همتا در جاودانگی اش و بدون شریک در الوهیتش و بی نظیر در ربوبیتش .

امام کاظم علیه السلامـ به هشام بن حکم ـ: خداوند ـ تبارک و تعالی ـ ، خردمندان و فهیمان را در کتابش مژده داده و فرموده است : «بندگانم را مژده ده . آنان گفته[ها] را گوش می دارند و از نیکوترینِ آنها پیروی می کنند . ایشان، رهیافتگان الهی هستند و اینان، خردمندان اند» . ای هشام ! خداوند ـ تبارک و تعالی ـ حجّت ها را با عقل برای مردم تمام کرد و پیامبران را با بیان، یاری داد و آنان را با دلیل به ربوبیّت خود، ره نمود و چنین گفت : «وخدای شما، خدایی یکتاست . خدایی جز او نیست ؛ بخشنده و مهربان در آفرینش آسمان ها و زمین ، و در آمد و شدِ شب و روز ، و در کشتی هایی که در دریا می روند و به مردم، سود می رسانند، و در بارانی که خدا از آسمان، فرو می فرستد تا زمین مُرده را بدان زنده کند و جنبندگان را در آن بپراکَنَد و در چرخش بادها و ابرهای تسخیر شده میان آسمان و زمین ، نشانه هایی است برای آنان که در می یابند» .

.

راجع : ج ۶ ص ۱۲۲ (الفصل السادس والعشرون : الربّ) .

۳ / ۳التَّوحیدُ فِی التَّدبیرِ۳ / ۳ ـ ۱لا یُدَبِّرُ الأَمرَ إلاَّ اللّهُالکتاب«قُلْ مَن یَرْزُقُکُم مِّنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَمَّن یَمْلِکُ السَّمْعَ وَ الأَْبْصَـرَ وَ مَن یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ یُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ وَ مَن یُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَیَقُولُونَ اللَّهُ فَقُلْ أَفَلاَ تَتَّقُونَ» . ⁽¹⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :یا مَن لا یُدَبِّرُ الأَمرَ إِلاّ هُوَ . ⁽²⁾

.

۳ / ۳ توحید در تدبیر

۳ / ۳ ـ ۱ کسی جز خدا، کارها را تدبیر نمی کند

ر . ک : ج ۶ ص ۱۲۳ (فصل بیست و ششم: رب).

۳ / ۳توحید در تدبیر۳ / ۳ ـ ۱کسی جز خدا، کارها را تدبیر نمی کندقرآن«بگو : چه کسی شما را از آسمان و زمین، روزی می دهد ؟ یا کیست که گوش و چشم را در اختیار دارد ؟ و کیست که زنده را از مُرده بیرون می کشد و مرده را از زنده؟ و کیست که کارها را تدبیر می کند؟ به زودی می گویند : خدا . پس بگو : آیا پروا نمی کنید ؟» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای کسی که جز او ، کارها را تدبیر نمی کند !

.

۳ / ۳ ـ ۲ما یَدُلُّ عَلی وَحدَةِ التَّدبیرِالکتاب«لَوْ کَانَ فِیهِمَا ءَالِهَةٌ إِلاَّ اللَّهُ لَفَسَدَتَا فَسُبْحَـنَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا یَصِفُونَ» . ⁽¹⁾

«مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِن وَلَدٍ وَ مَا کَانَ مَعَهُ مِنْ إِلَـهٍ إِذًا لَّذَهَبَ کُلُّ إِلَـهِ م بِمَا خَلَقَ وَ لَعَلاَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ سُبْحَـنَ اللَّهِ عَمَّا یَصِفُونَ» . ⁽²⁾

«قُل لَّوْ کَانَ مَعَهُ ءَالِهَةٌ کَمَا یَقُولُونَ إِذًا لاَّبْتَغَوْاْ إِلَی ذِی الْعَرْشِ سَبِیلاً * سُبْحَـنَهُ وَ تَعَــلَی عَمَّا یَقُولُونَ عُلُوًّا کَبِیرًا» . ⁽³⁾

الحدیثتفسیر القمّی : «قُل لَّوْ کَانَ مَعَهُ ءَالِهَةٌ کَمَا یَقُولُونَ إِذًا لاَّبْتَغَوْاْ إِلَی ذِی الْعَرْشِ سَبِیلاً » قالَ: لَو کانَتِ الأَصنامُ آلِهَةً کَما یَزعُمونَ لَصَعِدوا إِلَی العَرشِ . ⁽⁴⁾

تفسیر القمّی :رَدَّ اللّهُ عَلَی الثَّنَوِیَّةِ الَّذینَ قالوا بِإِلهَینِ ، فَقالَ اللّهُ تَعالی: «مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِن وَلَدٍ وَ مَا کَانَ مَعَهُ مِنْ إِلَـهٍ إِذًا لَّذَهَبَ کُلُّ إِلَـهِم بِمَا خَلَقَ وَ لَعَلاَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ » قالَ: لَو کانَ إِلهَینِ کَما زَعَمتُم لَکانا یَختَلِفانِ ، فَیَخلُقُ هذا ولا یَخلُقُ هذا ، ویُریدُ هذا ولا یُریدُ هذا ، ویَطلُبُ کُلُّ واحِدٍ مِنهُمَا الغَلَبَةَ ، وإِذا أَرادَ أَحَدُهُما خَلقَ إِنسانٍ أَرادَ الآخَرُ خَلقَ بَهیمَةٍ ، فَیَکونُ إِنسانا وبَهیمَةً فی حالَةٍ واحِدَةٍ ، وهذا غَیرُ مَوجودٍ ، فَلَمّا بَطَلَ هذا ثَبَتَ التَّدبیرُ وَالصُّنعُ لِواحِدٍ ، ودَلَّ أَیضا التَّدبیرُ وثَباتُهُ وقِوامُ بَعضِهِ بِبَعضٍ عَلی أنَّ الصَّانِعَ واحِدٌ ، وذلکَ قَولُهُ: «مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِن وَلَدٍ » إِلی قَولِهِ: «لَعَلاَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ » ، ثُمَّ قالَ آنِفا: «سُبْحَـنَ اللَّهِ عَمَّا یَصِفُونَ » . ⁽⁵⁾

.

۳ / ۳ ـ ۲ دلیل های یگانگی در تدبیر

۳ / ۳ ـ ۲دلیل های یگانگی در تدبیرقرآن«اگر در آن دو (آسمان و زمین) ، جز خدا ، خدایانی [دیگر] بود ، بی گمان ، تباه می شدند . پس منزّه است خداوند ، صاحب عرش ، از آنچه وصف می کنند» .

«خدا ، فرزندی نگرفته و هیچ خدایی با او نبوده است که اگر بود ، هر خدایی آفریده های خود را می بُرد و یکی بر دیگری برتری می جست . خدا از آنچه وصف می کنند ، منزّه است» .

«بگو : اگر آن گونه که می گویند ، خدایانی با او بودند ، در آن صورت ، [هر یک ]راهی به صاحب عرش می جستند [و درگیری می شد] . او منزّه و بسی والاتر و برتر است از آنچه می گویند» .

حدیثتفسیر القمّی :[ درباره آیه] «بگو : اگر آن گونه که می گویند ، خدایانی با او بودند ، در آن صورت، [هر یک ]راهی به صاحب عرش می جستند» ، فرمود : اگر آن گونه که ادّعا می کنند ، بت ها خدا بودند ، به سوی عرش بالا می رفتند .

تفسیر القمّی :سپس خدا ادّعای دوگانه پرستان را که به دو خدا معتقدند، رد کرد و فرمود : «خدا، فرزندی نگرفته و هیچ خدایی با او نبوده است ؛ چرا که اگر بود ، هر خدایی آفریده های خود را می بُرد و آن گاه، یکی بر دیگری برتری می جست» . یعنی اگر آن چنان که ادّعا می کنید، دو خدا بودند ، با هم درگیر می شدند . این، می آفرید و آن، نمی آفرید ، این، اراده می کرد و آن، اراده نمی کرد و هر یک به دنبال چیره شدن بر دیگری بود و چون یکی اراده آفریدن انسان می کرد ، دیگری اراده آفرینش حیوان می کرد و این نمی شود که موجودی در یک حال، هم انسان و هم حیوان باشد، و چون این باطل است ، ثابت می شود که تدبیر و کار، از آنِ یکی است و تدبیر و استواری و تکیه هر یک به دیگری، وحدت صانع را نیز اثبات می کند و این، همان گفته اوست که «خداوند، فرزندی نگرفته است» تا «آن گاه، یکی بر دیگری برتری می جست» ، که بلافاصله، پس از آن گفت : «منزّه است خدا از آنچه وصف می کنند» .

.

الإمام علیّ علیه السلامـ فی خُطبَةٍ لَهُ ـ: لَو ضَرَبتَ فی مَذاهِبِ فِکرِکَ لِتَبلُغَ غایاتِهِ ، ما دَلَّتکَ الدَّلالَةُ إِلاّ عَلی أَنَّ فاطِرَ النَّملَةِ هُوَ فاطِرُ النَّخلَةِ (النَّحلَةِ) ، لِدَقیقِ تَفصیلِ کُلِّ شَیءٍ ، وغامِضِ اختِلافِ کُلِّ حَیٍّ ، ومَا الجَلیلُ وَاللَّطیفُ ، وَالثَّقیلُ وَالخَفیفُ ، وَالقَوِیُّ وَالضَّعیفُ فی خَلقِهِ إِلاّ سَواءٌ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :لَمّا لَم یَکُن إِلی إِثباتِ صانِعِ العالَمِ طَریقٌ إِلاّ بِالعَقلِ ؛ لِأَنَّهُ لا یُحَسُّ فَیُدرِکُهُ العِیانُ أَو شَیءٌ مِنَ الحَواسِّ ، فَلَو کانَ غَیرَ واحِدٍ ، بَلِ اثنَینِ أَو أَکثَرَ لَأَوجَبَ العَقلُ عِدَّةَ صُنّاعٍ کَما أَوجَبَ إِثباتَ الصَّانِعِ الواحِدِ ، ولَو کانَ صانِعُ العالَمِ اثنَینِ لَم یَجرِ تَدبیرُهُما عَلی نِظامٍ ، ولَم یَنسَق أَحوالُهُما عَلی إِحکامٍ ولا تَمامٍ ؛ لِأَنَّهُ مَعقولٌ مِنَ الاِثنَینِ الاِختِلافُ فی دَواعیهِما وأَفعالِهِما . ولا یَجوزُ أَن یُقالَ: إِنَّهُما مُتَّفِقانِ ولا یَختَلِفانِ ؛ لِأَنَّ کُلَّ مَن جازَ عَلَیهِ الاِتِّفاقُ جازَ عَلَیهِ الاِختِلافُ ، أَلا تَری أَنَّ المُتَّفِقَینِ لا یَخلو أَن یَقدِرَ کُلٌّ مِنهُما عَلی ذلِکَ أَو لا یَقدِرُ کُلٌّ مِنهُما عَلی ذلِکَ ، فَإِن قَدَرا کانا جَمیعا عاجِزَینِ ، وإِن لَم یَقدِرا کانا جاهِلَینِ ، وَالعاجِزُ وَالجاهِلُ لا یَکونُ إِلها ولا قَدیما . ⁽²⁾

.

امام علی علیه السلامـ در یکی از خطبه هایش ـ: هر گونه که بیندیشی تا به نهایت آن برسی، جز به این رهنمونت نمی کند که آفریدگار مورچه ، همان آفریدگار زنبور عسل ⁽¹⁾است ، به جهت تفصیل دقیق هر چیز، و تفاوت عمیق موجودات زنده . و آفرینش ریز و درشت، سنگین و سبک، و نیرومند و ناتوان، برای او یکسان است .

امام علی علیه السلام :هیچ راهی جز عقل برای اثبات صانع نیست ؛ زیرا محسوس نیست تا به چشم بیاید و یا حواس دیگر، او را درک کنند . پس اگر صانع، یگانه نباشد و دو تا و بیشتر باشد ، به دیده عقل، چند صانع لازم می آید ، همان گونه که آن ، یک صانع را اثبات می کند و اگر صانع جهان دو تا باشد ، تدبیرشان بر یک روال نخواهد بود و احوال آن دو، استوار و تمام نخواهد بود ؛ چون اختلاف میان انگیزه ها و کارهای دو نفر ، قابل تصوّر است . و روا نیست که گفته شود : آن دو همسان هستند و اختلاف ندارند ؛ چون هر جا که احتمال اتّفاق باشد ، احتمال اختلاف هم هست . نمی بینی که دو همسان از این دو حال بیرون نیستند : یا بر اختلاف توانایند و یا نه . پس اگر هر دو [بر اختلاف] توانا باشند ، هر دو ناتوان اند و اگر توانا نباشند ، نادان اند و ناتوان و نادان ، خدا و قدیم نیستند .

.

الإمام الصادق علیه السلامـ لِلمُفَضَّلِ بنِ عُمَرَ ـ: یا مُفَضَّلُ ، أَوَّلُ العِبَرِ وَالأَدِلَّةِ عَلَی الباری جَلَّ قُدسُهُ تَهیِئَةُ هذَا العالَمِ وتَألیفُ أَجزائِهِ ونَظمُها عَلی ما هِیَ عَلَیهِ ؛ فَإِنَّکَ إِذا تَأَمَّلتَ العالَمَ بِفِکرِکَ ومَیَّزتَهُ بِعَقلِکَ وَجَدتَهُ کَالبَیتِ المَبنِیِّ المُعَدِّ فیهِ جَمیعُ ما یَحتاجُ إِلَیهِ عِبادُهُ ، فَالسَّماءُ مَرفوعَةٌ کَالسَّقفِ ، وَالأَرضُ مَمدودَةٌ کَالبِساطِ ، وَالنُّجومُ مَنضودَةٌ کَالمَصابیحِ ، وَالجَواهِرُ مَخزونَةٌ کَالذَّخائِرِ ، وکُلُّ شَیءٍ فیها لِشَأنِهِ مُعَدٌّ ، وَالإِنسانُ کَالمُمَلَّکِ ذلِکَ البَیتِ ، وَالمُخَوَّلِ جَمیعَ ما فیهِ ، وضُروبُ النَّباتِ مُهَیَّأَةٌ لِمَارِبِهِ ، وصُنوفُ الحَیَوانِ مَصروفَةٌ فی مَصالِحِهِ ومَنافِعِهِ ، فَفی هذا دَلالَةٌ واضِحَةٌ عَلی أَنَّ العالَمَ مَخلوقٌ بِتَقدیرٍ وحِکمَةٍ ، ونِظامٍ ومُلائَمَةٍ ، وأَنَّ الخالِقَ لَهُ واحِدٌ وهُوَ الَّذی أَلَّفَهُ ونَظَمَه بَعضا إِلی بَعضٍ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ مِن کَلامِهِ فِی التَّوحیدِ بَعدَ أَن ذَکَرَ بَعضَ آیاتِ اللّهِ سُبحانَهُ ـ: فَکُلُّ هذا مِمّا یَستَدِلُّ بِهِ القَلبُ عَلَی الرَّبِّ سُبحانَهُ وتَعالی، فَعَرَفَ القَلبُ بِعَقلِهِ أَنَّ مَن دَبَّرَ هذِهِ الأَشیاءَ هُوَ الواحِدُ العَزیزُ الحَکیمُ الَّذی لَم یَزَل ولا یَزالُ، وأَنَّهُ لَو کانَ فِی السَّماواتِ وَالأَرَضینَ آلِهَةٌ مَعَهُ سُبحانَهُ لَذَهَبَ کُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ، ولَعَلا بَعضُهُم عَلی بَعضٍ، ولَفَسَدَ کُلُّ واحِدٍ مِنهُم عَلی صاحِبِهِ. وکَذلِکَ سَمِعَتِ الأُذُنُ ما أَنزَلَ المُدَبِّرُ مِنَ الکُتُبِ تَصدیقا لِما أَدرَکَتهُ القُلوبُ بِعُقولِها، وتَوفیقِ اللّهِ إِیّاها، وما قالَهُ مَن عَرَفَهُ کُنهَ مَعرِفَتِهِ بِلا وَلَدٍ ولا صاحِبَةٍ ولا شَریکٍ، فَأَدَّتِ الأُذُنُ ما سَمِعَت مِنَ اللِّسانِ بِمَقالَةِ الأَنبِیاءِ إِلَی القَلبِ. ⁽²⁾

.

امام صادق علیه السلامـ به مفضّل بن عمر ـ: ای مفضّل ! نخستین نشانه و دلیل بر خدای پاک بزرگ ، فراهم کردن این جهان و پیوند دادن اجزای آن و نظم بخشی آن به شکل فعلی است . چون به دیده تأمّل در جهان بنگری و به خِردت تمیز دهی ، آن را مانند خانه ای ساخته و آماده می یابی که همه نیازهای بندگانش را در آن قرار داده است . آسمان، چون سقفی برافراشته و زمین، چون فرش گسترده است و انبوه ستاره ها، چون چراغ و گوهرهای نهان [در زمین،] مانند ذخیره هایند و هر چیز در آن جا برای کار ویژه خود ، آماده شده است و انسان، مانند دارنده این خانه است که همه این چیزها به او عطا شده است و همه گونه های گیاهان برای نیازهای او آماده شده و انواع حیوانات، برای مصالح و منافع او شکل گرفته اند . پس در اینها دلالتی آشکار بر این نکته است که جهان، با تقدیر و حکمت و نظم و هماهنگی آفریده شده و آفریدگار آن، یکی است و هموست که آن را به هم پیوند داده و برخی را با برخی دیگر، سامان بخشیده است .

امام صادق علیه السلامـ از سخن ایشان درباره توحید، پس از آن که برخی آیات خدای سبحان را ذکر کرد ـ: همه اینها از چیزهایی است که دل، بدان به پروردگار سبحان ره می بَرَد و دل به خِردش می فهمد که همه این چیزها را یگانه عزیز حکیم ـ که ازلی و جاویدان است ـ تدبیر کرده است و این که اگر در آسمان ها و زمین ها ، خدایانی با خدای سبحان بودند ، هر خدایی مخلوق خود را می بُرد و یکی بر دیگری برتری می جُست و هر یک، کار آن یکی را تباه می کرد . و همین گونه، گوش ، کتاب هایی را که مدبّر نازل کرده [و تلاوت می شوند] ، می شنود که تصدیقِ همان چیزی است که دل ها به عقل خود می فهمند و همراهی خدا با اوست و نیز سخن کسی که به کُنه معرفت خدا رسیده و فهمیده که نه فرزندی دارد، نه همراه و نه همتایی . پس گوش، آنچه را از زبان گویا به گفته انبیا شنیده است، به دل می رساند .

.

عنه علیه السلامـ فی مُناظَرَتِهِ لِلزِّندیقِ ـ: لا یَخلو قَولُکَ: إِنَّهُمَا اثنانِ ، مِن أَن یَکونا قَدیمَینِ قَوِیَّینِ ، أَو یَکونا ضَعیفَینِ ، أَو یَکونَ أَحدُهُمُا قَوِیّا وَالآخَرُ ضَعیفا ؛ فَإِن کانا قَوِیَّینِ فَلِمَ لا یَدفَعُ کُلُّ واحِدٍ مِنهُما صاحِبَهُ ویَتَفَرَّدُ بِالتَّدبیرِ؟ وإِن زَعَمتَ أَنَّ أَحَدَهُما قَوِیٌّ وَالآخَرَ ضَعیفٌ ، ثَبَتَ أَنَّهُ واحِدٌ کَما نَقولُ ، لِلعَجزِ الظّاهِرِ فِی الثّانی فَإِن قُلتَ: إِنَّهُمَا اثنانِ ؛ لَم یَخلُ مِن أَن یَکونا مُتَّفِقَینِ مِن کُلِّ جِهَةٍ أَو مُفتَرِقَینِ مِن کُلِّ جِهَةٍ ؛ فَلَمّا رَأَینَا الخَلقَ مُنتَظِما وَالفَلَکَ جارِیا وَالتَّدبیرَ واحِدا وَاللَّیلَ وَالنَّهارَ وَالشَّمسَ وَالقَمَرَ دَلَّ صِحَّةُ الأَمرِ وَالتَّدبیرِ وَائتِلافُ الأَمرِ عَلی أَنَّ المُدَبِّرَ واحِدٌ. ثُمَّ یَلزَمُکَ إِنِ ادَّعَیتَ اثنَینِ فُرجَةٌ ما بَینَهُما حَتّی یَکونَا اثنَینِ ، فَصارَتِ الفُرجَةُ ثالِثا بَینَهُما قَدیما مَعَهُما ، فَیَلزَمُکَ ثَلاثَةٌ ، فَإِنِ ادَّعَیتَ ثَلاثَةً لَزِمَکَ ما قُلتَ فِی الاِثنَینِ حَتّی تَکونَ بَینَهُم فُرجَةٌ فَیَکونوا خَمسَةً ، ثُمَّ یَتَناهی فِی العَدَدِ إِلی ما لا نِهایَةَ لَهُ فِی الکَثرَةِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ : مَا الدَّلیلُ عَلی أَنَّ اللّهَ واحِدٌ؟ قالَ ـ: اِتِّصالُ التَّدبیرِ ، وتمَامُ الصُّنعِ ، کَما قالَ عز و جل : «لَوْ کَانَ فِیهِمَا ءَالِهَةٌ إِلاَّ اللَّهُ لَفَسَدَتَا» . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ بَعدَ الإِشارَةِ إِلی آیاتِ اللّهِ سُبحانَهُ فِی السَّماءِ وَالأَرضِ ـ: فَعَرَفَ القَلبُ بِالأَعلامِ المُنیرَةِ الواضِحَةِ أَنَّ مُدَبِّرَ الأُمورِ واحِدٌ ، وأَنَّهُ لَو کانَ اثنَینِ أَو ثَلاثَةً لَکانَ فی طولِ هذِهِ الأَزمِنَةِ وَالأَبَدِ وَالدَّهرِ اختِلافٌ فِی التَّدبیرِ ، وتَناقُضٌ فِی الأُمورِ ، ولَتَأَخَّرَ بَعضٌ وتَقَدَّمَ بَعضٌ ، ولَکانَ تَسَفَّلَ بَعضُ ما قَد عَلا ولَعَلا بَعضُ ما قَد سَفَلَ ، ولَطَلَعَ شَیءٌ وغابَ ؛ فَتَأَخَّرَ عَن وَقتِهِ أَو تَقَدَّمَ ما قَبلَهُ ، فَعَرَفَ القَلبُ بِذلِکَ أَنَّ مُدَبِّرَ الأَشیاءِ ما غابَ مِنها وما ظَهَرَ هُوَ اللّهُ الأَوَّلُ ، خالِقُ السَّماءِ ومُمسِکُها ، وفارِشُ الأَرضِ وداحیها ⁽³⁾، وصانِعُ ما بَینَ ذلِکَ مِمّا عَدَّدنا وغَیرِ ذلک مِمّا لَم یُحصَ . ⁽⁴⁾

.

امام صادق علیه السلامـ در مناظره اش با زندیق ـ: سخنت در دو تا بودن آن دو، از این بیرون نیست که یا هر دو قدیم و نیرومندند و یا ناتوان، و یا یکی نیرومند است و دیگری ناتوان . پس اگر هر دو نیرومند باشند ، چرا هر یک از آنها دیگری را نمی رانَد تا در تدبیر [جهان] تنها شود ؟ و اگر ادّعا کنی که یکی نیرومند است و دیگری ناتوان ، ثابت می شود که او یکی است، همان گونه که ما می گوییم ؛ زیرا دومی آشکارا ناتوان است . و اگر بگویی که آنها دو تا هستند ، از این بیرون نیست که در همه چیز، همسان باشند و یا متفاوت ، و چون ما خلقت را منظّم، فلک را روان ، تدبیر را یگانه، و شب و روز و خورشید و ماه را می بینیم، این درستی کار و تدبیر هماهنگی امور بر وحدت مدبّر، دلالت می کند . سپس اگر ادّعا کنی که آنها دو تا هستند، بر تو لازم می آید که فاصله ای میان آن دو تصوّر کنی تا دو تا به شمار آیند و در همین فاصله میان آن دو هم یک قدیم همراه آن دو می شود و این، یعنی سه خدا، و اگر ادّعا کنی سه تا هستند ، همان فاصله میان دو خدا ، این جا هم لازم می آید . پس پنج قدیم (سه خدا و دو فاصله) می شوند و همین گونه می رود تا تعدادش به بی نهایت برسد .

امام صادق علیه السلامـ چون از ایشان سؤال شد : دلیل بر وحدت خدا چیست ؟ ـ: پیوستگی تدبیر و تمامت آفرینش ، همان گونه که خدای عز و جل فرمود : «اگر در آن دو ، جز خدا خدایانی [دیگر ]بودند ، تباه می شدند» .

امام صادق علیه السلامـ پس از اشاره به آیات خدای سبحان در آسمان و زمین ـ: دل با نشانه های روشن و آشکار می فهمد که تدبیرکننده امور ، یکی است و این که اگر او دو تا یا سه تا بود ، باید در طول این زمان طولانی و روزگار دراز ، اختلاف در تدبیر و تنافی در امور پدیدار می شد و چیزی متأخّر و چیزی متقدّم می شد و چیزی از آنچه بالا بود، پایین می آمد و چیزی از پایین، بالا می رفت و چیزی ظاهر می شد و چیزی پنهان می شد و از وقت خود، متأخّر یا متقدّم می شد . پس دل از این می فهمد که تدبیرکننده این چیزها ، از آنها غایب نشده است. آن که ظاهر است، همان خدای نخستین است : آفریدگار آسمان و نگه دارنده آن و گستراننده زمین و پهن کننده آن و سازنده آنچه میان این دو (آسمان و زمین) بر شمردیم و غیر از اینها که به شماره نمی آید .

.

الإمام الکاظم علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ ـ: لَیسَ لَکَ فِی الخَلقِ شَریکٌ ، ولَو کانَ لَکَ شَریکٌ لَتَشابَهَ عَلَینا ولَذَهَبَ کُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ ، ولَعَلا عُلُوّا کَبیرا ، جَلَّ قَدرُکَ عَن مُجاوَرَةِ الشُّرکَاءِ . ⁽¹⁾

۳ / ۳ ـ ۳ما یُنافِی التَّوحیدَ فِی التَّدبیرِالکتاب«وَ مَا یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُم بِاللَّهِ إِلاَّ وَ هُم مُّشْرِکُونَ» . ⁽²⁾

الحدیثالإمام الباقر علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی: «وَ مَا یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُم ... » ـ: مِن ذلِکَ قَولُ الرَّجُلِ: لا ، وحَیاتِکَ . ⁽³⁾

تفسیر العیاشی عن مالک بن عطیّة عن الإمام الصادق علیه السلامـ أَیضا ـ: هُوَ الرَّجُلُ یَقولُ: لَولا فُلانٌ لَهَلَکتُ ، ولَولا فُلانٌ لَأَصَبتُ کَذا وکَذا ، ولَولا فُلانٌ لَضاعَ عِیالی ، أَلا تَری أَنَّهُ قَد جَعَلَ للّهِِ شَریکا فی مُلکِهِ یَرزُقُهُ ویَدفَعُ عَنهُ؟! قالَ قُلتُ: فَیَقولُ: لَولا أَنَّ اللّهَ مَنَّ عَلَیَّ بِفُلانٍ لَهَلَکتُ؟ قالَ: نَعَم ، لا بَأسَ بِهذا . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۳ ـ ۳ آنچه با توحید در تدبیر، همخوانی ندارد

امام کاظم علیه السلامـ در دعا ـ: تو در خلقت، همتایی نداری و اگر همتایی داشتی ، بر ما مُشتَبَه می شد و هر خدایی، مخلوق خود را می بُرد و کاملاً بر هم برتری می یافتند . منزلتت رفیع تر از آن است که همتایانی داشته باشی !

۳ / ۳ ـ ۳آنچه با توحید در تدبیر، همخوانی نداردقرآن«و بیشتر آنان به خدا ایمان نمی آورند، بلکه شرک می ورزند» .

حدیثامام باقر علیه السلامـ درباره گفته خدای متعال : «و بیشتر آنان، ایمان نمی آورند ...» ـ: از این جمله ، سخن انسان است که سوگند می خورد : «نه، به جان تو!» .

تفسیر العیّاشیـ به نقل از مالک بن عطیّه ، درباره گفته خدای متعال: «و بیشتر آنان، ایمان نمی آورند ...» ـ: امام صادق علیه السلامفرمود : «این گفته انسان که می گوید : اگر فلانی نبود ، هلاک می شدم و اگر فلانی نبود ، به فلان مصیبت گرفتار می آمدم و اگر فلانی نبود ، نانخورانم تباه می شدند ، آیا نمی بینی که برای خداوند، شریک در سلطنتش قرار داده است که او را روزی می رساند و [مصیبت ها را] از او دور می کند ؟ !» . گفتم : چنانچه این گونه بگوید : اگر خداوند بر من به وسیله فلانی منّت نمی نهاد، هلاک می شدم ، چه ؟ فرمود : «آری . این گونه، اشکالی ندارد» .

.

راجع : ج ۷ ص ۱۵۴ (الفصل الثانی والسبعون : المدبّر) .

.

ر . ک : ج ۷ ص ۱۵۵ (فصل هفتاد و دوم : مدبّر) .

.

المرتبة الرّابعة : التّوحید فی الحکمالتَّوحید فیالحکم عبارة عن توحیده تعالی فی تشریع الأَحکام وتقنینها. ویری القرآن الکریم أَنّ للّه سبحانه وحده حقّ التشریع ووضع القوانین والأَمر بتطبیقها ، ویَعدُّ اتّباع کلّ قانون لحیاة الانسان الفردیّة والاجتماعیّة ما عدا قانون اللّه شرکا . إِنّ الدلیل علی أَنّ تشریع القوانین و تنفیذها للّه وحده ، هو أَنّ مَن یعرف الإنسان وحاجاته ، ویعلم مبادئ تکامله أَکثر من غیره ، ومن کان متحرّرا من الهوی والخوف فی تنفیذ القانون ، هو أَفضل المشرّعین ، وما من أَحد یتّصف بهذه الخصائص بشکل کامل إِلاّ اللّه سبحانه ، ولمّا کان تعالی خالقا للإنسان ، عارفا بقابلیّاته وحاجاته ، العالم المطلق الذی یخبُر مبادئ تکامله ، والغنیّ المطلق ، فلا مانع یحول دون حکمه أَو حکومته . علی هذا الأَساس یصف القرآن الکریم اللّهَ سبحانه بأنّه «خیر الحاکمین» و «أَحکم الحاکمین» و «خیر الفاصلین» . وأَنّ التشریع له وحدَه «إِن الحکم إِلاّ للّه » ، وأَنّ الحکومة حقّ لخلفائه فی الأَرض . قال جلّ شأنه : «یَـدَاوُدُ إِنَّا جَعَلْنَـکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ فَاحْکُم بَیْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَ لاَ تَتَّبِعِ الْهَوَی» ⁽¹⁾.

.

مرتبه چهارم : توحید در حُکم

مرتبه چهارم : توحید در حُکمتوحید در حکم، عبارت است از یکتایی خداوند در تشریع احکام و قانون گذاری. از نظر قرآن، تنها خداوند متعال، حقّ وضع قانون و صدور دستور اجرای آن را دارد و پیروی از هر قانونی در زندگی فردی و اجتماعی بشر، بجز قانون الهی، شرک محسوب می شود . دلیل این که قانون گذاری و اجرای آن، تنها حقّ خداست و جز کسانی که او معیّن کرده، حقّ حکم کردن و حکومت ندارند، این است که : بهترین قانون گذار، کسی است که بیش از دیگران ، انسان و نیازهای او را بشناسد و اصول تکامل او را بداند و از هراسیدن در اجرای قانون، وارسته باشد. هیچ کس جز خداوند متعال، واجد این خصوصیات به طور کامل نیست . او به دلیل این که انسان را آفریده ، با همه استعدادها و نیازهای او آشناست و به دلیل این که علمِ مطلق است ، اصول تکامل او را می داند و به دلیل این که بی نیاز مطلق است ، هیچ مانعی نمی تواند مانع حکم کردن و یا حکومت او گردد . بر این اساس ، قرآن کریم، خدا را با ویژگی های «بهترینِ حاکمان» و «حکمران ترینِ حاکمان» و «بهترینِ جداکنندگان» توصیف می نماید و قانون گذاری را در انحصار او ( «حکم ، تنها از آنِ خداست» و حکومت را حقّ نمایندگان او می داند، چنان که خداوند متعال، خطاب به داوود علیه السلاممی فرماید: «ای داوود ! ما تو را جانشین در زمین کردیم. پس میان مردم، به حق حکم کن و از هوا و هوس پیروی مکن» .

.

الکتاب«وَهُوَ خَیْرُ الْحَـکِمِینَ» . ⁽¹⁾

«وَ أَنتَ أَحْکَمُ الْحَـکِمِینَ» . ⁽²⁾

«مَا لَهُم مِّن دُونِهِ مِن وَلِیٍّ وَ لاَ یُشْرِکُ فِی حُکْمِهِ أَحَدًا» . ⁽³⁾

«إِنِ الْحُکْمُ إِلاَّ لِلَّهِ یَقُصُّ الْحَقَّ وَهُوَ خَیْرُ الْفَـصِلِینَ» . ⁽⁴⁾

«إِنِ الْحُکْمُ إِلاَّ لِلَّهِ أَمَرَ أَلاَّ تَعْبُدُواْ إِلاَّ إِیَّاهُ ذَ لِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَ لَـکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لاَ یَعْلَمُونَ» . ⁽⁵⁾

«وَ مَا اخْتَلَفْتُمْ فِیهِ مِن شَیْ ءٍ فَحُکْمُهُ إِلَی اللَّهِ ذَ لِکُمُ اللَّهُ رَبِّی عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ إِلَیْهِ أُنِیبُ» . ⁽⁶⁾

«أَلاَ لَهُ الْحُکْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحَـسِبِینَ» . ⁽⁷⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :لا تُسَمّوا أَولادَکُمُ الحَکَمَ ولا أَبَا الحَکَمِ ؛ فَإِنَّ اللّهَ هُوَ الحَکَمُ . ⁽⁸⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :اللّهُمَّ لا أَشکو إِلی أَحَدٍ سِواکَ ، ولا أَستَعینُ بِحاکِمٍ غَیرِکَ ، حاشاکَ . ⁽⁹⁾

راجع : ص ۴۴۶ (الفصل الخامس عشر : الحاکم) .

.

قرآن«و او بهترینِ حاکمان است» .

«و تو حاکم ترینِ حاکمانی» .

«بجز او، مولایی ندارند و هیچ کس را در حکمرانی خود، شریک نمی سازد» .

«حکم، تنها از آنِ خداست که حق را می گوید و بهترینِ داوران است» .

«حکم ، تنها از آنِ خداست . فرمان داده که جز او را نپرستید . این است دین استوار؛ ولی بیشتر مردم نمی دانند» .

«و درباره هر چیزی که اختلاف کردید ، حکمش به خدا [باز می گردد] . چنین خدایی، پروردگار من است . بر او توکّل کردم و به سوی او باز می گردم» .

«بدانید که حکم، از آنِ اوست و او سریع ترینِ حسابرسان است» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :فرزندان خود را «حَکَم (داور)» و یا «ابو الحَکَم» نام گذاری نکنید؛ چرا که تنها خدا «حَکَم» است [و تنها برازنده خداست] .

امام زین العابدین علیه السلام :خدایا! جز به تو شکایت نمی برم و از حاکمی جز تو یاری نمی گیرم . مباد که چنین باد !

ر . ک : ص ۴۴۷ (فصل پانزدهم: حاکم).

.

المرتبة الخامسة : التّوحید فی الطّاعةإِنّ معنی التَّوحید فی الطَّاعة هو أَنّه لیس لأَحد أَن یُطاع إِلاّ اللّه والذین اختارهم لأُمور عباده ، فاتّباع غیر أَمر اللّه إِذا کان خلاف أَمره شرکٌ ، وإِن کان الآمر هوی النفس الذی یعبّر القرآن عنه بالإله فی قوله تعالی: «أَفَرَءَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَـهَهُ هَوَاهُ » ⁽¹⁾. والتَّوحید فی الطَّاعة شرط للتَّوحید فی التشریع والتقنین ، ذلک إِذا کان التشریع للّه وحده فإنّ إِطاعة غیره إِذا کان أَمره مخالفا لأَمر اللّه تعنی اتّخاذ شریک للّه فی التشریع . وفی ضوء ذلک، فاجتناب طاعة الأَهواء غیر المشروعة والجبابرة الذین یعبّر عنهم القرآن الکریم بالطواغیت ، بل اجتناب اتّباع کل شیء وکلّ شخص یدعو الإنسان إِلی القیام بعمل یخالف أَمر اللّه سبحانه ضروریّ للحصول علی هذه المرتبة من التَّوحید ، و بجملة واحدة: إِنّ الإثم ومعصیة اللّه فی الحقیقة والواقع شرک فی الطَّاعة. بناءً علی هذا فالموحّد الذی لیس بمشرک مطلقا هو الذی یجتنب الإثم و معصیة اللّه مطلقا ، لذا قال الإمام الصادق علیه السلام فی تفسیر قوله تعالی: «وَ مَا یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُم بِاللَّهِ إِلاَّ وَ هُم مُّشْرِکُونَ» : شِرکُ طاعَةٍ ولَیسَ شِرکَ عِبادَةٍ . ⁽²⁾والتَّوحید فی الطاعة کالتقوی له ثلاث مراحل هی: الاُولی : أَداء الواجبات وترک المحرّمات الإلهیّة . الثانیة : عمل المستحبّات وترک المکروهات . الثالثة : اجتناب کلّ ما لیس له صبغة إِلهیّة سواءٌ کان حراما أَم مکروها أَم مباحا . ففی وصیّة رسول اللّه صلی الله علیه و آله لأَبی ذرّ ـ رضوان اللّه علیه ـ حین قال له: یا أباذَرٍّ ، لِیَکُن لَکَ فی کُلِّ شَیءٍ نِیَّةٌ صالِحَةٌ حَتَّی فِی النَّومِ وَالأَکلِ . ⁽³⁾إِشارة إِلی هذه المرحلة من التَّوحید التی تعدّ من أَعلی مراحل التَّوحید فی الطَّاعة قال اللّه عز و جل : «فَاتَّقُواْ اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَ اسْمَعُواْ وَ أَطِیعُواْ وَ أَنفِقُواْ خَیْرًا لاِّنفُسِکُمْ وَ مَن یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» . ⁽⁴⁾«مَّن یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ وَمَن تَوَلَّی فَمَا أَرْسَلْنَـکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظًا» . ⁽⁵⁾«یَـأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ أَطِیعُواْ اللَّهَ وَأَطِیعُواْ الرَّسُولَ وَأُوْلِی الْأَمْرِ مِنکُمْ» . ⁽⁶⁾«وَ مَا یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُم بِاللَّهِ إِلاَّ وَ هُم مُّشْرِکُونَ» . ⁽⁷⁾«وَ لَقَدْ بَعَثْنَا فِی کُلِّ أُمَّةٍ رَّسُولاً أَنِ اعْبُدُواْ اللَّهَ وَ اجْتَنِبُواْ الطَّـغُوتَ» . ⁽⁸⁾«وَ الَّذِینَ اجْتَنَبُواْ الطَّـغُوتَ أَن یَعْبُدُوهَا وَ أَنَابُواْ إِلَی اللَّهِ لَهُمُ الْبُشْرَی» . ⁽⁹⁾«اتَّخَذُواْ أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَـنَهُمْ أَرْبَابًا مِّن دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ وَمَا أُمِرُواْ إِلاَّ لِیَعْبُدُواْ إِلَـهًا وَ حِدًا لاَّ إِلَـهَ إِلاَّ هُوَ سُبْحَـنَهُ عَمَّا یُشْرِکُونَ» . ⁽¹⁰⁾«فَلاَ وَرَبِّکَ لاَ یُؤْمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوکَ فِیمَا شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لاَ یَجِدُواْ فِی أَنفُسِهِمْ حَرَجًا مِّمَّا قَضَیْتَ وَیُسَلِّمُواْ تَسْلِیمًا» . ⁽¹¹⁾

.

مرتبه پنجم : توحید در اطاعت

مرتبه پنجم : توحید در اطاعتتوحید در اطاعت (طاعت) ، عبارت است از یگانه پرستی در فرمانبَری خدا ، بدین معنا که انسان، از هیچ کس جز خداوند متعال و کسانی که او معیّن کرده است، حقّ اطاعت ندارد و پیروی از فرمان غیر خدا، در صورتی که بر خلاف فرمان او باشد، شرک شمرده می شود ، هر چند فرمان روا ، نفسِ انسان باشد که خداوند، از آن به «معبود» یاد کرده است، در آن جا که در قرآن فرموده است : «آیا کسی را که هوس خویش را معبودش گرفته ، دیده ای؟» . توحید در طاعت ، لازمه توحید در تشریع و قانون گذاری است ؛ زیرا اگر قانون گذاری منحصر به خداست، طبعا اطاعت از غیر او، در صورتی که فرمانش مخالف فرمان خدا باشد، به معنای شریک قرار دادن برای خدا در قانون گذاری است. بنا بر این، اجتناب از فرمانبری هوس های نامشروع و نیز فرمانبری زورمداران ـ که در فرهنگ قرآن ، «طاغوت» نامیده می شوند ـ ، بلکه پرهیز از پیروی هر چیز و هر کس که انسان را به انجام دادن کاری بر خلاف فرمان خداوند متعال دعوت کند ، برای رسیدن به این مرتبه از توحید، ضروری است و در یک جمله : گناه و نافرمانی از خدا، در واقع، شرک در طاعت است و تنها کسانی که مطلقاً از گناه اجتناب می کنند، مشرک به این معنا نیستند ، چنان که امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه شریف «و بیشترشان به خدا ایمان نمی آورند؛ بلکه شرک می ورزند» ، می فرماید : مقصود، شرک در اطاعت است، نه شرک در عبادت . توحید در طاعت، همانند تقوا، دارای سه مرحله است : مرحله اوّل : انجام دادن واجبات و ترک محرّمات الهی ؛ مرحله دوم : انجام دادن مستحبّات و ترک مکروهات ؛ مرحله سوم : پرهیز از آنچه رنگ و بوی خدایی ندارد ، اعم از: گناه یا مکروه و یا مباح . پیامبر خدا، در رهنمودی به ابو ذر می فرماید : ای ابو ذر! باید در هر چیز، نیّت شایسته داشته باشی، حتّی در خوردن و خوابیدن . این رهنمود، به این مرحله از توحید ـ که بالاترین مرحله توحید در طاعت است ـ اشاره دارد . «پس تا می توانید، از خدا پروا کنید و بشنوید و فرمان برید و مالی برای خودتان انفاق کنید، و البته کسانی که از خسّت نفس خویش مصون بمانند ، همانان، رستگاران اند» . «هر که پیامبر را فرمان بَرَد ، خدا را فرمان برده است و هر کس روی گردانَد ، ما تو را نگهبان ایشان نفرستاده ایم» . «ای کسانی که ایمان آوردید ! از خدا فرمان ببرید و از پیامبر، فرمان ببرید و نیز از اختیارداران شما» . «و بیشترشان به خدا ایمان نمی آورند، بلکه شرک می ورزند» . «بی گمان ، در میان هر امّت ، فرستاده ای برانگیختیم [تا ندا دهد:] خدا را بنده باشید و از طاغوت بپرهیزید» . «و آنان را مژده باد که از بندگی طاغوت، پرهیز کرده، به سوی خدا باز گشتند» . «[یهودیان و مسیحیان] دانشمندان و راهبان خود و مسیح پسر مریم را به جای خدا ، ارباب خود گرفتند ، با آن که فرمان داشتند که جز بنده خدای یگانه نباشند، که جز او خدایی نیست و از آنچه شریکش می گیرند، منزّه است» . «ولی چنین نیست . به پروردگارت سوگند که ایمان نمی آورند ، مگر آن که تو را در اختلافات میان خود، حاکم سازند و سپس، از حکمی که داده ای، دلخور نگردند و سرِ تسلیم فرود آورند» .

.

. .

. .

الحدیثتفسیر العیّاشی عن أَبی الصباح الکنانی عن الإمام الباقر علیه السلام :إِیّاکُم وَالوَلائِجَ ⁽¹⁾، فَإِنَّ کُلَّ وَلیجَةٍ دونَنا فَهِیَ طاغوتٌ ـ أَو قالَ : نِدٌّ ـ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی: «وَ مَا یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُم بِاللَّهِ إِلاَّ وَ هُم مُّشْرِکُونَ» ـ: شِرکُ طاعَةٍ ولَیسَ شِرکَ عِبادَةٍ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ أیضا ـ: یُطیعُ الشَّیطانَ مِن حَیثُ لا یَعلَمُ فَیُشرِکُ . ⁽⁴⁾

.

حدیثتفسیر العیّاشیـ به نقل از ابو صباح کنانی از امام باقر علیه السلام ـ: زنهار از وَلیجه ها ؛ ⁽¹⁾چرا که هر ولیجه ای جز ما ، طاغوت (یا شریک [خدا]) است .

امام صادق علیه السلامـ درباره سخن خدای متعال که : «و بیشترشان به خدا ایمان نمی آورند ، بلکه شرک می ورزند» ـ: شرک ورزیدن در اطاعتْ منظور است ، نه در عبادت.

امام صادق علیه السلامـ درباره سخن خدای متعال ـ: «و بیشترشان به خدا ایمان نمی آورند ، بلکه شرک می ورزند» . ـ : از شیطان ، ناآگاهانه فرمان می بَرَند و این، به شرک می انجامد .

.

الکافی عن عبد اللّه الکاهلی عن الإمام الصادق علیه السلام :لَو أَنَّ قَوما عَبَدُوا اللّهَ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ ، وأَقامُوا الصَّلاةَ ، وآتَوُا الزَّکاةَ ، وحَجُّوا البَیتَ ، وصاموا شَهرَ رَمَضانَ ؛ ثُمَّ قالوا لِشَیءٍ صَنَعَهُ اللّهُ أَو صَنَعَهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله: أَلا صَنَعَ خِلافَ الَّذی صَنَعَ؟ أَو وَجَدوا ذلِکَ فی قُلوبِهِم ، لَکانوا بِذلِکَ مُشرِکینَ . ثُمَ تَلا هذِهِ الآیَةَ: «فَلاَ وَرَبِّکَ لاَ یُؤْمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوکَ فِیمَا شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لاَ یَجِدُواْ فِی أَنفُسِهِمْ حَرَجًا مِّمَّا قَضَیْتَ وَیُسَلِّمُواْ تَسْلِیمًا» . ثُمَّ قالَ أَبو عَبدِاللّهِ علیه السلام: عَلَیکُم بِالتَّسلیمِ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إِنَّ بَنی أُمَیَّةَ أَطلَقوا لِلنّاسِ تَعلیمَ الإِیمانِ ولَم یُطلِقوا تَعلیمَ الشِّرکِ ، لِکَی إِذا حَمَلوهُم عَلَیهِ لَم یَعرِفوهُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ وقَد سَأَلَهُ أَبو بَصیرٍ عَن قَولِهِ تَعالی: «اتَّخَذُواْ أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَـنَهُمْ أَرْبَابًا مِّن دُونِ اللَّهِ» ـ: أَمَا وَاللّهِ ما دَعَوهُم إِلی عِبادَةِ أَنفُسِهِم ، ولَو دَعَوهُم إِلی عِبادَةِ أَنفُسِهِم لَما أَجابوهُم ، ولکِن أَحَلّوا لَهُم حَراما وحَرَّموا عَلَیهِم حَلالاً فَعَبَدوهُم مِن حَیثُ لا یَشعُرونَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ لِأَبی بَصیرٍ فی قَولِهِ تَعالی: «وَ الَّذِینَ اجْتَنَبُواْ الطَّـغُوتَ أَن یَعْبُدُوهَا وَ أَنَابُواْ إِلَی اللَّهِ لَهُمُ الْبُشْرَی» ⁽⁴⁾ـ: أَنتُم هُم ، ومَن أَطاعَ جَبّارا فَقَد عَبَدَهُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :مَرَّ عیسی بنُ مَریَمَ علیه السلام عَلی قَریَةٍ قَد ماتَ أَهلُها ... فَقالَ: یا أَهلَ هذِهِ القَریَةِ ، فَأَجابَهُ مِنهُم مُجیبٌ: لَبَّیکَ یا روحَ اللّهِ وکَلِمَتَهُ . فَقالَ: وَیحَکُم ، ما کانَت أَعمالُکُم؟ قالَ: عِبادَةُ الطاغوتِ وحُبُّ الدُّنیا ، مَعَ خَوفٍ قَلیلٍ وأَمَلٍ بَعیدٍ وغَفلَةٍ فی لَهوٍ ولَعِبٍ . فَقالَ: کَیفَ کانَ حُبُّکُم لِلدُّنیا؟ قالَ: کَحُبِّ الصِّبِیِّ لاُِمِّهِ ؛ إِذا أَقبَلَت عَلَینا فَرِحنا وسُرِرنا ، وإِذا أَدبَرَت عَنّا بَکَینا وحَزَنّا . قالَ: کَیفَ کانَت عِبادَتُکُم لِلطّاغوتِ؟ قالَ: الطّاعَةُ لِأَهلِ المَعاصی . ⁽⁶⁾

.

الکافیـ به نقل از عبد اللّه کاهلی ـ: امام صادق علیه السلام فرمود : «اگر گروهی ، خدای یگانه بی همتا را عبادت کنند و نماز بگزارند و زکات دهند و حجّ خانه خدا کنند و ماه رمضان را روزه بگیرند ، امّا به کاری که خدا و یا پیامبر خدا کرده، اعتراض کنند و بگویند : چرا این گونه نکرد ؟ یا از آن دلگیر باشند ، به همین سبب، مشرک خواهند بود» . سپس، این آیه را تلاوت کرد : « «ولی چنین نیست . به پروردگارت سوگند که ایمان نخواهند آورد ، مگر آن که تو را در اختلافات میان خود، حاکم سازند و سپس از حکمی که داده ای، دلخور نشوند و سرِ تسلیم فرود آورند» » . سپس فرمود : «هماره تسلیم باشید» .

امام صادق علیه السلام :بنی امیّه ، آموزش ایمان را برای مردم آزاد گذاشتند ؛ امّا آموزش شرک را آزاد نگذاشتند تا چون آنان را به شرک وا می دارند ، آن را تشخیص ندهند .

امام صادق علیه السلامـ هنگامی که ابو بصیر از ایشان درباره این سخن خدای متعال پرسید که : «دانشمندان و راهبانشان را به جای خدا ، ارباب خود گرفتند» ـ: هان ! به خدا سوگند، آنان را به عبادت خود نخواندند و اگر به عبادت خود می خواندند ، مردم اجابت نمی کردند ؛ بلکه حرامی را برایشان حلال کردند و حلالی را حرام نمودند و مردم، بی آن که بفهمند، بنده آنان شدند .

امام صادق علیه السلامـ خطاب به ابو بصیر ، درباره سخن خدای متعال : «و آنانی را مژده باد که از بندگی طاغوت پرهیز کردند و به سوی خدا باز گشتند» ـ: آنان، شما هستید ؛ امّا هر کس که از جبّاری فرمان ببرد، بنده او شده است .

امام صادق علیه السلام :عیسی علیه السلام بر شهری که اهلش مُرده بودند ، گذشت و فرمود : «ای اهل شهر!» . یکی از آنها پاسخ داد : بله ، بله ، ای روح و کلمه خدا ! عیسی علیه السلام فرمود : «وای بر شما ! اعمالتان چه بود ؟» . گفت : بندگی طاغوت و محبّت دنیا ، با بیمی اندک و آرزویی دور و بازی و سرگرمی ای غافلانه . عیسی علیه السلام فرمود : «محبّتتان به دنیا چگونه بود ؟» . گفت : مانند محبّت کودک به مادرش . چون به ما رو می آورْد ، شاد و خوش حال می شدیم و چون به ما پشت می کرد ، می گریستیم و غمگین می شدیم . عیسی علیه السلام فرمود : «بندگی طاغوتتان ، چگونه بود ؟» . گفت : اطاعت از معصیتکاران .

.

عنه علیه السلام :مَعنی صِفَةِ الإِیمانِ الإِقرارُ وَالخُضوعُ للّهِِ بِذُلِّ الإِقرارِ وَالتَّقَرُّبُ إِلَیهِ بِهِ وَالأَداءُ لَهُ بِعِلمِ کُلِّ مَفروضٍ مِن صَغیرٍ أَو کَبیرٍ مِن حَدِّ التَّوحیدِ فَما دونَهُ إِلی آخِرِ بابٍ مِن أَبوابِ الطّاعَةِ أَوَّلاً فَأَوّلاً ، مَقرونٌ ذلِکَ کُلُّهُ بَعضُهُ إِلی بَعضٍ مَوصولٌ بَعضُهُ بِبَعضٍ ، فَإِذا أَدَّی العَبدُ ما فَرَضَ عَلَیهِ مِمّا وَصَلَ إِلَیهِ عَلی صِفَةِ ما وَصَفناهُ ، فَهُوَ مُؤمِنٌ مُستَحِقٌّ لِصِفَةِ الإِیمانِ ... . ومَعنَی الشِّرکِ: کُلُّ مَعصِیَةٍ عُصِیَ اللّهُ بِها بِالتَّدَیُّنِ فَهُوَ مُشرِکٌ صَغیرَةً کانَت المَعصِیَةُ أَو کَبیرَةً ، فَفاعِلُها مُشرِکٌ . ⁽¹⁾

.

امام صادق علیه السلام :معنای صفت ایمان ، اقرار و خضوع خاکسارانه در برابر خداست و تقرّب با آن به او و ادای هر وظیفه واجب ، کوچک و بزرگ ، از مرز توحید تا آخرین باب اطاعت، به ترتیب اهمّیت . همه اینها با هم همراه و به یکدیگر پیوسته اند و چون بنده همه واجبات خود را آن گونه که وصف کردیم ، ادا کند ، باایمان است و سزامند صفت ایمان ... و معنای شرک ، یعنی هر سرپیچی باورمندانه از خداوند که چنین کسی مشرک است ، سرپیچی کوچک یا بزرگ . در هر حال ، چنین کسی مشرک است .

.

المرتبة السادسة : التّوحید فی العبادةالعبادة فی اللغة هی : اللین والذلّ ⁽¹⁾، وعبادة اللّه : التذلّل والخضوع أَمامه، ویُستعمَل التَّوحید فی العبادة قرآنیّا وروائیّا بمعنیین هما: ۱ . إِطاعة اللّه وحده وترک عبادة غیره ، کما جاء فی قوله تعالی: «وَ لَقَدْ بَعَثْنَا فِی کُلِّ أُمَّةٍ رَّسُولاً أَنِ اعْبُدُواْ اللَّهَ وَ اجْتَنِبُواْ الطَّـغُوتَ» . ⁽²⁾وقوله سبحانه: «وَ الَّذِینَ اجْتَنَبُواْ الطَّـغُوتَ أَن یَعْبُدُوهَا وَ أَنَابُواْ إِلَی اللَّهِ لَهُمُ الْبُشْرَی» . ⁽³⁾وهذا المعنی للتَّوحید فی العبادة هو نفس التَّوحید فی الطَّاعة الذی تقدّم توضیحه من قبل . ۲ . خلوص النیّة فی عبادة اللّه وحدَه . إِنّ التَّوحید فی الطّاعة و إِن کان یلازم التَّوحید فی العبادة أَیضا ـ لأَنّ طاعة الأَوامر الإلهیّة بنحو مطلق یستلزم إِخلاص النیّة ـ ولکن ارتأینا لتوحید العبادة عنوانا مستقلاً ، للتنبّه علی أَنّ الریاء فی الطَّاعة والعبادة شرک.

.

مرتبه ششم : توحید در عبادت

مرتبه ششم : توحید در عبادتعبادت، در لغت به معنای نرمش و فروتنی است ⁽¹⁾و عبادت خدا، به معنای فروتنی و خضوع در برابر اوست . توحید در عبادت، در قرآن و روایات اسلامی در دو معنا به کار می رود : ۱ . اطاعت از خدای یگانه و ترک پرستش غیر او، مانند : «و در هر امّتی فرستاده ای برانگیختیم که : خدا را بپرستید و از طاغوت بپرهیزید» . و نیز : «و مژده باد آنان را که از پرستش طاغوت پرهیز کردند و به سوی خدا باز گشتند» . این معنا از توحید در عبادت، همان توحید در اطاعت است که پیش از این توضیح داده شد . ۲. خالص کردن انگیزه در پرستش خدای یگانه . البته لازمه توحید در اطاعت ، توحید در عبادت نیز هست ؛ زیرا اطاعت از اوامر الهی به طور مطلق، مستلزم اخلاص و پاکسازی انگیزه است ؛ امّا به دلیل اهمّیت این معنا و مراتب اخلاص در عبادت ، عنوان مستقلی دارد.

.

أَعلی مراتب التَّوحیدإِنّ أَعلی مراتب الإخلاص أَو التَّوحید فی العبادة ، هی أَنّ الإنسان فی عبادته وطاعته للّه تعالی لا یطلب أَجرا ، بل إِنّ عشق اللّه سبحانه وحبّه یدفعانه إِلی طاعته ، کما قال الإمام الصادق علیه السلام : إِنَّ النّاسَ یَعبُدونَ اللّهَ عز و جل عَلی ثَلاثَةِ أوجُهٍ ، فَطَبَقَةٌ یَعبُدونَهُ رَغبَةً فی ثَوابِهِ فَتِلکَ عِبادَةُ الحرُصَاءِ ، وهُوَ الطَّمَعُ ، وآخَرونَ یَعبُدونَهُ فَرَقا مِنَ النّارِ فَتِلکَ عِبادَةُ العَبیدِ ، وهِیَ الرَّهبَةُ ، ولکِنّی أعبُدُهُ حُبّا لَهُ عز و جل فَتِلکَ عِبادَةُ الکِرامِ ، وهُوَ الأَمنُ. ⁽¹⁾قال سبحانه وتعالی : «وَ مَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِکَ مِن رَّسُولٍ إِلاَّ نُوحِی إِلَیْهِ أَنَّهُ لاَ إِلَـهَ إِلاَّ أَنَا فَاعْبُدُونِ» . ⁽²⁾«إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» . ⁽³⁾«أَلاَ لِلَّهِ الدِّینُ الْخَالِصُ وَ الَّذِینَ اتَّخَذُواْ مِن دُونِهِ أَوْلِیَاءَ مَا نَعْبُدُهُمْ إِلاَّ لِیُقَرِّبُونَا إِلَی اللَّهِ زُلْفَی إِنَّ اللَّهَ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ فِی مَا هُمْ فِیهِ یَخْتَلِفُونَ إِنَّ اللَّهَ لاَ یَهْدِی مَنْ هُوَ کَـذِبٌ کَفَّارٌ» . ⁽⁴⁾«قُلْ یَـأَهْلَ الْکِتَـبِ تَعَالَوْاْ إِلَی کَلِمَةٍ سَوَاءِم بَیْنَنَا وَبَیْنَکُمْ أَلاَّ نَعْبُدَ إِلاَّ اللَّهَ وَلاَ نُشْرِکَ بِهِ شَیْـئا وَلاَ یَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِّن دُونِ اللَّهِ فَإِن تَوَلَّوْاْ فَقُولُواْ اشْهَدُواْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ» . ⁽⁵⁾«قُلْ یَـأَیُّهَا النَّاسُ إِن کُنتُمْ فِی شَکٍّ مِّن دِینِی فَلاَ أَعْبُدُ الَّذِینَ تَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ وَ لَـکِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِی یَتَوَفَّـاکُمْ وَ أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ * وَ أَنْ أَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفًا وَ لاَ تَکُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِکِینَ * وَلاَ تَدْعُ مِن دُونِ اللَّهِ مَا لاَ یَنفَعُکَ وَ لاَ یَضُرُّکَ فَإِن فَعَلْتَ فَإِنَّکَ إِذًا مِّنَ الظَّــلِمِینَ» . ⁽⁶⁾«قُلْ إِنَّ صَلاَتِی وَنُسُکِی وَمَحْیَایَ وَمَمَاتِی لِلَّهِ رَبِّ الْعَــلَمِینَ * لاَ شَرِیکَ لَهُ وَبِذَ لِکَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِینَ» . ⁽⁷⁾«قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِّثْلُکُمْ یُوحَی إِلَیَّ أَنَّمَا إِلَـهُکُمْ إِلَـهٌ وَ حِدٌ فَمَن کَانَ یَرْجُواْ لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً صَــلِحًا وَ لاَ یُشْرِکْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدَما» . ⁽⁸⁾

.

بالاترین مراتب توحید

بالاترین مراتب توحیدبالاترین مراتب اخلاص و یا توحید در عبادت، آن است که انسان در عبادت و اطاعت، از خداوند متعال مزد طلب نکند؛ بلکه عشق و محبّت خدا، او را به اطاعت از او وادار نماید، چنان که امام صادق علیه السلاممی فرماید : مردم، خدای عز و جل را به سه گونه عبادت می کنند : گروهی از سرِ رغبت به پاداش الهی ، او را عبادت می نمایند که این، عبادت حریصان و همان طمع است . گروهی دیگر ، او را از سرِ بیم از آتش عبادت می کنند که این، عبادت بردگان و همان ترس است . امّا من، از سرِ محبّت به او عبادتش می کنم که این، عبادت بزرگ مَنشان و این، همان آسودگی است . ⁽¹⁾خداوند سبحان متعال می فرماید : «و پیش از تو هیچ پیامبری نفرستادیم، مگر این که به او وحی کردیم که : خدایی جز من نیست . پس مرا بپرستید» . «تنها تو را می پرستیم و تنها از تو کمک می جوییم» . «آگاه باشید : دین خالص، از آنِ خداست و کسانی که به جای او اولیایی برای خود گرفته اند، [با این ادّعا] که ما آنها را تنها برای تقرّب جستن و نزدیکی بیشتر به خداوند می پرستیم ، بی گمان ، خدا در اختلاف میان آنان، حکم خواهد داد . بی گمان ، خدا آن کسی را که دروغ پرداز ناسپاس است ، ره نمی نماید» . «ای اهل کتاب ! بیایید بر سرِ سخنی که میان ما و شما یکسان است، بایستیم که : جز خدا را نپرستیم و چیزی را شریک او نگیریم و برخی از ما ، برخی دیگر را به جای خدا ، ارباب خود نگیرد . پس اگر [ از این پیشنهاد ]رو می گردانند ، بگویید : گواه باشید که ما مسلمانیم» . «بگو : ای مردم ! اگر در دین من تردید دارید ، [بدانید که من] کسانی را که شما به جای خدا می پرستید، نمی پرستم ؛ بلکه خدایی را می پرستم که جان شما را می گیرد و فرمان یافته ام که از مؤمنان باشم ؛ و [نیز] به دین حنیف، روی آور و از مشرکان مباش و به جای خدا ، چیزی را که به تو سود و زیان نمی رساند ، مخوان که اگر چنین کنی ، بی تردید، از ستمکاران خواهی بود» . «بگو : نماز من و [دیگر] عبادات من و زندگی و مرگ من ، از آنِ پروردگار جهانیان است ؛ او که شریکی ندارد ، و بدان فرمان یافته ام و من، نخستین مسلمانم» . «بگو : من هم بشری مانند شما هستم و به من وحی می شود که خدایتان ، خدایی یگانه است . پس، هر کس به دیدار پروردگارش امید داشته باشد ، باید کار شایسته کند و هیچ کس را در پرستش پروردگارش شریک نسازد» .

.

راجع : البقرة: ۸۳ ، یوسف: ۴۰ .

الحدیثالمعجم الکبیر عن شدّاد بن أَوس :قالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : إِذا جَمَعَ اللّهُ الأَوَّلینَ وَالآخِرینَ بِبَقیعٍ ⁽¹⁾واحِدٍ یَنفُذُهُمُ البَصَرُ ویُسمِعُهُمُ الدَّاعی ، قالَ: أَنَا خَیرُ شَریکٍ ، کُلُّ عَمَلٍ کانَ عُمِلَ لی فی دارِ الدُّنیا کانَ لی فیهِ شَریکٌ فَأَنَا أَدَعُهُ الیَومَ ، ولا أَقبَلُ الیَوم إِلاّ خالِصا . ثُمَّ قَرَأَ: «إِلاَّ عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِینَ» ⁽²⁾«مَن کَانَ یَرْجُواْ لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً صَــلِحًا وَ لاَ یُشْرِکْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدَما» . ⁽³⁾

.

ر . ک : بقره : آیه ۸۳ ، یوسف : آیه ۴۰ .

حدیثالمعجم الکبیرـ به نقل از شدّاد بن أوس ـ: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «چون خداوند، اوّلین و آخرین را در جایی وسیع ، گِرد آورد ، به رؤیت آنان می رساند و دعوتگر ، آنان را می شنوانَد و خدا می گوید : من بهترین شریکم . هر عملی که در سرای دنیا برایم انجام شده و در آن شریک داشته ام ، آن را امروز [به آن شریک] وا می نهم و امروز ، جز عمل خالص را نمی پذیرم``» . سپس قرائت کرد : « «جز بندگان مخلص خدا» ، «هر کس به دیدار پرورگارش امید داشته باشد ، باید کار شایسته کند و هیچ کس را در پرستش پروردگارش شریک نسازد» » .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :لم آتِکُم إِلاّ بِخَیرٍ ؛ آتَیتُکم أَن تَعبُدُوا اللّهَ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ ... وأَن تَدَعُوا اللاّتَ وَالعُزّی . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی: «فَمَن کَانَ یَرْجُواْ لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً صَــلِحًا وَ لاَ یُشْرِکْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدَما» ـ: الرَّجُلُ یَعمَلُ شَیئا مِنَ الثَّوابِ لا یَطلُبُ بِهِ وَجهَ اللّهِ إِنَّما یَطلُبُ تَزکِیَةَ النّاسِ ، یَشتَهی أَن یُسمِعَ بِهِ النّاسَ ، فَهذَا الَّذی أَشرَکَ بِعِبادَةِ رَبِّهِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» ⁽³⁾ـ: «إِیَّاکَ نَعْبُدُ» : إِخلاصُ العِبادَةِ ، «وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» : أَفضَلُ ما طَلَبَ بِه العِبادُ حَوائِجَهُم. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ عز و جل : «حَنِیفًا مُّسْلِمًا» ـ: خالِصا مُخلِصا ، لَیسَ فیهِ شَیءٌ مِن عِبادَةِ الأَوثانِ . ⁽⁵⁾

الإمام الرضا علیه السلام : «إِیَّاکَ نَعْبُدُ» رَغبَةٌ وتَقَرُّبٌ إِلَی اللّهِ تَعالی ذِکرُهُ ، وإِخلاصٌ لَهُ بِالعَمَلِ دونَ غَیرِهِ ، «وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» اِستِزادَةٌ مِن تَوفیقِهِ وعِبادَتِهِ وَاستِدامَةٌ لِما أَنعَمَ اللّهُ عَلَیهِ ونَصَرَهُ . ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :جز خیر برای شما نیاورده ام . فقط خدای یگانه را بپرستید و [بت های] لات و عُزّا را وا نهید .

امام صادق علیه السلامـ درباره سخن خدای متعال : «هر کس به دیدار پروردگارش امید داشته باشد ، باید کار شایسته کند و هیچ کس را در پرستش پروردگارش شریک نسازد ...» ـ: [ شریک ساختن در پرستش، یعنی آن که ]انسان، کار ثواب داری بکند ، امّا نه برای خدا ، بلکه برای این که مردم، او را بستایند و دوست داشته باشد که به گوش مردم برساند . این، کسی است که در پرستش خدا شریک گرفته است .

امام صادق علیه السلامـ درباره سخن خدای متعال : «تنها تو را می پرستیم و تنها از تو کمک می جوییم» ـ: «تنها تو را می پرستیم» ، یعنی عبادت خالصانه. «تنها از تو کمک می جوییم» ، یعنی برترین شیوه درخواست نیازها از سوی بندگان .

امام صادق علیه السلامـ درباره سخن خداوند عز و جل : «حنیف و مسلمان» ـ: یعنی خالص و مخلص، بدون آن که چیزی از عبادت بت ها در آن باشد .

امام رضا علیه السلام :[معنای] «تنها تو را عبادت می کنیم» ، رغبت و تقرّب به خدای والا و عمل خالصانه برای او و نه دیگری است ، و [معنای] «تنها از تو کمک می جوییم» ، طلب فزونی توفیق از او و عبادت او ، و دوام نعمت های الهی و یاری اوست .

.

الإمام العسکریّ علیه السلامـ فی تَفسیرِ «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» ـ: قالَ اللّهُ عز و جل: قولوا یا أَیُّهَا الخَلقُ المُنعَمُ عَلَیهِم: «إِیَّاکَ نَعْبُدُ» أَیُّهَا المُنعِمُ عَلَینا ، نُطیعُکَ مُخلِصینَ مَعَ التَّذَلُّلِ وَالخُشوعِ بِلا رِیاءٍ ولا سُمعَةٍ «وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» : مِنکَ نَسأَلُ المَعونَةَ عَلی طاعَتِکَ لِنُؤَدِّیَها کَما أَمَرتَ ، ونَتَّقِیَ مِن دُنیانا عَمّا عَنهُ نَهَیتَ ، ونَعتَصِمَ مِنَ الشَّیطانِ ومِن سائِرِ مَرَدَةِ الإِنسِ مِنَ المُضِلّینَ ، ومِنَ المُؤذینَ الظّالِمینَ بِعِصمَتِکَ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :العِبادَةُ الخالِصَةُ ألاّ یَرجُوَ الرَّجُلُ إِلاّ رَبَّهُ ، ولا یَخافَ إِلاّ ذَنبَهُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :طوبی ⁽³⁾لِمَن أَخلَصَ للّهِِ العِبادَةَ وَالدُّعاءَ ، ولَم یَشغَل قَلبَهُ بِما تَری عَیناهُ ، ولَم یَنسَ ذِکرَ اللّهِ بِما تَسمَعُ أُذُناهُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :مِن أَحَبِّ الکَلامِ إِلَی اللّهِ هؤُلاءِ الکَلِماتُ: اللّهُمَّ لا إِلهَ إِلاّ أَنتَ ، اللّهُمَّ لا نَعبُدُ إِلاّ إِیّاکَ ، اللّهُمَّ لا نُشرِکُ بِکَ شَیئا ، اللّهُمَّ إِنّی ظَلَمتُ نَفسی فَاغفِرلی ؛ فَإِنَّهُ لا یَغفِرُ الذُّنوبَ إِلاّ أَنتَ . ⁽⁵⁾

الإمام الصادق علیه السلام :اللّهُمَّ إِنّی أُشهِدُکَ وکَفی بِکَ شَهیدا ، وأُشهِدُ مَلائِکَتَکَ وحَمَلَةَ عَرشِکَ وسُکّانَ سَماواتِکَ وأَرضِکَ ، بِأَنَّکَ أَنتَ اللّهُ الَّذی لا إِلهَ إِلاّ أَنتَ ، المَعبودُ الَّذی لَیسَ مِن لَدُن عَرشِکَ إِلی قَرارِ أَرضِکَ مَعبودٌ یُعبَدُ سِواکَ إِلاّ باطِلٌ مُضَمحِلٌّ غَیرُ وَجهِکَ الکَریمِ ، لا إِلهَ إِلاّ أَنتَ المَعبودُ فَلا مَعبودَ سِواکَ ، تَعالَیتَ عَمّا یَقولُ الظّالِمونَ عُلُوّا کَبیرا . ⁽⁶⁾

.

امام عسکری علیه السلامـ در تفسیر «تنها تو را عبادت می کنیم و تنها از تو کمک می جوییم» ـ: خدای عز و جل می فرماید : «ای خلق نعمت یافته! بگویید : «تنها تو را می پرستیم» . ای نعمت دهنده بر ما ! خالصانه ، خاکسارانه و خاشعانه ، بی ریا و بی سُمْعه ، از تو اطاعت می کنیم «و تنها از تو کمک می جوییم» . کمک بر اطاعت تو را خواهانیم تا آن گونه که فرمان داده ای ، آن را ادا کنیم و از آنچه از دنیا نهی کردی ، بپرهیزیم و به عصمتت ، از شیطان و دیگر انسان های نافرمان گم راه کننده، مصون بمانیم، و نیز از آزاردهندگان ستمکار» .

امام علی علیه السلام :عبادت خالصانه، یعنی آن که فرد، جز به پروردگار خود امید نورزد و جز از گناه خود نترسد .

امام علی علیه السلام :خوشا بر آن که عبادت و دعایش خالصانه برای خداست و به آنچه چشمانش می بیند ، دلْ مشغول نمی شود و آنچه با گوش هایش می شنود ، خدا را از یادش نمی برد .

امام علی علیه السلام :دوست داشتنی ترین کلمات نزد خدا ، اینهاست : «خدایا ! خدایی جز تو نیست . خدایا ! جز تو را نمی پرستیم . خدایا! هیچ چیز را شریک تو نمی گیریم . خدایا! من به خود ستم کردم . پس مرا بیامرز که جز تو ، کسی گناهان را نمی آمرزد» .

امام صادق علیه السلام :خدایا! تو را گواه می گیرم که برای گواهی کافی هستی، و فرشتگان و حاملان عرشت و ساکنان آسمان ها و زمینت را گواه می گیرم که تو خدایی هستی که خدایی جز تو نیست ؛ معبودی که از جایگاه عرشت تا قرارگاه زمینت ، معبود دیگری، جز وجه کریم تو نیست ، مگر باطل و از هم پاشیده . معبود [من] ! خدایی جز تو نیست و معبودی جز تو نیست . والاتری و بسی برتر از آنچه ستمکاران می گویند .

.

الإمام الرضا علیه السلامـ فی کِتابِهِ لِلمَأمونِ لَمّا سَأَلَهُ أَن یَکتُبَ لَهُ مَحضَ الإِسلامِ عَلی سَبیلِ الإِیجازِ وَالاِختِصارِ ـ: إِنَّ مَحضَ الإِسلامِ شَهادَةُ أَن لا إِلهَ إِلاَّ اللّهُ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ ، إِلها واحِدا أَحَدا فَردا صَمَدا قَیّوما ⁽¹⁾سَمیعا بَصیرا قَدیرا قَدیما قائِما باقِیا ، عالِما لا یَجهَلُ ، قادِرا لا یَعجِزُ ، غَنِیّا لا یَحتاجُ ، عَدلاً لا یَجورُ ، وأَنَّهُ خالِقُ کُلِّ شَیءٍ ولَیسَ کَمِثلِهِ شَیءٌ ، لا شِبهَ لَهُ ولا ضِدَّ لَهُ ولا نِدَّ لَهُ ولا کُفؤَ لَهُ ، وأَنَّهُ المَقصودُ بِالعِبادَةِ وَالدُّعاءِ وَالرّغبَةِ وَالرَّهبَةِ . ⁽²⁾

.

امام رضا علیه السلامـ در نامه ای به مأمون، چون از ایشان خواست که اسلام خالص را کوتاه و مختصر برای او بنگارد ـ: اسلام خالص ، گواهی به آن است که خدایی جز خدای یگانه بی همتا نیست ؛ خدایی یگانه ، یکتا ، تنها ، بی نیاز ، بر پا دارنده ، شنوا ، بینا ، توانا ، قدیم ، برپا و جاویدان ، دانایِ بدون جهل ، توانای بدون عجز ، توانگرِ بدون نیاز ، دادگر بدون ستم، و آفریدگار همه چیز که به مانند او چیزی نیست ، نه شبیهی دارد و نه ضد و همتا و همسانی ، و اوست مقصود از عبادت و دعا و بیم و امید .

.

. .

بخش سوم: آشنایی با نام های الهی

اشاره

بخش سوم: آشنایی با نام های الهیفصل یکم: معنای «اسماءُ اللّه»فصل دوم: گونه های نام های خدافصل سوم: تعداد نام های خدافصل چهارم: اسم اعظمفصل پنجم: نقش اسمای الهی در تدبیر عالم

.

الفصل الأوّل : معنی أسماء اللّههناک اختلاف فی الآراء حول الجذر اللغوی للاسم ، فالکوفیّون یرون أَنّه مشتقّ من«الوسم» بمعنی العلامة ، ویری البصریّون أَنّه مشتقّ من «السموّ» بمعنی العلوّ والرفعة ، بید أَنّهم یعترفون بأنّه یستعمل من حَیثُ المَعنی اللغوی بمعنی العلامة . ⁽¹⁾أَمّا «الصفة» فقد جاءت بهذه الهیئة ولکنّ أَصلها اللغوی هو «الوصف» کما أَنّ «العِدَة» اشتقّت من «الوعد» . و بناءً علی هذا فإنّ «الصفة» هی مصدر بمعنی الوصف، ولکنّها فی کثیر من الأَحیان تستعمل بمعنی اسم المصدر ، و یراد منها حینئذٍ الأَمارة والعلامة ⁽²⁾، غیر أَنّ الصفة أَمارة تبیّن إِحدی خصائص الموصوف ⁽³⁾. وعلی هذا فالاسم والصفة کلاهما بمعنی العلامة والأَمارة للمسمّی والموصوف؛ فالاسم یشمل کلّ علامة و أَمارة ، و أَمّا الصفة ، فهی علامة مخصّصة و مقیّدة . و من هنا فإنَّ بین الاسم والصفة علاقة عموم و خصوص مطلق ، أَی أَنّ کلّ صفة اسم ولکن لیس کلّ اسم صفة ، فالأَعلام و الأَسماء الخاصّة ، مثل «زید» و «بکر» أَسماء ولیست صفات . أَمّا الأَسماء الدالّة علی الأَوصاف فهی أسماء وصفات کالعالم والعلم . ⁽⁴⁾أَمّا فی علوم الأَدب والعرفان و الکلام فإنّ للاسم والصفة إِطلاقات أُخری أَیضا؛ فطبقا لإحدی الإطلاقات فی العلوم الأدبیة ، تکون المصادر کالعلم والقدرة أسماء ولیست بصفات ، أما المشتقات کالعالم والقادر فهی صفات ولیست بأسماء . و یحمل الاسم والصفة فی العرفان النظری مَعنیً معاکسا تماما للمعنی المذکور . ⁽⁵⁾وأَمّا الأَحادیث فی بیان أَسماء اللّه وصفاته فلم یؤخذ فیها بنظر الاعتبار التفاوت الموجود فی الاصطلاحات المختلفة للاسم والصفة ؛ وأُطلق الاسم والصفة کلاهما علی الکمالات من قبیل «العلم» ، و علی الصفات المتّصفة بالکمالات مثل «العالم» ، نذکر علی سبیل المثال أَنّ بعض الأَحادیث فی خصوص السمیع و البصیر استخدمت فیها لفظة «الصفة» ⁽⁶⁾. وفی بعضها الآخر استخدمت لفظة «الاسم» ⁽⁷⁾، بل إِنّ هذین المعنیین أُطلقا حتی علی کلمتی العلم والعالِم فی الحدیث الواحد . وقد صرّحت بعض الأَحادیث بأنّ الاسم والصفة علی مَعنی واحد ، فقد رُوی عَن الإمام الباقر علیه السلام أَنّه قالَ: إنَّ الأَسماءَ صِفاتٌ وَصَفَ بِها نَفسَهُ . ⁽⁸⁾و عندما سأَل محمّد بن سنان الإمام الرضا علیه السلام : مَا الاِسمُ؟ قالَ : صِفَةٌ لمَوصوفٍ . ⁽⁹⁾بناءً علی ما سبق ذکرُه فإنّ جمیع أَسماء اللّه صفاتُه ، و کلّ صفاته أَسماؤه . وقد جاء الفصل بین الأَسماء والصفات فی تقسیمات هذا الکتاب بناءً علی ما اقتضاه نظم التألیف ولیس من باب الفصل فی المعنی. بناءً علی المعنی اللغوی للاسم والصفة ، وانطلاقا من وحدة مصداقهما بشأَن اللّه تعالی ، نستنتج فی ضوء الأَحادیث الواردة فی هذا المجال أَنّ أَسماء اللّه هی من نوع صفاته، وأَنّه تعالی لیس له اسم إِلاّ ویحمل صفة من صفاته . ومن هنا فإنّ اللّه سبحانه و تعالی لیس له اسم عَلَم جامد غیر مشتقّ جاء کعلامة له فقط من غیر أَن ینطوی علی وصف من أَوصافه ، و یمکن القول بعبارة أُخری : إِنّ الاسم بشأن اللّه مقیّد ، وکون أَسماء اللّه علامة هی من جهة کونها ذات دلالة علی وصف خاصّ به. و سنری عند تفسیر لفظ الجلالة «اللّه » أَنّ لهذا الاسم جذر اشتقاقی أَیضا ، وقد ذکرت الأَحادیث الشریفة جذورا مختلفة له. ⁽¹⁰⁾قال العلاّمة الطباطبائی قدس سره فی بیان معنی الأَسماء الحسنی : نحن أَوّل ما نفتح أَعیننا ونشاهد من مناظر الوجود ما نشاهده یقع إِدراکنا علی أَنفسنا وعلی أَقرب الأُمور منّا ، وهی روابطنا مع الکون الخارج من مستدعیات قوانا العاملة لإبقائنا ، فأَنفسنا وقوانا وأَعمالنا المتعلّقة بها ، هی أَوّل ما یدقّ باب إدراکنا لکنّا لا نری أَنفسنا إِلاّ مرتبطة بغیرها ولا قوانا ولا أَفعالنا إِلاّ کذلک ، فالحاجة من أَقدم ما یشاهده الإنسان ، یشاهدها من نفسه ومن کلّ ما یرتبط به من قواه وأَعماله والدنیا الخارجة ، وعند ذلک یقضی بذات ما یقوم بحاجته ویسدّ خلّته وإِلیه ینتهی کلّ شیء ، وهو اللّه سبحانه ، ویصدّقنا فی هذا النظر والقضاء قوله تعالی : «یَـأَیُّهَا النَّاسُ أَنتُمُ الْفُقَرَآءُ إِلَی اللَّهِ وَ اللَّهُ هُوَ الْغَنِیُّ» . ⁽¹¹⁾وقد عجز التاریخ عن العثور علی بدء ظهور القول بالربوبیّة بین الأَفراد البشریّة ، بل وجده وهو یصاحب الإنسانیّة إِلی أَقدم العهود التی مرّت علی هذا النوع حتّی أَنّ الأَقوام الوحشیّة التی تحاکی الإنسان الأَوّلی فی البساطة لما اکتشفوهم فی أَطراف المعمورة کقطّان أَمیرکا وأُسترالیا وجدوا عندهم القول بقوی عالیة هی وراء مستوی الطبیعة ینتحلون بها ، وهو قول بالربوبیّة وإِن اشتبه علیهم المصداق فالإذعان بذات ینتهی إِلیها أَمر کلّ شیء من لوازم الفطرة الإنسانیّة لایحید عنه إِلاّ من انحرف عن إِلهام فطرته لشبهة عرضت له کمن یضطرّ نفسه علی الاعتیاد بالسمّ وطبیعته تحذّره بإلهامها ، وهو یستحسن ما ابتلی به . ثمّ إِنّ أَقدم ما نواجهه فی البحث عن المعارف الإلهیّة أَنّا نذعن بانتهاء کلّ شیء إِلیه ، وکینونته ووجوده منه فهو یملک کلّ شیء لعلمنا أَنّه لو لم یملکها لم یمکن أَن یفیضها ویفیدها لغیره علی أَنّ بعض هذه الأَشیاء ممّا لیست حقیقته إِلاّ مبنیّة علی الحاجة منبئة عن النقیصة ، وهو تعالی منزّه عن کلّ حاجة ونقیصة ؛ لأَنّه الذی إِلیه یرجع کلّ شیء فی رفع حاجته ونقیصته . فله الملک ـ بکسر المیم وبضمّها ـ علی الإطلاق ، فهو سبحانه یملک ما وجدناه فی الوجود من صفة کمال ؛ کالحیاة والقدرة والعلم والسمع والبصر والرزق والرحمة والعزّة وغیر ذلک . فهو سبحانه حیّ ، قادر ، علیم ، سمیع ، بصیر ؛ لأَنّ فی نفیها إِثبات النقص ولا سبیل للنقص إِلیه . ورازق ، ورحیم ، وعزیز ، ومحیی ، وممیت ، ومبدئ ، ومعید ، وباعث ، إِلی غیر ذلک ؛ لأَنّ الرزق والرحمة والعزّة والإحیاء والإماتة والإبداء والإعادة والبعث له ، وهو السبّوح القدّوس العلیّ الکبیر المتعال ، إِلی غیر ذلک ، نعنی بها نفی کلّ نعت عدمیّ ، وکلّ صفة نقص عنه . فهذا طریقنا إِلی إِثبات الأَسماء والصفات له تعالی علی بساطته ، وقد صدّقنا کتاب اللّه فی ذلک حیث أَثبت الملک ـ بکسر المیم ـ والملک ـ بضمّ المیم ـ له علی الإطلاق فی آیات کثیرة لا حاجة إِلی إِیرادها . ⁽¹²⁾

.

فصل یکم: معنای «اسماءُ اللّه »

اشاره

فصل یکم: معنای «اسماءُ اللّه »درباره اشتقاق واژه «اسم»، اختلاف وجود دارد . کوفیان، آن را مشتق از «وَسْم» به معنای «نشان» می دانند و بصریان، آن را از «سُمُوّ» به معنای «بلندی» و «رفعت» . البته اینان می پذیرند که کاربرد لغوی اسم، همان «نشان» است . ⁽¹⁾و امّا «صفت»، از «وَصَفَ» است که مانند «عِدَة» از «وَعَدَ» مشتق شده و از این رو، به همان معنای مصدری «وصف» است ؛ امّا در بسیاری از موارد به معنای اسم مصدر به کار می رود و گاه، از آن ، معنای نشان و علامت، اراده می شود ، ⁽²⁾جز آن که صفت ، نشانی است که یکی از ویژگی های موصوف را بیان می کند ⁽³⁾و بنا بر این، اسم و صفت، هر دو به معنای علامت و نشان مسمّا و موصوف اند و اسم ، علامت و نشان را در بر می گیرد ؛ امّا صفت ، علامتی تخصیص و تقیید یافته است . نتیجه این که نسبت میان اسم و صفت ، عموم و خصوصِ مطلق است ؛ یعنی هر صفتی اسم است ، امّا هر اسمی صفت نیست و اسم های عَلَم و خاص (مانند : زید و بکر) ، اسم هستند، ولی صفت نیستند و اسم های دلالت کننده بر اوصاف، هم اسم هستند و هم صفت، مانند : عالم و علم . ⁽⁴⁾امّا در علوم ادبی و عرفان و کلام ، اسم و صفت ، اطلاق های دیگری هم دارند که مطابق با یکی از اطلاق ها در علوم ادبی ، مصادر (مانند : علم و قدرت) ، اسم هستند، نه صفت ؛ امّا مشتق هایی مانند عالم و قادر ، صفت اند و نه اسم؛ و در عرفان نظری، اسم و صفت، معنایی کاملاً عکس آنچه آمده، دارند . ⁽⁵⁾و امّا احادیث در بیان اسما و صفات خدا، این تفاوت موجود در اصطلاحات مختلف را مدّ نظر قرار نداده اند و اسم و صفت، هر دو بر کمالات (مانند علم) و نیز ذات متّصف به کمالات (مانند عالم) اطلاق می شوند . برای مثال ، برخی احادیث، در خصوص سمیع و بصیر ، واژه «صفت» را به کار برده اند ⁽⁶⁾و برخی دیگر، واژه «اسم» ⁽⁷⁾را و حتّی این دو معنا بر دو کلمه علم و عالم در یک حدیث، اطلاق شده اند و برخی احادیث، تصریح کرده اند که اسم و صفت به یک معنا هستند و از امام باقر علیه السلامچنین روایت شده است : نام ها ، صفاتی هستند که خداوند ، خود را بدانها وصف کرده است . همچنین، محمّد بن سنان از امام رضا علیه السلام می پرسد : اسم چیست ؟ امام علیه السلام می فرماید : صفتِ موصوف است . بنا به آنچه یاد شد ، همه نام های خدا (اسماءُ اللّه ) ، صفات او هستند و همه صفات او ، نام های او ، و تفاوت قائل شدن میان نام ها و صفات، در تقسیمات این کتاب، مقتضای نظم تألیف است و به معنای تفاوت معنایی نیست . همچنین، بر اساس معنای لغوی اسم و صفت و به جهت اتّحاد مصداقی آن دو در مورد خدای متعال و در پرتو احادیثی که در این باره به ما رسیده، نتیجه می گیریم که نام های خدا، گونه ای از صفات اویند و خدای متعال، نامی ندارد، جز آن که صفتی از صفات او را بر دوش می کشد و از همین جاست که خدای سبحان ، نام خاصّ جامد و غیر مشتق ـ که فقط علامت او باشد و هیچ وصفی از اوصاف او را در بر نداشته باشد ـ ندارد و به سخن دیگر ، نام خدا، همیشه مقیّد است و علامت بودن نام های خدا، از این جهت است که بر وصف خاصّی از او دلالت دارند و به زودی و به هنگام تفسیر واژه جلاله «اللّه » خواهیم دید که این نام نیز مبدأ مشتق است و احادیث شریف ، مصادر (اصل های) گوناگونی برای آن ذکر کرده اند . ⁽⁸⁾علاّمه سیّد محمّد حسین طباطبایی رحمه الله در بیان معنای اسمای حُسنا می نویسد: «اوّلین باری که ما چشم بدین جهان می گشاییم و مناظر هستی را می بینیم، آنچه می بینیم، نخست، ادراک ماست که بر خود ما واقع شده و قبل از هر چیز، خود را می بینیم . سپس، نزدیک ترین امور به خود را ـ که همان روابط ما با عالم خارج و با اشیای مورد نظر قوای عمل کننده ما در طول زندگی ماست ـ درک می کنیم . پس خود ما و قوای ما و اعمال متعلّق به این قوا، اوّلین چیزهایی هستند که درِ دل های ما را می کوبند و به درک ما در می آیند ؛ لیکن ما خود را و قوا و کردارهایمان را نمی بینیم، مگر در ارتباط با غیر . پس می توان گفت که احتیاج، اوّلین چیزی است که انسان، آن را مشاهده می کند و آن را در ذات خود و در هر چیزی که مرتبط با آن و قوا و اعمال آن است و همچنین، در سراسر جهانِ بیرون از خود ، می بیند و در همین اوّلین ادراک، به وجود ذاتی که حوایج او را بر می آورد و وجود هر چیزی به او منتهی می شود ، حکم می کند و آن، ذات خدای سبحان است . این ادراک و حکمِ ما را این آیه قرآن تصدیق می کند که : «هان، ای مردم! شما نیازمندان به خدایید و تنها خداوند، غنی و بی نیاز است» . البته تاریخ نتوانسته است ابتدای ظهور عقیده به ربوبیت را در میان افراد بشر پیدا کند ؛ لیکن تا آن جا که سیر بشر را ضبط کرده، از همان قدیم ترین عهدها، این اعتقاد را در انسان ها سراغ می دهد . حتّی اقوام وحشی ای که اکنون در دور افتاده ترین نقاط قاره های امریکا و اقیانوسیه زندگی می کنند و در حقیقت، نمونه ای از سادگی انسان های اوّلیه هستند ، وقتی وضع افکارشان را بررسی می کنیم، می بینیم که به وجود قوای عالی در ماورای طبیعت، معتقدند و هر طایفه ای، کیش خود را مستند به یکی از آن قوا می داند و این، در حقیقت، همان قول به ربوبیت است . اینان هر چند در تشخیص «رب» به خطا رفته اند ، لیکن اعتقاد به ذاتی دارند که سرنوشت هر چیزی به او منتهی می گردد ؛ چون این اعتقاد، از لوازم فطرت انسانی است و فردی نیست که فاقد آن باشد ، مگر این که به خاطر شبهه ای که بر او عارض شده، از الهام فطری اش منحرف شده باشد ، مثل کسی که خود را به خوردن سَم، عادت داده باشد ، که هر چند طبیعتش به الهام خود، او را تحذیر می کند، او عادت خود را مُستَحسَن می شمارد . سپس، نخستین چیزی که در بحث از معارف الهی با آن رو به رو می شویم، آن است که منتهی شدن هر چیز را به او درمی یابیم و اقرار می کنیم که حقیقت و وجود هر چیز، از اوست و او مالک همه چیز است ؛ چون می دانیم اگر دارای آن نباشد، نمی تواند آن را به غیرِ خود افاضه کند، علاوه بر این که برخی موجودات [و بلکه همه آنها] اصل حقیقتشان بر اساس احتیاج است و از نقصِ خود خبر می دهند ؛ ولی خدای متعال، منزّه از هر حاجت و هر نقیصه ای است ؛ چرا که او مرجع هر چیزی است در رفع حاجت و نقیصه آن چیز . پس خدای متعال، هم دارای مِلک (به کسر میم) است ، و هم صاحب مُلک (به ضمّ میم) ؛ یعنی همه چیز از آنِ اوست و در زیرِ فرمان اوست و این، دارا بودنش علی الإطلاق است . پس او دارا و حکمران همه کمالاتی است که ما در عالم (از قبیل : حیات و قدرت و علم و شنوایی و بینایی و رزق و رحمت و عزّت و امثال آن) یافته ایم و در نتیجه، او حیّ و قادر و عالم و سمیع و بصیر است ؛ چون اگر نباشد، ناقص است ، حال آن که نقص در او راه ندارد . همچنین، رازق و رحیم و عزیز و محیی و مُمیت و مُبدی و مُعید و باعث و امثال آن است ؛ چرا که رزق دادن و رحمت و عزّت و زنده کردن و میراندن و ابداء و اعاده و برانگیختن، کار اوست ، و این که می گوییم او سُبّوح و قُدّوس و علی و کبیر و متعال و امثال آن است، منظور ما این است که هر صفت عدمی و صفت نقصی را از او نفی کنیم . این طریقه ساده ای است که ما در اثبات اسما و صفات برای خدای متعال می پیماییم . قرآن کریم هم ما را در این طریقه، تصدیق نموده و در آیات بسیاری، مُِلک (به کسر و به ضمّ میم) را به طور مطلق برای خدای متعال اثبات کرده است و چون حاجتی به ذکر آن آیات نیست، می گذریم» . ⁽⁹⁾

.

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

۱ / ۱أسماؤُهُ تَعبیرٌالإمام الرضا علیه السلامـ مِن کَلامِهِ فِی التَّوحیدِ ـ: أَسماؤُهُ تَعبیرٌ ، وأَفعالُهُ تَفهیمٌ ، وذاتُهُ حَقیقَةٌ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ عَنِ الاِسمِ ما هُوَ ؟ قالَ ـ: صِفَةٌ لِمَوصوفٍ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی دُعاءٍ عَلَّمَهُ نَوفا البِکالِیَّ ـ: فَأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی ظَهَرتَ بِهِ لِخاصَّةِ أَولِیائِکَ فَوَحَّدوکَ وعَرَفوکَ فَعَبَدوکَ بِحَقیقَتِکَ أَن تُعَرِّفَنی نَفسَکَ ؛ لِأُقِرَّ لَکَ بِرُبوبِیَّتِکَ عَلی حَقیقَةِ الإِیمانِ بِکَ ، ولا تَجعَلنی یا إِلهی مِمَّن یَعبُدُ الاِسمَ دونَ المَعنی ، وَالحَظنی بِلَحظَةٍ مِن لَحَظاتِکَ تُنَوِّرُ بِها قَلبی بِمَعرِفَتِکَ خاصَّةً ومَعرِفَةِ أَولِیائِکَ ، إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ . ⁽³⁾

الکافی عن عبد الرحمن بن أبی نجران :کَتَبتُ إِلی أَبی جَعفَرٍ علیه السلام ـ أو قُلتُ لَهُ ـ : جَعَلَنِی اللّهُ فِداکَ ! نَعبُدُ الرَّحمنَ الرَّحیمَ الواحِدَ الأَحَدَ الصَّمَدَ ؟ قالَ : فَقالَ : إِنَّ مَن عَبَدَ الاِسمَ دونَ المُسَمّی بِالأَسماءِ أَشرَکَ وکَفَرَ وجَحَدَ ولَم یَعبُد شَیئا ، بَلِ اعبُدِ اللّهَ الواحِدَ الأَحَدَ الصَّمَدَ ، المُسَمّی بِهذِهِ الأَسماءِ دونَ الأَسماءِ ؛ إِنَّ الأَسماءَ صِفاتٌ وَصَفَ بِها نَفسَهُ . ⁽⁴⁾

.

۱ / ۱ نام های او ، نشانه اند

اشاره

۱ / ۱نام های او ، نشانه اندامام رضا علیه السلامـ در سخنی درباره توحید ـ: نام های او، نشانه[ی او] و کارهای او، [وسیله] درک و شناخت [ او] هستند و ذاتش، حقیقت است .

امام رضا علیه السلامـ در پاسخ سؤالی درباره ماهیت اسم ـ: [ اسم،] توصیفی برای موصوف است .

امام علی علیه السلامـ در دعایی که به نوف بِکالی آموخت ـ: از تو می خواهم به همان نامی که بدان بر دوستان ویژه ات جلوه نمودی تا یگانه ات شمردند و تو را چنان شناختند که به حقیقت تو ، به پرستشت پرداختند، خودت را به من بشناسانی تا با ایمانی حقیقی، نزد تو به ربوبیتت اقرار آورم ؛ و ای خدای من! مرا از کسانی قرار مده که نام را می پرستند و نه معنا را، و عنایتی به من کن تا با شناخت اختصاصی تو و دوستانت ، دلم روشن گردد، همانا که تو بر هر کاری توانایی .

الکافیـ به نقل از عبد الرحمان بن ابی نجران ـ: به امام باقر علیه السلام نامه نوشتم (یا گفتم) : خدا مرا فدایت کند ! ما بخشنده مهربان ، یگانه یکتای بی نیاز را می پرستیم ؟ امام فرمود : «آن که نامِ بدون معنا و مفهوم را بپرستد ، شرک و کفر و انکار ورزیده و چیزی را نپرستیده است ؛ بلکه خدای یگانه یکتای بی نیازِ نامیده به همین نام ها و نه نام های دیگر را پرستش کن . نام ها ، وصف هایی هستند که خداوند، خود را بدانها توصیف کرده است» .

.

الإمام الصادق علیه السلامـ لَمّا سَأَلَهُ الزِّندیقُ عَنِ اللّهِ : ما هُوَ ؟ ـ: هُوَ الرَّبُّ ، وهُوَ المَعبودُ ، وهُوَ اللّهُ ، ولَیسَ قَولی : «اللّه » إِثباتَ هذِهِ الحُروفِ أَلفٍ ، لامٍ ، هاءٍ ، ولکِنّی أَرجِعُ إِلی مَعنی هُوَ شَیءٌ خالِقُ الأَشیاءِ وصانِعُها ، وَقَعَت عَلَیهِ هذِهِ الحُروفُ ، وهُوَ المَعنَی الَّذی یُسَمّی بِهِ اللّهُ ، وَالرَّحمنُ وَالرَّحیمُ وَالعَزیزُ وأَشباهُ ذلِکَ مِن أَسمائِهِ ، وهُوَ المَعبودُ ـ جَلَّ وعَزَّ ـ . ⁽¹⁾

الکافی عن النضر بن سوید :عَن هِشامِ بنِ الحَکَمِ أَنَّهُ سَأَلَ أَبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَن أَسماءِ اللّهِ وَاشتِقاقِها : «اللّه » مِمّا هُوَ مُشتَقٌّ ؟ فَقالَ : یا هِشامُ ، «اللّهُ» مُشتَقٌّ مِن إِلهٍ ، وإِلهٌ یَقتَضی مَألوها ، وَالاِسمُ غَیرُ المُسَمّی ، فَمَن عَبَدَ الاِسمَ دونَ المَعنی فَقَد کَفَرَ ولَم یَعبُد شَیئا ، ومَن عَبَدَ الاِسمَ وَالمَعنی فَقَد أَشرَکَ وعَبَدَ اثنَینِ ، ومَن عَبَدَ المَعنی دونَ الاِسم فَذاکَ التَّوحیدُ ، أَفَهِمتَ یا هِشامُ ؟ قالَ : قُلتُ : زِدنی . قالَ : للّهِِ تِسعَةٌ وتِسعونَ اسما ، فَلَو کانَ الاِسمُ هُوَ المُسَمّی لَکان کُلُّ اسمٍ مِنها إِلها ، ولکِنَّ «اللّهَ» مَعنیً یُدَلُّ عَلَیهِ بِهذِهِ الأَسماءِ ، وکُلُّها غَیرُهُ . یا هِشامُ ، الخُبزُ اسمٌ لِلمَأَکولِ ، وَالماءُ اسمٌ لِلمَشروبِ ، وَالثَّوبُ اسمٌ لِلمَلبوسِ ، وَالنَّارُ اسمٌ لِلمُحرِقِ . أَفَهِمتَ یا هِشامُ فَهما تَدفَعُ بِهِ وتُناضِلُ بِهِ أَعداءَنا المُتَّخِذینَ مَعَ اللّهِ عز و جل غَیرَهُ ؟ قُلتُ : نَعَم . فَقالَ : نَفَعَکَ اللّهُ بِهِ وثَبَّتَکَ یا هِشامُ . قالَ : فَوَاللّهِ ما قَهَرَنی أَحَدٌ فِی التَّوحیدِ حَتّی قُمتُ مَقامی هذا . ⁽²⁾

.

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ زندیقی که از ایشان درباره خداوند پرسید که : او چیست ؟ ـ: او پروردگار است و او معبود است و او اللّه است و این که می گویم : «اللّه »، برای اثبات حروف الف و لام و ها نیست ؛ بلکه من معنایی را قصد دارم که آفریدگار و سازنده چیزهاست و این حروف، برای آن در نظر گرفته شده اند. آن معنا ، همان است که خداوند، بدان نامیده می شود و نیز بخشنده و مهربان و عزیز و نام هایی شبیه اینها، و اوست معبود جلیل عزیز .

الکافیـ به نقل از نضر بن سُوید : هشام بن حکم ـ: از امام صادق علیه السلام درباره نام های خدا و اشتقاق آنها پرسید، و این که «اللّه » مشتق از چیست ؟ امام فرمود : «ای هشام! [ لفظ] اللّه ، مشتق از اله است و اله، مقتضیِ وجود مألوه (معبود) است . اسم، غیر از مسمّاست . پس هر که اسم (و نه معنا) را بپرستد ، کافر گشته و چیزی را نپرستیده است و هر کس اسم و معنا را بپرستد ، مشرک و دوگانه پرست شده است و هر کس معنا و نه اسم را بپرستد ، این ، همان توحید است . ای هشام ! آیا فهمیدی؟!» . گفتم : آری ، برایم بیفزای . امام فرمود : «خداوند، ۹۹ اسم دارد . پس اگر اسم ، همان مسمّا باشد ، هر یک از این اسم ها خداست ؛ امّا «اللّه » معنایی است که این اسم ها بر آن دلالت می کنند و همه اینها غیر از آن [ معنا ]هستند . ای هشام ! نان ، اسم آن خوردنی و آب ، اسم آن نوشیدنی و لباس ، اسم آن پوشیدنی و آتش ، اسم آن سوزاننده است . ای هشام! آیا چنان فهمیدی که دشمنانِ ما را ـ که غیر خدا را با او ، خدای خود گرفته اند ـ ، برانی و با آنان بستیزی ؟» . گفتم : آری . امام فرمود : «ای هشام! خداوند ، بِدان سودت رسانَد و استوارت بدارد!» . هشام گوید : به خدا سوگند ، تا امروز که این جا نشسته ام، هیچ کس مرا در توحید ، مغلوب نکرده است .

.

الإمام الصادق علیه السلام :مَن عَبَدَ اللّهَ بِالتَّوَهُّمِ فَقَد کَفَرَ ، ومَن عَبَدَ الاِسمَ دونَ المَعنی فَقَد کَفَرَ ، ومَن عَبَدَ الاِسمَ وَالمَعنی فَقَد أَشرَکَ ، ومَن عَبَدَ المَعنی بِإِیقاعِ الأَسماءِ عَلَیهِ بِصِفاتِهِ الَّتی وَصَفَ بِها نَفسَهُ فَعَقَدَ عَلَیهِ قَلبُهُ ، ونَطَقَ بِهِ لِسانُهُ فی سَرائِرِهِ وعَلانِیَتِهِ فَأُولئِکَ أَصحابُ أَمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلامحَقّا ـ وفی حَدیثٍ آخَرَ ـ : أُولئِکَ هُمُ المُؤمِنونَ حَقّا ـ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ لِزِندیقٍ سَأَلَهُ : کَیفَ جازَ لِلخَلقِ أَن یَتَسَمَّوا بِأَسماءِ اللّهِ تَعالی ؟ ـ: إِنَّ اللّهَ جَلَّ ثَناؤُهُ وتَقَدَّسَت أَسماؤُهُ أَباحَ لِلنّاسِ الأَسماءَ ، ووَهَبَها لَهُم ، وقَد قالَ القائِلُ مِنَ النّاسِ لِلواحِدِ : واحِدٌ ، ویَقولُ للّهِِ : واحِدٌ ، ویَقولُ : قَوِیٌّ ، وَاللّهُ تَعالی قَوِیٌّ ، ویَقولُ : صانِعٌ ، وَاللّهُ صانِعٌ ، ویَقولُ : رازِقٌ ، وَاللّهُ رازِقٌ ، ویَقولُ : سَمیعٌ بَصیرٌ ، وَاللّهُ سَمیعٌ بَصیرٌ ، وما أَشبَهَ ذلِکَ . فَمَن قالَ لِلإِنسانِ : واحِدٌ فَهذا لَهُ اسمٌ ولَهُ شَبیهٌ ، وَاللّهُ واحِدٌ وهُوَ لَهُ اسمٌ ولا شَیءَ لَهُ شَبیهٌ ، ولَیسَ المَعنی واحِدا . وأَمَّا الأَسماءُ فَهِیَ دَلالَتُنا عَلَی المُسَمّی ؛ لِأَنّا قَد نَرَی الإِنسانَ واحِدا وإِنَّما نُخبِرُ واحِدا إِذا کانَ مُفرَدا ، فَعُلِمَ أَنَّ الإِنسانَ فی نَفسِهِ لَیسَ بِواحِدٍ فِی المَعنی ؛ لِأَنَّ أَعضاءَهُ مُختَلِفَةٌ ، وأَجزاءَهُ لَیسَت سَواءً ، ولَحمَهُ غَیرُ دَمِهِ ، وعَظمَهُ غَیرُ عَصَبِهِ ، وشَعرَهُ غَیرُ ظُفرِهِ ، وسَوادَهُ غَیرُ بَیاضِهِ ، وکَذلِکَ سائِرُ الخَلقِ ، وَالإِنسانُ واحِدٌ فی الاِسمِ ، ولَیسَ بِواحِدٍ فِی الاِسمِ وَالمَعنی وَالخَلقِ ، فَإِذا قیلَ للّهِِ فَهُوَ الواحِدُ الَّذی لا واحِدَ غَیرُهُ ؛ لِأَنَّهُ لاَ اختِلافَ فیهِ ، وهُوَ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ سَمیعٌ وبَصیرٌ وقَوِیٌّ وعَزیزٌ وحَکیمٌ وعَلیمٌ ، فَتَعالَی اللّهُ أَحسَنُ الخالِقینَ . ⁽²⁾

.

امام صادق علیه السلام :هر کس خدا را به خیال بپرستد ، کافر شده است و هر کس اسم و نه معنا را بپرستد، کافر شده است و هر کس اسم و معنا را با هم بپرستد ، مشرک شده است ؛ امّا کسانی که معنا را بپرستند و اسم ها را به همان گونه صفاتی که خدا خود را بدانها توصیف کرده است، بر او اطلاق کنند و دل خود را بدان گره بزنند و در نهان و آشکار ، زبانشان بدان گویا شود ، اینان یاران حقیقیِ امیر مؤمنان علیه السلامهستند . [ و در نقلی دیگر : ] آنان ، مؤمنان حقیقی هستند .

امام صادق علیه السلامـ به زِندیقی که از ایشان پرسید : چگونه مردم اجازه دارند که خود را به اسم های خدای متعال بنامند ـ: خداوند ـ که ستایشش بشکوه و نام هایش پاک است ـ نام ها را برای مردم روا داشته و به آنها بخشیده است و گوینده ای از مردم، به چیزی می گوید : «یگانه» و به خدا هم می گوید : «یگانه» و می گوید : «نیرومند» و به خدای یگانه متعال هم می گوید : «نیرومند» و می گوید : «سازنده» و خدا هم سازنده است و می گوید : «روزی رسان» و خدا هم روزی رسان است و می گوید : «شنوا و بینا» و خدا هم شنوا و بیناست، و شبیه اینها . پس کسی که به انسان می گوید : «یگانه» ، این نامی برای اوست و شبیه هم دارد ؛ اما خداوند، یگانه است و این هم برای او اسم است، ولی شبیهی ندارد و مفهوم هر دو [توصیف] ، یکسان نیست . و امّا اسم ها ، رهنمونیِ ما به مسمّا هستند ؛ چون ما انسانی یگانه را می بینیم و تنها وقتی خبر از یگانگیِ او می دهیم که تنها باشد . پس دانسته می شود که در واقعْ انسان ، یگانه نیست ؛ چون اندام او گوناگون است و اجزایش یکسان نیست و گوشتش غیر از خون او و استخوانش غیر از رگش و مویش غیر از ناخنش و سیاهی اش غیر از سفیدی اش است و مخلوقات دیگر هم این گونه اند . انسان، فقط به اسم ، یگانه است و نه هم در اسم و هم معنا و خلقت . پس وقتی خدا، یگانه خوانده می شود، یگانه ای است که یگانه ای جز او نیست ؛ چون گوناگونی در او نیست و او ـ تبارک و تعالی ـ شنوا و بینا و نیرومند و عزیز و حکیم و داناست . والا باد خداوند ، بهترین آفریدگار !

.

عنه علیه السلام :اِسمُ اللّهِ غَیرُهُ ، وکُلُّ شَیءٍ وَقَعَ عَلَیهِ اسمُ شَیءٍ فَهُوَ مَخلوقٌ ما خَلاَ اللّهَ . ⁽¹⁾

الکافی عن ابن سنان :سَأَلتُ أَبَا الحَسَنِ الرِّضا علیه السلام : هَل کانَ اللّهُ عز و جل عارِفا بِنَفسِهِ قَبلَ أَن یَخلُقَ الخَلقَ ؟ قالَ : نَعَم . قُلتُ : یَراها ویَسمَعُها ؟ قالَ : ما کانَ مُحتاجا إِلی ذلِکَ ؛ لِأَنَّهُ لَم یَکُن یَسأَلُها ولا یَطلُبُ مِنها ، هُوَ نَفسُهُ ونَفسُهُ هُوَ ، قُدرَتُهُ نافِذَةٌ ، فَلَیسَ یَحتاجُ إِلی أَن یُسَمِّیَ نَفسَهُ ، ولکِنَّهُ اختارَ لِنَفسِهِ أَسماءً لِغَیرِهِ یَدعوهُ بِها ؛ لِأَنَّهُ إِذا لَم یُدعَ بِاسمِهِ لَم یُعرَف ، فَأَوَّلُ مَا اختارَ لِنَفسِهِ «العَلِیُّ العَظیمُ» لِأَنَّهُ أَعلَی الأَشیاءِ کُلِّها ، فَمَعناهُ اللّهُ ، وَاسمُهُ العَلِیُّ العَظیمُ هُوَ أَوَّلُ أَسمائِهِ ، عَلا عَلی کُلِّ شَیءٍ . ⁽²⁾

الإمام الرضا علیه السلام :اِعلَم أَنَّهُ لا یَکونُ صِفَةٌ لِغَیرِ مَوصوفٍ ، ولاَ اسمٌ لِغَیرِ مَعنیً ، ولا حَدٌّ لِغَیرِ مَحدودٍ ، وَالصِّفاتُ وَالأَسماءُ کُلُّها تَدُلُّ عَلَی الکَمالِ وَالوُجودِ ، ولا تَدُلُّ عَلَی الإِحاطَةِ ، کَما تَدُلُّ عَلَی الحُدودِ الَّتی هِیَ التَّربیعُ وَالتَّثلیثُ وَالتَّسدیسُ ؛ لِأَنَّ اللّهَ ـ عَزَّ وجَلَّ وتَقَدَّسَ ـ تُدرَکُ مَعرِفَتُهُ بِالصِّفاتِ وَالأَسماءِ ، ولا تُدرَکُ بِالتَّحدیدِ بِالطّولِ وَالعَرضِ وَالقِلَّةِ وَالکَثرَةِ وَاللَّونِ وَالوَزنِ وما أَشبَهَ ذلِکَ ، ولَیسَ یَحُلُّ بِاللّهِ جَلَّ وتَقَدَّسَ شَیءٌ مِن ذلِکَ حَتّی یَعرِفَهُ خَلقُهُ بِمَعرِفَتِهِم أَنفُسَهُم بِالضَّرورَةِ الَّتی ذَکَرنا ، ولکِن یُدَلُّ عَلَی اللّهِ عز و جل بِصِفاتِهِ ، ویُدرَکُ بِأَسمائِهِ . . . فَلَو کانَت صِفاتُهُ جَلَّ ثَناؤُهُ لا تَدُلُّ عَلَیهِ ، وأَسماؤُهُ لا تَدعو إِلَیهِ ، وَالمَعلَمَةُ مِنَ الخَلقِ لا تُدرِکُهُ لِمَعناهُ کانَت العِبادَةُ مِنَ الخَلقِ لِأَسمائِهِ وصِفاتِهِ دُونَ مَعناهُ ، فَلَولا أَنَّ ذلِکَ کَذلِکَ لَکانَ المَعبودُ المُوَحَّدُ غَیرَ اللّهِ تَعالی ؛ لِأَنَّ صِفاتِهِ وأَسماءَهُ غَیرُهُ . ⁽³⁾

.

امام صادق علیه السلام :اسم خدا ، غیر از اوست و هر چیز که اسم چیزی بر او اطلاق شود ، مخلوق است ، بجز خداوند .

الکافیـ به نقل از ابن سنان ـ: از امام رضا علیه السلامپرسیدم : آیا خداوند ارجمند و والا ، پیش از آفرینش مخلوقات، به خود آگاه بود ؟ فرمود : «آری» . گفتم : خود را می بیند و می شنود ؟ فرمود : «به آن، نیازمند نیست ؛ چون از آن جویا نمی شود و از او نمی خواهد . او خودِ اوست و خودش اوست . قدرتش، نافذ است و نیاز ندارد که خود را بنامد ؛ امّا اسم هایی برای خود برگزیده تا غیر او ، وی را بدانها بخوانند ؛ چون اگر به اسمش خوانده نشود ، شناخته نمی شود، و نخستین چیزی که برای خود برگزید ، «العلیّ العظیم (والای بزرگ)» است ؛ چون او والاترینِ همه چیزهاست ، پس ذاتش، «اللّه » و اسمش ، والای بزرگ است و آن، نخستینِ اسم های اوست ، که بر هر چیزی برتری دارد» .

امام رضا علیه السلام :بدان که صفتی برای غیر موصوفْ [متصوَّر] نیست و اسمی برای غیر مسمّا نیست و حدّی برای نامحدود نیست و صفت ها و اسم ها، همگی بر کمال و وجود دلالت می کنند و نه بر احاطه ، همان گونه که حدود چهار ضلعی و سه ضلعی و شش ضلعی [در شکل ها و مساحت ها] ، بر احاطه دلالت دارند ؛ چون معرفت خدای عزیز جلیل پاک، به صفت ها و اسم ها دریافته می شود و نه با تحدید به طول و عرض و قلّت و کثرت و رنگ و وزن و چیزهایی شبیه این . هیچ یک از اینها، در خدای جلیل پاک، حلول نمی کنند تا مردم، او را آن گونه بشناسند که خود را می شناسند، به همان ضرورتی که یاد کردیم ؛ بلکه به وسیله صفت ها به خدا ره برده می شود و به اسم هایش درک می گردد ... . اگر صفت های او ـ که سِتایشش بشکوه باد ـ به او ره نمی بُرد و اسم هایش به سوی او نمی خوانْد و حالْ این که علم مردم، به ذات خدا نمی رسد ، عبادت مردم، در برابر اسم ها و صفت های خدا می بود و نه ذات او . پس اگر این گونه نبود ، معبود یگانه ، کسی غیر از خدای متعال می بود ؛ چون صفات و اسم های او غیر از اوست .

.

تعلیق:کما لاحظنا فإنّ الأَحادیث بیّنت أَوجها مختلفة لإطلاق الأسماء والصفات . وهذه الأَسماء والصفات یجب أَن تستخدم بشکل لایفضی إِلی أُمور من قبیل تشبیه الخالق بالمخلوق ، أَو نفی الخالق أَو تعطیل المعرفة ، أَو إِیجاد صور ذهنیّة و إِحاطة بالذات الإلهیّة ، فالباری عز و جل یوصف تارة بأَفعاله ، وقد تفسّر صفات اللّه تارة أُخری تفسیرا سلبیّا. والإنسان یقیم علاقته مع اللّه ـ جلّ و علا ـ من خلال هذه الأَسماء والصفات ، و یدعوه و یتضرّع إِلَیهِ فی إِطار معرفته له ، ولکن ینبغی الالتفات إِلی أَن أَسماء اللّه لا موضوع لها ، وکلّها تعبیر عَن الذات الإلهیة المقدّسة ، والإنسان یتوجّه عَن طریق هذه الأَسماء إِلی اللّه الذی یعرفه بالفطرة .

۱ / ۱ ـ ۱مَعنَی «الإلهِ»الإمام علیّ علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ ـ: أَنتَ إِلهِی المالِکُ الَّذی مَلَکتَ المُلوکَ، فَتَواضَعَ لِهَیبَتِکَ الأَعِزّاءُ ودانَ لَکَ بِالطّاعَةِ الأَولِیاءُ، فَاحتَوَیتَ بِإِلهِیَّتِکَ عَلَی المَجدِ وَالسَّناءِ. ⁽¹⁾

.

۱ / ۱ ـ ۱ معنای «اله»

توضیحهمان گونه که دیدیم ، احادیث، وجوه گوناگونی را برای اطلاق نام ها و صفات بر خداوند عز و جل بیان کرده اند و لازم است این نام ها و صفات، به گونه ای به کار برده شوند که به اموری مانند تشبیه خالق به مخلوق و یا نفی خالق و یا تعطیل شناخت و یا ایجاد صورت های ذهنی و توهّمِ احاطه به ذات الهی نینجامد . خدای عز و جل گاه به افعالش توصیف می شود و صفات الهی نیز گاه تفسیر سلبی می شوند و انسان، پیوند خود را با خدای بزرگ سبحان، از طریق همین نام ها و صفات بر قرار می کند و در محدوده شناختش نسبت به خدا، او را می خواند و به درگاهش می نالد . امّا سزاوار است توجّه داشته باشیم که نام های خدا ، موضوعیّت ندارند و هر یک از آنها، گونه ای تعبیر از ذات مقدّس الهی هستند و انسان، از طریق این نام ها، به خداوندی که معرفت فطری به او دارد ، روی می آورد .

۱ / ۱ ـ ۱معنای «اله»امام علی علیه السلامـ در دعا ـ: خدای من ! تو مالکی هستی که پادشاهان را در اختیار داری . عزیزان، در برابر هیبت تو، سر فرود آورده اند و اولیا، به طاعتت گردن نهاده اند . با الوهیت خود ، مجد و شکوه داری .

.

عنه علیه السلام :لَیسَ بِإِلهٍ مَن عُرِفَ بِنَفسِهِ، هُوَ الدّالُّ بِالدَّلیلِ عَلَیهِ، وَالمُؤَدّی بِالمَعرِفَةِ إِلَیهِ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام:اللّهُمَّ أَنتَ الَّذی لایَتَعاظَمُکَ غُفرانُ الذُّنوبِ وکَشفُ الکُروبِ... لِأَنَّکَ الباقِی الرَّحیمُ الَّذی تَسَربَلتَ ⁽²⁾بِالرُّبوبِیَّةِ، وتَوَحَّدتَ بِالإِلهِیَّةِ وتَنَزَّهتَ مِنَ الحَیثوثِیَّةِ ، فَلَم یَجِدکَ واصِفٌ مَحدودا بِالکَیفوفِیَّةِ... . ⁽³⁾

الإمام الحسن علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ عَنِ الرَّجُلِ یَسمَعُ الشَّیءَ فَیَذکُرُهُ دَهرا ، ثُمَّ یَنساهُ فی وَقتٍ الحاجَةِ إِلَیهِ کَیفَ هذا؟ ـ: أَمَّا الرَّجُلُ الَّذی یَنسَی الشَّیءَ ، ثُمَّ یَذکُرُهُ فَما مِن أَحدٍ إِلاّ عَلی رَأَسِ فُؤادِهِ حُقَّةٌ مَفتوحَةُ الرَّأَسِ، فَإِذا سَمِعَ الشَّیءَ وَقَعَ فیها، فَإِذا أَرادَ اللّهُ أَن یُنسِیَها أَطبَقَ عَلَیها، وإِذا أَرادَ اللّهُ أَن یُذَکِّرَهُ فَتَحَها، وهذا دَلیلُ الإِلهِیَّةِ. ⁽⁴⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :اللّهُمَّ لَکَ الحَمدُ بَدیعَ السَّماواتِ وَالأَرضِ، ذَا الجَلالِ وَالإِکرامِ، رَبَّ الأَربابِ وإِلهَ کُلِّ مَألوهٍ ، وخالِقَ کُلِّ مَخلوقٍ. ⁽⁵⁾

الإمام الباقر علیه السلام :إِنَّ تَفسیرَ الإلهِ هُوَ الَّذی أَلِهَ الخَلقُ عَن دَرکِ ماهِیَّتِهِ وکَیفِیَّتِهِ ، بِحِسٍّ أَو بِوَهمٍ ، لا بَل هُوَ مُبدِعُ الأَوهامِ وخالِقُ الحَواسِّ . ⁽⁶⁾

.

امام علی علیه السلام :آن که به ذاتش شناخته شود ، خدا نیست . او کسی است که با دلیل، به او ره برده می شود و به معرفت، می توان به او رسید .

امام علی علیه السلام :خدایا! تو کسی هستی که آمرزش گناهان و حلّ سختی ها، بر تو گران نمی آید ... ؛ چون تو پاینده مهربانی هستی که جامه ربوبیت به تن کرده ای و در الوهیت، یگانه ای و از جا و مکان، منزّهی . آن کس که به چگونگیْ محدودت کرده ، تو را نیافته است .

امام حسن علیه السلامـ در پاسخ این سؤال که چگونه است که آدمی چیزی را می شنود و مدتی آن را در یاد دارد، ولی به هنگام نیاز، آن را از یاد می برد ؟ ـ: آن کسی که چیزی را از یاد می برَد و سپس آن را به یاد می آورَد ، هیچ کس نیست مگر آن که بر سر دلش ، ظرف کوچکی درْگشاده است . پس چون مطلب را می شنود، در آن کاسه می رود و هر گاه خدا بخواهد که آن را از یادش ببرد ، درِ ظرف را می نهد و هر گاه بخواهد به یادش بیاورد ، آن را می گشاید و این، دلیل اُلوهیت است .

امام زین العابدین علیه السلام :خدایا! ستایشْ از آنِ توست ، ای پدید آورنده آسمان ها و زمین ، ای صاحب شکوه و احسان ، ای خدای خدایگان و معبود معبودان و آفریدگار هر آفریده !

امام باقر علیه السلام :«اِله»، یعنی کسی که مردم، از درک چیستی و چگونگیِ او درمی مانند ، چه به حس وچه در وهم؛ زیرا او خود، پدیدآور وهم ها و آفریدگار حس هاست.

.

عنه علیه السلامـ فی قُنوتِهِ ـ: اللّهُمَّ . . . بِعُبَیدِکَ ضَعفُ البَشَرِیَّةِ وعَجَزُ الإِنسانِیَّةِ، ولَکَ سُلطانُ الإِلهِیَّةِ ومَلکَةُ البَرِیَّةِ. ⁽¹⁾

الإمام الصّادق علیه السلام :لایُکَوِّنُ الشَّیءَ لا مِن شَیءٍ إِلاّ اللّهُ، ولا یَنقُلُ الشَّیءَ مِن جَوهَرِیَّتِهِ إِلی جَوهَرٍ آخَرَ إِلاَّ اللّهُ، ولا یَنقُلُ الشَّیءَ مِنَ الوُجودِ إِلَی العَدَمِ إِلاَّ اللّهُ. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :قَدِمَ وَفدٌ مِن أَهلِ فِلَسطینَ عَلَی الباقِرِ علیه السلام فَسَأَلوهُ عَن مَسائِلَ فَأَجابَهُم، ثُمَّ سَأَلوهُ عَنِ الصَّمَدِ ، فَقالَ: تَفسیرُهُ فیهِ ؛ الصَّمَدُ خَمسَةُ أَحرُفٍ : فَالأَلِفُ دَلیلٌ عَلی إِنِّیَّتِهِ، وهُوَ قَولُهُ عز و جل : «شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لاَ إِلَـهَ إِلاَّ هُوَ» ⁽³⁾وذلِکَ تَنبیهٌ وإِشارَةٌ إِلَی الغائِبِ عَن دَرَکِ الحَواسِّ، وَاللاّمُ دَلیلٌ عَلی إِلهِیَّتِهِ بِأَنَّهُ هُوَ اللّهُ، وَالأَلِفُ وَاللاّمُ مُدغَمانِ لا یَظهَرانِ عَلَی اللِّسانِ ولا یَقَعانِ فِی السَّمعِ ویَظهَرانِ فِی الکِتابَةِ، دَلیلانِ عَلی أَنَّ إِلهِیَّتَهُ بِلُطفِهِ خافِیَةٌ لا تُدرَکُ بِالحَواسِّ، ولا تَقَعُ فی لِسانِ واصِفٍ ولا أُذُنِ سامِعٍ ؛ لِأَنَّ تَفسیرَ الإِلهِ هُوَ الَّذی أَلِهَ الخَلقُ عَن دَرَکِ ماهِیَّتِهِ وکَیفِیَّتِهِ بِحِسٍّ أَو بِوَهمٍ، لا بَل هُوَ مُبدِعُ الأَوهامِ وخالِقُ الحَواسِّ، وإِنَّما یَظهَرُ ذلِکَ عِندَ الکِتابَةِ، [ فَهُوَ] ⁽⁴⁾دَلیلٌ عَلی أَنَّ اللّهَ سُبحانَهُ أَظهَرَ رُبوبیَّتَهُ فی إِبداعِ الخَلقِ، وتَرکیبِ أَرواحِهِمُ اللَّطیفَةِ فی أَجسادِهِمُ الکَثیفَةِ، فَإِذا نَظَرَ عَبدٌ إِلی نَفسِهِ لَم یَرَ روحَهُ، کَما أَنَّ لامَ الصَّمَدِ لا تَتَبَیَّنُ ولا تَدخُلُ فی حاسَّةٍ مِنَ الحَواسِّ الخَمسِ، فَإِذا نَظَرَ إِلَی الکِتابَةِ ظَهَرَ له ما خَفِیَ ولَطُفَ . فَمَتی تَفَکَّرَ العَبدُ فی ماهِیَّةِ البارِئِ وکَیفِیَّتِهِ، أَلِهَ فیهِ وتَحَیَّرَ ولَم تُحِط فِکرَتُهُ بِشَیءٍ یَتَصَوَّرُ لَهُ ؛ لِأَنَّهُ عز و جل خالِقُ الصُّوَرِ، فَإِذا نَظَرَ إِلی خَلقِهِ ثَبَتَ لَهُ أَنَّهُ عز و جلخالِقُهُم ومُرَکِّبُ أَرواحِهِم فی أَجسادِهِم. ⁽⁵⁾

.

امام باقر علیه السلام ـ در قنوتش ـ:خدایا ! ... بنده کوچک تو ، گرفتار ضعف بشری و ناتوانیِ انسانیت است، و چیرگیِ الوهیت و پادشاهیِ خلقت ، از آنِ توست .

امام صادق علیه السلام :کسی جز خدا، چیز را از بی چیزی ، هستی نمی بخشد و جز خدا، چیز را از جوهر آن به جوهری دیگر تبدیل نمی کند و جز خدا ، آن را از وجود به عدم نمی برَد .

امام صادق علیه السلام :نمایندگانی از فلسطین، بر امام باقر علیه السلام وارد شدند و از وی سؤال هایی کردند و امام پاسخشان داد . سپس از معنای «الصمد» پرسیدند ، و امام فرمود : تفسیر آن، در خودش هست ؛ «الصمد» پنج حرف دارد : الف، دلیل بر إنّیت (وجود) اوست و این همان گفته خداوند عز و جل است : «خدا گواهی می دهد که جز او خدایی نیست» و این، آگاهی دادن است و به چیزهایی اشاره دارد که از حواس، پوشیده اند. و لام، دلیل بر الوهیت اوست که او همان خداوند است . و الف و لامِ ادغام یافته ـ که در گفتار، ظاهر نمی شوند و به گوش، شنیده نمی شوند و در نگارش، پدیدار می شوند ـ دلیل اند بر آن که خدا، لطیف و پنهان است و به حواس، درک نمی شود و به زبانِ توصیف کننده و گوشِ شنونده در نمی آید ؛ چون معنای «اله»، خدایی است که مردم، از درک ماهیت و چگونگیِ او به وسیله حس و وهم ، حیران گشته اند ، نه بلکه او سازنده وهم ها و آفریدگار حواس است و آن، تنها در نگارش ظاهر می شود و دلیل بر آن است که خدای سبحان، ربوبیت خویش را در پدید آوردنِ خلق و ترکیب روح های لطیف ایشان با پیکرهای ناشفّافشان ، آشکار می سازد . پس چون بنده ای به خودش می نگرد ، روح خود را نمی بیند ، همان گونه که لام «الصّمد» آشکار نمی شود ⁽¹⁾و در هیچ یک از حواسّ پنجگانه وارد نمی شود ؛ امّا چون به نوشته بنگرد ، آنچه پنهان و لطیف بوده ، آشکار می شود . هر زمان بنده، در ماهیت آفریدگار و چگونگیِ او بیندیشد ، در او سرگردان و متحیّر می شود و اندیشه اش به تصوّری از او نمی رسد ؛ چون او آفریدگار صورت هاست ، و هر گاه به خلقت خود بنگرد ، برایش ثابت می شود که خداوند عز و جل ، خالق و ترکیب کننده روح با پیکر اوست .

.

الکافی عن هشام بن الحکم :قالَ أَبو شاکِرٍ الدَّیَصانِیُّ : إِنَّ فِی القُرآنِ آیَةً هِیَ قَولُنا . قُلتُ: ما هِیَ؟ فَقالَ: «وَ هُوَ الَّذِی فِی السَّمَاءِ إِلَـهٌ وَ فِی الْأَرْضِ إِلَـهٌ» ⁽¹⁾فَلَم أَدرِ بِما أُجیبُهُ! فَحَجَجتُ فَخَبَّرتُ أَبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام ، فَقالَ: هذا کَلامُ زَندیقٍ خَبیثٍ، إِذا رَجَعتَ إِلَیهِ فَقُل لَهُ: مَا اسمُکَ بِالکوفَةِ ؟ فَإِنَّهُ یَقولُ: فُلانٌ . فَقُل لَهُ : مَا اسمُکَ بِالبَصرَةِ ؟ فَإِنَّهُ یَقولُ: فُلانٌ . فَقُل: کَذلِکَ اللّهُ رَبُّنا فِی السَّماءِ إِلهٌ وفِی الأَرضِ إِلهٌ ، وفِی البِحارِ إِلهٌ وفِی القِفارِ إِلهٌ وفی کُلِّ مَکانٍ إِلهٌ . قالَ: فَقَدِمتُ فَأَتَیتُ أَبا شاکِرٍ فَأَخبَرتُهُ، فَقالَ: هذِهِ نُقِلَت مِنَ الحِجازِ . ⁽²⁾

الإمام الرضا علیه السلامـ مِن کَلامٍ لَهُ فی تَوحیدِ اللّهِ سُبحانَهُ ـ: لَهُ مَعنَی الرُّبوبِیَّةِ إِذ لا مَربوبَ ، وحَقیقَةُ الإِلهِیَّةِ إِذ لا مَألوهَ. ⁽³⁾

۱ / ۱ ـ ۲مَعنَی «اللّهِ»الإمام علیّ علیه السلام :«اللّهُ» مَعناهُ المَعبودُ الَّذی یَألَهُ فِیهِ الخَلقُ ویؤلَهُ إِلَیهِ ، وَاللّهُ هُوَ المَستورُ عَن دَرکِ الأَبصارِ ، المَحجوبُ عَنِ الأَوهامِ وَالخَطَراتِ . ⁽⁴⁾

.

۱ / ۱ ـ ۲ معنای «اللّه »

الکافیـ به نقل از هشام بن حکم ـ: ابو شاکر دیصانی گفت : آیه ای در قرآن هست که همان گفته ماست . گفتم : چه آیه ای ؟ گفت : «و او کسی است که در آسمانْ خداست و در زمینْ خداست» . در پاسخ ماندم . حج گزاردم و سپس به امام صادق علیه السلام خبر دادم . امام فرمود : «این، سخن زندیقی خبیث است . چون به سویش باز گشتی ، به او بگو : نام تو در کوفه چیست ؟ او می گوید : فلان . تو به او بگو : نام تو در بصره چیست ؟ او می گوید : فلان . پس بگو : پروردگار ما هم، چنین است ؛ در آسمانْ خداست و در زمینْ خداست و در دریاها خداست و در صحرا خداست و در هر جا خداست» . باز گشتم و نزد ابو شاکر آمدم و به او خبر دادم . گفت : این [ پاسخ] ، از حجاز آمده است .

امام رضا علیه السلامـ از سخنش درباره توحید خدای سبحان ـ: معنای پروردگاری، از آنِ او بود [حتّی] وقتی که پرورده ای هم نبود و حقیقت خداوندگاری، او را بود، [حتّی] هنگامی که پرستشگری نبود .

۱ / ۱ ـ ۲معنای «اللّه »امام علی علیه السلام :«اللّه »، یعنی معبودی که خلق، در او سرگردان اند و به او پناه می برند و خداوند، همان پوشیده از دسترس دیده ها و در پرده از وهم ها و خطورات ذهن است .

.

عنه علیه السلام :«اللّهُ» أَعظَمُ اسمٍ مِنَ أَسماءِ اللّهِ عز و جل ، وهُوَ الاِسمُ الَّذی لا یَنبَغی أَن یُسَمّی بِهِ غَیرُ اللّهِ ، ولَم یَتَسَمَّ بِهِ مَخلوقٌ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :لا إِلهَ إِلاَّ اللّهُ رَبُّ کُلِّ شَیءٍ ووارِثُهُ، لا إِلهَ إِلاَّ اللّهُ إِلهُ الآلِهَةِ. ⁽²⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ عَن مَعنی بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ ـ: حَدَّثَنی أَبی، عَن أخیهِ الحَسَنِ عَن أبیهِ أَمیرِ المُؤمِنینَ علیهم السلام: أَنَّ رَجُلاً قامَ إِلَیهِ فَقالَ: یا أَمیرَ المُؤمِنینَ ، أخبِرنی عَن «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ» ما مَعناهُ؟ فَقالَ: إِنَّ قَولَکَ «اللّهُ» أَعظَمُ اسمٍ مِن أَسماءِ اللّهِ عز و جل ، وهُوَ الاِسمُ الَّذی لا یَنبَغی أَن یُسَمّی بِهِ غَیرُ اللّهِ، ولَن یَتَسَمَّ بِهِ مَخلوقٌ. فَقالَ الرَّجُلُ: فَما تَفسیرُ قَولِهِ : «اللّه »؟ قالَ: هُوَ الَّذی یَتَأَلَّهُ ⁽³⁾إِلَیهِ عِندَ الحَوائِجِ وَالشَّدائِدِ کُلُّ مخَلوقٍ عِندَ انقِطاعِ الرَّجاءِ مِن جَمیعِ مَن هُوَ دونَهُ، وتَقَطُّعِ الأَسبابِ مِن کُلِّ مَن سِواهُ، وذلِکَ أَنَّ کُلَّ مُتَرَئِّسٍ فی هذِهِ الدُّنیا ومُتَعَظِّمٍ فیها ـ وإِن عَظُمَ غِناؤُهُ وطُغیانُهُ وکَثُرَت حَوائِجُ مَن دونَهُ إِلَیهِ ـ فَإِنَّهُم سَیَحتاجونَ حَوائِجَ لا یَقدِرُ عَلَیها هذَا المُتَعاظِمُ، وکَذلِکَ هذَا المُتَعاظِمُ یَحتاجُ حَوائِجَ لا یَقدِرُ عَلَیها، فَیَنقَطِعُ إِلَی اللّهِ عِندَ ضَرورَتِهِ وفاقَتِهِ، حَتّی إِذا کَفی هَمَّهُ عادَ إِلی شِرکِهِ . أَما تَسمَعُ اللّهَ عز و جل یَقولُ: «قُلْ أَرَءَیْتَکُمْ إِنْ أَتَـاکُمْ عَذَابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْکُمُ السَّاعَةُ أَغَیْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِن کُنتُمْ صَـدِقِینَ * بَلْ إِیَّاهُ تَدْعُونَ فَیَکْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَیْهِ إِن شَاءَ وَتَنسَوْنَ مَا تُشْرِکُونَ» . ⁽⁴⁾فَقالَ اللّهُ عز و جل لِعِبادِهِ: أَیُّهَا الفُقَراءُ إِلی رَحمَتی، إِنّی قَد أَلزَمتُکُمُ الحاجَةَ إِلَیَّ فی کُلِّ حالٍ، وذِلَّةَ العُبودِیَّةِ فی کُلِّ وَقتٍ، فَإِلَیَّ فَافزَعوا فی کُلِّ أَمرٍ تَأخُذونَ فیهِ وتَرجونَ تَمامَهُ وبُلوغَ غایَتِهِ، فَإِنّی إِن أَرَدتُ أَن أُعطِیَکُم لَم یَقدِر غَیری عَلی مَنعِکُم، وإِن أَرَدتُ أَن أَمنَعَکُم لَم یَقدِر غَیری عَلی إِعطائِکُم، فَأَنَا أَحَقُّ مَن سُئِلَ وأَولی مَن تُضُرِّعَ إِلَیهِ، فَقولوا عِندَ افتِتاحِ کُلِّ أَمرٍ صَغیرٍ أَو عَظیمٍ . «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ» أَی أَستَعینُ عَلی هذَا الأَمرِ بِاللّهِ الَّذی لا یَحِقُّ العِبادَةُ لِغَیرِهِ ، المُغیثِ إِذَا استُغیثَ، وَالمُجیبِ إِذا دُعِیَ، الرَّحمنِ الَّذی یَرحَمُ، بِبَسطِ الرِّزقِ عَلَینَا، الرَّحیمِ بِنا فی أَدیانِنا ودُنیانا وآخِرَتِنا، خَفَّفَ عَلَینَا الدّینَ وجَعَلَهُ سَهلاً خَفیفا، وهُوَ یَرحَمُنا بِتَمَیُّزِنا مِن أَعدائِهِ. ⁽⁵⁾

.

امام علی علیه السلام :«اللّه »، بزرگ ترین نام از نام های خداوند عز و جل است و آن، نامی است که نامیدن جز خدا به آن، سزا نیست و هیچ مخلوقی هم به آن نامیده نشده است .

امام علی علیه السلام :هیچ خدایی جز خداوند یکتا نیست ؛ پروردگار و میراث برِ هر چیز . خدایی جز خداوند یکتا نیست ، خدای خدایگان .

امام زین العابدین علیهماالسلامـ در پاسخ به سؤال از تفسیر «بسم اللّه الرحمن الرحیم» ـ: پدرم، از برادرش حسن ، از پدرش امیر مؤمنان علیه السلام نقل کرد که مردی کنارش ایستاد و گفت : ای امیر مؤمنان ! درباره «بسم اللّه الرحمن الرحیم» برایم بگو . معنایش چیست ؟ فرمود : «بی گمان ، گفته تو اللّه `` ، بزرگ ترین نامِ الهی است و آن، نامی است که نشاید جز خدا را به او نامید و هرگز مخلوقی بدان نامیده نمی شود» . آن مرد گفت : پس تفسیر «اللّه » در کلام او چیست ؟ فرمود : «او کسی است که هر مخلوقی، به هنگام نیازها و سختی ها و قطع امید از همه چیزهای دیگر و دست نداشتن به غیر او، شیدایش می شود و این، از آن روست که هر کسی که خود را در این دنیا رئیس و بزرگ می گیرد ، هر چند هم که توانگر و طاغی باشد و نیازهای دیگران به او فراوان باشد، باز هم این نیازمندان ، نیازهایی پیدا می کنند که این خودْبزرگ بین، قادر به رفع آنها نیست . و این شخص خودْبزرگ بین هم، خودش نیازهایی دارد که قادر به رفع آنها نیست و از سرِ ضرورت و حاجت، از همه می گسلد و به خدا روی می آورد ، و تا حاجتش برآورده شود ، دوباره به شرکش باز می گردد . آیا سخن خداوند عز و جلرا نمی شنوی که می گوید : «بگو : به نظر شما ، اگر عذاب خدا، شما را در رسد و یا رستاخیز ، شما را دریابد ، اگر راستگویید ، آیا کسی غیر از خدا را می خوانید ؟! [نه، ]بلکه تنها او را می خوانید و اگر بخواهد ، گره از کار شما می گشاید و آنچه را شریک او می خوانید، از یاد خواهید برد» . پس خداوند عز و جل به بندگانش می گوید : ای نیازمندان به رحمت من ! من نیاز به خودم و خواریِ بندگی را همراه شما کرده ام . پس در هر کاری که آغاز می کنید و اتمام و به پایان رسیدنش را امید می برید ، به من پناه آورید که اگر من بخواهم به شما بدهم ، غیر من نمی تواند از شما باز دارد و اگر من بخواهم از شما باز دارم ، غیر من نمی تواند به شما بدهد . من سزاوارترین کس به درخواست و شایسته ترین کس برای تضرّع به درگاهش هستم . پس در آغازِ هر کار کوچک و بزرگ ، «بسم اللّه الرحمن الرحیم» بگویید ؛ یعنی از خدا برای این کار، یاری می خواهم ؛ خدایی که عبادت، جز برای او شایسته نیست ، فریادرس دادخواهان ، پاسخگوی دعوتگران ، بخشنده ای که با گستردنِ روزی، بر ما رحم می کند ، مهربان با ما در دین و دنیا و آخرتمان ، او که دین را بر ما تخفیف داد و آن را آسان و سبک ساخت و اوست که با جدا ساختن ما از دشمنانش، بر ما رحمت می آورَد» .

.

الإمام الباقر علیه السلام :«اللّهُ» مَعناهُ المَعبودُ الَّذی أَلِهَ الخَلقُ عَن دَرکِ ماهِیَّتِهِ ، وَالإِحاطَةِ بِکَیفِیَّتِهِ ، ویَقولُ العَرَبُ : أَلِهَ الرَّجُلُ إِذا تَحَیَّرَ فِی الشَّیءِ فَلَم یُحِط بِهِ عِلما ، ووَلَهَ إِذا فَزِعَ إِلی شَیءٍ مِمّا یَحْذَرُهُ ویَخافُهُ ، فَالإلهُ هُوَ المَستورُ عَن حَواسِّ الخَلقِ . . . فَمَعنی قَولِهِ: «اللّهُ أَحَدٌ» المَعبودُ الَّذی یَألَهُ الخَلقُ عَن إِدراکِهِ ، وَالإِحاطَةِ بِکَیفِیَّتِهِ ، فَردٌ بِإِلهِیَّتِهِ ، مُتَعالٍ عَن صِفاتِ خَلقِهِ . ⁽¹⁾

.

امام باقر علیه السلام :«اللّه »، یعنی معبودی که خلق از درک چیستی اش و آگاهی به چگونگی اش ، حیران گشته اند . عرب وقتی می گوید : «أَلِهَ الرَّجُل»، که در چیزی حیران بماند و بدان آگاهی نیابد و چون از چیزی بترسد و حذر کند ، حیران و سرگشته، به چیزی پناه می برَد . پس «اِله»، همان پوشیده از حواسّ مردم است ... . و این که بگوید : «اللّه ، یگانه است»، به معنای همان معبودی است که مردم، از ادراکش و احاطه به چگونگی اش درمی مانند ؛ در خداوندی اش یکتاست و والاتر از ویژگی های خلق خویش است .

.

الإمام الکاظم علیه السلامـ فی مَعنَی «اللّهِ» ـ: اِستَولی عَلی ما دَقَّ وجَلَّ . ⁽¹⁾

الإمام الرضا علیه السلام :إِنَّ فی تَسمِیَةِ اللّهِ عز و جل الإِقرارَ بِرُبوبِیَّتِهِ وتَوحیدِهِ . ⁽²⁾

راجع : ص۱۴۶ ح۴۰۰۴ ـ ۴۰۰۵ و ۱۶۸ ح ۴۰۳۵ ، بحار الأنوار : ج۳ ص۲۲۶ .

۱ / ۱ ـ ۳مَعنی «اللّهُ أَکبَرُ»رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی تَفسیرِ «اللّهُ أَکبَرُ» ـ: أَمّا قَولُهُ : «اللّهُ أَکبَرُ» فَهِیَ کَلِمَةٌ لَیسَ أَعلاها کَلامٌ ، وأَحَبُّها إِلَی اللّهِ ، یَعنی لَیسَ أَکبَرُ مِنهُ ؛ لِأَنَّهُ یُستَفتَحُ الصَّلواتُ بِهِ ، لِکَرامَتِهِ عَلَی اللّهِ ، وهُوَ اسمٌ مِن أَسماءِ اللّهِ الأَکبَرِ . ⁽³⁾

الکافی عن ابن محبوب :قالَ رَجُلٌ عِندَ أبی عَبدِ اللّه علیه السلام: «اللّهُ أَکبَرُ» . فَقالَ : اللّهُ أَکبَرُ مِن أَیِّ شَیءٍ ؟ فَقالَ : مِن کُلِّ شَیءٍ . فَقالَ أَبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : حَدَّدتَهُ . فَقالَ الرَّجُلُ : کَیفَ أَقولُ ؟ قالَ : قُل : اللّهُ أَکبَرُ مِن أَن یُوصَفَ . ⁽⁴⁾

.

۱ / ۱ ـ ۳ معنای «اللّه اکبر»

امام کاظم علیه السلامـ در معنای «اللّه » ـ: بر هر چیز کوچک و بزرگ، چیره است .

امام رضا علیه السلام :بی گمان ، در نام گذاریِ او به «خداوند» ، اقرار به ربوبیت و یگانگیِ او نهفته است .

ر . ک : ص ۱۴۷ ح ۴۰۰۴ ـ ۴۰۰۵ و ۱۶۹ ح ۴۰۳۵، بحار الأنوار : ج ۳ ص ۲۲۶ .

۱ / ۱ ـ ۳معنای «اللّه اکبر»پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در تفسیر «اللّه اکبر» ـ: امّا سخن او : «اللّه اکبر»، کلمه ای است که سخنی برتر از آن نیست و محبوب ترین سخن نزد خداست ؛ یعنی بزرگ تر از او نیست ؛ چون به خاطر بزرگ بودنش نزد خداوند، نمازها بدان آغاز می شود و آن ، نامی از نام های بزرگ خداست .

الکافیـ به نقل از ابن محبوب ـ: مردی، نزد امام صادق علیه السلامگفت : «اللّه اکبر» . امام فرمود : «خدا بزرگ تر از چه چیز است ؟» . گفت : از هر چیز . امام فرمود : «او را محدود کردی» . مرد گفت : پس چه بگویم ؟ امام فرمود : «بگو : خدا بزرگ تر از آن است که به وصف آید» .

.

الکافی عن جمیع بن عمیر :قالَ أَبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : أیُّ شَیءٍ «اللّهُ أکبَرُ» ؟ فَقُلتُ : اللّهُ أَکبَرُ مِن کُلِّ شَیءٍ . فَقالَ : وکانَ ثَمَّ شَیءٌ فَیَکونُ أَکبَرَ مِنهُ ؟! فَقُلتُ : وما هُوَ ؟ قالَ : اللّهُ أَکبَرُ مِن أَن یُوصَفَ . ⁽¹⁾

راجع : ج ۶ ص ۵۷۰ (الفصل التاسع والخمسون : الکبیر ، المتکبّر) .

۱ / ۱ ـ ۴مَعنی «بِاسمِ اللّهِ»الإمام زین العابدین علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ ـ: . . . بِاسمِ اللّهِ کَلِمَةِ المُعتَصِمینَ ومَقالَةِ المُتَحَرِّزینَ . ⁽²⁾

التوحید عن الحسن بن علیّ بن فضّال :سَأَلتُ الرِّضا عَلِیَّ بنَ موسی علیهماالسلام عَن «بِاسمِ اللّهِ» . قالَ : مَعنی قَولِ القائِلِ : بِاسمِ اللّهِ ، أَی أَسِمُ عَلی نَفسی سِمَةً مِن سِماتِ اللّهِ عز و جل ؛ وهِیَ العِبادَةُ . قالَ : فَقُلتُ لَهُ : ما السِّمَةُ ؟ فَقالَ : العَلامَةُ . ⁽³⁾

.

۱ / ۱ ـ ۴ معنای «باسم اللّه »

الکافیـ به نقل از جمیع بن عمیر ـ: امام صادق علیه السلام فرمود : « خدا بزرگ تر است از چه چیز ؟» . گفتم : خدا بزرگ تر است از همه چیز . امام فرمود : «مگر این جا چیزی هست که خدا بزرگ تر از آن باشد ؟!» . گفتم : پس معنایش چیست ؟ فرمود : «خدا بزرگ تر از آن است که به وصف آید» .

ر . ک : ج ۶ ص ۵۷۱ (فصل پنجاه و نهم : کبیر ، متکبّر) .

۱ / ۱ ـ ۴معنای «باسم اللّه »امام زین العابدین علیه السلامـ در دعا ـ: به نام خدا ؛ آن زمزمه چنگ زنندگان [به ریسمان الهی] و گفتارِ در پناه آمدگان .

التوحیدـ به نقل از حسن بن علی بن فضّال ـ: از امام علی بن موسی الرضا علیه السلاممعنای «به نام خدا» را پرسیدم . فرمود : «این که کسی بگوید : به نام خدا`` ، یعنی «سِمَه»ای از نشان های خدا را ـ که همان بندگی است ـ ، بر خودم می نهم» . گفتم : «سمه» یعنی چه ؟ امام فرمود : «همان نشان و علامت» .

.

الکافی عن عبد اللّه بن سنان :سَأَلتُ أَبا عَبدِ اللّهِ علیه السلامعَن تَفسیرِ «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ» قالَ: الباءُ بَهاءُ اللّهِ، وَالسّینُ سَناءُ اللّهِ، وَالمیمُ مَجدُ اللّهِ . ورَوی بَعضُهُم : المیمُ مُلکُ اللّهِ، وَاللّهُ إِلهُ کُلِّ شَیءٍ، الرَّحمنُ بِجَمیعِ خَلقِهِ ، وَالرَّحیمُ بِالمُؤمِنینَ خاصَّةً. ⁽¹⁾

الإمام العسکریّ علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ عز و جل : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَـنِ الرَّحِیمِ» ـ: اللّهُ هُوَ الَّذی یَتَأَلَّهُ إِلَیهِ عِندَ الحَوائِجِ وَالشَّدائِدِ کُلُّ مَخلوقٍ عِندَ انقِطاعِ الرَّجاءِ مِن کُلِّ مَن هُوَ دونَهُ ، وتَقَطُّعِ الأَسبابِ مِن جَمیعِ ما سِواهُ ، یَقولُ : «بِاسمِ اللّهِ» أَی أَستَعینُ عَلی أُموری کُلِّها بِاللّهِ الَّذی لا تَحِقُّ العِبادَةُ إِلاّ لَهُ ، المُغیثِ إِذَا استُغیثَ ، وَالمُجیبِ إِذا دُعِیَ . ⁽²⁾

راجع : ص ۱۶۰ ح ۴۰۲۵ .

.

الکافیـ به نقل از عبد اللّه بن سنان ـ: از امام صادق علیه السلام درباره تفسیر «بسم اللّه الرحمن الرحیم» پرسیدم. فرمود : «با» بهای خدا ، «سین» سنای خدا و «میم» مجد خداست . [ و برخی راویان، ذیل حدیث را این گونه روایت کرده اند :] «میم»، مُلک خدا و «اللّه » ، خدای هر چیز است ؛ رحمان (مهربان) بر همه خلقش و رحیم (بخشنده) تنها بر مؤمنان .

امام حسن عسکری علیه السلامـ درباره گفته خداوند عز و جل : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَـنِ الرَّحِیمِ» ـ: «اللّه »، آن کسی است که هر مخلوقی، در نیازها و سختی ها، [یعنی] به گاه قطع امید از هر چیز دیگری غیر از او و کوتاه شدن دستش از همه آنچه غیر اوست ، به او متوجه می شود و می گوید : «به نام خدا» ؛ یعنی در همه کارهایم، از خدا کمک می جویم ؛ خدایی که بندگی، جز او را نباید ؛ خدایی که چون [ از او] یاری خواسته شود، یاور است و چون خوانده شود ، اجابتگر است .

ر . ک : ص ۱۶۱ ح ۴۰۲۵.

.

الفصل الثانی: أصناف أسماء اللّه۲ / ۱الأَسماءُ اللَّفظِیَّةُالإمام علیّ علیه السلام :ما مِن حَرفٍ إِلاّ وهُوَ اسمٌ مِن أَسماءِ اللّهِ عز و جل . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :هذِهِ «کـهیعص» أَسماءُ اللّهِ مُقَطَّعَةً . ⁽²⁾

۲ / ۲الأَسماءُ التَّکوِینِیَّةُالإمام علیّ علیه السلام :أَنَا أَسماءُ اللّهِ الحُسنی ، وأَمثالُهُ العُلیا ، وآیاتُهُ الکُبری . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :نَحنُ الاِسمُ المَخزونُ المَکنونُ ، نَحنُ الأَسماءُ الحُسنَی الَّتی إِذا سُئِلَ اللّهُ عز و جل بِها أَجابَ ، نَحنُ الأَسماءُ المَکتوبَةُ عَلَی العَرشِ . ⁽⁴⁾

.

فصل دوم: گونه های نام های خدا

۲ / ۱ نام های لفظی

۲ / ۲ نام های تکوینی

فصل دوم: گونه های نام های خدا۲ / ۱نام های لفظیامام علی علیه السلام :هیچ حرفی نیست ، جز آن که نامی از نام های خداوند عز و جل است .

امام صادق علیه السلام :این «کهیعص» ⁽¹⁾نام های مقطّع خداست .

۲ / ۲نام های تکوینیامام علی علیه السلام :منم نام های زیبای خدا و مَثَل های والا و نشانه های سترگ او .

امام علی علیه السلام :ما نام ذخیره شده و پنهان هستیم . ما نام های زیبایی هستیم که چون خداوند عز و جل بدانها خوانده شود ، جواب می دهد . ما نامِ نگاشته بر عرش خداییم .

.

الإمام الباقر علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «تَبَـرَکَ اسْمُ رَبِّکَ ذِی الْجَلَـلِ وَ الاْءِکْرَامِ» ⁽¹⁾ـ: نَحنُ جَلالُ اللّهِ وکَرامَتُهُ الَّتی أَکرَمَ اللّهُ العِبادَ بِطاعَتِنا . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :مِنَّا . . . الاِسمُ المَخزونُ وَالعِلمُ المَکنونُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فی زِیارَةِ أَمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام ـ: السَّلامُ عَلَی اسمِ اللّهِ الرَّضِیِّ ، ووَجهِهِ المُضیءِ . ⁽⁴⁾

الإمام الرضا علیه السلام :إِذا نَزَلَت بِکُم شِدَّةٌ فَاستَعینوا بِنا عَلَی اللّهِ ، وهُوَ قَولُ اللّهِ : «وَلِلَّهِ الأَْسْمَاءُ الْحُسْنَی فَادْعُوهُ بِهَا» ⁽⁵⁾قالَ أَبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : نَحنُ وَاللّهِ الأَسماءُ الحُسنی ، الَّذی لا یُقبَلُ مِن أَحَدٍ إِلاّ بِمَعرِفَتِنا ، قالَ: «فَادْعُوهُ بِهَا» . ⁽⁶⁾

الإمام الهادی علیه السلام :نَحنُ الکَلِماتُ الَّتی لا تُدرَکُ فَضائِلُنا ولا تُستَقصی . ⁽⁷⁾

راجع : بحار الأنوار : ج۲۴ ص۱۷۳ باب «إنّهم علیهم السلام کلمات اللّه وولایتهم الکلم الطیّب» .

.

امام باقر علیه السلامـ درباره سخن خدای متعال : «خجسته است نام پروردگار پرجلالِ با کرامت» ـ: ما جلال خدا و کرامت اوییم که خداوند، بندگانش را به اطاعت از ما، گرامی داشته است .

امام صادق علیه السلام :از ماست ... نام ذخیره شده و دانش نهفته .

امام صادق علیه السلامـ در زیارت امیر مؤمنان علیه السلام ـ: سلام بر نام پسندیده خدا و سیمای نورافشان او .

امام رضا علیه السلام :چون سختی، بر شما فرود آمد ، به واسطه ما از خدا کمک بجویید و این، همان گفته خداست : «و نام های زیبا از آنِ خداست ، پس او را بدانها بخوانید» . امام صادق علیه السلاممی گوید : «به خدا سوگند ، ما نام های زیباییم که از هیچ کس، [عملی] پذیرفته نمی شود ، جز با شناخت ما [ و همین است که خداوند] فرمود : «پس بدانها بخوانیدش» » .

امام هادی علیه السلام :ما کلمه هایی هستیم که فضیلت هایمان، درک نمی شود و به شماره درنمی آید .

.

۲ / ۳المُستَأثَرُ مِنَ الأَسماءِرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی دُعائِهِ المُسَمّی بِالأَسماءِ الحُسنی ـ: یا اللّهُ وَأَسأَلُکَ بِاسمِکَ الَّذی لا یُحیطُ بِهِ عِلمُ العُلَماءِ ، یا اللّهُ وَأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی لا یَحویهِ حُکمُ الحُکَماءِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إِنَّ للّهِِ تَعالی أَربعَةَ آلافِ اسمٍ : أَلفٌ لا یَعلَمُها إِلاَّ اللّهُ ، وأَلفٌ لا یَعلَمُها إِلاَّ اللّهُ وَالمَلائِکَةُ ، وأَلفٌ لا یَعلَمُها إِلاَّ اللّهُ وَالمَلائِکَةُ وَالنَّبِیّونَ ، وأَمَّا الأَلفُ الرّابِعُ فَالمُؤمِنونَ یَعلَمونَهُ : ثَلاثُمِئَةٍ مِنها فِی التَّوراةِ ، وثَلاثُمِئَةٍ فِی الإِنجیلِ ، وثَلاثُمِئَةٍ فِی الزَّبورِ ، ومِئَةٌ فِی القُرآنِ ، تِسعةٌ وتِسعونَ ظاهِرَةٌ ، وواحِدٌ مَکتومٌ ، مَن أَحصاها دَخَلَ الجَنَّةَ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما قالَ عَبدٌ قَطُّ إِذا أَصابَهُ هَمٌّ وحُزنٌ : «اللّهُمَّ إِنّی عَبدُکَ وَابنُ عَبدِکَ وَابنُ أَمَتِکَ ، ناصِیَتی بِیَدِکَ ، ماضٍ فِیَّ حُکمُکَ ، عَدلٌ فِیَّ قَضاؤُکَ ، أَسأَ لُکَ بِکُلِّ اسمٍ هُوَ لَکَ سَمَّیتَ بِهِ نَفسَکَ ، أَو أَنزَلتَهُ فی کتابِکَ ، أَو عَلَّمتَهُ أَحَدا مِن خَلقِکَ ، أَوِ استَأثَرتَ بِهِ فی عِلمِ الغَیبِ عِندَکَ ، أَن تَجعَلَ القُرآنَ رَبیعَ قَلبی ، ونورَ صَدری ، وجَلاءَ حُزنی ، وذَهابَ هَمّی» إِلاّ أَذهَبَ اللّهُ عز و جل هَمَّهُ ، وأَبدَلَهُ مَکانَ حُزنِهِ فَرَحا . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ لِمَن قالَ لَهُ : یَدخُلُنِی الغَمُّ ـ: أَکثِر من أَن تَقولَ : «اَللّهُ اللّهُ رَبّی لا أُشرِکُ بِهِ شَیئا» ، فَإذا خِفتَ وَسوَسَةً أَو حَدیثَ نَفسٍ فَقُل : «اللّهُمَّ إِنّی عَبدُکَ وَابنُ عَبدِکَ وَابنُ أَمَتِکَ ، ناصِیَتی بِیَدِکَ ، عَدلٌ فِیَّ حُکمُکَ ، ماضٍ فِیَّ قَضاؤُکَ ، اللّهُمَّ إِنّی أَسأَ لُکَ بِکُلِّ اسمٍ هُوَ لَکَ أَنزَلتَهُ فی کِتابِکَ ، أَو عَلَّمتَهُ أَحَدا مِن خَلقِکَ ، أَوِ استَأثَرتَ بِهِ فی عِلمِ الغَیبِ عِندَکَ ، أَن تُصَلِّیَ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ ، وأَن تَجعَلَ القُرآنَ نورَ بَصَری ، ورَبیعَ قَلبی ، وجَلاءَ حُزنی ، وذَهابَ هَمّی ، اللّهُ اللّهُ رَبّی لا أُشرِکُ بِهِ شَیئا» . ⁽⁴⁾

.

۲ / ۳ نام های انحصاری خدا

۲ / ۳نام های انحصاری خداپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعایش به نام «أسماء الحُسنی (نام های زیبا)» ـ: ای خدا ! و از تو می خواهم به نامی که دانشِ دانشمندان، بدان احاطه ندارد ، ای خدا ! و از تو می خواهم به اسمی که حکمتِ حکیمان، آن را در بر ندارد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بی گمان ، خدا را چهار هزار نام است : هزار نام را جز خدا [کسی ]نمی داند و هزار نام را جز خدا و فرشتگان او، [کسی ]نمی داند و هزار نام را جز خدا و فرشتگان و پیامبران، [کسی ]نمی داند و هزار نام چهارم را مؤمنان [هم ]می دانند : سیصد نام از آنها، در تورات است و سیصد نام دیگر، در انجیل است و سیصد نام، در زبور است و صد نام دیگر، در قرآن است که ۹۹ عدد از آنها، آشکار و یکی پنهان است . هر که آنها را بر شمرَد ، به بهشت در می آید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرگز بنده ای گرفتار نگرانی و اندوهی نمی شود و این دعا را نمی خواند، مگر آن که خداوند، نگرانی اش را از میان می برَد و به جای اندوهش ، سرور می نشاند : «خدایا ! من بنده تو و زاده بنده و کنیز تو هستم . اختیاردار من، تویی . حکم تو، بر من جاری است و قضایت درباره من، عادلانه است . به حقّ هر نامت که خود را به آن نامیده ای یا آن را در کتابت نازل کرده ای یا به کسی از خَلقت آموخته ای و یا آن را در علم غیبت، ویژه خودت نگه داشته ای ، از تو می خواهم که قرآن را بهار دلم و نور سینه ام و [سببِ] راندنِ اندوهم و از میان رفتنِ نگرانی ام قرار دهی» .

امام صادق علیه السلامـ به کسی که به ایشان گفت : غم بر من در آمده است ـ: فراوان بگو : «خدا ، خدا ، پروردگار من است که هیچ چیزی را شریک او نمی گیرم» . و چون از وسواس یا حدیث نفس ترسیدی ، بگو : «خدایا! من بنده تو و پسر بنده و کنیز توام . اختیاردار من تویی . حُکمت درباره من، عادلانه است و قضایت درباره من، جاری است . خدایا! به حقّ هر نامت که آن را در کتابت نازل کرده ای و یا به کسی از خلقت آموخته ای و یا آن را در علم غیبت، ویژه خودت نگه داشته ای ، از تو می خواهم که بر محمّد و خاندان او درود بفرستی و قرآن را نور دیده ام و بهار دلم و [سبب] راندنِ اندوهم و از میان رفتنِ نگرانی ام قرار دهی . [ ای] خدا ، خدا ! [ ای] پروردگارم که هیچ چیزی را شریک او نمی گیرم!» .

.