مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی : موسوعه العقائد الاسلامیه . فارسی

عنوان و نام پدیدآور : دانش نامه عقاید اسلامی/ محمدی ری شهری، همکار رضا برنجکار ؛ مترجم مهدی مهریزی ؛ برای موسسه علمی و فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳۸۵ -

مشخصات ظاهری : ج.

فروست : مرکز تحقیقات دارالحدیث؛ ۱۰۲.

شابک : ۲۴۵۰۰۰ریال: دوره 964-493-117-3 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ریال: دوره، چاپ سوم 978-964-493-117-8 : ؛ ج.۱ 964-493-118-1 : ؛ ج.۱، چاپ دوم: 9789644931178 ؛ ج.۱، چاپ سوم 978-964-493-118-5 : ؛ ج.۲ 964-493-119-X : ؛ ج.۲، جاپ دوم: 978-964-493-119-2 ؛ ج.۳ 964-493-120-3 : ؛ ج.۳، چاپ دوم: 978-964-493-120-8 ؛ ج.۴ 964-493-121-1 : ؛ ج.۴، چاپ سوم 978-964-493-121-5 : ؛ ج.۵ 964-493-123-X : ؛ ج.۵، چاپ سوم 978-964-493-122-2 : ؛ ج.۶ 964-493-123-8 : ؛ ج.۶ 978-964-493-123-9 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ریال (دوره، چاپ دوم) ؛ ج.۷ 964-493-124-6 : ؛ ج.۷ 978-964-493-124-6 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ریال(ج.٬۷چاپ دوم٬دوره) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج. ۸) ؛ ج.۸، چاپ سوم 978-964-493-252-6 : ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج. ۹ 978-964-493-253-3 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ریال (ج.۹، چاپ دوم)

یادداشت : فارسی- عربی.

یادداشت : هر یک از جلد های این کتاب با همکاری و ترجمه افراد مختلف انجام شده است.

یادداشت : ج. ۸ و ۹ (چاپ اول: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج.۱تا ۷، ۹ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱، ۲، ۴ تا ۹ (چاپ سوم: ۱۳۸۷).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.۱-۳. معرفت شناسی.- ج.۴-۷. خداشناسی.- ج.۸ - ۹ عدالت خداوند

موضوع : اسلام -- عقاید -- احادیث

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۴

شناسه افزوده : برنجکار، رضا، ۱۳۴۲ -

شناسه افزوده : مهریزی، مهدی، ۱۳۴۱ -، مترجم

شناسه افزوده : دار الحدیث. مرکز تحقیقات

شناسه افزوده : دار الحدیث. مرکز چاپ و نشر

رده بندی کنگره : BP۲۱۱/۵م۳۳۴م۸۰۴۱ ۱۳۸۵/

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۱۷۲

شماره کتابشناسی ملی : ۱۰۴۷۲۸۱

اشاره

الفصل العشرون: الحمید ، المحمود ، الحامدالحمید و المحمود والحامد لغةً«الحمید» و«المحمود» و«الحامد» مشتقّة من مادّة «حمد» وهو یدلّ علی خلاف الذمّ . یقال: حمدت فلانا أَحمده ، ورجل محمود ومحمّد إِذا کثرت خصاله المحمودة غیر المذمومة. ⁽¹⁾وحمدته علی شجاعته وإِحسانه حمدا: أَثنیتُ علیه. ⁽²⁾و «الحمید» فعیل بمعنی مفعول «المحمود» أَو فاعل «الحامد». قال ابن الأَثیر : الحمد والشکر متقاربان ، والحمد أَعمّهما ، لأَنّک تحمد الإنسان علی صفاته الذاتیّة وعلی عطائه ولا تشکره علی صفاته. ⁽³⁾قال الفیومیّ : الحمد غیر الشکر ؛ لأَنّه یستعمل لصفة فی الشخص وفیه معنی التعجّب ، یکون فیه معنی التعظیم للممدوح وخضوع المادح ... وأَمّا الشکر فلا یکون إِلاّ فی مقابلة الصنیع ، فلا یقال: شکرته علی شجاعته. ⁽⁴⁾

.

فصل بیستم : حمید، محمود، حامد

واژه شناسی «حمید» ، «محمود» و «حامد»

فصل بیستم : حمید، محمود، حامدواژه شناسی «حمید» ، «محمود» و «حامد»صفت های «حمید (ستوده) » ، «محمود (ستوده) » و «حامد (ستایشگر ، ستاینده)» ، برگرفته از مادّه «حمد» اند که بر خلاف ذم و نکوهش ، دلالت دارد. گفته می شود : «حمدتُ فلانا أحمده؛ فلان را ستودم و می ستایم». و «رجل محمود و محمّد» را آن گاه می گویند که خوی های ستوده و نانکوهیده او بسیار باشد . «و حمدته علی شجاعته و إحسانه حمدا» ؛ یعنی بر او ثنا گفتم و «حمید» ، فعیل به معنای مفعولی (محمود) یا فاعلی (حامد) است. ابن اثیر می گوید : حمد و شکر ، نزدیک به هم هستند و حمد ، اعم از شکر است ؛ زیرا تو انسان را بر صفات ذاتی او و بر عطای او حمد می کنی و او را بر صفاتش شکر نمی کنی. فَیّومی می گوید : حمد ، غیر از شکر است؛ زیرا حمد ، برای صفت موجود در شخص به کار می رود و در آن ، معنای تعجّب نهفته است و ممکن است در آن ، معنای تعظیم برای ممدوح (مدح شده) و خضوع مادح (مدح کننده) باشد ... . و امّا شکر ، تنها در مقابل نیکوکاری است. پس گفته نمی شود : او را بر شجاعتش شکر گزاردم.

.

الحمید والمحمود والحامد فی القرآن والحدیثمشتقّات مادّة «حمد» المنسوبة إِلی اللّه تعالی فی القرآن الکریم ستّون ، وورد اسم «الحمید» مع اسم «الغنیّ» عشر مرّات ⁽¹⁾، ومع اسم «العزیز» ثلاث مرّات ⁽²⁾، ومع اسم «المجید» مرّة واحدة ⁽³⁾، ومع اسم «الحکیم» مرّة واحدةً أَیضا ⁽⁴⁾، ومع اسم «الولی» مرّة واحدة ⁽⁵⁾، وبلفظ «صراط الحمید» مرّة واحدة أَیضا ⁽⁶⁾. والظاهر من استعمالات القرآن والحدیث أَنّ الحمد والشکر ، کما قال ابن الأَثیر : «متقاربان والحمد أَعمهما» لأَنّ اللّه سبحانه وتعالی یُحمد علی صفاته الذاتیة وعلی عطائه ، ولا یُشکر علی صفاته . وفی الحدیث: «یا مَن هُوَ مَحمودٌ فی کُلِّ خِصالِهِ» ⁽⁷⁾، «یا أللّهُ المَحمودُ فی کُلِّ فِعالِهِ» ⁽⁸⁾، «الحَمدُ للّهِِ المَحمودِ بِنِعَمِهِ» ⁽⁹⁾. قال السیّد فی ریاض السالکین: «الحمد هو الثناء علی ذی علم لکماله ذاتیّا کان کوجوب الوجود والاتّصاف بالکمالات والتنزّه عن النقائص ، أَو وصفیّا ککَون صفاته کاملة واجبة ، أَو فعلیّا کَکون أَفعاله مشتملة علی الحکمة» ⁽¹⁰⁾. وأَطلق اسم «الحامد» علی اللّه فی بعض الأَحادیث. ومتعلّق هذا الحمد إِمّا اللّه سبحانه أَو مخلوقاته ، وحمد اللّه فی کلّ حال یعنی الثناء الإلهیّ البحت ، وهو خارج عن معنی التعظیم والخضوع الذی یُبدیه الحامد للمحمود .

.

حمید و محمود و حامد ، در قرآن و حدیث

حمید و محمود و حامد ، در قرآن و حدیثبرگرفته ها از مادّه «حمد» ، در قرآن کریم شصت بار به خدای متعال نسبت داده شده اند و نام «حمید» با نام «غنی» ، ده بار و با نام «عزیز» ، سه بار، با نام «مجید» ، یک بار ، با نام «حکیم» ، یک بار ، با نام «ولی» ، یک بار و با تعبیر «صراط الحمید (راه [خدای ]ستوده ) » نیز یک بار وارد شده است. از کاربردهای قرآن و حدیث ، چنین می نماید که حمد و شکر ، آن سان که ابن اثیر گفته ، نزدیک به هم هستند و حمد ، اعم از شکر است ؛ زیرا خداوند متعال بر صفات ذاتی و بر عطایش حمد می شود و بر صفاتش شکر گزارده نمی شود. و در حدیث است : «یا مَن هُوَ مَحمودٌ فی کُلِّ خِصالِه؛ ای آن که در همه خصلت هایش ستوده است»، «یا أللّهُ المَحمودُ فی کُلِّ فِعالِهِ ؛ ای خداوند ستوده در همه افعالش» و «الحَمدُ للّهِِ المَحمودِ بِنِعَمِهِ؛ ستایش ، از آنِ خداست که به نعمت هایش ستوده است». سیّد علی خان مدنی در ریاض السالکین می گوید : حمد ، ثنای صاحب علم به خاطر کمالش است، چه [ کمالِ] ذاتی مانند : وجوب وجود و اتّصاف به کمالات و عاری بودن از کاستی ها، چه وصفی ، مانند آن که صفاتش کامل و واجب است، و چه فعلی ، مانند آن که افعالش حکیمانه است . و نام «حامد» ، در برخی احادیث به خداوند اطلاق شده است و متعلَّق این حمد ، یا خدای سبحان است یا آفریدگان او، و حمد خدا در هر حال ، به معنای ثنای صرف الهی است و آن ، بیرون از معنای تعظیم و خضوعی است که ستاینده (حامد) برای ستوده (محمود) ، اظهار می کند.

.

۲۰ / ۱الحَمیدُ المَجیدُالکتاب«قَالُواْ أَتَعْجَبِینَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَ بَرَکَـتُهُ عَلَیْکُمْ أَهْلَ الْبَیْتِ إِنَّهُ حَمِیدٌ مَّجِیدٌ » . ⁽¹⁾

الحدیثالإمام الصادق علیه السلام :و أَمّا «حـم » فَمَعناهُ : الحَمیدُ المَجیدُ. ⁽²⁾

۲۰ / ۲الغَنِیُّ الحَمیدُ«وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ حَمِیدٌ » . ⁽³⁾

راجع : النساء: ۱۳۱ ، إبراهیم: ۸ ، الحجّ: ۶۴ ، لقمان: ۱۲ و ۲۶، فاطر: ۱۵، الحدید: ۲۴، الممتحنة: ۶، التغابن: ۶.

۲۰ / ۳الحَکیمُ الحَمیدُ«لاَّ یَأْتِیهِ الْبَـطِـلُ مِن بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لاَ مِنْ خَلْفِهِ تَنزِیلٌ مِّنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ » . ⁽⁴⁾

.

۲۰ / ۱ ستوده بزرگوار

۲۰ / ۲ بی نیاز ستوده

۲۰ / ۳ فرزانه ستوده

۲۰ / ۱ستوده بزرگوار ⁽¹⁾قرآن«[فرشتگان] گفتند : آیا از کار خداوند به شگفت می آیی؟ ای اهل بیت [ابراهیم]! رحمت خدا و برکت های او بر شماست، که او ستوده بزرگوار است» .

حدیثامام صادق علیه السلامـ در تفسیر « حمّ » ـ: ⁽²⁾به معنای ستوده بزرگوار است.

۲۰ / ۲بی نیاز ستوده«و بدانید که خداوند ، بی نیازِ ستوده است» .

ر . ک : نساء: آیه ۱۳۱، ابراهیم: آیه ۸ ، حج: آیه ۶۴، لقمان: آیه ۱۲ و۲۶، فاطر: ۱۵، حدید: آیه ۲۴، ممتحنه: آیه ۶، تغابن: آیه ۶.

۲۰ / ۳فرزانه ستوده«باطل به آن ( قرآن ) از پیشاپیش آن و از پشتِ سر آن نمی رسد. فرو فرستاده ای از جانب فرزانه ستوده است» .

.

۲۰ / ۴الوَلِیُّ الحَمیدُ«وَ هُوَ الَّذِی یُنَزِّلُ الْغَیْثَ مِن بَعْدِ مَا قَنَطُواْ وَ یَنشُرُ رَحْمَتَهُ وَ هُوَ الْوَلِیُّ الْحَمِیدُ » . ⁽¹⁾

۲۰ / ۵العَزیزُ الحَمیدُ«کِتَـبٌ أَنزَلْنَـهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّـلُمَـتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلَی صِرَ طِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ » . ⁽²⁾

راجع : سبأ : ۶ ، البروج : ۸ .

۲۰ / ۶أوَّلُ مَحمودٍالإمام علیّ علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ أَوَّلِ مَحمودٍ ، وآخِرِ مَعبودٍ ، وأَقرَبِ مَوجودٍ ، البَدیءِ بِلا مَعلومٍ لِأَزَلِیَّتِهِ ، ولا آخِرَ لِأَوَّلیَّتِهِ. ⁽³⁾

۲۰ / ۷أحَقُّ مَحمودٍالإمام علیّ علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ أَحَقِّ مَحمودٍ بِالحَمدِ ، وأَولاهُ بِالمَجدِ. ⁽⁴⁾

.

۲۰ / ۴ سرپرست ستوده

۲۰ / ۵ شکست ناپذیرِ ستوده

۲۰ / ۶ نخستین ستوده

۲۰ / ۷ سزاوارترین ستوده

۲۰ / ۴سرپرست ستوده«و اوست که باران را پس از آن که ناامید گشته اند، فرو می فرستد و رحمت خود را می گسترانَد ، و اوست سرپرست ستوده» .

۲۰ / ۵شکست ناپذیرِ ستوده«[این] کتابی است که آن را به سوی تو فرو فرستاده ایم تا مردم را به اذن خداوندگارشان ، از تاریکی ها به سوی روشنایی درآوری ؛ به سوی راه [خداوندِ] شکست ناپذیرِ ستوده» .

ر . ک : سبأ : آیه ۶، بروج : آیه ۸ .

۲۰ / ۶نخستین ستودهامام علی علیه السلام :ستایش ، از آنِ خداست که نخستین ستوده ، واپسین پرستیده و نزدیک ترین موجود است. آغازگری که دیرینگی او دانسته نیست و آغازِ او را پایانی نیست.

۲۰ / ۷سزاوارترین ستودهامام علی علیه السلام :ستایش ، از آنِ خداست که به ستایش ، سزاوارترین ستوده ، و به بزرگواری ، شایسته ترینِ آن است.

.

۲۰ / ۸المَحمودُ الحَمیدُرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی حَدیثِ المِعراجِ ـ: فَالتَفَتُّ عَن یَمینِ العَرشِ فَوَجَدتُ عَلی ساقِ العَرشِ الأَیمَنِ مَکتوبا : لا إِلهَ إِلاّ أَنَا وَحدی لا شَریکَ لی ، مُحَمَّدٌ رَسولی ، أَیَّدتُهُ بِعَلِیٍّ . یا أَحمَدُ شَقَقتُ اسمَکَ مِنِ اسمی ، أَنَا اللّهُ المَحمودُ الحَمیدُ. ⁽¹⁾

۲۰ / ۹خُیرُ حامِدٍ و مَحمودٍرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی دُعاءِ الجَوشَنِ الکَبیرِ ـ: یا خَیرَ ذاکِرٍ ومَذکورٍ ، یا خَیرَ شاکِرٍ ومَشکورٍ ، یا خَیرَ حامِدٍ ومَحمودٍ. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ أَیضا ـ: اللّهُمَّ إِنّی أَسأَ لُکَ بِاسمِکَ یا أَحَدُ یا واحِدُ یا شاهِدُ یا ماجِدُ یا حامِدُ. ⁽³⁾

۲۰ / ۱۰المَحمودُ لا یَزالُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الحَمدُ للّهِِ الَّذی عَلا فی تَوَحُّدِهِ ، ودَنا فی تَفَرُّدِهِ .. . مَجیدا لَم یَزَل ، مَحمودا لا یَزالُ. ⁽⁴⁾

.

۲۰ / ۸ ستودنی ستوده

۲۰ / ۹ بهترین ستایشگر و ستوده

۲۰ / ۱۰ هماره ستوده

۲۰ / ۸ستودنی ستودهپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در حدیث معراج ـ: به سمت راست عرش ، رو کردم و بر ساق راست عرش نوشته یافتم : «خدایی جز من نیست. یگانه ام . انبازی برایم نیست. محمّد ، فرستاده من است . او را با علی نیرومند ساختم. ای احمد! نام تو را از نام خود برگرفتم. منم خدای ستودنیِ ستوده».

۲۰ / ۹بهترین ستایشگر و ستودهپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعای «جوشن کبیر» ـ: ای بهترین یاد کننده و یاد شده، ای بهترین سپاس گزار و سپاس داشته شده، ای بهترین ستاینده و ستوده!

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعای «جوشن کبیر» ـ: خداوندا! من از تو درخواست می کنم به نامت ، ای یگانه ، ای یکتا ، ای شاهد ، ای بزرگوار ، ای ستایشگر!

۲۰ / ۱۰هماره ستودهپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ستایش ، از آنِ خداست؛ کسی که در یگانگی خود ، بلند پایه گشت و در یکتایی اش نزدیک شد ... همیشه بزرگوار است و هماره ستوده.

.

۲۰ / ۱۱المَحمودُ غَیرُ المَحدودِالإمام الصادق علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ ـ: بِاسمِ المَحمودِ غَیرِ المَحدودِ ⁽¹⁾، المُستَحِقِّ لَهُ عَلَی السَّرّاءِ وَالضَّرّاءِ ، بِاسمِ المَذکورِ فِی الشِّدَّةِ وَالرَّخاءِ. ⁽²⁾

۲۰ / ۱۲المَحمودُ فی کُلِّ خِصالِهِالإمام الصادق علیه السلام :اللّهُمَّ إِن أَدخَلتَنِی الجَنَّةَ فَأَنتَ مَحمودٌ ، وإِن عَذَّبتَنی فَأَنتَ مَحمودٌ ، یا مَن هُوَ مَحمودٌ فی کُلِّ خِصالِهِ ، صَلِّ عَلی مُحَمِّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ وَافعَل بی ما تَشاءُ وأَنتَ مَحمودٌ. ⁽³⁾

۲۰ / ۱۳المَحمودُ فی کُلِّ فِعالِهِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إِنَّ آدَمَ لَمّا رَأَی النُّورَ ساطِعا مِن صُلبِهِ ؛ إِذ کانَ اللّهُ قَد نَقَلَ أَشباحَنا مِن ذُروَةِ العَرشِ إِلی ظَهرِهِ ، رَأَی النُّورَ ولَم یَتَبَیَّنِ الأَشباحُ ... فَقالَ : ما هذِهِ الأَشباحُ؟ فَقالَ اللّهُ تَعالی : یا آدَمُ ، هذِهِ أَشباحُ أَفضَلِ خَلائِقی وبَرِیّاتی : هذا مُحَمَّدٌ وأَنَا المَحمودُ الحَمیدُ فی أَفعالی ، شَقَقتُ لَهُ اسما مِنِ اسمی... . ⁽⁴⁾

.

۲۰ / ۱۱ ستوده نامحدود

۲۰ / ۱۲ ستوده در همه ویژگی هایش

۲۰ / ۱۳ ستوده در همه کارهایش

۲۰ / ۱۱ستوده نامحدودامام صادق علیه السلامـ در دعا ـ: به نام آن ستوده نامحدود که بر خوشی و ناخوشی ، سزاوار آن (ستایش) است . به نام آن یاد شده در سختی و آسایش.

۲۰ / ۱۲ستوده در همه ویژگی هایشامام صادق علیه السلام :خداوندا! اگر مرا به بهشت در آوری، پس ستوده ای و اگر مرا عذاب دهی، باز هم ستوده ای . ای آن که در همه ویژگی هایش ستوده است! بر محمّد و خاندان محمّد ، درود فرست و برای من ، آنچه می خواهی ، انجام ده ، که تو ستوده ای .

۲۰ / ۱۳ستوده در همه کارهایشپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آدم علیه السلام آن گاه که نور را از صُلب خود ، تابان دید ، آن هنگام که خداوند ، اشباح ما را از اوج عرش به پشت او جابه جا کرد، نور را دید و اشباح [برای او ]روشن نشدند ... پس گفت : این اشباح چیست؟ خداوند متعال فرمود : «ای آدم! اینها اشباحِ برترین مخلوقات و آفریدگان من اند . این ، محمّد است و من ، ستودنیِ ستوده در کارهایم. برای او نامی از نام خود برگرفتم ... » .

.

الإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «الـم » ـ: دَلَّ بِـ«اللامِ» عَلی قَولِکَ المَلِکِ العَظیمِ القاهِرِ لِلخَلقِ أَجمَعینَ ، ودَلَّ بِـ «المیمِ» عَلی أَنَّهُ المَجیدُ المَحمودُ فی کُلِّ أَفعالِهِ. ⁽¹⁾

إدریس علیه السلام :یا أللّهُ المَحمودُ فی کُلِّ فِعالِهِ. ⁽²⁾

۲۰ / ۱۴المَحمودُ فی کُلِّ صُنعِهِالإمام علیّ علیه السلام :إِلهی ... أَنتَ الکَریمُ المَحمودُ فی کُلِّ ما تَصنَعُهُ. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الکَریمِ فی مُلکِهِ ، القاهِرِ لِمَن فیهِ ، القادِرِ عَلی أَمرِهِ ، المَحمودِ فی صُنعِهِ. ⁽⁴⁾

۲۰ / ۱۵المَحمودُ بِکُلِّ لِسانٍرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فِی الدُّعاءِ ـ: أَنتَ اللّهُ المَحمودُ بِکُلِّ لِسانٍ. ⁽⁵⁾

.

۲۰ / ۱۴ ستوده در همه کارش

۲۰ / ۱۵ ستوده به هر زبانی

امام صادق علیه السلامـ درباره تفسیر آیه « الم » ـ: با «لام» بر این سخنِ تو دلالت کرد که او مالک سترگ و چیره بر همه خلق است ، و با «میم» ، بر این دلالت کرد که او در همه کارهایش بزرگوارِ ستوده است.

ادریس علیه السلام :ای خدای ستوده در همه کارهایش!

۲۰ / ۱۴ستوده در همه کارشامام علی علیه السلام :ای خدای من! ... تویی کریم ستوده ، در همه آنچه می کنی.

امام علی علیه السلام :ستایش ، از آنِ خداست که در فرمان روایی خود ، کریم است، بر کسانی که در آن اند ، چیره است، بر امر خود تواناست، و در کار خود ، ستوده است.

۲۰ / ۱۵ستوده به هر زبانیپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعا ـ: تویی خداوند ستوده به هر زبانی.

.

۲۰ / ۱۶المَحمودُ بِنِعمَتِهِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الحَمدُ للّهِِ المَحمودِ بِنِعمَتِهِ ، المَعبودِ بِقُدرَتِهِ ، المُطاعِ بِسُلطانِهِ ... . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ أَهلِ الحَمدِ ووَلِیِّهِ ، ومُنتَهَی الحَمدِ ومَحَلِّهِ ... المَحمودِ بِامتِنانِهِ وبِإِحسانِهِ. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الأَحَدِ المَحمودِ الَّذی تَوَحَّدَ بِمُلکِهِ ، وعَلا بِقُدرَتِهِ ، أَحمَدُهُ عَلی ما عَرَّفَ مِن سَبیلِهِ ، و ألهَمَ مِن طاعَتِهِ ، وعَلَّمَ مِن مَکنونِ حِکمَتِهِ ، فَإِنَّهُ مَحمودٌ بِکُلِّ ما یولی ، مَشکورٌ بِکُلِّ ما یُبلی. ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذی. .. هُوَ أَهلٌ لِکُلِّ حَمدٍ .. . المَحمودُ لِبَذلِ نَوائِلِهِ. ⁽⁴⁾

الإمام الکاظم علیه السلام :أَنتَ الصَّمَدُ ... المَعبودُ بِالعُبودِیَّةِ ، وَالمَحمودُ بِالنِّعَمِ. ⁽⁵⁾

.

۲۰ / ۱۶ ستوده به نعمتش

۲۰ / ۱۶ستوده به نعمتشپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ستایش ، از آنِ خداست که به نعمت خود ، ستوده است، به توانایی خود پرستیده است و به سلطه اش فرمان رواست ... .

امام علی علیه السلام :ستایش ، از آنِ خداست که سزاوار ستایش و ولیّ آن ، و فرجام ستایش و جایگاه آن است ... و به نعمت دادن و نیکی کردنش ستوده است.

امام علی علیه السلام :ستایش ، از آنِ خداوند یگانه ستوده است؛ آن که در فرمان روایی خود ، یگانه گشت و به توانایی اش بلندمرتبه . او را می ستایم بر آنچه از راه خود [ به من ]شناسانْد و از طاعت خود ، الهام کرد و از حکمت پوشیده خود آموخت؛ زیرا او به همه آنچه [ از سرِ لطف] روا می دارد ، ستوده است و به هر آنچه می آزماید، درخور سپاس است.

امام صادق علیه السلام :ستایش ، از آنِ خداوندی است ... که سزاوار هر ستایشی است ... و به خاطر عطاهای بی دریغش ستوده است .

امام کاظم علیه السلام :[خداوندا !] تویی بی نیازِ ... پرستیده به پرستش و ستوده به نعمت ها.

.

الفصل الحادی والعشرون: الحـیّالحیّ لغةً واصطلاحاالحیّ صفة مشبهة من مادّة «حیی». وهو أَصلان: أَحدهما: خلاف الموت ، والآخر الاستحیاء الذی [ هو] ضدّ الوقاحة ⁽¹⁾. و«الحی» مشتقّ من المعنی الأَوّل ، ویختلف الفلاسفة والمتکلّمون فی تفسیر الحیاة الإلهیّة ، لکنّهم جمیعا ذکروا العلم والقدرة فی تفسیر هذه الصفة ، وذهب البعض إِلی أَنّ معناه «الفعّال الدرّاک» ⁽²⁾. ورأَی بعض آخر أَنّ الحیاة هی مبدأ العلم والقدرة ⁽³⁾. وبینهم من قال: «معناه هو أَنّه لا یستحیل أَن یکون عالما قادرا» ⁽⁴⁾.

الحیّ فی القرآن والحدیثنسب القرآن الکریم صفة «الحیّ» مقرونةً بصفة «القیّوم» إِلی اللّه عز و جل فی ثلاثة مواضع ⁽⁵⁾، وبقوله : «لاَ تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلاَ نَوْمٌ» فی موضع واحد ⁽⁶⁾، وبقوله: «لاَّ إِلَـهَ إِلاَّ هُوَ» فی ثلاثة مواضع ⁽⁷⁾، وبقوله: «الَّذِی لاَ یَمُوتُ» فی موضع واحد ⁽⁸⁾، وقد تکرّرت عبارة «یُحْیِ وَیُمِیتُ» تسع مرّات ⁽⁹⁾وعبارة «نُحْییِ وَنُمِیتُ» مرّتین ⁽¹⁰⁾. وقد نُسب إحیاء الموتی إلی اللّه سبع مرّات ⁽¹¹⁾، ومعنی إِخراج الحیّ من المیّت وبالعکس فی أَربع آیات ⁽¹²⁾، ومعنی إِحیاء الأَرض بعد موتها تسع مرّات ⁽¹³⁾، ومعنی إِماتة النَّاس وإِحیائهم خمس مرّات ⁽¹⁴⁾فی القرآن الکریم. لقد عدّت الأَحادیث المأثورة الحیاة الإلهیّة بلا کیفیّة ، وعلی هذا الأَساس لا یمکن وصف ذاتها وحقیقتها ، والتوضیحات المذکورة للحیاة الإلهیّة فی الأَحادیث إِمّا لها جانب سلبیّ ، وتبیّن التفاوت بین الحیاة الإلهیّة وحیاة المخلوقات ، وإِمّا تشیر إِلی آثار الحیاة الإلهیّة ولوازمها ، ومن هذه التوضیحات یمکن الإشارة إِلی الموارد الآتیة: حیاة اللّه لیست بمعنی أَنّها ذات مدّةٍ ولها أَجلٌ معیّن ، حیاته غیر حادثة بل أَزلیّة أَبدیّة؛ اللّه هو المصدر لحیاة المخلوقات الحیّة .

.

فصل بیست و یکم : حیّ

واژه شناسی و اصطلاح شناسی «حیّ»

حی ، در قرآن و حدیث

فصل بیست و یکم : حیّواژه شناسی و اصطلاح شناسی «حیّ»واژه «حیّ (زنده)» ، صفت مشبّهه از مادّه «حیی» است که دو معنای اصلی دارد : یکی خلافِ مرگ ، یعنی زندگی ، و دیگری آزرم داشتن که ضدّ بی شرمی است . حیّ ، برگرفته از معنای نخست است . فیلسوفان و متکلّمان ، در تفسیر حیات الهی اختلاف دارند؛ ولی آنان همگی ، دانش و توانایی را در تفسیر این صفت ، یاد کرده اند. برخی بر آن اند که معنای آن، «فعّال درّاک (کنشگر دریابنده ) » است و برخی دیگر بر این نظرند که حیات ، مبدأ دانش و توانایی است . برخی نیز گفته اند که «معنای حَی، آن است که محال نیست که دانای توانا باشد».

حی ، در قرآن و حدیثقرآن کریم ، صفت «حیّ» را همراه با صفت «قیّوم» در سه جا به خداوند عز و جل نسبت داده است و در یک جا با تعبیر «لاَ تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلاَ نَوْمٌ ؛ او را خوابِ سبک و خواب گران نمی گیرد» ، و در سه جا با تعبیر «لاَّ إِلَـهَ إِلاَّ هُوَ ؛ خدایی جز او نیست» و در یک موضع با تعبیر «الَّذِی لاَ یَمُوتُ ؛ آن که نمی میرد» یاد کرده است و عبارت «یُحْییِ وَیُمِیتُ ؛ زنده می کند و می میراند» ، نُه بار و عبارت «نُحْییِ وَ نُمِیتُ ؛ زنده می کنیم و می میرانیم» دو بار تکرار شده و زنده کردن مردگان ، هفت بار به خداوند نسبت داده شده است و معنای بیرون آوردن زنده از مُرده و برعکس ، در چهار آیه و معنای زنده کردن زمین پس از مرگ آن ، نُه بار و معنای میراندن مردم و زنده کردن ایشان ، پنج بار در قرآن کریم به کار رفته است. احادیث منقول ، حیات الهی را بدون چگونگی دانسته اند . بر این پایه ، توصیف ذات و حقیقت آن، امکان ناپذیر است و توضیحاتی که در احادیث برای حیات الهی ذکر شده ، یا جنبه سلبی دارند و تفاوت حیات الهی و حیات آفریدگان را بیان می کنند ، و یا به آثار و لوازم حیات الهی اشاره دارند . از جمله این توضیحات به این موارد می توان اشاره کرد : حیات خدا به معنای مدّت دار بودن زندگی او و مهلت دار بودن آن نیست. حیات خداوند ، حادث نیست؛ بلکه دیرینه و جاودان است. خداوند ، سرچشمه حیات آفریدگان جاندار است.

.

. .

. .

۲۱ / ۱صِفَةُ حَیاتِهالکتاب«اللَّهُ لاَ إِلَـهَ إِلاَّ هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ لاَ تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلاَ نَوْمٌ» . ⁽¹⁾

«اللَّهُ لاَ إِلَـهَ إِلاَّ هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ » . ⁽²⁾

«وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَیِّ الْقَیُّومِ » . ⁽³⁾

«وَ تَوَکَّلْ عَلَی الْحَیِّ الَّذِی لاَ یَمُوتُ» . ⁽⁴⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی دُعاءِ الجَوشَنِ الکَبیرِ ـ: یا حَیّا قَبلَ کُلِّ حَیٍّ ، یا حَیّا بَعدَ کُلِّ حَیٍّ ، یا حَیُّ الَّذی لَیسَ کَمِثلِهِ حَیٌّ ، یا حَیُّ الَّذی لا یُشارِکُهُ حَیٌّ ، یا حَیُّ الَّذی لا یَحتاجُ إِلی حَیٍّ ، یا حَیُّ الَّذی یُمیتُ کُلَّ حَیٍّ ، یا حَیُّ الَّذی یَرزُقُ کُلَّ حَیٍّ ، یا حَیّا لَم یَرِثِ الحَیاةَ مِن حَیٍّ ، یا حَیُّ الَّذی یُحیِی المَوتی ، یا حَیُّ یا قَیّومُ لا تَأخُذُهُ سِنَةٌ ولا نَومٌ . ⁽⁵⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ ـ: یا حَیُّ قَبلَ کُلِّ حَیٍّ ، یا حَیُّ بَعدَ کُلِّ حَیٍّ ، یا حَیُّ مَعَ کُلِّ حَیٍّ ، یا حَیُّ حینَ لا حَیّ ، یا حَیُّ یَبقی ویَفنی کُلُّ حَیٍّ ، یا حَیُّ لا إِلهَ إِلاّ أَنتَ ، یا حَیُّ یا کَریمُ ، یا مُحیِی المَوتی . ⁽⁶⁾

.

۲۱ / ۱ ویژگی حیات او

۲۱ / ۱ویژگی حیات اوقرآن«خداوند که جز او خدایی نیست ، زنده پاینده است؛ نه خوابی سبُک و نه خوابی گران ، او را فرا نمی گیرد» .

«خدا که جز او خدایی نیست؛ زنده پاینده است» .

«و چهره ها برای زنده پاینده، فروتنی و خواری می کنند» .

«و بر زنده ای توکّل کن که نمی میرد» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعای جوشن کبیر ـ: ای زنده پیش از هر زنده، ای زنده پس از هر زنده، ای زنده ای که همانند او زنده ای نیست، ای زنده ای که زنده ای با او شریک نمی گردد، ای زنده ای که به زنده ای نیاز ندارد ، ای زنده ای که هر زنده ای را می میرانَد، ای زنده ای که هر زنده ای را روزی می رساند ، ای زنده ای که زندگی را از زنده ای ارث نبرده است، ای زنده ای که مردگان را زنده می کند ، ای زنده ، ای پاینده ای که خواب سبک و خواب گران ، او را فرا نمی گیرد!

امام زین العابدین صلی الله علیه و آلهـ در دعا ـ: ای زنده پیش از هر زنده، ای زنده پس از هر زنده، ای زنده با هر زنده، ای زنده ، هنگامی که هیچ زنده ای نبود، ای زنده ای که پایدار می مانَد ، در حالی که هر زنده ای نابود گردد ، ای زنده ای که خدایی جز او نیست، ای زنده، ای کریم، ای زنده کننده مردگان!

.

الإمام الباقر علیه السلامـ إِذ قیلَ لَهُ : أَخبِرنی عَن رَبِّکَ مَتی کانَ ؟ ـ: وَیلَکَ ، إِنَّما یُقالُ لِشَیءٍ لَم یَکُن : مَتی کانَ ؟ إِنَّ رَبّی ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ کانَ ولَم یَزَل حَیّا بِلا کَیفٍ . . . کانَ حَیّا بِلا حَیاةٍ حادِثَةٍ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إِنَّ اللّهَ نُورٌ لا ظُلمَةَ فیهِ ، وعِلمٌ لا جَهلَ فیهِ ، وحَیاةٌ لا موتَ فیهِ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :اللّهُ نُورٌ لا ظَلامَ فیهِ ، وحَیٌّ لا مَوتَ لَهُ . . . حَیُّ الذّاتِ . ⁽³⁾

الإمام الکاظم علیه السلام :کانَ عز و جل إِلها حَیّا بِلا حَیاةٍ حادِثَةٍ . . . بَل حَیٌّ لِنَفسِهِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :إِنَّ اللّهَ ـ لا إِلهَ إِلاّ هُوَ ـ کانَ حَیّا بِلا کَیفٍ ولا أَینٍ . ⁽⁵⁾

۲۱ / ۲هُوَ حَیاةُ کُلِّ شَیءٍالإمام علیّ علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ عَنِ اللّهِ ـ: هُوَ حَیاةُ کُلِّ شَیءٍ ، ونُورُ کُلِّ شَیءٍ ، سُبحانَهُ وتَعالی عَمّا یَقولونَ عُلُوّا کَبیرا . . . وبِحَیاتِهِ حَیِیَت قُلوبُهُم ، وبِنورِهِ اهتَدَوا إِلی مَعرِفَتِهِ . ⁽⁶⁾

.

۲۱ / ۲ او زندگی همه چیز است

امام باقر علیه السلامـ در پاسخ به این سؤال که به او گفته شد : خبر ده که خداوندگارت از کِی بوده است ـ: وای بر تو! تنها به چیزی که نبوده ، گفته می شود که از کِی موجود شده است. همانا خداوندگارم ـ که والا و بلند پایه است ـ هست و همواره زنده است ، بدون چگونگی ... . زنده است ، بدون زندگی پدید آمده.

امام باقر علیه السلام :خداوند ، نوری است که تاریکی در او نیست، دانشی است که جهل در او نیست و زندگی ای است که مرگ در او نیست.

امام صادق علیه السلام :خداوند ، نوری است که هیچ تاریکی ای در او نیست و زنده ای است که مرگی برای او نیست ... . ذاتا زنده است.

امام کاظم علیه السلام :او خدایی زنده ، بدون زندگیِ نوپدید است ... ؛ بلکه در ذات خود ، زنده است.

امام کاظم علیه السلام :همانا خداوند ـ که خدایی جز او نیست ـ بدون چگونگی و بدون کجایی ، زنده است.

۲۱ / ۲او زندگی همه چیز استامام علی علیه السلامـ آن گاه که از ایشان درباره خداوند پرسیدند ـ: او زندگی همه چیز و روشنایی همه چیز است. پاک است و از آنچه می گویند ، بسی برتر و بالاتر است ... . و به زندگی او دل هایشان (دل های حاملان عرش) زنده گشته است و با نور او به شناختش راه یافته اند.

.

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فی مُناجاتِهِ ـ: وأَنَّکَ أَقَمتَ بِقُدسِکَ حَیاةَ کُلِّ شَیءٍ ، وجَعَلتَهُ نَجاةً لِکُلِّ حَیٍّ . ⁽¹⁾

راجع : ج ۷ ص ۱۱۸ (الفصل التاسع والستون : المحیی ، الممیت) .

.

امام زین العابدین علیه السلامـ در مناجات با خدا ـ: تو با پاکی خود ، زندگی همه چیز را بر پا کرده ای و آن را [مایه] رهایی برای هر زنده ای نهاده ای.

ر . ک : ج ۷ ص ۱۱۹ (فصل شصت و نهم : محیی ، ممیت).

.

الفصل الثانی والعشرون: الخالـقالخالق لغةًإِنّ «الخالق» اسم فاعل من مادّة «خلق» ، والخلق فی الأَصل بمعنی التقدیر ، ویستعمل بمعنی إِیجاد الشیء علی أَساس التقدیر ⁽¹⁾.

الخالق فی القرآن والحدیثلقد جاء قوله تعالی : «خالق کلّ شیء» أَربع مرّات ⁽²⁾فی القرآن الکریم ، وقوله : «أحسن الخالقین» مرّتین ⁽³⁾، و«إنّی خالق بشرا» مرّتین أیضا ⁽⁴⁾، و«الخلاّق العلیم» کذلک ⁽⁵⁾، و«هو اللّه الخالق البارئ المصوّر» مرّةً واحدةً ⁽⁶⁾، و «هل من خالق غیر اللّه یرزقکم» کذلک ⁽⁷⁾. وفی الأَحادیث مباحث کثیرة بشأن الخلقة ومبادئها وخصائصها الإیجابیّة والسلبیّة وما جاء فی هذه المجموعة قسم من مباحث الخلقة ، وستأَتی المباحث الباقیة فی موسوعة «میزان الحکمة» تحت عنوان «الخلقة» . لقد ذهبت الأَحادیث إِلی أَنّ العلم والتقدیر والمشیئة من مبادئ الخلقة الّتی تشیر إِلی المعنی الأَصلیِّ للخلقة لغویّا ، ومن أَهمّ خصائص الخلقة فی الأَحادیث نفی المثال والأُصول الأَزلیّة ، أَی: إِنّ اللّه سبحانه لم یوجد الأَشیاءَ فی العالم علی أَساس أَمثلة أَزلیّة ، والفعل الإلهی غیر محکوم بالأَمثلة والصور الأَزلیّة الثابتة ، من جهة أُخری إِنّ اللّه تعالی لم یخلق العالم من مادّة وأَصل أَزلیّ وغیر مخلوق ، من هنا صورة العالم ومادّته کلتاهما حادثة وبدیعة . لقد جاء فی الآیات والأَحادیث الخلق من شیء أَحیانا بالنسبة إِلی اللّه سبحانه . کقوله مثلاً: «خَلَقَ الاْءِنسَـنَ مِن صَلْصَـلٍ کَالْفَخَّارِ» ⁽⁸⁾.

.

فصل بیست و دوم : خالق

واژه شناسی «خالق»

خالق ، در قرآن و حدیث

اشاره

فصل بیست و دوم : خالقواژه شناسی «خالق»صفت «خالق (آفریدگار) » ، اسم فاعل از مادّه «خلق» است و خلق در اصل به معنای «اندازه کردن» است و به معنای «ایجاد شی ء بر پایه اندازه» به کار می رود.

خالق ، در قرآن و حدیثدر قرآن کریم ، تعبیر «خالقُ کُلِّ شَیْ ءٍ ؛ آفریدگار همه چیز» چهار بار و تعبیر: «أَحْسَنُ الْخَــلِقِینَ ؛ بهترین آفرینندگان» ، دو بار و تعبیر «إِنِّی خَــلِقُ بَشَرًا ؛ من آفریننده بشری هستم» دو بار و «الْخَلَّـقُ الْعَلِیمُ ؛ بسیار آفریننده دانا» نیز دو بار و تعابیر: «هُوَ اللَّهُ الْخَــلِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ ؛ اوست خداوند ، آفریدگار آفریننده صورتگر» و «هَلْ مِنْ خَــلِقٍ غَیْرُ اللَّهِ یَرْزُقُکُم ؛ آیا آفریدگاری جز خدا به شما روزی می رساند؟» ، هر کدام یک بار به کار رفته است. در احادیث ، مباحث بسیاری در باب آفرینش و مبادی و ویژگی های ایجابی و سلبی آن ، آمده است ... . و آنچه در این مجموعه آمده ، بخشی از مباحث آفرینش است و مباحث باقی مانده در دانش نامه میزان الحکمة ، زیر عنوان «الخلقة (آفرینش)» خواهد آمد. احادیث بر آن اند که دانش و اندازه گیری و مشیّت (خواست) ، از مبادی خلقت است که به معنای اصلی لغوی خلقت ، اشاره دارند . از مهم ترین ویژگی های آفرینش در احادیث ، نفی الگو و مادّه ازلی است ؛ یعنی خداوند سبحان ، اشیای جهان را بر پایه نمونه های دیرینه ایجاد نکرده است و فعل الهی ، محکوم نمونه ها و صورت های دیرینه ثابت نیست. از سوی دیگر ، خداوند متعال ، جهان را از مادّه و ریشه ای دیرینه و نا آفریده، نیافریده است. از همین رو ، صورت و مادّه جهان ، هر دو حادث و نوپدیدند. در آیات و احادیث ، گاه آفرینش از یک چیز درباره خداوند سبحان به کار رفته است ؛ مانند این آیه : «انسان را از گِلی خشک ، چون سفال ، آفرید» .

.

راجع : ج ۵ ص ۳۳۶ (الفصل السابع : البدیءُ ، البدیعُ) .

۲۲ / ۱مَبادِئُ الخِلقَةِ۲۲ / ۱ ـ ۱العِلمُالکتاب«أَلاَ یَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ » . ⁽¹⁾

.

۲۲ / ۱ مبادی آفرینش

۲۲ / ۱ ـ ۱ دانش

ر . ک : ج ۵ ص ۳۳۷ (فصل هفتم : بدی ء، بدیع).

۲۲ / ۱مبادی آفرینش۲۲ / ۱ ـ ۱دانشقرآن«آیا آن که آفریده، علم ندارد ، حال آن که او ریزبینِ آگاه است؟» .

.

«بَدِیعُ السَّمَـوَ تِ وَالْأَرْضِ أَنَّی یَکُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَکُن لَّهُ صَـحِبَةٌ وَخَلَقَ کُلَّ شَیْ ءٍ وَهُوَ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عَلِیمٌ » . ⁽¹⁾

«إِنَّ رَبَّکَ هُوَ الْخَلَّـقُ الْعَلِیمُ » . ⁽²⁾

راجع : البقرة : ۲۹ ، المائدة : ۹۷ ، الروم : ۵۴ ، یس : ۷۹ و۸۱ ، الزخرف : ۹ .

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :. . . مُبتَدعِ الخَلائِقِ بِعِلمِهِ ، ومُنشِئِهِم بِحُکمِهِ ، بِلاَ اقتِداءٍ ولا تَعلیمٍ ولاَ احتِذاءٍ لِمِثالِ صانِعٍ حَکیمٍ ، ولا إِصابَةِ خَطَأٍ ولا حَضرَةِ مَلَأٍ . ⁽³⁾

التوحید عن مروان بن مسلم :دَخَلَ ابنُ أَبِی العَوجاءِ عَلی أَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام فَقالَ : أَلَیسَ تَزعُمُ أَنَّ اللّهَ خالِقُ کُلِّ شَیءٍ ؟ فَقالَ أَبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : بَلی . فَقالَ : أنَا أَخلُقُ . فَقالَ علیه السلام لَهَ : کَیفَ تَخلُقُ ؟! فَقالَ : أُحدِثُ فِی المَوضِعِ ، ثُمَّ أَلبَثُ عَنهُ فَیَصیرُ دَوابَّ ، فَأَکونُ أَنَا الَّذی خَلَقتُها . فَقالَ أَبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : ألَیسَ خالِقُ الشَّیءِ یَعرِفُ کَم خَلقُهُ ؟ قالَ : بَلی . قالَ : فَتَعرِفُ الذَّکَرَ مِنها مِنَ الأُنثی ، وتَعرِفُ کَم عُمُرُها ؟ فَسَکَتَ . ⁽⁴⁾

.

«نوآور آسمان ها و زمین است. چگونه او را فرزندی باشد، حال آن که برای او همسری نبوده و همه چیز را آفریده؟ و او به همه چیز داناست» .

«همانا خداوندگار تو ، همان بسیار آفریننده داناست» .

ر . ک : بقره : آیه ۲۹ ، مائده : آیه ۹۷ ، روم : آیه ۵۴ ، یس : آیه ۷۹ و۸۱ ، زخرف : آیه ۹.

حدیثامام علی علیه السلام :نوآور آفریدگان به دانش خود و نوپدید آورنده آنها به حکم (/ حکمت) خود است ، بدون الگو برداری [از کسی] و آموختن و تقلید کردن از نمونه سازنده فرزانه ای ، و بدون آزمون و خطایی ، و بدون حضور جماعتی [ برای مشاوره ] .

التوحیدـ به نقل از مروان بن مسلم ـ: ابن ابی العوجاء بر ابو عبد اللّه (امام صادق علیه السلام ) وارد شد و گفت : آیا گمان نمی کنی که خداوند ، آفریدگار همه چیز است؟ امام صادق علیه السلام فرمود : «آری». گفت : من [هم] می آفرینم. امام علیه السلام به او فرمود : «چگونه می آفرینی؟!» . گفت : در این جا قضای حاجت می کنم . پس از آن ، درنگ می کنم و جنبندگانی [ ظاهر ]می شوند که من ، آفریدگار آنها هستم. امام صادق علیه السلام فرمود : «آیا آفریدگار یک چیز، نمی داند که آفریده های او چند تا هستند» . گفت : چرا. فرمود : «پس تو نرینه آنها را از مادینه ، باز می شناسی و عمر آنها را می دانی؟» . پس ساکت شد.

.

الکافی عن محمّد بن مسلم :سَأَلتُ أَبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَن قَولِ اللّهِ عز و جل : «أَعْطَی کُلَّ شَیْ ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَی » . ⁽¹⁾قالَ : لَیسَ شَیءٌ مِن خَلقِ اللّهِ إِلاّ وهُوَ یُعرَفُ مِن شَکلِهِ الذَّکَرُ مِنَ الأُنثی . قُلتُ : ما یَعنی «ثُمَّ هَدَی » . قالَ : هَداهُ لِلنِّکاحِ وَالسِّفاحِ مِن شَکلِهِ . ⁽²⁾

رجال الکشّی عن أَبی جعفر الأَحول :قالَ ابنُ أَبِی العَوجاءِ مَرَّةً : أَلَیسَ مَن صَنَعَ شَیئا وأَحدَثَهُ حَتّی یُعلَمَ أَنَّهُ مِن صَنعَتِهِ فَهُوَ خالِقُهُ ؟ قُلتُ ⁽³⁾: بَلی . [قالَ :] ⁽⁴⁾فَأَجِّلنی شَهرا أَو شَهرَینِ ، ثُمَّ تَعالَ حَتّی أُرِیَکَ ، قالَ : فَحَجَجتُ فَدَخَلتُ عَلی أَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام ، فَقالَ : أما إِنَّهُ قَد هَیَّأ لَکَ شَأنَینِ ⁽⁵⁾وهُوَ جاءٍ بهِ مَعَهُ بِعِدَّةٍ مِن أَصحابِهِ ، ثُمَّ یُخرِجُ لَکَ الشَّأنَینِ قَدِ امتَلآ دودا ، ویَقولُ لَکَ : هذا الدّودُ یَحدُثُ مِن فِعلی ، فَقُل لَهُ : إِن کانَ مِن صُنعِکَ وأَنتَ أَحدَثتَهُ فَمَیِّز ذُکورَهُ مِنَ الإِناثِ . فَقالَ : هذِهِ وَاللّهِ لَیسَت مِن أَبزارِکَ ⁽⁶⁾، هذِهِ الَّتی حَمَلَتهَا الإِبِلُ مِنَ الحجِازِ . ⁽⁷⁾

.

الکافیـ به نقل از محمّد بن مسلم ـ: از امام صادق علیه السلام از سخن خداوند عز و جل «به هر چیزی آفرینش آن را عطا کرد . آن گاه ، رهنمون گشت» پرسیدم . فرمود : «چیزی از آفریدگان خدا نیست ، مگر آن که نرینه یا مادینه همگونه خود را می شناسد.» گفتم : [ جمله] «آن گاه رهنمون گشت» چه معنایی دارد؟ فرمود : «او را به نکاح و زنای با همگونه خود ، رهنمون گشت».

رجال الکشّیـ به نقل از ابو جعفر احول ـ: ابن ابی العوجاء یک بار گفت : آیا کسی که چیزی را بسازد و آن را پدید آورد تا این که دانسته شود که آن ، از ساختِ اوست، آفریدگار آن نیست؟ گفتم : آری. [گفت :] یک یا دو ماه به من فرصت بده. سپس بیا تا [خالق بودنم را] به تو نشان دهم. گفت : حج گزاردم و بر امام صادق علیه السلاموارد شدم. فرمود : «او (ابن ابی العوجاء) دو جمجمه برای تو آماده کرده است و او همراه با شماری از یاران خود ، آن را با خود خواهد آورد. سپس ، آن دو جمجمه را برای تو بیرون خواهد آورد که پُر از کِرم شده اند و به تو خواهد گفت : این کِرم ها از کار من پدید آمده است . پس به او بگو : اگر از ساخت توست و تو آن را پدید آورده ای، نرینه های آن را از مادینگان جدا کن. پس [از ارائه پاسخ ، ] ابن ابی العوجاء گفت : به خدا سوگند ، این [پاسخ ، ]از گفته های خودت نیست . این را شتران از حجاز آورده اند (کنایه از آموختن از امام صادق علیه السلام ).

.

۲۲ / ۱ ـ ۲القُدرَةُالکتاب«وَلِلَّهِ مُلْکُ السَّمَـوَ تِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَیْنَهُمَا یَخْلُقُ مَا یَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ » . ⁽¹⁾

راجع : البقرة : ۲۰ ، آل عمران : ۲۹ و۱۸۹ ، المائدة : ۱۲۰ ، النور : ۴۵ ، الروم : ۵۴ ، فاطر : ۱ و۴۴ ، التغابن : ۱ ، الملک : ۱ .

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :فَطَرَ الخَلائِقَ بِقدُرَتِهِ . ⁽²⁾

راجع : ص ۴۶۶ (الفصل الثانی والخمسون : القادِرُ ، القَدیرُ) .

۲۲ / ۱ ـ ۳التَّقدیرُالکتاب«إِنَّا کُلَّ شَیْ ءٍ خَلَقْنَـهُ بِقَدَرٍ » . ⁽³⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :قَدَّرَ اللّهُ المَقادیرَ قَبلَ أَن یخَلُقَ السَّماواتِ وَالأَرضَ بِخَمسینَ أَلفَ سَنَةٍ . ⁽⁴⁾

.

۲۲ / ۱ ـ ۲ توانایی

۲۲ / ۱ ـ ۳ اندازه گرفتن

۲۲ / ۱ ـ ۲تواناییقرآن«فرمان روایی آسمان ها و زمین و آنچه میان آنهاست، از آنِ خداست. آنچه بخواهد ، می آفریند ، و خداوند بر همه چیز تواناست» .

ر . ک : بقره : آیه ۲۰ ، آل عمران : آیه ۲۹ و ۱۸۹ ، مائده : آیه ۱۲۰ ، نور : آیه ۴۵ ، روم : آیه ۵۴ ، فاطر : آیه ۱ و ۴۴ ، تغابن : آیه ۱ ، ملک : آیه ۱ .

حدیثامام علی علیه السلام :آفریدگان را به توانایی خود ، پدید آورد.

ر . ک : ص ۴۶۷ (فصل پنجاه و دوم : قادر، قدیر).

۲۲ / ۱ ـ ۳اندازه گرفتنقرآن«ما همه چیز را به اندازه آفریده ایم» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، پنجاه هزار سال پیش از آن که آسمان ها و زمین را بیافریند، اندازه ها را نهاد.

.

عنه صلی الله علیه و آله :إِنَّ اللّهَ عز و جل قَدَّرَ المَقادیرَ ، ودَبَّرَ التَّدابیرَ قَبلَ أَن یَخلُقَ آدَمَ بِأَلفَی عامٍ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :قَدَّرَ ما خَلَقَ فَأَحکَمَ تَقدیرَهُ . ⁽²⁾

الإمام المهدیّ علیه السلامـ فِی الدُّعاء ـ: إِنَّکَ الأَوَّلُ وَالآخِرُ وَالظّاهِرُ وَالباطِنُ ، لَم تَکُن مِن شَیءٍ ولَم تَبِن عَن شَیءٍ ، کُنتَ قَبلَ کُلِّ شَیءٍ وأَنتَ الکائِنُ بَعدَ کُلِّ شَیءٍ، وَالمُکَوِّنُ لِکُلِّ شَیءٍ، خَلَقتَ کُلَّ شَیءٍ بِتَقدیرٍ وأَنتَ السَّمیعُ البَصیرُ. ⁽³⁾

راجع : ج ۷ ص ۲۱۲ (الفصل السابع والسبعون : المقدِّر) .

۲۲ / ۱ ـ ۴المَشیئَةُالکتاب«اللَّهُ یَخْلُقُ مَا یَشَاءُ إِذَا قَضَی أَمْرًا فَإِنَّمَا یَقُولُ لَهُ کُن فَیَکُونُ » . ⁽⁴⁾

«یَزِیدُ فِی الْخَلْقِ مَا یَشَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ » . ⁽⁵⁾

.

۲۲ / ۱ ـ ۴ خواست

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :همانا خداوند عز و جل دو هزار سال پیش از آن که آدم را بیافریند، اندازه ها را سنجید و تدبیرها را تدبیر کرد.

امام علی علیه السلام :آنچه را آفرید، سنجید و اندازه آن را استوار داشت.

امام مهدی علیه السلامـ در دعا ـ: تویی اوّل و آخر ، و ظاهر و باطن، از چیزی به وجود نیامدی و از چیزی جدا نگشتی و پیش از همه چیز بودی . تویی که پس از همه چیز ، خواهی بود و سازنده همه چیزی . همه چیز را با اندازه ای آفریدی و تو شنوای بینایی.

ر . ک : ج ۷ ص ۲۱۳ (فصل هفتاد و هفتم : مُقَدِّر).

۲۲ / ۱ ـ ۴خواستقرآن«خداوند ، هر چه را بخواهد، می آفریند . هر گاه بر کاری حکم کند، تنها به آن می گوید : «باش!»، پس [بی درنگ] به وجود می آید» .

«آنچه در آفرینش بخواهد، می افزاید. بی گمان، خدا بر همه کاری تواناست» .

.

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :فَإِذا قالَ المُؤَذِّنُ «اللّهُ أَکبَرُ» فَإِنَّهُ یَقولُ : اللّهُ الَّذی لَهُ الخَلقُ وَالأَمرُ ، وبِمَشیئَتِهِ کانَ الخَلقُ ، ومِنهُ کانَ کُلُّ شَیءٍ لِلخَلقِ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :خَلَقَ اللّهُ المَشیئَةَ بِنَفسِها ، ثُمَّ خَلَقَ الأَشیاءَ بِالمَشیئَةِ . ⁽²⁾

۲۲ / ۱ ـ ۵جَوامِعُ مَبادِئِ الخِلقَةِالإمام الصادق علیه السلام :لا یَکونُ شَیءٌ فِی الأَرضِ ولا فِی السَّماءِ إِلاّ بِهذِهِ الخِصالِ السَّبعِ : بِمَشیئَةٍ وإِرادَةٍ وقَدَرٍ وقَضاءٍ وإِذنٍ وکتِابٍ وأَجَلٍ ؛ فَمَن زَعَمَ أَنَّهُ یَقدِرُ عَلی نَقضِ واحِدَةٍ فَقَد کَفَرَ . ⁽³⁾

الإمام الکاظم علیه السلام :لا یَکونُ شَیءٌ فِی السَّماواتِ ولا فِی الأَرضِ إِلاّ بِسَبعٍ : بِقَضاءٍ وقَدَرٍ وإِرادَةٍ ومَشیئَةٍ وکِتابٍ وأَجَلٍ وإِذنٍ ؛ فَمَن زَعَمَ غَیرَ هذا فَقَد کَذِبَ عَلَی اللّهِ أَو رَدَّ عَلَی اللّهِ عز و جل . ⁽⁴⁾

الکافی عن علیّ بن إبراهیم الهاشمی :سَمِعتُ أَبَا الحَسَنِ موسَی بنَ جَعفَرٍ علیهماالسلام یَقولُ : لا یَکونُ شَیءٌ إِلاّ ما شاءَ اللّهُ وأَرادَ وقَدَّرَ وقَضی . قُلتُ : ما مَعنی شاءَ ؟ قالَ : اِبتِداءُ الفِعلِ . قلُتُ : ما مَعنی قَدَّرَ ؟ قالَ : تَقدیرُ الشَّیءِ مِن طولِهِ وعَرضِهِ. قُلتُ: ما مَعنی قَضی؟ قالَ: إِذا قَضی أَمضاهُ، فَذلِکَ الَّذی لا مَرَدَّ لَهُ. ⁽⁵⁾

.

۲۲ / ۱ ـ ۵ مبادی فراگیر آفرینش

حدیثامام علی علیه السلام :پس هر گاه اذان گو بگوید «اللّه اکبر»، او می گوید : خداوند، کسی است که آفرینش و فرمان ، از آنِ اوست و آفرینش به خواست اوست و هرچه برای آفریدگان است ، از اوست.

امام صادق علیه السلام :خداوند ، مشیّت (خواست) را به خود آن آفرید و آن گاه ، اشیا را با مشیّت ، خلق نمود .

۲۲ / ۱ ـ ۵مبادی فراگیر آفرینشامام صادق علیه السلام :چیزی در زمین و در آسمان پدید نمی آید ، مگر با این ویژگی های هفتگانه : با خواست ، اراده ، قدر ، قضا ، اذن ، کتاب (نوشته) و اجل (هنگام معیّن) . پس هر که پندارد که بر شکستن یکی [ از آنها ] تواناست، بی گمان ، کافر شده است .

امام کاظم علیه السلام :چیزی در آسمان ها و در زمین پدید نمی آید ، مگر با هفت [چیز] : با قضا ، و قدر ، اراده ، مشیّت ، کتاب (نوشته) و اجل (هنگام معیّن) و اذن . پس هر که جز این گمان ببرد، حتما بر خداوند ، دروغ بسته یا ⁽¹⁾] حکمی را [بر خداوند عز و جل رد کرده است.

الکافیـ به نقل از علی بن ابراهیم هاشمی ـ: از ابو الحسن موسی بن جعفر علیهماالسلام شنیدم که فرمود : «چیزی پدید نمی آید، مگر آن که خداوند بخواهد ، اراده کند ، تقدیر نماید و قضا براند» . گفتم : «بخواهد» به چه معناست ؟ فرمود : «آغاز فعل». گفتم : «تقدیر نماید» به چه معناست؟ فرمود : «اندازه گیری شی ء از درازا و پهنای آن» . گفتم : معنای «قضا براند» چیست؟ فرمود : «هر گاه ]درباره چیزی] قضا براند، آن را محقّق سازد و آن، همان است که بازگشت ناپذیر است» .

.

۲۲ / ۲خَصائِصُ الخِلقَةِ۲۲ / ۲ ـ ۱الحَقُّالکتاب«وَهُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّمَـوَ تِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَیَوْمَ یَقُولُ کُن فَیَکُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْکُ یَوْمَ یُنفَخُ فِی الصُّورِ عَــلِمُ الْغَیْبِ وَالشَّهَـدَةِ وَهُوَ الْحَکِیمُ الْخَبِیرُ » . ⁽¹⁾

.

۲۲ / ۲ ویژگی های آفرینش

اشاره

۲۲ / ۲ ـ ۱ حق

۲۲ / ۲ویژگی های آفرینش۲۲ / ۲ ـ ۱حققرآن«و او کسی است که آسمان ها و زمین را به حق آفرید و روزی که بگوید : «باش!» ، پس موجود می گردد. سخن او حقّ است و روزی که در صور دمیده شود، فرمان روایی ، تنها از آنِ اوست. دانای نهان و آشکار است ، و اوست فرزانه آگاه» .

.

۲۲ / ۲ ـ ۲الحُسنُالکتاب«الَّذِی أَحْسَنَ کُلَّ شَیْ ءٍ خَلَقَهُ» . ⁽¹⁾

«فَتَبَارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَــلِقِینَ » . ⁽²⁾

«أَتَدْعُونَ بَعْلاً وَ تَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخَــلِقِینَ » . ⁽³⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی قَولِهِ تَعالی : «أَحْسَنَ کُلَّ شَیْ ءٍ خَلَقَهُ» ـ: أَما إِنَّ اِستَ القِرَدَةِ لَیسَت بِحَسَنةٍ ولکِنَّهُ أَحکَمَ خَلقَها . ⁽⁴⁾

مسند ابن حنبل عن الشرید :أَبصَرَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آلهرَجُلاً یَجُرُّ إِزارَهُ ، فَأَسرَعَ إِلَیهِ أَو هَروَلَ فَقالَ : اِرفَع إِزارَکَ وَاتَّقِ اللّهَ . قالَ : إِنّی أَحنَفُ تَصطَکُّ رُکبَتایَ . فَقالَ : اِرفَع إِزارَک ؛ فَإِنّ کُلَّ خَلقِ اللّهِ عز و جلحَسَنٌ . ⁽⁵⁾

مسند ابن حنبل عن القاسم بن عبد الرحمن عن عمرو الأَنصاری ، قالَ :بَینا هُوَ یَمشی قَد أَسبَلَ إِزارَهُ إِذ لَحِقَهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله وقَد أَخَذَ بِناصِیَةِ نَفَسِهِ وهُوَ یَقولُ : اللّهُمَّ عَبدُکَ ابنُ عَبدِکَ ابنُ أُمَتِکَ . قالَ عَمرٌو : فَقُلتُ یا رَسولَ اللّهِ ، إِنّی رَجُلٌ حَمشُ السّاقَینِ . ⁽⁶⁾فَقالَ : یا عَمرُو ، إِنَّ اللّهَ عز و جل قَد أَحسَنَ کُلَّ شَیءٍ خَلَقَهُ . ⁽⁷⁾

.

۲۲ / ۲ ـ ۲ نیکویی

اشاره

۲۲ / ۲ ـ ۲نیکوییقرآن«آن که هر چه آفرید ، نیکو گرداند» .

«پس برتر و بالاتر است خدا ، بهترینِ آفرینندگان» .

«آیا [بت] بعل را می خوانید و بهترین آفرینندگان را فرو می گذارید ؟» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ درباره آیه «هر آنچه آفرید ، نیکو گردانْد» ـ: هان! سرین بوزینگان ، زیبا نیست ؛ ولی [خداوند ]آفرینش آن را استوار ساخته است.

مسند ابن حنبلـ به نقل از شرید ـ: پیامبر خدا ، مردی را دید که اِزار خود را [ بر زمین ]می کشید. پس به سوی او شتافت و فرمود : «اِزارت را بالا ببر و از خدا پروا کن». گفت : من ، کج پایم. زانوانم به هم می خورد. فرمود : «اِزارت را برکش؛ زیرا همه آفرینش خداوند عز و جل نیکوست».

مسند ابن حنبلـ به نقل از قاسم بن عبد الرحمان ، از عمرو انصاری ـ: هنگامی که او (عمرو) راه می رفت و ازار خود را فرو هشته بود، ناگاه پیامبر خدا به او رسید ، در حالی که پیشانی خود را گرفته بود و می گفت : «خداوندا! بنده تو ، پسر بنده تو ، پسر کنیز توست» . عمرو می گوید : گفتم : ای پیامبر خدا! من مردی باریک ساقم . فرمود : «ای عمرو! همانا خداوند عز و جل هر چه آفریده، نیکو ساخته است».

.

جامع الأخبار :رُوِیَ أَنَّ نوحا علیه السلام مَرَّ عَلی کَلبٍ کَریهِ المَنظَرِ ، فَقالَ نوحٌ : ما أَقبَحَ هذَا الکَلبَ ! فَجَثَا الکَلبُ ، وقالَ بِلِسانٍ طَلقٍ ذَلقٍ ⁽¹⁾: إِن کُنتَ لا تَرضی بِخَلقِ اللّهِ فَحَوِّلنی یا نَبِیَّ اللّهِ! فَتَحَیَّرَ نوحٌ علیه السلام وأَقبَلَ یَلومُ نَفسَهُ بِذلِکَ ، وناحَ عَلی نَفسِهِ أَربَعینَ سَنَةً ،حَتّی ناداهُ اللّه تَعالی : إِلی مَتی تَنوحُ یا نوحُ ، فَقَد تُبتُ عَلَیکَ . ⁽²⁾

.

جامع الأخبار :روایت شده است که نوح علیه السلام بر سگی زشتْ روی گذر کرد و گفت : «این سگ ، چه بدْ ریخت است!» . سگ بر زانو نشست و با زبانی گویا و رسا گفت : ای پیامبر خدا! اگر از آفرینش خدا ناخشنودی، مرا دگرگون کن. نوح علیه السلام سرگشته شد و بدان سبب ، به سرزنش خود پرداخت و چهل سال بر خویشتن مویه کرد تا این که خداوند متعال ، او را آواز داد : «ای نوح! تا چند مویه کنی؟ بر تو بازگشتم [ و توبه ات را پذیرفتم ]».

.

تحلیلی در باب نیکویی آفرینش

تحلیلی در باب نیکویی آفرینشحُسن ، ضد قُبح است. راغب درباره معنای «حُسن» می گوید : حُسن (نیکویی) ، عبارت است از هر دل انگیزِ خواستنی ، و آن، سه گونه است : پسندیده از دیدگاه عقل ، پسندیده از نظر هوس ، و پسندیده از نظر احساس . این تقسیم ، بر پایه قوای ادراک کننده در انسان که حُسن را در می یابند، استوار است؛ لیکن حقیقت حُسن ، عبارت است از : تناسب اجزای هر چیز با یکدیگر و هماهنگی کلّ اجزا با هدف و غایتی که خارج از ذات آن است. بنا بر این ، به عنوان نمونه ، حُسن چهره ، یعنی تناسب اجزای آن و حُسن دادگری ، یعنی هماهنگی دادگری با هدف جامعه متمدّن که در آن ، هر حقداری به حقّ خود برسد . همین طور ، بررسی دقیق گونه های آفریدگان از جنبه نظم و تناسب اجزای آن و در بر گرفتن ترکیب و تجهیز کامل (بنا بر آنچه نیاز دارد) ، پژوهنده را مطمئن می سازد که هر یک از این آفریده ها ، بر بهترین وجهی که تصوّر آن امکان پذیر

.

است، آفریده شده است : «فَتَبَارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَــلِقِینَ ؛ ⁽¹⁾پس برتر و بالاتر است خداوند، آن بهترینِ آفرینندگان» . امکان دارد چیزی را بیابیم که در سنجش با چیز دیگر ، در دیده ما زیبا نیاید؛ امّا آن ، در واقعْ برای خود و در چارچوب سامانه آفرینش زیباست که از پیامبر صلی الله علیه و آلهروایت شده که به مناسبت سخن گفتن درباره آیه «الَّذِی أَحْسَنَ کُلَّ شَیْ ءٍ خَلَقَهُ ؛ ⁽²⁾آن که هر چه آفرید، نیکو ساخت» ، فرمود : أما إنَّ إستَ القِرَدَةِ لَیسَت بِحَسَنَةٍ ولکِنَّهُ أحکَمَ خَلقَها. ⁽³⁾هان! سرین بوزینگان زیبا نیست؛ ولی [خداوند ]آفرینش آن را استوار ساخته است. این معنا با مفهوم لغوی واژه «أحسَن» نیز هماهنگ است. فَیّومی می گوید : «أحسنتُ الشی ء ؛ یعنی : آن را شناختم و به نیکویی انجام دادم». بر این اساس ، جمله «ما یُحسن» در گفتار امام علی علیه السلام : «قیمة کُلِّ امرِئً ما یُحسِنُهُ» به «ما یعلم ؛ آنچه می داند» ، تفسیر شده است . خلیل بن احمد فراهیدی می گوید : تشویق کننده ترین سخن در تحصیل دانش ، سخن علی بن ابی طالب علیه السلاماست که فرمود : «قیمة کل امری ء ما یحسن ؛ ارزش هر انسان ، چیزی است که نیک می داند» .

.

۲۲ / ۲ ـ ۳التَّجَدُّدُالکتابالخالـق«یَسْـئلُهُ مَن فِی السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضِ کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ » . ⁽¹⁾

«وَ السَّمَاءَ بَنَیْنَـهَا بِأَیْدٍ وَ إِنَّا لَمُوسِعُونَ » . ⁽²⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی قَولِهِ تِعالی : «کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ » ـ: مِن شَأنِهِ أَن یَغفِرَ ذَنبا ، ویُفَرِّجَ کَربا ، ویَرفَعَ قَوما ویَخفِضَ آخَرینَ . ⁽³⁾

تفسیر القمّی :قَوُلُهُ تَعالی : «یَسْـئلُهُ مَن فِی السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضِ کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ » قالَ : یُحیی ویُمیتُ ، ویَرزُقُ ویَزیدُ ویَنقُصُ . ⁽⁴⁾

۲۲ / ۲ ـ ۴الحُدوثُالکتاب«بَدِیعُ السَّمَـوَ تِ وَالْأَرْضِ أَنَّی یَکُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَکُن لَّهُ صَـحِبَةٌ وَخَلَقَ کُلَّ شَیْ ءٍ وَهُوَ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عَلِیمٌ * ذَ لِکُمُ اللَّهُ رَبُّکُمْ لاَ إِلَـهَ إِلاَّ هُوَ خَــلِقُ کُلِّ شَیْ ءٍ» . ⁽⁵⁾

.

۲۲ / ۲ ـ ۳ نو به نو شدن

۲۲ / ۲ ـ ۳نو به نو شدنقرآن«هر که در آسمان ها و زمین است ، از او درخواست می کند . هر روز ، او در کاری است» .

«و آسمان را با نیرویی بنیاد نهادیم ، و بی گمان ، ما گستراننده ایم» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در تفسیر آیه «هر روز ، او در کاری است» ـ: از کار اوست که گناهی را بیامرزد و از اندوهی رهایی بخشد و گروهی را برکِشد و گروهی دیگر را فرو آورد.

تفسیر القمیـ درباره گفتار خدای متعال : «آن که در آسمان ها و زمین است ، از او درخواست می کند. هر روز ، او در کاری است» : [علی بن ابراهیم قمی ]می گوید : [یعنی : ]زنده می کند و می میرانَد و روزی می رساند و می افزاید و می کاهد.

۲۲ / ۲ ـ ۴نو پدید آوریقرآن«نوآور آسمان ها و زمین است. چگونه او را فرزندی باشد ، حال آن که برای او همسری نبوده است و همه چیز را آفریده و او به همه چیز داناست . آن خداست که پروردگارِ شماست. خدایی جز او نیست. آفریننده همه چیز است» .

.

«قُلِ اللَّهُ خَــلِقُ کُلِّ شَیْ ءٍ وَ هُوَ الْوَ حِدُ الْقَهَّـرُ » . ⁽¹⁾

«ذَ لِکُمُ اللَّهُ رَبُّکُمْ خَــلِقُ کُلِّ شَیْ ءٍ لاَّ إِلَـهَ إِلاَّ هُوَ فَأَنَّی تُؤْفَکُونَ » . ⁽²⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الکائِنُ قَبلَ کُلِّ شَیءٍ ، وَالمُکَوِّنُ لِکُلِّ شَیءٍ ، وَالکائِنُ بَعدَ فَناءِ کُلِّ شَیءٍ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فِی الدُّعاءِ ـ: أَنتَ اللّهُ لا إِلهَ إِلاّ أَنتَ ، کُنتَ إِذ لَم تَکُن سَماءٌ مَبنِیَّةٌ ، ولا أَرضٌ مَدحِیَّةٌ ⁽⁴⁾، ولا شَمسٌ مُضیئَةٌ ، ولا لَیلٌ مُظلِمٌ ، ولا نَهارٌ مُضیءٌ ، ولا بَحرٌ لُجّیٌّ ⁽⁵⁾، ولا جَبَلٌ راسٍ ، ولا نَجمٌ سارٍ ، ولا قَمَرٌ مُنیرٌ ، ولا ریحٌ تَهُبُّ ، ولا سَحابٌ یَسکُبُ ، ولا بَرقٌ یَلمَعُ ، ولا رَعدٌ یُسَبِّحُ ، ولا روحٌ تَنَفَّسُ ، ولا طائِرٌ یَطیرُ ، ولا نارٌ تَتَوَقَّدُ ، ولا ماءٌ یَطَّرِدُ ⁽⁶⁾، کُنتَ قَبلَ کُلِّ شَیءٍ ، وکَوَّنتَ کُلَّ شَیءٍ ، وقَدَرتَ عَلی کُلِّ شَیءٍ ، وَابتَدَعتَ کُلَّ شَیءٍ . ⁽⁷⁾

الإمام علیّ علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذی لا یَموتُ ولا تَنَقضی عَجائِبُهُ ؛ لِأَ نَّهُ کُلَّ یَومٍ فی شَأنٍ منِ إِحداثِ بَدیعٍ لَم یَکُن . ⁽⁸⁾

.

۲۲ / ۲ ـ ۴ نو پدید آوری

«بگو : خدا ، آفریننده همه چیز است ، و اوست یگانه چیره» .

«آن خداست که پروردگارِ شماست. آفریننده همه چیز است. خدایی جز او نیست. پس چگونه [از پرستش او] باز گردانده می شوید؟» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :[خداوند] باشنده پیش از همه چیز، هستی بخش همه چیز و باشنده پس از نابودی همه چیز است.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعا ـ: تو خدایی هستی که خدایی جز تو نیست؛ بودی آن هنگام که نه آسمانی ساخته شده بود، نه زمینی گسترده بود ، نه آفتابی روشنایی بخش ، نه شبی تار ، نه روزی روشن ، نه دریایی ژرف ( / پهناور) ، نه کوهی استوار ، نه ستاره ای شبگرد ، نه ماهی فروزان؛ نه بادی که بوزد ، نه ابری که [باران] ، بریزد ، نه آذرخشی که بدرخشد ، نه تندری که [تو را] به پاکی بستاید ، نه نسیمی که دَم زند ، نه پرنده ای که پرواز کند ، نه آتشی که بر افروخته شود ، نه آبی که روان گردد. پیش از همه چیز بودی و همه چیز را هستی بخشیدی و بر هر چیزی توانا گشتی و همه چیز را نوآوری کردی.

امام علی علیه السلام :ستایش ، از آنِ خدایی است که نمی میرد و شگفتی های او پایان نمی پذیرد؛ زیرا او هر روز ، در کار پدید آوردن [چیز] تازه ای است که نبوده است.

.

الإمام الحسن علیه السلام :خَلَقَ الخَلقَ ، فَکانَ بَدیئا بَدیعاً اِبتَدَأَ مَا ابتَدَعَ . ⁽¹⁾

الإمام الباقر علیه السلام :کانَ اللّهُ عز و جل ولا شَیءَ غَیرُهُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «بَدِیعُ السَّمَـوَ تِ وَالْأَرْضِ» ـ: أَی مُبدِعُهُما ومُنشِئُهُما بِعِلمِهِ ، ابتِداءً لا مِن شَیءٍ ولا عَلی مِثالٍ سَبَقَ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذی کانَ إِذ لَم یَکُن شَیءٌ غَیرُهُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :إِنَّ اللّهَ خِلوٌ مِن خَلقِهِ ، وخَلقُهُ خِلوٌ مِنهُ ، وکُلُّ ما وَقَعَ عَلَیهِ اسمُ شَیءٍ ما خَلا اللّهَ فَهُوَ مَخلوقٌ ، وَاللّهُ خالِقُ کُلِّ شَیءٍ ، تَبارَکَ الَّذی لَیسَ کَمِثلِهِ شَیءٌ وهُوَ السَّمیعُ البَصیرُ . ⁽⁵⁾

.

امام حسن علیه السلام :آفریدگان را آفرید و آغازگرِ نوآور بود. آنچه نوآوری کرد، آغازگری نمود.

امام باقر علیه السلام :خداوند عز و جل بود و هیچ چیز جز او نبود.

امام باقر علیه السلامـ درباره آیه «نوآور آسمان ها و زمین» ـ: یعنی نوآور آنها و پدید آورنده آنها به دانش خود، به آغازگری بود ، نه از چیزی ، و نه طبق نمونه ای که پیش تر بوده باشد.

امام صادق علیه السلام :ستایش ، از آنِ خدایی است که آن هنگام که چیزی جز او نبود، بود.

امام صادق علیه السلام :همانا خداوند ، تهی از آفریدگان است و آفریدگانش از او تهی هستند، و هر آنچه جز خدا نام شی ء بر آن واقع شود، آفریده است ، و خداوند ، آفریننده همه چیز است. برتر و بالاتر است آن که همانند او چیزی نیست ، و اوست شنوای بینا.

.

الإمام الکاظم علیه السلام :خالِقٌ إِذ لا مَخلوقَ ، ورَبٌّ إِذ لا مَربوبَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :کُلُّ شَیءٍ سِواهُ مَخلوقٌ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :هُوَ القَدیمُ وما سِواهُ مَخلوقٌ مُحدَثٌ . ⁽³⁾

الإمام الجواد علیه السلام :یا ذَا الَّذی کانَ قَبلَ کُلِّ شَیءٍ ، ثُمَّ خَلَقَ کُلَّ شَیءٍ ، ثُمَّ یَبقی ویَفنی کُلُّ شَیءٍ . ⁽⁴⁾

الإمام الهادی علیه السلام :إِنَّ الجِسمَ مُحدَثٌ وَاللّهُ مُحدِثُهُ ومُجَسِّمُهُ . ⁽⁵⁾

راجع : ص ۸۲ (اصول أزلیّة) و۴۹۲ (الفصل الرابع والخمسون : القدیم ، الأزلیّ) و ۵۰۸ (کان اللّه ولم یکن معه شیء) .

۲۲ / ۲ ـ ۵الخَلقُ الدَّفعِیُّالکتاب«وَ إِذَا قَضَی أَمْرًا فَإِنَّمَا یَقُولُ لَهُ کُن فَیَکُونُ » . ⁽⁶⁾

.

۲۲ / ۲ ـ ۵ آفرینش دفعی

امام کاظم علیه السلام :آفریننده است، آن گاه که آفریده ای نبود و پروردگار است، آن گاه که بنده ای نبود.

امام کاظم علیه السلام :هر چیزی جز او ، آفریده است.

امام کاظم علیه السلام :اوست دیرینه و آنچه جز اوست ، آفریده نو پدید است.

امام جواد علیه السلام :ای آن که پیش از همه چیز بود، سپس همه چیز را آفرید، آن گاه پایدار می مانَد و همه چیز ، نابود می گردد!

امام هادی علیه السلام :همانا جسم ، نو پدید است و خداوند ، پدید آورنده آن و تجسّم دهنده به آن است.

ر . ک : ص ۸۳ (موادّ ازلی) و ۴۹۳ (فصل پنجاه و چهارم : قدیم) و ۵۰۹ (خدا بود و چیزی با او نبود) .

۲۲ / ۲ ـ ۵آفرینش دفعیقرآن«و چون بر کاری حکم کند، تنها به آن گوید «باش!»، پس [بی درنگ] به وجود می آید» .

.

«إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَیْـئا أَن یَقُولَ لَهُ کُن فَیَکُونُ » . ⁽¹⁾

«إِنَّمَا قَوْلُنَا لِشَیْ ءٍ إِذَا أَرَدْنَـهُ أَن نَّقُولَ لَهُ کُن فَیَکُونُ » . ⁽²⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :فَأَمَّا القُدرَةُ فَقَولُهُ تَعالی : «إِنَّمَا قَوْلُنَا لِشَیْ ءٍ إِذَا أَرَدْنَـهُ أَن نَّقُولَ لَهُ کُن فَیَکُونُ » فَهذِهِ القُدرَةُ التّامَّةُ الَّتی لا یَحتاجُ صاحِبُها إِلی مُباشَرَةِ الأَشیاءِ، بَل یَختَرِعُها کَما یَشاءُ سُبحانَهُ ، ولا یَحتاجُ إِلَی التَّرَوّی فی خَلقِ الشَّیءِ ، بَل إِذا أَرادَهُ صارَ عَلی ما یُریدُهُ مِن تَمامِ الحِکمَةِ ، وَاستَقامَ التَّدبیرُ لَهُ بِکَلِمَةٍ واحِدَةٍ ، وقُدرَةٍ قاهِرَةٍ بانَ بِها مِن خَلقِهِ . ⁽³⁾

الإمام الرضا علیه السلام :إِنَّما أَمُرهُ کَلَمحِ البَصَرِ أَو هُوَ أَقرَبُ ، إِذا شاءَ شَیئا فَإِنَّما یَقولُ لَهُ : «کُن» ، فَیَکونُ بِمَشیئَتِهِ وإِرادَتِهِ ، ولَیسَ شَیءٌ مِن خَلقِهِ أَقرَبَ إِلَیهِ مِن شَیءٍ ، ولا شَیءٌ مِنهُ هُوَ أَبعَدَ مِنهُ مِن شَیءٍ . ⁽⁴⁾

راجع : ص ۷۴ (الرّویّة) و۷۶ (الإحتیال) و۸۰ (النّصب) و ۸۸ (جوامع ما لم یکن فی مبادِئ الخلقة) .

۲۲ / ۲ ـ ۶الخَلقُ التَّدریجِیُّالکتاب«إِنَّ رَبَّکُمُ اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمَـوَ تِ وَالأَْرْضَ فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَی عَلَی الْعَرْشِ یُغْشِی الَّیْلَ النَّهَارَ یَطْـلُبُهُ حَثِیثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَ تِ بِأَمْرِهِ أَلاَ لَهُ الْخَلْقُ وَالأَْمْرُ تَبَارَکَ اللَّهُ رَبُّ الْعَــلَمِینَ » . ⁽⁵⁾

.

۲۲ / ۲ ـ ۶ آفرینش تدریجی

«کار او جز این نیست که هر گاه [آفرینش] چیزی را بخواهد ، به آن گوید «باش!» ، پس [بی درنگ] به وجود می آید» .

«سخن ما به چیزی ـ هر گاه آن را بخواهیم ـ تنها آن است که بدان بگوییم : «باش!»، پس [بی درنگ ]موجود می گردد» .

حدیثامام علی علیه السلام :و امّا [دلیل] توانایی [خدا]، این سخن خدای متعال است : «سخن ما به چیزی ـ هر گاه آن را بخواهیم ـ تنها آن است که بدان گوییم باش «پس!» ، [بی درنگ ]موجود می گردد» . پس این توانایی کامل است که دارنده آن به دست یازیدن به اشیا نیاز ندارد ؛ بلکه [خدای ]سبحان آن گونه که بخواهد ، اختراع می کند و در آفرینش شی ء نیازمند اندیشیدن نیست ؛ بلکه هر گاه آن را بخواهد ، همان اراده کاملاً حکیمانه اش می شود و تدبیر برای او با یک گفتار و توانایی چیره ای که بدان از آفریده های خود جداست، استوار می گردد.

امام رضا علیه السلام :همانا کار او ، چون چشم بر هم زدن یا کمتر از آن است. هر گاه چیزی را بخواهد، تنها به آن می گوید : «باش!» ، پس با خواست و اراده او به وجود می آید. از آفریده هایش چیزی از چیزی [دیگر به او ]نزدیک تر نیست و چیزی از آنها دورتر از چیزی [نسبت به او] نیست (همه اشیا از نظر نزدیکی و دوری برای او یکسان اند).

ر . ک : ص ۷۵ (اندیشه) و ۷۷ (چاره اندیشی) و ۸۱ (رنج بردن) و۸۹ (کلیّاتی درباره آنچه در آغاز آفرینش نبوده است).

۲۲ / ۲ ـ ۶آفرینش تدریجیقرآن«همانا پروردگارِ شما ، کسی است که آسمان ها و زمین را در شش روز آفرید، آن گاه بر عرش استیلا یافت. روز را به شب فرو می پوشاند ، در حالی که با شتاب ، جویای آن است و خورشید و ماه و ستارگان را رام شده به فرمان خود [آفرید]. هان! آفرینش و فرمان ، از آنِ اوست. برتر و والاتر است خدا، پروردگارِ جهانیان» .

.

راجع : یونس : ۳ ، هود : ۷ ، الفرقان : ۵۹ ، السجدة : ۴ ، ق : ۳۸ ، الحدید : ۴ .

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :ولَو شاءَ أَن یَخلُقَها فی أَقَلَّ مِن لَمحِ البَصَرِ لَخَلَقَ ، ولکِنَّهُ جَعَلَ الأَناةَ وَالمُداراةَ مِثالاً لِأُمَنائِهِ ، وإِیجابا لِلحُجُّةِ عَلی خَلقِهِ . ⁽¹⁾

الإمام الرضا علیه السلام :خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرضَ فی سِتَّةِ أَیّامٍ ، وهُوَ مُستَولٍ عَلی عَرشِهِ ، وکانَ قادِرا عَلی أَن یَخلُقَها فی طَرفَة عَینٍ ، ولکِنَّهُ عز و جلخَلَقَها فی سِتَّةِ أَیّامٍ لِیُظهِرَ لِلمَلائِکَةِ ما یَخلُقُهُ مِنها شَیئا بَعدَ شَیءٍ ، وتَستَدِلَّ بِحُدوثِ ما یُحدَثُ عَلَی اللّهِ تَعالی ذِکرُهُ مَرَّةً بَعدَ مَرَّةٍ . ⁽²⁾

۲۲ / ۳ما لا یُوصَفُ بِهِ خالِقِیَّتُهُ۲۲ / ۳ ـ ۱الحاجَةُالإمام علیّ علیه السلامـ فی تَنزیهِ اللّهِ سُبحانَهُ ـ: لَم تَخلُقِ الخَلقَ لِوَحشَةٍ ، ولاَ استَعمَلتَهُم لِمَنفَعَةٍ . ⁽³⁾

.

۲۲ / ۳ آنچه آفریدگاری خدا به آن وصف نمی گردد

اشاره

۲۲ / ۳ ـ ۱ نیاز

ر . ک : یونس : آیه ۳ ، هود : آیه ۷ ، فرقان : آیه ۵۹ ، سجده : آیه ۴ ، ق : آیه ۳۸ ، حدید : آیه ۴.

حدیثامام علی علیه السلام :و اگر می خواست آنها را در کمتر از یک چشم به هم زدنی بیافریند، می آفرید ؛ ولی او درنگ و مدارا را الگویی برای امانت داران خود و موجب برهان بر آفریده های خود نهاد.

امام رضا علیه السلام :آسمان ها و زمین را در شش روز آفرید ، و او بر عرش خود ، استیلا دارد و توانا بود که آنها را در یک چشم بر هم نهادن بیافریند ؛ ولی او آنها را در شش روز آفرید تا آنچه از آن به گونه تدریجی می آفرید ، برای فرشتگان پدیدار کند، و تا [فرشتگان] با پیدایش آنچه نو به نو پدید می آید ، بر خداوند ـ که یاد او والاست ـ ، پی در پی نشان جویند.

۲۲ / ۳آنچه آفریدگاری خدا به آن وصف نمی گردد۲۲ / ۳ ـ ۱نیازامام علی علیه السلامـ در تنزیه خدای سبحان ـ: آفریدگان را برای [رفع] دل تنگی تنهایی نیافریده ای، و آنها را برای [جلب] سودی به کار نگرفته ای .

.

عنه علیه السلام :لَم یُکَوِّنها لِتَشدیدِ سُلطانٍ ، ولا خَوفٍ مِن زَوالٍ ولا نُقصانٍ ، ولاَ استِعانَةٍ عَلی ضِدٍّ مُناوٍ ، ولا نِدٍّ مُکاثِرٍ ، ولا شَریکٍ مُکابِرٍ . ⁽¹⁾

فاطمة علیهاالسلام :کَوَّنَها [ أَی الأَشیاءَ ] بِقُدرَتِهِ ، وذَرَأَها بِمَشِیئَتِهِ مِن غَیرِ حاجَةٍ منهُ إِلی تَکویِنها . ⁽²⁾

عنها علیهاالسلام :اِبتَدَعَ الأَشیاءَ لا مِن شَیءٍ کانَ قَبلَها . . . مِن غَیر حاجَةٍ منهُ إِلی تَکوینِها ، ولا فائِدَةٍ لَهُ فی تَصویرِها ، إِلاّ تَثبیتا لِحِکمَتِهِ ، وتَنبیها عَلی طاعَتِهِ ، وإِظهارا لَقُدرَتِهِ ، تَعَبُّدا لِبَرِیَّتِهِ ، وإِعزازا لِدَعوَتِهِ . ⁽³⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فی دُعائِهِ فی طَلَبِ العَفوِ ـ: أَستَوهِبُکَ ـ یا إِلهی ـ نَفسِیَ الَّتی لَم تَخلُقها لِتَمتَنِعَ بِها مِن سُوءٍ ، أَو لتَطَرَّقَ بها إِلی نَفعٍ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :هُوَ الخالِقُ لِلأَشیاءِ لا لِحاجَةٍ . ⁽⁵⁾

الإمام الرضا علیه السلام :فَلَو کانَ خَلَقَ ما خَلَقَ لِحاجَةٍ مِنهُ لجازَ لِقائلٍ أَن یَقولَ : یَتَحَوَّلُ إِلی ما خَلَقَ لِحاجَتِهِ إِلی ذلِکَ ، ولکِنَّهُ عز و جل لَم یَخلُق شَیئا لِحاجَتِهِ ، ولَم یَزَل ثابِتا لا فی شَیءٍ ولا عَلی شَیءٍ ، إِلاّ أَنَّ الخَلقَ یُمسِکُ بَعضُهُ بَعضا ویَدخُلُ بَعضُهُ فی بَعض ویَخرجُ مِنهُ ، وَاللّهُ تَقَدَّسَ بِقدرَتِهِ یُمسِکُ ذلِکَ کُلَّهُ ، ولَیسَ یَدخُلُ فی شَیءٍ ولا یَخرُجُ مِنهُ ولا یَؤودُهُ حِفظُهُ ولا یَعجِزُ عَن إِمساکِهِ ، ولا یَعرِفُ أَحَدٌ مِنَ الخَلقِ کَیفَ ذلِکَ إِلاّ اللّهُ عز و جل ، ومَن أَطلَعَهُ عَلَیهِ مِن رُسُلِهِ وِأَهلِ سِرِّهِ وَالمُستَحفِظینَ لِأَمرِهِ وخُزّانِهِ القائِمینَ بِشَریعَتِهِ . ⁽⁶⁾

.

امام علی علیه السلام :آنها (آفریده ها) را نه برای تقویت سلطه ای پدید آورده ، نه از بیم نابودی ، نه کاستی ، نه برای یاری جستن علیه هماوردی دشمنی کننده ، نه همانندی فزون خواه ، و نه انبازی ستیزه جو.

فاطمه علیهاالسلام :آنها (اشیا) را به توانایی خود ، پدید آورد و آنها را به خواست خود ، آفرید ، بدون آن که او را به پدید آوردن آنها نیازی باشد.

فاطمه علیهاالسلام :اشیا را نوآوری کرد ، نه از چیزی که پیش از آنها بوده باشد ، ... بدون آن که او را به پدید آوردن آنها نیازی باشد و بدون آن که در صورتگری آنها برای او سودی باشد ، مگر برای استوار گرداندن حکمت خود و یادآوری بر طاعت خود و پدیدار ساختن توانایی خود، [و ]به بندگی گرفتن آفریدگان خود و نیرومند کردن فراخوان خود.

امام زین العابدین علیه السلامـ از دعای ایشان در طلب عفو ـ: ای خدای من! از تو می خواهم جانم را ببخشی که آن را نیافریدی تا بدان ، از گزندی جلوگیری کنی یا بدان به سودی برسی.

امام صادق علیه السلام :اوست آفریننده اشیا ، نه برای نیازی.

امام رضا علیه السلام :پس اگر آنچه را که آفرید ، برای نیاز خود آفریده بوده ، برای گوینده ای روا بود که بگوید : « [خدا] به آنچه آفریده ، دگرگون می شود» ، به دلیل نیازی که بدان دارد ؛ ولی او چیزی را برای نیاز خود نیافریده است. همواره پا برجاست ، نه در چیزی و نه بر روی چیزی ؛ امّا آفریدگان ، برخی ، برخی دیگر را نگاه می دارد و پاره ای در پاره ای داخل می گردد و [یا ]از آن بیرون می شود . و خداوند عز و جل پاک، با توانایی خود، همه آنها را نگه می دارد و در چیزی در نمی آید و از آن بیرون نمی شود و حفظ آن، بر او گران نیست و از نگهداری آن ، ناتوان نمی گردد و هیچ یک از آفریدگان ، چگونگیِ آن را نمی داند، مگر خدای عز و جل و آن که از فرستادگان و اهل رازش است و نیز محافظان امر و گنجینه داران برپا کننده آیینش که آنها را بر آن ، آگاه ساخته است.

.

التوحید عن الحسن بن محمّد النوفلیـ فی ذِکرِ مَجلِسِ الرِّضا علیه السلام مَعَ أَصحابِ المَقالاتِ ـ: فَقالَ عِمرانُ الصّابِئُ : أَخبِرنی عَنِ الکائِنِ الأَوَّلِ وعَمّا خَلَقَ ؟ قالَ علیه السلام : سَأَلتَ فَافهَم ، أَمَّا الواحِدُ فَلَم یَزَل واحِدا کائِنا لا شَیءَ مَعَهُ ، بِلا حُدودٍ ولا أَعراضٍ ولا یَزالُ کذلِکَ ، ثُمَّ خَلَقَ خَلقا مُبتَدِعا مُختَلِفا بِأَعراضٍ وحُدودٍ مُختَلِفَةٍ ، لا فی شَیءٍ أَقامَهُ ، ولا فی شَیءٍ حَدَّهُ ، ولا عَلی شیءٍ حَذاهُ ، ولا مَثَّلَهُ لَهُ ، فَجَعَلَ مِن بَعدِ ذلِکَ الخَلقِ صَفوَةً وغَیرَ صَفوةٍ ، وَاختِلافا وَائتِلافا وأَلوانا وذَوقا وطَعما لا لِحاجَةٍ کانَت مِنُه إِلی ذلِکَ ، ولا لِفَضلِ مَنزِلَةٍ لَم یَبلُغها إِلاّ بِهِ ، ولا رَأَی لِنَفسِهِ فیما خَلَقَ زِیادَةً ولا نُقصانا ، تَعقِلُ هذا یا عِمرانُ ؟ قالَ : نَعَم ، وَاللّهِ یا سَیِّدی . قالَ علیه السلام : وَاعلَم یا عِمرانُ ، أَنَّهُ لَو کانَ خَلَقَ ما خَلَقَ لِحاجَةٍ لَم یَخلُق إِلاّ مَن یَستَعینُ بِه عَلی حاجَتِهِ ، ولَکانَ یَنبَغی أَن یَخلُقَ أَضعافَ ما خَلَقَ ؛ لِأنَّ الأَعوانَ کُلَّما کَثُروا کانَ صاحِبُهُم أَقوی ، وَالحاجَةُ یا عِمرانُ لا یَسَعُها ؛ لِأَنَّهُ لَم یُحدِث مِنَ الخَلقِ شَیئا إِلاّ حَدَثَت فیهِ حاجَةٌ أُخری . ولذلِکَ أَقولُ : لَم یَخلُقِ الخَلقَ لِحاجَةٍ ، ولکِن نَقَلَ بِالخَلقِ الحَوائِجَ بَعضِهِم إِلی بَعضٍ ، وفَضَّلَ بَعضَهُم عَلی بَعضٍ بِلا حاجَةٍ مِنهُ إِلی مَن فَضَّلَ ، ولا نِقمَةٍ مِنهُ عَلی مَن أَذَلَّ ، فَلِهذا خَلَقَ . ⁽¹⁾

.

التوحیدـ به نقل از حسن بن محمّد نوفلی ، در یاد کرد نشست امام رضا علیه السلام با صاحبان گفتارها [و عقیده ها] ـ: پس عمران صابی گفت : مرا از باشنده اوّل و از آنچه آفریده است، آگاه کن . فرمود : «پرسیدی ، پس دریاب. امّا [خدای ]یگانه ، همواره یگانه باشنده بود و هیچ چیز با او نبود ، بدون حدود و اَعراض ، و همیشه چنان است . سپس ، آفریدگانی آفرید ، در حالی که نوآور بود ؛ آفریدگانی گوناگون با اَعراض و حدودی گوناگون. نه در چیزی آنها را برپا داشت، نه آنها را در چیزی محدود ساخت، نه آنها را بر طبق چیزی الگو برداری کرد و نه [کسی] برای او نمونه ای ساخته بود و پس از آن ، آفرینش [موجودات ]برگزیده و نابرگزیده و گوناگونی و هماهنگی و رنگ ها و چشایی و مزه قرار داد، نه برای نیازی که بدان داشته باشد و نه برای [دستیابی به] برتری پایگاهی که تنها با آن [آفرینش ]به آن برسد ، و در آنچه آفرید، برای وجود خود ، افزایش و کاهشی ندید. ای عمران! این را در می یابی؟» . گفت : آری . به خدا سوگند ، سَرورَم! فرمود : «و بدان ای عمران! اگر آفرینش آنچه آفرید ، برای نیازی بود، تنها کسانی را می آفرید که از آنها بر [ رفع ] نیاز خود ، مدد می جوید و شایسته بود چند برابر آنچه آفریده، بیافریند ؛ زیرا یاوران هر چه بیشتر گردند، همراهشان نیرومندتر می گردد و ای عمران! نیاز ، آن را در بر نمی گیرد؛ زیرا چیزی از آفریدگان را پدید نمی آورَد، مگر آن که در آن ، نیازی دیگر پدید می آید. و برای آن می گویم : آفریدگان را برای نیازی نیافریده ؛ ولی [ بر آوردن ] نیازها را [از ]برخی آفریدگان به برخی دیگر منتقل کرده (آفریده ها را نیازمند یکدیگر آفریده) و پاره ای از آنها را بر پاره ای دیگر ، برتری داده است ، بدون این که به آن که برتری بخشیده، نیازی داشته باشد و بی آن که [این کار] کیفر و ناخشنودی او بر کسی باشد که او را فرودست ساخته و برای همین آفریده است.

.

مصباح الزائر عنهم علیهم السلام: اللّهُمَّ یا ذَا القُدرَةِ الَّتی صَدَرَ عَنهَا العالَمُ مُکَوَّنا مَبروءا عَلَیها ، مَفطورا تَحتَ ظِلِّ العَظَمَةِ ، فَنَطَقَت شَواهِدُ صُنعِکَ فیهِ بِأَنَّکَ أَنتَ اللّهُ لا إِلهَ إِلاّ أَنتَ ، مُکَوِّنُهُ وبارِئُهُ وفاطِرُهُ ، ابتَدَعتَهُ لا مِن شَیءٍ ، ولا عَلی شَیءٍ ، ولا فی شَیءٍ ، ولا لِوَحشَةٍ دَخَلَت عَلَیکَ إِذ لا غَیرُکَ ، ولا حاجَةٍ بَدَت لَکَ فی تَکوینِهِ ، ولاَ استِعانَةٍ مِنکَ عَلَی الخَلقِ بَعدَهُ ، بَل أَنشَأتَهُ لِیَکونَ دَلیلاً عَلَیکَ ، بِأَنَّکَ بائِنٌ مِنَ الصُّنعِ ، فَلا یُطیقُ المُنصِفُ لِعَقلِهِ إِنکارَکَ ، وَالمَوسومُ بِصِحَّةِ المَعرِفَةِ جُحُودَکَ . ⁽¹⁾

علل الشرائع عن عبد اللّه بن سلام :فی صُحُفِ موسَی بنِ عِمرانَ علیه السلام : یا عِبادی ، إِنّی لَم أَخلُق لِأَستَکثِرَ بِهِم مِن قِلَّةٍ ، ولا لاِنَسَ بِهِم من وَحشَةٍ ، ولا لِأَستَعینَ بِهِم عَلی شَیءٍ عَجَزتُ عَنهُ ، ولا لِجَرِّ مَنفَعَةٍ ولا لِدَفعِ مَضَرَّةٍ ، ولَو أَنَّ جَمیعَ خَلقی مِن أَهلِ السَّماواتِ وَالأَرضِ اجتَمَعوا عَلی طاعَتی وعِبادَتی لا یَفتُرونَ عَن ذلِکَ لَیلاً ولا نَهارا ما زادَ ذلِکَ فی مُلکی شَیئا ، سُبحانی وتَعالَیتُ عَن ذلِکَ . ⁽²⁾

۲۲ / ۳ ـ ۲العَبَثُالکتاب«أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَـکُمْ عَبَثًا وَأَنَّکُمْ إِلَیْنَا لاَ تُرْجَعُونَ » . ⁽³⁾

.

۲۲ / ۳ ـ ۲ بیهودگی

مصباح الزائرـ از معصوم علیه السلام ـ: خداوندا! ای توانایی که از توانایی اش جهان ، به صورت موجودِ آفریده بر پایه آن [ توانایی ] سر زده است و زیر سایه سترگی پدیده آمده است . پس گواهان صنع تو در آن ، بدین گویا گشته اند که: تو خدایی . جز تو خدایی نیست . هستی بخش آن و آفریننده آن و پدید آورنده آنی . آن را نو آوردی ، نه از چیزی ، نه بر پایه چیزی ، نه در چیزی ، نه به سبب دل تنگیِ تنهایی که بر تو وارد شده باشد ، آن هنگام که جز تویی نبوده است، و نه به سبب نیازی که در پدید آوردن آن ، برای تو آشکار شد ، و نه برای یاری جستن از آفریدگان پس از آفرینش آنها؛ بلکه آن را پدید آوردی تا نشانه ای بر تو باشد به این که تو از آفرینش ، جدایی . پس آن که در خِرد خود انصاف دارد، تو را نمی تواند نفی کند و آن که به درستی شناختْ معروف است ، تو را نمی تواند انکار کند .

علل الشرائعـ به نقل از عبد اللّه بن سلاّم ـ: در صُحُف (نوشته های وحیانیِ) موسی بن عمران علیه السلاماست : ای بندگان من! من نیافریده ام که به وسیله ایشان ، از کمی به فراوانی در آیم و نه برای آن که با ایشان از تنهایی انس گیرم و نه برای آن که از ایشان ، بر چیزی که از [انجام] دادن آن ناتوان گشته ام، یاری بجویم، و نه برای کشاندن سودی و یا راندن زیانی. و اگر تمام آفریدگانم از اهل آسمان ها و زمین ، بر طاعت و بندگی من گِرد آیند و در شب و روز ، از آن سستی نورزند، باز در فرمان روایی من ، چیزی افزون نمی کند. منزّهم من و از آن ، برترم.

۲۲ / ۳ ـ ۲بیهودگیقرآن«آیا پنداشته اید که شما را بیهوده آفریده ایم و شما به سوی ما بازگردانده نمی شوید؟» .

.

«مَا خَلَقْنَا السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضَ وَ مَا بَیْنَهُمَا إِلاَّ بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُّسَمًّی وَ الَّذِینَ کَفَرُواْ عَمَّا أُنذِرُواْ مُعْرِضُونَ » . ⁽¹⁾

«وَ مَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَ الْأَرْضَ وَ مَا بَیْنَهُمَا بَـطِلاً ذَ لِکَ ظَنُّ الَّذِینَ کَفَرُواْ فَوَیْلٌ لِّلَّذِینَ کَفَرُواْ مِنَ النَّارِ » . ⁽²⁾

«وَ مَا خَلَقْنَا السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضَ وَ مَا بَیْنَهُمَا لَـعِبِینَ » . ⁽³⁾

راجع : آل عمران : ۱۹۱ ، الأنعام : ۷۳ ، الزمر : ۵ ، الروم : ۸ ، العنکبوت : ۴۴ ، الحِجر : ۸۵ ، الدخان : ۳۹ ، الجاثیة : ۲۲ ، التغابن : ۳ ، ص : ۲۷ .

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :ما خَلَقَ اللّهُ سُبحانَهُ أَمرأً عَبَثا فَیَلهُوَ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ : لِمَ خَلَقَ اللّهُ الخَلقَ ؟ ـ: إِنَّ اللّهَ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ لَم یَخلُق خَلقَهُ عَبَثا ولَم یَترُکهُم سُدیً ، بَل خَلَقَهُم لاِءظهارِ قُدرَتِهِ ، ولِیُکَلِّفَهُم طاعَتَهُ ، فَیَستَوجِبوا بِذلِکَ رِضوانَهُ ، وما خَلَقَهُم لِیَجلِبَ مِنهُم مَنفَعَةً ، ولا لِیَدفَعَ بِهِم مَضَرَّةً ، بَل خَلَقَهُم لِیَنفَعَهُم ویوصِلَهُم إِلی نَعیمِ الأَبَدِ . ⁽⁵⁾

۲۲ / ۳ ـ ۳الرَّوِیَّةُالإمام علیّ علیه السلام :خَلَقَ الخَلقَ مِن غَیرِ رَوِیَّةٍ ؛ إِذ کانَتِ الرَّوِیّاتُ لا تَلیقُ إِلاّ بِذَوِی الضَّمائِرِ ، ولَیسَ بِذی ضَمیرٍ فی نَفسِهِ . ⁽⁶⁾

.

۲۲ / ۳ ـ ۳ اندیشه

«آسمان ها و زمین و آنچه را میان آن دو است ، جز به حق و [با] مدّتی معیّن نیافریدیم ، و کسانی که کفر ورزیدند ، از آنچه بیم داده شدند، روی گردان اند» .

«و آسمان و زمین و آنچه را میان آن دو است ، به باطل نیافریدیم. آن ، پندار کسانی است که کافر گشتند. پس وای بر کسانی که کافر شدند از آتش [جهنّم]!» .

«و آسمان ها و زمین و آنچه را میان آن دو است ، به بازی نیافریدیم» .

ر . ک : آل عمران : آیه ۱۹۱ ، انعام : آیه ۷۳ ، زمر : آیه ۵ ، روم : آیه ۸ ، عنکبوت : آیه ۴۴ ، حجر : آیه ۸۵ ، دخان : آیه ۳۹ ، جاثیه : آیه ۲۲ ، تغابن : آیه ۳ ، ص : آیه ۲۷.

حدیثامام علی علیه السلام :خداوند سبحان ، کاری را بیهوده نیافریده تا خود را سرگرم کند.

امام صادق علیه السلامـ آن گاه که از ایشان پرسیده شد : خداوند ، برای چه آفریدگان را آفریده است؟ ـ: همانا خداوند والا و بلندمرتبه، آفریدگان خود را بیهوده نیافریده و آنان را پوچ ، فرو نگذاشته است ؛ بلکه ایشان را برای پدیدار ساختن توانایی خود و برای این که ایشان را به طاعت خود مکلّف کند ، آفریده است ، تا بدان ، سزاوار خشنودی او گردند ، و ایشان را برای آن که از ایشان ، سودی فرا چنگ آورد ، و برای آن که با ایشان زیانی را براند ، نیافریده است ؛ بلکه ایشان را آفریده تا به آنها سود دهد و به خوشی جاویدان برساند.

۲۲ / ۳ ـ ۳اندیشهامام علی علیه السلام :آفریدگان را بدون اندیشه آفرید ؛ زیرا اندیشه تنها شایسته دارندگان درون است و [خدا] در ذات خود ، درون ندارد.

.

عنه علیه السلام :أَنشَأَ الخَلقَ إِنشاءً ، وَابْتَدَأَهُ ابتِداءً ، بِلا رَوِیَّةٍ أَجالَها ، ولا تَجرِبَةٍ استَفادَها . ⁽¹⁾

۲۲ / ۳ ـ ۴الاِحتِیالُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :خَلَقَ ما خَلَقَ بِلا مَعونَةٍ مِن أَحَدٍ ، ولا تَکَلُّفٍ ولاَ احتِیالٍ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :لَم یَذرَاَالخَلقَ بِاحتِیالٍ . ⁽³⁾

۲۲ / ۳ ـ ۵المِثالُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :اِبتَدَأَ مَا ابتَدَعَ ، وأَنشَأَ ما خَلَقَ عَلی غَیرِ مِثالٍ کانَ سَبَقَ . ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلام :اِبتَدَعَ ما خَلَقَ بِلا مِثالٍ سَبَقَ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :خَلَقَ الخَلقَ عَلی غَیرِ تَمثیلٍ ، ولا مَشورَةِ مُشیرٍ ، ولا مَعونَةِ مُعینٍ ، فَتَمَّ خَلقُهُ بِأَمرِهِ ، وأَذعَنَ لِطاعَتِهِ فَأَجابَ . ⁽⁶⁾

.

۲۲ / ۳ ـ ۴ چاره اندیشی

۲۲ / ۳ ـ ۵ نمونه

امام علی علیه السلام :قطعا آفریدگان را پدید آورد و [آفرینش] آنها را آغازگری کرد، بی آن که اندیشه ای بگرداند و بدون تجربه ای که از آن بهره جوید.

۲۲ / ۳ ـ ۴چاره اندیشیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :و آنچه را آفرید ، بدون یاری گرفتن از کسی و به سختی افتادن و چاره اندیشی آفرید.

امام علی علیه السلام :آفریدگان را با چاره اندیشی نیافرید.

۲۲ / ۳ ـ ۵نمونهپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آنچه را نوآورد ، خود آغاز کرد و آنچه آفرید ، بی نمونه ای پیشین ، پدید آورد.

امام علی علیه السلام :آنچه آفرید، بدون نمونه ای پیشین، نوآوری کرد.

امام علی علیه السلام :آفریدگان را آفرید، نه با الگو برداری [از دیگری] و نه با رایزنی مشورت دهنده ای و نه یاریِ یاوری. پس خلقتش به فرمان او تمام گشت و به طاعت او گردن نهاد و پاسخ داد.

.

عنه علیه السلام :الَّذِی ابتَدَعَ الخَلقَ عَلی غَیرِ مِثالٍ امتَثَلَهُ ، ولا مِقدارٍ احتَذی عَلَیهِ مِن خالِقٍ مَعبودٍ کانَ قَبلَهُ . ⁽¹⁾

فاطمة علیهاالسلام :وأَنشَأَها [ أَی الأَشیاءَ ] بِلاَ احتِذاءِ أَمثِلَةٍ اِمتَثَلَها . ⁽²⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ مِن دُعائِهِ یَومَ عَرَفَةَ ـ: أَنتَ اللّهُ لا إِلهَ إِلاّ أَنتَ ، الَّذی أَنشَأتَ الأَشیاءَ مِن غَیرِ سِنخٍ ، وصَوَّرتَ ما صَوَّرتَ مِن غَیرِ مِثالٍ ، وَابتَدَعتَ المُبتَدَعاتِ بِلاَ احتِذاءٍ . ⁽³⁾

الإمام الباقر علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ عَن قَولِ اللّهِ عز و جل : «بَدِیعُ السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضِ» ـ: إِنَّ اللّهَ عز و جلابتَدَعَ الأَشیاءَ کُلَّها بِعِلمِهِ عَلی غَیرِ مِثالٍ کانَ قَبلَهُ ، فَابتَدَعَ السَّماواتِ وَالأَرَضینَ ولَم یَکُن قَبلَهُنَّ سَماواتٌ ولا أَرَضونَ . ⁽⁴⁾

۲۲ / ۳ ـ ۶الجارِحَةُالإمام علیّ علیه السلام :صانِعٌ لا بِجارِحَةٍ . ⁽⁵⁾

راجع : ج ۷ ص ۲۸ ح ۵۱۸۲ .

.

۲۲ / ۳ ـ ۶ اندام

امام علی علیه السلام :آن که آفریدگان را نوآوری کرد، نه بر پایه نمونه ای که از آن، نمونه برداری کرده باشد و نه اندازه ای که آن را از آفریننده پرستیده ای که پیش از او بوده، تقلید کرده باشد.

فاطمه علیهاالسلام :و [ خداوند متعالْ ] آنها (اشیا) را پدید آورد، بدون تقلید کردن از نمونه هایی که از آنها الگو پذیرفته باشد.

امام زین العابدین علیه السلامـ از دعای ایشان در روز عرفه ـ: تو خدایی . خدایی جز تو نیست ؛ کسی که اشیا را نه از ریشه ای پدید آورده ای و آنچه صورتگری کردی ، از روی نمونه ای صورتگری نکردی، و نو پدیده ها را بدون تقلید نوآوری کردی.

امام باقر علیه السلامـ در پاسخ پرسشی درباره سخن خداوند عز و جل : «نوآور آسمان ها و زمین» ـ: همانا خداوند عز و جل همه اشیا را به دانش خود، نوآوری کرد، بی نمونه ای که پیش از او بوده باشد . پس آسمان ها و زمین ها را نوآوری کرد ، در حالی که پیش از آنها آسمان ها و زمین هایی نبود.

۲۲ / ۳ ـ ۶اندامامام علی علیه السلام :سازنده است ؛ امّا نه با اندام.

ر . ک : ج ۷ ص ۲۹ ح ۵۱۸۲ .

.

۲۲ / ۳ ـ ۷النَّصَبُالکتاب«وَ لَقَدْ خَلَقْنَا السَّمَـوَ تِ وَالْأَرْضَ وَ مَا بَیْنَهُمَا فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ وَ مَا مَسَّنَا مِن لُّغُوبٍ » . ⁽¹⁾

«إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَکُورٌ * الَّذِی أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِن فَضْلِهِ لاَ یَمَسُّنَا فِیهَا نَصَبٌ وَ لاَ یَمَسُّنَا فِیهَا لُغُوبٌ» . ⁽²⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :الحَمدُ لِلّهِ المَعروفِ مِن غَیرِ رُؤیَةٍ ، وَالخالِقِ مِن غَیرِ مَنصَبةٍ ، خَلَقَ الخَلائِقَ بِقُدرَتِهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ لِلّهِ ... الخالِقِ لا بِمَعنی حَرَکَةٍ ونَصَبٍ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :لا یَؤودُهُ خَلقُ ما ابتَدَأَ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :اِبتَدَعَ ما خَلَقَ ، بِلا مِثالٍ سَبَقَ ولا تَعَبٍ ولا نَصَبٍ . ⁽⁶⁾

.

۲۲ / ۳ ـ ۷ رنج بردن

۲۲ / ۳ ـ ۷رنج بردنقرآن«و قطعا آسمان ها و زمین و آنچه را میان آن دو است ، در شش روز آفریدیم و هیچ واماندگی ای به ما نرسید» .

«همانا خداوندگار ما ، آمرزگار بسیار سپاس گزار است ؛ همان که ما را از بخشش خود به سرای اقامت در آورد . در آن رنجی به ما نمی رسد و در آن واماندگی ای ما را فرا نمی گیرد» . ⁽¹⁾

حدیثامام علی علیه السلام :ستایش ، از آنِ خداست که بدون دیدن ، شناخته شده و بی رنج بردن ، آفریدگار است. آفریدگان را به توانایی خود آفرید.

امام علی علیه السلام :ستایش ، از آنِ خداست ... . آفریننده است ؛ امّا نه به معنای جنبش و رنج بردن.

امام علی علیه السلام :آفرینش آنچه آغازگری کرده ، بر او گران نیست.

امام علی علیه السلام :آنچه را آفرید، نوآوری کرد ، بدون داشتن نمونه ای از پیش و بدون زحمت و رنج.

.

۲۲ / ۳ ـ ۸التَّغییرُالإمام الرضا علیه السلامـ لِمَن قالَ لَهُ : یا سَیِّدی أَلا تُخبِرُنی عَنِ الخالِقِ إِذا کانَ واحِدا لا شَیءَ غَیرُهُ ولا شَیءَ مَعَهُ ، أَلَیسَ قَد تَغَیَّرَ بِخَلقِهِ الخَلقَ ؟ قال ـ: لَم یَتَغَیَّر عز و جل بِخَلقِ الخَلقِ ، ولکِنَّ الخَلقَ یَتَغَیَّرُ بِتَغییرِهِ . ⁽¹⁾

۲۲ / ۳ ـ ۹أُصولٌ أَزَلِیَّةٌالإمام علیّ علیه السلام :لَم یَخلُقِ الأَشیاءَ مِن أُصولٍ أَزَلِیَّةٍ ولا مِن أَوائِلَ أَبَدِیَّةٍ ، بَل خَلَقَ ما خَلَقَ ، فَأَقامَ حَدَّهُ ، وصَوَّرَ ما صَوَّرَ فَاَسَنَ صورَتَهُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :لَم یَزَل رَبُّنا مُقتَدِرا عَلی ما یَشاءُ ، مُحیطا بِکُلِّ الأَشیاءِ، ثُمَّ کَوَّنَ ما أَرادَ بِلا فِکرَةٍ حادِثَةٍ أَصابَ ، ولا شُبهَةٍ دَخَلَت عَلَیهِ فیما أَرادَ ، وإِنَّهُ عز و جل خَلَقَ نورا اِبتَدَعَهُ مِن غَیرِ شَیءٍ ، ثُمَّ خَلَقَ مِنهُ ظُلمَةً ، وکانَ قَدیرا أَن یَخلُقَ الظُّلمَةَ لا مِن شَیءٍ کَما خَلَقَ النُّورَ مِن غَیرِ شَیءٍ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ لِلّهِ الواحِدِ الأَحَدِ الصَّمَدِ المُتَفَرِّدِ ، الَّذی لا مِن شَیءٍ کانَ ، ولا مِن شَیءٍ خَلَقَ ما کانَ . . . وکُلُّ صانِعِ شَیءٍ فَمِن شَیءٍ صَنَعَ ، وَاللّهُ لا مِن شَیءٍ صَنَعَ ما خَلَقَ . ⁽⁴⁾

.

۲۲ / ۳ ـ ۸ دگرگونی

۲۲ / ۳ ـ ۹ موادّ ازلی

۲۲ / ۳ ـ ۸دگرگونیامام رضا علیه السلامـ به کسی که به ایشان گفت : سرورم! آیا مرا از آفریدگار ، آگاه نمی کنی؟ اگر یگانه است و چیزی جز او نیست و چیزی با او نیست، آیا با آفرینش آفریدگان ، دگرگون نگشته است؟ ـ: او با آفرینش آفریدگان، دگرگون نشده است ؛ ولی آفریدگان با دگرگون سازی او، دگرگون می شوند.

۲۲ / ۳ ـ ۹موادّ ازلیامام علی علیه السلام :اشیا را از مواد دیرین و سرآغازهای جاوید نیافرید ؛ بلکه همه آنچه آفرید ، خود آفرید . پس اندازه آن را به پا داشت، و صورتگری کرد، آنچه را که صورتگری کرد و صورت آن را نیکو ساخت.

امام علی علیه السلام :خداوندگار ما ، همواره بر آنچه بخواهد ، بسیار تواناست و به همه چیز احاطه دارد. سپس ، آنچه را خواست ، ایجاد کرد ، بدون آن که به اندیشه ای نو پدید رسیده باشد ، و در آنچه اراده کرده، شبهه ای بر او درنمی آید و او نوری آفرید و نو آورد ، بدون آن که آن را از چیزی بگیرد . آن گاه از آن، تاریکی ای آفرید و توانا بود که تاریکی را از چیزی نیافریند ، آن گونه که نور را از چیزی نیافرید .

امام علی علیه السلام :ستایش ، از آنِ خداوند یگانه یکتایِ صمدِ بی همتاست ؛ کسی که نه خود از چیزی است و نه آنچه را هست ، از چیزی آفریده است ... . و هر سازنده چیزی، از چیزی می سازد و خداوند ، آنچه را آفریده، از چیزی نساخته است.

.

الإمام الباقر علیه السلام :إِنَّ اللّهَ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ لَم یَزَل عالِما قَدیما ، خَلَقَ الأَشیاءَ لا مِن شَیءٍ ، ومَن زَعَمَ أَنَّ اللّهَ تَعالی خَلَقَ الأَشیاءَ مِن شَیءٍ فَقَد کَفَرَ ؛ لِأَنَّهُ لَو کانَ ذلِکَ الشَّیءُ الَّذی خَلَقَ مِنهُ الأَشیاءَ قَدیما مَعَهُ فی أَزَلِیَّتِهِ وهُوِیَّتِهِ کانَ ذلِکَ الشَّیءُ أَزَلِیّا ، بَل خَلَقَ اللّهُ تَعالی الأَشیاءَ کُلَّها لا مِن شَیءٍ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ حینَ سُئِلَ عَنِ الشَّیءِ خَلَقَهُ مِن شَیءٍ أَو مِن لا شَیءٍ؟ ـ: خَلَقَ الشَّیءَ لا مِن شَیءٍ کانَ قَبلَهُ ، ولَو خَلَقَ الشَّیءَ مِن شَیءٍ إِذا لَم یَکُن لَهُ انقِطاعٌ أَبَدا ، ولَم یَزَلِ اللّهُ إِذا ومَعَهُ شَیءٌ ، ولکِن کانَ اللّهُ ولا شَیءَ مَعَهُ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :لا یُکَوِّنُ الشَّیءَ لا مِن شَیءٍ إِلاَّ اللّهُ ، ولا یَنقُلُ الشَّیءَ مِن جَوهَرِیَّتِهِ إِلی جَوهَرٍ آخَرَ إِلاَّ اللّهُ ، ولا یَنقُلُ الشَّیءَ مِنَ الوُجودِ إِلَی العَدَمِ إِلاَّ اللّهُ . ⁽³⁾

فاطمة علیهاالسلام :اِبتَدَعَ الأَشیاءَ لا مِن شَیءٍ کانَ قَبلَها . ⁽⁴⁾

الاحتجاجـ فی ذِکرِ حِوارِ الإمامِ الصّادِقِ علیه السلام مع زِندیقٍ ـ: قالَ الزِّندیقُ : مِن أَیِّ شَیءٍ خَلَقَ اللّهُ الأَشیاءَ؟ قالَ علیه السلام : مِن لا شَیءٍ . فَقالَ : کَیفَ یَجیءُ مِن لا شَیءٍ شَیءٌ ؟ قالَ علیه السلام : إِنَّ الأَشیاءَ لا تَخلو أَن تَکون خُلِقَت مِن شَیءٍ أَو مِن غَیرِ شَیءٍ ، فَإن کانَت خُلِقَت مِن شَیءٍ کانَ مَعَهُ ؛ فَإِنَّ ذلِکَ الشَّیءَ قَدیمٌ ، وَالقَدیمُ لا یَکونُ حَدیثا ولا یَفنی ولا یَتَغَیَّرُ ، ولا یَخلو ذلِکَ الشَّیءُ مِن أَن یَکونَ جَوهَرا واحِدا ولَونا واحِدا ؛ فَمِن أَینَ جاءَت هذِهِ الأَلوانُ المُختَلِفَةُ ، وَالجَواهِرُ الکَثیرَةُ الموَجودَةُ فی هذَا العالَمِ مِن ضُروبٍ شَتّی ؟ ومِن أَینَ جاءَ المَوتُ إِن کانَ الشَّیءُ الَّذی أُنشِئَت مِنهُ الأَشیاءُ حَیّا ؟ ومِن أَینَ جاءَت الحَیاةُ إِن کانَ ذلِکَ الشَّیءُ مَیِّتا ؟ ولا یَجوزُ أَن یکَونَ مِن حَیٍّ ومَیِّتٍ قَدیمَینِ لَم یَزالا ؛ لِأَنَّ الحَیَّ لا یَجیءُ مِنهُ مَیِّتٌ وهُوَ لَم یَزَل حَیّا ، ولا یجَوزُ أَیضا أن یَکونَ المَیِّتُ قَدیما لَم یَزَل بِما هُوَ بِهِ مِنَ المَوتِ ؛ لِأَنَّ المَیِّتَ لا قُدرَةَ لَهُ ولا بقَاءَ . قالَ : فَمِن أَینَ قالوا : إِنَّ الأَشیاءَ أَزَلِیَّةٌ ؟ قالَ : هذِهِ مَقالَةُ قوَمٍ جَحَدوا مُدَبِّرَ الأَشیاءِ ، فَکَذَّبُوا الرُّسُلَ ومَقالَتَهُم ، وَالأَنبِیاءَ وما أَنبَؤوا عَنهُ وسَمَّوا کُتُبَهُم أَساطیرَ ، ووَضَعُوا لِأَنفُسِهِم دینا بِآرائِهِم وَاستِحسانِهِم . ⁽⁵⁾

.

امام باقر علیه السلام :همانا خداوند والای بلندمرتبه ، هماره دانای دیرینه است . اشیا را از چیزی نیافرید و هر که بپندارد که خداوند متعال ، اشیا را از چیزی آفرید، حتما کفر ورزیده است؛ زیرا اگر آن چیزی که اشیا را از آن آفریده ، به دیرینگی ازلیت و هویت او باشد، آن چیز ، ازلی خواهد بود؛ بلکه خداوند متعال ، همه اشیا را از هیچ آفریده است .

امام باقر علیه السلامـ در پاسخ به این سؤال که خداوند ، هستی را از چیزی آفریده یا از نیستی؟ ـ: هستی را آفرید، نه از چیزی که پیش از آن بوده باشد، و اگر آن را از چیزی می آفرید، در این صورت ، هیچ گاه در جایی بُریده نمی شد [ و آن چیز هم باید از چیز دیگری خلق می شد و تسلسل لازم می آمد ] و در آن حال ، چیزی همواره با خدا می بود ، در حالی که [ می دانیم ]خداوند بود و هیچ چیز با او نبود.

امام صادق علیه السلام :تنها خداست که شی ء را از هیچ پدید می آورد ⁽¹⁾و تنها خداست که شی ء را از گوهر آن به گوهری دیگر جابه جا می کند و تنها خداست که شی ء را از هستی به نیستی می برد.

فاطمه علیهاالسلام :اشیا را نوآوری کرد ، نه از چیزی که پیش از آن بوده باشد.

الاحتجاجـ در یاد کرد گفتگوی امام صادق علیه السلام با یک زِندیق ⁽²⁾ـ: زندیق گفت : خداوند ، اشیا را از چه چیزی آفریده است؟ فرمود : «از نیستی» . گفت : چگونه از نیستی، چیزی [پدید] می آید. فرمود : «اشیا از دو حال ، تهی نیستند : یا از چیزی آفریده شده اند یا از نیستی . پس اگر از چیزی که با او بوده ، آفریده شده، آن چیز ، دیرینه است، و دیرینه ، نو پدید نیست و نابود نمی گردد و دگرگونی نمی پذیرد . ناگزیر آن چیز، یک گوهر و به یک رنگ خواهد بود. پس این رنگ های گوناگون و گوهرهای بسیار ، از گونه های پراکنده (گوناگون) موجود در این جهان ، از کجا آمده است؟ و اگر چیزی که این جهان از آن پدید آمده ، زنده است، پس مرگ از کجا آمده است؟ و اگر آن چیز ، مُرده است، زندگی از کجا آمده است؟ و روا نیست که [پیدایش موجودات] از زنده و مرده ای دیرینه باشد که همواره بوده اند ؛ زیرا از زنده، مرده ای نمی آید و آن ، همواره زنده است، و نیز روا نیست که مُرده، به سبب مرگی که گریبانگیر اوست، دیرینه همیشگی باشد؛ زیرا مُرده را توانایی و پایداری نیست». گفت : پس از کجا گفته اند که اشیا ، ازلی هستند؟ فرمود : «این ، گفتار گروهی است که تدبیر کننده اشیا را انکار کردند و فرستادگان و گفتار ایشان را و پیام آوران و پیامی را که از آن خبر داده اند ، دروغ خواندند و کتاب های ایشان را افسانه نامیدند و با اندیشه ها و صلاح دید خود ، برای خود ، دینی تراشیدند».

.

الإمام الرضا علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ فاطِرِ الأَشیاءِ إِنشاءً ، ومُبتَدِعِها ابتِداعا بِقُدرَتِهِ وحِکمَتِهِ ، لا مِن شَیءٍ فَیَبطُلَ الاِختِراعُ ، ولا لِعِلَّةٍ فَلا یَصِحَّ الاِبتِداعُ . ⁽¹⁾

.

امام رضا علیه السلام :ستایش ، از آنِ خداست که قطعا پدید آورنده اشیاست و بی گمان ، با توانایی و فرزانگی خود ، نوآور آنهاست، نه از چیزی تا اختراع (پدید آوری) باطل گردد ، و نه از مادّه ای که نوآوری درست نباشد.

.

أبو الحسن علیه السلام :إِنَّ کُلَّ صانِعِ شَیءٍ فَمِن شَیءٍ صَنَعَ ، وَاللّهُ الخالِقُ اللَّطیفُ الجَلیلُ خَلَقَ وصَنَعَ لا مِن شَیءٍ . ⁽¹⁾

راجع : ص ۵۶ (الحدوث)، ج ۵ ص ۲۷۸ (معنی أوّلیة اللّه وآخِریّته) و۵۰۸ (کان اللّه ولم یکن معه شیء) .

۲۲ / ۳ ـ ۱۰جَوامِعُ مالَم یَکُن فی مَبادِئِ الخِلقَةِالإمام علیّ علیه السلام :سبُحانَ الَّذی لا یَؤُودُهُ خَلقُ مَا ابتَدَأَ ، ولا تَدبیرُ ما بَرَأَ ، ولا مِن عَجزٍ ولا مِن فَترَةٍ بِما خَلَقَ اکتَفی ، عَلِمَ ما خَلَقَ وخَلَقَ ما عَلِمَ ، لا بِالتَّفکیرِ فی عِلمٍ حادِثٍ أَصابَ ما خَلَقَ ، ولا شُبهَةٍ دَخَلَت عَلَیهِ فیما لَم یَخلُق ، لکِن قَضاءٌ مُبرَمٌ وعِلمٌ مُحکَمٌ وأَمرٌ مُتقَن . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إِنَّما صَدَرَتِ الأُمورُ عَن مَشیئَتِهِ ، المُنشِئُ أَصنافَ الأَشیاءِ بِلا رَوِیَّةِ فِکرٍ آلَ إِلَیها ، ولا قَریحَةِ غَریزَةٍ أَضمَرَ عَلَیها ، ولا تَجرِبَةٍ أَفادَها مِن حَوادِثِ الدُّهورِ ، ولا شَریکٍ أَعانَهُ عَلَی ابتِداعِ عَجائِبِ الأُمورِ ، فَتَمَّ خَلقُهُ بِأَمرِهِ ، وأَذعَنَ لِطاعَتِهِ ، وأَجابَ إِلی دَعوَتِهِ ، لَم یَعتَرِض دونَهُ رَیثُ المُبطِیَ، ولا أَناةُ المُتَلَکِّیَ، فَأَقامَ مِنَ الأَشیاءِ أَوَدَها ، ونَهَجَ حُدودَها ، ولاءَمَ بِقُدرَتِهِ بَینَ مُتضادِّها ، ووَصَلَ أَسبابَ قَرائِنِها ، وفَرَّقَها أَجناسا مُختَلِفاتٍ فِی الحُدودِ وَالأَقدارِ ، وَالغَرائِزِ وَالهَیئاتِ ، بَدایا خَلائِقَ أَحکَمَ صُنعَها ، وفَطَرَها عَلی ما أَرادَ وَابتَدَعَها ! ⁽³⁾

.

۲۲ / ۳ ـ ۱۰ کلیّاتی درباره آنچه در آغاز آفرینش نبوده است

امام رضا علیه السلام :همانا هر سازنده چیزی، از چیزی ساخت و خداوند، آفریدگار لطیفِ شکوهمند ، [ جهان هستی را ]از هیچ آفرید و ساخت.

ر . ک : ص ۵۹ (نو پدید آوری) و ج ۵ ص ۲۷۹ (معنای اوّل و آخر بودن خداوند) و ۵۰۹ (خدا بود و چیزی با او نبود) .

۲۲ / ۳ ـ ۱۰کلیّاتی درباره آنچه در آغاز آفرینش نبوده استامام علی علیه السلام :منزّه است آن که آفرینش آنچه آغازگری کرد، و تدبیرِ آنچه آفرید، بر او گران نمی آید ، و از سرِ ناتوانی و سستی به آنچه آفرید، بسنده ننمود ؛ دانست چه می آفریند ، و آفرید آنچه می دانست . نه با اندیشیدن در دانشی نو پدید ، به آنچه آفرید ، رسید و نه در آنچه نیافرید ، شبهه ای، بر او درآمد؛ بلکه [ آنچه آفرید بر اساس ]حکمی قطعی و دانشی محکم و فرمانی استوار است.

امام علی علیه السلام :کارها از خواستِ او برآمده است ؛ پدید آورنده گونه های اشیا ، بی تدبّر اندیشه ای که به آن باز گردد [ و از آن سود برد ] ، و بدون قریحه غریزی که آن را [ در درون ] نهفته باشد و بدون تجربه ای که در آن از رخدادهای روزگاران ، بهره برده باشد، و بدون انبازی که او را بر نوآوری امور شگفت ، یاری کرده باشد . پس آفرینش او به فرمان او تمام گشت و بر طاعت او گردن نهاد و فراخوان او را پاسخ گفت و در برابر آن [تحقّق فرمان او] کُندیِ کُند کننده و درنگِ درنگ کننده، مانع نشد. پس کژی اشیا را درست کرد و حدود آنها را روشن نمود و با توانایی خود ، میان اشیای ناسازگار، سازواری داد و رشته های هم بستگی آنها را متّصل کرد و آنها را در گونه هایی گوناگون ، در حدود و اندازه ها و سرشت ها و شکل ها، جدا ساخت ؛ آفریده هایی نو پدید که ساختِ آنها را استوار داشت و آنها را بر طبق آنچه اراده کرد ، آفرید و نوآوری کرد.

.

عنه علیه السلام :أَنشَأَ الخَلقَ إِنشاءً ، وَابتَدَأَهُ ابِتداءً ، بِلا رَوِیَّةٍ أَجالَها ، ولا تَجرِبَةٍ اِستَفادَها ، ولا حَرَکَةٍ أَحدَثَها ، ولا هَمامَةِ نَفسٍ اِضطَرَبَ فیها . ⁽¹⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ مِن دُعائِهِ یَومَ عَرَفَةَ ـ: أَنتَ اللّهُ لا إِلهَ إِلاّ أَنتَ ، الَّذی أَنشَأتَ الأَشیاءَ مِن غَیرِ سِنخٍ ، وصَوَّرتَ ما صَوَّرتَ مِن غَیرِ مِثالٍ ، وَابتَدَعتَ المُبتَدَعاتِ بِلاَ احتِذاءٍ ، أَنتَ الَّذی قَدَّرتَ کُلَّ شَیءٍ تَقدیرا ، ویَسَّرتَ کُلَّ شَیءٍ تَیسیرا ، ودَبَّرتَ ما دونَکَ تَدبیرا ، وأَنتَ الَّذی لَم یُعِنکَ عَلی خَلقِکَ شَریکٌ ، ولَم یُؤازِرکَ فی أَمرِکَ وَزیرٌ ، ولَم یَکُن لَکَ مُشاهِدٌ ولا نَظیرٌ . ⁽²⁾

الإمام الرضا علیه السلام :لَهُ مَعنَی الرُّبوبِیَّةِ إِذ لا مَربوبَ ، وحَقیقَةُ الإِلهِیَّةِ إِذ لا مَألوهَ ، ومَعنَی العالِمِ ولا مَعلومَ ، ومَعنَی الخالِقِ ولا مَخلوقَ ، وتَأویلُ السَّمعِ ولا مَسموعَ ، لَیسَ مُنذُ خَلَقَ استَحَقَّ مَعنَی الخالِقِ ، ولا بِإِحداثِهِ البَرایا استَفادَ مَعنَی البارِئِیَّةِ ، کَیفَ ولا تُغَیِّبُهُ مُذ ، ولا تُدنیهِ قَد ، ولا تَحجُبُهُ لَعَلَّ ، ولا تُوَقِّتُهُ مَتی ، ولا تَشمُلُهُ حینَ ، ولا تُقارِنُهُ مَعَ ، إِنَّما تَحُدُّ الأَدَواتُ أَنفُسَها ، وتُشیرُ الآلَةُ إِلی نَظائِرِها . ⁽³⁾

راجع : ص ۴۴۰ (الفصل التاسع والأربعون : الفاطر) و۴۴۶ (الفصل الخمسون : الفاعل، الفعّال) ، ج ۵ ص ۸۴ (التوحید فی الخالقیة) .

.

امام علی علیه السلام :بی گمان ، آفریدگان را پدید آورد و آنها را آغازگری کرد ؛ بی چرخش اندیشه ای و بدون تجربه ای که از آن بهره برده باشد، و بدون جنبشی که پدیدش آورده باشد، و بی دودلی نفس که در آن ، پریشان شده باشد.

امام زین العابدین علیه السلامـ از دعای ایشان در روز عرفه ـ: تو خدایی . خدایی جز تو نیست ؛ کسی که اشیا را نه از ریشه ای پدید آورده ای و آنچه نگارگری کردی، از نمونه ای، نگارگری نکردی، و نو پدیده ها را بدون تقلید ، نوآوری کردی. تو کسی هستی که بی گمان ، همه چیز را اندازه نهادی و همه چیز را آسان نمودی، و ما سوایِ خود را تدبیر کردی و تو کسی هستی که بر آفرینشت ، انبازی تو را یاری نکرد و وزیری تو را در کارت پشتیبانی ننمود ، و برای تو مشاهده گر و همتایی نیست.

امام رضا علیه السلام :معنای خداوندگاری ، از آنِ اوست، [حتّی] هنگامی که بنده ای نبود، و حقیقتِ خدایی [از آنِ اوست ، حتّی] هنگامی که پرستنده ای نبود ، و معنای دانا از آنِ او بود ، هنگامی که دانسته ای نبود و معنای آفریدگار از آنِ او بود ، هنگامی که آفریده ای نبود و حقیقتِ شنوایی از آنِ او بود ، هنگامی که شنیده ای نبود. نه از آن هنگام که آفرید ، سزاوار معنای آفریدگار شد ، و نه با پدید آوردن آفریدگان، معنای آفرینندگی را به دست آورد . چگونه [چنین باشد] ، حال آن که «زمان» ، او را غایب نمی کند و [قید] «یقیناً» ، او را نزدیک نمی سازد و «شاید» ، او را پوشیده نمی دارد و «کِی» برای او وقت گذاری نمی کند و «هنگامِ» ، او را در بر نمی گیرد و «با» همراهش نمی گردد؟ جز این نیست که ابزارها خود را تعریف می کنند و هر ابزاری به همانندهای خود ، اشاره دارد.

ر . ک : ص ۴۴۱ (فصل چهل و نهم : فاطر) و ۴۴۷ (فصل پنجاهم : فاعل، فعال) ، ج ۵ ص ۸۵ (توحید در آفرینش) .

.

الفصل الثالث والعشرون: الخبیـرالخبیر لغةًالخبیر فی اللغة فعیل بمعنی فاعل من مادّة «خبر» وهو یدلّ علی علم ، فالخبیر بمعنی «علیم» ⁽¹⁾، وقد ذهب ابن الأَثیر إِلی أَنّه العالم بما کان وبما یکون وعارف بحقیقة الشیء. ⁽²⁾وفی ضوء ذلک یُلاحظ فی اسم «الخبیر» عنایة مطلقة .

الخبیر فی القرآن والحدیثلقد ذکر القرآن الکریم صفة «الخبیر» إِلی جانب صفة «اللطیف» خمس مرّات ، وإِلی جانب صفة «الحکیم» أَربع مرّات ، ومع صفة «العلیم» أَربع مرّات أَیضا ، وقد بیّن القرآن الکریم کون اللّه ـ جلّ وعلا ـ خبیرا بالإنسان وبأعماله وذنوبه فی ثلاثین موضعا ، وأَمّا صفة «الخبیر» من دون أَن تقرن بصفة أُخری فقد جاءت فی مورد واحد فقط فی الآیة الرابعة عشرة من سورة فاطر . لقد وردت صفة «الخبیر» فی الأَحادیث بمعنی «الَّذی لا یَعزُبُ عَنهُ شَیءٌ ولا یَفوتُهُ» ، و «الَّذی یَعلَمُ السِّرَّ وأَخفی» ممّا یدلّ علی العلم المطلق العمیق .

.

فصل بیست و سوم : خبیر

واژه شناسی «خبیر»

خبیر ، در قرآن و حدیث

فصل بیست و سوم : خبیرواژه شناسی «خبیر»صفت «خبیر (آگاه) » ، در لغت به معنای فاعل از مادّه «خبر» است که دلالت بر علم دارد. پس خبیر به معنای «داناست» . ابن اثیر بر این باور است که خبیر ، به معنای کسی است که به آنچه بوده و آنچه خواهد بود ، داناست و آگاه به حقیقت اشیاست . در پرتو این سخن ، ملاحظه می شود که در نام خبیر ، عنایت به مطلق بودن علم است.

خبیر ، در قرآن و حدیثقرآن کریم ، صفت «خبیر» را در کنار صفت «لطیف» ، پنج بار و در کنار صفت «حکیم» ، چهار بار و با صفت «علیم» نیز چهار بار، ذکر کرده است. این کتاب آسمانی ، آگاه بودن خداوند عز و جل به انسان و به اعمال او و گناهانش را در سی موضع ، بیان کرده است ؛ لیکن صفت خبیر ، بدون همراهی با صفتی دیگر ، تنها در یک مورد در آیه چهاردهم سوره فاطر ، آمده است. صفت خبیر در احادیث به معنای «کسی که چیزی از چنگ [دانش] او در نمی رود و از او فوت نمی گردد» و «کسی که راز و پنهان تر از آن را می داند» ، آمده که بر دانش مطلق و ژرف ، دلالت دارد.

.

۲۳ / ۱الخَبیرُ البَصیرُ«إِنَّهُ کَانَ بِعِبَادِهِ خَبِیرَا بَصِیرًا» . ⁽¹⁾

۲۳ / ۲الحَکیمُ الخَبیرُ«عَــلِمُ الْغَیْبِ وَالشَّهَـدَةِ وَهُوَ الْحَکِیمُ الْخَبِیرُ» . ⁽²⁾

۲۳ / ۳اللَّطیفُ الخَبیرُ«لاَّ تُدْرِکُهُ الْأَبْصَـرُ وَهُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصَـرَ وَهُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ » . ⁽³⁾

۲۳ / ۴العُلیمُ الخَبیرُ«إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ خَبِیرُ » . ⁽⁴⁾

.

۲۳ / ۱ آگاه بینا

۲۳ / ۲ فرزانه آگاه

۲۳ / ۳ ریزبـینِ آگاه

۲۳ / ۴ دانای آگاه

۲۳ / ۱آگاه بینا«همانا او به بندگان خود ، آگاهِ بیناست» .

۲۳ / ۲فرزانه آگاه«دانای نهان و آشکار است ، و اوست فرزانه آگاه» .

۲۳ / ۳ریزبـینِ آگاه«اندیشه ها او را در نمی یابند و او اندیشه ها را در می یابد ، و اوست ریزبین آگاه» .

۲۳ / ۴دانای آگاه«همانا خداوند ، دانای آگاه است» .

.

۲۳ / ۵الخَبیرُ الّذی لا یَعزُبُ عَنهُ شَیءٌالإمام الرضا علیه السلام :أَمَّا الخَبیرُ فَالَّذی لا یَعزُبُ عَنهُ شَیءٌ ولا یَفوتُهُ ، لَیسَ لِلتَّجرِبَةِ ولا لِلاِعتِبارِ بِالأَشیاءِ ، فَعِندَ التَّجرِبَةِ وَالاِعتِبارِ عِلمانِ ولَولاهُما ما عُلِمَ ؛ لِأَنَّ مَن کانَ کَذلِکَ کانَ جاهِلاً ، وَاللّهُ تَعالی لَم یَزَل خَبیرا بِما یَخلُقُ ، وَالخَبیرُ مِنَ النّاسِ المُستَخبِرُ عَن جَهلِ المُتَعَلِّمِ ، فَقَد جَمَعَنَا الاِسمُ وَاختَلَفَ المَعنی . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :لَم یَکُن قِوامُ الخَلقِ وصَلاحُهُم إِلاّ بِالإِقرارِ مِنهُم بِعَلیمٍ خَبیرٍ ، یَعلَمُ السِّرَّ وأَخفی ، آمِرٌ بِالصَّلاحِ ، ناهٍ عَنِ الفَسادِ . ⁽²⁾

الإمام الکاظم علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ ـ: سُبحانَکَ اللّهُمَّ وبِحَمدِکَ ... أَنتَ ... خَبیرٌ لا یَذهَلُ . ⁽³⁾

راجع : ص ۳۲۸ (الفصل الحادی والأربعون : العالم ، العلیم) .

.

۲۳ / ۵ آگاهی که چیزی از فرا چنگ او در نمی رود

۲۳ / ۵آگاهی که چیزی از فرا چنگ او در نمی رودامام رضا علیه السلام :امّا خبیر، کسی است که چیزی از چنگ [دانش] او در نمی رود و از او فوت نمی گردد. [آگاهی او] از روی تجربه و نظر کردن در اشیا نیست. در تجربه و نظر کردن ، [برای انسان ،] دو علم وجود دارد و اگر آن دو نباشند ، [چیزی ]دانسته نمی شود؛ زیرا کسی که آن گونه باشد [و با تجربه ، دانشی را به دست آورد] ، جاهل است، حال آن که خداوند متعال ، همواره به آنچه می آفریند، آگاه است ؛ ولی انسان آگاه ، یعنی آگاهی جوینده که [ آگاهی جستن او ] از روی جهل [ شخص ]فراگیرنده است . پس [ما و خدا ]در نام [آگاه] اشتراک داریم ، ولی در معنا اختلاف داریم .

امام رضا علیه السلام :قوام آفریدگان و صلاح ایشان ، تنها به اقرار ایشان به دانای آگاهی است که راز و نهان تر از آن را می داند، به نیکی فرمان می دهد و از تباهی باز می دارد.

امام کاظم علیه السلامـ در دعا ـ: خدایا! تو را به پاکی می ستایم و به ستایش تو می پردازم ... . تو ... آگاهی هستی که دچار فراموشی نمی شوی .

ر . ک : ص ۳۲۹ (فصل چهل و یک : عالم ، علیم) .

.

الفصل الرابع والعشرون: الرّازق، الرّزّاقالرزّاق والرازق لغةً«الرزّاق» فعّال من أَبنیة المبالغة ، وهو مبالغة فی «الرازق» . ویستعمل «الرزق» فی اللغة بالمعنی العام «للعطاء» و «ما یُنتفَع به» حینا ⁽¹⁾، وبالمعنی الخاصّ «ما به قوام الجسم و نماؤه» حینا آخر ⁽²⁾.

الرزّاق والرازق فی القرآن والحدیثلقد جاءت مشتقّات مادّة «رزق» فی القرآن الکریم قُرابة سبعین مرّةً ، ووُصف تعالی بأنّه «هُوَ الرَّزَّاقُ» ⁽³⁾أَو «خَیْرُ الرَّ زِقِینَ» ⁽⁴⁾أَو «یَرْزُقُکُم مِّنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ» ⁽⁵⁾. وبیّنت الأَحادیث رازقیّة اللّه بشکل مطلق عام : «رازق کلّ مرزوق» ، «رازق العاصی والمطیع» . إِنّ أَلفاظ القرآن والأَحادیث بشأن رزّاقیّة اللّه سبحانه و رازقیّته تُحمَل علی المعنی العام لهاتین الصفتین ، أَی: «معطی العطاء وما یُنتفَع به» ، کما یُحمل علی معناهما الخاصّ ، أَی: «مُعطی ما به قوام الشیء ونماؤه» وإِن کان المعنی الخاصّ أَقرب .

.

فصل بیست و چهارم : رازق، رزّاق

واژه شناسی «رازق» و «رزّاق»

رازق و رزّاق ، در قرآن و حدیث

فصل بیست و چهارم : رازق، رزّاقواژه شناسی «رازق» و «رزّاق»صفت «رزّاق (بسیار روزی رسان / بسیار روزی بخش) » ، بر وزن فعّال ، از ساخت های مبالغه و مبالغه در «رازق (روزی رسان / روزی بخش) » است و «رزق» ، در لغت، گاه در معنای عام برای «عطا» و «آنچه از آن سود برده می شود» ، به کار می رود و گاه در معنای خاص ، یعنی «آنچه مایه قوام جسم و رشد آن است» ، به کار می رود.

رازق و رزّاق ، در قرآن و حدیثبرگرفته ها از مادّه «رزق» ، در قرآن کریم، نزدیک به هفتاد بار به کار رفته اند و خدای متعال به «اوست بسیار روزی بخش» یا «بهترینِ روزی رسانان» یا «شما را از آسمان و زمین ، روزی می رساند» ، توصیف شده است. احادیث ، رازق بودن خدا را به شکل مطلق و عام ، بیان کرده اند : «روزی رسان هر روزی خور» و «روزی رسان نافرمان و فرمان بردار». واژگان قرآن و حدیث درباره رزّاق بودن و رازق بودن خدای سبحان ، هم بر معنای عام این دو صفت حمل می شوند (یعنی : «بخشنده عطا و آنچه از آن سود برده می شود») و هم بر معنای خاصّشان (یعنی «عطا کننده آنچه قوام و رشد شی ء بدان است») ؛ هر چند که معنای خاص ، به مراد ، نزدیک تر است.

.

۲۴ / ۱هُوَ الرَّزّاقُ«مَا أُرِیدُ مِنْهُم مِّن رِّزْقٍ وَ مَا أُرِیدُ أَن یُطْعِمُونِ * إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِینُ » . ⁽¹⁾

۲۴ / ۲خَیرُ الرَّازِقینَ«وَ إِذَا رَأَوْاْ تِجَـرَةً أَوْ لَهْوًا انفَضُّواْ إِلَیْهَا وَ تَرَکُوکَ قَائِمًا قُلْ مَا عِندَ اللَّهِ خَیْرٌ مِّنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجَـرَةِ وَ اللَّهُ خَیْرُ الرَّ زِقِینَ » . ⁽²⁾

۲۴ / ۳یَرزُقُکُم مِنَ السَّماءِ وَ الأَرضِ«یَـأَیُّهَا النَّاسُ اذْکُرُواْ نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ هَلْ مِنْ خَــلِقٍ غَیْرُ اللَّهِ یَرْزُقُکُم مِّنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ لاَ إِلَـهَ إِلاَّ هُوَ فَأَنَّی تُؤْفَکُونَ » . ⁽³⁾

«قُلْ مَن یَرْزُقُکُم مِّنَ السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ وَ إِنَّـا أَوْ إِیَّاکُمْ لَعَلَی هُدًی أَوْ فِی ضَلَـلٍ مُّبِینٍ » . ⁽⁴⁾

.

۲۴ / ۱ اوست بسیار روزی بخش

۲۴ / ۲ بهترینِ روزی رسانان

۲۴ / ۳ شما را از آسمان و زمین ، روزی می رسانَد

۲۴ / ۱اوست بسیار روزی بخش«از ایشان (جنّ و انس ) ، روزی نمی خواهم و نمی خواهم که مرا طعام دهند . همانا خداست که بسیار روزی بخش و نیرومند و استوار است» .

۲۴ / ۲بهترینِ روزی رسانان«و آن گاه که بازرگانی ای یا سرگرمی ای دیدند ، به سوی آن پراکنده گشتند و تو را ایستاده واگذاشتند. بگو : آنچه نزد خداست، بهتر از سرگرمی و از بازرگانی است ، و خدا ، بهترینِ روزی رسانان است» .

۲۴ / ۳شما را از آسمان و زمین ، روزی می رسانَد«ای مردم! نعمت خدا را بر خود به یاد آورید. آیا آفریدگاری جز خدا ، شما را از آسمان و زمین ، روزی می رساند؟ خدایی جز او نیست. پس چگونه [از حق ،] باز گردانده می شوید؟» .

«بگو : چه کسی شما را از آسمان ها و زمین ، روزی می دهد؟ بگو : خدا . بی گمان ، ما یا شما بر هدایتیم یا در گم راهی آشکار» .

.

«هُوَ الَّذِی یُرِیکُمْ ءَایَـتِهِ وَ یُنَزِّلُ لَکُم مِّنَ السَّمَاءِ رِزْقًا وَ مَا یَتَذَکَّرُ إِلاَّ مَن یُنِیبُ » . ⁽¹⁾

«وَ اخْتِلَـفِ الَّیْلِ وَالنَّهَارِ وَ مَا أَنزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِن رِّزْقٍ فَأَحْیَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَ تَصْرِیفِ الرِّیَـحِ ءَایَـتٌ لِّقَوْمٍ یَعْقِلُونَ » . ⁽²⁾

«وَ نَزَّلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً مُّبَـرَکًا فَأَنبَتْنَا بِهِ جَنَّـتٍ وَ حَبَّ الْحَصِیدِ * وَ النَّخْلَ بَاسِقَـتٍ لَّهَا طَـلْعٌ نَّضِیدٌ * رِّزْقًا لِّلْعِبَادِ وَ أَحْیَیْنَا بِهِ بَلْدَةً مَّیْتًا کَذَ لِکَ الْخُرُوجُ » . ⁽³⁾

«قُلْ مَن یَرْزُقُکُم مِّنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَمَّن یَمْلِکُ السَّمْعَ وَ الأَْبْصَـرَ وَ مَن یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ یُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ وَ مَن یُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَیَقُولُونَ اللَّهُ فَقُلْ أَفَلاَ تَتَّقُونَ ». ⁽⁴⁾

۲۴ / ۴رازِقُ کُلِّ مَرزوقٍرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی دُعاءِ الجَوشَنِ الکَبیرِ ـ: اللّهُمَّ إِنّی أَسأَ لُکَ بِاسمِکَ .. . یا رازِقَ کُلِّ مَرزوقٍ ، یا مَلِکَ کُلِّ مَملوکٍ. ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :سُبحانَ اللّهِ المَلِکِ الواحِدِ الحَمیدِ .. . رازِقِ الأَرزاقِ ، وخالِقِ الأَخلاقِ. ⁽⁶⁾

۲۴ / ۵رازِقُ البَشَرِرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی دُعاءِ الجوشَنِ الکَبیرِ ـ: یا مَن لا یَخفی عَلَیهِ أثَرٌ ، یا رازِقَ البَشَرِ ، یا مُقَدِّرَ کُلِّ قَدَرٍ. ⁽⁷⁾

.

۲۴ / ۴ روزی رسان هر روزی خور

۲۴ / ۵ روزی رسان انسان

«او کسی است که نشانه های خود را به شما نشان می دهد و برای شما از آسمان ، روزی ای فرو می آورد ؛ و [امّا] تنها کسی به یاد می آورد که [به سوی خدا] باز گردد» .

«و [ در ] آمد و شدِ شب و روز و روزی ای که خدا از آسمان فرو فرستاد و به آن ، زمین را پس از بی جان شدنش زنده گرداند و [ در] گرداندن بادها، برای گروهی که در می یابند، نشانه هایی است» .

«و از آسمان ، آبی پُر برکت فرو فرستادیم و بدان ، باغ ها و دانه درو شده و خرما بُن های بلندی را که شکوفه های روی هم چیده شده دارند. برای روزی بندگان ، رویاندیم ، و با آن ، شهری مُرده را زنده گردانیدیم. بیرون آمدن [از گورها ] نیز این گونه است» .

«بگو : چه کسی شما را از آسمان و زمین ، روزی می دهد؟ یا چه کسی مالکِ گوش و دیدگان است؟ و چه کسی زنده را از مُرده بیرون می آوَرَد؟ و مُرده را از زنده بیرون می گرداند؟ و چه کسی کار [آفرینش] را تدبیر می کند؟ خواهند گفت : خدا. پس بگو : آیا پروا نمی کنید؟» .

۲۴ / ۴روزی رسان هر روزی خورپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعای جوشن کبیر ـ: خداوندا! من از تو درخواست می کنم به نامت ... . ای روزی رسانِ هر روزی خور، ای فرمان روای هر بنده!

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :منزّه است خدای فرمان روای یگانه ستوده ... روزی دهنده روزی ها و آفریننده خوی ها.

۲۴ / ۵روزی رسان انسانپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعای جوشن کبیر ـ: ای آن که ردّ پایی بر او پنهان نمی مانَد، و ای روزی رسان انسان، و ای اندازه گزارنده هر اندازه!

.

عنه صلی الله علیه و آلهـ أَیضا ـ: اللّهُمَّ إِنّی أسأَ لُکَ بِاسمِکَ .. . یا عالِمَ السِّرِّ ، یا فالِقَ الحَبِّ ، یا رازِقَ الأَنامِ ⁽¹⁾. ⁽²⁾

المصباح للکفعمیـ فِی الدُّعاءِ عِندَ اصفِرارِ الشَّمسِ إِلی غُروبِها ـ: اللّهُمَّ یا خالِقَ السَّقفِ المَرفوعِ ، وَالمِهادِ المَوضوعِ ، ورازِقَ العاصی وَالمُطیعِ ، الَّذی لَیسَ مِن دونِهِ وَلِیٌّ ولا شَفیعٌ. ⁽³⁾

۲۴ / ۶رازِقُ المُقِلّینَرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فِی الدُّعاءِ ـ: یا رازِقَ المُقِلّینَ ، یا راحِمَ المَساکینِ. ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ ـ: یا أَوَّلَ الأَوَّلینَ ، یا آخِرَ الآخِرینَ ، یا ذَا القُوَّةِ المَتینِ ، یا رازِقَ المَساکینِ. ⁽⁵⁾

.

۲۴ / ۶ روزی رسان تنگ دستان

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعا ـ: خداوندا! من از تو می خواهم به نامت ... . ای دانای راز، ای شکافنده دانه، و ای روزی رسان مردمان!

المصباح ، کفعمیـ در دعا ، هنگام زرد شدن خورشید تا غروب آن ـ: خداوندا، ای آفریدگار سقفِ برافراشته و بستر نهاده شده ، و روزی رسانِ نافرمان و فرمان بُردار ، [ ای ]کسی که جز او سرپرست و شفاعتگری نیست!

۲۴ / ۶روزی رسان تنگ دستانپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعا ـ: ای روزی رسانِ تنگ دستان، و ای رحم کننده بر بینوایان!

امام صادق علیه السلامـ در دعا ـ: ای نخستینِ نخستین ها، ای واپسینِ واپسین ها، ای دارای نیروی استوار، ای روزی رسانِ بینوایان!

.

الفصل الخامس والعشرون: الرّؤوفالرَّؤوف لغةً«الرَّؤوف» فعول بمعنی فاعل من «رأَف». قال الصاحب بن عبّاد : الرأَفة : الرحمة ⁽¹⁾، وقال الجوهریّ : الرأَفة : أَشدّ الرحمة ⁽²⁾. وقال ابن الأَثیر : فی أَسماء اللّه تعالی «الرَّؤوف» هو الرَّحیم بعباده العطوف علیهم بأَلطافه ، والرأَفة أَرقّ من الرَّحمة ، ولا تکاد تقع فی الکراهة ، والرَّحمة قد تقع فی الکراهة للمصلحة ⁽³⁾.

الرَّؤوف فی القرآن والحدیثورد اسم «الرَّؤوف» فی القرآن الکریم إِحدی عشرة مرّةً ، فورد مضمون «بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَّحِیمٌ» مرّتین ⁽⁴⁾، ومضمون «رَءُوفُ بِالْعِبَادِ» مرّتین أیضا ⁽⁵⁾، ومضمون «بِالْمُؤْمِنِینَ رَءُوفٌ رَّحِیمٌ» مرّة واحدة ⁽⁶⁾، ومضمون «بِهِمْ رَءُوفٌ رَّحِیمٌ» مرّة واحدة أیضا ⁽⁷⁾، کما وردت مطلقة فی أربع مواضع ⁽⁸⁾. وبیّنت الأَحادیث خصائص عدیدة لاسم الرَّؤوف ، بید أَنّ النقطة المهمّة هی علاقة الرأَفة بالرَّحمة فی الأَحادیث . فقد جاء فی الأَدعیة المأثورة : «یا رَؤوفا فی رَحمَتِهِ» ⁽⁹⁾، «بِرَأَفَتِکَ أَرجو رَحمَتَکَ» ⁽¹⁰⁾، «أَسأَلُکَ بِرَحمَتِکَ الَّتی اشتَقَقتَها مِن رَأَفَتِکَ» ⁽¹¹⁾، والظاهر من هذه الأَدعیة أَنّ الرأَفة سبب للرحمة؛ فکلّ رأَفة معها رحمة ولیس العکس ؛ لأَنّ الرأَفة أَشدّ وأَرقّ من الرَّحمة ، وینسجم هذا الموضوع مع ما قاله الجوهریّ ، وابن الأَثیر أَیضا ، وقد نقلنا قولیهما سلفا .

.

فصل بیست و پنجم : رئوف

واژه شناسی «رئوف»

رئوف ، در قرآن و حدیث

فصل بیست و پنجم : رئوفواژه شناسی «رئوف»صفت «رئوف (مهرورز) » ، فعول به معنای فاعل از «رأف» است. به گفته صاحب بن عبّاد ، رأفت یعنی : «رحمت» و به گفته جوهری ، یعنی : «رحمت شدید». ابن اثیر گفته است : در نام های خدای والا ، «رئوف» ، همان «مهربان به بندگان و توجّه کننده به ایشان با الطاف خود» است. رأفت ، ظریف تر از رحمت است و در ناخوشی واقع نمی شود ؛ ولی رحمت ، گاه برای مصلحت ، در ناخوشی هم واقع می شود .

رئوف ، در قرآن و حدیثرئوف (مهرورز)، در قرآن کریم ، یازده بار به عنوان صفت خداوند، به کار رفته است: دوبار با تعبیر «به مردمان، مهرورز و با آنها مهربان است» ، دوبار با تعبیر «به بندگان، مهرورز است» ، یک بار با تعبیر «به مؤمنان ، مهرورز و با آنها مهربان است» ، یک بار با تعبیر «به آنها مهرورز و با آنها مهربان است» و چهار بار هم به تنهایی . احادیث ، ویژگی های چندی برای نام «رئوف» بیان کرده اند ؛ امّا نکته مهم ، ارتباط رأفت و رحمت در احادیث است . در نیایش های بر جای مانده از پیشوایان علیهم السلامآمده است : «ای مهرورز در رحمت خود!» «به مهرورزیِ تو به رحمتت امید دارم» . «از تو درخواست می کنم به رحمتت که آن را از رأفتت برگرفته ای» . از این نیایش ها چنین برداشت می شود که رأفت، سبب رحمت است. پس با هر رأفتی، رحمتی هست ؛ ولی عکس آن ، صادق نیست ؛ زیرا رأفت ، پیش تر و ظریف تر از رحمت است . این موضوع ، با آنچه از جوهری و ابن اثیر نقل کردیم ، هماهنگ است .

.

۲۵ / ۱الرَّؤوفُ الرَّحیمُالکتاب«وأَنَّ اللَّهَ رَءُوفٌ رَّحِیمٌ » . ⁽¹⁾

«أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَکُم مَّا فِی الْأَرْضِ وَ الْفُلْکَ تَجْرِی فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ یُمْسِکُ السَّمَاءَ أَن تَقَعَ عَلَی الْأَرْضِ إِلاَّ بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَّحِیمٌ » . ⁽²⁾

«هُوَ الَّذِی یُنَزِّلُ عَلَی عَبْدِهِ ءَایَـتِ بَیِّنَـتٍ لِّیُخْرِجَکُم مِّنَ الظُّـلُمَـتِ إِلَی النُّورِ وَ إِنَّ اللَّهَ بِکُمْ لَرَءُوفٌ رَّحِیمٌ » . ⁽³⁾

.

۲۵ / ۱ مهرورز مهربان

۲۵ / ۱مهرورز مهربانقرآن«و این که خداوند ، مهرورز مهربان است» .

«آیا ندیدی که خداوند ، آنچه را در زمین است و کشتی را که به فرمان او در دریا روان است، برای شما رام ساخت و آسمان را باز می دارد از این که بر روی زمین افتد ، مگر با اذن او؟! خداوند ، بی گمان ، به مردم مهرورز مهربان است» .

«او کسی است که بر بنده خود ، نشانه هایی روشن فرو می فرستد تا شما را از تاریکی ها به سوی روشنایی در آورَد و بی گمان ، خدا به شما مهرورز مهربان است» .

.

«وَکَذَ لِکَ جَعَلْنَـکُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِّتَکُونُواْ شُهَدَاءَ عَلَی النَّاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهِیدًا وَ مَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِی کُنتَ عَلَیْهَا إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَن یَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّن یَنقَلِبُ عَلَی عَقِبَیْهِ وَ إِن کَانَتْ لَکَبِیرَةً إِلاَّ عَلَی الَّذِینَ هَدَی اللَّهُ وَ مَا کَانَ اللَّهُ لِیُضِیعَ إِیمَـنَکُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَّحِیمٌ » . ⁽¹⁾

«لَّقَد تَّابَ اللَّهُ عَلَی النَّبِیِّ وَ الْمُهَـجِرِینَ وَ الْأَنصَارِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ فِی سَاعَةِ الْعُسْرَةِ مِن بَعْدِ مَا کَادَ یَزِیغُ قُلُوبُ فَرِیقٍ مِّنْهُمْ ثُمَّ تَابَ عَلَیْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَءُوفٌ رَّحِیمٌ » . ⁽²⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :اللّهُمَّ إِنَّکَ قَد خَلَقتَ بِرَأَفَتِکَ أَقواما أَطاعوکَ فیما أَمَرتَهُم ، وعَمِلوا لَکَ فیما خَلَقتَهُم لَهُ ، فَإِنَّهُم لَم یَبلُغوا ذلِکَ إِلاّ بِکَ ، ولَم یُوَفِّقهُم لَهُ غَیرُکَ ، یا کَریمُ کانَت رَحمَتُکَ لَهُم قَبلَ طاعَتِهِم لَکَ. ⁽³⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :اللّهُمَّ أَنتَ رَبّی ومَولایَ وسَیِّدی وأَمَلی وإِلهی .. . لَکَ القُدرَةُ فی أَمری ، وناصِیَتی بِیَدِکَ ، لا یَحولُ أَحَدٌ دونَ رِضاکَ ، بِرَأَفَتِکَ أَرجو رَحمَتَکَ ، وبِرَحمَتِکَ أَرجو رِضوانَکَ ، لا أَرجو ذلِکَ بِعَمَلی. ⁽⁴⁾

الإمام الکاظم علیه السلامـ فی وَصِیَّتِهِ لِهِشامٍ ـ: اِعلَم أَنَّ اللّهَ .. . لَم یَفرِجِ المَحزونینَ ⁽⁵⁾بِقَدرِ حُزنِهِم ، ولکِن بِقَدرِ رَأَفَتِهِ ورَحمَتِهِ ، فَما ظَنُّکَ بِالرَّؤوفِ الرَّحیمِ الَّذی یَتَوَدَّدُ إِلی مَن یُؤذیهِ بِأَولیائِهِ ، فَکَیفَ بِمَن یُؤذی فیهِ! ⁽⁶⁾

.

«و آن سان ، شما را امّتی دادگر قرار دادیم تا گواهان بر مردم باشید و رسول هم بر شما گواه باشد، و قبله ای را که بر آن بودی ، ننهادیم ، مگر برای آن که کسی را که از رسول پیروی می کند ، از آن کس که به پشت بر می گردد، باز شناسیم و البته [این آزمون] جز بر کسانی که خداوند رهنمون شده ، سخت گران است و خدا بر آن نیست که ایمانِ شما را تباه گرداند. خداوند ، بی گمان ، به مردم ، مهرورز مهربان است» .

«قطعا خدا به پیامبر و مهاجران و انصار که هنگام سختی ، از او پیروی کردند ، [با لطف خود ]بازگشت، پس از آن که نزدیک بود دل های گروهی از ایشان ، کژی یابد. پس به ایشان بازگشت [و گناهشان را ببخشود] که او به آنان ، مهرورز مهربان است» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوندا ! تو با مهرورزی خود ، گروه هایی را آفریده ای که در آنچه به ایشان فرمان داده ای، تو را اطاعت کردند و در آنچه ایشان را برای آن آفریده ای ، برای تو کار کردند . ایشان ، بدان ، [مهم] دست نیافتند ، جز به وسیله تو ، و جز تو ایشان را بدان ، توفیق نداد. ای کریم ! رحمت تو بر ایشان ، پیش از طاعت آنها برای تو بوده است.

امام زین العابدین علیه السلام :خداوندا ! تو پروردگارِ من و مولای من و سرور من و آرزوی من و خدای منی ... . تواناییِ کارم ، از آنِ توست و زمامم به دست توست . کسی در برابر خشنودیِ تو مانع نمی گردد. با مهرورزی ات، به رحمتت امید دارم و با رحمتت ، خشنودیِ تو را امید می برم ، نه با عملم .

امام کاظم علیه السلامـ در سفارشی به هشام ـ: بدان که خداوند ، ... اندوهگینان را به اندازه اندوهشان آسودگی نمی دهد ؛ بلکه به اندازه مهرورزی و رحمت خود [آسودگی می دهد] . پس چه گمان داری به آن مهرورزِ مهربان ، آن که با آزار دهنده دوستانش دوستی می ورزد، چگونه خواهد بود با کسی که در راه او آزار می بیند؟!

.

عنه علیه السلامـ مِن دُعائِهِ بَعدَ صَلاةِ جَعفَرٍ ـ: أَسأَ لُکَ بِرَحمَتِکَ الَّتِی اشتَقَقتَها مِن رَأَفَتِکَ ، وأَسأَ لُکَ بِرَأَفَتِکَ الَّتی اشتَقَقتَها مِن حِلمِکَ. ⁽¹⁾

الخضر علیه السلامـ فی دُعائِهِ ـ: یا شامِخا مِن عُلُوِّهِ ⁽²⁾... ، یا رَؤوفا فی رَحمَتِهِ. ⁽³⁾

۲۵ / ۲رَؤوفٌ بِالعِبادِالکتاب«یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ مَّا عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُّحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِن سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَیْنَهَا وَبَیْنَهُ أَمَدَا بَعِیدًا وَیُحَذِّرُکُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَاللَّهُ رَءُوفُ بِالْعِبَادِ » . ⁽⁴⁾

«وَمِنَ النَّاسِ مَن یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفُ بِالْعِبَادِ » . ⁽⁵⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الکَریمِ فی مُلکِهِ ، القاهِرِ لِمَن فیهِ القادِرِ عَلی أَمرِهِ ، المَحمودِ فی صُنعِهِ ، اللَّطیفِ بِعِلمِهِ الرَّؤوفِ بِعِبادِهِ ، المُستَأثِرِ فی جَبَروتِهِ فی عِزِّ جَلالِهِ وهَیبَتِهِ. ⁽⁶⁾

.

۲۵ / ۲ مهرورز به بندگان

امام کاظم علیه السلامـ در دعا پس از نماز جعفر طیّار ـ: از تو درخواست می کنم به رحمتت که آن را از رأفت خود برگرفته ای و از تو درخواست می کنم به رأفتت که آن را از بردباری ات بر گرفته ای.

خضر علیه السلامـ در دعای خود ـ: ای والا از بلند مرتبگیِ خویش ، ... ای مهرورز در رحمت خود!

۲۵ / ۲مهرورز به بندگانقرآن«روزی که هر شخصی آنچه از نیکی انجام داده و آنچه از بدی انجام داده ، حاضر شده می یابد ، دوست دارد که ای کاش ، میان او و آن [ کرده هایش ] فاصله ای دور می بود و خداوند ، شما را از خود بر حذر می دارد ، و خداوند ، به بندگان مهرورز است» .

«و از میان مردم ، کسی هست که جان خود را برای به دست آوردنِ خشنودی خدا می فروشد ، و خداوند ، به بندگان مهرورز است» .

حدیثامام علی علیه السلام :ستایش ، از آنِ خدایی است که در فرمان رواییِ خود کریم است، به کسانی که در آن اند ، چیره است، بر کارِ خود ، تواناست، در صُنع خود ، ستوده است، به دانشِ خود ، لطیف (باریک بین) است، به بندگانش مهرورز است و در چیرگی اش ، عزّتِ شکوه و بیم را به خود اختصاص داده است.

.

عنه علیه السلام :لا إِلهَ إِلاَّ اللّهُ .. . الرَّؤوفُ بِمَن رَجاهُ لِتَفریجِ هَمِّهِ. ⁽¹⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :اللّهُمَّ إِنّی أُشهِدُکَ .. . أَنّی أَشهَدُ أَنَّکَ أَنتَ اللّهُ الَّذی لا إِلهَ إِلاّ أَنتَ ، قائِمٌ بِالقِسطِ ، عَدلٌ فِی الحُکمِ ، رَؤوفٌ بِالعِبادِ. ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ لِلمُفَضَّلِ بنِ عُمَرَ ـ: تَأَمَّل مِشفَرَ ⁽³⁾الفیلِ وما فیهِ مِن لَطیفِ التَّدبیرِ ، فَإِنَّه یَقومُ مَقامَ الیَدِ فی تَناوُلِ العَلَفِ وَالماءِ وَازدِرادِهِما ⁽⁴⁾إِلی جَوفِهِ ، ولَولا ذلِکَ مَا استَطاعَ أَن یَتَناوَلَ شَیئا مِنَ الأَرضِ ؛ لِأَنَّهُ لَیسَت لَهُ رَقَبَةٌ یَمُدُّها کَسائِرِ الأَنعامِ ، فَلَمّا عَدِمَ العُنُقَ أُعِینَ مَکانَ ذلِکَ بِالخُرطومِ الطَّویلِ لِیُسدِلَهُ ⁽⁵⁾فَیَتَناوَلَ بِهِ حاجَتَهُ ، فَمَن ذَا الَّذی عَوَّضَهُ مَکانَ العُضوِ الَّذی عَدِمَهُ ما یَقومُ مَقامَهُ إِلاَّ الرَّؤوفَ بِخَلقِهِ ، وکَیفَ یَکونُ هذا بِالإِهمالِ کَما قالَتِ الظَّلَمَةُ؟! ⁽⁶⁾

۲۵ / ۳أَرأَفُ الأَرأَفینَرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ مِن دُعائِهِ بَعدَ الصَّلاةِ المَعروفَةِ بِالکامِلَةِ ـ: یا أَکرَمَ مِن کُلِّ کَریمٍ ، وأَرأَفَ مِن کُلِّ رَؤوفٍ ، وأعطَفَ مِن کُلِّ عَطوفٍ. ⁽⁷⁾

.

۲۵ / ۳ مهرورزترینِ مهرورزان

امام علی علیه السلام :خدایی جز خدا نیست ... . مهرورز به آن که برای از میان بردنِ اندوهش ، به او امید بسته است.

امام زین العابدین علیه السلام :خداوندا ! من تو را گواه می گیرم ... که من گواهی می دهم که تو همان خدایی هستی که جز تو خدایی نیست، برخاسته به عدالت، در حکمْ دادگر و نسبت به بندگان مهرورزی.

امام صادق علیه السلامـ به مُفَضّل بن عمر ـ: در خرطوم فیل و تدبیر دقیق [ به کار رفته ]در آن ، تأمّل کن که آن ، جای گزین دست برای به دست آوردن علوفه و آب و بلعیدن آن دو به درون اوست و اگر آن نبود ، نمی توانست چیزی را از زمین برگیرد ؛ زیرا برای او گردنی چون سایر چهارپایان نیست که آن را دراز کند . پس ، از آن جا که فاقد گردن است، به جای آن با خرطومی دراز ، او را یاری کرده اند تا آن را فرو اندازد و با آن ، به نیاز خود دست یابد. پس کیست که به جای آن عضوی که ندارد، به او عضوی جای گزین داده است ، جز مهرورز به آفریدگانش؟! و این با فرو گذاری [امر آفرینش ]چگونه تواند بود ، آن سان که ستمکاران می گویند؟!

۲۵ / ۳مهرورزترینِ مهرورزانپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعا پس از نماز معروف به کامله ـ: ای کریم تر از هر کریم، و مهرورزتر از هر مهرورز، و مهربان تر از هر مهربان!

.

عنه صلی الله علیه و آله :اللّهُمَّ. .. یا أَرأَفَ مَنِ استُغیثَ ، ویا أَکرَمَ مَن سُئِلَ. ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :اللّهُمَّ. .. أَنتَ مَلجَأُ الخائِفِ الغَریقِ ، وأَرأَفُ مِن کُلِّ شَفیقٍ. ⁽²⁾

الإمام الحسن علیه السلام :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَدعو بِهذَا الدُّعاءِ بَینَ کُلِّ رَکعَتَینِ مِن صَلاةِ الزَّوالِ : اللّهُمَّ أَنتَ أَکرَمُ مَأتِیٍّ وأَکرَمُ مَزورٍ ، وخَیرُ مَن طُلِبَ إِلَیهِ الحاجاتُ ، وأَجوَدُ مَن أَعطی ، وأَرحَمُ مَنِ استُرحِمَ ، وأَرأَفُ مَن عَفا. ⁽³⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ مِن دُعائِهِ یَومَ عَرَفَةَ ـ: سُبحانَکَ مِن لَطیفٍ ما أَلطَفَکَ ، ورَؤوفٍ ما أَرأَفَکَ ، وحَکیمٍ ما أَعرَفَکَ! ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :اللّهُمَّ. .. یا أَوسَعَ مَن جادَ وأَعطی ، ویا أَرأَفَ مَن مَلَکَ ، ویا أَقرَبَ مَن دُعِیَ. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :أَنتَ یا رَبِّ أَرحَمُ ، وبِعِبادِکَ أَعلَمُ ، وبِسُلطانِکَ أَرأَفُ ، وبِمُلکِکَ أَقدَمُ. ⁽⁶⁾

الإمام العسکریّ علیه السلام :إِلهی مَسَّنی وأَهلِیَ الضُّرُّ ، وأَنتَ أَرحَمُ الرّاحِمینَ ، وأَرأَفُ الأَرأَفینَ. ⁽⁷⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوندا ، ... ای مهرورزترین کسی که [از او] فریاد خواهند و ای کریم ترین کسی که [از او ]درخواست کنند!

امام علی علیه السلام :خداوندا ! ... تو پناهگاهِ غریق بیمناکی و از هر دلسوزی ، مهرورزتری.

امام حسن علیه السلام :پیامبر خدا ، میان هر دو رکعت از [نافله] نماز ظهر ، این دعا را می خوانْد : «خداوندا ! تو کریم ترین [کسی] هستی که به آستان و دیدار او می آیند و بهترین کسی که درخواست ها را نزد او می برند، و بخشنده ترین عطا کننده ای و پُر رحمت ترین کسی هستی که [از او] رحمت می خواهند و مهرورزترین بخشاینده ای .

امام زین العابدین علیه السلامـ در دعای روز عرفه ـ: منزّهی تو که لطیفی و چه لطیفی ! و مهرورزی و چه مهرورزی ! و فرزانه ای و چه شناسایی !

امام صادق علیه السلام :خداوندا ، ... ای کسی که فراگیرترین بخشش و عطا را دارد و ای مهرورزترین کسی که فرمان روا شد و ای نزدیک ترین کسی که خوانده شد!

امام صادق علیه السلام :تو ای پروردگار من! مهربان تری و به بندگانت داناتری و به [موجودات زیرِ] سلطه خود ، مهرورزتری و به فرمان روایی ات دیرینه تری.

امام عسکری علیه السلام :ای خدای من! بر من و خانواده ام تنگی و سختی رسیده و تو مهربان ترینِ مهربانان و مهرورزترینِ مهرورزانی .

.

۲۵ / ۴رَؤُوفٌ بأَهلِ السَّماواتِ وَالأَرضِرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فِی الدُّعاءِ ـ: یا رَؤوفا بِأَهلِ السَّماواتِ وَالأَرضِ ، یا أللّهُ. ⁽¹⁾

۲۵ / ۵رَأفَتُهُ لا تَنفَدُالإمام زین العابدین علیه السلامـ مِن دُعائِهِ فی وَداعِ شَهرِ رَمَضانَ ـ: اللّهُمَّ وما أَلمَمنا ⁽²⁾بِهِ فی شَهرِنا هذا مِن لَمَمٍ أَو إِثمٍ. .. فَصَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ ، وَاستُرنا بِسِترِکَ ، وَاعفُ عَنّا بِعَفوِکَ ، ولا تَنصِبنا فیهِ لِأَعیُنِ الشّامِتینَ ، ولا تَبسُط عَلَینا فیهِ أَلسُنَ الطّاغینَ ، وَاستَعمِلنا بِما یَکونُ حِطَّةً وکَفّارَةً لِما أَنکَرتَ مِنّا فیهِ ، بِرَأَفَتِکَ الَّتی لا تَنفَدُ ، وفَضلِکَ الَّذی لا یَنقُصُ. ⁽³⁾

۲۵ / ۶رَأَفَتُهُ صَلاحُ أَمرِ المُذنِبینَالإمام الحسین علیه السلام :اللّهُمَّ .. . یا مَن أَحاطَ بِکُلِّ شَیءٍ عِلما ، ووَسِعَ المُستَقبِلینَ ⁽⁴⁾رَأَفَةً وحِلما. ⁽⁵⁾

.

۲۵ / ۴ مهرورز به اهل آسمان ها و زمین

۲۵ / ۵ مهرورزی او پایان نمی پذیرد

۲۵ / ۶ مهرورزی اش به سامان کننده کار گنهکاران است

۲۵ / ۴مهرورز به اهل آسمان ها و زمینپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعا ـ: ای مهرورز به اهل آسمان ها و زمین، ای خدا!

۲۵ / ۵مهرورزی او پایان نمی پذیردامام زین العابدین علیه السلامـ در دعای وداع با ماه رمضان ـ: خداوندا! هر گناه کوچک و بزرگی که در این ماه انجام دادیم ... بر محمّد و خاندان او درود فرست و ما را با پرده پوشیِ خود ، بپوشان و با گذشتت ، از ما درگذر و ما را در این [ماه] ، در برابر دیدگانِ خوش حال شوندگان از مصیبت ما منشان. و در این [ ماه ] ، زبان های طعن زنندگان را بر ما مگشا ، و ما را در چیزی به کار گیر که مایه کاهش و پوششِ چیزهایی باشد که از ما ناپسند شمردی ، ... به حقّ مهرورزی ات که پایان نمی پذیرد و بخششت که کاستی نمی یابد!

۲۵ / ۶مهرورزی اش ، به سامان کننده کار گنهکاران استامام حسین علیه السلام :خداوندا ! ... ای آن که به همه چیز احاطه علمی یافت و روی آورندگان [به سوی خود] را با مهرورزی و بردباری فرا گرفت!

.

الإمام زین العابدین علیه السلام :أَنا یا إِلهی ، أَکثَرُ ذُنوبا ، وأَقبَحُ آثارا ، وأَشنَعُ أَفعالاً ، وأَشَدُّ فِی الباطِلِ تَهَوُّرا ، وأَضعَفُ عِندَ طاعَتِکَ تَیَقُّظا ، وأَقَلُّ لِوَعیدِکَ انتِباها وَارتِقابا مِن أَن أُحصِیَ لَکَ عُیوبی ، أَو أَقدِرَ عَلی ذِکرِ ذُنوبی ، وإِنَّما أُوَبِّخُ ⁽¹⁾بِهذا نَفسی طَمَعا فی رَأَفَتِکَ الَّتی بِها صَلاحُ أَمرِ المُذنِبینَ. ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :سُبحانَ مَنِ اعتَزَّ بِالعَظَمَةِ ، وَاحتَجَبَ بِالقُدرَةِ ، وَامتَنَّ بِالرَّحمَةِ .. . أَحاطَ بِکُلِّ الکُلِّ عِلما ، ووَسِعَ المُذنِبینَ رَأَفَةً وحِلما ، وأَبدَعَ ما بَرَأَ إِتقانا وصُنعا. ⁽³⁾

۲۵ / ۷ما لا یُوصَفُ رَأَفَتُهُ بِهِالإمام علیّ علیه السلام :إِنَّ رَبّی ... جَلیلُ الجَلالَةِ لا یُوصَفُ بِالغِلَظِ ، رَؤوفُ الرَّحمَةِ لا یُوصَفُ بِالرِّقَّةِ . ⁽⁴⁾

.

۲۵ / ۷ آنچه در توصیف مهرورزیِ او ، به کار نمی رود

امام زین العابدین علیه السلام :ای خدای من! من گناهانم ، بیشتر و آنچه بر جای نهاده ام ، زشت تر و کارهایم ، ناپسندتر و در آمدنم به باطل ، بی باکانه تر و بیداری ام به گاهِ طاعتت ، کمتر و در هوشیاری و مراقبت ، کمتر از آنم که برای تو عیب هایم را برشمارم یا بتوانم گناهانم را یاد کنم و تنها بدین وسیله ، خود را سرزنش می کنم، از روی طمع در مهرورزی ات که سامانِ کار گناهکاران ، بِدان است .

امام صادق علیه السلام :پاک است آن که با سترگیْ عزّت یافت و با توانایی نهان شد و به رحمت، منّت نهاد ... . به همگیِ همه احاطه علمی یافت و گناهکاران را با مهرورزی و بردباری فرا گرفت و آنچه آفرید ، در استواری و ساخت، نوآوری کرد.

۲۵ / ۷آنچه در توصیف مهرورزیِ او ، به کار نمی رودامام علی علیه السلام :همانا خداوندگارم ... شکوهمندِ شکوهمندی است که به درشتی وصف نمی گردد. مهرورزِ رحمت است که به نازک دلی ، توصیف نمی شود .

.

الفصل السادس والعشرون: الرّبّالربُّ لغةًالربُّ صفة مشبهة من مادّة «ربب» والربّ فی اللغة یطلق علی المالک والسیّد والخالق والمصلح للشیء ⁽¹⁾. وقیل: اشتقّ «ربّ» من التربیة ، یقال: رببته وربّیته بمعنی واحد ⁽²⁾، وعندما یطلق الربّ علی غیر اللّه فی اللغة ، فإنّما یراد به بعض المعانی المذکورة . مثلاً: «ربّ القوم» بمعنی : سیّد القوم ، و«ربّ المال» بمعنی : مالک المال ، لکن علینا أَن نلاحظ المقصود منه بالنسبة إِلی اللّه تعالی .

الربُّ فی القرآن والحدیثالربُّ من الأَسماء الکثیرة التکرار فی القرآن والأَحادیث ، فهو أَکثر استعمالاً فی اللّه تعالی بعد اسم «اللّه » فی القرآن الکریم ، وذُکر فیه ما یربو علی تسعمئة مرّةٍ . وإِذا أَمعنّا النظر فی استعمالات «الربّ» فی القرآن والأَحادیث ، استبان لنا أَنّ جمیع المعانی الموجودة للربّ فی اللغة یُقصَد منها ربوبیّة اللّه سبحانه ، وهکذا یتّضح أَنّ ربوبیّة اللّه بالنسبة إِلی الموجودات فی العالم تعنی أَنّه هو الذی خلَقَ العالم ، وهو مالکه وسیّده ومولاه الحقیقیّ ، وأَنّ إِصلاحه التکوینیّ والتشریعیّ له وحدَه ـ جلّ شأنه ـ ، وهذا المعنی للربّ یختصّ باللّه دون غیره ولا ینطبق علی الموجودات الأُخری .

.

فصل بیست و ششم : رب

واژه شناسی «ربّ»

ربّ ، در قرآن و حدیث

فصل بیست و ششم : ربواژه شناسی «ربّ»واژه «ربّ (پروردگار) » ، صفت مشبهّه از مادّه «ربب» است و در لغت ، به معنای دارنده و سرور و آفریننده و اصلاح کننده به کار می رود . به گفته اهل لغت ، «ربّ» ، از «تربیت» برگرفته شده و «رببتُه» و «ربَّیتُه» به یک معنا هستند . هر گاه در لغت ، رب ، به غیر خدا اطلاق گردد، تنها برخی از معانیِ یاد شده ، از آن اراده می شود. مثلاً «ربّ القوم» ، به معنای سرور قوم و «ربّ المال» ، به معنای دارنده مال است ؛ امّا باید ببینیم که درباره خداوند، کدام معنای آن مقصود است.

ربّ ، در قرآن و حدیثرب ، از نام های پُر بسامد در قرآن و احادیث است . در قرآن کریم ، رب ، پس از نام «اللّه » ، پُر کاربردترین نام درباره خداست و بیش از نهصد بار ذکر شده است. هر گاه در کاربردهای «ربّ» در قرآن و احادیث دقّت کنیم، برای ما روشن خواهد شد که همه معانی ای که برای ربّ در لغت وجود دارد، از آن ربوبیت خدای سبحان قصد می شود. بدین سان ، ربوبیّت خدا نسبت به موجودات جهان، به این معناست که او جهان را آفریده و مالک و سرور و مولای حقیقیِ آن است و اصلاح تکوینی و تشریعیِ جهان ، تنها از آنِ اوست. این معنا از رب، به خدا اختصاص دارد و درباره موجودات دیگر ، صادق نیست.

.

۲۶ / ۱دَلیلُ رُبوبِیَّتِهِالإمام علیّ علیه السلام:أَتقَنَ ما أَرادَ مِن خَلقِهِ مِنَ الأَشباحِ کُلِّها لا بِمِثالٍ سَبَقَ إِلَیهِ، ولا لُغوبٍ ⁽¹⁾دَخَلَ عَلَیهِ فی خَلقِ ما خَلَقَ لَدَیهِ ، ابتَدَأَ ما أرادَ ابتِداءَهُ وأنشَأَ ما أَرادَ إِنشاءَهُ عَلی ما أَرادَ مِنَ الثَّقَلَینِ الجِنِّ وَالإِنسِ لِیَعرِفوا بِذلِکَ رُبوبِیَّتَهُ . ⁽²⁾

الإمام الباقر علیه السلام :کَفی لِأُولِی الأَلبابِ بِخَلقِ الرَّبِّ المُسَخِّرِ ، ومُلکِ الرَّبِّ القاهِرِ ، وجَلالِ الرَّبِّ الظّاهِرِ ، ونُورِ الرَّبِّ الباهِرِ ، وبُرهانِ الرَّبِّ الصّادِقِ ، وما أَنطَقَ بِهِ أَلسُنَ العِبادِ ، وما أَرسَلَ بِهِ الرُّسُلَ ، وما أَنَزلَ عَلَی العِبادِ دَلیلاً عَلَی الرَّبِّ . ⁽³⁾

الإمام الصَّادق علیه السلام :العاقِلُ لِدَلالَةِ عَقلِهِ الَّذی جَعَلَهُ اللّهُ قِوامَهُ وزینَتَهُ وهِدایَتَهُ عَلِمَ أَنَّ اللّهَ هُوَ الحَقُّ وأَنَّهُ هُوَ رَبُّهُ ، وعَلِمَ أَنَّ لِخالِقِهِ مَحَبَّةً وأَنَّ لَهُ کَراهِیَةً ، وأَنَّ لَهُ طاعَةً وأَنَّ لَهُ مَعصِیَةً . ⁽⁴⁾

.

۲۶ / ۱ دلیل پروردگاری او

۲۶ / ۱دلیل پروردگاری اوامام علی علیه السلام :آنچه از آفرینش همه اشخاص[ ـ گوناگون ] خواست، استوار داشت، نه با نمونه ای که بر او گذشته باشد و نه واماندگی ای که در آفرینش آنچه در پیشاپیش خود آفرید، بر او وارد شده باشد، آغازگری کرد آنچه را که آغازگریِ آن را خواست، و پدید آورد آنچه را که پدید آوردنِ آن را خواست، بر طبق آنچه از ثقلین، [یعنی] جن و انس، اراده کرد، تا بِدان ، پروردگاریِ او را بشناسند.

امام باقر علیه السلام :برای خردمندان ، آفرینش رام شده پروردگار و فرمان رواییِ چیره پروردگار و شکوهمندیِ آشکار پروردگار و روشناییِ چیره پروردگار و برهان راستِ پروردگار و آنچه زبان های بندگان را بدان گویا ساخته و آنچه فرستادگان را به آن گسیل داشته و آنچه بر بندگان فرو فرستاده، در دلالت بر پروردگار ، بسنده است.

امام صادق علیه السلام :خردمند به دلالت خردش که خدا آن را [مایه] قوام و آراستگی و رهنماییِ او قرار داده ، دانست که خداوند ، همان حقّ است و اوست پروردگار و دانست که آفریدگارش را خوش داشتن و ناخوش داشتنی است و این که برای او فرمان برداری ای و برای او نافرمانی ای هست .

.

عنه علیه السلام :نَصَبَ لَهُم عُقوباتٍ فِی العاجِلِ وعُقوباتٍ فِی الآجِلِ ، ومَثوباتٍ فِی العاجِلِ ومَثوباتٍ فِی الآجِلِ ، لِیُرَغِّبَهُم بِذلِکَ فِی الخَیرِ ویُزَهِّدَهُم فِی الشَّرِّ ، ولِیُذِلَّهُم بِطَلَبِ المَعاشِ وَالمَکاسِبِ ، فَیَعلَموا بِذلِکَ أَنَّهُم مَربوبونَ وعِبادٌ مَخلوقونَ ، ویُقبِلوا عَلی عِبادَتِهِ فَیَستَحِقّوا بِذلِکَ نَعیمَ الأَبَدِ وجَنَّةَ الخُلدِ . ⁽¹⁾

الکافی عن محمّد بن زید :جِئتُ إِلَی الرِّضا علیه السلامأَسأَلُهُ عَنِ التَّوحیدِ ، فَأَملی عَلَیَّ: الحَمدُ للّهِِ فاطِرِ الأَشیاءِ إِنشاءً ومُبتَدِعِهَا ابتِداعا بِقُدرَتِهِ وحِکمَتِهِ ، لا مِن شَیءٍ فَیَبطُلَ الاِختِراعُ ولا لِعِلَّةٍ فَلا یَصِحَّ الاِبتِداعُ ، خَلَقَ ما شاءَ کَیفَ شاءَ مُتَوَحِّدا بِذلِکَ لاِءِظهارِ حِکمَتِهِ وحَقیقَةِ رُبوبِیَّتِهِ . ⁽²⁾

۲۶ / ۲رَبُّ کُلِّ شَیءٍالکتاب«قُلْ أَغَیْرَ اللَّهِ أَبْغِی رَبًّا وَهُوَ رَبُّ کُلِّ شَیْ ءٍ» . ⁽³⁾

«سُبْحَـنَ رَبِّ السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا یَصِفُونَ» . ⁽⁴⁾

«اللَّهُ لاَ إِلَـهَ إِلاَّ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ» . ⁽⁵⁾

.

۲۶ / ۲ پروردگار همه چیز

امام صادق علیه السلام :برای آنها ( مردمان ) کیفرهایی در دنیا و کیفرهایی در آخرت ، و پاداش هایی در دنیا و پاداش هایی در آخرت نهاده است تا بدان ، ایشان را به نیکی برانگیزد و به بدی بی رغبت سازد و با جستجوی معاش و کسب ها ، ایشان را رام سازد تا بدین وسیله ، بدانند که ایشان ، پروردگان و بندگانی آفریده هستند و به بندگیِ او روی آورند تا بدان ، سزاوار خوشیِ پاینده و بهشت جاوید گردند.

الکافیـ به نقل از محمّد بن زید ـ: به حضور امام رضا علیه السلام آمدم تا از خداشناسی بپرسم . پس بر من املا نمود : «ستایش ، از آنِ خداست که بی گمان، پدید آورنده اشیا و نوآور آنها به توانایی و فرزانگیِ خویش است، نه از چیزی ـ تا اختراع محسوب نشود ـ و نه از مادّه ای ـ که نوآوری صحیح نباشد ـ . آنچه را خواست ، همان گونه که خواست ، به یگانگی در آن آفرید تا فرزانگی و حقیقت پروردگاریِ خود را پدیدار سازد».

۲۶ / ۲پروردگار همه چیزقرآن«بگو : آیا جز خدا، پروردگاری بجویم، حال آن که او پروردگار همه چیز است؟!» .

«پروردگار آسمان ها و زمین، پروردگار عرش، از آنچه وصف می کنند، منزّه است» .

«خدا که جز او خدایی نیست، پروردگار عرش سترگ است» .

.

«إِنَّ إِلَـهَکُمْ لَوَ حِدٌ * رَّبُّ السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضِ وَ مَا بَیْنَهُمَا وَ رَبُّ الْمَشَـرِقِ» . ⁽¹⁾

«فَبِأَیِّ ءَالاَءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ * رَبُّ الْمَشْرِقَیْنِ وَ رَبُّ الْمَغْرِبَیْنِ * فَبِأَیِّ ءَالاَءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ» . ⁽²⁾

«فَلاَ أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشَـرِقِ وَ الْمَغَـرِبِ إِنَّا لَقَـدِرُونَ * عَلَی أَن نُّبَدِّلَ خَیْرًا مِّنْهُمْ وَ مَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِینَ» . ⁽³⁾

«وَ اذْکُرِ اسْمَ رَبِّکَ وَ تَبَتَّلْ إِلَیْهِ تَبْتِیلاً * رَّبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ لاَ إِلَـهَ إِلاَّ هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَکِیلاً» . ⁽⁴⁾

«الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَــلَمِینَ» . ⁽⁵⁾

راجع : الأنعام: ۷۱ ، یونس: ۳۷ ، الشعراء: ۱۶۴ و ۱۸۰ و ۱۹۲ ، النمل: ۸ و ۴۴ ، القصص: ۳۰ ، السجدة:۲، الصافّات:۸۷ و۱۸۲، الزمر: ۷۵، الزخرف: ۴۶، الجاثیة: ۳۶، الواقعة:۸۰ ، الحشر: ۱۶ ، الحاقّة: ۴۳ ، التکویر: ۲۹ ، المطفّفین: ۶ .

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ لِرَجُلٍ سَأَلَهُ أَن یُعَلِّمَهُ دُعاءً یُوَسِّعُ اللّهُ بِهِ رِزقَهُ ـ: قُل: یا ماجِدُ یا واحِدُ ، یا کَریمُ یا دائِمُ ، أَتَوَجَّهُ إِلَیکَ بِمُحَمَّدٍ نَبِیِّکَ نَبِیِّ الرَّحمَةِ صلی الله علیه و آله ، یا مُحَمَّدُ یا رَسولَ اللّهِ إِنّی أَتَوَجَّهُ بِکَ إِلَی اللّهِ رَبِّکَ ورَبّی ورَبِّ کُلِّ شَیءٍ ... . ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی دُعاءِ الجَوشَنِ الکَبیرِ ـ: یا رَبَّ النَّبِیِّینَ وَالأَبرارِ ، یا رَبَّ الصِّدّیقینَ وَالأَخیارِ ، یا رَبَّ الجَنَّةِ وَالنّارِ ، یا رَبَّ الصِّغارِ وَالکِبارِ ، یا رَبَّ الحُبوبِ وَالثِّمارِ ، یا رَبَّ الأَنهارِ وَالأَشجارِ ، یا رَبَّ الصَّحاری وَالقِفارِ ، یا رَبَّ البَراری وَالبِحارِ ، یا رَبَّ اللَّیلِ وَالنَّهارِ ، یا رَبَّ الإِعلانِ وَالإِسرارِ . ⁽⁷⁾

.

«بی گمان ، خدای شما یگانه است؛ پروردگار آسمان ها و زمین و آنچه میان آنهاست و پروردگار خاورها» .

«پس [ای جن و انس ! ] کدامین نعمت های پروردگارتان را دروغ می شمارید؟ پروردگار دو خاور و پروردگار دو باختر. پس کدامین نعمت های پروردگارتان را دروغ می شمارید؟» .

«به پروردگار خاورها و باخترها سوگند می خورم که ما تواناییم بر آن که بهتر از ایشان را جای گزین کنیم ، و بر ما پیشی نگیرند» .

«و نام پروردگارت را یاد کن و [سرا پا] به سوی او روی آور . پروردگار خاور و باختر است . خدایی جز او نیست. پس او را وکیل برگیر» .

«ستایش ، از آنِ خداست که پروردگار جهانیان است» .

ر . ک : انعام : آیه ۷۱ ، یونس : آیه ۳۷ ، شعراء : آیه ۱۶۴ و ۱۸۰ و ۱۹۲ ، نمل : آیه ۸ و ۴۴ ، قصص : آیه ۳۰ ، سجده : آیه ۲ ، صافّات : آیه ۸۷ و ۱۸۲ ، زمر : آیه ۷۵ ، زخرف : آیه ۴۶ ، جاثیه : آیه ۳۶ ، واقعه : آیه ۸۰ ، حشر : آیه ۱۶ ، حاقّه : آیه ۴۳ ، تکویر : آیه ۲۹ ، مطفّفین : آیه ۶ .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ به مردی که از او خواست دعایی را به او بیاموزد که خدا بدان ، روزی اش را بگسترانَد ـ: بگو : «ای بزرگوار ، ای یگانه، ای کریم، ای پایدار! به سوی تو روی می آورم به وسیله محمّد پیامبرت، پیامبر رحمت . ای محمّد ، ای فرستاده خدا! من به وسیله تو به سوی خدا، پروردگار تو و پروردگار من و پروردگار همه چیز روی می آورم...» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعای جوشن کبیر ـ: ای پروردگار پیامبران و نیکوکاران، ای پروردگار درستکاران و نیکان، ای پروردگار بهشت و جهنّم ، ای پروردگار خردسالان و بزرگ سالان، ای پروردگار دانه ها و میوه ها، ای پروردگار جوی ها و درختان، ای پروردگار دشت ها و بیابان ها، ای پروردگار خشکی ها و دریاها، ای پروردگار شب و روز، ای پروردگار آشکار و نهان!

.

الإمام الصادق علیه السلام :إِنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله دَخَلَ عَلی رَجُلٍ مِن بَنی هاشِمٍ وهُوَ یَقضی ⁽¹⁾، فَقالَ لَهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله: قُل: لا إِلهَ إِلاَّ اللّهُ العَلِیُّ العَظیمُ ، لا إِلهَ إِلاَّ اللّهُ العَلیمُ الکَریمُ ، سُبحانَ اللّهِ رَبِّ السَّماواتِ السَّبعِ ورَبِّ الأَرَضینَ السَّبعِ وما بَینَهُنَّ ورَبِّ العَرشِ العَظیمِ ، وَالحَمدُ للّهِِ رَبِّ العالَمینَ. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :کانَ أَبی علیه السلام یَقولُ إِذا أَصبَحَ ... اللّهُمَّ رَبَّ المَشعَرِ الحَرامِ ، ورَبَّ البَلَدِ الحَرامِ ، ورَبَّ الحِلِّ وَالحَرامِ ، أَبلِغ مُحَمَّدا وآلَ مُحَمَّدٍ عَنِّی السَّلامَ ... سُبحانَ اللّهِ رَبِّ السَّماواتِ وَالأَرَضینَ وما بَینَهُما ورَبِّ العَرشِ العَظیمِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :مَن دَعا إِلَی اللّهِ أَربَعینَ صَباحا بِهذَا العَهدِ کانَ مِن أَنصارِ قائِمِنا عَلَیهِ السَّلامُ ، فَإِن ماتَ قَبلَهُ أَخرَجَهُ اللّهُ تَعالی مِن قَبرِهِ وأَعطاهُ اللّهُ بِکُلِّ کَلِمَةٍ أَلفَ حَسَنَةٍ ومَحا عَنهُ أَلفَ سَیِّئَةٍ ، وهُوَ: اللّهُمَّ رَبَّ النُّورِ العَظیمِ، ورَبَّ الکُرسِیِّالرَّفیعِ، ورَبَّ البَحرِ المَسجورِ ⁽⁴⁾، ومُنزِلَ التَّوراةِ والإِنجیلِ وَالزَّبورِ ، ورَبَّ الظِّلِّ وَالحَرورِ ، ومُنزِلَ الفُرقانِ العَظیمِ ، ورَبَّ المَلائِکَةِ المُقَرَّبینَ ، وَالأَنبِیاءِ وَالمُرسَلینَ ، اللّهُمَّ إِنّی أَسأَ لُکَ بِوَجهِکَ الکَریمِ ، وبِنُورِ وَجهِکَ المُنیرِ ، وبِمُلکِکَ القَدیمِ... . ⁽⁵⁾

.

امام صادق علیه السلام :پیامبر خدا ، بر مردی از بنی هاشم وارد شد که در حال جان دادن بود. پس پیامبر خدا به او فرمود : «بگو : خدایی جز خدای بلند پایه سترگ نیست. خدایی جز خدای دانای کریم نیست. منزّه است خدا، پروردگار آسمان های هفتگانه و پروردگار زمین های هفتگانه و آنچه میان آنهاست و پروردگار عرش سترگ، و ستایشْ از آنِ خدا ، پروردگار جهانیان است» .

امام صادق علیه السلام :پدرم هر گاه به بامداد در می آمد، می گفت : «... خداوندا، ای پروردگار مشعر الحرام، و پروردگار شهر حرام ( مکّه ) ، و پروردگار حِلّ و حرام! به محمّد و خاندان محمّد از سوی من درود برسان ... . منزّه است خدا، پروردگار آسمان ها و زمین ها و آنچه میان آن دو است و پروردگار عرش سترگ!».

امام صادق علیه السلام :هر که چهل بامداد ، با این عهد (پیمان نامه) به درگاه خدا نیایش کند، از یاوران قائم ما ـ که درود بر او باد ـ خواهد بود و اگر پیش از [ ظهور ]او در گذرد، خدای متعال ، او را از گورش بیرون می آورد و در برابر هر واژه ای ، هزار حسنه به او عطا می کند و هزار گناه از او نابود می کند و [ آن پیمانْ ] این است : «خداوندا! ای پروردگار نور سترگ، و پروردگار کرسیِ بلند، و پروردگار دریای آکنده، و فرو فرستنده تورات و انجیل و زبور، و پروردگار سایه و باد گرم، و فرود آورنده فرقانِ سترگ (قرآن) و پروردگار فرشتگان مقرّب و پیامبران و فرستادگان . خدایا! من از تو درخواست می کنم به وجهِ کریمت و به نورِ وجهِ روشنگرت و به فرمان رواییِ دیرینه ات...» . ⁽¹⁾

.

عنه علیه السلامـ مِن دُعائِهِ فی وَداعِ شَهرِ رَمَضانَ ـ: یا رَبَّ لَیلَةِ القَدرِ وجاعِلَها خَیرا مِن أَلفِ شَهرٍ ، رَبَّ اللَّیّلِ وَالنَّهارِ ، وَالجِبالِ وَالبِحارِ ، وَالظُّلَمِ وَالأَنوارِ ، وَالأَرضِ وَالسَّماءِ . ⁽¹⁾

الإمام الکاظم علیه السلام :اللّهُمَّ رَبَّ السَّماواتِ السَّبعِ وَالأَرَضینَ السَّبعِ وما فیهِنَّ وما بَینَهُنَّ ورَبَّ العَرشِ العَظیمِ ، ورَبَّ السَّبعِ المَثانی ⁽²⁾وَالقُرآنِ العَظیمِ ، ورَبَّ إِسرافیلَ ومیکائیلَ وجَبرَئیلَ ، ورَبَّ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وأَهلِ بَیتِهِ... . ⁽³⁾

۲۶ / ۳رَبٌّ إذ لا مَربوبَالإمام علیّ علیه السلامـ فی صِفَةِ اللّهِ جَلَّ وعَلا ـ: کانَ رَبّا إِذ لا مَربوبَ ، وإِلها إِذ لا مَألوهَ وعالِما إِذ لا مَعلومَ ، وسَمیعا إِذ لا مَسموعَ . ⁽⁴⁾

.

۲۶ / ۳ پروردگار بود ، آن گاه که پرورده ای نبود

امام صادق علیه السلامـ در دعای وداع با ماه رمضان ـ: ای پروردگار شب قدر و قرار دهنده آن بهتر از هزار شب، [ای ]پروردگار شب و روز و کوه ها و دریاها و تاریکی ها و روشنایی ها و آسمان و زمین !

امام کاظم علیه السلام :خداوندا ، ای پروردگار آسمان های هفتگانه و زمین های هفتگانه و آنچه در آنهاست و آنچه میانِ آنهاست ، و ای پروردگار عرش سترگ و پروردگار سبعِ مَثانی (سوره حمد) و قرآن سترگ و پروردگار اسرافیل و میکائیل و جبرئیل و پروردگار محمّد صلی الله علیه و آله و اهل بیت او... !

۲۶ / ۳پروردگار بود ، آن گاه که پرورده ای نبودامام علی علیه السلامـ در وصف خداوند عز و جل ـ: پروردگار بود آن گاه که مَربوبی (پروریده ای) نبود، و خدا بود ، آن گاه که پرستنده ای نبود ، و دانا بود ، آن گاه که دانسته ای نبود و شنوا بود ، آن گاه که شنیده ای نبود.

.

عنه علیه السلامـ أَیضا ـ: عالِمٌ إِذ لا مَعلومَ ، ورَبٌّ إِذ لا مَربوبَ ، وقادِرٌ إِذ لا مَقدورَ . ⁽¹⁾

الإمام الکاظم علیه السلامـ أَیضا ـ: عالِمٌ إِذ لا مَعلومَ ، وخالِقٌ إِذ لا مَخلوقَ ، ورَبٌّ إِذ لا مَربوبَ ، وکَذلِکَ یوصَفُ رَبُّنا وفَوقَ ما یَصِفُهُ الواصِفونَ . ⁽²⁾

الإمام الرضا علیه السلامـ مِن کَلامِهِ فِی التَّوحیدِ ـ: لَهُ مَعنَی الرُّبوبِیَّةِ إِذ لا مَربوبَ ، وحَقیقَةُ الإِلهِیَّةِ إِذ لا مَألوهَ ، ومَعنَی العالِمِ ولا مَعلومَ ، ومَعنَی الخالِقِ ولا مَخلوقَ ، وتَأویلُ السَّمعِ ولا مَسموعَ . ⁽³⁾

۲۶ / ۴رَبُّ الأَربابِالإمام زین العابدین علیه السلام :اللّهُمَّ لَکَ الحَمدُ بَدیعَ السَّماواتِ وَالأَرضِ ، ذَا الجَلالِ وَالإِکرامِ ، رَبَّ الأَربابِ ، وإِلهَ کُلِّ مَألوهٍ ، وخالِقَ کُلِّ مَخلوقٍ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذی أَصبَحنا وَالمُلکُ لَهُ ... یا مالِکَ المُلکِ ورَبَّ الأَربابِ وسَیِّدَ السّاداتِ . ⁽⁵⁾

.

۲۶ / ۴ پروردگار پروردگاران

امام علی علیه السلامـ نیز ـ: داناست ، آن گاه که دانسته ای نباشد و پروردگار است ، آن گاه که مربوبی نباشد و تواناست ، آن گاه که توانسته ای نباشد.

امام کاظم علیه السلام :داناست ، آن گاه که دانسته ای نباشد ، و آفریدگار است، آن گاه که آفریده ای نباشد ، و پروردگار است ، آن گاه که مربوبی نباشد . پروردگار ما ، این گونه وصف می شود و فراتر از وصفِ واصفان است.

امام رضا علیه السلامـ از گفتارش در خدا شناسی ـ: معنای پروردگاری ، از آنِ او بود آن گاه که مربوبی نبود ، و حقیقتِ خدایی [از آنِ او بود ] آن گاه که پرستنده ای نبود . معنای دانا [ از آنِ او بود ]آن گاه که دانسته ای نبود و معنای آفریدگار ، آن گاه که آفریده ای نبود و حقیقتِ شنوایی ، آن گاه که شنیده ای نبود.

۲۶ / ۴پروردگار پروردگارانامام زین العابدین علیه السلام :خداوندا ! ستایش ، از آنِ توست ، [ای] نوآور آسمان ها و زمین، دارای جلال و شکوه، پروردگارِ پروردگاران ، و پرستیده هر پرستنده، و آفریدگار هر آفریده !

امام صادق علیه السلام :ستایش ، از آنِ خدایی است که به بامداد درآمدیم ، در حالی که فرمان روایی از آنِ اوست... ای فرمان روایِ فرمان روایی ، و پروردگارِ پروردگاران و سرورِ سروران!

.

۲۶ / ۵صِفَةُ رُبوبِیَّتِهِالکتاب«سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی * الَّذِی خَلَقَ فَسَوَّی * وَ الَّذِی قَدَّرَ فَهَدَی» . ⁽¹⁾

«یَـأَیُّهَا الاْءِنسَـنُ مَا غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَرِیمِ * الَّذِی خَلَقَکَ فَسَوَّاکَ فَعَدَلَکَ» . ⁽²⁾

«قُلْ أَئِنَّکُمْ لَتَکْفُرُونَ بِالَّذِی خَلَقَ الْأَرْضَ فِی یَوْمَیْنِ وَ تَجْعَلُونَ لَهُ أَندَادًا ذَ لِکَ رَبُّ الْعَــلَمِینَ» . ⁽³⁾

«اللَّهُ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ قَرَارًا وَ السَّمَاءَ بِنَاءً وَ صَوَّرَکُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَکُمْ وَ رَزَقَکُم مِّنَ الطَّیِّبَـتِ ذَ لِکُمُ اللَّهُ رَبُّکُمْ فَتَبَارَکَ اللَّهُ رَبُّ الْعَــلَمِینَ * هُوَ الْحَیُّ لاَ إِلَـهَ إِلاَّ هُوَ فَـادْعُوهُ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَــلَمِینَ * قُلْ إِنِّی نُهِیتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ لَمَّا جَاءَنِیَ الْبَیِّنَـتُ مِن رَّبِّی وَأُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ لِرَبِّ الْعَــلَمِینَ» . ⁽⁴⁾

«قَالَ أَفَرَءَیْتُم مَّا کُنتُمْ تَعْبُدُونَ * أَنتُمْ وَءَابَاؤُکُمُ الْأَقْدَمُونَ * فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِّی إِلاَّ رَبَّ الْعَــلَمِینَ * الَّذِی خَلَقَنِی فَهُوَ یَهْدِینِ * وَ الَّذِی هُوَ یُطْعِمُنِی وَیَسْقِینِ * وَ إِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ * وَ الَّذِی یُمِیتُنِی ثُمَّ یُحْیِینِ * وَ الَّذِی أَطْمَعُ أَن یَغْفِرَ لِی خَطِیـئتِی یَوْمَ الدِّینِ * رَبِّ هَبْ لِی حُکْمًا وَ أَلْحِقْنِی بِالصَّــلِحِینَ» . ⁽⁵⁾

«قَالَ فَمَن رَّبُّکُمَا یَـمُوسَی * قَالَ رَبُّنَا الَّذِی أَعْطَی کُلَّ شَیْ ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَی * قَالَ فَمَا بَالُ الْقُرُونِ الْأُولَی * قَالَ عِلْمُهَا عِندَ رَبِّی فِی کِتَـبٍ لاَّ یَضِلُّ رَبِّی وَ لاَ یَنسَی» . ⁽⁶⁾

.

۲۶ / ۵ وصف پروردگاریِ او

۲۶ / ۵وصف پروردگاریِ اوقرآن«نام پروردگار بلندمرتبه ترینت را به پاکی بستای ؛ کسی که آفرید و [آفرینش را] کامل گردانْد ، و کسی که اندازه نهاد و ره نمود» .

«ای انسان! چه چیز تو را نسبت به پروردگار کریمت فریفته است؛ همان کسی که تو را آفرید و تو را کامل ساخت و تو را راست و درست گرداند؟» .

«بگو : آیا شما به کسی که زمین را در دو روز آفرید، کفر می ورزید و برای او همانندهایی می نهید؟ آن ، پروردگار جهانیان است» .

«خدا کسی است که زمین را برای شما [مایه] آرامش و آسمان را ساختمانی قرار داده است و شما را نگارگری کرد و تصویرهای شما را نیکو ساخت و از پاکیزه ها به شما روزی داد. آن ، خداست پروردگار شما . پس برتر و بالاتر است خدا، پروردگار جهانیان . اوست زنده . خدایی جز او نیست. پس او را بخوانید ، در حالی که دین را برای او اختصاص داده اید . ستایش ، از آنِ خدا ، پروردگارِ جهانیان است. بگو : من از این باز داشته شده ام که کسانی را که شما جز خدا می خوانید [و می پرستید] ، بپرستم، آن گاه که مرا [ نشانه ها و ] برهان های روشن ، از جانب پروردگار آمده است و فرمان یافته ام که در برابر پروردگار جهانیان ، گردن نهم» .

«گفت : پس آیا دیدید آنچه را که می پرستیدید ، شما و پدران پیشینِ شما . پس ایشان دشمن من هستند ، مگر پروردگار جهانیان ؛ همان کسی که مرا آفرید . پس او مرا ره می نماید و کسی که خوراکم و آبم می دهد و هر گاه بیمار شوم، او مرا بهبود می بخشد و کسی که مرا می میراند، آن گاه ، زنده می گرداند و کسی که طمع می ورزم که خطایم را در روز جزا برایم بیامرزد. [ای] پروردگار من! به من حکمت ببخش و مرا به صالحان ملحق فرمای» .

«[فرعون به موسی علیه السلام و هارون] گفت : پس پروردگار شما دو تا کیست؟ [ موسی علیه السلام ] گفت : «پروردگار ما کسی است که به همه چیزْ آفرینشِ آن را عطا کرد و آن گاه ره نمود» . گفت : پس حال امّت های پیشین چه خواهد شد؟ گفت : «دانش آن ، نزد پروردگارم در کتابی است ، که [چیزی از فرا چنگ دانش] پروردگارم به در نمی رود و فراموش نمی کند » .»

.

«یَـأَیُّهَا النَّاسُ اعْبُدُواْ رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ وَ الَّذِینَ مِن قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ * الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِرَ شًا وَالسَّمَاءَ بِنَـاءً وَ أَنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَ تِ رِزْقًا لَّکُمْ فَلاَ تَجْعَلُواْ لِلَّهِ أَندَادًا وَ أَنتُمْ تَعْلَمُونَ» . ⁽¹⁾

«سُبْحَـنَ رَبِّکَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا یَصِفُونَ» . ⁽²⁾

«تَبَـرَکَ اسْمُ رَبِّکَ ذِی الْجَلَـلِ وَ الاْءِکْرَامِ» . ⁽³⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الحَمدُ للّهِِ الَّذی لا إِلهَ إِلاّ هُوَ المَلِکُ المُبینُ ... الأَوَّلُ غَیرُ مَصروفٍ ⁽⁴⁾، وَالباقی بَعدَ فَناءِ الخَلقِ ، العَظیمُ الرُّبوبِیَّةِ ، نُورُ السَّماواتِ وَالأَرَضینَ . ⁽⁵⁾

الإمام علیّ علیه السلام :اللّهُمَّ أَنتَ الَّذی لا یَتَعاظَمُکَ غُفرانُ الذُّنوبِ وکَشفُ الکُروبِ ، وأَنتَ عَلاّمُ الغُیوبِ وساتِرُ العُیوبِ ؛ لِأَنَّکَ الباقِی الرَّحیمُ الَّذی تَسَربَلتَ ⁽⁶⁾بِالرُّبوبِیَّةِ وتَوَحَّدتَ بِالإلهِیَّةِ . ⁽⁷⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ ـ: فَأَحَقُّ ما أُقَدِّمُ إِلَیکَ قَبلَ ذِکرِ حاجَتی وَالتَّفَوُّهِ بِطَلِبَتی ، شَهادَتی بِوَحدانِیَّتِکَ ، وإِقراری بِرُبوبِیَّتِکَ ، الَّتی ضَلَّت عَنهَا الآراءُ وتاهَت فیهَا العُقولُ ، وقَصُرَت دونَهَا الأَوهامُ وکَلَّت عَنهَا الأَحلامُ ، وَانقَطَعَ دونَ کُنهِ مَعرِفَتِها مَنطِقُ الخَلائِقِ ، وکَلَّتِ الأَلسُنُ عَن غایَةِ وَصفِها . ⁽⁸⁾

.

«ای مردم ! بندگی کنید پروردگارتان را که شما را و کسانِ پیش از شما را آفرید، باشد که پروا کنید . کسی که برای شما زمین را بستر و آسمان را ساختمانی نهاده است و از آسمان ، آبی فرو فرستاد و با آن از میوه ها روزی ای برای شما بیرون آورد . پس در حالی که می دانید ، برای خدا همتایانی قرار مدهید» .

«پروردگار تو، پروردگار عزّت، از آنچه وصف می کنند، پیراسته است» .

«والاتر است نام پروردگارِ دارای شکوه و بزرگواری ات» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ستایش ، از آنِ خدایی است که جز او خدایی نیست که فرمان روای آشکار است ... . نخستِ دگرگون نشدنی ( / وصف نشدنی ) ⁽¹⁾و پایدار پس از نابودیِ آفریدگان است . پروردگاری اش سترگ است. روشناییِ آسمان ها و زمین هاست.

امام علی علیه السلام :خداوندا! تو کسی هستی که آمرزش گناهان و از میان بردن اندوه ها ، بر تو گران نمی آید و تو بسیار داننده نهان ها و پرده پوش عیب ها هستی ؛ زیرا تویی پایدارِ مهربان که جامه پروردگاری بر تن کرده ای و در خدایی ، یگانه گشته ای.

امام زین العابدین علیه السلامـ در دعا ـ: پسْ سزاوارترین چیزی که پیش از یاد کرد حاجت خود و به زبان آوردنِ درخواست خود ، به آستان تو می آورم ، گواهی ام به یگانگیِ تو و اقرارم به آن پروردگاریِ توست که نظرها بر آن دست نیافت و خِرَدها در آن سرگشته شد . و اندیشه ها پیش از [رسیدن به] آن ، کوتاه گشت و خِرَدها از [ شناختِ ] آن بازماند و گویاییِ مردمان ، پیش از کنه شناخت آن ، گسست و زبان ها از نهایت توصیف آن ، وا ماند.

.

الإمام الرضا علیه السلامـ لِرَجُلٍ مِنَ الزَّنادِقَةِ ـ: وَیلَکَ لَمّا عَجَزَت حَواسُّکَ عَن إِدراکِهِ أَنکَرتَ رُبوبِیَّتَهُ ، ونَحنُ إِذا عَجَزَت حَواسُّنا عَن إِدراکِهِ أَیقَنّا أَنَّهُ رَبُّنا بِخِلافِ شَیءٍ مِنَ الأَشیاءِ . ⁽¹⁾

راجع : ج ۵ ص ۸۸ (التوحید فی الربوبیة) .

.

امام رضا علیه السلامـ به مردی از زِندیقان ( مُلحدان ) ـ: وای بر تو! آن گاه که حواسّ تو از ادراک او ناتوان گشت، خداوندگاریِ او را انکار نمودی ، در حالی که ما هر گاه حواسّمان از ادراکِ او ناتوان گشت، یقین کردیم که او پروردگار ماست ، بر خلاف چیزی از اشیا.

ر . ک : ج ۵ ص ۸۹ (توحید رُبوبی) .

.

الفصل السابع والعشرون: الرَّحمن ، الرَّحیمالرحمن ، الرحیم لغةً«الرحمن» فی اللغة فعلان ، و«الرحیم» فعیل ، کلاهما صیغتان للمبالغة من مادّة «رحم» هو یدلّ علی الرقّة والعطف والرأَفة ⁽¹⁾، وعلی الرغم من أَنّ صیغتَی فعلان وفعیل من صیغ المبالغة إِلاّ أَنّ فعلان أَبلغ من فعیل ، ومن ثمّ فدلالة الرحمن علی الرحمة أَقوی من دلالة الرحیم ⁽²⁾.

الرحمن والرحیم فی القرآن والحدیثذکر القرآن الکریم صفة «الرحیم» إِلی جانب صفة «الغفور» أحد وسبعین مرّةً ، ومع «العزیز» ثلاث عشرة مرّةً ⁽³⁾، ومع «التوّاب» تسع مرّات ⁽⁴⁾، ومع «الرؤوف» کذلک ⁽⁵⁾، ومع «الرحمن» خمس مرّات ⁽⁶⁾ـ بالإضافة إِلی ورودهما معا فی البسملة مئة وثلاثة عشر موضعا ـ ومع کلّ من «الودود ⁽⁷⁾» ، و «الربّ ⁽⁸⁾» و«البرّ ⁽⁹⁾» مرّةً واحدةً ، وذکر لفظ «کَانَ بِکُمْ رَحِیمًا » مرّتین ⁽¹⁰⁾، و «کَانَ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیمًا» مرّة واحدةً ⁽¹¹⁾، وقد نُسبت الرحمة إِلی اللّه عز و جلفی مواضع کثیرة من القرآن الکریم. إِنّ صفة «الرحمن» فی بعض الأَحادیث تدلّ علی رحمته العامّة لجمیع مخلوقاته ، أَمّا صفة «الرحیم» فهی تدلّ علی رحمته الخاصّة التی تشمل المؤمنین: «الرَّحمنُ بِجَمیعِ خَلقِهِ ، وَالرَّحیمُ بِالمُؤمِنینَ خاصَّةً» ⁽¹²⁾، وقد وردت تفاسیر أُخری لاسم «الرحمن» و«الرحیم» فی الأَحادیث أیضا ، والملاحظة المهمّة فی رحمة اللّه هی أَنّ الرحمة تُستعمل فی الرقّة والتعطّف تارةً ، وفی أَثر الرقّة کالمغفرة تارةً أُخری ⁽¹³⁾، بید أنّ الرقّة لمّا کانت تدلّ علی التغیّر والانفعال ، وذلک من أَوصاف المخلوقات الناقصة ، ولا ینطبق علی الذات الالهیّة ، فالرحمة عندما تستعمل للّه فهی تعنی أَفعالاً کالمغفرة وإِثابة العباد ، ورزقهم ، وهی من آثار الرقّة والرأَفة ⁽¹⁴⁾.

.

فصل بیست و هفتم : رحمان، رحیم

واژه شناسی «رحمان» و «رحیم»

رحمان و رحیم، در قرآن و حدیث

فصل بیست و هفتم : رحمان، رحیمواژه شناسی «رحمان» و «رحیم»صفت «رحمان (رحمتگر)» بر وزن فعلان و «رحیم (مهربان)» بر وزن فعیل، هر دو، ساخت مبالغه از مادّه «رحم» اند که دلالت بر رقّت و مهربانی و رأفت دارد، و با وجود آن که دو ساختِ فَعلان و فعیل از ساخت های مبالغه اند، امّا فعلان، مبالغه بیشتری نسبت به فعیل دارد. بر این پایه، دلالت «رحمان» بر رحمت، قوی تر از دلالت «رحیم» است.

رحمان و رحیم، در قرآن و حدیثقرآن کریم، صفت «رحیم» را در کنار صفت «غفور»، ۷۱ بار، و با «عزیز» ، سیزده بار و با «توّاب» ، نه بار و با «رئوف» نیز نه بار و با «رحمان» ، پنج بار (افزون بر ورود هر دو در «بسمله» در ۱۱۴ موضع) و با هر یک از «ودود» و «ربّ» و «بَرّ»، یک بار یاد کرده است. تعبیر «به شما مهربان است» دو بار، و «به مؤمنان مهربان است» یک بار در قرآن آمده است و رحمت، در جاهای بسیاری از قرآن کریم، به خدا عز و جلنسبت داده شده است. صفت «رحمان (رحمتگر)» در برخی احادیث، بر رحمت فراگیر خدا برای تمامیِ آفریدگان دلالت دارد ؛ امّا صفت «رحیم (مهربان)» بر رحمت ویژه خدا دلالت دارد که تنها مؤمنان را در بر می گیرد : «رحمتگر است به تمامیِ آفریدگانش و مهربان است ، تنها به مؤمنان». تفسیرهای دیگری نیز در احادیث، برای نام های «رحمان» و «رحیم» وارد شده است. نکته مهم در باب رحمت خدا، این است که رحمت، گاه درباره رقّت و مهربانی به کار می رود و گاه دیگر درباره اثر رقّت (مانند: آمرزش). از آن جا که رقّت، دلالت بر دگرگونی و انفعال دارد و از اوصاف آفریدگانِ ناقص به شمار می آید و به ذات الهی راه ندارد، بنا بر این، هر گاه رحمت برای خدا به کار می رود، افعالی مانند آمرزش و پاداش دادن به بندگان و روزی رساندن به ایشان، از آن اراده می شود که از آثار رقّت و رأفت هستند.

.

. .

. .

۲۷ / ۱مَعنَی الرَّحمنِ وَالرَّحیمِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إِنَّ عیسَی بنَ مَریَمَ قالَ : الرَّحمنُ رَحمانُ الدُّنیا ، وَالرَّحیمُ رَحیمُ الآخِرَةِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی دُعاءٍ عَلَّمَهُ اللّهُ إِیّاهُ ـ: یا رَحمانَ الدُّنیا وَالآخِرَةِ ورَحیمَهُما . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :الرَّحمنُ الَّذی یَرحَمُ بِبَسطِ الرِّزقِ عَلَینا ، الرَّحیمُ بِنا فی أَدیانِنا ودُنیانا وآخِرَتِنا . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فی کِتابِه إِلی قَیصَرَ ـ: وأَمّا سُؤالُکَ عَنِ الرَّحمنِ ، فَهُوَ عَونٌ لِکُلِّ مَن آمَنَ بِهِ ، وهُو اسمٌ لَم یَتَسمَّ بِهِ غَیرُ الرَّحمنِ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ ، وأَمَّا الرَّحیمُ ، فَرَحیمُ مَن عَصی وتابَ وآمَنَ وعَمِلَ صالِحا . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَـنِ الرَّحِیمِ» ـ: . . . الرَّحمنُ بِجمَیعِ خَلقِهِ ، وَالرَّحیمُ بِالمُؤمِنینَ خاصَّةً . ⁽⁵⁾

.

۲۷ / ۱ معنای رحمان و رحیم

۲۷ / ۱معنای رحمان و رحیمپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عیسی پسر مریم گفت : «رحمان، رحمتگرِ دنیا و رحیم، مهربانِ آخرت است».

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعایی که خدا آن را به وی یاد داد ـ: ای رحمتگر دنیا و آخرت و مهربان آن دو!

امام علی علیه السلام :رحمتگری که با گستراندنِ روزی ، بر ما رحمت می آورَد، بر ما در دین های ما و دنیای ما و آخرت ما، مهربان است.

امام علی علیه السلامـ در نامه اش به قیصر ـ: و امّا پرسش تو درباره رحمان؛ او یاور هر کسی است که به او ایمان آورد و آن، نامی است که جز [خدای ]رحمان ـ تبارک و تعالی ـ بدان نامیده نشده است. امّا رحیم، مهربان بر کسی است که نافرمانی کرد و بازگشت و ایمان آورْد و کار نیک انجام داد.

امام صادق علیه السلامـ درباره آیه «بسم اللّه الرحمن الرحیم ؛ به نام خدای رحمتگر مهربان» ـ: ... [ خداوند عز و جل ]رحمتگر به تمامیِ آفریدگانش و مهربان به مؤمنان فقط.

.

الإمام العسکری علیه السلامـ فِی التَّفَسیرِ المَنسوبِ إِلَیهِ ـ: الرَّحمنُ العاطِفُ عَلی خَلقِهِ بِالرِّزقِ ، لا یَقطَعُ عَنُهم مَوادَّ رِزقِهِ وإِنِ انقَطَعوا عَن طاعَتِهِ . الرَّحیمُ بِعِبادِهِ المُؤمِنینَ فی تخَفیفِهِ عَلَیهِم طاعاتِهِ ، وبِعِبادِهِ الکافِرینَ فِی الرِّفقِ بِهِم فی دُعائِهِم إِلی موافَقَتِهِ . قالَ: وإِنَّ أَمیرَالمُؤمِنینَ علیه السلام قالَ: الرَّحمنُ هُوَ العاطِفُ عَلی خَلقِهِ بِالرِّزقِ . ⁽¹⁾

۲۷ / ۲خَصائِصُ رَحمَتِهِ۲۷ / ۲ ـ ۱کَتَبَ عَلی نَفَسِهِ الرَّحمَةَالکتاب«وَإِذَا جَاءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِـئایَـتِنَا فَقُلْ سَلَـمٌ عَلَیْکُمْ کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلَی نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنکُمْ سُوءَما بِجَهَــلَةٍ ثُمَّ تَابَ مِن بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَّحِیمٌ » . ⁽²⁾

«قُل لِّمَن مَّا فِی السَّمَـوَ تِ وَالْأَرْضِ قُل لِّلَّهِ کَتَبَ عَلَی نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ لَیَجْمَعَنَّکُمْ إِلَی یَوْمِ الْقِیَـمَةِ لاَ رَیْبَ فِیهِ الَّذِینَ خَسِرُواْ أَنفُسَهُمْ فَهُمْ لاَ یُؤْمِنُونَ » . ⁽³⁾

.

۲۷ / ۲ ویژگی های رحمت او

۲۷ / ۲ ـ ۱ بر خود، رحمت نوشته است

امام عسکری علیه السلامـ در تفسیر منسوب به ایشان ـ: رحمتگرِ عطوفت کننده به آفریدگانش با روزی، که موادّ روزیِ خود را از آنان قطع نمی کند، گرچه ایشان از طاعت او باز ایستند. مهربان است به بندگان مؤمنش در سبک کردن تکلیف های خود بر ایشان، و به بندگان کافرش در مدارا با ایشان در فراخواندنشان به سازش [ با] او. امیر مؤمنان فرمود : «رحمان، همان عطوفت کننده بر آفریدگان با روزی است».

۲۷ / ۲ویژگی های رحمت او۲۷/۲ ـ ۱بر خود، رحمت نوشته استقرآن«و هر گاه کسانی که به نشانه های ما ایمان دارند، نزد تو آیند، بگو : درود بر شما! پروردگارتان، بر خویشتن رحمت نگاشته است که هر که از شما از روی نادانی، بدی کند، آن گاه ، پس از آن باز گردد و [راهِ ]صلاح در پیش گیرد، پس او آمرزگارِ مهربان است» .

«بگو : آنچه در آسمان ها و زمین است، از آنِ کیست؟ بگو: از آنِ خداست. بر خویشتن، رحمت نگاشته است. بی گمان، شما را به سوی روز رستاخیز که در آن تردیدی نیست، گرد می آورد. کسانی که خود را تباه کردند، پس ایشان ایمان نمی آورند» .

.

الحدیثمصباح المتهجّدـ فی تَسبیحِ یَومِ الاِثنَینِ ـ: سُبحانَ الَّذی کَتَبَ عَلی نَفسِهِ الرَّحمَةَ . ⁽¹⁾

بحار الأنوارـ فی دُعاءِ الاستِئذانِ عَلَی السِّردابِ المُقَدَّسِ وَالأَئمَّةِ علیهم السلام ـ: سُبحانَ مَن کَتَبَ عَلی نَفسِهِ الرَّحمَةَ قَبلَ ابتِداءِ خَلقِهِ . ⁽²⁾

۲۷ / ۲ ـ ۲ذو رَحمَةٍ واسِعَةٍالکتاب«فَإِن کَذَّبُوکَ فَقُل رَّبُّکُمْ ذُو رَحْمَةٍ وَ سِعَةٍ وَلاَ یُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِینَ » . ⁽³⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إِنَّ اللّهَ تَعالی لَیَعجَبُ مِن یَأسِ العَبدِ مِن رَحمَتِهِ ، وقُنوطِهِ مِن عَفوِهِ مَعَ عَظیمِ سَعَةِ رَحمَتِهِ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فِی الدُّعاءِ ـ: إِنَّکَ تَسَمَّیتَ لِسَعَةِ رَحمَتِکَ الرَّحمنَ الرَّحیمَ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لَو تَعلَمونَ قَدرَ رَحمَةِ اللّهِ تَعالی لاَتَّکَلتُم عَلَیها . ⁽⁶⁾

.

۲۷ / ۲ ـ ۲ دارای رحمتِ گسترده

حدیثمصباح المتهجّدـ در تسبیحِ روز دوشنبه ـ: منزّه است کسی که رحمت را بر خویشتن نگاشته است.

بحار الأنوارـ در دعای اذن ورود به سرداب مقدّس در سامرّا و حرم امامان علیهم السلام ـ: منزّه است کسی که پیش از آغازِ آفرینش، رحمت را بر خود نگاشته است.

۲۷ / ۲ ـ ۲دارای رحمتِ گستردهقرآن«پس اگر تو را دروغگو شمردند، بگو : پروردگارتان، دارای رحمتِ گسترده است. و [با این حالْ ]عذاب او، از گروه بزهکارْ باز گردانده نمی شود» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :همانا خدای متعال، از یأس بنده از رحمت او و ناامیدی او از گذشت او، با [وجود ]گستردگیِ سترگ رحمت او، شگفتی می نماید.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعا ـ: تو به خاطر گستردگی رحمتت، رحمتگرِ مهربان نام گرفته ای.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اگر اندازه رحمت خدا را می دانستید، بر آن تکیه می کردید.

.

الإمام علیّ علیه السلام :کانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إِذا نَزَلَ بِهِ کَربٌ أَو هَمٌّ دَعا : یا . . . رَحمانَ الدُّنیا وَالآخِرَةِ ورَحیمَهُمَا ، ارحَمنی رَحمَةً تُغنینی بِها عَن رَحمَةِ مَن سِواکَ یا أَرحَمَ الرّاحِمینَ . ⁽¹⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :أَوحَی اللّهُ عز و جل إِلی داوودَ علیه السلام : یا داوودُ ، کَما لا تَضیقُ الشَّمسُ عَلی مَن جَلَسَ فیها ، کَذلِکَ لا تَضیقُ رَحمَتی عَلی مَن دَخَلَ فیها . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :هُوَ الَّذِی اشتَدَّت نِقمَتُهُ عَلی أَعدائِهِ فی سَعَةِ رَحمَتِهِ ، وَاتَّسَعَت رَحمَتُهُ لِأَولِیائِهِ فی شِدَّةِ نِقمَتِهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ لِلّهِ . . . الَّذی لا تَبرَحُ ۴ مِنهُ رَحمَةٌ ، ولا تُفقَدُ لَهُ نِعمَةٌ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :مُتَقَدِّسٌ بِعُلُوِّهِ ، مُتَکَبِّرٌ بِسُمُوِّهِ ، لَیسَ یُدرِکُهُ بَصَرٌ ، ولَم یُحِط بِهِ نَظَرٌ ، قَوِیٌّ مَنیعٌ ، بَصیرٌ سَمیعٌ ، عَلِیٌّ حَکیمٌ ، رَؤُوفٌ رَحیمٌ ، عَزیزٌ عَلیمٌ ، عَجَزَ فی وَصفِهِ مَن یَصِفُهُ ، وضَلَّ فی نَعتِهِ مَن یَعرِفُهُ ، قَرُبَ فَبَعُدَ وبَعُدَ فَقَرُبَ ، یُجیبُ دَعوَةَ مَن یَدعوهُ ، ویَرزُقُ عَبدَهُ ویَحبوهُ ، ذو لُطفٍ خَفِیٍّ ، وبَطشٍ قَوِیٍّ ، ورَحمَةٍ موسِعَةٍ ، وعُقوبَةٍ موجِعَةٍ ، رَحمَتُهُ جَنَّةٌ عَریضَةٌ مُؤنِقَةٌ ، وعُقوبَتُهُ جَحیمٌ مُؤصَدَةٌ موبِقَةٌ . ⁽⁵⁾

.

امام علی علیه السلام :هر گاه بر پیامبر صلی الله علیه و آله اندوه یا نگرانی ای فرود می آمد، چنین می خواند : «ای ... رحمتگرِ دنیا و آخرت و مهربان آن دو! بر من رحمتی آور که مرا با آن، از رحمتِ دیگران بی نیاز گردانی، ای مهربان ترینِ مهربانان!».

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند عز و جل به داوود علیه السلام وحی کرد : «ای داوود! چنان که آفتاب بر هر که در آن نشیند، تنگ نیاید، رحمت من نیز به همین سان، بر هر کسی که به آن در آید، تنگ نباشد».

امام علی علیه السلام :او کسی است که با وجود گستردگیِ رحمتش، کیفر او بر دشمنانش سخت شده، و رحمت او ، با وجود سختیِ کیفرش ، بر دوستانش گسترده گشته است.

امام علی علیه السلام :ستایش، از آنِ خداست ... که رحمتی از او زوال نمی پذیرد و نعمتی از آنِ او گم نمی شود (رحمت او جاودانه، و نعمت او پیوسته است).

امام علی علیه السلام :به بلندمرتبگیِ خود، پاک است. به والاییِ خود، بسیار بزرگ است. دیده ای او را در نمی یابد و نگرشی او را فرا نمی گیرد . نیرومند، نفوذ ناپذیر، بینا، شنوا، بلندْمرتبه، فرزانه، مهرورز، مهربان، پیروزمند شکست ناپذیر و داناست. آن که او را وصف کند، در وصف او در می مانَد و آن که او را بشناسد، در توصیف او بیراهه می رود. نزدیک گشت، پس دور شد و دور گشت، پس نزدیک شد. به دعای آن کسی که او را می خوانَد، پاسخ می گوید و بنده اش را روزی می دهد و به او عطا می کند. دارای لطفی نهان و سختْ گرفتنی نیرومند و رحمتی گسترنده و کیفری دردآور است. رحمت او، بهشت پهناورِ دل انگیز است و کیفر او، آتشِ شعله ورِ در بسته هلاکت آور است.

.

الإمام زین العابدین علیه السلام :لا یَهلِکُ مُؤمِنٌ بَینَ ثَلاثِ خِصالٍ : شَهادَةِ أَن لا إِلهَ إِلاّ اللّهُ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ ، وشَفاعَةِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، وَسَعَةِ رَحمَةِ اللّهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ لَمّا قیلَ لَهُ یَوما : إِنّ الحَسَنَ البَصرِیَّ قالَ : لَیسَ العَجَبُ مِمَّن هَلَکَ کَیفَ هَلَکَ ، وإِنَّمَا العَجَبُ مِمَّن نَجا کَیفَ نَجا ، قالَ ـ: أَنَا أَقولُ : لَیسَ العَجَبُ مِمّن نَجا کَیفَ نَجا ، وإِنَّمَا العَجَبُ مِمّن هَلَکَ کَیفَ هَلَکَ مَعَ سَعَةِ رحمَةِ اللّهِ تَعالی! ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ فی دُعاءِ شَهرِ رَجَبٍ ـ: یا مَن یُعطی مَن سَأَلَهُ ، یا مَن یُعطی مَن لَم یَسأَلهُ ومَن لَم یَعرِفهُ تَحَنُّنا مِنهُ ورَحمَةً . ⁽³⁾

الإمام الکاظم علیه السلامـ لِهِشامٍ ـ: اِعلَم أَنَّ اللّهَ لَم یَفرِجِ المَحزونینَ بِقَدرِ حُزنِهِم ، ولکِن بِقَدرِ رَأَفَتهِ ورَحمَتِهِ ، فَما ظَنُّکَ بِالرَّؤُوفِ الرَّحیمِ الَّذی یَتَودَّدُ إِلی مَن یُؤذیه بِأَولیائِهِ ، فَکَیفَ بِمَن یُؤذی فیهِ ، وما ظَنُّک بِالتَّوّابِ الرَّحیمِ الَّذی یَتوبُ عَلی مَن یُعادیهِ ، فَکَیفَ بِمَن یَتَرَضّاهُ ویَختارُ عَداوَةَ الخَلقِ فیهِ . ⁽⁴⁾

۲۷ / ۲ ـ ۳وَسِعَت رَحمَتُهُ کُلَّ شَیءٍالکتاب«الَّذِینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَ مَنْ حَوْلَهُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَیُؤْمِنُونَ بِهِ وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ ءَامَنُواْ رَبَّنَا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْ ءٍ رَّحْمَةً وَ عِلْمًا فَاغْفِرْ لِلَّذِینَ تَابُواْ وَ اتَّبَعُواْ سَبِیلَکَ وَقِهِمْ عَذَابَ الْجَحِیمِ » . ⁽⁵⁾

.

۲۷ / ۲ ـ ۳ رحمت او همه چیز را فرا گرفته

امام زین العابدین علیه السلام :هیچ مؤمنی، با این سه خصلتْ هلاک نمی گردد : گواهی به این که جز خدا ، خدایی نیست و یگانه است و او را انبازی نیست ؛ شفاعت پیامبر خدا ؛ و گستردگیِ رحمت خدا.

امام زین العابدین علیه السلامـ آن گاه که روزی به وی گفته شد : حسن بصری گفته است : شگفت نیست که شخصِ هلاکْ شده ، چه سان هلاک شده است ؛ بلکه شگفتی از شخص نجات یافته است ، که چگونه نجات یافت! ـ: من می گویم : شگفت نیست که نجاتْ یافته چگونه نجات یافت؛ بلکه شگفتی از هلاکْ شده است که با وجود گستردگیِ رحمت خدای متعال، چگونه هلاک شد!

امام صادق علیه السلامـ در دعای ماه رجب ـ: ای کسی که به هر کس که از او بخواهد، عطا می کند، ای کسی که به آن که از او درخواست نکرد و به آن که او را نشناخت، از رویِ مهرورزی و رحمت عطا می کند.

امام کاظم علیه السلامـ به هشام ـ: بدان که خدا ، اندوهگینان را به اندازه اندوهشان آسودگی نبخشید ؛ بلکه به اندازه مهرورزی و رحمت خود بخشید . پس به آن مهرورز مهربان چه گمان داری که با کسی دوستی می ورزد که او را با [ آزردنِ ]دوستانش، آزار می دهد ؛ پس چگونه خواهد بود با کسی که در راه او آزار می بیند؟ و چه گمان داری به توبه پذیر مهربانی که توبه آن کس را می پذیرد که با او دشمنی کرده است ؛ پس چگونه خواهد بود با کسی که خشنودیِ او را می جوید و دشمنیِ مردمان را در راه او [برای خود ]بر می گزیند [ و به جان می خرد] ؟!

۲۷ / ۲ ـ ۳رحمت او همه چیز را فرا گرفتهقرآن«کسانی که عرش را حمل می کنند و کسانی که پیرامونِ آن هستند، به ستایشِ پروردگارشان تسبیح می گویند و به او ایمان دارند و برای کسانی که ایمان آورده اند، آمرزش می خواهند ؛ [ که] ای پروردگار ما! همه چیز را به رحمت و دانش فرا گرفته ای. پس کسانی را که بازگشتند و از راهِ تو پیروی کردند، بیامرز و ایشان را از عذاب آتشِ شعله ور ، نگاه دار» .

.

«وَاکْتُبْ لَنَا فِی هَـذِهِ الدُّنْیَا حَسَنَةً وَفِی الاْخِرَةِ إِنَّا هُدْنَا إِلَیْکَ قالَ عَذَابِی أُصِیبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ وَرَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ ءٍ فَسَأَکْتُبُهَا لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَوةَ وَالَّذِینَ هُم بِـئایَـتِنَا یُؤْمِنُونَ » . ⁽¹⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :اِفتَخَرتِ الجَنَّةُ وَالنّارُ ، فَقالَتِ النّارُ : یا رَبِّ ، یَدخُلُنِی الجَبابِرَةُ وَالمُتَکَبِّرونَ وَالمُلوکُ وَالأَشرافُ . وقالَتِ الجَنَّةُ : أَی رَبِّ ، یَدخُلُنِی الضُّعفَاءُ وَالفُقَراءُ وَالمَساکینُ ، فَیَقولُ اللّهُ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ لِلنّارِ : أَنتِ عَذابی أُصیبُ بِکِ مَن أَشاءُ ، وقالَ لِلجَنَّةِ : أَنتِ رَحمَتی وَسِعَت کُلَّ شَیءٍ ، ولِکُلِّ واحِدَةٍ مِنکُما مِلؤُها . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إِلَیهِ ـ: یَسُرُّنی مِنَ القُرآنِ کَلِمَةٌ أَرجوها لِمنَ أَسرَفَ عَلی نفَسِهِ «قالَ عَذَابِی أُصِیبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ وَرَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ ءٍ» فَجَعَلَ الرَّحمَةَ عُموما وَالعذابَ خُصوصا . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ إِنّی أَسأَ لُکَ بِرَحمَتِکَ الَّتی وَسِعَت کُلَّ شَیءٍ . ⁽⁴⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ مِن دُعائِهِ فِی الاِستِقالَةِ ـ: . . . أَنتَ الَّذی وَسِعتَ کُلَّ شَیءٍ رَحمَةً وعِلما ، وأَنتَ الَّذی جَعَلتَ لِکُلِّ مَخلوقٍ فی نِعَمِکَ سَهما ، وأَنتَ الَّذی عَفوُهُ أَعلی مِن عِقابِهِ ، وأَنتَ الَّذی تَسعی رَحمَتُهُ أَمامَ غَضَبِهِ ، وأَنتَ الَّذی عَطاؤُهُ أَکثَرُ مِن مَنعِهِ ، وأَنتَ الَّذِی اتَّسَعَ الخَلائِقُ کُلُّهُم فی وُسعِهِ ، وأَنتَ الَّذی لا یَرغَبُ فی جَزاءِ مَن أَعطاهُ ، وأَنتَ الَّذی لا یُفرِطُ فی عِقابِ من عَصاهُ . ⁽⁵⁾

.

«و در این دنیا و در آخرت، برای ما نیکی بنویس. ما به سوی تو بازگشتیم. [ خدا] گفت : هر که را بخواهم، به عذابم گرفتار می کنم و رحمتم همه چیز را فرا گرفته است . پس آن را برای کسانی خواهم نوشت که پروا می کنند و زکات می پردازند و برای کسانی که به نشانه های ما ایمان می آورند» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بهشت و جهنّم، به خود بالیدند. پس جهنّم گفت : ای پروردگار من! گردن فرازان و بزرگی فروشان و پادشاهان و بلندْپایگان، به من در آیند. و بهشت گفت : ای پروردگار من! ناتوانان و نیازمندان و بینوایان، داخل من گردند. پس خدای والا و بلندمرتبه، به جهنّم می گوید : «تو عذاب من هستی. تو را به هر که بخواهم، می رسانم» و به بهشت می گوید : «تو رحمت من هستی که همه چیز را فرا گرفته و برای هر یک از شما پُریِ [خاصّ] خود است».

امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ: گفتاری از قرآن، مرا شادمان می کند که آن را برای هر کس که بر نفس خود اسراف ورزیده، امید می دارم : «فرمود : عذابم را به هر که بخواهم، می رسانم و رحمتم، همه چیز را فرا گرفته است» ، پس رحمت را عام و عذاب را خاص قرار داده است.

امام علی علیه السلام :خداوندا! من از تو به رحمتت ـ که همه چیز را فرا گرفته ـ درخواست می کنم.

امام زین العابدین علیه السلامـ در نیایش درخواستِ بخشایش ـ: ... تو کسی هستی که همه چیز را به رحمت و دانش، فرا گرفته ای و تو کسی هستی که برای هر آفریده ای، بهره ای از نعمت هایت نهاده ای و تو کسی هستی که گذشتِ او بالاتر از کیفر اوست و تو کسی هستی که رحمتِ او، پیشاپیشِ خشم او شتابان می رود. تو کسی هستی که بخششِ او بیشتر از باز داشتنِ اوست و تو کسی هستی که همه آفریدگان، در گستره او گنجیده اند و تو کسی هستی که از کسی که به او عطا کرده، پاداش نمی خواهد و تو کسی هستی که در کیفرِ کسی که او را نافرمانی کرده، زیاده روی نمی کند.

.

۲۷ / ۲ ـ ۴سَبَقَت رَحمَتُهُ غَضَبَهُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :قالَ اللّهُ : یا آدَمُ . . . خَلَقتُ رَحمَتی قَبلَ غَضَبی . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :قالَ اللّهُ : سَبَقَت رَحمَتی غَضَبی . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إِنَّ اللّهَ لَمّا قَضَی الخَلقَ کَتَبَ عِندَهُ فَوقَ عَرشِهِ : إِنَّ رَحمَتی سَبَقَت غَضَبی . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :وَاللّهُ تَعالی یَقولُ : وعِزَّتی وجَلالی وَارتِفاعِ مَکانی، إِنّی لا أُعَذِّبُ أَحَدا مِن خَلقی إِلاّ بِحُجَّةٍ وبُرهانٍ وعِلمٍ وبَیانٍ ؛ لِأَنَّ رَحمَتی سَبَقَت غَضَبی ، وکَتَبتُ الرَّحمَةَ عَلَیَّ ؛ فَأَنَا الرّاحِمُ الرَّحیمُ ، وأَنَا الوَدودُ العَلِیُّ . ⁽⁴⁾

المحجّة البیضاء :رُوِیَ أَنَّهُ إِذا کانَ یَومُ القِیامَةِ أَخرَجَ اللّهُ تعالی کِتابا مِن تَحتِ العَرشِ فیهِ : إِنَّ رَحمَتی سَبَقَت غَضَبی ، وأَنَا أَرحَمُ الرّاحِمینَ ، فَیَخرُجُ مِن النّارِ مِثلا أَهلِ الجَنَّةِ . ⁽⁵⁾

.

۲۷ / ۲ ـ ۴ رحمت او بر خشمش پیشی گرفته است

۲۷ / ۲ ـ ۴رحمت او بر خشمش پیشی گرفته استپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند فرمود : «ای آدم! ... رحمتم را پیش از خشمم آفریدم».

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند فرمود : «رحمت من، بر خشمم پیشی گرفته است».

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند، آن گاه که آفرینش را به پایان بُرد، نزد خود، بر بالای عرش خود نوشت : «بی گمان، رحمت من، بر خشمم پیشی گرفته است».

امام علی علیه السلام :خدای متعال می فرماید : «سوگند به عزّت و شکوهم و به بلندمرتبگیِ جایگاهم، من هیچ یک آفریدگان خود را عذاب نمی کنم، مگر با حجّت و برهان و علم و بیان؛ زیرا رحمت من، بر خشمم پیشی گرفته است و رحمت را بر خویشتن نگاشته ام. پس منم رحمت آورِ مهربان و منم بسیارْ دوستی ورزنده بلندمرتبه».

المحجّة البیضاء :روایت شده است که آن گاه که روز رستاخیز گردد، خدای متعال نوشته ای را از زیر عرش بیرون می آورد که در آن مکتوب است : «همانا رحمت من، بر خشمم پیشی گرفته است و منم مهربان ترینِ مهربانان» . پس [ به تعدادِ] دو برابر اهل بهشت، از آتش بیرون می آیند.

.

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ ـ: أَنتَ الَّذی تَسعی رَحمَتُهُ أَمامَ غَضَبِهِ. ⁽¹⁾

الإمام الباقر علیه السلام :إِنَّ اللّهَ عز و جل . . . خَلَقَ الرَّحمَةَ قَبلَ الغَضَبِ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ ـ: أَسأَ لُکَ . . . بِاسمِکَ الَّذی بِهِ سَبَقَت رحَمَتُکَ غَضَبَکَ . ⁽³⁾

۲۷ / ۲ ـ ۵رَحمَتُهُ بابُ کُلِّ حَقٍّعیسی علیه السلامـ فی مَواعِظِهِ ـ: رَحمَةُ اللّهِ بابُ کُلِّ حَقٍّ . ⁽⁴⁾

۲۷ / ۲ ـ ۶کُلُّ رَحمَةٍ مِن فَضلِ رحمَتِهِبحار الأنوار عن صُحف إدریس علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذی . . . بِرَحمَتِهِ وَصَلَ المُسلِمونَ إِلی رَحمَتِهِ . ⁽⁵⁾

حلیة الأولیاء عن محمّد بن کعب القرظی :قَرَأتُ فِی التَّوراةِ أَو فی صُحُفِ إِبراهیمَ الخَلیلِ فَوَجَدتُ فیها : یَقولُ اللّهُ : یَا ابنَ آدَمَ ، ما أَنصَفتَنی خَلَقتُکَ ولَم تَکُ شَیئا ، وجَعَلتُکَ بَشَرا سَوِیّا ، وخَلَقتُکَ مِن سُلالَةٍ مِن طینٍ ، فَجَعَلتُکَ نُطفَةً فی قَرارٍ مَکینٍ . . . ثُمَّ قَذَفتُ لَکَ فی قَلبِ والِدِکَ الرَّحمَةَ . ⁽⁶⁾

.

۲۷ / ۲ ـ ۵ رحمت او دروازه هر حقّی است

۲۷ / ۲ ـ ۶ هر رحمتی، از زیادیِ رحمت اوست

امام زین العابدین علیه السلامـ در دعا ـ: تو کسی هستی که رحمتِ او، پیشاپیشِ خشم او شتابان می رود.

امام باقر علیه السلام :خداوند عز و جل رحمت را پیش از خشم آفرید.

امام صادق علیه السلامـ در دعا ـ: از تو درخواست می کنم ... به آن نامت که بدان، رحمتت، بر خشمت پیشی جسته است.

۲۷ / ۲ ـ ۵رحمت او دروازه هر حقّی استعیسی علیه السلامـ در اندرزهای خود ـ: رحمت خدا، دروازه هر حقّی است.

۲۷ / ۲ ـ ۶هر رحمتی، از زیادیِ رحمت اوستبحار الأنوارـ به نقل از صُحُف ادریس علیه السلام ـ: ستایش، از آنِ خداست که ... با رحمت او، مسلمانان به رحمت او رسیدند.

حلیة الأولیاءـ به نقل از محمّد بن کعب قرظی ـ: در تورات یا صُحُف ابراهیم خلیل خواندم و در آنها یافتم که خدا می گوید : «ای آدمیزاد! با من انصاف نورزیدی. تو را که چیزی نبودی، آفریدم و تو را بشری کامل پرداختم و تو را از چکیده ای از خاک آفریدم، پس تو را نطفه ای در قرارگاهی استوار نهادم ... . سپس برای تو به دل پدرت ( / مادرت ) ⁽¹⁾مهربانی افکندم».

.

الإمام العسکری علیه السلامـ فِی التَّفسیرِ المَنسوبِ إِلَیهِ ـ: قالَ اللّهُ تَعالی : یا موسی ، أَتَدری ما بَلَغَت رَحمَتی ⁽¹⁾إِیّاکَ؟ فَقالَ موسی : أَنتَ أَرحَمُ بی مِن أَبی وأُمّی . قالَ اللّهُ تَعالی : یا موسی ، وإِنَّما رَحِمَتکَ أُمُّکَ لِفَضلِ رَحمَتی ؛ فَأَنَا الَّذی رَقَّقتُها عَلَیکَ ، وَطَیَّبتُ قَلبَها لِتَترُکَ طَیِّبَ وَسَنِها ⁽²⁾لِتَربِیَتِکَ ، ولَو لَم أَفعَل ذلِکَ بِها لَکانَت هِیَ وسائِرُ النِّساءِ سَواءً . ⁽³⁾

۲۷ / ۲ ـ ۷راحِمُ کُلِّ مَرحومٍرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی دُعاءِ الجَوشَنِ الکَبیرِ ـ: یا راحِمَ کُلِّ مَرحومٍ . ⁽⁴⁾

۲۷ / ۲ ـ ۸راحِمُ مَنِ استَرحَمَهُرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی دُعاءِ الجَوشَنِ الکَبیرِ ـ: یا راحِمَ مَنِ استَرحَمَهُ . ⁽⁵⁾

.

۲۷ / ۲ ـ ۷ رحمت کننده هر رحمت شده

۲۷ / ۲ ـ ۸ رحمت کننده هر که از او رحمت بخواهد

امام عسکری علیه السلامـ در تفسیر منسوب به ایشان ـ: خدای متعال فرمود : «ای موسی! آیا می دانی که چه قدر به تو مهربانم؟». موسی گفت : تو از پدرم و مادرم به من مهربان تری. خدای متعال فرمود : «ای موسی! مادرت از زیادیِ (سرریزِ) رحمت من، بر تو رحمت آورْد. من هستم که او را بر تو مهربان ساختم و دلِ او را خوشایند ساختم تا خوابِ خوش خود را برای پرورش تو رها کند، و اگر آن کار را با او نمی کردم، او و سایر زنان، [ برای تو ]یکسان بودند.

۲۷ / ۲ ـ ۷رحمت کننده هر رحمت شدهپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعای جوشن کبیر ـ: ای رحمت کننده هر رحمت شده!

۲۷ / ۲ ـ ۸رحمت کننده هر که از او رحمت بخواهدپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعای جوشن کبیر ـ: ای رحمت کننده بر آن که از او رحمت بخواهد!

.

عنه صلی الله علیه و آله :یَقولُ اللّهُ تَعالی : أُنظُروا فی دیوانِ عَبدی ، فَمَن رَأَیتُموهُ سَأَلَنِی الجَنَّةَ أَعطَیتُهُ ، ومَنِ استَعاذَنی مِنَ النّارِ أَعَذتُهُ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :لا یُبعِدُ اللّهُ إِلاّ مَن أَبَی الرَّحمَةَ ، وفارَقَ العِصمَةَ . ⁽²⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ ـ: أَولَی الأُمورِ بِکَ فی عَظَمَتِکَ رَحمَةُ مَنِ استَرحَمَکَ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إِذا طَلَبتُمُ الحاجَةَ فَمَجِّدُوا اللّهَ العَزیزَ الجَبّارَ وَامدَحوهُ وَأَثنوا عَلَیهِ . تَقولُ : یا أَجوَدَ مَن أَعطی ، ویا خَیرَ من سُئِلَ ، یا أَرحَمَ مَنِ استُرحِمَ. ⁽⁴⁾

۲۷ / ۲ ـ ۹راحِمُ مَن لا راحِمَ لَهُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :یا راحِمَ مَن لا راحِمَ لَهُ . ⁽⁵⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :یا مَن یَرحَمُ من لا یَرحَمُهُ العِبادُ . ⁽⁶⁾

.

۲۷ / ۲ ـ ۹ رحم کننده بر کسی که رحم کننده ای ندارد

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خدای متعال می فرماید : «در دیوان (نامه اعمال) بنده ام بنگرید. پس هر که را دیدید که از من بهشت خواسته، به او عطا کردم و هر که از آتش به من پناه جُسته، او را پناه دادم».

امام علی علیه السلام :خداوند، [ از رحمت خود] دور نمی کند، مگر کسی را که از مهرورزی سر باز زند و از بازدارندگی (خویشتن داری از گناه)، کناره بگیرد. ⁽¹⁾

امام زین العابدین علیه السلامـ در دعا ـ: شایسته ترین کار برای تو در سترگی ات، رحمت آوردن بر کسی است که از تو رحمت بخواهد.

امام صادق علیه السلام :هر گاه [ از خدا] حاجت می خواهید، خداوندِ عزّتمند چیره را تمجید کنید و او را مدح کنید و بر او ثنا گویید. می گویی : «ای بخشنده ترین کسی که عطا کرد، ای بهترین کسی که از او درخواست شد، ای مهربان ترین کسی که از او مهربانی خواسته شد!».

۲۷ / ۲ ـ ۹رحم کننده بر کسی که رحم کننده ای نداردپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای رحم کننده بر کسی که رحم کننده ای ندارد!

امام زین العابدین علیه السلام :ای آن که به کسی که بندگان به او رحمت نمی آورند، رحم می کنی!

.

۲۷ / ۲ ـ ۱۰راحِمُ کُلِّ حَزینٍرسول اللّه صلی الله علیه و آله :یا أللّهُ یا رَحیمَ کُلِّ مُستَرحِمٍ ومَفزَعَ کُلِّ مَلهوفٍ ⁽¹⁾، یا أللّهُ یا راحِمَ کُلِّ حَزینٍ یَشکو بَثَّهُ ⁽²⁾وحُزنَهُ إِلَیهِ. ⁽³⁾

المصباح للکفعمی :اللّهُمَّ أَنتَ الکاشِفُ لِلمُلِمّاتِ ⁽⁴⁾، وَالکافی لِلمُهِمّاتِ، وَالمُفَرِّجُ لِلکُرُباتِ ، وَالسّامِعُ لِلأَصواتِ ، وَالمُخرِجُ مِنَ الظُّلُماتِ ، وَالمُجیبُ لِلدَّعَواتِ ، الرَّاحِمُ لِلعَبَراتِ ، جَبّارُ السَّماواتِ وَالأَرضِ. ⁽⁵⁾

۲۷ / ۲ ـ ۱۱راحِمُ المَساکینِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :یا رازِقَ المُقِلّینَ ⁽⁶⁾، یا راحِمَ المَساکینِ ، یا وَلِیَّ المُؤمِنینَ ، یا ذَا القُوَّةِ المَتینِ ، صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وأَهلِ بَیتِهِ . ⁽⁷⁾

.

۲۷ / ۲ ـ ۱۰ رحم کننده بر هر اندوهگین

۲۷ / ۲ ـ ۱۱ رحم کننده بر بینوایان

۲۷ / ۲ ـ ۱۰رحم کننده بر هر اندوهگینپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای خدا، ای مهربان بر هر رحمت خواه و پناهگاهِ هر ستمدیده دادخواه، ای خدا، ای رحم کننده بر هر اندوهگینی که گرفتاری و اندوهناکیِ خود را به او شکایت می برد!

المصباح ، کفعمی :خداوندا! تویی از میان بَرَنده سختی ها و بسنده دشواری ها و رهایی بخش از اندوه ها و شنونده آواها و بیرون آورنده از تاریکی ها، و اجابتگر نیایش ها، رحمت آور بر اشک ها، چیره آسمان ها و زمین!

۲۷ / ۲ ـ ۱۱رحم کننده بر بینوایانپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای روزی رسانِ تنگ دستان، ای رحم کننده بر بینوایان، ای سرپرست مؤمنان، ای دارای نیروی استوار! بر محمّد و خاندان او درود فرست.

.

۲۷ / ۲ ـ ۱۲راحِمُ رَنَّةِ العَلیلِالإمام الحسین علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذی لَیسَ لِقَضائِهِ دافِعٌ .. . راحِمِ کُلِّ ضارِعٍ ⁽¹⁾، ومُنزِلِ المَنافِعِ وَالکِتابِ الجامِعِ بِالنّورِ السَّاطِعِ ، وهُوَ لِلدَّعَواتِ سامِعٌ ولِلدَّرَجاتِ رافِعٌ ، ولِلکُرُباتِ دافِعٌ ولِلجَبابِرَةِ قامِعٌ ، وَراحِمُ عَبرَةِ کُلِّ ضارِعٍ ودافِعُ ضَرعَةِ کُلِّ ضارِعٍ ، فَلا إِلهَ غَیرُهُ. ⁽²⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :یا راحِمَ رَنَّةِ ⁽³⁾العَلیلِ ، ویا عالِمَ ما تَحتَ خَفِیِّ الأَنینِ ، اجعَلنی مِنَ السالِمینَ فی حِصنِکَ الَّذی لا تَرومُهُ الأَعداءُ ، ولا یَصِلُ إِلَیَّ فیهِ مَکروهُ الأَذی ، فَأَنتَ مُجیبُ مَن دَعا ، وراحِمُ مَن لاذَ بِکَ وشَکا ، أَستَعطِفُکَ عَلَیَّ ، وأَطلُبُ رَحمَتَکَ لِفاقَتی. ⁽⁴⁾

۲۷ / ۲ ـ ۱۳الرّاحِمُ الغَفورُالإمام زین العابدین علیه السلام :اللّهُمَّ أَنتَ الوَلِیُّ المُرشِدُ ، وَالغَنِیُّ المُرفِدُ ⁽⁵⁾، وَالعَونُ المُؤَیِّدُ ، الرّاحِمُ الغَفورُ. ⁽⁶⁾

.

۲۷ / ۲ ـ ۱۲ رحم کننده بر ناله بیمار

۲۷ / ۲ ـ ۱۳ رحم کننده آمرزگار

۲۷ / ۲ ـ ۱۲رحم کننده بر ناله بیمارامام حسین علیه السلام :ستایش، از آنِ خدایی است که قضای او را دفع کننده ای نیست ... . رحم کننده بر خواهشگر و فرود آورنده سودها و کتاب فراگیر با نور تابان. او نیایش ها را شنونده و پایه ها (درجه ها) را بالا برنده و اندوه ها را دور کننده و گردن فرازان را سرکوب کننده است، و رحمت آورنده بر اشک هر خواهشگر و دورکننده زاریِ هر زاری کننده، پس خدایی جز او نیست.

امام زین العابدین علیه السلام :ای رحم کننده بر ناله بیمار، و ای دانا به آنچه زیرِ ناله پنهان است! مرا از سالمان در دژت قرار ده که دشمنان، آن را نیابند و در آن، آزار ناگوار بر من نرسد. تویی اجابتگرِ آن که بخواند و رحم کننده بر کسی که به تو پناه آورَد و شکایت بَرد . خواستار مهرورزی هایت بر من هستم و رحمتت را برای نیازم می طلبم.

۲۷ / ۲ ـ ۱۳رحم کننده آمرزگارامام زین العابدین علیه السلام :خداوندا! تویی سرپرست راهنما و بی نیازِ عطابخش و یاور پشتیبان ، رحم کننده آمرزگار.

.

۲۷ / ۲ ـ ۱۴أَرحَمُ الرّاحِمینَالکتاب«قَالَ هَلْ ءَامَنُکُمْ عَلَیْهِ إِلاَّ کَمَا أَمِنتُکُمْ عَلَی أَخِیهِ مِن قَبْلُ فَاللَّهُ خَیْرٌ حَـفِظًا وَ هُوَ أَرْحَمُ الرَّ حِمِینَ» . ⁽¹⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :یا أللّهُ یا أَرحَمَ الرّاحِمینَ ، یا سامِعَ کُلِّ صَوتٍ ، یا أَبصَرَ النّاظِرینَ ، یا أَسرَعَ الحاسِبینَ ، یا أَحکَمَ الحاکِمینَ ، یا خَیرَ الغافِرینَ ، یا خَیرَ الشّاکِرینَ ، یا خَیرَ الفاصِلینَ ، یا خَیرَ الرّازِقینَ ، یا رازِقَ المُقِلّینَ ، یا راحِمَ المُذنِبینَ ، یا مُقیلَ عَثرَةِ العاثِرینَ .. . أَنتَ المُستَعانُ. ⁽²⁾

الأدب المفرد عن أبی هریرة :أَتَی النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله رَجُلٌ ومَعَهُ صَبِیٌّ ، فَجَعَلَ یَضُمُّهُ إِلَیهِ ، فَقالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : أَتَرحَمُهُ ؟ قالَ : نَعَم . قالَ : فَاللّهُ أَرحَمُ بِکَ مِنکَ بِهِ ، وهُوَ أَرحَمُ الرَّاحِمینَ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی خُطبَتِهِ الَّتی یَذکُرُ فیهَا الإیمانَ ـ: . . . اللّهَ اللّهَ ما أَوسَعَ ما لَدَیهِ مِنَ التَّوبَةِ وَالرَّحمَةِ وَالبُشری وَالحِلمِ العَظیمِ ، وما أَنکَرَ ما لَدَیهِ مِنَ الأَنکالِ وَالجَحیمِ وَالعِزَّةِ وَالقُدرَةِ وَالبَطشِ الشَّدیدِ ، فَمَن ظَفِرَ بِطاعَةِ اللّهِ اختارَ کَرامَتَهُ ، ومَن لَم یَزَل فی مَعصِیَةِ اللّهِ ذاقَ وَبیلَ نِقمَتِهِ . هُنالِکَ عُقبَی الدّارِ . ⁽⁴⁾

.

۲۷ / ۲ ـ ۱۴ مهربان ترینِ مهربانان

۲۷ / ۲ ـ ۱۴مهربان ترینِ مهربانانقرآن«[یعقوب] گفت : آیا درباره او به شما اطمینان کنم، همان گونه که پیش تر درباره برادرش به شما اطمینان کردم؟! پس خدا بهترین نگهبان است و او مهربان ترینِ مهربانان است» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای خدا، ای مهربان ترینِ مهربانان، ای شنونده هر آوا، ای بیناترینِ نگرندگان، ای پُر شتاب ترینِ حسابگران، ای حاکم ترینِ حاکمان، ای بهترینِ آمرزندگان، ای بهترینِ سپاس گزاران، ای بهترین جدا کننده [ ی حق از باطل] ، ای بهترین روزی رسان، ای روزی رسانِ تنگ دستان، ای رحم کننده بر گناهکاران، ای درگذرنده از لغزشِ لغزندگان! ... تویی مستعان.

الأدب المفردـ از ابو هریره ـ: مردی در حالی که کودکی با او بود، به حضور پیامبر صلی الله علیه و آلهآمد و او را در آغوش خود فشرد. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «آیا به او مهر می ورزی؟». گفت : بله. فرمود : «خدا به تو، از تو به او مهربان تر است و او مهربان ترینِ مهربانان است».

امام علی علیه السلامـ در سخنرانی ای که در آن، به یاد کرد ایمان می پردازد ـ: ... خدا را خدا را [ پروا کنید] ! چه گسترده است آنچه از توبه پذیری و رحمت و نوید و بردباریِ سترگ که نزد اوست، و چه ناگوار است آنچه از پابندها و آتش شعله ور و عزّتمندی و توانایی و سخت گرفتن که نزد اوست! پس هر که به فرمان برداری از خدا دست یافت، کرامت او را برگزید و هر که همچنان در نافرمانیِ خداست، عذابِ سخت او را چشید. فرجامِ سرا [ی دنیا] آن جاست.

.

عنه علیه السلام :البَرُّ الرَّحیمُ بِمنَ لَجأَ إِلی ظِلِّهِ وَاعتَصَمَ بِحَبلِهِ . ⁽¹⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ مِن دُعائِهِ عِندَ الصَّباحِ وَالمَساءِ ـ: إِنَّکَ أَنتَ المَنّانُ ⁽²⁾بِالجَسیمِ ، الغافِرُ لِلعَظیمِ ، وأَنتَ أَرحَمُ مِن کُلِّ رَحیمٍ ، فَصَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ الطَّیِّبینَ الطّاهِرینَ الأَخیارِ الأَنجَبینَ... . ⁽³⁾

الإمام الباقر علیه السلام :اللّهُمَّ ما قَدَّمتُ وما أَخَّرتُ ، وما أَغفَلتُ وما تَعَمَّدتُ وما تَوانَیتُ ⁽⁴⁾، وما أَعلَنتُ وما أَسرَرتُ ، فَاغفِرهُ لی یا أَرحَمَ الرّاحِمینَ. ⁽⁵⁾

الإمام الصادق علیه السلام :اللّهُ أَعظَمُ مِن کُلِّ شَیءٍ ، وأَرحَمُ مِن کُلِّ شَیءٍ ، وأَعلی مِن کُلِّ شَیءٍ ، وأَملَکُ مِن کُلِّ شَیءٍ ، و أَقدَرُ مِن کُلِّ شَیءٍ. ⁽⁶⁾

الإقبال عن أبی عمرو محمّد بن محمّد بن نصر السکونی :سَألتُ أبابَکرٍ أحمَدَ بنَ مُحَمَّدِ بنِ عُثمانَ البَغدادیَّ رحمه الله أن یُخرِجَ إلَیَّ أدعِیَةَ شَهرِ رَمَضانَ الَّتی کانَ عَمُّهُ أبو جَعفَرٍ مُحَمَّدُ بنُ عُثمانَ بنِ السَّعیدِ العَمرِیُّ ـ رضی اللّه عنه وأرضاه ـ یدعو بها ، فَأَخرَجَ إلَیَّدَفتَرا مُجلَّدا بِأَحمَرَ، فَنَسَختُ مِنهُ أدعِیَةً کَثیرَةً وکانَ مِن جُملَتِها : «وتَدعو بِهذا الدُّعاءِ... وأَیقَنتُ أَنَّکَ أَرحَمُ الرّاحِمینَ فیمَوضِعِ العَفوِ وَالرّحمَةِ ، وأَشَدُّالمُعاقِبینَ فی مَوضِعِ النَّکالِ وَالنَّقِمَةِ، وأَعظَمُ المُتَجَبِّرینَ فی مَوضِعِ الکِبریاءِ وَالعَظَمَةِ» ⁽⁷⁾. ⁽⁸⁾

.

امام علی علیه السلام :[ خداوند،] نیکی کننده مهربان است به کسی که به سایه [رحمت] او پناه آورَد و به رشته او چنگ بزند.

امام زین العابدین علیه السلامـ از دعای وی در بامداد و شامگاه ـ: بی گمان، تویی بسیار بخشنده [نعمت] بزرگ [بی درخواست] ، آمرزنده [گناه ]سترگ و تو مهربان تر از هر مهربانی. پس بر محمّد و خاندان پاکِ پاکیزه نیکِ نژاده اش درود فرست ... .

امام باقر علیه السلام :خداوندا! برایم بیامرز آنچه [ از گناه ]پیش انداختم و آنچه پس انداختم و آنچه غفلت ورزیدم و آنچه به عمد انجام دادم و آنچه سستی کردم و آنچه آشکار نمودم و آنچه پنهان داشتم، ای مهربان ترینِ مهربانان!

امام صادق علیه السلام :خدا از همه چیز سترگ تر، از همه کس مهربان تر، از همه چیز والاتر، از همه کس فرمان رواتر و از همه چیز تواناتر است.

الاقبالـ به نقل از ابو عمرو محمّد بن محمّد بن نصر سَکونی ـ: از ابو بکر احمد بن محمّد بن عثمان بغدادی ـ که خدایْ رحمتش کُناد ـ خواستم که دعاهای ماه رمضان را که عمویش ابو جعفر محمّد بن عثمان بن سعید عَمْری ـ که خداوند از او خشنود باد و او را خشنود سازد ـ با آنها دعا می کرد، برایم بیاورد. او دفتری را که جلدی قرمز داشت ، برایم آورد و من از روی آن، دعاهای زیادی را نوشتم و از جمله آنها این بود : «و این دعا را می خوانی : ... و یقین کردم که تو در جایگاه گذشت و رحمت، مهربان ترینِ مهربانانی و در جایگاهِ کیفر و عذاب، سخت ترینِ کیفرْ دهندگانی و در جایگاه بزرگی و سترگی، سترگ ترینِ چیرگانی». ⁽¹⁾

.

۲۷ / ۲ ـ ۱۵خَیرُ الرّاحِمینَالکتاب«وَ قُل رَّبِّ اغْفِرْ وَ ارْحَمْ وَ أَنتَ خَیْرُ الرَّ حِمِینَ » . ⁽¹⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :اللّهُمَّ إِنّی أُشهِدُک أَنَّکَ لا إِلهَ إِلاَّ أَنتَ ، وأَنَّکَ الواحِدُ الصَّمَدُ .. . فَاغفِر لی وَارحَمنی وأَنتَ خَیرُ الرّاحِمینَ. ⁽²⁾

۲۷ / ۲ ـ ۱۶لا تولِهُهُ رَحمَةٌ عَن عِقابٍالإمام علیّ علیه السلام :لا تَحجُزُهُ هِبَةٌ عَن سَلبٍ ، ولا یَشغَلُهُ غَضَبٌ عَن رَحمَةٍ ، ولا تولِهُهُ ⁽³⁾رَحمَةٌ عَن عِقابٍ . ⁽⁴⁾

.

۲۷ / ۲ ـ ۱۵ بهترینِ رحم کنندگان

۲۷ / ۲ ـ ۱۶ رحمت، او را از کیفر باز نمی دارد

۲۷ / ۲ ـ ۱۵بهترینِ رحم کنندگانقرآن«و بگو [ ای ] خداوندگار من! بیامرز و رحم کن ، و تویی بهترینِ رحم کنندگان» .

حدیثامام علی علیه السلام :خداوندا! من تو را گواه می گیرم که خدایی جز تو نیست و تویی یگانه صمد ... ، پس مرا بیامرز و به من رحمت آور که تو بهترینِ رحم کنندگانی.

۲۷/۲ ـ ۱۶رحمت، او را از کیفر باز نمی داردامام علی علیه السلام :هیچ بخششی، او را از گرفتنی مانع نمی گردد و هیچ خشمی، او را از رحمتی باز نمی دارد و هیچ رحمتی، او را از کیفری باز نمی دارد.

.

۲۷ / ۳ما لا یُوصَفُ رَحمَتُهُ بِهِالإمام الصادق علیه السلام :إِنَّ الرَّحمَةَ وما یَحدُثُ لَنا مِنها شَفَقَةٌ ومِنها جودٌ ، وإِنَّ رَحمَةَ اللّهِ ثَوابُهُ لِخَلقِهِ ، وَالرَّحمَةُ مِنَ العِبادِ شَیئانِ : أَحَدُهُما یُحدِثُ فِی القَلبِ الرَّأفَةَ وَاللُّطفَ وَالرِّقَّةَ لِما یُری بِالمَرحومِ مِنَ الضُّرِّ وَالحاجَةِ وضُروب البَلاءِ ، وَالآخَرُ ما یَحدُثُ مِنّا من بَعدِ الرَّأفَةِ عَلَی المَرحومِ وَالرَّحمَةُ مِنّا ما نَزَلَ بِهِ . وقَد یَقولُ القائِلُ : أُنظُر إِلی رَحمَةِ فُلانٍ ، وإِنَّما یُریدُ الفِعلَ الَّذی حَدَثَ عَنِ الرِّقَّةِ الَّتی فی قَلبِ فُلانٍ ، وإِنَّما یُضافُ إِلَی اللّهِ عز و جل مِن فِعلِ ما حَدَثَ عَنّا مِن هذِهِ الأَشیاءِ، وأَمَّا المَعنَی الَّذی هُوَ فِی القَلبِ فَهُوَ مَنفِیٌّ عَنِ اللّهِ ، کَما وَصَفَ عَن نَفسِهِ ، فَهُوَ رَحیمٌ لا رَحمَةُ رِقَّةٍ . ⁽¹⁾

.

۲۷ / ۳ آنچه در توصیف رحمتِ او، به کار نمی رود

۲۷ / ۳آنچه در توصیف رحمتِ او، به کار نمی رودامام صادق علیه السلام :همانا رحمت و آنچه برای ما پدید می آید، گاهی دلسوزی است و گاهی بخشش و همانا رحمت خدا، پاداش اوست به آفریدگانش و رحمت از جانب بندگان، دو گونه است : گونه ای از آن ، مهرورزی و لطف و دل رحمی ای است که گرفتاری ها و نیازها و بلاهای گوناگونِ شخص رحم شده، در دل انسان پدید می آورَد، و دیگری آن چیزی است که پس از مهرورزیِ ما به شخص رحم شده، از ما سر می زند و رحمت ما، همان چیزی (نیکی ای) است که به او فرود آمده است. و گاه گوینده می گوید : «به رحمتِ فلانی بنگر»، و منظورش کاری است که از دل رحمیِ آن شخص، پدید آمده و تنها همین نتیجه و فعلی که ما هم انجام می دهیم، به خداوند عز و جل نیز نسبت داده می شود (و نه حالتی که در دل پدید می آید). اما معنایی که در قلب است (دلسوزی)، از خدا به دور است، همان گونه که درباره خود وصف کرده است. پس او مهربان است ؛ امّا نه مهربانیِ [ از سرِ ]دلسوزی.

.

الفصل الثامن والعشرون: الرّفیع ، الرّافعالرَّفیع والرَّافع لغةً«الرفیع» فعیل من أَبنیة المبالغة ، وهو مبالغة فی «الرافع» ، وقد ورد «الرفع» فی اللغة بمعنی «خلاف الوضع والخفض» ⁽¹⁾، و«تقریب الشیء» ، و«إِذاعة الشیء وإِظهاره» ⁽²⁾، ویُستعمَل الرفیع بمعنی الشریف ⁽³⁾. قال ابن الأَثیر : فی أَسماء اللّه تعالی «الرافع» هو الذی یرفع المؤمنین بالإسعاد وأَولیاءه بالتقریب وهو ضدّ الخفض ⁽⁴⁾

الرَّفیع والرَّافع فی القرآن والحدیثوردت مشتقّات مادّة «رفع» فی القرآن الکریم منسوبةً إِلی اللّه تعالی ثمانی عشرة مرّةً ، واستعمل اسم «الرَّفیع» ⁽⁵⁾مرّة واحدة فیه ، کما استعمل اسم «الرَّافع» ⁽⁶⁾مرّةً واحدة أَیضا ، وقد عرض القرآن الکریم والأَحادیث المأثورة صفة الرافعیّة للّه تارةً بالنسبة إِلی الأُمور التکوینیّة کالسَّماء أَو السَّماوات ، وأُخری بالنسبة إِلی الأُمور القِیَمیّة والتشریعیّة کالدرجات أَو الأَعمال .

.

فصل بیست و هشتم : رفیع، رافع

واژه شناسی «رفیع» و «رافع»

رفیع و رافع، در قرآن و حدیث

فصل بیست و هشتم : رفیع، رافعواژه شناسی «رفیع» و «رافع»صفت «رفیع» بر وزن فعیل، از ساخت های مبالغه و صفت «رافع (برکشنده / برافرازنده) » نیز اسم فاعل است. «رفع»، در لغت به معنای «مقابل فرو کشیدن و پایین آوردن» و نیز به معنای «نزدیک ساختن» و «پخش کردن چیزی و آشکار کردن آن» است. و رفیع، به معنای «شریف» و «بلندمرتبه» به کار می رود. ابن اثیر گفته است : در نام های خدای متعال، «رافع»، یعنی کسی که مؤمنان را با خوش بخت کردن و دوستانِ خود را با نزدیک ساختن [به خود] ، بالا می برد، و رفع، ضدّ پایین آوردن است.

رفیع و رافع، در قرآن و حدیثدر قرآن کریم، برگرفته های مادّه «رفع»، هجده بار به خداوند متعال نسبت داده شده است و نام های «رفیع» و «رافع»، هر کدام یک بار در آن به کار رفته است. قرآن کریم و احادیث، صفت رافع بودن را برای خدا، گاه نسبت به امور تکوینی (مانند: آسمان یا آسمان ها) مطرح کرده اند و گاهِ دیگر، نسبت به امور ارزشی و تشریعی (مانند: درجات یا اعمال).

.

۲۸ / ۱رَفیعُ الدَّرَجاتِ«رَفِیعُ الدَّرَجَـتِ ذُو الْعَرْشِ یُلْقِی الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلَی مَن یَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ لِیُنذِرَ یَوْمَ التَّلاَقِ » . ⁽¹⁾

۲۸ / ۲رافِعُ الدَّرَجاتِالکتاب«یَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِینَ ءَامَنُواْ مِنکُمْ وَ الَّذِینَ أُوتُواْ الْعِلْمَ دَرَجَـتٍ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ » . ⁽²⁾

«وَتِلْکَ حُجَّتُنَا ءَاتَیْنَـهَا إِبْرَ هِیمَ عَلَی قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجَـتٍ مَّن نَّشَاءُ إِنَّ رَبَّکَ حَکِیمٌ عَلِیمٌ » . ⁽³⁾

«وَهُوَ الَّذِی جَعَلَکُمْ خَلَـئِفَ الْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَکُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَـتٍ لِّیَبْلُوَکُمْ فِی مَا ءَاتَاکُمْ إِنَّ رَبَّکَ سَرِیعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَّحِیمُم » . ⁽⁴⁾

.

۲۸ / ۱ بالا برنده مرتبه ها

۲۸ / ۲ بر کشنده مرتبه ها

۲۸ / ۱بالا برنده مرتبه ها«بالا بَرَنده مرتبه ها و دارای عرش است. روح را از فرمان خود، بر هر کس از بندگانش که بخواهد، می افکند، تا روزِ به هم رسیدن (قیامت) را هشدار دهد» .

۲۸ / ۲بر کشنده مرتبه هاقرآن«[تا] خداوند، کسانی را از شما که ایمان آوردند و کسانی را که دانش داده شده اند، به پایه هایی بالا بَرَد ، و خدا به آنچه می کنید، آگاه است» .

«و آن، برهان ماست که آن را به ابراهیم، در برابر قوم او دادیم. هر که را بخواهیم، درجاتی بالا می بریم ، که خداوندگار تو فرازنه داناست» .

«و او کسی است که شما را جانشینانِ زمین گماشت و برخی از شما را بالای برخی [به ]درجاتی برکشید تا شما را در آنچه به شما داده ، بیازماید، که خداوندگارِ تو، تند کیفر است و او بی گمان، آمرزگار مهربان است» .

.

«وَ رَفَعْنَا لَکَ ذِکْرَکَ » . ⁽¹⁾

«إِذْ قَالَ اللَّهُ یَـعِیسَی إِنِّی مُتَوَفِّیکَ وَرَافِعُکَ إِلَیَّ وَمُطَهِّرُکَ مِنَ الَّذِینَ کَفَرُواْ وَجَاعِلُ الَّذِینَ اتَّبَعُوکَ فَوْقَ الَّذِینَ کَفَرُواْ إِلَی یَوْمِ الْقِیَـمَةِ ثُمَّ إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأَحْکُمُ بَیْنَکُمْ فِیمَا کُنتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ » . ⁽²⁾

«وَ اذْکُرْ فِی الْکِتَـبِ إِدْرِیسَ إِنَّهُ کَانَ صِدِّیقًا نَّبِیًّا * وَ رَفَعْنَـهُ مَکَانًا عَلِیًّا » . ⁽³⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :أَشهَدُ أَن لا إِلهَ إِلاَّ اللّهُ .. . وأَشهَدُ أَنَّهُ الفَعّالُ لِما یُریدُ ، وَالقادِرُ عَلی کُلِّ شَیءٍ ، وَالصّانِعُ لِما یُریدُ ، وَالقاهِرُ مَن یَشاءُ ، وَالرّافِعُ مَن یَشاءُ ، مالِکُ المُلکِ. ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :اللّهُمَّ إِنّی أَسأَ لُکَ ولا أَسأَلُ غَیرَکَ ، وأَرغَبُ إِلیکَ ولا أَرغَبُ إِلی غَیرِکَ ، أَسأَ لُکَ یا أَمانَ الخائِفینَ ، وجارَ المُستَجیرینَ ، أَنتَ الفَتّاحُ ذُو الخَیراتِ ، مُقیلُ العَثَراتِ ، ماحِی السَّیِّئاتِ ، وکاتِبُ الحَسَناتِ ، ورافِعُ الدَّرَجاتِ. ⁽⁵⁾

الإمام علیّ علیه السلام :اللّهُ الدّافِعُ النّافِعُ ، اللّهُ الرّافِعُ الواضِعُ ... اللّهُ القائِمُ الدّائِمُ ، اللّهُ الرَّفیعُ الرّافِعُ. ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الخافِضِ الرّافِعِ ، الضّارِّ النّافِعِ ، الجَوادِ الواسِعِ. ⁽⁷⁾

الإمام الکاظم علیه السلامـ فی وَصِیَّتِهِ لِهِشامٍ ـ: اِعلَم أَنَّ اللّهَ لَم یَرفَعِ المُتَواضِعینَ بِقَدرِ تَواضُعِهِم ، ولکِن رَفَعَهُم بِقَدرِ عَظَمَتِهِ ومَجدِهِ. ⁽⁸⁾

.

«و یاد تو را برایت برکشیدیم» .

«آن گاه که خدا گفت : ای عیسی! من تمام گیرنده [روح] توام، و بالا بَرَنده تو به سوی خود و پاک کننده تو از کسانی که کفر ورزیدند، و تا روز رستاخیز، کسانی را که از تو پیروی کردند، بالاتر از کسانی می نهم که کافر شدند. آن گاه، بازگشت شما به سوی من است. پس میان شما، در آنچه در آن اختلاف می کردید، داوری می کنم» .

«و در [ این] کتاب، ادریس را یاد کن. او بسیار راست کردارْ پیامبری بود و او را به جایگاهی بلند برکشیدیم» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :گواهی می دهم که خدایی جز اللّه نیست ... و گواهی می دهم که بسیار انجام دهنده هر چیزی است که اراده کند و توانا بر همه چیز است و سازنده چیزی است که اراده می کند و چیره بر کسی است که بخواهد و بالا برنده هر کسی است که بخواهد و فرمان روایِ جهان است.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوندا ! من از تو درخواست می کنم و از جز تو، درخواست نمی کنم و به سوی تو می گرایم و به سوی جز تو نمی گرایم. از تو درخواست می کنم، ای امانِ بیمناکان و پناهِ پناهجویان! تویی گشاینده و دارای نیکی ها، درگذرنده از لغزش ها، از میان برنده بدی ها و نگارنده نیکی ها و بالا برنده پایه ها.

امام علی علیه السلام :خداست دفع کننده و سود رساننده. خداست بالا برنده و فرود آورنده ... . خداست استوار جاودانه. خداست بسیار بالابرنده برکشنده.

امام علی علیه السلام :ستایش، از آنِ خدای پایین آورنده و بالا برنده، زیان رسان و سود بخش، بخشنده و فراگیر است.

امام کاظم علیه السلامـ در سفارش خود به هشام ـ: بدان که خداوند، فروتنان را به اندازه فروتنی شان بالا نبرده است ؛ بلکه ایشان را به اندازه سترگی و ارجمندیِ خود برکشیده است.

.

۲۸ / ۳رافِعُ السَّماواتِالکتاب«اللَّهُ الَّذِی رَفَعَ السَّمَـوَ تِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا ثُمَّ اسْتَوَی عَلَی الْعَرْشِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُّسَمًّی یُدَبِّرُ الْأَمْرَ یُفَصِّلُ الْأَیَـتِ لَعَلَّکُم بِلِقَاءِ رَبِّکُمْ تُوقِنُونَ » . ⁽¹⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ رَبِّ العالَمینَ .. . رافِعِ السَّماءِ بِغَیرِ عَمَدٍ ، ومُجرِی السَّحابِ بِغَیرِ صَفَدٍ ⁽²⁾، قاهِرِ الخَلقِ بِغَیرِ عَدَدٍ. ⁽³⁾

.

۲۸ / ۳ برافرازنده آسمان ها

۲۸ / ۳برافرازنده آسمان هاقرآن«خدا ، کسی است که آسمان ها را بدون ستون هایی که آنها را ببینید ، برافراشت. آن گاه، بر عرشْ استیلا یافت و خورشید و ماه را رام گرداند که همگی برای مدّتی معیّن، روان اند. [ خداوند ، ] کار [آفرینش ]را تدبیر می کند و نشانه ها را تبیین می کند. باشد که شما به دیدار خداوندگارتان یقین کنید» .

حدیثامام علی علیه السلام :ستایش، از آنِ خدا، پروردگار جهانیان است ... بر افرازنده آسمانْ بدون ستون، و روان کننده ابرْ بدون بند ، چیره بر خلقْ بدون شمارش .

.

الفصل التاسع والعشرون: الرّقیبالرَّقیب لغةً«الرَّقیب» فعیل بمعنی فاعل من «رقب» وهو یدلّ علی انتصاب لمراعاة شیء ، من ذلک «الرَّقیب» وهو الحافظ ⁽¹⁾. قال ابن الأَثیر : فی أَسماء اللّه تعالی «الرَّقیب» وهو الحافظ الذی لا یغیب عنه شیء ⁽²⁾.

الرَّقیب فی القرآن والحدیثلقد ورد اسم «الرَّقیب» فی القرآن الکریم منسوبا إِلی اللّه تعالی ثلاث مرّات ⁽³⁾، ووصفت بعض الآیات والأَحادیث اللّه تعالی بأنّه رقیب علی جمیع الموجودات ومنها الإنسان ، کقوله سبحانه: «وَ کَانَ اللَّهُ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ رَّقِیبًا» ⁽⁴⁾، لکنّ بعض الأَحادیث یذهب إِلی أَنّ رقابة اللّه تجری علی من یطلب الحفظ من اللّه سبحانه ، مثل: «یا مَن هُوَ بِمَنِ استَحفَظَهُ رَقیبٌ» ⁽⁵⁾، وعلی هذا، فالرقابة علی قسمین : الأوّل : العام الشامل لجمیع الموجودات والثانی: محافظة خاصة .

.

فصل بیست و نهم : رقیب

واژه شناسی «رقیب»

رقیب، در قرآن و حدیث

فصل بیست و نهم : رقیبواژه شناسی «رقیب»صفت «رقیب» (نگاهبان / مراقب)»، به معنای فاعل و از مادّه «رقب» است که بر گماشته شدن برای نگهداریِ چیزی دلالت دارد. پس رقیب، به معنای «نگهبان» است. ابن اثیر گفته است : یکی از نام های خدای متعال، «رقیب» است ؛ یعنی نگهبانی که چیزی از او پنهان نمی ماند.

رقیب، در قرآن و حدیثدر قرآن کریم، نام «رقیب»، سه بار به خدای متعال نسبت داده شده است و برخی از آیات و احادیث، خدای والا را چنین وصف کرده اند که او نگاهبان همه موجودات و از جمله، انسان است، مانند گفتار خدای سبحان : «و خدا بر هر چیزی نگاهبان است» . ولی از برخی احادیث بر می آید که رقیب بودن خدا، برای کسی جاری است که از خدای سبحان، خواستار نگهداری باشد، مانند : «ای کسی که بر هر که از او حفظ بخواهد، نگهبان است». بنا بر این، نگاهبانیِ خداوند متعال، دوگونه است : یکی نگاهبانیِ عام که شامل همه موجودات می شود، و دیگری نگاهبانی خاص که عنایتی ویژه است و تنها مؤمنان و کسانی را فرا می گیرد که از خدا، یاری و نگهداری بخواهند.

.

۲۹ / ۱الرَّقیبُ عَلی کُلِّ شَیءٍالکتاب«وَ کَانَ اللَّهُ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ رَّقِیبًا » . ⁽¹⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :اللّهُمَّ أَنتَ اللّهُ وأَنتَ الرَّحمنُ .. . ذُو القُوَّةِ المَتینُ ، الرَّقیبُ الحَفیظُ ذُو الجَلالِ وَالإِکرامِ العَظیمُ العَلیمُ. ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :اللّهُمَّ. .. لا یَعزُبُ عَنکَ شَیءٌ ، ولا یَفوتُکُ شَیءٌ ، وإِلَیکَ مَرَدُّ کُلِّ شَیءٍ ، وأَنتَ الرَّقیبُ عَلی کُلِّ شَیءٍ. ⁽³⁾

۲۹ / ۲الرَّقیبُ عَلَی الإِنسانِالکتاب«یَـأَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُواْ رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُم مِّن نَّفْسٍ وَ حِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالاً کَثِیرًا وَنِسَاءً وَاتَّقُواْ اللَّهَ الَّذِی تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ إِنَّ اللَّهَ کَانَ عَلَیْکُمْ رَقِیبًا » . ⁽⁴⁾

.

۲۹ / ۱ نگاهبانِ همه چیز

۲۹ / ۲ مراقب انسان

۲۹ / ۱نگاهبانِ همه چیزقرآن«و خدا بر هر چیزی نگاهبان است» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوندا! تو خدایی و تو رحمتگری ... نیرومندِ استوار، مراقب، نگهبان، دارای شکوه و بزرگواری، سترگ و دانایی.

امام علی علیه السلام :خداوندا ! ... چیزی از [فرا چنگ] تو به در نمی رود و چیزی از تو فوت نمی گردد و بازگشت همه چیز ، به سوی توست و تویی نگاهبان بر همه چیز.

۲۹ / ۲مراقب انسانقرآن«ای مردم! از خداوندگارتان پروا کنید که شما را از یک شخص (آدم) آفرید، و همسرِ او را از همو آفرید و از آن دو ، مردانی بسیار و زنانی [فراوان] بپراکنْد و درباره خویشاوندان ، از خدایی که به [ حقّ ] او [از یکدیگر ]درخواست می کنید، پروا کنید ؛ چرا که بی گمان ، خدا مراقب شماست» .

.

«مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلاَّ مَا أَمَرْتَنِی بِهِ أَنِ اعْبُدُواْ اللَّهَ رَبِّی وَرَبَّکُمْ وَکُنتُ عَلَیْهِمْ شَهِیدًا مَّادُمْتُ فِیهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّیْتَنِی کُنتَ أَنتَ الرَّقِیبَ عَلَیْهِمْ وَأَنتَ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ شَهِیدٌ » . ⁽¹⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :یا مَن هُوَ بِمَنِ استَحفَظَهُ رَقیبٌ ، یا مَن هُوَ بِمَن رَجاهُ کَریمٌ. ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الوارِثِ الوَکیلِ ، الشَّهیدِ الرَّقیبِ المُجیبِ ، المُحیطِ الحَفیظِ الرَّقیبِ. ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فی الدُّعاءِ ـ: فَأَسأَ لُکَ بِالقُدرَةِ الَّتی قَدَّرتَها ... أَن تَهَبَ لی فی هذِهِ اللَّیلَةِ ... کُلَّ سَیِّئَةٍ أَمَرتَ بِإِثباتِهَا الکِرامَ الکاتِبینَ الَّذینَ وَکَّلتَهُم بِحِفظِ ما یَکُونُ مِنّی وجَعَلتَهُم شُهودا عَلَیَّ مَعَ جَوارِحی ، وکُنتَ أَنتَ الرَّقیبَ عَلَیَّ مِن وَرائِهِم. ⁽⁴⁾

.

«[عیسی علیه السلام گفت :] به ایشان نگفتم ، جز آن چیزی را که مرا بدان فرمان دادی ، که خداوند ، پروردگار من و پروردگار خودتان را پرستش کنید و تا هنگامی که در میانشان بودم، بر ایشان گواه بودم. پس آن گاه که [روحم را ]تمام گرفتی، تو خود ، بر ایشان نگاهبان بودی ، و تو بر همه چیز گواهی» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای آن که او نگاهبان هر کسی است که از او نگهداری بخواهد، ای آن که او کریم است نسبت به هر کس که به او امید بندد !

امام علی علیه السلام :ستایش ، از آنِ خدایی است که میراث دار ، وکیل، گواه، مراقب، اجابتگر ، فراگیرنده، نگاهبان و مراقب است.

امام علی علیه السلامـ در دعا ـ: [ خداوندا ! ] به توانایی ای که آن را مقدّر کرده ای ، از تو درخواست می کنم که در این شب ، برایم ببخشی ... هر گناهی را که [فرشتگان ]گرامیِ نویسنده را به ثبت کردن آن، فرمان داده ای؛ همان کسانی که آنان را همراه اندام هایم ، به نگهداری اعمالی که از من پدید می آید ، گواهانی بر من نهادی و تو خود ، پیشاپیشِ آنها بر من نگاهبان بودی.

.

الفصل الثلاثون: السّبّوح ، القدّوسالسُّبّوحُ وَالقُدّوسُ لغةً«السُّبّوح» صیغة المبالغة من مادة «سبح» وهو جنس من العبادة ، والتَّسبیح : التنزیه ، والتنزیه : التبعید ، والعرب تقول : سبحان من کذا ، أَی ما أَبعده . سبحانَ اللّه : التنزیه للّه ، نُصب علی المصدر کأنّه قال : أُبرِّئُ اللّه من السوء براءةً ⁽¹⁾. «القُدّوس» صیغة المبالغة من مادة «قدس» وهو یدلّ علی الطُّهر ⁽²⁾، والقدّوس هو الطاهر المنزّه عن العیوب والنقائص .

السُّبّوح والقُدّوس فی القرآن والحدیثلم ترد صفة «السُّبوح» فی القرآن الکریم ، أَما مشتقات مادة «سبح» فقد وردت أَکثر من تسعین مرة ، وکان من بینها (۱۵) مرّة بلفظ «سبحان» ، و جاءت صفة «القُدوس» فی القرآن الکریم مرتین وفی کلتیهما اقترنت بصفة «الملک». ⁽³⁾ووردت صفة «السُّبوح» مقترنة بِـ «القُدوس» فی أَحادیث متعددة ، وعلی سبیل المثال روی عن الرسول الأَکرم صلی الله علیه و آله أَنّه کان یقول فی سجوده وفی رکوعه: «سُبّوحا قُدّوسا رَبَّ المَلائِکَةِ وَالرّوحِ». ⁽⁴⁾وروی عن أَمیر المؤمنین علی علیه السلام أَنه کان یقول: «سُبّوحا قُدّوسا تَعالی أَن یَجرِیَ مِنهُ ما یَجری مِنَ المَخلوقینَ». ⁽⁵⁾وورد عن الأَئمّة الأَطهار علیهم السلام أنَّهم کانوا یقولون: «یا قُدّوسُ یا نورَ القُدسِ ، یا سُبّوحُ یا مُنتَهَی التَّسبیحِ» ⁽⁶⁾. وقد رأَینا فی البحث اللغوی أَن هاتین الصفتین «السُّبوح والقُدوس» متقاربتان من حیث المعنی ، فکلاهما یدلان علی تنزیه الخالق ـ جلّ و علا ـ من النقائص والعیوب ، وقد جاء فی الآیات والأَحادیث الکثیر من الموارد المهمّة التی یجب تنزیه الخالق منها ، ومن جملتها: الشریک ، والولد ، والتجسیم ، وفعل العبث ، ومن الطبیعی أَن التنزیه لا ینحصر بهذه الموارد ، فیجب تنزیه الخالق من کل النواقص والعیوب ، وکما جاء فی الحدیث: «یا أللّهُ ، القُدّوس الطّاهِر مِن کُلِّ شَیءٍ» ⁽⁷⁾. أَما سبب تأَکید الآیات القرآنیة والأَحادیث الشریفة علی موارد التنزیه المذکورة أَعلاه ، فهو لکون تلک الموارد موضع ابتلاء أَکثر من غیرها ، فکثیر من الأَفراد ینسبون الشریک أَو الولد للّه سبحانه ، وآخرون ینسبونه تعالی إِلی التجسیم وفعل العبث ، تعالی اللّه عن ذلک علوّا کبیرا .

.

فصل سی ام : سُبّوح، قُدّوس

واژه شناسی «سبّوح» و «قدّوس»

سبّوح و قدّوس ، در قرآن و حدیث

فصل سی ام : سُبّوح، قُدّوسواژه شناسی «سبّوح» و «قدّوس»صفت «سُبّوح (بسیار پیراسته) » ، ساخت مبالغه است از مادّه «سبح» که گونه ای از عبادت است . و تسبیح ، یعنی تنزیه ؛ به معنای پیراستن و دور کردن از بدی ها . عرب می گوید : «سبحانَ مِن کذا» ؛ یعنی : چه قدر از آن چیز ، دور است. «سبحان اللّه » ، یعنی : «تنزیه ، از آنِ خداست» و «سبحان» به دلیل مصدر و مفعول مطلقْ بودن ، منصوب شده است. گویا گفته است : «بی گمان ، خدا را از هر بدی پاک می شمارم» . صفت «قدّوس (بسیار پاک) » نیز ، ساخت مبالغه است از مادّه «قدس» که بر پاکی دلالت دارد . پس قدّوس ، همان پاکیزه پیراسته از عیب ها و کاستی هاست.

سبّوح و قدّوس ، در قرآن و حدیثصفت «سبّوح» ، در قرآن کریم به کار نرفته است ؛ امّا برگرفته های مادّه «سبح» ، بیش از نود بار به کار رفته که از این میان ، ۱۵ بار با تعبیر «سبحان» است. صفت «قدّوس» ، در قرآن کریم دو بار آمده و در هر دو ، با صفت «مَلِک» همراه شده است. صفت «سبّوح» همراه با «قدّوس» ، در احادیث بسیاری وارد شده است. برای نمونه ، روایت شده است که پیامبر خدا در سجود و رکوع خود می گفت : «بسیار پیراسته و پاک است پروردگار فرشتگان و روح» و امیر مؤمنان علی علیه السلاممی گفت : «بسیار پیراسته است، بسیار پاک است و برتر از آن است که از او همان چیزی سر بزند که از آفریدگان سر می زند» و وارد شده که ائمه علیهم السلاممی گفتند : «ای بسیار پاک ، ای نور پاکی، ای بسیار پیراسته ، ای منتهای پیراستگی!». در بحث واژه شناسی ، دیدیم که دو صفت «سبّوح» و «قدّوس» ، از نظر معنا، نزدیک به هم هستند. پس هر دو بر پیراستگی آفریدگار از کاستی ها و عیب ها دلالت دارند و در آیات و احادیث ، امور بسیاری آمده که پیراسته دانستن خداوند از آنها ، بایسته است (از جمله : انباز و فرزند و جسم داشتن ، و کار بیهوده کردن) و طبیعی است که پیراستگیِ خداوند ، به این موارد منحصر نمی گردد . پس لازم است که آفریدگار را از همه کاستی ها و عیب ها پیراسته بدانیم ، همان گونه که در حدیث آمده : «ای خدایِ بسیار پاک ، و ای پاکیزه از همه چیز !». امّا دلیل تأکید آیات قرآنی و احادیث بر مواردی از پیراستگی که در بالا یاد شد ، آن است که این موارد، بیشتر از موارد دیگر ، محلّ ابتلا هستند ؛ چرا که بسیاری از افراد، انباز یا فرزند را به خدای سبحان نسبت می دهند و برخی دیگر ، جسم داشتن و کار بیهوده را به خدا نسبت می دهند. خداوند ، بسی برتر و بالاتر از همه این امور است.

.

. .

. .

۳۰ / ۱المَلِکُ القُدّوسُالکتاب«هُوَ اللَّهُ الَّذِی لاَ إِلَـهَ إِلاَّ هُوَ الْمَلِکُ الْقُدُّوسُ» . ⁽¹⁾

الحدیثالإمام الصادق علیه السلام :إِنَّ عَلِیّا ـ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ وآلِهِ ـ کانَ یَقولُ إِذا أَصبَحَ : سُبحانَ اللّهِ المَلِکِ القُدّوسِ ـ ثَلاثا ـ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إِنَّ للّهِِ عز و جل ثَلاثَ ساعاتٍ فِی اللَّیلِ وثَلاثَ ساعاتٍ فِی النَّهارِ یُمَجِّدُ فیهنَّ نَفسَهُ ... إِنّی أَنَا اللّهُ المَلِکُ القُدّوسُ السَّلامُ . ⁽³⁾

الإمام الباقر علیه السلام :سُبحانَ رَبِّیَ المَلِکِ القُدّوسِ . ⁽⁴⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :ما مِن صَباحٍ یُصبِحُ العِبادُ فیهِ إِلاّ ومُنادٍ یُنادی : سُبحانَ المَلِکِ القُدّوسِ . ⁽⁵⁾

.

۳۰ / ۱ فرمان روای بسیار پاک

۳۰ / ۱فرمان روای بسیار پاکقرآن«او خداوندی است که جز او خدایی نیست ؛ فرمان روای بسیار پاک است» .

حدیثامام صادق علیه السلام :همانا علی ـ که درودهای خدا بر او و خاندانش باد ـ چون به بامداد در می آمد، سه بار می گفت : «پاک و پیراسته است فرمان روای بسیار پاک» .

امام صادق علیه السلام :برای خدا سه ساعت در شب و سه ساعت در روز هست که در آن ساعات، خود را [ چنین ] به بزرگی می ستاید : «... منم خدای فرمان روای بسیار پاکِ سلام ».

امام باقر علیه السلام :پیراسته است پروردگارِ من ، فرمان روای بسیار پاک .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ بامدادی نیست که بندگان به آن در آیند ، مگر آن که بانگْ دهنده ای، بانگ برمی آورد : «پیراسته است فرمان روای بسیار پاک» .

.

عنه صلی الله علیه و آله :أَکثِر مِن أَن تَقولَ هذا ... : سُبحانَ اللّهِ رَبّی المَلِکِ القُدّوسِ ، رَبِّ المَلائِکَةِ وَالرّوحِ، خالِقِ السَّماواتِ وَالأَرضِ، ذِی العِزَّةِ وَالجَبَروتِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :قُل سُبحانَ اللّهِ المَلِکِ القُدّوسِ ، رَبِّ المَلائِکَةِ وَالرّوحِ ، جَلَّلتَ السَّماواتِ وَالأَرضَ بِالعِزَّةِ وَالجَبَروتِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ إِذا سَلَّمَ فِی الوَترِ قالَ ـ: سُبحانَ المَلِکِ القُدّوسِ . ⁽³⁾

۳۰ / ۲مَعنَی التَّسبیحِالکتاب«سُبْحَـنَ اللَّهِ عَمَّا یَصِفُونَ * إِلاَّ عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِینَ» . ⁽⁴⁾

«سُبْحَـنَ رَبِّکَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا یَصِفُونَ» . ⁽⁵⁾

الحدیثالمستدرک عن طلحة بن عبیداللّه :سَأَلتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَن تَفسیرِ سُبحانَ اللّهِ . قالَ : هُوَ تَنزیهُ اللّهِ عَن کُلِّ سوءٍ . ⁽⁶⁾

.

۳۰ / ۲ معنای تسبیح

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :این [ذکر] را بسیار بگو : «... پیراسته است پروردگارم ، فرمان روای بسیار پاک، پروردگار فرشتگان و روح، آفریدگار آسمان ها و زمین ، دارای عزّت و چیرگی» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بگو : «پیراسته است خدایِ فرمان روای بسیار پاک، پروردگار فرشتگان و روح . آسمان ها و زمین را با عزّت و چیرگی ، پوشاندی» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ پس از سلام نماز وَتْر ـ: پیراسته است فرمان روای بسیار پاک .

۳۰ / ۲معنای تسبیحقرآن«خدا پیراسته است از آنچه [ دیگران ] وصف می کنند ، مگر بندگانِ برگزیده و پاک شده» .

«پیراسته است پروردگار تو، پروردگارِ عزّت ، از آنچه وصف می کنند» .

حدیثالمستدرکـ به نقل از طلحة بن عبید اللّه ـ: از پیامبر خدا تفسیر «سبحان اللّه » را پرسیدم، فرمود : «مقصود ، پیراستنِ خدا از هر بدی است» .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إِذا قالَ العَبدُ سُبحانَ اللّهِ ، فَقَد أَنِفَ ۱ للّهِِ ، وحَقٌ عَلَی اللّهِ أَن یَنصُرَهُ . ⁽¹⁾

التوحید عن یزید بن الأَصمّ :سَأَلَ رَجُلٌ عُمَرَ بنَ الخَطّابِ ، فَقالَ : یا أَمیرَ المُؤمِنینَ ما تَفسیرُ : سُبحانَ اللّهِ؟ قالَ : إِنَّ فی هذَا الحائِطِ رَجُلاً کانَ إِذا سُئِلَ أَنبَأَ ، وإِذا سُکِتَ ابتَدَأَ . فَدَخَلَ الرَّجُلُ فَإِذا هُوَ عَلِیُّ بنُ أَبی طالِبٍ علیه السلام ، فَقَالَ : یا أَبَا الحَسَنِ ما تَفسیرُ سُبحانَ اللّهِ؟ قالَ هُوَ تَعظیمُ جَلالِ اللّهِ عز و جل ، وتَنزیهُهُ عَمّا قالَ فیهِ کُلُّ مُشرِکٍ ، فَإِذا قالَهَا العَبدُ صَلّی عَلَیهِ کُلُّ مَلَکٍ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ لِهِشامِ بنِ الحَکَمِ وقَد سَأَلَهُ عَن تَفسیرِ سُبحانَ اللّهِ ـ: أَنَفَةٌ للّهِِ ، أَما تَرَی الرَّجُلَ إِذا عَجِبَ مِنَ الشَّیءِ ، قالَ : سُبحانَ اللّهِ . ⁽³⁾

الکافی عن هِشام الجوالیقیّ :سَأَلتُ أَبا عَبدِاللّهِ علیه السلامعَن قَولِ اللّهِ عز و جل : «سُبحانَ اللّهِ» ما یَعنی بِهِ؟ قالَ : تَنزیهُهُ . ⁽⁴⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه بنده بگوید : «سبحان اللّه » ، خدای را پیراسته است و بر خدا سزاوار است که او را یاری کند.

التوحیدـ به نقل از یزید بن اصمّ ـ: مردی از عمر بن خطاب پرسید : ای پیشوای مؤمنان! تفسیرِ «سبحان اللّه » چیست؟ گفت : در این بوستان ، مردی هست که هر گاه بپرسند، پاسخ می گوید و چون خاموش مانَنْد، [به سخن گفتن ]می آغازد. پس آن مرد ، داخل شد و ناگاه [دید که] او علی بن ابی طالب علیه السلاماست. گفت : ای ابو الحسن! تفسیر «سبحان اللّه » چیست؟ فرمود : «آن ، بزرگداشتِ شکوه خداوند عز و جل و پیراسته دانستن او از چیزی است که هر شرک ورزنده ای بگوید، و چون بنده آن را بگوید، هر فرشته ای بر او درود می فرستد».

امام صادق علیه السلامـ به هشام بن حکم که از وی تفسیر «سبحان اللّه » را پرسید ـ: تنزیهی برای خداست . آیا نمی بینی که هر گاه کسی از چیزی به شگفت آید، می گوید : «سبحان اللّه ؛ پیراسته است خدا ».

الکافیـ به نقل از هشام جوالیقی ـ: از امام صادق علیه السلام درباره گفتار خدا عز و جل «سبحان اللّه » پرسیدم که مراد خدا از آن چیست؟ فرمود : « پیراسته دانستن او » .

.

۳۰ / ۳مَعنَی التَّقدیسِالکتاب«هُوَ اللَّهُ الَّذِی لاَ إِلَـهَ إِلاَّ هُوَ الْمَلِکُ الْقُدُّوسُ السَّلَـمُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَیْمِنُ الْعَزِیزُ الْجَبَّارُ الْمُتَکَبِّرُ سُبْحَـنَ اللَّهِ عَمَّا یُشْرِکُونَ» . ⁽¹⁾

«یُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِی السَّمَـوَ تِ وَ مَا فِی الْأَرْضِ الْمَلِکِ الْقُدُّوسِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ» . ⁽²⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :یا قُدّوسُ ، الطّاهِرُ فَلا شَیءَ کَمِثلِهِ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :یا أللّهُ ، القُدّوسُ الطّاهِرُ مِن کُلِّ شَیءٍ فَلا شَیءَ یُعادِلُهُ . ⁽⁴⁾

الإمام الکاظم علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ ـ: تَقَدَّستَ یا قُدُّوسُ عَنِ الظُّنونِ وَالحُدوسِ ⁽⁵⁾، وأَنتَ المَلِکُ القُدُّوسُ بارِئُ الأَجسامِ . ⁽⁶⁾

إدریس علیه السلام :یا قُدّوسُ ، الطّاهِرُ مِن کُلِّ سوءٍ ولا شَیءَ یَعدِلُهُ . ⁽⁷⁾

.