مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی : موسوعه العقائد الاسلامیه . فارسی

عنوان و نام پدیدآور : دانش نامه عقاید اسلامی/ محمدی ری شهری، همکار رضا برنجکار ؛ مترجم مهدی مهریزی ؛ برای موسسه علمی و فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳۸۵ -

مشخصات ظاهری : ج.

فروست : مرکز تحقیقات دارالحدیث؛ ۱۰۲.

شابک : ۲۴۵۰۰۰ریال: دوره 964-493-117-3 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ریال: دوره، چاپ سوم 978-964-493-117-8 : ؛ ج.۱ 964-493-118-1 : ؛ ج.۱، چاپ دوم: 9789644931178 ؛ ج.۱، چاپ سوم 978-964-493-118-5 : ؛ ج.۲ 964-493-119-X : ؛ ج.۲، جاپ دوم: 978-964-493-119-2 ؛ ج.۳ 964-493-120-3 : ؛ ج.۳، چاپ دوم: 978-964-493-120-8 ؛ ج.۴ 964-493-121-1 : ؛ ج.۴، چاپ سوم 978-964-493-121-5 : ؛ ج.۵ 964-493-123-X : ؛ ج.۵، چاپ سوم 978-964-493-122-2 : ؛ ج.۶ 964-493-123-8 : ؛ ج.۶ 978-964-493-123-9 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ریال (دوره، چاپ دوم) ؛ ج.۷ 964-493-124-6 : ؛ ج.۷ 978-964-493-124-6 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ریال(ج.٬۷چاپ دوم٬دوره) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج. ۸) ؛ ج.۸، چاپ سوم 978-964-493-252-6 : ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج. ۹ 978-964-493-253-3 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ریال (ج.۹، چاپ دوم)

یادداشت : فارسی- عربی.

یادداشت : هر یک از جلد های این کتاب با همکاری و ترجمه افراد مختلف انجام شده است.

یادداشت : ج. ۸ و ۹ (چاپ اول: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج.۱تا ۷، ۹ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱، ۲، ۴ تا ۹ (چاپ سوم: ۱۳۸۷).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.۱-۳. معرفت شناسی.- ج.۴-۷. خداشناسی.- ج.۸ - ۹ عدالت خداوند

موضوع : اسلام -- عقاید -- احادیث

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۴

شناسه افزوده : برنجکار، رضا، ۱۳۴۲ -

شناسه افزوده : مهریزی، مهدی، ۱۳۴۱ -، مترجم

شناسه افزوده : دار الحدیث. مرکز تحقیقات

شناسه افزوده : دار الحدیث. مرکز چاپ و نشر

رده بندی کنگره : BP۲۱۱/۵م۳۳۴م۸۰۴۱ ۱۳۸۵/

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۱۷۲

شماره کتابشناسی ملی : ۱۰۴۷۲۸۱

اشاره

درآمد

اشاره

درآمدعدل، یکی از صفات فعل خداوند متعال است که در مباحث اعتقادی ، جایگاه ویژه ای دارد . اهمّیت این صفت خداوند ، تا آن جاست که پیروان اهل بیت علیهم السلام از آن به عنوان یکی از اصول پنجگانه اعتقادی اسلام ، یاد می کنند . ⁽¹⁾

نخستین پرسشپیش از طرح مباحث مربوط به «عدل خداوند» ، نخستین پرسش در این باره این است که : چرا در قرآن ، این صفت به خدا نسبت داده نشده ⁽²⁾و به جای توصیف خداوند متعال به «عدل»، چهل و یک بار ، صفت «ظلم» از او نفی گردیده است ؟ به سخن دیگر، چرا قرآن کریم برای بیان «عدل خداوند» نمی گوید : خدا عادل است ؛ بلکه می گوید : خدا «ظالم نیست»؟ در پاسخ این سؤال می توان گفت : از آن جا که گرفتاری ها و ناگواری هایی که در جهان ، گریبانگیر انسان ها می شوند برای بسیاری از مردم ، شبهه «ظلم» را

.

تبیین «عدل» و «ظلم»

یک . واژه شناسی «ظلم»

تداعی می کنند ، نفی «ظلم» از خداوند متعال ، به درایت ، نزدیک تر و برای زدودن شبهه مخاطبان ، مفیدتر از اثبات عدالت برای اوست . برخی نیز احتمال داده اند که به کار نرفتن واژه «عدل» در مورد ذات پاک پروردگار در قرآن ، به خاطر آن است که «عدل» ، گاه مفهوم «شرک» را می رساند ⁽¹⁾و خدا نخواسته است این لفظ مشترک ، در مورد ذات پاکش به کار رود . ⁽²⁾

تبیین «عدل» و «ظلم»یک . واژه شناسی «ظلم»واژه «ظلم» در لغت ، به معنای : نهادن چیزی در غیر جای ویژه خود، تجاوز از حد ، و انحراف از میانه روی آمده است. ابن منظور در این باره می گوید : الظّلم: وضع الشیء فی غیر موضعه... واصل الظّلم : الجور ومجاوزة الحدّ... والظلم : المیل عن القصد... . ⁽³⁾ ظلم ، قرار دادن چیز در غیر جایگاه خود است... . ظلم ، در اصطلاح، جور و تجاوز از حد است ... و ظلم ، تمایل (انحراف) از مسیر است... . راغب نیز در این باره می گوید : والظلم عند أهل اللغة وکثیر من العلماء : وضع الشیء فی غیر موضعه المختص به، إمّا بنقصان أو بزیادة، وإما بعدول عن وقته أو مکانه... والظلم یقال فی مجاوزة الحقّ . ⁽⁴⁾

.

دو . واژه شناسی «عدل»

سه . «ظلم» و «عدل» در قرآن و حدیث

ظلم در میان لغت شناسان و بسیاری از دانشمندان ، قرار دادن چیزی در غیر جایگاه ویژه خود است ، به کاستی و افزایش ، یا به انحراف از زمان و یا مکانش... . ظلم را در تجاوز از حق به کار می برند . به نظر می رسد که جامع ترین معنای ظلم ، «نهادن چیزی در غیر جای ویژه خود» است و سایر معانی ، با تأمّل ، به این معنا باز می گردند .

دو . واژه شناسی «عدل»عدل ، نقطه مقابل «ظلم» است . بنا بر این ، جامع ترین معنای عدل ، «نهادن هر چیز در جایگاه ویژه آن» است . در حدیثی از امام علی علیه السلام ، به این معنای جامع ، اشاره شده است : العَدلُ یَضَعُ الأُمورَ مَواضِعَها . ⁽¹⁾عدل ، قرار دادن امور در جایگاه های خود است . هنگامی که هر چیزی در جایگاه ویژه خود قرار بگیرد ، اِستوا و اعتدال پدید می آید و اِعوجاع و انحراف ، از بین می رود . از این رو ، اهل لغت ، «عدل» را به «اِستواء» تفسیر کرده اند . سایر معانی عدل نیز به این معنای جامع ، باز می گردند .

سه . «ظلم» و «عدل» در قرآن و حدیثبررسی ها نشان می دهند که قرآن و احادیث ، واژه «ظلم» و «عدل» را در معنای جامع آنها به کار برده اند . به تعبیر روشن تر ، در نظام آفرینش ، هر پدیده، جایگاه، حد و قانون ویژه ای دارد، که اگر در جایگاه ویژه خود قرار گرفت، عدل، و اگر در آن جایگاه قرار نگرفت ، ظلمْ تحقّق یافته است . از این رو در حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله

.

چهار . انواع ظلم در قرآن

۱ . ظلم اعتقادی

می خوانیم : بِالعَدلِ قامَت السَّماواتُ وَالأَرضُ . ⁽¹⁾آسمان ها و زمین ، به عدالت برپایند . نیز از امام علی علیه السلام روایت شده : العَدلُ أَساسٌ بِهِ قَوامُ العالَمِ . ⁽²⁾عدالت ، بنیادی است که استواریِ عالَم به آن است . بنا بر این ، می توان گفت : عدل، رعایت قانون نظام هستی ، و ظلم ، تخلّف از این قانون است.

چهار . انواع ظلم در قرآندر قرآن کریم ، «ظلم» ، گاه در ظلم اعتقادی ، گاه در ظلم فردی ، و گاه در ظلم اجتماعی ، به کار رفته است :

۱ . ظلم اعتقادیظلم اعتقادی، رعایت نکردن جایگاه امور در عقیده و تخلّف از قانون هستی در باور است . کسی که به چیزی معتقد می شود که واقعیّت ندارد، جایگاه حقیقیِ آن را از نظر اعتقادی رعایت نکرده است و از آن جا که عقیده ، مبنای عمل است، این ظلم، خطرناک ترینِ ظلم هاست . از این رو ، قرآن کریم ، «شرک» را «ظلمی بزرگ» می داند : «إِنَّ الشِّرْکَ لَظُـلْمٌ عَظِیمٌ . ⁽³⁾

.

۲ . ظلم فردی

۳ . ظلم اجتماعی

همانا شرک ، ستمی بزرگ است» .

۲ . ظلم فردیظلم فردی، رعایت نکردن جایگاه واقعی امور در مورد حقوق خویشتن است. کسی که کاری می کند که برای جسم یا جان او زیانبار است، از قانون نظام آفرینش در مورد خود ، تخلّف کرده و حقوق فطری و طبیعی خود را مورد تجاوز قرار داده و به خود ستم روا داشته است . در داستان آدم و حوّا آمده است که وقتی آن دو از درختِ نهی شده تناول کردند و متوجّه شدند که این کارشان به زیانشان بوده است ، در مقام توبه و عذرخواهی از خداوند متعال ، گفتند : « رَبَّنَا ظَـلَمْنَا أَنفُسَنَا . ⁽¹⁾پروردگارا! ما بر خویشتن ستم کردیم» .

۳ . ظلم اجتماعیظلم اجتماعی، رعایت نکردن جایگاه واقعی حقوق مردم و تخلّف از قوانینی است که تأمین کننده نیازهای واقعی جامعه اند . کسی که به حقّ دیگری تجاوز می کند ، جایگاه واقعی آن را رعایت نکرده و از قانون نظام جامعه تخلّف نموده است و بدین ترتیب ، مرتکب ظلم اجتماعی شده است . « إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوَ لَ الْیَتَـمَی ظُـلْمًا إِنَّمَا یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ نَارًا . ⁽²⁾در حقیقت ، کسانی که اموال یتیمان را به ستم می خورند ، جز این نیست که آتشی در شکم خود فرو می برند و به زودی ، در آتشی فروزان در می آیند» .

.

پنج . مراتب عدالت بشری

۱ . عدالت اعتقادی

۲ . عدالت عملی

مال یتیم باید به او داده شود . حال اگر به ناحق، نصیب دیگری شد ، در جایگاه واقعی خود ، قرار نگرفته و مفهوم ظلم اجتماعی تحقّق یافته است .

پنج . مراتب عدالت بشریواژه «عدل» در متون اسلامی ، کاربردهای مختلفی در مورد انسان دارد که با توجّه به مفهوم جامع آن، به مراتبِ متفاوتِ عدالت بشری ، اشاره دارند . این مراتب ، عبارت اند از :

۱ . عدالت اعتقادیکسی که پندارهای موهوم را از خود دور ساخته و باورهای خویش را مطابق با واقع کرده است، از نظر اعتقادی، عادل است ؛ یعنی در عقاید خود ، هر چیز را در جایگاه درست خویش نشانده است . بر این اساس، موحّد ، دادگرِ اعتقادی است و مشرک، ظالمِ اعتقادی . انسان به هر اندازه که عقایدش بیشتر با واقع ، همخوانی داشته باشند ، به مراتبِ والاتری از این نوع عدالت ، دست می یابد .

۲ . عدالت عملیمقصود از عدالت عملی، خصوصیّتی است که از نظر فقهی ، شرطِ پایین ترین مرتبه امامت، یعنی امامت در نماز جماعت است. این مرتبه از عدالت، حاصل تبلور عدل عقیدتی در عمل انسان است. این حدیث پیامبر صلی الله علیه و آله ، به همین مرتبه عدالت اشاره دارد : مَن عامَلَ النَّاسَ فَلَم یَظلِمهُم، وَحَدَّثَهُم فَلَم یَکذِبهُم ، وَوَعَدَهُم فَلَم یُخلِفهُم، فَهوَ مِمَّن کَمَلَت مُرُوءَتُهُ ، وَظَهَرَت عَدالَتُهُ . ⁽¹⁾هر کس با مردم نشست و برخاست کند ، ولی به آنها ستم روا ندارد و برای آنها

.

۳ . عدالت اخلاقی

۴ . عدالت عرفانی

سخن بگوید ، ولی به آنان دروغ نگوید و به آنها وعده بدهد ، ولی خُلف وعده نکند ، مردانگی اش کامل و عدالتش آشکار است .

۳ . عدالت اخلاقیعدالت اخلاقی، محصول پیاده شدن عدالت اعتقادی و عملی در زندگی است . در این مرحله، عدالت به صورت یک صفت ثابت و ملکه راسخ در انسان در می آید . این حدیث پیامبر صلی الله علیه و آله ، به عدل اخلاقی مربوط است : ما کَرِهتَهُ لِنَفسِکَ فَاکرَه لِغیرِکَ ، وَما أَحبَبتَهُ لِنَفسِکَ فَأَحبِبهُ لأَِخیکَ، تَکُن عادِلاً فی حُکمِکَ ، مُقسِطا فی عَدلِکَ. ⁽¹⁾آنچه برای خود ناپسند می داری ، برای دیگری هم ناپسند بدار و هر چه برای خود دوست داری ، برای برادرت هم دوست بدار تا در حکمت عادل و در دادگری ات مُنصف باشی.

۴ . عدالت عرفانیمقصود از عدلِ عرفانی، عدالتی است که در بالاترین مراتب عدل اعتقادی، عملی و اخلاقی، و در نتیجه معرفت شهودی برای انسان حاصل می شود . این کلام از نهج البلاغه ، به این مرتبه از عدالت ، اشاره دارد : إِنَّ مِن أَحَبِّ عِبادِ اللّهِ عَبدا أَعانَهُ عَلی نَفسِهِ ... قَد أَبصَرَ طَریقَهُ ، وَسَلَکَ سَبیلَهُ ، وَعَرَفَ مَنارَهُ وَقَطَعَ غِمارَهُ... فَهوَ مِنَ الیَقینِ عَلی مِثلِ ضَوءِ الشَّمسِ...فَهُوَ مِن مَعادِنِ دینِهِ وَأَوتادِ أَرضِهِ ، قَد أَلزَمَ نَفسَهُ العَدلَ فَکانَ أَوّلُ عَدلِهِ نَفیُ الهَوی عَن نَفسِهِ. ⁽²⁾از دوست داشتنی ترین بندگان خدا ، آن بنده ای است که خداوند ، او را بر

.

شش . تعریف «عدل خداوند»

تعریف نخست

نفسش یاری کند ... . راهش را دید و در آن راه ، سلوک کرد و نشانه [هدایتِ ]خود را شناخت و بندهای اسارت را درید... . یقین چنین شخصی ، همانند پرتو خورشید است ... و او از معادن دین و پایه های استوار زمین است . وجودش را با عدالت ، همراه کرده و نخستین قدم در عدالتش ، دور کردن هوای نفْس از خود بوده است . گفتنی است که عدالت عرفانی نیز مراتبی دارد که بالاترین مرتبه آن ، مقام عصمت است . معصوم ، کسی است که در معرفت و یقین ، به نقطه ای رسیده که در عقیده، اخلاق و عمل ، دقیقا بر مرز عدالت است و از هر گونه خطا و اشتباه ، مصونیت دارد . کلام پیش گفته از نهج البلاغة ، ظاهرا به این مرتبه اشاره دارد .

شش . تعریف «عدل خداوند»تعریف نخستبا توجّه به مفهوم لغوی «عدل» و کاربرد همین مفهوم در قرآن و حدیث، عدل خداوند ، بدین معناست که همه افعال خداوند متعال ، بر پایه بهترین نظام ، استوارند؛ یعنی هر پدیده ای با دقّت تمام ، در وقت لازم ، پدید می آید و در جای خود قرار می گیرد و هیچ گونه انحرافی در کار آفریدگار وجود ندارد. با این نگاه ، شماری از متکلّمان بزرگ امامیّه و معتزله، «عدل» را جامع ترین صفتِ فعلیِ جمالیِ خداوند دانسته اند که شامل همه صفات مثبت است . سیّد مرتضی رحمه الله در این باره می گوید : سخن گفتن درباره عدالت ، سخن گفتن در پاکی خدای پاک و متعال ، از هر گونه کار زشت و مُخل به واجب است . ⁽¹⁾

.

تعریف دوم

شیخ طوسی رحمه الله با بیانی روشن تر می نویسد : سخن گفتن درباره عدالت ، سخن گفتن درباره این است که همه کارهای خداوند ، خوب است و هیچ زشتی در آنها نیست . و همان گونه که در آنها زشتی نیست ، بر او روا هم نیست که کاری مُخل به واجب انجام دهد . هر گاه او را از هر دو منزه دانستی ، او را به صفتی تعریف کرده ای که شایسته اوست . ⁽¹⁾ قاضی عبد الجبّارِ معتزلی نیز پس از این که عدل را به «کامل دادن حقّ دیگری ، و کامل گرفتن حق از او» معنا می کند، می گوید : ما هر گاه خدای متعال را توصیف به عدالت و حکمت می کنیم ، مقصود ، این است که او کار قبیح انجام نمی دهد و یا آن را اختیار نمی کند و کاری نمی کند که مخل باشد به آنچه بر او واجب است ، و نیز همه کارهایش خوب است . جبرگرایان ، با ما در این مسئله مخالف اند و به خداوند متعال ، هر قبیحی را نسبت می دهند . ⁽²⁾ بر اساس این تعریف، «عدل» و «ظلم» ، به معنای عام شامل همه صفات فعل خداوند (اعم از صفات جمال و جلال) خواهند بود و در عرض سایر صفات قرار نمی گیرند . از این رو ، فضلِ خداوند نیز در چارچوب عدل او (به مفهوم عام) قرار دارد، بدین معنا که خداوند متعال ، بی جهت و به گزاف ، کسی را مشمول فضل خود قرار نمی دهد و تنها افرادی که شایستگی لازم را داشته باشند ، مشمول فضل او قرار می گیرند و این، یکی از مهم ترین و برجسته ترین ویژگی های عدل خداوند است .

تعریف دومتعریف دیگری که برای عدل خداوند شده ؛ «رعایت حقوق و دادن هر حقّی

.

هفت . عدل خداوند از دیدگاه اشاعره

به صاحب حق» ، در مقابل ظلم به معنای «تجاوز به حقوق دیگران» است . شیخ مفید رحمه الله در تبیین عدل خداوند می گوید : [عدل،] مجازات عمل به اندازه استحقاق ، و ستم ، جلوگیری از حقوق است . خداوندِ والا ، دادگر و بزرگوار و بخشنده و با فضل و مهربان است و ضامن جزا دادن به خاطر کردارها و عوض دادن به خاطر درد و رنج های ابتدایی [که محصول گناه نیستند،] است و پس از آن ، وعده تفضّل زیادتری از جانب خود داده است . ⁽¹⁾ بدیهی است که تعریف نخست ، عام و این تعریف ، خاص است . در واقع ، این معنا، مصداقی از مصادیق عدل به معنای اوّل است . البتّه در مباحث عدل خداوند ، عمدتا همین معنای دوم ، مقصود است که بر اساس آن ، عدل ، در عرض سایر صفات خداوند متعال قرار می گیرد و فضل او ، چیزی جدا از عدل اوست . بنا بر این ، احادیثی که آثار عدل خداوند را از آثار فضل او تفکیک می کنند، ⁽²⁾ناظر به این معنا هستند .

هفت . عدل خداوند از دیدگاه اشاعرهاز دیدگاه امامیّه و معتزله، «حُسن» و «قُبح» ، ذاتی اند و عقل ، توان تشخیص آنها را دارد (چرا که عقل، عدل را نیکو و ظلم را قبیح می داند) و ساحت قدس خداوند ، منزّه از ارتکاب فعل قبیح است . در برابر ، اشاعره می گویند که «حسن» و «قبح» ، اعتباری اند و عقل ، توان تشخیص آنها را ندارد ؛ بلکه از طریق شرع باید حسن و قبح را تشخیص داد .

.

فخر رازی ، عدالت خداوند را چنین تفسیر می کند : أمّا المشایخ فقالوا: العدل هو الّذی له أن یفعل ما یرید، وحکمه ماضٍ فی العبید . ⁽¹⁾ امّا مشایخ ، گفته اند : عادل ، کسی است که هر چه می خواهد ، می کند و حکمش درباره بندگان ، نافذ است . عبد القاهر بغدادی می نویسد : دوستان ما در تعیین چارچوب معنایی عدالت ، اختلاف دارند . برخی از آنان گفته اند که عدالت ، آن چیزی است که لازم است فاعل ، آن را انجام دهد ... ، و برخی دیگر گفته اند: عدالت در کارهای ما ، آن است که با دستور خدا سازگار باشند و جور ، آن است که با نهی خدا سازگار باشند . ⁽²⁾ شهرستانی نیز در این باره می گوید : عدالت ، بر اساس مذهب اهل سنّت ، این است که خداوند ، در کارهای خود، دادگر است ؛ یعنی در فرمان روایی و مِلک خود، دخل و تصرّف می کند و هر چه بخواهد ، می کند و به هر چه اراده کند ، فرمان می راند . پس عدالت ، قرار دادن چیزی در جایگاه خود است . و آن ، دخل و تصرّف در مِلک بر مقتضای مشیّت و علم است و ستم ، ضدّ آن است . بنا بر این، از خداوند ، هیچ گونه جفایی در حکم و هیچ ستمی در تصرّف ، قابل تصوّر نیست . ⁽³⁾ بر اساس این مبنا ، صفت «عدل» ، از افعال و اوامر و نواهی خداوند متعال ، نشئت می گیرد و عقل، میزان داوری درباره افعال خداوند متعال نیست . به عبارت دیگر ، هر کاری که خدای متعال انجام می دهد، عدل است ، گرچه در نظر

.

هشت . عدل خداوند از نگاه فلاسفه

عقل ، ظلم باشد . مثلاً برای خدا قبیح نیست که بر بندگان ، تکالیفی کند که از توان آنان خارج است و یا مانعی ندارد که همه انبیا و خوبان را به جهنّم ببرد و همه مخالفان آنها را به بهشت روانه سازد . البتّه اگر حُسن و قُبح را ذاتی بدانیم و عقل ، قادر به تشخیص آنها باشد ، خداوند متعال ، کاری را که عقلْ قبیح می داند (مانند : تکلیف به کاری خارج از توان و یا مجبور کردن مردم به گناه و مجازات کردن آنها به خاطر آن گناه) ، انجام نمی دهد و این استدلال که جهان ، ملک خداست و او می تواند هر گونه که بخواهد ، در آن تصرّف کند، قُبح این گونه کارها را از بین نمی برد . گفتنی است که به عقیده ما، نظریّه اشاعره درباره عدل خداوند ، بیش از آن که مبنای دینی و کلامی داشته باشد، مبنای سیاسی دارد، که توضیح این مطلب ، در آینده خواهد آمد . ⁽¹⁾

هشت . عدل خداوند از نگاه فلاسفهفلاسفه، با این که منکِر حسن و قبح عقلی نیستند ، معتقدند که عقل نمی تواند ملاک ارزشیابی افعال خداوند متعال باشد . استاد بزرگوار ، شهید مرتضی مطهّری ، در این باره می گوید : حکمای الهی ، منکِر حسن و قبح عقلی نیستند و نظر اشاعره را مردود می شمارند ؛ امّا محدوده این مفاهیم را حوزه زندگی بشری می دانند و بس. از نظر حکمای الهی ، مفاهیم «حسن» و «قبح» در ساحت کبریایی ، به عنوان مقیاس و معیار ، راه ندارند و افعال ذات باری را با این معیارها و مقیاس ها ـ که صد در صد بشری است ـ نمی توان تفسیر کرد. از نظر حکما خداوند ، عادل

.

است ؛ ولی نه بِدان جهت که عدالت ، نیک است و اراده الهی همواره بر این است که کارهای نیک را انجام دهد ، نه کارهای بد را. خداوند ، ظالم نیست و ستم نمی کند ؛ ولی نه بِدان جهت که ظلم ، زشت است و خداوند نمی خواهد کار زشتی انجام دهد. ⁽¹⁾ بر این مبنا که عقل ، حقّ ارزشیابی افعال خداوند را ندارد، فلاسفه تعریف جدیدی از عدالت خداوند متعال ارائه کرده اند : رعایت استحقاق ها در افاضه وجود و امتناع نکردن از افاضه و رحمت به آنچه امکان وجود ، یا کمالِ وجود دارد ... . عدل الهی در نظام تکوین ، طبق این نظریّه ، یعنی : هر موجودی، هر درجه از وجود و کمال وجود [ را ] که استحقاق و امکان آن را دارد ، دریافت می کند. ظلم ، یعنی : منع فیض و امساک جود از وجودی که استحقاق آن را دارد . از نظر حکمای الهی، صفت «عدل» ـ آن چنان که لایق ذات پروردگار است و به عنوان یک صفت کمال ، برای ذات احدیّت ، اثبات می شود ـ به این معناست و صفت «ظلم» ـ که نقص است و از او سلب می گردد ـ نیز به همین معناست که اشاره شد . ⁽²⁾ بر اساس این تعریف، عدل خداوند ، از نظر عقلی ، یک صفت ارزشی محسوب نمی شود ؛ زیرا عقل ، حقّ دخالت در کار خدا را ندارد . بدین سان ، فلاسفه حسن و قبح عقلی را در مورد خدا جاری نمی دانند و در تفسیر عدل خداوند ، همسو با اشاعره هستند . این نظریّه به دلایل زیر ، قابل قبول نیست : الف . حسن و قبح ، یک قانون و قاعده عقلی است و قانون عقلی ،

.

نُه . ادلّه عدالت خداوند

۱ . زشتی ظلم

تخصیص بردار نیست. از این رو، این سخن که : «مفاهیم حسن و قبح ، در ساحت کبریایی ، به عنوان مقیاس و معیار ، راه ندارد» ، صحیح نیست ؛ چرا که بدین معناست که مثلاً عقل ، تکلیفِ خارج از توان را قبیح می داند ؛ امّا اگر خداوند متعال چنین کاری را انجام داد، نمی تواند بگوید که این کار خداوند ، قبیح است . ب . همه آیات و احادیثی که ساحت قدس الهی را از «ظلم» تنزیه می کنند و صفت عدالت را برای او اثبات می نمایند ، مؤیّد تخصیص بردار نبودن قانون حسن و قبح عقلی هستند . ج . عدل خداوند ، در حقیقت ، زیر بنای عدل اجتماعی است؛ ولی نظریّه فلاسفه با تفسیری که بِدان اشاره شد (همانند نظریّه اشاعره) ، در واقع ، این پایه را ویران می نماید . به سخن دیگر ، اعتقاد به این نظریّه در حقیقت ، بی خاصیّت کردن عدل خداوند در صحنه سیاسی و اجتماعی است . ⁽¹⁾

نُه . ادلّه عدالت خداونددر این مجموعه برای اثبات عدالت خداوند ، به سه دلیل عقلی و یک دلیل نقلی ، استناد شده است :

۱ . زشتی ظلمنخستین دلیل عدالت خداوند متعال ، این است که ظلم ، عقلاً قبیح است و زشتی آن برای همگان ، بدیهی است و به اصطلاح ، قبح ظلم (همانند حُسن عدل) از «مستقلّات عقلیّه» است . بدین جهت ، خداوند متعال که کمال مطلق

.

۲ . همراهی ظلم و نیاز

۳ . همراهی عدل و حکمت

است، محال است مرتکب فعل قبیح گردد . در برخی از آیاتی که ظلم را از خداوند متعال نفی می کنند، به این دلیل نیز اشاره شده است .

۲ . همراهی ظلم و نیازدر یک تحلیل دقیق و روشن، ریشه ظلم، یا جهل است ، یا نفع ، یا ترس و یا ترکیبی از آنها و ریشه عمیق تر آن ، «نیاز» است . از این رو ، محال است ذات بی نیاز ، مرتکب ظلم گردد، چنان که در دعایی از اهل بیت علیهم السلام آمده است : قَد عَلِمتُ ـ یا إِلهی ـ أَنَّهُ لَیسَ فی حُکمِکَ ظُلمٌ وَلا فی نَقِمَتِکَ عَجَلَةٌ ، وإنّما یَعجَلُ مَن یَخافُ الفَوتَ ، وَیَحتاجُ إِلَی الظُّلمِ الضَّعیفُ ، وَقَد تَعالَیتَ یا إلهی عَن ذِلکَ . ⁽¹⁾ای معبود من! حقیقتاً دانستم که در حکم تو ، ستمی و در عذابت ، شتابی نیست . آن کسی شتاب دارد که می ترسد از دست بدهد و ناتوان [است که] ، به ستم نیاز دارد و تو بسی برتر از اینهایی .

۳ . همراهی عدل و حکمتحکمت خداوند متعال ، ایجاب می کند که هر چیزی را در جای خود قرار دهد و این، همان تعریف عدل به مفهوم عام آن است . بنا بر این ، حکمت خداوند از عدالت او قابل تفکیک نیست، چنان که از پیامبر خدا در مقام نیایش ، روایت شده است : أَنتَ العَدلُ الَّذی لا یَظلِمُ وَأَنتَ الحَکیمُ الَّذی لا یَجورُ. ⁽²⁾تو ، آن دادگری هستی که ستم روا نمی دارد و تو ، آن حکیمی هستی که جفا نمی کند .

.

۴ . گواهان عدل خداوند

ده . اقتضای عدل خداوند

۴ . گواهان عدل خداوندافزون بر دلایل عقلی گذشته، از طریق وحی و نقل معتبر نیز به اثبات رسیده که خداوند متعال، فرشتگان و عالِمان حقیقی ، گواهان عدل خدایند: «شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَـهَ إِلَا هُوَ وَالْمَلَـئِکَةُ وَأُوْلُواْ الْعِلْمِ قَائِمَا بِالْقِسْطِ لَا إِلَـهَ إِلَا هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ . ⁽¹⁾خدا ـ که همواره به عدل ، قیام دارد ـ و فرشتگان و دانشوران ، گواهی می دهند که : جز او که توانا و حکیم است ، هیچ معبودی نیست» .

ده . اقتضای عدل خداوندعدل خداوند ـ با تعریفی که از آن ، ارائه شد ـ ایجاب می کند که اراده انسان در سرنوشت او مؤثّر باشد . از این رو ، مسائلی مانند : جبر و اختیار، قضا و قدر، مصائب و شرور (گرفتاری ها و ناگواری ها) و سعادت و شقاوت ، ارتباط نزدیکی با عدل خداوند ، پیدا می کنند . به همین دلیل ، در ادامه بحث عدالت خداوند، مباحث مربوط به این مسائل را به تفصیل ، در این کتاب بررسی می کنیم .

.

بخش یکم : آشنایی با عدالت خداوند

اشاره

بخش یکم : آشنایی با عدل الهیفصل یکم : معنای عدالتفصل دوم : آنچه با ایمان به دادگری خداوند، منافات داردفصل سوم : دلیل دادگری خدافصل چهارم: عدل ، از اصول دین استفصل پنجم: عدالت در آخرت

.

الفصل الأوّل: معنی العدل۱ / ۱مَعناهُ العامُّالإمام الصادق علیه السلامـ فی بَیانِ جُنودِ العَقلِ ـ: العَدلُ وضِدُّهُ الجَورُ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :الجَورُ مُضادُّ العَدلِ . ⁽²⁾

۱ / ۲مَعنی عَدلِ اللّهِأ ـ لَیسَ فی أفعالِهِ مِثقالُ ذَرَّةٍ مِنَ الظُّلمِالکتاب«إِنَّ اللَّهَ لَا یَظْـلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِن تَکُ حَسَنَةً یُضَـعِفْهَا وَیُؤْتِ مِن لَّدُنْهُ أَجْرًا عَظِیمًا» . ⁽³⁾

.

فصل یکم : معنای عدالت

۱ / ۱ معنای عامّ عدالت

۱ / ۲ معنای عدالت خداوند

الف ـ در کارهای خداوند ، هموزن ذرّه ای ، ستم نیست

فصل یکم : معنای عدالت۱ / ۱معنای عامّ عدالتامام صادق علیه السلامـ در بیان سپاه خرد ـ: [یکی ]عدالت است که ضدّ آن ، ستمگری است .

امام علی علیه السلام :ستمگری ، ضدّ عدالت است .

۱ / ۲معنای عدالت خداوندالف ـ در کارهای خداوند ، هموزن ذرّه ای ، ستم نیستقرآن«در حقیقت، خدا هموزن ذرّه ای ، ستم نمی کند و اگر [آن ذرّه، کارِ ]نیکی باشد ، دو چندانش می کند و از نزد خویش پاداشی بزرگ می بخشد» .

.

«إِنَّ اللَّهَ لَا یَظْـلِمُ النَّاسَ شَیْـئا وَ لَـکِنَّ النَّاسَ أَنفُسَهُمْ یَظْـلِمُونَ» . ⁽¹⁾

«قُلْ مَتَـعُ الدُّنْیَا قَلِیلٌ وَالْاخِرَةُ خَیْرٌ لِّمَنِ اتَّقَی وَلَا تُظْـلَمُونَ فَتِیلاً» . ⁽²⁾

«وَمَن یَعْمَلْ مِنَ الصَّــلِحَـتِ مِن ذَکَرٍ أَوْ أُنثَی وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُوْلَئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا یُظْـلَمُونَ نَقِیرًا» . ⁽³⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی دُعاءِ الجَوشَنِ الکَبیرِ ـ: یا عَظیما لا یوصَفُ ، یا عَدلاً لا یَحیفُ ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی وَصفِ اللّهِ تَعالی ـ: اللّهُمَّ إنَّکَ حَیٌّ لاتَموتُ... وعادِلٌ لا تَحیفُ ، وغَنِیٌّ لا تَفتَقِرُ. ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ مِن خُطبَتِهِ فی غَدیرِ خُمٍّ ـ: أشهَدُ بِأَنَّهُ اللّهُ ... العَدلُ الَّذی لا یَجورُ . ⁽⁷⁾

صحیح مسلم :عن أبی ذرّ عن النبیّ صلی الله علیه و آله فیما رَوی عَنِ اللّهِ تَبارَکَ وتَعالی أنَّهُ قالَ : یا عِبادی ، إنّی حَرَّمتُ الظُّلمَ عَلی نَفسی ، وجَعَلتُهُ بَینَکُم مُحَرَّما ، فَلا تَظالَموا . ⁽⁸⁾

.

«خدا به هیچ وجه به مردم ستم نمی کند؛ لیکن مردم خود بر خویشتن ستم می کنند» .

«بگو : برخورداری [از این] دنیا اندک است و برای کسی که تقوا پیشه کرده، آخرت بهتر است و [در آن جا ]به قدر نخ هسته خرمایی بر شما ستم نخواهد رفت» .

«و کسانی که کارهای شایسته کنند ـ چه مرد باشند ، چه زن ـ در حالی که مؤمن باشند، آنان داخل بهشت می شوند، و به قدر گودیِ پشت هسته خرمایی ، مورد ستم قرار نمی گیرند» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعای جوشن کبیر ـ: ای بزرگی که هرگز به وصف نمی آید! ای بسیار دادگری که هرگز ستم روا نمی دارد!

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در توصیف خدای متعال ـ: خدایا! همانا تو زنده ای هستی که نمی میری... و دادگری هستی که ستم نمی کنی، و توانگری هستی که نیازمند نمی شوی.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در خطبه خود در غدیر خُم ـ: شهادت می دهم که همانا اوست خدایِ ... بسیار دادگری که هرگز ستم روا نمی دارد.

صحیح مسلمـ به نقل از ابو ذر ، از پیامبر صلی الله علیه و آله ، آن جا که سخن خداوند متعال را روایت می نماید ـ: ای بندگان من! همانا ستم را برخودم حرام کردم و آن را در میان شما نیز حرام کردم . پس بر یکدیگر ستم نکنید .

.

کفایة الأثر عن جابر بن عبد اللّه الأنصاری :دَخَلَ جُندَبُ بنُ جُنادَةَ الیَهودِیُّ مِن خَیبَرَ عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَقالَ : یا مُحَمَّدُ ، أخبِرنی عَمّا لَیسَ للّهِِ وعَمّا لَیسَ عِندَ اللّهِ وعَمّا لا یَعلَمُهُ اللّهُ . فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : أمّا ما لَیسَ للّهِِ فَلَیسَ للّهِِ شَریکٌ ، وأمّا ما لَیسَ عِندَ اللّهِ فَلَیسَ عِندَ اللّهِ ظُلمٌ لِلعِبادِ ، وأمّا ما لا یَعلَمُهُ اللّهُ فَذلِکَ قَولُکُم یا مَعشَرَ الیَهودِ : إنَّهُ «عُزَیْرٌ ابْنُ اللَّهِ» ⁽¹⁾وَاللّهُ لا یَعلَمُ لَهُ وَلَدا . فَقالَ جُندَبٌ : أشهَدُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ ، وأنَّکَ رَسولُ اللّهِ حَقّا . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی حَمدِ اللّهِ وَالثَّناءِ عَلَیهِ ـ: الحَمدُ للّهِِ الَّذی لا تُدرِکُهُ الشَّواهِدُ ... الَّذی صَدَقَ فی میعادِهِ ، وَارتَفَعَ عَن ظُلمِ عِبادِهِ ، وقامَ بِالقِسطِ ⁽³⁾فی خَلقِهِ ، وعَدَلَ عَلَیهِم فی حُکمِهِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ لا تَفعَل بی ما أنَا أهلُهُ ، فَإِنَّکَ إن تَفعَل بی ما أنَا أهلُهُ تُعَذِّبنی ولَم تَظلِمنی ، أصبَحتُ أتَّقی عَدلَکَ ولا أخافُ جَورَکَ ، فَیا مَن هُوَ عَدلٌ لا یَجورُ ارحَمنی . ⁽⁵⁾

.

کفایة الأثرـ به نقل از جابر بن عبد اللّه انصاری ـ: جُندب بن جُناده یهودی ، از خیبر به محضر پیامبر خدا رسید و گفت : ای محمّد! مرا از آنچه برای خدا نیست و از آنچه نزد خدا نیست و از آنچه خدا آن را نمی داند ، آگاه ساز . پیامبر خدا فرمود : «امّا آنچه برای خدا نیست، شریک است . و امّا آنچه نزد خدا نیست، ستم بر بندگان است . و امّا آنچه خدا آن را نمی داند، ـ ای یهودیان ـ این سخن شماست که می گویید : عُزَیر ، پسر خداست ، در حالی که خداوند برای خود فرزندی نمی شناسد» . جُندب گفت : شهادت می دهم که معبودی جز خدا نیست و همانا تو حقیقتا فرستاده خدایی.

امام علی علیه السلامـ در حمد و ثنای خداوند ـ: ستایش ، خدای را که شاهدان ، او را در نمی یابند ؛ او که در وعده اش راست گفت، و خود را از ستم کردن بر بندگانش باز داشت، و در میان مردم ، عدل برپا نمود، و در داوری بر آنان عدالت ورزید .

امام علی علیه السلام :خدایا! آن چنان که من سزاوارش هستم ، با من رفتار نکن؛ زیرا اگر با من آن چنان رفتار کنی که سزاوار آنم ، عذابم خواهی داد ، در حالی که بر من ستم روا نداشته ای . من ، از دادگریِ تو می هراسم ، نه از ستم ورزی تو! پس ـ ای بسیار دادگری که ستم نمی کند ـ بر من رحم کن !

.

عنه علیه السلامـ فی دُعائِهِ ـ: الحَمدُ للّهِِ ... الدّائِمِ الَّذی لا یَزولُ ، وَالعَدلِ الَّذی لا یَجورُ ، وَالصّافِحِ ⁽¹⁾عَنِ الکَبائِرِ بِفَضلِهِ ، وَالمُعَذِّبِ مَن عَذَّبَ بِعَدلِهِ ، لَم یَخَفِ الفَوتَ فَحَلُمَ . . . . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :ألا وَإنَّ لِکُلِّ دَمٍ ثائِرا ، وَلِکُلِّ حَقٍّ طالِبا ، وَإنَّ الثّائِرَ فی دِمائِنا کَالحاکِمِ فی حَقِّ نَفسِهِ ، وهَوَ اللّهُ الَّذی لا یُعجِزُهُ مَن طَلَبَ ، وَلا یَفوتُهُ مَن هَرَبَ . ⁽³⁾

الإمام الحسین علیه السلامـ مِن دُعائِهِ یَومَ عَرَفَةَ ـ: عَلِمتُ یَقینا غَیرَ ذی شَکٍّ أنَّکَ سائِلی عَن عَظائِمِ الاُمورِ ، وأنَّکَ الحَکَمُ العَدلُ الَّذی لا یَجورُ ، وعَدلُکَ مُهلِکی ، ومِن کُلِّ عَدلِکَ مَهرَبی ، فَإِن تُعَذِّبنی فَبِذُنوبی یا مَولایَ بَعدَ حُجَّتِکَ عَلَیَّ ، وإن تَعفُ عَنّی فَبِحِلمِکَ وجودِکَ وکَرَمِکَ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ فی صِفَةِ اللّهِ جَلَّ وعَلا ـ: هُوَ نورٌ لَیسَ فیهِ ظُلمَةٌ ، وصِدقٌ لَیسَ فیهِ کَذِبٌ ، وعَدلٌ لَیسَ فیهِ جَورٌ ، وحَقٌّ لَیسَ فیهِ باطِلٌ ، کَذلِکَ لَم یَزَل ولا یَزالُ أبَدَ الآبِدینَ ، وکَذلِکَ کانَ إذ لَم یَکُن أرضٌ ولا سَماءٌ . ⁽⁵⁾

الإمام الکاظم علیه السلام :إنَّ اللّهَ تَعالی ... العالِمُ الَّذی لا یَجهَلُ ، وَالعَدلُ الَّذی لا یَجورُ ، وَالجَوادُ الَّذی لا یَبخَلُ . ⁽⁶⁾

.

امام علی علیه السلامـ در دعایش ـ: ستایش ، از آنِ خدایی است ... جاوید که زوال نمی پذیرد ، و بسیار دادگری که ستم نمی کند، و به کَرَمش ، از گناهان بزرگ می گذرد، و هر که را عذاب کند ، دادگرانه عذاب می کند . او نگران از دست رفتن وقت نیست . بدین خاطر ، بردباری می کند .

امام علی علیه السلام :همانا ، هر خونی را خونخواهی است و هر حقّی را خواهانی . همانا ، خونخواهِ ما چنان کند که داور درباره خود آن کند . او خداست که هر کس را خواهد از دست او نَجَهد و آن که گریزد از او نرهد .

امام حسین علیه السلامـ در دعایش در روز عرفه ـ: از روی یقینی که شک در آن راه ندارد ، دانستم که تو از من درباره کارهای بزرگ [یعنی گناهان] ، پرسش [و بازخواست ]خواهی نمود، و تو ، داور بسیار دادگری هستی که هرگز ستم نمی کند، و دادگریِ تو ، نابود سازنده من است و من از هر گونه دادگریِ تو گریزانم . پس ـ ای سَرور من ـ اگر عذابم کنی، به خاطر گناهانم است که پس از اتمام حجّت بر من ، روا می داری، و اگر از من درگذری، به دلیل بردباری و جود و کَرَم توست .

امام صادق علیه السلامـ در توصیف خداوند ارجمندِ والا ـ: او نوری است که تاریکی در آن راه ندارد، و راستی ای است که دروغ در آن راه ندارد، و عدالتی است که ستم در آن راه ندارد، و حقیقتی است که باطل در آن راه ندارد . پیوسته این چنین است و برای همیشه خواهد بود و پیوسته چنین بوده ، آن هنگام که نه زمینی بوده است و نه آسمانی .

امام کاظم علیه السلام :خدای متعال ، دانایی است که نادانی ندارد، و دادگری است که ستم نمی کند، و سخاوتمندی است که بخل نمی ورزد .

.

البلد الأمینـ فی دُعاءِ إدریسَ علیه السلام ـ: یا نَقِیُّ مِن کُلِّ جَورٍ لَم یَرضَهُ ، ولَم یُخالِطهُ فِعالُهُ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ اللّهَ عَدلٌ لا یَجورُ . ⁽²⁾

الإمام الکاظم علیه السلامـ من دُعائِهِ لِسَعَةِ الرِّزقِ ـ: سُبحانَکَ اللّهُمَّ ... صَمَدٌ ⁽³⁾لا یَطعَمُ ... وجَبّارٌ لا یَظلِمُ . ⁽⁴⁾

ب ـ القِیامُ بِالقِسطِالکتاب«شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَـهَ إِلَا هُوَ وَالْمَلَـئِکَةُ وَأُوْلُواْ الْعِلْمِ قَائِمَا بِالْقِسْطِ لَا إِلَـهَ إِلَا هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ» . ⁽⁵⁾

«وَتَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ صِدْقًا وَعَدْلًا لَا مُبَدِّلَ لِکَلِمَـتِهِ وَهُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ» . ⁽⁶⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :بِالعَدلِ قامَتِ السَّماواتُ وَالأَرضُ . ⁽⁷⁾

.

ب ـ برپا داشتن قسط (برابری)

البلد الأمینـ در دعای ادریس علیه السلام ـ: ای منزّه از هر ستم ، که از ستم ، ناخُشنود است و کارهایش بِدان آلوده نگشته است !

امام صادق علیه السلام :همانا خداوند ، دادگری است که ستم نمی کند .

امام کاظم علیه السلامـ از دعایش درباره گسترش روزی ـ: خدایا! تو منزّهی ... ، و برآورنده نیازهایی و بی نیازی هستی که نمی خورد ... ، و زورمندی هستی که ستم نمی کند .

ب ـ برپا داشتن قسط (برابری)قرآن«خدا که همواره برابری را برپا می دارد ، گواهی می دهد که : جز او هیچ معبودی نیست، و فرشتگان و دانشوران [نیز گواهی می دهند] که : جز او ـ که توانا و حکیم است ـ هیچ معبودی نیست» .

«و کلمات پروردگارت ، با راستی و داد، انجام گرفته است و هیچ تغییر دهنده ای برای کلمات او نیست ، و او شنوای داناست» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آسمان ها و زمین ، با دادگری ، پایدار می مانند .

.

الإمام علیّ علیه السلام :العَدلُ أساسٌ بِهِ قِوامُ العالَمِ . ⁽¹⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ تَعالی بِقِسطِهِ وعَدلِهِ جَعَلَ الرَّوحَ ⁽²⁾وَالفَرَحَ فِی الرِّضا وَالیَقینِ ، وجَعَلَ الهَمَّ وَالحَزَنَ فِی السَّخَطِ ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی دُعاءِ الیَومِ الرّابِعِ مِنَ الشَّهرِ ـ: اللّهُمَّ لَکَ الحَمدُ ... کَمَّلتَ وبَلَّغتَ رِسالَتَکَ ، وتَقَدَّستَ بِالوَعیدِ ، وأخَذتَ الحُجَّةَ عَلَی العِبادِ ، فَأَتمَمتَ نورَکَ ، وتَمَّت کَلِماتُکَ صِدقا وعَدلاً . اللّهُمَّ لَکَ الحَمدُ ولَکَ النِّعمَةُ ولَکَ المَنُّ ⁽⁵⁾، تَکشِفُ الضُّرَّ ، وتُعطِی الیُسرَ ، وتَقضِی الحَقَّ ، وتَعدِلُ بِالقِسطِ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الخافِضِ الرّافِعِ ... الَّذی جَعَلَ المَوتَ بَینَ خَلقِهِ عَدلاً ، وأنعَمَ بِالحَیاةِ عَلَیهِم فَضلاً ، فَأَحیا وأماتَ ، وقَدَّرَ الأَقواتَ ⁽⁷⁾، أحکَمَها بِعِلمِهِ تَقدیرا ، وأتقَنَها بِحِکمَتِهِ تَدبیراً . ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :إنَّ اللّهَ جَلَّ شَأنُهُ ، وتَقَدَّسَت أسماؤُهُ ، خَلَقَ خَلقَهُ فَأَلزَمَهُم عِبادَتَهُ ، وکَلَّفَهُم طاعَتَهُ ، وقَسَّمَ بَینَهُم مَعائِشَهُم ، ووَضَعَهُم فِی الدُّنیا بِحَیثُ وَضَعَهُم ، ووَصَفَهُم فِی ¨ الدّینِ بِحَیثُ وَصَفَهُم ، وهُوَ فی ذلِکَ غَنِیٌّ عَنهُم ، لا تَنفَعُهُ طاعَةُ مَن أطاعَهُ ولا تَضُرُّهُ مَعصِیَةُ مَن عَصاهُ مِنهُم ، لکِنَّهُ تَعالی عَلِمَ قُصورَهُم عَمّا یَصلُحُ عَلَیهِ شُؤونُهُم ، ویَستَقیمُ بِهِ أودُهُم ⁽⁹⁾فی عاجِلِهِم وآجِلِهِم ، فَأَدَّبَهُم ⁽¹⁰⁾بِإِذنِهِ فی أمرِهِ ونَهیِهِ ، فَأَمَرَهُم تَخییرا وکَلَّفَهُم یَسیرا ، وأماز ⁽¹¹⁾سُبحانَهُ بِعَدلِ حُکمِهِ وحِکمَتِهِ بَینَ الموجِفِ ⁽¹²⁾مِن أنامِهِ إلی مَرضاتِهِ ومَحَبَّتِهِ ، وبَینَ المُبطِئِ عَنها وَالمُستَظهِرِ عَلی نِعمَتِهِ مِنهُم بِمَعصِیَتِهِ . فَذلِکَ قَولُ اللّهِ عز و جل : «أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ اجْتَرَحُواْ السَّیِّـئاتِ أَن نَّجْعَلَهُمْ کَالَّذِینَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّــلِحَـتِ سَوَاءً مَّحْیَاهُمْ وَ مَمَاتُهُمْ سَاءَ مَا یَحْکُمُونَ» ⁽¹³⁾. ⁽¹⁴⁾

.

امام علی علیه السلام :دادگری ، پایه ای است که استواریِ جهان ، بِدان است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :همانا خدای متعال ، با برابری و دادگری اش ، آسایش و شادابی را در خشنودی و یقین، و غم و اندوه را در خشم قرار داد .

امام علی علیه السلامـ در دعای روز چهارم ماه ـ: خدایا! ستایش ، از آنِ توست ... . رسالت خویش را کامل کردی و ابلاغ نمودی، و با تهدید ، محکم کاری کردی ، و حجّت را بر بندگان ، تمام کردی . پس ، نورت را به کمال رساندی، و با راستی و داد ، سخنان [و نعمت های] تو کامل گشت . خدایا! ستایش و نعمت و احسان ، از آنِ توست . سختی را برطرف می کنی، و آسایش عطا می فرمایی، و به حقْ حکم می رانی، و با برابری ، دادگری می کنی .

امام علی علیه السلام :ستایش ، از آنِ خدای فرود آورنده و بالا برنده است ... ؛ او که مرگ را در میان خَلق خود ، برابر قرار داد، و با کَرَمش ، زندگی را بر آنان ارزانی داشت . پس ، زنده کرد و میراند، و روزی را به اندازه تعیین کرد . از روی علم ، اندازه آن را ثابت نمود، و از روی تدبیر ، با حکمتش آن را استوار ساخت .

امام علی علیه السلام :همانا خداوند ـ که مقامش باعظمت و نام هایش پاک است ـ خَلق را آفرید و آنان را به عبادت خویش ملزم ساخت، و آنان را به طاعتش موظّف نمود، و وسایل زندگی را میانشان تقسیم کرد، و آنان را در کار دنیا ، در جایگاه اکنونشان قرار داد و در کار دین ، به همین اوصافِ [طاعت و بندگی] ، وصفشان نمود ، در حالی که او در این باره از آنان بی نیاز است، که در میان آنان ، نه طاعت کسی او را فایده می بخشد و نه نافرمانی کسی به او زیان می رساند ؛ لیکن خدای متعال ، کوتاهی آنان را در آنچه امورشان را اصلاح می کند و به وسیله آن انحرافاتشان در حال و آینده به راه راست هدایت می شود، دانست . بدین جهت به خواست خودش آنها را با امر و نهیَش ادب نمود . پس ، آنان را [به انجام دادن آنها] با اختیار خودشان فرمان داد و وظایف آسانی را بر عهده شان نهاد . خدای سبحان به خاطر عدالت در حُکم و حکمتش ، در میان خَلقش ، بین کسانی که در جهت خشنودی و دوستی او با جدّیت می کوشند و کسانی که در آن ، کوتاهی می ورزند و نعمت خدا را در نافرمانی او به کار می گیرند، فرق می گذارد . و این ، همان سخن خداوند عز و جل است که فرمود : «آیا کسانی که مرتکب کارهای بد شده اند ، پنداشته اند که آنان را مانند کسانی قرار می دهیم که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده اند ، [به طوری که ]زندگی آنها و مرگشان یکسان است؟ چه بد ، داوری می کنند!» .

.

الإمام زین العابدین علیه السلامـ مِن دُعائِهِ بَعدَ صَلاةِ اللَّیلِ ـ: إلهی وسَیِّدی ، هَدَأَتِ العُیونُ ، وغارَتِ النُّجومُ ، وسَکَنَتِ الحَرَکاتُ مِنَ الطَّیرِ فِی الوُکورِ ، وَالحیتانِ فِی البُحورِ ، وأنتَ العَدلُ الَّذی لا یَجورُ ، وَالقِسطُ الَّذی لا تَمیلُ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ وقَد سُئِلَ عَن قَومِ صالِحٍ علیه السلام : هَل کانَ فیهِم عالِمٌ بِهِ ـ: اللّهُ أعدَلُ مِن أن یَترُکَ الأَرضَ بِلا عالِمٍ . ⁽²⁾

.

امام زین العابدین علیه السلامـ از دعایش بعد از نماز شب ـ: ای خدا و سَرور من! دیدگان ، آرام گرفتند و ستارگان ، غروب کردند و پرندگان در لانه ها و ماهیان در دریاها ، از حرکت ، باز ایستادند ، در حالی که تو دادگری هستی که هرگز ستم نمی کند و مُنصفی هستی که هرگز به سویی میل نمی کنی (نمی لغزی) .

امام صادق علیه السلامـ آن گاه که درباره قوم صالح علیه السلام از وی سؤال شد : آیا در میان آنان عالمی [آگاه به حقیقتِ حال صالح ]بوده است؟ ـ: خداوند ، دادگرتر از آن است که زمین را بدون عالمی ، رها سازد .

.

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ إنَّکَ إلهُ مَن فِی السَّماءِ ، وإلهُ مَن فِی الأَرضِ ، وعَدلٌ فیهِما . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :یا اللّهُ الماجِدُ الکَریمُ ، العَفُوُّ الَّذی وَسِعَ کُلَّ شَیءٍ عَدلُهُ . ⁽²⁾

الإمام الکاظم علیه السلام :إنَّ الاُمورَ ... کُلَّها بِیَدِ اللّهِ ... کَتَبَ المَوتَ عَلی جَمیعِ خَلقِهِ ، وجَعَلَهُم اُسوَةً فیهِ ، عَدلاً مِنهُ عَلَیهِم عَزیزا ، وقُدرَةً مِنهُ عَلَیهِم ، لا مَدفَعَ لِأَحَدٍ مِنهُ . ⁽³⁾

ج ـ الأَمرُ بِالقِسطِالکتاب«قُلْ أَمَرَ رَبِّی بِالْقِسْطِ وَأَقِیمُواْ وُجُوهَکُمْ عِندَ کُلِّ مَسْجِدٍ وَ ادْعُوهُ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ کَمَا بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ» . ⁽⁴⁾

«لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَیِّنَـتِ وَ أَنزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتَـبَ وَ الْمِیزَانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَ أَنزَلْنَا الْحَدِیدَ فِیهِ بَأْسٌ شَدِیدٌ وَ مَنَـفِعُ لِلنَّاسِ وَ لِیَعْلَمَ اللَّهُ مَن یَنصُرُهُ وَ رُسُلَهُ بِالْغَیْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِیٌّ عَزِیزٌ» . ⁽⁵⁾

«إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْاءِحْسَـنِ وَ إِیتَایءِ ذِی الْقُرْبَی وَ یَنْهَی عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنکَرِ وَ الْبَغْیِ یَعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ» . ⁽⁶⁾

«یَـأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ کُونُواْ قَوَّ مِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَی أَنفُسِکُمْ أَوِ الْوَ لِدَیْنِ وَالْأَقْرَبِینَ إِن یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقِیرًا فَاللَّهُ أَوْلَی بِهِمَا فَلَا تَتَّبِعُواْ الْهَوَی أَن تَعْدِلُواْ وَإِن تَلْوُواْ أَوْ تُعْرِضُواْ فَإِن اللَّهَ کَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِیرًا» . ⁽⁷⁾

.

ج ـ فرمان به برابری

امام صادق علیه السلام :خدایا! همانا تو معبود هر که در آسمان است و معبود هر که در زمین است ، هستی و دادگر در میان آنانی .

امام صادق علیه السلام :ای خداوندِ باعظمت و کَرَم ، و بخشایشگری که دادگری اش همه چیز را فرا گرفته است!

امام کاظم علیه السلام :همه امور ، در اختیار خداست ... . مرگ را بر همه خَلقش حتمی ساخت و آن را برای همه آنان قرار داد، تا با قدرت تمام ، دادگری اش را به آنان نشان دهد و قدرت خود را بر آنان ثابت نماید، که هیچ کس توان ندارد مرگ را از خود دفع کند .

ج ـ فرمان به برابریقرآن«بگو : پروردگارم به برابری ، فرمان داده است و [این که] در هر مسجدی روی خود را مستقیم [به سوی قبله ]کنید و در حالی که دین خود را برای او خالص گردانیده اید ، وی را بخوانید . همان گونه که شما را پدید آورد ، [به سوی او] بر می گردید» .

«به راستی ، [ما] پیامبران خود را با دلایل آشکار روانه کردیم و با آنها کتاب و ترازو را فرود آوردیم تا مردم برابری را برپا دارند ، و آهن را ـ که در آن برای مردم ، خطری سخت و سودهایی است ـ پدید آوردیم تا خدا معلوم بدارد که چه کسی در نهان، او و پیامبرانش را یاری می کند . آری، خدا نیرومند شکست ناپذیر است» .

«در حقیقت، خدا به دادگری و نیکوکاری و بخشش به خویشاوندان ، فرمان می دهد و از کار زشت و ناپسند و ستم ، باز می دارد. به شما اندرز می دهد، باشد که پند گیرید» .

«ای کسانی که ایمان آورده اید! پیوسته برابری را برپا دارید و برای خدا گواهی دهید، هر چند به زیان خودتان یا [به زیان] پدر و مادر و خویشاوندان [شما ]باشد. اگر [یکی از دو طرفِ دعوا] توانگر یا نیازمند باشد، خدا به آن دو [از شما] سزاوارتر است . پس، از پیِ هوس نروید که [در نتیجه از حقّ] عدول کنید. و اگر به انحراف گرایید یا روی برگردانید ، قطعا خدا به آنچه انجام می دهید ، آگاه است» .

.

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :إنَّ اللّهَ سُبـحانَهُ أمَـرَ بِالعَدلِ وَالإِحـسانِ ، ونَهـی عَنِ الفَحشاءِ ⁽¹⁾وَالظُّلمِ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّما أمَرَ اللّهُ تَعالی بِالعَدلِ وَالإِحسانِ وإیتاءِ ذِی القُربی ـ یَعنی مَوَدَّةَ ذَوِی القُربی وَابتِغاءَ طاعَتِهِم ـ ویَنهی عَنِ الفَحشاءِ وَالمُنکَرِ وَالبَغیِ . ⁽³⁾

راجع : ص ۷۰ (معنی عدل الإنسان / العدل العملی) .

د ـ أعدَلُ العادِلینَرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی دُعاءِ الجَوشَنِ الکَبیرِ ـ: یا أحکَمَ الحاکِمینَ ، یا أعدَلَ العادِلینَ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ مِن دُعاءٍ لَهُ لِلوِقایَةِ مِنَ المَحذوراتِ : ـسُبحانَهُ مِن مُتَعَطِّفٍ ما أعدَلَهُ ، وسُبحانَهُ مِن عادِلٍ ما أتقَنَهُ ، وسُبحانَهُ مِن مُتقِنٍ ما أحکَمَهُ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ مِن دُعاءٍ لَهُ فی یَومِ الجُمُعَةِ لِلأَمانِ مِن کُلِّ مَکروهٍ ـ: یا مَنِ العَدلُ أمرُهُ ، وَالصِّدقُ وَعدُهُ ، یا مَحمودا فی أفعالِهِ فَلا تَبلُغُ الأَوهامُ کُنهَ جَلالِهِ فی مُلکِهِ وعِزِّهِ ، یا کَریمَ العَفوِ ، أنتَ الَّذی مَلَأَ کُلَّ شَیءٍ عَدلُهُ وفَضلُهُ . ⁽⁶⁾

.

د ـ دادگرترینِ دادگران

حدیثامام علی علیه السلام :خداوند سبحان به دادگری و نیکوکاری فرمان داده و از گناه و ستم باز داشته است .

امام صادق علیه السلام :همانا خدای متعال به دادگری و نیکوکاری و بخشش به خویشاوندان ـ یعنی دوستی با خاندان پیامبر و پیروی از ایشان ـ فرمان داده و از گناه و منکَر و ستم ، باز داشته است .

ر . ک : ص ۷۱ (معنای عدالت انسان / عدالت عملی) .

د ـ دادگرترینِ دادگرانپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعای جوشن کبیر ـ: ای بهترینِ داوران! ای دادگرترینِ دادگران!

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ از دعایش برای حفاظت از حوادث ناگوار ـ: منزّه است آن مهرورزی که دادگرانه مهر می ورزد، و منزّه است آن دادگری که استوارْ دادگری می کند، و منزّه است محکم کاری که خوب محکم کاری می کند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ از دعایش در روز جمعه برای در امان ماندن از هر بدی ـ: ای که دادگری ، فرمان اوست و راستی وعده اوست! ای که در کارهایش ستایش شده است و وهم ها حقیقت جلالت و شُکوه او را در سلطنت و عزّتش در نمی یابند . ای بزرگوار در بخشش! تو آنی که دادگری و کَرَم او ، همه چیز را فراگرفته است .

.

الإمام زین العابدین علیه السلام :اللّهُمَّ ارزُقنا خَوفَ عِقابِ الوَعیدِ ، وشَوقَ ثَوابِ المَوعودِ ، حَتّی نَجِدَ لَذَّةَ ما نَدعوکَ بِهِ ، وکَآبَةَ ما نَستَجیرُکَ مِنهُ ، وَاجعَلنا عِندَکَ مِنَ التَّوّابینَ الَّذینَ أوجَبتَ لَهُم مَحَبَّتَکَ ، وقَبِلتَ مِنهُم مُراجَعَةَ طاعَتِکَ ، یا أعدَلَ العادِلینَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إلهی ، إن عَفَوتَ فَمَن أولی مِنکَ بِالعَفوِ ؟ وإن عَذَّبتَنی فَمَن أعدَلُ مِنکَ فِی الحُکمِ ؟ ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ مِن دُعاءٍ لَهُ ـ: مُلکُکَ کَثیرٌ ، وعَدلُکَ قَدیمٌ ، وعَطاؤُکَ جَزیلٌ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ مِن دُعاءٍ لَهُ بَعدَ صَلاةِ الحاجَةِ لَیلَةَ السَّبتِ ـ: یا أکرَمَ الأَکرَمینَ ، ویا أعدَلَ الفاصِلینَ ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

.

امام زین العابدین علیه السلام :خدایا! ترس از عقوبتِ وعده داده شده و شوق به ثوابِ وعده داده شده را روزی مان فرما تا لذّت آنچه را از تو می خواهیم و اندوه آنچه را که از آن به تو پناه می بریم ، دریابیم، و ما را نزد خویش از توبه کنندگانی قرار بده که دوستی ات را برای آنان واجب نمودی و بازگشت به فرمان برداری ات را از ایشان پذیرفتی، ای دادگرترینِ دادگران!

امام زین العابدین علیه السلام :بار الها! اگر [مرا ]ببخشی، چه کسی از تو به بخشیدن ، سزاوارتر است؟ و اگر عذابم کنی، چه کسی از تو در داوری ، دادگرتر است ؟

امام زین العابدین علیه السلامـ از دعایش ـ: [خدایا! ]سلطنت تو فراگیر، دادگری تو همیشگی، و عطای تو بسیار است .

امام صادق علیه السلامـ از دعایش بعد از نماز حاجت در شب شنبه ـ: ای بخشنده ترینِ بخشندگان و ای دادگرترینِ داوران!

.

الإمام الهادی علیه السلامـ فی زِیارَةِ صاحِبِ الأَمرِ علیه السلام ـ: اللّهُمَّ ألبِسهُ حُلَلَ الإِنعامِ ، وتَوِّجهُ تاجَ الإِکرامِ ، وَارفَعهُ إلی أعلی مَرتَبَةٍ ومَقامٍ ، حَتّی یَلحَقَ نَبِیَّکَ عَلَیهِ وآلِهِ السَّلامُ ، وَاحکُم لَهُ اللّهُمَّ عَلی ظالِمیهِ ، إنَّکَ العَدلُ فیما تَقضیهِ . اللّهُمَّ وصَلِّ عَلَی الطّاهِرَةِ البَتولِ ... حَتّی لا یَبقی لَها وَلِیٌّ ساخِطٌ لِسَخَطِها إلّا وهُوَ راضٍ ، إنّک أعَزُّ مَن أجارَ المَظلومینَ ، وأعدَلُ قاضٍ . ⁽¹⁾

ه ـ العَدلُ فِی القَضاءِ وَالحُکمِالکتاب«وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا وَ وُضِعَ الْکِتَـبُ وَ جِاْی ءَ بِالنَّبِیِّینَ وَالشُّهَدَاءِ وَ قُضِیَ بَیْنَهُم بِالْحَقِّ وَ هُمْ لَا یُظْـلَمُونَ» . ⁽²⁾

«وَلِکُلِّ أُمَّةٍ رَّسُولٌ فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ قُضِیَ بَیْنَهُم بِالْقِسْطِ وَ هُمْ لَا یُظْـلَمُونَ» . ⁽³⁾

«وَقُضِیَ بَیْنَهُم بِالْحَقِّ وَ قِیلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَــلَمِینَ» . ۴

«وَ اللَّهُ یَقْضِی بِالْحَقِّ وَ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِن دُونِهِ لَا یَقْضُونَ بِشَیْ ءٍ إِنَّ اللَّهَ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ» . ⁽⁴⁾

«وَ قُضِیَ بَیْنَهُم بِالْقِسْطِ وَ هُمْ لَا یُظْـلَمُونَ» . ⁽⁵⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی دُعاءِ الجَوشَنِ الکَبیرِ ـ: یا مَن هُوَ قاضٍ بِلا حَیفٍ . ⁽⁶⁾

.

ه ـ دادگری در قضاوت و حکم

امام هادی علیه السلامـ در زیارت امام زمان علیه السلام ـ: خدایا! او را به زیورهای اِنعام (بخشش) بیارا ، و بر سرش تاج کرامت بِنِه، و او را به والاترین درجه و مقام برسان، تا آن گاه که به پیامبرت ـ که بر او و خاندانش درود باد ـ بپیوندد، و به نفع او ـ ای خدا ـ علیه ستمگران ، حکم فرما؛ چرا که تو در داوری ، عدالت پیشه ای . خدایا! بر [فاطمه] پاکیزه پاک دامن درود فرست ... تا برای او دوستی باقی نماند ، جز این که با رضایت ، به خاطر خشم او خشم نماید؛ چرا که تو قدرتمندترین کسی هستی که ستم دیدگان را پناه می دهد و دادگرترین قضاوت کننده ای .

ه ـ دادگری در قضاوت و حکمقرآن«و زمین به نور پروردگارش روشن می گردد و کارنامه [ ی اعمال در میانْ] نهاده می شود و پیامبران و شاهدان را می آورند و میانشان به حق ، داوری می گردد، و آنان مورد ستم قرار نمی گیرند» .

«و هر امّتی را پیامبری است. پس چون پیامبرشان بیاید، میانشان به عدالتْ داوری می شود و بر آنان ستم نمی رود» .

«و میانشان به حقْ داوری می گردد و گفته می شود : ستایش ، ویژه پروردگار جهانیان است» .

«و خداست که به حقْ داوری می کند ، و کسانی که اینان آنها را به جای او می خوانند ، [عاجزند و] به چیزی داوری نمی کنند . در حقیقت ، خداست آن که شنوای بیناست» .

«و میان آنان با برابری ، داوری می شود و بر ایشان ستم نمی رود» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعای جوشن کبیر ـ: ای کسی که بدون ستم ، حکم کننده است!

.

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی دُعائِهِ ـ: اللّهُمَّ إنّی عَبدُکَ ، وَابنُ عَبدِکَ وَابنُ أمَتِکَ ، ناصِیَتی ⁽¹⁾بِیَدِکَ ، ماضٍ فِیَّ حُکمُکَ ، عَدلٌ فِیَّ قَضاؤُکَ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ مِن خُطبَتِهِ فی غَدیرِ خُمٍّ ـ: اُطیعُ واُبادِرُ إلی کُلِّ ما یَرضاهُ ، وأستَسلِمُ لِقَضائِهِ رَغبَةً فی طاعَتِهِ ، وخَوفا مِن عُقوبَتِهِ ، لِأَنَّهُ اللّهُ الَّذی لا یُؤمَنُ مَکرُهُ ⁽³⁾، ولا یُخافُ جَورُهُ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی دُعاءِ الیَومِ الثّالِثِ مِنَ الشَّهرِ ـ: حُکمُهُ عَدلٌ ، وهُوَ لِلحَمدِ أهلٌ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی دُعاءٍ لَهُ ـ: وَعدُکَ صادِقٌ ، وقَولُکَ حَقٌّ ، وحُکمُکَ عَدلٌ . ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لَمّا رَأی یونُسُ علیه السلام أنَّ قَومَهُ لا یُجیبونَهُ ولا یُؤمِنونَ ، ضَجِرَ وعَرَفَ مِن نَفسِهِ قِلَّةَ الصَّبرِ ، فَشَکا ذلِکَ إلی رَبِّهِ ، وکانَ فیما شَکا ⁽⁷⁾أن قالَ : یا رَبِّ ، إنَّکَ بَعَثتَنی إلی قَومی ، ولی ثَلاثونَ سَنَةً ، فَلَبِثتُ فیهِم أدعوهُم إلَی الإِیمانِ بِکَ ، وَالتَّصدیقِ بِرِسالاتی ، واُخَوِّفُهُم عَذابَکَ ونَقِمَتَکَ ثَلاثا وثَلاثینَ سَنَةً ، فَکَذَّبونی ولَم یُؤمِنوا بی ، وجَحَدوا نُبُوَّتی وَاستَخَفّوا بِرِسالاتی ، وقَد تَواعَدونی وخِفتُ أن یَقتُلونی ، فَأَنزِل عَلَیهِم عَذابَکَ ، فَإِنَّهُم قَومٌ لا یُؤمنونَ . قالَ : فَأَوحَی اللّهُ إلی یونُسَ : إنَّ فیهِمُ الحَملَ ، وَالجَنینَ وَالطِّفلَ ، وَالشَّیخَ الکَبیرَ ، وَالمَرأَةَ الضَّعیفَةَ ، وَالمُستَضعَفَ المَهینَ ⁽⁸⁾، وأنَا الحَکَمُ العَدلُ ، سَبَقَت رَحمَتی غَضَبی ، لا اُعَذِّبُ الصِّغارَ بِذُنوبِ الکِبارِ مِن قَومِکَ ، وهُم ـ یا یونُسُ ـ عِبادی وخَلقی ، وبَرِیَّتی فی بِلادی ، وفی عَیلَتی ، اُحِبُّ أن أتَأَنّاهُم ، وأرفُقَ بِهِم ، وأنتَظِرُ تَوبَتَهُم . ⁽⁹⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعایش ـ: خدایا! من ، بنده و پسر بنده و پسر کنیز تو ام . اختیار من ، به دست توست . حُکم تو درباره ام نافذ، و داوری ات درباره ام عادلانه است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ از خطبه اش در غدیر خُم ـ: [خدا را] فرمان می برم و به سوی هر چیزی که خشنودی او در آن است ، شتاب می کنم و به خاطر اشتیاق به فرمانبری او و بیم از کیفرش ، تسلیم حُکم اویم؛ چرا که او خدایی است که [دشمن از ]مکرش در امان نیست و از ستمش بیم نمی رود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعای روز سوم ماه ـ: حُکم او (خدا) ، دادگرانه است و او برای ستایش ، سزاوار است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعایش ـ: وعده تو راست ، سخن تو حق ، و داوری تو دادگرانه است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :یونس علیه السلام ، زمانی که دید قومش دعوت او را نمی پذیرند و به او ایمان نمی آورند ، آزرده شد و احساس بی تابی کرد . از این رو ، به پروردگارش شِکوه نمود . در بخشی از شِکوه های او چنین بود : ای پروردگار من! تو مرا در سی سالگی به سوی قومم مبعوث فرمودی و من ، سی و سه سال در میانشان ماندم و آنان را به ایمان آوردن به تو و تصدیق رسالتم دعوت نمودم و از عذاب و نقمت تو بیمشان دادم ؛ امّا آنان تکذیبم کردند و به من ایمان نیاوردند ، و نبوّتم را انکار نمودند و رسالتم را سبُک شمردند و مرا تهدید نمودند و ترسیدم که مرا بکشند . پس ، عذابت را بر آنان فرود آر ؛ زیرا آنان قومی هستند که ایمان نمی آورند . آن گاه خداوند به یونس علیه السلام وحی فرمود : «در میان آنان ، زن باردار و جنین و کودک خردسال و مرد پیر و زن ناتوانْ و مستضعف حقیر وجود دارد ، در حالی که من ، داور دادگر هستم که رحمتم بر خشمم پیشی گرفته است . من خردسالان قوم تو را به خاطر گناهان بزرگ سالانشان کیفر نمی دهم و ـ ای یونس ـ آنان بندگان و آفریدگان و مردمان من در سرزمین های من و در زیر پوشش من اند . دوست دارم درباره آنان حوصله کنم و با ایشان مدارا نمایم ، و توبه شان را انتظار می کشم» .

.

الکافی عن أحمد بن محمّد بن خالد رفعه :أتی جَبرَئیلُ علیه السلام إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقالَ لَهُ : إنَّ رَبَّکَ یَقولُ لَکَ : إذا أرَدتَ أن تَعبُدَنی یَوما ولَیلَةً حَقَّ عِبادَتی ، فَارفَع یَدَیکَ إلَیَّ وقُل : ... اللّهُمَّ لَکَ الحَمدُ حَمدا أبَدا ، أنتَ حَسَنُ البَلاءِ ⁽¹⁾، جَلیلُ الثَّناءِ ، سابِغُ النَّعماءِ ، عَدلُ القَضاءِ ، جَزیلُ العَطاءِ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ ... الَّذی عَظُمَ حِلمُهُ فَعَفا ، وعَدَلَ فی کُلِّ ما قَضی . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الحَقُّ أجمَلُ الأَشیاءِ فِی التَّواصُفِ ، وأوسَعُها فِی التَّناصُفِ ، لا یَجری لِأَحَدٍ إلّا جَری عَلَیهِ ، ولا یَجری عَلَیهِ إلّا جَری لَهُ ، ولَو کانَ لِأَحَدٍ أن یَجرِیَ ذلِکَ لَهُ ولا یَجرِیَ عَلَیهِ ، لَکانَ ذلِکَ للّهِِ عز و جل خالِصا دونَ خَلقِهِ ؛ لِقُدرَتِهِ عَلی عِبادِهِ ، ولِعَدلِهِ فی کُلِّ ما جَرَت عَلَیهِ ضُروبُ ⁽⁴⁾قَضائِهِ ، ولکِن جَعَلَ حَقَّهُ عَلَی العِبادِ أن یُطیعوهُ ، وجَعَلَ کَفّارَتَهُم عَلَیهِ بِحُسنِ الثَّوابِ تَفَضُّلاً مِنهُ ، وتَطَوُّلاً بِکَرَمِهِ ، وتَوَسُّعا بِما هُوَ مِنَ المَزیدِ لَهُ أهلاً . ⁽⁵⁾

.

الکافیـ به نقل از احمد بن محمّد بن خالد ، در حدیثی مرفوع از اهل بیت علیهم السلام ـ: جبرئیل علیه السلام به حضور پیامبر صلی الله علیه و آله رسید و گفت : پروردگارت به تو می فرماید : «هر گاه خواستی روز و شبی را ، چنان که شایسته من است ، عبادتم نمایی، دستانت را به سویم بر آور و بگو : ... خدایا! ستایش جاوید ، از آنِ توست . تو نیکو آزماینده، زیبا ثنا ، بسیار نعمت دهنده، به دادگری داوری کننده، و بسیار بخشنده ای» .

امام علی علیه السلام :ستایش ، خدای را ... که بردباری بزرگ است ، پس در می گذرد، و در هر چیزی که حکم می کند ، دادگری می ورزد .

امام علی علیه السلام :حق ، در مقام توصیف ، زیباترینِ چیزها و در مقام به کارگیری ، سخت ترینِ چیزهاست . به نفع کسی اجرا نمی شود ، مگر این که علیه او نیز اجرا شود ، و علیه کسی اجرا نمی گردد ، مگر این که به نفع او نیز اجرا گردد . چنانچه قرار شود حق به نفع کسی باشد ، ولی علیه او نباشد (دیگری را بر او حقّی نباشد)، فقط درباره خداوند عز و جلچنین است و نه خَلق او ، به دلیل قدرت او بر بندگانش و دادگری اش در همه مواردی که حکم او جاری است . خدا این حق را بر عهده بندگان نهاد که او را فرمان برند و پاداش آنان را در برابر این عمل، بهترین پاداش قرار داد ، تا احسانی از جانب او و بخششی کریمانه و گشایشی بیش از شایستگی آنان باشد .

.

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ لَکَ الحَمدُ ، وَالحَمدُ ثَناؤُکَ ، وَالحَسَنُ بَلاؤُکَ ، وَالعَدلُ قَضاؤُکَ ، وَالأَرضُ فی قَبضَتِکَ ... ولَکَ العَرشُ واسِعا ، ولَکَ الحَمدُ دائِما ولَکَ الحَمدُ قادِرا ، ولَکَ الحَمدُ عادِلاً . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فیما سَأَلوهُ علیه السلام عَنِ المُتَشابِهِ فِی القَضاءِ ـ: هُوَ عَشَرَةُ أوجُهٍ مُختَلِفَةُ المَعنی ... ومِنهُ قَضاءُ حُکمٍ وفَصلٍ ... وأمّا قَضاءُ الحُکمِ فَقَولُهُ تَعالی : «قُضِیَ بَیْنَهُم بِالْحَقِّ وَ قِیلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَــلَمِینَ» ⁽²⁾أی حُکِمَ بَینَهُم ، وقَولُهُ تَعالی : «وَ اللَّهُ یَقْضِی بِالْحَقِّ وَ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِن دُونِهِ لَا یَقْضُونَ بِشَیْ ءٍ إِنَّ اللَّهَ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ» ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ فی دُعاءٍ لَهُ ـ: سُبحانَ اللّهِ الَّذی ... لا یَجورُ فی حُکمِهِ إذا قَضی . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذی لا تُدرِکُهُ الشَّواهِدُ . . . الَّذی صَدَقَ فی میعادِهِ ، وَارتَفَعَ عَن ظُلمِ عِبادِهِ ، وقامَ بِالقِسطِ فی خَلقِهِ ، وعَدَلَ عَلَیهِم فی حُکمِهِ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ ـ: حُکمُهُ عَدلٌ ... وهُوَ الغَفورُ الرَّحیمُ . جَمیلُ الثَّناءِ ، حَسَنُ البَلاءِ ، سَمیعُ الدُّعاءِ ، عَدلُ القَضاءِ . ⁽⁷⁾

.

امام علی علیه السلام :خدایا! ستایش ، آنِ توست، و ستایش تو ثنای تو است، و آزمون تونیکو ، و حکم تو دادگرانه است، و زمین ، در پنجه قدرت توست، ... و عرش گسترده ، از آنِ توست، و ستایش همیشگی و ستایش توانایی و ستایش دادگری ، از آنِ توست .

امام علی علیه السلامـ در پاسخ سؤالی درباره متشابه بودن «قضاء» [بین چند معنا] ـ: قضا دارای ده وجه با معانی گوناگون است ... و از جمله آنها ، داوری و فصل خصومت کردن است ... . [نمونه] داوری ، [در] این سخن خدای متعال است : «و میانشان به حقْ قضاوت می شود و گفته می شود : ستایش ، ویژه پروردگار جهانیان است» ، یعنی میانشان داوری می شود . و [نیز این] سخن خدای متعال : «و خداست که به حقْ داوری می کند، و کسانی که اینان آنها را به جای او (خدا) می خوانند ، [عاجزند و ]به چیزی داوری نمی کنند . در حقیقت ، خداست آن که شنوای بیناست» .

امام علی علیه السلامـ در دعایش ـ: منزّه است خداوندی که ... هنگام داوری ، در حکمش ستم نمی کند .

امام علی علیه السلام :ستایش ، خدای راست که شاهدان ، او را در نمی یابند ؛ آن که در وعده اش راست گفت و از ستم کردن بر بندگان ، دست نگاه داشت . برابری را در میان خَلقش برپا کرد و در داوری بر آنان دادگری نمود .

امام علی علیه السلامـ در دعا ـ: داوری خدا ، دادگرانه است ... و اوست آمرزنده مهربان ، زیبا ثنا ، نیکو آزماینده ، گوش دهنده به دعا ، و دادگر در داوری .

.

عنه علیه السلام :عُبِدَ فَشَکَرَ ، وحَکَمَ فَعَدَلَ ، وتَکَرَّمَ وتَفَضَّلَ ... ذلِکَ قَولٌ فَصلٌ ، وحُکمٌ عَدلٌ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إلهی إن کانَ قَد دَنا أجَلی ، ولَم یُقَرِّبنی مِنکَ عَمَلی ، فَقَد جَعَلتُ الاِعتِرافَ بِالذَّنبِ إلَیکَ وَسائِلَ عِلَلی ، فَإِن عَفَوتَ فَمَن أولی مِنکَ بِذلِکَ ، وإن عَذَّبتَ فَمَن أعدَلُ مِنکَ فِی الحُکمِ هُنالِکَ ... . إلهی إن عَفَوتَ فَبِفَضلِکَ ، وإن عَذَّبتَ فَبِعَدلِکَ ، فَیا مَن لا یُرجی إلّا فَضلُهُ ، ولا یُخافُ إلّا عَدلُهُ ، صَلِّ عَلی مُحَمّدٍ وآلِ مُحَمّدٍ ، وَامنُن عَلَینا بِفَضلِکَ ، ولا تَستَقصِ عَلَینا فی عَدلِکَ . ⁽²⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فی مُناجاتِهِ ـ: سَیِّدی ... وعِزَّتِکَ لَقَد أحبَبتُکَ مَحَبَّةً استَقَرَّت فی قَلبی حَلاوَتُها ، وأنِسَت نَفسی بِبِشارَتِها ، ومُحالٌ فی عَدلِ أقضِیَتِکَ أن تَسُدَّ أسبابَ رَحمَتِکَ عَن مُعتَقِدی مَحَبَّتِکَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ ـ: . . . فَإِنّی عَبدُکَ وفی قَبضَتِکَ ، ناصِیَتی بِیَدِکَ ، لا أمرَ لی مَعَ أمرِکَ ، ماضٍ فِیَّ حُکمُکَ ، عَدلٌ فِیَّ قَضاؤُکَ ، ولا قُوَّةَ لی عَلَی الخُروجِ مِن سُلطانِکَ ، ولا أستَطیعُ مُجاوَزَةَ قُدرَتِکَ ، ولا أستَمیلُ هَواکَ ، ولا أبلُغُ رِضاکَ ، ولا أنالُ ما عِندَکَ إلّا بِطاعَتِکَ ، وبِفَضلِ رَحمَتِکَ . ⁽⁴⁾

.

امام علی علیه السلام :[خدا] عبادت [بندگان] را شکر گزارد ، و به داد ، داوری نمود ، و بزرگواری و احسان کرد ... . این است سخن جدا کننده [ی حق و باطل] و حُکم دادگرانه .

امام علی علیه السلام :بار الها! اگر اَجَلم فرا رسیده و کردارم مرا به تو نزدیک نساخته است، عوامل بدبختی ام را به عنوان عذر ، با اعتراف به گناهم نزد تو می آورم . پس اگر بخشیدی، چه کسی سزاوارتر از تو به آن است ؟ و اگر عذاب نمودی ، چه کسی در داوری نسبت به آنها از تو دادگرتر است ؟ بار الها! اگر بخشیدی ، به خاطر لطف توست ، و اگر کیفر دادی ، به خاطر دادگری توست . پس ـ ای کسی که جز به لطفش امید نمی رود و جز از دادگری اش هراسی نیست ـ بر محمّد و خاندان محمّد ، درود فرست و با لطفت بر ما منّت نِه و در دادگری ات بر ما سخت نگیر .

امام زین العابدین علیه السلامـ در مناجاتش ـ: ای سَرور من! ... به عزّت تو سوگند ، حقیقتاً ، چنان دوستت دارم که شیرینی محبّتت در قلبم جای گرفته و جانم با زیبایی آن ، مأنوس گشته است . و در دادگاه دادگرانه تو ، غیر ممکن است که اسباب [نزول ]رحمتت را از عقیده مندان به محبتّت باز داری .

امام زین العابدین علیه السلامـ در دعا ـ: ... همانا من ، بنده تو و در پنجه قدرت تو هستم و اختیار من ، به دست توست . با وجود فرمانت ، هیچ [اختیار و حقِّ] فرمان دادنی برای من نیست . حُکم تو درباره من ، نافذ ، و داوریِ تو درباره من عادلانه است . مرا توان خروج از سلطنت تو نیست و قادر نیستم از حیطه قدرت تو بیرون روم ، و نمی خواهم از عشق تو به جانبی دیگر میل کنم ـ و به [مقام] خشنودی تو دست نمی یازم ـ و به آنچه نزد توست ، نایل نمی شوم جز با اطاعت تو و به لطف رحمتت .

.

عنه علیه السلام :أنتَ الَّذی أرَدتَ فَکانَ حَتما ما أرَدتَ ، وقَضَیتَ فَکانَ عَدلاً ما قَضَیتَ ، وحَکَمتَ فَکانَ نِصفا ⁽¹⁾ما حَکَمتَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ مِن دُعائِهِ لِلعیدَینِ وَالجُمُعَةِ ـ: الوَیلُ الدّائِمُ لِمَن جَنَحَ ⁽³⁾عَنکَ ، وَالخَیبَةُ الخاذِلَةُ لِمَن خابَ مِنکَ ، وَالشَّقاءُ الأَشقی لِمَنِ اغتَرَّ بِکَ ، ما أکثَرَ تَصَرُّفَهُ فی عَذابِکَ ، وما أطوَلَ تَرَدُّدَهُ فی عِقابِکَ ، وما أبعَدَ غایَتَهُ مِنَ الفَرَجِ ، وما أقنَطَهُ ⁽⁴⁾مِن سُهولَةِ المَخرَجِ . ... عَدلاً مِن قَضائِکَ لا تَجورُ فیهِ ، وإنصافا مِن حُکمِکَ لا تَحیفُ عَلَیهِ ، فَقَد ظاهَرتَ الحُجَجَ ، وأبلَیتَ الأَعذارَ ، وقَد تَقَدَّمتَ بِالوَعیدِ ، وتَلَطَّفتَ فِی التَّرغیبِ ، وضَرَبتَ الأَمثالَ ، وأطَلتَ الإِمهالَ ، وأخَّرتَ وأنتَ مُستَطیعٌ لِلمُعاجَلَةِ ، وتَأَنَّیتَ ⁽⁵⁾وأنتَ مَلیءٌ بِالمُبادَرَةِ . لَم تَکُن أناتُکَ عَجزا ، ولا إمهالُکَ وَهنا ⁽⁶⁾، ولا إمساکُکَ غَفلَةً ، ولَا انتِظارُکَ مُداراةً ، بَل لِتَکونَ حُجَّتُکَ أبلَغَ ، وکَرَمُکَ أکمَلَ ، وإحسانُکَ أوفی ، ونِعمَتُکَ أتَمَّ ، کُلُّ ذلِکَ کانَ ولَم تَزَل وهُوَ کائِنٌ ولا تَزالُ ، حُجَّتُکَ أجَلُّ مِن أن توصَفَ بِکُلِّها . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلامـ مِن دُعائِهِ فی یَومِ عَرَفَةَ ـ: أنتَ الَّذی ... قَضَیتَ فَکانَ عَدلاً ما قَضَیتَ ، وحَکَمتَ فَکانَ نِصفا ما حَکَمتَ . ⁽⁸⁾

.

امام زین العابدین علیه السلام :[خدایا!] تو آنی که خواستی و خواستت محقّق گشت، و حُکم نمودی و حُکمت دادگرانه بود، و داوری کردی و داوری ات منصفانه بود .

امام زین العابدین علیه السلامـ از دعایش در دو عید فطر و قربان و روز جمعه ـ: نفرین همیشگی برای کسی است که از تو روی بگردانَد، و ناامیدی خوارکننده برای کسی است که از تو مأیوس گردد، و بدترین بدبختی برای کسی است که فریب [نعمت های] تو را بخورد . چه بسیار است واژگونی او در عذاب تو، و چه طولانی است سرگردانی او در کیفر تو، و چه دور است گشایش کار او، و چه یأس آلود است آسان رها شدن او . [همه اینها] ناشی از دادگری در حُکم توست که در آن ، جفا نمی کنی و انصاف در داوری توست که در آن ، ستم روا نمی داری . حجّت هایت را [پی در پی ]آشکار ساختی و بهانه ها را پایان دادی و تهدید را پیش تر اعلان نمودی، و در ترغیب [به ثواب] ، مهربانی کردی و [برای عبرت گرفتن ]مَثَل ها زدی و مهلت ها را طولانی نمودی و [مجازات را] به تأخیر انداختی ، در حالی که به انجام دادن فوری آن قادر بودی، و درنگ نمودی ، در حالی که به شتاب نمودن ، توانا بودی . درنگ تو نه از روی ناتوانی، و مهلت دادن تو نه از روی سستی، و خودداری تو نه از روی غفلت، و انتظار تو نه از روی مدارا بود ؛ بلکه به خاطر این بود که حجّت تو رساتر، و کَرَم تو کامل تر، و احسان تو شامل تر، و نعمت تو تمام تر باشد . همه اینها بوده و از بین نرفته و الآن نیز هست و همیشه خواهد بود . حجّت تو ، بزرگ تر از آن است که همه اش به وصف آید .

امام زین العابدین علیه السلامـ از دعایش در روز عرفه ـ: تو آنی که ... داوری کردی و داوری ات دادگرانه بود ، و حُکم کردی و حُکمت منصفانه بود .

.

عنه علیه السلامـ فِی المُناجاةِ الإِنجیلِیَّةِ ـ: أحمَدُهُ جاهِرا بِحَمدِهِ ، شاکِرا لِرِفدِهِ ، ⁽¹⁾حَمدَ مُوَفَّقٍ لِرُشدِهِ ، واثِقٍ بِعَدلِهِ ... أدرَکتَ فَاقتَدَرتَ ، وحَکَمتَ فَعَدَلتَ ، وأنعَمتَ فَأَفضَلتَ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :اللّهمَّ ... أنتَ إلهُنا ومَولانا ، حَسَنٌ فینا حُکمُکَ ، وعَدلٌ فینا قَضاؤُکَ ، اقضِ لَنَا الخَیرَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ لَکَ الحَمدُ ... تُعطی مَن تَشاءُ بِلا مَنٍّ ، وتَقضی ما تَشاءُ بِلا ظُلمٍ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ ـ: یا مَن یَغفِرُ ظُلمَنا وحَوبَنا ⁽⁵⁾وجُرأَتَنا ، وهُوَ لا یَجورُ عَلَینا فی قَضِیَّتِهِ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ ـ: أسأَلُکَ ... أن تَقضِیَ حاجَتی ، وأن تُیَسِّرَ لی عُسرَها ، وتَکفِیَنی مُهِمَّها ؛ فَإِن فَعَلتَ فَلَکَ الحَمدُ ، وإن لَم تَفعَل فَلَکَ الحَمدُ ، غَیرَ جائِرٍ فی حُکمِکَ ، ولامُتَّهَمٍ فی قَضائِکَ ، ولا حائِفٍ فی عَدلِکَ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ إنّی عَبدُکَ وَابنُ عَبدِکَ وَابنُ أمَتِکَ ، ناصِیَتی بِیَدِکَ ، عَدلٌ فِیَّ حُکمُکَ ، ماضٍ فِیَّ قَضاؤُکَ . ⁽⁸⁾

.

امام زین العابدین علیه السلامـ در مناجات انجیلیه ـ: او را با ستایش آشکار می ستایم و به خاطر عطاهایش سپاس می گزارم . او را می ستایم ، چون ستایش کسی که به هدایت او ، توفیق یافته و به دادگری او اطمینان دارد ... . یافتی و با قدرت ، مسلّط گشتی و حُکم کردی و دادگری نمودی ، و نعمت بخشیدی و بیش از استحقاق ، عطا کردی .

امام صادق علیه السلام :خدایا! ... تو معبود و سَرور مایی . حُکم تو درباره ما نیکو، و داوری تو درباره ما دادگرانه است . برای ما نیکی را برآورده ساز .

امام صادق علیه السلام :خدایا! ستایش ، از آنِ توست ... . به هر که بخواهی ، بدون منّتْ عطا می کنی، و به هر چه بخواهی ، بدون ستم حُکم می کنی .

امام صادق علیه السلامـ در دعا ـ: ای که ستم و گناه و جرئتِ ما را می آمرزد، در حالی که در حُکمش بر ما ستم روا نمی دارد !

امام صادق علیه السلامـ در دعا ـ: از تو می خواهم ... که حاجتم را روا کنی و دشواری آن را آسان نمایی و مهمّ آن را کفایتم کنی . اگر چنین کردی ، ستایشْ تو راست ، و اگر چنین نکردی ، [باز هم] ستایشْ تو راست ، که تو در حُکمت ستم نمی کنی و در داوری ات متّهم و در دادگری ات ستمگر نیستی .

امام صادق علیه السلام :خدایا! همانا من بنده تو و پسر بنده تو و پسر کنیز تو هستم . اختیار من به دست توست . حُکم تو درباره من دادگرانه ، و داوری تو درباره من نافذ است .

.

الإمام الرضا علیه السلامـ فی وَصفِ رَبِّهِ عز و جل ـ: لا یُمَثَّلُ بِخَلیقَتِهِ ، ولا یَجورُ فی قَضِیَّتِهِ . ⁽¹⁾

الإمام الجوادـ فی زِیارَةِ أبیهِ الإِمامِ الرِّضا علیهماالسلام ـ: اللّهُمَّ إنّی أسأَلُکَ یا اللّهُ ... العادِلُ فی بَرِیَّتِهِ ، العالِمُ فی قَضِیَّتِهِ ، الکَریمُ فی تَأخیرِ عُقوبَتِهِ ... فَکَم مِن سَیِّئَةٍ أخفاها حِلمُکَ حَتّی دَخِلَت ، وحَسَنَةٍ ضاعَفَها فَضلُکَ حَتّی عَظُمَت عَلَیها مُجازاتُکَ ، جَلَلتَ أن یُخافَ مِنکَ إلَا العَدلُ ، وأن یُرجی مِنکَ إلَا الإِحسانُ وَالفَضلُ ، فَامنُن عَلَیَّ بِما أوجَبَهُ فَضلُکَ ، ولا تَخذُلنی بِما یَحکُمُ بِهِ عَدلُکَ . ⁽²⁾

الإمام الهادی علیه السلامـ مِن دُعائِهِ فی قُنوتِهِ ـ: أنتَ الخالِقُ بِغَیرِ تَکَلُّفٍ ، وَالقاضی بِغَیرِ تَحَیُّفٍ . ⁽³⁾

و ـ العَدلُ فِی العَطاءِمصباح المتهجّدـ فی دُعاءٍ ذکَرَهُ بَعدَ صَلاةِ عَلِیٍّ علیه السلام ـ: اللّهُمَّ إنّی اُشهِدُکَ وکَفی بِکَ شَهیدا ، وأشهَدُ أنَّکَ أنتَ اللّهُ رَبّی ... وأشهَدُ أنَّ قَولَکَ حَقٌّ ، وأنَّ قَضاءَکَ حَقٌّ ، وأنَّ عطاءَکَ عَدلٌ . ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلام :قَدَّرَ الأَرزاقَ فَکَثَّرَها وقَلَّلَها ، وقَسَّمَها عَلَی الضّیقِ وَالسَّعَةِ ، فَعَدَلَ فیها لِیَبتَلِیَ مَن أرادَ بِمَیسورِها ومَعسورِها ، ولِیَختَبِرَ بِذلِکَ الشُّکرَ وَالصَّبرَ مِن غَنِیِّها وفَقیرِها . ⁽⁵⁾

.

و ـ دادگری در بخشش

امام رضا علیه السلامـ در توصیف پروردگار عز و جل ـ: به آفریدگانش تشبیه نمی گردد و در حُکمش ستم نمی کند .

امام جواد علیه السلامـ در زیارت پدرش امام رضا علیه السلام ـ: خدایا! از تو می خواهم ... ای خدایی که در میان خَلقش دادگر است ، و در داوری اش داناست و در تأخیر انداختن مجازاتش کریم است ! ... چه بسیار بدی ای که بردباری تو آن را پوشانْد تا این که از بین رفت ، و چه بسیار خوبی ای که لطف تو آن را افزون کرد تا این که پاداش تو در برابر آن ، بزرگ گشت ! بسیار بزرگوارتر از آنی که جز از داد تو ، هراسی باشد ، و جز احسان و لطف ، از تو امید رود . پس به آنچه اقتضای لطف توست ، بر من منّت نِه و به آنچه دادگری ات حکم می کند ، خوارم نگردان .

امام هادی علیه السلامـ در دعای قنوتش ـ: [خدایا! ]تو آفریدگاری هستی بدون زحمت و دادگری هستی بدون ستم .

و ـ دادگری در بخششمصباح المتهجّدـ در دعایی که پس از نماز امام علی علیه السلام ذکر نموده است ـ: خدایا! تو را گواه می گیرم و تو برای گواهی دادن کافی هستی ، و شهادت می دهم که تویی آن خدایی که پروردگار من است ... و شهادت می دهم که سخن تو حق است و داوری تو ، حق است و بخشش تو ، دادگرانه است .

امام علی علیه السلام :[خداوند] روزیِ همگان را تعیین کرد . سپس آن را زیاد و کم نمود و آن را بر پایه تنگی و گشایش ، تقسیم کرد . آن گاه در آن ، دادگری ورزید تا به وسیله آسانی و سختی آن ، هر که را بخواهد ، بیازماید و بدین وسیله سپاس گزاری و شکیبایی توانگر و نیازمند را بشناسد .

.

عنه علیه السلام :إنَّ طَلَبَ العِلمِ أوجَبُ عَلَیکُم مِن طَلَبِ المالِ ، إنَّ المالَ مَقسومٌ مَضمونٌ لَکُم ، قَد قَسَّمَهُ عادِلٌ بَینَکُم وضَمِنَهُ ، وسَیَفی لَکُم . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ مِن دُعائِهِ المَعروفِ بِدُعاءِ الیَمانِیِّ ـ: اِبتَدَأتَنی بِالنِّعَمِ فَضلاً وطَولاً ⁽²⁾، وأمَرتَنی بِالشُّکرِ حَقّا وعَدلاً ، ووَعَدتَنی عَلَیهِ أضعافا ومَزیدا ، وأعطَیتَنی مِن رِزقِکَ اعتِبارا وفَضلاً. ⁽³⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ رِضیً بِحُکمِ اللّهِ ، شَهِدتُ أنَّ اللّهَ قَسَمَ مَعایِشَ عِبادِهِ بِالعَدلِ ، وأخَذَ عَلی جَمیعِ خَلقِهِ بِالفَضلِ ، اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ ، ولا تَفتِنّی بِما أعطَیتَهُم ، ولا تَفتِنهُم بِما مَنَعتَنی ، فَأَحسُدَ خَلقَکَ ، وأغمَطَ ⁽⁴⁾حُکمَکَ . اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ ، وطَیِّب بِقَضائِکَ نَفسی ، ووَسِّع بِمَواقِعِ حُکمِکَ صَدری ، وهَب لِیَ الثِّقَةَ لِاُقِرَّ مَعَها بِأَنَّ قَضاءَکَ لَم یَجرِ إلّا بِالخِیَرَةِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ مِن دُعائِهِ فی یَومِ عَرَفَةَ ـ: قَدَّرتَ الاُمورَ بِعِلمِکَ ، وقَسَّمتَ الأَرزاقَ بِعَدلِکَ ، ونَفَذَ فی کُلِّ شَیءٍ عِلمُکَ ، وحارَتِ الأَبصارُ دونَکَ ... فَلَم یُقایِس شَیئا بِشَیءٍ مِن خَلقِهِ ، ولَم یَستَعِن عَلی خَلقِهِ بِغَیرِهِ . ثُمَّ أمضَی الاُمورَ عَلی قَضائِهِ وأجَّلَها إلی أجَلٍ مُسَمّیً ، قَضی فیها بِعَدلِهِ ، وعَدَل فیها بِفَضلِهِ ، وفَصَلَ فیها بِحُکمِهِ ، وحَکَمَ فیها بِعَدلِهِ . ⁽⁶⁾

.

امام علی علیه السلام :همانا طلب دانش از طلب دارایی بر شما لازم تر است ؛ زیرا دارایی برای شما تقسیم و تضمین شده است . آن را دادگری میانتان قسمت نموده و ضمانت کرده است و به زودی ، برایتان تأمین می کند .

امام علی علیه السلامـ از دعایش که به «دعای یَمانی» معروف است ـ: [خدایا! ]تو آفرینشم را با نعمت هایت از روی بخشش و منّت ، آغاز کردی و بر پایه حق و داد ، مرا به سپاس گزاری ، امر نمودی و برای آن ، پاداش چندین برابر و فراوان نویدم دادی و از روزی ات با احترام و لطف ، به من عطا فرمودی .

امام زین العابدین علیه السلام :ستایش ، خدا را با خشنودی از حُکم او ! گواهی می دهم که خداوند ، توشه بندگانش را دادگرانه تقسیم نمود و با همه آفریدگانش با لطف رفتار کرد . خدایا! بر محمّد و خاندان او درود فرست و مرا با آنچه به آنان بخشودی ، و آنان را با آنچه از من باز داشتی ، امتحان نکن تا [باعث شود] به آفریدگانت رشک برم و حُکمت را سبُک شمارم . خدایا! بر محمّد و خاندان او درود فرست و با دادرسی ات ، روانم را پاکیزه گردان و به وسیله جایگاه های صدور حُکمت سینه ام را گشاده فرما و اعتمادی ارزانی ام دار تا در سایه آن ، اعتراف نمایم که حکم تو ، جز به نیکی ، جاری نگشته است .

امام زین العابدین علیه السلامـ از دعای او در روز عرفه ـ: با دانشت کارها را مقدّر نمودی ، و با دادگری ات روزی ها را تقسیم کردی . دانشت در هر چیزی نافذ است ، و دیدگان (فهم ها) در شناخت تو سرگردان اند ... . پس ، [خداوند ]چیزی از آفریدگان را به چیز دیگر ، قیاس نکرد و برای اقدام علیه آفریده اش ، از دیگری یاری نخواست . سپس کارها را بر اساس حُکمش انجام داد و اَجَلشان را تعیین کرد . با دادگری اش ، درباره آنها داوری نمود و با لطفش ، درباره آنها دادگری کرد و با حُکمش میان آنها فیصله داد و درباره آنها دادگرانه داوری نمود .

.

عنه علیه السلامـ مِن دُعائِهِ فی یَومِ الجُمُعَةِ ـ: قَنِّعنی یا إلهی بِما رَزَقتَنی ، وما رَزَقتَنی مِن رِزقٍ فَأَرِنی فیهِ عَدلاً حَتّی أری قَلیلَهُ کَثیرا ، وأبذُلَهُ فیکَ بَذلاً . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ ... وَارزُقنی مُواساةَ مَن قَتَّرتَ ⁽²⁾عَلَیهِ مِن رِزقِکَ بِما وَسَّعتَ عَلَیَّ مِن فَضلِکَ ، ونَشَرتَ عَلَیَّ مِن عَدلِکَ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ مِن دُعائِهِ فی یَومِ عَرَفَةَ ـ: اِفتَح عَلَیَّ أبوابَ رَحمَتِکَ ، ورَضِّنی بِعادِلِ قِسَمِکَ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ لِلمُفَضَّلِ بنِ عُمَرَ ـ: اُنظُرِ الآنَ إلی ذَواتِ الأَربَعِ ، کَیفَ تَراها تَتبَعُ اُمَّهاتِها مُستَقِلَّةً بِأَنفُسِها ... وکَذلِکَ تَری کَثیرا مِنَ الطَّیرِ کَمِثلِ الدَّجاجِ وَالدُّرّاجِ ⁽⁵⁾وَالقَبَجِ ⁽⁶⁾تَدرُجُ وتَلقُطُ حینَ یَنقابُ عَنهَا البَیضُ . فَأَمّا ما کانَ مِنها ضَعیفا لا نُهوضَ فیهِ ، کَمِثلِ فِراخِ الحَمامِ وَالیَمامِ ⁽⁷⁾وَالحُمَّرِ ⁽⁸⁾، فَقَد جُعِلَ فِی الاُمَّهاتِ فَضلُ عَطفٍ عَلَیها ، فَصارَت تَمُجُّ الطَّعامَ فی أفواهِها بَعدَما توعیهِ حَواصِلُها ، فَلا تَزالُ تَغذوها حَتّی تَستَقِلَّ بِأَنفُسِها ، ولِذلِکَ لَم تُرزَقِ الحَمامُ فِراخا کَثیرَةً مِثلَما تُرزَقُ الدَّجاجُ ؛ لِتَقوَی الاُمُّ عَلی تَربِیَةِ فِراخِها فَلا تَفسُدَ ولا تَموتَ ، فَکُلٌّ اُعطِیَ بِقِسطٍ مِن تَدبیرِ الحَکیمِ اللَّطیفِ الخَبیرِ . ⁽⁹⁾

.

امام زین العابدین علیه السلامـ از دعای او در روز جمعه ـ: بار الها! مرا به آنچه روزی ام کردی ، قانع گردان ، و در آنچه روزی ام فرمودی ، عدالتی نشانم بده تا اندک آن را بسیار ببینم و آن را در راه تو به خوبی ببخشم .

امام زین العابدین علیه السلام :خدایا! بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست ... و به خاطر لطف گسترده ات به من و اعطای دادگرانه ات به من ، همیاریِ کسی را که از روزیِ کمتری برخوردارش ساختی ، روزی ام فرما .

امام صادق علیه السلامـ از دعایش در روز عرفه ـ: [خدایا!] درهای رحمتت را به رویم بگشای و با تقسیم های دادگرانه ات خشنودم ساز .

امام صادق علیه السلامـ به مفضّل بن عمر ـ: همین الآن به این چارپایان بنگر . ببین چگونه هر یک به طور جداگانه در پیِ مادرانشان هستند ... . همچنین بسیاری از پرندگان (مانند : مرغ و تیهو و کبک) را می بینی که در پی دانه بر می آیند ، در ساعتی که از تخمْ بیرون می آیند . آن جوجه هایی که ناتوان اند و حرکتی ندارند (مانند : جوجه کبوتر اهلی و کبوتر صحرایی و کبک) ، در ضمیر مادران آنها ، مهربانی زیادی نهاده شده است ، به گونه ای که خوراک را پس از جمع آوری در چینه دانشان ، در دهان آنها پرتاب می کنند ، و پیوسته آنها را غذا می دهند تا خودشان در انجام دادن کارهایشان استقلال یابند . به همین دلیل [ناتوانی جوجه ها ]است که کبوتر ، مانند مرغ ، از جوجه زیاد برخوردار نمی شود ، به جهت این که مادر بتواند جوجه هایش را خوب بپروراند تا فاسد نشوند و از بین نروند . به همه آنها از روی تدبیرِ [خداوندِ ]دانای مهربانِ آگاه ، دادگرانه عطا شده است .

.

الکافی عن معتّب :دَخَلَ مُحَمَّدُ بنُ بِشرٍ الوَشّاءُ عَلی أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام ، یَسأَ لُهُ أن یُکَلِّمَ شِهابا أن یُخَفِّفَ عَنهُ حَتّی یَنقَضِیَ المَوسِمُ ، وکانَ لَهُ عَلَیهِ ألفُ دینارٍ ، فَأَرسَلَ [الصّادِقُ علیه السلام ]إلَیهِ فَأَتاهُ فَقالَ لَهُ : قَد عَرَفتَ حالَ مُحَمَّدٍ وَانقِطاعَهُ إلَینا ، وقَد ذَکَرَ أنَّ لَکَ عَلَیهِ ألفَ دینارٍ ، لَم تَذهَب فی بَطنٍ ولا فَرجٍ ، وإنَّما ذَهَبَت دَینا عَلَی الرِّجالِ ووَضائِعَ وَضِعَها ، وأنَا اُحِبُّ أن تَجعَلَهُ فی حِلٍّ . فَقالَ[ علیه السلام ] : لَعَلَّکَ مِمَّن یَزعُمُ أنَّهُ یُقبَضُ مِن حَسَناتِهِ فَتُعطاها ، فَقالَ : کَذلِکَ فی أیدینا . فَقالَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : اللّهُ أکرَمُ وأعدَلُ مِن أن یَتَقَرَّبَ إلَیهِ عَبدُهُ ، فَیَقومَ فِی اللَّیلَةِ القَرَّةِ ⁽¹⁾أو یَصومَ فِی الیَومِ الحارِّ أو یَطوفَ بِهذَا البَیتِ ثُمَّ یَسلُبَهُ ذلِکَ فَیُعطاهُ ، ولکِن ، للّهِِ فَضلٌ کَثیرٌ یُکافِئُ المُؤمِنَ ، فَقالَ : فَهُوَ فی حِلٍّ . ⁽²⁾

الکافی عن الإمام الکاظم علیه السلام :إنَّ اللّهَ لَم یَترُک شَیئا مِن صُنوفِ الأَموالِ إلّا وقَدَقسَمَهُ ، وأعطی کُلَّ ذی حَقٍّ حَقَّهُ ، الخاصَّةَ وَالعامَّةَ ، وَالفُقَراءَ وَالمَساکینَ ، وکُلَّ صِنفٍ مِن صُنوفِ النّاسِ ، فَقالَ : لَو عُدِلَ فِی النّاسِ لَاستَغنَوا . ثُمَّ قالَ : إنَّ العَدلَ أحلی مِنَ العَسَلِ ، ولا یَعدِلُ إلّا مَن یُحسِنُ العَدلَ . ⁽³⁾

.

الکافیـ به نقل از معتّب ـ: محمّد بن بِشرِ وَشّاء به حضور امام صادق علیه السلام رسید و از ایشان خواست که با شهاب ، صحبت کند تا در بازپرداخت قرض وی ـ که هزار دینار بود ـ تا پایان موسم [حج ]به او مهلت دهد . امام صادق علیه السلام فردی را در پی شهاب فرستاد و او به محضر امام صادق علیه السلام رسید . امام علیه السلام به او فرمود : «تو ، حال محمّد و متوسّل شدنش به ما را می دانی . او می گوید که تو هزار دینار از او بستانکاری ، که در راه شکم و شهوت ، مصرف نشده ؛ بلکه [بخشی] به صورت طلبی که از افراد دارد و [بخشی نیز ]با زیان هایی که در تجارت دید ، از دستش رفت . من دوست دارم که تو او را [در باز گرداندن بدهی اش] آزاد بگذاری» . سپس فرمود : «شاید تو از جمله کسانی هستی که می پندارند از نیکی های او گرفته و به تو داده می شود » . شهاب گفت : پیش ما ، این چنین است . امام صادق علیه السلام فرمود : «[البتّه] خداوند ، بخشنده تر و دادگرتر از آن است که بنده ای به او تقرّب بجوید و در شب سرد به نماز برخیزد ، یا در روز گرم ، روزه بگیرد و یا این خانه (کعبه) را طواف نماید و او [پاداشِ] آن را از وی باز گیرد ، و [بی تردید ، ]به او عطا می گردد . لطف خداوند ، بسیار است و مؤمن را پاداش می دهد» . شهاب گفت : محمّد بن بشر ، آزاد است و مهلت دارد .

الکافی :امام کاظم علیه السلام فرمود : «همانا خداوند ، چیزی از انواع دارایی ها را رها نکرده است ، جز این که تقسیمش نموده و حقّ هر صاحب حقّی را از : خاص و عام ، نیازمندان و تهی دستان ، و هر گروهی از مردم ، داده است » . [امام علیه السلام ] فرمود : «اگر در میان مردم دادگری می شد ، حتما بی نیاز می شدند» . سپس فرمود : «همانا داد ، از عسل ، شیرین تر است ، و دادگری نکرده است ، مگر کسی که آن را به خوبی انجام دهد» .

.

الإمام العسکریّ علیه السلامـ فِی التَّفسیرِ المَنسوبِ إلَیهِ ، فی قِصَّةِ ذَبحِ بَنی إسرائیلَ البَقَرَةَ وإحیاءِ اللّهِ شَخصا مَقتولاً بَعدَ أن ضَرَبوهُ بِبَعضها بِأَمرِهِ تَعالی ـ: ... فَأَوحَی اللّهُ إلَیهِ : یا موسی إنَّهُ کانَ لِهذَا الفَتَی المَنشورِ ⁽¹⁾بَعدَ القَتلِ سِتّونَ سَنَةً ، وقَد وَهَبتُ لَهُ بِمَسأَلَتِهِ وتَوسُّلِهِ بِمُحَمَّدٍ وآلِهِ الطَّیِّبینَ سَبعینَ سَنَةً ، تَمامَ مِئَةٍ وثَلاثینَ سَنَةً ، صَحیحَةٌ حَواسُّهُ ، ثابِتٌ فیها جَنانُهُ ⁽²⁾، قَوِیَّةٌ فیها شَهَواتُهُ ، یَتَمَتَّعُ بِحَلالِ هذِهِ الدُّنیا ویَعیشُ ، ولا یُفارِقُها ولا تُفارِقُهُ ، فَإِذا حانَ حینُهُ حانَ حینُها وماتا جَمیعاً معا فَصارا إلی جِنانی ، وکانا زَوجَینِ فیها ناعِمَینِ . ولَو سَأَلَنی ـ یا موسی ـ هذَا الشَّقِیُّ ـ القاتِلُ ـ بِمِثلِ ما تَوَسَّلَ بِهِ هذَا الفَتی عَلی صِحَّةِ اعتِقادِهِ أن أعصِمَهُ مِنَ الحَسَدِ ، واُقنِعَهُ بِما رَزَقتُهُ ـ وذلِکَ هُوَ المُلکُ العَظیمُ ـ لَفَعَلتُ . ولَو سَأَلَنی بِذلِکَ مَعَ التَّوبَةِ مِن صُنعِهِ ألّا أفضَحَهُ لَما فَضَحتُهُ ، ولَصَرَفتُ هؤُلاءِ عَنِ اقتِراحِ إبانَةِ القاتِلِ ، ولَأَغنَیتُ هذَا الفَتی مِن غَیرِ هذَا الوَجهِ بِقَدرِ هذَا المالِ اُوجِدُهُ ⁽³⁾. ولَو سَأَلَنی بَعدَمَا افتَضَحَ وتابَ إلَیَّ وتَوَسَّلَ بِمِثلِ وَسیلَةِ هذَا الفَتی ، أن اُنسِیَ النّاسَ فِعلَهُ بَعدَما ألطُفُ لِأَولِیائِهِ فَیَعفونَهُ عَنِ القِصاصِ لَفَعَلتُ ، فَکانَ لا یُعَیِّرُهُ بِفِعلِهِ أحَدٌ ، ولا یَذکُرُهُ فیِهم ذاکِرٌ ، ولکِن ، ذلِکَ فَضلٌ اُوتیهِ مَن أشاءُ ، وأنَا ذُو الفَضلِ العَظیمِ ، وأعدِلُ بِالمَنعِ عَلی مَن أشاءُ ، وأنَا العَزیزُ الحَکیمُ . ⁽⁴⁾

راجع : ص ۷۸ (ما یضادّ الإیمان بالعدل الإلهی) . ص ۱۰۶ (العدل فی الآخرة) .

.

امام عسکری علیه السلامـ در تفسیر منسوب به او درباره داستان سر بریدن گاو بنی اسرائیل و زنده کردن خداوند شخصی را که به قتل رسیده بود هنگامیکه بعضی از اعضاء بدن گاو را به آن شخص زدند ـ: خداوند به موسی وحی کرد : «ای موسی! برای این جوان که پس از کشته شدن ، زنده شده است ، شصت سال عمر مقدّر بود و من به خاطر دعا و متوسّل شدن او به محمّد و خاندان پاکش ، هفتاد سال دیگر به عمر او افزودم که جمعا صد و سی سال می شود . این جوان در این مدّت ، دارای حواس سالم ، قلب ثابت و شهوت توانمند است ، از حلال این دنیا بهره مند می گردد ، و نه او از همسرش (دختر عمویش) فاصله می گیرد و نه همسرش از او . هر گاه وقتِ او سر آمد ، زمان همسر او نیز پایان می یابد و هر دو با هم می میرند و به بهشت من در می آیند و همچنان زن و شوهر خواهند بود که در بهشت ، متنعّم اند . ای موسی! اگر این قاتل بدبخت با توسّل به همان چیزی که این جوان به آن متوسّل شد ، با عقیده صحیح از من می خواست که او را از حسد ، مصون بدارم و به آنچه روزی اش داده ام ، قانعش سازم ـ که دارایی بزرگ ، همین است ـ چنین کردم . و اگر بدین طریق (با توسّل به محمّد و خاندان پاکش) با توبه از کرده خویش ، از من می خواست که او را رسوا نکنم ، رسوایش نمی کنم و مردم را از درخواست افشای نام قاتل منصرف می سازم ، و این جوان را از راه دیگر با همین اندازه دارایی ، چنان بی نیاز می کنم که هیچ نیازمندی ای در پی آن نباشد . و اگر پس از رسوایی و توبه و توسّل به سانِ توسّل این جوان و پس از آن که در دل اولیای مقتول ، ترحمّی ایجاد کردم تا از قصاص او درگذرند ، از من بخواهد که مردم را درباره کار [بدِ] او به فراموشی دچار سازم ، چنین می کنم ، به طوری که کسی به خاطر آن کارش او را تحقیر نکند و در میان مردم ، کسی از آن یادی ننماید ؛ لیکن این ، فضیلتی است که به هر که بخواهم ، می بخشم ، که من صاحب فضیلت بزرگم ! و به وسیله محروم ساختن ، بر هر که بخواهم ، دادگری می نمایم ، که من قدرتمند حکیمم!» .

ر . ک : ص ۷۹ (فصل دوم : آنچه با ایمان به دادگری خداوند ، منافات دارد) . ص ۱۰۷ (فصل پنجم : عدالت در آخرت) .

.

۱ / ۳مَعنی عَدلِ الإِنسانِأ ـ العَدلُ الاِعتِقادِیُّالکتاب«وَ الْکَـفِرُونَ هُمُ الظَّــلِمُونَ» . ⁽¹⁾

«وَ إِذْ قَالَ لُقْمَـنُ لِابْنِهِ وَ هُوَ یَعِظُهُ یَـبُنَیَّ لَا تُشْرِکْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْکَ لَظُـلْمٌ عَظِیمٌ» . ⁽²⁾

«وَجَحَدُواْ بِهَا وَ اسْتَیْقَنَتْهَا أَنفُسُهُمْ ظُـلْمًا وَ عُلُوًّا فَانظُرْ کَیْفَ کَانَ عَـقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ» . ⁽³⁾

راجع : البقرة : ۵۱ ، ۵۴ ، ۵۹ ، ۹۲ ، ۱۴۵ ، ۱۵۰ ، ۱۶۵ ، ۱۹۳ ، ۲۵۸ وآل عمران : ۸۶ ، ۹۴ ، ۱۲۸ ، ۱۵۱ ، ۱۵۳ ، ۱۹۲ والمائدة : ۷۲ والأعراف : ۱۰۳ والأنفال : ۵۴ والزخرف : ۳۹ وهود : ۱۰۱ والنساء : ۷۵ والمائدة : ۵۱ والأنعام : ۲۱ ، ۳۳ ، ۴۵ ، ۴۷ ، ۵۸ ، ۶۸ ، ۹۳ ، ۱۲۹ ، ۱۳۱ ، ۱۳۵ ، ۱۴۴ ، ۱۵۷ ، ۱۶۰ ویونس : ۱۳ ، ۱۷ ، هود : ۱۸ ، ۳۷ والإسراء : ۵۹ والکهف : ۱۵ ، ۵۷ ، ۵۹ والتوبة : ۱۰۹ والحشر : ۱۷ ، والنمل : ۴۳ و ۴۴ ، والأحقاف : ۱۰ والعنکبوت : ۴۹ ، ۶۸ والزمر : ۳۲ والصفّ : ۷ والسجدة : ۲۲ والحج : ۲۵ .

الحدیثالإمام الباقر علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْاءِحْسَـنِ» ⁽⁴⁾ـ: العَدلُ شَهادَةُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْاءِحْسَـنِ» ـ: العَدلُ شَهادَةُ الإِخلاصِ ، وأنَّ مُحَمَّدا رَسولُ اللّهِ . ⁽⁶⁾

.

۱ / ۳ معنای عدالت انسان

الف ـ عدالت اعتقادی

۱ / ۳معنای عدالت انسانالف ـ عدالت اعتقادیقرآن«و کافران ، خود ، ستمکاران اند» .

«و [یاد کن] هنگامی را که لقمان به پسر خویش ـ در حالی که او را اندرز می داد ـ گفت : ای پسرک من! به خدا شرک مَوَرز که به راستی ، شرک ، ستمی بزرگ است» .

«و با آن که دل هایشان بِدان یقین داشت ، از روی ستم و تکبّر ، آن را انکار کردند . پس ببین فرجام فسادگران چگونه بود» .

حدیثامام باقر علیه السلامـ درباره این سخن خدای متعال : «در حقیقت ، خدا به عدالت و احسان فرمان می دهد» ـ: عدالت ، شهادت دادن به این است که معبودی جز خدا نیست .

امام باقر علیه السلامـ درباره این سخن خدای متعال : «در حقیقت ، خدا به عدالت و احسان ، فرمان می دهد» ـ: عدالت ، به توحید شهادت دادن است و این که محمّد ، فرستاده خداست .

.

ب ـ العَدلُ العَمَلِیُّالکتاب«یَـأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ کُونُواْ قَوَّ مِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَی أَنفُسِکُمْ أَوِ الْوَ لِدَیْنِ وَالْأَقْرَبِینَ إِن یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقِیرًا فَاللَّهُ أَوْلَی بِهِمَا فَلَا تَتَّبِعُواْ الْهَوَی أَن تَعْدِلُواْ وَإِن تَلْوُواْ أَوْ تُعْرِضُواْ فَإِنَّ اللَّهَ کَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِیرًا» . ⁽¹⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن عامَلَ النّاسَ فَلَم یَظلِمهُم ، وحَدَّثَهُم فَلَم یَکذِبهُم ، ووَعَدَهُم فَلَم یُخلِفهُم، فَهُوَ مِمَّن کَمَلَت مُرُوءَتُهُ، وظَهَرَت عَدالَتُهُ، ووَجَبَت اُخُوَّتُهُ، وحَرُمَت غیبَتُهُ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ العَدلَ میزانُ اللّهِ تَعالی فِی الأَرضِ ، فَمَن أخَذَهُ قادَهُ إلَی الجَنَّةِ ، ومَن تَرَکَهُ ساقَهُ إلَی النّارِ . ⁽³⁾

حلیة الأولیاء عن أبی تمیمة :سَأَلتُ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله عَن أبوابِ القِسطِ ، فَقالَ : إنصافُ النّاسِ مِن نَفسِکَ ، وبَذلُ السَّلامِ لِلعالَمِ ⁽⁴⁾، وذِکرُ اللّهِ تَعالی فِی الغِنی وَالفاقَةِ ، حَتّی لا تُبالِیَ ذُمِمتَ فِی اللّهِ أو حُمِدتَ . ⁽⁵⁾

.

ب ـ عدالت عملی

ب ـ عدالت عملیقرآن«ای کسانی که ایمان آورده اید! پیوسته برابری را برپا دارید و برای خدا گواهی دهید ، هر چند به زیان خودتان یا [به زیان] پدر و مادر و خویشاوندان [شما ]باشد . اگر [یکی از دو طرف دعوا] توانگر یا نیازمند باشد ، خدا به آن دو [از شما] سزاوارتر است . پس ، از پیِ هوس نروید که [از حق] عدول کنید. و اگر به انحراف گرایید یا روی برگردانید ، قطعا خدا به آنچه انجام می دهید ، آگاه است» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که با مردم معاشرت کند و ستم روا ندارد ، و برای مردم سخن بگوید و به آنان دروغ نگوید ، و به مردم وعده دهد و خُلف وعده ننماید ، جزو کسانی است که جوان مردی اش کامل ، دادگری اش آشکار ، برادری اش واجب ، و غیبتش حرام است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دادگری ، معیار خدای متعال در زمین است . هر که آن را به کار گیرد ، خدا او را به سوی بهشتْ هدایت می کند و هر که آن را رها سازد ، خدا او را به سوی جهنّم می راند .

حلیة الأولیاءـ به نقل از ابو تمیمه ـ: از پیامبر صلی الله علیه و آله درباره بخش های عدالت پرسیدم . فرمود : «عدالت ورزیدن با مردم ، هدیه نمودن سلام به دانشمند ، و در [هنگام ]بی نیازی و نیازمندی به یاد خداوند متعال بودن ، به طوری که در راه خدا باکی نداشته باشی که مذمّت شوی یا ستایش گردی» .

.

الإمام علیّ علیه السلام :إنَّ العَدلَ میزانُ اللّهِ سُبحانَهُ الَّذی وَضَعَهُ فِی الخَلقِ ونَصَبَهُ لِاءِقامَةِ الحَقِّ ، فَلا تُخالِفهُ فی میزانِهِ ، ولا تُعارِضهُ فی سُلطانِهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :جَعَلَ اللّهُ ـ سُبحانَهُ ـ العَدلَ قِواما ⁽²⁾لِلأَنامِ ، وتَنزیها مِنَ ⁽³⁾المَظالِمِ وَالآثامِ ، وتَسنِیَةً ⁽⁴⁾لِلإِسلامِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْاءِحْسَـنِ» ⁽⁶⁾ـ :العَدلُ : الإِنصافُ ، وَالإِحسانُ : التَّفَضُّلُ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :العَدلُ أنَّکَ إذا ظَلَمتَ أنصَفتَ ، وَالفَضلُ أنَّکَ إذا قَدَرتَ عَفَوتَ . ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :العَدلُ إنصافٌ . ⁽⁹⁾

عنه علیه السلام :إنَّ مِنَ العَدلِ أن تُنصِفَ فِی الحُکمِ ، وتَجتَنِبَ الظُّلمَ . ⁽¹⁰⁾

عنه علیه السلام :العَدلُ خَیرُ الحُکمِ .

عنه علیه السلام :فِی العَدلِ الإِحسانُ . ⁽¹¹⁾

عنه علیه السلام :أعدَلُ الخَلقِ أقضاهُم بِالحَقِّ . ⁽¹²⁾

.

امام علی علیه السلام :دادگری ، معیار خدای سبحان است که آن را برای برپایی حق در میان مردم قرار داد . پس با معیار خداوند ، مخالفت نورز و در شهریاریِ او مَستیز .

امام علی علیه السلام :خداوند سبحان ، دادگری را مایه پایداری مردم ، پاکی از ستم ها و گناهان ، و آسانیِ اسلام قرار داد .

امام علی علیه السلامـ درباره این سخن خدای متعال : «خدا به عدل و احسان ، فرمان می دهد» ـ: عدل به معنای انصاف ، و احسان ، به معنای بخشش است .

امام علی علیه السلام :عدالت ، این است که هر گاه ستم نمودی، انصاف به خرج دهی، و احسان ، این است که هر گاه قدرت پیدا کردی، درگذری .

امام علی علیه السلام :عدالت ، همان انصاف است .

امام علی علیه السلام :از [گونه های] عدالت ، این است که در داوری ، انصاف بورزی و از ستم کردن بپرهیزی .

امام علی علیه السلام :عدالت ، بهترین داوری است .

امام علی علیه السلام :احسان ، در عدالت ورزیدن است .

امام علی علیه السلام :دادگرترینِ مردم ، داورترینِ آنها بر اساس حق است .

.

عنه علیه السلام :مَن طابَقَ سِرُّهُ عَلانِیَتَهُ ، ووافَقَ فِعلُهُ مَقالَتَهُ ، فَهُوَ الَّذی أدَّی الأَمانَةَ ، وتَحَقَّقَت عَدالَتُهُ . ⁽¹⁾

الإمام الباقر علیه السلام :لا حِرصَ کَالمُنافَسَةِ فِی الدَّرَجاتِ ، ولا عَدلَ کَالإِنصافِ ، ولا تَعَدِّیَ کَالجَورِ ، ولا جَورَ کَمُوافَقَةِ الهَوی . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام ـ سُئِلَ عن صِفَةِ العَدلِ مِنَ الرَّجُلِ ، فَقالَ ـ :إذا غَضَّ ⁽³⁾طَرفَهُ عَنِ المَحارِمِ ، ولِسانَهُ عَنِ المَآثِمِ ، وکَفَّهُ عَنِ المَظالِمِ . ⁽⁴⁾

راجع : ص ۳۲ (معنی عدل اللّه / القیام بالقسط) .

ج ـ العَدلُ الأَخلاقِیُّرسول اللّه صلی الله علیه و آله :یا عَلِیُّ ، ما کَرِهتَهُ لِنَفسِکَ فَاکرَه لِغَیرِکَ ، وما أحبَبتَهُ لِنَفسِکَ فَأَحبِبهُ لِأَخیکَ ؛ تَکُن عادِلاً فی حُکمِکَ ، مُقسِطا ⁽⁵⁾فی عَدلِکَ ، مُحَبّا ⁽⁶⁾فی أهلِ السَّماءِ ، مَودودا فی صُدورِ أهلِ الأَرضِ . ⁽⁷⁾

الإمام علیّ علیه السلام :أکرَمُ الأَخلاقِ السَّخاءُ ، وأعَمُّها نَفعا العَدلُ . ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :العَدلُ أفضَلُ سَجِیَّةٍ ⁽⁹⁾. ⁽¹⁰⁾

.

ج ـ عدالت اخلاقی

امام علی علیه السلام :هر که درونش با ظاهرش یکسان و رفتارش با گفتارش موافق باشد ، اوست که امانت را ادا کرده و عدالتش استوار گردیده است .

امام باقر علیه السلام :هیچ طمعی همانند مسابقه دادن برای کسب مقام ، و هیچ عدالتی همانند انصاف، و هیچ تجاوزی همانند ستم کردن ، و هیچ ستمی همانند پیروی از هوای نفس نیست .

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ پرسشی درباره زمان به وجود آمدن صفت عدالت در یک شخص ـ: هر گاه دیده اش را از چیزهای حرام ، و زبانش را از گناهان ، و دستش را از ستمکاری ها باز دارد .

ر . ک : ص ۳۳ (معنای عدالت خداوند / برپاداشتن قسط «برابری») .

ج ـ عدالت اخلاقیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای علی! آنچه برای خود نمی پسندی ، برای دیگری نیز مپسند و آنچه برای خود دوست می داری ، برای برادرت نیز دوست بدار تا در داوری ات ، دادگر و در به پا داشتن برابری ، عدالت پیشه و در میان آسمانیان ، محبوب و در سینه های زمینیان ، دوست داشتنی باشی .

امام علی علیه السلام :گران مایه ترین اخلاق ، سخاوت ، و سودبخش ترین آن ، دادگری است .

امام علی علیه السلام :عدالت ، برترین خوی است .

.

د ـ العَدلُ العِرفانِیُّالإمام علیّ علیه السلام :عِبادَ اللّهِ ، إنَّ مِن أحَبِّ عِبادِ اللّهِ إلَیهِ عَبدا أعانَهُ اللّهُ عَلی نَفسِهِ ... فَهُوَ مِن مَعادِنِ دینِهِ ، وأوتادِ ⁽¹⁾أرضِهِ ، قَد ألزَمَ نَفسَهُ العَدلَ ، فَکانَ أوَّلَ عَدلِهِ نَفیُ الهَوی عَن نَفسِهِ . ⁽²⁾

.

د ـ عدالت عرفانی

د ـ عدالت عرفانیامام علی علیه السلام :ای بندگان خدا! از محبوب ترین بندگان نزد خدا ، بنده ای است که خداوند او را بر خودش یاری کند... . پس ، او از معدن های دین و بزرگان زمین خداست که خود را بر عدالت پیشگی ملزم نموده است و نخستین دادگری وی ، دور ساختن هوای نفس از خودش است .

.

الفصل الثّانی : ما یضادّ الإیمان بالعدل الإلهیّ۲ / ۱نِسبَةُ ذُنوبِ العِبادِ إلَی اللّهِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :ما عَرَفَ اللّهَ مَن شَبَّهَهُ بِخَلقِهِ ، ولا وَصَفَهُ بِالعَدلِ مَن نَسَبَ إلَیهِ ذُنوبَ عِبادِهِ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ وقَد سُئِلَ عَنِ التَّوحیدِ وَالعَدلِ ـ: العَدلُ أن لا تَتَّهِمَهُ . ⁽²⁾

أعلام الدین :قالَ الصّادِقُ علیه السلام لِهِشامِ بنِ الحَکَمِ : ألا اُعطیکَ جُملَةً فِی العَدلِ وَالتَّوحیدِ ؟ قالَ : بَلی جُعِلتُ فِداکَ . قالَ : مِنَ العَدلِ ألّا تَتَّهِمَهُ ، ومِنَ التَّوحیدِ ألّا تَتَوَهَّمَهُ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ وقَد سَأَلَهُ رَجُلٌ عَنِ التَّوحیدِ وَالعَدلِ ـ: أمَّا العَدلُ فَأَلّا تَنسُبَ إلی خالِقِکَ ما لامَکَ عَلَیهِ . ⁽⁴⁾

.

فصل دوم : آنچه با ایمان به دادگری خداوند، منافات دارد

۲ / ۱ گناهان بندگان را به خدا نسبت دادن

فصل دوم: آنچه با ایمان به دادگری خداوند، منافات دارد۲ / ۱گناهان بندگان را به خدا نسبت دادنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که خدا را به آفریده اش تشبیه نماید ، او را [به درستی ]نشناخته است و هر که گناهان بندگان را به خدا نسبت دهد، او را عادل ندانسته است .

امام علی علیه السلامـ وقتی که درباره توحید و عدل ، مورد پرسش قرار گرفت ـ: عدل ، آن است که خدا را متّهم نکنی .

أعلام الدین :امام صادق علیه السلام به هشام بن حَکَم فرمود : «آیا جمله ای درباره عدالت و توحید به تو هدیه ندهم ؟» . گفت : چرا ، فدایت شوم ! فرمود : «از عدالت ، این است که خدا را متّهم نکنی ، و از توحید ، این است که درباره او توهّم نکنی» .

امام صادق علیه السلامـ وقتی که مردی درباره توحید و عدالت از وی پرسید ـ: امّا عدالت ، آن است که آنچه تو را بِدان سرزنش می کنند ، به پروردگارت نسبت ندهی .

.

۲ / ۲الاِعتِقادُ بِالجَبرِالإمام علیّ علیه السلامـ وقَد سُئِلَ عَنِ القَضاءِ وَالقَدَرِ ـ: لا تَقولوا : وَکَلَهُمُ اللّهُ إلی أنفُسِهِم فَتُوَهِّنوهُ ، ولا تَقولوا : أجبَرَهُم عَلَی المَعاصی فَتُظَلِّموهُ ، ولکِن قولوا : الخَیرُ بِتَوفیقِ اللّهِ ، وَالشَّرُّ بِخِذلانِ اللّهِ ، وکُلٌّ سابِقٌ فی عِلمِ اللّهِ . ⁽¹⁾

الکافی عن یونس عن عدّة عن الإمام الصادق علیه السلام ، قال :قالَ لَهُ رَجُلٌ : جُعِلتُ فِداکَ ، أجبَرَ اللّهُ العِبادَ عَلَی المَعاصی ؟ فَقالَ : اللّهُ أعدَلُ مِن أن یُجبِرَهُم عَلَی المَعاصی ثُمَّ یُعَذِّبَهُم عَلَیها . فَقالَ لَهُ : جُعِلتُ فِداکَ ، فَفَوَّضَ اللّهُ إلَی العِبادِ ؟ قالَ : فَقالَ : لَو فَوَّضَ إلَیهِم لَم یَحصُرهُم بِالأَمرِ وَالنَّهیِ . فَقالَ لَهُ : جُعِلتُ فِداکَ فَبَینَهُما مَنزِلَةٌ ؟ قالَ : فَقالَ : نَعَم ، أوسَعُ ما بَینَ السَّماءِ وَالأَرضِ . ⁽²⁾

الکافی عن الحسن بن علیّ الوشّاء عن الإمام الرضا علیه السلام ، قال :سَأَلتُهُ فَقُلتُ : اللّهُ فَوَّضَ الأَمرَ إلَی العِبادِ؟ قالَ : اللّهُ أعَزُّ مِن ذلِکَ . قُلتُ : فَجَبَرَهُم عَلَی المَعاصی ؟ قالَ : اللّهُ أعدَلُ وأحکَمُ مِن ذلِکَ . ⁽³⁾

.

۲ / ۲ اعتقاد به جبر

۲ / ۲اعتقاد به جبرامام علی علیه السلامـ وقتی که درباره قضا و قدر ، مورد پرسش قرار گرفت ـ: نگویید : خدا آنان (گناهکاران) را به خودشان وا نهاده است ، که [با این سخن] خدا را سبک می کنید، و نگویید : خدا آنان را بر انجام دادن گناهان ، مجبور ساخته است ، که [با این سخن] خدا را ستمگر می کنید ؛ لیکن بگویید : خیر در سایه توفیق خدا ، و شر به خاطر برداشتن دست یاری خداست ، و همه چیز در حیطه علم خداوند بوده است .

الکافیـ به نقل از یونس ، از گروهی ـ: مردی به امام صادق علیه السلام گفت : فدایت شوم ! آیا خداوند ، بندگان را بر ارتکاب گناهان مجبور ساخته است؟ امام علیه السلام فرمود : «خداوند ، دادگرتر از آن است که آنان را بر ارتکاب گناهان مجبور سازد و سپس به خاطر آن ، کیفرشان نماید» . گفت : فدایت شوم ! پس خداوند ، آن را در اختیار بندگان قرار داده است؟ فرمود : «اگر به اختیار آنان می گذاشت ، امر و نهیشان نمی کرد» . گفت : فدایت شوم ! آیا میان آن دو (جبر و تفویض) ، جایگاه دیگری هم هست؟ فرمود : «آری ، گسترده تر از فاصله میان آسمان و زمین» .

الکافیـ به نقل از حسن بن علی وشّاء ـ: از امام رضا علیه السلام پرسیدم : آیا خداوند ، کارها را به بندگان واگذار کرده است ؟ فرمود : «خداوند ، برتر از آن است» . گفتم: پس ، آنان را بر ارتکاب گناهان ، مجبور ساخته است ؟ فرمود : «خداوند ، دادگرتر و مُنصف تر از آن است» .

.

الإمام الهادی علیه السلامـ فی بَیانِ الجَبرِ وَالتَّفویضِ وَالأَمرِ بَینَ الأَمرَینِ ـ: أمَّا الجَبرُ الَّذی یَلزَمُ مَن دانَ بِهِ الخَطَأُ ، فَهُوَ قَولُ مَن زَعَمَ أنَّ اللّهَ جَلَّ وعَزَّ أجبَرَ العِبادَ عَلَی المَعاصی ، وعاقَبَهُم عَلَیها ، ومَن قالَ بِهذَا القَولِ فَقَد ظَلَّمَ اللّهَ فی حُکمِهِ وکَذَّبَهُ ، ورَدَّ عَلَیهِ قَولَهُ : «وَلَا یَظْـلِمُ رَبُّکَ أَحَدًا» ⁽¹⁾، وقَولَهُ : «ذَ لِکَ بِمَا قَدَّمَتْ یَدَاکَ وَ أَنَّ اللَّهَ لَیْسَ بِظَـلَّـمٍ لِّلْعَبِیدِ» ⁽²⁾، وقَولَهُ : «إِنَّ اللَّهَ لَا یَظْـلِمُ النَّاسَ شَیْـئا وَ لَـکِنَّ النَّاسَ أَنفُسَهُمْ یَظْـلِمُونَ» ⁽³⁾، مَعَ آیٍ کَثیرَةٍ فی ذِکرِ هذا . فَمَن زَعَم أنَّهُ مُجبَرٌ عَلَی المَعاصیفَقَد أحالَ بِذَنبِهِ عَلَی اللّهِ ، وقَد ظَلَّمَهُ فی عُقوبَتِهِ، ومَن ظَلَّمَ اللّهَ فَقَد کَذَّبَ کِتابَهُ ، ومَن کَذَّبَ کِتابَهُ فَقَد لَزِمَهُ الکُفرُ بِاجتِماعِ ⁽⁴⁾الاُمَّةِ . ⁽⁵⁾

الإمام الکاظم علیه السلامـ وقَد سُئِلَ : مِمَّنِ المَعصِیَةُ ؟ ـ: إنَّ المَعصِیَةَ لابُدَّ مِن أن تَکونَ مِنَ العَبدِ أو مِن خالِقِهِ أو مِنهُما جَمیعا ؛ فَإِن کانَت مِنَ اللّهِ تَعالی فَهُوَ أعدَلُ وأنصَفُ مِن أن یَظلِمَ عَبدَهُ ویَأخُذَهُ بِما لَم یَفعَلهُ ... . ⁽⁶⁾

الطرائف :رُوِیَ أنَّ الفَضلَ بنَ سَهلٍ سَأَلَ عَلِیَّ بنَ موسَی الرِّضا علیه السلام بَینَ یَدَیِ المَأمونِ ، فَقالَ : یا أبَا الحَسَنِ ، الخَلقُ مَجبورونَ ؟ فَقالَ : اللّهُ أعدَلُ مِن أن یُجبِرَ خَلقَهُ ثُمَّ یُعَذِّبَهُم . ⁽⁷⁾

راجع : ص ۳۹۸ (دور القضاء والقدر فی أفعال الإنسان) .

.

امام هادی علیه السلامـ در بیان جبر و تفویض و امری که بین آن دو است ـ: امّا جبر ـ که هر کس به آن باورمند شود ، خطا کرده است ـ ، اعتقاد کسی است که می گوید : خداوند عز و جل بندگان را بر انجام دادن گناهان ، مجبور ساخته و آنان را به خاطر آنها کیفر می دهد . هر که به این گفته معتقد باشد، قطعا خدا را در داوری اش ستمگر دانسته و او را تکذیب نموده و نیز این سخنان خدا در قرآن را انکار کرده است : «و پروردگار تو به هیچ کس ستم روا نمی دارد» و «این [کیفر] ، به سزای چیزهایی است که دست های تو پیش فرستاده اند ، و [گرنه] خدا به بندگان خود ، بیدادگر نیست» و «خدا به هیچ وجه به مردم ستم نمی کند ؛ لیکن مردم خود بر خویشتن ستم می کنند» و آیات بسیاری که در این باره وجود دارند . پس ، آن که باور دارد به انجام دادن گناهانْ مجبور است ، در حقیقت ، گناهش را به عهده خدا گذاشته و او را در کیفر دادنش ستمگر دانسته است و هر که خدا را ستمگر بشمارد ، در حقیقت ، کتاب خدا را تکذیب نموده است و هر که کتاب خدا را تکذیب نماید ، حقیقتاً بر اساس اجماع امّت اسلامی ، کافر گردیده است .

امام کاظم علیه السلامـ در جواب این پرسش که : گناه ، از ناحیه کیست؟ ـ: ناگزیر ، گناه یا از جانب بنده است ، یا آفریدگار او و یا هر دوی آنها . اگر [معتقد باشیم که] از ناحیه خدای متعال است ، او دادگرتر و باانصاف تر از آن است که بر بنده اش ستم روا دارد و او را به خاطر آنچه انجام نداده ، مؤاخذه نماید ... .

الطرائف :روایت شده که فضل بن سهل در نزد مأمون از علی بن موسی الرضا علیه السلام پرسید : ای ابو الحسن! آیا آفریدگان خدا مجبورند؟ امام علیه السلام فرمود : «خداوند ، دادگرتر از آن است که آفریدگانش را مجبور نماید و سپس کیفرشان دهد» .

ر . ک : ص ۳۹۹ (فصل هشتم : نقش قضا و قدر در افعال انسان) .

.

۲ / ۳القَولُ بِالتَّکلیفِ فَوقَ الطّاقَةِالکتاب«لَا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَا مَا ءَاتَاهَا» . ⁽¹⁾

«لَا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَا وُسْعَهَا» . ⁽²⁾

الحدیثعیون أخبار الرِّضا علیه السلام عن إبراهیم بن أبی محمود :سَأَلتُ أبَا الحَسَنِ الرِّضا علیه السلام ... قُلتُ : فَهَل یُکَلِّفُ [اللّهُ] عِبادَهُ ما لا یُطیقونَ ؟ فَقالَ : کَیفَ یَفعَلُ ذلِکَ وهُوَ یَقولُ : «وَ مَا رَبُّکَ بِظَـلَّـمٍ لِّلْعَبِیدِ» ⁽³⁾؟! ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :اللّهُ أکرَمُ مِن أن یُکَلِّفَ النّاسَ ما لا یُطیقونَ ، وَاللّهُ أعَزُّ مِن أن یَکونَ فی سُلطانِهِ ما لا یُریدُ . ⁽⁵⁾

عیون أخبار الرضا علیه السلام عن إبراهیم بن العبّاس :سَمِعتُ الرِّضا علیه السلام وقَد سَأَلَهُ رَجُلٌ : أیُکَلِّفُ اللّهُ العِبادَ ما لا یُطیقونَ ؟ فَقالَ : هُوَ أعدَلُ مِن ذلِکَ . ⁽⁶⁾

راجع : ص ۴۱۴ ح ۶۰۷۹ ، ص ۴۲۰ ح ۶۰۸۵ ، ص ۴۲۲ ح ۶۰۸۶ ، دانش نامه عقاید اسلامی : ج ۹ ص ۳۶ ح ۶۱۳۶ و ۶۱۳۷ .

.

۲ / ۳ اعتقاد به تکلیف بیش از توان

۲ / ۳اعتقاد به تکلیف بیش از توانقرآن«خدا هیچ کس را جز به قدر آنچه به او داده است ، تکلیف نمی کند» .

«خداوند ، هیچ کس را جز به قدر توانایی اش تکلیف نمی کند» .

حدیثعیون أخبار الرضا علیه السلامـ به نقل از ابراهیم بن ابی محمود ـ: از امام رضا علیه السلام [چیزهایی ]پرسیدم ... . گفتم : پس آیا خداوند ، بندگانش را به بیش از توانشان تکلیف می نماید ؟ فرمود : «چگونه خداوند چنین کند ، در حالی که می فرماید : «و پروردگار تو به بندگان [خود] ، ستمکار نیست» ؟» .

امام صادق علیه السلام :خداوند ، بزرگوارتر از آن است که مردم را به آنچه در توانشان نیست ، تکلیف نماید ، و خداوند ، برتر از آن است که چیزی که نمی خواهد ، در فرمان روایی اش باشد .

عیون أخبار الرضا علیه السلامـ به نقل از ابراهیم بن عبّاس ـ: امام رضا علیه السلام ـ آن گاه که مردی از او پرسید : آیا خداوند ، بندگان را به آنچه در توانشان نیست ، تکلیف می نماید؟ ـ فرمود : «خداوند ، دادگرتر از آن است» .

ر . ک : ص ۴۱۵ ح ۶۰۷۹ ص ۴۲۱ ح ۶۰۸۵ ص ۴۲۳ ح ۶۰۸۶ دانش نامه عقاید اسلامی : ج ۹ ص ۳۷ ح ۶۱۳۶ و ۶۱۳۷ .

.

الفصل الثّالث : البرهان علی عدله۳ / ۱قُبحُ الظُّلمِالکتاب«وَ مَا کَانَ اللَّهُ لِیَظْـلِمَهُمْ وَ لَـکِن کَانُواْ أَنفُسَهُمْ یَظْـلِمُونَ» . ⁽¹⁾

«إِنَّ اللَّهَ لَا یَظْـلِمُ النَّاسَ شَیْـئا وَ لَـکِنَّ النَّاسَ أَنفُسَهُمْ یَظْـلِمُونَ» . ⁽²⁾

«وَ مَا اللَّهُ یُرِیدُ ظُـلْمًا لِّلْعِبَادِ» . ⁽³⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :الظُّلمُ ألأَمُ الرَّذائِلِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :إنَّ القُبحَ فِی الظُّلمِ ، بِقَدرِ الحُسنِ فِی العَدلِ . ⁽⁵⁾

.

فصل سوم : دلیل دادگری خدا

۳ / ۱ زشتی ستم

فصل سوم : دلیل دادگری خدا۳ / ۱زشتی ستمقرآن«و [این] خدا نبود که بر ایشان ستم کرد ؛ بلکه خودشان بر خود ستم می کردند» .

«خدا به هیچ وجه به مردم ستم نمی کند ؛ لیکن مردم خود بر خویشتن ستم می کنند » .

«و [گرنه] خدا برای بندگان [خود] ، ستم نمی خواهد» .

حدیثامام علی علیه السلام :پست ترین رذیلت ، ستم کردن است .

امام علی علیه السلام :همانا زشتیِ ستم ، به اندازه زیبایی دادگری است .

.

الکافی عن الحسن بن عمّار عن الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ أوَّلَ الاُمورِ ومَبدَأَها وقُوَّتَها وعِمارَتَها ـ الَّتی لا یُنتَفَعُ بِشَیءٍ إلّا بِهِ ـ العَقلُ الَّذی جَعَلَهُ اللّهُ زینَةً لِخَلقِهِ ونورا لَهُم ، فَبِالعَقلِ عَرَفَ العِبادُ خالِقَهُم ، وأنَّهُم مَخلوقونَ ، وأنَّهُ المُدَبِّرُ لَهُم ، وأنَّهُمُ المُدَبَّرونَ ، وأنَّهُ الباقی وهُمُ الفانونَ ، وَاستَدَلّوا بِعُقولِهِم عَلی ما رَأَوا مِن خَلقِهِ ؛ مِن سَمائِهِ وأرضِهِ ، وشَمسِهِ وقَمَرِهِ ، ولَیلِهِ ونَهارِهِ ، وبِأَنَّ لَهُ ولَهُم خالِقا ومُدَبِّرا لَم یَزَل ولا یَزولُ ، وعَرَفوا بِهِ الحَسَنَ مِنَ القَبیحِ . ⁽¹⁾

۳ / ۲المُلازَمَةُ بَینَ العَدلِ وَالحِکمَةِرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی وَصفِ اللّهِ تَعالی ـ: اللّهُمَّ إنَّکَ حَیٌّ لا تَموتُ ... وکَبیرٌ لا تُغادِرُ ، وحَکیمٌ لا تَجورُ ، ووَکیلٌ لا تَحیفُ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ مِن دُعائِهِ فی یَومِ الأَحزابِ ـ: أنتَ العَدلُ الَّذی لا یَظلِمُ ، وأنتَ الحَکیمُ الَّذی لا یَجورُ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ عَنِ العَدلِ وَالجودِ أیُّهُما أفضَلُ ؟ ـ: العَدلُ یَضَعُ الاُمورَ مَواضِعَها ، وَالجودُ یُخرِجُها مِن جِهَتِها . وَالعَدلُ سائِسٌ عامٌّ ، وَالجودُ عارِضٌ خاصٌّ . فَالعَدلُ أشرَفُهُما وأفضَلُهُما . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۲ پیوستگی عدالت و حکمت

الکافیـ به نقل از حسن بن عمّار ، از امام صادق علیه السلام ـ: همانا خرد ، آغاز و ابتدای همه کارها و مایه قوّت و آبادانی آنها و آن چیزی است که جز با آن ، نمی توان از چیزی بهره گرفت . خداوند ، آن را برای آفریدگانش زیور و روشنایی قرار داده است . پس به واسطه خرد ، بندگان ، پروردگارشان را شناختند و دانستند که خود ، آفریده اند و خداوند ، تدبیر کننده آنان است و آنها از سوی خداوند ، تدبیر می شوند و خداوند ، جاودان است و آنان فناپذیرند ، و با خردشان ، به وجود آفریده های خدا (مانند : آسمان و زمین ، خورشید و ماه ، و شب و روز) دلیل آوردند و فهمیدند که برای این آفریدگان و خودِ آنها ، آفریدگار و تدبیر کننده ای هست که همیشه بوده و همواره خواهد بود ، و با خرد ، زیبایی را از زشتی تمییز دادند .

۳ / ۲پیوستگی عدالت و حکمتپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در توصیف خدای متعال ـ: خدایا! تو زنده ای هستی که هرگز نمی میری ... و بزرگی هستی که هیچ چیزی را فروگذار نمی کنی و حکیمی هستی که بی انصافی نمی ورزی و وکیلی هستی که [در حقّ توکّل کنندگان ،] ستم روا نمی داری .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ از دعای ایشان در روز احزاب ـ: [خدایا! ]تو ، آن دادگری هستی که هرگز جفا نمی کند و تو ، آن حکیمی هستی که ستم روا نمی دارد .

امام علی علیه السلامـ هنگامی که درباره عدالت و جود ، مورد پرسش قرار گرفت که کدام برتر است ـ: عدالت ، کارها را در جایگاه خودشان می نشاند ؛ ولی جود ، آنها را از مسیر خودشان بیرون می برد . عدالت ، تدبیر کننده همگانی است ؛ ولی جود ، فرد خاصّی را بهره مند می نماید . بنا بر این ، از میان این دو ، عدالت ، شریف تر و برتر است .

.

۳ / ۳المُلازَمَةُ بَینَ الظُّلمِ وَالحاجَةِالإمام الصادق علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ ـ: قَد عَلِمتُ ـ یا إلهی ـ أنَّهُ لَیسَ فی حُکمِکَ ظُلمٌ ، ولا فی نَقِمَتِکَ عَجَلَةٌ ، وإنَّما یَعجَلُ مَن یَخافُ الفَوتَ ، ویَحتاجُ إلَی الظُّلمِ الضَّعیفُ ، وقَد تَعالَیتَ یا إلهی عَن ذلِکَ . ⁽¹⁾

۳ / ۴شُهَداءُ اللّهِ عَلی عَدلِهِالکتاب«شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَـهَ إِلَا هُوَ وَالْمَلَـئِکَةُ وَأُوْلُواْ الْعِلْمِ قَائِمَا بِالْقِسْطِ لَا إِلَـهَ إِلَا هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ» . ⁽²⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلامـ فی تَعظیمِ اللّهِ جَلَّ وعَلا ـ: أشهَدُ أنَّهُ عَدلٌ عَدَلَ ، وحَکَمٌ فَصَلَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :سُبحانَکَ اللّهُمَّ لا إلهَ إلّا أنتَ وبِحَمدِکَ ، وما أحکَمَکَ وأعدَلَکَ وأرأَفَکَ وأرحَمَکَ وأبصَرَکَ ! ⁽⁴⁾

.

۳ / ۳ پیوستگی ستم و نیاز

۳ / ۴ گواهان دادگری خدا

۳ / ۳پیوستگی ستم و نیازامام صادق علیه السلامـ در دعا ـ: بار الها! به تحقیق دانستم که در داوری تو ، هیچ ستمی و در کیفر تو ، هیچ شتابی نیست . همانا کسی شتاب می ورزد که نگران از دست رفتن فرصت است ، و ناتوان است که به ستم کردن ، نیازمند است ، در حالی که ـ ای پروردگار من ـ منزلت تو ، بلندمرتبه تر از آن است .

۳ / ۴گواهان دادگری خداقرآن«خدا که همواره برابری را برپا می دارد ، گواهی می دهد که جز او هیچ معبودی نیست ، و فرشتگان و دانشوران [نیز گواهی می دهند ]که : جز او که قدرتمند و حکیم است ، هیچ معبودی نیست» .

حدیثامام علی علیه السلامـ در تعظیم خداوند جلّ و علا ـ: شهادت می دهم که خداوند ، دادگری است عدالت ورز ، و داوری است فیصله دهنده .

امام علی علیه السلام :خدایا! تو منزّهی . معبودی جز تو نیست و تو را می ستایم . تو ، چه داور و دادگر و دلسوز و مهربان و بینایی !

.

الإمام زین العابدین علیه السلام :أنتُم مَعاشِرَ الشّیعَةِ العُلَماءُ لِعِلمِنا ، تالونَ لَنا ، مَقرونونَ بِنا ، وبِمَلائِکَةِ اللّهِ المُقَرَّبینَ ، شُهَداءُ للّهِِ بِتَوحیدِهِ وعَدلِهِ وکَرَمِهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ ـ: إنّی أشهَدُ أنَّکَ أنتَ اللّهُ الَّذی لا إلهَ إلّا أنتَ ، قائِمٌ بِالقِسطِ ، عَدلٌ فِی الحُکمِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ مِن دُعائِهِ فِی الشُّکرِ ـ: ... بَل مَلَکتَ ـ یا إلهی ـ أمرَهُم قَبلَ أن یَملِکوا عِبادَتَکَ ، وأعدَدتَ ثَوابَهُم قَبلَ أن یُفیضوا فی طاعَتِکَ ، وذلِکَ أنَّ سُنَّتَکَ الإِفضالُ ، وعادَتَکَ الإِحسانُ ، وسَبیلَکَ العَفوُ ، فَکُلُّ البَرِیَّةِ مُعتَرِفَةٌ بِأَنَّکَ غَیرُ ظالِمٍ لِمَن عاقَبتَ ، وشاهِدَةٌ بِأَنَّکَ مُتَفَضِّلٌ عَلی مَن عافَیتَ ، وکُلٌّ مُقِرٌّ عَلی نَفسِهِ بِالتَّقصیرِ عَمَّا استَوجَبتَ . ⁽³⁾

.

امام زین العابدین علیه السلام :شما گروه شیعیان ـ که دانایان به دانش ما و دنباله رو ما و نزدیک به ما و [نزدیک به ]فرشتگان مقرّب خدایید ـ به یگانگی و دادگری و بخشش خداوند ، گواهید .

امام زین العابدین علیه السلامـ در دعا ـ: من شهادت می دهم که تو ، آن خدایی هستی که معبودی جز تو نیست ، برپا دارنده برابری هستی و در داوری ، عدالت پیشه ای .

امام زین العابدین علیه السلامـ از دعایش در سپاس گزاری ـ: . . . بلکه ـ ای پروردگار من ـ پیش از آن که آنان به عبادت مشغول شوند ، تو کارشان را به دست گرفتی [و خواسته شان را برآوردی] ، و پیش از آن که در اطاعت تو درآیند ، پاداششان را مهیّا ساختی ، و آن ، به خاطر این است که روش تو بخشش ، عادت تو نیکی ، و شیوه تو گذشت است . از این رو ، همه مردم اعتراف دارند که تو به هر که کیفر دادی ، ستمگر نبودی ، و گواهی می دهند که تو هر که را بخشیدی ، از روی کَرَم بود ، و همه درباره آنچه کیفرشان دادی، به تقصیر [و گناه ]خود، اقرار دارند .

.

الفصل الرّابِعُ : العدل من اصول الدّینمعانی الأخبار عن أبی أحمد السمرقندی بإسناده رفعه إلی الإمام الصادق علیه السلام :أنَّهُ سَأَلَهُ رَجُلٌ فَقالَ لَهُ : إنَّ أساسَ الدّینِ التَّوحیدُ وَالعَدلُ ، وعِلمُهُ کَثیرٌ ، ولابُدَّ لِعاقِلٍ مِنهُ ، فَاذکُر ما یَسهُلُ الوُقوفُ عَلَیهِ ویَتَهَیَّأُ حِفظُهُ . فَقالَ علیه السلام : أمَّا التَّوحیدُ ، فَأَن لا تُجَوِّزَ عَلی رَبِّکَ ما جازَ عَلَیکَ ، وأمَّا العَدلُ ، فَأَن لا تَنسُبَ إلی خالِقِکَ ما لامَکَ عَلَیهِ . ⁽¹⁾

مصباح الشریعةـ فیما نَسَبَهُ إلَی الإِمامِ الصّادِقِ علیه السلام ـ: اِلزَم ما أجمَعَ عَلَیهِ أهلُ الصَّفاءِ وَالتُّقی مِن اُصولِ الدّینِ ، وحَقائِقِ الیَقینِ وَالرِّضا وَالتَّسلیمِ ، ولا تَدخُل فِی اختِلافِ الخَلقِ ومَقالاتِهِم فَتَصعُبَ عَلَیکَ ، وقَد أجمَعَتِ الاُمَّةُ المُختارَةُ بِأَنَّ اللّهَ تَعالی واحِدٌ لَیسَ کَمِثلِهِ شَیءٌ ، وأنَّهُ عَدلٌ فی حُکمِهِ ، یَفعَلُ ما یَشاءُ ویَحکُمُ ما یُریدُ ، ولا یُقالُ لَهُ فی شَیءٍ مِن صُنعِهِ : لِمَ ؟ ولا کانَ ولا یَکونُ شَیءٌ إلّا بِمَشِیَّتِهِ ، وأنَّهُ قادِرٌ عَلی ما یَشاءُ ، وصادِقٌ فی وَعدِهِ ووَعیدِهِ . ⁽²⁾

راجع : ص ۷۸ (نسبة ذنوب العباد إلی اللّه ) .

.

فصل چهارم: عدل ، از اصول دین است

اشاره

فصل چهارم: عدل ، از اصول دین استمعانی الأخبارـ به نقل از سمرقندی ، که سندش را به امام صادق علیه السلام رسانده است ـ: مردی از امام صادق علیه السلام پرسشی نمود و ایشان در پاسخ او فرمود : «پایه دین، توحید و عدل است و دانش آن، بسیار است و خردمند را از آن، گریزی نیست . پس ، آن را به هر اندازه که در دسترس و قابل حفظ کردن است، دریاب» . [امام علیه السلام ] سپس فرمود : «امّا یکتاپرستی ، این است که آنچه را که بر تو رواست، بر پروردگارت روا نداری ، و امّا عدل ، این است که آنچه را به خاطرش مورد سرزنش قرار می گیری، به آفریدگارت نسبت ندهی» .

مصباح الشریعةـ در آنچه به امام صادق علیه السلام نسبت داده است ـ: به آنچه پاکان و پرهیزگاران درباره اصول دین و حقایق یقین و رضا و تسلیم، اتّفاق نظر دارند، ملتزم باش و در اختلاف آرا و سخنان پراکنده مردم، وارد نشو، که کار بر تو سخت می شود ، در حالی که امّتِ برگزیده (مسلمانان) بر این، اتّفاق دارند که خدای متعال، یگانه است و چیزی همانند او نیست ، و نیز [اتّفاق دارند که] او در داوری اش عدالت پیشه است ، به خواست خود، عمل می کند و طبق اراده خویش حُکم می نماید ، و درباره کاری که انجام می دهد ، «چرا؟» به او گفته نمی شود ، و هیچ چیزی جز به خواست او صورت نپذیرفته و نمی پذیرد ، و نیز [اتّفاق دارند که] او به آنچه می خواهد، تواناست و در وعده و تهدیدش راستگوست .

ر . ک : ص ۷۹ (گناهان بندگان را به خدا نسبت دادن) .

.

. .

پژوهشی درباره قرار گرفتن «عدل خداوند» در شمار اصول دین

۱ . فرق اصول دین و اصول مذهب

۲ . اصول دین اسلام

پژوهشی درباره قرار گرفتن «عدل خداوند» در شمار اصول دیناهل بیت علیهم السلام ، «عدل» را جزو اصول دین می دانند . برای تبیین این عقیده، بررسی چند مسئله ، ضروری است :

۱ . فرق اصول دین و اصول مذهبدین، برنامه تکامل انسان است و اصول دین ، پایه هایی هستند که اساس و بنیاد آن را تشکیل می دهند ، به گونه ای که با فرو ریختن هر یک از آنها، برنامه تکامل انسان به نتیجه مطلوب نمی رسد . مذهب نیز ، برداشت ویژه ای از دین است و اصول مذهب، ارکان اساسی آن را تشکیل می دهند . بنا بر این، ممکن است اصولِ هر دینی ، از نگاه مذاهب مختلف آن ، متفاوت باشند .

۲ . اصول دین اسلامتوحید، نبوّت و معاد ، اصول دین اسلام شمرده شده اند، بدین معنا که منکِر هر یک از این سه اصل ، در زمره مسلمانان قرار نمی گیرد و احکام اسلام بر وی جاری نمی گردد . در این باره ، آنچه قابل بررسی است، دلیل منحصر شدن اصول دین در این سه اصل است .

.

حقیقت ، این است که دلیلی از قرآن و سنّت بر انحصار اصول دین در سه اصلِ یاد شده ، وجود ندارد . آنچه قرآن کریم ، ایمان به آن را ضروری می داند ، عبارت است از : یگانگی خدا، غیب، معاد، فرشتگان ، کتاب های آسمانی، رسالت انبیای الهی، و آنچه بر پیامبران از جانب خدا فرو فرستاده شده است . نیز در احادیث اسلامی ، همه آنچه بر پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله نازل شده و اعتقاد به آنها ضروری است ، به تفصیل بیان شده و شماری از آنها به عنوان ارکان اسلام معرّفی شده اند ؛ امّا حدیثی که اصول اسلام را در سه اصلِ : توحید، نبوّت و امامت منحصر کند ، وجود ندارد . ممکن است تصوّر شود که منحصر بودن اصول دین در سه اصل پیش گفته ، به دلیل این است که همه اموری که اسلام ، اعتقاد به آنها را ضروری می داند ، به این سه اصل بر می گردند ؛ چرا که اعتقاد به صفات ثبوتی و سلبی خداوند متعال ، به اصل «توحید» ، عقیده به فرشتگان، کتاب های آسمانی، رسالت پیامبران ، و پیام هایی که آنان از جانب خداوند آورده اند ، به اصل «نبوّت» ، و اعتقاد به امور مربوط به جهان پس از مرگ (مانند : عالم برزخ، حسابرسی ، شفاعت، بهشت و دوزخ) ، به اصل «معاد» بازگشت می کنند . به عبارت دیگر ، ممکن است دلیل منحصر بودن اصول عقاید اسلامی در این سه اصل، مرجع بودن آنها برای سایر عقاید تصوّر شود. درباره این تصوّر، باید گفت که با اندکی تأمّل ، روشن می شود که این دلیل ، تمام نیست ؛ چرا که اگر مرجع بودن، ملاک شمارش اصول دین باشد ، باید گفت : اصول دین ، دو تاست : توحید و نبوّت ؛ زیرا عقیده به معاد نیز در اعتقاد به نبوّت ، مندرج است . از این رو ، بسیاری از فقیهان، تنها منکِر توحید و نبوّت را محکوم به کفر می دانند . ⁽¹⁾

.

۳ . ضابطه تعیین اصول دین

۴ . دلیلِ شمرده شدن «عدل» از اصول دین

اشاره

همچنین چه بسا در تحلیلی دقیق تر ، بتوان گفت : همه عقاید اسلامی ، به اصل توحید بازگشت می کنند و از همین رو ، پیامبر خدا می فرمود : «قولوا لا إله إلّا إللّه ، تفلحوا ؛ بگویید : معبودی جز اللّه نیست ، که رستگار می شوید» ⁽¹⁾.

۳ . ضابطه تعیین اصول دینبه نظر می رسد ضابطه ای که برای تعیین اصول اعتقادی اسلام می توان ارائه کرد ، عبارت است از : پُراهمّیت بودن و نقش بنیادی داشتن آن عقیده در میان عقایدی که در صدد رساندن انسان به تکامل دنیوی و اخروی و نیز ساماندهی جامعه توحیدی اند . به بیان دیگر ، در بررسی برنامه های سعادت بخش اسلام ، به اموری بر می خوریم که نقش آنها در مقایسه با دیگر برنامه ها، بنیادی است و در احادیث اهل بیت علیهم السلام از آنها به «دعائم الإسلام (پایه های اسلام) » تعبیر گردیده است . ⁽²⁾ بنا بر این، توحید، نبوّت و معاد ، از آن رو به عنوان اصول دین اسلام شناخته شده اند که علاوه بر مرجع بودن آنها برای سایر عقاید اسلامی ، نقششان از سایر استوانه های سازنده این بنای ارجمند ، بیشتر است . در مقابل ، شماری از امور اعتقادی (مانند : عقیده به معراج، فرشتگان و شفاعت) ، هر چند لازم اند ، امّا از چنین اهمّیتی برخوردار نیستند .

۴ . دلیلِ شمرده شدن «عدل» از اصول دینپیروان مذهب اهل بیت علیهم السلام، بر پایه ضابطه ای که در تعیین اصول دین بِدان اشاره شد، «عدل خداوند» را در کنار «امامت امامانِ اهل بیت علیهم السلام» ، از اصول اسلام

.

الف ـ اهمّیت اعتقادی

ب ـ اهمّیت سیاسی ـ اجتماعی

می دانند . این، از آن جهت است که همه متفکّران و مُصلحانی که به نجات و سعادت و تکامل جامعه انسانی می اندیشند، در حقیقت ، آرمانی جز «عدل» و «امامت» ندارند و فلسفه جهان بینیِ توحیدی نیز چیزی جز تحقّق عدالت ، پرورش انسان های امام گونه و امامت انسان های شایسته نیست . دلیلِ شمرده شدن «امامت» به عنوان یک اصل ، پس از تبیین موضوع «نبوّت» ، در همین دانش نامه به تفصیل ، خواهد آمد ـ إن شاء اللّه ـ ؛ و در این جا به دلایلِ اصلْ شمرده شدنِ «عدل خداوند» ، بر اساس ضابطه پیش گفته ، می پردازیم :

الف ـ اهمّیت اعتقادیدر اهمّیت عقیده به عدل خداوند ، همین بس که بسیاری از عقاید اسلامی ، زیرمجموعه عدل خداوندند و اگر این اصلْ پذیرفته نشود ، بسیاری از آموزه های اعتقادی (مانند : نبوّت، معاد، حسابرسی، بهشت و دوزخ که در آینده به تفصیل درباره آنها سخن خواهیم گفت) ، قابل توجیه نخواهند بود . سیّدِ مرتضی در این باره می گوید : هر کس در پی اختصار و اجمال بوده ، به دو اصل توحید و عدل ، بسنده کرده است . نبوت و امامت که در اعتقاد ما ، واجب اند و از اصول مهم به شمار می آیند ، در ابواب عدل جا دارند . ⁽¹⁾

ب ـ اهمّیت سیاسی ـ اجتماعیاهمّیت سیاسی ـ اجتماعیِ عدل خداوند، کمتر از اهمّیت اعتقادیِ آن نیست ؛ زیرا عدل خداوند ، در واقع ، زیربنای عدالت اجتماعی است . در زمان حکومت

.

بنی امیّه ، شماری از زمامداران جائر ـ که از یک سو ، خود را خلیفه خدا و پیامبر او می نامیدند و از سوی دیگر ، بی نهایتْ ستمگر بودند ـ ، برای توجیه بی عدالتی های خود ، راهی جز تحریف عدل خداوند نداشتند . طبق بررسی های تاریخی ، آنان با طرّاحی نقشه ای ماهرانه به وسیله شماری عالم نما ، مسئله قضا و قدر خداوند را مطرح نمودند و چنین وانمود کردند که هر چه در عالمْ رخ می دهد (و از جمله آنها ، حکمرانی ستمگرانه آنان) ، به تقدیر خدا و مورد خشنودی اوست و بنا بر این ، مردم باید از حکومت ستمگران ، راضی باشند . ⁽¹⁾ آنان در پاسخ این اشکال که «لازمه چنین قضا و قدر و جبری ، ظلم است» ، حسن و قبح عقلی را انکار کردند و گفتند : هر کاری که خدا انجام بدهد ، عین عدل است . در نتیجه ، حکومت ستمگران و اعمال ستمگرانه خلفا ، چون به قضا و قدرِ خداوند است، بر اساس عدل است و کسی حقّ اعتراض ندارد . این تفسیر از عدل خداوند ، در واقع ، نفی عدالت خداست ؛ چرا که کارهایی را که از نظر عقل ، ظلم اند ، عین عدل می شمرد . ⁽²⁾این جاست که پیوند عدل خداوند با مسئله قضا و قدر، جبر و اختیار، حسن و قبح عقلی، و سعادت و شقاوت، مشخّص می شود . همچنین روشن می گردد که این مسائل کلامی ، چگونه در تاریخ اسلام ، مورد سوء استفاده سیاسی بوده اند . ⁽³⁾استاد شهید ، مرتضی مطهّری، در این باره می نویسد : تاریخ ، نشان می دهد که مسئله قضا و قدر ، در زمان بنی امیّه ، مستمسک قرص و محکمی برای سیاستمداران اموی بوده است . آنها جدّا از مسلک

.

جبر ، طرفداری می کردند و طرفداران اختیار و آزادی بشر را با عنوان «مخالفت با یک عقیده دینی» می کُشتند و یا به زندان می انداختند ، تا آن جا که این جمله معروف شد : «اَلْجَبْرُ وَالتَّشْبیهُ أمَویّانِ وَ الْعَدْلُ وَ التَّوْحیدُ عَلَویّانِ ؛ جبر و تشبیه (شبیه کردن خدا به مخلوق) ، اموی اند و عدل و توحید، علوی» . قدیم ترین کسانی که مسئله اختیار و آزادی بشر را در دوره اموی عنوان کردند و از عقیده به آزادی و اختیار بشر حمایت کردند، مردی از اهل عراق به نام «معبد جُهَنی» و مرد دیگری از اهل شام معروف به «غیلان دمشقی» بودند . این دو نفر ، به راستی و درستی و صدق و ایمان ، شناخته می شدند . معبد ، همراه ابن اشعث ، خروج کرد و به دست حَجّاج ، کشته شد و غیلان نیز ، پس از آن که حرف هایش به گوش هشام بن عبد الملک رسید، به دستور هشام ، دست ها و پاهایش را بریدند و سپس او را به دار آویختند . در کتاب تاریخ علم کلام (تألیف شبلی نعمانی ، جلد اوّل، صفحه ۱۴) می نویسد : «اگرچه برای اختلاف عقاید ، تمام عوامل و اسبابْ فراهم بود، لیکن از آغاز ، این از سیاست و پولتیک یا مقتضیّات مملکتی بود ، که در زمان امویان ، چون بازار سفّاکی رواج داشت ، قهرا در طبایع ، شورش پیدا می شد ؛ لکن هر وقتْ کلمه شکایتی از زبان کسی در می آمد، طرفداران حکومت، حواله به تقدیر کرده ، او را ساکت و خاموش می کردند که : آنچه می شود ، مقدّر و مرضیِّ خداست و نباید هیچ دم زد ؛ آمَنّا بِالْقَدَرِ خَیْرِهِ وَشَرِّهِ . ⁽¹⁾ در زمان حَجّاج، معبدِ جُهَنی ـ که از تابعین بود و بسیار دلیر و راستگو بود ـ ، یک روز از استاد خود ، حسن بصری ، پرسید : این که از طرف بنی امیّه مسئله قضا و قدر را پیش می کشند ، تا کجا این حرف ، راست است و درست؟ او گفت : ایشان ، دشمنان خدا هستند، دروغ می گویند» . ⁽²⁾

.

پیروان اهل بیت علیهم السلام در برابر این تحریف و توطئه خطرناک ـ که حکمت بعثت پیامبران خدا و اساس اسلام را تهدید می کرد ـ ، عدل خداوند به معنای درست آن را در کنار توحید ، از اصول دین قرار دادند ، بدین معنا که انکارِ عدل ، در واقع ، انکار اسلام است و اسلام منهای عدالت ، با اسلام منهای اسلام ، یکی است . بر این اساس، پیروان اهل بیت علیهم السلام برای عدل خداوند ، اهمّیتی هموزن توحید ، قائل شدند و این دو را اساس دین دانستند . امام صادق علیه السلام در جواب پرسشگری ـ که گفت: «بنیاد دین ، توحید و عدل است و علم آن هم گسترده است . از سوی دیگر، هر عاقلی ناگزیر از دانستن است . پس چیزی بگو که فهمیدنش آسان و فراگرفتنش آسان ممکن باشد» ، ضمن تقریر سخن او ـ فرمود : أَمَّا التَّوحیدُ ، فَأَن لا تُجَوِّزَ عَلی رَبِّکَ ما جازَ عَلَیکَ ، وَأمَّا العَدلُ فَأَن لا تَنسُبَ إِلی خالِقِکَ ما لامَک عَلَیهِ . ⁽¹⁾توحید ، این است که آنچه را بر تو رواست ، بر خدا روا نداری ، و عدل ، آن است که به آفریدگارت چیزی را نسبت ندهی که با آن تو را سرزنش کند . این سخن ، بدین معناست که موحّد ، کسی است که آنچه را برای خود (به عنوانِ آفریده) روا می داند ، برای آفریدگار خود ، روا نداند ، از جمله ، این که : آفریده پدیده است و آفریدگار نمی تواند پدیده باشد . آفریده نیازمند است و آفریدگار نمی تواند نیازمند باشد و ... . همچنین عقیده به عدل خداوند ، بدین معناست که انجام دادن کارهای ناشایستی که خدا انسان را بِدان ملامت کرده ، به او نسبت ندهی، او را ستمگر ندانی و یا افعال او را به گونه ای توجیه نکنی که عقل ، او را ستمگر بشمرد . بیان دیگر این ، سخن امام صادق علیه السلام در تبیین عدل خداوند برای هشام بن

.

حکم است : مِنَ العَدلِ أَن لا تَتَّهِمَهُ وَمِنَ التَّوحیدِ أَن لا تَتَوَهَّمَهُ . ⁽¹⁾از [نشانه های عقیده به] عدل ، این است که خدا را متّهم نکنی و [از نشانه های عقیده به ]توحید ، این است که او را [به هیچ کیفیّتی ]تصوّر نکنی . یعنی کسی که با تفسیر نادرست از قضا و قدر و با اعتقاد به جبر ، خدا را به انجام دادن کارهای ناشایست بندگانْ متّهم می نماید، در واقع ، خدا را عادل نمی داند، هر چند سخن خود را به گونه ای توجیه کند. گفتنی است که معتزله (فرقه ای از اهل سنّت) در مورد حسن و قبح عقلی و عدل خداوند ، با امامیّه هم عقیده بودند و اختلاف آنها با اشاعره در این باره ، به گونه ای بود که به امامیّه و معتزله ، «عدلیّه» یا «أصحاب العدل و التوحید» گفته می شد . ⁽²⁾

.

. .

الفصل الخامِسُ : العدل فی الآخرة۵ / ۱العَدلُ میزانُ الأَعمالِ یَومَ القِیامَةِالکتاب«وَالْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ» . ⁽¹⁾

«وَ نَضَعُ الْمَوَ زِینَ الْقِسْطَ لِیَوْمِ الْقِیَـمَةِ فَلَا تُظْـلَمُ نَفْسٌ شَیْـئا وَ إِن کَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِّنْ خَرْدَلٍ أَتَیْنَا بِهَا وَ کَفَی بِنَا حَـسِبِینَ» . ⁽²⁾

الحدیثالاحتجاج :مِن سُؤالِ الزِّندیقِ الَّذی سَأَلَ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَن مَسائِلَ کَثیرَةٍ أن قالَ : ... أوَ لَیسَ توزَنُ الأَعمالُ ؟ قالَ علیه السلام : لا ، إنَّ الأَعمالَ لَیسَت بِأَجسامٍ ، وإنَّما هِیَ صِفَةُ ما عَمِلوا ، وإنَّما یَحتاجُ إلی وَزنِ الشَّیءِ مَن جَهِلَ عَدَدَ الأَشیاءِ ، ولا یَعرِفُ ثِقلَها وخِفَّتَها ، وإنَّ اللّهَ لا یَخفی عَلَیهِ شَیءٌ . قالَ : فَما مَعنَی المیزانِ ؟ قالَ علیه السلام : العَدلُ . ⁽³⁾

.

فصل پنجم: عدالت در آخرت

۵ / ۱ عدالت ، ترازوی اعمال در روز رستاخیز

فصل پنجم: عدالت در آخرت۵ / ۱عدالت ، ترازوی اعمال در روز رستاخیزقرآن«و در آن روز ، سنجش [اعمال]، حقیقت است» .

«و ترازوهای برابری را در روز رستاخیز می نهیم . پس، هیچ کس به [در] چیزی ستم نمی بیند و اگر [عملْ ]هموزن دانه خردلی باشد، آن را می آوریم و کافی است که ما حسابرس باشیم» .

حدیثالاحتجاج :از جمله پرسش های آن زندیق که درباره مسائل بسیاری از امام صادق علیه السلام پرسید، این بود که گفت : . . . آیا اعمال، به ترازو نهاده نمی شوند ؟ [امام علیه السلام ] فرمود : «نه ؛ زیرا اعمال، جسم نیستند ؛ بلکه صفت کارهایی هستند که [صاحبانشان] انجام داده اند . همانا کسی که تعداد چیزها را نمی داند و سبک و سنگین آنها را نمی شناسد، به ترازو نیازمند است ، در حالی که چیزی بر خداوند، پنهان نیست» . گفت : پس معنای ترازو چیست ؟ [امام علیه السلام ] فرمود : «[سنجش اعمال با میزانِ ]عدالت» .

.

۵ / ۲العَدلُ فی جَزاءِ الحَسَناتِالکتاب«إِلَیْهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِیعًا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا إِنَّهُ یَبْدَؤُاْ الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ لِیَجْزِیَ الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّــلِحَـتِ بِالْقِسْطِ وَ الَّذِینَ کَفَرُواْ لَهُمْ شَرَابٌ مِّنْ حَمِیمٍ وَ عَذَابٌ أَلِیم بِمَا کَانُواْ یَکْفُرُونَ» . ⁽¹⁾

«إِنَّا لَا نُضِیعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلاً» . ⁽²⁾

«إِنَّ اللَّهَ لَا یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ» . ⁽³⁾

«إِنَّا لَا نُضِیعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِینَ» . ⁽⁴⁾

« وَ لَا یُظْلَمُونَ فَتِیلاً » . ⁽⁵⁾

راجع : البقرة:۱۴۳، ۲۷۲، ۲۷۹، ۲۸۱ وآل عمران : ۲۵، ۵۷، ۱۶۱، ۱۷۱، ۱۹۵ والأنفال: ۶۰ ویونس: ۴ ومریم : ۶۰ وطه : ۱۱۲ والنحل : ۱۱۱ .

الحدیثالإمام علیّ علیه السلامـ فی ذِکرِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ـ: اللّهُمَّ اقسِم لَهُ مَقسَما مِن عَدلِکَ ، وَاجزِهِ مُضَعَّفاتِ ⁽⁶⁾الخَیرِ مِن فَضلِکَ . ⁽⁷⁾

.

۵ / ۲ عدالت در پاداش دادن نیکی ها

۵ / ۲عدالت در پاداش دادن نیکی هاقرآن«بازگشتِ همه شما به سوی اوست . وعده خدا حق است . هموست که آفرینش را آغاز می کند و سپس آن را باز می گرداند تا کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده اند، به عدالتْ پاداش دهد ، و کسانی که کفر ورزیده اند، به [سزای ]کفرشان، شربتی از آب جوشان و عذابی پُردرد خواهند داشت» .

«ما پاداش کسی را که نیکوکاری کرده است، تباه نمی کنیم» .

«خدا پاداش نیکوکاران را تباه نمی کند» .

«ما اجر درستکاران را تباه نخواهیم کرد» .

«و به قدر نخک هسته خرمایی به آنان ستم نمی شود» .

ر . ک : بقره : آیه ۱۴۳ ، ۲۷۲ ، ۲۷۹ ، ۲۸۱ و آل عمران : آیه ۲۵ ، ۵۷ ، ۱۶۱ ، ۱۷۱ ، ۱۹۵ و انفال : آیه ۶۰ و یونس : آیه ۴ و مریم : آیه ۶۰ و طه : آیه ۱۱۲ و نحل : آیه ۱۱۱ .

حدیثامام علی علیه السلامـ در یاد کرد پیامبر صلی الله علیه و آله ـ: خدایا! از دادگری خود ، او را بهره ای نصیب فرما و از کَرَمت، به او خیر بسیار و چندین برابر، پاداش بده .

.

الإمام الباقر علیه السلامـ بَعدَ ذِکرِهِ علیه السلام قَولَهُ تَعالی : «یَوْمَ تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُم» ⁽¹⁾ـ: لَیسَت تَشهَدُ الجَوارِحُ ⁽²⁾عَلی مُؤمِنٍ ، إنَّما تَشهَدُ عَلی مَن حَقَّت عَلَیهِ کَلِمَةُ العَذابِ ، فَأَمَّا المُؤمِنُ فَیُعطی کِتابَهُ بِیَمینِهِ ، قالَ اللّهُ عز و جل : «فَمَنْ ⁽³⁾أُوتِیَ کِتَـبَهُ بِیَمِینِهِ فَأُوْلَئِکَ یَقْرَءُونَ کِتَـبَهُمْ وَ لَا یُظْلَمُونَ فَتِیلاً» ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ التَّوبَةَ مُطَهِّرَةٌ مِن دَنَسِ الخَطیئَةِ ، قالَ عز و جل : «یَـأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ اتَّقُواْ اللَّهَ وَذَرُواْ مَا بَقِیَ مِنَ الرِّبَواْ إِن کُنتُم مُّؤْمِنِینَ» إلی قَولِهِ عز و جل : «لَا تُظْـلَمُونَ» ⁽⁶⁾فَهذا ما دَعَا اللّهُ إلَیهِ عِبادَهُ مِنَ التَّوبَةِ ، ووَعَدَ عَلَیها مِن ثَوابِهِ ، فَمَن خالَفَ ما أمَرَهُ اللّهُ بِهِ مِنَ التَّوبَةِ سَخِطَ اللّهُ عَلَیهِ ، وکانَتِ النّارُ أولی بِهِ وأحَقَّ . ⁽⁷⁾

تفسیر القمّیـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَ لَا یُظْلَمُونَ فَتِیلاً» ـ: الجِلدَةُ الَّتی فی ظَهرِ النَّواةِ . ⁽⁸⁾

۵ / ۳العَدلُ فی جَزاءِ السَّیِّئاتِالکتاب«الْیَوْمَ تُجْزَی کُلُّ نَفْسِ بِمَا کَسَبَتْ لَا ظُـلْمَ الْیَوْمَ إِنَّ اللَّهَ سَرِیعُ الْحِسَابِ» . ⁽⁹⁾

.

۵ / ۳ عدالت در مجازات بدی ها

امام باقر علیه السلامـ پس از ذکر این گفته خدای متعال : «روزی که زبان هایشان و دستانشان و پاهایشان علیه آنان گواهی می دهد» ـ: این چنین نیست که اعضا علیه مؤمن گواهی دهند ؛ بلکه آنها علیه کسی که عذاب بر او ثابت شده، گواهی می دهند ؛ امّا مؤمن ، کارنامه اش به دست راستش داده می شود . خداوند عز و جل فرمود : «پس هر کس کارنامه اش را به دست راستش دهند ، آنان کارنامه خود را می خوانند و به قدر نَخَک هسته خرمایی به آنان ستم نمی شود » .

امام صادق علیه السلام :همانا توبه ، آلودگی ناشی از گناه را پاک می کند . خداوند عز و جل فرمود : «ای کسانی که ایمان آورده اید! از خدا پروا کنید و اگر مؤمنید ، آنچه را از ربا باقی مانده است، وا گذارید و اگر [چنین نکردید] ، بدانید که به جنگ با خدا و فرستاده وی برخاسته اید و اگر توبه کنید، سرمایه های شما از آنِ خودتان است، نه ستم می کنید و نه ستم می بینید» . این، همان توبه ای است که خداوند، بندگانش را به سوی آن فرا خوانده و بِدان، وعده پاداش داده است . بنا بر این، هر که با فرمان خداوند درباره توبه مخالفت ورزد ، خدا بر او خشم می گیرد و آتش برای او سزاوار و ثابت است .

تفسیر القمّیـ در بیان این گفته خدای متعال : «به قدر فتیل هم به آنان ستم نمی شود» ـ: [منظور از «فتیل» ]نخی است که در شکاف هسته خرما قرار دارد .

۵ / ۳عدالت در مجازات بدی هاقرآن«امروز، هر کسی به موجب آنچه انجام داده است، کیفر می شود . امروز، ستمی نیست . آری ، خدا زودشمار است» .

.

«مَن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا وَمَن جَاءَ بِالسَّیِّئَةِ فَلَا یُجْزَی إِلَا مِثْلَهَا وَهُمْ لَا یُظْـلَمُونَ» . ⁽¹⁾

«ذَ لِکَ أَن لَّمْ یَکُن رَّبُّکَ مُهْلِکَ الْقُرَی بِظُـلْمٍ وَأَهْلُهَا غَـفِلُونَ» . ⁽²⁾

راجع : غافر : ۳۱ والنحل : ۳۳ ، ۱۱۸ والزخرف : ۷۶ والکهف : ۴۹ وهود : ۱۰۱ و ۱۱۷ والتوبة : ۷۰ والعنکبوت : ۴۰ والروم : ۹ .

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی دُعاءِ الجَوشَنِ الکَبیرِ ـ: یا مَن وَعدُهُ صِدقٌ ، یا مَن عَفوُهُ فَضلٌ ، یا مَن عَذابُهُ عَدلٌ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی دُعاءِ الجَوشَنِ الکَبیرِ ـ: یا مَن لا یُرجی إلّا فَضلُهُ ، یا مَن لا یُسأَلُ إلّا عَفوُهُ ، یا مَن لا یُنظَرُ إلّا بِرُّهُ ⁽⁴⁾، یا مَن لا یُخافُ إلّا عَدلُهُ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن أصابَ فِی الدُّنیا ذَنبا فَعوقِبَ بِهِ ، فَاللّهُ أعدَلُ مِن أن یُثَنِّیَ عُقوبَتَهُ عَلی عَبدِهِ ، ومَن أذنَبَ ذَنبا فِی الدُّنیا فَسَتَرَهُ اللّهُ عَلَیهِ ، فَاللّهُ أکرَمُ مِن أن یَعودَ فی شَیءٍ قَد عَفا عَنهُ . ⁽⁶⁾

الإمام علیّ علیه السلام :إنَّهُ لَم یُصِبِ امرُؤٌ مِنکُم فی هذِهِ الدُّنیا حَبرَةً ⁽⁷⁾إلّا أورَثَتهُ عَبرَةً ، ولا یُصبِحُ فیها فی جَناحِ أمنٍ إلّا وهُوَ یَخافُ فیها نُزولَ جائِحَةٍ، أو تَغَیُّرَ نِعمَةٍ، أو زَوال عافِیَةٍ ؛ مَعَ أنَّ المَوتَ مِن وَراءِ ذلِکَ ، وهَولَ المُطَّلَعِ ⁽⁸⁾، وَالوُقوفَ بَینَ یَدَیِ الحَکَمِ العَدلِ ، تُجزی کُلُّ نَفسٍ بِما عَمِلَت «لِیَجْزِیَ الَّذِینَ أَسَــاؤواْ بِمَا عَمِلُواْ وَ یَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُواْ بِالْحُسْنَی» ⁽⁹⁾، فَاتَّقُوا اللّهَ عَزَّ ذِکرُهُ ، وسارِعوا إلی رِضوانِ اللّهِ وَالعَمَلِ بِطاعَتِهِ وَالتَّقَرُّبِ إِلَیهِ بِکُلِّ ما فیهِ الرِّضا . ⁽¹⁰⁾

.

«هر کس کار نیکی بیاورد ، ده برابر آن [،پاداش ]خواهد داشت و هر کس کار بدی بیاورد ، جز مانند آن، جزا نمی بیند و بر آنان ستم نمی رود» .

«این [اتمام حجت] ، بِدان سبب است که پروردگار تو، هیچ گاه شهرها را به ستم نابود نکرده است که [نابودشان کند و] مردم آنها غافل باشند» .

ر . ک : غافر : آیه ۳۱ و نحل : آیه ۳۳ ، ۱۱۸ و زخرف : آیه ۷۶ و کهف : آیه ۴۹ و هود : آیه ۱۰۱ ، ۱۱۷ و توبه : آیه ۷۰ و عنکبوت : آیه ۴۰ و روم : آیه ۹ .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعا ـ: ای که وعده اش راست است! ای که گذشتش لطف است! ای که عذابش عدالت است!

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعا ـ: ای که جز به کَرَمش امید نمی رود! ای که از او جز گذشت، درخواست نمی شود! ای که از او جز نیکی، انتظار نیست! ای که جز از دادگری اش هراسی نیست!

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس در دنیا به گناهی گرفتار آید و کیفر شود ، خداوند، دادگرتر از آن است که کیفر آن را بر بنده اش تکرار نماید ، و هر کس در دنیا به گناهی مرتکب شود و خداوندْ آن را بپوشاند ، خداوند، بخشنده تر از آن است که به چیزی که گذشت کرده است، باز گردد .

امام علی علیه السلام :فردی از میان شما، در این دنیا به شادمانی نمی رسد، جز این که برایش اندوهی به دنبال آورد ، و در حاشیه ای امن در این دنیا قرار نمی گیرد، جز این که او در آن از فرود آمدن حادثه ناگوار یا از دست رفتن نعمت یا سلب آسایش، هراسان است. به علاوه، مرگ و ترس قیامت و قرار گرفتن در حضور داور دادگر، در پیش است ، هر کس در مقابل عملکرد خویش پاداش داده می شود: «تا کسانی را که بد کرده اند ، به موجب آنچه انجام داده اند، کیفر دهد و آنان را که نیکی کرده اند ، به نیکی پاداش دهد» . بنا بر این ، از خداوند ـ که یادش گرامی باد ـ پروا کنید و به سوی خشنودی خدا و عمل نمودن به طاعت او و نزدیک شدن به او با هر کاری که خشنودی [خدا ]در آن است، بشتابید .

.

الإمام زین العابدین علیه السلامـ مِن دُعاءٍ لَهُ فی تَحمیدِ اللّهِ عز و جل ـ: ... حَتّی إذا بَلَغَ أقصی أثَرِهِ ، وَاستَوعَبَ حِسابَ عُمُرِهِ ، قَبَضَهُ إلی ما نَدَبَهُ إلَیهِ مِن مَوفورِ ثَوابِهِ ، أو مَحذورِ عِقابِهِ «لِیَجْزِیَ الَّذِینَ أَسَــاؤواْ بِمَا عَمِلُواْ وَ یَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُواْ بِالْحُسْنَی» عَدلاً مِنهُ ، تَقَدَّسَت أسماؤُهُ ، وتَظاهَرَت آلاؤُهُ ⁽¹⁾، «لَا یُسْـالُ عَمَّا یَفْعَلُ وَ هُمْ یُسْـالُونَ» ⁽²⁾. ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ مِن دُعاءٍ لَهُ فِی اللُّجوءِ إلَی اللّهِ تَعالی ـ: اللّهُمَّ إن تَشَأ تَعفُ عَنّا فَبِفَضلِکَ ، وإن تَشَأ تُعَذِّبنا فَبِعَدلِکَ ، فَسَهِّل لَنا عَفوَکَ بِمَنِّکَ ، وأجِرنا مِن عَذابِکَ بِتَجاوُزِکَ ؛ فَإِنَّهُ لا طاقَةَ لَنا بِعَدلِکَ ، ولا نَجاةَ لِأَحَدٍ مِنّا دونَ عَفوِکَ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ مُدیرِ الأَدوارِ ومُعیدِ الأَکوارِ ، طَبَقا عَن طَبَقٍ ⁽⁵⁾، وعالَما بَعد عالَمٍ «لِیَجْزِیَ الَّذِینَ أَسَــاؤواْ بِمَا عَمِلُواْ وَ یَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُواْ بِالْحُسْنَی» عَدلاً مِنهُ تَقَدَّسَت أسماؤُهُ وجَلَّت آلاؤُهُ ، لَا یَظْـلِمُ النَّاسَ شَیْـئا وَ لکِنَّ النّاسَ أَنفُسَهُمْ یَظْـلِمُونَ ، یَشهَدُ بِذلِکَ قَولُهُ جَلَّ قُدسُهُ : «فَمَن یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَیْرًا یَرَهُ * وَ مَن یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ» ⁽⁶⁾فی نَظائِرَ لَها فی کِتابِهِ الَّذی فیهِ تِبیانُ کُلِّ شَیءٍ ، و «لَا یَأْتِیهِ الْبَـطِـلُ مِن بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لَا مِنْ خَلْفِهِ تَنزِیلٌ مِّنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ» ⁽⁷⁾، ولِذلِکَ قالَ سَیِّدُنا مُحَمَّدٌ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ وآلِهِ : إنَّما هِیَ أعمالُکُم تُرَدُّ إلَیکُم . ⁽⁸⁾

.

امام زین العابدین علیه السلامـ از دعای آن حضرت در ستایش خداوند عز و جلـ: . . . تا آن گاه که به قدم نهایی می رسد و عمرش را به پایان می برد ، خداوند با گرفتن جانش او را به سوی آنچه از پیش بِدان خوانده بود(یعنی پاداش فراوان یا کیفر ترسناک) ، ره سپار می سازد «تا کسانی را که بد کرده اند ، به موجب آنچه انجام داده اند، کیفر دهد و آنان را که نیکی کرده اند ، به نیکی پاداش دهد» با دادگری اش . اسمای خدا پاک اند و نعمت هایش آشکار . «در آنچه انجام می دهد، چون و چرا راه ندارد ؛ ولی آنان (انسان ها) سؤال خواهند شد» .

امام زین العابدین علیه السلامـ از دعایش در پناه بردن به خدای متعال ـ: خدایا! اگر بخواهی، به کَرَمت از ما گذشت می کنی و اگر بخواهی، به دادگری ات ما را کیفر می دهی . پس با منّت نهادن بر ما، گذشتت را برای ما آسان گردان و با گذشتت ما را از کیفرت رهایی بخش ؛ زیرا توان تحمّل دادگری تو را نداریم و برای هیچ یک از ما بدون گذشت تو، راه نجاتی نیست .

امام صادق علیه السلام :ستایش، از آنِ خدایی است که دوره ها را یکی از پس دیگری و اصناف [موجودات] را صنفی در پی صنفی می آورد، لایه ای بر لایه ای ⁽¹⁾و جهانی در پی جهانی، تا با دادگری اش، «کسانی را که بد کرده اند ، به موجب آنچه انجام داده اند، کیفر دهد و آنان را که نیکی کرده اند ، به نیکی پاداش دهد» . اسمای خدا پاک و نعمت هایش بزرگ اند . [خدا] به هیچ وجه به مردم ستم نمی کند ؛ لیکن مردم خود بر خویشتن ستم می کنند. این را سخن خدای جلیل و پاک، گواهی می دهد : «پس، هر که هموزن ذرّه ای نیکی کند، [نتیجه ]آن را خواهید دید و هر که هموزن ذرّه ای بدی کند، [نتیجه ]آن را خواهد دید» ، و نیز آیات نظیر این در کتاب او ـ که بیان آشکارِ هر چیزی است و به هیچ وجه باطل در آن راه ندارد و از جانب دانایی ستوده نازل گشته است ـ و بدین خاطر، سَرور ما محمّد ـ که درود خدا بر او و خاندانش باد ـ فرمود : «همانا بازتاب عملکرد شماست که به سوی خودتان بر می گردد» .

.

عنه علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَ لَا یُؤْذَنُ لَهُمْ فَیَعْتَذِرُونَ» ⁽¹⁾ـ: اللّهُ أجَلُّ وأعدَلُ وأعظَمُ مِن أن یَکونَ لِعَبدِهِ عُذرٌ لا یَدَعُهُ یَعتَذِرُ بِهِ ، ولکِنَّهُ فُلِجَ ⁽²⁾فَلَم یَکُن لَهُ عُذرٌ . ⁽³⁾

الإمام العسکریّ علیه السلامـ فِی التَّفسیرِ المَنسوبِ إلَیهِ ـ: نَظَرَ أمیرُ المُؤمِنینَ عَلِیٌّ علیه السلام إلی رَجُلٍ فَرَأی أثَرَ الخَوفِ عَلَیهِ ، فَقالَ : ما بالُکَ ؟ قالَ : إنّی أخافُ اللّهَ ، قالَ : یا عَبدَ اللّهِ ، خَف ذُنوبَکَ ، وخَف عَدلَ اللّهِ عَلَیکَ فی مَظالِمِ عِبادِهِ ، وأطِعهُ فیما کَلَّفَکَ ولا تَعصِهِ فیما یُصلِحُکَ ، ثُمَّ لا تَخَفِ اللّهَ بَعدَ ذلِکَ فَإِنَّهُ لا یَظلِمُ أحَدا ، ولا یُعَذِّبُهُ فَوقَ استِحقاقِهِ أبَدا ، إلّا أن تَخافَ سوءَ العاقِبَةِ بِأَن تَغَیَّرَ أو تَبَدَّلَ ، فَإِن أرَدتَ أن یُؤمِنَکَ اللّهُ سوءَ العاقِبَةِ ، فَاعلَم أنَّ ما تَأتیهِ مِن خَیرٍ فَبِفَضلِ اللّهِ وتَوفیقِهِ ، وما تَأتیهِ مِن شَرٍّ فَبِإِمهالِ اللّهِ وإنظارِهِ إیّاکَ وحِلمِهِ عَنکَ . ⁽⁴⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ مِن دُعائِهِ فی أسحارِ شَهرِ رَمَضانَ ـ: إذا رَأَیتُ ـ مَولایَ ـ ذُنوبی فَزِعتُ ، وإذا رَأَیتُ کَرَمَکَ طَمِعتُ ، فَإِن عَفَوتَ فَخَیرُ راحِمٍ ، وإن عَذَّبتَ فَغَیرُ ظالِمٍ . ⁽⁵⁾

.

امام صادق علیه السلامـ در بیان این سخن خدای متعال : «و رخصت نمی یابند تا پوزش بخواهند» ـ: خداوند، بالاتر و دادگرتر و بزرگوارتر از آن است که بنده ای عذری داشته باشد و او به وی اجازه عذرخواهی ندهد ؛ لیکن این بنده است که مغلوب است و عذری ندارد .

امام عسکری علیه السلامـ در تفسیر منسوب به وی ـ: امیر مؤمنان علی علیه السلام به مردی نگریست و در چهره او نشانه ترس مشاهده کرد. فرمود : «در چه حالی؟». گفت: از خدا می ترسم . فرمود : «ای بنده خدا! از گناهانت بترس و درباره ستم هایی که بر بندگان خدا کرده ای، از دادگری خدا بترس و او را در آنچه تو را موظّف نموده، پیروی کن و از او در آنچه صلاح تو در آن است، نافرمانی نکن. پس از آن، از خدا نترس ؛ زیرا او به هیچ کس ستم نمی کند و هرگز کسی را بیش از استحقاقش کیفر نمی دهد . مگر این که از بدفرجامی بهراسی ، به این که سرنوشت ، دگرگون شود و تغییر یابد . پس اگر خواستی از بدفرجامی در امان باشی ، بدان هر خیری که به تو می رسد ، به سبب لطف خدا و توفیق اوست ، و هر شرّی به تو می رسد ، به جهت مهلت دادن خدا به تو ، و بردباری اش درباره توست» .

امام زین العابدین علیه السلامـ از دعایش در سحرهای ماه رمضان ـ: ای سَرور من! هر گاه گناهانم را می بینم، هراسان می شوم ، و هر گاه بخشش تو را می بینم، حریص می گردم . اگر بخشیدی، بهترین مهرورزی ، و اگر کیفر دادی، ستمگر نیستی .

.

الإمام علیّ علیه السلام :إلهی ، إن غَفَرتَ فَبِفَضلِکَ ، وإن عَذَّبتَ فَبِعَدلِکَ ، فَیا مَن لا یُرجی إلّا فَضلُهُ ، ولا یُخافُ إلّا عَدلُهُ ، صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ ، وَامنُن عَلَیَّ بِفَضلِکَ ، ولا تَستَقصِ ⁽¹⁾عَلَیَّ عَدلَکَ . ⁽²⁾

الإمام الحسین علیه السلامـ فی دُعاءِ عَرَفَةَ ـ: وأنَّکَ الحَکَمُ العَدلُ الَّذی لا یَجورُ ، وعَدلُکَ مُهلِکی ، ومِن کُلِّ عَدلِکَ مَهرَبی ، فَإِن تُعَذِّبنی فَبِذُنوبی یا مَولایَ بَعدَ حُجَّتِکَ عَلَیَّ ، وإن تَعفُ عَنّی فَبِحِلمِکَ وجودِکَ وکَرَمِکَ . لا إلهَ إلّا أنتَ سُبحانَکَ إنّی کُنتُ مِنَ الظّالِمینَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فی دُعاءِ عَرَفَةَ ـ: فَلا کافِیَ لَنا سِواکَ ، ولا رَبَّ لَنا غَیرُکَ ، نافِذٌ فینا حُکمُکَ ، مُحیطٌ بِنا عِلمُکَ ، عَدلٌ فینا قَضاؤُکَ ، اقضِ لَنَا الخَیرَ وَاجعَلنا مِن أهلِ الخَیرِ . اللّهُمَّ أوجِب لَنا بِجودِکَ عَظیمَ الأَجرِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ فی دُعاءِ عَرَفَةَ ـ: إلهی ، وَصَفتَ نَفسَکَ بِاللُّطفِ وَالرَّأفَةِ لی قَبلَ وُجودِ ضَعفی ، أفَتَمنَعُنی مِنهُما بَعدَ وُجودِ ضَعفی ؟ إلهی ، إن ظَهَرَتِ المَحاسِنُ مِنّی فَبِفَضلِکَ ولَکَ المِنَّةُ عَلَیَّ ، وإن ظَهَرَتِ المَساوِئُ مِنّی فَبِعَدلِکَ ولَکَ الحُجَّةُ عَلَیَّ ، إلهی ، کَیفَ تَکِلُنی ⁽⁵⁾ وقَد تَوَکَّلتَ لی ... . إلهی ، مَن کانَت مَحاسِنُهُ مَساوِیَ فَکَیفَ لا تَکونُ مَساویهِ مَساوِیَ ؟ ومَن کانَت حَقایِقُهُ دَعاوِیَ فَکَیفَ لا تَکونُ دَعاویهِ دَعاوِیَ ؟! إلهی ، حُکمُکَ النّافِذُ ، ومَشِیَّتُکَ القاهِرَةُ ، لَم یَترُکا لِذی مَقالٍ مَقالاً ، ولا لِذی حالٍ حالاً ، إلهی ، کَم مِن طاعَةٍ بَنَیتُها وحالَةٍ شَیَّدتُها ، هَدَمَ اعتِمادی عَلَیها عَدلُکَ ، بَل أقالَنی ⁽⁶⁾مِنها فَضلُکَ . ⁽⁷⁾

.

امام علی علیه السلام :بار الها! اگر آمرزیدی، به خاطر کَرَم توست ، و اگر کیفر دادی، به خاطر دادگری توست . ای که جز کَرَمش امید نمی رود و جز از دادگری اش هراسی نیست! بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست و به واسطه کَرَمت، بر من منّت نِه و نهایت دادگری ات را بر من جاری مکن .

امام حسین علیه السلامـ در دعای عرفه ـ: تو، آن داور دادگری هستی که ستم نمی کند، و دادگریِ تو، نابود کننده من است و من از هر گونه دادگریِ تو گریزانم. پس ـ ای سَرور من ـ اگر کیفرم دهی، به خاطر گناهانم پس از اتمام حجّت تو بر من است ، و اگر از من درگذری، به خاطر بردباری و جود و کَرَم توست . معبودی جز تو نیست. تو منزّهی و من از ستمکارانم .

امام حسین علیه السلامـ در دعای عرفه ـ: غیر تو، ما را کفایتگری نیست و غیر تو، ما را پروردگاری نیست . حُکم تو درباره ما نافذ ، و دانش تو بر ما را محیط و داوری تو درباره ما دادگرانه است . خیر را برای ما برآورده ساز و ما را از نیکوکاران قرار ده . خدایا! به سبب جودت، پاداش بزرگ را نصیبمان گردان .

امام حسین علیه السلامـ در دعای عرفه ـ: بار الها! پیش از ناتوانی من ، تو، خود را به عطوفت و مهربانی نسبت به من توصیف نمودی . آیا پس از ناتوانی ام، آن دو را از من دریغ می داری؟ بار الها! اگر نیکی ها از من بروز کردند ، به خاطر کَرَم توست، در حالی که تو بر من منّت داری ، و اگر بدی ها از من سر زدند ، به خاطر دادگریِ توست ، در حالی که تو بر ضدّ من حجّت داری . بار الها! چگونه مرا وا می نهی، در حالی که خود، عهده دار کارم شده ای؟! ... . بار الها! کسی که نیکی های او بدی شمرده می شوند، چگونه بدی هایش بدی نباشند ؟ و کسی که حقیقت های او ادّعاست، چگونه ادّعاهایش ادّعا نباشد؟ بار الها! حُکم نافذ تو و اراده چیره تو ، حرفی برای گوینده و نیرویی برای توانمند باقی نگذاشته اند. بار الها! چه بسیار طاعتی که بنا کردم و [چه بسیار ]حالتی که استوار ساختم ؛ امّا دادگری تو، اعتماد من به آنها را نابود کرد ؛ بلکه کَرَم تو، مرا به چشمپوشی از آنها وا داشت .

.

الإمام زین العابدین علیه السلام :اللّهُ ... یَنتَقِمُ مِنَ الظّالِمِ بِما هُوَ عادِلٌ بِحُکمِهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ مِن دُعائِهِ فی وَداعِ شَهرِ رَمَضانَ ـ: یا مَن لا یُکافِئُ عَبدَهُ عَلَی السَّواءِ ، مِنَّتُکَ ابتِداءٌ ، وعَفوُکَ تَفَضُّلٌ ، وعُقوبَتُکَ عَدلٌ ، وقَضاؤُکَ خِیَرَةٌ ، إن أعطَیتَ لَم تَشُب ⁽²⁾عَطاءَکَ بِمَنٍّ ، وإن مَنَعتَ لَم یَکُن مَنعُکَ تَعَدِّیا ، تَشکُرُ مَن شَکَرَکَ وأنتَ ألهَمتَهُ شُکرَکَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :مَن أکرَمُ ـ یا إلهی ـ مِنکَ ؟ ومَن أشقی مِمَّن هَلَکَ عَلَیکَ ؟! ۴ لا ! مَن ؟ فَتَبارَکتَ أن توصَفَ إلّا بِالإِحسانِ ، وکَرُمتَ أن یُخافَ مِنکَ إلَا العَدلُ . ⁽⁴⁾

.

امام زین العابدین علیه السلام :خداوند . . . به سبب داوری دادگرانه اش، از ستمگر انتقام می گیرد .

امام زین العابدین علیه السلامـ از دعای ایشان در وداع ماه رمضان ـ: ای که جزایش را با [کار ]بنده اش همسان نمی کند ! به نعمت، آغازگری . گذشتت لطف، کیفرت دادگری ، و داوری ات بهترین است . اگر عطا کردی ، عطایت را با منّتْ همراه نساختی و اگر محروم نمودی ، محروم ساختنت از روی تجاوزگری نبود . کسی را که تو را سپاس گزارد، سپاس می گزاری، در حالی که سپاس گزاری ات را تو به او الهام نمودی .

امام زین العابدین علیه السلام :ای خدای من! از تو بزرگوارتر کیست ؟ و بدبخت تر از کسی که [با وجود کَرَم تو] بر درگاه تو هلاک شود ، کیست؟ نه! [بدبخت تر از او ]کیست؟ تو، خجسته تر از آنی که جز به احسان، توصیف گردی ، و بزرگوارتر از آنی که جز از دادگری تو، هراسی باشد .

.

الإمام الصادق علیه السلامـ وقَد سُئِلَ عَمّا یَجوزُ وعَمّا لا یَجوزُ مِنَ النِّیَّةِ ـ: إنَّ النِّیّاتِ قَد تَجوزُ فی مَوضِعٍ ولا تَجوزُ فی آخَرَ ، فَأَمّا ما تَجوزُ فیهِ : فَإِذا کانَ مَظلوما فَما حَلَفَ بِهِ ونَوَی الیَمینَ فَعَلی نِیَّتِهِ ، وأمّا إذا کانَ ظالِما فَالیَمینُ عَلی نِیَّةِ المَظلومِ . ثُمَّ قالَ : ولَو کانَتِ النِّیّاتُ مِن أهلِ الفِسقِ یُؤخَذُ بِها أهلُها ، إذا لَاُخِذَ کلُّ مَن نَوَی الزِّنا بِالزِّنا ، وکُلُّ مَن نَوَی السَّرِقَةَ بِالسَّرِقَةِ ، وکُلُّ مَن نَوَی القَتلَ بِالقَتلِ ، ولکِنَّ اللّهَ عَدلٌ حَکیمٌ ، لَیسَ الجَورُ مِن شَأنِهِ ، ولکِنَّهُ یُثیبُ عَلی نِیّاتِ الخَیرِ أهلَها ، وإضمارهِم عَلَیها ، ولا یُؤاخِذُ أهلَ الفُسوقِ حَتّی یَفعَلوا . ⁽¹⁾

۵ / ۴الحَثُّ عَلی ذِکرِ الوُقوفِ بَینَ یَدَی أعدَلِ الحاکِمینَرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فِی التَّخویفِ مِنَ القِیامَةِ وَالحِسابِ ـ: اُذکُروا وُقوفَکُم بَینَ یَدَیِ اللّهِ جَلَّ جَلالُهُ ؛ فَإِنَّهُ الحَکَمُ العَدلُ ، وَاستَعِدُّوا لِجَوابِهِ إذا سَأَلَکُم . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :اُذکُر عِندَ الظُّلمِ عَدلَ اللّهِ فیکَ ، وعِندَ القُدرَةِ قُدرَةَ اللّهِ عَلَیکَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :کُلُّ ذی قُدرَةٍ فَمَقدورٌ للّهِِ ، وکُلُّ ظالِمٍ فَلا مَحیصَ لَهُ مِن عَدلِ اللّهِ . ⁽⁴⁾

.

۵ / ۴ تشویق به یادآوری لحظه ایستادن در پیشگاه دادگرترینِ داوران

امام صادق علیه السلامـ وقتی که درباره نیت های روا و ناروا مورد پرسش قرار گرفت ـ: همانا نیّت، در مواردی روا و در مواردی دیگر نارواست . امّا مواردی که رواست : اگر طرف دعوا ستم دیده بود و برای اثبات ادّعای خود، سوگند خورد، و مفاد سوگند را قصد کرد ، بر اساس نیّت او [تصمیم] گرفته می شود ، و امّا اگر طرف دعوا ستمگر باشد، در این صورت باید سوگند بر اساس نیّت ستم دیده باشد... . سپس [درباره حکم نیت در سایر موارد ]فرمود : اهل فسق به نیت هایشان مؤاخذه می شدند ، در این صورت ، هر کس نیّت زنا کند، به زنا ، و هر کس نیّت دزدی می کرد، به دزدی ، و هر کس نیّت کشتن می کرد، به کشتن مؤاخذه می شد ؛ لیکن خداوند، دادگر حکیم است و ستم ، از شأن او به دور است ؛ امّا نیکوکاران را بر پایه نیّت های خوبشان و بر پایه نیّت های خوبی که پنهان داشته اند، پاداش می دهد ، و بدکاران را مادام که کار بد انجام نداده اند، بازخواست نمی کند .

۵ / ۴تشویق به یادآوری لحظه ایستادن در پیشگاه دادگرترینِ داورانپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ درباره ترس از رستاخیز و حسابرسی ـ: لحظه ایستادنتان در پیشگاه خداوند جل جلاله را به یاد آورید ؛ چرا که او داور دادگر است ، و خودتان را برای پاسخگویی آماده سازید، آن گاه که از شما می پرسد .

امام علی علیه السلام :هنگام ستمگری ، دادگری خدا را ، و هنگام توانایی ، قدرت خدا را بر خودت به یاد آر .

امام علی علیه السلام :همه قدرتمندان، تحت قدرت خدایند و هیچ ستمگری راه گریز از دادگری خدا ندارد .

.

۵ / ۵شِدَّةُ یَومِ العَدلِ عَلَی الظّالِمِالکتاب«وَ یَوْمَ یَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَی یَدَیْهِ یَقُولُ یَــلَیْتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِیلاً» . ⁽¹⁾

«إِنَّ الظَّــلِمِینَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ» . ⁽²⁾

«وَ مَن یَظْـلِم مِّنکُمْ نُذِقْهُ عَذَابًا کَبِیرًا» . ⁽³⁾

«وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَـلَمُواْ أَیَّ مُنقَلَبٍ یَنقَلِبُونَ» . ⁽⁴⁾

«إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّــلِمِینَ نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا وَ إِن یَسْتَغِیثُواْ یُغَاثُواْ بِمَاءٍ کَالْمُهْلِ یَشْوِی الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ وَ سَاءَتْ مُرْتَفَقًا» . ⁽⁵⁾

«رَبَّنَا إِنَّکَ مَن تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَیْتَهُ وَمَا لِلظَّــلِمِینَ مِنْ أَنصَارٍ» . ⁽⁶⁾

«یَوْمَ لَا یَنفَعُ الظَّــلِمِینَ مَعْذِرَتُهُمْ وَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدَّارِ» . ⁽⁷⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :قالَ رَبُّکُم : وعِزَّتی وجَلالی ، لَأَنتَقِمَنَّ مِنَ الظّالِمِ فی عاجِلِهِ وآجِلِهِ ، ولَأَنتَقِمَنَّ مِمَّن رَأی مَظلوما فَقَدَرَ أن یَنصُرَهُ فَلَم یَفعَل . ⁽⁸⁾

.

۵ / ۵ دشواری روز دادگری برای ستمگر

۵ / ۵دشواری روز دادگری برای ستمگرقرآن«و روزی است که ستمکار، دست های خود را می گزد [و] می گوید : «ای کاش با پیامبر، راهی بر می گرفتم!»» .

«آری! ستمکاران، عذابی پُردرد خواهند داشت» .

«و هر کس از شما ستم کند، عذابی سهمگین به او می چشانیم» .

«و کسانی که ستم کرده اند، به زودی خواهند دانست که به کدام بازگشتگاه بر خواهند گشت» .

«ما برای ستمگران، آتشی آماده کرده ایم که سراپرده هایش آنان را در بر می گیرد ، و اگر فریادرسی بجویند ، به آبی چون مسِ گداخته که چهره ها را بریان می کند، یاری می شوند . وه! چه بد شرابی و چه زشت جایگاهی است» .

«پروردگارا! هر کس را که تو به آتش در آوری ، به یقین، رسوایش کرده ای ، و ستمکاران، یاورانی ندارند» .

«[همان] روزی که ستمگران را پوزش طلبی شان سود نمی دهد ، و برای آنان لعنت است ، و برایشان بدفرجامیِ آن سرای است» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :پروردگار شما فرمود : «سوگند به عزّت و جلالم، هر آینه در دنیا و آخرت از ستمگر انتقام می گیرم و [نیز] هر آینه از کسی که ستم دیده ای را ببیند و بتواند او را یاری کند؛ ولی نکند ، انتقام می گیرم» .

.

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ مِن أعظَمِ النّاسِ عَذابا یَومَ القِیامَةِ ، مَن أشرَکَهُ اللّهُ فی سُلطانِهِ فَجارَ فی حُکمِهِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :اِتَّقُوا الظُّلمَ ؛ فَإِنَّهُ ظُلُماتٌ یَومَ القِیامَةِ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :شَرُّ الزّادِ إلَی المَعادِ ، احتِقابُ ⁽³⁾ظُلمِ العِبادِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :یَومُ العَدلِ عَلَی الظّالِمِ ، أشَدُّ مِن یَومِ الجَورِ عَلَی المَظلومِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ فی بَیانِ أنواعِ الظُّلمِ ـ: أمَّا الظُّلمُ الَّذی لا یُترَکُ فَظُلمُ العِبادِ بَعضِهِم بَعضا . القِصاصُ هُناکَ شَدیدٌ ، لَیسَ هُوَ جَرحاً بِالمُدی ، ولا ضَربا بِالسِّیاطِ ، وَلکِنَّهُ ما یُستَصغَرُ ذلِکَ مَعَهُ . ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سهمگین ترین عذاب روز قیامت، برای کسی است که خداوند، او را در سلطنتش (قدرتش) شریک گرداند ؛ ولی او در داوری اش ستم نماید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از ستم بپرهیزید ؛ چرا که ستم، ظلمات روز قیامت است .

امام علی علیه السلام :بدترین توشه رستاخیز ، ستم اندوزی بندگان است .

امام علی علیه السلام :روز دادگری بر ستمگر ، دشوارتر از روز ستم رفتن بر ستم دیده است .

امام علی علیه السلامـ در بیان انواع ستم ـ: امّا ستمی که [هرگز مرتکب شونده اش ]وا نهاده نمی شود، ستم بندگان به یکدیگر است . قصاص آن، بسیار سخت است. این قصاص، با زخم شمشیر و با تازیانه زدن نیست ؛ بلکه این در مقابل آنها ، بسیار کوچک شمرده می شود .

.

عنه علیه السلام :ظالِمُ النّاسِ یَومَ القِیامَةِ مَنکوبٌ ⁽¹⁾بِظُلمِهِ ، مُعَذَّبٌ مَحروبٌ ⁽²⁾. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :مَن ضَرَبَ رَجُلاً سَوطا ظُلما ، ضَرَبَهُ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی بِسَوطٍ مِن نارٍ . ⁽⁴⁾

الإمام الباقر علیه السلام :إنَّ أشَدَّ النّاسِ یَومَ القِیامَةِ حَسرَةً ، مَن وَصَفَ عَدلاً وأتی جَورا . ⁽⁵⁾

.

امام علی علیه السلام :روز قیامت، ستمگر به مردم، گرفتار ستمگری خود ، و مبتلا به عذاب و محروم است .

امام علی علیه السلام :هر کس به کسی از روی ستم تازیانه ای بزند ، خداوند ـ تبارک و تعالی ـ با تازیانه ای از آتش بر او می زند .

امام باقر علیه السلام :روز قیامت، پُرحسرت ترینِ مردم، کسی است که عدالت را توصیف نماید، ولی به ستم رفتار کند .

.

. .

بخش دوم : عدالت و قضا و قدر

اشاره

بخش دوم : عدالت و قضا و قدرفصل یکم : معنای قضا و قدرفصل دوم : دانش قضا و قدرفصل سوم : ویژگی های قضا و قدرفصل چهارم : انواع قضا و قَدَر و احکام آنهافصل پنجم : بَدا در قضا و قدرفصل ششم : نقش قضاء و قدر در آفرینشفصل هفتم : نقش قضا و قدر در پیدایش مصایب و شرورفصل هشتم : نقش قضا و قدر در افعال انسان

.

. .

سخنی درباره قضا و قدر و رابطه آن با عدل خداوند

سخنی درباره قضا و قدر و رابطه آن با عدل خداوندمسئله قضا و قدر ـ که گاه از آن به «سرنوشت» و «قسمت» نیز یاد می شود ـ یکی از مسائل مهمّ کلامی و فلسفی است . این مسئله ، در معارف قرآن و احادیث اهل بیت علیهم السلامنیز از اهمّیت و جایگاه والایی برخوردار است ، چنان که بر پایه حدیثی از امام صادق علیه السلام ، یکی از ویژگی های قرآن ، این است که علم «قضا و قدر» و معارف مربوط به این مسئله مهم را ارائه نموده و کسی که از این علمِ قرآنی، آگاه نباشد ، در حقیقت ، نه عالِم به قرآن است و نه اهل آن! ⁽¹⁾ اطلاعاتی که به برکت قرآن و احادیث پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام در ارتباط با قضا و قدر می توان به دست آورد ، عبارت اند از : معنای قضا و قدر ، ویژگی ها و اقسام قضا و قدر ، نقش بَدا در قضا و قدر، نقش قضا و قدر در آفرینش، نقش قضا و قدر در گرفتاری ها و ناگواری ها ، نقش قضا و قدر در افعال انسان ، نقش قضا و قدر در سعادت و شقاوت ، و نقش انسان در قضا و قدر . این مطالب ، چنان با تار و پود معارف قرآنی پیوند خورده اند که بدون آنها فهم درست این کتاب آسمانی ، ممکن نیست. نیز شناخت صحیح آنها ، زمینه ساز

.

پیوند قضا و قدر و عدل خداوند

یک . «قضا» و «قدر» در لغت

ایمان به قضا و قدر ، خشنودی از آن و دستیابی به قلّه کمالات انسانی است .

پیوند قضا و قدر و عدل خداوندمسئله قضا و قدر ، از دو جهت با عدل خداوند ، ارتباط پیدا می کند : از جهت نقش تقدیر در گرفتاری ها و ناگواری ها ، و از جهت نقش آن در افعال انسان . از آن جا که این دو جهت ، به گونه ای در اکثر مسائل مربوط به قضا و قدر وجود دارند، در مبحث کلامی، موضوع «قضا و قدر» ، در ذیل مبحث «عدل خداوند» ، مورد بحث و بررسی قرار می گیرد . و اینک ، توضیحی کوتاه درباره شماری از معارف مربوط به قضا و قدر :

یک . «قضا» و «قدر» در لغتقضا ، از ریشه «قضی» به معنای استوار نمودن کاری و قرار دادن آن در جهت فلسفه وجودی آن است . ابن فارس در این باره می گوید : القاف والضادّ والحرف المعتلّ أصلٌ صحیحٌ یَدلّ علی إحکام الأمر وإتقانه وإنفاذه لجهته . قال اللّه تعالی : «فَقَضَهُنَّ سَبْعَ سَمَـوَاتٍ فِی یَوْمَیْنِ» (فصّلت / ۱۲) أی أحکم خلقهنّ . . . والقضاء : الحکم ، قال اللّه سبحانه فی ذکر من قال : «فَاقْضِ مَا أَنتَ قَاضٍ» (طه / ۷۲) أی : اصنع واحکم ، ولذلک سمّی القاضیقاضیا ، لأنّه یحکم الأحکام ویُنفذها ... . ⁽¹⁾ قاف و ضاد و یا ، ریشه صحیح است که بر اتقان کار و استحکام آن و نافذ بودنش دلالت می کند . خداوند متعال می فرماید : «پس آنها را [به صورت ]هفت آسمان ، در دو هنگام ، مقرر داشت» . یعنی آفرینش آنها را محکم کرد... . و قضا ، حکم کردن است . خداوند پاک ، گفته است : «هر حکمی که

.

دو . قضا و قدر ، در قرآن و حدیث

می خواهی ، بکن» یعنی بساز و حکم کن و از همین رو ، قاضی را «قاضی» نامیده اند ؛ چرا که حکم می دهد و آن را اجرا می کند . قَدَر ، از ریشه «قدر» به معنای حد و اندازه چیزی و گوهر و پایان آن است، و تقدیر ، به معنای مشخّص کردن اندازه چیزی . ابن فارس در تبیین این واژه می گوید : القاف والدّال والراء ، اصل صحیح یدلّ علی مبلغ الشیء وکنهه ونهایته ، فالقَدْر : مبلغ کلّ شیء ، یقال : قدره کذا، أی مبلغه ، وکذلک القَدَر ... والقَدْر : قضاء اللّه تعالی الأشیاء علی مبالغها ونهایاتها الّتی أرادها لها ، وهو القَدَر أیضا . ⁽¹⁾ قاف و دال و راء ، ریشه صحیح است که بر مقدار و کنه و پایان چیز دلالت دارد . پس «قدْر» ، یعنی مقدار هر چیز . گفته می شود : مقدارش چنین است ، یعنی اندازه اش . و همین طور است قَدَر... . قَدْر ، قضای خداوند درباره مقدار و انتهای اشیاست که خواسته چنان شوند . قَدَر هم همین طور است .

دو . قضا و قدر ، در قرآن و حدیثقضا و قدر ، در قرآن و حدیث ، کاربردهای متعدّدی دارند . طبق حدیثی از امام علی علیه السلام ، کلمه «قضاء» در قرآن ، در ده معنا به کار رفته است ؛ ⁽²⁾امّا در این مبحث ، مقصود از «قَدَر» ، هندسه اشیا و اندازه آنها ، و مقصود از «قضا» ، حکم به تحقّق آنهاست . به سخن دیگر، هر پدیده برای تحقّق ، مقدّماتی دارد که «قَدَر» و «قضا» ، دو مقدّمه مهم و اساسیِ آنها هستند ؛ یکی اندازه گیری و دیگری فرمان تحقّق . امام کاظم علیه السلام در تبیین مقدّمه نخست می فرماید :

.

هُوَ الهَندَسَةُ مِنَ الطُّولِ وَالعَرضِ وَالبَقاءِ. ⁽¹⁾[قَدَر،] اندازه در درازا و پهنا و ماندگاری است . و در حدیثی دیگر می فرماید : تَقدیرُ الشَّیءِ مِن طولِهِ وَعَرضِهِ . ⁽²⁾اندازه چیز در درازا و پهنای آن است . نیز در حدیثی از امام رضا علیه السلام آمده است : هُوَ وَضعُ الحُدودِ مِنَ الآجالِ وَالأَرزاقِ وَالبَقاءِ وَالفَناءِ . ⁽³⁾[قَدَر،] تعیین حدود اجل ها، روزی ها و ماندن و فانی شدن است . بدین سان ، خداوند متعال پیش از انجام دادن هر کار و پدید آوردن هر پدیده، نخست ، محدوده وجودی آن را از هر نظر ، معیّن می کند . آن محدوده ، «قَدَر» و این عمل ، «تقدیر» نامیده می شود . پس از تقدیر ، نوبت به مقدّمه دوم ، یعنی «قضا» می رسد . امام رضا علیه السلام در تفسیر این مقدّمه در حدیثی می فرماید : القَضاءُ : هُوَ الإِبرامُ وَإِقامَةُ العَینِ . ⁽⁴⁾قضا ، استوارسازی و به عرصه وجود آوردن است . در این مرحله ، خداوند متعال ، آنچه را تقدیر کرده ، در خارجْ تحقّق می دهد . به تعبیر دیگر ، وجود عینیِ هر پدیده ، در واقع ، استوار نمودنِ وجود تقدیریِ آن است . بنا بر این، قَدَر ، بر قضا مقدّم است ، اگر چه در گفتار و نوشتار ، قضا برای

.

سه . بر حذر داشتن از جستجو درباره راز قَدَر

سهولت در به کارگیری آنها ، مقدّم می شود .

سه . بر حذر داشتن از جستجو درباره راز قَدَرنکته قابل تأمّل در آشنایی با علم قضا و قدر ـ که اهمّیتش از علم به قرآن ، آشکار می شود ـ این است که در تعالیم اسلامی ، جستجو برای آگاهی از راز قَدَر ، به شدّت نهی شده است . پیام احادیث مربوط به این موضوع ، این است که تلاش برای تحصیل علم قضا و قدر ، مطلوب ؛ ولی تلاش برای آگاهی از سرّ قضا و قدر ، ممنوع و نامطلوب است . به عبارت دیگر ، آگاهی از معنا و اقسام قضا و قدر، نقش قضا و قدر در : آفرینش، ناگواری ها ، افعال انسان، سعادت و شقاوت ، و مسائلی از این دست ، علمِ قضا و قدر است که نه تنها مطلوب است ، بلکه ضروری است ؛ امّا آگاهی از این که «چرا خداوند متعال در این مورد ، چنین تقدیری دارد و در آن مورد، تقدیری دیگر؟» ، پی بردن به راز قضا و قدر است که نه تنها مطلوب نیست ، بلکه ممنوع است . حکمت این ممنوعیّت نیز این است که : اوّلاً : دستیابی به آن ، عادتا امکان پذیر نیست ، همان گونه که موسی علیه السلام در جریان مصاحبت با عبد صالح ، نتوانست راز سوراخ کردن کشتی و کشتن پسربچّه و ساختن دیوار به وسیله عبد صالح ، را بفهمد و به همین جهت به او اعتراض کرد ؛ امّا پس از این که عبد صالح راز کارهایش را گشود ، متوجّه شد که حق با او بوده است . ⁽¹⁾از این رو در احادیث آمده است : القَدَرُ سِرُّ اللّهِ ، فَلا تَتَکَلَّفوا عِلمَهُ . ⁽²⁾

.

چهار . ویژگی های مهمّ قضا و قدر

قَدَر ، راز خداست . پس با زحمت ، به دنبال آگاهی از آن بر نیایید . تکلّف ، به معنای به زحمت افتادن است و در این جا مقصود ، این است که راز «قَدَر» ، مسئله ای است که حکمت خدا ، آن را مستور داشته است . از این رو ، انسان برای به دست آوردن آن نباید خود را به رنج و زحمت بیندازد ؛ چرا که توفیقی نخواهد داشت . تعبیرهایی مانند : «راهی تاریک» و «دریایی عمیق» درباره شناخت راز قَدَر نیز ، به عدم امکان دستیابی انسان به این راز ، اشاره دارند . ثانیا : تکامل انسان در سایه اطاعت بی چون و چرای او از خداوند متعال و تسلیم بی قید و شرط او شدن و خشنودی به قضای اوست و این هدف، با آگاهی از راز قَدَر ، در تنافی است . ثالثا : آگاهی از راز قَدَر ، نه تنها مفید نیست ، بلکه چه بسا برای بسیاری از افراد ، زیانبار است ، مانند این که کسی بفهمد علّت گرفتاری او ، زنازاده بودن اوست . رابعا : از آن جا که در نظام آفرینش ، انسان نمی تواند به راز قَدَر دست یابد، نتیجه تلاش او برای به دست آوردن آن ، چیزی جز حیرت و احیانا گم راهی نخواهد بود . ⁽¹⁾

چهار . ویژگی های مهمّ قضا و قدرهر چند راز قَدَر بر انسان پوشیده است ، امّا مقدّرات خداوندی ، دارای پنج ویژگی مهم هستند که آگاهی از آنها ضروری است : ⁽²⁾

.

پنج . اقسام قضا و قدر

۱ . قضا و قدر تشریعی

۱ . قضا و قدر ، دو فعل از افعال خداوندی، دو آفریده از آفریده های او، و دو پدیده از پدیده های جهان هستند که تغییر کیفی و کمّی آنها ، وابسته به اراده اوست . ۲ . همه مقدّرات الهی ، نیکویند و قضا و قَدَرِ بد و نازیبا در نظام آفرینش ، وجود ندارد . ۳ . همه مقدّرات الهی ، حکیمانه اند و هیچ فعل غیر حکیمانه ای در افعال خداوند ، وجود ندارد . ۴ . همه مقدّرات الهی ، بر اساس عدل اند و هیچ ظلمی در نظام آفرینش ، وجود ندارد که به او نسبت داده شود . ۵ . همه مقدّرات خداوند در زندگی اهل ایمان ، در نهایتْ به سود آنها هستند، هر چند به ظاهر ، برای آنها زیانبار باشند .

پنج . اقسام قضا و قدرقضا و قدر، از نظر تشریعی و تکوینی ، و قطعی و غیر قطعی ، به چند نوع ، تقسیم می شوند :

۱ . قضا و قدر تشریعیقَدَر تشریعی ، بدین معناست که خداوند متعال ، افعال اختیاری انسان را اندازه گیری کرده و بر اساس مصالح و مفاسدی که دارند ، آنها را به واجب، مستحب، حرام، مکروه و مباح ، تقسیم کرده است . نیز اندازه و مقدار پاداش آنها را معیّن نموده است . قضای تشریعی ، آن است که خداوند ، فرمان اجرای قَدَر تشریعی را صادر کرده است ، چنان که امام علی علیه السلام در حدیثی در تفسیر قضا و قدر می فرماید : الأَمرُ بِالطاعَةِ وَالنَّهیُ عَنِ المَعصیَةِ ... وَالوَعدُ وَالوعیدُ ، والتَّرغیبُ والتَّرهیبُ ، کُل

.

۲ . قضا و قدر تکوینی

ذلِکَ قَضاءُ اللّهِ فی أَفعالِنا ، وَقَدَرُهُ لأَِعمالِنا . ⁽¹⁾فرمان به فرمان بردن و نهی از نافرمانی ... و وعده و تهدید ، و تشویق و هشدار ، همه اینها قضای خداوند درباره کارهای ما و قدر او برای کردار ما هستند . نیز از امام رضا علیه السلام در تفسیر قضا آمده است : الحُکمُ عَلَیهِم بِما یَستَحِقُّونَهُ عَلی أَفعالِهِم مِنَ الثَّوابِ وَالعِقابِ فی الدُّنیا وَالآخِرَة . ⁽²⁾حکم بر آنان درباره استحقاق آنها به خاطر کارهایشان از پاداش و کیفر در دنیا و آخرت است .

۲ . قضا و قدر تکوینیقضا و قدر تکوینی ، دو گونه اند : قضا و قدر تکوینی درباره آفرینش موجودات (به معنای اندازه گیری و پدید آوردن آنهاست) و قضا و قدر تکوینی درباره افعال انسان . تقدیر تکوینی درباره افعال انسان ، بدین معناست که خداوند ، قدرت و توانایی انتخاب و انجام دادن کارها را به اندازه ای محدود و معیّن به انسان داده است و قضای تکوینی ، به معنای فرمان تکوینی خداوند به اجرای این اندازه هاست . گفتنی است که قدرت محدودی که به انسانْ واگذار شده ، مانع مالکیّت و سلطه خداوند بر افعال انسان نیست . قضا و قدر تکوینی ، نه موجب جبرند و نه موجب تفویض . ⁽³⁾

.

۳ . قضا و قدر محتوم و موقوف

شش . معنای ایمان به قضا و قدر

هفت . اهمّیت ایمان به قضا و قدر

۳ . قضا و قدر محتوم و موقوفقضا و قدر محتوم، غیر قابل تغییر است ؛ امّا قضا و قدر موقوف ، بستگی به شرایطی دارد و در صورت تحقّق آنها، محقّق می گردد و در غیر آن صورت ، تحقّق نخواهد یافت . ⁽¹⁾

شش . معنای ایمان به قضا و قدربا توجّه به مباحثی که گذشت ، معنای ایمان به قضا و قدر ، روشن می گردد . به طور خلاصه ، ایمان به قضا و قدر ، عبارت است از : اعتراف به این که همه پدیده های جهان (اعم از آنچه با انسان ، مرتبط است و آنچه با او مرتبط نیست) وابسته به قضا و قدر الهی اند و مقدّرات انسان ، نه موجب جبرند و نه تفویض . بنا بر این، آنچه در شماری از احادیث آمده که : هیچ گاه بنده ای ایمان ندارد، مگر این که به خوب و بدِ قَدَر ، ایمان داشته باشد و بداند که آنچه به او می رسد و آنچه به او نمی رسد، از مقدّرات خداوند است، ⁽²⁾در واقع ، بیانِ یکی از مصادیق بارز ایمان به قضا و قدر است ؛ زیرا کسی که به تقدیر خداوندْ باور دارد ، به روشنی می داند که آنچه در زندگی او پیش می آید و آنچه پیش نمی آید، خوب باشد یا بد ، زشت باشد یا زیبا، بر اساس تقدیر الهی است .

هفت . اهمّیت ایمان به قضا و قدرایمان به تقدیر الهی ، از آن جا که ملازم با انکار نقش غیر خدای یگانه در تدبیر جهان هستی است ، یکی از پایه های اصلی توحید شمرده شده است . در حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله آمده است : الإِیمانُ بِالقَدَرِ نِظامُ التَّوحید . ⁽³⁾

.

هشت . آثار خشنودی به قضا و قدر

قوام توحید ، ایمان به قدر است . در احادیث فراوانی ، تأکید شده است که انسان ، تا وقتی به تقدیر الهی ایمان نداشته باشد، از برکات ایمان حقیقی، بی بهره خواهد بود. همچنین کسی که مدّعی اسلام باشد و قَدَر را انکار کند ، «کافر» ، «مجوسی» و «ملعون» نامیده شده است . ⁽¹⁾البتّه به این نکته مهم باید توجّه داشت که ایمان به تقدیر ، با تدبیر و برنامه ریزی و تلاش برای زندگیِ برتر، نه تنها منافات ندارد ، بلکه تدبیر و تلاش، نوعی تقدیرند ، چنان که قرآن تصریح می کند : «وَ أَنْ لَّیْسَ لِلْاءِنسَـنِ إِلَا مَا سَعَی. ⁽²⁾برای انسان ، جز حاصل تلاش او نیست» . آیه بدین معناست که در نظام آفرینش، بر اساس تقدیر الهی، انسان، تنها از تدبیر و تلاش خود ، سود می برد . بر همین پایه نیز بهره بردن از دارو و دعا و سایر اسباب ، برای انسان مفید است، چنان که در حدیث پیامبر صلی الله علیه و آله آمده است : الدَّواءُ مِنَ القَدَرِ ، وَقَد یَنفَعُ بِإِذنِ اللّه . ⁽³⁾درمان ، جزیی از قَدَر است و گاهی به اذن خداوند ، سودمند است . بر این اساس ، اگر احادیثی به ظاهر ، بر تنافی تدبیر و تقدیر ، دلالت داشته باشند ، قطعا مقصود از آنها چیزی دیگر است . ⁽⁴⁾

هشت . آثار خشنودی به قضا و قدریکی از آموزه های مهمّ اسلامی، خشنودی به قضای الهی است ، بدین معنا که

.

مسلمان باید پس از تلاش برای رسیدن به زندگی مطلوب ، به آنچه پیش می آید و در اختیار او نیست ، خشنود باشد . احادیث فراوانی ، مسلمانان را به تحصیل این خصلت تشویق کرده اند تا از طریق تقویت عوامل و برطرف کردن موانع آن، از آثار و برکات این خصلت پُرفضیلت ، بهره مند شوند . خشنودی به قضا و قدر الهی ، برکات فراوانی برای زندگی فردی، اجتماعی، دنیوی و اخروی انسان دارد . خشنودی به قضا، انسان را از بیماری آزمندی و حسدورزی ، رهایی می بخشد و بی نیازی روحی را برای او به ارمغان می آورد . خشنودی به قضا، سبب می شود که انسان ، جز از خداوند متعال نترسد و مسئولیت های اجتماعی خود را با شجاعت و شهامت ، انجام دهد . خشنودی به قضا، به انسان در برابر انواع بلاهای دنیوی، قدرت مقاومت می دهد و موجب پیشگیری از گرفتاری های اُخروی می گردد . خشنودی به قضا، اندوه را از دل می برد، شادی می آفریند، آسایش و آرامش پدید می آورد، و بهترین و شیرین ترین زندگی را برای انسان ایجاد می نماید، چنان که در حدیثی از امام علی علیه السلام آمده است : إِنَّ أَهنأَ النَّاسِ عَیشا ، مَن کان بِما قَسَمَ اللّهُ لَهُ راضیا . ⁽¹⁾کام رواترینِ مردم ، کسی است که به تقسیم خداوند ، راضی باشد . و در یک جمله ، خشنودی به قضا، مهم ترین عامل تکامل انسان و بالاترین مرتبه در کمالات انسانی و در واقع، همان مقام انسانِ کامل است . ⁽²⁾

.

الفصل الأوّل : معنی القضاء والقدرالإمام علیّ علیه السلامـ فی بَیانِ مَعنَی القَضاءِ وتَفسیرِهِ ـ: هُوَ عَشَرَةُ أوجُهٍ مُختَلِفَةُ المَعنی ، فَمِنهُ قَضاءُ فَراغٍ ، وقَضاءُ عَهدٍ ، ومِنهُ قَضاءُ إعلامٍ ، ومِنهُ قَضاءُ فِعلٍ ، ومِنهُ قَضاءُ إیجابٍ ، ومِنهُ قَضاءُ کِتابٍ ، ومِنهُ قَضاءُ إتمامٍ ، ومِنهُ قَضاءُ حُکمٍ وفَصلٍ ، ومِنهُ قَضاءُ خَلقٍ ، ومِنهُ قَضاءُ نُزولِ المَوتِ . أمّا تَفسیرُ قَضاءِ الفَراغِ مِنَ الشَّیءِ ، فَهُوَ قَولُهُ تَعالی : «وَ إِذْ صَرَفْنَا إِلَیْکَ نَفَرًا مِّنَ الْجِنِّ یَسْتَمِعُونَ الْقُرْءَانَ فَلَمَّا حَضَرُوهُ قَالُواْ أَنصِتُواْ فَلَمَّا قُضِیَ وَ لَّوْاْ إِلَی قَوْمِهِم » ⁽¹⁾مَعنی «فَلَمَّا قُضِیَ» أی فَلَمّا فَرَغَ ، وکَقَولِهِ : «فَإِذَا قَضَیْتُم مَّنَـسِکَکُمْ فَاذْکُرُواْ اللَّهَ» ⁽²⁾. أمّا قَضاءُ العَهدِ ، فَقَولُهُ تَعالی : «وَ قَضَی رَبُّکَ أَلَا تَعْبُدُواْ إِلَا إِیَّاهُ» ⁽³⁾أی عَهِدَ ، ومِثلُهُ فی سورَةِ القَصَصِ : «وَ مَا کُنتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِیِّ ⁽⁴⁾إِذْ قَضَیْنَا إِلَی مُوسَی الْأَمْرَ» ⁽⁵⁾أی عَهِدنا إلَیهِ . أمّا قَضاءُ الإِعلامِ ، فَهُوَ قَولُهُ تَعالی : «وَ قَضَیْنَا إِلَیْهِ ذَ لِکَ الْأَمْرَ أَنَّ دَابِرَ هَـؤُلَاءِ مَقْطُوعٌ مُّصْبِحِینَ» ⁽⁶⁾وقَولُهُ سُبحانَهُ : «وَ قَضَیْنَا إِلَی بَنِی إِسْرَ ءِیلَ فِی الْکِتَـبِ لَتُفْسِدُنَّ فِی الْأَرْضِ مَرَّتَیْنِ» ⁽⁷⁾أی أعلَمناهُم فِی التَّوراةِ ما هُم عامِلونَ . أمّا قَضاءُ الفِعلِ ، فَقَولُهُ تَعالی فی سورَةِ طه : «فَاقْضِ مَا أَنتَ قَاضٍ» ⁽⁸⁾أیِ افعَل ما أنتَ فاعِلٌ ، ومِنهُ فی سورَةِ الأَنفالِ : «لِّیَقْضِیَ اللَّهُ أَمْرًا کَانَ مَفْعُولًا» ⁽⁹⁾أی یَفعَلُ ما کانَ فی عِلمِهِ السّابِقِ ، ومِثلُ هذا فِی القُرآنِ کَثیرٌ . أمّا قَضاءُ الإِیجابِ لِلعَذابِ ، کَقَولِهِ تَعالی فی سورَةِ إبراهیمَ علیه السلام : «وَ قَالَ الشَّیْطَـنُ لَمَّا قُضِیَ الْأَمْرُ» ⁽¹⁰⁾أی لَمّا وَجَبَ العَذابُ ، ومِثلُهُ فی سورَةِ یوسُفَ علیه السلام : «قُضِیَ الْأَمْرُ الَّذِی فِیهِ تَسْتَفْتِیَانِ» ⁽¹¹⁾مَعناهُ أی وَجَبَ الأَمرُ الَّذی عَنهُ تَساءَلانِ . أمّا قَضاءُ الکِتابِ وَالحَتمِ ، فَقَولُهُ تَعالی فی قِصَّةِ مَریَمَ : «وَ کَانَ أَمْرًا مَّقْضِیًّا» ⁽¹²⁾أی مَعلوما . وأمّا قَضاءُ الإِتمامِ ، فَقَولُهُ تَعالی فی سورَةِ القَصَصِ : «فَلَمَّا قَضَی مُوسَی الْأَجَلَ» ⁽¹³⁾أی فَلَمّا أتَمَّ شَرطَهُ الَّذی شارَطَهُ عَلَیهِ ، وکَقَولِ موسی علیه السلام : «أَیَّمَا الْأَجَلَیْنِ قَضَیْتُ فَلَا عُدْوَ نَ عَلَیَّ» ⁽¹⁴⁾مَعناهُ إذا أتمَمتُ . وأمّا قَضاءُ الحُکمِ ، فَقَولُهُ تَعالی : «قُضِیَ بَیْنَهُم بِالْحَقِّ وَ قِیلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَــلَمِینَ» ⁽¹⁵⁾أی حُکِمَ بَینَهُم ، وقَولُهُ تَعالی : «وَ اللَّهُ یَقْضِی بِالْحَقِّ وَ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِن دُونِهِ لَا یَقْضُونَ بِشَیْ ءٍ إِنَّ اللَّهَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمِ» ⁽¹⁶⁾وقَولُهُ سُبحانَهُ : «[إِنِ الْحُکْمُ إِلَا لِلَّهِ یَقْضِی الْحَقَّ] ⁽¹⁷⁾وَهُوَ خَیْرُ الْفَـصِلِینَ» ⁽¹⁸⁾وقَولُهُ تَعالی فی سورَةِ یونُسَ : «وَ قُضِیَ بَیْنَهُم بِالْقِسْطِ» ⁽¹⁹⁾. وأمّا قَضاءُ الخَلقِ ، فَقَولُهُ سُبحانَهُ «فَقَضَهُنَ سَبْعَ سَمَـوَاتٍ فِی یَوْمَیْنِ» ⁽²⁰⁾أی خَلَقَهُنَّ. وأمّا قَضاءُ إنزالِ المَوتِ فَکَقَولِ أهلِ النّارِ فی سورَةِ الزُّخرُفِ : «وَ نَادَوْاْ یَـمَــلِکُ لِیَقْضِ عَلَیْنَا رَبُّکَ قَالَ إِنَّکُم مَّـکِثُونَ» ⁽²¹⁾أی لِیُنزِل عَلَینَا المَوتَ ، ومِثلُهُ : «لَا یُقْضَی عَلَیْهِمْ فَیَمُوتُواْ وَلَا یُخَفَّفُ عَنْهُم مِّنْ عَذَابِهَا» ⁽²²⁾أی لا یُنزَلُ عَلَیهِمُ المَوتُ فَیَستَریحوا ، ومِثلُهُ فی قِصَّةِ سُلَیمانَ بنِ داوُودَ : «فَلَمَّا قَضَیْنَا عَلَیْهِ الْمَوْتَ مَادَلَّهُمْ عَلَی مَوْتِهِ إِلَا دَابَّةُ الْأَرْضِ تَأْکُلُ مِنسَأَتَهُ» ⁽²³⁾یَعنی تَعالی : لَمّا أنزَلنا عَلَیهِ المَوتَ . ⁽²⁴⁾

.

فصل یکم : معنای قضا و قدر

فصل یکم : معنای قضا و قدرامام علی علیه السلامـ در بیان معنا و تفسیر «قضا» ـ: آن، ده نوع است که معنای مختلف دارند [و عبارت اند از] : به پایان بردن ، پیمان گرفتن ، آگاه ساختن ، انجام دادن کار ، واجب کردن ، حتمی شدن ، تکمیل نمودن ، داوری کردن، فیصله دادن ، آفریدن ، و فرا رسیدن مرگ . امّا قضا به معنای به پایان بردن، همان سخن خدای متعال است که : «و آن گاه که تنی چند از جِن را به سوی تو روانه کردیم که قرآن را بشنوند ، چون بر آن حاضر شدند، [به یکدیگر ]گفتند : «گوش فرا دهید» و چون به پایان رسید ، هشدار دهنده، به سوی قوم خود باز گشتند » . «فلمّا قُضِی» ، یعنی وقتی به پایان رسید . و مانند این سخن خداست : «و چون آداب ویژه حجّ خود را به پایان بردید ، خدا را به یاد آورید» . امّا قضا به معنای پیمان بستن ، این سخن خدای متعال است : «و پروردگار تو مقرّر کرد که جز او را مپرستید» ، یعنی پیمان بست . و مانند این آیه است در سوره قصص: «و چون امر (پیامبری) را به موسی وا گذاشتیم ، تو در جانب غربی [ِطور ]نبودی» ؛ یعنی وقتی با او پیمان بستیم . امّا قضا به معنای آگاه ساختن، این سخن خدای متعال است : «و او را از این امر، آگاه کردیم که ریشه آن گروه، صبحگاهان، بریده خواهد شد» و نیز این سخن خدای سبحان : «و به فرزندان اسرائیل در کتاب [آسمانی شان ]خبر دادیم که : قطعا دو بار در زمین فساد خواهید کرد» ؛ یعنی آنان را از آنچه انجام می دهند، در تورات آگاه ساختیم . امّا قضا به معنای انجام دادن کار، این گفته خدای متعال در سوره طه است : «هر چه می خواهی، بکن» ؛ ⁽¹⁾یعنی هر کار می خواهی، انجام بده . و نیز در سوره انفال است که : «تا خداوند، کاری را که انجام شدنی بود، به انجام رساند» ؛ یعنی آنچه را که پیش تر می دانست ، انجام می دهد. و همانند این در قرآن، بسیار است . امّا قضا به معنای واجب کردن [در مورد واجب کردنِ ]عذاب، مانند این سخن خدای متعال در سوره ابراهیم است : «و چون امرْ واجب شد، شیطان می گوید ...» ؛ یعنی وقتی عذابْ واجب شد. و همانند این، در سوره یوسف است : «امری که شما دو تن از من جویا شدید، تحقّق یافت» ؛ یعنی کاری را که از من می پرسیدید، واجب گشت . امّا قضا به معنای حتمی شدن ، این گفته خدای متعال در داستان مریم است : «و [این، ]دستوری حتمی بود» ؛ یعنی از پیش، تعیین شده بود . امّا قضا به معنای تکمیل نمودن ، این سخن خدای متعال در سوره قصص است : «و چون موسی آن مدّت را به پایان رسانید» ، یعنی زمانی را که بر او شرط شده بود، تکمیل کرد . و مانند گفته موسی علیه السلام : «هر یک از دو مدّت را که به انجام رسانیدم ، بر من تعدّی [روا] نباشد» که معنای آن، این است که: هر گاه تکمیل کردم . امّا قضا به معنای داوری ، این سخن خدای متعال است : «و میانشان به حقْ قضاوت می شود و گفته می شود : ستایش ، ویژه پروردگار جهانیان است» ، یعنی میانشان داوری می شود . و این کلام خدای متعال است : «و خداست که به حقْ داوری می کند ، و کسانی که آنان آنها را به جای او می خوانند، [عاجزند و] به چیزی داوری نمی کنند . در حقیقت ، آن خداست که شنوای بیناست» . و این گفته خدای سبحان است : «فرمان، جز به دست خدا نیست ، که او به حقْ داوری می کند و او بهترینِ داوران است» . و نیز این سخن خدای متعال در سوره یونس است : «و میان آنان با برابری داوری می شود» . امّا قضا به معنای آفریدن ، این گفته خدای سبحان است : «پس، آنها را [به صورت ]هفت آسمان، در دو هنگام، مقرّر داشت» ، یعنی آنها را آفرید . امّا قضا به معنای فرو فرستادن مرگ ، مانند گفته دوزخیان در سوره زخرف است : «و فریاد می کشند : ای مالک! [بگو : ]پروردگارت جان ما را بستاند . پاسخ می دهد : شما ماندگارید» ، یعنی مرگ را برای ما فرو فرستد . و همانند آن است : «بر ایشان مقرّر نمی شود تا بمیرند و عذابِ آن از ایشان کاسته نمی شود» ؛ یعنی مرگ بر آنان فرود نمی آید که راحت شوند . و همانند آن در داستان سلیمان بن داوود است : «پس چون مرگ را بر او مقرّر داشتیم ، جز جنبنده ای خاکی (موریانه) که عصای او را [به تدریج ]می خورْد، [آدمیان را] از مرگ او آگاه نگردانید» و منظور خدا این است : زمانی که مرگ را بر او فرو فرستادیم .

.

. .

. .

المحاسن عن محمّد بن إسحاق :قالَ أبُو الحَسَنِ علیه السلام لِیونُسَ مَولی عَلِیِّ بنِ یَقطینٍ : ... لا یَکونُ إلّا ما شاءَ اللّهُ وأرادَ وقَدَّرَ وقَضی ، ثُمَّ قالَ : أتَدری مَا المَشیئَةُ ؟ فَقالَ : لا ، فَقالَ : هَمُّهُ بِالشَّیءِ . أوَ تَدری ما أرادَ ؟ قالَ : لا ، قالَ : إتمامُهُ عَلَی المَشیئَةِ . فَقالَ : أوَ تَدری ما قَدَّرَ ؟ قالَ : لا ، قالَ : هُوَ الهَندَسَةُ مِنَ الطّولِ وَالعَرضِ وَالبَقاءِ . ثُمَّ قالَ : إنَّ اللّهَ إذا شاءَ شَیئا أرادَهُ ، وإذا أرادَهُ قَدَّرَهُ ، وإذا قَدَّرَهُ قَضاهُ ، وإذا قَضاهُ أمضاهُ . ⁽¹⁾

.

المحاسنـ به نقل از محمّد بن اسحاق ـ: امام ابو الحسن علیه السلام ⁽¹⁾به یونس غلام علی بن یقطین فرمود : « ... هیچ چیزی موجود نمی شود، مگر آنچه خداوند بخواهد و اراده کند و تقدیر نماید و حکم کند» . سپس فرمود : «آیا می دانی مشیّت چیست؟». گفت : نه . فرمود : «این است که [ کسی] آهنگ انجام دادنِ کاری کند . آیا می دانی چه چیزی را اراده می کند؟». گفت : نه . فرمود : «کامل کردن خواستش (مشیّتش) را» . آن گاه فرمود : «آیا می دانی تقدیر چیست؟». گفت : نه . فرمود : «اندازه گیری از جهت طول و عرض و بقاست» . سپس فرمود : «همانا خداوند، هر گاه چیزی را بخواهد، آن را اراده می کند ، و هر گاه چیزی را اراده کرد ، مقدّرش می نماید ، و هر گاه مقدّر کرد، حکمش را می دهد ، و هر گاه حکمش را داد ، قطعی اش می نماید» .

.

الکافی عن علیّ بن إبراهیم الهاشمی :سَمِعتُ أبَا الحَسَنِ موسَی بنَ جَعفَرٍ علیه السلام یَقولُ : لا یَکونُ شَیءٌ إلّا ما شاءَ اللّهُ وأرادَ وقَدَّرَ وقَضی ، قُلتُ : ما مَعنی شاءَ ؟ قالَ : ابتِداءُ الفِعلِ ، قُلتُ : ما مَعنی قَدَّرَ ؟ قالَ : تَقدیرُ الشَّیءِ مِن طولِهِ وعَرضِهِ . قُلتُ : ما مَعنی قَضی ؟ قالَ : إذا قَضی أمضاهُ ، فَذلِکَ الَّذی لا مَرَدَّ لَهُ . ⁽¹⁾

الکافی عن یونس بن عبدالرحمن :قالَ لی أبُو الحَسَنِ الرِّضا علیه السلام : یا یُونسُ ، لا تَقُل بِقَولِ القَدَرِیَّةِ ، فَإِنَّ القَدَرِیَّةَ لَم یَقولوا بِقَولِ أهلِ الجَنَّةِ ، ولا بِقَولِ أهلِ النّارِ ، ولا بِقَولِ إبلیسَ! فَإِنَّ أهلَ الجَنَّةِ قالوا : «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدَانَا لِهَـذَا وَمَا کُنَّا لِنَهْتَدِیَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ» ⁽²⁾، وقالَ أهلُ النّارِ : «رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَیْنَا شِقْوَتُنَا وَ کُنَّا قَوْمًا ضَالِّینَ» ⁽³⁾، وقالَ إبلیسُ : «رَبِّ بِمَا أَغْوَیْتَنِی» ⁽⁴⁾. فَقُلتُ : وَاللّهِ ما أقولُ بِقَولِهِم ، ولکِنّی أقولُ : لا یَکونُ إلّا بِما شاءَ اللّهُ وأرادَ وقَدَّرَ وقَضی . فَقالَ : یا یونُسُ ، لَیسَ هکَذا ، لا یَکونُ إلّا ما شاءَ اللّهُ وأرادَ وقَدَّرَ وقَضی ، یا یونُسُ ، تَعلَمُ مَا المَشیئَةُ ؟ قُلتُ : لا . قالَ : هِیَ الذِّکرُ الأَوَّلُ . فَتَعلَمُ مَا الإِرادَةُ ؟ قُلتُ : لا . قالَ : هِیَ العَزیمَةُ عَلی ما یَشاءُ . فَتَعلَمُ مَا القَدَرُ ؟ قُلتُ : لا . قالَ : هِیَ الهَندَسَةُ ووَضعُ الحُدودِ مِنَ البَقاءِ والفَناءِ . قالَ : ثُمَّ قالَ : والقَضاءُ هُوَ الإِبرامُ وإقامَةُ العَینِ . قالَ : فَاستَأذَنتُهُ أن اُقَبِّلَ رَأسَهُ ، وقُلتُ : فَتَحتَ لی شَیئا کُنتُ عَنهُ فی غَفلَةٍ . ⁽⁵⁾

.

الکافیـ به نقل از علی بن ابراهیم هاشمی ـ: از [ امام] ابو الحسن موسی بن جعفر علیهماالسلام ، شنیدم که می فرمود : «هیچ چیزی موجود نمی شود، مگر این که خدا آن را بخواهد و اراده کند و تقدیر نماید و حکم کند» . گفتم : معنای خواست خدا چیست؟ فرمود : «آغاز کار است» . گفتم : معنای تقدیر چیست؟ فرمود : «تعیین اندازه چیز از جهت طول و عرض» . گفتم : معنای حُکم چیست؟ فرمود: «هرگاه حُکم کرد ، قطعی اش می کندو این، همان است که بازگشت ناپذیر است».

الکافیـ به نقل از یونس بن عبد الرحمان ـ: امام رضا علیه السلام به من فرمود: «ای یونس! با قَدَریّه ، هم عقیده مباش؛ چون قدریّه نه سخن بهشتیان را می گویند و نه سخن جهنّمیان را و نه [ حتّی] سخن ابلیس را . بهشتیان می گویند: «ستایش از آنِ خدایی است که ما را به این، رهنمون ساخت و اگر خداوند، ما را راهنمایی نمی کرد، در توان ما نبود که راه یابیم . و جهنّمیان می گویند: پروردگارا! شقاوت بر ما چیره گشت و ما گروه گم راه بودیم . وابلیس نیز می گویند: پروردگارا! از آن رو که مرا گم راه نمودی » . گفتم: به خدا سوگند، من با آنان هم رأی نیستم؛ لیکن می گویم: چیزی پدیدار نمی شود، مگر خداوند بخواهد و اراده نماید و مقدّر سازد و [به تحقّق آن] حکم کند . فرمود: «ای یونس! چنین نیست؛ [ بلکه] پدیدار نمی شود، مگر آنچه خداوند بخواهد و اراده نماید و مقدّر سازد و [ به تحقّق آن] حکم کند. ای یونس! می دانی مشیّت (خواست) چیست؟ گفتم: نه! فرمود: «مشیّت، یاد کرد اوّلیه است . می دانی اراده چیست؟». گفتم: نه! فرمود: عزم کردن [ شخص] بر چیزی که بخواهد [ تحقّق بخشد] . می دانی: قَدَر چیست؟». گفتم: نه! فرمود: «اندازه گذاری و تعیین حدود [ امور مربوط به] بقا و زوال است» . سپس فرمود: «و حکم [ و قضا] نیز همان تأکید [و حتمی نمودنِ] حکم و مشخّص نمودن آن است» . پس رخصت خواستم تا سرش را ببوسم و گفتم: چیزی را بر من آشکار ساختی که از آن، غافل بودم .

.

عیون أخبار الرضا علیه السلام عن برید بن عمیر بن معاویة الشامی :قالَ [الرِّضا علیه السلام ] : ما مِن فِعلٍ یَفعَلُهُ العِبادُ مِن خَیرٍ أو شَرٍّ إلّا وللّهِِ فیهِ قَضاءٌ ، قُلتُ : ما مَعنی هذَا القَضاءِ ؟ قالَ : الحُکمُ عَلَیهِم بِما یَستَحِقّونَهُ عَلی أفعالِهِم مِنَ الثَّوابِ وَالعِقابِ فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی جَوابِ الرَّجُلِ الَّذی قالَ : فَمَا القَضاءُ وَالقَدَرُ الَّذی ذَکَرتَهُ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ؟ ـ: الأَمرُ بِالطّاعَةِ وَالنَّهیُ عَنِ المَعصِیَةِ ، وَالتَّمکینُ مِن فِعلِ الحَسَنَةِ وتَرکِ المَعصِیَةِ ، وَالمَعونَةُ عَلَی القُربَةِ إلَیهِ ، وَالخِذلانُ لِمَن عَصاهُ ، وَالوَعدُ وَالوَعیدُ ، وَالتَّرغیبُ وَالتَّرهیبُ ، کُلُّ ذلِکَ قَضاءُ اللّهِ فی أفعالِنا ، وقَدَرُهُ لِأَعمالِنا ، وأمّا غَیرُ ذلِکَ فَلا تَظُنَّهُ ، فَإِنَّ الظَّنَّ لَهُ مُحبِطٌ لِلأَعمالِ . ⁽²⁾

الکافی عن معلّی بن محمّد عن العالم علیه السلامـ وقَد سُئِلَ : کَیفَ عِلمُ اللّهِ ؟ ـ: اللّهُ یَفعَل ما یَشاءُ ، فَبِالعِلمِ عَلِمَ الأَشیاءَ قَبلَ کَونِها ، وبِالمَشیئَةِ عَرَفَ صِفاتِها وحُدودَها ، وأنشَأَها قَبلَ إظهارِها ، وبِالإِرادَةِ مَیَّزَ أنفُسَها فی ألوانِها وصِفاتِها ، وبِالتَّقدیرِ قَدَّرَ أقواتَها وعَرَّفَ أوَّلَها وآخِرَها ، وبِالقَضاءِ أبانَ لِلنّاسِ أماکِنَها ودَلَّهُم عَلَیها ، وبِالإِمضاءِ شَرَحَ عِلَلَها وأبانَ أمرَها ، وذلِکَ تَقدیرُ العَزیزِ العَلیمِ . ⁽³⁾

.

عیون أخبار الرضا علیه السلامـ به نقل از برید بن عمیر بن معاویه شامی ـ: امام رضا علیه السلام فرمود : «بندگان، هیچ کار نیک یا بدی انجام نمی دهند، مگر این که خدا را درباره آن قضایی است» . گفتم : معنای این قضا چیست؟ فرمود : «حکم راندن بر آنان فراخور کارهایشان، با دادن ثواب و کیفر در دنیا و آخرت» .

امام علی علیه السلامـ در پاسخ مردی که گفت : ای امیر مؤمنان! قضا و قَدَری که یاد کردی، چیست؟ ـ: امر به فرمانبری و نهی از نافرمانی ، ملتزم شدن به کار خوب و ترک گناه ، یاری رساندن برای نزدیکی به خدا ، خوار ساختن کسی که از خدا سرپیچی نماید ، وعده و تهدید ، تشویق و ترساندن . همه اینها قضای خدا درباره کارهای ما ، و قَدَر او برای رفتارهای ماست . غیر از اینها را گمان مبر ؛ چرا که گمان [بد ]بردن به خدا، کارها[ی نیک ]را نابود می سازد .

الکافیـ به نقل از معلّی بن محمّد ، از امام کاظم علیه السلام یا امام رضا علیه السلام ، وقتی درباره چگونگی علم خدا مورد پرسش قرار گرفت ـ: خدا هر چه را می خواهد، انجام می دهد . پس با علمش ، به موجودات، پیش از وجودشان آگاهی دارد ، و با مشیّتش ، ویژگی ها و حدود آنها را می شناسد ، و پیش از ظاهر ساختن آنها ، ایجادشان می کند ، و با اراده اش میان آنها در رنگ ها و صفاتشان جدایی انداخت ، و با تقدیر ، روزی های آنها را تعیین می کرد و آغاز و پایان آنها را می شناساند ، و با قضا مکان های آنها را برای مردم، روشن ساخت و آنان را به سوی آنها رهنمون گشت ، و با اجرا ، علّت های آنها را شرح داد و حال آنها را آشکار نمود ، و این است تقدیر خدای ارجمند دانا .

.

. .

ر . ک : ص ۱۳۳ (سخنی درباره قضا و قدر و رابطه آن با عدل خداوند) .

.

الفصل الثّانی : علم القضاء والقدر۲ / ۱أهَمِّیَّةُ عِلمِ القَدَرِالإمام الصادق علیه السلامـ فی بَیانِ أصنافِ آیاتِ القُرآنِ ـ: اِعلَموا ـ رَحِمَکُمُ اللّهُ ـ أنَّهُ مَن لَم یَعرِف مِن کِتابِ اللّهِ عز و جل النّاسِخَ وَالمَنسوخَ ... وما فیهِ مِن عِلمِ القَضاءِ وَالقَدَرِ ... فَلَیسَ بِعالِمٍ بِالقُرآنِ ، ولا هُوَ مِن أهلِهِ . ⁽¹⁾

۲ / ۲القَدَرُ سِرٌّ مِن أسرارِ اللّهِالإمام علیّ علیه السلام :ألا إنَّ القَدَرَ سِرٌّ مِن سِرِّ اللّهِ ، وسِترٌ مِن سِترِ اللّهِ ، وحِرزٌ ⁽²⁾مِن حِرزِ اللّهِ ، مَرفوعٌ فی حِجابِ اللّهِ ، مَطوِیٌّ عَن خَلقِ اللّهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فی تَوبیخِهِ لِلمُبتَدِعینَ ونَهیِهِم عَنِ التَّکَلُّمِ فیما لا یَعنیهِم ـ: إنَّ أعلَمَ النّاس بِالقَدَرِ أسکَتُهُم عَنهُ ، وإنَّ أجهَلَ النّاسِ بِالقَدَرِ أنطَقُهُم فیهِ . ⁽⁴⁾

.

فصل دوم : دانش قضا و قدر

۲ / ۱ اهمّیت شناخت قَدَر

۲ / ۲ قَدَر، رازی از رازهای خدا

فصل دوم : دانش قضا و قدر۲ / ۱اهمّیت شناخت قَدَرامام صادق علیه السلامـ در بیان انواع آیات قرآن ـ: بدانید ـ خدا رحمتتان کند ـ هر کس ناسخ و منسوخ کتاب خداوند عز و جل . . . و دانش قضا و قَدَر در آن را نشناسد، ... عالِم به قرآن نیست و از اهل قرآن شناخته نمی شود .

۲ / ۲قَدَر، رازی از رازهای خداامام علی علیه السلام :هان! همانا قَدَر، رازی از رازهای خدا ، و یکی از مسائل پوشیده خدا ، و دژی از دژهای خداست . در درون سراپرده ی خدا، بالا رفته است و از آفریدگان خدا پنهان است .

امام علی علیه السلامـ در سرزنش بدعت گذاران و نهی آنان از سخن گفتن درباره چیزی که به ایشان مربوط نیست ـ: همانا داناترینِ مردم به قَدَر ، خاموش ترینِ آنان درباره آن ، و نادان ترینِ مردم به قَدَر، گویاترینِ آنها درباره آن است .

.

تفسیر الصنعانی عن صخر بن جویریة :لَمّا بَعَثَ اللّهُ موسی إلی فِرعَونَ قالَ : «اذْهَبْ إِلَی فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَی» إلی قَولِهِ تَعالی «وَ أَهْدِیَکَ إِلَی رَبِّکَ فَتَخْشَی» ⁽¹⁾ولَن یَفعَلَ . فَقالَ موسی : یا رَبِّ وکَیفَ أذهَبُ إلَیهِ وقَد عَلِمتَ أنَّهُ لَن یَفعَلَ ؟ فَأَوحَی اللّهُ إلَیهِ أنِ امضِ کَما اُمِرتَ بِهِ ، فَإِنَّ فِی السَّماءِ اثنَی عَشَرَ ألفَ مَلَکٍ یَطلُبونَ عِلمَ القَدَرِ فَلَم یَبلُغوهُ ولَم یُدرِکوهُ . ⁽²⁾

۲ / ۳النَّهیُ عَنِ التَّکَلُّفِ فی عِلمِ القَدَرِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :القَدَرُ سِرُّ اللّهِ عز و جل ، فَلا تَتَکَلَّفوا عِلمَهُ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا تَکَلَّموا فِی القَدَرِ ؛ فَإِنَّهُ سِرُّ اللّهِ ، فَلا تُفشوا للّهِِ سِرَّهُ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إیّاکُم وَالکَلامَ فِی القَدَرِ ، فَإِنَّهُ أبو جادِ ⁽⁵⁾الزَّندِقَةِ . ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن تَکَلَّمَ فی شَیءٍ مِنَ القَدَرِ سُئِلَ عَنهُ یَومَ القِیامَةِ ، ومَن لَم یَتَکَلَّم فیهِ لَم یُسأَل عَنهُ . ⁽⁷⁾

.

۲ / ۳ نهی از به زحمت انداختن خود برای شناخت قَدَر

تفسیر الصنعانیـ به نقل از صخر بن جویریه ـ: زمانی که خداوند، موسی را به سوی فرعون فرستاد، فرمود : « «به سوی فرعون برو که وی سر برداشته است» » تا آن جا که می فرماید : « «و تو را به سوی پروردگارت راه می نمایم تا پروا بداری» »، هر چند او هرگز چنین نکرد . موسی گفت : پروردگارا! چگونه به سوی او بروم، در حالی که می دانم او چنین نمی کند؟ آن گاه خداوند به او وحی فرمود: «همان گونه که به تو فرمان داده می شود، اقدام کن ؛ چرا که در آسمان، دوازده هزار فرشته در پی شناخت قَدَر هستند، ولی بِدان نمی رسند و آن را در نمی یابند» .

۲ / ۳نهی از به زحمت انداختن خود برای شناخت قَدَرپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :قَدَر، راز خداوند عز و جل است . پس، خود را در آموختن آن به زحمت نیندازید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :درباره قَدَر، سخن نگویید ؛ چرا که راز خداست . پس، راز خدا را فاش نکنید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از سخن گفتن درباره قَدَر بپرهیزید ؛ چرا که باطل بزرگ زندیقان است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس اندکی درباره قَدَر سخن بگوید ، روز قیامت مورد پرسش قرار می گیرد ، و هر کس درباره آن سخن نگوید ، مورد پرسش قرار نمی گیرد .

.

عنه صلی الله علیه و آله :عَزیمَةٌ مِنّی عَلی اُمَّتی ألّا یَتَکَلَّموا فِی القَدَرِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :عَزَمتُ عَلی اُمَّتی ألّا یَتَکَلَّموا فِی القَدَرِ ، ولا یَتَکَلَّمُ فِی القَدَرِ إلّا أشرارُ اُمّتی فی آخِرِ الزَّمانِ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ عِندَما سُئِلَ عَنِ القَدَرِ ـ: طَریقٌ مُظلِمٌ فَلا تَسلُکوهُ ، وبَحرٌ عَمیقٌ فَلا تَلِجوهُ ⁽³⁾، وسِرُّ اللّهِ فَلا تَتَکَلَّفوهُ . ⁽⁴⁾

التوحید عن عَنترة الشّیبانی عن أبیه :جاءَ رَجُلٌ إلی أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام ، فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، أخبِرنی عَنِ القَدَرِ . قالَ علیه السلام : بَحرٌ عَمیقٌ فَلا تَلِجهُ . قالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، أخبِرنی عَنِ القَدَرِ . قالَ علیه السلام : طَریقٌ مُظلِمٌ فَلا تَسلُکهُ . قالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، أخبِرنی عَنِ القَدَرِ . قالَ علیه السلام : سِرُّ اللّهِ فَلا تَکَلَّفهُ . ⁽⁵⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ عَنِ القَدَرِ ـ: سِرٌّ عَظیمٌ فَلا تَکشِفهُ . ⁽⁶⁾

تاریخ دمشق عن عبد اللّه بن جعفر عن الإمام علیّ علیه السلام ، قال :قامَ إلَیهِ رَجُلٌ مِمَّن کان شَهِدَ مَعَهُ الجَمَلَ فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، أخبِرنا عَنِ القَدَرِ . قالَ : سِرُّ اللّهِ فَلا تَتَکَلَّفهُ ، قالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ أخبِرنا عَنِ القَدَرِ . قالَ : أمّا إذ أبَیتَ ، فَإِنَّهُ أمرٌ بَینَ أمرَینِ ، لا جَبرَ ولا تَفویضَ . ⁽⁷⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از ناحیه من بر امّتم واجب است که درباره قَدَر، سخن نگویند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بر امّتم واجب کردم که درباره قَدَر، سخن نگویند و در آخرْ زمان ، جز بَدانِ امّتم درباره قَدَر، سخن نمی گویند .

امام علی علیه السلامـ هنگامی که درباره قَدَر، مورد پرسش قرار گرفت ـ: راه تاریکی است، پس آن را نپیمایید ، و دریای عمیقی است، پس در آن داخل نشوید ، و رازِ خداست، پس خود را درباره آن به زحمت نیندازید .

التوحیدـ به نقل از عنتره شیبانی، از پدرش ـ: مردی نزد امیر مؤمنان آمد و گفت : ای امیر مؤمنان! مرا درباره قَدَر، آگاه ساز . [امام علیه السلام ] فرمود : «دریای ژرفی است. داخلش نشو» . گفت : ای امیر مؤمنان! مرا درباره قَدَر، آگاه ساز . [امام علیه السلام ] فرمود : «راه تاریکی است. آن را مپیما» . گفت : ای امیر مؤمنان! مرا درباره قَدَر، آگاه ساز . [امام علیه السلام ] فرمود : «راز خداست. خود را درباره آن به زحمت نینداز» .

امام علی علیه السلامـ وقتی درباره قَدَر مورد پرسش قرار گرفت ـ: راز بزرگی است. پس در پی کشفش مباش .

تاریخ دمشقـ به نقل از عبد اللّه بن جعفر ـ: از میان کسانی که در جنگ جَمَل به همراه امام علی علیه السلام حاضر بودند، مردی مقابل ایشان ایستاد و گفت: ای امیر مؤمنان! ما را درباره قَدَر، آگاه ساز . فرمود : «راز خداست. خود را درباره آن به زحمت نینداز» . گفت : ای امیر مؤمنان! ما را درباره قَدَر، آگاه ساز . فرمود : «حال که [از دستورْ] امتناع کردی ، بدان که آن، امری بین دو امر است ؛ [یعنی ]نه جبر است و نه تفویض» .

.

تاریخ دمشق عن الحارث :جاءَ رَجُلٌ إلی عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، أخبِرنی عَنِ القَدَرِ . قالَ : طَریقٌ مُظلِمٌ لا تَسلُکهُ . قالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ أخبِرنی عَنِ القَدَرِ . قالَ : بَحرٌ عَمیقٌ لا تَلِجهُ . قالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ أخبِرنی عَنِ القَدَرِ . قالَ : سِرُّ اللّهِ قَد خَفِیَ عَلَیکَ فَلا تُفشِهِ . قالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ أخبِرنی عَنِ القَدَرِ . قالَ : أیُّهَا السّائِلُ ، إنَّ اللّهَ خالِقُکَ لِما شاءَ أو لِما شِئتَ ؟ قالَ : بَل لِما شاءَ . قالَ : فَیَستَعمِلُکَ کَما شاءَ أو کَما شِئتَ ؟ قالَ : بَل کَما شاءَ . قالَ : فَیَبعَثُکَ یَومَ القِیامَةِ کَما شاءَ أو کَما شِئتَ ؟ قالَ : بَل کَما شاءَ . قالَ : أیُّهَا السّائِلُ ، ألَستَ تَسأَلُ رَبَّکَ العافِیَةَ ؟ قالَ : نَعَم . قالَ : فَمِن أیِّ شَیءٍ تَسأَلُهُ العافِیَةَ ، أمِنَ البَلاءِ الَّذی ابتَلاکَ بِهِ ؟ [أم مِنَ البَلاءِ الَّذی ابتَلاکَ بِهِ] ⁽¹⁾غَیرُهُ ؟ قالَ : مِنَ البَلاءِ الَّذِی ابتَلانی بِهِ . قالَ : أیُّهَا السّائِلُ ، تَقولُ : لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِمَن ؟ قالَ : إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ . قالَ : فَتَعلَمُ ما تَفسیرُها ؟ قالَ : تُعَلِّمُنی مِمّا عَلَّمَکَ اللّهُ یا أمیرَ المُؤمِنینَ . قالَ : إنَّ تَفسیرَها : لا تَقدِرُ عَلی طاعَةِ اللّهِ ، ولا تَکونُ لَهُ ⁽²⁾قُوَّةٌ فی مَعصِیَةٍ فِی الأَمرَینِ جَمیعا إلّا بِاللّهِ ، أیُّهَا السّائِلُ ألَکَ مَعَ اللّهِ مَشیئَةٌ ، أو فَوقَ اللّهِ مَشیئَةٌ ، أو دونَ اللّهِ مَشیئَةٌ ؟ فَإِن قُلتَ : إنَّ لَکَ دونَ اللّهِ مَشیئَةً فَقَدِ اکتَفَیتَ بِها من مَشیئَةِ اللّهِ ، وإن زَعَمتَ أنَّ لَکَ فَوقَ اللّهِ مَشیئَةً فَقَدِ ادَّعَیتَ أنَّ قُوَّتَکَ ومَشیئَتَکَ غالِبَتانِ عَلی قُوَّةِ اللّهِ ومَشیئَتِهِ ، وإن زَعَمتَ أنَّ لَکَ مَعَ اللّهِ مَشیئَةً فَقَدِ ادَّعَیتَ مَعَ اللّهِ شِرکا فی مَشیئَتِهِ . أیُّهَا السّائِلُ ، إنَّ اللّهَ یَشُجُّ ویُداوی فَمِنهُ الدّاءُ ومِنهُ الدَّواءُ ، أعَقَلتَ عَنِ اللّهِ أمرَهُ ؟ قالَ : نَعَم . قالَ عَلِیٌّ علیه السلام : الآنَ أسلَمَ أخوکُم فَقوموا فَصافِحوهُ . ⁽³⁾

.

تاریخ دمشقـ به نقل از حارث ـ: مردی نزد علی بن ابی طالب علیه السلام آمد و گفت : ای امیر مؤمنان! مرا درباره قَدَر، آگاه ساز . فرمود : «راه تاریکی است. آن را مپیما» . گفت : ای امیر مؤمنان! مرا درباره قَدَر، آگاه ساز . فرمود : «دریای ژرفی است. داخلش مشو» . گفت : ای امیر مؤمنان! مرا درباره قَدَر، آگاه ساز . فرمود : «راز خداست که بر تو پنهان گشته است. فاشش مکن (یعنی نخواه که بر تو فاش شود)» . گفت : ای امیر مؤمنان! مرا درباره قَدَر، آگاه ساز . فرمود : «ای پرسشگر! آیا خداوند، تو را به خواست خودش آفریده است، یا به خواست تو؟». گفت : البته به خواست خودش . فرمود : «آیا تو را به خواست خودش به کار می گیرد، یا به خواست تو؟». گفت : بلکه به خواست خودش . فرمود : «آیا روز قیامت، تو را به خواست خودش بر می انگیزاند، یا به خواست تو؟». گفت : بلکه به خواست خودش . فرمود : «ای پرسشگر! آیا تو از پروردگارت عافیت نمی خواهی؟». گفت : چرا . فرمود : «پس، از طریق چه چیزی از او عافیت می خواهی ؟ آیا از طریق امتحانی که او تو را بِدان آزموده است [یا از طریق امتحانی که غیر او تو را بِدان آزموده است]؟» . گفت : از طریق امتحانی که او مرا بِدان آزموده است . فرمود : «ای پرسشگر! تو می گویی : هیچ نیرو و قدرتی نیست، جز به چه کسی؟». گفت : جز به خدای بلندمرتبه بزرگ . فرمود : «آیا تفسیر آن را می دانی؟». گفت : ای امیر مؤمنان! مرا بیاموز از آنچه خدا تو را آموخته است . فرمود : «همانا تفسیر آن، این است که : تو بر فرمانبری خدا توانایی نداری ، و برای بنده درباره هر دو امر (عافیت و بلا)، به طور کلّی، قدرتی بر نافرمانی نیست، جز به [قدرت ]خدا . ای پرسشگر! آیا برای تو به همراه خدا ، یا بالاتر از خدا ، یا جدا از خدا، مشیّتی هست؟ اگر بگویی : برای تو جدا از خدا مشیّتی هست ، با آن، از مشیّت خدا بی نیاز می گردی ، و اگر گمان بری که برای تو بالاتر از خدا مشیّتی هست ، پس ادّعا داری که نیرو و مشیّت تو بر نیرو و مشیّت خدا چیره است ، و اگر گمان بری که برای تو به همراه خدا مشیّتی هست ، پس ادّعا داری که در مشیّت خدا شریک هستی . ای پرسشگر! خداوند، زخم می کند و درمان می نماید . پس، درد از او و درمان از اوست . آیا امر خدا را فهمیدی ؟». گفت : آری . امام علی علیه السلام [خطاب به یاران ]فرمود : «الآن این برادر شما اسلام آورد. پس برخیزید و با او مصافحه نمایید» .

.

. .

. .