مشخصات کتاب
سرشناسه : واعظ کجوری، محمد باقر بن اسماعیل، ۱۲۵۵-۱۳۱۳ق.
عنوان و نام پدیدآور : روح و ریحان، یا، جنه النعیم والعیش السلیم فی احوال السید عبدالعظیم الحسینی علیه السلام والتکریم/ تالیف محمدباقر واعظ طهرانی کجوری مازندرانی؛ تحقیق سیدصادق حسینی اشکوری.
مشخصات نشر : قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳۸۲ .
مشخصات ظاهری : ۵ ج.
فروست : مجموعه آثار کنگره بزرگداشت حضرت عبدالعظیم علیه السلام ؛۳،۴.
شابک : ۱۰۰۰۰۰ ریال (دوره)
یادداشت : عنوان عطف: روح و ریحان (جنه النعیم والعیش السلیم).
یادداشت : کتابنامه.
عنوان عطف : روح و ریحان (جنه النعیم والعیش السلیم).
عنوان دیگر : جنه النعیم و العیش السلیم فی احوال السید عبدالعظیم الحسینی علیه السلام والتکریم.
موضوع : عبدالعظیم بن عبدالله(ع)، ۱۷۳ - ۲۵۰؟ق.
شناسه افزوده : حسینی اشکوری، سیدصادق، ۱۳۵۱ -
شناسه افزوده : دار الحدیث. مرکز چاپ و نشر
رده بندی کنگره : BP۵۳/۵ /ع۲ و۲ ۱۳۸۲
رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۸۴
شماره کتابشناسی ملی : ۱۶۳۲۶۹۰
اشاره
فهرست جزئیات
این کتابکه در ذیل و ضمن هر یک از این کلیات ثبت و ضبط است بدین گونه اشاره می شود :
دیباچه عربی
مشتمل بر حمد و ثناء حضرت علیّ اعلی ، و نعت جناب خاتم أنبیاء صلی الله علیه و آله ، و مدح سیّد بزرگوار عبدالعظیم حسنی علیه السلام و عموم امامزادگان ، و شرح اجمالی از حال مؤلّف ، وجهت تألیف این کتاب شریف ، و دعاء به پادشاه اسلام .
دیباچه فارسی
مشتمل بر عجز از احصاء نعماء الهیّه ، و شکر از نعمت وجود مبارک پادشاه و امارات حسنه ای که فرموده است و آنچه جناب امین السلطان بر حسب مأموریت به روضه مبارکه حضرت عبدالعظیم نمود و آثار خیریه که از ایشان ظاهر شد ، با نصایح و تشویقات سودمند دلپسند .
مقدّمه به نام رضوان
سه عنوان دارد :
اوّل : تکثیر است ؛
و آن بعد از تذییل مختصری است ، مشتمل بر اظهار ارادت به امامزادگان سیّما این بزرگوار ، و ترغیب بزرگان به این خانواده . اما در تکثیر ده معنی برای کلمه کوثر مذکور است ، ومعنی دهم بسیار مفید است ، با شأن نزول سوره کوثر ، و بیان حکمت کثرت ذریّه ، و بیان قلّت ذریّه نبویّه ابتداءً ، و بیانات خوش در احوال امام عصر عجلّ اللّه فرجه ،
و جامعیّت آن بزرگوار ، و ارتباط معنوی حضرت عیسی با آن جناب ، و قطع نسل اعادی دین ، و بیان حمداللّه مستوفی در حق یزید بن معاویه ، و مدح قلّت اولاد ، و حدیث «روضه کافی» ، و حدیث گفتگوی حضرت امام حسن علیه السلام با عمروعاص ، خواننده غفلت نورزد . دوّم : تفضیل است ؛
مشتمل بر بیان اعتقاد صدوق طاب ثراه در حق سادات علویّه از مُحسن و مُسی ء با اخبار صحیحه ، و وصایای مرحوم علاّمه به فخر المحققین در آخر قواعد ، و نقل عبارات آن مرحوم بعینها در احسان به ذریّه علویّه ، و احادیث معتبره ، و اشعار شافعی در دوستی آل محمّد صلی الله علیه و آله ، و اشعار صفی الدین حلّی ، و اشعار ابو نواس شاعر ، و قول فخر رازی در حقّ اقارب حضرت رسول صلی الله علیه و آله و آنچه سلطان محمّد خدابنده در جامع سلطانیه در باب صلوات به آل رسول صلی الله علیه و آله به آن شخص واعظ گفت ، و ابیات عمروعاص و محمّد بن ابی بکر ، و نصیحتی به عموم سادات ، و مذمّت تکیه کردن به نسب ، و مدح حسب ، و شواهد قویّه بر اثبات مراد ، و فضیحت سیّد موصلی در محضر سلطان محمّد خدابنده به بیان شیرین علاّمه اعلی اللّه مقامه ، و اشعار أبو حنیفه در مدح آل رسول صلی الله علیه و آله و جهت افضلیت حضرت عبدالعظیم علیه السلام بر بعضی از سادات ، و مدح علم و عمل ، و تهذیب احوال و اقوال حضرت عبدالعظیم ، و زحمتهائی که آن جناب در نشر احکام کشیدند در شرح سه حکایت :
اول : حکایت کمیت شاعر با فرزدق از کتاب «مسعودی» ، و اشعار حسنه فصیحه .
دوم : حکایت مکالمه سیّد اسماعیل حمیری با جعفر بن عُفّان طائی از کتاب «امالی» ، و اشعار بلیغه سیّد اسماعیل .
سوّم : حکایت یکی از علماء خوارزم ، و اشعار جیّده در فضل آل رسول صلی الله علیه و آله ، وقصیده لامیّه در مدح آل رسول صلی الله علیه و آله از یکی علماء اهل سنّت .
سوّم : تخصیص است ؛
و در آن ده خصلت و خصیصه است که راجع به سادات است و اهل اعلم :
اول : صدارت مجالس مخصوص سادات است خصوص سیّد عالم باشد ، و حدیث «مکارم الاخلاق» ، و مقدم داشتن عمر بن الخطاب بنیهاشم را بر خود ، و شعر ابن خالویه نحوی ، و روایت صحیحی که در «تفسیر امام حسن عسکری» علیهالسلام است ، و طریق جمع بین روایتین ، و قول فخر رازی .
دوم : استجابت دعاء اطفال سادات ، و روایت قطب راوندی ، و حکایت استجابت دعوات اطفال سادات در حق مرد مجوس ، و حکایت «زهرة الریاض» و علویّه با منصور دوانیقی ، و مطالب مفیده دیگر .
سوّم : بوسیدن دست سادات است ، و حدیث «جامع کافی» ، و قول زید بن ثابت ، و شعر حضرت صادق علیهالسلام ، و از کتاب «مناقب» آنچه حضرت صادق علیهالسلام به أبو حنیفه فرمود .
چهارم : برخاستن و تعظیم از برای سادات ، و خطبه نبویّه صلیاللهعلیهوآله ، و چند حدیث معتبر دیگر در این خصوص ، و تعظیم مؤمن ، و تعظیمات حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله برای بعضی ، و جهت برخاستن از برای شنیدن اسم مبارک حضرت قائم عجل اللّه فرجه .
پنجم : در نگاهداری مرد عامی دو زن سیّده را ، و عقیده صدوق و مرحوم شیخ حرّ عاملی .
ششم : نماز گزاردن سیّد بر جنازه میّت با بودن عامی ، و بیان شیخ مفید .
هفتم : در جامه سبز و عمامه سبز سادات است که از چه زمان برقرار شده است ، و اقوال عامه و خاصه ، واشعار مناسب .
هشتم : در اختصاص خمس به سادات ، و معنی آن ، و اهل آن ، و تحقیق رشیق در اولاد عبدالمطلب و هاشم ، و اخباری که در مذمت ندادن خمس رسیده است .
نهم : در اینکه سادات هر طبقه باشند از دور و نزدیک اولاد رسولند ، و معنی حدیث «کل حسب و نسب منقطع . .» الی آخرها ، و بیانات مفیده دیگر .
ضمن آن پنجاه فضیلت از سادات است و بسیار فائده دارد ، و رقیمهای که مرحوم شاه طهماسب برای شاه سلیمان عثمانی مرقوم فرمود در فضایل بنی فاطمه به خط شیخ حسین والد مرحوم شیخ بهائی در عدد اولاد حضرت امام حسن مجتبی علیهالسلام ، و نقل اقوال علماء ، و شرح حال سه نفر از اینان که در کربلاء شهید شدند : ابوبکر و عبداللّه و قاسم ، کیفیت شهادت عبداللّه و قاسم ، و عدم عروسی و اسب تاختن بر بدن قاسم بن حسن علیهالسلام ، و حالات دخترهای جناب سیّدالشهداء علیهالسلام که بیشتر از دو دختر نبوده است ، و شهادت(1)
احمد بن حسن علیهالسلام ، و جواب از شبههای که قاسم بالغ نبوده است چگونه جهاد کرد ، و تحقیق اقوالی که در اسب تاختن به بدن قاسم وارد است ، و حدیث شریف کتاب «مدینة المعاجز» در معرفت و محبت قاسم ، و معنی حدیث شریف ، و تشنگی جناب امام حسین علیهالسلام ، و جهت مکیدن انگشتر آن بزرگوار را جناب علی اکبر و جناب قاسم ، و احادیث صحیحه دیگر ، و سقایت علی بن الحسین علیهماالسلام زمان احتضار خدمت جدّ بزرگوار ، و شرح حال عمرو بن حسن علیهالسلام ، و شعری که یزید بن معاویه خواند ، و بیان شارح قاموس ، و شرح حال عبدالرحمن بن حسن علیهالسلام ، و شرح حال حسین اثرم بن حسن علیهالسلام ، و شرح حال طلحة بن حسن ، و شرح حال جعفر بن حسن .
روح و ریحان دوم
در شرح حال حسن مثنی ابن حسن علیه السلام ، و عمر بن علی و نزاع وی با عبداللّه بن عبّاس ، و حسن حال حسن مثنی ، و عیال او فاطمة بنت الحسین ، و وفات او در مدینه ، و شرح حال عبداللّه محض پسر حسن مثنی ، و مکالمه اش با عبداللّه سفاح ، و اذیتهای منصور دوانیقی به وی در ربذه ، و موارد دیگر ، و پیغام وی به حضرت صادق علیه السلام ، و اسیری عبداللّه
1) در چاپ سنگی : شهات .
محض با بنی الحسن از مدینه به بغداد ، و شرح تعلیقه حضرت صادق علیه السلام برای عبداللّه ، و تسلیه سادات ، و گفتار ابن حجر در حق عبداللّه بن حسن ، و حال حسن افطس که معروف به رمح آل ابی طالب است ، و شرح حال محمّد صاحب نفس زکیّه ، و ابراهیم برادرش قتیل باخمری ، و شهادتشان به دست منصور ، و شرح حال یحیی صاحب دیلم فرزند عبداللّه محض ، و قسم خوردن زُبیری در محضر هارون الرشید ، و هلاکت او ، و هلاکت مردی به قسم دادن حضرت صادق علیه السلام ، و مذمّت قسم خوردن زیاد ، و شهادت ادریس بن عبداللّه معروف صاحب المغرب به امر هارون الرشید ، و شرح حال موسی بن عبداللّه معروف به جون ، و مختصری از حال حسین بن علی شهید فخ به امر هادی باللّه .
روح و ریحان سوم
در شرح حال زید بن حسن ابن علی بن ابی طالب علیه السلام که جدّ حضرت عبدالعظیم است ، و اخباری که در ارشاد شیخ مفید ـ علیه الرّحمة ـ در مدح وی رسیده است ، و شواهد مبسوطه دیگر ، و شرح زید بن علی بن الحسین علیه السلام ، و خراب کردن خانه امیر مؤمنان علیه السلام که زید در او ساکن بود ، و حدیث شریف در جلالت قدر زید بن علی علیه السلام ، و آمدن زید به شام و کوفه و شهادتش ، و خواب دیدن زید حضرت رسول صلی الله علیه و آله را ، و مرثیه یحیی بن زید و سید اسماعیل حمیری ، و بیان سه مطلب : مطلب اوّل : در بیان مراتب زیدیه و فرق بین ناصبی و زیدیّه . مطلب دوّم : تکلیف رعایا در حق سادات دعاة ، و حدیث «روضه کافی» ، و نهی لعن کردن به جعفر کذّاب ، و حدیث زارع و کوزه گر ، و ملاحظه اهمّ ، و تفسیر آیه ای که دلالت بر حُسن عاقبت سادات می کند . مطلب سوّم : در شرح زید بن موسی بن جعفر علیهماالسلام ، و امامزاده زید که در طهران مدفون است ، و زیدهای دیگر ، و مشرف شدن حضرت همایونی به مزار این امامزاده جلیل و عماراتی که فرموده ، و پیاده شدن سلطان مراد قیصر روم در روضه مبارکه حضرت
شاهنشاهی مرتّب شد ، و خواب مرحوم شیخ عبدالحسین طهرانی .
روح و ریحان چهارم
در شرح احوال اجداد حضرت عبدالعظیم ، وحُسن حال حسن امیر فرزند زید بن حسن جدّ دوّم حضرت عبدالعظیم ، و معروفیت و جلالت وی ، و پوشیدن مأمون لباس سبز ، و منع بنی عبّاس به واسطه زینت و شعار ، و شرح حال ستّ نفیسه که در مصر مدفون است ، و حال مرحوم شهید اول و عیال و دخترش ستّ المشایخ ، و جلالت مقام وی و اولاد دیگر وی ، و بیان سه فقره :
فقره اوّل : حال این هر سه شاعر ، و حکومت حسن امیر در حق او که شرب خمر می کرد .
فقره دوّم : در ابیات داود بن سلم در مدح حسن بن زید و سلیمان بن عباس .
فقره سوّم : در صدمات وارده بر بنی الحسن ، و روایت حضرت صادق علیه السلام ، و احضار ایشان در بغداد به امر منصور ، و فرمایشات آن جناب ، و تحسین مشتمل بر احوال امامزاده حسن است که نزدیک طهران مدفون است ، و رفع شبهات ، و نفی بعضی از اقوال سخیفه ، و عقیده مؤلف در حقّ امامزاده حسن ، و شرح عدد اولاد حسن امیر که بسیار با فایده است ، جدّ سوّم حضرت عبدالعظیم علی شدید و شرح حال او ، و عدد اولاد وی ، و شرح حال علی بن جعفر عریضی و بیان عریض ، و شرح حال پدر بزرگوار حضرت عبدالعظیم عبداللّه قافه ، و القاب هر یک از امامزادگان که بدانها مشهور شده اند ، و ختم به القاب شریفه ائمه طاهرین علیهم السلام ، و ابیات عربیّه ابوالبرکات در مدح سادات .
روح و ریحان پنجم
در شرح کنیه و لقب و اسم مبارک حضرت عبدالعظیم ، و حسن کنیه و لقب و اسم نیک ، و نیکی کنیه ابوالقاسم و ذمّ بعضی از کنیهها ، و چهار نفر از امامزادگان موسوم به اسم عبدالعظیم بودند ، و بیان سه فقره :
فقره اوّل : «السّلام علیک أیّها المحدث العلیم» ، و معنی حدیث ، و فرق بین حدیث و خبر ، و معانی هر یک ، و معنی محدث در آیه کریمه ، و فرق بین محدّث و محدث ، و مطالب دیگر ،
با شرایط محدّث ، و احترامات امام علیهالسلام به حضرت عبدالعظیم ، و شرح خواصّ اصحاب که حافظین اخبار بودند ، و شرح حال ابن عقده مشروحاً ، و کذّابین از اهل حدیث ، مانند ابوالبحتری و غیره ، و اشعار شاعری در ذمّ وی ، و شرح حال ابو هریره و احادیث او ، و مذمّت کسانی که جعل احادیث کردند ، و آنچه ابوحنیفه کرد ، و بیاناتی که بسیار جامع است .
فقره دوّم : «السّلام علیک ایها السیّد الکریم» ، و معنی «سیّد» ، و آنچه به اسم سیّد خوانده میشود ، و جواز اطلاق نام سیّد بر خداوند ، و جهت منع حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله اسم سیّد را از خود ، و ترغیب به لقب رسول اللّه ، و جهت نسبت این لقب به سیّد ، و لقب سیّد اسماعیل حمیری ، و بیانات علمیّه ، و ابیات شاعری از بنیعباس .
فقره سوّم : «السّلام علیک ایها الشخص الشریف» ، معنی کلمه «شخص» ، و معانی «شریف» از لغت و اصطلاح ، و اطلاقات اهل سنت و جماعت در کلمه «سیّد» و «شریف» ، و فرق بین کلمتین ، و چند روایت مختصر .
روح و ریحان ششم
در شرح اولاد ذکور و اناث حضرت عبدالعظیم ، و حلیله جلیلهاش خدیجه دختر قاسم بن حسن امیر ، و شرحی از مزار امامزاده قاسم است که در کوه شمالی طهران واقع است ، و ردّ دو قول ، و اثبات مزار بودن امامزاده قاسم ، و شواهد صحیحه در تثبیت مقصود .
روح و ریحان هفتم
در شرفیاب شدن حضرت عبدالعظیم خدمت سه نفر از ائمه اثناعشر علیهم السلام ، و اختلاف اقوال ، و مؤیّدات قریبه در شرفیابی حضور امام حسن عسکری علیه السلام .
روح و ریحان هشتم
در ترجمه و شرح حدیث شریف ابا حماد رازی از خط مرحوم صاحب بن عباد از ابوتراب رویانی ، و جائز نبودن اخذ احکام از غیر شیعه ، و در اینکه سادات حافظین دین اند ، و احوال ابان بن تغلب ، و اخبار در مدح وی ، و معنی تغلب ، و کیفیت اعراب آن ، و احادیثی که دلالت بر وثوق امام علیه السلام به آن می کند ، و شرح حال یونس بن عبدالرّحمن ، و آنچه حضرت صادق علیه السلام در حقّ وی فرمود ، و شرح حال زکریا بن آدم مدفون در قبرستان قم ، و حسن حال ممدوحین از روات احادیث ، و شرح احوال سفراء اربعه ، و وکلاء امام عصر علیه السلام ، ونصّ صریح بر سفارت و وکالت ایشان : اوّل ابوعمرو عمری ، دوّم ابوجعفر محمّد بن عثمان ، سوّم ابوالقاسم حسین بن روح ، چهارم ابوالحسن علی بن محمّد سُمّری ، و توقیع برغیبت تامّه ، و حدیث حواریّین ائمه طاهرین علیهم السلام .
روح و ریحان نهم
در شرح عرض دین حضرت عبدالعظیم به اباالحسن الثالث حضرت هادی علیه السلام ، و تشویق مردم به دانستن این حدیث ، و معنی «وجه اللّه» ، و معنی «دین» و «ملّت» ، و «شریعت» و «منهاج» ، و «سنّت» و «ایمان» و «اسلام» ، و اختلاف بین این کلمات ، و آنچه حضرت صدّیقه طاهره در مسجد فرمودند ، و تحسّر بر بی دینی آنانکه دینی ندارند ، و مذمّت از ملامت کردن به زمان ، و ابیات عبدالمطلب ، و حکایت آن مُعمّر با پسرش و آمدن نزد عبدالملک بن مروان ، و ذکری از حالات عبادله اربعه (1)، و نصایح سودمند در احتراز از
1) .منظور چهار «عبداللّه» است که در حاشیه چاپ سنگی نام آنها به خطّ مؤلف آمده است : عبداللّه بن جعفر ، عبداللّه بن عباس ، عبداللّه بن زبیر ، عبداللّه بن عمر .
معاصی ، و موعظه مؤلف خود را ، و حکایت فضل بن خالد برمکی و ابوالهول شاعر ، و ده نفر از اخیار که دین خودشان را بر امام زمان خود عرضه داشتند :
اوّل : در عرض دین خالد بن جریر بجلّی است که خدمت حضرت صادق علیه السلام شرفیاب شد از رجال کشی .
دوّم : حسن بن زیاد ضبّی ، و توثیق وی از کشی و غیره .
سوّم : عمرو بن حریث ، از کشّی و نجاشی و کلینی و علاّمه رضوان اللّه علیهم .
چهارم : ابی الجارود ، از «اصول کافی» .
پنجم : یوسف نام ، از اصحاب حضرت صادق علیه السلام از «رجال کشی» .
ششم : حمران بن اعین شیبانی ، و حال اعین و آل اعین ، و شرح حال برادران حمران که تماماً ده نفرند از زراره و غیره و حدیث شریف «معانی الاخبار» . و بیان «ترتر» و «مِطمَر» و شرح آن ، و معنی حدیث «لاجَبْرَ ولا تَفْویضَ» ، و بیان مرحوم میرداماد ، و معانی دیگر این حدیث تحقیقاً .
هفتم : عرض دین ابراهیم بن زیاد خارقی است از کتاب «امالی» ابن الشیخ .
هشتم : در عرض دین اسماعیل بن جابر جعفی از رجال علاّمه و کرامت ظاهره ای از او .
نهم : در عرض دین منصور بن حازم است ، و این حدیث بسیار نافع است . دهم : عرض دین حضرت عبدالعظیم است ، و آن بر چهار عرض آغاز می شود : عرض اول : در توحید است و بیان مضمون عرض دین از «توحید» مرحوم صدوق ، و شرح حال روات حدیث ؛ از دقّاق و ورّاق ، و بیان کلمه «مرحبا» و معنی کلمه «هات» و «هیت» و معنی عرض دین ، و معنی کلمه «وثَبِّتنی» و شرح عرض دین حضرت ابوطالب زمان احتضار ، و اشعار وی ، و معنی «واحد» و «احد» و فرق بین این دو اسم شریف ، و ادلّه[ای ]که دلالت بر وحدانیت حق می کند ، و اشعار نظامی ، و معنی «انّه لیس کمثله شی ء» ، و معنی حدیث «خارج عن الحدّین» ، و بیان حدیث شریف ، و معنی «انّه لیس بجسم» و فرق بین
«جسم» و «جسد» و احادیث دیگر از رجال ، و حال هشام و معنی «ولا صُورة» و احادیث صحیحه در نفی صورت ، معنی «عرض» و «جوهر» ، و نفی هر دو از خداوند سبحان ، و معنی «مجسّم الاجسام» و صفات حضرت احدیّت ، و عدم جواز تفکّر در ذات حق ، و اشعار مناسبه .
عرض دوم : در نبوت و امامت است از شرح حدیث عرض دین ، و حکومت عقل بر وجود نبی صلی الله علیه و آله ، و ابلاغ احکام وی ، و جهت در ایجاد موجودات ، و ظهور نبی اکرم در مکّه مکرمه ، و ادّعاء نبوت آن جناب با اظهار معجزه ، و معنی «تواتر» که دلالت بر بعثت آن جناب می کند ، و معنی «معجزه» و «خارق عادت» و شرائط معجزه ، و در اینکه معجزه از خداست یا حضرت رسول صلی الله علیه و آله یا از خدا و رسول ، و مذهب امامیه ، و انکار ظهور معجزه از دروغگو ، و در آثار معجزه که دلالت بر نبوت می کند ، و کلمات شارح «مقاصد» ، و فرق بین «معجزه» و «سحر» و جهت اطلاع نبی بر مغیّبات ، و معنی «نبی» و فرق با «رسول» ، و مراتب نبوّت ، و در اینکه این دین و قرآن دو برهانند در صدق دعوی حضرت رسول صلی الله علیه و آله ، و بیان لزوم وجود نبی در آن زمان به جهت غلبه شرک و کفر ، و ستایشهای مختلف ، و بیان ظهور این شریعت حقه ، و دلالتش بر صدق مدعی به و اشتمال این دین بر اصول و فروع ، و بیان بقاء این شرع تا روز قیامت بر حسب وعده الهیّه ، و جهت ابقاء وجود امام عصر علیه السلام ، و دعاء جناب ختمی مآب ، و معنی «خاتم النبیّین» و جهت خاتمیت حضرت رسول صلی الله علیه و آله ، و معنی مهر نبوت ، در ماه و روز وفات حضرت رسول صلی الله علیه و آله و اسم سامی آن بزرگوار ، و اشعار عربیه و فارسیه ، و بیان خصائص حضرت رسول صلی الله علیه و آله که بیست و پنج است ، و بیان ازواج آن جناب ، و بیان کلمات قصار سیّد کاینات ، و شرح امام و خلیفه از حدیث عرض دین ، و معنی امام ، و برهان عقلی و نقلی مشروحاً در وجوب وجود امام علیه السلام ، و بیان مانع بودن شرک و کفر عصمت و توحید را ، و بیان ایمان امیر مؤمنان علیه السلام
که به اراده خداوند (1)سبحان بوده است ، و مأموریت آن جناب در تربیت شاه ولایت علیه السلام ، وتکمیل تربیت آن وجود شریف ، و شرح ایمان آن جناب ، و شرک نیاوردن در طرفة العینی به برهان صحیح ، و وقعه غدیر ، و فضائل امیر مؤمنان علیه السلام از سنّی و شیعه ، و اشعار پسندیده جیّده ، و شرح ولادت و وفات و عمر شریفش ، و ابیات ابوالاسود دئلی ، و عدد فرزندان آن بزرگوار ، و شرح احوال امام حسن مجتبی موجزاً از ولادت تا وفات ، و کلمات فصیحه محمد حنفیه از «مروج الذهب» ، و اشعار بلیغه آن جناب ، و مرثیه حضرت ابوالفضل عبّاس بن علی علیه السلام ، و شرح حال جناب امام حسین علیه السلام ، و کنیه و لقب و اسم شریف وی ، و بیان «ثاراللّه» با تحقیق رشیق در ذیل عنوان «دم الهیٌّ» ، و شرح مظلومیّت آن جناب از کتاب وسنّت به ده دلیل :
اوّل : قتل صبر و معنی آن .
دوّم : دفاع و جهاد با اعداء و حدیث مُبکی .
سوّم : در اراده سوزاندن خیام فلک احتشام در حضور آن امام انام .
چهارم : تشنگی آن بزرگوار و اثر تشنگی بر اعضای شریفش .
پنجم : کثرت جراحات و تعیین آنها ، و اختلاف اقوال .
ششم : وضع ذبح رأس شریف و اشاره به شهادت .
هفتم : برهنه کردن آن بدن شریف را به شرح اوفی .
هشتم : جسارتهای دیگر که بر آن بدن شده .
نهم : اسیری عیالات آن جناب است ، و شرح فضل زینب علیهاالسلام .
دهم : گردانیدن آن رأس شریف را به شهرها ، و مطابقه عمل یزید با عبیداللّه عنید به بیانی تازه ، و اقوالی که در مدفن رأس شریف آن جناب از عامه و خاصه وارد است ؛ و بیان دیگر در مظلومیت آن بزرگوار ، و رجوع به بیان سابق در اینکه آن جناب ثار اللّه است ، و شرح
1) .در چاپ سنگی : خداون .
ظهورات حق در مظاهر و مجالی ، و انتسابات و اضافات مخلوقات به حضرت احدیّت ، مانند «بیت اللّه» و «روح اللّه» و «قلب اللّه» و «نفس اللّه» و «ثاراللّه» و امثال آنها ، و انقلاب عوالم امکانیّه که به عبارات و اشارات فصیحه تعبیر شده است ، و تحقیق اظهار غضب حق تعالی از ظهور حمره مشرقیّه ، و بیان معنی «مهجة» که همان «ثاراللّه» است ، و اطوار سبعه قلبیّه ، و انفاق آن شهید مظلوم خون قلب مبارک را ، و اخباری که اهل سنّت در ظهور حُمرة از شهادت جناب امام حسین علیهالسلام نقل کردهاند از نسوی و ترمذی (1) و ابونعیم و قشیری ، و احادیث کثیره از کتب شیعه ، و حکایت غریبه از مرحوم میر محمد حسین که بر سنگریزه از خط سرخ نوشته بود ، و بیان والد شیخ بهائی ، و درّ نجف ، و شرح سه شعر از منظومه مرحوم بحر العلوم ، و بناء مساجد برای رشحات خون آن سیّد مظلوم ، و حکایت مرغ خونآلود ، و شرح شعر محتشم ، و در اینکه جبرئیل خبر شهادت آن حضرت را به جناب ختمی مآب صلیاللهعلیهوآله رسانید ، و صیحه زدن جبرئیل در روز عاشورا ، و بیان حدیث صحیح ، و بیانی از اقسام خون بدن آن جناب از پیشانی و گلوی و قلب ، و آنچه به آسمان رفت و آنچه در زمین با خاک عجین شد ، و نقل مرحوم شیخ بهائی ، و نقل مرحوم اردبیلی ، و آنچه از خون آن بزرگوار را به آسمان ـ به روایت «مناقب» ـ ملکی برده است ، و خواب دیدن آن جناب ، و جهت بردن خون را به بهشت ، و شعر مرحوم بحر العلوم از کلمه «دم الهیّ» .
1) .در چاپ سنگی : ترمدی .
تا این مقام مطالب حقّه مندرج است ملاحظه کردن آن مفید است و بسیار مفید .
و جهت ریختن خون مبارک را به آسمان ، و ریختن خون علی اکبر ، و ریختن خون علی اصغر را به آسمان ، و چند بیت از خاقانی ، و بیان عمر و روز شهادت و مدفن شریف جناب سید مظلومان ، و معنی «کربلا» ، و قطعات اطراف کربلا ، و مرثیه جناب زینب خاتون(1)، و مرثیه رباب دختر امرء القیس بن عدی ، و عدد اولاد آن جناب به طریق تحقیق ،
1) در چاپ سنگی : خواتون .
و اشعاری که در روز عاشورا و اوقات دیگر فرمودند . و شرح حال علی بن الحسین علیهماالسلام با کنیه و لقب و اسم ، و شرح عبادت آن جناب و اختلاف اخبار در حقّ مادر آن بزرگوار ، و مطالب مناسب مقام ، و اشعار آن جناب از «ریاض الابرار» حضور آن بزرگوار در مجلس یزید ، و ابیاتی که فرمودند ، و حدیث سعید بن مسیّب ، و تسبیحات معتبره ، و فرزندان آن جناب مشروحاً ، و شرح حال حضرت امام محمد باقر علیهالسلام ، و کنیه و لقب و اسم آن بزرگوار با روز وفات ، و حاضر شدن در محضر یزید ، و مکالمات آن سرور ، و نقش خاتم شریفش ، و اشعاری که در طریق حج فرمودند ، و قصیده رائیّه در مدح آن بزرگوار است ، و عدد اولاد وی ، در شرح حال حضرت امام جعفر صادق علیهالسلام است ، با کنیه و لقب و اسم ، و معاصرین آن جناب از خلفاء جور ، و آنچه از منصور دوانیقی دیدند ، و اشعاری که در مرثیه آن جناب گفتهاند ، و بیان مذهب جعفری ، و کتاب ابن عقده موسوم به «اسماء الرجال» ، و اشعار حضرت صادق علیهالسلام ، و عدد اولاد آن جناب ، و ختم به اشعار سیّد اسماعیل حمیری ، و شرح حال موسی بن جعفر علیهالسلام ، و کنیه و لقب و اسم مبارک ، و جهت خواندن آن جناب را به کاظم ، و نفرین بر موسی بن مهدی ، و شرح مذهب واقفه ، و شرح حال محمد بن بشر کوفی که مدّعی الوهیّت آن جناب شد ، و اخبار در مذمّت واقفیه ، و مذمّت دوستان نادان ایشان ، و شهادت آن جناب ، و حکایت سقیق(1)بلخی ، و اشعار جیّده ، و اشعاری که آن جناب فرمودند ، و شرح حال علی بن موسی علیهماالسلام ، با کنیه و لقب و اسم مبارک ، و شرح حال شهادت آن بزرگوار ، و وضع اعمال و عبادات یومیّهاش ، بسیار مفید است ، و آنچه در راه خراسان بجای آوردند ، و زیارت مختصری ، و بیان اشعار علی بن عبداللّه خافی ، و ابیات ابونواس ، و عدد اولاد آن سرور ، و قصیده مرحوم شیخ عبدالحسین نجفی ، و شرح حال حضرت جواد علیهالسلام ، و عمر شریف آن جناب ، وخلیفه معاصر آن جناب ، و آنچه از کرامات ظاهر گردید ، و نسبتهائی که به آن جناب دادند ، و بیان اختلاف الوان ، و معنی «صبغة اللّه»
1) کذا ، صحیح : شقیق .
و رنگ آن جناب ، و تحقیق رشیق در معنی «فطرة» و «صبغة» ، و مطالب معنویّه مناسب مقام ، و عدد فرزندان حضرت جواد علیهالسلام ، و شرح حال حضرت هادی علیهالسلام ، و طرز و طور متوکل با آن جناب ، و حدیث دعوت کردن متوکل آن جناب را به شراب ، و خواندن ابیات فصیحه از فرمایشات حضرت امیر علیهالسلام ، و تنبیه آن خبیث و اعتذار وی ، و معاصرین از خلفاء جور ، و بیان شهادت آنجناب ، و شرح حال حضرت عسکری ، وجهت تسمیه عسکری ، و حدیث صحیح از راوندی ، و تمثّل به دو بیت ، و شرح حال حجة بن حسن علیهماالسلام ، با ذکر آباء و اجدادش تا حضرت آدم ، و بیان ده حجت :
اوّل : در صفات خاصه و مشترکه آن خلاصه عالم با ائمه طاهرین علیهمالسلام .
دوّم : در ولادت آن جناب با کرامات مشهوره .
سوّم : در طول عمر آن بزرگوار و اعمار انبیاء و شواهد قاطعه .
چهارم : در معنی لقب «قائم» ، و شعر کمیت شاعر ، و دعبل خزاعی ، و حدیث شهادت جناب امام مظلوم علیهالسلام ، و قیام قائم علیهالسلام ، و کسانی را که از بنی فاطمه قائم دانستند ، مانند حضرت عیسی علیهالسلام ، وسبائیه حضرت امیر علیهالسلام را ، و کربیه و کیسانیه محمد بن حنفیه را ، و ابوهاشم بن محمد بن حنفیه ، و مانند واقفیه و مانند ناوسیّه ، و مانند اسماعیلیه ، و حضرت عسکری علیهالسلام ، و والد بزرگوارش ، و محمّد بن قاسم ، و یحیی بن عمر ، و آنچه در حق قائم مناسب حق است ، و بیان محیی الدین در معنی «قائم» و معنی حدیث «اصول کافی» از مرحوم آقاخوند و غیره ، و ابیات مولوی .
پنجم : جهت غیبت آن جناب ، و رفع استبعاد ، و خفاء آن بزرگوار ، و تحقیقات حقّه ، و ردّ قول سخیف ابن حجر و دو بیت او .
ششم : در شرح صورت و شمایل و شیخوخیت ، و اخبار صحیحه از راوندی و غیره .
هفتم : در عدد ملتزمین رکاب آن جناب ، وابتداء به حدیث مهجة ، و کرامت ظاهره برای محمد بن زید ، و حدیث شریف حذیفه ، و بیان ابدال و شرائط آنها ، و احوال رجال الغیب ،و رقباء و نجباء و اوتاد و قطب و غوث و رجبیّون ، و بیان غزالی ، و حکایت الیاس در ارض
اردن از کتاب «مسامرات» ، و بیان مرحوم ابن میثم در حق ابدال ، و عقیده جامع اوراق .
هشتم : در ثواب انتظار ظهور فرج ، و اشعار مرحوم ملاّ کاظم ازری ، و غزل شمس تبریزی و روایت «اکمال الدین» در تحسّر حضرت صادق علیهالسلام برای غیبت آن جناب ، و گریه آن جناب و نصایح سیّد بن طاوس به فرزند خود در حق حضرت حجة اللّه علیهالسلام .
نهم : در بیان مهدویّه نوعیّه ، و معنی «مُرشد» ، و جماعتی از مشاهیر مرشدین و نحاریر عارفین ، و نقل عقاید امامیّه ، و عبارات خوش در القاب آن جناب ، و رفع استبعاد از طول عمر آن جناب به بیان تازه ، و مأخذ استدلال مرحوم مجلسی از ظهور دولت حقّه در زمان سلاطین صفویّه ، و آنچه مرحوم سیّد نعمت اللّه جزایری فرمود و معذرت خواست ، و حدیث شریف نعمانی ، و حدیث دیگر از کتاب «نعمانی» ایضاً ، و آنچه مرحوم مجلسی استنباط کرده تأویلات فرمود ، و آنچه جامع این اوراق گمان کرده و از ظاهر حدیث بصائر فهمیده است و احتمال در ظهور فرج اعظم میدهد ، و شرح حدیث مذکور ، و بیان «اغرق لدا» و خطبه حضرت شاه ولایت علیهالسلام ، و علائم ظهور و تطبیق آن ، و معنی «زوارع» و شعر معروف ، و آنچه در خطبه لؤلؤه مروی است ، و آنچه صاحب «عوالم» در شرح این خطبه فرموده است ، و آنچه در این زمان حق ظاهر است ، و بیان «قائم الحق» ، و احترامات حضرت پادشاه اسلام پناه و اعمال خیریّه و صلات وفیره که مرحمت کرده است ، و احضار داعی به جهت تعزیهداری به حضور مرقد مطهّر جناب خامس آل عبا علیهالسلام ، و غزل مرحوم خواجه ، و ختم به اشعاری که در دیوان است .
دهم : در توسّل به امام زمان علیهالسلام و لزوم آن ، و وضع و آداب توسّل از «کشف المهجة» مرحوم سیّد بن طاوس ، بسیار با فایده است ، و حدیث «فقه الرضا» که هر یک از ائمه هدی علیهمالسلام را پیش از تکبیرة الاحرام منظور آورد ، وردّ بر «متخیّله» و جواز این خیال به خلاف «نسطوریه» و «یوشعیه» و «براهمه» و آنان که ائمه طاهرین را نشناختهاند ، و دلیل بر جواز این اراده قبل از عبادت ، و شواهد مُسکبه دیگر ، و آنچه علماء در توسل امام عصر علیهالسلام فرمودهاند ، و فقرات زیارات ، و دعاهائی که بسیار مؤثر است ، و اجازه مرحوم مجلسی
بزرگ در حرز یمانی و مرحوم سید اسحاق استرآبادی(1)در «تحفة الزائر» ، و اشاره به دعاء «یا مَنْ أظْهَرَ الجمیل» و ابیات احمد بن حجاج ، و قصیدهای که عاصی عرض کرده است در مدح آن بزرگوار ، و ابیات کتاب «مطالب السؤول» ، و عبارات منثورهاش ، و نسب ابی و امّی حضرت امام عصر علیهالسلام ، و دعاء در تعجیل فرج ، و آنچه از کتابهای آسمانی از آن بزرگوار و اجداد والا تبارش یاد شده است ، و ابیات عربیّه صحیحه ، و اخباری که دلالت بر امامت ائمه طاهرین علیهمالسلام میکند ، و بیان خصائص ائمه طاهرین سلام اللّه علیهم اجمعین که سی عنوان دارد ، و هر یک با برهان گفته میشود ، و در خصیصه سیام دعاء از ناحیه مقدّسه که صحیح است ذکر میشود ، و بیان جملتی از مقامات ائمه اطهار علیهمالسلام ، و دعاء مرحوم میرداماد ، و آنچه به خط شریف مرقوم فرمود ، و دعاء سید بن طاوس در(2)برای دفع شدائد ، و حکایت ابوجارود عبدی نصرانی ، و اشعار و کلمات دُرربار ، و مشایعت مفروضه در وضع تشییع ، و مشایعت به اهل بیت علیهمالسلام و همراهی ایشان ، و شرح اجمالی از «کیسانیّه» و عقیده ایشان ، و وفات محمد بن حنفیّه ، و قول حضرت باقر علیهالسلام ، و اشعار سیّد حمیری و کُثیّر عزّه و غیره ، و حکایت «قرامطه» و «مبارکیه» و عقاید فرقههای دیگر ، و معنی «شیعه» و اشتقاق آن ، و علائم تشیّع که حضرت امیر مؤمنان علیهالسلام به احنف بن قیس فرمودند ، و شنیدن آواز حضرت حجة علیهالسلام در سرداب مبارک که دعاء برای شیعه میفرمود ، و آنچه شهرستانی نقل کرده ، و ظهور «رفض» و معنی آن ، و ابیات شافعی ، و آنچه خدمت شیعیان مستدعی است ، و بیان فضل بن روزبهان از منثورات و منظومات . عرض سوم : در اظهار اعتقادات واجبه حضرت عبدالعظیم علیهالسلام بعد از توحید ، و عرض نبوّت و امامت ، مشتمل بر هفت حقیقت است :
اوّل : در شرح معراج است ، و اعتقادی مسلمانان در معراج و معنی آن ، و بیان معراج جسمانی و روحانی و عقلانی ، و ابیات اُزری ، و اشعار خاقانی ، و تحقیق هر یک از معارج
ثلاثه از بیانات مرحوم قاضی ابو سعید قمی ، و معنی «اسراء» و «ارتقاء» و «ترقّی» و ابیات جامی ، و معنی کلمه «حق» ، و ختم به اشعار ازری .
دوّم : در حقیقت سؤال قبر است ، و معنی «مسائله» و پرسش نکیرین ، و کلمات حضرت علیّ بن الحسین علیهماالسلام ، و تفصیل حال میّت ، و معنی «قبر» و «مقبره» اصطلاحاً ، وتألّم و تلذّذ ارواح در عالم برزخ ، و تجسّم اعمال در عالم برزخ ، و قول فیثاغورس و شیخ اشراق و اشعار مناسب ، و بیان قدری از خطبه ناصحه حضرت امیر علیهالسلام .
سوّم : در حقیقت بهشت است با درجات و منازلش ، و اسامی طبقات آن ، و آیات شاهده و معانی هر یک ، و طبقات اهل جنت ، و بیان جنّت محسوسه و معقوله ، و ابیات عربیّه ، و حدیث «تحف العقول» .
چهارم : در حقیقت آتش و درکات آن ، و اسامی آنها و معانی هر یک ، و خطبه حضرت شاه ولایت که مخوّف است ، و اختلاف در لفظ «جهنّم» و طبقات سکنه نیران ، و آیات کریمه ، و بیانات فصیحه حضرت علی بن الحسین علیهماالسلام .
پنجم : در حقیقت «صراط» ، و معانی صراط ، و مقامات سبعه آن ، و آنچه بر او است ، وقناطر ثلاثه ، و بیان مرحوم قاضی در عالم طبع و نفس و عقل ، و مقالات حکمیّه وی .
ششم : در حقیقت میزان است ، و اشعار عربیّه ، و معانی مختلفه که از آن در کتب مذکور است ، و آیات کریمه .
هفتم : در معنی و حقیقت «ساعة» و «قیامت» و ساعات سهگانه ، و آنچه در انقلاب آسمان و زمین میشود ، و آنچه از مقامات از سید کاینات صلیاللهعلیهوآله در قیامت ظاهر میشود ، دقائق
ثانیه : در اینکه خدا را سه روز است ، و اصطلاحات متألّهین و حکماء ، و آنچه فلاسفه گفتهاند ، و مرحوم علاّمه فرمود در اعاده اجسام ، و قول مرحوم آقاخوند ، و اعتقاد داعی ، و معنی بعث ، و حدیث شریف «احتجاج» ، و روح مسیء و محسن ، و تغییر مقال از برای اهل حال ، و بیان اینکه معاد بر پنج قسم است ، و مسائل متفرعه دیگر ، و تفسیر آیات کریمه در اعاده ارواح به همین اجساد حسّیّه ، و بیان فرمایشات حضرت امیر علیهالسلام در «نهج البلاغه» ،
و فقرات مناجات آن جناب ، و ابیات حضرت امیر علیهالسلام در دیوان ، و عبارات حسنهای که از ابیات استشهاد شده ، و پارهای از خطبه حضرت امیرالمؤمنین علیهالسلام ، و غزلی که شیخ فرموده است .
عرض چهارم : در فرائض واجبه است که بر آن بزرگوار عرضه داشت ، و مراتب ثلاثه فرض ، و در اینکه فرق است بین «واجب» و «فریضه» ، و اهتمام در اداء فرائض ، و تأکید در انجاح و انجام هر یک :
اوّل : در فریضه صلاة ، و اختلاف اقوال ، و اسرار در صلاة ، و حدیث شریف «فلاح السّائل» ، و شرح آن که بسیار نافع و مفید است ، و اسرار دیگر نماز ، و تذکر نمازکننده به اهوال قیامت ، و در شیطانی که موکّل است بر نمازگزار ، و تجدید اسرار رکوع و سجود ، و تفضیل سجود بر رکوع ، و تتمیم به عبارات حسنه ، و اشعار مولوی .
دوّم : در فریضه زکات ، و تفسیر آیه مبارکه ، و طبقات مستحقّین که هشت طبقهاند ، به نصّ آیه کریمه ، و فرق بین «مسکین» و «فقیر» ، و در اینکه زکات بر نه چیز واجب است : نقدین و انعام ثلاثه و غلاّت اربعه ، و آنچه مختلف فیه است ، و نصاب هر یک از این سه جنس مشروحاً ، و احادیث صحیحه در مذمّت زکات ندادن .
تزکیة أخری : در معنی لغوی «زکات» ، و اخبار معتبره در دادن زکات ، و زکات جان و اعضاء و مال ، و آنچه در «مصباح الشّریعه» است .
سوّم : در فریضه صیام است .
نداء الهیّ ظاهراً : در ذیل آیه کریمه « یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیَامُ » الی آخره ،و معانی هفتگانه «نداء» ، و معانی «صوم» .
نداء الهیّ معنیً : در شرح اخبار صوم و اسرار آن است ، و حدیث «الصوم لی وأنا اجزی به» ، و آنچه مرحوم قاضی فرموده است .
صوم مجزیٌّ : اشعار فارسیّه مناسب صوم ، و مدح قلّت اکل ، و مذمت پرخوردن ، و اشعار دیگر از مولوی و غیره در حسن جوع و صوم است ، و حکایت حسن عاقبت مرد مجوس .
چهارم : در فریضه حج است ، و شرح آیه کریمه « وَللّهِِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ » ، ومعنی حج ، و احادیث صحیحه در ثواب حج ، و معنی «مکّه» و «بکّه» ، و اماکن شریفه دیگر ، و اسرار حج ، و اشعار «تحفة العراقین» در حجر الاسود ، و مسافت بُعد او از زمین ، و جسارت قرامطه ، و معنی «حرم» ، و جهات مناسک ، و افعال حج ، و احادیث موجزه ، و حکایت لطیفه از بناء کعبه و طول و عرض کعبه که مرحوم سیّد زین العابدین کاشانی نقل کرده ، و مرحوم ملا محمّد امین استرآبادی در رساله «مفرّحة الانام فی تأسیس بیت اللّه الحرام» بسط داده ، بسیار نافع و با ثمر است سیّما از برای حاجیان ، از مطالعه آن غافل نشوند .
پنجم : در فریضه جهاد است ، و شرح آیه کریمه « یَا أَیُّهَا النَّبِیُّ جَاهِدِ الْکُفَّارَ . . » الی آخره ، و معنی جهاد است ، و اسرار جهاد ، و جهاد بر دو قسم است ، و بیان خوشی در حدیث «مَنْ طلبنی . .» از مرحوم قاضی ابو سعید قمّی ، و مذمّت نفس امّاره ، و کلمات حضرت صادق علیهالسلام از «مصباح الشّریعة» .
مجاهدة نفسانیّة : جهاد بر دو قسم جسمانی و روحانی ، و بیان جامعی از مطالب عرفان و حکمت ، و ابیات مولوی ، و اخبار قصار در فضل جهاد ، و معنی جهاد اکبر و جهاد اصغر ،در ترغیب به جهاد در خطبه حضرت امیرالمؤمنین علیهالسلام .
ششم و هفتم : در فریضه امر به معروف و نهی از منکر است ، و معنی «معروف» و «عرف» ، و احادیث در مدح آن ، و وجوب و استحباب و حرمت وی ، و فرمایشات حدیث حضرت صادق علیهالسلام مشروحاً ، و ده شرط برای آمر و ناهی است ، و حسن حال حضرت عبدالعظیم علیهالسلام ، و روایت برقی در «محاسن» .
تضمین لعرض الدّین : در بیان نگاهداری گوهر گرانبهای ایمان ، و حسن عرض دین ، و خواندن دعای فرج و دعای عدیله و مآخذ آن ، و تودیع ایمان به خداوند سبحان ، و موعظه نافعه در موت و تذکر موت ، و ابیات عربیّه و فارسیّه ، و روایت کعب الاخبار ، و موت حضرت آدم ، و انشاءآت سودمند ، و مواعظ فصیحه ، و شواهد صحیحه ، و حدیث قیس بن عاصم ، و ابیات مولوی ، و وصایای علماء اعلام در ملاحظه بعضی از کتب ،
و اشعار شیخ ، و معنی «وصیّت» و «عهد» و ثمره آن ، و دعاء عهد و دعاء توبه و دعاء مختصر دیگر که تماماً اشاره به عرض و تجدید دین است ، و منظومه بحرالعلوم مرحوم و آنچه در حین احتضار از دعاء فرج و غیره باید آموخت که تماماً پانزده چیز است ، وصیتنامه حضرت امیر علیهالسلام از کتاب «امالی» ، و ترجمه آن مبسوطاً ، و وصیتنامه حضرت صدیقه طاهره از «بحارالأنوار» ، و وصیتنامه حضرت امام حسن مجتبی علیهالسلام ، و وصیتنامه حضرت امام حسین علیهالسلام به اجمال و تفصیل ، و وصیتنامه موسی بن جعفر علیهالسلام از کتاب «عیون» ، و ترجمه آن که بسیار با فایده است ، و پیمان نامهای است که به فارسی جامع این اوراق بدون الفاظ عربیّه خطاب به کافّه خاص و عام کرده است ، و مدح از پادشاه اسلام و علماء اعلام نموده ، و علامات ظهور فرج ، و عقاید حقّه اهل شرع ، و عرض دین حضرت عبدالعظیم علیهالسلام را در آن به فارسی شرح داده ، و خواهش بدن و روح را عنوان کرده است ، و آنچه اجزاء و اعضاء ملّت و دولت باید کنند و بپرهیزند ، و استدعائی که از خداوند مجید در آخر پیماننامهاش نموده ، بسیار لازم است خواندنآن.
روح و ریحان دهم
در هجرت حضرت عبدالعظیم علیه السلام است به شهر ری ، و شرح آیه « مَن یُهَاجِرْ فِی سَبِیلِ اللّه ِ . . » الی آخره ، و جهت هجرت آن جناب .
هجرة عظیمة : در سعادت مهاجرت ، و اقسام هجرت از وجوب و حرمت ، و استشهاد از آیات و اخبار ، و روایت صدوق طاب ثراه از کتاب «زهد النجاة» و مطالب نافعه دیگر در هجرت ، و اشعار جامی .
روح و ریحان یازدهم
در شرح احادیثی است که حضرت عبدالعظیم علیه السلام از معصومین به واسطه و بلاواسطه نقل کرده اند ، و در آن ده مطلب است :
مطلب اوّل : در علم درایت است ؛
درایة وافیة : در معنی «درایت» و تعریف و موضوع آن . و معنی «حدیث» و «خبر» و «اثر» ، و معنوی (1)خبر متواتر لفظی و معنوی ، و لفظی و معنوی .
مطلب دوّم : تشقیق رشیق ؛ در معنی «صحیح» و «حسن» ، و «موثق» و «ضعیف» ، و بیان صاحب فصول ، و آنچه از اصطلاحات حدیث مرحوم میرزا در «قوانین» ذکر فرموده ، با شرح و معانی آن ، و بیان ناسخ و منسوخ .
مطلب سوّم : تَعریفٌ لِمَنْ رَوی ؛ در معنی حدیث «اعرفوا منازل الرجال منّا . .» و شرائط راوی ، و ثبوت عدالت ، و معنی عدالت و جرح ، و اصطلاحات جرح و تعدیل .
مطلب چهارم : تَحَمُّلٌ لِمَنْ تَأَمَّلَ ؛ در وجوه تحمّل حدیث که هفت قسم است ، و بسیار این فقره برای حدیث دان نفع دارد .
مطلب پنجم : مقالة فی اختلاف الروایة ؛ در رفع شبهه اختلاف احادیث ، و شرحی اوفی در این خصوص ، و خلط کذّابین با ثقات ، و شرح کتب اربعه است ، و حالت مجتهد ، و عمل و استنباط وی ، و زحمات مجتهدین در فهم احکام دین .
افادة : اقوال اخباریین در فتح باب علم به براهین معنویّه ، و انسداد باب علم و ادله مجتهدین در ردّ آنها ، و معنی اجتهاد و تقلید از کتب فقهاء عظام ، و جواز عمل به اخبار ضعیفه از اقوال علماء ، و معنی احتیاط و تکلیف محدّث و ذاکر ، و امتزاج مؤالف و مخالف ، و حدیث شریف میمون بن عبداللّه از «رجال کشی» است ، و استماع امام علیه السلام احادیث مجعوله را .
مطلب ششم : کتابة مستطابة ؛ در حسن کتابت حدیث است بر حسب اخباری که در
1) .کذا ، ظاهراً «معنای» درست باشد .
«اصول کافی» است ، و بیان از کتابهائی که نوشته شد و تابعین و اصحاب ائمه ضبط کرده اند ، و کتاب «یوم و لیلة» از حضرت عبدالعظیم علیه السلام و جماعتی از ملتزمین حضور ائمه هدُی علیهم السلام .
مطلب هفتم : إنتباءٌ لِأَهْلِ الرَّشَاد ؛ در بیان نسبت دادن حدیث است به آنکه روایت کرد ، و معنی «کذب مفترع» و «فرع» ، و حدیث زید شحّام ، و طریق روایت حضرت عبدالعظیم علیه السلام از دوازده نفر ، و متانت اخبار حضرت عبدالعظیم علیه السلام .
مطلب هشتم : سندٌ مُعتَمَدٌ : کسانی که از حضرت عبدالعظیم روایت کرده اند ، شش نفر را یاد کرده که موثق و معتمدند ، هر کس بخواند بصیرتش زیاد می شود .
مطلب نهم : تَحْدِیثٌ لِأَهْلِ الْحَدیثِ ؛ اعتذاری است ، و در آن ده مطلع است که هر یک موجب اطلاع خواننده می شود .
مطلع اول : در مذمّت زیاد و کم کردن حدیث از کتاب و سنّت .
مطلع ثانی : در اینکه حدیث آل محمد صلی الله علیه و آله صعب و مستعصب است ، و تدبّر در آن لازم است .
مطلع ثالث : در فضل حدیث گفتن از کتب معتبره .
مطلع رابع : در اینکه حدیث را به هر کسی نباید گفت ، و حدیث «بحار» و سلمان ، و احادیث معتمده دیگر .
مطلع خامس : در اینکه باید حدیث را از اهل حدیث نقل کرد ، و حدیث موسی بن جعفر علیهماالسلام ، و توقیع حضرت حجة اللّه علیه السلام .
مطلع سادس : در اینکه احادیث ائمه اطهار از سیّد مختار است ، و اخباری بر طبق مراد ذکر می شود .
مطلع سابع : در اینکه حدیث نبوی مأخوذ از کتاب اللّه است ، و شواهد از اخبار بسیار ،و بیانات دیگر .
مطلع ثامن : در اینکه محدث عمل خود را به نقل احادیث کتب اربعه قرار دهد ، و شرح
مؤلفین آنها .
مطلع تاسع : در اینکه برای حدیثدان فواید کثیره است ، و حدیث از «تفسیر حضرت امام حسن عسکری علیهالسلام » ، و حدیث شریف دیگر .
مطلع عاشر : در اینکه جائز است حدیث عامه را نقل کرد یا نه ، و اخباری در جواز آن مذکور است .
مطلب دهم : فیمن حفظ أربعین حدیثاً ؛ در اینکه حفظ چهل حدیث ممدوح است ، و علماء أربعینیّات نوشتهاند ، و معانی حفظ از کتب معقول و منقول .
ختام مسک : قول مرحوم سید بحرالعلوم در عمل مشایخ ثلاثه به ذکر سند حدیث و حذف سند ، و حذف اسانید روایات حضرت عبدالعظیم علیهالسلام ، و عبارات مرحوم میرزا قمی در احادیث حضرت عبدالعظیم علیهالسلام علاوه از چهل حدیث ، هفده حدیث دیگر است که تماماً پنجاه و هفت حدیث است :
اوّل : حدیث عرض دین .
دوّم : حدیث رؤیت هلال ماه رمضان از دعوات مرحوم سیّد بن طاوس که مروی از حضرت جواد علیهالسلام است .
سوّم : حدیث «امالی» و «بحار» در جزاء کسی که کافری را به اسلام دعوت کند با ترجمه .
چهارم : حدیث «بحار» در تکلم ائمه علیهمالسلام با مردم به قدر عقول ، و امر به مدارات .
پنجم : حدیث عیون که اهل قم و آبه آمرزیدهاند ، برای زیارت حضرت رضا علیهالسلام و شرحی از آبه و ساوه ، و چند شعر .
ششم : از «امالی» در زیارت حضرت رضا علیهالسلام با ترجمه و بیانی .
هفتم : از «کافی» در تحیّر بین زیارت حضرت امام حسین علیهالسلام و زیارت جناب امام رضا علیهالسلام و تقدیم زیارت حضرت رضا علیهالسلام .
هشتم : از «کافی» در ضمانت بهشت برای آنکه به زیارت حضرت رضا علیهالسلام برود ، و اشعار «عیون» .
نهم : از «امالی» در تصدیق خداوند چهار چیز را که حضرت امیر علیهالسلام فرمود در کلام مجید .
دهم : از «عیون» در معنی آیه «اولی لک فأولی» .
یازدهم : از «معانی الاخبار» در معنی «رجیم» .
دوازدهم : از «عیون» در کراهت جماع اول و وسط و آخر ماه .
سیزدهم : از کتاب «تحفة الزائر» در زیارت جناب امام حسین علیهالسلام در شب بیست و سوّم ماه رمضان .
چهاردهم : از «اکمال الدین» در سؤال حضرت عبدالعظیم از حضرت جواد علیهالسلام که قائم علیهالسلام از اهل بیت عصمت باشد .
پانزدهم : از «اکمال الدین» در سؤال حضرت عبدالعظیم از حضرت جواد علیهالسلام که آیا قائم علیهالسلام مهدی است یا غیر او است .
شانزدهم : از «عیون» در سؤال حضرت عبدالعظیم از حضرت جواد [ علیهالسلام ] از احادیث پدران خود مرا خبر بده ، و احادیث نافعه صحیحه .
هفدهم : از «من لا یحضره الفقیه» در حدیث کبائر ، و شرح کبیر مفیدی از جامع این اوراق .
هیجدهم : از «کافی» در حدیث ضیافت سلمان اباذر را .
نوزدهم : از «کافی» در اینکه حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله سه قسم مینشست .
بیستم : از «کافی» مکالمه ابوحنیفه با موسی بن جعفر علیهماالسلام .
بیست و یکم : از «کافی» در حدیث حضرت امیر مؤمنان علیهالسلام ، و بکاء جناب نبوی علیهالسلام از عقوبت زنهای این امت در جهنم ، و سؤال صدیقه طاهره علیهاالسلام .
بیست و دوّم : از «کافی» در اینکه رسول صلیاللهعلیهوآله فرمود : ابابکر به منزله سمع و عمر به منزله بصر و عثمان به منزله فؤاد است ، و از محبّت علی علیهالسلام سؤال کرده میشوند .
بیست و سوّم : از «کافی» در اینکه برای اسلام عرصه و نور و حصن و ناصری است .
بیست و چهارم : از «علل الشرایع» در عمر نوح و خنده حام و یافث ، و کشف عورت آن جناب و نهی حضرت سام .
بیست و پنجم : از «علل» در بیان دوستی خدا برای نعمت او ، و دوستی رسول خدا صلیاللهعلیهوآله برای خدا ، و دوستی اهل بیت برای حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله .
بیست و ششم : از کتاب «حیاة القلوب» در عریضه نوشتن حضرت عبدالعظیم خدمت حضرت جواد علیهالسلام و سؤال از بدبوئی فضله انسان .
بیست و هفتم : از کتاب «غیبة» در آنان که بعد از حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله اطاعتشان لازم است ، و این حدیث مبسوط است ، و شرح حال صفوان راوی حدیث .
بیست و هشتم : از «علل» در سنن از چند چیز .
بیست و نهم : از «تفسیر علی بن ابراهیم» در آیه « قُل لِلَّذِینَ آمَنُوا یَغْفِرُوا لِلَّذِینَ لاَ یَرْجُونَ أَیَّامَ اللّهَ »(1)و بیان صاحب «مجمع البحرین» .
سیام : از «امالی» خانه خریدن شریح قاضی و خطابات حضرت شاه ولایت علیهالسلام .
سی و یکم : از «کلینی» در تحیّر آن کس است که دین خود را از موردش اخذ نکرده است .
سی و دوّم : از «کافی» در آیه « فَآمِنُوا بِاللّهِ وَرَسُولِهِ وَالنُّورِ الَّذِی أَنزَلْنَا » .
سی و سوّم : از «کافی» در معنی کلمه «سبحان اللّه» وقول صاحب «مجمع البحرین» .
سی و چهارم : از «کافی» در خواندن آیه « إِنَّ یَوْمَ الْفَصْلِ مِیقَاتُهُمْ أَجْمَعِینَ » در شب جمعه وقت عبور ، و فرمایش حضرت صادق علیهالسلام .
سی و پنجم : از «کافی» در معنی آیه « أَوَلَمْ یَرَ الاْءِنسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِن قَبْلُ وَلَمْ یَکُ شَیْئاً » .
سی و ششم : در معنی آیه « کَذَّبُوا بِآیَاتِنَا کُلِّهَا » .
سی و هفتم : در معنی آیه « وَأن لَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَی الطَّرِیقَةِ لاَءَسْقَیْنَاهُم مَاءً غَدَقاً » .
سی و هشتم : در معنی آیه « وَتَعِیَهَا أُذُنٌ وَاعِیَةٌ » .
سی و نهم : از «کافی» در معنی « وَأُوحِیَ إِلَیَّ هذَا الْقُرْآنُ لاِءُنذِرَکُم بِهِ » .
چهلم : از «کافی» در معنی « هَذا صِرَاطٌ عَلَیَّ مُسْتَقِیمٌ » .
1) جاثیه : 14 .
چهل و یکم : سند محذوف است در اینکه هشت چیز به قضاء الهی است .
چهل و دوم : از «کافی» در اینکه سنّیان میگویند : هر شب جمعه خدا به آسمان دنیا نازل میشود .
چهل و سیّم : از «کافی» در اینکه مؤمن عمل خوبی که کرد خوشوقت میشود .
چهل و چهارم : از «کافی» در معنی « وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ نَّاضِرَةٌ * إِلَی رَبِّهَا نَاظِرَةٌ » .
چهل و پنجم : از «علل» در معنی آیه « وَتَرَکَهُمْ فِی ظُلُمَاتٍ لاَیُبْصِرُونَ » و آیه « خَتَمَ اللّهُ عَلَی قُلُوبِهِمْ وَعَلَی سَمْعِهِمْ » با شرح مبسوط .
چهل و ششم : از «کافی» در اینکه هر کس شکر مخلوق را نکرد شکر خالق را نکرده است .
چهل و هفتم : در معنی آیه « فَأَبَی أَکْثَرُ النَّاسِ إِلاَّ کُفُوراً » و آیه کریمه « وَقُلِ الْحَقُّ مِن رَبِّکُمْ فَمَن شَاءَ فَلْیُوْمِن وَمَن شَاءَ فَلْیَکُفُرْ إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِینَ نَاراً » .
چهل و هشتم : از «بحار» در آمدن حضرت امام حسین علیهالسلام خدمت امیرمؤمنان و خندیدن آن بزرگوار .
چهل و نهم : از «بحار» در بیان نه اسم از اسماء فاطمه زهرا علیهاالسلام .
پنجاهم : از «کافی» در معنی آیه « وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا یُوعَظُونَ بِهِ لَکَانَ خَیْراً لَهُمْ » .
پنجاه و یکم : از «کافی» در حدیث لوح شریف که بسیار حدیث معتبری است با ترجمه وافی .
پنجاه و دوم : از «کافی» در اینکه موسی بن جعفر علیهماالسلام فرزند خود را «رضا» نامید .
پنجاه و سیّم : در آیه « قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللّهُ عَمَلَکُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ » .
پنجاه و چهارم : از «کافی» در اینکه آسمان بر احدی جز حضرت یحیی علیهالسلام و جناب امام حسین علیهالسلام گریه نکرد .
پنجاه و پنجم : از «علل» آمدن آن زن بدویه با دو طفل خود خدمت حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله و دادن نان به وی .
پنجاه و ششم : از «علل» در یافتن شتری و نحر کردن برای درندگان .
پنجاه و هفتم : در عدم اغترار است .
روح و ریحان دوازدهم
در مدفن شریف حضرت عبدالعظیم ، وبنای ری و مدح عجم ، و در اینکه هر کس در هر کجا مدفون شود طینتش را از آنجا برداشته اند ، و در اینکه طینت بر دو قسم است ، در معنی اسم «ری» و بناء آن و امتیاز وی و اخبار وارده ، وسکنه وی ، و مدارس و مقابر عظیمه آن ، و آنچه صدوق در آخر کتاب «عیون» از حسن حال ری فرمود ، و آنچه مرحوم مجلسی معذرت از مذمت اهل اصفهان خواست ، وآیاتی که دلالت بر حسن حال می کند ، و معنی «عجم» و «اعجمی» و معنی «عرب» و «اعرابی» و انشعاب قبایل عرب از کتاب «سبائک الذهب» ، و طبقات آن از شعب و قبیله و عمارة و بطن و فخذ و فصیله ، و مذمت حال مجوس ، و جهت اختلاف لغات از مسعودی در کتاب «مروج الذهب» ، و مدح صفات حسنه اعراب ، و تساوی حالت عرب با عجم در جهت اسلام ، و اخبار صحیحه در مدح اعاجم ، و ظهور دولت بعد از امتداد زمان در این عهد کیوان مهد ، و ذکر فضایل سلمان ، و دشمنی ها [ که ] با عجم کردند .
روح و ریحان سیزدهم
در وفات حضرت عبدالعظیم علیه السلام است ، و آیه کریمه « وَمَن یَخْرُجْ مِن بَیْتِهِ مُهَاجِراً إِلَی اللّه ِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ یُدْرِکْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّه ِ » ، و اخبار در موت غریب ، و روایت «فقیه» ، و از کتاب «منهج المقال» و کتاب «ثقة الرجال» در شرح وفات آن جناب است ، و آنچه در کتاب «منتخب» مذکور است از شهادت آن جناب و نیافتن حدیث صحیح بر شهید شدن آن بزرگوار ، و آنچه بر بنی فاطمه علیهاالسلام از خلفاء جور رسید به بعضی از آنها اشاره می شود ،
و احتمال در شهادت آن حضرت به استحسانات ، ومطابق (1)حالت جناب سیّد الشهداء علیه السلام با جناب عبدالعظیم، و شرح حال خلیفه معاصر زمان معتزّ باللّه ، و ایام خلافت وی ، و تحدید زمان و عمر حضرت عبدالعظیم علیه السلام ، و در اینکه مزار حضرت عبدالعظیم قطعی است ، و سائر مزارها مشکوک است ، و نظائر مؤیده دیگر .
روح و ریحان چهاردهم
در ثواب زیارت حضرت عبدالعظیم علیه السلام ، و شرح دو حدیث :
حدیث اوّل : از «ثواب الاعمال» از حضرت امام علی النقی علیه السلام مروی است که فرمود : «زیارت حضرت عبدالعظیم زیارت جناب امام حسین علیه السلام است» و تصحیح روات این حدیث از علی بن احمد و غیره ، و معنی «زیارت» از اصطلاح و لغت ، و ثمرات زیارت و حدیث شریف در تشویق زیارت ائمه اطهار علیهم السلام و امامزادگان از کتاب «امالی» ، و استحباب زیارت جمیع مؤمنین ، و اخبار معتبره در زیارت ذریّه نبویّه ، و حدیث «من لم یقدر أن یزور . .» الی آخره ، و حکایتی که ابن خلکان نقل کرده است ، و تحقیق تشابه زیارت حضرت عبدالعظیم با زیارت جناب امام حسین علیه السلام ، و رفع استبعاد وجوه مشابهت تفصیلاً ، و تحقیق تازه در معنی حدیث مشهور : «لوزرت عبدالعظیم کنت کمن زار الحسین علیه السلام » ، و بیان اختلاف مراتب زیارت زائرین و مزورین .
حدیث دوّم : در اینکه حضرت رضا علیه السلام تنصیص به زیارت حضرت عبدالعظیم فرموده از کتاب شهید ثانی طاب ثراه که : «من زار قبره وجبت له علی اللّه الجنة» ، و معنی وجوب و ایجاب و استحقاق مستحقین .
اختصاصٌ لِأَهْلِ الإخلاص : در بیان امامزادگان و اشخاصی که زیارت کردن آنها از امام علیه السلام روایت شده است ، مانند حمزه سیّدالشهداء ، و حضرت ابوالفضل العبّاس علیه السلام ، و حضرت
1) .کذا ، ظاهراً «مطابقت» صحیح است .
علی اکبر علیه السلام ، و مسلم بن عقیل ، و شهداء کربلاء ، و عموم اموات ، و حضرت معصومه در قم ، و قاسم بن موسی بن جعفر علیهماالسلام و شرح حال قاسم ، و بنا بر مشهور علی بن جعفر علیه السلام ، و شرح حال وی ، و حضرت عبدالعظیم علیه السلام ، و نیافتن زیارت نامه از برای عموم امامزادگان ، و مخصوصاً از جهت حضرت عبدالعظیم علیه السلام ، و دو زیارت نامه از جامع این اوراق اجمالاً و تفصیلاً .
روح و ریحان پانزدهم
در آداب زوّار و خدّام قبور ائمه اطهار علیهم السلام . تأدیبٌ حَسَنٌ :
در معنی ادب ظاهری و باطنی و شرحی اوفی ، و در حرمت روضات طاهره ، و حضور مشاهد ادب واجب است ، و تعریض بر آنان که ادب ندارند ، و آنان که از طهران به زیارت آن جناب مشرف می شوند به آداب مخصوصه می باید باشند ، و شرائطی را باید ملاحظه کنند ، و بعضی از آداب که مخصوص به اعتاب ائمه طاهرین علیهم السلام است ، از خواندن زیارت نامه مغلوط ، و بعضی از حرکات غیر مرضی ، و افعال خادمین حرم ، و احوال برخی از زائرین غیر محترم ، و قبح حال بعضی از نسوان ، و خلط ایشان با مردان در راه زیارت مانند مجالس تعزیه داری ، و تقسیم خادمان حضرت عبدالعظیم علیه السلام ، و استدعای داعی جامع اوراق از شوابّ ایشان ، و آنچه از ایشان پسندیده است ، و مغتنم داشتن اهل طهران این روضه مبارکه را ، که تمامت آداب حضور بر ده قسم منقسم می شود ، و در شرح اخلاص ایرانیان به قباب ائمه علیهم السلامو امامزاده ها ، و بیان سه حکایت :
اول : مرحوم حاجی ملا احمد نراقی در کتاب «خزائن» نقل کرده .
دویم : حکایت شریفه ای که خود در سامراء از کرامات امامین علیهماالسلام شنیده ام .
سوم : حکایت آن مرد ناصبی که جسارت کرد در روضه حضرت امیرمؤمنان علیه السلام که در این سنوات واقع شد ، وجناب حاجی میرزا حسین نوری نقل کرده است ، با اشعار فصیحه از جنابان شیخ احمد و شیخ عبدالحسین ، در آداب بست نشستن به روضات ائمه علیهم السلام به
طریق مفصّل ، و مذمّت خورندگان اموال مسلمانان ، و عقوبت بی احترامی به امامزاده ها ، و حرمتی که سلطان عصر برای ایشان قرار داده است ، و حکایت حاکم نجف و کشیدن اصغر نام را در شب و خواب دیدن وی ، و حکایت مرحوم آخوند ملا کاظم و جنّت مکان آقای بهبهانی ، و در اینکه حرمت این حرمها لازم است ، و در آن چند مطلب است : مطلب اول : تعمیرٌ فیه تَنْویر ؛ در عمارت مساجد و روضات عالیه ، وهدیه فرستادن و نذورات ، و عدم جواز خوردن موقوفه ، و آنچه در ضرایح مقدسه است . مطلب دوّم : اشاراتٌ لِدَفْنِ الْأَمْوات ؛ و حسن مجاورت اموات به مقابر ائمه طاهرین و امامزادگان ، و استحباب زیارت ایشان ، و احترام داشتن از قبور مردگان ، و نصب الواح بر مزار هر یک ، و اخبار وارده در حرمت عموم موتی . مطلب سوم : تأسِیسٌ لِأَهْلِ التَّدْریس ؛ در تحسین مدارس که در اطراف قبور امامزادگان و اماکن شریفه ساخته می شود ، و طبقات طالبین علوم ، و لزوم رسیدگی متولی آستان حضرت عبدالعظیم علیه السلام به حالات طلبه و مواظبتی که در این وقت می شود ، و اهتمام محصّلین در تحصیل ، و حکایت مدرسه ساختن نظام الملک ، و شرح خواب دیدن مرحوم میرزا محمد تقی نوری ، و چند دعاء برای دفع فقر و رفع جهل ، و صورت وقفنامه مدرسه امینیّه .
روح و ریحان شانزدهم
در نیکی عمارت قباب عالیه امامزادگان ، و بناء مساجد أیضاً و ثمرات آن ، و بناء مسجد جدید البنیان جناب سپهسالار أعظم . تَمْجیدٌ فیه تَأیید ؛ و حق مجد الملک وزیر رادستانی بر اسلامیان که چند بنا کرده است : اول : بناء بقعه ائمه أربعه شیعه اثنی عشر در بقیع .
دوم : چهار طاق عثمان بن مطعون (1)در بقیع و به مناسبت قبوری که در بقیع است .
سوم : بناء قبه کاظمین علیهماالسلام .
چهارم : قبه مبارکه حضرت عبدالعظیم است ، و شرح حال مجد الملک یزدی که غیر از مجد الملک رادستانی است ، و بعضی مطالب دیگر ، و بناء قبه مبارکه حضرت امیرمؤمنان علیه السلام به امر هارون الرشید و به امر محمد بن زید ، و عمارت آن به امر عضد الدوله دیلمی ، و حسن حال وی مشروحاً ، وتذهیب گنبد مطهر به امر نادرشاه ، و بناء ضریح منور علوی از مرحوم آقا محمد خان ، و قصیده از عبدالباقی افندی از «باقیات صالحات» در مدح آن گنبد مطهر ، وتذهیب گنبد جناب سید الشهداء روحی فداه از مرحوم آقا محمد خان ، وابیات صباحی ، و آنچه مرحوم خاقان بنیان فرمود ، و چند بیت از قصیده ای که عالم نحریر سیّد تبریزی فرموده است ، و بناء گنبد عسکریین علیهماالسلام ، و آنچه مرحوم احمد خان دنبلی و مرحوم محمد علی میرزا کرده اند ، و تکمیل آن عمارات به امر حضرت اقدس همایون که جناب شیخ عبدالحسین طهرانی فرمود ، و مصارف گزاف نمود ، و قصیده فصیحه در مدح امامین علیهماالسلام ، و حضرت حجة اللّه اعظم علیه السلام که بهترین قصائد است ، و بناء گنبد امامین علیهماالسلام ، در شرح حال مجد الملک رادستانی ، و بناء گنبد حضرت رضا علیه السلام به امر سلطان سنجر ، و بیانات دیگر ، و قصیده ای از ادیب عبدالباقی افندی ، و بناء گنبد حضرت فاطمه معصومه ، و ابیاتی از مرحوم خاقان خلد آشیان ، و بناء گنبد حضرت عبدالعظیم ، و توسعه آن ، و اشاره ای به عمارات جدیده با آنچه تعلق دارد تماماً ، و قصیده ای از جامع اوراق در مدح حضرت عبدالعظیم ، و حضرت اقدس همایون ، و حسن عمارت جدیده در این زاویه مقدسه .
تَوصِیَةٌ لِمَن لَهُ التَّوْلِیَة : در بیان تولیت و معنی ولایت است ، و رفعت مقام متولی و آداب متولی ، و خدماتی که سزاوار است به این آستانه کند از . . . . . (2)عرفان و غیره ، و دوازده
ثمره که بر تولیت جناب امین السلطان مترتب است :
ثمره اول : در دفع کسانی که حیف و میل می کردند اموال مردم را و به بست می آمدند.
ثمره دوم : دفع کسانی که شرب خمر در زاویه مقدسه می نمودند .
ثمره سوم : دفع دزدهائی که به جوار حضرت عبدالعظیم می آمدند .
ثمره چهارم : دفع زوانی و فواحشی که مجاور آن بزرگوار بودند .
ثمره پنجم : در حسن تسعیر غلاّت و حبوبات در جمیع اوقات .
ثمره ششم : در تعیین املاک موقوفه که متروک شده بود .
ثمره هفتم : در مواظبت به زیارت آن جناب و تبعیت اجزاء سلطنت و رسیدگی به کارهای مردم .
ثمره هشتم : در سهولت مراکب اجاره از طهران به حضرت عبدالعظیم و در مراجعت .
ثمره نهم : در تعیین کشیکهای متعدده و تعیین غذاها برای نهار و شام .
ثمره دهم : آبادی دهات نزدیک حضرت عبدالعظیم .
ثمره یازدهم : آبادی و بناء مدرسه عالیه امینیّه در جوار حضرت .
ثمره دوازدهم : تکایا و حسینیه هائی که در محلات این قصبه رفیعه ساخته اند و مصارفی که معیّن فرموده اند .
روح و ریحان هفدهم
در اقوال مجتهدین که از جلالت قدر حضرت عبدالعظیم ذکر فرموده اند ده نفر از ایشان را یاد کرده و می نویسد :
اوّل : مرحوم صدوق است .
دوّم : مرحوم صاحب بن عباد است .
سوّم : صاحب کتاب «عمدة الطالب» است .
چهارم : مرحوم سید مرتضی و شرحی از مقامات و زحمات او است .
پنجم : مرحوم شیخ حر عاملی است .
ششم : از یکی از کتابهای رجال است .
هفتم : مرحوم میر داماد است ، و آنچه در «رواشح سماویه» فرمود ، و بیانی در توثیق حضرت عبدالعظیم است و معنی آن ، و عدم توثیق علماء اعلام مرحوم صدوق را از برای احترام .
هشتم : مرحوم مجلسی علیه الرحمه است .
نهم : سیّد فاضل سید شدقم حسینی در کتاب «لبّ الألباب» .
دهم : صاحب کتاب «منتقلة الطالبیّه» است .
روح و ریحان هیجدهم
در شرح حال سیّد جلیل امامزاده حمزه موسوی است ، و اختلافی که در عدد اولاد حضرت موسی بن جعفر علیهماالسلام است ، و در اینکه اولاد آن جناب سه قسمند ، و نسب مرحوم سیّد مرتضی که منتهی به آن جناب می شود ، و حکایتی از مرحوم سید مرتضی ، و ساداتی که در ولایات نسبشان به آن بزرگوار منتهی است ، و نسب مرحوم حاجی سیّد محمد باقر رشتی ، و مجملی از حال وی ، و آنچه از انساب خود در کتاب «مطالع الانوار» مرقوم فرمود ،و بیان صاحب کتاب «عمدة الطالب» در حق جماعت کوکبیّه ، و اختلافی که در حقّ امامزاده حمزه است ، و امامزادگانی که موسوم به حمزه اند و به ری و شهرهای دیگر آمدند و مدفونند ، و شرح نسب سلاطین صفویّه که از پدر از شیخ صفی الدین منتهی به موسی بن جعفر علیهماالسلام است و از طرف مادر به حضرت علی بن الحسین می رسد ، و نقل اجمالی از مرحوم شاه طهماسب ، و زیارت کردن حضرت عبدالعظیم را ، و عمارت طهران و آبادی این حدود به واسطه مزار حضرت امامزاده حمزه ، و زیارت نامه ای از جامع اوراق است .
روح و ریحان نوزدهم
در احوال امامزاده عبداللّه ابیض است بین طهران و مزار حضرت عبدالعظیم علیه السلام ، و شرحی
از حالت آن بزرگوار و اجداد کرامش تا حضرت علی بن الحسین علیهماالسلام ، و زیارت نامه ای از جامع اوراق .
روح و ریحان بیستم
در شرح حال سید شریف قاضی صابرونکی که بالای قریه یوسف آباد است ، و زیارت نامه ای از جامع اوراق است .
روح و ریحان بیست و یکم
در شرح حال امامزاده طاهر که در جوار حضرت عبدالعظیم مدفون است ، و شرح احوال آبا و اجداد آن جناب تا زید بن علی بن الحسین علیهماالسلام ، و زیارت نامه ای از جامع اوراق .
روح و ریحان بیست و دویم
در شرح حال امامزادگانی که به ری آمده اند از کتاب «منتقلة الطالبیة» که مؤلف آن ابراهیم بن عبد است ، و عبارات آن کتاب را بعینها نقل می نماید .
تشجیر امامی : در شجره جناب امام جمعه طهران ، و بیان امامت جمعه و جماعت از مرحوم مجلسی و انتقال به این خانواده ، و شرح حال مرحوم میرزا ابوالقاسم و جناب آقای صدر العلماء .
روح و ریحان بیست و سوّم
در شرح احوال نه نفر از مجتهدین و علمائی که در اطراف حضرت عبدالعظیم علیه السلام
مدفون شده اند :
اوّل : در شرح حال مرحوم صدوق است مشروحاً ، و القاب بعضی از قدماء علماء و مصنفات مرحوم صدوق ، و شرفیاب شدن خدمت امام عصر علیه السلام ، و حفظ و ضبط
و دیانت آن مرحوم ، و حدیث شریفی در جهت اختلاف شیعه و روایات و فضل زرارة بن أعین ، و بیان نبش قبر مرحوم کلینی ، و ظهور جسد مرحوم صدوق علیه الرحمه .
دوم : در تعیین قبر مرحوم شیخ أبوالفتوح رازی است که در جوار حضرت عبدالعظیم مدفون است ، و اشاره به جلالت قدر وی .
سوم : شرحی از علماء درشت و عبداللّه بن جعفر دوربستی .
چهارم : در شرح حال عبدالرحمان بن قبه .
پنجم : در شرح حال مرحوم یعقوب بن اسحاق کلینی است ، و تحقیقات کثیره ای که در «کلین» شده است ، و علمائی که به «علان» در کتب رجال معروف شده اند ، و حدیث مشهور «اِنَّ اللّه َ یَبْعَثُ لِهذِهِ الاُمَّةِ عَلی رَأْسِ کُلِّ مِائَةٍ . .» الی آخره ، و آنچه ابن اثیر تا رأس مائه خامسه نوشته است از هر طبقه ، و فضل کتاب «اصول کافی» ، و مؤلف آن صاحب ترجمه ، و فرمایش علامه مرحوم .
ششم و هفتم : در شرح حال کسائی و محمد بن حسن شیبانی و جملتی از امورشان .
هشتم : در شرح حال علی بن احمد بن علی خراز رازی است .
نهم : در شرح حال مرحوم والد جامع اوراق است که در جوار مقبره مرحوم آقا مدفون است .
لطف و لطافت : در عذوبت آب و هواء مملکت ایران ، و تحدید ایران و مالیات وی ، و تربیت این مملکت به توسط حضرت سام بن نوح علیه السلام ، و علماء و حکماء و اطباء و شعراء و محدثین و نسّابین و روات احادیث اهل بیت عصمت علیهم السلام که از ری برانگیخته شده اند می نویسد ، و شرح احوال علمائی که از اهل ری و برخی معاصرین این زمان بوده اند و وفات کرده اند و در اماکن شریفه مدفونند ، و شرح حال مرحوم شیخ سدید الدین محمود حمصی رازی ، و شرح حال مرحوم سید مرتضی رازی که غیر از مرحوم سید مرتضی علم الهدی است ، و شرح حال مرحوم شیخ محمد تقی رازی ، و مرحوم شیخ محمد حسین صاحب کتاب «فصول» اخوی ایشان ، و جناب حاجی شیخ محمد باقر ساکن اصفهان ،
و اسامی جمعی از علماء ، در شرح حال مرحوم حاجی میرزا مسیح طهرانی ، در شرح حال مرحوم حاجی ملا میرزا محمد اندرمانی ، در شرح حال مرحوم شیخ عبدالحسین معروف به طهرانی و خدماتی که در اسلام کرده اند ، در شرح حال مرحوم شیخ حاجی ملا هادی طهرانی مشهور به مدرس ، در شرح حال مرحوم میرزا ابوالقاسم طهرانی که مدرس مدرسه خان بودند ، در شرح حال مرحوم حاجی شیخ محمد طهرانی ، در شرح حال مرحوم حاجی ملا محمد جعفر معروف به چالمیدانی .
روح و ریحان بیست و چهارم
در منامات و جهت خواب دیدن و فوائد و اقسام آن ، و خواب دیدن حضرت رسول صلی الله علیه و آله ، و دو خواب که راجع به حضرت عبدالعظیم علیه السلام است ، با تعبیر آن به تفصیل ، و کرامت باهره که جناب آقا جمال بروجردی از حضرت عبدالعظیم علیه السلام خود دیده اند ، و صورت آن را فرستاده ، بعینها ثبت شد .
خاتمة
در تقریضات و ماده تاریخ کتاب ، و آنچه در مدح حضرت عبدالعظیم علیه السلام جمعی از اهل فضل و علم فرموده اند ، و قصیده عربیّه از جامع اوراق ، با دو رباعی عربی و فارسی ، و صورت املاک و اعیان موقوفه حضرت عبدالعظیم علیه السلام ، با اسامی خدّام ، و آنچه از منافع آنها حاصل می شود . تمَّ بالخیر ، اللهم اجعل هذا الکتاب وسائر ما کتبناه حجةً لنا لا علینا ، انه هو الملک الغفور .
بسم اللّه الرحمن الرحیم
می دانم از این تاریخ هدایا و تحف دوستان برای این بنده کثیر العصیان عیوب واضحه و اغلوطه فاضحه این کتاب است ، رَحِمَ اللّه مَن أهدی إلیَّ عُیوبی لیکن به جهت رفع زحمت با کمال ذلّت معذرت می خواهم به سه گونه :
اوّلاً : العَفْو عَنِ المُجْرِمِ مِن مَواجِبِ الْکَرَمِ ، وقَبولُ المَعْذِرَةِ مِنْ مَحاسِنِ الشِّیَمِ ، وَمنْ أعْجَبَ بِکِتابَهِ استَغْنی عَنْ صَوابِهِ ، وَمَنْ نَسِیَ زَلَلَهُ اسْتَغْنی عَنْ زَلَلِ غَیْرِه .
عَنِ البردة :
لَعَلَّ رَحْمَةَ رَبّی حِینَ یَقْسِمُها***تَأتِی عَلی صَاحِبِ الْعِصْیَانِ فِی الْقَسَمِ
ثانیاً : این مجموعه پیش از ورود [به] مطبعه چاپ بسیار موجز و مختصر بود ، بعضی از زوائد ملحقه و شواهد ملهمه نداشت ، جمعی از علماء اخلاّء وفضلاء اجلاّء خواهش کردند در مطالب این کتاب توسعه داده شود ، و این اجمال تفصیلی پیدا کند ، تا خوانندگان بهره بیشتر و بهتر یابند ، بناءً علی هذا در حین انطباع این مجموعه فوائدی فریده و فرائدی مفیده ضمیمه نمود ، و برای آنکه مطبعه موجوده تعطیل نشود بتعجیل صورت آن را استنساخ می نمودند و از چاپ بر می آوردند ، و در تصحیح آن هم استمداد از شخص خارج نمی شد ، و آن که متصدی این چاپ ابتداءً بود تصرفات ما لا یَرْضی صاحِبُه می نمود ، عجالةً مستدعی است اگر علاوه از اغلوطه خیالیه اغلاط واضحه از اسقاط حروف و الفاظ و عبارات و کلمات پیدا شود و به نظر آید ، البته ناشی از سهو و نسیان است که به مثابه طبیعت ثانویه از برای هر انسان بدانند ، چنانکه گفته اند :
40
بیت
لَقَدْ نَسیتُکَ وَالنِّسیانُ مُغتَفرٌ****فإنَّ اوّل ناسٍ اوّل الناسِ
ثالثاً : خوب است بر کتب موجوده معاصرین بنگرند که تا کنون کتابی صحیح و مصون از اغلاط خطاً و طبعاً غالباً دیده نشده است ، پس تجاوز از اغلاط این کتاب را تجویز نمایند و عفو فرمایند ، خصوص علاوه از تراکم هموم و تهاجم غموم که مانع فکر فاتر و نظر قاصر این عبد عاثر در این مدت ممتدّه بوده است ، پیش از اختتام این کتاب و استخلاص از چاپ زیارت بیت اللّه الحرام ، و تقبیل عتبه جناب سید أنام علیه الصلوة والسلام ، و شرفیابی مکان کریم قدس جلیل ، و آستانه مبارکه حضرت خلیل ، و حضور مراقد انبیاء عظام فخام علیهم من الصلوات أزکیها منظور آمد ، از این جهت یکسال چند جزو آن معطل ماند ، فللّه الحمد وله الشکر والمنّة مِن هذه النِّعمة الجَسیمَة که عمری باز آمد مطبع این اوراق به نحو مطبوع انجام گرفت و مقصود حاصل شد و دیگر زبان عذر خواهی ندارد ، و این دو بیت مولوی را به هر نحوی که خوانندگان این کتاب بفهمند شاید :
بیت
آب جیحون را اگر نتوان کشید***هم به قدر تشنگی باید چشید
إنَّ شیئاً کُلّه لا یُدرَکُ***اعلمُوا انْ کُلّه لا یُترکُ
خوب است این بیت را هم بنویسم :
المنّة للّه که هوای خوش نوروز***باز آمد و از جور زمستان برهیدیم
خلاصه یکی از دوستان صمیمی داعی این ابیات را در حسن اسلوب این کتاب هدیه فرستاد :
نَظَرْتُ إلی ذاکَ الکِتاب بِنَظرَةٍ***بِعَیْنٍ مِنَ الانصاف حینَ کِتابَتی
رَأیتُ کَجَنّاتِ النَّعیمِ حَدیقَةً***مِنَ الوَرْدِ فیها مااقْتَضَتْهُ إرادَتی
شَمَمْتُ نَسیمَ الفَیْضِ من صَفَحاتِها***ورَوْحاً ورَیْحاناً علی قَدْرِ حاجَتی
وَجَدْتُ علی اغْصانِ الحُرُوفِ نُقاطَها***حَماماتِ تَوْفیقٍ بِسَجْعِ الهِدایةِ
کأنَّ عَلی مَجرَی السُّطورِ مِدادُها***رَواشِحُ فیضٍ مِنْ سَحابِ العِنایَةِ
لَعَمْرُکَ انّی قَدْ قَرأتُ کِتابَکُم***سِوی ذِکْرِکُمْ بِالخَیْرِ لَیْسَ حِکایَتی
اللهمّ إنی أعوذُ بِکَ مِنَ العَیّابینَ وَاحْفَظْنی مِنْ شُرُورِهِمْ یا أرْحَمَ الراحِمین
مؤلّفه حاجی ملا باقر
بسم اللّه الرحمن الرحیم
أجملُ الثَّناء عِنْدَ اللّه ِ حمدهُ ، وَأَفْضَلُ الوَری مُحمَّدٌ عَبْدُهُ ، وَأکْمَلُ البَریَّه عَلیٌّ ولیُّهُ وَمُعْتَمدُه ، و الصَّلوة وَ السَّلامُ عَلیهِما وَآلِهِما ما بَقِیَ وَجهُهُ وتعالی جدّه .
و بعد : إنّی قَدِمْتُ عَلی ربّیَ الکَریمِ فی دارِ السَّلام والجَنَّةِ النَّعیمِ ، وسَقانی ماءً مِزاجُهُ مِنْ تَسْنیمٍ ، وحَیّانی بِرَوْحِ الحیوةِ وَریحان التّسلیمِ ، وَقال : أدخُل بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ ، تِلْکَ الجَّنَّةُ الّتی أَوْرَثْناها لأبی القاسِم بنِ عَبْدِاللّه ِ الحَسَنی عَبْد العَظیمِ ، عَلَیْهِ التَّحیّاتُ وَالتّکریم، «وَانَّه فی اُمِّ الکِتابِ لَدَینا لَعَلیٌّ حَکیمٌ » (1)، فَأمَرَنی بِالإجْتِناءِ مِنْ طَلْعِها هَضیمِ (2)، وَالإلتِقاطِ من دُرِّها النَّظیم ، لِلإهْداءِ بِحَضْرَةِ زائِره الحَمیمِ وَ مُجاوِرِهِ المُقیمِ ، کَما أوْرَثَ لِعَدُوِّهِ الجَحِیمَ ، وَقالَ فی کِتابِهِ العَظیمِ : « إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ * طَعَامُ الْأَثِیمِ » (3)الَّذی یَشْرَبُ شُرْبَ الهیمِ (4).
و بعد : در زمان خجسته اوان حضرت سلطان المُلوکِ وَ مَلِکُ السلاطین و أعظَم أفاخِرِ الخواقین ، حامی ایمان و حوزه مذهب اثنا عشر ، و ماهد مهاد امن و امان از نوع بشر ،
مَلِکٌ إذا ضاقَ الزَّمانِ بِأَهْلِه***نجلاً تَوَسَّعَ فی المَکارِم وَانْفَسَحْ
تکبُو السحائِبُ إذ تُجَاری کَفُّه***فِی القَفْرِ أنْ یَرْعی الغزالِ اذا سَنَحْ
کَمْ مِن خَطیبٍ ذاکرٍ غَیرَ إسْمِهِ***لَمّا تَنَحْنَحَ قَالَ مِنبَره تَنَحْ
سُلطانُ مَمالِکِ العالَم ، وَأعظَمُ مُلوکِ العربِ والعَجَم ، مالِک رِقاب الجَبابِرَةِ بالسَّطْوَة القاهِرَةِ ، وَمُمَهَّدُ
أساسِ العَظَمةِ بالسَّلطَنة الباهِرَةِ ، ظِلُّ اللّه ِ مَلائک سپاه ، السلطان بن السلطان بن السلطان ناصر الدین شاه .
هوَ الْبَحْرُ مِنْ أَیِّ النَّواحی أتَیْتَهُ***فَلُجَّتُهُ الْمَعْرُوفُ والجُودُ ساحِلُهُ
وَلَوْ لَمْ یَکُنْ فی کَفِّهِ غَیْرُ نَفْسِهِ***لَجادَ بِها فَلْیَتَّقِ اللّه َ سَائِلُهُ (1)
أیَّدَ اللّه ُ دولَته ، وأیّدَ سَطوَتَهُ ، وأعَزَّ أنصارَه ، وَضاعَفَ اقتدارَهُ ، مَعَ العدلِ وَالاحسانِ والبِرِّ وَالإمْتِنان . این کتاب باهر و سحاب ماطر ، و فهرست بدیع و دفتر منیع ، که به نام «جنّة النعیم» و در ستایش ابوالقاسم حضرت عبدالعظیم است ، و در مسجد شجره قدیم ری چون دُرّ مکنون مدفون می باشد ، و ثواب زیارتش مانند زیارت امام شهید سعید مظلوم است ، این خادم اهل ولاء و ذاکر محافل بکاء ، زشت کار مقصر و شرمسار قاصر ، محمّد باقر بن مرحوم آخوند ملا محمد اسماعیل کجوری اصلاً وطهرانی مولداً ، چندی که رخ بر آن آشیان عرش بنیان سود ، توسط پاکان دین خدمتی خجسته مسألت نمود ، تا مایه افتخار و از آن عاقبت کار استوار شود ، پس مسؤول این بنده مقبول شد و دعوتم مستجاب گردید ، توقیعی رقیع بر حفظ این وجیزه و ضبط این درر عزیزه از ظهر مهر شیم دریافت که این خدمت لائق و این منصبت فائق ، و اقبال عالی اقصی الاعالی است ، پس مدتی متمادی هر قدر در زاویه عزلت خزیدم ، و برای تحصیل فرصت خلوتی گزیدم ، مجالس ذکر ایام و سال باعث تشتّت خیال شد ، باز بدان دربار فیض آثار و مزار کثیر الأنوار التجاء آورده مدد خواستم ، و از مطالب و مآرب دنیویه خویش به قدر مقدور کاستم ، در تمام شب خود را با کتب انساب و احادیث مأنوس نمودم ، و در تمام روز به کسب احکام مسائل حلال و حرام مشغول شدم ، تا این نامه نامی و صحیفه گرامی مملو از اخبار و محشو از اسرار
1) .اشعار را ابن عساکر در تاریخ مدینة دمشق ۶۶/۶۰ نقل کرده ، بیت اول آن نیز در بحارالانوار ۱۰۷/۱۱ نقل شده به همراه این بیت : تَعَوَّدَ بسط الکف حتی لو أنّهأراد انقباضاً لم تطعه أنامله
گردید ، بنحوی که اهل فضل و ادب «کُلُّ الصَّیْدِ فی جَوْفِ الفِرا»(1)که از امثال عرب است در جامعیت آن از روی حقیقت بیان فرمودند وَهُوَ الْجَلیسُ الّذی یُطْری وَالصَّدیقُ الّذی لا یُفْری ،لا یَنامُ إلاّ بِنَوْمِکَ وَیَحْفَظُ السِّرَّ والأمانَةَ مِنْ قَوْمِکَ ، یجودُ بیانَک ، و یَبْسُطُ لسانَکَ ، لا یَعتَریه کَلالُ السَّهَرِ ، وَیُطیعُکَ فی السَّفَرِ وَالحَضَرِ ، إنْ شِئْتَ أَبْکَتْکَ زَواجِرُهُ ، وَإن شِئْتَ أضحَکَتْکَ نَوادِرُهُ .
پس برای عموم انام از خاص و عام ، به صواب دید جمعی اصحاب اطیاب ، و برخی از احباب اولوا الالباب ، در کاشانه دعاء و خانه بکاء ، که خانقاه ذکر و محفل فکر است مطبوع گردید .
وَیَومَ طبعِهِ بِحَوْلِ اللّهِ وَعَوْنِهِ فی أوَّل الاُسْبوعِ مِنَ العشرِ الثالِثِ مِنْ شَهْرِ ذی قعدة الحرام فی السادِسِ مِنَ العَشرِ العاشر من المائة الثالثة بعد الألفِ مِنَ الهِجْرَة النَّبویَّةِ ، عَلی هاجِرها ألفُ ألفُ صلوةٍ وَسلامٍ وتحیّةٍ فی سنة 1296 .
1) « فرا » یعنی حمار وحشی . تمام شکارها به جهت کوچکی جثه در شکم حمار وحشی جا میشوند ،و اگر حمار وحشی صید شد در واقع بقیه حیوانات نیز در ضمن آن صید شده . این مثل را وقتی گویند که مورد یا حاجت مهمی انجام شود که بقیه حاجات در ضمن آن هستند . رجوع کنید به : تاج العروس 1/96 ماده ( فرأ ) .
دیباچه
هذا کتاب جنة النعیم والعیش السلیم
فی أحوال السید الکریم والمحدث العلیم
عبدالعظیم بن عبداللّه الحسنی
علیه السلام والتکریم
بسم اللّه الرحمن الرحیم
الحَمدُ للّه ِ الَّذی خَصَّ مِنْ عِبادِهِ عَبْداً عَظیمَ المَنِّ ، وَاخْتارَ مِنْهُمْ سَیِّداً کَریمَ الصَّفْحِ ، فَعَظَّمَ شَعائِرَ دینهِ بِهِ ، وَقَذَفَ أحادیثَ نَبیِّهِ فی قَلْبِهِ ، وَزَهَّدَهُ عَنِ الدُّنیا وَحُطامِها ، وَأبْعَدَهُ عَنْ دارِ الهُدْنَةِ وَمُقامِها ، فأحَلَّه دارَ الأمْنِ بَعْدَ خَوْفِهِ ، وَوَفّی أجْرَهُ بَعْدَ لِقائِهِ ، وَجَعَلَهُ وَتَداً لِبِلادِهِ ، وَعَضُداً لِعِبادِهِ ، وَصَیَّرَ بَلْدَتَنا دارَ هِجْرَتِهِ ، وَنَوَّرَ مَدینَتَنا بِحُفْرَتِهِ وَتُرْبَتِهِ ، وَأسْکَنَهُ فی دارِ السَّلامِ مَعَ العَیْشِ السَّلیم ، وَاحْتَضَنَهُ بِرَوْحٍ وَرَیْحانٍ وَجَنَّةِ نَعیمٍ ، وَاُشْهِدُ بِاللّه ِ وَکَفی بِذلِکَ شَهیداً أنّه عَلَیْهِ السَّلامُ عاشَ سَعیْداً ، وَماتَ حَمیداً ، جاهَدَ فی سَبیلِ رَبِّهِ لاِءحْیَاءِ السُّنَّةِ ، وَهاجَرَ عَنْ جَوارِ جَدَّهِ لإماتَةِ البِدْعَةِ ، فَرَکبَ الطَریقَ وَمَضی إلی الحقِّ ، وَکانَ مَشْیُهُ بَرَکَةً ، وَنَظَرُهُ عِبْرَةً ، وَنُطْقُهُ حِکْمَةً ، وَسُکُونَهُ فِکْرَةً ، یَأمُرُ بِالمَعْرُوفِ وَیَنْهی عَنِ المُنْکَرِ ، وَیَعْبُدُ رَبَّهُ مُستَتراً فی سَرَبِهِ ، راجیاً لِلِقاءِ مَولاهُ ، وَمُخالِفاً لِهَواهُ ، ناصِحاً بِالقَوْلِ ، وَصالِحاً بِالعَمَلِ ، مُقْتَدیاً بِاجدادِهِ ، وَمُقْتَفیاً بآبائهِ ، خائفاً عَلی نَفْسِهِ الزَّکیَّةِ ، وَعامِلاً للتَّقیّةِ ، حَتّی قَرُبَ أَجَلُهُ وَحانَ حینُهُ ، وَقالَ اللّه ُ تعالی جَلَّ مَجْدُهُ : « فَمِنْهُم مَّن قَضَی نَحْبَهُ وَمِنْهُم مَّن یَنتَظِرُ » (1)فَلَهُ فی رسُولِ اللّه ِ أُسوَةٌ ، وبمحمَّدِ بن علیٍ وعَلی بنِ مُحمَّدٍ عَلیهِما السَّلام سلوةٌ ، فَخَرَجَ عَنْ جَوارِهِما خائِفاً یَتَرقَّب ، وهاجَرَ عَنْ دارِهِما وَجِلاً وَهَرَب ، حتی نَزَلَ فی دارِ رَجُلٍ مِنَ الشّیعَةِ ، وَکانَ عَلَیهِ السَّلامُ مَعَ خَوْفِهِ یُعَلّمُهُمْ أحکامَ الشَّریعَةِ ، وَنعْمَ ما قیلَ :
فَلَمْ یَسْتَتِمْ أمْرُ النَّبی بِمَکَّةٍ***فَهاجَرَ مِنْها فَاسْتَقامَ بِطیبَةٍ
وَلأجْلِ هذا النَّزیلِ الجَلیلِ ، رُفِعَتْ أعلامُ الدَّینِ ، فَقالَ عِنْدَ نُزولِهِ : « رَبِّ أَنزِلْنِی مُنزَلاً مُّبَارَکاً وَأَنتَ
1) .احزاب : ۲۳ .
خَیْرُ الْمُنزِلِینَ » (1)فَالرَّیُ صارَ رَیّاناً لِمَشْهَدِهِ ، وَالطِّهْرانُ مُطَهَّراً وَعُمْراناً لِمَرْقَدِهِ ، فَطابَ وَطَهُرَ رَمْسُهُ ، لِطَهارَةِ رُوحِهِ وَنَفْسِهِ ، نَعَمْ ما قالَ البُردَةُ فی قَصیدتِهِ : لا طیبَ یَعْدِلُ تُرْباً ضَمَّ أعْظَمُهُطُوبی لِمُنْتَشِقٍ مِنْهُ وَمُلْتَثِموَیَنْبَغی أنْ یُقالَ ما قالَ اللّه المتعال : « وَإِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَی عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِن مِثْلِهِ » (2)وَعَلی العَجَمِ أَنْ یُفاخِرَ لِمَقْدَمِهِ الشَّریفِ ، وَعَلی الرَّی أنْ تمیسَ کَما ماسَتِ العَرُوسُ فی خِدْرِهَا المُنیفِ فَللّه ِ الْحَمْدُ باسْتِبْدالِ القَوْمِ بالقَوْمِ ، وَالیَوْمِ بِالیَوْمِ ، فی هذِهِ المَدینَةِ الجَدیدَةِ الناصِرَةِ ، وَالجَنَّةِ النَّعیمَةِ الناظِرَةِ ، بِحَیْثُ جَعَلَها قُبَّةَ الاسْلامِ والسَّوادَ الأعْظَم ، وَمَحَطَّ رِحالِ الرِّجالِ مِنَ العَرَبِ وَالعَجَمِ ، فَوَقاها اللّه ُ عَنِ الشُّرورِ ، وَحَشی فیهَا النُّظْرَةَ وَالسُّرُورَ ، وَأجْری مِنْ تَحْتِها أنْهاراً عَذبةً ، وَأنْبَتَتْ مِنْها أثماراً حُلْوَةً ، وَجَعَلَها بَلَدَ الأمینِ ، « تُؤْتِی أُکُلَهَا کُلَّ حِینٍ » (3)، وأنَّها تَذْکِرَةٌ لِلْمُتّقینَ ، وَحَسْرَةٌ للکافِرینَ . بیت بَساتینُها لِلْمِسْکِ فیها رَوائحُوَأشْجارُها للرّیحِ فیها مَلاعِبُ وَمِنْ تَحْتِهَا الأنْهارُ تَجْری میاهُهاففائضَةٌ مِنْها وَمِنْها مَواکِبُ کأنَّ مَجاریها سَبائکُ فِضَّةٍتُذابُ وَأسیافٌ بِهِنَّ قَواظِبُفَهَلُمُّوا یا مَوالِیَ الشیعَةِ عِنْدَ شَجَرَةِ التُّفاحِ وَسُکّةِ المَوالی ، مَعَ الرَّوح والریحانِ فی کُلِّ الایّامِ وَاللیالی ، لِضیافَةِ هذا الضَّیفِ القادِمِ ، وَلِزیارَةِ هذا المُحدَّثِ العالِمِ ، الوَلیِّ المُؤتَمِن ، وَالجارِ الحَسَنِ ، مَلاذِ المَلْهُوفینَ ، وَکَهْفِ المُستَجیرینَ ، سَیِّدِنا وَمَولانا ، عِمادِنا وَحَمانا ، أبی القاسِمِ السَّیِّدِ الشَّریفِ عَبْدِ العَظیمِ بن عَبْدِاللّه ِ بنِ عَلِیِّ بنِ زَیدِ بنِ حَسَنِ بنِ عَلیِّ بنِ أبی طالِبٍ امیرِالمؤمِنینَ علیه السلام « أُولئِکَ عَلَیْهِمْ صَلَوَاتٌ مِن رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولئِکَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ » (4). الَّذینَ « لاَ یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ
وَهُم بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ » (1). وَنِعْمَ ما قالَ الفَرَزدَقُ :
اولئکَ آبائی فَجِئْنی بِمِثلِهم***إذا جَمَعَتْنا یا جریرُ المَجامِعُ (2)
اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی الرَّسُولِ الخاتم ، وَسَیِّدِ وُلْدِ آدَم ، مُفتَتِحِ کِتابِ النُّبُوَّةِ ، وَمُخْتَتِمِ صَحیفَةِ الرِّسالَةِ ، سِرِّ اللّه ِ الْمُسْتَسِرِّ فی کُلِّ الْمَوْجُود ، الأحْمَدِ المَحْمُودِ ، مُحَمَّدٍ سَیِّدِ الکَوْنَیْنِ وَالثَّقَلَیْنِ ، وَالفَریقَیْنِ مِنْ عُرْبٍ وَمِنْ عَجَم ، بِصَلَواتٍ زاکیَةٍ نامِیَةٍ ، مُتَواتِرَةٍ مُتوالِیَةٍ ، لاحَدَّ لِعَدَدِها ، وَلا مُنْتَهی لأمَدِها ، وَاجْزِه ما جَزَیْتَ نَبیَّاً عَنْ أُمَّتِهِ ، وَسَیِّداً عَنْ رَعیَّتِهِ ، وَاخْتِم اللَّهُمَّ بِالتَّسلیمِ الکَثیرِ ، وَالجَزاءِ الوَفیرِ ، عَلی الأطائبِ مِنْ أهْلِ بَیْتِهِ الَّذینَ أذْهَبْتَ عَنْهُمُ الرِّجْسَ و یُطَهِّرَهُمْ تَطْهیراً ، وَحَبْوَتَهُمُ الکَرامَة ، وَجَعَلْتَ مَوَدَّتَهُمْ أجْرَ الرِّسالَةِ ، فَأقَمْتَهُمْ أعلاماً لِعِبادِک ، وَمَناراً لِبِلادِکَ ، وَأشْرَقْتَ أقْطارَ الأرضِ بأنوارِهِمْ ، وَبارَکْتَ کُلَّ القُری وَمَنْ فیها بِمَزارِهِمْ ، وَجَعَلْتَ أفْئِدَةَ النَّاسِ تَهْوی إلَیْهِمْ ، وَأرَدْتَ قَضاءَ حَوائجِ الْمُحتاجینَ لَدَیْهِم .
وَنِعْمَ ما قیلَ فی حَقِّهِمْ :
للّه ِِ تَحْتَ قُبابِ الْعَرْشِ طائِفَةٌ***أخْفاهُمُ عَنْ عُیونِ الناسِ إجلا
وَلَکَ المَنُّ ـ یا رَبَّنا ! ـ عَلی ما أنْزَلْتَ فی ساحَتِنا مِنْ هذِهِ الذُّرِّیَّةِ الطاهِرَةِ ، وَالعِتْرَةِ الباهِرَةِ «رجالاً لا تُلْهیهِم تِجارَةٌ وَلا بَیْعٌ عنْ ذِکْرِکَ» (3)وَعِباداً رَوَیْتَهُمْ مِنْ صَافی شَرابِ وُدِّکَ ، حَفَظةً لِحُدودِکَ ، وَخَزَنةً لِجُودِکَ ، الَّذینَ بَذَلُوا أنْفُسَهُمْ فی مَرْضاتِکَ ، وَصَبَرُوا عَلی ما أصابَهُمْ فی حُبِّکَ ، إعلاءً لِکَلِمَتِکَ وَإعْزازاً لدینِکَ ، وَلَکَ الشُّکْرُ لِنِعْمَةِ هذِهِ المُجاوَرَةِ ، وَزِیارَةِ مَقابِرِ هؤلاءِ البَرَرَةِ ، النازِلینَ مِنَ الاصْلابِ الطاهِرَةِ ، وَالوارِدینَ فِی الأرحامِ المُطَهَّرَةِ ، شُکْراً یَزید وَلا یَبیدُ بِتَوالِی اللَّیالی وَالأیّامِ ، وَتَضاعُفِ الشُّهُورِ والأعوامِ .
اما بعد : فَیَقُولُ العَبْدُ الآبِقُ وَالمُقِرُّ بالرِّقِّ ، التابِعُ لِهَواهُ ، وَالمُخالِفُ لأمْرِ مَوْلاهُ ، الخاطئ الخاسِرُ ، وَالعاصِی العاثِرُ المَوسُومُ بِمُحَمَّدٍ وَالمَدْعُوُّ بِالباقِرِ ابنُ المَرْحُوم الوَرِع العالِمِ الجَلیلِ المولی مُحَمَّد اسماعیل بن عَبْد العَظیمِ بنِ مُحَمَّد باقِرِ المازَندرانیّ الکجُوریّ أصْلاً وَالطِّهرانی مَوْلِداً وَمَسْکَناً :
إنّی مَعَ فَناءِ الانیّة عَمَّرت أَرْبَعینَ سَنَةً ، وَکُنْتُ فی نِصْفِ ما مَضی مِنْ عُمری خادِماً لِهَوایَ ، وَمُلازِماً لِقُوایَ ، تابِعاً للشَّهْوَةِ ، وَمائلاً بِالغَفْلَةِ ، مُنْغَمِراً فی الجَهْلِ وَمُنْزَجِراً عَنِ العِلْمِ ، فَرأیتُ هذهِ البُنْیَةِ مَرْعیً لِلْهَوی ، وَمَرْتَعاً لِلقُوی ، فَوَجْدتُ العَقْلَ مَعْقُولاً عَنْ سِیَادَتِه وَمَعْزُولاً عَنْ امارَتِهِ ، وَالنَّفسَ بِالسُّوءِ أمّارَةً ، وَالقُوی العَقْلیَّة فَرّارَةً ، وَشاهَدتُ النَّفسَ کالبَهیمَةِ المَربوطَةِ هَمُّها عَلَفُها ، وَسَمانُها مُوجِبَةٌ لتَلَفِها فَلامَتنْی أحِبَّتی مِنْ بِطالَةِ العُمْرِ ، وَکَسالَةِ النَّفْسِ وَقَساوَةِ الْقَلْبِ ، وَمُتابَعَةِ الشَّیطانِ ، وَالمُبادَرَةِ إلی المَعْصیَةِ ، وَالإقْبالِ إلی الخَطیئةِ ، فَأَشْخَصونی إلی أعْشابِ الأئمَّةِ لاسْتِعْلاجِ المِزاجِ ، وَالخُلوصِ مِنْ هذه الأمْراضِ الکامِنَةِ الصَّعْبَةِ ، فَساقَتْنی السَّعادَةُ بَعْدَ غَلَبَةِ الشَّقاوَةِ إلی أعْتابِهِمْ وَالإلْتِجاءِ بأبوابِهِمْ ، فَتَداوَیْتُ أمْراضَ قَلْبیَ المَطْبُوعِ الرائِنِ فی عُشر الثالِثِ مِنَ الأرْبَعینَ عِنْدَ حَضرَةِ ثالِثِ الأئمَّةِ الطاهرینَ علیهمالسلام بَعْدَ العُکُوفِ بِرِحابِهِ وَالوُقُوفِ بِبابِهِ ، فَسَألْتُ تَدارُکَ الشَّکِّ بالیَقینِ ، والریاءَ بِالإخْلاصِ ، وَالکِبْرَ بالتَّواضُعِ ، وَالعَداوَةَ بالنَّصیحَةِ ، وَالرَّغْبَةَ الی الزُّهْدِ ، فَشَفانی ممّا ابتُلِیتُ ، وَ سَقانی بِکأسٍ عمّا مُنِیتُ ، فَخَلَّی عنّی الرَّزائِلَ ، وَحلاّنی بِالفَضائِلِ حَتّی صارَتْ فِیَّ کالطَّبیعَةِ الثانیَةِ ، وَالفِطْرَةِ الثابِتَةِ ، فَبُعِثْتُ بعد الشَّفاء ، وَالفَراغِ مِنْ شُرْبِ هذا الدَّوا[ء ]الَّذی لَیْسَ بَعْدَهُ داءٌ إلی نَشْرِ الأخْبارِ وخِدْمَةِ الأخیارِ ، فَعَلوتُ المَنابِرَ إعلاناً لِحِکْمَتِهِ ، وَإعلاءً لِکَلِمَتِهِ ، وَتَشَکُّراً لِنِعْمَتِهِ ، وَتَذَکُّراً لِعَطِیَّتِهِ ، حتّی مَضَتِ السنینَ وَبَلَغَ الأشُدَّ ، وَکَمُلَ الأرْبَعینَ ، وَکَبُرَ السِّنُّ ، وَدَقَّ العَظْمُ وَرَقَّ الجِلْدُ ، وَحانَ القُدُومُ علی المَلِکِ الحَیِّ القَّیُّومِ ، وَقَرُبَ الأجَلُ وَالوَقْتُ المَعْلُومُ ، وَاشْتَعَلَ الرّأسُ مِنّی شَیباً ، وَاسْتَبْدَلَ القُوَّةُ ضَعْفاً کما قال اللّهُ تعالی : « اللّهُ الَّذِی خَلَقَکُم مِن ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِن بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِن بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً وَشَیْبَةً یَخْلُقُ مَا یَشَاءُ وَهُوَ الْعَلِیمُ الْقَدِیرُ »(1).
بیت
1) روم : 54 .
ألا فَأبْلِغْ أحبّائی فَإنّی*** رَکِبْتُ الْبَحْرَ فَانْکَسَرَ السَّفینَهْ
فَقُلْتُ مُسْتَشْهِداً :
فأهلاً وَسَهْلاً لِضَیْفٍ نَزَلْ*** وَاسْتَوْدِعُ اللّهَ فِیما رَحَلْ
تَوَلّی الشَّبابُ کَأنْ لَمْ یَکُنْ*** وَحَلَّ المَشیبُ کَأنْ لَمْ یَزَلْ
کَأنَّ المَشیبَ کَصُبْحٍ بَدا*** وَأمَّا الشَّبابُ کَبَدْرٍ أفَلْ
سَقَی اللّهُ ذاکَ وَهذا معاً*** وَنِعْمَ المَوْلی وَنِعْمَ البَدَلْ
وَقَرأْتُ علی نَفْسی ما قال الشیخُ :
چو دوران عمر از چهل درگذشت***مزن دست و پا کابت(1)از سرگذشت
نزیبد ترا با جوانان چمید***که بر عارضت صبح پیری دمید
ترا برف بارید بر پر زاغ***نشاید چو بلبل تماشای باغ
ترا تکیه ای جان من بر عصاست***دگر تکیه بر زندگانی خطاست
قالَ أمیرُالمُؤْمنینَ علیهالسلام (2):
خَبَتْ نارُ جِسْمی(3)باشْتِعالِ مِنارَتی(4)***وَأظْلَمَ عَیْشی إذ أضَاءَ شَهابُها(5)
أیا بُومَةً قَدْ عُشِّشَتْ(6)فَوْقَ هامَتی***عَلی الرَّغْمِ مِنّی(7)حینَ طارَ غُرابُها
رأیْتُ خَرابَ الْعُمْرِ منّی فَرَرْتَنی(8)***وَمأواکَ مِنْ کُلِّ الدِّیارِ خَرابُها
1) در چاپ سنگی : کاتب .
2) رجوع کنید به : الانوار العلویة والاسرار المرتضویة ، شیخ جعفر نقدی (ت 1370 ) : 484 بجز بیت اول ، این اشعار در کتاب العهود المحمدیة شعرانی ( ت 973 ) : 360 به محمد بن ادریس شافعی نسبت داده شده است .
3) در عهود محمدیه : نفسی
4) در عهود محمدیه : مفارقی
5) در چاپ سنگی : شبابها .
6) در عهود محمدیه : عشعشت .
7) در عهود محمدیه : علی رغم نفسی .
8) در انوار محمدیه و عهود محمدیه : فزرتنی .
. . إلی آخِر ما قال علیهالسلام .
وَعِزَّةُ(1)عُمْرِ المَرْءِ قَبْلَ مَشِیْبِهِ ***وَقَدْ فَنِیتْ نَفسٌ تَوَلّی(2)شَبابُها(3)
أأنعم عیشاً بعد ما حلّ عارضی***طلائع شیب لیس یغنی خضابها
و سپس چنین سروده است :
إذا اصفر لَون المرء وابیض شعره***تنغص من أیامه مستطابها
فدع عنک سوآت الامور فإنها***حرام علی نفس التقیّ ارتکابها
وأدّ زکاة الجاه واعلم بأنها***کمثل زکاة المال تمّ نصابها
وأحسن الی الاحرار تملک رقابهم***فخیر تجارات الکریم اکتسابها
ولا تمشین فی منکب الارض فاخراً***فعمّا قلیل یحتویک ترابها
ومن یذق الدنیا فإنّی طعمتها***وسیق الینا عذبها وعذابها
فلم أرها الاّ غروراً وباطلاً***کما لاح فی ظهر الفلاة سرابها
وما هی الا جیفة مستحیلة***علیها کلاب همّهنّ اجتدابها
فإن تجتنبها عشت سلماً من أهلها***وإن تجتذبها نازعتک کلابها
فطوبی لنفس أوطنت قعر دارها***مغلقة الأبواب مرخی حجابها
فإن تخرب الدنیا بموت شرورها***ولکن موت الأکرمین خرابها
فَتَذَکَّرتُ الحَدیثَ المشهور فِی الأفْواهِ «مَنْ بَلَغَ الأرْبَعینَ وَلَمْ یأخُذِ العَصا فَقَدْ عَصا»(4).
فَأرَدْتُ أنْ أعْتَمِدَ وَأَسْتَنِدَ بِتَقْویَةِ القُوَّةِ العَقْلیّةِ ، وَالمَلَکَةِ الرَّبانیَّةِ بِعَصا مُوسَویَّةٍ لا یُمْکِنُ کَسْرُها ، وَلا یَقْدِرُ عَلی شَقّهِ أحَدٌ فَأَتَوَکَّؤُ عَلَیْها ، وأهُشُّ مِنْها أغْنامَ القُوی السائمَةِ وَأصْلَحَ عَنْها المآرِبَ الدُّنْیَویَّةِ والاُخْرَویَّةِ .
فَدَعانِی التَّوْفیقُ ـ وَهُوَ خَیْرُ رَفیقٍ ـ لِجَمْعِ هذِهِ الْوَجیزَةِ الغریزةِ العَظیمَةِ ، وَالدُّرَرِ الکَریمَةِ الثِّمینَةِ الیتیمَةِ ، فی شَرْحِ أنْسابِ الأئمَّةِ ، الَّذینَ هُمْ سادَةُ هذه الأُمَّةِ ، سیَّما المَدْفونینَ وَالمَقْبُورینَ فی هذا
1) در عهود محمدیه : لذة .
2) در چاپ سنگی : نفسی تؤتی .
3) این بیت ادامه ابیات سابق است . در عهود محمدیه قبل از این بیت چنین آمده :
4) در رساله سیر و سلوک منسوب به سید مهدی بحرالعلوم نیز این گفتار مشهور نزد مردم آمده و تعلیل آورده که : چون پس از چهل سالگی انسان راهی سفر آخرت است و عصا برای مسافر مستحب است . رجوع کنید به : ذریعه 12/284 ـ 285 ذیل شماره 1912 .
البَلَدِ وَالمَشْهُورینَ مِنْهُمْ مِنَ الوالِدِ وَالوَلَدِ ، واحِداً بَعْدَ واحِدٍ ، فَقَذَفَ فی قَلبی وَنَفَثَ فی رَوْعی أنْ أفْتَتِحَ الثَّناءَ بِذِکْرِ السَیِّدِ الولیّ أعنی هذا السَّیِّد الشَّریفِ الحَسَنیّ عَلَیْهِ وَعَلَیْهِمِ رَیاحینُ التّحیّاتِ وَرَوائِحُ التّسلیماتِ .
فَبَعْدَ التَّوَسُّلِ بِألْطافِهِمْ وَالتَّشَبُّثِ بأعطافِهِمْ سَمَّیْتُها بـ «جَنَّةِ النَّعیمِ وَالعَیْشِ السَّلیمِ فی أحْوالِ مَوْلانا عَبْدِ العَظیمِ» .
بیت
بأبی وَأمّی یا لَهُ فِی إسمِهُ*** ثَمَنٌ تُباعُ لَهُ القُلوبُ وَتُشتَری
وأهْدَیْتُ أنواعَ أنوارِها الزّاهِرَة وَریاحینِها الطَّیِّبَهِ ، الی سُکّانِ هذه البَلدَة ، حتّی یَشُمُّوها بِشَمَائِمِ الیَقینِ ، فی کُلِّ وقتٍ وحین .
بیت
اذا التّاجرُ الداری جاء بفارةٍ*** مِن المِسْکِ راحَت فی مَفارِقِهِم تَجری(1)
فهذه فاراتٌ مِسْکِیَّةٌ ، وَثَمراتٌ جَنیَّةٌ ، نَثَرتُها لِتَفریحِ الأرواحِ ، فی کلَّ مساءٍ وَصَباح ، بِعَدَدِ ساعاتِ اللَّیلِ والنَّهارِ ، وأَرْجُو مِنَ اللّه أن یَجْعَلَها وَسیلَتی فی دارِ القَرار ، حینَ یُنادِی المنادِ : « اقْرَأْ کِتَابَکَ کَفَی بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیباً »(2)، وَاُریدُ مِنه ما قال قائلُه :
وَمفیدُ آدابٍ وَمُونسُ وَحشَةٍ*** وَإذا انفَرَدْتَ وَصاحبٌ وسَمیرُ
وَألتَمِسُ التِماسَ المُضطَرِّ المُسْتَکینِ ، عِنْدَ أهْلِ التَّبصِرَةِ وَالدّین ، أنْ یَنْظُرُوا إلی مُصنِّفِها لا إلی ما صُنِّفَ فیها ، وَ إن کانَ المِدادُ وَالسَّوادُ یَحکیانِ عَنِ القُوَّةِ والإستِعْدادِ ، وَلِسانُ الإنْسانِ تَرجُمانُ الجِنان ، وَلْیَکُنْ حُسْنُ الظَّنِّ بی یَعْفُو عمّا نُمِی .
فَلیَنْظُروا مَن أنا وَما خَطَری*** ثُمَّ إلی ما حَوَتْ بِهِ فِکَری
نِعْمَ مَن کان صَحِیحاً مِنَ النَّقائصِ الفِطْریَّةِ ، وَسالِماً مِنَ القُصوراتِ الخِلقیّة ، یَحْتَرِزُ عَنْ طَریقِ الاعتِسافِ ، وَلا یَری الاّ بِعَیْنِ الانصافِ .
بیت
وَعَینُ الرِّضا عَنْ کُلِّ عیبٍ کَلیلةٌ*** وَلکِنَّ عَینَ السُّخطِ تُبْدِی المَساوِیا
وأیضاً
وَمَنْ یَکُ ذا فَمٍ مُرٍّ مَریضٍ*** یَجِد مُرّاً به الماءَ الزُّلالا
وَانّی أسْتَمِدُّ مِنَ اللّهِ وَأَسْتَعیذُ به مِنْ لَوْمَةِ کُلِّ لائمٍ ، وَمِنْ فَوْرَةِ کُلِّ شَیطانٍ جاثِم ، وَمِن الَّذینَ لَو جِئتَهُمْ بِکُلِّ آیةٍ لا یؤمِنُوا بِها(1)وَ« مَّا زَادَهُمْ إِلاَّ نُفُوراً »(2)وغُرُوراً وَ« اسْتِکْبَاراً فِی الاْءَرْضِ وَمَکْرَ السَّیِّئِ وَلاَ یَحِیقُ الْمَکْرُ السَّیِّئُ إِلاَّ بِأَهْلِهِ »(3)وَمِنَ « الاْءَخْسَرِینَ أَعْمَالاً * الَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَهُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً »(4)وَمِن الَّذین « ذَهَبَ اللّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَکَهُمْ فی ظُلُماتٍ لا یُبْصِرونَ * صُمٌّ بُکمٌ عُمْیٌ [ فَهُمْ ] لا یَرْجِعُون »(5).
وَبِاللّهِ الاسْتِعاذَةُ مِنَ الْغِوَایةِ وَالغَباوَة ، وَما یُضِلُّنا عَنْ طَریقِ الهِدایةِ ، وَمِنْ مَقالَةِ الهَوی وَالکِتابَةِ لاجْلِ الدُّنیا ، وَما یُفْسِدُ القَلْبَ وَیُهْلِکُهُ ، أوْ یُمْرِضُهُ وَیُعیدُهُ ، وَمِنَ الاغراضِ النَّفسانیّة ، وَالشَّهَواتِ الدُّنیاوِیّة ، کما ابْتُلیتُ آنِفاً وَمَرِضْتُ سابقاً .
وَفی الحدیثِ : «مَنْ أَرادَ الحدیثَ لِمَنْفَعَةِ الدُّنیا لَمْ یَکُنْ لَهُ فِی الآخِرَةِ مِنْ نَصِیبٍ»(6).
1) اقتباس از آیه شریفه « وَإِن یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لاَ یُؤْمِنُوا بِهَا حَتَّی إِذَا جَاءُوکَ یُجَادِلُونَکَ . . »( انعام : 25 ) .
2) آیه چنین است : « فَلَمَّا جَاءَهُمْ نَذِیرٌ مَّا زَادَهُمْ إِلاَّ نُفُوراً » ( فاطر : 42 ) .
3) فاطر : 43 .
4) کهف : 103 ـ 104 .
5) بقره : 17 ـ 18 .
6) اصول کافی 1/46 باب المستأکل بعلمه والمباهی به ح 3 ، روایت از امام صادق علیهالسلام نقل شده و ادامه آن در حدیثی دیگر ( ح 2 ) چنین است : «. . ومن أراد به خیر الآخرة أعطاه اللّه خیر الدنیا والآخرة» . همچنین رجوع کنید به : شرح کافی ملا صالح مازندرانی 2/159 ـ 160 ، وسائل الشیعة 27/79 ح 33249 ، مشکاة الانوار : 245 ، منیة المرید : 128 ، بحار الأنوار 2/158 ح 2 به نقل از منیة المرید ،و 67/225 به نقل از کافی .
وَقالَ علیهالسلام : «مَنْ طَلَبَ العِلْمَ لِیُباهِیَ بِهِ العُلَماءَ أوْ یُمارِیَ بِهِ السُّفَهاءَ أو یَصْرِفَ [ به ] وُجُوهَ الناسِ
إلیهِ فَلْیَتَبَوَّءْ مَقْعَدَهُ [ مِنَ ] النّار»(1).
فالوَیْل ثُمَّ الوَیل ! لی أن اُحْرِقَ نَفْسی لِغَیْری کالحَطَبِ وَأنْ أمُوتَ مُباهیاً وَمُرائیاً وَصَادّاً عَنِ الحَقِّ کأبی لَهَب . وَأعْتَذِرُ عنْدَ إخوانی مِنَ الفِرقَةِ الامامیَّةِ ، وَالطّائفَةِ الحَقَّةِ الإِثْنَیْ عَشَریَّةِ ، مِنْ سَهْوِ القَلَمِ وَدَنَسِ الخَطَأ ، وَغَشاوَةِ الْفَهْمِ ، وَجَهالَةِ العَمی ، وَهذا غایةُ مَا اسْتَقْرَیْتُ ، وَنِهایَةَ ما اسْتَفْهَمتُ ، فی تَدوینِ هذا الکِتاب ، مِنْ أحْوالِ الأنْسابِ ، وَالحَقُّ أوْسَعُ أنْ یُحیطَ بِهِ فَهمی ، أوْ یَعْلُوَ عَلَیْهِ وَهْمی ، وَأجلُّ أنْ یُؤاخِذَنی بِالنُّقصانْ ، وَیُعاقِبَنی بالنِّسیانِ ، معَ مَصائبِ الحَدَثانِ ، وَمَکائِبِ الحِرْمانِ ، وأسْتَغْفِرُ فیما أسْرَفْتُ علی نَفْسی مُتَمَسِّکاً بِهذه الآیةِ الکَریمَةِ : « وَمَن یَعْمَلْ سُوءاً أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللّهَ یَجِدِ اللّهَ غَفُوراً رَحِیماً »(2).
اللَّهُمَّ اغْفِرْ لی ما تَقَرَّبْتُ بِهِ إلَیْکَ ثُمَّ خالَفَهُ قَلْبی ، اللَّهُمَّ اغْفِر لی رَمَزاتِ الألْحاظِ وَسَقَطاتِ الألفاظِ ،وَشَهواتِ الجِنان ، وَهَفَواتِ اللِّسانِ .
ثُمَّ اعْلَمُوا ـ یا إخوانی الخُلاّنَ ـ إنَّ اللّه تَعالی لمّا عَلِمَ انّه یَقُومُ فی آخِرِ الزَّمانِ قومٌ لاِءِثارَةِ الفِتنَةِ وَإغارَةِ السُّنَّةِ ، وَإماتَةِ العِلْمِ وَارْتِکابِ الْجَهْلِ ، وَالتَّنَسُّکِ بِغَیْرِ الصَّلاحِ ، وَالتِّجارَةِ بِلا أرْباح ، وَالتَّواخی عَلَی الفُجُورِ وَالتَّغالُبِ عَلی الأَدْنَیْنَ کالسَّبُع العَقُور ، وَاسْتِعْمالِ اللِّسانِ بِالصِّدْقِ مَعَ تَشاجُرِ القُلُوبِ ، وَالارتِداءِ بِرِداءِ الاسْلامِ کَالَفرْوِ المَقْلُوبِ ، فَوَجَبَ فی عَدْلِهِ وَحِکْمَتِهِ أنْ یَخُصَّ مِنْ خَلقِهِ وَبَریَّتِهِ مَنْ أعْمَرَ دیارَهُ ، وَأحْیی آثارَهُ وَرَفَعَ رایاتِ الْعَدْلِ وَقَمَعَ أعْلامَ الْجَورِ ، وَهَزَمَ جَیْشَ الشِّرْکِ ، وَکَسَّرَ صَوْلَةَ الْکُفْرِ ، وَابْتَغی إبْقاءَ الدّینِ ، وَانْمَحی بِدَعَ المُبْتَدِعینَ ، وَقالَ اللّهُ تعالی فی
کِتابِهِ المُبینِ : « وَلَوْلاَ دَفْعُ اللّهِ النَّاسَ بَعْضَهُم بِبَعْضٍ لَّهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِیَعٌ »(1)فَمَدَّ اللّهُ ظِلَّهُ فی ذلِکَ الزَّمانِ عَلی رُؤوسِ کافّةِ الْعِبادِ ، لحُکْمٍ سَماویٍّ وَأمْرٍ الهیٍّ قَدْ یُرادُ أعنی ظِلَّ اللّهِ الْمَمْدُودِ وَالْمُظهِرَ لِقُدْرَتِهِ وَسَطْوَتِهِ فی عالَمِ الشُّهُودِ، سُلْطانَ المُلُوکِ وَمَلِکَ السَّلاطینَ ، غِیاثَ الاسْلام وَغوثَ المُسْلِمینَ ، قَهْرِمانَ الماءِ وَالطّین .
بیت
فَرْدٌ تَفَرَّدَ عَنْ شَبیه فی الْعُلی*** بِصِفاتِ مَجْدٍ لَنْ تَری أشْباهَها
وَتَخِرُّ لِلأذْقانِ ساجِدَةً لَهُ*** صَیْدَ الْمُلوکِ اذا رأتْهُ تِجاهَها
حَتّی إذا لَثَمَتْ مَواطِیَ نَعْلِهِ*** وَسْمَ الْفَخَارِ بِلَثْمِهِنَّ شفاهَها
شَکَرَ الإلهَ إیالةً عَنْ خَلْقِهِ*** فَالْخَلْقُ شاکِرَةٌ عَلَیْهِ إلهَها
وارثَ السَّلْطَنَةِ بالاسْتِحْقاقِ مِنَ السَّلاطینِ الماضینَ السُّلطانِ بنِ السُّلطان بن السلطان ناصر الدین الّذی یُرَفْرِفُ النَّصْرَ وَالظَّفَرَ عَلی رَأسِهِ فی کُلِّ وَقْتٍ وَحینٍ ، وَلَقَدْ طابَقَ الاسْمُ وَالمُسَمّی لأنَّ الأسْماءَ تَنْزِلُ مِنَ السَّماء .
بیت
نَفْسُهُ جَیْشُهُ وَتَدْبیرُهُ النَّصْـ*** ـرُ وَألْحاظُهُ الظُبی(2)وَالعَوالی(3)
صِلَة الهجر لی وهَجْر الوصال*** نکسانی فی السقم نُکْسَ الهِلال
وَقَدْ قیلَ فی حَقِّهِ مُوَرَّخاً حینَ زیارتِهِ لِمَوالیهِ :
بیت
ناصِرُ الدین فَقَدْ زار الحَبیبْ*** جاءَ نَصْرُ اللّهِ وَالفَتْحُ قَریب
وقال اللّه تعالی : « یَوْمَئِذٍ یَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ * بِنَصْرِ اللّهَ یَنصُرُ مَن یَشَاءُ »(4).
وهذا أوانُ النَّصْر وَالْفَرَحِ لِلرَّعیَّةِ لا زالَ أنْصارُهُ رَعیَّتَهُ وَإعانَتُهُمْ سَجِیَّتَهُ ، واللّهُ ناصِرُهُ وَمَؤَیِّدُهُ وَالمَلائِکَةُ شُهَّدُهُ ، وَأدامَ اللّهَ عَلَیْهِمْ حُسْنَ رعایَتِهِ ، وَأقامَ عَلَیْهِمْ أنْوارَ رَأفَتِهِ وَعُطُوفَتِهِ .
بیت
علی کُلِّ باعٍ باعُهُ وَتَواضَعَتْ*** لِعِزَّتِهِ وَانْقادَتِ العُرْبُ والعُجْمِ
وَمِنَ اللّه المُتعالِ الاعانَةُ فِی کُلِّ الأحْوالِ سیَّما الدَّعْوَةَ المُسْتَجابَةَ لِتَأبیدِ هذِهِ الدَّوْلَةِ البَهیَّةِ مَعَ العِزِّ والاقْبالِ ، وَالتَّوَکُّلِ إلَیْهِ وَالتَّوَسُّلِ إلی أوْلیائِهِ فی الْمَبْدَءِ وَالمآلِ .
مخفی نماناد : احاطه واحصاء نعماء اله از برای کافّه عباد به منطوقه« وَإِن تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللّهَ لاَ تُحْصُوهَا. . . »(1)غیر ممکن ، و منکرین نعمتهای نامتناهی الهی بعد از شناسائی به مفاد « یَعْرِفُونَ نِعْمَةَ اللّهَ ثُمَّ یُنکِرُونَهَا »(2)در تیه ضلالت و غوایت ساکنند ، و بر کفر و کفران ایشان نیز کریمه« أَلَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ بَدَّلُوا نِعْمَةَ اللّهَ کُفْراً »(3)اقوی شاهد و برهان ، پس به حکم محکم « صِرَاطَ الَّذِینَ أَ نْعَمْتَ عَلَیْهِمْ »(4)نشاید از بشارت« وَنَعْمَةٍ کَانُوا فِیهَا فَاکِهِینَ »(5)غفلت ورزیدن ، و در خانه خاک از نزیله « فَرَوْحٌ وَرَیْحَانٌ وَجَنَّةُ نَعِیمٍ »(6)بیبهره ماندن ، و از نعم ظاهره و باطنه الهیّه « وَأَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً »(7)تشکّر و تذکّر ننمودن ، همانا در روز رستاخیز که کس را گریز نیست مسؤول بلاغت مشحون « وَلَتُسْأَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ »(8)شدن ، پس ولیّ النّعم عالم از هر نعمتی خدمتی خواست تا آن خدمت شکران نعمت باشد ، چنانکه خدمت لسان تحدیث و بیان است کما قال اللّه تعالی فی کتابه التبیان
« وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ »(1).
از آنجایی که شکر این نعمت و اظهار این خدمت در این زمان خجسته اوان برحسب حرفه
معلومه و صنعت معلومهام که پند بندگان و نصیحت جاهلان است در عهده این بنده شرمنده
که موسوم به اسم سامی حضرت سیّد المرسلین صلیاللهعلیهوآله ، وملقّب به لقب پنجمین ائمه دین
یعنی شکافنده دانش و نماینده بینش مقرّر شده است ، با نهایت عجز و قصوری که در
سُلاله کلم مفطور است ، به قدر مقدور و میسور که گفتهاند : «ما لا یُدْرَکُ کُلُّهُ لا یُتْرَکُ کُلُّهُ»(2)
لکن ابن ابی الحدید در شرح خود بر نهج البلاغه 19/75 عبارت فوق الذکر را جزء امثال دانسته و میگوید : یقال فی المثل : ما لا یدرک کله لا یترک کله . عجلونی هم در کشف الخفاء 2/196 به شماره 2258 تصریح کرده که عبارت مذکور قاعده است نه حدیث .
خواستم در بقیّه عمر خویش تدارک از ایّام پیش کرده ، از آنچه سالها بر زبان شکستهام جاری گردید بنان قلم را هم گویا کرده در این اوراق ضبط نمایم ، پس در مقام تحدیث نعمت واحده [ای] که مجموعه نعمتهای الهیّه است برآمدم ، و همانا آن را پادشاه نعمتهای جهان دانستم ، و آن نعمت عامّه و رحمت تامّه بنا بر مذهب و مشرب این بنده گناه کرده ، وجود بهشت نمود اعلی حضرت شاهنشاه اسلام پناه ، شهریار تاجدار ، جوان بخت کیوان تخت ، خدیو لشکر شکن ، فرهنگ کشورگشای ، . .(3). ایوان جم ، داور و دادگستر ممالک عجم ، آنکه انجمش حشم و ماهش پرچم ، خورشیدش جام و بهرامش غلام ، بنده جاهش سپهر و شرمنده رایش مهر ، سلیمان یوسف چهر ، یوسف سلیمان قدر ، ناموس عدل ، قانون جُود ، کهف زمان ، اصل امان ، عین عدل ، و عقل صرف ، آیه رحمت ، ولی نعمت ، با شوکتش ذکر کاوس کی ، و با همتّش نام حاتم طی .
بیت
مَضَتِ الدُّهُورُ فَما(1)اَتْیَنَ بِمِثْلِهِ*** وَلَقَدْ اَتی وَعَجَزْنَ عَنْ نُظرائِهِ(2)
عذل العواذل حول قلب التائهِ*** وهوی الأحبة منه فی سودائه
زیب افزای دیهیم و افسرگی جز وی کیست سعادت بخش خطه ری جز وی نیست ،السّلطان بن السّلطان بن السّلطان ابوالفتوح ابو النَّصر ناصر الدین شاه که مملکت را چون او ستوده شاهی نیست .
بیت
الاَمَرُ والنَّهی وَالسّلاهِبْ وَالـ*** ـبیْضُ له وَالعَبیدُ وَالحَشَمُ(3)
أحقّ عافٍ بدمعک الهِمَم*** أَحْدَثُ شیء عهداً بها القِدَمُ
بیت
دولت منصور شاه ناصر دین است*** منّت وافر خدای را که چنین است
بیت
خَلیفَةُ رَبِّ العالَمین وَظِلُّهُ*** عَلی ساکِنی الغَبْراءِ مِنْ کُلِّ دیارِ
پس از وقتی که بِالیُمْنِ وَالعَظَمَةِ وَالاجِلالِ وَالخَیْرِ وَالسَّعادَةِ وَالاِقْبالِ ، به کَریمه « وَاللّهُ یُؤَیِّدُ بِنَصْرِهِ مَن یَشَاءُ »(4)خداوند سبحانه بر کافّه رعایای(5)ایران احسان بیپایان فرمود ، و بر ایشان عیش رغید و نصرت جاوید و عزّ ابد و ملک مؤیّد را ارزانی نمود ، بعد از یکهزار و دویست و چهل و هفت از هجرت مهر طلعت حضرت رسالت نبوی صلیاللهعلیهوآله در شب سهشنبه ششم ماه صفر بالنّصر والظّفر آن وجود مسعود را از مکمن غیب به عرصه شهود آورد ، بحمد اللّه تعالی تاکنون که هزار و دویست و نود وشش است و یک قرن و دو سال علاوه از
سلطنت آن سلطان صاحبقران میگذرد تمام مملکتش از فرط امن و امان چون بهشت
جاویدان است ، گویا جنّت موعوده همین مملکت موجوده است .
بیت
لَقَدْ بَسَطَتْ فیِ الاَرْضِ عَدْلاً خِصالُهُ*** بِهِ ائتَلَفَتْ آسادُها وَضُباؤُها
پس از این نعمت عظمی و موهبت کبری اگر خداوند را تشکّر و ستایش گوئیم جزاء و سزاء آن عاید ما بندگان شود « لَئِن شَکَرْتُمْ لاَءَزِیدَنَّکُمْ وَلَئِن کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِی لَشَدِیدٌ »(1).
بیت
از کرم اوست هر چه رزق به گیتی*** وز همم اوست هر چه عیش به کشور
این بنده امیدوارم همیشه نصرتش در یمین و سطوتش در جبین ، لواء عدلش برپا و رایت فتحش کشورگشا باد .
بیت
فَلَمْ یَخْلُ مِنْ نَصْرٍ [لَهُ] مَنْ لَهُ یَدٌ*** وَلَمْ یَخْلُ مِنْ شُکْرٍ لَهُ مَنْ لَهُ فَمُ
وَلَمْ یَخْلُ مِنْ اَلقَابِهِ(2)عُوْدُ مِنْبَرٍ*** وَلَمْ یَخْلُ دیْنارٌ وَلَمْ یَخْلُ دِرْهَمُ(3)
إذا کان مدحٌ فالنسیب المقَدَّمُ*** أَکُلَّ فصیح قال شعراً مُتَیَّمُ
تا رعایای دور و نزدیک ترک و تاجیک آسوده حال و مرّفه الاحوال با کمال ذلّت و خاکساری چشم امیدواری به رحمتهای حضرت پروردگاری بگشایند ، و دست دعا برای بقای دولت ابد آیت وی برآورند ، و با هزاران لعن و نفرین دشمنانش را از فضا و عرصه زمین به درکات سجّین و حضیض اسفل السّافلین نشانند .
پس این دعا گوی سالخورده ، مذهبش بر تحدیث نعمت است ، و مشربش بر قبول منّت که «مَنْ لَمْ یَشْکُرِ المَخلوقَ لَمْ یَشْکُرِ الخالِق»(4)
من لا یشکر الناس» ، و امام رضا علیهالسلام در روایتی میفرماید : «من لم یشکر المنعم من المخلوقین لم
یشکر اللّه عزوجل» . نگاه کنید به : عیون أخبار الرضا علیهالسلام 2/24 ح 2 .
همانا رؤساء ملّت و رؤوس دولت بر قبول صدقمآگاه ، و بر دعوی صوابم همراهاند .
بیت
اگر یک گل شد از بستان عالم*** تو باقی مان که هستی جان عالم
چون لسان این بنده ذلیل از بیان این مطلب مهم کلیل است ، متون دواوین و تواریخ ناصریّه که شرح مکارم و بسط مراحم آن شهریار معدلت مدار را میدهد اقوی دلیل ، پس هر آن کس بخواند و بداند البّته بالطّوع و الرّغبة ربقه اطاعت آن پادشاه عادل باذل را بر رقبه خود گذارد ، و بقاء این وجود ذی جود ، و دوام این دولت جاوید مدّت را بعد از هر فریضه از حضرت احدیّت جلّ ذکرُه مسألت نماید .
عجالةً بنگر از حسن نیّت و صفاء سریرت آن شاهنشاه خیرخواه ، چگونه خدمات شایسته و عمارات خجسته بر مراقد ائمه انام و مقابر اولاد و احفاد کرام ایشان برپا و بنا فرموده ، و بر تحسّرات ملوک سالفین و سلاطین سابقین افزود ، آخر گنبد هرمان را چه ثمر و قصر غمدان را چه اثر ! ؟
پس هر بنائی که برای رفعت ایمان است پاینده و جاویدان خواهد ماند ، و ارکانش از انهدام و انعدام مصون و محفوظ خواهد گردید ، و از بناهای خیریّهای که در عهد کیوان مهد آن پادشاه جم جاه ، موشّح و مزّین از هزاران روح و ریحان شد این بلده ناصره طهران است که عذوبت ماء و لطافت هواء و وجوه ناعمه اهالی آن اقوی برهان است .
پس بنگرید سا کنین آن به وضعی خوش و به نحوی دلکش « عَلَی سُرُرٍ مَوْضُونَةٍ(1)*مُتَّکِئِینَ عَلَیْهَا مُتَقَابِلِینَ »(2)در هر صبح و شام مفاد « وَ[لَهُمْ] رِزْقُهُمْ فِیهَا بُکْرَةً وَعَشِیّاً »(3)
بهرهمند ، و از لطیفه « مَا تَشْتَهِیهِ الاْءَنفُسُ وَتَلَذُّ الاْءَعْیُنُ وَأَنتُمْ فِیهَا خَالِدُونَ »(1)علی الدّوام خرسند میگردند .
پس این بلد دائمة الاُکُل است و فیض بخش جزء و کُل ، از آنکه در قالب خاکی آن جانی روان و بهشتی جاویدان است کما قیل :
وجنّة فی جنّة الطّهران
و آن مزار کثیر الانوار امامزاده لازم التّکریم سیّد شریف حضرت عبدالعظیم بن عبداللّه حسنی علیه التّحیة والتسلیم است ، و قبّه عالیه ابوالقاسم سیّد حمزه موسوی ، و روضه طاهره باهره سیّد طاهر حسینی ، و مقبره متبّرکه سیّد عبداللّه ابیض ، و قبور سائرین از امامزادگان ذوی الشّأن ، وکمّلین و مجتهدین از علماء و قدماء اهل اسلام و ایمان است که در حدود و ثغور این بلده علیّه به مثابه اساطین و ارکان در جهت قبلی طهران نگاهدارنده آفات و ریزنده عطایا و برکاتند ، و از وجودشان به مفاد « وَبَیْنَ الْقُرَی الَّتِی بَارَکْنَا »(2)برکات و رحمات الهیّه بر سکنه طهران مستدام و مؤیّد است .
بیت
بناز ای سر تاج بر لا مکان*** ببال ای پی تخت بر آسمان
زگاه فریدون و دوران جم*** چنین شاه کی دیده ملک عجم
جهان شد جوان او چه برگاه شد*** بهشتی شد ایران چه او شاه شد
چو شه ناصرالدّین برآمد زگاه*** پی تخت بالید بر فرق ماه
پس بدان هر قدر عمارات و روضات ائمه دین و اولیاء کاملین زیادتر میشود و آثار آنها بیشتر توجّه نفوس قدسیّه کافه مؤمنین و قاطبه از اهل ایمان و یقین بدانها نیز زیاده خواهد شد ، و هر قدر ازدحام عام و اجتماع انام در مشاهد کریمه ومراقد عظیمه ایشان زیاد گردد ، نظرات رحمانیّه و لحظات الهیّه اطراف و اکناف آنها را فرا خواهد گرفت .
پس از شعائر اسلام سیّد انام ، عمارت کردن قبور ائمه هدی و اولاد طاهرین ایشان است ، و ظهور این آثار نیک و شعار خیر از منبع عدل و مشرع فضل آن پادشاه جمجاه باعزّ و تمکین گردید ، که ملائکه ساکنین حضیض زمین تا ذروه عرشِ برین ، بر وی تحسین و آفرین گفتند .
حکایت سلطان خراسان
گویند : یکی از اولاد رسول که عالم بود بر سلطان اسماعیل سامانی ، سلطان خراسان ، برای امر مهمّی وارد شد ، بعد از برآوردن حاجت آن سیّد عالم ، هفت قدم وی را مشایعت کرد ، حضرت رسول صلی الله علیه و آله را در خواب دید فرمودند : چون اعزاز و اکرام نمودی عالمی را از اولاد من و هفت قدم وی را مشایعت کردی سلطنت را هفت بطن در صلب تو قرار دادیم . پس چه می دهد حضرت ختمی مآب در ازاء این خدمت نمایانی که این پادشاه صاحبقران به این سیّد عالم ذی شان نمود جز طول عمر و دوام دولت و نجات از اهوال قیامت .
هان ! هان ! بنگرید چه قدر بیوت مقدّسه در این دولت حقّه افراشته شد که آیه « فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللّهُ أَن تُرْفَعَ وَیُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ »(1) بیان از آن میکند ، و چه اندازه عبادات محموده در آنها مقبول دربار احدیّت گردید ، و چه دعاهای خیر برای دوام این دولت ابد مدّت به هدف اجابت مقرون آمد .
بیت
اِنّ آثارَنا تَدُلُّ عَلَیْنا*** فَانْظُرُوا بَعْدَنا اِلیَ الاْآثار
[ اعطاء تولیت حرم حضرت عبدالعظیم از طرف ناصر الدین شاه ] [ به امین السلطان ]
پس در عنوان این کتاب لازم بود کافّه رعایای علیّه بهیّه ممالک ایران سیّما دارالخلافه باهره ناصره طهران ـ صانها اللّه عن الحدثان ـ را اعلان نمایم که در سال هزار و دویست و نود از هجرت حضرت رسالت صلی الله علیه و آله که آن پادشاه کیوان بارگاه از سفر اوّل فرنگستان مراجعت فرمود و پرسشی از احوال ضعفاء و اغنیاء رعایای خود که متوطّنین آن حدودند فرمود ، و معاهدات جدیده شفاهاً با سلاطین روی زمین با کمال اطمینان و تمکین کرد ، برای آنکه اهل ایمان ثمره این سیاحت را که در بلاد کفر فرمود متذکر شوند جناب مجدت و نجدت انتساب (1)شوکت و فخامت نصاب بنده دربار امین اسرار آقا محمد ابراهیم ملقّب به امین السّلطان ـ اَدامَ اللّه تعالی فی ظِلِّ ظَلیلِهِ مَتی کانَ ـ را در خلوت خواست و محرمانه فرمایشات خسروانه فرمود ، و تولیت زاویه مقدّسه و روضه منوّره حضرت عبدالعظیم علیه السلام را در عهده کفایت جناب معظّم مقرّر داشت ، و این خدمت شاهانه و منصب خسروانه را ارجاع به ایشان کرد که فی الواقع نیابتی از حضرت سلطنت است .
الحق جناب معزّی الیه پاکی طینت و نیکی فطرت خود را در این خدمت مرجوعه به وضعی جلوه داد و اهتمام تمام در انجام آن نمود که محسود ابناء زمان خود گردید ، آن زاویه مقدّسه را از انزواء برآورد ، و اهل غرض و هوا را در زاویه هاویه انداخت ، و روز به روز بر عزّ خویش افزود ، و اصلاح امور دنیویّه را از این خدمت اخرویّه خواست ، بناهای نیک بنیان نهاد و خانه آخرت را آبادان از اماکن شریفه و اعتاب عالیه برای تشرّف این مزار زوار (2)آورد ، و مردم را تشویق به مضمون حدیث «مَنْ زَارَ عَبْدَالْعَظِیمِ کَمَنْ زَارَ الْحُسَیْن» (3)
رجوع کنید به : کامل الزیارات : 537 باب 107 ، ثواب الأعمال : 124 ( ص 99 از چاپ دیگر )ح 1 ، به نقل از هر دو در بحار الانوار 99/268 ح 1 و 2 و وسائل الشیعة 14/575 ح 19849 ، خاتمة المستدرک 4/406 و 5/231 ، الرواشح السماویة میرداماد : 51 ، جامع الرواة اردبیلی 1/460 ،طرائف المقال 2/546 ، معجم رجال الحدیث 11/52 .
در تمامی منابع قدیم و جدید که معرفی شد به مضمونی است که نقل شد ، و عبارت مشهور ظاهراً از همین روایت اخذ شده و حدیثی مستقل نیست . این روایت در موارد متعدد دیگری نیز در آینده خواهد آمد .
کرد ، و نفوس عرب و عجم را به نحو اصفی به این قبّه و بارگاه توجّه داد ، به نحوی که در سنین و اعوام سابقه که عوام و خواص از زیارت ائمّه دین برای حفظ عرض و مال و دین ممنوع بودند ، بر این آستان عرش بنیان روی خلوص و ارادت می سودند . این عاصی فراموش نمی کنم در روز نوروز و یوم مولود حضرت ختمی مآب که با روز جمعه قرین شده در حین تحویل شمس به برج حمل و ازدحامی که از رجال و نساء اکابر و اصاغر علما و اعیان در روضات عدیده و رواقهای جدیده ، و مساجد مردانه و زنانه و صحن شریف و مدرسه جدیده امینیّه و مدرسه عتیقه و باغ متّصل به صحن و بامها و غرف و شرف اطراف روضه منوّره شده بود که از تنگی جا و کثرت دعا و گریه های شوق آمیزِ اهل بکاء گویا نشان از روز قیامت می داد . و داعی یاد ندارد در اماکن شریفه این قسم هجوم و جمعیّت شده باشد ، و اگر حسن مواظبت و ملازمت جناب معزی الیه نبود و بر عمارات آن قبّه عالیّه نمی افزود فرقه حقّه
اثنا عشریّه را بدین گونه مراد و مقصود حاصل نمیشد .
بیت
گفت پیغمبر تو را وزّ سلوک*** اِنَّمَا النّاسُ عَلی دِینِ مُلُوک(1)
شه چو حوضی وان خدم چون لولهها*** آب از لوله روان در کولهها
خوی شاهان در رعیت جا کند*** چرخ اخضر خاک را خضرا کند
1) مرحوم ملا محمد صالح مازندرانی در شرح اصول کافی 12/560 تصریح کرده که عبارتِ « الناسُ علی دین الملوک » یا «ملوکهم» از امثال مشهوره است ـ نه روایت ـ ، و همچنین والد شیخ بهائی در کتاب وصول الاخیار الی اصول الاخبار : 30 آنرا از امثال سائره دانسته ، همچنین ابن هندی فتنی ( ت 986 ) در تذکرة الموضوعات : 182 میگوید : لا أعرفه حدیثاً . همچنین رجوع کنید به : کشف الخفاء 2/311 رقم 2790 در این معنا تبریزی انصاری در اللمعة البیضاء : 139 این دو بیت فارسی را نقل کرده :
بنگرید این پادشاه با سلطنت و اقتدار چگونه در راه این بزرگوار بذل مال نمود و از میمنت این خدمت عمرش مزید و دولتش جاوید ماند و مصارفی که از ابتداء جلوس بر تخت شهریاری فرمود از برای ائمّه انام علیهمالسلام عموماً و از برای حضرت عبدالعظیم و مقابر امامزادگان دیگر خصوصاً از احصاء آنها محاسبین را کلال و مَلال است .
پس عموم رعایا را سزد از مال و جان به قدر امکان دریغ ندارند ، و در اعیاد شریفه و لیالی کریمه ، به آن مزار کثیر الانوار حاضر شوند ، و خلعت مغفرت و قضاء حاجت و صله مکرمت و جائزه موهبت بخواهند ، و این چند روزه عمر را غنیمت شمارند ، و فرصتی بدست آورند ، و به طریقه معرفت و بصیرت قدمی گذارند و از این فضل نامتناهی الهی غفلت نورزند که این رشته متّصل به سلسله خانواده وحی و تنزیل است ، و این ساقیه منشعب از رودخانه تسنیم و سلسبیل ، این عرش عظیم الملائک است ، و این کرسی رفیع منبسط الارائک ، روضهای است مانند بقیع غرقد ، و حوزهای است مجموعه از انوار مجرّد ، جهان ری را وی جان است ، و نماینده قدرش سلطان جهان ، پس از این همسایه خیرخواه پناهخواه که مجیر ملهوفین و دادرس مظلومین است ، که الجار الّذی یُجیرُ غَیْرَه تا امروز چشم مرمودت مکحول آن خاک نشود از گناه پاک نشوی ، اینجا اشک ریز تا در عقبی بر تو رشک برند ، اکنون بر دامن ایشان دست تولّی زن تا روز رستاخیر از تو تبرّا نکنند ، امروز در این مزار خاکسار شو تا فردا کامکار شوی .
پس چندی است که نیّت حسنه سلطانی این عبد عاثر دانی فانی حاجی ملاّ محمّد باقر طهرانی را که واعظی غیر متّعظ و غافلی غیر مستیقظ است محرّک و مهیّج شد تا از این مرقد(1)فیض گنجور(2)شرحی و بر این مزار فیض آثار بسطی دهد ، و هر آنچه در این روضه منوّره مصروف و مبذول شده است به بنان قلم رقم کرده قید نماید ، و مفاخر ومآثر
حضرت عبدالعظیم علیهالسلام را که از ائمّه دین به طریق قطع و یقین مأثور و مروی است بنگارد ،
تا هر زائری خود را بینا بیند ، و هر ذاکری بر آن آستان از روی صفا نشیند .
اگر چه این بنده شرمنده را قصور باع و قلّت تتبّع و اطّلاع و تشتّت بال و تزلزل احوال
و ارتعاش جناح و ارتعاد جنان مانع و شاغل بود ، لیکن میامن قدسی مواطن و انفاس
مقدّسه نفوس زکیّه ابناء مکرّمین و احفاد مطهّرین حضرت صدّیقه طاهره سیّده نساء
عالمین ـ علیها وعلی اولادها آلاف من التحیّات والتّسلیمات ـ مدد فرمود ، بعد از تحقّق
و تعمّق در کتب معتبره علماء متبحّرین و محدّثین معتمدین اخبار و احادیث صحیحة
الاسناد در این چند ورق مجموع و مضبوط گردید و کتابی مدوّن شد .
پس بر اهل فضل و حدیث و ازکیاء معاصرین از آنچه تفصیل و تدوین نموده بودم عرضه
داشتم ، و از عثرات و هفوات آن وقایه خواستم ، و تهذیب و تذهیب مساوی و معایب آن را
مستدعی شدم ، با آنکه اتفاق آراء محال است در این مورد و محل ، ایشان را مشفق و متّفق
یافتم .
پس از کمال کرم و علوّ همم و فرط فتوّت و وفور رأفتی که با داعی عاصی داشتند این
وجیزه را نعمتی جلیل و موهبتی نبیل پنداشتند ، و برای ایفاد واهداء مهر حضرت طلعت
اقدس شهریاری آن را هدیه لایق و تحفه قابل گمان نمودند ، لهذا به مفاد :
بیت
لا خَیْلَ عِنْدَکَ تُهْدِیها(1)وَلا مَالٌ*** فَلْیُسْعِدِ النُّطْقُ اِنْ لَمْ تُسْعِدِ(2)الْحَالُ(3)
آمده :
واجز الأمیر الذی نعماه فاجئة*** بغیر قول ونعمی الناس أقوالُ
بر این بضاعت مزجاة لحظه نظری و لمحه گذری فرمایند که این آثار باقیه نیز از نیّات
صالحه آن ضمیر مهر منیر است ، و تقریر بیان بر منبر با تحریر بنان در دفتر فرقی بسیار
و تفاوتی بیشمار دارد ، اگر چه این کمترین بندگان و پستترین دعاگویان از توده خاک
کمتر است ، و از مور ضعیفی لاغرتر ، لیکن از قبول این هدیه قلیله به این دو بیت خدمت
آن پادشاه سلیمان جاه معذرت میخواهد :
اَهَدَت سُلیْمانَ یَومَ الْعَرْضِ قُبَّرَةٌ*** بِنِصْفِ رِجْلِ جَرادٍ کانَ فی فیها
تَرنّمَتْ بِفَصیحِ الْقَول وَاعْتَذَرتْ*** اِنّ الهَدایا عَلی مِقدارِ مُهْدِیها(1)
پس بهتر ختم مقال است و استعانت از حضرت ذوالجلال ، و مِن اللّه الاْعانَةُ فی کُلُّ حالٍ ،والتّوکُّل فی الْمَبْدءَ والْمَآل ، وَ علی اللّهِ قَصد الْسَّبیلِ ، وَهُوَ حَسْبی وَنِعْمَ الْوَکیلُ ، وَالْعَفْوُ مَرجُوٌّ مَأْمَولٌ وَالْعُذرُ عِنْدَ کِرامِ النّاسِ مَقْبُولٌ .
و این کتاب را موسوم به «جنّة النعیم فی احوال عبدالعظیم علیه السلامُ والتکریم» نمودم و به مضمون بلاغت مشحون « رَوْحٌ وَرَیْحَانٌ وَجَنَّةُ نَعِیمٍ »(2)آن را به عدد ساعات ایّام و لیالی به بیست و چهار روح و ریحان معطّر و مطیّب ساختم ، و هر یک از این روح و ریحان را به ارواح طاهره شعشعانیّه و اشباح مطهّره نورانیّه هر یک از امامزادگان که در خطه طهران مدفونند نثار کردم ، پس هر زائری در هر ساعتی شایسته و سزاوار است از شامّه روحانیّه خود یکی از این ریاحین طیّبه را استشمام نماید ، و هیکل تن را به تبعیّت جان روان ، حیات دائمه بخشد ، و قبل از تمام این عنوان مقدّمه مفیده برای آنکه اهمّ و اکبر است به نام رضوان افتتاح به خیر میشود .
امّا در رضوان سه عنوان است :
تکثیر : در کثرت نسل سادات .
تفضیل : در فضائل سادات .
تخصیص : در خصائص سادات .
اوّل : روح و ریحان در عدد اولاد حضرت امام حسن مجتبی علیهالسلام و در اینکه اعقاب و اولاد آن جناب منحصر به حسن مثنی و زید گردید .
دویم : روح و ریحان در شرح احوال حسن مثنی .
سوّم : روح و ریحان در شرح احوال زید و اولاد دیگر از ائمه هدی علیهمالسلام که موسوم به زید بودند .
چهارم : روح و ریحان در شرح احوال اجداد حضرت عبدالعظیم علیهالسلام که منتهی به زید میشوند .
پنجم : روح و ریحان در شرح کنیه و لقب و اسم حضرت عبدالعظیم ، و بیان «السّلامُ عَلَیَْک أیُّها المُحَدِّثُ العَلیم» و مراتب حدیث و معنی «حدیث» و «محدّث» و بیان «السّلامُ عَلَیْکَ أیُّها الشِّخْصُ الشَّریف» و بیان «السّلامُ عَلَیْکَ أیّها السیّدُ الکَریم» .
ششم : روح و ریحان در شرح برادران و فرزندان و عیال حضرت عبدالعظیم علیهالسلام .
هفتم : روح و ریحان در درک خدمت آن جناب ، ائمّه ثلاثه را یعنی حضرت جواد و حضرت هادی و حضرت عسکری علیهمالسلام .
هشتم : روح و ریحان در شرح حدیث ابا حماد رازی و امر کردن به اخذ دین از حضرت عبدالعظیم علیهالسلام ، و این حدیث کثیر الفوائد است .
نهم : روح و ریحان در شرح کسانی که عرض دین خدمت ائمّه طاهرین علیهمالسلام کردهاند ،و عرض دین حضرت عبدالعظیم علیهالسلام که تمام عقاید و اصول و فروع و مطالب حقّه در ضمن این شرح مسطور و مذکور است .
دهم : روح و ریحان در شرح مهاجرت حضرت عبدالعظیم علیهالسلام به طرف ری و ایّام توقف آن جناب و وضع عبادتش .
یازدهم : روح و ریحان در ترجمه چهل حدیث که از آن جناب مروی است و به فارسی ترجمه شده است ، و بیان حدیث «مَنْ حَفِظَ أرْبَعینَ حَدیثاً . .» .
دوازدهم : روح و ریحان در شرح کیفیت شهادت و وفات آن بزرگوار و مدفن شریف و بناء
ری و مدح عجم .
سیزدهم : روح و ریحان در شرح معنی زیارت و اخباری که در ثواب زیارت آن بزرگوار مروی است .
چهاردهم : روح و ریحان در آداب زیارت زائر و خدّام مقابر و کرداری که از ایشان شایسته است ، و بناهای حسنهای که مقتضی است در جوار این مزار کثیر الانوار باشد از مدرسه و غیر آن .
پانزدهم : روح و ریحان در معنی «تولیت» و آداب زیارت کردن متولی این آستان و ثمراتی که در این اوقات کالشمس فی رابعة النّهار هویدا و آشکار است .
شانزدهم : روح و ریحان در شرح بناء قبّه حضرت عبدالعظیم علیهالسلام در زمان مجد الملک رادستانی و تذهیب آن در این دولت جاویدْ مدّت ، و بناء تذهیب قباب ائمّه طاهرین علیهمالسلام و بناهای جدیده دیگر در آن روضه مبارکه .
هفدهم : روح و ریحان در شرح اقوال نحاریر و فحول قدماء از علماء در مدح و توثیق حضرت عبدالعظیم علیهالسلام .
هیجدهم : روح و ریحان در شرح احوال حمزات و امامزاده حمزه موسوی و نسب سلاطین صفویّه ، و نسب مرحوم حاجی سیّد محمّد باقر رشتی .
نوزدهم : روح و ریحان در شرح احوال امامزاده طاهر حسینی .
بیستم : روح و ریحان در شرح احوال امامزاده عبداللّه ابیض .
بیست و یکم : روح و ریحان در شرح احوال قاضی ضارونکی ، و امامزادهای که در فرحزاد مدفون است .
بیست و دوّم : روح و ریحان در شرح عموم امامزادگان که وارد ری شدهاند ، و از کتاب «منتقلة الطالبیّه» بعینها نقل شد .
بیست و سوّم : روح و ریحان در شرح علماء رازیّین از زمان ائمّه دین تا علماء این زمان که در طهران متولّد شدند و وفات یافتند .
بیست و چهارم : روح و ریحان در منامات و رؤیای حسنه و کراماتی که از این روضه معظمه ظاهر گردید به امر اللّه .
امّا خاتمه : در قصاید و اشعاری که از فضلاء و ادباء عصر در مدح حضرت عبدالعظیم علیهالسلام و تاریخ و جامعیّت این کتاب گفته شد با دو قصیده فارسیّه و قصیده عربیّه که داعی عرض کرده است .
وَعَلی مُحمّدٍ وآلِ محمّدٍ*** رَوحٌ وَرَیحانٌ یَدوُمُ مَقالا
تذییل : در اهمیت زیارت امامزادگان
عَلَی اللّه ِ تَوَکَّلتُ وَبِالْخَمسِ تَوَّسْلتُ بدان زیارت قبور فرزندان ائمّه دین و مقابر اهل ایمان و یقین از شعائر اسلام حضرت سیّد انام علیه الصّلوة والسّلام عبادتی است منصوص (1)، و طاعتی است مخصوص ، توسّل به آن موجب ثواب است و منجی از عقاب ، رُوح اعمال است و رَوح آمال ، و بر حسب حکومت عقل و نقل اجر و جزاء هر عملی متفرع بر معرفت است ، والاّ کالبدی است بی جان و تنی است ناتوان ، پس چنانکه بدن قالب و ظرف روح لطیف است عمل هم گنجینه عرفان شریف ، و از قضایای الهیّه و عطایای رحمانیه مراقد و مشاهد امامزاده های مکرّمین محترمین غالباً در ارض طیّبه قم ـ صَانَها اللّه ُ عَنِ التَّصَادُمِ ـ و حدود بلده ناصره طهران ـ صانها اللّه ُ عن الحدثان ـ مقدّر شده است ، و بر این موهبت کبری و نعمت عظمی خداوند منّان بر ما بندگان منّتی بزرگ دارد . پس اهالی این دو بلد را سزد بر این دو نعمت که یکی مجاورت تربت با برکت و دیگری توفیق زیارت قبورشان است از ذکر جمیل حمد ، و حسن نبیل شکر غفلت ننمایند ، و کمال حمد و تمام شکر هر حامد و شاکری در قبول هر نعمتی متفرع به معرفت است ، و عجب است از قاطبه ساکنین این خطّه خلْد قرین معرفتی کامل و بصیرتی اوفی به
1) .در اصل : است عبادتی منصوص .
حالات امامزادگان ذوی العزّ والشان که در حدود طهرانند ندارند ، با آنکه بر حسب ارادت یا عادت در اوقات شریفه به مزار ایشان حاضر می شوند . البته شناسائی هر مزوری برای زائر فرضی محتوم و امری معلوم است ، و رسول باطنی انسانی کثرت جهل و قلّت علم را خوش ندارد ، و نباید سکنه سواد اعظم مانند اهالی قری و رساتیق توجه و التفات به اقوال آباء و امّهات یا کتاب مجهولی از انساب که مجموعه جعلیات است بنمایند . گویا این گونه تغافل و تجاهل بنده را از جادّه صواب و خانه ثواب دور دارد ، پس اقوال ارذال و افعال جهّال باعث عرفان و علّت غفران نمی شود ، و منامات مستضعفین و کتب مجعوله انساب بعضی از عامّه اقدمین ، برهان فاصل و دلیل قاطع بر صحّت نسب امامزاده نمی کند .
چه بسیار مقابر امامزادگان در دهات مشهوره ایران است که متوطّنین آنها به قصد اشخاص خاص زیارت می نمایند و نصوص کثیره بر خلاف قصود ایشان رسیده است ، و مَهَره علماءِ نسب ، برخلاف فهم ایشان خبر داده اند ، پس همّ و فهم هر زائری نباید محصور بر عمل مشهوری باشد که : رُبَّ شُهْرَةٍ لا اَصْلَ لَها . بلی ، برای توسعه و رفع عسرت و تثبیت محبّت عامّه عوام توان گفت : بر هر مقبره و مزاری فاتحه و سلامی خواندن ضرری ندارد ، به شرط آنکه قصد شخص مخصوص نباشد و معارضی هم منظور نشود ، یعنی در حضور مشاهد شریفه ایشان قصد خصوصیت را بردارند که تخصیص با تعارض دلیل منافی با معرفت کامله است ، و این فاتحه و سلام برای تأسّی به سیرت و عمل کافّه انام است ، و هرگاه کسی علم به تزلزل نسب و حسب مزور مشهوری حاصل نمود البته زیارت کردن آن مزار خالی از اشکال نخواهد بود ، و عالم باید بر حسب علم خود در تعیین موضوع و مقبور خاص عمل نماید.
و علاّمه مجلسی طاب ثراه فرمود : هر امامزاده ای که بدی وی معلوم نشود می توان آن را
تعظیم و تکریم کرد . و وجه دیگر که به نظر می رسد عمل و کردار سلاطین صفویّه ـ اَنارَ اللّه ُ بَرَاهیِنَهُم ـ است از آنکه غالب از بناهای رفیعه و قباب عالیه که بر قبور امامزادگان برپا و بنیان شده است به فرمان و حسن نیّت خالصه ایشان شد ، و در زمان هر یک از این سلسله جلیله علماء و فقهاء کُملّین و مجتهدین که اساطین مذهب جعفریّه بوده اند اذن و اجازه می داده اند ، و جز اطلاع و صواب دید و رخصت اهل علم ، اقبال و اقدام به کلیّه خیرات ظاهریّه نمی کردند که مبادا از روی جهل و غفلت بدعتی شود ، و بر زحمات و خدمات ایشان مزد و اجری نباشد ، همانا ترویج این دین مبین و تشیید این اسلام متین از علماء راسخین که معاصرین سلاطین صفویّه بوده اند گردید و چون از روی آگاهی و صفا راهنما شدند اینگونه آثار از ایشان باقی ماند .
حکایت شانی شاعر و شاه عباس
و در حین تحریر خاطر آوردم از آنچه صاحب کتاب «عالم آرا» در مدح خلوص و ارادات شاه طهماسب و شاه عبّاس ماضی طاب ثراهما نگاشته است از آن جمله شانی شاعر که معاصر مرحوم شاه عباس بود قصیده ای در مدح حضرت شاه ولایت علیه السلام سرود چون به این بیت رسید :
اگر دشمن کشد ساغر اگر دوست***به یاد ابروی مردانه اوست
حکم فرمود میزانی آوردند و به وزن شانی شاعر طلاء وافری صله داد که شاعری دیگر در آن زمان گفت :
شانی که به خاک ره برابر شده بود***برداشتی و به زر برابر کردی (1)
و هر کس از شعراء در آن زمان قصیده در مدائح امیر مؤمنان علیه السلام گفته بود مورد صلات
1) .زندگانی شاه عباس اول ۲/۳۱ .
و جوائز کثیره شده ، و اعمال حسنه دیگر ایشان برای آیندگان سرمشقی است که تخلف از آن موجب خذلان و خسران است .
ولیکن داعی فرقی که بین این زمان خجسته اوان با زمانهای سلاطین صفویه فهمیده آن است که اجراء و امضاء این شریعت مصطفویّه از سیوف قاطعه دولت صفویّه و قلوب صافیه علماء حقّه گردید امّا ابقاء آن از قلب صافی و رأی مبارک وافی شاهنشاه صاحب قران مالک ممالک ایران شد ، ویک جهتیِ این ملّت بیضاء و دولت غرّاء خود دلیل واضحی است ، البته بقاء و دوام هر عمل منتهای آرزوی و امل است .
خلاصه برای رفع اشتباه و اطّلاع به انساب امامزادگان این حدود و ازدیاد بصیرت و معرفت به حالت هر یک از این زمره زکیّه ، این اوراق که مجموعه خالی از اطناب و اغلاق است ، و تحریراتش خلاصه و صفوه ای از تقریرات منبریّه داعی است هرگاه ساکنین بلده ناصره بعد از اداء فریضه و تعقیبات مرویّه نظری فرمایند شاید بهره و ثمری یابند ، و همانا ثمره این کتاب آگاهی به انساب و احساب شریف ابناء و احفاد ائمّه اطهار و اطیاب است و ثمره آن ظهور آداب مرضیّه است زمان تشرّف به مزار شریف ایشان و ثمره تأدّب به آداب مرضیّه ، اجابت دعوات و قضاء حاجات و توجّه مزور است به زائرین ، و ثمره توجّهات این بزرگواران استخلاص از عقوبات و درکات و اهوال و افزاع قیامت است . پس از عموم مجاورین و زائرین ثانیاً مستدعی است عمارت قلوب بائره خودشان را از کثرت ملازمت و حسن مجاورت این شاهزادگان عظام فخام سیّما این سیّد بزرگوار ذو العزّ والاکرام نمایند ، و بدان مزار کثیر الانوار التجا آورده لب به انابه و استغفار بگشایند ، و تخفیف خطیئات و اوقار و تحطیط سیّئات و اوزار خودشان را بخواهند ، و بر این مجاورت و زیارت فخریه و مباهات کنند که مانند اهل بغداد از مجاورت امامین همامین علیهماالسلام از بلایا و عقوبات محفوظ و مأمون خواهند شد .
امیدوار چنانم که از کرم عمیم خود آن سید کریم مجاورین خود را در روز رستاخیز به
ندای فرح افزای « انّی جارٌ لَکُمْ » (1)مفتخر سازد و از زائرین و مخلصین خویش در محضر اجداد طاهرین و آباء مطهّرین استشفاع فرماید .
پس وای بر آن جماعتی که شَدِّ رِحال کرده ظاهراً به قصد زیارت آن جناب روند و به همراهی و آگاهی مجاورین آن بقعه رفیعه انواع معاصی و انحاء ملاهی را مرتکب شوند .
اگر کریمه « إِنَّمَا یُؤَخِّرُهُمْ لِیَوْمٍ تَشْخَصُ فِیهِ الْأَبْصَارُ » (2)نبود از نفرین آن سیّد والا تبار اشرار و ارذال مجاورین و زائرین رخت به دار البوار می کشیدند ، پس تأخیر عقوبت مذنبین و خاطئین در دنیا برای تکمیل عقوبت در روز جزاست ، و قال اللّه تعالی « إِنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدَادُوا إِثْماً وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِینٌ » (3).
بحمد اللّه تعالی در این اوقات در جوار فیض آثار حضرت عبدالعظیم علیه السلام تنظیمات حسنه و تنبیهات مستحسنه مقرر شده است که از مجاور و زائر فسق و فجوری به عرصه بروز و ظهور نمی رسد ان شاء اللّه تعالی به شفاعت شفعاء ، آنچه معدلت حقّه است در حقّ ایشان جاری می شود ، و از نیّت خالصه شاهنشاه جمجاه دین پناه ، اطراف و نواحی آن زاویه مبارکه از معصیت و گناه بالتّبع آسوده خواهد گردید ، و آنچه دلخواه ملّت و دولت است به مرور ایّام و اعوام طبیعت ثانویه و فطرت ثابته خواهد شد .
مقدمه : رضوان
اشاره
تکثیر : فی الذریة الطاهرة
در بیان کثرت ذریّه نبویّه است
تکثیر : فی الذریة الطاهرةدر بیان کثرت ذریّه نبویّه استقال اللّه تعالی مجده « إِنَّا أَعْطَیْنَاکَ الْکَوْثَرَ » (1)علماء تفسیر در معنی کوثر اختلاف کثیر کرده اند (2)، عجالتاً ده وجه ذکر می شود :
اوّل : [ کوثر ، ] شفاعت موعود است کما قال اللّه تعالی : « عَسَی أَن یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقَاماً مَّحمُوداً » (3).
دوّم : کوثر ، نبوّت است که به واسطه آن شعب کثیره از افاضات غیبیّه بر قلب سلیم آن جناب ختمی مآب علیه السلام شد .
سوّم : کوثر ، قرآن است که در آن علوم کثیر است .
چهارم : کوثر ، خیر کثیر است که خداوند به آن بزرگوار عطا فرمود .
پنجم : کوثر ، اصحاب و اتباع و اشیاع آن بزرگوار است الی یوم القیامة .
ششم : کوثر ، کثرت علم است که آثارش تا قیامت باقی است .
هفتم : کوثر ، حوض موعود است که در کنارش فردای قیامت کثرت می شود (4).
1) .کوثر : ۱ .
2) .رجوع شود به : التبیان شیخ طوسی ۱۰/۴۱۷ ، مجمع البیان طبرسی ، ۱۰/۴۵۸ ، تفسیر صافی ۵/۳۸۲ ، المیزان ۲۰/۳۷۰ ، و از منابع اهل سنت : جامع البیان طبری ۳۰/۴۱۴ ، شواهد التنزیل حسکانی ۲/۴۸۵ ، زاد المسیر ۸/۳۱۹ ، تفسیر قرطبی ۲۰/۱۳۳ و ۲۱۶ .
3) .اسراء : ۷۹ .
4) نزدیک بدین قول است آنچه در تفسیر علی بن ابراهیم قمی 2/445 آمده که : کوثر نهری است در بهشت که به پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله در عوض فرزندش ابراهیم عطا میشود . در تفسیر فرات کوفی : 609 ح 766 نیز طی روایتی خاتم رسل صلیاللهعلیهوآله به امیرمؤمنان علیهالسلام میفرماید : «یا علی ! الکوثر نهر یجری من تحت عرش اللّه ، ماؤه أبیض من اللبن وأحلی من العسل وألین من الزبد ، حصاه الدر والیاقوت والمرجان ، ترابه المسک الأذفر و حشیشه الزعفران ، سنخ قوائمه عرش رب العالمین ، ثمره کأمثال القلال من الزبرجد الأخضر والیاقوت الأحمر والدر الأبیض ، یستبین ظاهره من باطنه وباطنه من ظاهره » . فبکی النبی صلیاللهعلیهوآله وأصحابه ، ثم ضرب بیده إلی علی بن أبی طالب فقال : « أما واللّه یا علی ! ما هو لی وحدی ، وإنما هو لی ولک ولمحبّیک من بعدی » .
هشتم : کوثر ، کثرت نسل و ذریّه فاطمیّه است از سادات بنی الحسن و بنی الحسین .
نهم : کوثر ، مشکات نبوّت فاطمه زهراء علیها الصّلوة والسلام است .
دهم : کوثر ، اعطاء وجود و هستی است به حضرت خاتم یعنی خداوند به آن جناب منّت گذارده و فرموده است : ما به تو نعمت هستی عطا کردیم که آثار خیریّه کثیره از آن در تمام عوالم کونیّه ظاهر و هویداست ، امّا دشمن تو که ابتر است به مثابه عدم است و خیری در او نیست ، پس هر آنکه منفیّ الخیر است ابتر است .
پس کوثر ، نقطه وجودیّه محمدیّه است که مرکز است و خطوط دائره امکانیّه منتهی به وی می شود چنانکه فرموده اند «أنَا مِنَ اللّه ِ والْکُلُّ مِنّی» .
و مؤیّد مراد است فقره شریفه «ظَهَرتِ الْمَوجُوداتُ مِنْ باءِ بِسمِ اللّه ِ الرّحمنِ الرّحیمِ» (1)پس خیر مفرط کثیر وجود مبارک قطب الاقطاب حقیقت نبویّه است که هر چیزی از اوست ، و وجود منبسط همین است که جمعی چنگ به وی زده اند و با اخبار اهل البیت مطابق نموده اند ، از آن جمله در حدیث جابر است : هر چیزی را خداوند از نور من خلق کرد حتی عقل و نفس و طبیعت و جسم کلّی و افلاک و املاک و عناصر و موالیدِ بأسْرِها .
پس معطی کامل هر عطائی که می کند به نحو کمال است نه ناقص چنانکه فرمودند : «وکُلُّ مُعْطٍ مُنْتَقِصٌ سِواهُ» (2)و آن وجود حقّ است که اوّل افاضه وجود کرد کاملاً و از آن وجودات
1) .در بعضی از منابع متأخر چنین مضمونی را به مجمع ( مجمع البیان ) نسبت داده اند که در آن یافت نشد ، و در آن بجای « ظهرت » لفظ « خرجت » روایت شده است .
2) .از کلمات حکیمانه امیرمؤمنان علیه السلام در نهج البلاغه ۱/۱۶۰ خطبه ۹۱ : «الحمد للّه الذی لا یفره المنع والجمود ، ولا یکدیه الاعطاء والجود ، إذ کل معط منتقص سواه ، وکل مانع مذموم ما خلاه» . همچنین رجوع کنید به : التوحید شیخ صدوق : ۴۹ ، بحار الأنوار ۴/۲۷۴ ، ح ۱۶ .
دیگر را به اختلاف استحقاق و استعداد خلعت هستی داد ، و هیچ نعمتی از نعماء الهیّه برتر از نعمت وجود نیست . پس ارتباط ظاهری و باطنی هر موجودی را به نقطه وجود محمدیّه از ابیات مولوی بدان :
نی تو اعطیناک کوثر خوانده ای ***پس چرا خشکی و تشنه مانده ای
یا مگر فرعونی و کوثر چو نیل***بر تو خون گشته است و ناخوش ای علیل
هر که را دیدی زکوثر سرخ رو***او محمّد خواست با او گیر خو
هر که را دیدی زکوثر خشک لب***دشمنش می دان همچون مرگ وتب
خلاصه در تفسیر «مجمع البیان» (1)فرمود : الکَوْثَرُ هُوَ الشّی ءُ الّذی مِنْ شَأنِهِ الْکَثْرَةُ . و در «تفسیر صافی» (2)فرمود : «هُوَ الْخَیرُ الْمُفرِطُ الْکَثِیرُ» و آن بر وزن «جَدْوَل» است ، و هو النُبُوَّةُ وَالْکِتابُ وَرَفْعُ الذِّکرِ والصّلوةُ والدُعَاءُ الْمُسْتَجابُ وَالْحَوْضُ وَکَثْرَةُ الْأَتْباعِ والاَْشْیاعِ وکَثْرَةُ النَّسْلِ والذُّرِیَّةِ والشَّفاعَةُ . و حق این است که خیر کثیر جامع تمام معانی مسطوره است (3)، پس این کلمه مبارکه با وجازت لفظ ، مفید معانی کثیره است ، لیکن ظهورش در دو معنی است :
اوّل : حوض موعود که عرض آن از بصرای شام است تا صنعاء یمن (4).
1) .مجمع البیان ۱۰/۴۵۸ .
2) .تفسیر صافی ۵/۳۸۲ ، همچنین نگاه کنید به : التفسیر الأصفی از همین مؤلف ( فیض کاشانی ) ۲/۱۴۸۳ .
3) .درباره این معنا رجوع کنید به : التبیان ۱۰/۴۱۷ ذیل آیه شریفه و مجمع البیان ۱۰/۴۵۸ ـ ۴۵۹ .
4) .مناسب است در این زمینه به روایت نسبتاً مفصلی که ابن جریر طبری شیعی در المسترشد : ۴۶۷ ح ۱۵۸ نقل کرده ، رجوع شود ، همچنین : اختصاص شیخ مفید : ۳۲۱ ، الصوارم المهرقة تستری : ۱۸۱ ، مدینة المعاجز ۵/۴۲۰ ، بحار الأنوار ۶/۲۸۷ و ۳۶/۳۱۷ .
دوّم : که اظهر است از معنی اول : کثرت نسل و ذریّه است به قرینه « إِنَّ شَانِئَکَ هُوَ الْأَبْتَرُ » (1).
و در تفسیر آل قدس و طهارت نیز در شأن نزول سوره کریمه اقوی شاهدی است به نحوی که مذکور می شود ، و نعم ما قیل فی حقّهم :
السَّائِقُونَ اِلَی الْمَکارِمِ وَالْعُلی***والحائِزُونَ غَداً حِیاضَ الْکَوْثَرِ
و ایضاً فرموده اند : قَدْ ظَهَرَتْ کَثْرَةُ النَّسْلِ مِنْ وُلْدِ فاطِمَةَ عَلَیْها السَّلامُ حَتّی لا تُحْصی عَدَدُهُمْ وَاتَّصَلَ اِلی یَومُ القِیامةِ أَمَدُهُمْ (2).
و ایضاً در «تفسیر صافی» (3)مروی است در ذیل آیه کریمه « الَّذِینَ یُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّه ِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِی کُلِّ سُنْبُلَةٍ مِاْئَةُ حَبَّةٍ » (4)، امام علیه السلام فرمودند : مراد از حبّه فاطمه زهرا علیهاالسلام است ، و مراد از سبع سنابل هفت نفر از ائمّه طاهرین اند که بالنّسبة کثیر النّسل بودند .
و این معنی تأکید می نماید معنی نهم را که کوثر فاطمه زهرا صلوات اللّه علیها باشد ، و خداوند عطوف ستایش فرمود خود را در قطع نسل و دنباله اهل ظلم و کسانی که آن
1) .کوثر : ۳ .
2) .در چاپ سنگی : مددهم .
3) .این حدیث را در تفسیر صافی ۱/۲۹۵ ذیل آیه شریفه نیافتیم ، ولی همین مضمون در تفسیر عیاشی ۱/۱۴۷ ح ۴۸۰ روایت شده بدین عبارت : «عن المفضل بن محمد الجعفی قال : سألت أبا عبداللّه علیه السلام عن قول اللّه « کَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ » قال : الحبة فاطمة صلی اللّه علیها ، والسبع السنابل من ولدها سابعهم قائمهم ، قلت : الحسن ؟ قال : إن الحسن إمام من اللّه مفترض طاعته ، ولکن لیس من السنابل السبعة ، أولهم الحسین وآخرهم القائم . فقلت : قوله : « فِی کُلِّ سُنْبُلَةٍ مِاْئَةُ حَبَّةٍ » ؟ قال : یولد الرجل منهم فی الکوفة مائة من صلبه ولیس ذاک إلا هؤلاء السبعة» . همچنین رجوع کنید به : البرهان ۱/۲۵۳ ، اثبات الهداة ۷/۹۵ ( مختصراً ) .
4) .بقره : ۲۶۱ .
جناب را ابتر خواندند در کتاب مجیدش « فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِینَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ للّه ِِ رَبِّ الْعَالَمِینَ » (1).
و این آیه نیز مؤیّد است نفرینی که دوستانه و مشفقانه حضرت احدیّت عزّ ذکره در سوره کوثر به دشمنان خاتم پیغمبران صلی الله علیه و آله فرمود : « إِنَّ شَانِئَکَ هُوَ الْأَبْتَرُ »(2) یعنی : مبغض و دشمن تو دنباله ندارد نسلش . و این بیت :
سُمَّیَةُ أَمْسی نَسْلُها عَدَدَ الْحَصی***وَآلُ رَسُولِ اللّه ِ لَیْسَتْ بِذْیِ نَسْلِ (3)
نسبت داده شده ، و قبل از بیت شاهد ، چنین سروده است :
لهام بجنب الطف أدنی قرابةً*** من ابن زیاد العبد ذی الحسب الوغل
همچنین رجوع کنید به : البدایة والنهایة 8/210 ، جواهر المطالب 2/294 .
در کثرت نسل اعادی ائمّه هدی صلوات اللّه علیهم تعریضاً گفته شد ، اکنون بنگرید اثری از کثرت ایشان نیست .
حکمة کثیرة : در بسیاری اولاد رسول صلی الله علیه و آله
شبی در انجمنی عارفی با صفا که از مشرب حکمت و علم الهی آگاه بود از داعی جویا شد علّت قلّت نسل از ابتداء ظهور وجود حضرت ختمی مآب تا حین وفات و کثرت ذریّه اش بِعَدَد نُجُومِ (4)السَّماءِ وَکَثْرَةِ الرَّملِ وَالْحَصاءِ بعد از ممات چه شد و چه می شد آن جناب صلی الله علیه و آله بر حسب جبله و طبیعت بشریه در زمان خویش به مقدار امتداد عمر شریف فرزندان از ذکور و اناث بواسطه و بلا واسطه مشاهده می فرمود و ملوم کفّار قریش و اهل هوا
نمی گردید ؟
داعی با لسان شکسته بر حسب مشرب صافی آن عارف روشن ضمیر بیانی آشکار از عقل و نقل نمودم جملتی از آن را در این وجیزه می نویسم :
بدان اهل حکمت گفته اند : «الْوَاحِدُ لا یَصْدُرُ عَنْهُ اِلاّ الْواحِدُ» (1)یعنی : از خدای یکتا در بدو امر یک چیز صادر شد و از واحد در آنِ واحد جز شی ء واحد صادر نمی شود چنانکه ظاهر آیه « هُوَ الَّذِی خَلَقَکُم مِن نَفْسٍ وَاحِدَةٍ » (2)، و حدیث شریف «خَلْقُ اللّه الْأشْیاءَ بِالْمَشیَّةِ وَالمَشیَّةَ بِنَفسِها» (3)ظهور در این معنی دارد .
و از بیانات ایشان است : تمام افراد به یک نوع و تمام انواع به یک جنس و تمام اجناس به یک جوهر منتهی می شود و آن جوهر که صادر اوّل است همان نقطه وجودیّه محمّدیّه که حقیقت کائنات و مصدر محدثات است و آن نقطه عین الیقین و حق الیقین وفیض اوّل و عقل صرف و وجود مقیّد است به اصطلاح مخصوصی .
پس به عبارت اهل حکمت از واحد من جمیع الجهات در آنِ واحد صادر نمی شود مگر شی ء واحد ، و هر چیزی متدرّجاً از همان شی ء واحد منتزع می شود و آن شی ء واحد یا عقل است یا مشیّت یا علّت یا نقطه یا نور .
عِباراتُنا شَتّی وَحُسْنُکَ وَاحِدُ
1) .از اصول فلسفیه قدیمه است که از زمان فارسیانِ قدیم که قائل به ثنویّت بوده اند مطرح بوده ، و افلاطونیان در مقابل آن نظریه عقول عشره را در اثبات توحید بیان کردند ، و اشراقیون از مسلمین که قائل به وحدت وجودند بین آن دو قول جمع کردند چنانچه مرحوم علامه تهرانی در ذریعه ۲۵/۵ شماره ۲۵ بدان تصریح نموده و رسائل متعددی در این موضوع ردّاً و اثباتاً معرفی کرده است .
2) .اعراف : ۱۸۹ .
3) .در توحید شیخ صدوق : ۱۴۸ باب ۱۱ ح ۱۹ روایت بدین گونه نقل شده : «خلق اللّه المشیة بنفسها ، ثم خلق الأشیاء بالمشیة» . سپس توضیحی درباره آن بیان کرده است ، همچنین رجوع کنید به : مختصر بصائر الدرجات : ۱۴۱ ، الکافی ۱/۱۱۰ ، بحارالانوار ۴/۱۴۵ باب ۴ ح ۱۹ و ۲۰ ، مرحوم ملا هادی سبزواری در شرح اسماء الحسنی ۲/۷۷ روایت را به گونه ای که در متن آمده ذکر کرده و سپس به گزارش آن می پردازد . ظاهراً عبارت متن مأخوذ از حدیث می باشد و نصّ حدیث نیست .
و این عقیده و مقاله را اهل شرع معقول و مقبول ندانند و گویند : این فقره دلالت بر عجز حضرت احدیّت می نماید «وَلا یَشْغلُهُ شَأنٌ عَنْ شَأنٍ وَلایَمْنَعُهُ فِعْلُ شَی ءٍ عَنْ فِعْلِ شَی ءٍ وَلا یَعجزُهُ خَلْقُ شَی ءٍ عَنْ خَلْقِ شَیْ ءٍ آخَرَ» ، و این فقرات از برای مخلوقات است نه از برای غنیّ مطلق که اغنی الاغنیاء است و عجز ندارد « وَاللّه ُ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ » (1). پس خداوند در آن واحد هزار کرور از عوالم عدیده مملوه از مخلوقات جدیده ایجاد می نماید .
بلی ، در حدیث است : «اِنّ اللّه لا یُحْدِثُ شَیْئاً فِی السَّماءِ وَلا فِی الْأرْضِ اِلاّ بِسَبْعَةٍ مِنْ مَشِیَّةٍ وَاِرادَةٍ وَقَضاءٍ وَقَدَرٍ وَکِتابٍ وَاَجَلٍ [ وإذن ]» (2)
و در حدیث 2 به نقل از امام ابوالحسن موسی بن جعفر علیهماالسلام میفرماید : «لا یکون شیء فی السماوات ولا فی الارض الا بسبع : بقضاء وقدر وإرادة ومشیئة وکتاب وأجل وإذن ، فمن زعم غیر هذا فقد کذب علی اللّه أو ردّ علی اللّه عزوجل» .
همچنین رجوع کنید به : بحار الانوار 5/88 باب 3 ح 7 ، و 5/121 باب 3 ح 65 .
فَهذا الْحُکمُ عَلیَ الغالِبِ .از این هفت چیز که خداوند شرط در مستحدثات سماویه و ارضیّه فرموده است احتیاج و افتقارِ حق ، معلوم نیست و فقره «أَبَی اللّه ُ أنْ یَجْرِیَ الاُمُورَ اِلاّ بِاَسْبابِها» (3)مراد ، مخلوق متأخر از خلق اول است ؛ از آنکه در خلق اول اسبابی شرط نیست ، یا محمول بر افعال عباد است جز افعال خالق ؛ از آنکه صدور چیزی از بندگان به اسبابی است که قرار داده شده است ، کَما قَالَ اللّه ُ تَعالی : « خَلَقَکُم مِن نَفْسٍ وَاحِدَةٍ » (4).
و این آیه دلالت دارد که مصدر واحد است و اتّحاد مصدر دلیل بر اتّحاد صدوری است که
1) .بقره : ۲۸۴ .
2) مضمون روایت را مرحوم کلینی در کافی 1/149 باب فی انه لا یکون شیء فی السماء والارض الا بسبعة ح 1 از امام صادق علیهالسلام چنین نقل فرموده است : «لا یکون شیء فی الأرض ولا فی السماء الا بهذه الخصال السبع : بمشیة وإرادة وقدر وقضاء وإذن وکتاب وأجل ، فمن زعم أنه یقدر علی نقض واحدة فقد کفر» .
3) .از فقرات مشهوره است ، و می توان از حدیث کافی ۵/۳۷۲ باب خطب النکاح ح ۶ این مضمون را استفاده نمود .
4) .نساء : ۱ .
دالّ بر اتّحاد صادر است چنانکه فرمود : « مَا خَلْقُکُمْ وَلاَ بَعْثُکُمْ إِلاَّ کَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ » (1). این آیه نیز دلالت بر اتّحاد مبدأ و معاد نفوس می نماید .
چون نه سر پیداست وصفش را نه بُن***نیست لایق بیش ازین گفتن سخن
« وَأْتُوا الْبُیُوتَ مِن أَبْوَابِهِا » (2).
و این بیت در حق این جاهل گویا گفته شده است :
اَتَیْتَ بُیوتاً لَمْ تَنَل مِنْ ظُهُورِها***وَاَبْوَابُها عَن قَرع مِثْلِکَ سُدَّتِ
پس داعی که نظرش به حدیث و خبر است عرض می کند : به مفاد «اَوّلُ ما خَلَق اللّه ُ نُورُ نَبیِّکَ یا جابِرُ» (3)در اول ایجاد و ابداع یک وجود به فضاء شهود آمد و تمام کثرات عقلیّه وحسیّه مُنجّماً و مرتّباً از مشیت اولیّه خلعت (4)هستی پوشیدند ، پس به همان ترتیبی که در عالم نخست اظهار فرمود خلاصه ای از بنی آدم و اهل عالم را در این عالم حس و شهادت نیز ظاهر کرد ، یعنی نور حضرت ولایت از نور حضرت نبوی و نور حضرت صدّیقه طاهره از این دو نور و نور حسن و حسین از نور طاهره زُهره زهراء هویدا گردید ، در این عالم هم به این تدریج و ترتیب قدم به عرصه عالم تکوین نهادند ، و ائمّه هدی علیهم السلام هم از انوار خمسه منشعب و اولاد و ذراری ایشان مانند موالی و دوستانشان به همان ترتیب اولیّه باعث صفا و جلاء این عالم شدند .
پس اصل قدیم سیّد انام است و فرع کریم اولاد و احفاد و احباء فخام . و آیه کریمه نور (5)و آیه مبارکه « مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیَانِ * بَیْنَهُمَا بَرْزَخٌ لاَ یَبْغِیَانِ * فَبِأَیِّ آلاَءِ
1) .لقمان : ۲۸ .
2) .بقره : ۱۸۹ .
3) .روایت بنابر نقل بحار الانوار ۱۵/۲۴ باب ۱ ح ۴۳ چنین است : «وعن جابر بن عبداللّه قال : قلت لرسول اللّه صلی الله علیه و آله : أول شی ء خلق اللّه تعالی ما هو ؟ فقال : نور نبیک یا جابر ، خلقه اللّه ثم خلق منه کل خیر . .» . همچنین رجوع کنید به : بحار ۲۵/۲۱ باب ۱ ح ۳۷ و ۵۴/۱۷۰ ح ۱۱۶ .
4) .در چاپ سنگی : خلقت .
5) .مراد آیه ۳۵ سوره نور است : « اللّه ُ نُورُ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکَاةٍ فِیهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِی زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ کَأَنَّهَا کَوْکَبٌ دُرِّیٌّ یُوقَدُ مِن شَجَرَةٍ مُبَارَکَةٍ زَیْتُونَةٍ لاَّ شَرْقِیِّةٍ وَلاَ غَرْبِیَّةٍ یَکَادُ زَیْتُهَا یُضِی ءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُّورٌ عَلَی نُورٍ یَهْدِی اللّه ُ لِنُورِهِ مَن یَشَاءُ وَیَضْرِبُ اللّه ُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللّه ُ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عَلِیمٌ » .
رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ * یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ » (1)و آیه شریفه « وَهُوَ الَّذِی خَلَقَ مِنَ الْمَاءِ بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً وَصِهْراً وَکَانَ رَبُّکَ قَدِیراً » (2)بر حسب تفسیر اهل البیت دلالت و شواهد بر مرادند ، پس عرض می کنم :
وجود حَبّه فاطمیّه که مشکات عصمت نبویّه است وعاء و ظرف این سنابل طیبّه زکیّه بود ، و عقل اول در روز نخست سنابل وجود سادات را در کانون وجود آن مخدّره مُستکِنّ و مُستِتر یافت ، و یک یک از ایشان را به نظر کلی غیبی مشاهده فرمود ، و از وقتی که در حجاب خاک مقبور و مستور شد تاکنون از ذراری و انساب کریمه خود ذاهل نبوده است ، و از احوالشان دانا و بر اعمالشان بینا است ، و آیه وافیه « فَسَیَرَی اللّه ُ عَمَلَکُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ » (3)اطّلاع و احاطه بر ما فی الکون را می فهماند ، پس صادر اوّل و نور ازل را غافل خواندن از کمال جهل و غفلت است و از عدم معرفت و بصیرت ، پس این تکثیرات و تنزّلات بر حسب اسباب حسیّه که در مخلوقات تودیع شد و برحسب معنی این عالم ظاهر ، تطبیق با عالم باطن باید کند مانند تبعیّت اراده نبویّه با اراده حتمیّه الهیّه .
در تطبیق آن عالم با عالم ازل
اکنون اهل رشاد و سداد خلاصه ای از مراد این احوج عباد را بدانند :
«أول ما صدر» یک وجود بود و هر وجودی از وی نمود یافت ، و بر حسب اخبار در نموداری وجودات ترتیبی در عالم غیب ملحوظ شد ، در عالم شهود نیز همان ترتیب منظور گردید ، و بر حسب خواست الهی و تهیّه اسباب ظاهری جز این گونه اقتضاء نکرد ،
امّا حکمت ظاهریِ آن شاید برای افهام اذهانِ بی خردان آن باشد که بنگرند با آنکه خاتم پیغمبران دختری بیش نداشت چگونه فرزندانش بیشتر و زیادتر از هر ذی نسب و عقبی شدند و چگونه روز قیامت این نسل کثیر علاوه از چندین کرور « إِنَّا للّه ِِ وإِنّا إِلَیهِ رَاجِعُونَ » (1)گویان ، از مراقد شریفشان برایند و به مضمون « فَإِذَا هُم مِنَ الْأَجْدَاثِ إِلَی رَبِّهِمْ یَنسِلُونَ » (2)در جوار حضرت پروردگار بیاسایند ، اما مخالفین این سلسله با کثرت نسل و عدد در اندک زمانی منقرض و منعدم گردیدند تا ابتریت این اعدام صرفه ، مَثَل و نشانی برای عالم عدیمشان باشد .
بلی ، انبیاء و ما سوای آنها اگر چه از آن وجودند لیکن در ایجاد اوّلی از ائمّه طاهرین و اولاد مکرّمین آن جناب مؤخّره ، و هر آنکه مُؤخّر در وجود است مقدّم است ، و انبیاء مقدمة الجیش آن وجود شریف بودند و بر حسب ظاهر با آن جناب نبودند ، امّا اتباع و اشیاع و اولاد و احفاد و خلفاء حنفاء با موکب سلطنت آن آفتاب فلک رسالت کالانجم الزّاهِرَةِ والْکَوَاکِبِ الباهِرَة ملتزم ، و تفکیک از التزام و تعاقب بالانضمام نداشتند ، چنانکه پادشاه هر زمانی اخصّ خواص و اعزّ مقرّبین و اقارب خود را از حضور دور ندارد ، و هر یک را برحسب حال در ذیل عنایت خود نگاهدارد .
پس عرض می کنم : هر آنکه احبّ و اقرب به وجود نبوی بود در آن عالم ، در این عالم نزدیک تر به وی گردید ، و آن شخص شریف نفس نفیس پیغمبر آخر الزّمان امیرمؤمنان علیه السلام است ، و بعد از آن صدّیقه طاهره علیهاالسلام ، و بعد از آن حسنان علیهماالسلام ، و بعد از آن سائرین ائمّه هدی و فرزندان ایشان بودند ، و شاید افضلیّت حضرت قائم بنابر حدیث مشهور بر اجداد
کرام و آباء عظام خود تا علی بن الحسین علیهم السلام به واسطه آخریّت در ظهور و اقدمیّت در وجود باشد اگر چه طور ترتیب منافی با مقصود است ، لیکن جامعیّت آن بزرگوار به ملکات آباء کبار مانند سیّد مختار بالنسبة به انبیاء رفع استبعاد می نماید .
و در کتاب «بصائر» است : هر امام لاحقی دارا بود پنج چیز را که امام سابق دارا نبوده (1).
جامعیت و افضیلت حضرت قائم عجّل اللّه فرجه
اکنون بنگر امام عصر عجّل اللّه فرجه چه قدر از ملکات و صفات را باید حاوی و جامع باشد ! و از این جهت است آن بزرگوار که آخر مظهر حضرت پروردگار است من حیث الوجود منشأ خیرات کثیره است و مکمّل تکثّرات و تنزّلات فیضیّه . پس آن بزرگوار را نسل و فرزندی نشاید از آنکه خیرات منتهی به وجود ذی جود وی می شود ، و بعد از وی باید عالم حسّ و شهادت ابتر بماند ، و عالم اوّل جلوه گر شود ، یعنی تمام موالید بنی آدم به آن وجود مسعود ختم شد و ثمره وجود اعقاب و انساب ، ابقاء آثار خیریّه جد و پدر است ، و طول عمر شریف آن جناب خود اشرف اعقاب و افضل انساب است و آثار ظاهره و باطنه آباء و اجداد مکرّمین و انبیاء مرسلین از بقاء وجودش و زمان ظهورش هویدا و پیدا می گردد .
و یک جهت در تبعیت و اقتداء حضرت عیسی بن مریم به آن سیّد معظم در حین رجعت غراء ، تجرّد از نسل و ولد است .
بعبارة اخری : آدم ابوالبشر قائد مقدّمه جیش نبوّت بود و حضرت عیسی سائق و خاتم ایشان و نقطه وجود نبویّه ، مانند سلطانی از این سلسله طولیّه قطب وار در میان و خاتم اعقاب و انساب و ذرّیه پیغمبر آخرالزّمان امام زمان ، و آنکه در برابر سلطان و ساقه لشکر است اعتبارش از سائرین بیشتر و زیادتر است ، پس به مقدار افضلیت حضرت عیسی بن مریم به ساحت قرب آن پادشاه دنیا و دین بر سابقین ، افضلیت حضرت قائم را بر ائمّه ماضین و اولاد طاهرین ایشان بدان ، و اگر تزویج حضرت عیسی بن مریم ملیکه نرجس
1) .بصائر الدرجات : ۴۴۳ باب ۳ ح ۱ ، بدین عبارت : عن ابی عبداللّه علیه السلام قال : «لیس من إمام یمضی إلاّ وأوتی الذی من بعده مثل ما أوتی الاول وزیادة خمسة اجزاء» . به همین مضمون است احادیث ۲ و ۳ این باب .
خاتون دختر یشوعا که از جهت نسبت منتهی به حضرت شمعون وصی آن جناب می شود به حضرت ابا محمّد امام حسن عسکری علیه السلام و تولد امام عصر علیه السلام را بخوانی شاید نکته ارتباط معنوی آن دو وجود مجرّد مقدّس را نیز بدانی .
پس نصاری برای آنکه حضرت عیسی علیه السلام پدر نداشت پسر خدایش خواندند از این خجلت و فضیحت که داشت زنی نخواست تا پسری منتسب به وی گردد و خود پدر شود ، امّا برای آنکه به وصلت با این خانواده شهریاری و بزرگواری مفتخر و مباهی بود دختر وصیّش را در خاتمه عالم وجود به حضرت ابا محمد علیه السلام خطبه فرمود تا آنکه پسری بی نظیر زاید ، و بعد از وی پسری نظیر وی نیاید .
بعبارة اخری : حضرت عیسی از کسوت کثرت منقطع شد چنانکه امام عصر علیه السلام منخلع است ، و حکماء الهیّین در مدح و وصف حضرت خاتم الوصیّین فرموده اند : «سُمِّیَ القائمُ قائِماً لاِنّه قائمٌ بنحوٍ من أنحاءِ الوُجُود وَمَثَلُهُ فی الاَرضِ کَمَثَلِ عیسی فِی السَّماء» .
خلاصه حضرت عیسی علیه السلام فرزندی نداشت اگر می داشت نصاری در حقّ وی غلوّی شدید می کردند ، پس امر بعد از حضرت عیسی به شمعون وصیّ او محوّل شد ، و حضرت رسول اگر از خود فرزندی می داشت پاداشت آن فتنه و فساد بود ، و امام زمان را اگر فرزندی باشد گمان فاسد اهل غیبت و حضور نتیجه فساد می دهد و احتمال وجود وصیّ دیگر علاوه از دوازده تن اوصیاء می رود .
پس مصدر کلّ موجودات حضرت رسول صلی الله علیه و آله است ، و مصدر کلیّه بنی نوع انسان حضرت آدم ابوالبشر است ، و مصدر کلیّه ذریّه نبویه حضرت شاه ولایت و حضرت صدّیقه طاهره علیهماالسلام اند ، و اگر صدیقه طاهره نمی بود و حضرت امیر علیه السلام زنی جز ایشان داشت انتساب اولاد آن بزرگوار به حضرت رسول صلی الله علیه و آله جایز نبود ، چنانکه اولاد و فرزندان دیگر آن جناب را نسبت به حضرت رسالت و صدیّقه طاهره نمی دهند .
پس ثمره شجره عالم روحانیّات وجود حضرت رسالت است ، و ثمره شجره خاک در عالم مادیّات حضرت آدم است ، و ثمرات شجره حضرت آدم انبیاء علیهم السلام بودند ، و خلاصه
و خاصه از ایشان حضرت نبویست و خلاصه آن بزرگوار صدیقه طاهره است ، و خلاصه از صدیقه طاهره حسنین علیهماالسلام اند ، و خلاصه از حضرت امام حسن اولاد طاهرین آن بزرگوار است مانند حضرت عبدالعظیم و امثال آن بزرگوار ، و خلاصه از جناب سیّدالشهداء ائمّه طاهرین علیهم السلام اند ، و خلاصه از تمام ایشان که جوهر اصفی و گوهر گرانبهای عالم غیب و شهود است وجود مبارک سلطان عصر حضرت حجة اللّه اعظم است که حضرت امیر فرمودند : «به ما اهل بیت فتح باب علم شده و به قائم ما ختم می شود» (1). پس عالم ایجاد را در قوس نزول اول و آخری است : «اوّله محمّد و آخره محمّد و وسطه محمّد» (2).
و فقره «نَحْنُ السّابِقُونَ الأَوَّلُّونَ وَنَحْنُ الآخِرُون» (3)اشاره به مقصود است .
و نِعْمَ ما قیل فی حقِّهمْ (4):
1) .در روایتی نبوی که شیخ طوسی در امالی : ۶۵ مجلس ۳ و دیگران نقل کرده اند چنین آمده : «بنا فتح اللّه و بنا یختم وبنا ألّف بین القلوب بعد الشرک ، وبنا یؤلف بین القلوب بعد الفتنة . .» .
2) .نگاه کنید به غیبت نعمانی : ۸۵ باب ۴ ح ۱۶ : زید شحام به امام صادق علیه السلام عرض می کند : کدام یک از حسنین ( امام حسن و امام حسین علیهماالسلام ) افضلند ؟ حضرت می فرماید : « إن فضل أوّلنا یلحق فضل آخرنا وفضل آخرنا یلحق فضل أولنا . . » تا آنکه حضرت فرمود : « نحن اثنا عشر هکذا حول عرش ربّنا جلّ وعز فی مبتدأ خلقنا ، أوّلنا محمد وأوسطنا محمد وآخرنا محمد» . همچنین رجوع کنید به : بحار الانوار ۳۶/۳۹۹ باب ۴۶ ح ۹ به نقل از مصدر مزبور ، و ۲۶/۱۶ باب ۱۴ .
3) .در روایت مفصلی مذکور در بحارالانوار ۲۵/۲۲ باب ۱ ح ۳۸ به نقل از جابر بن عبداللّه انصاری از رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله چنین آمده : «فنحن الأولون ونحن الآخرون ونحن السابقون ونحن المسبّحون ونحن الشافعون و نحن کلمة اللّه ونحن خاصة اللّه . .» إلی آخره . این مطلب به مضامینی مختلف وارد شده است .
4) .علاّمه امینی در الغدیر ۳/۸ شعر را از ابو یعقوب نصرانی دانسته که عماد الدین طبری در جزء دوم از کتاب بشارة المصطفی آنرا نقل کرده ، و سپس می فرماید : شاعر در این اشعار اشاره دارد به حدیثی که حفّاظ ( مانند حاکم در مستدرک ۳/۱۶۰ و ابن عساکر در تاریخش ۴/۳۱۸ ) نقل کرده اند از رسول خدا صلی الله علیه و آله که فرمود : «انا الشجرة وفاطمة فرعها وعلیّ لقاحها والحسن والحسین ثمرتها وشیعتنا ورقها ، وأصل الشجرة فی جنة عدن وسائر ذلک فی سائر الجنة» .
یا حَبَّذا دَوْحَةً فیِ الخُلْدِ نابِتَةً***ما مِثْلُها نَبَتَتْ فیِ الخُلْدِ مِنْ شَجَرِ (1)
اَلْمُصْطَفی اَصْلُها وَالْفَرْعُ فاطِمَةٌ***ثُمَّ اللِقاحُ عَلیٌّ سَیِّدُ الْبَشرِ
وَالْهاشِمیّانِ سِبْطاها لَها ثَمرٌ***وَالشِّیْعَةُ الوَرَقُ المُلْتَفُّ بِالثَّمَرِ
هَذا مَقالُ رَسُولِ اللّه ِ جاءَ بِهِأَ***هْلُ الرِّوایاتِ فیِ المعالی (2)مِنَ الخَبَرِ
اِنّی بِحُبِّهِم أرْجُو النَّجاةَ غَداً***وَالْفَوْزَ مَع زُمْرَةٍ مِنْ اَحْسَنِ الزُّمَرِ
شأن نزول سوره مبارکه کوثر
بدان جمعی از علماء تفسیر (3)در شأن نزول سوره کوثر بیان فرمودند : چون ابراهیم فرزند حضرت نبوی صلی الله علیه و آله که مادرش ماریه قبطیّه بود و هفده ماه از عمر شریفش گذشت در مدینه منوره از دنیا رحلت فرمود و در بقیع مدفون گردید . مخالفین اظهار شادی و مسرّت نمودند از آنکه آن جناب منقطع النّسل است و فرزندی ندارد ، باید منتظر موت وی شویم ، و از این محنت عظمی نجات یابیم .
چون این عقیده باطله و اقوال عاطله را بر حضرت رسالت صلی الله علیه و آله عرضه داشتند ظاهراً بر ملالت خاطر عاطرش افزود ، جناب احدیّت جلّ شانه این سوره را به جهت استمالت قلب شریفش نازل فرمود تا محزون نباشد .
و این سوره را اوصاف مبالغه بسیار است : یکی تصدیر به لفظ «اِنَّ» و یکی تذکیر به لفظ جمع که دلالت بر تعظیم می کند ، و یکی اخبار به لفظ ماضی که مُشعر بر تحقّق وعد است ، و یکی اعطاء که در آن تملیک است مانند اجر و ثواب ، و یکی لفظ «کوثر» که مبالغه در کثرت است .
تمام این فقرات اظهار مرحمت به آن جناب است ، و مخفی نباشد که کریم اگر عطیّه
و هدیّه ای دهد به مادون خود بر حسب کرم که مجبول است مرسوم نیست اظهار منّت نماید مگر آنکه آن عطیّه من حیث هی بسیار بزرگ بوده باشد ، و حضرت احدیّت که اکرم الاکرمین است در این اعطاء بر حبیب خود ، سیّد کرماء ، کمال منّت را اظهار فرمود ، همانا دلیل است بر بزرگی این عطاء و بزرگواری خاتم انبیاء صلی الله علیه و آله سیّما نفرین ظاهری که به دشمن آن بزرگوار فرموده است که : « إِنَّ شَانِئَکَ هُوَ الْأَبْتَرُ » (1)حکایت از کمال رأفت بدان سرور می کند .
البته وعده های خداوندی صدق است ، و عطایای الهیّه حق ، و این دو مطلب که کثرت نسل آن بزرگوار و قطع نسل اعادی و دشمنان سیّد مختار است کالشمس فی رابعة النّهار واضح و آشکار گردید ، و بحمداللّه تعالی مانند شجره طوبی در هر شهر و بلدی غُصنی از اغصان شجره نبوّت متدلّی و آویخته است ، با آنکه خلفاء امویّه و عبّاسیّه لیلاً و نهاراً در مقام اطفاء انوار مضیئه ایشان برآمدند و زمانی غفلت از اذیّت کردن ایشان نکردند ، و به انحاء شتّی و اقسام مختلفه از رجال و نساء صغار و کبار ایشان نگذشتند و بدون جرم و گناه خونهای ایشان را ریختند ، و از روی جور و جفا ایشان را کشتند ، و علی رؤوس الاَشْهاد مخاصمه با خدا و رسول را شعار خود قرار دادند .
مع هذا رایت عزّ و نبالت و اعلام فخر و جلالت ایشان ، در اقطار عالم از مشارق و مغارب افراشته گردید . پس مناط در تناسل کثیر کثرت اولاد سیّما ذکور نیست از آن که حضرت نبوی جز جناب فاطمه زهراء علیهاالسلام فرزندی نداشت ، از آن دختر که یکتا گوهر بی همتا بود این همه لئالی شاهوار پدیدار گردید .
کوثر وجود فاطمه زهرا علیهاالسلام
1) .کوثر : ۳ .
اکنون بر این بیان موجز توان فهمید که کوثر وجود طاهره صدیقه مطهّره علیهاالسلام که عطیّه الهیّه و نعمت سماویّه بود ، خداوند ودود در اعطاء آن به واسطه کثرت و عظمت شأن وی منّت بی پایان بر خاتم پیغمبران می گذارد از آنکه منشأ خیرات وفیره ، و ذرّیات کثیره گشت . و در تفسیر اهل البیت علیهم السلام (1)نقل است : بعد از قتل حضرت خضر علیه السلام آن غلام را و تعریض حضرت موسی علیه السلام بر وی فرمودند به ازاء (2)این فرزند مقتول دختری به پدرش مرحمت می شود که هفتاد پیغمبر از آن دختر به واسطه و بلا واسطه متولد شوند ، پس در اعطاء این موهبت و اظهار این منّت ابراز قدرت است .
بیان حمد اللّه مستوفی قزوینی
و حمد اللّه مستوفی قزوینی در «تاریخ گزیده» گفته است : یزید بن معاویه چهارده پسر داشت و جناب امام حسین علیه السلام در روز شهادت خود یک پسر بیش نداشت ، مع هذا در تمام آفاق و اقطار زمین عدد ایشان از ستاره ها بیشتر است ، و از فرزندان وی نسلی باقی نیست . و از حدیث صحیحی که در کتاب «لهوف» سیّد ابن طاوس مروی است ظاهر است قلّت اولاد و نسل آن بزرگوار .
بیان مؤلف
و داعی به ترتیب این فقره بیان دیگری می نویسد : قطع نظر از رفع ملامت لائمین در فوات اولاد حضرت خاتم النبیّین صلی الله علیه و آله حکمت الهیّه بدین گونه مقتضی شد تا بعضی بعض دیگر را در تعدّد بنات و کثرت دختران ملامت ننمایند چنانکه در فقره قتل غلام دانستی ، پس حق تعالی فرمود « یَهَبُ لِمَن یَشَاءُ إِنَاثاً وَیَهَبُ لِمَن یَشَاءُ الذُّکُورَ » (3)یعنی داشتن دختر علّت از برای ملامت کردن پدر و مادر نمی شود ، و ممکن است کثرت نسل نیز از دختر هم شود .
در مدح قلّت اولاد است
و شاید بعضی از ازکیاء ، التفات به این مطلب کرده باشند : هر یک از اولاد آدم که کثیر النسل شد و فرزند بسیار آورد تمام ایشان به تمام خصال محموده و اوصاف حمیده متّصف نگردیدند مگر قلیلی ، مثلاً از اولاد آدم ابوالبشر حضرت هابیل ، و بعد از وی حضرت شیث هبة اللّه ممتاز گردید ، و از فرزندان نوح علیه السلام حضرت سام ممتاز شد ، و از اولاد حضرت یعقوب حضرت یوسف علیه السلام امتیاز یافت ، و از اولاد حضرت داود علیه السلام جناب سلیمان علیه السلام منتخب گشت ، و هر یک از ایشان که به قلّت فرزند در کتب سیر و حدیث معروفند ممدوحند ، مانند حضرت ابراهیم علیه السلام که دو فرزند بیش نداشت و حضرت اسحاق علیه السلام از مسألت ساره خاتون بعد از تولد جناب اسماعیل ذبیح اللّه علیه السلام به عرصه وجود آمد ، و وی را مقام و مرتبه برادر بزرگوار نیست .
پس توان گفت : هر آنکه جلیل است از ابناء آدم از پیغمبران و غیر ایشان اولاد و فرزندش کمتر از دیگران است ، پس مطلوب خداوندی حسن حال اولاد است نه کثرت اعداد . و حضرت موسی و حضرت عیسی علیهماالسلام با آنکه دو پیغمبر جلیل بودند ایشان را فرزندی نبود و زکریّا علیه السلام در کبر از حضرت کبریائی فرزند خواست ، و رسید از فراق فرزند و شهادتش بر آن جناب آنچه رسید ، و حضرت سلیمان علیه السلام با کثرت ازواج هر قدر فرزندی مسألت نمود مستجاب نشد ، عاقبت به کریمه « وَأَلْقَیْنَا عَلَی کُرْسِیِّهِ جَسَداً » (1)فرزندی غیر ذی روح به وی دادند .
بناءً علی ذلک حضرت رسول صلی الله علیه و آله چون از سلسله پیغمبران اولوالعزم بود مانند ایشان باید بر فقدان فرزند مبجّل و مجلّل باشند .
یا آنکه خداوند خواست اختصاص یابد محبّت حضرت رسالت صلی الله علیه و آله به دو ریحانتین وی حسن و حسین علیهماالسلام چنانکه ایثار نمودن و فداء کردن ابراهیم علیه السلام فرزند ارجمندش را
1) .ص : ۳۴ .
برای جناب سیّد مظلومان علیه السلام برهان فاصل و دلیل قاطع است . به بیان دیگر : اموال و اولاد به مضمون « إِنَّمَا أَمْوَالُکُمْ وَأَوْلاَدُکُمْ فِتْنَةٌ » (1)و کریمه « لاَ تُلْهِکُمْ أَمْوَالُکُمْ وَلاَ أَوْلاَدُکُمْ عَن ذِکْرِ اللّه َ » (2)عوائق و شواغلند بنده را از یاد خدا ، و باعث اختبار و امتحانند ، و حضرت خاتم علیه الصّلاة والسّلام منزّه از اختبار و امتحان بود ، در صورتی که این فقره را در حقّ آن بزرگوار قائل شویم می گوئیم : اختبار در حقّ فرزند به واسطه و بلا واسطه گردید ، یعنی فرزند صلبی خویش را با انحصار فداء فرزند مع الواسطه فرمودند ، و خواستند محبّت را منحصر در فرد نموده باشند ، و محبّت جناب سیّد الشهداء محبّت حق است نه محبّت ابراهیم ، و این تفدیه غیر از عمل حضرت خلیل، وفرزند جلیل او اسماعیل ذبیح است؛ از آنکه محبّت به حضرت اسماعیل حاجب و مانع بود ، و بعد از تهیّه اسباب و اقدام در تفدیه و ظهور محبّت کامنه اش و خلوص خلّت خاصّه اش فداء عظیم برای آن جناب فرستاده ، و نظیر آن مهاجرت حضرت یوسف است از حضرت یعقوب و قتل جناب اسماعیل و نظائر دیگر که در کتب قصص الانبیاء مدوّن است ، برای اهل بصیرت و اطّلاع تأکیدی است اکید و دلیلی است مفید .
مراد از ذبح عظیم
و بعضی گویند در معنی حدیث «حُسین منی وَاَنَا مِنْ حُسینٍ» (3): فداء عظیم در آیه « وَفَدَیْنَاهُ
1) .تغابن : ۱۵ .
2) .منافقون : ۹ .
3) .روایت را ابن قولویه در کامل الزیارات : ۱۱۶ ح ۱۱ ( تسلسل ۱۲۶ ) چنین نقل کرده از جناب نبوی صلی الله علیه و آله : «حسین منی وأنا من حسین ، أحبّ اللّه من أحب حسیناً ، حسین سبط من الاسباط» . همچنین رجوع کنید به : شرح الاخبار قاضی نعمان ۳/۸۸ ح ۱۰۱۵ و ۳/۱۱۲ ح ۱۰۵۰ ، أوائل المقالات شیخ مفید : ۱۷۸ والارشاد ۲/۱۲۷ ، این حدیث از طرق عامّه نیز نقل شده از جمله در : مسند احمد ۴/۱۷۲ ، سنن ابن ماجه ۱/۵۱ ح ۱۴۴ ، سنن ترمذی ۵/۶۵۸ ح ۳۷۷۵ ، مستدرک حاکم ۳/۱۷۷ ، اسد الغابة ۲/۱۹ ، فرائد السمطین ۲/۱۳۰ ح ۴۲۹ و غیره .
بِذِبْحٍ عَظِیمٍ » (1)حضرت جناب خامس آل عبا علیه السلام است که فداء جدّ بزرگوارش گردیده (2)، و بدین جهت حضرت رسالت صلی الله علیه و آله به عرصه وجود آمد ، و جناب اسماعیل ذبح نگردید جزاء و عوض او را جناب ختمی مآب صلی الله علیه و آله در فداء فرزندش تأدیه فرمودند ، یا آنکه در لیلة المبیت حضرت شاه ولایت امیرمؤمنان علیه السلام به کریمه « مَن یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللّه ِ » (3)جان شریف خود را فداء آن بزرگوار فرمود ، پس برای آنکه آزرده و ملول نشود و حضرت صدّیقه طاهره نیز آسوده بماند فرزند خود را نثار نور دیده اش کرد .
و داعی عرض می نماید : اهم و اعظم از جان و مال و اولاد دین الهی و ملّت حضرت رسالت پناهی صلی الله علیه و آله است ، و از بدو خلقت الی زماننا هذا این صدمات و بلیّات کلیّه که بر انبیاء و اولیاء وارد آمد و همه را متحمل شدند برای حفظ و ابقاء دین و شریعت صادره از حق بوده است .
پس باید این دین از هر چیزی اولی و اکبر باشد که تمام ایشان جان و مال و اولاد خودشان را برای ابقاء وی نثار می کردند ، پس کمال و تمام ایثار و نثار از برای دین در وقعه عاشورا جناب سیّد الشّهداء علیه السلام فرمود ، و از این جهت کمال و تمام قرب ساحت قدس حق تبارک و تعالی را به وی عنایت کردند .
و معنی آیه « لَن تَنَالُوا البِّرَّ حَتَّی تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ » (4)در حقّ آن بزرگوار صادق است ، و مراد از بِرّ در آیه مبارکه یا قرب است یا رضای حق یا درجه اعلی علیّین و آیه وافیه « یَا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ * ارْجِعِی إِلَی رَبِّکِ رَاضِیَةً مَرْضِیَّةً » (5)نیز شهادت بر مراد می دهد .
خلاصه ، انبیاء عظام در قلّت اولاد مانند بعضی از ائمّه انام و عَدَمِ اولاد مشهورند ، پس نباید به ایشان که خاصّان از بندگانند ملامت نمود بلکه در وجدان اولاد اضطراب و تزلزلشان زیادتر از فقدانشان بوده برای آنکه مبادا سبب شوند در انقلابِ توجّه از مبدأ و التفات به حضرت احدیّت . چنانکه در حین تحریر خاطر آوردم حدیثی را که در کتاب مستطاب «روضه کافی» منقول است : شخصی گفت : حضرت صادق علیه السلام فرزندی خردسال داشتند و کمال میل را به وی اظهار می فرمودند . آن طفل مریض شد به عیادت و استفسار حالش به درب خانه آن جناب آمدم ، دیدم حضرت صادق علیه السلام به درب خانه نشسته است و کمال اضطراب دارد به نحوی که من گمان کردم آن طفل از دنیا رحلت نموده است . بعد از چندی وارد خانه شدند و بیرون آمدند در حالتی که آثار سرور از جبین مبین آن سرور ظاهر بود ، گمان کردم حالت آن طفل به صحّت مبدّل شده است ، پس جویا شدم : فرمودند : این طفل از دنیا رحلت نمود . عرض کردم : این طفل وقتی که وفات نکرده بود کمال اضطراب داشتید و اکنون کمال آسودگی را دارید ؟ ! فرمودند : در آن وقت خائف بودم مبادا آنچه منافی رضای حق است از من صادر شود ، الحال خود را در نهایت رضا و تسلیم مشاهده می نمایم .
سؤال عمرو بن عاص از حضرت امام حسن علیه السلام
و برای اثبات آنچه زحمت دادم از کتاب «مناقب ابن شهر آشوب مازندرانی» (1)روایتی خوش دارم در آخر این مقدمه بنویسم : عمرو عاص از حضرت امام حسن علیه السلام سؤال کرد : چرا اولاد ماها بیشتر است از اولاد شماها ؟ آن بزرگوار فرمودند :
1) .مناقب ابن شهر آشوب ۳/۲۲۳ ، تتمه حدیث نیز سؤال و جوابهای جالبی است که قابل ملاحظه و مراجعه است .
بُغاثُ الطَیْرِ اَکْثَرُها فِراخاً***وَاُمُّ الصَقْرِ مِقْلاةٌ نَزُورُ (1)
تری الرجل النحیف فَتَزْدَرِیهِ***وفی اثوابه اسدٌ مَزِیرُ
ویعجبک الطَریرُ فَتَبْتَلِیهِ***فیُخلِف ظنّک الرجلُ الطَریرُ
فما عِظَمُ الرجال لهم بفخرٍ***ولکن فخرهم کَرَمٌ وخیرُ
و «بُغاث» مرغی است تیره رنگ مائل به غُبْره و کوچکتر از مردار خوار و لاش خوار و «مِقلاة» ناقه ای است که یک فرزند بیش نیاورد یا زنی است که فرزندش نماند و بمیرد چنانکه «نَزور» زنی ست کم اولاد ، و مراد از «صقر» باز شکاری است ، و از «فراخ» جوجه ها (2).
ملخّص از معنی این بیت آن است که : مرغ لاش خوار جوجه اش بسیار است و این مرغ بدترین مرغهاست و کم صید می شود ، و مراد از صقر باز شکاری است که کم اولاد است و اگر هم زیاد باشد نمی ماند .
و از این بیان اتّحاد معنی مِقلاة ونَزور معلوم است .
و قولی است : «مِقلاة» از «قَلی» مُشتق است و آن به کریمه « مَا وَدَّعَکَ رَبُّکَ وَمَا قَلَی » (3)به معنی بغض است و آن زنی است که اولاد و شوهر را دوست ندارد .
و معنی اول ارجح است .
و از القاب صدیقه طاهره صلوات اللّه علیها «حانیه» (4)است یعنی دوست دار شوهر و فرزند ، این صفت مدح است برای زن .
1) .امام علیه السلام در کلام خود استشهاد فرموده به بیت زیبای عباس بن مرداس در قصیده ای کوتاه ( ۱۰ بیتی ) ، سه بیت پیشین بیت مذکور چنین است :
2) .بیت مذکور را خلیل در کتاب العین ۷/۳۵۹ در ماده ( نزر ) و ابن منظور در لسان العرب ۲/۱۱۹ در ماده (بغث ) ذکر کرده اند .
3) .ضحی : ۳ .
4) .رجوع کنید به : مناقب ابن شهر آشوب ۳/۱۳۳ ، بدین معنا مرحوم مجلسی در بحار ۴۳/۱۷ تصریح کرده و می فرماید : الحانیة أی المشفقة علی زوجها واولادها . قال الجزری : الحانیة : التی تقیم علی ولدها لا تتزوج شفقةً و عطفاً .
خلاصه ، حضرت امام حسن علیه السلام عمروعاص را بر کثرت نسل توبیخ فرمود برای آنکه فرزندان او معصیت کار و حرام خوارند و از اشرار ابناء روزگار ، پس هر تناسل و تکاثر ممدوح و مستحسن نیست .
تفصیل : فی الذریة الطاهرة
کلام شیخ صدوق درباره اعتقاد شیعه نسبت به سادات
بدان مرحوم شیخ اجلّ ابن بابویه رحمة اللّه علیه در «اعتقادات» (1)خود فرمود در باب اداء حقوق سادات : اِعتقادنا فِی الْعَلَویّة أنَّهُمْ آلُ محمدٍ صلی الله علیه و آله وأنّ مَوَدَّتَهُمْ واجِبَةٌ لأَنّها اَجْرُ النُبُوَّةِ ، قال اللّه عزّوجلّ : « قُل لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی » (2)و الصدقةُ عَلَیْهِم مُحَّرَمَةٌ لأنّها أَوْساخُ اَیْدِی النّاسِ ، وطهارةٌ لَهُمْ اِلاّ لِصَدَقَتِهِمْ لاِِمائِهِم وَعَبیدِهِمْ وَصَدَقَةِ بَعْضِهِمْ عَلی بَعْضٍ ، وَامّا الزّکوةُ فإنَّها تَحِلُّ لَهُمْ عِوَضاً مِنَ الْخُمْسِ لِأَنَّهُمْ قَدْ مُنِعُوا مِنْهُ ، وَاعتِقادُنا فِی المُسی ءِ مِنْهُمْ أَنَّ لَهُ ضِعْفَ الْعَذابِ وَفیِ المُحْسِنِ مِنْهُمْ اَنَّ لَهُ ضِعْفَ الثَّوابِ ، وبَعْضُهُمْ اَکْفاءٌ لِبَعْضٍ لِقَولِ النَّبی صلی الله علیه و آله حینَ نَظَرَ إلی ابْنَیْ أبی طالِبٍ عَلیٍ علیه السلام وَجَعْفَرٍ ، فقال صلی الله علیه و آله : «بَناتُنا کَبَنِینا وَبَنُونا کَبناتِنا» (3).
وقال الصّادق علیه السلام : «مَنْ خَالَفَ دِینَ اللّه ِ وَوالی اَعْدَاءَ اللّه ِ وعادَی اَوْلیاءَ اللّه ِ فَالْبَراءَةُ مِنْهُمْ وَاجِبَةٌ کائِناً مَنْ کانَ مِنْ أیِّ قَبِیلَةٍ کانَ» (4).
وقالَ اَمیرِالْمُؤمِنینَ علیه السلام لاِبنِهِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَنَفیَّةِ : «تَواضُعُکَ فیِ شَرَفِکَ اَشْرَفُ لَکَ مِنْ شَرَفِ آبائِکَ» (5).
و قال الصّادق علیه السلام : «وِلاَیتی لأَمیرالمؤمنینَ علیه السلام أَحَبُّ اِلیَّ مِن وِلادَتی منهُ» (1).
و سُئِل الصّادقُ علیه السلام مِن آلِ مُحَمّد صلی الله علیه و آله فقال علیه السلام : «آلُ مُحَمّدٍ صلی الله علیه و آله مِنْ حَرُمَ عَلی رَسُولِ اللّه ِ صلی الله علیه و آله نِکاحُه» (2).
و قال اللّه عزّوجلّ : « وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحاً وَإِبْرَاهِیمَ وَجَعَلْنَا فِی ذُرِّیَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَالْکِتَابَ فَمِنْهُم مُهْتَدٍ وَکَثِیرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ » (3).
و سُئِل الصّادقُ علیه السلام عَنْ قَولِ اللّه ِ عزّوجلّ : « ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتَابَ الَّذِینَ اصْطَفَیْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِّنَفْسِهِ وَمِنْهُم مُّقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَیْرَاتِ » (4)فقال : «الظّالِمُ مِنّا مَنْ لا یَعرِفُ حَقَّ الإِمامِ وَالْمُقْتَصِدُ العارِفُ بِحَقِّ الإمامِ ، والسّابِقُ بِالْخَیْراتِ بِاذنِ اللّه ِ وَهُوَ الاِمامُ» (5).
و عبارات شریفه دیگر را از این باب در ابواب دیگر استشهاد می نماید .
وصایای علامه حلی به فرزندش فخر المحققین
و مرحوم شیخ اجلّ جمال الدین مطهّر حلّی علاّمه اعلی اللّه مقامَه در اواخر کتاب «قواعد» (6)که مجموعه ای از فقه آل محمّد صلی الله علیه و آله است به جهت فرزند ارجمندش فخر المحقّقین وصایای موجزه مفیده فرمود از آن جمله در ارادت به سادات مقالات حسنه ای دارند خوب است در این باب بعینها نقل کنیم :
وَعَلَیْکَ بِصِلَةِ الذُّرّیَّةِ الْعَلَوِیَّةِ فَاِنَّ اللّه َ قَدَ اَکَّدَ التَّوصِیةَ فِیهِمْ وَجَعَلَ مَوَدَّتَهُم اَجْرَ الرِّسالِةِ وَالاِرْشادِ فَقال اللّه ُ تَعالی : « قُل لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی » (7)، و قالَ رَسُولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله : «اِنّی
1) .معانی الاخبار صدوق : ۹۳ باب معنی الآل ح ۱ ، اعتقادات شیخ مفید : ۱۱۲ .
2) .حدید : ۲۶ .
3) .فاطر : ۳۲ .
4) .معانی الاخبار : ۱۰۴ باب معنی الظالم لنفسه ح ۲ ، اعتقادات شیخ مفید : ۱۱۲ .
5) معانی الاخبار صدوق : 93 باب معنی الآل ح 1 ، اعتقادات شیخ مفید : 112 .
6) .قواعد الاحکام ۱/۱۵۲ ـ ۱۵۳ چاپ مؤسسه نشر اسلامی ، و ۳/۷۱۵ .
7) .شوری : ۲۳ .
شافِعٌ یَومَ القِیامَةِ لِأرْبَعِ اَصْنافٍ وَلَوْ جاؤُوا بِذُنُوبِ أَهْلِ الدُّنْیا : رَجُلٌ نَصَرَ ذُریَّتی وَرَجُلٌ بَذَلَ مالَهُ لِذُرّیَتی عِنْدَ المَضیْقِ وَرَجُلٌ اَحَبَّ ذُرّیَّتی باللِسّانِ والقَلْبِ وَرَجُلٌ سَعی فی حَوائِجِ ذُرّیَّتی اِذا طُردُوا أَوْ شُرِّدُوا» (1). وَقال الصّادِقُ علیه السلام : «إذا کانَ یَومُ القِیامَةِ نادی مُنادٍ : اَیُّها الخَلائِق ! اَنْصِتُوا فَاِنَّ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله یُکَلِّمُکُمْ فَیَنْصُتُ الْخَلائِق فَیَقُومُ النَّبیُّ صلی الله علیه و آله فَیَقُولُ : یا مَعْشَرَ الخَلائِقَ ! مَنْ کانَ لَهُ عِندی یَدٌ وَمِنَّةٌ اَوْ مَعْرُوفٌ فَلْیَقُمْ حَتّی اُکافِیَهُ فَیَقُولُونَ : بِابائِنا وَاُمِّهاتِنا ! وَاَیُّ بُدٍّ وَاَیُّ مِنَّة وَاَیُّ مَعْروُفٍ لَنا ؟ ! بَلْ اِلَیْهِ وَالْمَعروُفُ للّه ِ وَلِرَسُولِهِ عَلی جَمیْعِ الْخَلائِق ، فَیَقُولُ صلی الله علیه و آله : بَلی مَنْ آوی اَحَداً مِنْ اَهْلِ بَیْتی أَوْ بَرَّهُمْ اَوْ کَسَاهُمْ مِنْ عُریً اَوْ اَشْبَعَ جَائعَهُمْ فَلْیَقُمْ حَتّی أکافِیَهُ ، فَیَقُومُ اُناسٌ قَد فَعَلُوا ذلِکَ ، فَیَأتی النِّداءُ مِن عِندِ اللّه ِ : یا مُحَمَّدُ ! یا حَبیبی ! قَد جَعَلْتُ مُکافاتِهِمْ اِلَیْکَ فَاَسْکِنْهُمْ مِنَ الْجَّنَةِ حَیْثُ شِئتَ ، فَیَسْکنُهُمْ فیِ الْوَسِیلَةِ حَیْثُ لا یَحْجبُونَ عَنْ مُحَمَّدٍ وَاَهْلِ بَیْتِهِ صَلَواتُ اللّه ِ عَلَیْهِمْ اَجْمَعیِنَ» (2). پس اجر و مزد رسالت مودّت اهل بیت آن بزرگوار است و شفاعت آن بزرگوار نیز شامل نصرت کنندگان و بذل کنندگان اموال و سعی کنندگان در حوائج از دوستان ایشان است به لسان و قلب ، و فردای قیامت آن بزرگوار جزاء می دهد هر کس را که به ذریّه اش نیکی کرده است از غذا دادن و جامه پوشانیدن ، و ایشان را در وسیله ای که اعلی مرتبه جنّات است مأوی می دهد به نحوی که حضرت رسول صلی الله علیه و آله و اهل بیت آن بزرگوار را می بینند .
اشعار شافعی در محبت آل محمّد صلی الله علیه و آله
و در کتاب «وسیلة المآل فی مناقب الآل» از محمّد بن ادریس شافعی در حبّ آل محمّد صلی الله علیه و آله منقول است :
یا راکِباً قِفْ بِالمُحَصَّبِ مِنْ مَنی***وَاهْتِفْ بِساکِنِ (1)خِیفِها وَالنّاهِضِ
سَحَراً إذا فاضَ الحَجیجُ اِلی مَنی***فَیْضاً کَمُلتَطِمِ الْفُراتِ الفائِضِ
اِنْ کانَ رَفْضاً حُبُّ آلِ محَمَّدٍ***فَلیَشْهَدِ الثِّقْلانِ اَنّی رافِضی (2)
و ایضاً از شافعی منقول است :
یا اَهْلَ بَیْتِ رَسُولِ اللّه ِ حُبُّکُمُ***فَرْضٌ مِنَ اللّه ِ فی الْقرآنِ اَنْزَلَهُ
کَفاکُمُ مِنْ عَظیْمِ الْقَدْرِ أنَّکُمُ***مَنْ لَمْ یُصَلِّ عَلَیْکُمْ لا صَلوةَ لَهُ
و حضرت صادق علیه السلام فرمودند : «اِنَّ الرَّجُلَ یُحِبُّ الرَّجُلَ ویَبْغَضُ اَوَلادَهُ !» (3)در مقام تعجّب است فرمود : مرد می شود مردی را دوست بدارد و فرزندان او را دشمن دارد ؟ !
و در کتاب «خصال» مروی است که حضرت رسول صلی الله علیه و آله فرمودند که : «هر کس عترت مرا دوست ندارد یا ولد الزّنا یا منافق است» (4)
رجوع کنید به : خصال شیخ صدوق 1/110 ح 82 ، روضة الواعظین فتال 2/270 مجلس فی مناقب آل محمد علیهمالسلام ، بحار الانوار 27/147 باب 5 ح 8 به نقل از خصال .
.و عجب گفت صفیّ الدین حلّی :
یا عِتْرَةَ الْمُخْتارِ یامَن بِهِمْ***یَفُوزُ عَبْدٌ یَتَولاّهُمُ
اُعْرَفْ فِی الْحَشْرِ بِحُبّی لَکُمْ***اِذْ یُعْرَفُ النّاسُ بِسیماهُمُ (5)
1) .در بعضی نقلها : بقاعد .
2) .این اشعار را بیاضی در صراط المستقیم ۱/۱۹۰ از شافعی نقل کرده ، نیز علامه مجلسی در بحار الانوار ۲۳/۲۳۴ ـ ۲۳۵ .
3) .محاسن برقی ۱/۱۴۴ باب ۱۳ ح ۴۵ ، در آن بجای «اولاده» کلمه «ولده» آمده . و سپس در ادامه روایت ، حضرت صادق علیه السلام می فرماید : «فأبی اللّه عزوجل الاّ أن یجعل حبنا مفترضاً اخذه من اخذه وترکه من ترکه واجباً فقال : « قُل لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی » » . به دیگر روایات این باب نیز رجوع شود . همچنین بنگرید به : بحار الانوار ۲۳/۲۳۹ باب ۱۳ ح ۶ .
4) روایت تتمهای نیز دارد ، نصّ حدیث چنین است : قال رسول اللّه صلیاللهعلیهوآله : «من لم یحب عترتی فهو لإحدی ثلاث : اما منافق وإما لزنیة وإما امرؤ حملت به أمّه فی غیر طهر» .
5) .از اشعار معروف شیخ صفی الدین عبدالعزیز بن السرایا حلی است و صاحب امل الآمل ۲/۱۴۹ ذیل ترجمه وی به شماره ۴۴۲ همین دو بیت را نیز ذکر کرده است . رجوع کنید به دیوان وی : ۸۷ ، و نیز الکنی والالقاب ۲/۴۲۲ .
پس به کریمه «فَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُون» (1)تبعیّت حضرت رسول لازم و رستگاری در آن است ، که ایضاً حق تعالی فرمود : « قُلْ إِن کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّه َ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللّه ُ » (2)لیکن اتّباع باید در عموم اوامر نبویّه باشد ، و روح تبعیّت محبّت به عترت اوست و اگر نه آیه « أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتَابِ وَتَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ » (3)در حق ایشان صادق خواهد بود ، و مضمون « لَقَدْ کانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللّه ِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ » (4)درباره این فرقه گمراه گفته نمی شود .
پس هر مُحبّی که دعوی محبّت این سلسله می نماید باید در حیات و ممات ایشان به قدر امکان اظهار عبودیّت و وداد کند ، و در جمیع اقوال و افعال و حرکات و سکنات از امور دنیویّه و اخرویّه توسّل به ایشان جوید ، و فقره زیارت «مُقَدِّمُکُمْ اَمامَ طَلِبَتی» (5)را فراموش نکند ، و این شعر را بخواند :
فَرْضی وَنفْلی وَحَیاتی اَنْتُمُ***وَکُلُّ کُلّی مِنْکُمُ وَعَنْکُمُ (6)
البته هر کس همّت خود را در دوستی ایشان محصور کرد در زمره ایشان محشور می شود .
و ابونواس شاعر در مدح این سلسله عجب گفت :
مُطَهَّروُنَ نَقِیّاتٌ جُیُوبُهُمُ***تَجْریِ الصَّلوةُ عَلَیْهِم اَینَما ذُکِروُا
مَنْ لَمْ یَکُنْ عَلَویَّاً حیْنَ تَنْسِبُه***فَما لَهُ مِنْ قَدیمِ الدَّهْرِ مُفْتَخِرُ
1) .در بحار الانوار ۲۳/۲۳۴ باب ۱۳ و مناقب ابن شهر آشوب ۱/۲۲۹ به کلام الهی نسبت داده شده ولی عین آیه شریفه نیست .
2) .آل عمران : ۳۱ .
3) .بقره : ۸۲ .
4) .احزاب : ۲۱ .
5) .فقره ای از زیارت جامعه اهل بیت علیهم السلام است . رجوع کنید به : من لا یحضره الفقیه ۲/۶۱۳ ، تهذیب ۶/۹۹ باب ۴۶ ، بحار الانوار ۹۹/۱۵۲ باب ۸ ح ۵ .
6) .دیوان صفّی الدین حلی : ۸۷ .
اَللّه ُ لمّا یَری خَلْقَاً وَ اَتْقَنَهُ***صَفّاکُمُ وَاصْطَفاکُمْ اَیُّها البَشَرُ
فَاَنْتُمُ الْمَلأُ الاَعْلی وَعِنْدَکُمُ***عِلْمُ الْکِتابِ وَما جاءَت بِهِ السُّوَرُ (1)
بیان فخر رازی
و فخر رازی در کتاب «تفسیر کبیرش» گفته است : ثابت و محقّق است این چهار نفر ـ یعنی حضرت امیر مؤمنان و حضرت صدیقه طاهره و حسنان علیهم السلام ـ اقارب حضرت رسول اند ، بعد از ثبوت و تحقّق این مطلب واجب است بگوئیم به مزید تعظیم و تکریم مخصوص بودند به چند وجه :
اوّل : به نصّ آیه « إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی » (2)، و این فقره معلوم و متواتر است که این بزرگواران آل آن بزرگوارند بر هر تقدیر ، و کمال علاقه به ایشان از جهت اقربیّت و آل بودن معلوم .
دوّم : به نصّ متواتر معلوم شده است که حضرت رسول صلی الله علیه و آله ایشان را دوست می داشت ، پس واجب است بر تمام امّت متابعت آن بزرگوار را نمایند به آیه «فَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُون» (3)و آیه « فَلْیَحْذَرِ الَّذِینَ یُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ » (4)و آیه « قُلْ إِن کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّه َ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللّه ُ » (5)و آیه « لَقَدْ کَانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللّه ِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ » (6).
سوّم : دعاء به آل محمّد صلی الله علیه و آله منصب عظیمی است که در خاتمه تشهّد در نماز قرار داده و شرط قبول نماز بدان مقرر فرموده که : «اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَارْحَمْ مُحَمَّداً
وَآلَ مُحَمَّدٍ» ، و این تعظیم در حقّ غیر آل نیست ، پس دوستی آل رسول صلی الله علیه و آله واجب است (1).
گفتار سلطان محمد خدابنده با واعظ
معروف است : سلطان محمد خدابنده ملقّب به الجایتو ـ یعنی فرخنده ـ در جامع سُلطانیه روزی در مجلس وعظ نشسته بود . واعظی در فضیلت صلوات کلماتی می گفت ، سلطان پرسید : چرا آل هیچ یک از انبیاء را ذکر نمی نمایند بعد از ذکر اسامی ایشان ، امّا آل حضرت رسول صلی الله علیه و آله را باید ذکر کرد ؟ آن واعظ نتوانست جوابی وافی گوید . سلطان فرمود : چون دشمنان دین ، حضرت رسول صلی الله علیه و آله را ابتر خواندند خداوند سبحان برای این نسبت ایشان را منقطع النّسل نمود ، بلکه بقایای ایشان را منقرض کرد لیکن آل حضرت رسول صلی الله علیه و آله یوماً فیوماً در کثرت و زیادتند .
وجه دیگر آن است : ملل و مذاهب دیگر منسوخ شدند امّا این مذهب را نسخ و زوالی نیست ، پس این مذهب را حافظ و نگاهبانی لازم بود که مطّلع از کلیّات و جزئیّات باشد و مردمان در زمان احتیاج رجوع به ایشان نمایند ، و آن حافظ وجود شخصی از عترت نبویّه و آل اطهار است ، پس چنانکه صلوات بر رسول صلی الله علیه و آله لازم است بر آل وی که راهنما و نگاهبان دین است لازم و واجب است .
و نعم ما قیل :
بِآلِ مُحَمَّدٍ عُرِفَ الصَّوابُ***وفی اَبْیاتِهِم نَزَلَ الکِتابُ
وَهُمْ حُجَجُ الإله عَلیَ البَرایا***بِهِمْ وَبِجَّدِهِمْ لا یُسْتَرابُ (2)
بقیة ذی العلی وفروع اصل***بحسن بیانهم وضح الخطاب
وانوار تری فی کل عصر***لارشاد الوری منها شهاب
ذراری احمد وبنی علی***خلیفته وهم لبّ لباب
إذا ما اعوز الطلاب علم***ولم یوجد فعندهم یصاب
تناهوا فی نهایة کل مجد***فطهر خلقهم وزکوا وطابوا
وحبهم صراط مستقیم***ولکن فی مسالکه عقاب
بدین مضامین نیز ابیاتی در خلاصة عبقات الانوار 4/202 آورده که عمرو عاص در حضور معاویه خواند . همچنین رجوع کنید به : الانوار البهیة شیخ عباس قمی : 72 ، مرحوم امینی نیز در الغدیر 4/24 ـ 26 از شعرای قرن چهارم هجری ناشی صغیر ( 271 ـ 365 ) ذکر کرده و سپس این اشعار را نیز از وی نقل کرده است .
. . الی آخره .
و اگر داعی بخواهد شرحی از مفاخر و مآثر بنی فاطمه بنویسد کتابی مدوّن می شود ، و قدری در ذیل همین رضوان از خصایص ایشان بخوان و بگو : «بِأَبی اَنْتُمْ واُمّی طِبتُمْ وَطابَتِ الاَْرْضُ الّتی فیْها دُفِنْتُمْ وَفُزْتُم فَوْزاً عَظیماً» (1)، «اَنْتُمْ بَنوُ عَبْدالْمُطّلِبِ ما عاداکُمْ بَیْتٌ اِلاّ وَقَدْ خَرَبَ ، وما عاواکُمْ کَلْبٌ اِلاّ وَقَدْ جَرَبَ» (2).
نِعْمَ ما قالَ محمّدُ بنُ ابی بکر :
یا بَنی زَهْراء اَنْتُمْ عُدّتی***وَبِکُمْ فیِ الْحَشْرِ میزانی رَجَحْ
فَاِذا صَحَّ وِلائی لَکُمُ***لا اَبالی اَیُّ کَلْبٍ قَدْ نَبحْ (3)
و اعتراف نما به آنچه عبداللّه بن مطرف در محضر مامون گفت : ما اَقُولْ فی طِینَةٍ عُجِّنَتْ بِماءِ الرِّسالَةِ وَغُرِسَتْ بِماءِ الوَحْیِ هَلْ یُنْفَحُ منهاَ اِلاّ مِسْکُ الْهُدی وَعَنْبَرُ التُّقی (4)!
1) .در اصل فقره ای از زیارت شهدای کربلاست که شیخ طوسی در مصباح المتهجد : ۷۲۳ و ابن طاوس در اقبال الاعمال /۶۶ نقل کرده اند .
2) .اصل روایت نبوی چنین است : «نحن بنو عبدالمطلب ما عادانا بیت الا وقد خرب ، وما عادانا ( أو عاوانا ) کلب الا وقد جرب ، ومن لم یصدق فلیجرّب» . نگاه کنید به : بحار الانوار ۱۰۷/۳۱ ح ۵ .
3) .در مجمع البحرین ۱/۵۷۱ ماده ( حمد ) به بعض الافاضل نسبت داده شده ، و در کتاب ادب الضیافة ( معاصر ) : ۳ به ناظم آن ، محمد بن ابی بکر ، تصریح شده است .
4) .عیون اخبار الرضا علیه السلام ۲/۱۴۳ باب ۴۰ ح ۱۰ ، بحار الانوار ۴۹/۲۳۶ باب ۱۷ ح ۵ .
بیت
بیضُ الوُجُوهِ کَریمةٌ اَحسْابُهُمْ***شَمُّ الاُنُوفِ مِنَ الطَّرازِ الاَوّلِ (1)
امّا مطلب مکتوم و مکنون که اظهار و ابراز آن بر داعی فرضی محتوم است اگر آقایان من توجّه و التفاتی فرمایند و بر آنچه جسارت می شود خسارتی ندانند بلکه محض سداد و عین رشاد بفهمند پس عرض می شود :
این امت بر دو قسم اند : اکثر ایشان عدداً عامند و اقلّ ایشان سادات و خاصّند ، امّا سادات فرزندان پیغمبرند ، امّا سائرین اتباع و اشیاعند .
بعبارةٍ [اخری] : عوام فرقه اوّلیه چسبنده اند ، اما فرقه ثانیه چکیده ای از خانواده رسالتند ، و اجر رسالت و مزد پیغامبریِ جدّ امجد ایشان بر دو قسم منقسم شد : قسمی بر خداوند است که فردای قیامت بر حسب کرم خویش بذل و فضل نماید « إِنَّمَا یُوَفَّی الصَّابِرُونَ أَجْرَهُم بِغَیْرِ حِسَابٍ » (2)، قسمی در عهده ماها تابعین و محبّین ایشان است ، و کریمه « قُل لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی » (3)اقوی شاهد و برهان است ، و لازمه محبّت و مودّت ایشان همان بیانی است که مرحوم علاّمه در وصیّت نامه خود فرمود و مکافات و مجازات آن هم در روز قیامت از نصوص کثیره معلوم است .
اکنون بفرمایند این مودّت و محبّتی که مأمورٌ به ماهاست و اجر رسالت حضرت رسول صلی الله علیه و آله است همانا به محض نسبت شماهاست که اقارب آن بزرگوارید و فرزندان پیغمبرید یا جهت دیگر دارد ؟ اگر به محض نسبت است پس باید ابولهب که نفرین کرده خداست و فرزند صلبی عبدالمطلب است محترم و معزّز باشد ، و اتّفاق آراء تمام امّت است که وی از اهل عذاب است .
در ذمّ اتکال به نسب و مدح حسب
پس می گوییم : آن سیّدی که فرزند پیغمبر است و تابع و مطیع امر و حکم آن سرور است آن وقت لازم المحبّة و واجب المودّة است ، پس حق و اجر حضرت رسول صلی الله علیه و آله وقتی اداء می شود که اطاعت فرزند روحانی او را کرده باشیم ، یعنی : دوست داشتن سیّدی که خود را فرزند رسول صلی الله علیه و آله می داند و مخالف امر و نهی او است بر خلاف میل خدا و سیّد انبیاء است . و بعضی از شعراء (1)گفته اند :
لَعَمَرُکَ مَا الاِْنْسانُ اِلاّ بِدیْنِهِ***فَلا تَتْرُکِ التَّقْوَی اتّکالاً عَلیَ النَّسَبْ
لَقَدْ رَفَعَ الاِْسلامُ سَلْمانَ فارِسٍ***وَقَدْ وَضَعَ الشِّرْکُ الْقَرْیبَ (2)اَبا لَهَبْ
اِذا الغُصْنُ لَمْ یُثْمِرْ وَاِنْ کانَ شُعْبَةً***مِنَ الثَّمَراتِ اعْتَدَّهُ النّاسُ فیِ الحَطَبْ
و ملخّص معنی شعر اخیر آن است : درخت بی ثمر غذای آتش است .
پس بر این بیان بنگرید که حضرت علی بن الحسین علیهماالسلام فرمودند : «خَلَق اللّه ُ الجَنَّةَ لِمَنْ اَطَاعَهُ وَلَوْ کانَ عَبْداً حَبَشِیَّاً وَخَلَقَ النّارَ لِمَنْ عَصاهُ وَلَوْ کانَ سَیِّداً قُرَشیّاً» (3).
و قال اللّه تعالی : « فَإِذَا نُفِخَ فِی الصُّورِ فَلاَ أَنسَابَ بَیْنَهُمْ » (4).
و شاعری گفته است :
قطع نظر کنید زفرزند ناخلف***عضوی که فاسد است سزایش بریدن است
پس عضوی که فاسد باشد و موجب فساد اعضاء دیگر گردید ناچار او را باید برید .
پس مضمون آیه « مَن ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاَّ بِإِذْنِهِ » (1)کجا می رود ؟ !
بیت
اگر خدای نباشد زبنده ای خوشنود***شفاعت همه پیغمبران ندارد سود
یعنی : وای بر آن سیّد ناخلف فاسق العملی که عاقّ این بزرگوار شود ، و به واسطه اغترار این نسبت ، جدّ امجد خویش را فردای قیامت خجل و شرمسار خواهد ، و این حدیث راست است که فرمودند : «هر سبب و نسبی منقطع می شود در روز قیامت مگر سبب و نسب من» (2)، امّا معصیت و نافرمانی قطع می نماید اسباب و انساب را چنانکه آیه شریفه شاهد است : « فَإِذَا نُفِخَ فِی الصُّورِ فَلاَ أَنسَابَ بَیْنَهُمْ » (3).
پس عرض می کنم :
فَیا ساکِنی اَکْنافِ طیبةَ کُلَّکُم***اِلیَ القَلْبِ مِنْ اَجْلِ الحَبیبِ حَبیْبُ
خلاصه معنی شعر این است که : شماها سادات به جهت این کسوت سیادت است [که ]در نزد این فرقه حقّه امامیّه احترام دارید ، اگر این کسوت و نسبت را از شماها بردارند مانند سائرین در درکات سجّین در صورتی که گناه کار باشید معذّب و معاقب می شوید . والاِّ فُزْتُمُ الْسِّیادَةَ وَالْأَصالَةَ بِاَسْرِها ، و اگر نه علماء این امت که بالنّسبة به شماها رعیّت اند به جهت نسبت روحانی مقدّمند چنانکه ابوالفتح مُوصلی که پدرش غلام رومی بوده گفته است :
فَاِنْ اَصْبَحُ بِلا نَسَبٍ***فَعِلْمی فیِ الْوَری نَسَبی (4)
1) .بقره : ۲۵۵ .
2) .المناقب ۳/۳۴۵ ، نهج الحق : ۲۵۳ ، کشف الیقین : ۱۹۲ ، کشف الغمة ۱/۳۰ ، عوالی اللآلی ۱/۳۰۲ المسلک الاول ح ۱ ، العمدة : ۲۹۹ ، الصراط المستقیم ۱/۲۲۹ به نقل از مرزبانی .
3) مؤمنون : 101 .
4) .خطیب بغدادی در تاریخ بغداد ۱۱/۳۱ شعر را به عثمان بن جنی نسبت داده که وی همان ابوالفتح موصلی نحوی لغوی صاحب «سر صناعة الاعراب» و جز آن می باشد . همچنین رجوع شود به : البدایة والنهایة ۱۱/۳۷۹ .
اگر من نسب ندارم علم من نسب من است .
و ایضاً گفته شده است :
اِنَّ الفَتی مَنْ یَقُولُ ها اَنا ذا***لَیْسَ الفَتی مَنْ یَقُولُ کانَ اَبی (1)
حسبی فخار وشیمتی ادبی*** ولست من هاشم ولا العرب
محدث قمی نیز شعر بالا را بدون انتساب در الکنی والالقاب 1/279 مذکور داشته و سپس میگوید : وقال الفارسی :
جائی که بزرگ بایدت بود*** فرزندی کس نداردت سود
چون شیر به خود سپه شکن باش*** فرزند خصال خویشتن باش
پس به طریق قطع و یقین نسبت معنویّه روحانیّه از نسبت صُوری اشرف است چنانکه روح از جسد الطف . پس بپرهیزید و بترسید از اینکه اسامی شریفه شما را از جریده ذوی القربی و آل و اهل البیت محو نمایند و بفرمایند : شما اقارب و اولاد پیغمبر صلی الله علیه و آله نیستید !
احتجاج مرحوم علاّمه با سیّد ناصبی
مرحوم سیّد جیّد قاضی نوراللّه شوشتری (2)از مرحوم علاّمه اعلی اللّه مقامه (3)نقل فرموده است که : در محضر سلطان محمّد خدا بنده با سیّد موصلی سنّی احتجاج فرمود ، یعنی آن ناسیّد سؤال کرد : به چه دلیل صلوات بر غیر رسول ( ص ) جائز است ؟ علاّمه فرمود :
« الَّذِینَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ قَالُوا إِنَّا للّه ِِ وإِنّا إِلَیهِ رَاجِعُونَ أُولئِکَ عَلَیْهِمْ صَلَوَاتٌ مِن رَبِّهِمْ » (1)سیّد ناصبی سؤال کرد : چه مصیبتی به ایشان رسید ؟ فرمودند : مصیبتی اعظم از این نمی شود که مانند تو فرزندی دارند که بعضی از منافقین را بر وی ترجیح می دهی ! پس سلطان و حاضرین خندیدند .
و بعضی از فضلاء این دو بیت را خوش گفته اند :
اِذِ الْعَلَویُّ تابَعَ ناصِبیّاً***بِمَذْهَبِهِ (2)فَما هُوَ مِنْ اَبیهِ
وَکانَ الْکَلْبُ خَیْراً مِنْهُ طَبْعاً***لاَِنَّ الْکَلْب طَبْعُ اَبیهِ فیهِ (3)
پس راضی نشوید اعمال قبیحه صادره از شما ، ماها ، رعایا را منصرف و منحرف از سیادت کریمه و نجابت عظیمه نبویّه نماید .
اشعار ابوحنیفه در مدح ذرّیه طاهره
و اگر چنین است مودّت شماها لازم نیست و حقّی بر ما ندارید بلکه خلاف آن مأمورٌ به ما بندگان است ، و إلاّ این امّت را عقیده از ابوحنیفه معروف زیاده است که گفت :
حُبُّ الْیَهُودِ لآِلِ مُوسی ظاهِرٌ***وَوِلاهُمُ لِبَنی أخیه بادِ
وَاِمامُهُمْ مِنْ نَسْلِ هاروُنَ الاْولی***بِهِمُ اقْتَدَوْا ولِکُلِّ قَوْمٍ هادِ
وَکَذا اَلْنَصاری یُکرِمُونَ مُحِبَّهُ***لِمَسِیحِهِمْ نَجْراً مِنَ الْأَعْوادِ
فَمَتی یُوالی (4)آلَ أحمدَ مُسْلِمٌ ***قَتَلُوهُ أَوْ سَمُّوهُ بالإلْحادِ
لَمْ یَحْفَظُوا حَقَّ النَّبِیِّ مُحَمَّدٍ*** فی آلِهِ وَاللّه ُ بِالْمِرْصادِ (5)
خلاصه ، ارتباط و انتساب سادات به سیّد کائنات صلی الله علیه و آله یا به جهت ارث نسب است یا به واسطه کمالات معنویّه است ، معنی اوّل که مُلقی (1)شد اولویّت علمی و عملی باید خواست . پس گفته می شود : بعضی از ارحام و اقارب حضرت رسول صلی الله علیه و آله از بعضی دیگر از جهت علوم و حکم و معارف دینیّه برترند و بهترند ، و از این راه مرتبط اند با آن جناب صلی الله علیه و آله ، و با خداوند سبحان ، و این ارتباط از برای غیر سادات هم جائز است ، یعنی هر کس آن بزرگوار را متابعت نمود فی الحقیقة به ساحت نبوی صلی الله علیه و آله قرب معنوی دارد و محبوب خداست کما قال اللّه تعالی « فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللّه ُ » (2)و هر یک از سادات متابعت حضرت رسول صلی الله علیه و آله را نمود از برای او دو اجر است و معنی تبعیّت آن جناب صلی الله علیه و آله امتثال امر و حکم امام زمان اوست .
جهات افضلیت حضرت عبدالعظیم علیه السلام بر سادات دیگر
پس از این جهت از تمام سادات افضل است ، از ایشان که افضل شد به طریق اولی از دیگران افضل خواهد بود ، حتّی از علماء و کمّلین و اخیار و ابرار از امّت مرحومه ؛ از آنکه مناط علم و عمل است ، و چون کمال علم و عمل در او موجود شد چیزی که علاوه دارد این سیّد تصحیح نسبت کرده است و فرزند پیغمبر صلی الله علیه و آله است ظاهراً و باطناً .
لهذا حضرت امامزاده عبدالعظیم بن عبداللّه حسنی علیه السلام افضل و اکمل از تمام سادات و کافّه رعایاست و کسی به مقام او نمی رسد به جهات کثیره :
یکی از آنها علوم و اسرار و معارفی است که از چند نفر از ائمّه هدی علیهم السلام به وی القاء و افاضه گردیده ، و معلوم است حضرت عبدالعظیم علیه السلام استحقاق و استعداد آن علوم و اسرار را داشته است که در خلوت مستفیض و بهره مند شد .
و یکی دیگر کتمان اسرار آن سیّد جلیل الشّأن است از آنکه سائرین از سادات این استطاعت را نداشتند و نمی توانستند کتمان مفاخر و مآثر و اسرار و آثار ایشان را بنمایند ، لهذا خونها و مالهاشان در معرض تلف شد به نحوی که ذکر می شود .
و یکی دیگر تقیّه از خلفاء جور بود که به فرمایش ائمّه هدی علیهم السلام و مذهب ایشان باید متحمّل تألمّات (1)بشوند ، و حضرت عبدالعظیم علیه السلام کمال تقیّه را فرمود ، و مانند سائرین از سادات از زیدیّه و غیرهم خروج به سیف ننمود ، چنانکه بعضی از امامان به حکمتهائی که می دانستند هجرت از وطن کردند ، و انواع ظلم ظالمین را متحمّل شدند ، حضرت عبدالعظیم علیه السلام نیز تحمّل کرده به امر و فرمان امامان از مولد و مسکن خود هجرت فرمود و اتّقاء نفوس زکیّه و دماء سادات و دوستان ایشان را کرد ، و مردم را به تقیّه امر می فرمود و تحذیر و تخویف از خروج به سیف می کرد .
پس آن بزرگوار توسّل به ائمّه طاهرین و تشبّث به حبل المتین و کتاب مبین نمود .
و جهت کلّی اولویّت و افضلیّت حضرت عبدالعظیم در آن زمان که زمان خوف و تقیّه بود بر سادات دیگر از بنی الحسن و اظهار مرحمت امام علیه السلام به وی قبول تقیّه و کتمان سرّ و تأسیّ به ایشان بوده است .
و هر قدر امام زمان بعضی از سادات را که معروف به «دعات» بودند و مردم را دعوت به امامت زید بن علیّ بن الحسین( ع) می کردند منع فرمود برای علمی که به عواقب امور داشت التفاتی ننمودند و کشته شدند .
وبیاید اخباری که دلالت بر رقّت و ترحیم ائمّه طاهرین علیهم السلام بر سادات دُعات مقتولین و اندوه و تحسّری که بر قتل ایشان داشتند و مؤونه ای که برای عیالشان مقرّر داشتند .
و یکی دیگر عمل و زهد و ورع و تقوی است که از حضرت عبدالعظیم علیه السلام در سرّ و علانیه که کتمان اسرار و تقیّه از آثار آن است ، یعنی چه عالمی است که حاوی علوم کثیره است لیکن اثری در وی ندارد و عملی نمی کند اما حضرت عبدالعظیم علیه السلام بر آنچه عالم بود عمل
1) .در چاپ سنگی : تأمّلات .
کرد ، و به جهت عمل آن جناب این همه آثار و انوار از مزار خیریّه اش ظاهر است .
پس ربط معنوی و قرب روحانی به نحوی که حضرت عبدالعظیم علیه السلام غیر از نسبت سیادت که به رسول اکرم صلی الله علیه و آله دارد سائرین از سادات ندارند . بلکه می گوئیم : معنی سیادت تصحیح این نسبت است و اتّصال و ارتباط به آن بزرگوار معنیً . علاوه از تمام آنها نشر احکام و تعلیم علوم و تکمیل نفوس و تنویر قلوبی است که از شیعیان و موالیان ری فرمود که بعثت انبیاء و بندگان خاصّ خدا برای همین بود ، و چه بسیار از علماء کردارشان به اغراض نفسانیّه است و ارشادشان مرضیّ خدا و رسول صلی الله علیه و آله و ائمّه طاهرین نیست ، امّا حضرت عبدالعظیم علیه السلام کردار و گفتار ، افعال و اقوال وی ـ بر حسب احادیث صحیحه آتیه ـ مرضیّ خدا و رسول صلی الله علیه و آله و ائمّه اطهار علیهم السلامبوده است ، و از حسن سعی آن سیّد جلیل جهّال از ساکنین این حدود به شاهراه هدایت رسیدند و از تیه ضلالت و گمراهی برآمدند ، و نتیجه علم و عمل و میل خاطر حضرت پیغمبر صلی الله علیه و آله هم همین است .
پس خوب است که سادات و بنی فاطمه ای که معاصرین زمان ما هستند و افتخار این امّت به و اسطه وجود ایشان است احوال و افعال حضرت عبدالعظیم علیه السلام را سرمشق قرار داده به همان نهج و طریق مشی نمایند . و دانستن حالات آن سیّد کریم منوط است به مطالعه این کتاب ، و خوش است برای اطّلاع بعضی از اهل خبر و فضل و هنر ، در تجلیل ذریّه حضرت خیر البشر صلی الله علیه و آله سه حکایت که منظور نظر است بنویسم :
حکایت اوّل:مکالمه کمیت شاعر اسدی با فرزدق شاعر
ابوالحسن علی بن الحسین مسعودی در کتاب «مروج الذهب» (1)در باب عصبیّت بین طایفه نزاریّه و یمانیّه نوشته است : کمیت شاعر اسدی که در تشیّع و محبّت آل رسول صلی الله علیه و آله از اقران زمان ممتاز بود در بصره ، فرزدق شاعر که مکنّی به ابوفراس و موسوم به همام است ملاقات نمود و گفت : ای ابافراس ! من پسر برادر توام ، و نسبت خود را به وی ذکر کرد . فرزدق گفت : راست می گوئی ، چه حاجت داری ؟ کمیت گفت : چون تو شیخ قبیله مضر و شاعر ایشانی چند بیتی بر زبان من جاری شده است ، می خواهم بر تو عرضه دارم اگر خوش گفته ام بگو افشا و اشاعه کنم و اگر بد گفته ام امر کن تا ستر نمایم . فرزدق گفت : ای پسر برادر ! من شعر را دوست دارم به قدر عقل تو فهات راشِداً ما قُلْتَ . پس کمیت فرمود :
طَرِبْتُ وَما شَوْقی اِلیَ الْبیضِ اَطْرِبُ***وَلا لَعِباً مِنّی وَذوُ الشَیْبِ یَلْعَبُ
یعنی : به طرب آمدم و شوق ندارم به بازی کردن به نیزه و شمشیر ، و سزاوار نیست مرد کهن سال بازی کند .
فرزدق گفت : چه می خواهی و به چه میل داری ؟ کمیت گفت :
وَلَمْ یَلْهُنی دارٌ وَلا رَسْمُ مَنْزِلٍ***وَلَمْ یَتَطَرّبْنی بَنانٌ مُخَضَّبُ
حاصل معنی آنکه : مرا میل به خانه و منزل و انگشتانِ به حنا خضاب شده ، به طرب نمی آورد و شاغل نگردد و میل به آنها ندارم .فرزدق گفت : پس چه تو را به طرب می آورد و مایل هستی ؟ کمیت گفت :
وَلا اَنَا مِمَّنْ یَزْجُرُ الْطَّیْرُ هَمَّهُ***اَصاحَ غُرابٌ اَمْ تَعَرَّضَ ثَعْلَبُ
وَلا السّانِحاتُ الْبارِحاتُ عَشِیَّةً***اَفَرَّ سَلیْمُ الْقَرْنِ اَمْ فَرَّ اَعْضَبُ (2)
یعنی : مرا از تطیّرات از صیحه زدن کلاغ و گذشتن روباه و عبور آهوان شاخ دار و غیره که هر یک تطیّرات خاصّه است بین اعراب ، میل و رغبتی نیست و مانع از میل منظور من
نمی شود . فرزدق گفت : احسنت ! پس چه خواسته ای ؟ کمیت گفت :
وَلَکِنْ اِلی اَهْلِ الفَضائِلِ وَالنُهی***وَخَیْرِ بَنی حَوّاءِ وَالْخَیْرُ یُطْلَبُ
یعنی : آنچه طرب و وجد و عیش رغید من است از دوستی به اهل علم و فضل و عقل است از بهترین اولاد حوّاء علیهاالسلام ، و هر خیری مطلوب است .
فرزدق گفت : آنها کیانند ؟ کمیت گفت :
اِلیَ النَّفَرِ الِبیْضِ الذَّینَ بِحُبِّهِمْ***اِلیَ اللّه ِ فیما نالَنی اَتَقَرَّبُ
یعنی : آنها کسانی هستند که به دوستی ایشان به خداوند تقرّب می جویم . فرزدق گفت : مرا به راحت بینداز ، این طایفه کیانند ؟ کمیت فرمود :
بَنی هاشِمٍ رَهْطُ النَّبیِ واِنَّنی***بِهِمْ وَلَهُمْ اَرْضی مِراراً وَاَغْضَبْ
یعنی : ایشان بنی هاشم اند که من به رضاء ایشان راضی و به غضب ایشان در غضب می باشم .
پس فرزدق گفت : یا بُنَیَّ ! أَصَبْتَ وَاَحْسَنْتَ اِذْ عَدَلْتَ عَنِ الزَّعائِفِ وَالْأوباشِ اِذاً لا یَطُرُدُ سَهْمُکَ وَلا یَکْذِبُ قَوْلُکَ ، ثُمَّ مُرَّ فِیها وَأظْهِرْ وَکِدِ الْأعْدآءَ فَاَنْتَ ـ وَاللّه ِ ـ اَشْعَرُ مَنْ بَقِیَ .
چون فرزدق از اشعار کمیت تحسین و تصدیق نمود در مدینه خدمت اباجعفر امام محمّد باقر علیه السلام رسید ، پس شبی خدمت آن بزرگوار شرفیاب شد و قصیده میمیّه اش را که بعضی از آن در باب مراثی «بحارالانوار» (1)مذکور است خواند ، چون به این بیت رسید :
وَقَتیلٍ بِالطَّفِّ غُوْدِرَ مِنْهُمُ***بَیْنَ غَوْغا اُمَیَّةٍ (2)وَطُغامِ
که اشاره به شهادت جدّ بزرگوارش بود بسیار گریست و فرمود : ای کمیت ! اگر مالی داشتم به تو عطا می نمودم امّا از برای توست آنچه رسول اللّه صلی الله علیه و آله به حسّان بن ثابت فرمود : «لا
زِلْتَ (1)مُؤیَّداً بِرُوحِ الْقُدُسِ» بعد از آن به خدمت عبداللّه بن حسن بن حسن بن علی علیهم السلام رسید و قصیده اش را خواند ، پس عبداللّه فرمود : یا اَبا المُستَهِلّ ! مرا باغی است چهار هزار دینار خریده ام آن را به تو بخشیدم ، و این است قباله آن ، و جمعی را شاهد گرفت بر این عطا .
کمیت گفت : بابی أنْتَ واُمّی ! اگر شعری از برای غیر شما بگویم برای مال دنیاست امّا برای شما لِوَجْهِ اللّه است و من این باغ را نمی خواهم .
پس کمیت آن قباله را گرفت و رفت به جهت الحاح و اصراری که عبداللّه بن حسن فرمود ، بعد از چند روز دیگر آمد خدمت عبداللّه با همان قباله و استدعا نمود که استرداد کند آن باغ را . پس آن قباله را گذارد به حضور آن جناب ، نگرفت و رفت .
لیکن عبداللّه بن معاویة بن عبداللّه جعفر طیّار با چهار نفر از غلامانش رفتند به خانه های بنی هاشم و جامه ای هم با خود برداشتند و می گفتند : کمیت شما را مدح کرده است در زمانی که مردم از اظهار فضایل شما ساکت و صامت اند و خونش را در این راه بذل کرده ، خوب است وی را جزاء دهید به قدر مقدور .
پس بنی هاشم از دنانیر و دراهم می ریختند به جامه عبداللّه حتّی زنهای هاشمیّات حُلی و حلل زر و زیور خودشان را می دادند تا قریب به صد هزار درهم شد ، آنگاه به نزد کمیت آمد و فرمود : ماها بنی هاشم در دولت دشمنان هستیم و حالت ما بر مغلوبیّت و مظلومیّت است و این اموال قلیله که از رجال و نساء هاشمیین و هاشمیات است جمع نموده ایم از آن در حوائج دنیویّه ات استعانت جوی .
کمیت عرض کرد : بِاَبی اَنْتَ وَاُمّی ! بسیار مرحمت فرمودید ولکن مدح من برای دنیا نبوده است قیمتی در عوض این خدمت نمی خواهم ، هر یک از دینار و درهم و حلل نفسیه را به اهلش برسانید .
پس به هر حیله ای عبداللّه سعی کرد کمیت قبول ننمود ، عبداللّه فرمود : حال که اباء کردی
1) .در بعضی نقلها : لا تزال .
از قبول کردن مبادا بعد از این بگوئی قصیده ای که در آن تعصب کرده باشی و مبادا فتنه ای حادث شود . آنگاه قصیده دیگر در مدح ایشان گفت بسیار طولانی و فضائل بنی نزار را ذکر کرد و تعریض بر اهل یمن نمود ، و اوّل قصیده اش این است :
اَلا حَیَّیتِ عَنّا یا مَدینا***وَهَلْ بَاْسٌ یَقُولُ سَلِّمینا (1)
لَنا قَمَرُ السَّماءِ وَکُلُّ نَجمٍ***یُشْیرُ اِلَیْهِ اَیْدِی الْمُهْتَدینا
وَجَدْتُ اُمَّةً اِذْ سَمّی نَزاراً(2)***وَاَسْکَنَهُمْ بِمَکَّةَ قاطِبینا
لَنا جَعَلَ الْمَکارِمَ خالِصاتٍ***وَلِلنّاسِ القَفا وَلَنَا الجَبِینا
وَما ضُرِبَتْ هَجائنُ مِنْ نَزارٍ***فَوالِجُ مِن فُحُولِ الاَعْجَمینا
وَما حَمَلُوا الحَمیْرَ عَلی عِتاقٍ***مُطَعّمَةٌ لِیَبْلغوا مُبْلَغینا
فَما وَجَدَتْ بَنی نَزارٍ***عَلائِلُ اَسْوَدَیْنِ وَاَحْمَرینا(3)
و دعبل خزاعی قصیده ای در مدح یمانیّه و ردّ آن گفت ، اوّلُهُ : أفِیقی مِنْ مَلامِکِ یا ظَعِینا (4). . الی آخره .
حکایت دوّم:مکالمه سید حمیری با جعفر بن عفّان طائی
در کتاب مستطاب «امالی ابن الشّیخ» (5)طاب ثراهما محکیّ است از راوی ، و حاکی آن از دو
1) .در الغدیر ۴/۱۸۸ : وهل ناس تقول مسلمینا .
2) شریف مرتضی در تنزیه الانبیاء : 114 این مصرع را چنین ذکر کرده : رأیت اللّه إذا سمی نزاراً . بنا بر آنچه در متن آمده وزن اشکال دارد .
3) شرح الاخبار قاضی نعمان 2/4 ، الصراط المستقیم 1/60 ، الغدیر 2/188 و 194 ، فقط بیت اول یا دو بیت را ذکر کردهاند . مرحوم امینی تصریح کرده که اشعار 300 بیت است . وزن مصراع اول از بیت اخیر نیز خالی از اشکال نیست و ظاهراً کلمهای جا افتاده است .
4) .ادامه آن : کفاک اللوم مرّ الأربعینا . در چاپ سنگی «ملائک»و «طغینا» ضبط شده بود ، ما آنرا مانند نقل مرحوم امینی در الغدیر ۳/۳۸۳ آوردیم . در الغدیر ۲/۳۷۲ «طعینا» ضبط شده ، در تاریخ بغداد ۱۲/۷۸ تصریح می کند که این اشعار حدود ششصد بیت می باشد .
5) .امالی شیخ طوسی : ۱۹۸ ، همچنین رجوع شود به : الغدیر ۲/۲۶۸ ، بشارة المصطفی : ۹۴ .
سیّد : سیّد اسماعیل حمیری ابن محمّد و جعفر بن عفّان طائی که هر دو شاعر مخلص آل محمّد صلی الله علیه و آله بودند که یکدیگر را ملاقات کردند ، پس سیّد فرمود به جعفر بن عفّان : ویحک ! آیا برای آل محمّد صلی الله علیه و آله این طور شعر می گوئی ؟ ! آنگاه شعر جعفر را خواند :
ما بال بَیْتِکُمُ یُخَرَّبُ سَقْفُهُ***وَثِیابُکُمْ مِنْ اَرْذَلِ الاَْثوابِ
یعنی : چه شده است که خانه های شما ـ ای آل رسول صلی الله علیه و آله ـ باید خراب و بی سقف باشد و جامه های شما هم پست ترین جامه ها باشد ؟ !
جعفر بن عفّان عذر خواست از سیّد که زیاده بر این مرا استعدادی نیست . گفت : اگر نمی توانی مدح کنی سکوت بهتر است ، آیا رواست آل محمّد صلی الله علیه و آله را بدین گونه وصف نمایند ؟ لیکن من عذر می خواهم از جانب تو که طبع و منتهای علم تو این است ، اما من در مدح خودم عار اشعار تو را برمی دارم ، و این ابیات را سیّد خواند :
اُقْسِمُ بِاللّهِ وَآلائِهِ *** وَالْمَرْءُ عَمّا قالَ مَسْؤُولُ
اِنَّ عَلِیَّ بْنَ اَبی طالِب *** عَلَی التُّقی وَالْبِرِّ مَجْبُولُ
کانَ اِذَا الْحَربُ مَرَتْهَا الْقَنا(1)*** وَاَحْجَمَتْ عَنْهَا البَهالیلُ
یَمْشی اِلَی الْقِرْنِ وَفی کَفِّهِ *** اَبْیَضُ ماضِی الْحَدِّ مَصْقُولُ
مَشْیَ الْعَفَرْنی بَیْنَ اَشْبالِهِ *** اَبْرَزَهُ لِلْقَنَصِ الْغیلُ
ذاکَ الَّذی سَلَّمَ فی لَیْلَة *** عَلَیْهِ میکالٌ وَجِبْریلُ
میکالُ فی اَلْف وَجِبْریلُ فی *** اَلْف وَیَتْلُوهُمْ سَرافیلُ
لَیْلَةَ بَدْر مَدَداً اُنْزِلُوا *** کَاَنَّهُمْ طَیْرٌ اَبابیلُ
فَسَلَّمُوا لَمّا اَتْوا حَذوَهُ***وَذَاکَ اِعْظامٌ وَتَبجیلُ
پس سیّد فرمود : ای جعفر ! چنین مدح می نمایند اهل بیت رسول صلی الله علیه و آله را ، این شعر تو از
1) در چاپ سنگی «ارثها الفَتی» خوانده میشود . آنرا مطابق نقل امالی درج کردیم .
برای اهل خیانت و ضعف است .
پس جعفر برخاست و سر سیّد را بوسید و گفت : ای ابا هاشم ! تو به منزله رأسی و ما به منزله ذَنَبْ .
و در احوال سیّد اسماعیل گفته اند : اَکْثَرُ الْنّاسِ شِعْراً (1).
و اغلب اشعار سیّد در فضائل خانواده رسالت صلی الله علیه و آله بود و ابوالفرج اصفهانی در کتاب «اغنیة الاغانی» اشعار سیّد را بسیار نقل کرده است .
حکایت سوّم: در خواب دیدن ابن نما حضرت امیر علیه السلام را
یکی از علماء خوارزم نذر کرد در زمان بنی عباس به زیارت بیت اللّه مشرف شود ، چون به قنطره نیل رسید ـ و آن جسر بزرگی بود ـ صبر نمود ، جعفر بن محمّد بن نما ـ تغمّده اللّه بغفرانه ـ حضرت امیر علیه السلام را در خواب دید فرمود : عالم خوارزم به این بلاد آمده است و می خواهد از جسر عبور کند ، بفرست یکی از تلامذه خود را بسوی او ، تا این شعرها را بر او بخواند و او را قسم دهد و بشنواند و جواب بخواهد ، و آن اشعار این است : اِذَا اخْتَلَفَتْ فیِ الدّینِ سَبْعُونَ فِرْقَةًوَنَیْفٌ کَما [قد] جاءَ فِی واضِح النَّقْلِ اَفِی الْفِرْقَةِ النّاجینَ آلُ مُحَمَّدٍاَمِ الْفِرْقَةِ الْهُلاّکِ اَیُّهما قُل لی (2)
یعنی : در وقتی که اختلاف در دین شد و این امّت هفتاد فرقه علاوه شدند آیا آل محمّد صلی الله علیه و آله در فرقه ناجین اند یا در فرقه هالکین اند ؟ بگو برای من .
از آنکه فرمودند : تمام این فرق هالکند الاّ یک فرقه ناجیه ، آیا آل رسول صلی الله علیه و آله در کدام فرقه اند ؟
1) .علامه امینی در الغدیر ۲/۲۳۷ می فرماید : کان السید فی مقدمی المکثرین المجیدین وأحد الشعراء الثلاثة الذین عدّوا أکثر الناس شعراً فی الجاهلیة والاسلام ، وهم السید وبشار وأبو العتاهیة . قال أبو الفرج : لا یعلم أن أحداً قدر علی تحصیل شعر أحد منهم أجمع .
2) .اشعار با اختلافاتی لفظی ، در خلاصة عبقات الانوار ۴/۳۰ منقول است .
چون شاگرد ابن نماء حِلی آمد و بر وی این دو شعر را خواند فکر کرده مراجعت کرد ، و گفت : حج اصالةً واجب نیست بلکه بالعرض نذر شده است ، پس آن رسول این بیت خواند :
فَاِنْ قُلْتَ هُلاّکاً کَفَرْتَ وَاِنْ تَقُلْ***نُجاةً فَلِمْ قَدَّمْتَ غَیْرَهُمْ قُلْ لی
یعنی : اگر می گویی آل محمّد صلی الله علیه و آله در فرقه هالکه اند کافر می شوی ، و اگر می گویی فرقه ناجیه اند ، چرا غیر ایشا ن را مقدّم می داری ؟ بگو از برای من .
پس آل محمّد علیهم السلام اساطین فرقه ناجیه حقّه اند ، و تشیید دین ماها به واسطه و رابطه ایشان است . پس در خاتمه فضایل سادات این قصیده را که در علوّ مقامات ایشان یکی از سنّیان گفته است بنویسم :
لاِآلِ الْبَیْتِ عِزٌّ لا یَزُوْلُ*** وَفَضْلٌ لا تُحیطُ بِهِ العُقُولُ
وَاِجْلالٌ وَمَجْدٌ قَدْ تَسامی*** وَفَضْلٌ ما لِغایَتِهِ وُصُولُ
وَفی التَّنزیلِ بالتَّطهْیرِ خُصّوا*** وَمِدْحَتُهُمْ بِها شَهِدَ الرَّسُولُ
لَهُمْ عَزْمٌ وَسَلْطَنَةٌ وَجاهٌ*** وَدامَ لَهُمْ مِنَ اللّهِ الْقَبُولُ
سُیوفٌ فِی الاَعادْی فَاتِکاتٌ*** وَسَطْوَتُهُمْ لَها رُعْبٌ مَهُولُ
بُدورُ الدّینِ مَهْما قَدْ تَحَلَّتْ*** تَکادُ الْشَمْسُ مِنْ خَجَلٍ تَزُولُ
زَکُوا اَصلاً بِنِسْبَتِهِمْ وَلَکنْ*** یَطِیبُ الْفَرْعُ ما طابَتْ اُصُولُ
وَکَیْفَ الْقَوْلُ فی قَومٍ اَبُوهُمْ*** لَهُ جِبْرِیلُ فیِ الدُّنیا رَسُولُ
مَعاذَ اللّهِ اَنْ اَخْشَی نَکالاً*** وَلی فی حُبِّهِمْ باعٌ طَوِیلُ
اَلَیْسَ عَظیمَةُ الْمِقْدارِ مِنْهُمْ*** وَإنّی فی مُحِبِّیها دَخیلُ
هِیَ النَّبَویّةُ الْعُظْمی وَتُدْعی*** بِفاطِمَةٍ اِذا هُم یَجُولُ
عَلی کُلِّ الْوَری فَضُلَتْ بِعرم*** اِلَیْهِ الْغَیرُ لَیْسَ لَهُ سَبیلُ
فَاِمْداداتُها فِی الْکَوْنِ عَمَّتْ*** وَلی مِنْها بِها حَظٌّ جَزِیلُ
عَلَیْکَ بِها اِذا مَا اشْتَدَّ کَرْبٌ*** وَاَسقاکَ الرّدا خَطْبٌ جَلیْلُ
فَاِنّی کُلَّما عَظُمَتْ خُطُوبی*** وَآلَ الْکَربُ عَنّی لا یَحُولُ
وَناضَلَنِی الزَّمانُ وَراشَ نَبْلاً*** وَرامَ بِهِ عَلی ضَعْفی یَصُولُ
اَؤمُّ رِحابَها فَیَزُولُ ما بی*** وَیَأتی ما بِهِ یَشْفی العَلیلُ
وَلَیْسَ لِفَضْلِها (1)وَلَکِنْ*** بِمَدْحِ جَنابِها یُرجَی الْقَبُولُ
وَلَو اَنّی مَلأتُ الْکَونَ مَدْحَاً***لَکُنْتُ مُقَصِّراً فیِما اَقُولُ
وَلکِنّی رَاَیْتُ عَروْسَ فِکْرٍ***لاَِفْئِدَةِ اِلاَفاضِلِ تَسْتَمیلُ
تَحاکَی الْشَمسُ مَهْما قَدْ تَبَدَّتْ***وَتُزْری بالْقنا مَهْما تَمِیلُ
وَتَکْشِفُ عَنْ لِثامِ مُخَدِّراتٍ***مُقَنَّعةً وَلَیْسَ لَها وُصُولُ
وَتَفْصَحُ عَنْ ضَمیرِ الْقَولِ مَهْما***تُحاوِلُهُ بِاَبدْعِ ما تَقُولُ
وَتُنْشِدُ مَدْحَ آلِ الْبَیْتِ جَهْراً***وَفی کُلِّ الْعُلُومِ اِذا تَجُولُ
تَخِّرُ لَهَا الْمَسامِعُ ساجِداتٍ***وَتَرْکَعُ خَشیَةً مِنْها الْعُقولُ
لَها فی مُعْضَلاتِ العِلْمِ قَولٌ***لَهُ الآیاتُ تَشْهَدُ وَالدَّلیْلُ
لَها وَعْظٌ یُذِیبُ اللُّبَ رُعْباً***وَیَحْنُو صَبْوةً مِنْهُ الْمَلُولُ
اِذا بِمَشارِقِ الاَنْوارِ تُدْعْی***فَحَسْبُکَ ذلِکَ الذِّکْرُ الْجَمیْلُ
فَقُلْتُ لَها وَقَدْ اَسِرَتْ فُؤادی***وَجِسْمی مِنْ مَحَبَّتِها نَحیلُ
تَوَسَّلْ بِالنَّبی وَآلِ بَیْتٍ***عَسی بِهِمُ یَکوُنُ لَهُ الْقَبُولُ
عَلی خَیْرِ الاَنامِ وَآلِ بَیْتٍ***صَلاةُ اللّهِ ما هَبَّتْ شموْلُ
و ایضاً این سه بیت از ایشان است :
هُمُ الْقَوْمُ مَنْ اَصْفاهُمُ الوُدَّ مُخْلِصاً*** تَمَسَّکَ فی اُخْراهُ بِالسَّبَبِ الاْءقْوی
هُمُ الْقَوْمُ فاقَ الْعالَمینَ مَناقِباً*** مَحاسِنُهُمْ تُحْکی وَآیاتُهُمْ تُرْوی
1) .وزن و معنا مغشوش است . کلمه ای مانند « حَدٌّ » پس از « لفضلها » مناسب است .
مُوالاتُهُمْ فَرَضٌ وَحُبُّهُمْ هُدیً*** وَطاعَتُهُمْ وُدٌّ وَ وُدُّهُم تَقْوی
تخصیص : در خصوصیات اولاد رسول صلی الله علیه و آله
و این بنده ده خصله و خصیصه که ظاهراً تعلّق به سادات دارد می نویسد که بعضی از آن خصایص و خصایل را بر حسب معنی علماء دین و نیکان از اهل ایمان و یقین با ایشان اتّحاد دارند ، و مراد داعی اتّحاد و یک جهتی علماء و مؤمنین است در این عنوان با سادات ذوی الاحترام .
خصیصه اُولی : در تصدیر سیّد هاشمی
اگر مجلسی منعقد شود آیا صدارت آن مجلس اختصاص به سیّد علوی فاطمی دارد یا دیگران ؟ چون این فقره محل ابتلای غالب از فریقین است شرح و کشف آن لازم است ، پس عرض می نمایم : مراد از صدر مجلس بر حسب عرف و عادت حالیّه آن محلی است که شخص متصدّر توفّق (1)و برتری جوید و مقدّم بر همه نشیند ، و حضرت ختمی مآب صلی الله علیه و آله از برای خود در هیچ مجلس صدری قرار نداد بلکه وضع جلوس اصحاب بر حلقه بود و آن جناب صلی الله علیه و آله هم یکی از جلساء حلقه بودند تا امتیازی نباشد اگر چه هر محلّی که می نشستند صدر بوده . و در حدیث است : «هر کس صدر مجلس بنشیند احمق است مگر آنکه سه چیز در او باشد :
اوّل آنکه : هر چه بپرسند جواب گوید .
دوّم آنکه : حق را بیان نماید و دیگران عاجز باشند .
سوّم آنکه : راهنمای برای اهلش باشد ، یا آنکه هر کس سؤال کند بتواند جُود کند (2).
پس هر کس بر حسب نخوت و جاه و محض صدرنشینی عادت نماید ، و این صفات ثلاثه یا یکی از آنها در وی نباشد سزاوار نیست به حالتش گذارند . و آنچه منظور داعی است بیان روایت است در تقدیم سیّد و عامی و تصدیر احدهما بر دیگری ، و در این مقام دو روایت عرض می نماید که ظاهر آن دو روایت منافی و معارض است اما باطناً جمع به نحو صحیح می شود :
حدیث مکارم الاخلاق
اما روایت اول در کتاب «مکارم الاخلاق» (1)مروی است از مفضل بن یونس که گفت : در منزل خود بودم که خادم من آمد و گفت : به در خانه مردی است مکنّی به ابی الحسن و موسوم به موسی بن جعفر است ، گفتم : ای غلام ! اگر راست می گوئی از این مژده آزادی . پس دویدم به درب خانه ، خدمت آن جناب شرفیاب گردیدم . دیدم آن بزرگوار سواره ایستاده است . عرض کردم : پیاده شوید ، چون پیاده گردیدند و داخل خانه شدند خواستم ایشان را به صدر مجلس خانه بنشانم . فرمودند : صاحب خانه سزاوارتر است به صدر خانه مگر آنکه در میان ایشان مردی از بنی هاشم بوده باشد . آنگاه حضرت موسی بن جعفر علیهماالسلام در صدر مجلس قرار گرفت .
و از این حدیث عموم تقدیم هاشمی بر غیر هاشمی معلوم می شود .
و از عموم حدیث «قَدِّمُوا قُرَیْشاً وَلا تَتَقَدَّمُوهُمْ» (2)نیز ظاهر است که در هیچ جهت تقدّم بر سادات که یک فرد آن تصدّر و تصدیر است جایز نیست .
مقدّم داشتن عمر بن الخطّاب بر خود بنی هاشم را
و عجب است از عمر بن الخطّاب در وقتی که تعیین دیوان کرد اصحابش گفتند : خوب است اول اسم خودت را بنویسی و خود را مقدّم داری ، عمر در جواب گفت : من خدمت حضرت نبوی ( ص) بُودم که ابتداء به بنی هاشم فرمود در دادن عطایا ، پس عمر هم به بنی هاشم و بنی عبدالمطلب و قریش بطناً بعد بطن به نحو ترتیب تدوین کرد و ابتداء از اولاد قریش که نضر بن کنانه است نمود و بعد به بنی هاشم و بنی مطلب و بنی عبد شمس و نوفل و عبدالعزّی و بطون دیگر با ملاحظه الاَقْرَبْ فَالاَقْرَبْ اِلی رَسُولِ اللّه صلی الله علیه و آله ، بعد از آن انصار ، بعد از آن عرب بطبقاتهم ، و بعد از آن عجم ، و در کِبَر وصِغَر نیز ملاحظه طبقات اعراب را می کرد .
و ابن خالویه نحوی عجب گفته است :
اِذا لَمْ یَکُنْ صَدْرُ الْمَجالِسِ سَیِّداً (1)***فَلا خَیْرَ فی مَنْ صَدَّرَتْهُ الْمَجالِسُ
وَکَمْ قائلٍ قالُوا رَاَیْتُکَ راجِلاً***فَقُلْتُ لَهُمْ مِنْ اَجْلِ أَنَّکَ فارسُ (2)
در احترام امام علیه السلام به مرد عالمی که بر ناصبی غالب گردید
اما روایت دوم در «تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام » (3)و کتاب «احتجاج» (4)شیخ طوسی رحمه اللهمروی است که : مردی از فقهاء شیعه با بعضی از ناصبیها تکلّم در مذهب کرد و او را به دلیل و برهان ملزم نمود به نحوی که آن ناصبی مفتضح شده بر فضیحه حجتّش حاضرین
خندیدند .
پس بعد از چندی آن مرد فقیه بر حضرت امام علی النَّقی علیه السلام وارد شد ، و در صدر مجلس دست و وساده عظیمه ای بود ، لیکن امام علیه السلام در خارج آن وساده منصوبه نشسته بودند ، و جمعی از علویّین و بنی هاشم در محضر آن جناب علیه السلام حضور داشتند . حضرت امام علیّ النَّقی علیه السلام برخاست و او را برد و بر آن وساده و دست نشانید و تمام توجّهاتش را به وی فرمود .
پس بر اشراف و علویّین حاضرین این تعظیم و تکریم صعب آمد ، بزرگ هاشیمیّین عرض کرد : یابن رسول اللّه ! چرا مرد عامی را ترجیح می دهی بر ماها بنی هاشم و طالبیّین و عبّاسیّین ؟ !
پس آن جناب علیه السلام فرمودند : « بپرهیزید از اینکه بوده باشید از کسانی که خداوند فرموده است : « أَلَمْ تَرَ إَلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتَابِ یُدْعَوْنَ إِلَی کِتَابِ اللّه ِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ یَتَوَلَّی فَرِیقٌ مِنْهُمْ وَهُم مُعْرِضُونَ » (1)» .
بعد فرمودند : « آیا راضی می شوید که کتاب خدا حَکَمْ و فاصل باشد ؟ » .
گفتند : بلی .
فرمودند : « آیا خدا نفرموده است : « یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذَا قِیلَ لَکُمْ تَفَسَّحُوا فِی الْمَـجَالِسِ فَافْسَحُوا یَفْسَحِ اللّه ُ لَکُمْ » (2)الی قوله : « وَالَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ » (3)؟ پس عالِمِ مؤمن راضی نشود بر احدی رفعت جوید مگر بر مؤمنی که عالم نباشد ، و آن که مؤمن است راضی نمی شود تقدّم و ترفّع بر عالمی که اعلم از وی باشد ، و خداوند سبحان فرموده است : « یَرْفَعِ اللّه ُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنکُمْ وَالَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ » (4)» .
ملخّص معنی این آیه آن که : خداوند بلند می کند مؤمنین از شما را و کسانی که به ایشان علم داده شده است .
«آیا خداوند رفعت را برای مؤمنین از علماء قرار داده است یا از برای خداوندان شرف و نسب ؟ ! و فرموده است : « هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لاَ یَعْلَمُونَ » (1)، پس چرا منکر می شوید رفعت این مرد فقیه را ؟ و حال آن که خداوند او را رفعت داده است برای آن که فلان ناصبی را به حجت و برهانی که خداوند به وی تعلیم کرده الزام کرد » .
پس مردی از بنی عبّاس حاضر بود عرض کرد : یابن رسول اللّه ! این مرد را بر ما برگزیدی و نسب ما را پست کردی و این شخص عامی را بر ما ترجیح دادی ، و در صدر اسلام افضل را در شرف ، مقدّم می داشتند بر مادون .
آن بزرگوار علیه السلام فرمودند : «سبحان اللّه ! آیا عبّاس با ابی بکر بیعت نکرد و حال آنکه عبّاس بنی هاشم و ابی بکر تیمی بود ؟ ! آیا عبداللّه بن عباس خادم عمر بن الخطّاب نشد و عمر عدی بود و عبداللّه هاشمی ؟ و چرا عمر در شوری کسانی که بسیار دور بودند از قُریش داخل کرد و عباس که بسیار نزدیک بود داخل ننمود ؟ اگر برتری و رفعت بر اشرف و افضل لازم است پس چرا عبّاس این کار را کرد و عبداللّه بن عبّاس چرا خادم عمر بن الخطّاب شد و هر دو از پدر و پسر هاشمی بودند ؟ !
پس اگر آن فقره جائز است این فقره نیز جائز خواهد بود» (2).
پس از این خبر تصدیر و تقدیم عالم اگر چه سیّد علوی باشد معلوم می شود .
وجمع بین آن دو خبر در کمال سُهولت است چنانکه سابقاً اشاره شد که علماء اولاد روحانی حضرت ختمی مآب هستند ، و سادات اولاد جسمانی می باشند ، پس آنکه در مراتب ایمان و علم و عمل و ایقان کاملتر است البته بر حسب معنی به آن جناب از سائرین
مقدّم تر و نزدیکتر است ، و هر آنکه دارای این هر دو مقام باشد هم من حیث الظّاهر و من حیث المعنی تقدّم وی نیز ظاهر است ، مگر آنکه آن فقره را از برای هر سیدی که هاشمی است اختصاص بدهیم بنابر روایت سابقه که مذکور شد ، یعنی : هر کس سیّد است و صحّت سیادتش معلوم اگر چه عالم نباشد به محض نسبت باید در هر مجلسی مصدّر بنشیند ، یعنی جائز نیست کسی که عامی است بر وی مقدّم بنشیند چه عالم و چه غیر عالم ، پس سیره عموم از علماء و فقهاء و مجتهدین سابقین و لاحقین متقدّمین ومتأخّرین منافی با این فقره خواهد بود ، و عمل ایشان کلیّةً حجّت است از برای ما رعایا و مقلّدین .
و اگر تصدیر جایز نبود بر سیّد علوی باید خیار از علماء و محتاطین (1)از ایشان احتراز نمایند و در مجالس برتری نجویند ، و آنچه حالا مرسوم و معلوم است بر خلاف آن .
خلاصه این ناخوشی علاج خاصّی دارد و از صدر اسلام تاکنون در غالب رؤسا مُزمِن شده است و در مقام چاره وی برنمی آیند .
و در حدیث است : سلمان فارسی رحمه الله در مجلسی مصدّر نشست . عمر بن الخطاب دست وی گرفت و کشید وگفت : مَن هذا العَجَمیُّ الطَمْطَمانیُّ المُتَصَدِّر بَیْنَ النّاسِ ؟ ! یعنی : این عجمی که فصیح نیست در کلام چه شده است که بر همه مصدّر نشسته است ؟ !
جناب ختمی مآب صلی الله علیه و آله شنیدند و بر منبر برآمدند و فرمودند : « اذیّت سلمان اذیت من است » (2).
و فخز رازی سنّی می گوید : لا یجوز لأحدٍ ـ العالم والمتّقی ـ أن یَجْلِسَ فَوقَ العَلَویّ الأمّی وأَبیهِ الأمّی لأنه أُسْوَةٌ فی الدّینِ وَالاحتیاطُ سَبیلٌ لا یَضِلُّ صاحِبُه ولا تَظْلِمُ سالِکُه .
پس :
ابجد عشق بیاموز مگو از اَب وجد***که در این راه مراتب به حسب یافته اند
خصیصه ثانیه : در استجابت دعاء اولاد ذریّه طاهره
در « صحیفه رضویّه » (1)است مرویّ از حضرت ختمی مآب صلی الله علیه و آله که فرمودند : « دُعاءُ أطْفالِ ذُرِّیَّتی مُسْتَجابٌ ما لَمْ یُقارِفُوا الذُّنُوبَ » .
و همین روایت را نیز سیّد علی بن طاوس طاب ثراه (2)ذکر کرده است از کتاب « ربیع الابرار » (3)زمخشری و قطب راوندی نیز در کتاب « خرائج و جرایح » ذکر می کند که : حضرت نبوی صلی الله علیه و آله فرمودند : « دعاء اطفال ذریّه من مستجاب است مادامی که کسب گناهان نکند » .
و این معنی در صورتی است که « یقارفوا » خوانده شود ، امّا در نسخهای « یقاربوا » به باء دیده شده یعنی : مادامی که نزدیک به گناه نروند ، و معنی ثانی اشدّ و اکدّ است چنانکه از آیه « لاَ تَقْرَبَا هذِهِ الشَّجَرَةَ » (4)، « وَلاَ تَقْرَبُوا مَالَ الْیَتِیمِ إِلاَّ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ » (5)و نظائر آن ظاهر می شود .
پس استجابت دعاء اطفال ذریّه نبویّه صلی الله علیه و آله خصله خاصه ای است از برای ایشان ، لهذا باید از دعاء و نفرینشان امیدوار و پرهیزکار شد و قضاء حاجات مهمّه را از دعاء ایشان استدعاء کرد و التماس نمود ، از آنکه این فرقه را دو عصمت است : عصمت ذاتی و عصمت کسبی ، همانا طهارت مولد و پاکی طینتشان عصمتی است که از اجدادشان به طریق ارث داده شده است ، و در هیاکل شریفه ایشان قرار داده اند ، پس اگر بر عصمت ثانویّه برقرار
ماندند بعد از بلوغ همان نحوی که دعوتشان مقرون به اجابت می شد البته احتراز و اجتناب از گناهان ثمراتش استصحاب حالت سابقه صِغَر است .
حکایت مجوسی
چنانکه در کتب معتبره (1)دیده ام : حضرت رسول صلی الله علیه و آله در خواب فرمودند به مرد تاجری : به فلان شخص مجوسی بگو دعاء در حق تو مستجاب شد . آن شخص تکاهل کرد در رساندن تا دو شب دیگر باز همین نحو حضرت رسول صلی الله علیه و آله او را امر کرد . پس آن شخص در خلوت آن مرد مجوسی را دید و گفت : پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود : « قد اُجیبَتِ الدّعْوَةُ » پس مجوسی شهادت گفت و با تمام بستگانش اسلام آورد . جهت را پرسیدند ، گفت : خواستم به مذهب خودم دخترم را به پسرم بدهم طعامی حاضر کردم برای ولیمه ، در همسایگی من اشراف از فقراء بودند ، پس شنیدم دختر کوچک علویّه ای در خانه اش گفت به مادرش : این مجوسی ما را به بوی طعام خود آزرده دارد . من از شنیدن این فقره آزرده شدم پس جامه ها و طعامها و دنانیر زیاد برای ایشان فرستادم . آن دختر کوچک شنیدم می گفت : غذا نمی خوریم مگر آنکه دعا کنیم بر این مجوس .
پس آن دختر خردسال دعا کرد و سائرین آمین گفتند ، و گفتند : خداوند او را با جدّ ما محشور کند ، فَتِلْکَ الدّعوَة اُجِیبَتْ .
حکایت وزیر مؤلف
چنانکه حضرت شاه ولایت علیه السلام در سال چهار صد و بیست در خواب به ابو سعید
1) .این حکایت را عبداللّه بن قدامه متوفای ۶۲۰ ه در کتاب التوابین : ۳۰۵ از کتاب الجوهری نقل کرده ، و حائری در شجره طوبی ۱/۱۱ به نقل از تذکرة الخواص نقل کرده است . البته هر دو نقل صحیح و منشأ آن واحد است چرا که قندوزی در ینابیع المودة ۳/۱۷۸ این حکایت را به نقل از سبط ابن جوزی ـ صاحب تذکرة الخواص ـ نقل کرده که مقدسی در سال ۶۰۴ این حکایت را از کتاب جوهری برای وی نقل کرده است .
محمد بن حسین بن عبدالرّحیم وزیر که مریض بود فرمودند : بگو به علم الهدی تا دعا کند خداوند تو را از این مرض بری نماید . پس وزیر این لقب را برای سیّد طاب ثراه اظهار داشت ، مرحوم سیّد استعفاء و استیحاش کرد تا آنکه قادر باللّه که از خلفاء بنی عبّاس است قضیّه را نقل کرده استشهاد نمودند و دعا فرمودند و بهبودی حاصل شد (1).
در خواهش سیّد علویه از منصور داونیقی
مرحوم شیخ سلیمان (2)در کتاب « زهرة الریاض و نزهة القلوب » نقل کرده است : منصور خلیفه عبّاسی از بغداد بیرون آمد و بر استری سوار بود . سیّده علویّه عنان استرش را گرفت و گفت : یا امیرالمؤمنین ! تو را قسم می دهم به رحمی که بین من و تو است ساعتی صبر کن . منصور ایستاد ، پس علویّه گفت : من از دخترهای جناب حسین بن علی علیهماالسلام هستم و تو دو برادر و عموی و شوهر مرا کشتی ، پسری بیش ندارم و آن نور چشم و میوه دل من است و آن پسر در حبس تو است ، بیا و از وی عفو کن . پس ساعتی صبر کرد با کمال غضب گذشت و گفت : عفو نمی کنم . پس آن علویّه با دیده گریان مراجعت کرد ، چند قدم نگذشت که استرش لغزید ورم کرد و منصور را انداخت ، نزدیک رسید گردن وی خورد شود . پس فریاد کرد : پسرش را رها کنید و او را ده هزار درهم بدهید . خلاصه ، اطفال و اولاد و ذریّه نبویّه و علویّه و فاطمیّه را نتوان به اطفال دیگران قیاس کردن .
1) .اربعین شهید اول : ۱۳ ، خاتمة المستدرک ۳/۲۱۵ ، الاحتجاج ۲/۳۳۲ ، الدرجات الرفیعة : ۴۶۰ .
2) .شیخ سلیمان بن داود سبیتی ، این کتاب را که نام کامل آن « زهرة الریاض و نزهة القلوب المراض » است در تعریب و اضافات بر کتاب فارسی خود « بهجة الانوار » نگاشته است . مرحوم شیخ آقا بزرگ تهرانی در ذریعه ۲۴/۱۲۱ شماره ۶۱۸ تصریح می کند که در کتاب « فضائل السادات » حکایت علویه و منصور به نقل از کتاب مزبور نقل شده است .
و در حدیث است : جمیل بن درّاج از حضرت صادق علیه السلام از اطفال انبیاء سؤال کرد فرمودند : « لَیْسوا کَاَطْفالِ النّاسِ » (1)یعنی : مانند اطفال سائرین نیستند .
إذا وُلِدَ المَوْلُودُ مِنْ نَسْلِ أحْمَدِ***لَقَدْ زید فِی أصْلِ المَکارِمِ واحِدٌ
پس نباید اطفال این سلسله را تحقیر نمود که ابن جوزی گفته است : فَرْخُ الْبَطِّ سابِحٌ ، یعنی : جوجه مرغ آبی هم شناگر است .
و این مثل از امثال عرب ، و به فارسی شاعر گفته است :
بچه بط اگر چه دینه بود***آب دریاش تا به سینه بود (2)
بچه بط اگر چه باشد خرد*** آب دریاش کی تواند برد
نظیر : « الشبل فی المغبر مثل الاسد » ، شیر را بچه همی ماند بدو .
و حضرت شاه ولایت فرمود : « لا یَسْتَصْغِرَنَّ حَدَثاً مِنْ قُرَیْشٍ » (3)یعنی : جوانها و بچّگان از قریش را کوچک نشمارید .
و در کتاب « فضائل السّادات » از رئیس المتورّعین آخوند ملاّ احمد اردبیلی قدس سرهمشهور است که : گاهی در حین اشتغال به مباحثه و درس بی اختیار برمی خاست و می نشست ، جهت آن را استعلام کردند ، فرمود : طفل علوی در این مقابل با اطفال بازی می کرد ، هر وقت مواجه من می شد خجالت می کشیدم که او ایستاده باشد و من نشسته .
بناءً علی ذلک این گونه از اخبار علماء قدماء با اطفال علویّین این نحو احترام می نمودند ، مستبعد (4)می دانم از گمان احتیاطی که داشتند بر ایشان و کبارشان راضی شوند مقدّم نشینند . و همانا بردن حضرت ختمی مآب صلی الله علیه و آله حسنین علیهماالسلام را در وقعه مباهله با آنکه در نفرین
بر نصاری بشخصه مستغنی بود برای تعلیم ما شیعیان است ، یعنی : چنانکه پیغمبر معظّم مکرّم استدعا از حضرت علی هاشمی و بضعه محمّدی و فرزندان خردسال ایشان می نماید بر ماها نیز لازم است از رجال و نساء و کبار و صغار علویّین و علویّات تمنّای دعا نمائیم که در دعوت و مسألت ایشان اثر و ثمر دیگری است .
حکایت دختران علویه و رفتن به بلخ
و دیگر حکایت آن چهار دختر علویّات و رفتن بلخ و ترحّم شخص مجوس داروغه به ایشان و حسن عاقبت وی (1)، و قضیّه عبداللّه مبارک مضبوط (2)در کتب فریقین است . و کسی نگوید : مراد از اطفال ذریّه اولاد فاطمه علیهاالسلام است بلاواسطه ، فقره اخیره « ما لم یُقارِبُوا الذُّنُوب » با عصمت ایشان تنافی دارد ، بلکه معنی آن عموم از ذریّه و اولاد ائمّه است بواسطه و بلاواسطه غیر از أئمّه معصومین علیهم السلام .
علوی دوست باش خاقانی***کز عشیرت علی است فاضلتر
بدشان به زمردم نیکو***نیکشان از فرشته نیکوتر
خصیصه ثالثه : در بوسیدن دست سید هاشمی
از جمله چیزهایی که محلّ ابتلای مردم این زمان است بوسیدن دست سادات و علما و اعیان است ، آیا جایز است بوسیدن دست عموم از بندگان خدا را یا آنکه اختصاص به سادات دارد ؟ در صورتی که از خصائص ایشان شد مأخذ صحیح آن دانسته شود شایسته است .
بدان ثقة المحدّثین کلینی در کتاب جامع « کافی » (1)در باب تقبیل از حضرت صادق علیه السلام روایت کرده است که فرمودند : « لا یُقَبَّلُ رَأسُ أَحَدٍ وَلا یَدُهُ إلاّ [ یدُ ] رَسُول اللّه ِ صلی الله علیه و آله أوْ مَنْ اُریدَ بِه رَسُولُ اللّه ِ » .
ملخّص از معنی آن است که : بوسیدن سر و دست احدی مگر حضرت ختمی مآب صلی الله علیه و آله جائز نیست مگر آن کسی را که اراده آن بزرگوار بوده .
و مراد از کلمه « ارید به » بعضی تصریح کرده اند و اختصاص داده اند به حضرت شاه ولایت علیه السلام ، پس اگر اختصاص بدهیم ناچار توان گفت : ائمّه طاهرین را نتوان سر و دست بوسیدن ، و این فقره منافی است با اخباری که در آن کتاب مسطور است .
و معروف است : زید بن ثابت که از علماء سلف عامه است دست ابن عبّاس را بوسید و گفت : ماها به سبب قرابتی که با حضرت رسول صلی الله علیه و آله دارید مأمور شده ایم با اهل بیت رسالت صلی الله علیه و آله چنین سلوک نمائیم .
و در کتب سنّیان و از دأب و دَیْدَنِ حالیّه ایشان معلوم است از تقبیل ید کریمه سیّد علوی و فاطمی کراهت ندارند ، بلکه این عمل را موجب ثواب و اجر می دانند .
و این فقره بین شیعیان بیشتر شایع است ، و بر این فقره حقّه همّت گماشته اند علاوه از سادات بر حسب حبّ قلبی دست بلکه پای دوست دوست ایشان را ببوسند ، و از این جهت فقهاء اسلام و علماء اعلام و ائمّه جماعت بلکه مادحین اهل بیت رسالت صلی الله علیه و آله برای نسبت این خانواده محترم اند ، و شعری از حضرت صادق علیه السلام مشهور است که فرمودند :
وَکَمْ مِنْ یَدٍ قَبَّلْتُها مِنْ ضَرُورَةٍ***وَکانَ مُنایَ قَطْعُها إنْ اُمَکِّنُ
یعنی : چه دستی که او را بوسیدم از روی ضرورت و اگر متمکن بودم آرزوی من آن بود او را قطع کنم .
و این بیان اشاره به ظلم خلفاء جور و غصب حقّ ایشان است ، و هر کس در این اوان
1) .کافی ۲/۱۸۵ باب التقبیل ح ۲ ، عوالی اللآلی ۱/۴۳۵ ح ۱۴۳ ، بحار الانوار ۷۳/۳۷ باب ۱۰۰ ح ۳۵ ، وسائل الشیعة ۱۲/۲۳۴ باب ۱۳۳ ح ۱۶۱۷۳ .
تعدّی از حدود الهیّه کرد به مضمون کریمه « وَمَن یَتَعَدَّ حُدُودَ اللّه َ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ » (1)ظالم است ، پس دست ظالم را که بر حسب حکومت نفس امّاره از اطاعت امر آیة اللّه عقل ملکوتی تخطّی و تعدی نمود سزای بوسیدن و تبرّک جستن نیست ، همانا جزای وی بریدن است . خلاصه آنچه بین اهل ایمان در حین ملاقات پسندیده و مستحب است مصافحه و معانقه و مرحبا گفتن است ، علاوه از آن بوسیدن محلّ سجده مؤمن است برای امتیاز . توان گفت : « مَنْ ارْیدَ بِهِ رَسُولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله » عموم از سادات علویّین و فاطمیّین باشد از آنکه اکرام و احترام برای جزئیّت و نسبت به حضرت رسالت صلی الله علیه و آله است ، پس هر یک از این زمره شریفه اغصان و اعضاء شجره و وجود حضرت رسالت صلی الله علیه و آله اند چنانکه فرمودند : « حَجَرُ الاَسْوَدِ یَمیِنُ اللّه ِ » (2)است ، یعنی : دست راست خداست ، باید او را بوسیدن ، سادات هم به مثابه دست شریف آن بزرگوارند ، توسّل به سیّد انام و ائمّه انام از این طایفه حقّه بسیار مستحسن است .
در فرمایش حضرت صادق علیه السلام به ابوحنیفه
در کتاب « مناقب » (3)مروی است : ابو حنیفه برای شنیدن حدیث خدمت حضرت صادق علیه السلام مشرف بود . وقتی که آن جناب علیه السلام برخاست به عصا تکیه داد . ابوحنیفه عرض کرد : شما نرسیدید به سنّی که لازم شود عصا به دست گرفتن ! فرمودند : چنین است ، چون عصای حضرت رسول صلی الله علیه و آله است برای میمنت و تبرّک گرفته ام . پس ابوحنیفه خواست آن
عصار را ببوسد ، و اذن در بوسیدن خواست . آن جناب علیه السلام آستین بالا زد و ذراع شریف را برهنه فرمود چون بیضاء درخشنده ، و فرمود : این پوست و موی از پوست و موی حضرت نبوی صلی الله علیه و آله روئیده شده است ، پس چرا نمی بوسی و می دانی پاره ای از بدن حضرت ختمی مآب صلی الله علیه و آله است ، و می خواهی چوبی را تقبیل نمایی ؟ ! و نظیر این مضمون است بیت معروف : یُعَظِّمُونَ لَهُ أعوادَ مِنْبَرِهِ***وَتَحْتَ أرْجُلِهِمْ أوْلادَهُ وَضَعُوا (1)
بأی حکم بنوه یتبعونکم*** وفخرکم انکم صحب له تبع
رجوع کنید به : مثیر الاحزان : 106 ، اللهوف : 193 المسلک الثالث ، بحار الانوار 45/143 باب 39 .
خصیصه رابعه : در تواضع کردن و برخاستن از برای سادت است و تواضع کردن سادات از برای مردمان
بدان که مرحوم ثقة المحدثین محمّد بن یعقوب کلینی در کتاب « کافی » نقل کرده اند که : حضرت رسول صلی الله علیه و آله خطبه ای خواندند و در آخر آن فرمودند : « أیُّها النّاسُ ! عَظِّمُوا أهْلَ بَیْتی فی حَیاتی وَمِنْ بَعْدی وَأکْرِمُوهُمْ وَفَضِّلُوهُمْ فانَّهُ لا یَحِلُّ لأحَدٍ یَقُومُ مِنْ مَجْلِسِهِ الاّ لأهْلِ بَیْتی . . » الی آخر الخبر (2). مختصر از ترجمه این حدیث آن است که : آن جناب صلی الله علیه و آله فرمودند : ای مردم ! تعظیم نمایید اهل بیت مرا در زندگی من و بعد از من ، و اکرام کنید و تفضیل دهید ایشان را ، پس به درستی که حلال نیست از برای احدی برخیزد از مجلس خود برای کسی مگر برای اهل بیت من .
و ایضاً در حدیث است که : حضرت ختمی مآب صلی الله علیه و آله فرمودند : « لا یَقُومَنَّ أحَدٌ لأحَدٍ الاّ لِهاشِمیٍّ » (1)یعنی : کسی برای کسی نباید برخیرد مگر برای هاشمی .
و در حدیث دیگر است : قالَ رَسُولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله : « یَقُومُ الرَّجُلُ لِلرَّجُلِ الاّ بَنی (2)هاشِمٍ فَانَّهُمْ لا یَقُومُونَ » (3)، یعنی : « بنی هاشم نباید برخیزند از برای غیر » . و در کتاب « جامع الاخبار » (4)مروی است : « مَنْ رَای أوْلادی وَلَمْ یَقُمْ بَیْنَ یَدَیْهِ فَقَدْ جَفانی (5)وَمَنْ جَفانی فَهُوَ مُنافِق » ، یعنی : « هر کس اولاد مرا ببیند و برنخیزد هر آینه بر من جفا کرده است و هر که بر من جفا کند پس منافق است » . و در بعضی از کتب معتبره دیده شده است که : حضرت نبوی صلی الله علیه و آله فرمودند : « مَنْ رَأی أوْلادی وَلا یَقُوم قِیاماً إبْتَلاهُ اللّه ُ بِبَلاءٍ لا دَواءَ لَهُ » (6)، یعنی : « هر آن که اولاد مرا ببیند و برنخیزد بر پای ، خداوند او را به بلائی که دواء نداشته باشد مبتلا می نماید » . و از انس حکایت شده که گفت : « لا یَقُمْ أحَدٌ لأحَدٍ الاّ لِلْحَسَنِ وَالْحُسَیْنِ وَذُرّیَّتِهِما » (7). پس از اخبار مذکوره معلوم است که قیام از برای سادات اختصاصی دارد ، و باید همین طور بوده باشد .
1) .مستدرک سفینة البحار ۸/۶۳۴ به نقل از محاضرات الادباء راغب اصفهانی .
2) .در چاپ سنگی : لبنی .
3) .در اکثر منابع « لا یقوم الرجل من مجلسه الا لبنی هاشم » آمده ، مانند : ینابیع المودة ۲/۸۵ ، کنز العمال ۱۲/۴۳ ح ۳۳۹۱۴ ، ولی هندی در حدیث بعدی (۳۳۹۱۵) روایت به نقل از طبرانی در المعجم الکبیر و خطیب بغدادی به نقل از ابو امامه نقل کرده بدین لفظ : « یقوم الرجل من مجلسه لأخیه الاّ بنی هاشم ، لا یقومون لأحد » .
4) .ریاض الابرار این حدیث را از اربعین نقل کرده چنانچه در مستدرک سفینة البحار ۸/۶۲۱ مذکور است . همچنین رجوع کنید به : روضات الجنات : ۴۸۶ (چاپ قدیم) .
5) .در مستدرک سفینة : . . اولادی ولم یقم الیه تعظیماً له قد جفانی .
6) .مستدرک سفینة البحار ۸/۶۳۱ .
7) .ترجمة الامام الحسن علیه السلام من تاریخ ابن عساکر : ۱۱۶ ح ۱۸۸ به نقل از انس بن مالک از رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله .