مشخصات کتاب

سرشناسه : واعظ کجوری، محمد باقر بن اسماعیل، ۱۲۵۵-۱۳۱۳ق.

عنوان و نام پدیدآور : روح و ریحان، یا، جنه النعیم والعیش السلیم فی احوال السید عبدالعظیم الحسینی علیه السلام والتکریم/ تالیف محمدباقر واعظ طهرانی کجوری مازندرانی؛ تحقیق سیدصادق حسینی اشکوری.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳۸۲ .

مشخصات ظاهری : ۵ ج.

فروست : مجموعه آثار کنگره بزرگداشت حضرت عبدالعظیم علیه السلام؛۳،۴.

شابک : ۱۰۰۰۰۰ ریال (دوره)

یادداشت : عنوان عطف: روح و ریحان (جنه النعیم والعیش السلیم).

یادداشت : کتابنامه.

عنوان عطف : روح و ریحان (جنه النعیم والعیش السلیم).

عنوان دیگر : جنه النعیم و العیش السلیم فی احوال السید عبدالعظیم الحسینی علیه السلام والتکریم.

موضوع : عبدالعظیم بن عبدالله(ع)، ۱۷۳ - ۲۵۰؟ق.

شناسه افزوده : حسینی اشکوری، سیدصادق، ۱۳۵۱ -

شناسه افزوده : دار الحدیث. مرکز چاپ و نشر

رده بندی کنگره : BP۵۳/۵ /ع۲ و۲ ۱۳۸۲

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۸۴

شماره کتابشناسی ملی : ۱۶۳۲۶۹۰

اشاره

عرض چهارم : از عرض دین حضرت عبدالعظیم در احکام شرعیّه و تکالیف

اشاره

عرض چهارم :در شرح فرائض است و احکام شرعیّهعرض چهارم : از عرض دین حضرت عبدالعظیم در احکام شرعیّه و تکالیف مفروضه . وأقول : ان الفرائض الواجبة بعد الولایة الصّلاة والزکاة والصّوم و الحج والجهاد و الامر بالمعروف والنهی عن المنکر . فقال علی بن محمد علیه السلام : « یا ابا القاسم ! هذا ـ واللّه ! ـ دین اللّه الذی ارتضاه لعباده فاثبت ثبّتک اللّه بالقول الثابت فی الحیاة الدّنیا وفی الآخرة » . بدان « فرائض » جمع « فریضه » است و آن به معنی مفعول است و فرض به معنی تقدیر است ؛ از آنکه فرائض مقدّراتند . و صاحب « مجمع البحرین » ⁽¹⁾فرمود : فرق بین فریضه و واجب آن است که فریضه اخصّ است و واجب اعمّ است شرعاً و عقلا ⁽²⁾. و در حدیث است « إنّ مراتب العلمِ الشرعیِّ ثلاثةٌ : فرضُ عَیْنٍ وفَرضُ کِفایةٍ وفرضُ سُنَّةٍ » ⁽³⁾. علم را سه مرتبه است : اوّل : فرض عینی است و آن بر عموم مکلّفین با وجدان شرایط واجب است که باید اداء

.

نمایند ، و حدیث « طلبُ العلم فریضةٌ علی کلِّ مسلم » ⁽¹⁾اشاره است به فرض عینی و این قسم یا بر حسب اعتقاد واجب است یا بر حسب فعل . اما بر حسب عقیده شهادتین را باید معتقد شود با اذعان به امامت قلبی و تصدیق بما جاء النبی صلی الله علیه و آله از دنیا و آخرت به نحوی که متواتر است جزم و حتم به آنها و آنچه مازاد از آنهاست واجب و فرض کفائی است . اما فعلاً تعلیم و تعلّم صلاة و امثال آنهاست چنانکه در حدیث است : « الصّلاةُ فریضة » ⁽²⁾و « الزکاةُ فریضةٌ واجبة » ⁽³⁾. و شاید فرق بین فریضه و واجب آن باشد که فرض از خداست ، و وجوب احکام از حضرت نبوی صلی الله علیه و آله ، و آنچه آن جناب و اجب فرمود همان فرض سنّتی است که قسم سوّم از اقسام مذکوره است ، و در حدیث است : « تعلَّموا الفرائضَ وعَلِّمُوها النّاس فانّها نصفُ العلم » ⁽⁴⁾. ظاهراً مراد همین احکام تکلیفیّه تشریعیّه است ، پس بنا بر همین بیان مختصری که تحدید شد حضرت عبدالعظیم خدمت امام علیه السلام عرض می کند : بعد از فریضه عینیّه واجبه که اذعان و اعتقاد به ولایت و امامت اولیاء اللّه است فرائض فعلیّه را باید اتیان و اقدام نمود از قبیل صلاة وزکوة.. الی آخرها . و از آنکه افعال و اعمال قلبیه مقدّم است بر افعال بدنیّه و آن به منزله روح است برای جسد یعنی : بدون ولایت ائمّه طاهرین علیهم السلام این اعمال تکلیفیّه ثمری و اثری در نشأت اخرویّه ندارد و عبادات بدون آنها تکمیل نمی شود .

.

و این فقره نیز از ضروریّات مذهب امامیّه است ، و به عبارت دیگر : ولایت آل محمد صلی الله علیه و آله محبّت به ذوی القربی واولی الامر است که مودّت ایشان را خداوند اجر رسالت پیغمبرش صلی الله علیه و آله قرار داد ، و هیچ منزله و مرتبه ای اعظم از اداء اجرت و حق رسالت نیست ، پس هر کس اداء حق نبیِّ بر حق را ننمود البته ظالم است و اعمال ظالم ظاهراً و باطناً مقبول حضرت معدلت نمی شود . پس عرض می کنم : ولایت و محبّت اهل بیت رسالت که مکمّل اعمال شد البته موصل عبادات در یوم المیعاد الی الثّواب و الصّواب است ، و ولایت اصل اصیل توحید و مفتاح دعائم اسلام است به حدیثی که ذکر می شود ان شاء اللّه تعالی . و در کتاب « محاسن » ⁽¹⁾برقی است که حضرت ابا جعفر علیه السلام به زراره فرمودند : « إن ذروة الاَمر وسِنامَه ومِفتاحَهُ وَبابَ الاشیاء وَرِضی الرّحمن الطاعةُ للامام علیه السلام ⁽²⁾بعدَ مَعرِفتهِ . اِنّ اللّهَ یَقول : « مَن یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللّهَ وَمَن تَوَلَّی فَمَا أَرْسَلْنَاکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظاً » ⁽³⁾. أمَا لو أنّ رجلاً قام لیلَه وصامَ نهاره وتصدّق بجمیع مالِه وحجّ جمیع دهرِه ولم یَعرِفْ ولایةَ ولیّ اللّه فیُوالِیه ویکون جمیع اعماله بدلاً له ⁽⁴⁾ما کان له علی اللّه حقٌّ فی ثوابٍ ولا کانَ من اهل الایمان » . پس در اوّل حدیث فرمودند : ولایت افضل اعمال است و والی دلیل است بر اعمال پس از این جهت عرض کرده است بعد از ولایت ائمه هدی فرایض واجبه و افعال سبعه است ، پس در این باب و کتاب به شرح این هفت فریضه باید شروع نمود .

.

فریضه اولی در معنی «نماز» است

فریضه اولی در معنی «نماز» استالفریضة الاولی : الصّلاةوقال اللّه تعالی : « إِنَّ الصَّلاَةَ کَانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتَاباً مَوْقُوتاً » ⁽¹⁾و ایضاً « أَقِیمُوا الصَّلاَةَ وَلاَ تَکُونُوا مِنَ الْمُشْرِکِینَ » ⁽²⁾. و « صلاة » در لغت به معنی رحمت است و دعاء ۳ ، اگر نسبت به حق دهند آن رحمت است کقوله تعالی : « هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ » ⁽³⁾، و اگر نسبت به ملائکه دهند رحمت و استغفار است کقوله تعالی « هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَمَلاَئِکَتُهُ » ⁽⁴⁾، و خداوند در استغفار ملائکه فرموده است : « وَیَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا » ⁽⁵⁾، و اگر نسبت به مؤمن دهند رحمت و دعاء و افعال مخصوصه معلومه است شرعاً ، و اگر نسبت به مخلوقات از ملائکه و انسان و حیوان و معادن و نباتات دهند همان تسبیح خاص است کقوله تعالی : « أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللّهَ یُسَبِّحُ لَهُ مَن فِی السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّیْرُ صَافَّاتٍ کُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاَتَهُ وَتَسْبِیحَهُ » ۷ . و صلاة معنی عامّی دارد که شامل تسبیح می شود . و « تسبیح » در لغت عرب به معنی صلاة استعمال شده است ، و صلاة از تصلیه است و آن به معنی تقویم و تعدیل است ، یعنی : نمازگزار راست کند پشت خودش را یا قوای

.

خودش را از برای قیام این فریضه واجبه الهیّه ، و اگر معنی تصلیه اطفاء حرارت باشد هر دو معنی در این آیه ملحوظ است ، قال اللّه تعالی ⁽¹⁾: قوموا الی نیرانکم التی اوقدتموها علی ظهورکم فاطفؤوها بصلاتکم ۲ . و مراد از «نیران» شاید ارتکاب گناهان و توجّه به غیر خداوند سبحان بوده باشد که موجب دخول در آتش آخرت است ، یعنی : غیر خدا را مالک نفع و ضرر و مُعطی خیر و شر ندانیم و تعدیل میزان اخروی را از وی تمنّا کنیم ، پس حرارت مشتعله از توجّهات به غیر حق و معاصی موبقه را از نزول رحمت خاصه و بَرْد یقین به صلوة واجبه ای که توجّه الی الحق است ، به مفاد « وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی فَطَرَ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضَ حَنِیفاً وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِینَ » ⁽²⁾باید خاموش نمائیم . و در رساله « اسرار صلاة » ⁽³⁾مرحوم شهید ثانی است : وقتی که انسان می خواهد نماز کند شیطان می آید و می گوید : به این طریق بکن و بگو ، پس بعد از فراغت نمی داند که چه کرده است . پس نماز مجرّد تلفظ به لسان نیست باید قلب را هم از صفات ذمیمه تطهیر کرد و به تقوا تعمیر نمود . پس طبیعت شیطانیّه را که « نَارُ اللّهَ الْمُوقَدَةُ * الَّتِی تَطَّلِعُ عَلَی

.

در حدیث شریفی که سید ابن طاوس در کتاب فلاح المسائل نقل فرموده است

الْأَفْئِدَةِ » ⁽¹⁾است به باران رحمت ذکر قلبی و لسانی خاموش کن کقوله تعالی : « الَّذِینَ اتَّقَوْا إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِنَ الشَّیْطَانِ تَذَکَّرُوا فَإِذَا هُم مُبْصِرُونَ » ⁽²⁾. معنی تکبیر این است ای امیمکی خدا پیش تو ما قربان شدیم وقت ذبح اللّه اکبر می کنیهمچنین در ذبح نفس کشتنی گوی اللّه اکبر و آن شوم راسر بُبر تا وا رهد جان از عنا تن چو اسماعیل و جان همچون خلیلکرد جان تکبیر بر جسم نبیل کشته گشته جان زشهوتها و آزشد ز بسم اللّه بسمل در نماز و داعی در ذمّ کسانی که در نماز روی دلشان به حق نیست ، و مرادشان همان تلفّظ به لسان و حرکت اعضاء ظاهره است این آیه کریمه را شاهد آورده است : « إِذَا جَاءَکَ الْمُنَافِقُونَ قَالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّهَ وَاللّهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَاللّهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنَافِقِینَ لَکَاذِبُونَ » ⁽³⁾. و همین طریق است حضور نمازگزار در نهان ، نمازگزاردن با حالت نفاق و شقاقی که دارد .

در حدیث شریفی که سید ابن طاوس در کتاب فلاح المسائل نقل فرموده استبدان طاوس العلماء سیّد ابن طاوس طاب ثراه در کتاب مستطاب « فلاح المسائل » ⁽⁴⁾روایت صحیحی که اصحّ روایات و احادیث است ذکر می فرماید چون در کتب معاصرین این حدیث شریف کم ذکر شده است و معانی دقیقه ملیحه دارد ، و از اسرار صلاة به مقالات فصیحه امام علیه السلام بیان فرموده است ، خواستم این ورق را بدان خطوط نورانیّه زینت دهم

.

و از شرح آن هر کسی نفعی برد ، و آن حدیث از بیانات حضرت صادق علیه السلام است که به یکی از اشقیاء که موسوم به رزام ⁽¹⁾و غلام خالد بن عبداللّه که مانند خویش از کفره لئام طُغام بود بیان فرمود در وقتی که ابوجعفر منصور دوانیقی خبیث حضور داشت ، عرض کرد : حدود و مسائل نماز چند است ؟ فرمود : « چهار هزار است که تو به یکی از آنها وفا نمی نمائی » . عرض کرد : خبر دهید از آنچه در نماز ترک آن جایز نیست و از آنچه بدون آن نماز تمام نمی شود ، یعنی : آنچه مأمور به و منهیّ عنه در نماز است بفرمائید . پس آن جناب فرمود : « لا یتمّ الصلاة الا لذی طهرٍ سابغ ⁽²⁾و تمام بالغ غیر نازغ ⁽³⁾و لا زائغ ⁽⁴⁾عَرف فأخبتَ ⁽⁵⁾فثَبت و هُو واقفُ بین الیأس والطمع والصبر والجزع » . یعنی : نماز تمام نمی شود و صحیح نیست مگر آنکه با وضوء صحیح بوده باشد ؛ از آنکه اسباغ در طهارت وضوئیه از شرع شریف تأکید رسیده ، یعنی : مسحات و غسلات آن وضوء را وضوء گیرنده کمال مواظبت نماید . و مرحوم قاضی فرمود : معنی باطنی این کلمه تبرّی شرک مُطلق است از مخالفین ائمه دین . و تمام بالغ یعنی : وضوء بر بالغ رشید واجب شده است . و اگر بخواهی تطبیق با فقره سابقه نمائیم می گوئیم : تمام بالغ آن اقرار و اذعان به ولایت امیر مؤمنان علیه السلام و اولاد آن جناب علیه السلام است . امّا فقره تمامیت آن اشاره به فقره آیه

.

کریمه است : « الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی » ⁽¹⁾و بلوغ اشاره است به آیه کریمه « یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ » ⁽²⁾. پس تتمیم نعمت و ابلاغ ولایت همان تمام بالغ است ، پس هر کسی تبرّی از اعداء اللّه نکرد و ولایت را کامل ننمود وضوء و عبادات ظاهریّه اش قبول نیست . و « غیر نازغ » و « زائغ » هر دو کلمه به زاء و غین معجمه است ، یعنی : وضوء گیرنده و اهل تولّی و تبرّی باید ناصب عداوت اهل بیت وحی و حکمت و مائل به غیر از غاصبین حقوق و مقامات ایشان نباشد . پس ناصبین و معاندین ائمه طاهرین از طریق خارجند و به نزغات شیطانیّه در زیغ ظلمت و ضیق حیرت و غوایت فرو رفته اند . « عَرِف فاخبتَ وَثَبتَ » یعنی : در صورتی که شناخت حق را و آن کسی که او را به حق دعوت کرد و اطاعت کرد و بر آن مستقر و مستقل شد کالجبل الرّاسی لازمه آن اخبات و خشوع و ذلّت است ، و ثبوت نیز طریقه مُحجّه حقّه است . پس این مقامات که ذکر شد مقدّماتی است از برای نماز حقیقی و این است نماز اهل حقیقت و معرفت . پس از سلوک به این مراتب آن وقت باید بین الحدّین از خوف و رجاء واقف باشد یعنی : بصیر را رافد و سائقی لازم است که آن دو یأس و طمع است کقوله [علیه السلام] : « وهو واقف بین الیأس والطمع والصّبر والحزن ⁽³⁾کأن الوعد له صنع والوعید به وَقعَ بذَلَ عرضه وتمثّل به غرضه ، وبذل فی اللّه المهجة ، وتنکّب الیه المحجّة غیر مرتغمٍ بارتغامِ ⁽⁴⁾یَقطع علائق

.

الاهتمام بغیر من قصد وإلیه من وفد ومنه استرفد » ⁽¹⁾. یعنی : خواستن بهشت و ترسیدن از دوزخ و آتش برای نمازگزار شرط است ؛ از آنکه متعلق وعد امور رجائیّه است و متعلق وعید خوفیّه چنانکه در وعید می فرماید : « والوعید له وقع » ، یعنی : هر زمانی که از عقوبت های اخرویّه متذکر می شود وقعی در دلش حادث گردد که آن باعث توجّه وی می شود به حق . و این دو فقر[ه] برای طالب سالک ارجاع به فرمایش حضرت امیرمؤمنان علیه السلام است در خطبه همام و صفات متقین که فرمود : « فَاِذا مَرُّوا بآیةٍ فیها تشویقٌ رَکَنُوا إلیها طَمَعاً . . » إلی آخره ⁽²⁾. و مراد از « عَرَض » ـ به فتح عین و راء ـ متاع است کقوله تعالی : « تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیَاةِ الْدُّنْیَا » ⁽³⁾. و مراد از « غَرَض » هدف است که به فارسی نشانه را می گویند . و مراد از « مهجه » جان است . و معنی « تنکّب » مَیل است . و مراد از « محجّه » طریق است ، یعنی : آنکه رجاء عمل اوست و خوف بر او اثری دارد ، بذل می کند و می بخشد رأس مالش را که مقصود و محبوب اوست و آن را نصب العین می نماید ، و از هر جهت و هر طریق مائل می شود به سوی خدا و خاضع می گردد برای او با کمال افتقا[ر] وذلّت واستکانت . و معنی « رغام » خاک است و « ارتغام » چسبیدن به خاک است . و کلمه « غیر » از برای استثناء است ، یعنی : خود را بر خاک بیندازد و اهتمام کند در اینکه هموم و قصود خودش را یکی قرار دهد و آن را به مقصود اصلی و مطلوب حقیقی

.

ارجاع دارد بلکه حق هم و مقصودش بوده باشد . و می توان گفت : فقره « واقع ⁽¹⁾بین الیأس والطمع » اشاره به مقام در صلاة بوده باشد ، و فقره « بذل فی اللّه المهجة » اشاره به رکوع در صلاة بوده باشد چنانکه از عبارت « تنکّب » که آن انحناء در رکوع است به مانند قوس متمائل و ظاهر است ، و « ارتغام » اشاره به سجود است . و مؤید مراد قول حضرت صادق علیه السلام است در کتاب « مصباح الشریعة » ⁽²⁾که ساجد باید در بین سجده از ما سوی اللّه بالکلّیه انقطاعی خاص داشته باشد و از خود به نحوی متواری شود که احدی را جز خداوند نبیند . و مراد از « رفد » و « وفد » آن ورود بر حق است در حالت تشهد و طلب انعام از خداوند سبحان است که : « من کان للّه کان اللّه معه » . « فاذا أتی بذلک کانت هی الصلاة . . . ⁽³⁾تنهی عن الفحشاء والمنکر » ⁽⁴⁾یعنی : اگر این قسم نماز کرد آن وقت آن نماز او را از فحشاء و منکر نهی می کند . پس منصور دوانیقی گفت : یا ابا عبداللّه ! لا یزال ⁽⁵⁾من بحرک نغترف ⁽⁶⁾والیک نزدلف ، تبصر من العمی وتجلو بنورک الطخیاء ⁽⁷⁾، فنحن نعوم ⁽⁸⁾فی سبحات قدسک وطامی ⁽⁹⁾بحرک . یعنی : ما همیشه بر دریای علم تو چنگ می زنیم و جرعه ای می چشیم و به سوی تو

.

در اسرار نماز است به نحو اجمال

تقرّب می جوئیم و از کوریها ما را تو بینا می کنی و از نور تو تاریکیها روشن می شود و ما همیشه در ذیل و ظل جلال و عظمت تو ایستاده ایم و تا آنچه از دریای معرفت تو بر می آید بگیریم و منتفع گردیم . و این حدیث شریف تمام شد .

در اسرار نماز است به نحو اجمالچون عمود دین و سید اعمال و رأس عبادات و معنی ذکر و خضوع خاص نماز است ، و در این خبر هم مقدّم بر فرایض مذکور شده است لهذا بنحو اجمال اسراری از برای نمازگزاران با اخلاص در ذیل هر رکنی از ارکان و هر فعلی از افعال آن اظهار نمائیم اقرب به صواب و سداد است : بدان که نمازگزار باید ابتداءً اقبال قلبی و توجه باطنی به سوی خداوند داشته باشد و اهتمام به این صفت مهمه امر لازم و غفلت از آن خسارت عظمی دارد ، و از دوام اقبال تعظیم حضور پروردگار و خوف و رجاء و حیاء از معاصی که کرده است ظاهر می گردد . و باید بداند که در نماز به جناب قدس و حضرت مقدس کبریائی حاضر است . و در روایت است : « تا بنده به حضور آقایش بایستد باید فکرش برای غیر و خیالات ردیه نباشد والاّ مستحقّ خذلان و مستوجب حرمان است » ، پس امری که صارف از حضور قلب است باید از خود دور نماید البته . و شهید ثانی علیه الرحمه در رساله « اسرار الصلاة » ⁽¹⁾فرموده است : مردی در خانه اش درختی داشت نماز می کرد ، در حین نماز کردن مرغی را دید که پرش به شاخه آن درخت

.

بند شده است ، پس بر آن مرغ آن نمازگزار نظر تندی کرد ، چون نمازش تمام شد همان خانه را به رسم تصدّق به فقراء داد از برای ذهول و غفلتی که در نماز عارض شد ۱ . و قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله وسلم : « إذا قام العبد إلی صلاته وکان هواه وقلبه إلی اللّه تعالی انصرف کیوم ولدته امه » ⁽¹⁾. پس زمانی که به نماز ایستاد بداند به حضور چه کس ایستاده است . و آنچه می گوید از فقرات دعاء شب : « اللّهمّ اَنتَ المَلِکُ الحقّ فی عَظیمِ مُلْکِهِ وَعُموم قُدْرَتِهِ واستیلائه علی جمیعِ العَوالِمِ . ومثل : « لبّیک لبّیک والخَیر فی یَدک . . » إلی آخره . ومثل : « عملت سوءاً وَظَلَمتُ نَفْسی فاغْفر لی انّه لا یَغْفِرُ الذُّنُوبَ إلاّ أنت » ، باید به طریق صدق و لسان قلبی باشد . و آنچه می گوید از این فقرات : « عبدک وابن عبدک مِنْکَ وَبِکَ وَلَکَ وَإلَیْکَ » . و متذکر شود معانی آن را یعنی هستی من از توست و قیام من به وجود توست و رجوع من به سوی توست . « وهُوَ الَّذی یَبْدَأُ الخَلْقَ ثُمَّ یُعیدُه » ⁽²⁾. پس بدان خشوع و خضوع مدارج تو از قلب است اگر وی خاضع است اعضاء هم تبعیّت می نمایند . و در فقره دعاست : « اللَّهُمَّ ! أصْلِحِ الرّاعی والرَّعِیَّة » ⁽³⁾.

.

در اینکه شیطان موکّل است که نمازگزار را به وسوسه اندازد

و مراد از راعی قلب است و اعضاء رعیّتند . چنانکه مرویست : إن رسول اللّه صلی الله علیه و آله وسلم : رأی مُصلّیاً یبعث بلحیته ، فقال : « اما هذا لو خشع قلبه لخشعت جوارحه فان الرّعیّة بحکم الراعی » ⁽¹⁾. و خوب است از کیفیات نمازهای انبیاء و اولیاء و ارتعاش فرائص ⁽²⁾واصفرار وجوه زاهدین از خوف حق ، زمان اشتغال به صلاة به خاطر بیاورد ، و اگر نه آنچه را که می گوید در قلب او نیست ، خداوند می فرماید : ای کاذب ! با من خدعه می نمائی ؟ ! به عزّت و جلالت خودم ! تو را از حلاوت ذکر و قرب و مناجات خودم دور نمودم . اما تفصیل وظایف قرائت فاتحة الکتاب در این محل خواننده را تحمّلی نیست ، پس یکی از وظایف قیام ، توجّه به قیام خلق است فی « یَوْمَ یَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعَالَمِینَ » ⁽³⁾. پس خوب است در حین قرائت ، وعد و وعید و خوف و رجاء و امر و نهی و موعظه و عبرت و فهم و تدبّر و رحمت و عذاب و تمجید و تعظیم ترتیل را متوجه باشد .

در اینکه شیطان موکّل است که نمازگزار را به وسوسه اندازدو عجب است شیطان پرده غفلت به روی قلب انداخته است و از اسرار و معانی قرآن او را ممانعت نموده است . نبوی صلی اللّه علیه و آله : « لولا انّ الشیاطین ⁽⁴⁾یحوُمونَ علی قُلوب بنی آدم لنظروا إلی الملکوت ⁽⁵⁾» ⁽⁶⁾. و شهید ثانی طاب ثراه فرمود : معانی قرآن و اسرار آن از جمله ملکوت است و حجاب

.

مانع که دل بنده را از فیض حق دور می نماید وسوسه در تحقیق حروف است ، و بیرون آوردن از مخارج ⁽¹⁾. و در کتاب مسطور ⁽²⁾مذکور است که : شیطانی موکل شده است تا نمازگزار را از معانی کلام اللّه منصرف نماید و به تردید حروف و الفاظ او را مشغول کند به گمان اینکه از مخارج این حروف اداء نشده است ، پس هم خود را مقصود می کند به عالم الفاظ ، و شیطان در این حال خندان و شادان است ، والحق به حکومت عقل و حس هر کسی باید بر این تلبیس و وسوسه ای که از ابلیس است بسیار بخندد . پس از اداء حمد و شکر و ثناء و ستایش رب کریم و ذکر لسانی به ادعیه مأثوره و تنزیه سید عظیم از حوادث شیطانیه به رکوع که غایت خضوع و تمام تذلل در آن است نمازگزار بداند در رکوع ادب است و در سجود قرب وبالصلاة قرب العبد ⁽³⁾( بِنُورِ بهائه واظله فی ظلال کبریائه وکساه کسوة اصفیائه ) ⁽⁴⁾. و معروف است : ربیع بن خیثم ⁽⁵⁾از اول شب تا صبح در رکوع و رکعت واحده بود . چون صبح می شد آه می کشید و می فرمود : سبق المخلصون وقطع بنا ۶ . پس از التفات به آداب رکوع خوب است مهیا شود به قلب وَجِلِ متذلّلِ خائف ، وحفظ جوارح با عظم مراتبِ تواضع و خشوع که سجود است به وجهی که اعزّ و اشرف اعضاء است به مکانی که اذلّ اشیاء است که خاک بوده باشد . و از این جهت نهی رسیده است سجده بر ما یؤکل و یلبس ؛ از آنکه مأکول و ملبوس

.

متاع دنیاست که ابناء زمان رکون به آن بهم رسانیده اند ، و باید متذکر شود آیه کریمه : « مِنْهَا خَلَقْنَاکُمْ . . » ⁽¹⁾إلی آخره . وقال الصادق علیه السلام : « ما خسروا له بحقیقة السجود و لو کان فی العمر مرّة واحدة » ⁽²⁾. و بدان که از آیه سجده نیز بر می آید که در سجده قرب حق ملحوظ و منظور است یعنی : سجده سبب قرب حق می شود به قلب و سرّ و روح ، پس هر کس به حق نزدیک شد از غیر حق دور می شود ۳ . پس سجده کننده متواری از جمیع اشیاء و محتجب از ما سوی اللّه است . پس آنگاه برای اقرار به عبودیت و شهادت به رسالت و تجدید عهد که اهم وسائل و اساس فضائل و فواضل است بنشیند و با صدق لسان و سرّ و صفاء قلب و خاطر ملاحظه فقرات تشهد کند . و در حین تسلیم به حضرت سید المرسلین صلی الله علیه و آله وسلم و ملائکه مقرّبین توجه و التفات کند سیما ملائکه حافظین که احصاء اعمال می نمایند و به توسّط ایشان رحمت کامله و رأفت شامله که منتج قبول عمل و وصول تقرب و امل است از خداوند بخواهد . و حضرت صادق علیه السلام فرمودند : « [ معنی ] السلام فی دبر کلّ صلوة الامان » ⁽³⁾، یعنی :

.

اشعار مولوی در اسرار سلام نماز

کسی که اداء کرد امر خدا و سنت سید انبیاء صلی الله علیه و آله وسلم را از بلاء دنیا و عذاب عقبی محفوظ است . و سلام اسمی از اسماء اللّه است که مردم تبرّک جویند به وی در عادات معاملات و امانات تا در حفظ حضرت خالق البریات باشند ، و کسی که در غیر مواضع وی بگذارد و استعمال نماید در امان حق نیست البته . و خوب است اسرار صلاة را برای اهل سلوک به این عبارات و اشارات منتجه ختم نمایم : واعلم [ أنّ ] صلاة العارفین طیران الارواح فی فضاء السرمدیّة وصفاء الدیمومیّة ، وحرکاتهم روغان ⁽¹⁾الطلب فی عالم الطرب ، فاستقبالهم الکعبة استقبالهم فی الحال ونفی الجهات ، ونیاتهم تمکن القلوب فی مُشاهدة الغُیُوب ، واستفتاحهم هُو التقوی من کلّ شی ءٍ هُو اللّه ، وقرائتهم ألحانُ فی الارواح فی فقس ⁽²⁾الاشباح ، ورکوعهم خفض أجنحة الهمّة فی بحار المنّة ، وسجودهم زواید الحب فی مدارج القرب ، ورفع ایدیهم الخلو فی مرتع السمو ، وتشهدهم استحضار الخیرات وادراک المشاهدات فی المکاشفات ، و تکبیرهم تهذیب الادراک من الامساک ، و تسبیحهم ازدحام الذکر عن الفکر ، وتسلیمهم خروج الروح عن ضیق الرسومات والدخول فی الانبساط . الّلهُمَّ ! وفّقنا علی ما تحبّ وترضی ، ولا تجعلنا من الذین عن صلاتهم ساهون ، واجعلنا من الذین فی صلاتهم خاشعون .

[اشعار مولوی در اسرار سلام نماز] حق همی گوید چه آوردی مرااندر این مهلت که دادم من تو را عمر خود را در چه پایان برده ایگوهر دیده کجا فرموده ای چشم و گوش و دل و گوهرهای عرشخرج کردی چه خریدی تو به فرش همچنین پیغامهای دردگینصد هزاران حضرت آمد همچنین چون نه سرمایه بود او را نه سودشافعی خواهم که گوید عذر زود رو به دست راست آری در سلامسوی جمع انبیاء و آن کرام انبیا گویند روز چاره رفتچاره آنجا بود کار از دست رفت هین جواب خوش بگو با رادگارما که ایم ای خواجه دست از ما بدار نی از آن سود و از این سو چاره شدجان آن بیچاره دل صد پاره شد در نماز این خوش اشارتها ببینتا بدانی که بخواهد شد یقین چون در آغاز اسرار نماز استشهاد به چند بیتی از مولوی شد در سرّ تکبیرة الاحرام در انجام آن هم در سرّ سلام نیز از ابیات وی اختتام نمودم .

.

فریضه دوم در زکات است

فریضه دوم:در زکات است و نه طایفه که باید زکات را به ایشان دادالفریضة الثانیة : فی الزکاة قال اللّه تعالی : « إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاکِینِ وَالْعَامِلِینَ عَلَیْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِی الرِّقَابِ وَالْغَارِمِینَ وَفِی سَبِیلِ اللّهِ وَابْنِ السَّبِیلِ . . » ⁽¹⁾إلی آخره . بنا بر این آیه کریمه ، زکات و صدقات را به هشت طایفه باید داد ⁽²⁾: اوّل : فقیر است ؛ و وی کسی است چیزی نداشته باشد ، و رسم اعراب آن است ابتداء به اهمّ می کنند پس باید فقیر اسوء حالاً باشد که ابتداء به وی شده است . و برخی فقیر

.

و مسکین را یکی دانسته اند . دوم : مسکین است ؛ و آن کسی است که قوت سالیانه نداشته باشد و ابن ادریس مسکین را احسن حالاً از فقیر دانسته است ۱ به مفاد « أَمَّا السَّفِینَةُ فَکَانَتْ لِمَسَاکِینَ یَعْمَلُونَ فِی الْبَحْرِ » ⁽¹⁾، معلوم است مساکین مالک چیزی هستند ، اما فقیر آن است لا شی ء باشد . سوّم : عاملین اند ؛ و آنها کسانی هستند که زکات و صدقات را جمع می نمایند . عبارت فقهاء عظام است : وهم الذین یسعون فی جبایة الصدقات . کذا فی « السرائر » ⁽²⁾. چهارم : مؤلّفه قلوب اند ؛ و آنها کسانی هستند که باید تألیف از قلوبشان کرد به دادن زکات برای جهاد کردن ، فهم الذین یتألفون ویستمالون فی الجهاد ⁽³⁾. و مرحوم شیخ الطایفه شیخ ابو جعفر طوسی طاب ثراه فرمود : مراد از این طایفه اهل کفرند ⁽⁴⁾. و مرحوم شیخ مفید و مرحوم ابن ادریس طاب ثراهما تخصیص را بر خلاف اصل دانسته اند و فرموده اند : آیه کریمه عموم دارد بین مسلم و کافر غنی و فقیر ، ولیکن اگر عاملین صدقات سادات باشند بر ایشان جائز نیست . و بعضی از علماء به عنوان اجرت و عوض مانند اجارات تجویز کرده اند . و حدیث فضل بن عباس و استدعاء وی این عمل را و نهی حضرت ختمی مآب صلی الله علیه و آله مؤید قول اول است : « وإنها أوساخ ما فی ایدی الناس وإنها لا تحلّ لمحمد وآل محمد علیهم السلام » .

.

بلی در صورت اضطرار و حاجت مشهور بر جواز است ⁽¹⁾. پنجم : وفی الرقاب اند ۲ ؛ و این طایفه عبید و مکاتب اند یعنی غلامهائی که با آقایان خودشان قرار می دهند وجه معینی تا زمان معلومی بدهند و آزاد شوند ، و در ایشان علماء اعلام ایمان و عدالت را شرط دانسته اند . ششم : والغارمین ۳ ؛ و این طایفه کسانی هستند که بدون معصیت و فساد و اتلاف مدیون و مقروض شده اند و نتوانند اداء دین نمایند و این طایفه را سهمی است معلوم . هفتم : وفی سبیل اللّه ؛ یعنی : برای رضای حق تعالی مالی در راه وی صرف نمایند از جهاد و معونه حاج و زوّار و تکفین موتی و بناء مساجد و قناطر و اشباه آنها ، و این سهام نیز که در این راه بذل می شود داخل در عنوان صدقات است . هشتم : ابن السبیل ؛ و این شخص کسی است منقطَع ـ بفتح طاء ـ باشد یعنی : در سفر محتاج شود اگر چه در بلد خود صاحب مال باشد به شرط اینکه ترک سفر نکند و استیطان در بلد دیگر ننماید . پس بر امام است برای این هشت طایفه سهام ایشان را حمل کرده تقسیم نماید و هر آنکه زکات به غیر این طوایف ثمانیه با شرائط معلومه بدهد به اشتغال ذمّه خود باقی است و برائت ذمّه خود نکرده است . و حضرت امیر علیه السلام فرمودند : « به پنج طایفه زکات ندهند : پدر و مادر و بنده و فرزند و

.

در اینکه زکات بر نه چیز واجب است

زن ، از آنکه عیال او هستند و واجب النفقه ۱ » . ⁽¹⁾

در اینکه زکات بر نه چیز واجب استو اجماع فرقه امامیه است که زکات بر نه چیز واجب است : نقدین که طلا و نقره است ، انعام ثلاثه که شتر و گاو و گوسفند است ، و غلات اربعه که گندم وجو و خرما و کشمش است ، و در غیر اجناس تسعه زکات واجب نیست . بلی شیخ طوسی طاب ثراه در « سلت » ⁽²⁾که نوعی است مشابه جو و در « علس » ۴ که نوعی است مشابه گندم واجب می داند ⁽³⁾. و اسکافی هر چیزی که به کیل در آید از جو و برنج و جاورس و کنجد و غیر ذلک از حبوبات واجب دانسته است ، و اهل علم حمل بر استحباب کرده اند . بلی ، خضرویّات عددیه چون باذنجان و خیار و امثال آنها نیز از شرع خارج شده

.

است ⁽¹⁾اگر چه شرح این گونه مطالب راجع به رسائل عملیه فقهاء و مجتهدین است لیکن قدر متیقّن از آنها را برای آگاهی خوانندگان اشاره شود ضرری ندارد بلکه فائده و اثری کند . اما زکات نقدین ربع عشر است ، و این دو را دو نصاب است : اما نصاب طلا بعد از موجود شدن بیست دینار است ، و نصاب دوم بعد از موجود شدن چهار دینار است نه کمتر ، و هر دینار عبارت است از یک مثقال شرعی ⁽²⁾، و هر مثقال شرعی عبارت است از بیست قیراط ، یعنی بیست دینار چهار صد قیراط است ، و عشر آن چهار صد قیراط چهل قیراط است ، و ربع این عشر ده قیراط است . پس از بیست دینار که چهار صد قیراط می شود باید ده قیراط داد از نصاب اول ، و در نصاب دوم که تمام چهار دینار است و هشتاد قیراط عشر آن هشت قیراط است ، و ربع این عشر دو قیراط می شود . پس هر قدر بالغاً ما بلغ چهار دینار در نصاب دوم بالا رود باید از هر یک دو قیراط داد . و مثقال شرعی ربع مثقال صیرفی است ، پس هر مثقال صیرفی یک مثقال شرعی است به علاوه ثلث مثقال شرعی . بالجملة ، در این تعیین خلافی نیست . و همین نحو است زکات مخرجه از نقره که مراد از درهم اوست ، و زکات آن نیز ربع عشر است . و او را دو نصاب است : اول دویست درهم مسکوک منقوش که معامله شود به آن و موجود باشد پنج درهم باید داد ، دوم به چهل درهم که رسید باید یک درهم داد تا هر قدر علاوه شود چهل درهم . پس می گوئیم : عشر دویست درهم بیست درهم است و هر درهمی شش دانق است و هر دانقی هشت حبه از حبه های وسط جو می باشد .

.

در زکات غلاّت اربعه است

به عبارت دیگر : هر درهمی نصف مثقال شرعی است به علاوه خمس مثقال شرعی ، یعنی هر ده درهم هفت مثقال شرعی است ، وهذا ما علمتُ من عبائر علمائنا الاعلام فی رسائلهم .

در زکات غلات اربعه استاما از برای غلات اربعه نصاب ثانی نیست بلکه آنها را یک نصاب است ، و آن یک صد و چهل و چهار من به وزن شاه است الاّ چهل و پنج مثقال صیرفی ، چون به این مقدار رسید زکات به آن واجب می شود . بعبارةٍ اخری : نصاب زکات در غلات بعد از بلوغ پنج وسق است ، و هر وسقی شصت صاع است ، و هر صاع نه رطل عراقی است و شش رطل مدنی ، و هر صاع چهار مد است ، و هر مدی دو رطل و علاوه دو ربع از ارطال عراقیه که تماماً به حساب رطل عراقی دو هزار و هفتصد رطل است . و رطل عراقی صد و سی درهم است ، و رطل مدنی یک صد و نود و پنج درهم است ، یعنی رطل مدنی بیشتر است از رطل عراقی . و زکات غلات اربعه بعد از وصول به حدّ نصاب مذکور بعد از دخول در ماه دوازدهم عشر است در صورتی که رود و قنات و انهار جاریه در فصول معلومه بدون عسرت به آنها برسد بدون مدد آلتی از دولاب و مشک و امثال آنها ، واگر نه حق واجب آنها نصف عشر است . و فروع این مسأله بسیار است ، رجوع آن به کتب فقهاء لازم است . پس بنا بر قول اول از دویست من بیست من لازم است بدهند و اگر نه ده من زکات حق اوست ۱ .

.

در زکات انعام ثلاثه است از شتر و گاو و گوسفند

در زکات انعام ثلاثه است از شتر و گاو و گوسفنداما زکات انعام ثلاثه بدین گونه است : در گوسفند پنج زکات مقرر است : اول : چهل .

.

دوم : یکصد و بیست و یک . سوم : دویست و یک . چهارم : سیصد و یک . پنجم : چهار صد . اما در اول یک گوسفند ، و در دوم دو گوسفند ، و در سوم سه گوسفند ، و در چهارم چهار گوسفند ، و در پنجم پنج گوسفند ، و هر قدر علاوه شود در هر یک صد گوسفند یک گوسفند دهند ، مثلاً از ششصد گوسفند شش گوسفند بدهند . و نصاب شتر دوازده است : از برای هر پنج تا بیست و پنج ، یک گوسفند بدهد ، و در نصاب بیست و ششم یک شتر بدهد که داخل در سال دوم شده باشد ⁽¹⁾، و در نصاب هفتم که سی و شش است یک شتر که داخل در سال سوم شده است بدهد ۲ ، و در نصاب هشتم که چهل و شش است شتری که داخل در سال چهارم شده است بدهد ⁽²⁾، در نصاب نهم که شصت و یک است شتری که داخل در سال پنج شده است بدهد ⁽³⁾، در نصاب دهم که هفتاد و شش است دو شتر که هر یک داخل در سال سوم شده باشند بدهد ، و در نصاب یازدهم که نود و یک است دو شتر که هر یک داخل در سال چهارم شده باشند بدهد ، و در نصاب دوازدهم که یکصد و بیست و یک است در هر پنجاه شتر یک شتر که داخل در سال چهارم شده باشد بدهد ، و در هر چهل باید داده شود یک شتر که داخل در سال سوم شده باشد . و آنچه می دهد باید شتر ماده باشند . اما گاو نصاب او دوتاست :

.

در مذمت ندادن زکات است

اول : سی . و دوم : چهل . پس برای هر سی گاو یک گاو یک ساله بدهد ، و برای هر چهل گاو یک گاو ماده که داخل در سال سوم شده باشد .

در مذمت ندادن زکات استمخفی نماناد : تکلیف داعی نبود اینگونه از رسائل علمیه ، مسائل عملیه نقل نماید لیکن این کتاب را خواستم زینت دهم به فروع این حکم اللّه که در این زمان مانند رسائل تقلیدیه متروک است ، و محتمل است برخی به رساله ها رجوع ننمایند و بر حسب اتفاق بر این اوراق مجموعه بنگرند ، و از مسائل زکات به نحو اجمال آگاه شوند ، و با رغبت به اداء آن مائل گردند . و عجب است که امام علیه السلام فرمود : « تارک زکات و مانع آن کافر است اگر چه به حبه ای باشد » ⁽¹⁾. و « مانع زکات و تارک آن دزد اموال فقراء می باشد » ۲ .

.

و زکات از واجبات اکیده است ، وجوب آن به ضرورت دین و اسلام معلوم ، و هر که منکر شود از مسلمانان ، کافر است و مرتد فطری است و قتل او لازم می باشد ، و محکوم به نجاست است ، و در حقّ تارکین زکات خداوند فرموده : « الَّذِینَ یَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللّهُ مِن فَضْلِهِ هُوَ خَیْراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَیُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا » ⁽¹⁾، پس زکات مطهّر است از خبثِ بُخل مهلک و شکر نعمتمان زکات است ، وقوله تعالی : « وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ » ⁽²⁾. و حضرت نبوی صلی الله علیه و آله وسلمامر فرمودند جماعتی را از مسجد بیرون نمایند برای آنکه زکات نمی دادند ⁽³⁾. پس مال داران اگر حقوق واجبه فقراء را بدهند فقیری در وجه ارض نمی ماند ۴ . و حضرت صادق علیه السلام فرمودند : « زکات ظاهری و باطنی دارد ، اما ظاهر آن از هزار درهم بیست و پنج درهم مقرر است اما باطن آن ایثار تو است به برادر ایمانی خودت به آنچه محتاج است » ⁽⁴⁾. و این مستغرق در بحار لهو و و لعب بعنوان مطایبه به دوستان عرض می کند : دادی زکات حسن ندانی دهی به کهمن مستحقم ای شه خوبان به من به من اکنون توجهی در لفظ زکات و مطالب دیگر آن بفرمایند .

.

تزکیة اخری : در معنی زکات و فضیلت آن است

در شرح زکات حال و مال و اعضاء و قُوی است

تزکیة اخری:در معنی زکات و فضیلت آن استبدان زکات در لغت به معنی نماء و زیادت و قرب و صلاح و طهارت است و از این جهت است صدقه واجبه شرعیه را زکات نامیده اند به واسطه اینکه باعث زیادتی ثواب می شود از یک حسنه ده حسنه داده می شود یا باعث زیادتی مال می شود یا از دادن زکات تقرب به خداوند زیاد می شود و مال زکات دهنده از حقوق خلق پاک می گردد چنانکه دلش از اوساخ حبّ دنیا ، و موجب اصلاح حال فقیر و اموال غنی است لامحاله ⁽¹⁾.

در شرح زکات حال و مال و اعضاء و قُوی استو در حدیث است که : « دین حقیقت آن اسلام و اقرار به رسالت سید المرسلین صلی الله علیه و آله وسلماست ، و صلاة اقرار به ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام است ، و ایتاء زکات ولایت اهل البیت است ، و در انفاق واجب احیاء قلوب مؤمنین است که از آن ارواح از عذاب نجات می یابند » . و آیه کریمه « خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَکِّیهِم » ⁽²⁾دلالت بر معانی سابقه می نماید ، پس زکات بر دو قسم است : اول : زکات اموال و اعیان است ، دوم : زکات رؤوس و ابدان . قسم اول : نه چیز است ، یعنی نقدین و انعام ثلاثه و غلات اربعه که طلا و نقره و گاو و گوسفند و شتر و گندم و جو و خرما و مویز است از برای هر یک برای تقویه و معونه فقراء و رأفت بر ضعفاء و اداء نعمتهای اله حدّی و نصابی مقرر شده ، یعنی این نه چیز را شرع شریف امر کرده است به هشت طایفه به نصّ آیه کریمه داده شود کقوله : « إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ

.

لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاکِینِ وَالْعَامِلِینَ عَلَیْهَا . . » ⁽¹⁾إلی آخرها . و از حدیث دیگر این قسم مرویست که امام علیه السلام فرمودند : « مردم اگر زکات مال خودشان را بدهند یک مسلمان فقیر و محتاج باقی نمی ماند و مردم فقیر و محتاج و گرسنه نمی شوند مگر به گناهان اغنیاء » ⁽²⁾. اما قسم دوم زکات فطر و زکات اعضاء و قوی است ، اما زکات فطر برای سلامتی اعضاء و قبولی صیام صائمین است « قَدْ أَفْلَحَ مَن تَزَکَّی * وَذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّی » ⁽³⁾دالّ بر مراد است . اما زکات اعضاء [را] از « مصباح الشریعه ومفتاح الحقیقه » ⁽⁴⁾حضرت صادق علیه السلام باید بخوانی و بدانی که فرمود : « علی کلّ جزء من اجزائک زکاة واجبة للّه بل علی کلّ منبت شعر ، بل علی کلّ لحظة من لحظاتک : فزکاة العین النظر بالعبرة والغضّ عن الشهوات وما یضاهیها ⁽⁵⁾. وزکاة الاذن استماع العلم والحکمة والقرآن وفواید الدین من الموعظة والنصیحة بنجاتک بالاعراض عمّا هو ضده من الکذب والغیبة واشباهها . وزکاة اللسان النصح للمسلمین والتیقظ للغافلین وکثرة التسبیح والذکر وغیره . وزکاة الید البذل بما انعم اللّه به علیک وتحریکها بکتابة ⁽⁶⁾العلوم ومنافع ینتفع بها المسلمون فی طاعة اللّه والقبض عن الشرور . وزکاة الرجل السعی فی حقوق اللّه من زیارة الصالحین ومجالس الذکر واصلاح الناس وصلة

.

نداء الهی ظاهراً

فریضه سوم در معنی روزه است

الرحم والجهاد وما فیه صلاح قلبک وسلامة دینک » . این فقرات فصیحه از برای اهل تبصره و تذکر احتیاج به شرح فارسی ندارد ، و عوام هم غالباً از ملخّص این گونه کلمات مأنوس شده اند ، و می دانند که زکات هر عضوی چیست ، و چه خواسته اند ، اما زکات قوای باطنه از خیال و فکر و قلب و عقل و روح و سرّ آن است که همّ و فکر و نظر عقل خود را به خدای واحد واگذارد . الا کلّ شی ء ما سوی اللّه باطل آنچه به فهم قاصر و فکر فاتر رسید همین است . زکات مال به در کن که فضله رز راچو باغبان ببرد بیشتر دهد انگور ⁽¹⁾

نداء الهی ظاهراً ⁽²⁾فریضه سوم در معنی روزه استالفریضة الثالثة : الصیام « یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیَامُ کَمَا کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِن قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ » ⁽³⁾. مخفی نماناد : « یا » حرف نداء است و در « جواهر التفسیر » ۴ گفته است : نداء حق به خلق هفت قسم است : نداء مدح مانند « یا ایها النبی » ، نداء ذم مانند « یا ایها الکافرون » ، نداء نسبت مانند « یا بنی آدم » ، نداء اضافه مانند « یا عبادی » ، نداء تنبیه مانند « یا ایها

.

الانسان » ، نداء تسمیه مانند « یا داود » ، نداء تعقیب مانند « یا اهل الکتاب » . وحرف نداء در این آیه شریفه مدح است و « ایّ » که بین نداء و منادی است لفظ مبهمی است که به اسم جنس یا اسم اشاره واضح می شود از ابهام ، و « هاء » کلمه تنبیه است که برای معاضدت حرف نداء آمده است چون لازم الاضافه است عوض مضاف الیه می باشد ، و این نداء که با تأکید است برای اتیان امر مهمی است و خداوند این امت را به پنج نداء خوانده سه عام و دو خاص . اما سه عام « یا بنی آدم » ، و « یا ایها الناس » ، و « یا ایها الانسان » . اما دو خاص : « یا ایها الذین آمنوا » ، و « یا عبادی » ، پس نداء به این امت کرامت است و نداء استثنائی ، و این سه کلمه خطاب بدل و روح و سرّ است ، و صوم بمعنی امساک است از مفطرات منهیّه . و در « فتوحات » : صوم به معنی رفعت است . می گویند : صام النهار أی ارتفع ۱ . و زحمت صوم برای رفع مِثْلیّت از اوست ؛ از آنکه حضرت نبوی صلی الله علیه و آله وسلمفرمود : « فانه لا مثل له » . و « کتب » به معنی وجوب است ، و چون تکلیف است بنحو مجهول فرمود ، مانند « کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِصَاصُ » ⁽¹⁾و برای استمالت مکلّفین ایضاً فرمود : سابقین از امتها هم بدین تکلیف مأمور بوده اند .

.

نداء الهی معنیً

مقالات حسنه در اسرار روزه گرفتن است

در معنی « الصوم لی وأنا اجزی به »

نداء الهی معنیًمقالات حسنه در اسرار روزه گرفتن استبدان که [اصل] اسلام نماز است و فرع آن زکات و ذروه آن صیام و سنام آن جهاد است . و فی الحدیث : « زکاة الابدان الصیام » ⁽¹⁾؛ از آنکه صفاء قلب و طهارت جوارح وعمارت ظاهر و باطن و کمال خشوع و خضوع و معنی « التجاء إلی اللّه » و نهایت رقت و بکاء و تخفیف حساب و تضعیف حسنات و اماته ماده شهوات وذلّت نفس و انقطاع کلی از ما سوی الحق از صوم است ، چنانکه حضرت صادق علیه السلام فرمودندکه : جناب نبوی صلی الله علیه و آله وسلمفرمود : « روزه سپری است از آفات دنیا و حجابی است از عذاب آخرت ، پس روزه گرفتن نفس را از شهوات نگاه دارد و از خطرات شیطان و خطوات وی حفظ کند » ⁽²⁾.

در معنی « الصوم لی وأنا اجزی به » استپس بترس و خود را مانند مریضی قرار بده که میل به هیچ قسمی از طعام نداشته باشد و در هر لحظه منتظر شفاء دردهای گناهان خود باش و باطن خودت را از هر کدورت و غفلت که مانع از اخلاص باشد پاک و پاکیزه نما که فرمودند حضرت رسالت صلی الله علیه و آله که : خداوند متعال فرموده است : « الصوم لی وأنا اجزی به » ⁽³⁾. و حضرت نبوی صلی الله علیه و آله وسلمفرمودند : « الصوم یسوّد وجه الشیطان » ⁽⁴⁾، یعنی : « روزه گرفتن باعث خیبت و خسران شیطان است » .

.

صَومٌ مُجزی

و اسوداد وی به واسطه سدّ سلطنت اوست در مجاری بدن به جهت تقلیل در غذاء و منع قوه شهویه از مقتضیات آن که مستلزم سواد بشره است ، و جهت سی روز روزه گرفتن همانا تأسّی به حضرت آدم ابو البشر است که سی روز اثر گندم که در بهشت خورده بود در بدنش بود ، چون روزه گرفت سواد بشره اش به بیاض مبدّل گردید . و این حدیث اشاره است به اینکه انسان عاصی به واسطه روزه گرفتن سواد وجه خود را به شیطان می دهد و از سیاهی روز قیامت نجات می یابد . وقاضی طاب ثراه در معنی حدیث قدسی « الصوم لی وأنا اجزی به » فرموده است : صوم افناء نفس است اصلاً و حقیقةً یعنی از مقام نفس فانی شود که به عبارت دیگر فناء فی فناء است یا فناء فی البقاء است . پس غیر از حق احدی باقی نباشد و غیری به نظر نیاورد آنگاه جزاء وی خدا می شود که او را باقی می دارد به بقاء خودش . و وجه دیگر آن است که در هر یک از عبادات احتمال ریا به حرکات خاصّه می رود اما از حقیقت صوم احدی اطلاعی ندارد مگر خداوند پس خداوند خود منفرد است در اعطاء جزاء بدون واسطه ملک مقرب . و وجه دیگر آن است که بنده مشابه ملائکه مقربین و انوار مهیمنین می شود و آنکه مشابه ایشان است باید چنین باشد و با ایشان است .

صَومٌ مُجزیبدان در معنی « الصوم لی وأنا أجزی به » شاعری خوش گفت : باطنت از نفس و هوا ممتلیچون رسدت لذت « الصوم لی» هرچه بدان شرع بشارت داده استاز همه حرف « انا اجزی » به ⁽¹⁾است

.

در مدح قلت اکل و ذمّ پر خوردن است

حق تعالی فرمود : من متولّی مجازات روزه دارانم و واسطه را برداشته ام یا آنکه صوم که صفت کمال است مانند من بی مثل و نشان و « لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ ءٌ » ⁽¹⁾شاهد مقال . آری : به چه نسبت دهد جان که شده است در تو حیرانبه تو هیچ کس نماند تو به هیچ کس نمانی

در مدح قلت اکل و ذمّ پر خوردن استپس از این جهت تشریفاً اضافه به خود فرمود صوم را مانند « طَهِّرَا بَیْتِیَ » ⁽²⁾، و عالمی گفت : « الصوم لی » یعنی : الصمدیة لی ، حاصل مراد آنکه من نخورم و بخورانم به مفاد « یُطْعِمُ وَلاَ یُطْعَمُ » ⁽³⁾. و مراد از طعام برای صائمین آن مضمون حدیث : « انا ابیت عند ربی یطعمنی ویسقینی » ⁽⁴⁾است ، و کریمه « الجوع طعام اللّه » شاهد مقصود . پس « البطنة ⁽⁵⁾تذهب بالفطنة » ⁽⁶⁾و « الجائع طائع » حق است ، و حضرت احدیت فرمود : « یا عیسی ! تجوع ترنی » . عارفی گفت : فائده گرسنگی آن است که انسان از تردّد به مطبخ و مبرز آسوده است . شکم از خوش دلی و خوشحالیگاه پر می کند گهی خالی فارغ از خلد و ایمن از دوزخجای او مبرز است یا مطبخ پس مجاری شیاطین باید بنا بر حدیث مشهور مسدود نمود . مصطفی گفت می رود شیطانهمچو خون در مجاری انسان باید اندر گرسنگی زد چنگتا شود بر وی آن مجاری تنگ و أیضاً گفته اند : بهر نای و کاوی و طبل شکمچند باشی به چنگ غصه دژم نای خالی به است و طبل تهیچند در نای و طبل لقمه نهی تا تو این نای را نسازی تنگنشوی در جهان بلند آهنگ و در « کیمیای سعادت » است : هر چیزی در وی ضرری متصوّر است مگر کم خوردن ، و اتفاقی اطباء است که سر همه دردها احتماء و امتلاء است ، و از این جهت فرمودند : « صوموا تصحوا » ⁽⁷⁾. و باز فرمودند : « لکلّ شی ء زکاة ، وزکاة الجسد الصیام » ⁽⁸⁾. و باز فرمودند : « لخلوق ⁽⁹⁾فم الصائم أطیب عند اللّه من المسک » ⁽¹⁰⁾. ساز چو نافه شکم خویش خشکتا که دمد از نفست بوی مشک نکهت روزه ز لب روزه داربه بود از نافه مشک تتار مراد از آن رائحه فائحه طاعت است ، نه این رائحه ظاهره حسیه ، به عبارت اخری : این بوی آشنائی است که در او هزار روشنائی است . بوی خوش تو هر که ز باد صبا شنیداز یار آشنا نفس آشنا شنید حدیث است : « الصبرُ نصفُ الایمان ، والصومُ نصفُ الصبر » .

.

وأیضاً مرویست : « بابُ العبادةِ الصومُ » ۱ . پس عرض می کنم : مولوی گفته است : نفس ، فرعون است هان ⁽¹⁾سیرش مکنتا نیارد یاد از آن کفر کهن گرسنه خود لاف اللّهی نزدکاتشش را نیست از هیزم مدد و غزالی گفته است : مراد از این آیه « فَلاَ تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِیَ لَهُم مِن قُرَّةٍ أَعْیُنٍ جَزَاءً بِمَا کَانُوا یَعْمَلُونَ » ⁽²⁾همانا صوم است که طاعتی پنهان است و جزاء وی نهان . خلاصه از این احادیث در فضل روزه و روزه دار البته بعضی التفات می فرمایند که غرضی جز ملاحظه اجمال و اختصار ندارم ، والاّ ماه رمضانی تمام در خور مکنونات و مضمرات این بنده کثیر العصیان است . خلاصه ، در احترام صیام شهر اللّه اهل تفسیر خبر داده اند : مردی مجوس پسرش را دید در ماه رمضان غذا می خورد طپانچه بر او زد که حرمت اسلام و اسلامیان چه شد ، مرد عالمی بعد از مردن وی را در خواب دید که بر درجات عالیه جنات مرتقی است جهت پرسید گفت : در زمان احتضار ندائی از حق برآمد : ای ملائکه ! بر بالین بنده ام حاضر شوید که او را توفیق اسلام داده ام برای احترامی که از شهر صیام نگاه داشت که : « إِنَّ اللّهَ لاَ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُـحْسِنِینَ » ⁽³⁾.

.

نمی دانم به مسلمانان که خورندگان روزه اند در ماه مبارک رمضان خداوند منّان چه جزا و سزا می دهد ؟ ! و چرا این گمراهان به مرئی و منظر بندگان خدا مخاصمه و محاجّه با منتقم قادر غالب می نمایند و آیه کریمه « وَارْعَوْا أَنْعَامَکُمْ » ⁽¹⁾و « یَأْکُلُونَ کَمَا تَأْکُلُ الْأَنْعَامُ » ⁽²⁾وآیه « أَذْهَبْتُمْ طَیِّبَاتِکُمْ فِی حَیَاتِکُمُ الدُّنْیَا » ⁽³⁾البته در حقّ ایشان است .

.

فریضه چهارم در معنی حج است

فریضه چهارم در معنی حج استالفریضة الرابعة : الحج ۱ قال اللّه تعالی « وَللّهِِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً وَمَن کَفَرَ فَإِنَّ اللّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعَالَمِینَ » ⁽¹⁾. و قال تعالی مجده : « وَأَذِّن فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجَالاً وَعَلَی کُلِّ ضَامِرٍ یَأْتِینَ مِن کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ » ⁽²⁾. وقال اللّه تعالی عزّه : « فَلاَ رَفَثَ وَلاَ فُسُوقَ وَلاَ جِدَالَ فِی الْحَجِّ » ⁽³⁾. عن « مجمع البحرین » ⁽⁴⁾: حج به فتح حاء مصدر است لقوله تعالی : « الْحَجُّ أَشْهُرٌ

.

مَعْلُومَاتٌ » ⁽¹⁾و بکسر حاء اسم مصدر است ، و در لغت بمعنی قصد است . و در حدیث « اصول کافی » است در باب جنود عقل و جهل : الحج بمعنی القصد و ضد آن نبذ میثاق است ⁽²⁾. و در عرف فقهاء : هو قصد البیت للتقرّب إلی اللّه بافعال مخصوصة بزمان مخصوص فی اماکن مخصوصة ⁽³⁾. پس بدان این فریضه بر هر کسی که عاقل است و بالغ و استطاعت دارد در عمر یک مرتبه واجب است با شرائطی که علماء اعلام ذکر فرموده اند خلافاً للصدوق طاب ثراه که بر اهل ثروه وجده هر سال واجب می داند . و از طریق اهل البیت مرویست : « یک حج مبرور بهتر از دنیا و مافیهاست و یک حج مبرور اجری جز بهشت ندارد » ⁽⁴⁾. و در حدیث نبوی صلی الله علیه و آله است : « حجاج و عمّار ، زوّار خدا و وفداللّه اند هر چه سؤال کنند خداوند عطاء می نماید و اگر استغفار کنند خداوند می آمرزد و اگر بخوانند مستجاب می نماید و اگر شفاعت کنند قبول می فرماید شفاعت ایشان را » ⁽⁵⁾. و أیضاً مروی است : « گناهی بزرگتر از این گناه نیست که شخص در عرفات روز عرفه حاضر شود و گمان کند خداوند او را نیامرزید » . و ایضاً مرویست : « بیایند در آخر الزمان مردمانی که به حج روند و آنها بر چهار قسم باشند : پادشاهان برای نزهت ، اغنیاء برای تجارت ، وفقراء از برای مسألت ، و قراء

.

در معنی «مکه» و «مدینه» است

و علماء برای سمعت » ⁽¹⁾. و در کتاب « وسائل الشیعة » ⁽²⁾اخبار کثیره در توسعه نفقه و زاد و طیب نفس و بذل و انفاق به عدل غیر از بخل و تبذیر و ترک رفث و فسوق و جدال و خلع زینت و خروج مع ثیاب الزینة و مراعات رقت و رحمت و تخلی از قوّت و ظلم ، و تقرب به اراقه دم و تزکیه نفس و تطهیر آن از رذایلی که زمان سابق بوده به نحوی که در مراجعت خود را و خدا را شناخته باشد و مولای خود را دیده باشد .

در معنی «مکه» و «مدینه» استو عن الرضا علیه السلام : « سمیت مکة ، مکة لان الناس کانوا یمکّون فیها » ۳ . علل الشرائع ۲/۳۹۷ باب ۱۳۶ ح ۱ ، بحار الانوار ۹۶/۷۷ ح ۶ . . و بعضی در ذیل آیه کریمه « وَمَا کَانَ صَلاَتُهُمْ عِندَ الْبَیْتِ إِلاَّ مُکَاءً ⁽³⁾وَتَصْدِیَةً » ⁽⁴⁾ذکر کرده اند : مراد از مکاء تقصیر است و مراد از تصدیه [صفق] یَدَیْن ⁽⁵⁾. و معنی مکه مانند حج به معنی قصد هم آمده است ، و معانی دیگر در « قاموس » ⁽⁶⁾در

.

در تسمیه بعضی از اماکن کعبه و مکه و بکه و بیانات دیگر

معنی مکه و بکه مذکور است .

در تسمیه بعضی از اماکن کعبه و مکه و بکه و بیانات دیگر استوکعبه ⁽¹⁾بدین اسم موسوم شده است ؛ از آنکه در وسط دنیاست یا آنکه مربع است به حذاء بیت المعمور در آسمان دنیا و آن به حذاء ضراح است در آسمان چهارم و آن به حذاء عرش است ، و عرش نیز مربع است و آن اعظم اجسام و اجرام فلکیات است . و کعبه را چهار رکن است : رکن عراقی و رکن یمانی و رکن غربی و رکن شامی و حجر الاسود در رکن عراقی است ، و بین الحجر و باب خانه و کعبه را حطیم می نامند ؛ از آنکه ازدحام حاج یکدیگر را خورد می کرد ، و حطم بمعنی خورد کردن است و در کنار رکن یمانی مستجار است ؛ از آنکه انبیاء در آن محل استجاره می کردند ، و پناه به افضال عظیمه حق آوردند ، و دعاهای ایشان در آن محل مستجاب شد . و از رکن عراقی تا رکن شامی مراقد و مشاهد هفتاد پیغمبر جلیل القدر است و آن معروف به حجر اسماعیل است ؛ از آنکه هاجر و اسماعیل را در آن محل حکایات کثیره است . و میزاب بین رکنین بر بام کعبه منصوب است ، و مقام ابراهیم علیه السلام هم محاذات مقام جبرئیل است ، و آن مقامی است که ابراهیم ایستاد بعد از بناء خانه کعبه و مردمان را نداء کرد به حج ، و چاه زمزم نیز در حذاء حجر الاسود است ، و منی و عرفات و مشعر الحرام که مزدلفه اش نیز می نامند مناسک و مسالک حج است که حاج باید در آن مقامات اعمال مخصوصه بجا آوردند ، و خداوند جلّ مجده فرموده است : « جَعَلَ اللّهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرَامَ قِیَاماً لِلنَّاسِ » ⁽²⁾.

.

و أیضاً فرمود : « إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبَارَکاً » ⁽¹⁾. و گویا فرق بین مکه و بکه ۲ آن است : بکه خود خانه است برای اینکه مردم در اطراف وی حین طواف گریه کردند بکه اش نامیدند . و مراد از مکه تمام آن بلده مبارکه است و خداوند سبحان این خانه را که لطیفه ربانیه ترابیه است بلند کرد و خانه خودش دانست و از بندگانش تمنا نمود با کمال استطاعت و شوق در آن خانه حاضر شوند و خدای خودشان را زیارت نمایند . و جهت اینکه آن محل را امتیاز داد از محال و اماکن دیگر ؛ از آنکه آدم علیه السلام در آن مکان نشسته بود و جبرئیل قطعه ابری آورد و بر سر آدم علیه السلام نگاه داشت و توبه اش قبول شد ، پس به قدری که آن ابر سایه انداخت مأمور شد در آن مکان خانه بسازد . پس از وادی السلام و طور سینا و صفاء و ابو قبیس سنگها آوردند و قواعد بیت را بلند کردند و از برای وی دو در غرباً و شرقاً قرار دادند ، و حجر الاسود که به صورت دره بیضاء بود و آدم علیه السلام در بهشت با وی مأنوس بود ، و از برای وی دو گوش و دو چشم و دهان و زبان است به زمین آمد ، پس آدم دوید و وی را گرفت و بوسید . و از این جهت است سایرین از اولاد او را آدم را می بوسند ⁽²⁾. ⁽³⁾ و در « اصول کافی » ⁽⁴⁾نیز حدیثی مبسوط در اخذ عهد و میثاق در محل حجر الاسود

.

ابیات تحفة العراقین در حجر الاسود

[ مذکور است ] ، هر آن که طالب است بدان کتاب مراجعه نماید ⁽¹⁾.

ابیات تحفة العراقین در حجر الاسودو از « تحفة العراقین » در وصف حجرالاسود این چند شعر خاطر دارم بنگارم : بینی حجرش بلال کرداربیرون سیه و درون پر انوار آن سنگ زر خلاصه دینبر چهره کعبه خال مشکین نور است در آن سواد پنهانچون در ظلمات آب حیوان یا در خم طره جبهه ⁽²⁾حوریا در حدقه حدیقه نور یا در شب تیره صورت برفیا سرّ قران میانه حرف آن هندوی بکر سال خوردهبر خلق خدای وقف کرده خلقان همه در برش گرفتهبوسیده ولی کسش نسفته او را سه برادر اتفاقیشامی و یمانی و عراقی از آنکه ز مادران نزادندهر چار به خدمت ایستادند تا روز قیامت هم بدین سانقائم بینی به امر یزدان بدان که حجر الاسود از قرار مشهود از زمین به اندازه شش وجب بلند است ، کسی که بلند است به سهولت او را می بوسد و آن کس که کوتاه است خود را می رساند ، و آن واقع است در رکنی که در جهت مشرق است ، عرض آن سه شبر و طول آن یک شبر است ، و قطر آن به واسطه آن که در رکن منصوب است معلوم نیست ، و گویا چهار قطعه به هم چسبیده است . و معروف آن است : قرامطه این جسارت را کرده اند ومدّتی حجر الاسود را در مسجد کوفه نصب کردند ، و حضرت شاه ولایت علیه السلام خبر دادند .

.

در بیان اسرار حج است

و اطراف حجر را در این اوقات به طلا محکم کرده اند ، و نظر کردن آن موجب بهجت است . اما تکلیف حاج به نحو اجمال ذکر شود با اسرار مجمله از حج ، شاید وقتی خواننده را ضرورت مقتضی شود .

در بیان اسرار حج است میان کعبه و من گرچه صد بیابان استدریچه ای ز حرم در سراچه جان است به جان ملازم آن آستانه باش ای دلکه بازش به در کعبه بردن آسان است ⁽¹⁾به بال همّت اگر می پری زخار مترسچرا که طائر قدس ایمن از مغیلان است شنیده ام که به حُجّاج عاشقی می گفتکه کعبه منِ سرگشته کوی جانان است طواف کعبه دل گر میسّرت گرددعماد حج پذیرفته در جهان آن است بدان کعبه خانه خداست و او را حریمی است که به حرم مشهور ، و آن را بابی است که حاج زمان وصول و دخول نیز باید محرم شوند یعنی از حرم احترام نگاه دارند . وقال الصادق علیه السلام : « الاحرام لعلة التحریم ، وتحریم الحرم لعلة المسجد ، وحرمة المسجد لعلة الکعبة » . پس محرم باید خود را از اوساخ ظاهریه و ارجاس باطنیه حین دخول پاک نماید تا قابل حضور کبریاء حق شود ، و لباس احرام اشاره به قیام موتی است با اکفان ، آن گاه باید جواب حق گویند که در حین احرام مرویست : « خداوند بندگان خود را ندا می کند : عبادی ! لاحرّمنَّکُم علی النار . پس باید بگوید : لبیک اللّهمّ لبیک ! » یا برای اجابت حضرت خلیل علیه السلام است و آیه « أَذِّن فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ » ⁽²⁾دلالت دارد ، پس محرم خاضعاً و ذلیلاً گناهان را منظور آورده از در بنی شیبه وارد شود به مسجد الحرام ؛ از آنکه بتهای خانه کعبه

.

را حضرت رسول صلی الله علیه و آله در این محل دفن نمود چون خانه را زیارت کرد با کمال شوق و مودت اظهار مسرت نماید و از محاذات حجر که قصد طواف می نماید طواف ملائکه را به نظر آورد و از خداوند عطوف اجر بخواهد که گناهان در آن مکان ریخته می شود . و از آداب رکن یمانی و وقوف در مستجار تقبیل حجر الاسود غفلت نورزد و در مقام ابراهیم علیه السلام نماز واجب خود را اداء کرده از آب زمزم بر بدن خویش می باید ترشحی کند ، بعد از آن سعی ما بین صفا و مروه را قصد کند و در این سعی هروله کنان آن نیّت خود را مندکّ نماید آنگاه مُحلّ شود ، و به منی رود و متمنّیات خود را تمنّا کند و از منی که اول مسالک و مناسک است به خطوات سلوکیه به سوی عرفات قدم نهد و اعتراف به گناه خود کند ، و وقوف در عرفات را رکن اقوم این فریضه داند . آنگاه از عرفات تکبیر گوید ، به مزدلفه آید و جمع بین صلاتین در آن محل کند و بیتوته نماید ، و توبه از ذنوب موبقه را فراموش ننماید البته ، پس در روز عید قربان به منی حاضر شده خود را به جوار آقای حقیقی کشاند به مفاد : « الصلاة قربان کل تقی » دو رکعت نماز بجا آورد ، آنگاه تقرب به حق جوید از قربانی کردن بُدنه و شاة به مقدار وسع خود به مفاد « لاَ یُکَلِّفُ اللّهُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَهَا » ⁽¹⁾. آنگاه سر بتراشد و خود را از انانیه ⁽²⁾و اوساخ کبر تطهیر نماید برای تواضع حق ، و در حین قربانی فقره حدیث « استفرهوا ضحایاکم فانها مطایاکم » ⁽³⁾را به نظر بیاورد ، پس از اعتراف گناهان و قبول آن و تقدیم قربانی ظاهری و باطنی به حضور خداوند سبحان به سوی خانه کعبه رود ، و در راه شیطان که کلب عقور و مانع از وصول بارگاه حضرت کبریائیست به حَصَیات و جَمَرات سبعه وی را براند ، و چند روزی با شیطان همین معامله

.

کند ؛ از آنکه عدوّی است با لجاجت ، و دست بر نمی دارد . آنگاه به خانه کعبه پناه آورده برای تشکر و خلاصی از شیطان رجیم هفت مرتبه شوط نماید و دست از دامن حق تعالی که گرفتن پرده کعبه اشاره به آن است برندارد ، و از مکائد و مصائد شیطان از روزگار آینده اش پناه برد ، و از اداء فریضه نیز غافل و ذاهل نباشد . البته معانی و دقایق و اسرار باطنی حج را از « مصباح الشریعة » ⁽¹⁾که کتاب حضرت صادق علیه السلام است و مجموعه حقایق خبر گیرد ، و عمل نماید که این رکن اعظم اسلام و دعامه اقوم ایمان را بجا آورده است . و اگر ملاحظه تطویل و تفصیل نبود آنچه در مصباح الشریعه است شرح می دادم . اما آنچه در این اوراق از اسرار مجمله حج نوشته شد برای حاجّ بیت بود ، اما حاجّ رب البیت باید بطریق اوفی رجوع به آن رساله شریفه نمایند . و بدانند در حدیث است : « إذا دَنا العبد الی اللّه یدنو اللّه الیه ومن تقرب الی اللّه شبراً تقرّب الیه ذراعاً ، ومن تقرب الیه ذراعاً تقرب الیه باعاً ، ومن أتاه مشیاً جاءه هرولةً ، ومن ذکره فی ملاءٍ ، ذکره فی ملاء أشرفَ ، ومن شکره شکره فی مقام أسنی ⁽²⁾، ومن دعاه بغیر لحن اجابه ، ومن استغفره غفر له » ⁽³⁾. حج زیارت کردن خانه بودحج رب البیت مردانه بود چند جوئی از طواف کعبه لافهین مرو کعبه مرا میکن مطاف اللهُمَّ ! ارْزُقنا زیارة بیت اللّه الحرام فی عامنا هذا و فی کل عام .

.

حکایت لطیفه

حکایت لطیفهمدّتی متمادی یکی از دوستان وضع بناء کعبه و طول و عرض آن را به نحوی که عجالةً به مرئی و منظر است خواهش نمود بنویسم لهذا برای انتفاع خواص و عوام آنچه مقطوع به است بدین طریق می نویسد که مرحوم سید سند شهید میر زین العابدین ابن نور الدین حسینی کاشانی مولداً و المکی موطناً و مدفناً شاگرد مرحوم ملا محمد استرآبادی در رساله « مفرحة الأنام فی تاسیس بیت اللّه الحرام » ⁽¹⁾فرمود : در روز چهارشنبه نوزدهم شهر شعبان سال هزار و سی و نه سیل عظیمی داخل خانه کعبه شد و به قدر قامت انسانی بعلاوه یک وجب و دو انگشت برآمد ، و در مکه به جهت آن سیل چهار هزار و دو نفر مردند از آن جمله معلّمی با سی طفل در مسجد الحرام هلاک شدند و در روز پنجشنبه دیواری که در طرف میزاب است و از طرف رکن شامی و از طول تا مستجار تخمیناً نصف آن خراب شد . سید مرحوم فرمود : من متفکر بودم این خانه را که بنا می کند ؟ و روا نیست بعد از بناء آدم علیه السلام و حضرت خلیل علیه السلام و حضرت ختمی مرتبت صلی الله علیه و آله و حضرت علی بن الحسین علیه السلام که در زمان حجّاج بناء فرمود ، عامه آن را بناء کنند ، و این فخر از شیعه اثناعشریه مرفوع شود ، پس تضرع بسیار کردم تا این خدمت و سعادت از اهل ایمان منفک نشود . پس در آن اوقات شخصی از اهل خدا در رؤیا دید جنازه سیدالشهداء علیه السلام را گذاردند در برابر کعبه تا جناب خاتم أنبیاء صلی الله علیه و آله با تمام ایشان نماز گزارد ، پس از نماز به سید مرحوم فرمودند : این جنازه را در خانه کعبه دفن کن . چون برای سید نقل کرد تعبیر فرمود : وضع اساس بیت که از مناصب امامت است به وی رجوع می شود ، و بدن امام علیه السلام را امام باید دفن کند .

.

پس در روز سه شنبه سوم جمادی الثانیه هزار و چهل شروع نمودند از جانب قیصر روم به خرابی خانه کعبه ، و من هم با ایشان مشغول بودم و مفتخر به این خدمت ، و عجب این است که تمام مشتغلین از بنّاء و فعله کمال ارادت به من داشتند و هر چه می گفتم اطاعت می کردند ، پس تمام دیوارهای خانه را خراب کردند مگر رکنی که در آن حجر الاسود منصوب بود و چند چوب برای حفظ حجر نصب کردند و سنگی به زیر و سنگی بر زبر حجر گذاردند ، و در شب یکشنبه بیست و دوم شهر مذکور قرار گذاردند در صبح آن شروع نمایند بر وضع اساس بیت . و من در آن شب تضرّع بسیار کردم و گریستم تا آنکه به مدد توفیق من مؤسس باشم ، و بسیار استبعاد می نمودم با وجود شریف و شیخ الحرم و قاضی و وکیل و علماء مکه و پادشاه و خدام بیت چگونه با این ضعف می توانم حمل احجار وگل نمایم . چون صبح شد اول کسی که وارد مسجد الحرام شد مباشر از جانب سلطان و بعضی از عاملین و فعله ها بودند ، چون مرا دید گفت : بخوان فاتحة الکتاب را پس سوره الحمد را خواندم ودعائی که در « اصول کافی » ⁽¹⁾است و سریع الاجابه است قرائت کردم : اوله : « اللهُمَّ ! إنّی اسألک باسمک العظیم الأعظم الأجلّ الأکرم المخزون المکنون . . » إلی آخره . وظاهراً دعاء به سلطان روم کردم و باطناً متوسل به حضرت حجت اللّه امام عصر علیه السلام شدم ، پس محمد حسین ابرقوئی که از صلحاء بود و یک ظرف ساروج آورد با سنگی که من آن را در رکن غربی گذاردم و ریختم ، و بسم اللّه خواندم ، و این فقره بسیار بعید است که در بلاد مخالفین و در حضور ناصبین باید مرحوم سید موفق به این خدمت شایسته شود . پس تا روز نهم رجب به نفس نفیس خود سه ذرع به طول از طرف رکن که در جانب میزاب است برآوردم ، والحمد للّه کثیراً . و هر قدر خواستند حجر را بردارند نتوانستند و ترسیدند و لرزیدند ، گویا اژدهاء

.

عظیمی دیدند پس من به دعاء سیفی مشغول شدم و بیست و هفت مرتبه این دعا را خواندم . و در روز بیست [و] دوم شهر رجب در خانه کعبه را نصب کردیم ، و در روز سیزدهم شعبان عمودهای سقف خانه شریف را وارد کردیم ، و در روز پانزدهم خودم چهار سنگ در زاویه حجر الاسود ، و در طرف حطیم و در مولد شریف حضرت امیر علیه السلام که سه ذرع از حجر الاسود دور است و نزدیک رکن یمانی گذاردم ، و در روز شانزدهم چوبها با آن ستونها و عمودها ضم نمودم و در روز سلخ از شهر مذکور آن عمل تمام شد ، و در روز دوم ماه رمضان بر بام کعبه سنگها فرش شد ، و در روز نهم آن در زمین و دیوارهای کعبه سنگهای دیگر مفروش و منصوب گردید ، و در بیست و هفتم روز چهارشنبه عمل تمام شد ، و در جمعه آخر شهر شریف مردم داخل کعبه شدند ، و من در تاریخ آن گفته ام : رَفَعَ اللّه قَواعِدَ البَیت . پس آن مرحوم فرمودند در رساله مسطوره : طول خانه مبارکه از رکن حجر که رکن عراقی است تا رکن شامی بیست و پنج ذراع است ، و همین طور است طول خانه از رکن عراقی تا یمانی ، و عرض خانه از رکن شامی تا غربی بیست ذراع است ، و عرض خانه از رکن یمانی تا عراقی بیست و یک ذراع است و یک شبر ، و ارتفاعش سی ذراع است ، و سقف خانه شریف بیست و هفت ذراع و سقف کعبه عمود به طول واقع است ، و سه ستون در عرض است برای نگاهداری سقف دوم که پرده های وسط بیت شریف به آن مربوط است ، و غلظت سقف دو ثلث ذراع است ، و غلظت دیوارهای اصلی چهار شبر و چهار انگشت بهم چسبیده است ، و در پنج موضع از خانه پنج چوب عریض محکم متین به قامت انسانی منصوب است ، و طول دَرِ خانه مبارکه هفت ذراع است که در آن چهار حلقه از نقره است ، و در داخل خانه سُلّمی نزدیک رکن شامی است در دیوار پنهان ، و از سنگ است ، و او را دو در است : یکی از پائین و دیگری از بام خانه ، و آن دو در از عود است و پله های آن بیست و نه است ، و اطراف خانه حلقه ها و چوبها برای پرده ها نصب شده است .

.

در عرض و طول حجر اسماعیل و اماکن دیگر است

در عرض و طول حجر اسماعیل و اماکن دیگر استاما حجر اسماعیل دیواری است کوتاه و مستدیر مانند نصف دائره مقابل عرض رکن شامی ، و ارتفاع آن دیوار دو ذراع است ، و عرض آن همین مقدار است ، و طول آن عرض کعبه است ، و در طرفین حجر دو فجوه و راه است که عرض هر یک دو ذراع و نیم است . اما میزاب قطعه ای از چوب است که بر او صفحه های نقره ای مذهّب است و طول میزاب چهار ذراع و نیم است و عرض آن دو ثلث ذراع و آنچه در طول داخل دیوار است به ذراع بنّاها دو ثلث ذراع است ، در نزدیک به دیوار دائره ای از نقره است برای نگاهداری او ، و نیز دائره ای از طول دارد و وثائق ثلاثه از نقره در سه موضع آن . اما حطیم بین در خانه است و حجر الاسود و آن محل افضل بقاع ارض است . اما مُستجار در پشت خانه کعبه مقابل باب است و نزدیک به باب مسدود تا رکن یمانی . اما شادُرْوانِ اصلی که احاطه به تمام خانه دارد ارتفاع آن دو ثلث شبر است و عرضش نصف ذراع ، و بر پشت آن گچ ریخته شده است ، و الواح رخام که طولاً یک ذراع و نیم است بر آن منصوب و خمیده است که کسی بر آن نتواند بایستد . و طول مسجد الحرام چهار صد ذراع است و عرض آن دویست و هفتاد ذراع و نوزده در دارد ⁽¹⁾و منافذی که به آن درهاست سی و نه است . و در بنی شیبه بین صفا و مروه است نزدیک به خانه عباس بن عبدالمطلب و ظاهراً از غیر کتاب مسطور معلوم است : مسافت بین صفا و مروه چهار صد و نود و سه گام است و از باب صفا تا کوه صفا هفتاد و شش گام است ، و وسعت صفا هفده گام است و چهارده پله دارد و سه میل بینهما فاصله است . خلاصه : مرحوم میرزا عبداللّه اصفهانی در کتاب « ریاض العلماء » ⁽²⁾از سید مرحوم به

.

فریضه پنجم در معنی جهاد است

القاب خاصه تمجید کرده است ⁽¹⁾و فرموده است : مرحوم ملا فتح اللّه معاصر سید مرحوم رساله ای در بناء خانه کعبه نوشته است ، و رساله مرحوم سید را به آن ضم کرده است و آن رساله را به کتاب « مصباح کبیر » مرحوم شیخ طوسی ملحق نموده اند در مبحث حج . و مدفن مرحوم سید در مقابر عبدالمطلب است نزدیک قبر مرحوم میرزا محمد استرآبادی و مرحوم ملا محمد امین استرآبادی و مرحوم شیخ محمد سبط شهید ثانی . و در حق مرحوم سید میرزا فرمود : مجتهد زمانه الشریف المقتول الشهید مؤسس بیت اللّه الحرام العالم الربانی آقا میرزا زین العابدین الکاشانی ⁽²⁾.

فریضه پنجم در معنی جهاد استالفریضة الخامسة : الجهادقال اللّه تعالی « یَا أَیُّهَا النَّبِیُّ جَاهِدِ الْکُفَّارَ وَالْمُنَافِقِینَ . . » ⁽³⁾. . إلی آخره ، عن « مجمع البحرین » ⁽⁴⁾: جهاد بکسر جیم مصدر « جاهَدَ یُجاهِدُ جِهاداً ومُجَاهَدَةً » است ، و بفتح جیم زمین صلب را گویند ، و در اصطلاح فقهاء و علماء و شرع بذل جان است برای اعلاء کلمه اسلام و اقامه شعائر ایمان . بدان جهاد بر دو قسم است : جهاد ظاهر و جهاد باطن ، اما ظاهر معنی آن ظاهر است ، و خداوند در قرآن به خاتم پیغمبران صلی الله علیه و آله در چند موضع امر به جهاد ظاهر کرده است از آن

.

جمله فرموده : « وَقَاتِلُوا الْمُشْرِکِینَ . . » ⁽¹⁾الی آخره . اما به جهاد باطن نیز امر فرموده است مراراً و کراراً از آن جمله : « وَالَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا » ⁽²⁾، وأیضاً « وَجَاهِدُوا فِی اللّهَ حَقَّ جِهَادِهِ » ⁽³⁾، وأیضاً : « فَضَّلَ اللّهُ الْمُـجَاهِدِینَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَی الْقَاعِدِینَ دَرَجَةً » ⁽⁴⁾، [وأیضاً : « لاَ یَسْتَوِی الْقَاعِدُونَ ]من [الْمُؤمِنینَ ]غَیْرِ أُولی الضَّرَرِ » و [الی قوله] « أجْراً عَظیماً » ۵ . و می توان گفت : این آیات کریمه اشاره به جهاد ظاهر و باطن باشد ، و این بیان ظاهر است . اما جهاد ظاهری برای اعزاز دین و اعلاء کلمه اسلام و شمول رحمت و تقویت حق و ابطال باطل و تتمیم نور الهی است ، و فرق بین این دو جهاد آن است که جهاد اصغر فی سبیل اللّه وجهاد اکبر فی اللّه است . و معنی جهاد فی اللّه آن است : بنده با نفس که اعدی عدوّ اوست و از وی دور نیست مجاهده کند تا به جوار حق خود را بکشاند ، و علامت آن قطع همّت از ما سوی اللّه است و باید قمع هیولائیت هوی ولذات و شهوات دنیا و تجافی از دار غرور نماید و به دار خلود توجه که توجه به مولی است کند . پس هر کس از خانه نفس و موطن هوا هجرت به سوی خدا کرد و موت او را درک نمود اجر وی با خداست بلکه دیه او بوده است ؛ از آنکه مجاهد یا قاتل است یا مقتول . پس هر کس در راه خدا مجاهده با نفس نماید و مقتول شود شهید است : « من طلبنی وجدنی ، ومن وجدنی عشقنی ، ومن عشقنی عشقتُه ، ومن عشقتُه قتلتُه ، ومن قتلتُه فعَلیَّ دِیَتُه ،

.

ومن علیَّ دیتُه فأنا دیتُه » ۱ . قاضی طاب ثراه در معنی این حدیث فرموده است : هر کس مرا به سبب تقرب به نوافل دوست داشت من او را دوست می دارم و هر کس را من دوست دارم می کشم نفس و هواء او را و وی را از هر چه دوست می داشت و هر کس را من کشتم دیه اش می شوم و آنکس را که من دیه اش شده ام گوش و چشم و دست او می شوم بلکه هر چیزی از او می شوم ، پس هر چیزی که می آید و می رود و حرکت می کند به امر و نهی و امضاء او است لانه فنی عن نفسه وعن کُلِّه وَبقی اللّه جلّ شأنه . پس جهاد اکبر که تزکیه نفس است به مفاد « قَدْ أَفْلَحَ مَن زَکَّاهَا * وَقَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا » ⁽¹⁾بر هر ذی نفس لازم است و حضرت اقدس نبوی صلی الله علیه و آله فرمودند : « رجعنا من الجهاد الأصغر إلی الجهاد الأکبَر » ⁽²⁾همان نفس است که مؤدّی به رضوان اللّه است و طریقه ارتیاض نفس و توبیخ و تحریص آن بر مشاقّ عبادات موکول است به دانستن اجتهاد ⁽³⁾سید کاینات صلی الله علیه و آله وائمه طاهرین علیهم السلام سیّما حضرت مقدس نبوی صلی الله علیه و آله که از کثرت عبادت مروی است : « تَوَرَّمَتْ قَدَماهُ » ⁽⁴⁾. و می فرمود : « أفلا أکون عبداً شَکُوراً » ⁽⁵⁾« یَنبَغی لی أن اؤدّی شُکرَ هذه النّعمَةِ إنّی جَعَلَنی اللّه سیّد الأوّلینَ والآخرین » .

.

و آن جناب صلی الله علیه و آله اقرب خلق بود به سوی حق ، غفلت از عبادت و ریاضت نداشت ، و از لذات حلوه دنیا بهره ای نبرد ، پس هر کس لحظه و لمحه ای از این دشمن داخلی غفلت ورزد به مهلکه عظیمه می افتد . بلی ، رفتم که خار از پا کشممحمل نهان شد از نظر یک لحظه غافل گشته امصد ساله راهم دور شد آری ، بُعد از رحمان ، عین قرب نفس و شیطان است ، و غفلت از خداوند عین اقبال به ما سوای اوست ، از این جهت است از ربیع بن خیثم ⁽¹⁾که از زهاد ثمانیه است سؤال کردند که : چرا در شب نمی خوابی ؟ فرمود : عساکر شیطان بیدارند و در کمین ، می ترسم که مرا از آسمان قرب به زمین بعد و حرمان بیندازند ، پس مجاهد را لازم است به کتب اخلاق مراجعه کند و از حجب سبعه که در راه مجاهده اش هستند آگاه گردد و در مقام رفع و کشف آنها برآید و دواء دردهای خود را از شفاء خانه عقل بدست آورد ، و بخواند آنچه را حضرت صادق علیه السلام فرمود : « طوبی لعبد جاهد اللّه نفسه و هواه ومن هزم جند هواه ظفر برضاء اللّه ومن جاوز عقلُه نفسَه الأمارة بالسوء بالجهد والاستکانة والخضوع علی بساط خدمة اللّه فقد فاز فوزاً عظیماً ولا حجاب أظلم و أوحش بین العبد وبین اللّه من النفس والهوی ولیس لقتلهما وقطعهما سلاح وآلة مثل الافتقار والخشوع والجوع والظماء بالنهار والسهر باللیل . فإن مات صاحبه مات شهیداً وإن عاش واستقام أدّی عاقبته إلی الرضوان الأکبر . قال اللّه عزّ مجده : « وَالَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ اللّهَ لَمَعَ الْمُـحْسِنِینَ » ⁽²⁾» . ⁽³⁾

.

مجاهدةٌ نفسانیّه : در بیان جهاد جسمانی و روحانی است

مجاهدةٌ نفسانیّهدر بیان جهاد جسمانی و روحانی استبدان که جهاد به بیان دیگر از رساله « بلغة الحکمة » دو قسم است : جسمانی و روحانی : اما جسمانی محاربه با اعداء اللّه است که مارقین حدود دین و مفارقین قوانین و آئین حضرت سید المرسلین صلی الله علیه و آله اند و اوست جهاد اصغر . و جهاد جسمانی هم بر دو قسم است : خارج و داخل . اما خارج مذکور شد ، لیکن داخل اماطه وایتان است ، یعنی : تطهیر ظاهر بدن از قاذورات حسیه حکمیه شوب کما قال صلی الله علیه و آله : « أدنی شعب الایمان اماطة الاذی » ⁽¹⁾کقوله تعالی : « قُلْ هُوَ أَذیً » » ⁽²⁾یعنی : ما یعوقک عن طریق الحق ، وایتان آن بذل مال و بدن است از مکررات مانند زکات و صدقات ، و غیر مکرر مانند حج ، و مراد از ایتان اماطه و ازاله دوستی مال است از خزانه قلب تا آنکه او را شاغل نشود . و ایتان دو قسم است : فعل و ترک ، اما ترک مانند صوم است ؛ از آنکه در وی کفّ نفس است از شهوت نفس و جوع ، و فعل مانند نماز و ذکر و تسبیح است . و مجاهده روحانیه آن تزکیه و تخلیه است ، یعنی پاک شدن از رذائل قوای قویه که منشأ آن دوستی بر متاع دنیا و مزخرفات اوست و « حب الدنیا رأس کلّ خطیئة » ⁽³⁾و ما خلاه فهی بناتها . و امّهات آن سه چیزاست : اول : حرص که از وی شره و شبق متولد است ، و هوی که صاحب شوک است و غصون

.

سه شعر از شیخ ابو علی سینا در تهذیب نفس

جمّه و عوائق غمه دارد ، و هریک پای سالک را فرا گرفته . دوّم : کبر است چنانکه ابلیس را از درگاه ربوبیت راند و او را به محطّ خراب دنیا به مفاد « اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِیعاً » ⁽¹⁾انداخت و از عتبه عالیه الهیه دور کرد و کبر وی موجب لعنت و سخط گردید . سوّم : حسد است که قابیل هابیل را به واسطه آن بقتل رسانید ، و به کریمه : « وَمَن یَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ » ⁽²⁾مستحقّ عقوبت درکات نیران شد ، و از این جهت فرمودند : « فاهرب من کل الحسد هربک من الاسد » . بیت کُلُّ العَداوةِ قد تُرجی إزالتُهاالاّ عداوةَ مَن عاداکَ مِن حَسَدِ پس امّهات ثلاثه حرص و کبر و حسد اصول رواسخ است در طباع ، و فروع آنها شوامخ باسقات است در نفوس ، و فقره « ثلاث مهلکات شحٌّ مطاع و هوی متبع و اعجاب المرء بنفسه » ⁽³⁾اشاره به اوست .

سه شعر از شیخ ابو علی سینا در تهذیب نفسو عجب فرمود فیلسوف اعظم ابو علی سینا : هذّب النفوس بالعلوم لترقیوتری الکلّ وهی الکلّ بیت انما النفس کالزجاجة والــعقل سراج و حکمة اللّه زیت فانّک ان اشرقت فانت حی وانک ان اظلمت فانک میت

.

اشعار مولوی در جهاد اکبر

در احادیث قصار در فضل جهاد

[اشعار مولوی در جهاد اکبر]خلاصه : بهتر ختم این عنوان است به آنچه در معنی « رجعنا من الجهاد الاصغر الی الجهاد الأکبر » ⁽¹⁾مولوی فرموده است : قد رجعنا من جهاد الاصغریمبا نبی اندر جهاد اکبریم کشتن این کار عقل و هوش نیستشیر باطن سخره خرگوش نیست قوت از حق خواهم و توفیق لافتا به سوزن بر کنم این کوه قاف

در احادیث قصار در فضل جهادو خوب است چند حدیث قصار در باب جهاد ظاهری جسمانی بنویسم : قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله : « الجنة تحت ظلال السیوف » ⁽²⁾. و أیضاً فرمود : « الجنة [تحت] اطراف العوالی ⁽³⁾» ⁽⁴⁾. و أیضاً فرمود : « الجهاد فی سبیل اللّه فی اللیل او الیوم خیر من الدنیا وما فیها » ⁽⁵⁾. وأیضاً : « السیوف مقالید الجنة » ⁽⁶⁾.

.

« وللجنة باب یقال له باب المجاهدین یمضون الیه فاذا هو مفتوح وهم مقلِّدون سیوفهم » ⁽¹⁾. و أیضاً مرویست : « بنی الاسلام علی أربعة أرکان الصبر والیقین والجهاد والعدل » ⁽²⁾. و در روایتی این خبر مشهور را بدین گونه دیده ام که حضرت نبوی صلی الله علیه و آله فرمودند : « قضیتم الجهاد الاصغر فعلیکم بالجهاد الأکبر » . فقیل : یا رسول اللّه ! عرفنا الجهاد ⁽³⁾الاصغر فما الجهاد الأکبر ؟ فقال صلی الله علیه و آله : « هو الجهاد مع النفس الأمارة » ⁽⁴⁾. و جهاد به بیان دیگر دو معنی دارد : لغوی و شرعی ، اما لغوی جهاد بر وزن فعال یا از جهد به فتح جیم است و آن به معنی مشقّت است ، یا از جُهد به ضمّ جیم است و آن به معنی طاقت است ، و معنی شرعی آن بذل وسع و طاقت در جان و مال باشد در جنگ کردن با مشرکین و باغین . و حضرت امیر علیه السلام فرمودند در ترغیب به جهاد در خطبه شریفه اش : « فان الجهاد باب من ابواب الجنة فتحه اللّه لخاصة اولیائه ، وهو لباس التقوی ودرع اللّه الحصینة وجُنّته الوثیقة ، فمن ترکه رغبةً عَنهُ ألبَسَهُ اللّه لباسَ الذُّلِّ ، وَشَمَلَهُ البَلاء ، ودُیِّثَ ⁽⁵⁾بالصّغار والقماء ۶ ، وضرب علی قلبه بالاسهاب ۷ ، وادیل الحق منه بتضییع الجهاد ،

.

فریضه ششم و هفتم : در معنی امر به معروف و نهی از منکر

وسیم ⁽¹⁾الخسف ومنع النصف . . » إلی آخره ⁽²⁾.

فریضه ششم و هفتم:در معنی امر به معروف و نهی از منکرالفریضة السادسة والسابعة : الأمر بالمعروف والنهی عن المنکر عن « مجمع البحرین » ⁽³⁾: « معروف » که مشتق از عُرْف است اسم جامعی است از برای هر نیک که بدان انسان تقرّب به خدا می جوید ، و هر چه از شرع مندوب است از محسّنات و احسان به مردمان . یا آنکه معروف اسم است از برای فعلی که حسن آنرا شرع و عقل بداند بدون اینکه شرع منازع در حسن وی شود . پس تمام اعمال خیریه و حسنات بریه که ضدّ آن منکر است معروف می نامند کقوله تعالی : « إِلاَّ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ » ⁽⁴⁾. أیضاً قوله تعالی : « وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً » ⁽⁵⁾. و أیضاً : « وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ » ⁽⁶⁾« فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ » ⁽⁷⁾. و « منکر » که ضد معروف است آن عملی است که شرع او را تقبیح کرده باشد بر خلاف

.

معروف ، و هر چیزی را که شرع تقبیح و حرام نمود منکر است . بدان که از فرائض لازمه واجبه امر به معروف و نهی از منکر است ، و علماء اعلام ـ کَثّر اللّه تعالی امثالهم ـ در این باب کتابها نوشته اند ، و از برای آمر به معروف و ناهی از منکر شرایطی ذکر کرده اند که بیان تمام آنها در این اوراق غیر ممکن است . عجالةً آنچه منظور است مذکور می شود : عن « المعانی » : « افضل و اشرف فرائض امر به معروف است و فریضه ایست که قیام فرایض دیگر به اوست ، سبیل انبیاء و منهاج صلحاء است ، مذاهب از وی مأمون است و مکاسب از وی حلال و مظالم از وی مردود و دین از وی پر از عدل » . و شیخ مفید در « مقنعه » ⁽¹⁾فرمود : نبوی صلی الله علیه و آله : « لا یزال امتی یأمرون بالمعروف وینهون عن المنکر ⁽²⁾وتعاونوا علی البر ، فاذا لم یفعلوا [ذلک نزعت منهم البرکات ]سلّط اللّه ⁽³⁾بعضهم علی بعض ولم یکن لهم ناصر فی الارض ولا فی السماء » . بدان که امر به معروف دو مورد واجب است و دو مورد مستحب ، اما مستعمِل باید بداند کدام واجب و کدام حرام است ، یعنی : امر کند و نهی بنماید با علم ⁽⁴⁾. و آمر به معروف و ناهی از منکر را باید چهار شرط موجود باشد : اول : علم به احکام ، یعنی : تمیز دهد بین واجب و حرام و مندوب و مکروه و مباح . دوم : در فاعل اضرار بیند . سوم : بداند تأثیر بر وی می نماید . چهارم : بداند از ضرر محفوظ است .

.

فرمایشات حضرت صادق علیه السلام

در امر به معروف و نهی از منکر

و هر یک از چهار شرط فروعی دارد که دانستن آنها موکول به رجوع کتب فقهیه است . و هم چنین شرط است ناهی منکر کراهت قلبیه از منکر داشته باشد ، و به لسان هم نهی کند فعلاً مثل شکستن آلات ملاهی ، و ریختن ظرف شراب ؛ و الاّ با قدرت منزجر ⁽¹⁾نشود به ضرب و جرح و تأدیب و تعزیر نماید .

فرمایشات حضرت صادق علیه السلام در امر به معروف و نهی از منکربدان که شیخ عالم عامل وحید ، زین الملة والدین ، شهید ثانی ـ قدّس اللّه روحه ـ توصیه فرمود در مطالعه کتاب « مصباح الشریعة » که منسوب به حضرت صادق ـ علیه وعلی اولاده شرایف التحیات و کرایم الصلوات و التسلیمات ـ است چه در سفر و چه در حضر ، والحق مطالعه این کتاب موجب فواید کثیره است باکتاب « توحید مفضل » و« رساله اهلیلجیه » . بناءً علی ذلک اسراری که در معروف و منکر و آمر و ناهی در آن کتاب شریف محرّر است خوب است در ذیل این فریضه واجبه نوشته شود تا آن کسانی که آمرین به معروفند از لسان امام علیه السلام بصیر و خبیر خرسند و بهره مند شوند البته : قال علیه السلام فی قوله : « من لم ینسلخ عن هواجسه ⁽²⁾ولم یتخلص من آفات نفسه وشهواتها ولم یهزم الشیطان ولم یدخل فی کنف اللّه وتوحیده واوان عصمته لا یصلح للامر بالمعروف والنهی عن المنکر ؛ لأنه اذا لم یکن بهذه الصفة فکلّ ما أظهر کان حجة علیه ولا ینتفع الناس به ، قال اللّه تعالی : « أَتَأْمُرُونَ الْنَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ » ⁽³⁾.

.

در شرائط آمر به معروف و ناهی از منکر است

ویقال له : یا خائن ! الطالب خلقی بما خنت به نفسک وارخت عنه عنانک ۱ » . ⁽¹⁾رُوی أن ثعلبة الاسدی سأل رسول اللّه صلی الله علیه و آله عن هذه الآیة : « یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا » إلی « لاَ یَضُرُّکُم مَن ضَلَّ إِذَا اهْتَدَیْتُمْ » ⁽²⁾؟ فقال علیه السلام : « اُءمر بالمعروف وانْهَ عن المنکر واصبر علی ما اصابک حتی اذا رأیت شحاً مطاعاً وهوی متبعاً واعجاب کل ذی رای برأیه فعلیک بنفسک ودع أمر العامة . وصاحبِ الأمر بالمعروف یحتاج إلی أن یکون عالماً بالحلال والحرام فارغاً من خاصّة نفسه مما یأمرهم به ینهاهم عنه ناصحاً للخلق رحیماً بهم باللطف وحسن البیان عارفاً بتفاوت أخلاقهم فینزل کلاًّ منزلتهم بصیراً بمکر النفس ومکائد الشیطان صابراً علی ما یلحقه لا یکافیهم ⁽³⁾بها ولا یشکو منهم ، ولا یستعمل الحمیّة ولا یغتاظ للسفه مجرداً نیته للّه ومبتغیاً لوجهه ، فإن خالفوه وجفوه صبر وان وافقوه وقبلوا منه شکر مفوِّضاً امره إلی اللّه ناظراً إلی عیبه » ⁽⁴⁾.

در شرائط آمر به معروف و ناهی از منکر استبرای اینکه از این دُرَر ثمینه نیز باخبر باشند خوب است بعضی فقرات آن را موجزاً به فارسی بنویسم . مخفی نماناد : در ناهی منکر و آمر به معروف ده شرط لازم است :

.

اول : آنکه عالم به حلال و حرام باشد تا بداند چه چیز را امر و نهی می نماید . دوم : آنکه نفس وی مقبل به معروف و محترز از منکر باشد ۱ . سوم : مردمان را نصیحت کند بدون اینکه غرضی عاید به خودش بشود . چهارم : شیرین زبان و با لطف و رفق با بندگان خدا باشد بدون غلظت و تندی . پنجم : از اخلاق مردم و مراتب تفاوت حالات مردم را بداند و در خور اخلاقشان تکلم نماید . ششم : از مکر نفس بینا باشد ، مبادا امر و نهی موجب عجب نفس گردد و بگوید از این راه که تفوق یافته ام برترم و بهترم از خلق . هفتم : صبر نماید از آنچه اذیت بر وی وارد می آید و امر و نهی را برای مکافات اذایای ایشان قرار ندهد ، و حمیّت و عصبیّت و غیظ و حقد را کنار گذارد . هشتم : نیت خود را خالص از برای خدا قرار دهد و از آن تقرب به خدا جوید . نهم : امر خودش را کلیةً به خداوند تفویض بفرماید ولا یخافُ لَوْمَةَ لائِم . دهم : به عیبهای خود نگران بوده باشد و در هر لحظه و لمحه ای بلکه هر چه به مردم می گوید از امر و نهی خوب است برای نفس خودش نیز بگوید اگر شنید آن وقت به مردم بفرماید ۲ . خداوند به این داعی عاصی گناهکار توفیق دهد تا آنچه بر منبر رسول اللّه صلی الله علیه و آله می گوید خود نیز اقدام کند ۳ ، ان شاء اللّه تعالی رساله ای که در آداب واعظ و متّعظ [و ]آمر و مؤتمر

.

در جهت بیان حضرت عبدالعظیم علیه السلام ترتیب احکام را

نوشته ام شاید قدری مطالعه کرده زمان خواندن و گفتن اثری در نفس خود حاصل شود .

در جهت بیان حضرت عبدالعظیم علیه السلام ترتیب احکام رااما وجه اینکه حضرت عبدالعظیم علیه السلام این فرائض را به این ترتیب ذکر کرد و به حضور امام علیه السلام عرضه داشت و مطبوع شد خوب است اشاره ای بشود إن شاء اللّه تعالی . بدان اسلام بر پنج قواعد مبتنی است : یکی از آنها توحید است ، و توحید اول این اصول و قواعد است ، و از اجزاء و شرایط آن نبوت و ولایت است ، یعنی این دو مرتبه مندرجند در مرتبه توحید مانند اندراج معلول با علت و انضمام شرط با مشروط و متعلقند به توحید به مثابه تعلق مظهر به مظاهر و ولایت ، قائم مقام توحید است . و اول فرعی از فروع توحید تولاّ و تبراست ، بعد از آن نماز است ؛ از آنکه نماز در مرتبه ثانویه مقرر شده ؛ لما قد ورد من الأخبار القدسیة : « قسَّمْتُ الصلاة بینی وبین عبدی » ⁽¹⁾. بعد از نماز زکات قرار داده شد ؛ از آنکه تطهیر اموال از اوست ، پس نماز بین تطهیرین واقع شد : اول : « لیست الصلاة الا بطهور » ⁽²⁾، و ثانی « خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ » ⁽³⁾. و صوم در تلو زکات قرار داده ؛ از آنکه زمان انقضاء صوم تطهیر رقاب اهل استحقاق است به فطریه دادن ، پس مناسب بود در ضمن تطهیر اموال ذکر شود ، و صوم نیز خود

.

حدیث زراره در اینکه بناء اسلام پنج چیز است

تطهیر و تصفیه باطن می نماید . و حج بعد از صوم مذکور شد ؛ از آنکه به جان و مال بعد از این تطهیر است که از خود کرده است پس باید به سوی حج رود ؛ از آنکه ⁽¹⁾آن افضل اعمال بدنیه است به واسطه اینکه تمام اعمال خیریه در اوست ۲ . آنگاه غیر را به این نعمت عظمی که جهاد است بخواند تا غیر هم بذل جان و مال کند ، چون سائرین به قول و فعل وی تقلید کردند همان معنی امر به معروف و نهی منکر است .

حدیث زراره در اینکه بناء اسلام پنج چیز استو در کتاب « محاسن » ⁽²⁾برقی از زراره مروی است : عن الباقر علیه السلام قال : « بنی ⁽³⁾الاسلام علی خمسة اشیاء : علی الصلاة والزکاة والحج والصوم والولایة » . قال زرارة : فأی ذلک أفضل ؟ قال علیه السلام : « الولایة لأنها مفتاحهن ، والوالی هو الدلیل علیهن » . قلت : ثم الذی یلی تلک فی الفضل ؟ قال : « الصلوة ، إن رسول اللّه صلی الله علیه و آله قال : الصلاة عمود دینکم » . قال : قلت : ثم الذی یلیه فی الفضل ؟

.

قال : « الزکاة لأنه قرنها بها و بدء بالصلاة قبلها ، وقال رسول اللّه صلی الله علیه و آله : الزکاه تذهب بالذنوب » . قلت : فالذی یلیه فی الفضل ؟ قال : « الحج لأن اللّه تعالی قال : « وَللّهِِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً وَمَن کَفَرَ فَإِنَّ اللّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعَالَمِینَ » » ⁽¹⁾، قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله « لحجة متقبّلة خیر من عشرین صلوة نافلة ⁽²⁾، ومن طاف بهذا البیت واحصی [فیه ]اسبوعه واحسن رکعة ⁽³⁾غفر له » ⁽⁴⁾. ثم قلت : ما ذا یتّبعه ؟ قال : « الصوم » . قلت : وما بال ⁽⁵⁾الصوم صار آخر ذلک اجمع ؟ فقال : [ قال ]رسول اللّه صلی الله علیه و آله : « الصوم جُنّة من النار » . ثمّ قال : « إنّ أفضل الأشیاء ما ان أنت فاتک لم یکن منه توبة دون أن یرجع إلیه فتؤدیه بعینه ، ان الصلاة والزکاة والحج والولایة لیس شی ء یقع مکانها دون أدائها ، والصوم إذا فاتک أو قصرت أو سافرت فیه أدّیت مکانه أیّاماً غیرها وجبرت ذلک الذنب بصدقة ولا قضاء علیک ولیس من ⁽⁶⁾تلک الأربعة شی ء یجزیک مکانه غیره » . آخر این حدیث است ⁽⁷⁾.

.

تضمینٌ لعرض الدین

تضمینٌ لعرض الدینالحمد للّه الذی هدانا وما کنا لنهتدی لولا أن هدانا اللّه الحمد للّه علی اکمال الدین واتمام النعمة بدان شیطان در مجاری و عروق انسان مانند خون جاری است ، و زمانی از اضلال و اغواء تو غافل نیست ، و جز این کار کرداری ندارد و از تو دست بر نمی دارد تا گوهر گرانبهای دین تو را که دفین در خزانه قلب تو است و به ودیعت سپرده شده است سرقت نماید . بعبارة اخری : می خواهد جان هستی و معنی انسانیت تو را برباید و تمام جهد و کوشش وی در زمان احتضار و انتقال تو است به نشأت اخرویه اگر در آن وقت به تو گزندی رسید نمی دانم بر تو در نشأت ⁽¹⁾اخرویّه چه ها می رسد . پس حاصل عمر خود را سعی کن در زمان مردن به باد فناء ندهی و با دست تهی به عرصه محشر قدم نگذاری . مرحوم عیاشی از صفوان بن مهران از حضرت صادق علیه السلام روایت کرده است که فرمودند : « شیطان به نزد دوستان ما نزدیک مردن می آید از طرف راست و چپ تا او را از طریق حق منع نماید و خداوند اباء دارد و فرموده است : « یُثَبِّتُ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَفِی الاْخِرَةِ » ⁽²⁾» ⁽³⁾. و صدوق طاب ثراه روایت کرده است از حضرت صادق علیه السلام که فرمودند : « بر هر امتی شیطانی موکل است تا او را امر به کفر نماید و او را در امر دین به شک بیندازد تا جانش از بدنش مفارقت کند ، و هر آنکه مؤمن است شیطان بر وی قدرت ندارد . پس در زمان احتضار مرده های خودتان را تلقین شهادتین کنید » .

.

در سند و مأخذ دعاء عدیله است

و در روایتی است : « کلمات فرج بر آنها بخوانید و اسامی امامها را یک یک به آنها عرضه دارید تا بشنوند و بخوانند ، پس از زهاق روح فائده ندارد » ⁽¹⁾. و ایضاً مرویست : « هر آن کس در اوقات صلوات که منظور نظر عزرائیل است متذکر شهادتین و عقاید حقّه خود شود در زمان احتضار ملک الموت شیطان را می راند » .

در سند و مأخذ دعاء عدیله استو جمعی از دوستان مأخذ و سندی از برای دعاء عدیله از داعی مسألت کردند در این وقت بخاطر آوردم آنچه مرحوم سید هاشم بحرانی در کتاب « معالم الزلفی » نقل کرده است از کتاب « ارشاد المسترشدین » که صاحب کتاب مذکور فرمود : ولنختم رسالتنا هذه بمسألة مبارکة نافعة وهی أن العَدیلَة تقَعُ عند الموت ⁽²⁾. پس شیطان در نزد محتضر می آید و می خواهد او را عدول بدهد از ایمان به کفر . و در کتاب « مجمع البحرین » ⁽³⁾فرمود : در فقره دعاء مرویست : « نعوذ بک من العدیلة عند الموت » ⁽⁴⁾، یعنی : پناه می برم بتو ـ ای پروردگار من ! ـ از اینکه عدول از حق کنم در زمان مردن . و اهل لغت می گویند : عدل عن الطریق عدولاً : مال عنه وانصرف . پس معنی عدول و عدیله آن میل کردن و گذشتن از راه حق و صواب است ، بناءً علی ذلک عدیله صفت شخص صاحب دین است . و در بعضی از کتب مشهوره مذکور است : عدیله اسم شیطانیست که موکل بر اخذ دین هر مسلمانی است در حین احتضار محتضر

.

حاضر می شود ، پس هر آنکه در صبح و شام دعاء عدیله را بخواند در زمان مردن از مکر و وسوسه وی ایمن می گردد ⁽¹⁾. و هر کس می خواهد دعاء مسطور یعنی عدیله را از کتاب « منهاج العارفین » ⁽²⁾بخواند . و می توان گفت : این صفت غیر مرضیه که عدول و انصراف از حق است خود شیطانی از شیاطین و ملکه ای از ملکات نفسانیه باشد ، نعوذ باللّه وبالائمة منه . خلاصه از کتاب مذکور عرض می کنم : ائمه هدی علیهم السلام بسیار از عدیله استعاذه جسته اند ⁽³⁾. پس تو را لازم است ادله ایمان و اصول اسلامت را حاضر داشته باشی و مکرر در قرائت آن متذکر شوی که مبادا بغتةً پیک حق تعالی آید و آنچه مرضیّ خداوند است از تو بظهور نرسد ، پس بخوان : الّلهُمَّ ! یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ، إِنِّی قَدْ أَوْدَعْتُکَ یَقِینِی هذَا وَثَباتَ دِینِی وَأَ نْتَ خَیْرُ مُسْتَوْدَعٍ، وَقَدْ أَمَرْتَنا بِحِفْظِ الْوَدائِعِ، فَرُدَّهُ عَلَیَّ وَقْتَ حُضُورِ مَوْتِی ⁽⁴⁾. و البته کسی گوهر قیمتی داشته باشد و به شخص امینی بسپارد هر وقت استرداد کند با کمال سلامتی به او تسلیم نماید .

.

پس ملخّص این فقرات آن است : ای خدای من ! دین خودم را در نزد تو به ودیعت گذاردم ، پس در زمان مرگ که لازم است به من برگردان . حال ملاحظه کن آنچه نزد حق تعالی به ودیعت می گذاری به چه قیمت است ؟ یعنی : چه می دهی و چه می خواهی ؟ و آنچه ودیعت توست از اوست ، و آیا همان است که به توسط رسول اکرم محمد امین علیه [ وآله ]الصلوات والسلام به تو رسیده است ؟ و تو خواسته[ای] برای حفظ آن از شرور شیطان به خداوند سبحان برگردانی ؟ بلی به مفاد « إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُکُمْ أَن تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَی أَهْلِهَا » ⁽¹⁾هرچه بسپاری و در خزینه مأمونه الهی بگذاری همان را بعینها به تو می دهند . پس سعی کن ودائع خویش را که سالها تحصیل کرده ای و اندوخته ای تکمیل نمائی و زمان اخذ و ردّ آن از مشاهده آن شادمان باشی ، نه شرمنده و پریشان . و به همین طریق مرویست : « هر آن کس سلامت دین خود را می خواهد و از دو ملک مقرب نکیر و منکر خائف است شهادتین و اقرار به هر یک از دوازده امام را با یقین صادق و صفاء خاطر فراموش ننماید ، و بخواند : یا اللّهُ ! یا رَحْمنُ ! یا رَحیم ! أودَعْتُکَ هذا الاقْرار بِکَ وَبالنَّبی صلی الله علیه و آله وبالأئمّة علیهم السلام وَأنْتَ خَیْر مُستودَع فرُدَّه علیَّ فی القَبر عِنْدَ مُسائلة مُنکَرٍ وَنَکیرٍ پس در زمان لقاء نکیرین بسلامت خواهد بود » ⁽²⁾. و داعی عاصی در عرض دین حضرت عبدالعظیم علیه السلام دعائم اسلام و حدود ایمان را به قدر امکان متذکّر شده از طرق اهل عصمت علیهم السلامنگاشت ، برای اخذ نتیجه و فائده و آن تذکر و تأثر قلوب اهل ایمان است ، و این تذکر و تأثر به نحو تمام و کمال ممکن نبوده مگر به تشریح و توضیح آنچه منظور آمد و مذکور شد ، و الا اقرار به شهادتین و اقرار بما جاء به النبی صلی الله علیه و آله من الاصول والفروع والعقاید والقواعد مع الولایة لأولیائهم والعداوة لأعدائهم کفایتی است برای حقن دم هر مسلمانِ خدا خواهی ، اما یقین کامل بدون استدلال به

.

توصیةٌ نافعه : در اینکه آنچه قطع است نباید انسان غفلت ورزد

براهین قاطعه و شواهد یقینیّه غیر ممکن . پس هر آنچه محبوب و مطلوب توست چگونه در طلب او همّت می گماری و آنی غفلت نمی ورزی ، چه خوش است این دین را هم که نتیجه آن شناسائی اسماء و افعال و اوصاف حق است اعزّ و اشرف محبوبات و مطلوبات خودت قرار دهی ، و حسن طلب را شعار خودت نمائی که به کار روزگاران تو این گوهر گران آید و به کعبه مقصودت رساند .

توصیةٌ نافعه:در اینکه آنچه قطع است نباید انسان غفلت ورزدبدان از آنچه قاطع است انسان نباید غافل باشد و یکی از امور قطعیه موت است . الموت کأسٌ وکلُّ الناس شاربهوالقبر ⁽¹⁾بابٌ وکلُّ الناس داخله ۲ روزگاری که آدم علیه السلام را وفا نکرد با تو کی کند ؟ و عمری که بر نوح علیه السلام بپایان رسید به تو کی بقاء دارد ؟ و اجلی که بر خلیل تاختن آورد تو را کی فرو گذارد ؟ چندین هزار سال است که اولاد آدم اندرین سفرند ، از اصلاب به ارحام می آیند و از ارحام به پشت زمین و از پشت زمین به شکم زمین می روند ، چنانکه شیخ فرمود : تو که بر پشت زمینی همه وقت آن تو نیستدیگران در شکم مادر و پشت پدرند آنکه پای از سر نخوت ننهادی بر خاکعاقبت خاک شد و خلق بر او می گریند گوسفندی ببرد گرگ مزور همه روزگوسفندان دگر خیره بر او می نگرند پس همه عالم گورستان است سر بر آر و از آسمان بپرس که چند پادشاه یاد داری و چشم بر زمین افکن که در شکم چند نازنین گذاری !

.

بیت سَلِ الطارمَ العالِی الّذی عرف طینه ⁽¹⁾نجا ما نجا من بُؤسِ عَیْشٍ ولینه فلمّا استوی فی الملک واستَعْبَدَ الوریرسولُ المنایا تله لجبینه و این مضمون نزدیک است به معنی این دو بیت : سَلِ الارضَ : مَنْ غَرَسَ اشجارَکِ ؟ واَجْنی اَثْمارَکِ ؟ واَجْری انهارَکِ ؟ فاِنْ لَم تُجبکَ جهاراً اَجَابَتْکَ اعْتباراً ، « کُلُّ شَیْ ءٍ هَالِکٌ إِلاَّ وَجْهَهُ لَهُ الْحُکْمُ وَإِلَیْهِ تُرْجَعُونَ » ⁽²⁾. پس از عهد آدم إلی زماننا کسی از مرگ نرست و تو هم نخواهی رست ، یعنی : این دردی است بی درمان و جراحتی است بی مرهم ، مرحله ایست رفتنی ، و گلی است چیدنی ، و راهی است دیدنی ، و غنچه ای است شکفتنی ، و ساغری است شکستنی ، و صیدی است رستنی ، و جامی است نوشیدنی ، و جامه ای است پوشیدنی ، و پلی است گذشتنی . کسی از این دام به جُهد نَجَهد ، و از این قید به کید نَرَهد . فالعیشُ نَوْمٌ والمَنِیَّةُ یَقْظَةٌوالمرءُ بَیْنَهُما خیالٌ سارِ فالنفسُ اِنْ رَضِیَتْ بذلک او أَبَتْمُنقادَةً بأزِمَّةِ الاَْقْدارِ ⁽³⁾و زینهار ! پند من پدرانه است گوش دار ، بیگانگی مورز که در دین برادری ، هر که باشی خواهی مردن و هر آنچه داشته باشی خواهی گذاردن ، چگونه سلاطین جهان و ملوک دوران با کمال سلطنت و استیلاء در خانه خاک خفتند ، و اعضاء وجودشان پریشان ، و خانه قبرشان ویران شد ! ترکیب وجودشان که از حرارت و رطوبت بود فاسد گشت و بریخت ، و ارکان ابدانشان منزعج و متضعضع یافت .

.

بیت چهار خلط مخالف سرکشچند روزی بدند با هم خوش چون یکی زاین چهار شد غالبجان شیرین برآید از قالب تا کی سخره آزی و بنده نیاز ، تاکی در زمستان غم تابستان خوری ، و در تابستان برگ زمستان سازی ؟ ! آخر مرگت در قفاست یاد آر ، منزلت گور است آباد دار ، امروز در خوابی باش تا بیدار شوی ، امروز مستی باش تا هشیار گردی . گویند : ربیع بن خیثم هر روز در قبر خود می رفت و می گفت : هر ساعتی که متذکر موت نشوم قلب من فاسد شود . و عمر بن عبدالعزیز اموی هر شب فقهاء و وعّاظ را جمع کرده به نحوی متذکر موت می شدند که گویا مرده اند و جنازه ایشان حاضر است . و چه خوش گفت شیخ آگاه : ندیده ای که چه سختی رسد به حال کسیکه از دهانش برون می کنند دندانی قیاس کن که چه حالت بود در آن ساعتکه از وجود عزیزش برون رود جانی پس بخوان ابیات حضرت امیرمؤمنان علیه السلام را که فرمود : الموت لا والداً یُبقی ولا ولداهذا السبیل الی أن لاتری احدا کان النبیُّ ولم یَخلُد لامَّتهلو خَلَّد اللّهُ خَلقاً قَبله خَلَدا للموتِ فینا سهامٌ غیر خاطئةٍمَن فاته الیوم سهمٌ لم یَفته غدا ⁽¹⁾باش تا ملک الموت درآید جانت غارت کند ، و ارثت درآید مالت غارت کند ، شیطان درآید ایمانت غارت کند ، کرم برآید گوشت و پوست بدنت غارت کند ، پس تو مانی

.

در روایت کعب الاحبار است

مفلسی بی مال و جان ، و بی دین و ایمان ، از برای آن روزت چاره ای باید ، و به جهت این راه دورت توشه ای شاید . فجدیرٌ بمن الموت مصرعُه ، والتراب مضجعُه ، والدودُ داینُه ، ومنکرٌ ونکیرٌ جلیسَه ، والقبرس مَقَرُّه ، وبطن الأرض مستقرُّه ، والقیامة موعدُه ، والجنة أو النار موردُه ، أن لا یکون له فکرٌ الاّ الموتُ ، ولا ذکرٌ الاّ له ، ولا استعدادٌ الاّ لأَجْلِه ، ولا تدبیرٌ الاّ فیه ، ولا تَطَلُّعٌ الاّ الیه ، ولا تعریجٌ الاّ علیه ، ولا اهتمامٌ الاّ به ، ولا حولٌ الاّ حولُه ، ولا انتظارٌ الاّ له ⁽¹⁾.

در روایت کعب الاحبار استکعب الاحبار یهودی که در آخر کار به دایره اسلام قدم گذارد گفت : خوانده ام حق تعالی به حضرت آدم فرمود : به فرزندت شیث وصیت کن که عمرت به آخر رسید و روز مرگت نزدیک شد . گفت : مرگ چگونه است ؟ نداء آمد که : روح را از کالبدت جدا کنم و تو را نزدیک خویش آورم تا کردارت را جزا دهم . عرض کرد : مرگ از آن من است یا دیگران را هم بهره ایست ؟ ندا آمد : هر کس حلاوت حیات را چشید مرارت مرگ را خواهد دید . انما قضیت علیک الموت لأدخلک ⁽²⁾الی الجنة التی أخرجتک منها ، یعنی : دلخوش دار و اندوه مدار که تو را به بهشت جاودانی برم . آدم علیه السلام گریه آغاز کرد . عزرائیل گفت : زمان خروج از بهشت این نحو چرا گریه نکردی ؟ ! و قال النبی صلی الله علیه و آله : « إنّ أَکْیَسَکُم أکثرُکم للموتِ ذکراً واحسنُکُم له استعداداً . أَلا واِنَّ من علاماتِ العقلِ التجافِیَ عن دارِ الغرور والإنابة الی دار الخلود والتزّودَ لِسُکنَی القبورِ والتأهُّبَ لیومِ النشور » ⁽³⁾.

.

و از حضرت عیسی بن مریم علیهماالسلام نقل کنند : هر وقت یاد از مرگ می فرمود از بُن هر موی بدنش قطره خونی محسوس بود . و رباعی خیام که مرحوم آقا آخوند در « مفاتیح الغیب » استشهاد کرده بنظر آوردم : ما لُعبتکانیم و فلک لعبته بازاز روی حقیقتی نه از روی مجاز بازیچه همی کنیم بر نطع وجودرفتیم به صندوق عمل یک یک باز پس بدان در دربار احدیت احدی را مانند حضرت ختمی مرتبت صلی الله علیه و آله بدین گونه مقام و عزت نبوده معهذا خطاب آمد : « إِنَّکَ مَیِّتٌ وَإِنَّهُم مَیِّتُونَ » ⁽¹⁾خدایش فرموده : راه فنایت بباید رفت ، و خاک لحدت بباید خفت ، پدرت خلیل از این قهر نرست ، برادرت کلیم از این زهر نجست . اکنون کارت تمام شد و قواعد شرع نظام گرفت ، منشور رسالت بر خواندی مکّه گشادی ، بر دشمنان ظفر یافتی ، دامن کفر چاک زدی ، صنادید قریش هلاک کردی ، الحال قیصر در قصر خود از بیم تو آرام است ، و نجاشی در حبشه مانند بنده و غلام ، وقت آمد که روی به نشیب مرگ آری ، و همه را یکبارگی بگذاری . البته کار چون به کمال رسد نقصان گیرد ، ماه در آسمان تا هلال بود در زیادت است ، چون بدر گردد روی به منقصت آرد ، چون بهار شود شاخهای درختان برگ آورند و گلها بشکفند و باغها را معطر دارند ، عاقبت ایشان را خزانیست ، و از آنچه داشته اند نشانی نیابند . الحال گوشواره مرگ در گوش بندگی کن و برگذشتگان بنگر و قصد حضرت ما نما تا ما آن کنیم که رضای تو در آن است . ومن احبَّ لقاء اللّه احبَّ اللّه لقاءه ، ومن کره لقاءَ اللّه کره اللّه لقاءه . چه قدر خوش است ملاحظه کار خویش کنی ، و از مکائد روزگارت بیندیشی که : « من فَکر فی العواقب أَمِنَ من المعاتِب » چرا امروز به فردا حوالت دهی و از سوانح مهمات

.

و تسویف ملمات غفلت نمائی ؟ که گفته اند : ولا أؤخِّرُ شغلَ الیومِ عن کسلٍالی غدٍ إنَّ یومَ الأَعْجَزینَ غَد * * * ای خردمند زمن بشنو پندتا نیفتی به تهاون در بند خار در دیده فرصت مشکنکار امروز به فردا مفکن چاره حالت لازم است به فردا فریاد و زاری تو دافع موت نیست ، « لاَ یَسْتَطِیعُونَ حِیلَةً وَلاَ یَهْتَدُونَ سَبِیلاً » ⁽¹⁾. واذا المنیّةُ انشبت اظفارَهاالفیتَ کلّ تَمِیمةٍ لا ینفعُ ⁽²⁾آخر کیست در ولایت خلقت ، خلعت جاودانی یافت ؟ و کدام یک از بنی آدم حدود این عالم را قرارگاه ابدی ساخت ؟ انظر الی القصور العالیةِ والملوک الفانیة کیف نسیتهم الایام وادرکهم الحمام ! خاک بغداد به مرگ خلفا می گریدورنه این شط روان چیست که در بغداد است قال اللّه تعالی : « یَا أَیُّهَا الَّذِینَ هَادُوا إِن زَعَمْتُمْ أَنَّکُمْ أَوْلِیَاءُ للّهِِ مِن دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِن کُنتُمْ صَادِقِینَ » ⁽³⁾. و ایضاً فرموده است : « قُلْ إِنْ کَانَتْ لَکُمُ الدَّارُ الاْخِرَةُ عَنْدَ اللّهِ خَالِصَةً مِن دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ » ⁽⁴⁾.

.

در نصایح و مواعظ سودمند

که موجب تذکّر موت و اهوال اوست

در نصایح و مواعظ سودمند که موجب تذکّر موت و اهوال اوستهان ! هان ! مرگ قاصد دوست است به جانب تو که به دلالت وی بخلوتخانه وصل رسی ، و بر مسند عزت نشینی مرگ است که حجاب بین تو و دوست بردارد و رابطه تو را محکم کند ، اگر شرمنده ای به جهت خیانتهائی که به دوست کرده ای به مفاد « وَلاَ یَتَمَنَّوْنَهُ أَبَداً بِمَا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ وَاللّهُ عَلِیمٌ بِالظَّالِمِینَ » ⁽¹⁾، عفو و اغماض این دوست از خیانات تو افزون است که گفته اند : شرمنده از آنیم که در روز مکافاتاندر خور عفو تو نباشد گنه ما و ایضاً از فقرات دعاء نماز شب جواب سؤالت را بشنو : « اللهمَّ ! إن کَثر الذُّنوب تکُفُّ أیدینا عن انبساطها إلیک بالسؤال والمُداومة علی المعاصی تَمنَعُنا عَن التضرُّع والابتِهال والرّجاء یحثّ عَن سؤالِک یا ذَالجلالِ ! فان لَم یَعطِف السیِّدُ علی عَبْدِهِ فَمِمَّن یَنبَغی النّوال ولا تَردّ اکُفَّنا المُتضرِّعة إلیک الا البلوغ بالآمال » . و اگر محبت اهل و عیال و تعلق مال و منال ، تو را از این راه منصرف دارد کریمه « وَإِذَا رَأَیْتَ ثَمَّ رَأَیْتَ نَعِیماً وَمُلْکاً کَبِیراً » ⁽²⁾برخوان که آن زن بعد از تو شوی دیگر خواهد ، و آن خانه روی به خرابی آرد ، و آن فرزند دل از بند دوستی تو بردارد ، پس از خانه ای که نعیمش ابدی و ملکش سرمدی است ، و قصورش از قصور دور و بنیانش با نضرت و سرور است غفلت مکن ، « أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِی هُوَ أَدْنَی بِالَّذِی هُوَ خَیْرٌ اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَکُمْ مَا سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْکَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللّهِ » ⁽³⁾. و اگر رفیق راه و دوست آگاه خواهی همانا کردار نیکت همراهی کن کما قال النبی صلی الله علیه و آله :

.

« وانه لابدّ لک [ ـ یا قیس ـ ]من قرین معک وهو حی وتدفن معه وأنت میّت فان کنت کریماً أکرمک وإن کنت لئیماً اساءک ثم لا تحشر الاّ معه ولا تسئل الا عنه ، فلا تجعله الاّ صالحاً فانه ان صَلُحَ آنَسْتَ به وإن فَسَدَ فلا تُوحِشُ الاّ منه ، وهو فِعْلُکَ » ⁽¹⁾. وقال فی تلو الحدیث [ . . . ] ⁽²⁾قیس بن عاصم ابیاتاً منها : تمیّز خلیطا من فعالک انّماقرین الفتی فی القبر ما کان یفعل ⁽³⁾و مولوی آن [را] بدین گونه [گفته :] در زمانه مر تو را سه همرهندآن یکی وافی و آن دو غدرمند آن یکی یاران و دیگر رخت و مالوآن سیم وافی است آن حسن الفعال مال ناید با تو بیرون از قصوریار آید لیک آید تا به گور چون تو را روز اجل آید به پیشیار گوید از زبان حال خویش تا بدینجا بیش همره نیستمبر سر گورت زمانی بایستم فعل تو وافی است زو کی ملتحدکه در آید با تو در قعر لحد پس پیمبر گفت بهر این طریقبا وفاتر از عمل نبود رفیق پس سعی در تحسین عمل از برای هر انسانی غایة الأمل است . تا کی زجهانِ پرگزند اندیشیتا چند زجانِ مستمند اندیشی آنچ از تو توان ستد همین کالبد استیک مزبله گو مباش چند اندیشی خلاصه غرض از این کلمات ، آیات کریمه و احادیث نبویه صلی الله علیه و آله ومنظومات شعریه

.

ومنثورات حکمیه تذکّر به موت است که بالقطع و الیقین او را فوتی نیست و آن برای مخلصین نجات و از برای مجرمین هلاک است . هرآن کس در دنیا خود را خالص ننماید او را سوء عاقبت و عقوبت آخرتست و چنین کس طول حسرت و کثرت عبرت و دوام فکرت و توقف در قیامتش بسیار است . و حضرت امیر علیه السلام فرمود : تزوَّدْ من الدنیا فانّک راحلوبادِرْ فاِنَّ الموت لا شک نازلُ وان امرء قد عاش ستین حجةولم یتزوّد للمعاد فجاهلُ ⁽¹⁾و علامت تذکر موت و تهیّت زاد توصیه به اخوان و تجدید عهد و ایمان است و کریمه « وَالْعَصْرِ* إِنَّ الاْءِنسَانَ لَفِی خُسْرٍ * إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ » ⁽²⁾اقوی شاهد و برهان . پس وصیت کردن را در جمیع حالات سیّما عند الوفاة بر هر ذی نفسی لازم و متحتّم می دانم خصوص آنچه بنده را به حضرت احدیت و ساحت وحدانیت از عقاید حقّه و آداب مرضیه و اخلاق زکیّه نزدیک می نماید . و مرحوم سید اجل رضی الدین ابن طاوس در رساله « کشف المحجّة » که مشتمل بر وصایای نافعه است به پسرش خطاب فرمود تا غافلین بشنوند و متذکر شوند : ای فرزند من ! در تواریخ از احوال انبیاء و اوصیاء خوانده ام و از ایشان وصایای مفیده دیده ام که به عزیزان از بستگان خودشان نموده اند ، چنانکه سید معظم و رسول اکرم جناب ختمی مآب صلی الله علیه و آله به پدر بزرگوار ما حضرت شاه اولیاء علیه السلام وصیّتهای سودمند فرمود و هر یک از اوصیاء و ائمه هدی نیز به اعزّ خویشانشان کراراً تجدید و تأکید کردند . و جماعتی از علماء آن وصایا را در رسائل عدیده مدون نمودند و بر آنچه تدوین

.

کردند توصیه به فرزندان خودشان نمودند مانند محمد بن احمد الصفوانی ۱ و علی بن حسین بن بابویه و محمد بن محمد بن النعمان ⁽¹⁾ـ تغمّدهم اللّه برضوانه ورحمته ـ . سیّما کتاب « الوسیلة الی نیل الفضیلة » ۳ که بسیار کتاب جیّدی است بخوان که تمام آن مجموعه ای از وصایای نافعه است چه در دنیای عاجله و چه در آخرت آجله . پس اقتداء و اهتداء به ایشان باید جست و از لذّات دنیا باید گذشت که : « صحّةُ الدنیا اسقامٌ ولذّتُها آلامٌ » ⁽²⁾. و در خبر است : « کلُّ احوال الدنیا زلزالٌ وملکُها سلبٌ وانتقالٌ » ⁽³⁾. بالجمله ، این بنده روسیاه اگر چه در جواب مرحوم سید طاب ثراه از این دو بیت جواب مسکتی دادم : پند به نادان نبود سودمندچند دهی آیینه در دست کور قصه مخوان این همه با مردگانانّک لا تُسمع من فی القبور و ایضاً شیخ فرمود : آهنی را که موریانه بخوردنتوان برد از آن به صیقل زنگ بر سیه دل چه سود خواندن وعظنرود میخ آهنی بر سنگ اما تذکره آن برای آیندگان موجب عائده فایده می شود که : « العلم یهتف بالعمل ، فان اجابه والاّ فارتَحَل » ⁽⁴⁾، و اگر نه « الجهل فی الانسان اضرّ من الآکلة فی الابدان » ⁽⁵⁾. و گفته اند : « کم من طالبٍ خائبٍ ، ومرزوقٍ غیرِ طالِب !. » ⁽⁶⁾.

.

در معنی « وصیت » است و اشتقاق آن

در معنی « وصیت » است و اشتقاق آناکنون اهل طلب بدانند : « وصیت » از حضرت احدیت جل مجده در قرآن مجید گاهی به معنی فرض و وجوب است کقوله تعالی : « یُوصِیکُمُ اللّهُ فِی أَوْلاَدِکُم لِلْذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ . . » ⁽¹⁾إلی آخره . و گاهی به معنی احسان و عمل خیر است کقوله : « وَوَصَّیْنَا الاْءِنسَانَ بِوَالِدَیْهِ حُسْناً » ⁽²⁾همانا توصیه به عمل خیر است . و « وصیه » بر وزن « فَعِیله » از وَصی یَصی مُشتق است و اسم آن « وصایة » بکسر و فتح است ، و معنی وصیت بر حسب لغت ⁽³⁾: رسیدن چیزی است از کسی به غیر او ، یعنی : مالی که در تصرف موصی است بعد از مردن به تصرف وصیّ او آید و در نزد اهل شرع : هی تملیک العین أو المنفعة بعد الوفاة ۴ . ⁽⁴⁾

.

و علماء فرموده اند : متعلق وصیت یا تصرف در مال یا اخراج حقی معلوم و استیفاء آن است یا تولیت بر طفل او یا مجنون است . و « عهد » نیز به معنی وصیت است کقوله : « وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَی آدَمَ » ، و نظائر این آیه کریمه با قرائن صحیحه نیز بسیار است . و حضرت امیرمؤمنان علیه السلام فرمودند : « عَهِدَ إلیَّ النبیّ بکذا » ، یعنی : وصیت کردند حضرت رسول صلی الله علیه و آله که اینطور شود ۱ . خلاصه وصیت یا عهد و تجدید در اعتقادات است مانند : قول حضرت عیسی که فرموده است : « وَأَوْصَانِی بِالصَّلاَةِ وَالزَّکَاةِ مَادُمْتُ حَیّاً » ⁽¹⁾و خود می داند ⁽²⁾این وصیت عهدی است که در تمام عمر بر بندگان فرض است ، چنانکه از کلمه مبارکه « مادمت حیّاً » ظاهر است ، و خداوند به تمام بندگانش تمام خصال خیر را از بر و تقوی امر و وصیت فرموده است . پس قیام به اخلاق حسنه و ترک اخلاق رذیله انحصار به وقتی دون وقتی ندارد بلکه در تمام احوال مرغوب است تا وقتی که جان از بدن انسان مفارقت نکرده ؛ یا آنکه وصیت متعلق به چیزیست که از موصی فوت شده است مانند عبادات واجبه یا وصیت به اداء مال غیر است که بر ذمه موصی بوده است و احدی اطلاع نداشته است ؛ یا وصیت به اتیان خیرات و قربات مانند عتق رقاب و اطعام مساکین است ؛ یا وصیت به اعطاء مال مخصوص است از اجانب و اقارب سیّما توصیه به اداء مال معیّنی به والدین کقوله تعالی :

.

دعاء صحیح عهد که بر میت محتضر باید خوانده شود

« کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِن تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوَالِدَیْنِ وَالْأَقْرَبِینَ » ⁽¹⁾؛ یا متعلق وصیت تمام امور مسطوره است . و در آنچه اشاره نمودم ائمه طاهرین علیهم السلام من المهد الی اللحد کمال مواظبت داشتند که اعظم آنها تجدید عهد بود قولاً و فعلاً و در روز و شب همواره بر وصایای حقه الهیّه مواظب و مراقب بودند . پس ای برادر عزیز ! بترس از آن زمانی که دیگر تو را مجال وصیت کردن به اخوان به کریمه « فَلاَ یَسْتَطِیعُونَ تَوْصِیَةً وَلاَ إِلَی أَهْلِهِمْ یَرْجِعُونَ » ⁽²⁾ندهند و قدرت بر وصایت از آنچه به مسامحه گذرانیدی نباشد ، و اگر ترا نظر دقیق و فکر عمیق باشد می دانی تمام اقوال و افعال و احوال ائمه اطهار تبعیت به وصیت پروردگار و امر به عبادات مفروضه محتومه به ابناء روزگار بوده است .

دعاء صحیح عهد که بر میت محتضر باید خوانده شودعجالةً مضمون تجدید عهد و اقرار به کلیه اصول دین و تمام عقاید حقّه که از حضرت رسول صلی الله علیه و آله مرویست بخوان و آن بدین گونه است که باید زمان حضور مردم وقت مردن هر میت محتضری بخواند ، و معروف است این دعاء به دعاء عهد ، و حضرت نبوی صلی الله علیه و آله فرمودند : « این عهد و پیمان میت است با خداوند و در هر روز هر کس مواظبت کرد منظورش برآورده می شود » : « الّلهُمَّ ! فاطِرَ السّماواتِ وَالأرض ! عالِمَ الغَیْبِ والشَّهادَةِ ! الرّحمنَ الرّحیم ! إنّی أعهدُ إلَیْکَ انّی أشهَدُ أنْ لا إله إلاّ اللّه أنْتَ وَحْدَکَ لا شَریکَ لَک ، وَأنَّ مُحمَّداً عَبْدُکَ وَرَسُولُکَ ، وَأنَّ الساعَةَ آتیَةٌ لا رَیْبَ فیها ، وانّک باعِثُ مَنْ فی القُبور ، وانّ الحساب حقٌّ ، وانّ الجنّةُ حقٌّ ، وأنّ ما وَعَدَ اللّهُ فیها مِنَ النّعیمِ والمأکَلِ والمَشرب والنکاح حقٌّ ، وانّ النار حقٌّ ، وان الایمان حقٌّ ، وانّ الدین کما وصفت ،

.

در دعاء توبه که باید بر میت محتضر خوانده شود

وانّ الاسلام کما شرعت ، وان القول کما قُلت ، وانّ القرآن کما انزلت ، وانّک أنتَ اللّهُ الحقٌّ المُبین . وإنّی أعهد الیکَ فی دار الدنیا أنّی رضیتُ بکَ ربّاً ، وبالاسلامِ دیناً ، وبمحمّدٍ صلّی اللّه علیه وآله نبیّاً ، وبعلیّ علیه السلام ولیّاً واماماً ، وبالقرانِ کتاباً ، وانّ أهل بیتِ نبیّک ـ علیه وعلیهم السلام ـ ائمّتی . اللّهمَّ ! أنتَ ثقتی عند شدّتی ، وَرَجائی عِنْدَ کُرْبَتی ، وعدّتی عِنْدَ الأمُور الّتی تُنزِلُ بی ، وَأنتَ ولیّی فی نعمَتی والهی واله آبائی ، صلّ علی محمّد وآله ، ولا تَکِلنی إلی نفسی طرفةَ عین أبداً ، وآنِس فی قبری وحشتی ، واجعَلْ لی عِنْدَکَ عَهداً یَومَ ألقاکَ مَنشوراً » ⁽¹⁾. و چقدر خوب است هر مسلمانی عادت دهد لسان خود را به این دو کلمه تا در زمان احتضار بر حسب عادت مستمرّه نیز زبانش جاری شود : « اللّهُمَّ ! اغْفِرْ لیَ الکَثیر مِنْ مَعصیتِکَ واقبَلْ منّی الیَسیر مِن طاعتک » ⁽²⁾. و همین طور است مراقبت در این فقرات : « یا من یقبل الیسیر ویعفو عن الکثیر ! اقبل منی الیسیرَ واعفُ عنی الکَثیر إنّکَ أنْتَ العفُوُّ الغَفُور » ⁽³⁾.

در دعاء توبه که باید بر میت محتضر خوانده شودو همین طور واجب است برای حاضرین و محتضرین خواندن دعاء توبه و انابه ، و این بنده گناه کرده خواهشمندم از دوستان که از خواندن آن در هیچ وقت غافل نباشند : « اشهِدُ اللّهَ وَملائِکَتَهُ وَأنبیائَهُ وَرُسُلَهُ وَالأئمَّةَ المَعصُومینَ انّی نادِمٌ عَلی ما سَلَفَ منّی مِنَ الذّنُوبِ وَالمَعاصی وَالخَطایا وَأنا مُعْتَرِفٌ بِها ، وَأنا عازِمٌ عَلی أنْ لا أعُودَ إلَیها وَعاهَدْت إلَیْهِ عَلی ذلِکَ ألْفَ عَهد یُطالِبُنی یَومَ القیامَةِ .

.

در منظومه مرحوم بحر العلوم و دعاهائی که باید بر محتضر خواند

وَعاهدتُ اللّهَ أنْ لا أرْتَکِب الکَبائِرَ مِنَ الزّنا واللّواطة وَشربَ الخَمْرِ وَالسّرقَةَ وَالقِمارَ واللّعبَ بالنّردِ والشِّطْرنجِ وَسائِرِ آلاتِ القمار وأکلَ الربا وَأَکْلَ أمْوالِ الغَیْرِ عَمداً ظُلماً وَعدواناً وقتلَ المؤمن عَمْداً وَعُدواناً وَالفِرارَ من الزَّحفِ والشّرکَ باللّه وَأکلَ البَنْجِ وَسائرَ المُسکراتِ والبُهتانَ والغَیْبةَ والافتراءَ علی اللّه وَعلی رسولِه وعلی الائمَّةِ المعصُومین وَقَذْفَ المُحصِنات وَمِنْ کُلِّ ما أوعَدَ اللّهُ تَعالی فاعِلَهُ بالنار » . خلاصه ادعیه ماثوره از ائمه طاهرین برای زندگان نتیجه یافتن از آنهاست در حین مردن ، و اموراتِ بعد از مردن ، و آنچه داعی می نویسد مروی از ائمه اطهار است سیّما دعاء عهد و دعاء عدیله که تمام آن تجدید دین است ، و دعاء استغفار آن اظهار ندامت و عهد بر ترک گناهان است .

در منظومه مرحوم بحر العلوم و دعاهائی که باید بر محتضر خواندبدان مرحوم سید بحر العلوم در منظومه غرویّه اش در آداب محتضر فرمود : ولقّن الشهادتینَ المُحتَضَرواذکُر له الائمّة الاثنَیْ عشر حتّی یقرّ بهم جمیعا ولیتحصّن حِصنه المنیعا یعنی : تلقین کن به محتضر شهادتین را که شهادت به وحدانیت خدا و شهادت به رسالت حضرت سید انبیاء علیه الصلاة والسلام است ، و به یاد او بیاور دوازده امام را تا آنکه اقرار نماید به تمام ایشان ، و به حصار سختشان ساکن شود . و مأخذ این اخبار بسیار است از آن جمله : در صحیح حلبی است که حضرت صادق علیه السلام فرمودند : « اذا حضرت المیت قبل أن یموت فلقّنه شهادة أن لا اله إلاّ اللّه وحده لا شَریکَ له وَأنَّ مُحمّداً عبدُهُ وَرَسُوله » ⁽¹⁾.

.

و دیگر خبر ابی خدیجه و خبر جبار است از حضرت صادق علیه السلام و مرسل هیثم بن واقد است از حضرت صادق علیه السلام ، و دیگر مرحوم سید فرمود : به محتضر تلقین نمائید و به یادشان بیاورید یا آنکه آن وقت یاد کنید دوازده امام را تا آنکه اقرار به تمام ایشان کند . و در حدیث حضرت رضا علیه السلام در شهر نیشابور و ذکر لا اله الاّ اللّه وتکمیل به ولایت و تذییل « بشروطها وانا من شروطها » ⁽¹⁾مشهور و هر یک حصار منیع رفیع متین رزین اند . باز فرمود : ولَقِّنَنْهُ کلماتِ الفرجِفانّها تقضی بحسن المَخْرَجِ یعنی : کلمات فرج را که دعاء غالب نمازگزاران است در وقت قنوت بر محتضر تلقین نمایند که روح وی به آسانی از بدن برآید . و روایت آن از صحیح حلبی ⁽²⁾بدین طریق است که حضرت صادق علیه السلام فرمودند : حضرت رسول صلی الله علیه و آله بر بالین مردی از بنی هاشم زمان احتضار حاضر شدند پس به وی فرمودند : « بگوی : « لا اله الاّ اللّه الحلیم الکریم . لا اله الاّ اللّه العلی العظیم . سبحان اللّه ربّ السموات السبع وربّ الأرضینَ السّبع وَما فیهنَّ وَما بَینَهُنَّ وَربّ العرش العظیم . والحمد للّه ربّ العالمین » . بلی در این فقره حدیث کلمه « ما تحتهن » بعد از « ما بینهن » مذکور است و در کتاب « من لا یحضره الفقیه » ⁽³⁾و « سلام علی المرسلین » نیز مذکور است . چون آن محتضر خواند کلمات فرج را حضرت رسول صلی الله علیه و آله فرمود : « الحمد للّه الذی استنقذه من النار » .

.

و در خبر عبداللّه بن میمون بن قداح است که حضرت امیرمؤمنان علیه السلام بر بالین هر یک از اهل بیت خود می آمد زمان نزع روح می فرمود این کلمات را بخوان . چون می خواند می فرمود : « اذهب فلیس علیک بأس » ⁽¹⁾. و ایضاً کلمات فرج در روز جمعه در رکعت اولی در قنوت مستحب است . باز فرمود : واتلُ لَدَیْهِ سُوَرَ القرآنِلاسیَّما یس ذاتَ الشانِ یعنی : در نزد محتضر بخوان سوره های قران را سیما سوره یس را که بسیار صاحب شأن است . و در کتاب « ثواب الأعمال » مروی است : « کسی که سوره یس را یک مرتبه در عمرش بخواند خداوند متعال از برای او می نویسد بهر خلقی که در دنیاست و هر خلقی که در آخرت است ، و در آسمان بهر یک از ایشان دو هزار هزار حسنه ، و دو هزار هزار سیئه از او محو می شود ، و او را فقر و غرامت ⁽²⁾و خرابی و مشقت و جنون و جذام و وسواس و دردی که ضرر برساند نمی رسد و سکرات موت بر او آسان می شود » ⁽³⁾. و در حدیث دیگر است : « اگر یس را بر محتضر بخوانند رضوان با شرابی از بهشت بر بالین وی می آید و او را سیراب می کند » ⁽⁴⁾. باز فرمود : وآیة الکرسی ثمّ السّخرهثم الثلاث من ختام البقره وسورة الاحزاب بعدها ولاینسی الّتی یس تتلو من تلا و بخوان آیة الکرسی بر محتضر وآیات سخره را که در سوره اعراف است : « إِنَّ رَبَّکُمُ

.

اللّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّماوَاتِ والْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَی عَلَی الْعَرْشِ یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهَارَ یَطْلُبُهُ حَثِیثاً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ أَلاَ لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبَارَکَ اللّهُ رَبُّ الْعَالَمِینَ » ⁽¹⁾. و بخوان بر محتضر سه آیه از آخر سوره بقره را ، اوّلُها : « للّهِِ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ . . » ⁽²⁾إلی آخرها . و بخوان بر محتضر سوره احزاب را بتمامها ⁽³⁾و فراموش نشود خواندن سوره « والصافات » که بعد از سوره یس است . و در حدیث است : حضرت موسی بن جعفر علیهماالسلام به فرزندش قاسم فرمودند : « برخیز و بر بالین برادرت سوره والصافات بخوان » . چون قاسم شروع بخواندن نمود و به این آیه رسید : « أَهُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَم مَّنْ خَلَقْنَا » ⁽⁴⁾برادرش رحلت کرد . چون جنازه اش را برداشتند یعقوب بن جعفر عرض کرد : ما رسم داشتیم بر بالین مردگان سوره یس می خواندیم چرا امر به تلاوت سوره والصافات فرمودید ؟ ! آن جناب فرمودند : « خوانده نمی شود این سوره نزد محتضری مگر آنکه راحت می شود نزع او » ⁽⁵⁾. خلاصه تمام آنچه اشاره نمودیم پانزده چیز است بدین گونه باید بر محتضر خواند : اول : دعاء عدیله . دوم : دعاء عهد . سوم : دعاء توبه . چهارم : دعاء یامن یقبل الیسیر . . إلی آخره . پنجم : خواندن لا اله الاّ اللّه .

.

وصیت نامه حضرت امیرمؤمنان علیه السلام که جامع نصایح و مواعظ بسیار است

ششم : تلقین شهادتین معاً . هفتم : ذکر اسامی ائمه اثنا عشر علیهم السلام . هشتم : خواندن کلمات فرج . نهم : خواندن سوره های قرآن عموماً . دهم : سوره یس خصوصاً . یازدهم : آیة الکرسی . دوازدهم : خواندن آیه سخره . سیزدهم : سه آیه از آخر سوره بقره . چهاردهم : خواندن سوره احزاب . پانزدهم : خواندن سوره الصافات . و غرض از این زحمات در این گونه اشارات آن است : هر مسلمانی که اعتقاد به مرگ دارد از قرائت ادعیه ای که او را نجات از نزعات و سکرات موت می دهد غافل نباشد و تکلیف حیات و ممات خود را بداند ، و از وصیت کردن و وصیت نامه نوشتن گریزان نباشد ، پس نظر کنند و بنگرند به ائمه طاهرین علیهم السلامچگونه وصیت نامه ها چه در زمان صحت و چه وقت رحلت مرقوم فرمودند .

وصیت نامه حضرت امیرمؤمنان علیه السلام که جامع نصایح و مواعظ بسیار استو خوش دارم بعضی از وصایای ایشان را بعینها بنویسم از آن جمله حضرت امیرمؤمنان علیه السلام وصیت نامه ها مرقوم فرمودند که یکی از آنها زمان رحلت و شهادتش بود ، و تمام آن وصیت نامه در کتاب « مجالس » مرحوم شیخ مفید و « امالی » ⁽¹⁾مرحوم شیخ

.

طوسی طاب ثراهما مضبوط است ، بعد از حذف سند از حضرت امام حسن علیه السلام مرویست : « لمّا حضرت والدی الوفاة اقبل یوصی فقال : هذا ما أوصی به علی بن أبی طالب أخو محمّد رسول اللّه وابن عمّه وصاحبه اول وصیّة انّی اشهد أن لا اله إلاّ اللّه وأنَّ محمّداً رسول اللّه وخیرته واختاره بعلمه وارتضاه لخیرته وان اللّه باعث من فی القُبور وسائلُ الناس عن اعمالهم عالمٌ بِما فِی الصُّدور . ثمّ انّی أوصیک یا حسن وکفی بک وصیّاً بما أوصانی بعده رسول اللّه صلی الله علیه و آله ، فاذا کان ذلک ـ یا بنیّ ! ـ ألزم بیتک وابک علی خطیئتِکَ ولا تَکُنْ الدُّنیا أکْبَرَ هَمّکَ وأوصیکَ یا بنیّ بالصلاة عند وقتها والزکاة فی أهلها عند محلها والصمت والاقتصاد والعدل فی الرضا والغضب وحسن الجوار واکرام الضیف ورحمة المجهود واصلاب البلاء وصلة الرحم وحب المساکین ومجالستهم والتواضع فانه من أفضل العبادة وقصر الأمل واذکر الموت وازهد فی الدنیا فانک رهن موت وغرض بلاء وصریح سقم . وأوصیک بخشیة اللّه فی سرّ امرک وعلانیتک وانهاک عن التسرع بالقول والفعل فاذا عرض شی ء من أمر الاخرة فابدء به . وإذا عرض شی ءٌ من الدُّنیا فتأَنَّهُ یصب رشدک فیه . وایّاک ومواطن التهمة والمجلس المظنون به السوء فان قرین السوء یَعُزُّ جلیسه . وکن للّه ـ یا بنیّ ! ـ عاملاً وعن الخناء ⁽¹⁾زجوراً ⁽²⁾وبالمعروف آمراً وعن المنکر ناهیاً وواخ الاخوان فی اللّه وأحب الصالح لصلاحه ودار الفاسق عن دینک وابغضه بقلبک وزائله باعمالک لئن لا تکون مثله إیّاک والجلوس فی الطرقات ودع المماراة والمجازاة من لا عقل له ولا علم واقتصد یا بنی فی معیشتک واقتصد فی عبادتک وعلیک فیها بالأمر الذی تطیقه وألزم الصمت تسلم وألزم لنفسک تغنم وتعلم الخیر تعلم وکن للّه ذاکراً علی کلّ حال وارحم من اهلک الصغیر ووقّر منهم الکبیر ولا تأکلن طعاماً حتی تصدق قبل اکله .

.

وعلیک بالصوم فانه زکوة البدن وجنّة لأهله وجاهد نفسک واحذر جلیسک واجتنب عدوّک . وعلیک بمجالس الذکر ، وأکثر من الدعاء ؛ فانّی لم آلک ـ یا بنیّ ! ـ نصحاً وهذا فراق بینی وبینک وأوصیک بأخیک محمداً خیراً فانّه شقیقک وابن أبیک وقد تعلم حبّی له . وأما أخوک الحسین فهو ابن امّک ، ولا أزید ⁽¹⁾الوصاة بذلک واللّه الخلیفة علیکم وایّاه اسأل أن یصلحکم ، وان یکفّ الطغاة البغاة عنکم . والصبر الصبر ! حتی ینزل اللّه الأمر ، ولا حول ولا قوّة إلاّ باللّه العلی العظیم » . خوب است این وصیت نامه شریفه را ترجمه کنم : حضرت امام حسن علیه السلام فرمودند : « چون وقت رحلت پدر بزرگوارم رسید روی کرد برای وصیت کردن و فرمود : این وصیتی است که علی بن ابی طالب برادر پیغمبر صلی الله علیه و آله و پسر عم و مصاحب وی کرده است ، و اول وصیت اوست که : من گواهی می دهم نیست خدائی جز خدای عالم ، و گواهی می دهم محمد صلی الله علیه و آله به پیغامبری آمد به سوی بندگان ، و خداوند آن بزرگوار را به دانش خود برگزید و برتری داد ، و به درستی که خداوند بر می انگیزاند کسانی را که در گورها مدفونند و ا ز کردارشان پرسش می فرماید ، و داناست به آنچه در سینه هاست ، پس از آن تو را ـ ای فرزند ! ـ پند و اندرز می کنم ، و بس است تو را آنچه پیغمبر خدا اندرز فرمود ، پس از آن بزرگوار من به تو می گویم از آنچه می شود : ای پسرک من ! در خانه بنشین و برگناهت گریه کن ، و دنیا را بزرگتر اندیشه خودت قرار مده . و پند می کنم ـ ای پسرک من ! ـ به نماز کردن در هنگامش ، و زکات دادن به اهل آن در محلش ، و خاموشی و میانه روی و استواء در رضاء و غضب ، و نیکی به همسایه ، و مهربانی به مهمان ، و رحم کردن بر اهل رنج و درد ، و پیوستن به ارحام ، و دوستی اهل حاجت و نشستن با ایشان ، و فروتنی که بالاترین کردارهاست ، و کوتاهی آرزو . و یاد کن مرگ را و تارک دنیا شو ؛ از آنکه تو در گرو مرگی ، و نشانه درد و ناخوشی ،

.

و ترا وصیت می کنم به ترسیدن از خداوند سبحان در آشکارا و پنهان ، و تو را نهی می کنم از شتاب کردن در گفتار و کردار . و اگر بر تو چیزی از امر آخرت عرضه دارند ابتدا به آن کن ، و اگر چیزی از امر دنیا بر تو عرضه شود درنگ کن تا راه راست برسی ، و پرهیز کن از جاهائی که بهتان زنند و جائی که گمان بد در آن باشد به درستی که یار بد می فریبد هم نشین خود را و باش از برای خدا ای پسرک من کار کننده و از فحش دوری کن و به نیکی فرمان ده و از بدی باز دار و در راه خدا با برادرها برادری کن و دوست بدار نیکوکار را برای نیکی کارش و با آنکه از آئین تو خارج شده نرمی کن اما به دل دشمن او باش و از کردارهایش جدائی بجوی تا مانند او نشوی و دوری جو از نشستن راهها و گذرها و پاداش مده کسی را که دارنده خرد و دانش نیست و در گذران خود میانه روی کن و در بندگی هم . و بر تو است در بندگی کردن به آنچه همیشه توانائی داری ، و بچسب به خاموشی آسایش می یابی ، پیشتر بفرست برای فردایت بهره می بری ، بیاموز نیکی را دانا می شوی ، و در هر دم خدا را یاد کن . و بر خُردسال از بستگان خودت نوازش کن ، و سالخوردگان ایشان را بزرگ بدار ، و نخور خوردنی مگر آنکه پیش از خوردن به درویشی چیزی از آن دهی ، و بر تو است روزه گرفتن ؛ از آنکه تن را پاک می کند و سپری است از برای روزه داران ، و توانا کن جانت را ، و از هم نشین بد و دشمن دوری جو . و بر توست رفتن به جاهائی که یاد خدا می شود ، و بسیار بخوان خدا را پس به درستی که من نگذاردم ای پسرک من پندی از برای تو که نگفته باشم و این دم جدائی من است از تو . و تو را اندرز می کنم به برادرت محمد به نیکی کردن که آن برادر و مانند توست و پسر پدرت ، و می دانی که من به چه اندازه او را دوست دارم ، و ا ما برادرت حسین پسر مادر توست و دیگر برای وی اندرزی نمی کنم ، و خداوند پس از من شما را نگاهدارنده است

.

در وصیت نامه صدیقه طاهره

و از خداوند پرسش می کنم و می خواهم نیک کند شما را ، و نگاهدارد بدی سرکشان و ستمکاران را از شما ، پس شکیبائی کنید شکیبائی تا آنکه فرود آید فرمان و توانائی نیست مگر خداوندی را که بلند و بزرگ است » . وصایای دیگر حضرت شاه ولایت در کتاب مستطاب « نهج البلاغة » و کتاب « اصول کافی » وکتاب « امالی » و « مجموعه ورام » و « مجالس » مرحوم شیخ مفید بخوانند و متنبه شوند و اگر این بنده بخواهم تمام وصایای آن جناب را بنویسد کتابی مبسوط می شود عجالةً آنچه در این وصیتنامه بود نگاشت اهل رشاد را بهتر از این موعظه و نصیحتی نمی شود .

در وصیت نامه صدیقه طاهرهصلوات اللّه علیها وعلی أبیها وبعلها وبنیها و دیگر وصیت نامه مشکات نبوت وعقیله رسالت صدیقه طاهره فاطمه زهراء صلوات اللّه علیها است . چنانکه در جلد عاشر « بحار الأنوار » ⁽¹⁾مرویست چون حضرت امیرمؤمنان علیه السلام بر بالین آن مخدره حاضر شد رقعه ای یافت که بر آن نوشته شده بود : « بسم اللّه الرحمن الرحیم » « هذا ما أوصَتْ بِهِ فاطِمَةُ بنتُ رسول اللّه صلی الله علیه و آله أوصت وهی تشهد أن لا إله إلاّ اللّه وأنَّ محمَّداً عبدُهُ وَرَسُولُه وأنَّ الجنّة حق والنار حقّ وأنّ الساعَةَ آتیة لا رَیْبَ فیها وانّ اللّه یَبْعَثُ مَنْ فِی القُبور . یا علی ! أنا فاطمة بنت محمد صلی الله علیه و آله زَوَجّنی اللّهُ مِنْکَ لأکونَ لَکَ فی الدنیا والآخرَةِ . أنتَ أولی بی مِنْ غَیْری ، حَنِّطنی وَغَسِّلنی وَکَفّنّی باللیل وصلّ علیّ وادفنّی باللیل ، ولا تُعْلِمْ أحداً .

.

در وصیت نامه حضرت امام حسن مجتبی علیه السلام است

وأستودعُکَ اللّه واقرأ علی وُلدی السلامَ إلی یوم القیامة » . و در کتاب « مصباح الانوار » مرویست : حضرت صدیقه طاهره بعد از پدر بزرگوار شصت روز بماند ، چون مریضه شد واشتداد یافت مرض آن مخدره این دعاء بخواند : « یا حیّ یا قیّوم ! برحمتک استغیث فاغثنی . اللهم ! زحزحنی عن النار وادخلنی الجنّة والحقنی بأبی محمّد صلی الله علیه و آله » .

در وصیت نامه حضرت امام حسن مجتبی علیه السلام استاما وصیت نامه حضرت امام حسن مجتبی علیه الصلاة والسلام از کتاب « بحار الأنوار » ⁽¹⁾محل حاجت آنرا از حدیث مبسوط می نویسد که حضرت امام حسن علیه السلام در زمان رحلت خود به امام حسین علیه الصلاة والسلام فرمودند : « ای برادر ! بنویس : هذا ما أوصی به الحسن بن علی إلی أخیه الحسین بن علی أوصی أنه یشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریک له وأنه یعبده حق عبادته ولا شریک له فی الملک ولا ولیّ له من الذلّ وانّه خلق کلّ شی ء فقدّره تقدیراً وانه أولی من عُبِد واحق من حُمِد من اطاعه رشد ، ومن عصاه غوی ، ومن تاب الیه اهتدی . فانی اوصیک ـ یا حسین ! ـ بمن خلّفتُ من أهلی ووُلدی وأهل بیتک أن تصفح عن مسیئهم وتقبل عن محسنهم وتکون لهم خلفاً ووالداً ، وان تدفننی مع رسول اللّه صلی الله علیه و آله ، فانّی احقّ به وببلیته وممّن ادخل بیته بغیر اذنه ولا کتاب جاءَهم من بعده . قال اللّه تعالی فیما أنزله علی نبیه فی کتابه « یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاَ تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلاَّ أَن یُؤْذَنَ لَکُمْ » ⁽²⁾. فواللّه ! ما اذن لهم الدخول علیه فی حیاته بغیر اذنه ولا جاءهم الاذن فی ذلک من بعد وفاته

.

وصیت نامه جناب سید الشهداء علیه السلام برای محمد بن حنفیه وعموم بنی هاشم

ونحن مأذون فی التصرف فیما ورثناه من بعده فان ابت علیک الامرأة ⁽¹⁾. فانشدک اللّه ! بالقرابة التی قرب اللّه عزّوجلّ منک والرّحم الماسّة من رسول اللّه صلی الله علیه و آله أن لا تهریق فی محجمة من دم حتی تلقی رسول اللّه صلی الله علیه و آله فنختصم إلیه ونُخبره بما کان من الناس إلینا بعده » . ثمّ قبض علیه السلام . الحدیث . همانا دوستان این خانواده بر این دو وصیت نامه بنگرند و بگریند برای آنکه صدیقه طاهره علیهاالسلام بعد از ذکر عقاید حقه وصیت می فرماید حضرت شاه ولایت علیه السلام در شب بدن شریفش را دفن نماید تا اهل خلاف به تشییع جنازه اش حاضر نشوند ، و فرزندش حضرت امام حسن علیه السلام وصیت می نماید در همین وصیت نامه که بدن مبارکش را در جوار جدّ بزرگوارش دفن ننمایند برای اثاره فتنه و اراقه دماء ، و عاقبت ملاحظه نمایند بر دفن آن مخدره در شب و دفن این بزرگوار در روز چه فسادها برپا نمودند و چه جسارتها کردند و خواستند بین محمد صلی الله علیه و آله و آل آن جناب تفریق و تفکیک نمایند . خلاصه مراد داعی از شرح و نقل این دو وصیت بعد از وصیت نامه حضرت شاه ولایت علیه السلام یکی به جهت میمنت و زینت این اوراق بود و دیگر خواستم عمل پاکان دین را در نوشتن وصیت نامه و تجدید عهود قدیمه و تعیین امور اخرویه و تکلیف بازماندگان را بر شما بخوانم تا آگاه شوید .

وصیت نامه جناب سید الشهداء علیه السلام برای محمد بن حنفیه [وعموم بنی هاشم]و جناب خامس آل عبا علیه الصلاة والسلام نیز وصیت نامه ای مرقوم فرمودند : یکی تجدید عقاید و تأکید عهد است و اقرار بما جاء به النبی صلی الله علیه و آله ، و آنرا برای برادر بزرگوارش محمد بن حنفیه در زمان خروج از مدینه و توجه به عراق مرقوم فرمود ؛ و یکی دعوت بنی

.

هاشم است و خبر دادن از شهادت . اما وصیت اول : بروایت « بحار الأنوار » ⁽¹⁾آن بزرگوار در زمان بیرون آمدن از مدینه دوات و کاغذ خواست و این مضمون بلاغت مشحون را مرقوم فرمود : «بسم اللّه الرحمن الرحیم» « هذا ما أوصی به الحسین بن علی بن أبی طالب إلی أخیه محمّد المعروف بابن الحنفیّة ان الحسین یشهد أن لا اله إلاّ اللّه وحده لا شریک له وأنّ محمداً عبده ورسوله جاء بالحق من عند الحق وان الجنّة حق والنار حق وان الساعة اتیة لا ریب فیها وان اللّه یبعث من فی القبور . وانّی لم أخرج اَشَراً ⁽²⁾ولا بطراً ولا مفسداً ⁽³⁾ولا ظالماً وإنّما خَرَجتُ لطلب الاصلاح فی امّة جدّی أُریدُ أن آمر بالمعروف وانهی عن المنکر واسیر بسیرة جدی وأبی علی بن أبی طالب . فمن قبلنی بقبول الحق فاللّه أولی بالحق ، ومن ردّ علیّ هذا اصبر حتی یقضی اللّه بینی وبین القوم بالحق وهو خیر الحاکمین . وهذا وصیّتی ـ یا أخی ! ـ إلیک ، وما توفیقی الاّ باللّه ، علیه توکلت وإلیه أنیب » . ملخّص از ترجمه آن است : « این وصیت نامه را حسین بن علی برای برادرش محمد معروف به ابن حنفیه نوشته است و حسین شهادت به وحدانیت حق و رسالت پیغمبر صلی الله علیه و آله بنده اش می دهد که از جانب حق بحق آمد و بهشت و دوزخ حق است و قیامت در پیش و خداوند مبعوث می فرماید مرده ها را از قبرها و به درستی که من بیرون نمی روم از جوار جدم برای افساد و ظلم کردن بلکه می خواهم اصلاح نمایم احوال امت جدم را ، و می خواهم امر به معروف و نهی از منکر نمایم و به سیره جدم و پدرم سیر کنم . پس هر کس قبول کرد قول حقّ مرا خداوند اولی است بحق و هر آنکه رد کرد بر من شکیبائی و صبر می کنم تا خداوند بین من و بین قوم حکم فرماید و خداوند بهتر حکم کنندگان است .

.

در وصیت نامه جناب موسی بن جعفر علیهما السلام

و این وصیت من است ـ ای برادر ! ـ به سوی تو ، و توفیق و توکل و بازگشت من به سوی اوست » . پس این وصیت نامه را پیچید و مهر کرد و به محمد مرحمت نمود و نیمه شب از مدینه حرکت و نهضت فرمود . وامّا وصیت نامه دیگر که برای عموم بنی هاشم مرقوم فرمود : مرحوم کلینی محمد بن یعقوب روایت کرده است که حضرت صادق علیه السلام به حمزة بن حمران فرمودند : « جناب امام حسین علیه السلام کاغذ خواست زمانی که متوجه عراق بود و نوشت : « بسم اللّه الرحمن الرحیم » « من الحسین بن علی الی بنی هاشم . اما بعد ؛ فانه من لحق بی منکم استشهد ومن تخلف لم یبلغ مبلغ الفتح ، والسلام » ⁽¹⁾. ملخص معنی آنکه : « این نامه من به سوی تمام بنی هاشم است هرآنکس از ایشان بمن ملحق شود شهید می شود و کسی که تخلف نماید او را فتح و فیروزی در دنیا و آخرت نیست » .

در وصیت نامه جناب موسی بن جعفر علیهما السلام که برای خوانندگان نفع کثیر داردو در کتاب مستطاب « عیون اخبار الرضا » ⁽²⁾وصیت نامه ای از حضرت موسی بن جعفر علیهماالسلاممرویست ، خوش دارم آن را هم بنویسم برای آنکه در کتب موجوده از مناقب کمتر بنظر می آید و دیگر زحمت ندهم . و امیدوارم از برکت این وصیت نامه مبارکه بی اجر نباشم ، و این مضمون وصیت را

.

جمعی از فرزندان آن بزرگوار و اصحاب اطیاب که بوده اند خبر دادند مانند : اسحاق بن جعفر بن محمد و ابراهیم بن محمد جعفری و جعفر بن صالح و معاویة بن الجعفرییّن و یحیی بن حسین بن زید و سعد بن عمران انصاری و محمد بن جعفر اسلمی ، و همه ایشان را شاهد و گواه گرفت ، و در اول این وصیت نامه نوشت : « إنّ أبا ابراهیم موسی بن جعفر اشهد علی وصیّته اسحاق بن جعفر . . » إلی آخره ، ـ یعنی : « موسی بن جعفر این اشخاص را شاهد و گواه گرفت ـ انه یشهد أن لا اله الاّ اللّه وحده لا شریک له وانّ محمّداً عبده ورسوله وَأنَّ الساعَةَ اتیَةٌ لا رَیْبَ فیها وانّ اللّه یَبْعَثُ مَنْ فِی القُبور وَأنَّ البَعْثَ بَعْدَ المَوتِ حَقّ وَأنَّ الحِسابَ والقِصاصَ حقّ وَأنَّ الوقوفَ بَیْنَ یَدی اللّهَ عَزّوجلّ حقّ وأنَّ ما جاءَ بِهِ محمَّدٌ حقّ حقّ حقّ وأنَّ ما نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأمینُ حقّ علی ذلِکَ احیا وَعَلَیْهِ اُبْعَث إن شاء اللّه . اُشهدُهُمْ أنَّ هذا وصیَّتی بِخَطّی وَقَدْ نَسَخْتُ وصیّة جدّی أمیرالمؤمنین علیه السلام وَوَصایا الحسَنَ والحُسَینَ وَعلیّ بن الحُسَینِ وَوَصیّة محمّد بن علی الباقر ووصیّة جعفر بن محمَّد قبل ذلک حرفاً بحرف وأوصیت بها إلی علیٍّ ابنی وبَنِیَّ بعده معه إن شاءاللّه تعالی ، فإن آنس منهم رشداً واحبّ اقرارهم فذاک له وإن کرههم وأحب یخرجهم فذاک له ولا أمرَ لَهُمْ مَعَهُ . وَأوصَیتُ إلیهِ بصدَقاتی وَأموالی وَصبیانی الذی خلّفتُ وولدی إلی ابراهیم والعباس واسماعیل واحمد وامّ أحمد وإلی علی أمر نسائی دونهم وثلث صدقة أبی وأهل بیتی یصنعه حیث یری ویجعل منه ما یجعل منه ذو المال فی ماله ان أحبّ أن أجیز ما ذکرت فی عیالی فذاک إلیه وإن کره فذاک إلیه . وإن أحبَّ أن یبیع أو یهب أو ینحل أو یتصدّق علی غیر ما استثنیته فذاک إلیه وهو أنا فی وصیّتی فی مالی وفی أهلی وولدی . وإن رأی أن یقرّ اخوته الذین سمّیتهم فی صدر کتابی هذا اقرّهم ، وإن کره فله أن یخرجهم غیر مردود علیه . وإن أراد رجل منهم أن یزوّج اخته فلیس له أن یزوّجها الاّ باذنه وأمره وأی سلطان کشفه عن شی ء أو حال بینه وبین شی ء ممّا ذکرت فی کتابی فقد برئ من اللّه تعالی ومن رسوله ، واللّه ورسوله

.

بریئان منه ، وعلیه لعنة اللّه ولعنة اللاعنین والملائکة المقرّبین والنّبیّین والمرسلین أجمعین وجماعة المؤمنین . ولیس لأحد من السلاطین أن یکشفه عن شی ء لی عنده من بضاعة ولا لأحد من ولدی ولی عنده مال وهو مصدق فیما ذکر من مبلغه ان اقل أو اکثر فهو الصادق وإنّما أردت بادخال الذین ادخلت معه من ولدی التنویه ⁽¹⁾باسمائهم واولادی الاصاغر وامّهات اولادی ومن أقام منهم فی منزله وحجابه فله ما کان یجری علیه فی حیاتی إن أراد ذلک . ومن خرج منهنّ إلی زوج فلیس لها أن ترجع إلی حوایتی ۲ الاّ أن یری علیّ ذلک وبناتی مثل ذلک ولا یزوّج أحد نسائی أحد بناتی هنّ اخوتهنّ من امّهاتهنّ ولا سلطان ولا عمل لهنّ الاّ برایه ومشورته . فان فعلوا ذلک فقد خالفوا اللّه ورسوله وحادّوه فی ملکه وهو أعرف بمناکح قومه إن أراد أن یزوّج زوّج وإن أراد أن یترک ترک . وقد أوصیتهم بمثل ما ذکرت فی صدر کتابی هذا واشهد اللّه علیهم . ولیس لأحد أن یکشف وصیتی ولا ینشرها وهی علی ما ذکرت وسمّیت فمن أساء فعلیه ومن أحسن فلنفسه ، « وَمَا رَبُّکَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِیدِ » ⁽²⁾. ولیس أحد ⁽³⁾من سلطان ولا غیره أن یفض کتابی هذا الذی ختمت علیه اسفل ، فمن فعل ذلک فعلیه لعنة اللّه وغضبه والملائکة بعد ذلک ظهیر وجماعة المسلمین والمؤمنین » . وختم موسی بن جعفر والشهود . تمّ الحدیث .

.

در ترجمه وصیت نامه حضرت موسی بن جعفر علیهماالسلام است

در ترجمه وصیت نامه حضرت موسی بن جعفر علیهماالسلام استآنچه از معانی این فقرات شریفه تلخیص کرده ام اشاره کنم : پس از اقرار و اذعان به شهادتین و تصدیق بما جاء به النبی صلی الله علیه و آله وما نزل به الروح الامین ، حضرت موسی بن جعفر علیهماالسلام فرمودند : « این وصیت را به خطّ خودم از وصیّت جدم امیرمؤمنان علیه السلام و پدران بزرگواران دیگرم حرف به حرف نسخه کرده ام ، و اکنون وصیت می کنم به فرزندم علی و فرزندان دیگر من بعد از وی که با او هستند ، پس رشدی از ایشان اگر یافت و خواست ایشان را در این کار قرار و استوار کند مختار است ، و اگر کراهتی پیدا کرد و بخواهد بیرون کند اختیار دارد ، و ایشان را امری نیست ، و وصیت می کنم به سوی او در خصوص صدقات و اموال و اطفالی که می گذارم و فرزندانم سیّما ابراهیم و عباس و اسماعیل و احمد و ام احمد ، و امر زنان من در دست فرزندم علی است ، و ثلث صدقه پدرم و اهل بیت من با اوست هر کجا می خواهد بگذارد و صرف نماید و چگونه ذوالمال در مال خود تصرف می کند او را نیز همین نحو قدرت بر تصرّف است هر نحو بخواهد اجازه بدهد در عیال من . اگر خواست از اموال من بفروشد یا ببخشد یا صدقه دهد از آنچه استثناء نکرده ام ، و آن جناب وصیّ منست در مال من و اهل من واولاد من . اگر بخواهد قرار دهد برادرانش را که در اول این کتاب نامهای ایشان را ذکر کردم . و اگر بخواهد ایشان را بیرون نماید ، و اگر بخواهد مردی از ایشان تزویج کند خواهر او را بدون اذن و امر او نتواند . و هر پادشاهی که بخواهد کشف کند و مانع شود از آنچه یاد کرده ام در این کتاب هر آینه از خدا و رسول خدا بیزار است و خدا و رسول هم از او بیزارند ، و بر او باد لعنت خدا و لعنت لعن کنندگان و لعنت ملائکه مقرّبین وانبیاء و مرسلین و جماعت مؤمنین .

.

و نمی رسد احدی از پادشاهان را از مال من و از آنچه در نزد فرزندی از فرزندان من است ظاهر کند و بخواهد . و هر آنچه فرزند من علی بفرماید در مقادیر مال من از کم و زیاد راست گوی است ، و بعضی از فرزندانم را که داخل نمودم و نامهای ایشان را یاد کردم برای رفعت شأن ایشان است ، و فرزندان کوچک و مادرهای فرزندان من هر که در خانه اش نشست و در پرده اش مستور شد هر آنچه در زمان حیات من داشته اند باز بدهند . و هر یک از زنان من شوهر اختیار کرد دیگر نباید چیزی بخواهد مگر آنکه فرزندم علی بخواهد به او چیزی بدهد ، و همین طور است عمل دخترهای من . و نباید یکی از زنهای من یکی از دخترهای مرا که از مادر دیگر باشد شوهر دهد ، سلطنت و رأیی از برای ایشان نیست مگر به رأی و مشورت آن بزرگوار باشد ، و اگر بدون اذن و صلاح دید آن جناب این کار را کنند هر آینه خلاف با خدا و رسول کرده اند و معارضه در ملک وی نمودند و فرزند من شناساتر است در نکاح دادن قومش اگر بخواهد تزویج کند و اگر بخواهد بگذارد ، و ایشان را هم در اول این کتاب وصیت کرده ام و خدا را گواه گرفته ام بر ایشان . و نیست احدی را که بگشاید و باز کند وصیت نامه مرا یا آنکه اشاعه نماید ، و آن وصیت بهمین طرزی است که یاد کرده ام و نام برده ام ، هر آن کس بدی کرد بر خود کرده است و هر آن کس خوب کرد به خودش برمی گردد ، و نیست پروردگار ستم کننده به بندگان ، و نمی رسد پادشاهی و غیر او را که خلاف و نقض عهد نماید و بگشاید ، و این موردی که مهر می کنم آخر وصیت نامه است ، و هر کس بگشاید بر او لعنت خدا و غضب او و ملائکه و تمام مسلمین و مؤمنین باد ! » . و آخر این وصیت نامه را حضرت موسی بن جعفر علیهماالسلام و جمعی از شهود مهر کردند .

.

و این حدیث شریف و وصیت صحیحه تمام شد مگر آنکه صدوق علیه الرحمه در کتاب مذکور جزء دیگری که مربوط به این وصیت است در اختلاف فرزندان حضرت موسی بن جعفر علیهماالسلام نقل نموده است برای ملاحظه اختصار از آن گذشتم . اکنون در آخر عرض دین حضرت عبدالعظیم علیه السلام و وصایا و نصایح مسطوره مذکوره این عبد ذلیل که محمّد باقر بن محمّد اسماعیل است خدمت اهل ایمان و یقین عرض دینی می نماید که خلاصه ای از اصول عقاید و فروع قواعد است و ملخّص از بیاناتیست که در این مجموعه ذخیره کرده ام و برآنچه شرح داده ام سیما خدمت خواص عرضه می دارم و ایشان را گواه می خواهم برای نجات از اهوال و افزاع قیامت تا بر این دین شهادت دهند و بر مذهب من گواه باشند . و چون اهالی ایران پارسی زبانند و بر حسب اصطلاح معتاد از غیر این لغت باید گریزان باشند لهذا به روش ایشان خواستم وصیت نامه خود را منحصر به عبارات فارسیه کنم چنانکه جماعتی از حکماء و شعراء در تحریرات نثریّه و تقریرات شعریّه همّت خودشان را مصروف نمودند از اصطلاح معمول و لغت مرسوم تجاوز ننمایند ، و شاید بعضی برای انسی که به ترکیب لغات و تألیف اصطلاحات دارند در بدو نظر منزجر باشند و آنها را کلفت دانند شاید بعد از مرور و دقت نظر بر ایشان کلفت و مشقّتی نباشد ، و گویا کلفت نویسنده را افزون از خواننده دانند و این وصیت نامه را بزبان پارسی موسوم به « پیمان نامه » نمودم وبحول اللّه وعونه و تأییده عرض می کنم :

.

پیمان نامه

پیمان نامهدر بیان نامه ای که به فارسی تحریر شده است و تمام اصول و فروع و عقاید شیعه در آن مندرج استپس از ستایش کردگار و نیایش پروردگار این بنده گناه کرده در این نامه خواست پیمان نخست را از نوک خامه تازه نماید و برادران راه را از کیش خویش آگاه کند برای آنکه برگزیدگان خدا که این آئین از ایشان است در روز رستاخیز مرا به یادی دل شاد نمایند و سزای آنچه سالهای دراز گفته ام و در خانه دلم نهفته ام از خداوند کارساز بی نیاز برای من بخواهند و از افسردگی و آزردگی آن روز برآورند همانا خواننده را هم این پیمان نامه اندرز و پندی است که از هر بندی رها کند و از هر گزندی نگاهدارد پس می گویم : مر این پند را زیور گوش دارکه فردای سختت بیاید به کار از این پند و پیمان شوی سودمندبه امروز و فردا نیابی گزند که این پند پیغام یزدان بودتو را گوش باید بفرمان بود اگر بندگی خواهی این راه توستکه با دوست پیوسته ای در نخست مباش ای برادر دمی خودپرستمکن کوته از دامن دوست دست اکنون در آغاز این نامه خوشتر پناه بردن بخداوند یگانه است از دام و فریب اهریمن دیو دیوانه ؛ از آنکه وی دشمنی افسون گر و دیوی خیره سر است ، چرا از این دشمن بی باک نیندیشیم ؟ و از زیان وی در سال و ماه و هفته و روز خاموشیم ؟ روزگاریست دراز این بد اندیش در کار ماست ، و ما از وی اندیشه نداریم ، بیچاره آن کسی است پیرو گفتارش باشد ، و از پی کردارش رود ، از زیانش نپرهیزد و از آسیب وی نگریزد ، به گمان خام به دام

.

در تضرع و ابتهال حضرت آدم علیه السلامو قبول توبه اش در زمین بدین گونه

آن بد فرجام افتد و پاس کیش خویش را نگاه ندارد . پس ای دوست مهربان ! از راز نهانم آگاه شو ، و از آنچه در نهادم نهاده ام بهره ای بخواه ، و بدان این پیشوای اهریمنان و راهنمای دوزخیان را خداوند دانا نه از برای دشمنی خود آفرید و نه از برای رنج و آزار تو برگزید ، خواست هر کس هستی خواهد دریغ ندارد ، و هر دستی که به سوی وی برآید تهی نگذارد ؛ از آنکه بخشایش این بخشنده بی بهانه است ، و از برای هر آشنا و بیگانه ، دری بر همه می گشاید و خودی می نماید . سخن را روشن کنم : هرگونه بدی که به گمان تو آید به بارگاه خدا راه ندارد مانند نیستی به هستیش گل دیو و فرشته را یک دست سرشته ، و بر هستی ایشان جز نام نیکی پیوسته ، پس زشتی کردار و بدی رفتار از خویشتن است و از خدای برگشتن ، که گفته اند : هر کس ما را نباشد از ما نباشد ، و هر آن کس به خود آید از پای در آید . چنانکه فرمود : هر نیکی از ماست و هر بدی از تو ، بنگر این دشمن سالخورده که برای گرفتن گنج نهانت رنج گران کشد و کوشش فراوان کند سالها با فرشتگان زندگی کرد و بندگی نمود ، و هرآنچه در تو پنهان است در وی آشکارا بود .

در تضرع و ابتهال حضرت آدم علیه السلام و قبول توبه اش در زمین بدین گونهبا پدر ما همسری کرد و برتری جست ، به بازیچه ای چندان ساده دل مستمند را بفریفت ، از گلشن بهشت بیرون کرد ، و بدین گلخن کنش آورد ، نگذارد از میوه های بهشت بهره ای ببیند و گلی بچیند ، چنانش افسرده و پژمرده کرد که روزگاری دراز با جفت خویش هم آغوش نگردید ، و در کنج این زندان سرای سر به دامن اندوه کشید ، روز و شب تن ناتوانش نزار و از جدائی بهشت چون ابر بهار زار زار بگریست ، سیصد سال سر بالا نکرد و آب دیدگانش به دامان می دوید ، و از هر دانه اشکش بزمین نارسیده گیاه سبز می دمید ، و هماندم به آه سوزنده اش می سوزانید ، مرغان خوش خوان دور از شمار و ا

.

فزون از هزار در کنار آن دل شکسته انجمنی افراشتند و نوائی داشتند . پس فرزندانش را سزد که هر دم بنگرند و پند گیرند و از افسون و زیان وی هراسان و گریزان باشند . پس چه شد که آن زمین آسمانی گشت و از اندوه درون برست ، و از پستی نیستی بلندی هستی یافت ، لبش خندان و دلش شادان ، و خدایش نوازش فرمود ، و وی را خوشه چین خرمن دانش خود کرد ، و از لغزش گذشته اش بگذشت ، و باز به همسایگی خویش سرافرازش فرمود ، همانا لابه و زاری ، فروتنی و خاکساری ، به همان جایگاه و بارگاه نخستین برگردانید ، و برای پناه بردن به آن درگاه آن همه بلندی و بروسندی یافت . پس سزاوار آن است تو نیز از آن دیو بد سگال کناره جوئی و روی ترش کنی ، و به خود راه ندهی ، و از فریب وی بیندیشی ، و او را دشمن بزرگ خود دانی ، و از آنچه با پدرت کرد پند گیری ، و آرزوهای درون را برون کنی ، و توشه ای در خور این راه دراز آماده سازی که این جهان جای آسایش نیست ، همانا گذرگاهیست پر لغزش . و از اینجاست که گفته اند : هر دمی که بر فرزند خاک می گذرد خشتی از خانه زندگی او ویران می شود ، و هر گامی که می دارد به گور خویش نزدیک می گردد . پس خوب است بخوانم : برگ کاهم پیش تو ای تند بادمن نمی دانم کجا خواهم فتاد شگفت آن است که ماندگان از دوست گریخته پناه به دشمن آورده ایم ، و هر آنچه زیان دوستی و راه راست است از این دشمن گمراه می خواهیم ! دست گیری نکند آنکه خود از دست رودره نمائی نکند آنکه به گمراهی خواست ای خدای مهربان ! تو ما را از بند این دشمن ستمکار رهائی ده ، و ریسمان شرمساری و رسوائی را از گردن ما بردار ، وی را بران ، و ما را در بیمارستان بخشش خود بخوان ، و داروی امیدواری در کام ما بریز ، و رنج ما بندگان فریب خورده را ببر ، و رشته دوستی

.

در خواهش عقل و رهنمائی اوست بنده را در بدو تکلیف

این ستمگر را ببر که جز تو ما را پناهی و به هیچ در خانه راهی نیست ؛ از آنکه پناه درماندگانی و چاره ساز بیچارگان . و دیگر مرا ای برادر سخنی خوشتر است : هر کس را دو چیز در خور یکی جان و دیگری تن ، جان از یزدان است و تن از برهمن ، این دو درهم آمیخته اند و با هم آویخته اند ، هر یک پیشه ای دارند و اندیشه ای آرند ، یکی برتر از آسمان است و دیگری پست تر از زمین ، یکی راهنمای بهشتیان و دیگری راهبر دوزخیان است ، تن خواهنده آرایش است چه جان که دور از آلایش است ، یکی خدا منش است و دیگر دیو روش ، جان خدا خواه است و تن خودپرست ، نشان جان بیرنگی است و نشان تن خوش رنگی ، جان رویش به جانان است و گوشش به فرمان ، تن از فرمان یزدان روی گردان ، تن بت پرست است و جان بت شکن ، جان بندگی کند و تن خدائی آغازد ، تن آشیانه این اهریمن است ، جان آرامگه جانان . هیچ نبود خوشتر از دیدار دوستسوی جان رو زان که آنجا جای اوست

در خواهش عقل و رهنمائی اوست بنده را در بدو تکلیفپس آرزوهای این تن را بگذار و آسایش جان بخواه ، و در سایه وی بنشین و آسوده شو . باری بهتر آن است بگذارم و بگذرم ، و بیشتر از این نگنجد در این نامه بسپرم ، و با دوستان در این پیمان نامه به میان آورم ، پس خدای دانا و راهنمای توانا را گواه می خواهم که بر آن از مادر زاده ام و برای سزای خواستن آماده ، نخستین خداوند یزدان که آفریننده زمین و آسمان است از بندگانش شناسائی خواست ، و خرد را که فرمانفرمای کشور تن و از پرتو رویش دل و جان روشن است به راهنمائی و شناسائی راهها و نامها و نشانهای خود به سوی ما فرستاد ، و چیزهائی که رستگاری ما در آن است به وی آموخت . پس

.

در صفات ثبوتیه است که باید برای خدا ثابت نمود

خرد در آغاز نمایش خویش به این سراچه تن درود آفریدگار و شناسائی پروردگار را فرمان داد ، و به درگاه کارساز بی انباز رهنمون شد ، پس به فرمان این پیغمبر پنهان شناختن خدا و پیغمبر آشکار که آورنده فرمانهای او است و شناختن نگاهبانان این کیش بسیار پسندیده و سزاوار است چنانکه فرمود : بگروید به خدا و پیغمبرش و به آن روشنائی که از آسمان به زمین فرستادیم و آیین ما هم همین است .

در صفات ثبوتیه است که باید برای خدا ثابت نمودپس به فرمان خرد در خداوند هشت نشان باید باشد که همه آنها یکیست و آن یک از هستی وی جدا نیست : نخست : همیشگی هستی اوست که بوده است وهست و خواهد بود ، نبوده است روزی که نباشد ، و نشاید روزگاری جز از فرمان وی استوار گردد ، و اگر نه توانگر و بی نیاز و آفریدگار و کارساز نخواهد بود . دوم : تواناست هر آنچه بخواهد می شود و توانائیش به هر چه جز اوست پیوستگی و بستگی دارد ، و هر زبردستی زیر دست توانائی وی است . سوم : زنده است و زندگانی بندگان نیز از اوست ، و نباید گفت : زنده بودن خداوند نشانه برون از هستی اوست چنانکه برخی از بیخردان رفته اند . چهارم : خواهشمند فرمان است از بندگان و می خواهد کارهای ناپسند که زیان آورد بجای نیاورند ، و این خواستن هم دانستن و دانشی است که در نیکی و بدی ایشان دارد ، و هرگز کار تازه ای که در پیش سپس آید بر وی نیاید ، گروهی خواست خدا را به دو گونه پنداشته اند : یکی یک است با هستیش و برون نیاید ، و آن دیگری برای ماها هست شد تا پیوستگی ماها به وی باشد . پنجم : خداوند داناست ؛ از آنکه همیشگی در هستی اوست و هر آنچه پیدا و نهان است از وی بپاست ، ناچار باید از همه کس آگاه باشد ، ببیند و بشنود و بداند و دانشش چون

.

در صفات سلبیّه است که باید از خداوند سلب نمود

توانائیش به همه بندگان برسد . ششم : خداوند شنوا و بیناست ، نه آنکه مانند ماها بندگان نیازی به پاره ای داشته باشد ، همانا بینائی و شنوائی وی خود هستی است . هفتم : خداوند گویاست باز نه از راه نیاز به پاره ای از زبان ، و گویائی خدا آفریدن آوازیست در تنی ، و اگر جز آن است کاست و کمی و زیان به بارگاهش راه یابد ⁽¹⁾. آری گروهی از دانشمندان را در گویائی خداوند سخنان است ، برخی گویائی را خود هستی دانند و گروهی جدا از خدا ، و ما هر آنکه دانشمند است و خاموش گویا دانیم . هشتم : خداوند درست کار و کردار است ، و داد از ستمگر خواهد ، و به فریاد ستم رسیده برسد ، و داد خواهی نماید ، و جز کار نیک نکند ، و آنچه زشت است از وی پدید نیاید ، و خود می دانی زشت کار از دانش تهی است .

در صفات سلبیّه است که باید از خداوند سلب نمودهفت چیز دیگر است که باید از خداوند بردارند و برای وی روا ندارند ، بدین گونه آن هشت نشانه که شمار درهای بهشتند نشانه های هستی اند ، و این هفت بشمار درهای دوزخ نشانه های نیستی : نخست : خداوند دو چیز بهم پیوسته و آمیخته نیست ، و اگر نه هر یک را به دیگری نیاز است و دیگر هستی خدا جاوید نمی ماند . دوم : خداوند را تنی نیست ؛ از آنکه تن را درازی و [...] ⁽²⁾فرورفتنی درخور است ، و هر آنکه دارنده تن و نماینده این نشان او را جایگاهی باید . سوم : خداوند دیدنی نیست ، و اگر چنین است باید به یک سوی و کناری باشد تا دیده شود ، و تا تابش چشم به وی برسد ، و آنان که بعد از پیغمبر صلی الله علیه و آله سه نفر دیگر را جز داماد

.

نیک نهادش برانگیختند خدا را دیدنی می دانند ، امید است با همان خدا که چهارم پیشوایان ایشان است هم آغوش گردند . چهارم : خداوند از آلایش که در ماهاست پاک است ، و پیرایه نیست که بر جایگاهی فرود آید ، و خداوند را دو گونه نشان است : یکی همتا و برابر ندارد و از هستی وی جدا نخواهد شد مانند توانائی و زندگی ، دوم از هستی وی بیرون است مانند روزی دادن و هستی دادن ، و این نشان را همتائی است . پس بوده است روزی که روزی نمی داده است و هستی نمی بخشید . پنجم : از برای خداوند انبازی نیست ، و دو تن نشاید خدائی کنند ، و اگر دو تن باشند خواهش ایشان در یک دم فراهم نیاید ، و این سخن دراز است و زبان من کوتاه . ششم : خداوند را نشانه های افزون از هستی نیست مانند دانا بودن به دانائی و توانا بودن به توانائی . هفتم : او را نیازی به بندگان نیست ، و اگر نه از توانائی دور است . پس بدان به زبان دیگر خداوند دادگر آفریننده آسمان و زمین است ، و به جز او آفریننده ای نیست ، و او را به چیزی که به او ماند نتوان شناخت ؛ زیرا که او را مانند نیست ، و او را چگونگی نبود ، و بر چیزی نبود ،و برای خود جائی نیافرید ، و پس از آفرینش بندگان توانائیش افزون نشد ، و پادشاهیش همیشگی است ، و او را سستی و ترسی از تنهائی و چیز دیگر پیدا نشود ، و فرمانهای خدا سخت است ، و کسی از خدا پرسشی نکند ، و برابری نتواند ، و هر چه خواست همان است و خواستش به ناچاری نیست ، و از بندگان بندگی خواسته است برای آنکه بهره ای دهد نه آنکه خود بهره برد . همانا باز خرد گوید : بندگی کردن تو باید به خواست خدا باشد ، و کسی خواست خدا را نداند مگر آنکه با خدا راهی پیدا کند تا آنچه پسندیده و شایسته بندگی است فراگرفته بیاموزد ، و خود روشن است همه بندگان به آن درگاه راه ندارند مگر آنان که در شمار یک صد و بیست و چهار هزار پیغام آور از پروردگار بودند .

.

در ستایش پیغمبر آخر الزمان صلی الله علیه و آلهو فرزندان برگزیدگان آن بزرگوار است یکان یکان

در ستایش پیغمبر آخر الزمان صلی الله علیه و آله و فرزندان برگزیدگان آن بزرگوار است یکان یکانو برگزیدگان از ایشان پنج تن اند ، و یک تن به آئین ما که پس از همه برانگیخته شد و در سال هزار و سیصد و هفده در خانه خدا این پایه بلند را استوار فرمود بر همگی افسری و برتری داشت ، و جامه پیغمبری را به راستی و درستی پوشید ، و بر آنان که در روی زمین بودند از خُرد و بزرگ ، پیر و جوان ، سیاه و سفید ، فرمان یزدان را رسانید ، و کوشش بی اندازه فرمود ، و هراسی از کسی در دل نداشت با آنکه رنج و آزار فراوان از بی خردان روزگار خود دید ، برای خواست خدا شکیبائی آغاز کرد ، دو لب به نفرین نگشود ، و سزای ناسزاهای ایشان را روا نداشت جز خواهش آمرزش ، تا آنکه دلهای بنده های رمیده را به سوی خداوند بی مانند برگردانید . و تاکنون افزون از یک صد هزار کرور خدا شناسند ، سپاس این پیغمبر برگزیده را فراموش نکنند ، و در پنج هنگام بر بلندیها آوازه بزرگی و بزرگواریش را برآورند . و برای راستی گفتار آن پیغمبر بزرگوار دو گواه درخشنده تابنده همراه بود : نخست : فرمان یزدانی و نامه آسمانی است که رشته آئین این گروه انبوه به وی پیوسته و بسته است ، و هر آنچه در بالا و پست هست در اوست ، و هر کس از این آئین و دستور کناره جوید به همان نامه آسمانی سوگند می خورم که وی بدبخت است و زیانی سخت دارد . و شگفت آن است هر شیرین زبان و تیز سخنی که پاره ای از این نامه بخواند فریفته وی گشت ، و هر دانشمند بی مانندی از شنیدن گفتاری از آن ، نامه های گذشتگان و پیشینیان را بشست . پس هر کس از پیروی این نامه سر پیچد باید سرش را برداشت و به آتشش سوزانید ، و از شمار خداپرستان دورش کرد ، و پاداش همیشگی او را به فردا خواست . و گواه دیگرش : که در آستین و پروریده آن دست مهر آئین بود فرخنده داماد نیک نهاد ،

.

در شش چیز از عقاید و هفت چیز از قواعد که اصول و فروع ایمان است ترجمه می شود

نماینده برازنده وی است که با بندگی پسندیده سی سال در سایه آن سایه خدا آسایش فرمود و دمی جز خواهش وی نیاسود ، گفتارش را شنید و از کردارش آموخت ، در راهش خونها ریخت و جانها گرفت ، تا پس از سی سال و چیزی تن پاکش به خاک شد ، و یازده تن از پاکان فرزندان آن بنده یزدان برای نگاهداری این آئین جانشین شدند ، و سه تن از ایشان به نام پیغمبر و سه تن دیگر هم نام پدرند ، و دو تن هم نام یکدیگر ، و نام یک تن برانگیخته از نام برادر ، و آن یک به نام چشمه دانش است ، و فرزندش مانند پور عمران دور از آلایش . پس باید همیشه گفت و گروید و در دل سپرد که : هر یک از این سیزده تن با آن یکتا گوهر بی همتا که دخت پیغمبر است برابر و برادری ندارند و ما را به جز ایشان پناهی نیست ، و از شناسائی و راهنمائی ایشان خدا را شناخته ایم ، و در روز نخست به دوستی ایشان پیمان بسته ایم ، و در این جهان راه بندگی از ایشان آموخته ایم ، و در روز پسین هم از خواست ایشان به بهشت جاویدان رخت کشیم ، و از آتش سوزنده دوزخ رهائی یابیم مگر چند چیز را نپذیریم و بگذاریم .

در شش چیز از عقاید و هفت چیز از قواعد که اصول و فروع ایمان است ترجمه می شودنخست : بالا رفتن پیغمبر برگزیده است از زمین به آسمانها با همان تن پاک دیده شده در پایان شب که انجام آن رفتن رسیدن به خداوند بود ، و کسی هم در میان نبود و سخنان چند شنود و برگشت و به بستر خواب خویش آرمید ، و هر کس جز این سخن گوید پیغمبری او را نخواسته است . دوم : گرویدن به پرسش دو فرشته فرخنده است در گور . سوم : کشیدن پل است بر دوزخ برای گذشتن که درازی آن سه هزار سال می نماید . چهارم : آویختن ترازوی داد خواهی است برای سنجیدن کارها .

.

پنجم : هستی بهشت و دوزخ است در آسمان و زمین نه آنکه سپس آفریده شود . ششم : راست دانستن مرگ و برخاستن مردگان از گورهایشان با همان تنهای فرمان برده و گناه کرده ، و برپاشدن روز رستاخیر است برای سزا دادن . و این شش چیز پی و بن و بیخ این درخت برومندند ، و از آن نیز شش شاخه دمیده است که هر کسی باید به آنها چنگ زند : نخست : نماز است که ستون کیش ماست ، و از وی این چادر بلند افراشته و بپاست . دوم : دادن افزونی خواسته ⁽¹⁾به هشت گروه از درویشان . سوم : رفتن به سوی خانه خداست با توانائی . چهارم : جنگ کردن با شمشیر است با آنکه از این آئین برگردیده اند یا آنکه نگرویده اند . پنجم : فرمان دادن به نیکی و باز داشتن از بدی است . ششم : دوست داشتن این چهارده تن است با دوستی دوستان و پیروان از فرزندان ایشان . و سپس فرمان ایزد است که از گناهان هفتگانه بپرهیزیم و اگر نه سزاوار آتشیم : نخست : برای خدا انباز نخواهیم . دوم : پدر و مادر را نیازاریم . سوم : خون ریز نباشیم . چهارم : از خواسته ⁽²⁾بی پدران و مادران نخوریم . پنجم : از می خوردن کناره جوئیم . ششم : از دادن فزونی خواسته گریز نکنیم . هفتم : از جنگ کردن با بدآئینان نگریزیم .

.

و خُردتر از این گناهان افزون از هفتصد است که پرهیز کار باید از آنها دوری جوید ، و اگر نه خداوند بر وی خشمگین شود . و از پیشوایان ما رسیده است : « آن کس که از گناهان بزرگ دوری جست گناهان کوچک وی آمرزیده ]می شود ] » ⁽¹⁾. و دیگر بازگشت به سوی خداوند از گناهان هر دم و هر هنگام فرمان یزدان است ، و پاره ای از این آئین کار دل است و پاره ای کار زبان و پاره ای بر همه اندام تن . هان هان ! یکی از دانشمندان فرموده است : نیک بخت ترین مردم کسی است که آهنگ چیزی کرد و بیافت ، و بدبخت ترین بدبختان آن است که آهنگ چیزی کرد و از آن بار رسته شد . ای برادر ! همه نیکی و خوش بختی را در تو اندوخته و نهاده اند و هر آنکه جوینده است یابنده . چرا از درخت نیک بختیِ دوستی خدا میوه ای نمی چینی ؟ و بهره ای نمی خواهی پس از جان و دل به سوی او بشتاب ، و از دریای بی پایان گیتی گوهرهای کران ⁽²⁾برآور ، و از آنها کامیاب شو تا به فردا آسوده باشی و خوش زندگی کنی . دانائی گفت : مردم این جهان از یگانگی خدا بیرونند و خدایان بسیار پرستش کنند ، و هر آن که پرستشش بسیار است خستگی اش سخت و اندوهش فراوان و پراکندگی اش بی اندازه .

.

در شرمساری جامع این اوراق است از گناهان و وجوب توبه به حضرت سبحان

در شرمساری جامع این اوراق است از گناهان و وجوب توبه به حضرت سبحاناکنون کار این بنده است که جز خدا همه چیز را بنده ام ، و هر پلیدی را ستایش کننده ، نه خدا را شناخته ام ، و نه پیغمبری را دوست داشته ام ، و نه پیروی پیروان ایشان را نموده ام ، و روزگار گرانمایه خود را نابود و ناچیز کرده ام ، با همه نادانی و ناسپاسی که می دانم در روزگار من گذشته است شگفت آن است در این دم ، بازگشت به سوی خدا نمی کنم با آنکه مرا هر هنگام می خواند ، و می فرماید : دَرِ بخشایش من گشاده است ، هر آنچه زود آئی دیر است . ای بنده گناه کرده ! به سوی من بیا ، امیدواری پیشه خویش کن و رشته لابه و زاری و بندگی خود را مبُر ، و بدان هر آنچه بندگان من آرزوی کنند و بخواهند می دهم ، و اگر بخواهم بهر کدام آرزوی همه آفریدگان را بدهم چیزی از آنها کاسته نشود . پس بخواه تا بدهم ، و روی به من کن تا آرزویت برآورم ، و کار به من واگذار و به کرده و داده من خشنود شو ، و دیگر از گریزپائی بگذر ، و دمی به درب خانه من گریه و زاری نما که مرا از این کار خوش آید ، و بگوی : اگر برانی تو به که روی آورم ؟ و چاره کار خود از کجا چشم دارم ؟ پس پشیمانی از گناهان کاری شایسته و پسندیده است از این کار کناره مجوی ، و بر این در پناه بیاور . پس خوشا آن کس که در نامه کردارش در زیر هر گناه بازگشتنی از دل و زبان باشد ، و کار فردا را امروز کند . و گویا دیده یا شنیده باشی : در روزگار پیش هر آنکه گناهی می کرد به در خانه اش نوشته می شد و هر کس می دانست ، و در این روزگار برای آنکه رسوا نشوی هر گناهت به در خانه دلت نگاشته می شود ، چون فردا سر از خاک برداری همه گناهانت را مردم بخوانند و رسوائی آن روز که پنجاه هزار سال درازی اوست بیشتر است از این روز کوتاه در گذر .

.

در اینکه ما را دو کس لازم است : عالم با خدا و پادشاه دادخواه

و در پاره ای از نامه های خدائیست : ای فرزند خاک ! مرا بخوان و به من امیدوار شو که من گناهانت بیامرزم و باک ندارم . و آورده اند : یکی از گناه کاران پشیمان شد و به روی در آمد و سر بر زمین نهاد و گفت : بار خدایا ! من منم و تو توئی ، من آنم که بر سر گناه شوم و تو آنی که بر سر آمرزش . آوازی شنید : چنین است که گفتی ، سر بردار آمرزیده شدی . پس بهره بازگشت بنده به سوی آقای بخشنده آمرزش است . آری : تا نکنی تو نتوانیم ماگر ندهی تو چه ستانیم ما نیست در این کارگه گیر ودارجز تو کسی کاید از او هیچ کار

در اینکه ما را دو کس لازم است : یکی عالم با خدا و دیگری پادشاه دادخواهو این بنده روسیاه در آغاز این پیمان نامه روی سخن به دو کس دارد و در این نامه می سپارد . پس بدان ما بندگان را دو کار است که باید بجا آوریم ، یکی کار تن است و دیگری کار جان ، و ما باید این دو را هر روز روزیِ شایسته دهیم تا آسوده شویم : روزی تن مانند وی نیست شود ، روزی جان چون وی همیشه بماند ، و ناچار در این جهان این دو گونه روزی و خورش ناهمتا را باید فراهم آوریم ، و پس از کوشش بی اندازه به جان و تن بخورانیم . و خداوند روزی دهنده ، این دو را بدست دو کس سپرده : یکی پادشاه دادگر است و یکی دانشمند دانشور ، و ماها برای نادانی که داریم برتر از آنچه در خور تن است روزی خواهیم ، و چون خواست ما جز از خواست خدای داناست کوشش ما را سرانجامی نیست ، و هر دم سرکشی کنیم و دشمنی نمائیم ، و خونها ریزیم ، و همه آن برای کمی و افزونی روزی است که از برای تن می خواهیم . و بدین گونه است جامه پوشیدن و خانه خواستن و جفت گرفتن ، همه آنها برای خواهش تن است .

.

در مدح پادشاه جمجاه

در مدح پادشاه جمجاه که همواره عادل و دادخواه استپس خداوند دانای توانا برای آسایش و آسودگی و دادخواهی و خاموش کردن آتش زیان ، پادشاهی دادگستر و فرمانفرمائی پاک گوهر برانگیزاند تا آنچه در خور هر کس است بدهد ، و دادرس باشد ، و نگذارد ستمگر فزونی خواهد و درویش را ستم کند ، پس از این راه و از این سخن روشن من دانستی در هر جهان پادشاهی باید باشد که جهانبانی کند که آسایش هر جهانی از جهانبان است ، و از دادخواهی وی روی زمین مانند گلستان ، و ناچار این پادشاه باید پراکندگی بندگان خدا را که بستگان وی اند نخواهد ، و از کردار هر کسی آگاه باشد ، و گر نه نتواند سزای بدکاران و ستمکاران را دهد و دادرسی از ستمدیدگان نماید . و پادشاه باید خود رسیدگی و پرسش از بیچارگان کند که در نهاد نزدیکان دربار اندیشه های خام است ، و آرزوهای نافرجام ، هر چه نزدیک باشد اندیشه نیک پادشاه را ندارد ، و پروائی از شوریدگی و بیچارگی کشوریان و لشکریان نکند ، خود بلندی خواهد اگر چه همه مردم پست شوند ، و بر بالش آسایش خسبد اگر همه بندگان بی خواب ، و در نهاد پادشاه این اندیشه ناپسند نیست ، و کیست مانند وی ؟ ! پس بشنو پنجاه سال چیزی افزون در این جهان ، این شاهنشاه کاردان زندگانی به کامرانی فرمود و بندگان خدا را هم به سایه خویش زندگی خوش داد ، و دشمنان ایشان را به تازیانه خشم براند ، و هر کسی را به اندازه اش از توانگر و درویش ، مرد و زن ، خورد و بزرگ ، سیاه و سفید ، دانا و نادان ، نوازش بی پایان نمود ، و ایشان را از پریشانی برآورد ، و هر یک را به کار شایسته استوار داشت تا هر کس به آسودگی پی کار خود رود و نانی خورد ، و تندرستی آن جان جهان را از خداوند یزدان خواهد ، و لب به نگونساری دشمنان وی گشاید .

.

پس از چه راه پاره ای از این مردم زبان ستایش ندارند ، و از این آسایش و فیروزی و فرخندگی سپاس پادشاه را بجا نیاورند ، همانا ستمی بر خودشان است و آن مایه رسوائی و زیان . هان هان ! آسودگی تن برای آن است تا جان بیاساید ، و آسودگی جان برای پرستش یزدان ، و راه پرستش یزدان در دست آن دانشمند دانشوری است که در آغاز این سخنان یاد کردم و گفتم : روزی جان را از وی باید خواست و به سوی وی باید شتافت ، پس تن خاکی آشکار تو را پادشاه روزگارت نگاهداری فرمود و بهره وی را داد و آسوده اش گذارد ، اکنون باید به آستان دانشمندان و پاکانِ برگزیدگان که روزی جانهای ماها به دست ایشان است در پنهان رویم ، و آنچه راه رستگاری است بخواهیم . و نخست کسی که بر همه دانشمندان سرور است و از همه ایشان داناتر پیشوای دوازدهم این گروه برگزیده است ، و راهنمای بینای فرخنده که جهانیان از وی بپاست و روزی دهنده جانهاست ، چون در این روزگاران خدایش در پرده های چشم بندگان پنهانش فرمود ناچار از نمایش وی گروهی از دانایان و دانشمندان را آفرید و به جای وی نشانید تا از ایشان این گرسنه را هم خوراک و خورِشی در خورَش داده شود . و من شگفت از آنان دارم که دانشمندان جهانند پیوسته برای آسایش پرورش تن در هر ماه و سال روزی بیرون از شمار اندوخته کنند و یادی از جان ننمایند و وی را گرسنه و ناتوان خواهند ، پس ای مستمند ! اندوخته جان چه شد و روزی وی کجا رفت ؟ ! اندوخته تن چه تنت آشکار است ، و اندوخته جان در کجا پنهان است ؟ برگوی چه اندوخته ای ؟ و چه کردار خوش سپرده ای و در کجا نهاده ای ؟ پس تو را که با خویش این کیش است با دیگران چه اندیش داری ؟ تو جانت را تن کرده ای و به آلایش وی پرورده ای ، با این ناپاکی و بی باکی خواسته ای دیگران را از خاک و خاشاک پاک کنی ، پس مرا روی سخن با آنان است با آنکه به نام دانشمندند از کیش زشت و ناستوده خورسندند .

.

در اینکه بندگان خدا به مثابه گوسفندانند و ایشان را دو شبان و پاسبان لازم است

در روی سخن با پادشاه جهان است

در اینکه بندگان خدا به مثابه گوسفندانند و ایشان را دو شبان و پاسبان لازم استپس می گویم : این گوسفندان را دو شبان است و این گلّه پریشان را دو پاسبان ، یکی کار نمای امروز است و دیگری کارپرداز فردا ، هر دو را خدا برای نگاهبانی فرستاده تا دندان تیز شده دشمن به هیچ یک از ایشان گزندی نرساند ، یکی توانائیش از دانائیست و دیگری را دست وبازوی توانائی ، این دو تن باید بخوانند و دمی نیاسایند و از یاد این بیچارگان بی سامان بیرون نروند که گرگان گرسنه شکاری جز اینان ندارند و خود می دانی این گوسفندان از آن دو تن نیست همانا چند روزی در چراگاه این جهان به ایشان سپرده شده است ، اگر این دو تن به چند همگام از چاشت و شام کنار جویند ، و دشمنان از راست و چپ آنها دست یابند و آنها را نابود نمایند . پس در روز بازخواست پاسخ خداوند دادخواه را چه گویند ؟ و به چه زبان بهانه آورند ؟

در روی سخن با پادشاه جهان استپس پادشاه باید از یاد بندگان خدا نرود و در نهادش اندیشه داد باشد که رونق و زندگانی جهانیان از آن است ، و پادشاه دادگر از باران ریزان بهتر است ، و آن که ستمگر است ستم بر وی بماند و بر ستمدیده آنچه دیده است بگذرد . پنداشت ستمگر که ستم با ما کرددر گردن او بماند و بر ما بگذشت و هر آنکه با زیردستان ستم کند دشمنان را خوشدل دارد ، و دیگر هر آن که ستمکار است کارش تباه و روزگارش کوتاه . آورده اند : انوشیروان پرسید : چرا روزگارِ باز از گنجشک کوتاه تر است ؟ هم پشت ⁽¹⁾

.

وی گفت : برای آن است باز ستمگر است و گنجشک ناتوان . و دیگر پادشاه نگاهدار زینهار است و برپادارنده ، و نزدیکترین ایشان به خداوند آن کس است آنچه به وی سپرده اند درست باز دهد ، و بر این زینهار زیان و ستم روا ندارد . و دانشمندان فرموده اند : شیر درنده بهتر از فرمانده ستم کننده است ، و هر آن که بر بستگان خود ستم کرد دشمنان خود را یاری نمود . و داد خواهی پاره ای از روز بهتر از پرستش هفتاد سال است . و مرد بینائی خوش فرمود : اگر دانم در روزگار خداوند یک خواندن مرا بشنود آنرا بر پادشاه جهان کنم تا بهره آن به همه بندگان رسد ، و دیگر آنان که سر رشته کارها به دست ایشان است و از نزدیکان دربار به شمار آیند نشاید از سخنان چاپلوسی و خوش آمد پادشاه را گویند ، و به دروغ گوئی زبان بگشایند و فریفته اش کنند تا اندک اندک آبادانی کشور از ستم ایشان ویران شود . پس سخن راست و درست نکوهش و سرزنش ندارد ، و پادشاه را از سخن راست شادمانی افزاید ، و بر دل وی جای گیرد ، آن گاه پندارهای آشفته و کردارهای درهم رفته را فراهم آورد ، و اگر نه این گروه دشمنان شاهند نه نیک خواهان همراه ، چنانکه زمین مرده از دانه های باران زنده شود آنها هم باید دلهای افسرده و تنهای پژمرده را زندگانی دهند و به سایه آسایش پادشاه آوردند و سرهای سرکشان را به سنگ خاری بکوبند ، دشمن از خانه شاه بیرون کنند و دوست از برایش افزون ، در خانه تاریک چراغ افروزند نه آنکه خرمن زندگانی بندگان خدا را بسوزند ، دودمان چندین ساله را از بیدادی بباد ندهند و برای خواستن و گذاردن سیم و زری کشوری را ویران نخواهند . و این بنده گستاخ می گوید : نزدیکان دربار شاهنشاه دادخواه به مانند اندام تن اند چنانکه کسی زیان و بدی هیچ یک از اندام خود را نمی خواهد پادشاه نیز چنین است ، پس چرا همگی زیانی و ویرانی این تن را خواهانند .

.

در روی سخن با علماء کبار است

پس هر یک از بندگان درگاه و نزدیکان بارگاه سستی در انجام فرمان کند هما ⁽¹⁾تیشه بر ریشه هستی خود زده و از زندگانی خود کاسته و برای دشمنی و ستیزگی خود برخاسته است .

در روی سخن با علماء کبار استدیگر روی سخنم به سوی دانایان و پیشوایان این آئین است ، آنان که گویند : ما راهنمای بندگانیم و در کالبد این جهان جان ، و خدا را از رنجهای فراوان بهتر از دیگران شناخته ایم ، و از راه دانش و بینش به نامها و نشانها و فروزشهای خدائی پی برده ایم ، بدین گونه بیخ و بن پی و شاخ روی و پشت هرچیزی که دیده و نادیده است بر ما روشن است ، و مردم نادان باید به سوی ما آیند و از ما خدا را بشناسند و از راهنمائی ما سزاوار بهشت شوند . پس این گروه باید به این جهان دلبستگی نداشته باشند و از این پیره زال سالخورده که چندین هزار شوی کرده باید کناره جویند ، و به مانند پیغمبران و پیروان ایشان جامه پشم و نیاز پوشند و کردارشان پند دیگران باشد و گفتارشان برای خشنودی یزدان ، خدا بنگرند و از خود بگذرند ، مردم را راهبَر باشند نه راهبُر ، آنچه گویند بکنند و آنچه می کنند ستایش باشد نه نمایش ، فرومایه را بر توانگری برتری ندهند و از آنچه ناشایسته است چشم پوشند ، و بر آنچه باید کنند چشم گمارند ، دلهایشان به دوستی خدا استوار و همیشه تنهایشان رنجور و نزار باشد ، مردم از بدی ایشان در پناه باشند و به نیکی آرزومند ، بر دشمن ستم نکنند و نافرمانی دوست را روا ندارند ، چون شب در آید به پای بندگی برخیزند و اشک شرمندگی بر رخساره ریزند ، گوششان به فرمان و نامه آسمانی بر زبان ، چون یاد از بهشت کنند از بسیاری امیدواری بر آن بنگرند و چون به دوزخ بنگرند از ترس و بیم خون بگریند ، چون روز آید برای درماندگی بیچارگان بشتابند و از یاری

.

در اینکه بی مبالاتی نگاهبان باعث ظهور آن اعمال قبیحه می شود

بعضی از علائم ظهور فرج اعظم است

درویشان درنگ و دریغی ندارند ، از پادشاه خواهش داد کنند و برای خواهش تن وی را رنجه ندهند ، اگر کارشان برای خدا باشد گفتارشان در دل آگاه پادشاه بسیار بزرگ آید ، و اگر نه از هر کس کوچکتر و از هر چیز پست تر باشند .

در اینکه بی مبالاتی نگاهبان باعث ظهور آن اعمال قبیحه می شود و همه آنها را از نگاهبان مؤاخذه می کنندپس بر ایشان است به نزد پادشاه جهان روند و نیکی هایش را یاد کنند و پادشاه را از ستمهای ستمگران آگاه نمایند ، و به زبان نرم و شیرین پند و انبازی دل نشین گویند ، نه اُنْست نوید و امید شایسته نباشد شایسته تر از آن بیم و ترس دادن از آتش سوزنده است به آن کس که داد خواهی و به دادهای بندگان خدا گوش فرا ندهد .

بعضی از علائم ظهور فرج اعظم استپس این دو تن را سزد با هم که دانا و توانا هستند کارهای کشور و لشکر را به فرمان خداوند یزدان رسیدگی کنند و نگذارند مردم از کیش خودشان برگردند و از آئین پیغمبر برگزیده روگردان شوند ، و اگر نه ستم شهرها را فراگیرد ، و نامه آسمانی کهنه شود ، و چیزهای تازه پیدا گردد ، چنانکه نمک آب شود این کیش هم ناچیز گردد ، و دروغ گویان بر راست گویان برتری جویند ، و گناه آشکار شود . بدین گونه مردان به مردان و زنان به زنان بسازند ، آنکه نیک کار است خاموش شود و گفتارش پسند نباشد ، و آنکه زشت کار است دروغ گوید و کسی آنرا برنگرداند ، هر کوچکی بزرگی را کوچک شمارد ، و گناه کار را چون به گناه ستایش کنند بخندد ، و به خردسال مزد دهند آنچه را به زن دهند ، و مرد خواسته اش را در نافرمانی خدا ببخشد ، همسایه همسایه را بیازارد و کسی او را باز ندارد ، و آنکه گرویده به این کیش است نزد ناسپاس خوار باشد و بر وی سرزنش کند ، و می را به آشکارا خورند و بر آن گرد آیند ، و از

.

خداوند نترسند ، و راه نیکی بسته شود و راه بدی باز باشد ، و خانه یزدان بیکار بماند ، و از رفتن به دیدن آن هم آلوده باشند ، و مردان برای مردان خودشان را فربه کنند مانند زنان از برای زنان ، و مرد گذرانش از سپس ⁽¹⁾و پشت شود چنانکه زن از پیش ، و جوانان بر سر شانه زنند مانند زنان و مزد گیرند مانند ایشان ، و آنکه دارنده خواسته است کمیاب و ارجمندتر باشد ؛ از آنکه گرونده است ، و گواه دروغ بسیار شود ، و این کیش را به خواهش خویش هر کس افزون خواهد ، و مرد به بهتام ⁽²⁾کشته شود ، و مرد برای جوان ساده بارشکنی کند که جان و خواسته اش را دریغ ندارد ، و اگر مردی به نزد همخوابه اش رود او را سرزنش کنند ، و مرد از کار زن روزی خواهد ، و خورد و وی را به مزد دهد ، و به چیز کم بسازد ، و برد باخت و فروختن می آشکارا شود ، و زنها خودشان را به آنان که از این کیش بیرونند ببخشند ، و کسی نتواند باز دارد ، و خواندن و شنیدن نامه آسمانی بر مردم گران و سنگین شود . و همسایه به همسایه مهربانی کند برای ترسی که از وی دارد ، و خانه های خدا بیکار بماند ، و راستگوی ترین مردم آن باشد که دروغ گوید ، و بدگوئی مردم نمک گفتگوها شود ، و پادشاه هر ناسپاسی را بر هر خداشناسی برتری دهد ، و مردمان به پادشاه جهان نزدیکی جویند برای دشنام دادن به فرزندان پیغمبر ، و ریختن خونها را سبک بشمارند ، و مرد حکمرانی را برای خدا نخواهد و به پلیدی زبان او را بشناسند ، و خواسته مرد پاک نباشد ؛ از آنکه بهره خدا را ندهد ، و نماز را سبک شمارند ، و گور مرده را بشکافند ، و آزار کنند و جامه [وی] را بفروشند ، و مرد در هر هنگام از چاشت و شام مست باشد ، و چرنده ها یکدیگر را بدرند ، و مرد به جایگاه نمازش رود چون برخیزد بر او مزد و سزائی ندهند ، و دلهای مردمان سخت شود ، و چشمهای ایشان خشک ، و یاد خدا سنگین ، و نمازگزار برای مردم نمازگزارد تا ببینند ، و اگر کسی فرمان به نیکی دهد و از بدی کسی را باز دارد

.

در شرح کسانی که اطراف علماء عظام می باشند از نیک و بد

دیگران او را سرزنش کنند و گویند : تو را به اینکار چه ؟ و مردم آنچه بدانند و برای خواستن آن کوشش کنند جز خداست ، و هر آنچه به درویش ناتوان دهند از روی خنده باشد ، و آنچه بسیار دهند از برای گناه است ، و آنچه ندهند در راه خداست ، و بدترین مردمان پدر و مادر است در نزد فرزند ، و خوشتر نزد وی بهتام ⁽¹⁾زدن به ایشان است ، و خوشنود شدن به مُردشان ، و آن که نمازگزار و مردم را بدان بخواند مزدور شود . و مردم آنچه بخورند و با خودشان بخوابند باکی نکنند که آیا پسند است یا ناپسند ؟ ، و آنکه خواسته بی پدر و مادر را بخورد برای یار خود بگوید و بر آن خرسند گردد . و پندگویان از آنچه گویند نکنند ، و به جایگاه های بلند برابر مردمان برای خودنمائی برآیند . پس پیشکاران درگاه و کارگزاران پیشگاه پروردگاری از خدیو دادگستر و دانشمند دادخواه و پیروان ایشان بدانند آبادی کشور وآرایش لشکر از او آگاهی و نگاهبانی یکان یکان از زیردستان است ، چو برگشت به تن کند یا جان ، خوشا آن کس که از بیم فردا بیندیشد و در پی کار بندگان خدا کوشد ، و بدا بدان کس خانه ناپایدار آباد دارد و خانه جاویدان را واگذارد .

در شرح کسانی که اطراف علماء عظام می باشنداز نیک و بدو دیگر سخنم به نزدیکان و بستگان دانایان این جهان است در برابر نزدیکان پادشاه کاردان . این گروه بهترین مردمان اند و بدترین ایشان بهترند ؛ از آنکه مانند ستارگان به گرد آن دانشمند فرزانه که آموزنده چون ماه تابان است در هنگام آموختن دانش بهره مند می شوند

.

در عجز و لابه این عاصی گناه کرده غافل است و وصیت آخر من و آرزوهای باطنیم

و به بندگان خدا که نادانند می آموزند ، و این آئین از انجمن ایشان خرسند است و همیشه به یاد خدا و شناسائی کردار و گفتار پروردگار می باشند ، و همواره به دانستن پرسش های فرمان و نافرمان یزدان فرو می روند ، هیچ کس را در فردای رستاخیز مزدی بیشتر از این گروه نیست . و بدترند از آنکه اندیشه های خام در نهاد ایشان است . روشن تر گویم : اگر کار زشتی به هر یک از ایشان روی کند و آن نافرمانی خداوند باشد دریغ نکنند ، و آن آموزگار آموزنده را با خودشان همراه کنند و بفریبند ، و این مردم از ایشان آئین چند ساله را بگذارند و نزدیک با گروه دستاریان نشوند ، چه می شد از این خاک پای پاکان برگزیده که شب و روز کاری و کرداری جز ستایش و یاد ایشان ندارد پندی بیاموزند و بر آنچه نوشته ام اندرزی خواهند که مردم را چشم براینان است نه بردیگران . خدا و پیغمبر و نامه بزرگ خدائی و پیشوایان ما از شماها شناخته می شوند و جامه و دستاری که پوشیده اید و بر سر گذارده اید نشانه های این کار است ، و هر آنکس این گروه را نشناخت چگونه می تواند به دیگری بشناساند ؟ !

در عجز و لابه این عاصی گناه کرده غافل است و وصیت آخر من و آرزوهای باطنیمپس این جامه و دستار ، دروغ و فریب و دام است . ای بیچارگان ! دمی گرد هم بنشینید و بر این آئین بگریید ، و بنگرید چه شد آن کوششهائی که بزرگان ما در ماندن این کیش کرده اند ؟ ! و آنچه داشته اند از جان و فرزند و خواسته در این راه گذارده اند . همه برای آن بود که شماها این دو ستون سخت پی را که یکتا دانستن خدا و گرویدن به پیغمبری پیشوای دو سرای است برپای و افراشته دارید و این دو را تیشه نزنید و سرنگون ننمائید . شگفت دارم از هر کاری دست برداشته اید و برای سرنگونی این دو ستون ایستادگی

.

نموده اید ! چرا می گوئید و نمی کنید ؟ و چرا برای خود می خواهید آنچه را که برای برادران دیگر نمی خواهید ؟ و چرا به آلایش این جهان بدین گونه فرو رفته اید که دیگر نتوانید برآئید ؟ اگر خدا خواهید چرا نشانه خدا در شماها نیست ؟ کجا جامه و دستار نشانه پروردگار است ؟ همانا نیکی کردار و پاکی رفتار پسندیده و شایسته است . هان هان ! خاکم بر سر و خاکسترم بستر ! من هم یکی از دستاریان و فریب دهندگان بندگانم ، جز گناهان دیگرم از آشکار و پنهان . گاهی به جای پیغمبر برگزیده می نشینم و مردمان را راهنمای این آئین باشم . رویم سیاه و کارم تباه ! من کجا و این جایگاه بلند و جامه ناپسند ؟ اگر پیغمبر مرا در این جهان به جای خود بیند چه گوید ؟ ! اگر مرا جز این گناهی نباشد همه آتش دوزخ مرا بس است ، و دیگر کسی را نشاید جز من به آتش بسوزد ، مگر آنکه پس از این دوستی پیغمبران و فرشتگان و پاکان از بندگان و دیگر دوستی این یازده تن و دوستی پدر و مادرشان را با پیروی فرمانهای پیروان ایشان را روزی من کند تا درست به مرگ و گور و پرسش دو فرشته آینده و بهشت و دوزخ و آنچه پیغمبر راستگوی فرموده است که در روز رستاخیر برپا می شود بنگرم ، و ترسناک و امیدوار باشم ، و از خواندن نامه آسمانی کوتاهی ننمایم ، و بدیدن مردگان روم ، پدر و مادر را با رفته گان از دانایان یاد کنم ، و به بزرگان از بندگان خدا مانند فرزندان پیغمبر دوستی پنهانی خود را آشکار کنم ، و بهره ایشان و درویشان را از خواسته و اندوخته خود بدهم ، و از این شهر ویران خود را برآورم و به گورستان شهر پیغمبرِ برگزیده ، این مشت استخوان را برسانم و در آنجا بمانم تا بمیرم ، و از کامهای روندگان خاک شوم . و اگر نه هر کجا مرا مرگ رسید آنکه بازمانده من است مرا در همانجا به خاکم بسپرد که فرشتگان آسمانی برای بردن این تن ناتوان به همسایگی پیشوایان من توانائی دیگر دارند .

.

و دیگر بستگان و دوستان مرا سزد از آنچه جان من از آن خرسند است به آنچه توانائی دارند در شب آدینه و روزهای سوگواری دریغ ندارند و برای من آمرزش خواهند و هر آنچه کنند ده یک آن اگر به من رسد آسودگی در خانه تاریک گور من پیدا شود و دیگر مرا مرده پندارید و از آنچه بینید پند گیرید .

.

روح و ریحان دهم

اشاره

روح و ریحان :العاشرة

.

. .

در هجرت حضرت عبدالعظیم علیه السلاماز حدود حجاز و عراق عرب به شهر ری

در هجرت حضرت عبدالعظیم علیه السلام از حدود حجاز و عراق عرب به شهر ریو فی سورة النساء قال اللّه تعالی : « وَمَن یُهَاجِرْ فِی سَبِیلِ اللّهِ یَجِدْ فِی الْأَرْضِ مُرَاغَماً کَثِیراً وَسَعَةً » ⁽¹⁾. بدان حضرت عبدالعظیم به بیاناتی که در رحلت آن بزرگوار مذکور می شود معلوم است در زمان معتز باللّه که از خلفای بنی عباس و معاصر زمان حضرت امام علی النقی علیه السلام بود از سرّ من رأی نهضت و هجرت فرمودند ، و به خطّه ری نزول اجلال کردند ، و جهت حرکت ایشان هم به امر و حکم امام علیه السلام بوده است ، و چون اخصّ اصحاب حضرت جواد علیه السلام و از خیار و کبار محبّین و مقرّبین حضور مهر ظهور ابوالحسن الثالث امام علی النقی علیه السلام بود خلیفه معاصر مسطور نهایت خوف از آن بزرگوار داشته ، لهذا در مقام اذیت و قتل وی برآمد . ناچار به فرموده آن سیّد بزرگوار از جوار فیض آثار ایشان مهاجرت نمودند و از عیالات خود مفارقت کردند . و بعضی نقل کرده اند : به عزم زیارت مرقد منوّره مطهر حضرت رضا علیه السلام از سرّ من رأی بیرون آمد و ببلاد خراسان متوجه گردید . چون به شهر ری وارد شد زمانی به جهت زیارت قبر مطهر حضرت حمزة بن موسی بن جعفر علیهماالسلام توقف فرمود ، و امر آن بزرگوار مخفی بود ، و کسی آن جناب را نمی شناخت تا آنکه دوستان و شیعیان در خفاء خدمتش رسیدند ، و اطلاع از حالات حسنه اش پیدا کردند ، و مسائل حلال و حرام خودشان را

.

هجرةٌ عظیمه

سؤال نمودند ، و کمال تقرّب آن جناب را به امامین همامین علیهماالسلام یافتند و بر ارادت و خلوص ایشان افزود . پس نگذاردند آن جناب حرکت نماید . و اگر این قول اخیر را تصدیق نمائیم بعید نیست ؛ از آنکه حضرت عبدالعظیم علیه السلام به زیارت لقاء حضرت رضا علیه السلام مشرف نشده بود و خواست اداء حق امام ثامن ضامن را نموده باشد . سائرین از ائمه طاهرین بنا بر حدیث مشهور که فرمودند : « هر امامی بر این امت حقّی دارد ، اگر کسی خواهد حق ایشان را ادا نماید باید به زیارت ایشان رود » . وبیاید در اقوال علماء قولی که در کتاب رجال داعی دیده است : حضرت رضا علیه السلام تنصیص فرمود به زیارت حضرت عبدالعظیم و ثوابی برای زائران بزرگوار بیان نمود . پس حسن حالت آن جناب مقتضی بوده است که به زیارت حضرت رضا علیه السلام رود و آن جناب هم قبل از وفات و ملاقات حضرت عبدالعظیم زیارتش را از دوستانش بخواهد .

هجرةٌ عظیمهبدان در حدیث است : « من سعادة المسلم أن یکون کسبه فی باب داره » ⁽¹⁾. یعنی : « سعادت مرد در آن است که کسب معیشت وی در دَرِ خانه اش باشد و از خانه اش حرکت ننماید » . و در حدیث است : « لا ینبغی للعاقل أن یکون ظاعنا الاّ فی ثلاث : مرمّةً لمعاش وتزوداً لمعاد

.

در اقسام هجرت از حلال و حرام است

أو لذّة فی غیر محرّم » ⁽¹⁾. یعنی : « سزاوار نیست عاقل از خانه اش حرکت نماید مگر برای تحصیل قوت و اصلاح امور معاشیه اش یا برای تحصیل زاد آخرت یا برای لذّتی که حرام نباشد » . پس حضرت عبدالعظیم با حسن عقیدت و کمال محبتی که به امام زمان داشته ، اُنسی به وطن مألوف و مجاورت قبور ائمه هدی علیهم السلام و مصاحبت دوستان و فرزندان چه قدر بر وی امر صعب و سخت شد که مباعدت و مهاجرت از خدمت ایشان را اختیار فرموده و به بلد غربت متحصّن گشته ، و از شهری به شهری با کمال خوف و ترس حرکت کرده و آسایش بر وی حرام گردید ، تا رسید بر ایشان آنچه رسید . نعم ما قیل : سافِرْ إذا حاوَلْتَ قَدْراسارَ ⁽²⁾الْهِلالُ فَصارَ بَدْرا و در حدیث نبوی صلی الله علیه و آله است : « من فرّ بدینه من أرض إلی أرض وإن کان شبراً من الأرض استوجب الجنّة وکان رفیق ابراهیم علیه السلام » ⁽³⁾. یعنی : « هر کس بواسطه حفظ دین خود از زمینی بزمین دیگر فرار کند اگر چه یک وجب باشد بهشت بر او واجب است و در آن رفیق ابراهیم علیه السلام است » .

در اقسام هجرت از حلال و حرام استپس در این مقام عرض می کنم : هجرت دو قسم است : یکی حرام و یکی واجب .

.

در آیات شریفه که دلالت بر وجوب هجرت دارد

اما هجرت حرام آن رفتن به بلاد کفر است با عدم اکراه و اجبار و میل خاطر . و مراد از بلاد کفر آن شهرهائی است که مهاجر به واسطه توقف در آن از واجبات شرعیه و مستحبات ملیّه مانند صوم و صلات و خمس و زکات و حج و اذان و غیر آنها باز ماند ، و متمکن از اظهار آثار شرع نباشد به واسطه تسلّط و استیلاء و غلبه کفر . و همین طور است تعرّب بعد از هجرت ، یعنی بعد از اینکه شخص از بلاد کفر هجرت کرد به بلاد مسلمانان ، باز به بلاد کفر عود کند . پس مسلم نباید از بلد اسلام به بلاد کفر هجرت نماید مگر آنکه مضطر باشد و اگر تاجری بقصد تجارت رود در بلاد کفر نتواند دین خود را نگاهدارد نیز همین قسم است ، و بر اوست ترک تجارت کرده به سوی دین خود آید .

در آیات شریفه که دلالت بر وجوب هجرت دارداما هجرت واجب که ممدوح است در نزد خدا و رسول صلی الله علیه و آله عبادتی است که فضیلت و ثواب بسیار دارد و ترک آن موجب عقاب و گناه است ، و خداوند سبحان در چند جای از کتاب مجید مدح مهاجرین و ذمّ تارکین او را فرموده است ، از آن جمله فرمود : « وَمَن یَخْرُجْ مِن بَیْتِهِ مُهَاجِراً إِلَی اللّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ یُدْرِکْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّهِ » ⁽¹⁾. از آن جمله : « یَا عِبَادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِی واسِعَةٌ فَإِیَّایَ فَاعْبُدُونِ » ⁽²⁾. از آن جمله : « وَالَّذِینَ هَاجَرُوا فِی سَبِیلِ اللّهَ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مَاتُوا لَیَرْزُقَنَّهُمُ اللّهُ رِزْقاً حَسَناً وَإِنَّ اللّهَ لَهُوَ خَیْرُ الرَّازِقِینَ » ⁽³⁾. از آن جمله : « وَالَّذِینَ هَاجَرُوا فِی اللّهَ مِن بَعْدِ مَا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُم فِی الدُّنْیَا حَسَنَةً وَلَأَجْرُ

.

الاْخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کَانُوا یَعْلَمُونَ * الَّذِینَ صَبَرُوا وَعَلَی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ » ⁽¹⁾. از آن جمله : « فَالَّذِینَ هَاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِن دِیَارِهِمْ وَأُوذُوا فِی سَبِیلِی وَقَاتَلُوا وَقُتِلُوا لَأُکَفِّرَنَّ عَنْهُم سَیِّآتِهِمْ وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ثَوَاباً مِنْ عِندِ اللّهِ وَاللّهُ عِندَهُ حُسْنُ الثَّوَابِ » ⁽²⁾. از آن جمله : « إِنَّ الَّذِینَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلاَئِکَةُ ظَالِمِی أَنْفُسِهِمْ قَالُوا فِیمَ کُنْتُمْ قَالُوا کُنَّا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قَالُوا أَلَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فُیهَا فَأُولئِکَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَسَاءَتْ مَصِیراً * إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ لاَ یَسْتَطِیعُونَ حِیلَةً وَلاَ یَهْتَدُونَ سَبِیلاً * فَأُولئِکَ عَسَی اللّهُ أَنْ یَعْفُوَ عَنْهُمْ وَکَانَ اللّهُ عَفُوَّاً غَفُوراً » ⁽³⁾. و این آیه کریمه صریح است در مذمت کسانی که قدرت بر هجرت دارند ، معهذا هجرت نمی نمایند به خلاف آنان که متمکّن و قادر نیستند . اما حدیث نبوی صلی الله علیه و آله بسیار است به یک حدیث قناعت می شود که حضرت ختمی مرتبت صلی الله علیه و آله فرمودند : « هجرت قطع نمی شود تا اینکه توبه قطع شود ، و توبه قطع نمی شود تا اینکه آفتاب از مغرب طلوع نماید ، و آفتاب نزدیک به ظهور قیامت از مغرب طلوع می نماید » ⁽⁴⁾. و اگر طالب رجوع به بعضی از اخبار نماید می داند ائمه طاهرین علیهم السلام و فرزندان ایشان هر یک که مهاجرت فرمودند آن را عبادتی دانستند و تکلیف الهی را بر آن فهمیدند مانند حضرت امیرمؤمنان و امامین همامین جناب امام حسن و جناب امام حسین و حضرت علی بن موسی الرضا علیهم السلام وسائرین از ائمه که مجبور در هجرت از وطن مألوف شدند با

.

روایةٌ فیه هِدایة

ایضاً در ذیل روایت صحیحه مراتب هجرت به بعضی از مقالات حسنه می شود

دوستی که در مجاورت قبر حضرت رسالت صلی الله علیه و آله داشتند و در عراق عرب متحصن گشتند تا شهید شدند نیز برای ایشان عبادت بوده . و در این مهاجرتها ثمرات و آثاری مترتب شد ، و تا قیامت یوماً فیوماً آن آثار زیاد می شود . اما در هجرت حضرت عبدالعظیم علیه السلام دانستی از دست ظالم جائر بود به سوی بلاد مسلمین . و معلوم می شود از اخبار آتیه در آن زمان بعضی از ساکنین ری شیعه بودند که در خفاء شرفیاب حضور آن بزرگوار می شدند و احکام دین خودشان را اخذ می نمودند . پس ثمره هجرت آن جناب ، تعلیم احکام و ارشاد نفوس از عباد بوده ، و مراد از تزوّد معاد که در حدیث سابق ذکر شد از برای حضرت عبدالعظیم بوده است ، و چون در این هجرت و عبادت به انبیاء و اولیاء تأسّی جست و توشه آخرت خود را توسعه داد این گونه آثار بر مزار وی الی یوم القرار برپای و پدیدار است . نعم ما قیل : فلَم یستَتِمْ امرُ النّبیِّ بمکهفهاجَرَ منها واستقامَ بِطیبهْ ⁽¹⁾

روایةٌ فیه هِدایةایضاً در ذیل روایت صحیحه مراتب هجرت به بعضی از مقالات حسنه می شودصدوق طاب ثراه در کتاب « زهد النبی » ⁽²⁾از حضرت ختمی مرتب صلی الله علیه و آله روایت کرده است که آن بزرگوار فرمودند این عبارات را : « آه ! شوقاً إلی اخوانی من بعدی » . فقالَ ابوذرّ : یا رَسوُل اللّه ! ألسنا إخوانک ؟

.

در ترجمه حدیث حضرت رسالت مآب صلی الله علیه و آله است

قال صلی الله علیه و آله : « لا ، وأنتم أصحابی ، واخوانی یجیئون من بعدی ، شأنهم شأن الأنبیاء یفرّون من الآباء والاُمّهات ومن الاخوة والاخوات ومن القربات کلّهم ابتغاء مرضاةِ اللّه ، یترکون المال ویذلُّونَ أنفُسَهُمْ بِالتّواضُعِ للّهِ لا یَرْغَبُونَ فی الشّهَوات وَفُضُول الدُّنیا یَجْتَمِعُونَ فی بَیْتٍ مِنْ بُیوتِ اللّهِ کَأنَّهُمْ غُرَباء تراهُمْ مَحْزُونینَ لِخَوْفِ النّارِ وَحُبّ الجنَّة . فَمَنْ یَعْلَمْ قَدْرَهُمْ عِنْدَ اللّهِ لَیْسَ بَیْنَهُمْ قَرابَة وَلا مال یُعطونَ بِها وَبَعْضهِمْ لِبَعض أشْفَق مِنَ الابنِ عَلی والِدِهِ وَالوالِدِ عَلی وَلَدِهِ وَمِنَ الأخ علی الأخ . ها شَوقاً إلَیْهِمْ وَیفرّغونَ أنْفُسَهُمْ مِنْ کَدّ الدُّنیا وَنعیمِها بِنجاة أنْفُسِهِمْ مِنْ عَذابِ الأبَدِ وَدُخولِ الجنَّةِ لِمَرضاةِ اللّهِ . واعلَمْ یا أباذَرّ ! إنَّ للواحِدِ مِنْهُمْ أجْرَ سَبْعینَ بدریّاً مِنْهُمْ أکرَم عَلی اللّهِ مِنْ کُلِّ شی ءٍ خَلَقَ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ عَلی وَجْهِ الأرضِ » .

در ترجمه حدیث حضرت رسالت مآب صلی الله علیه و آله استملخّص از معنی اوائل حدیث نبوی صلی الله علیه و آله آن است که حضرت رسول صلی الله علیه و آله جمعی از بندگان خدا را برادران خود خواند و اظهار شوق در ملاقات ایشان فرمود و آنها را به اوصاف حسنه وصف کرد . از آن جمله فرموده است : « برادران من کسانی هستند که بیایند شأن ایشان شأن پیغمبر است ، و آنها قومی هستند که از پدران و مادران و برادران و خواهران و نزدیکان به جهت رضاء و خشنودی خداوند سبحان هجرت می کنند و فرار می نمایند و دست از مالشان برمی دارند ، و جانهای خودشان را خار می خواهند برای فروتنی از برای خدا ، و آنها میلی در شهوات و زیادتی دنیا ندارند ، و در خانه ای از خانه های خدا جمع می شوند گویا آنها غریبند و همیشه محزونند برای ترس آتش و دوستی بهشت . . إلی آخر الترجمة . و حضرت احدیت جل برهانه فرموده است : « یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مَا لَکُمْ إِذَا قِیلَ لَکُمُ انْفِرُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَی الْأَرْضِ أَرَضِیتُمْ بِالْحَیَاةِ الدُّنْیَا مِنَ الآخِرَةِ فَمَا مَتَاعُ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا فِی الآخِرَةِ

.

إِلاَّ قَلِیلٌ » ⁽¹⁾. یعنی : ای کسانی که گرویده اید به اسلام ! چه چیز است شما را در وقتی که گفته می شود کوچ کنید در راه خدا ـ همانا مراد از کوچ کردن برای جهاد است و هجرت از لوازم آن ـ پس سنگین می شوید به سوی زمین و زندگی دنیا ؟ می خواهید جز آخرت ، و متاع حیات دنیا قلیل است . و آیه کریمه : « انفِرُوا خِفَافاً وَثِقَالاً » ⁽²⁾همانا جهاد با نفس و قطع علائق و مهاجرت از اوطان است ، و فرار از اخوان از این جهت است . در « نهج البلاغه » از حضرت شاه ولایت علیه السلام مرویست : « المهاجر من هاجَرَ ما حرّمَ اللّهُ عَلَیْه » ⁽³⁾. یعنی : هر کس هجرت از محرمات و منهیات کرد و تارک آنها شد پس وی مهاجر است حقیقةً و مجاهد است معنیً . وأیضاً معنی حدیث : « إنّ اللّه یحبُّ الاغتراب فی طَلَبِ الرّزق » ⁽⁴⁾، همانا از آن رزق معنوی و غذای روحانی که سعادت این دو جهان از آن است تعبیر توان نمود . و معاریف عرفاء با مجاهداتی که دارند و مکاشفاتی که برای خود پندارند و هر آن و زمانی خود را در سیر و سلوک می دانند فرار و هجرت ، غربت و عزلت ، تجرید و انفراد را به بیانات خوشی تعبیر فرموده اند .

.

در اشعار جامی است

در اشعار جامی استو از جامی چند بیت از این مقام بنگارم خوب است : صوفی چه فغان است که من اَین إلی اَیناین نکته عیان است من العلم إلی العین ما الحاصل فی البین چگوئی سفری کنچون خضر بجوی این گهر از مجمع بحرین بر ذمّه ما دین تو از پرتو هستیکو جذب فنائی که مؤدی شود این دین در مشرب توحید بود و هم دوئی کفردر مذهب تقلید بود نفی دوئی شین این وحدت محض است که از کثرت تکرارگاه اربعه و گاه ثلاث است و گه اثنین جامی مکن اندیشه نزدیکی و دوریلا قرب و لا بعد و لا وصل و لا بین و این بیت را خوش گفته اند : تا دسته گل زخار نگریختدر گردن دلبران نیاویخت پس بدان هر آنچه جز خداست علاقه به وی راهزن است و تو را از ساحت حق دور می نماید . ملک و مال و دولت و فرزند راهزندر ره حق نیست غیر راهزن پس هر آن کس مسلمان است و دین خواهد باید از همه کس و همه چیز دست بردارد ، و خوش مضمونی است این بیت : گر با همه ای چو بی منی بی همه ایگر بی همه ای چو با منی با همه ای

.

عجالةً عرض می کنم : مجاهد و مهاجرِ ظاهر و باطن ، [و] منعزل و منفرد از اهل و عیال که دید و به اعلی درجه صبر و شکر و تواضع به حدّ کمال خود را رسانید حضرت عبدالعظیم علیه السلام بود ، و بعد از این شرح این بیانات موجزه را بر حسب توفیق خواهم داد و مدد از انفاس شریفه زائرین و مجاورین این بزرگوار خواهم خواست . و غرض از شرح این اخبار صحیحه و اقوال ملیحه آن بود که بدانی حضرت عبدالعظیم علیه السلام از زمره کسانیست که بر حسب آثار و علائم ظاهره عزلت از همه چیز و هجرت از همه کس جست ، و حضرت ختمی مرتبت صلی الله علیه و آله هم از مشتاقین لقای وی بود و اظهار شوق ملاقات وی را می فرمود ، و در دار غربت هجرت و رحلت به خانه آخرت کرد ، سلام اللّه علیه وعلی اجداده .

.

روح و ریحان یازدهم

اشاره

روح و ریحان: الحادی عشر

.

. .

در شرح احادیث حضرت عبدالعظیم علیه السلام

در شرح احادیث حضرت عبدالعظیم علیه السلامدر شرح احادیثی که حضرت عبدالعظیم علیه السلام از معصومین علیهم السلام بدون واسطه و با واسطه از اصحاب موثقین ائمه طاهرین علیهم السلام نقل فرموده اند و احادیثی که جمعی از روات ثقات از ایشان نقل نموده اند . بدان مرحوم ثقة المحدثین صدوق طاب ثراه کتابی در اخبار مرویه از حضرت عبدالعظیم علیه السلام تالیف فرموده اند و آن را موسوم به « اخبار عبدالعظیم » نموده اند و قدماء علماء در کتب رجال این کتاب را در تعداد کتب آن مرحوم اجلّ ذکر کرده اند ، و هر قدر داعی ساعی شدم آن کتاب را تحصیل نمایم این سعادت را نیافتم ، ناچار از کتب اربعه و چند کتاب دیگر این احادیث را جمع نمودم ، و برای تسهیل خوانندگان به فارسی ترجمه کردم ، و در ذیل هر حدیثی به قدر میسور شرح مختصری دادم . و چون علم حدیث اشرف علوم است و شیوع آن در این زمان خجسته اوان معلوم ، لهذا بعضی از اصول و رؤوس مطالب و مسائل متعلقه آن را برای اهل منبر که نشر حدیث و خبر را از ایشان به نحو صحیح خواسته اند و باید به نهج صواب بیان و اداء نمایند مقدمةً اشاره می نماید ، و بر حفظ کلیّه احادیث آل عصمت وطهارت علیهم السلام و ضبط این احادیث نیز توصیه می کند . عجالةً در این عنوان و مقدمه روح و ریحان ده مطلب است :

.

درایةٌ وافیه

مطلب اول : در علم درایه است

درایةٌ وافیهمطلب اول : در علم درایه استمخفی نباشد یکی از علوم شریفه که فهم آن برای هر محدّثی لازم است علم درایت و روایت است ، و جوهری در « صحاح اللغة » ⁽¹⁾گفته است : دِرایة و دَریّة دَرْی به معنی دانستن است ، چنانکه گویند : دَرَیْتُهُ ای عَلِمْتُه ، و چون علم به اصول حدیث از آن معلوم می شود لهذا درایت اصطلاح خاص شد ، و شهید ثانی طاب ثراه در رساله « هدایة فی علم الدرایة » ⁽²⁾در تعریف و موضوع و غایت آن فرموده است : اما تعریفه هو علم یبحث فیه عن متن الحدیث و طرقه من صحیحها و سقیمها وعلیلها ⁽³⁾وما یحتاج الیه لیعرف المقبول منه والمردود ⁽⁴⁾. ملخّص معنی آن که : از شناختن این علم صحت و سقم طریقه های احادیث شناخته می شود ، و هر راوی حدیثی که مقبول و مردود است حالش معلوم می گردد . اما موضوعه : الراوی والمروی من حیث ذلک ، و موضوع آن علم روایت کننده و روایت است . اما غایته : معرفة ما یقبل من ذلک لیعمل به و ما یردّ فیه یجتنب عنه ، یعنی : فائده این علم آن است که از دانستن آن ، آنچه باید بکند و بجا بیاورد می فهمد و آنچه را که باید نکند اجتناب و احتراز می نماید .

.

در فرق بین « حدیث » و « خبر » و « اثر » است

در خبر متواتر لفظاً أو معنیً أو معاً

و این علم را اصطلاحات خاصه و فروع کثیره است ، عمده آن که در افواه والسنه شایع است حدیث و خبر و اثر است ، و هر چه گفته می شود از معانی آنهاست ، و قدری در شرح « السلام علیک ایها المحدث العلیم » زحمت افزا شدم ، عجالةً برای اطلاع و تذکره مزاحم می شوم .

در فرق بین « حدیث » و « خبر » و « اثر » استاما « خبر » آن است : روایت از حضرت رسول صلی الله علیه و آله و امام علیه السلام و صحابی و تابعی شود . و « حدیث » آن است : مروی از امام و معصوم باشد . و « اثر » اعم از حدیث و خبر است ، یعنی حدیث و خبر را اثر می گویند . بعبارة اخری : خبر اعم است و حدیث اخصّ و اثر اعمّ از هر دو است . و ایضاً علماء فرموده اند : اگر خبر مطابق واقع شد از محکیّات و ملفوظات آن صدق است و اگر مطابق با واقع نشود آن کذب است ⁽¹⁾.

در خبر متواتر لفظاً أو معنیً أو معاًو باز فرموده اند : خبر بر سه قسم است : متواتر لفظی و متواتر معنوی و متواتر لفظی و معنوی ⁽²⁾. اما متواتر لفظی : آن خبر دادن جماعتی است به کلام واحد بدون تغییر که مفید علم شود ، یعنی هر کس قطع نماید که آنچه این جماعت بدون زیاده و نقصان فرموده اند صادر از امام علیه السلام شده است ، مانند خبر غدیر . و بعضی از علماء فرموده اند : خبر بنفسه مفید علم نیست اگر چه خبر دهنده عادل

.