مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان و نام پدیدآور : نهج الذکر: فارسی - عربی/ محمدی ری شهری؛ باهمکاری رسول افقی؛ ترجمه حمیدرضا شیخی.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳۸۷ -

مشخصات ظاهری : ج.

فروست : پژوهشکده علوم و معارف حدیث؛ ۱۵۴.

شابک : ۲۵۰۰۰ ریال: دوره : 978-964-493-302-8 ؛ ج.۱ : 978-964-493-303-5 ؛ ج.۲ : 978-964-493-304-2 ؛ ج.۳ 978-964-493-305-9 : ؛ ج.۴ 978-964-493-306-6 :

وضعیت فهرست نویسی : برون سپاری.

یادداشت : فارسی - عربی.

یادداشت : ج.۲، ۳ و ۴ (چاپ اول: ۱۳۸۷).

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : ذکر -- احادیث

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۴

شناسه افزوده : افقی، رسول، ۱۳۴۵ -

شناسه افزوده : شیخی، حمیدرضا، ۱۳۳۷ -، مترجم

رده بندی کنگره : BP۱۳۶/۹ /م۳ن۹ ۱۳۸۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۱۵۸۱۸۴۹

اشاره

بخش ششم : تکبیر (گفتنِ «اللّه أکبر»)

اشاره

بخش ششم : تکبیر (گفتنِ «اللّه أکبر»)شامل:درآمدفصل یکم: تفسیر «اللّه أکبر»فصل دوم: فضیلت «اللّه أکبر» گفتن و تشویق به آنفصل سوم: جایگاه های گفتن «اللّه أکبر»فصل چهارم: آداب تکبیر گفتن در نمازفصل پنجم: تکبیرهای رسیده از اهل بیت علیهم السلام

.

. .

درآمد

واژه شناسی «تکبیر»

درآمدواژه شناسی «تکبیر»کلمه «تکبیر» ، مصدر است از ریشه «کبر» . این مادّه به معنای بزرگی ، اعم از مادّی و معنوی است ⁽¹⁾و هنگامی که به باب اِفعال ، تفعیل و یا استفعال برود ، به معنای بزرگ شمردن ، بزرگ یافتن ، بزرگ دیدن و به بزرگی یاد کردن می آید . ابن فارس ، در این باره می گوید : مادّه «کبر» ، یک اصل صحیح معنایی دارد به معنای خلاف «صِغَر (کوچکی)» ... و از همین باب است «کِبَر» به معنای سال خوردگی . «کِبر» یعنی عظمت... و گفته می شود: «أکبرتُ الشی ء (آن چیز را بزرگ یافتم)». ⁽²⁾ ابن منظور ، گفته است : «استکبر الشی ءَ» ، یعنی : آن چیز را بزرگ دید و در نظرش عظیم آمد ... و «کبّر الأمرَ» ، یعنی : آن کار را بزرگ قرار داد ، یا آن را بزرگ گردانید . تکبیر

.

تکبیر ، در قرآن و حدیث

به معنای بزرگداشت است . ⁽¹⁾ راغب نیز گفته است : و «أکبرتُ الشی ءَ» یعنی : آن چیز را بزرگ دیدم . خدای متعال می فرماید : «فَلَمَّا رَأَیْنَهُ أَکْبَرْنَهُ؛ ⁽²⁾وچون او را دیدند، بزرگش یافتند» . تکبیر ، به همین معنا گفته می شود و برای بزرگداشت خداوند متعال می گویند : «اللّه أکبر» و همچنین برای عبادت خدا و حال تعظیم به خود گرفتن در برابر او . ⁽³⁾

تکبیر ، در قرآن و حدیثدر قرآن ، واژه «تکبیر» ، فقط یک بار به کار رفته است : «وَ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَمْ یَتَّخِذْ وَلَدًا وَ لَمْ یَکُن لَّهُ شَرِیکٌ فِی الْمُلْکِ وَ لَمْ یَکُن لَّهُ وَلِیٌّ مِّنَ الذُّلِّ وَ کَبِّرْهُ تَکْبِیرا . ⁽⁴⁾و بگو : «ستایش ، خدایی را که نه فرزندی گرفته و نه در جهانداری ، شریکی دارد و نه خوار بوده که [ نیاز به ]دوستی داشته باشد» و او را بسیار بزرگ بشمار» . این واژه در قرآن و حدیث نیز مانند لغت ، به معنای یاد کردن خداوند متعال به بزرگی و عظمت و نیز گفتن «اللّه أکبر» است .

.

تفسیر «تکبیر»

تفسیر «تکبیر»احادیثی که «تکبیر» را تفسیر کرده اند ، به چهار دسته تقسیم می شوند : ۱ . احادیثی که در تفسیر این ذکر ، تنها به یکتایی و بی نظیر بودن حضرت حق در عظمت اشاره کرده اند ، مانند آنچه از پیامبر خدا روایت شده که در معنای تکبیر می فرماید : یَعنی أنَّهُ لَیسَ شَیءٌ أکبَرَ مِنهُ . ⁽¹⁾یعنی چیزی بزرگ تر از او نیست. ۲ . احادیثی که بزرگ تر بودن خداوند را به معنای والاتر بودن او از توصیف می دانند . این احادیث ، در واقع ، تأکیدی هستند بر این که خداوند متعال ، قابل مقایسه با هیچ چیز دیگر (مادّی باشد یا معنوی) نیست ؛ زیرا هر چیزی جز خداوند متعال ، محدود است ، چنان که امام صادق علیه السلام به شخصی که در حضور ایشان ، «أکبر» را به «بزرگ تر از هر چیز» معنا کرد ، فرمود : «[ با این معنا ] خداوند را محدود کردی» و هنگامی که آن شخص از تفسیر صحیح «اللّه أکبر» پرسید ، فرمود : قُل : اللّهُ أکبَرُ مِن أن یوصَفَ . ⁽²⁾بگو : خدا بزرگ تر از آن است که وصف شود. ۳ . احادیثی که «تکبیر» را به تنزیه خداوند متعال از صفات سلبی تفسیر کرده اند ، مانند حدیثی که از امام علی علیه السلام نقل شده که در تفسیر «تکبیر» فرمود :

.

خدا بزرگ تر از آن است که به ایستادن یا نشستن وصف شود ، به حرکت یا سکون وصف شود ، به جسم بودن وصف شود یا به چیزی مانند شود یا با اندازه ای سنجیده شود ، محلّ اَعراض واقع شود و یا دست خوش بیماری ها گردد ، به جوهر یا عرض بودنْ وصف شود یا در چیزی حلول کند یا چیزی در او حلول کند ، [و بزرگ تر از آن است که] آنچه بر موجوداتِ حادثْ رواست (مثل زایل گشتن ، جا به جایی و دگرگونی از حالی به حالی) ، بر او روا باشد ، و یا آن که به حواس پنجگانه درآید . ⁽¹⁾ ۴ . احادیثی که «تکبیر» را به توصیف کردن خداوند متعال به صفات ثبوتی تفسیر نموده اند ، مانند این که امام علی علیه السلام در تفسیری دیگر از این ذکر می فرماید : «اللّه أکبر» ، یعنی : دانا و آگاه است . آنچه را بوده است و آنچه را خواهد بود ، پیش از آن که پدید آید ، می داند. «اللّه أکبر» ، یعنی بر هر چیزی تواناست . آنچه بخواهد ، می تواند ، به قدرتش نیرومند است . بر آفریدگانش تواناست . به ذات خویش تواناست . توانایی او بر همه موجودات ، حاکم است . هر گاه چیزی را بخواهد ، به او می گوید : «هست شو» و آن ، هست می شود . ⁽²⁾ تأمّل در این احادیث ، نشان می دهد که «تکبیر» ، در واقع ، تجلّی جلال و جمال حضرت حق در دل ذاکر است . از این رو ، هر چه جلال و جمال خداوند متعال ، جلوه بیشتری در دل داشته باشد ، ذکر زبانی کامل تر خواهد بود .

.

اهمّیت ذکر «تکبیر»

اهمّیت ذکر «تکبیر»در اهمّیت این ذکر ، همین بس که بزرگ ترین مصداق ذکر یعنی «نماز» ، با تکبیر آغاز و با تکبیر ، پایان می یابد . افزون بر این ، از پیامبر خدا روایت شده که می فرمود : لِکُلِّ شَیءٍ صَفوَةٌ ، وَصَفوَةُ الصَّلاةِ التَّکبیرَةُ الاُولی . ⁽¹⁾هر چیزی گُزیده ای دارد و گزیده نماز ، تکبیر آغازین [آن] است . این سخن ، بدان معناست که توجّه به عظمت جلال و جمال الهی در آغاز نماز ، عصاره و شهد نماز است که اگر همراه با جاری شدن ذکر تکبیر بر زبان نمازگزار تحقّق یابد ، وی را در برابر خداوند متعال ، خاضع و خاشع می سازد و زمینه حضور قلب در نماز را فراهم می سازد . همچنین ، معادل شمردن ارزش «تهلیل» و «تکبیر» در شماری از احادیث ، نشانه دیگری از اهمّیت بالای ذکر «اللّه أکبر» است ، چنان که از امام علی علیه السلام در تفسیر «کَلِمَةَ التَّقْوَی» ⁽²⁾روایت شده است که : مقصود ، «لا إلهَ إلَا اللّهُ» و «اللّهُ أکبَرُ» است . ⁽³⁾نیز از امام صادق علیه السلام روایت شده : ثَمَنُ الجَنَّةِ : لا إلهَ إلَا اللّهُ و اللّهُ أکبَرُ . ⁽⁴⁾

.

جایگاه تکبیر

بهای بهشت ، «لا إله إلّا اللّهُ» و «اللّهُ أکبر» . و از امام صادق علیه السلام یا امام باقر علیه السلام روایت شده : أکثِروا مِنَ التَّهلیلِ وَالتَّکبیرِ ، فَإِنَّهُ لَیسَ شَیءٌ أحَبَّ إلَی اللّهِ عز و جل مِنَ التَّهلیلِ وَالتَّکبیرِ . ⁽¹⁾«لا إله إلّا اللّه » و «اللّه أکبر» بسیار بگویید ؛ زیرا هیچ چیزی نزد خداوند ، محبوب تر از «لا إله إلّا اللّه » و «اللّه أکبر» نیست .

جایگاه تکبیرهر چند «تکبیر» و یاد کردن خداوند متعال به عظمت و بزرگی ، در هر حال و در همه جا نیکوست ، لیکن تأمّل در نصوص اسلامی نشان می دهد که گفتنِ این ذکر ، هنگامی که انسان با اموری برخورد می کند که یادآور عظمت خدا هستند و یا توجّه به عظمت الهی نقش خاصّی در آنها ایفا می نماید ، از اهمّیت بیشتری برخوردار است . مثلاً : توجّه به عظمت الهی هنگام اذان و نماز ، موجب حضور قلب و خضوع و خشوع در نماز است . یا توجّه به عظمت الهی در جهاد ، به رزمنده روحیه مقاومت می دهد و به هنگام پیروزی ، از آفات غرور ، پیشگیری می کند . یا توجّه به عظمت الهی هنگام زفاف و اعیاد ، سبب می شود که خوشی ها موجب غفلت نگردند . توجّه به عظمت الهی هنگام دیدن هلال نیز از این باب است که نظام حکیمانه

.

حاکم بر گردش ماه و زمین ، یکی از نشانه های بزرگ عظمت آفریدگار حکیم جهان است . همچنین سایر مواردی که ذکر «تکبیر» در آنها توصیه شده نیز حکمت خاصّ خود را دارند ، که با تأمّل ، قابل فهم است .

.

الفَصلُ الأَوَّلُ : تفسیر التّکبیررسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ لَمّا سُئِلَ عَن تَفسیرِ : سُبحانَ اللّهِ وَالحَمدُ للّهِِ ولا إلهَ إلَا اللّهُ وَاللّهُ أکبَرُ ـ: . . . وأمّا قَولُهُ : «اللّهُ أکبَرُ» ، فَهِیَ کَلِمَةٌ أعلَی الکَلِماتِ وأحَبُّها إلَی اللّهِ عز و جل ، یَعنی أنَّهُ لَیسَ شَیءٌ أکبَرَ مِنهُ ، ولا تَصِحُّ الصَّلاةُ إلّا بِها لِکَرامَتِها عَلَی اللّهِ عز و جل ، وهُوَ الاِسمُ الأَعَزُّ الأَکرَمُ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی بَیانِ مَعنی «اللّهُ أکبَرُ» فِی الأَذانِ ـ: فَمَعنی «اللّهُ» : أنَّهُ یُخرِجُ الشَّیءَ مِن حَدِّ العَدَمِ إلی حَدِّ الوُجودِ ، ویَختَرِعُ الأَشیاءَ لا مِن شَیءٍ ، وکُلُّ مَخلوقٍ دونَهُ یَختَرِعُ الأَشیاءَ مِن شَیءٍ إلَا اللّهَ ، فَهذا مَعنی «اللّهُ» ، وذلِکَ فَرقٌ بَینَهُ وبَینَ المُحدَثِ. ومَعنی «أکبَرُ» : أی أکبَرُ من أن یوصَفَ فِی الأَوَّلِ ، وأکبَرُ مِن کُلِّ شَیءٍ لَمّا خَلَقَ الشَّیءَ . ⁽²⁾

بحار الأنوار عن جابر بن عبد اللّه الأنصاریّ :کُنتُ مَعَ مَولانا أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام فَرَأی رَجُلاً قائِما یُصَلّی ، فَقالَ لَهُ : یا هذا أتَعرِفُ تَأویلَ الصَّلاةِ؟ فَقالَ : یا مَولایَ؟ وهَل لِلصَّلاةِ تَأویلٌ غَیرُ العِبادَةِ؟ فَقالَ : إی وَالَّذی بَعَثَ مُحَمَّدا بِالنُّبُوَّةِ ، وما بَعَثَ اللّهُ نَبِیَّهُ بِأَمرٍ مِنَ الاُمورِ إلّا ولَهُ تَشابُهٌ وتَأویلٌ وتَنزیلٌ ، وکُلُّ ذلِکَ یَدُلُّ عَلَی التَّعَبُّدِ . فَقالَ لَهُ : عَلِّمنی ما هُوَ یا مَولایَ؟ فَقالَ علیه السلام : تَأویلُ تَکبیرَتِکَ الاُولی إلی إحرامِکَ أن تُخطِرَ فی نَفسِکَ إذا قُلتَ : اللّهُ أکبَرُ مِن أن یوصَفَ بِقِیامٍ أو قُعودٍ ، وفِی الثّانِیَةِ : أن یوصَفَ بِحَرَکَةٍ أو جُمودٍ ، وفِی الثّالِثَةِ : أن یوصَفَ بِجِسمٍ أو یُشَبَّهَ بِشِبهٍ أو یُقاسَ بِقِیاسٍ ، وتُخطِرَ فِی الرّابِعَةِ : أن تَحُلَّهُ الأَعراضُ أو تُؤلِمَهُ الأَمراضُ ، وتُخطِرَ فِی الخامِسَةِ : أن یوصَفَ بِجَوهَرٍ أو بِعَرَضٍ أو یَحُلَّ شَیئا أو یُحَلَّ فیهِ شَیءٌ ، وتُخطِرَ فِی السّادِسَةِ : أن یَجوزَ عَلَیهِ ما یَجوزُ عَلَی المُحدَثینَ مِنَ الزَّوالِ وَالاِنتِقالِ وَالتَّغَیُّرِ مِنَ حالٍ إلی حالٍ ، وتُخطِرَ فِی السّابِعَةِ : أن تَحُلَّهُ الحَواسُّ الخَمسُ . ⁽³⁾

.

فصل یکم: تفسیر «اللّه أکبر»

فصل یکم: تفسیر «اللّه أکبر»پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در پاسخ به سؤال از تفسیر : «پاکا خدا ، و ستایش ، خدای را! معبودی جز خدا نیست . خدا ، بزرگ تر است» ـ:... و سخن او «خدا بزرگ تر است» ، عالی ترین سخنان و محبوب ترین آنها نزد خداوند عز و جل است ؛ یعنی هیچ چیز ، بزرگ تر از خدا نیست . این سخن نزد خداوند عز و جل چندان گرامی است که نماز ، جز با آن ، درست نیست . آن ، ارجمندترین و گرامی ترین نام است .

امام علی علیه السلامـ در بیان معنای «خدا ، بزرگ تر است» در اذان ـ: «خدا» ، یعنی آن که چیز را از مرز نیستی به مرز هستی می آورد و چیزها را از ناچیز ، می آفریند . امّا غیر او ، هر مخلوقی چیزها را از چیز می سازد . این است معنای «خدا» ، و این است فرق میان او و موجود حادث . معنای «بزرگ تر است» هم ، یعنی بزرگ تر از آن است که گفته شود در آغاز ، چون بوده است ، و نیز پس از آن که عالم را آفرید ، بزرگ تر از هر چیزی است .

بحار الأنوارـ به نقل از جابر بن عبد اللّه انصاری ـ:با سَروَرمان امیر مؤمنان بودم که دید مردی به نماز ایستاده است . به او فرمود : «ای مرد! آیا تأویل نماز را می دانی؟» . مرد گفت : سَرورَم! آیا نماز ، تأویلی جز عبادت دارد؟ فرمود : «آری ؛ سوگند به آن که محمّد را به پیامبری برانگیخت! خداوند ، پیامبر خود را به هیچ کاری از کارها نفرستاد ، مگر این که برای آن کار ، تشابه و تأویل و تنزیلی است ، و همه اینها ، نشان از تعبّد دارد» . مرد گفت : سَروَرم! تأویل آن را به من بیاموز . فرمود: «تأویل نخستین تکبیرت ، این است که هرگاه گفتی: اللّه أکبر ، در دلت بگذرانی که او بزرگ تر از آن است که به ایستادن یا نشستن ، وصف شود . و در تکبیر دوم ، [یعنی] بزرگ تر از آن است که به پویایی یا ایستایی وصف شود . و در تکبیر سوم ، [یعنی] بزرگ تر از آن است که به جسم بودن ، وصف شود یا به مانندی همانند شود ، یا با میزانی سنجیده شود . و در تکبیر چهارم ، [یعنی] از دلت بگذرانی که : او بزرگ تر از آن است که اعراض ، در او جای گیرند یا بیماری ها دردمندش کند . و در تکبیر پنجم ، [یعنی] از ذهنت بگذرانی که : او ، بزرگ تر از آن است که به جوهر یا عَرَض بودن ، وصف گردد یا در چیزی حلول کند یا چیزی در او ، حلول نماید . و در تکبیر ششم ، [یعنی] از دلت بگذرانی که : او بزرگ تر از آن است که زوال و جا به جایی و دگرگونی (از حالی به حالی دیگر که بر موجودات حادث رواست) . بر او روا باشد . و در تکبیر هفتم ، [یعنی] از دلت بگذرانی که : او بزرگ تر از آن است که حواس پنجگانه ، ادراکش کند» .

.

الإمام علیّ علیه السلامـ فی بَیانِ مَعنی «اللّهُ أکبَرُ» فی تَکبیرَةِ الاِفتِتاحِ ـ: هُوَ أکبَرُ مِن أن یُلمَسَ بِالأَخماسِ ، ویُدرَکَ بِالحَواسِّ . ومَعنَی «اللّهُ» : هُوَ الَّذی ذَکَرناهُ أَنَّهُ یُخرِجُ الشَّیءَ مِن حَدِّ العَدَمِ إلَی الوُجودِ . و«أکبَرُ» : أکبَرُ مِن أن یوصَفَ . ⁽¹⁾

الإمام الحسین علیه السلام :کُنّا جُلوسا فِی المَسجِدِ ، إذ ⁽²⁾صَعِدَ المُؤَذِّنُ المَنارَةَ ، فَقالَ : اللّهُ أکبَرُ ، اللّهُ أکبَرُ ، فَبَکی أمیرُ المُؤمِنینَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام ، وبَکَینا بِبُکائِهِ ، فَلَمّا فَرَغَ المُؤَذِّنُ قالَ : أتَدرونَ ما یَقولُ المُؤَذِّنُ؟ قُلنا : اللّهُ ورَسولُهُ ووَصِیُّهُ أعلَمُ! فَقالَ : لَو تَعلَمونَ ما یَقولُ لَضَحِکتُم قَلیلاً ولَبَکَیتُم کَثیرا ، فَلِقَولِهِ : «اللّهُ أکبَرُ» مَعانٍ کَثیرةٌ ، مِنها : إنَّ قَولَ المُؤَذِّنِ : «اللّهُ أکبَرُ» یَقَعُ عَلی قِدَمِهِ ، وأزَلِیَّتِهِ ، وأبَدِیَّتِهِ ، وعِلمِهِ ، وقُوَّتِهِ ، وقُدرَتِهِ ، وحِلمِهِ ، وکَرَمِهِ ، وجودِهِ ، وعَطائِهِ ، وکِبرِیائِهِ . فَإِذا قالَ المُؤَذِّنُ : «اللّهُ أکبَرُ» فَإِنَّهُ یَقولُ : اللّهُ الَّذی لَهُ الخَلقُ وَالأَمرُ ، وبِمَشِیَّتِهِ کانَ الخَلقُ ، ومِنهُ کانَ کُلُّ شَیءٍ لِلخَلقِ ، وإلَیهِ یَرجِعُ الخَلقُ ، وهُوَ الأَوَّلُ قَبلَ کُلِّ شَیءٍ لَم یَزَل ، وَالآخِرُ بَعدَ کُلِّ شَیءٍ لا یَزالُ ، وَالظّاهِرُ فَوقَ کُلِّ شَیءٍ لا یُدرَکُ ، وَالباطِنُ دونَ کُلِّ شَیءٍ لا یُحَدُّ ، فَهُوَ الباقی وکُلُّ شَیءٍ دونَهُ فانٍ . وَالمَعنَی الثّانی «اللّهُ أکبَرُ» : أی العَلیمُ الخَبیرُ ، عَلِمَ ما کانَ وما یَکونُ قَبلَ أن یَکونَ . وَالثّالِثُ : «اللّهُ أکبَرُ» أی القادِرُ عَلی کُلِّ شَیءٍ ، یَقدِرُ عَلی ما یَشاءُ ، القَوِیُّ لِقُدرَتِهِ ، المُقتَدِرُ عَلی خَلقِهِ ، القَوِیُّ لِذاتِهِ ، قُدرَتُهُ قائِمَةٌ عَلَی الأَشیاءِ کُلِّها ، إذا قَضی أمرا فَإِنَّما یَقولُ لَهُ : کُن ، فَیَکونُ . وَالرّابِعُ : «اللّهُ أکبَرُ» عَلی مَعنی حِلمِهِ ، وکَرَمِهِ ، یَحلُمُ کَأَنَّهُ لا یَعلَمُ ، ویَصفَحُ کَأَنَّهُ لا یَری ، ویَستُرُ کَأَنَّهُ لا یُعصی ، لا یَعجَلُ بِالعُقوبَةِ کَرَما وصَفحا وحِلما . وَالوَجهُ الآخَرُ فی مَعنی «اللّهُ أکبَرُ» : أیِ الجَوادُ ، جَزیلُ العَطاءِ ، کَریمُ الفَعالِ . وَالوَجهُ الآخَرُ : «اللّهُ أکبَرُ» فیهِ نَفیُ کَیفِیَّتِهِ ⁽³⁾، کَأَنَّهُ یَقولُ : اللّهُ أجَلُّ مِن أن یُدرِکَ الواصِفونَ قَدرَ صِفَتِهِ الَّتی هُوَ مَوصوفٌ بِها ، وإنَّما یَصِفُهُ الواصِفونَ عَلی قَدرِهِم لا عَلی قَدرِ عَظَمَتِهِ وجَلالِهِ ، تَعالَی اللّهُ عَن أن یُدرِکَ الواصِفونَ صِفَتَهُ عُلُوّا کَبیرا . وَالوَجهُ الآخَرُ : «اللّهُ أکبَرُ» کَأَنَّهُ یَقولُ : اللّهُ أعلی وأجَلُّ ، وهُوَ الغَنِیُّ عَن عِبادِهِ ، لا حاجَةَ بِهِ إلی أعمالِ خَلقِهِ . . . وأمّا قَولُهُ : «اللّهُ أکبَرُ» ⁽⁴⁾، فَإِنَّهُ یَقولُ : اللّهُ أعلی وأجَلُّ مِن أن یَعلَمَ أحَدٌ مِن خَلقِهِ ما عِندَهُ مِنَ الکَرامَةِ لِعَبدٍ أجابَهُ وأطاعَهُ وأطاعَ وُلاةَ أمرِهِ ، وعَرَفَهُ وعَبَدَهُ وَاشتَغَلَ بِهِ وبِذِکرِهِ ، وأحَبَّهُ وأنِسَ بِهِ ، وَاطمَأَنَّ إلَیهِ ووَثِقَ بِهِ ، وخافَهُ ورَجاهُ وَاشتاقَ إلَیهِ ، ووافَقَهُ فی حُکمِهِ وقَضائِهِ ورَضِیَ بِهِ . وفِی المَرَّةِ الثّانِیَةِ : «اللّهُ أکبَرُ» ، فَإِنَّهُ یَقولُ : اللّهُ أکبَرُ وأعلی وأجَلُّ مِن أن یَعلَمَ أحَدٌ مَبلَغَ کَرامَتِهِ لِأَولِیائِهِ ، وعُقوبَتِهِ لِأَعدائِهِ ، ومَبلَغَ عَفوِهِ وغُفرانِهِ ونِعمَتِهِ لِمَن أجابَهُ وأجابَ رَسولَهُ ، ومَبلَغَ عَذابِهِ ونَکالِهِ وهَوانِهِ لِمَن أنکَرَهُ وجَحَدَهُ . ⁽⁵⁾

.

امام علی علیه السلامـ در بیان معنای «خدا ، بزرگ تر است» در «تکبیرة الإحرام» ⁽¹⁾ـ:یعنی او بزرگ تر از آن است که با پنجه ها ⁽²⁾(انگشتان) لمس گردد و با حواس ، ادراک شود . معنای «خدا» هم همان است که گفتیم ، یعنی کسی که چیزها را از مرز نیستی به هستی می آورد . و «بزرگ تر است» ، یعنی بزرگ تر از آن است که در وصف آید .

امام حسین علیه السلام :در مسجد نشسته بودیم که مؤذّن ، بالای مناره رفت و گفت : «خدا ، بزرگ تر است . خدا ، بزرگ تر است» . امیر مؤمنان علی بن ابی طالب علیه السلام گریست و ما هم با گریه او گریستیم . چون مؤذّن ، اذانش را تمام کرد ، امام علیه السلام فرمود : «آیا می دانید مؤذّن چه می گوید؟». گفتیم : خدا و پیامبرش و وصیّ او بهتر می دانند . فرمود : «اگر بدانید که او چه می گوید ، هر آینه ، کم می خندید و بسیار می گِریید . جمله خدا ، بزرگ تر است ، معانی بسیار دارد ، از جمله : گفته «خدا ، بزرگ تر است» مؤذّن ، نشان از دیرینگی و اَزَلی بودن و ابدی بودن و دانش و نیرو و توانایی و بردباری و بزرگواری و بخشندگی و دَهِش و کبریایی خداوند دارد . پس وقتی مؤذّن می گوید : «خدا ، بزرگ تر است» ، در واقع می گوید : خدا ، همان کسی است که آفرینش و فرمایش ، ویژه اوست و با خواست او ، آفرینش ، صورت می پذیرد و هر چیزی ، از آفرینش از او سر می زند و آفرینش ، به او باز می گردد و او ، نخستین است و پیش از هر چیزی ، پیوسته بوده است و واپسین است و پس از هر چیزی ، همواره خواهد بود و آشکار است و برتر (/ آشکارتر) از هر چیزی است و ادراک نمی شود ، و نهان است و نهان تر از هر چیزی است و محدود نمی گردد . پس او ماناست و هر چیزی جز او ، نابود شدنی است . معنای دوم «خدا ، بزرگ تر است» ، یعنی دانا و آگاه است ، آنچه را بوده و آنچه را که بود شود ، پیش از آن که بود گردد ، می داند . معنای سوم «خدا ، بزرگ تر است» ؛ یعنی او بر هر چیزی تواناست . در آنچه بخواهد ، توانایی دارد ، به توان خویش ، نیرومند است . بر آفریدگانش اقتدار دارد . نیرومندی اش ، ذاتیِ اوست . قدرتش بر همه موجودات ، سایه افکنده است و چون چیزی را اراده کند ، فقط می فرماید : «هست شو!» و آن ، [بی درنگ ،] هست می شود . معنای چهارم «خدا ، بزرگ تر است» ، یعنی بردبار و بزرگوار است ، چنان بردباری می ورزد که گویا نمی داند [گناه و معصیتی شده است] ، و چنان گذشت می کند که گویا نمی بیند ، و چنان می پوشانَد که گویا اصلاً نافرمانی نمی شود ، از سرِ بزرگواری و گذشت و بردباری، در کیفر دادن ، شتاب نمی ورزد . معنای دیگر «خدا ، بزرگ تر است» ، یعنی بخشنده بی چشمداشت است ، پُرداد و دَهِش است ، رفتارش بزرگوارانه است . معنای دیگر «خدا ، بزرگ تر است» ، نفی چگونگی از اوست . گویا [مؤذّن] می گوید : خدا ، بزرگ تر از آن است که وصف کنندگان ، به اندازه اوصاف او ـ که بدانها موصوف است ـ ، دست یابند . وصف کنندگان ، در حقیقت ، به فراخور [درک و گنجایش] خودشان ، او را وصف می کنند ، نه به فراخور بزرگی و شکوه او . خداوند ، بسی برتر و بزرگ تر از آن است که وصف کنندگان ، به اوصاف او برسند . معنای دیگر «خدا ، بزرگ تر است» ، این است که گویا [مؤذّن] می گوید : خدا ، برترین و شکوهمندترین است ، از بندگانش بی نیاز است ، به کردارهای بندگانش نیازی ندارد ... . گفته «خدا ، بزرگ تر استِ» ⁽³⁾مؤذّن ، یعنی این که می گوید : خدا ، برتر و بزرگ تر از آن است که احدی از آفریدگانش بداند چه ارج و پاداشی دارد نزد او ، آن بنده ای که پاسخش دهد و از او و اولیای امرِ او فرمان ببرد و او را بشناسد و بندگی اش کند و به او و به یاد او سرگرم شود ، و دوستش بدارد و با او همدم شود ، و به او اطمینان و اعتماد کند ، و از او بترسد و به او امید بندد و مشتاق او باشد ، و فرمان و قضای او را بپذیرد و بدان ، راضی باشد . در «خدا ، بزرگ تر استِ» دوم ، می گوید : خدا ، بزرگ تر و برتر و بِشکوه تر از آن است که کسی بداند چه اندازه کرامت برای دوستانش و کیفر برای دشمنانش فراهم آورده است ، و برای کسی که او را و پیامبرش را اجابت کند ، چه مقدار بخشش و آمرزش و نعمت ، و برای آن که او را انکار و نفی کند ، چه اندازه عذاب و کیفر و خواری در نظر گرفته است .

.

. .

. .

الکافی عن ابن محبوب عمّن ذکره عن الإمام الصادق علیه السلام ، قال :قالَ رَجُلٌ عِندَهُ : «اللّهُ أکبَرُ» ، فَقالَ : اللّهُ أکبَرُ مِن أیِّ شَیءٍ؟ فَقالَ : مِن کُلِّ شَیءٍ . فَقالَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : حَدَّدتَهُ! فَقالَ الرُّجُلُ : کَیفَ أقولُ؟ قالَ : قُل : اللّهُ أکبَرُ مِن أن یوصَفَ . ⁽¹⁾

.

الکافیـ به نقل از ابن محبوب ، از کسی که نامش را برد ـ: مردی در حضور امام صادق علیه السلام گفت : «خدا ، بزرگ تر است» . امام فرمود : «خدا ، بزرگ تر از چیست؟». مرد گفت : از هر چیزی . امام صادق علیه السلام فرمود : «او را محدود کردی!». مرد گفت : پس ، چه بگویم؟ فرمود : «بگو : خدا ، بزرگ تر از آن است که به وصف درآید » .

.

الکافی عن جمیع بن عمیر :قالَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : أیُّ شَیءٍ «اللّهُ أکبَرُ»؟ فَقُلتُ : اللّهُ أکبَرُ مِن کُلِّ شَیءٍ . فَقالَ : وکانَ ثَمَّ شَیءٌ فَیَکونُ أکبَرَ مِنهُ؟ فَقُلتُ : وما هُوَ؟ قالَ : اللّهُ أکبَرُ مِن أن یوصَفَ . ⁽¹⁾

.

الکافیـ به نقل از جمیع بن عمیر ـ: امام صادق علیه السلام فرمود : « خدا ، بزرگ تر است ، یعنی چه»؟ گفتم : یعنی خدا ، بزرگ تر از همه چیز است . فرمود : «مگر اساسا چیزی وجود دارد که خدا ، بزرگ تر از آن باشد؟». گفتم : پس به چه معناست؟ فرمود : «[یعنی] خدا ، بزرگ تر از آن است که وصف شود» .

.

الفَصلُ الثّانی : فضل التّکبیر والحثّ علیهرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَنَّ عَلَیَّ رَبّی وقالَ : یا مُحَمَّدُ . . . جَعَلتُ لَکَ ولِاُمَّتِکَ الأَرضَ کُلَّها مَسجِدا ، وتُرابَها طَهورا ، وأعطَیتُ لَکَ ولِاُمَّتِکَ التَّکبیرَ ، وقَرَنتُ ذِکرَکَ بِذِکری ، حَتّی لا یَذکُرَنی أحَدٌ مِن اُمَّتِکَ إلّا ذَکَرَکَ مَعَ ذِکری ، طوبی لَکَ یا مُحَمَّدُ ولِاُمَّتِکَ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن کَبَّرَ تَکبیرَةً عِندَ غُروبِ الشَّمسِ عَلی ساحِلِ البَحرِ رافِعا صَوتَهُ ، أعطاهُ اللّهُ مِن الأَجرِ بِعَدَدِ کُلِّ قَطرَةٍ فِی البَحرِ عَشرَ حَسَناتٍ ، ومَحا عَنهُ عَشرَ سَیِّئاتٍ ، ورَفَعَ لَهُ عَشرَ دَرَجاتٍ ، ما بَینَ الدَّرَجَتَینِ مَسیرَةُ مِئَةِ عامٍ بِالفَرَسِ المُسرِعِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن هَبَطَ وادِیا فَقالَ : «لا إلهَ إلَا اللّهُ وَاللّهُ أکبَرُ» مَلَأَ اللّهُ الوادِیَ حَسَناتٍ ، فَلیَعظُمِ الوادی بُعدا أو لِیَصغُر . ⁽³⁾

المستدرک علی الصحیحین عن أبی سعید الخدریّ :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله قالَ : اِستَکثِروا مِنَ الباقِیاتِ الصّالِحاتِ . قیلَ : وما هُنَّ یا رَسولَ اللّهِ؟ قالَ : المِلَّةُ . قیلَ : وما هِیَ؟ قالَ : التَّکبیرُ ، وَالتَّهلیلُ ، وَالتَّسبیحُ ، وَالتَّحمیدُ ، و«لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» . ⁽⁴⁾

.

فصل دوم: فضیلت «اللّه أکبر» گفتن و تشویق به آن

فصل دوم: فضیلت «اللّه أکبر» گفتن و تشویق به آنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :پروردگارم بر من منّت نهاد و فرمود : «ای محمّد! ... همه زمین را برای تو و امّتت ، سجده گاه و خاک آن را پاک کننده ، قرار دادم و به تو و امّتت اللّه أکبر را عطا کردم و نام تو را در کنار نام خودم نهادم ، تا این که هیچ یک از امّت تو نام مرا نبرد ، مگر آن که نام تو را با نام من ، یاد کند . ای محمّد! خوشا به حال تو و امّتت!» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس هنگام غروب آفتاب ، در کنار دریا ، یک بار با صدای بلند «اللّه أکبر» بگوید ، خداوند به تعداد هر قطره دریا ، ده ثواب به او مزد می دهد و ده گناه از او پاک می کند و او را ده درجه بالا می برد که فاصله هر درجه تا درجه دیگر ، صد سال راه است که با اسب تیزتگ ، پیموده می شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس وارد وادی ای شود و بگوید : «معبودی جز خدا نیست و خدا ، بزرگ تر است» ، خداوند ، آن وادی را پُر از نیکی و ثواب می کند ، خواه آن وادی بزرگ و دراز باشد یا کوچک .

المستدرک علی الصحیحینـ به نقل از ابوسعید خُدْری ـ: پیامبر خدا فرمود : «ماندگارهای نیک خود را زیاد کنید» . گفته شد : ماندگارهای نیک ، چیستند ای پیامبر خدا؟ فرمود : «آیین» . گفته شد : آیین چیست؟ فرمود : «[گفتن] اللّه أکبر ، و لا إله إلّا اللّه ، و سبحان اللّه ، و الحمد للّه ، و لا حول و لا قوّةَ إلّا باللّه » .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :ما کَبَّرَ مُکَبِّرٌ فی بَرٍّ ولا بَحرٍ ، إلّامَلَأَ تَکبیرُهُ ما بَینَ السَّماءِ وَالأَرضِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا کَبَّرَ العَبدُ سَتَرَت تَکبیرَتُهُ ما بَینَ السَّماءِ وَالأَرضِ مِن شَیءٍ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :کَلِمَتانِ إحداهُما لَیسَ لَها نِهایَةٌ دونَ العَرشِ ، وَالاُخری تَملَأُ ما بَینَ السَّماءِ وَالأَرضِ : لا إلهَ إلَا اللّهُ ، وَاللّهُ أکبَرُ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :التَّسبیحُ نِصفُ المیزانِ ، وَالحَمدُ یَملَؤُهُ ، وَالتَّکبیرُ یَملَأُ ما بَینَ السَّماءِ وَالأَرضِ ، وَالصَّومُ نِصفُ الصَّبرِ ، وَالطَّهورُ نِصفُ الإِیمانِ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا قالَ العَبدُ : «لا إلهَ إلَا اللّهُ واللّهُ أکبَرُ» ، یَقولُ اللّهُ عز و جل : صَدَقَ عَبدی ، لا إلهَ إلّا أنَا وأنَا أکبَرُ . ⁽⁵⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ تکبیرگویی در خشکی و دریا تکبیر نگفت ، مگر آن که تکبیر او میان آسمان و زمین را پُر کرد.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرگاه بنده ، تکبیر بگوید ، تکبیر او هر چیزی را میان آسمان و زمین ، فرو می پوشانَد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دو جمله اند که یکی از آنها را پایانی جز عرش نیست ، و دیگری ، بین آسمان و زمین را پُر می کند : «معبودی جز خدا نیست» و «خدا ، بزرگ تر است» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :«سبحان اللّه » ، نیمی از ترازو[ی اعمال] را می گیرد ، و «الحمد للّه » ، آن را پُر می کند ، و «اللّه أکبر» ، از زمین تا آسمان را آکنده می سازد . روزه ، نیمی از شکیبایی است و وضو ، نیمی از ایمان است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرگاه بنده بگوید : «معبودی جز خدا نیست ، و خدا ، بزرگ تر است» ، خداوند عز و جل می فرماید : «بنده ام راست گفت . معبودی جز من نیست . من ، بزرگ ترم [از آن که وصف شوم]» .

.

المعجم الأوسط عن أبی هریرة عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله :ما أهَلَّ مُهِلٌّ قَطُّ إلّا بُشِّرَ ، ولا کَبَّرَ مُکَبِّرٌ قَطٌّ إلّا بُشِّرَ . قیلَ : یا رَسولَ اللّهِ ، بِالجَنَّةِ؟ قالَ : نَعَم . ⁽¹⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :ما کَبَّرَ الحاجُّ مِن تَکبیرَةٍ ولا هَلَّلَ مِن تَهلیلَةٍ ، إلّا بُشِّرَ بِها تَبشِرَةً . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما مِن عَبدٍ یَقولُ : «لا إلهَ إلَا اللّهُ وَاللّهُ أکبَرُ» إلّا أعتَقَ اللّهُ رُبعَهُ مِنَ النّارِ ، فَإِن قالَها مَرَّتَینِ أعتَقَ اللّهُ شَطرَهُ مِنَ النّارِ ، فَإِن قالَها ثَلاثا أعتَقَ اللّهُ ثَلاثَةَ أرباعِهِ مِنَ النّارِ ، فَإِن قالَها أربَعا أعتَقَهُ اللّهُ مِنَ النّارِ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی قَولِهِ عز و جل : « وَ أَلْزَمَهُمْ کَلِمَةَ التَّقْوَی » ⁽⁴⁾، قالَ ـ: لا إلهَ إلَا اللّهُ وَاللّهُ أکبَرُ . ⁽⁵⁾

الإمام الباقر أو الإمام الصادق علیهماالسلام :أکثِروا مِنَ التَّهلیلِ وَالتَّکبیرِ ، فَإِنَّهُ لَیسَ شَیءٌ أحَبَّ إلَی اللّهِ عز و جلمِنَ التَّهلیلِ وَالتَّکبیرِ . ⁽⁶⁾

الإمام الصادق علیه السلام :ثَمَنُ الجَنَّةِ : لا إلهَ إلَا اللّهُ وَاللّهُ أکبَرُ . ⁽⁷⁾

.

المعجم الأوسطـ به نقل از ابوهُرَیره ـ: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «هیچ لا إله إلّا اللّه گویی لا إله إلّا اللّه نگفت ، مگر آن که به او نوید داده شد ، و هیچ تکبیرگویی ، تکبیر نگفت ، مگر آن که به او نوید داده شد» . گفته شد : ای پیامبر خدا! نوید بهشت؟ فرمود : «آری» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :برای هر تکبیر و «لا إله إلّا اللّه » که حاجی بگوید ، یک نوید به او داده می شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ بنده ای نیست که بگوید : «معبودی جز خدا نیست و خدا ، بزرگ تر است» ، مگر آن که خداوند ، یکْ چهارم او را از آتش می رَهانَد ، و اگر بار دوم آن را بگوید ، خداوند ، نیمی از او را از آتش می رَهاند ، و اگر بار سوم بگوید ، خداوند ، سه چهارمش را از آتش می رهانَد ، و اگر بار چهارم بگوید ، خداوند ، او را [به طور کامل] از آتش می رهاند .

امام علی علیه السلامـ در باره این سخن خداوند عز و جل : «و گفتار پرهیزگاری را ملازم آنان ساخت» ـ: یعنی این گفته را که «معبودی جز خدا نیست و خدا ، بزرگ تر است» .

امام باقر یا امام صادق علیهماالسلام :«لا إله إلّا اللّه » و «اللّه أکبر» را بسیار بگویید ؛ زیرا هیچ چیز نزد خداوند عز و جل دوست داشتنی تر از «لا إله إلّا اللّه » و «اللّه أکبر» نیست .

امام صادق علیه السلام :بهای بهشت ، «لا إله إلّا اللّه » و «اللّه أکبر» است .

.

الفَصلُ الثّالِثُ : مواضع التّکبیر۳ / ۱الأَذانُرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ لَمّا سَأَلَهُ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام عَن تَفسیرِ الأَذانِ ـ: یا عَلِیُّ ، الأَذانُ حُجَّةٌ عَلی اُمَّتی ، وتَفسیرُهُ : إذا قالَ المُؤَذِّنُ : «اللّهُ أکبَرُ اللّهُ أکبَرُ» فَإِنَّهُ یَقولُ : اللّهُمَّ أنتَ الشّاهِدُ عَلی ما أقولُ ، یا اُمَّةَ مُحَمَّدٍ قَد حَضَرَتِ الصَّلاةُ فَتَهَیَّؤُوا ، ودَعوا عَنکُم شُغُلَ الدُّنیا . ⁽¹⁾

راجع : موسوعة میزان الحکمة : ج ۲ (الأذان) .

۳ / ۲الصَّلاةُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :لِکُلِّ شَیءٍ صَفوَةٌ ، وَصَفوَةُ الصَّلاةِ التَّکبیرَةُ الاُولی . ⁽²⁾

.

فصل سوم: جایگاه های گفتن «اللّه أکبر»

۳ / ۱ اذان

۳ / ۲ نماز

فصل سوم: جایگاه های گفتن «اللّه أکبر»۳ / ۱اذانپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در پاسخ پرسش امیر مؤمنان در باره تفسیر اذان ـ: ای علی! اذان ، حجّت [خدا] بر امّت من است و تفسیر آن ، این است که : هرگاه مؤذّن گفت : «خدا ، بزرگ تر است ؛ خدا ، بزرگ تر است» ، بدان وسیله می گوید : بار خدایا! تو خود بر آنچه می گویم ، گواهی . ای امّت محمّد! وقت نماز ، رسیده است . پس آماده شوید و کار دنیا را رها کنید .

ر . ک : دانش نامه میزان الحکمه : ج ۲ (اذان) .

۳ / ۲نمازپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر چیزی ، خلاصه و گزیده ای دارد و خلاصه نماز ، نخستین تکبیر است .

.

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ لِکُلِّ شَیءٍ أنفَةً ⁽¹⁾، وإنَّ أنفَةَ الصَّلاةِ التَّکبیرَةُ الاُولی ، فَحافِظوا عَلَیها . ⁽²⁾

علل الشرائع عن هشام بن الحکم عن الإمام الکاظم علیه السلام ، قال :قُلتُ لَهُ : لِأَیِّ عِلَّةٍ صارَ التَّکبیرُ فِی الاِفتِتاحِ سَبعَ تَکبیراتٍ أفضَلَ؟ ولِأَیِّ عِلَّةٍ یُقالُ فِی الرُّکوعِ : «سُبحانَ رَبِّیَ العَظیمِ وبِحَمدِهِ» ، ویُقالُ فِی السُّجودِ : «سُبحانَ رَبِّیَ الأَعلی وَبِحَمدِهِ»؟ قال : یا هِشامُ ، إنَّ اللّهَ تَبارکَ وتَعالی خَلَقَ السَّماواتِ سَبعا ، وَالأَرَضینَ سَبعا ، وَالحُجُبَ سَبعا ، فَلَمّا أُسرِیَ بِالنَّبیِّ صلی الله علیه و آله وکانَ مِن رَبِّهِ کَقابِ قَوسَینِ أو أدنی ، رُفِعَ لَهُ حِجابٌ مِن حُجُبِهِ ، فَکَبَّرَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله وجَعَلَ یَقولُ الکَلِماتِ الَّتی تُقالُ فِی الاِفتِتاحِ ، فَلَمّا رُفِعَ لَهُ الثّانی کَبَّرَ ، فَلَم یَزَل کَذلِکَ حَتّی بَلَغَ سَبعَ ⁽³⁾حُجُبٍ ، وکَبَّرَ سَبعَ تَکبیراتٍ ، لِتِلکَ العِلَّةِ یُکَبَّرُ فِی الاِفتِتاِح فِی الصَّلاةِ سَبعَ تَکبیراتٍ . فَلَمّا ذَکَرَ ما رَأی مِن عَظَمَةِ اللّهِ ارتَعَدَت فَرائِصُهُ ، فَابتَرَکَ عَلی رُکبَتَیهِ وأخَذَ یَقولُ : «سُبحانَ رَبِّیَ العَظیمِ وبِحَمدِهِ» ، فَلَمَّا اعتَدَلَ مِن رُکوعِهِ قائِما نَظَرَ إلَیهِ فی مَوضِعٍ أعلی مِن ذلِکَ المَوضِعِ ، خَرَّ عَلی وَجهِهِ وجَعَلَ یَقولُ : «سُبحانَ رَبِّیَ الأَعلی وبِحَمدِهِ» ، فَلَمّا قالَ سَبعَ مَرّاتٍ سَکَنَ ذلِکَ الرُّعبُ ، فَلِذلِکَ جَرَت بِهِ السُّنَّةُ . ⁽⁴⁾

الإمام الرضا علیه السلامـ فیما رَواهُ عَنهُ الفَضلُ بنُ شاذانَ مِن عِلَلِ الفَرائِضِ ـ: إن قالَ [ قائِلٌ] : فَلِمَ جُعِلَتِ التَّکبیرُ فِی الاِستِفتاحِ سَبعَ تَکبیراتٍ؟ قیلَ : إنَّما جُعِلَ ذلِکَ لِأَنَّ التَّکبیرَ فِی الرَّکعَةِ الاُولَی الَّتی هِیَ الأَصلُ سَبعُ تَکبیراتٍ : تَکبیرَةُ الاِستِفتاحِ ، وتَکبیرَةُ الرُّکوعِ ، وتَکبیرَتانِ لِلسُّجودِ ، وتَکبیرَةٌ أیضا لِلرُّکوعِ ، وتَکبیرَتانِ لِلسُّجودِ ؛ فَإِذا کَبَّرَ الإِنسانُ أوَّلَ الصَّلاةِ سَبعَ تَکبیراتٍ فَقدَ أحرَزَ التَّکبیرَ کُلَّهُ ، فَإِن سَها فی شَیءٍ مِنها أو تَرَکَها لَم یَدخُل عَلَیهِ نَقصٌ فی صَلاتِهِ . . . فَإِن قالَ : فَلِمَ یَرفَعُ الیَدَینِ فِی التَّکبیرِ؟ قیلَ : لِأَنَّ رَفَعَ الیَدَینِ هُوَ ضَربٌ مِنَ الاِبتِهالِ وَالتَّبَتُّلِ وَالتَّضَرُّعِ ، فَأَحَبَّ اللّهُ عز و جل أن یَکونَ العَبدُ فی وَقتِ ذِکرِهِ لَهُ مُتَبَتِّلاً مُتَضَرِّعا مُبتَهِلاً ، ولِأَنَّ فی رَفعِ الیَدَینِ إحضارَ النِّیَّةِ ، وإقبالَ القَلبِ عَلی ما قالَ وقَصَدَهُ . ⁽⁵⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر چیزی ، آغازی دارد و آغاز نماز ، نخستین تکبیر است . پس آن را پاس بدارید .

علل الشرائعـ به نقل از هشام بن حکم ـ: به امام کاظم علیه السلام گفتم : به چه علّت ، گفتن هفت تکبیر در آغاز نماز ، فضیلت بیشتری دارد؟ و به چه علّت ، در رکوع گفته می شود : «پاکا پروردگار بزرگ من و ستایش ، او را!» ، و در رکوع ، گفته می شود : «پاکا پروردگار برین من و ستایش ، او را!» ؟ فرمود : ای هشام! خداوند ـ تبارک و تعالی ـ آسمان را هفت تا آفرید و زمین را هفت تا و حجاب ها را هفت تا . شبی که پیامبر صلی الله علیه و آله به معراج رفت و تا یک قدمی و بلکه کمتر از آن به پروردگارش نزدیک شد ، یکی از حجاب ها برایش کنار زده شد . پیامبر خدا ، تکبیر گفت و شروع به گفتن کلماتی کرد که در آغاز [نماز ]گفته می شود . چون حجاب دوم برایش کنار زده شد ، باز تکبیر گفت و همین طور تا کنار زده شدن هفت حجاب ، هفت تکبیر گفت . به همین علّت ، در آغاز نماز ، هفت تکبیر گفته می شود . چون آنچه را که از عظمت خدا دید ، یادآور شد ، لرزه بر اندامش افتاد و به زانو درآمد و شروع به گفتن «پاکا پروردگار بزرگ من و ستایش ، او را!» کرد و چون از رکوعش راست شد و ایستاد ، خداوند را در جایگاهی برتر و بالاتر از آن جایگاه [قبل] دید . پس به رو ، در افتاد و شروع کرد به گفتن «پاکا پروردگار برین من و ستایش ، او را!» . چون هفت مرتبه گفت ، آن وحشت ، فرو نشست . و این ، سنّت [و قاعده] شد .

امام رضا علیه السلامـ در بیان علل واجبات ، به نقل از فضل بن شاذان ـ: اگر گوینده ای گفت : «چرا تکبیرهای هفتگانه ، در آغاز [نماز] مقرّر گشته است؟». پاسخ داده می شود که : این هفت تکبیر ، مقرّر شده است ، چون در رکعت اوّل نماز ـ که اصل است ـ ، هفت تکبیر گفته می شود : تکبیر آغازین (تکبیرة الإحرام) ، تکبیر [قبل از] رکوع ، دو تکبیر سجده[ی اوّل ، یکی قبل از آن و یکی بعد از آن] ، تکبیر دیگری برای رکوع [پس از برخاستن از رکوع] ، دو تکبیر دیگر برای سجده[ی دوم ، یکی قبل و یکی بعد از آن] . پس هرگاه انسان در آغاز نماز ، هفت تکبیر بگوید ، همه تکبیرات [نماز] را به جا آورده است . از این رو ، اگر یکی از آنها را فراموش کرد یا ترک نمود ، نقصی در نمازش وارد نمی شود ... . اگر [گوینده ای] گفت : «چرا در هنگام گفتن تکبیر ، نمازگزار دست ها را بلند می کند؟»، پاسخ داده می شود که : چون بلند کردن دست ها ، نوعی التماس و درخواست و زاری کردن است ، پس خداوند عز و جل دوست دارد که بنده ، در هنگام نیایش و یادکرد او به حال زاری و التماس و درخواست باشد ، علّت دیگر آن است که در بالا بردن دست ها ، حضور ذهن و روی کردن دل است به آنچه می گوید و آهنگ آن کرده است .

.

سنن الدارمی عن عبد اللّه بن مسعود :رَأَیتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یُکَبِّرُ فی کُلِّ رَفعٍ ووَضعٍ ، وقِیامٍ وقُعودٍ . ⁽¹⁾

۳ / ۳الجِهادُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :ثَلاثَةُ أصواتٍ یُباهِی اللّهُ بِهِنَّ المَلائِکَةَ : الأَذانُ ، وَالتَّکبیرُ فی سَبیلِ اللّهِ ، ورَفعُ الصَّوتِ بِالتَّلبِیَةِ . ⁽²⁾

المناقب لابن شهرآشوب عن ابن عبّاس :کانَ جَبرَئیلُ علیه السلام جالِسا عِندَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله عَن یَمینِهِ إذ أقبَلَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام ، فَضَحِکَ جَبرَئیلُ علیه السلام فَقالَ : یا مُحَمَّدُ ، هذا عَلیُّ بنُ أبی طالِبٍ قَد أقبَلَ . قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : یا جَبرَئیلُ ، وأهلُ السَّماواتِ یَعرِفونَهُ؟ قالَ : یا مُحَمَّدُ ، وَالَّذی بَعَثَکَ بِالحَقِّ نَبِیّا ، إنَّ أهلَ السَّماواتِ لَأَشَدُّ مَعرِفَةً لَهُ مِن أهلِ الأَرضِ ، ما کَبَّرَ تَکبیرَةً فی غَزوَةٍ إلّا کَبَّرنا مَعَهُ ، ولا حَمَلَ حَملَةً إلّا حَمَلنا مَعَهُ ، ولا ضَرَبَ بِسَیفٍ إلّا ضَرَبنا مَعَهُ . ⁽³⁾

.

۳ / ۳ جهاد

سنن الدارمیـ به نقل از عبد اللّه بن مسعود ـ:پیامبر خدا را دیدم که در هر برداشتن و نهادنی ، و هر برخاست و نشستی ، تکبیر می گفت .

۳ / ۳جهادپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سه بانگ است که خداوند ، به آنها بر فرشتگان ، مباهات می کند : اذان ، تکبیر گفتن در راه خدا [جهاد] ، و بلند کردن صدا به لبّیک گویی [در حج] .

المناقب ، ابن شهرآشوبـ به نقل از ابن عبّاس ـ:جبرئیل علیه السلام در سمت راست پیامبر صلی الله علیه و آله نشسته بود که امیر مؤمنان ، نمایان شد . جبرئیل علیه السلام خندید و گفت : ای محمّد! این ، علی بن ابی طالب است که می آید . پیامبر خدا فرمود : «ای جبرئیل ! اهل آسمان ها هم او را می شناسند؟» . جبرئیل علیه السلام گفت : ای محمّد سوگند به آن که تو را به حق پیامبر کرد ، اهل آسمان ها بیشتر از اهل زمین ، او را می شناسند . در هیچ نبردی تکبیری نگفت ، مگر آن که ما نیز هم صدا با او تکبیر گفتیم ، و هیچ یورشی نبرد ، مگر آن که ما نیز همراه با او یورش بردیم ، و هیچ شمشیری نزد ، مگر آن که ما نیز با او ضربت زدیم .

.

المناقب لابن شهرآشوب عن ابن عبّاسـ فی نَقلِ ما رَأی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله لَیلَةَ المِعراجِ ـ:ثُمَّ دَخَلَ الجَنَّةَ ورَأی ما فیها ، وسَمِعَ صَوتا : آمَنّا بِرَبِّ العالَمینَ ، قالَ : هؤُلاءِ سَحَرَةُ فِرعَونَ . وسَمِعَ : لَبَّیکَ اللّهُمَّ لَبَّیکَ ، قالَ : هؤُلاءِ الحُجّاجُ . وسَمِعَ التَّکبیرَ ، فَقالَ : هؤُلاءِ الغُزاةُ . وسَمِعَ التَّسبیحَ ، قالَ : هؤُلاءِ الأَنبِیاءُ . ⁽¹⁾

۳ / ۴الظَّفَرُالمغازیـ فی أخبارِ غَزوَةِ اُحُدٍ ـ: وصاحَ طَلحَةُ بنُ أبی طَلحَةَ : مَن یُبارِزُ؟ فَقالَ عَلیٌّ علیه السلام : هَل لَکَ فِی البِرازِ؟ قالَ طَلحَةُ : نَعَم . فَبَرَزا بَینَ الصَّفَّینِ ورَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله جالِسٌ تَحتَ الرّایَةِ ؛ عَلیَهِ دِرعانِ ومِغفَرٌ وبَیضَةٌ ، فَالتَقَیا ، فَبَدرَهُ عَلیٌّ علیه السلام فَضَرَبَهُ عَلی رَأسِهِ ، فَمَضَی السَّیفُ حَتّی فَلَقَ هامَتَهُ حَتَّی انتَهی إلی لِحیَتِهِ ، فَوَقَعَ طَلحَةُ وَانصَرَفَ عَلِیٌّ علیه السلام . فَقیلَ لِعَلِیٍّ علیه السلام : ألا ذَفَّفتَ ⁽²⁾عَلَیهِ؟ قالَ : إنَّهُ لَمّا صُرِعَ استَقبَلَتنی عَورَتُهُ ، فَعَطَفَنی عَلَیهِ الرَّحمُ ، وقَد عَلِمتُ أنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی سَیَقتُلُهُ ؛ هُوَ کَبشُ الکَتیبَةِ . . . فَلَمّا قُتِلَ طَلحَةُ سُرَّ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله وأظهَرَ التَّکبیرَ ، وکَبَّرَ المُسلِمونَ . ⁽³⁾

.

۳ / ۴ کسب پیروزی

المناقب ، ابن شهرآشوب از ابن عباسـ در نقل آنچه پیامبر خدا در شب معراج دید ـ: سپس وارد بهشت شد و آنچه را در آن بود ، دید و آوازی شنید که می گوید : «به پروردگار جهانیان ، ایمان آوردیم» . [خداوند] فرمود : «اینها جادوگرانِ فرعون اند» و آوازی شنید که می گوید : «لبّیک! بار خدایا ، لبّیک!» . فرمود : «اینان ، حج گزاران اند» و تکبیری شنید . [خداوند] فرمود : «اینان ، رزمندگان اند» و آواز تسبیح شنید . [خداوند ]فرمود : «اینان ، پیامبران اند» .

۳ / ۴کسب پیروزیالمغازیـ در اخبار نبرد اُحد ـ: طلحة بن ابی طلحه ، فریاد زد و مبارز طلبید . علی علیه السلام فرمود : «مبارز می خواهی؟» . طلحه گفت : آری . آن دو به میدان آمدند . پیامبر خدا ، در زیر پرچم ، نشسته بود . علی علیه السلام دو زره و کلاه خودی بر تن داشت . علی علیه السلام و طلحه ، رو یا روی شدند . علی علیه السلام پیش دستی کرد و ضربتی بر سرِ طلحه فرود آورد که شمشیر ، فرق سر او را تا چانه اش شکافت . طلحه بر زمین افتاد و علی علیه السلام باز گشت . به علی علیه السلام گفته شد : چرا کار او را تمام نکردی؟ فرمود : «چون بر زمین افتاد ، عورتش را به من نمود . دلم بر او رحم آمد و دانستم که خداوند ـ تبارک و تعالی ـ به زودی او را می کشد . او ، قوچِ سپاه بود ...» . چون طلحه کشته شد ، پیامبر خدا ، شادمان شد و تکبیر گفت و مسلمانان ، تکبیر گفتند .

.

مجمع البیان :قالَ الزُّهرِیُّ : قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله حینَ سَأَلوهُ [ بَنو قُرَیظَةَ ] أن یُحَکِّمَ فیهِم رَجُلاً : اِختاروا مَن شِئتُم مِن أصحابی ، فَاختاروا سَعدَ بنَ مَعاذٍ ، فَرَضِیَ بِذلِکَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ؛ فَنَزَلوا عَلی حُکمِ سَعدِ بنِ مَعاذٍ . فَأَمَرَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله بِسِلاحِهِم فَجُعِلَ فی قُبَّةٍ ، وأمَرَ بِهِم فَکُتِّفوا واُوثِقوا وجُعِلوا فی دارِ اُسامَةَ ، وبَعَثَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إلی سَعدِ بنِ مَعاذٍ فَجِیءَ بِهِ ، فَحَکَمَ فیهِم بِأن یَقتُلَ مُقاتِلیهِم ، وتُسبی ذَرارِیُّهُم ونِساؤُهُم ، وتُغنَمَ أموالُهُم ، وأنَّ عِقارَهُم لِلمُهاجِرینَ دونَ الأَنصارِ ، وقالَ لِلأَنصارِ : إِنَّکُم ذَوو عِقارٍ ولَیسَ لِلمُهاجِرینَ عِقارٌ . فَکَبَّرَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله وقالَ لِسَعدٍ : لَقَد حَکَمتَ فیهِم بِحُکمِ اللّهِ عز و جل . ⁽¹⁾

۳ / ۵لَیلَةُ الزِّفافِکتاب من لا یحضره الفقیه عن جابر بن عبد اللّه الأنصاری :لَمّا زَوَّجَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فاطِمَةَ مِن عَلِیٍّ علیهماالسلام . . . فَلَمّا کانَت لَیلَةُ الزِّفافِ أتَی النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله بِبَغلَتِهِ الشَّهباءِ ، وثَنی عَلَیها قَطیفَةً ⁽²⁾، وقالَ لِفاطِمَةَ علیهاالسلام : اِرکَبی ، وأمَرَ سَلمانَ أن یَقودَها ، وَالنَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یَسوقُها ، فَبَینا هُوَ فی بَعضِ الطَّریقِ ، إذ سَمِعَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وَجبَةً ⁽³⁾ ؛ فَإِذا هُوَ بِجَبرَئیلَ علیه السلام فی سَبعینَ ألفا ، ومیکائیلَ فی سَبعینَ ألفا . فَقالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : ما أهبَطَکُم إلَی الأَرضِ؟ قالوا : جِئنا نَزُفُّ فاطِمَةَ علیهاالسلامإلی زَوجِها ، وکَبَّرَ جَبرَئیلُ علیه السلام ، وکَبَّرَ میکائیلُ علیه السلام ، وکَبَّرَتِ المَلائِکَةُ ، وکَبَّرَ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله ، فَوُضِعَ التَّکبیرُ عَلَی العَرائِسِ مِن تِلکَ اللَّیلَةِ . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۵ شب عروسی

مجمع البیان :زُهری می گوید : هنگامی که بنی قریظه از پیامبر خدا خواستند که یک نفر را در باره آنان ، حَکَم قرار دهد . فرمود : «هر یک از یاران مرا که خود می خواهید ، انتخاب کنید» . آنها سعد بن مُعاذ را انتخاب کردند . پیامبر خدا هم قبول کرد . بنی قریظه به داوری سعد بن مُعاذ ، تن دادند . پیامبر خدا ، دستور داد سلاح های آنها را گرفتند و در سرا پرده ای نهادند و فرمود تا دست های آنها را از پشت ، بستند و به خانه اُسامه بردند . آن گاه ، پیامبر خدا ، در پی سعد بن مُعاذ فرستاد و او را آوردند . سعد حکم کرد که جنگجویانشان ، کشته و زنان و فرزندانشان ، اسیر شوند و اموالشان ، به غنیمت گرفته شود و املاکشان ، به مهاجران داده شود و به انصار ، چیزی داده نشود . به انصار گفت : شما زمین دارید و مهاجران ، زمینی ندارند . پیامبر خدا ، تکبیر گفت و به سعد فرمود : «تو در باره آنها به حکم خداوند عز و جل حکم کردی» .

۳ / ۵شب عروسیکتاب من لا یحضره الفقیهـ به نقل از جابر بن عبد اللّه انصاری ـ: هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله فاطمه علیهاالسلامرا به همسری علی علیه السلام درآورد ... ، شب زفاف که شد ، استر خاکستری اش را آورد و روانداز مخملی خویش را برپشت آن انداخت و به فاطمه علیهاالسلام فرمود : «سوار شو» و به سلمان ، دستور داد که افسار آن را بکشد و خود پیامبر صلی الله علیه و آله آن را می راند . در بین راه ، صدای فرو افتادن چیزی را شنید . جبرئیل و میکائیل علیهماالسلام بودند که هر یک با هفتاد هزار [فرشته] فرود آمدند . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «چه باعث شد که به زمین فرود بیایید ؟». گفتند : آمده ایم که فاطمه علیهاالسلام را به خانه شوهرش ببریم . جبرئیل و میکائیل علیهماالسلامو فرشتگان ، تکبیر گفتند و محمّد صلی الله علیه و آله تکبیر گفت . از آن شب ، تکبیر گفتن در عروسی ها رسم شد .

.

الإمام الباقر علیه السلام :حَدَّثَنی جابِرُ بنُ عَبدِ اللّهِ الأَنصارِیُّ ، قالَ : لَمّا کانَتِ اللَّیلَةُ الَّتی أهدی فیها رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فاطِمَةَ علیهاالسلام إلی عَلِیٍّ علیه السلام ، دَعا بِعَلِیٍّ علیه السلام فَأَجلَسَهُ عَن یَمینِهِ ، ودَعا بِها علیهاالسلام فَأَجلَسَها عَن شِمالِهِ ، ثُمَّ جَمَعَ رَأسَیهِما ، ثُمَّ قامَ وقاما وهُوَ بَینَهُما یُریدُ مَنزِلَ عَلِیٍّ علیه السلام ، فَکَبَّرَ جَبرَئیلُ فِی المَلائِکَةِ ، فَسَمِعَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله التَّکبیرَ فَکَبَّرَ ، وکَبَّرَ المُسلِمونَ ، وهُوَ أوَّلُ تَکبیرٍ کانَ فی زِفافٍ ، فَصارَت سُنَّةً . ⁽¹⁾

۳ / ۶الأَعیادُالکتاب«وَلِتُکْمِلُواْ الْعِدَّةَ وَلِتُکَبِّرُواْ اللَّهَ عَلَی مَا هَدَاکُمْ وَلَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ» . ⁽²⁾

الحدیثالکافی عن سعید النقّاش :قالَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام لی : أما إنَّ فِی الفِطرِ تَکبیرا ولکِنَّهُ مَستورٌ ، قالَ : قُلتُ : وأینَ هُوَ؟ قالَ : فی لَیلَةِ الفِطرِ فِی المَغرِبِ وَالعِشاءِ الآخِرَةِ ، وفی صَلاةِ الفَجرِ ، وفی صَلاةِ العیدِ ، ثُمَّ یُقطَعُ . قالَ : قُلتُ : کَیفَ أقولُ؟ قالَ : تَقولُ : «اللّهُ أکبَرُ اللّهُ أکبَرُ ، لا إلهَ إلَا اللّهُ وَاللّهُ أکبَرُ ، اللّهُ أکبَرُ وللّهِِ الحَمدُ ، اللّهُ أکبَرُ عَلی ما هَدانا» ، وهُوَ قَولُ اللّهِ عز و جل : « وَلِتُکْمِلُواْ الْعِدَّةَ » یَعنِی الصِّیامَ « وَلِتُکَبِّرُواْ اللَّهَ عَلَی مَا هَدَاکُمْ » . ⁽³⁾

.

۳ / ۶ اعیاد

امام باقر علیه السلام :جابر بن عبد اللّه انصاری برایم چنین نقل کرد : شبی که پیامبر صلی الله علیه و آله فاطمه علیهاالسلامرا به خانه علی علیه السلام برد ، علی علیه السلام را صدا زد و او را در سمت راست خود ، نشانید و فاطمه علیهاالسلام را نیز صدا زد و در سمت چپ خود نشاند . سپس سرهای آن دو را به هم چسبانید . آن گاه ، هر سه برخاستند و در حالی که پیامبر صلی الله علیه و آله در بین آن دو بود ، ره سپار خانه علی علیه السلام شدند . جبرئیل علیه السلام در میان فرشتگان ، آواز تکبیر سر داد پیامبر صلی الله علیه و آله صدای تکبیر را شنید و تکبیر گفت و مسلمانان هم تکبیر گفتند . این ، نخستین تکبیری بود که در یکِ شب زفاف گفته شد و از آن پس ، رسم شد .

۳ / ۶اعیادقرآن«و تا شماره[ی مقرّر ] را تکمیل کنید و خدا را به پاس آن که هدایتتان کرد ، به بزرگی بستایید ، و باشد که سپاس گزاری کنید» .

حدیثالکافیـ به نقل از سعید نقّاش ـ: امام صادق علیه السلام به من فرمود : «[عید ]فطر ، تکبیر دارد ؛ امّا پوشیده (/ مستحب) است» . گفتم : وقتش کِی است؟ فرمود : «پس از نماز مغرب و عشای شب [عید] فطر و پس از نماز صبح و در نماز عید . سپس قطع می شود» . گفتم : چگونه بگویم؟ فرمود : «می گویی : بزرگا خدا ، بزرگا خدا! معبودی جز خدا نیست . بزرگا خدا ، بزرگا خدا ، و ستایش ، خدای را! بزرگا خدا که ما را هدایت فرمود! ، و این [تکبیر] ، سخن خداوند عز و جل است که : «و تا مدّت را کامل گردانید» ، یعنی روزه را «و خدا را برای آن که شما را هدایت فرمود ، به بزرگی یاد کنید» » .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :زَیِّنوا أعیادَکُم بِالتَّکبیرِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :زَیِّنُوا العیدَینِ بِالتَّهلیلِ وَالتَّقدیسِ وَالتَّحمیدِ وَالتَّکبیرِ . ⁽²⁾

سنن ابن ماجة عن سعد المؤذّن :کانَ النَّبیُّ صلی الله علیه و آله یُکَبِّرُ بَینَ أضعافِ ⁽³⁾الخُطبَةِ ، یُکثِرُ التَّکبیرَ فی خُطبَةِ العیدَینِ . ⁽⁴⁾

شعب الإیمان عن عبد اللّه :إنّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله کانَ یَخرُجُ مِنَ العیدَینِ رافِعا صَوتَهُ بِالتَّهلیلِ وَالتَّکبیرِ . ⁽⁵⁾

المستدرک علی الصحیحین عن عبد اللّه بن عمر :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله کانَ یُکَبِّرُ یَومَ الفِطرِ مِن حینَ یَخرُجُ مِن بَیتِهِ حَتّی یَأتِیَ المُصَلّی . ⁽⁶⁾

الإمام الباقر علیه السلام :کانَ عَلیٌّ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ یُکَبِّرُ لَیلَةَ الفِطرِ إلی أن یَرِدَ المُصَلّی . ⁽⁷⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عیدهایتان را با تکبیر ، زینت ببخشید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دو عید [فطر و قربان] را با ذکرهای «لا إله إلّا اللّه » و «سبحان اللّه » و «الحمد للّه » و «اللّه أکبر» بیارایید .

سنن ابن ماجةـ به نقل از سعد مؤذّن ـ: پیامبر صلی الله علیه و آله به طور کلّی در اثنای خطبه ، تکبیر می گفت ؛ ولی در خطبه دو عید ، بسیار تکبیر می گفت .

شعب الإیمانـ به نقل از عبد اللّه ـ: پیامبر خدا ، دو عید را با سردادن بانگ «لا إله إلّا اللّه » و «اللّه أکبر» ، پشتِ سر می نهاد .

المستدرک علی الصحیحینـ به نقل از عبد اللّه بن عمر ـ: پیامبر خدا ، در روز [عید ]فطر ، از زمانی که از خانه اش بیرون می آمد تا به نمازگاه می رسید ، پیوسته تکبیر می گفت .

امام باقر علیه السلام :علی ـ که درودهای خدا بر او باد ـ ، در شب [عید] فطر ، تا زمانی که وارد نمازگاه می شد ، تکبیر می گفت .

.

کتاب من لا یحضره الفقیه :خَطَبَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام فی عیدِ الأَضحی ، فَقالَ : اللّهُ أکبَرُ اللّهُ أکبَرُ ، لا إلهَ إلَا اللّهُ واللّهُ أکبَرُ ، اللّهُ أکبَرُ وللّهِِ الحَمدُ ، اللّهُ أکبَرُ عَلی ما هَدانا ، ولَهُ الشُّکرُ فیما أولانا ، وَالحَمدُ للّهِِ عَلی ما رَزَقَنا مِن بَهیمَةِ الأَنعامِ . وکانَ عَلیٌّ علیه السلام یَبدَأُ بِالتَّکبیرِ إذا صَلَّی الظُّهرَ مِن یَومِ النَّحرِ ، وکانَ یَقطَعُ التَّکبیرَ آخِرَ أیّامِ التَّشریقِ عِندَ الغَداةِ ، وکانَ یُکَبِّرُ فی دُبُرِ کُلِّ صَلاةٍ فَیَقولُ : اللّهُ أکبَرُ ، اللّهُ أکبَرُ ، لا إلهَ إلَا اللّهُ واللّهُ أکبَرُ ، اللّهُ أکبَرُ وللّهِِ الحَمدُ . فَإِذَا انتَهی إلَی المُصَلّی تَقَدَّمَ فَصَلّی بِالنّاسِ بِغَیرِ أذانٍ ولا إقامَةٍ ، فَإِذا فَرَغَ مِنَ الصَّلاةِ صَعِدَ المِنبَرَ ، ثُمَّ بَدَأَ فَقالَ : اللّهُ أکبَرُ ، اللّهُ أکبَرُ ، اللّهُ أکبَرُ زِنَةَ عَرشِهِ ورِضی نَفسِهِ ، وعَدَدَ قَطرِ سَمائِهِ وبِحارِهِ ، لَهُ الأَسماءُ الحُسنی ، وَالحَمدُ للّهِِ حَتّی یَرضی ، وهُوَ العَزیزُ الغَفورُ ، اللّهُ أکبَرُ کَبیرا مُتَکَبِّرا ، وإلها مُتَعَزِّزا ، ورَحیما مُتَحَنِّنا ، یَعفو بَعدَ القُدرَةِ ، ولا یَقنَطُ مِن رَحمَتِهِ إلَا الضّالّونَ ، اللّهُ أکبَرُ کَبیرا ، ولا إلهَ إلَا اللّهُ کثَیرا ، وسُبحانَ اللّهِ حَنّانا قَدیرا . ⁽¹⁾

الکافی عن زرارة :قُلتُ لِأَبی جَعفَرٍ علیه السلام : التَّکبیرُ فی أیّامِ التَّشریقِ فی دُبُرِ الصَّلَواتِ؟ فَقالَ : التَّکبیرُ بِمِنی فی دُبُرِ خَمسَ عَشرَةَ ⁽²⁾صَلاةً ، وفی سائِرِ الأَمصارِ فی دُبُرِ عَشرِ صَلَواتٍ ، وأوَّلُ التَّکبیرِ فی دُبُرِ صَلاةِ الظُّهرِ یَومَ النَّحرِ ؛ یَقولُ فیهِ : اللّهُ أکبَرُ ، اللّهُ أکبَرُ ، لا إلهَ إلَا اللّهُ وَاللّهُ أکبَرُ ، اللّهُ أکبَرُ وللّهِِ الحَمدُ ، اللّهُ أکبَرُ عَلی ما هَدانا ، اللّهُ أکبَرُ عَلی ما رَزَقَنا من بَهیمَةِ الأَنعامِ . ⁽³⁾

.

کتاب من لا یحضره الفقیه :امیر مؤمنان ، در عید قربان ، خطبه خواند و گفت : «بزرگا خدا ، بزرگا خدا! معبودی جز خدا نیست . بزرگا خدا ، بزرگا خدا و ستایش ، خدای را! بزرگا خدا که ما را هدایت فرمود! ستایش ، او را که به ما نیکی نمود! ستایش ، خدای را برای روزی کردن دام های زبان بسته به ما» . علی علیه السلام هر گاه نماز ظهر عید قربان را می خواند ، تکبیر را آغاز می کرد و هنگام نماز صبح آخرین روز ایّام تشریق ، تکبیر گفتن را قطع می کرد . پس از هر نمازی ، تکبیر می گفت و می گفت : «بزرگا خدا ، بزرگا خدا! معبودی جز خدا نیست . بزرگا خدا ، بزرگا خدا و ستایش ، خدای را!» . و چون به نمازگاه می رسید ، جلو می ایستاد و بدون گفتن اذان و اقامه ، نماز جماعت را بر پا می داشت . پس از نماز بر منبر می رفت و سخن خود را چنین آغاز می کرد : «بزرگا خدا ، بزرگا خدا ، بزرگا خدا به وزن عرشش و چندان که خشنود شود! و به شمارِ قطرات باران و دریاهایش ، برای او نیکوترین نام هاست . ستایش ، خدای را چندان که خشنود شود . او ارجمند و آمرزگار است . بزرگا خدا که بزرگ و با کبریاست! معبودی سربلند است ، مهربانی مهرورز است ، با آن که [بر کیفر دادن و انتقام] تواناست ، می بخشد و از رحمت او ، جز گم راهان ، کسی نومید نمی شود!» . بزرگا خدای بزرگ! فراوان می گویم که معبودی جز او نیست . پاکا خدا که مهرورز و تواناست!» .

الکافیـ به نقل از زُراره ـ: از امام باقر علیه السلام در باره تکبیر گفتن پس از نمازها در ایّام تشریق ⁽¹⁾پرسیدم . فرمود : «در مِنا ، پس از پانزده نماز ، تکبیر گفته می شود و در سایر جاها پس از ده نماز . نخستین تکبیر ، پس از نماز ظهر روز قربان است که در آن می گوید : بزرگا خدا ، بزرگا خدا! معبودی جز خدا نیست . بزرگا خدا ، بزرگا خدا و ستایش ، خدای را! بزرگا خدا که ما را هدایت فرمود! بزرگا خدا برای روزی کردن دام های زبان بسته به ما!» .

.

تهذیب الأحکام عن أبی الصباح :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّه علیه السلام عَنِ التَّکبیرِ فِی العیدَینِ ، فَقالَ : اِثنَتا عَشرَةَ؛ سَبعٌ فِی الاُولی وخَمسٌ فِی الأَخیرَةِ ، فَإِذا قُمتَ فِی الصَّلاةِ فَکَبِّر واحِدَةً ، تَقولُ : أشهَدُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ ، وأشهَدُ أنَّ مُحَمَّدا عَبدُهُ ورَسولُهُ ، اللّهُمَّ أنتَ أهلُ الکِبرِیاءِ وَالعَظَمَةِ ، وأهلُ الجودِ وَالجَبَروتِ ، وَالقُدرَةِ وَالسُّلطانِ وَالعِزَّةِ ، أسأَ لُکَ فی هذَا الیَومِ الَّذی جَعَلتَهُ لِلمُسلِمینَ عیدا ، وَلِمُحَمَّدٍ صَلَّی اللّهُ عَلَیهِ وآلِهِ ذُخرا ومَزیدا ، أسأَ لُکَ أن تُصَلِّیَ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ ، وأن تُصَلِّیَ عَلی مَلائِکَتِکَ المُقَرَّبینَ وأنبِیائِکَ المُرسَلینَ ، وأن تَغفِرَ لَنا ولِجَمیعِ المُؤمِنینَ وَالمُؤمِناتِ وَالمُسلِمینَ وَالمُسلِماتِ الأَحیاءِ مِنهُم وَالأَمواتِ ، اللّهُمَّ إنّی أسأَ لُکَ مِن خَیرِ ما سَأَلَکَ عِبادُکَ المُرسَلونَ ، وأعوذُ بِکَ مِن شَرِّ ما عاذَ مِنهُ ⁽¹⁾عِبادُکَ المُخلِصونَ . اللّهُ أکبَرُ ، أوَّلُ کُلِّ شَیءٍ وآخِرُهُ ، وبَدیعُ کُلِّ شَیءٍ ومُنتَهاهُ ، وعالِمُ کُلِّ شَیءٍ ومَعادُهُ ، ومَصیرُ کُلِّ شَیءٍ إلَیهِ ومَرَدُّهُ ، ومُدَبِّرُ الاُمورِ ، وباعِثُ مَن فِی القُبورِ ، قابِلُ الأَعمالِ ، مُبدِی الخَفِیّاتِ ، مُعلِنُ السَّرائِرِ . اللّهُ أکبَرُ ، عَظیمُ المَلَکوتِ ، شَدیدُ الجَبَروتِ ، حَیٌّ لا یَموتُ ، دائِمٌ لا یَزولُ ، إذا قَضی أمرا فَإِنَّما یَقولُ لَهُ کُن فَیَکونُ . اللّهُ أکبَرُ ، خَشَعَت لَکَ الأَصواتُ ، وعَنَت ⁽²⁾لَکَ الوُجوهُ ، وحارَت دونَکَ الأَبصارُ ، وکَلَّتِ الأَلسُنُ عَن عَظَمَتِکَ ، وَالنَّواصی کُلُّها بِیَدِکَ ، ومَقادیرُ الاُمورِ کُلُّها إلَیکَ ، لا یَقضی فیها غَیرُکَ ، ولا یَتِمُّ مِنها شَیءٌ دونَکَ . اللّهُ أکبَرُ ، أحاطَ بِکُلِّ شَیءٍ حِفظُکَ ، وقَهَرَ کُلَّ شَیءٍ عِزُّکَ ، ونَفَذَ کُلَّ شَیءٍ أمرُکَ ، وقامَ کُلُّ شَیءِ بِکَ ، وتَواضَعَ کُلُّ شَیءٍ لِعَظَمَتِکَ ، وذَلَّ کُلُّ شَیءٍ لِعِزَّتِکَ ، وَاستَسلَمَ کُلُّ شَیءٍ لِقُدرَتِکَ ، وخَضَعَ کُلُّ شَیءٍ لِمُلکِکَ . اللّهُ أکبَرُ . ویَقرَأُ الحَمدَ و«سَبِّحِ اسمَ رَبِّکَ الأَعلی» ، ویُکَبِّرُ السّابِعَةَ ویَرکَعُ ویَسجُدُ ، ویَقومُ ویَقرَأُ الحَمدَ و«الشَّمسِ وضُحاها» ، ویَقولُ : اللّهُ أکبَرُ ، أشهَدُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ ، وأنَّ مُحَمَّدا عَبدُهُ ورَسولُهُ ، اللّهُمَّ أنتَ أهلُ الکِبرِیاءِ ـ تُتِمُّهُ کُلَّهُ کَما قُلتَ أوَّلَ التَّکبیرِ ـ یَکونُ هذا القَولُ فی کُلِّ تَکبیرَةٍ حَتّی یَتِمَّ خَمسُ تَکبیراتٍ . ⁽³⁾

.

تهذیب الأحکامـ به نقل از ابوالصباح ـ: از امام صادق علیه السلام در باره تکبیر گفتن در عیدهای فطر و قربان پرسیدم . فرمود : «دوازده تکبیر است ، هفت تا در رکعت اوّل و پنج تا در رکعت دوم ، بدین ترتیب که چون به نماز ایستادی ، یک تکبیر گوی و بگو : «گواهی می دهم که معبودی جز خدا نیست ، یگانه است و بی انباز . گواهی می دهم که محمّد ، بنده و فرستاده اوست. بار خدایا! تو اهل کبریا و عظمت ، و اهل بخشندگی و جَبَروت ، و اهل قدرت و سلطنت و عزّتی . در این روز که آن را برای مسلمانان ، عید قراردادی و برای محمّد ـ که درود خدا بر او و خاندانش باد ـ اندوخته و مایه فزونی [بر مقام و منزلتش] ، از تو درخواست می کنم که بر محمّد و خاندان محمّد ، درود فرستی و بر فرشتگان مُقرَّبت و پیامبران مُرسَلت نیز درود فرستی ، و ما و همه مردان و زنان مؤمن و مردان و زنان مسلمان را ، از زنده و مُرده شان ، بیامرزی . بار خدایا! از تو درخواست می کنم هر آن خوبی ای را که بندگان فرستاده ات (پیامبران) از تو درخواست کردند ، و پناه می برم به تو از هر آن بدی که بندگان بااخلاصت از آن ، به تو پناه بردند . بزرگا خدا که آغاز و انجامِ هر چیزی است و آغازگرو پایان هر چیز و دانای هر چیز و بازگشتگاه آن است و همه چیز به سوی او می رود و رجوع می کند . گرداننده کارهاست و برانگیزاننده هر آن که در گورهاست، پذیرنده کردار ، آشکار کننده پوشیده ها و هویدا کننده نهان ها [و باطن ها] است . بزرگا خدا که پادشاهی اش باعظمت است ، پُرشوکت و توان است ، زنده ای است که هرگز نمی میرد ، پاینده ای که زوال نمی پذیرد ، هر گاه خواهد که چیزی تحقّق یابد ، فقط به آن می گوید : «هست شو!» و آن ، هست می شود . بزرگا خدا که صداها در برابرت به خاموشی گرایند و چهره ها در پیشگاهت ، خوارند و نگاه ها در تو حیران اند و زبان ها از بیان عظمتت ، فرو مانده اند و پیشانی ها ، همه در دست توست ⁽¹⁾و مقدّرات امور ، تمام در چنگ توست . جز تو ، هیچ کس در آنها حکم نمی کند و بدون [خواست] تو ، چیزی از آنها انجام نمی پذیرد . بزرگا خدا که نگهداری تو ، همه چیز را در میان گرفته است و همه چیز ، مقهور عزّت توست و فرمان تو ، در هر چیزی نافذ است و هر چیزی قائم به توست و همه چیز در برابر عظمت تو ، کوچکی می کند و همه چیز ، در برابر عزّت تو ، خوار است و همه چیز ، تسلیم قدرت توست و همه چیز ، در برابر پادشاهی تو ، سر به فرمان است . بزرگا خدا!» . آن گاه ، سوره حمد و «سبّح اسم ربّک الاعلی» را می خواند و تکبیر هفتم را می گوید و رکوع و سجود ، به جا می آورد و بر می خیزد و سوره حمد و «والشمس وضحاها» را می خواند و می گوید : بزرگا خدا! گواهی می دهم که معبودی جز خدا نیست . یگانه و بی انباز است . [گواهی می دهم که] محمّد ، بنده و فرستاده اوست . بار خدایا! تویی اهل کبریا » و آن را همچنان که در تکبیر اوّل گفتی می خوانی . این جملات را در هر تکبیری می گویی تا پنج تکبیر ، تمام شود .

.

۳ / ۷رُؤیَةُ الهِلالِرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ مِن وَصِیَّتِهِ لِأَمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام ـ: یا عَلیُّ ، إذا رَأَیتَ الهِلالَ فَکَبِّر ثَلاثا وقُل : الحَمدُ للّهِِ الَّذی خَلَقَنی وخَلَقَکَ ، وقَدَّرَکَ مَنازِلَ ، وجَعَلَکَ آیَةً لِلعالَمینَ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ کانَ إذا رَأَی الهِلالَ قالَ ـ: اللّهُ أکبَرُ ، الحَمدُ للّهِِ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ، اللّهُمَّ إنّی أسأَ لُکَ خَیرَ هذَا الشَّهرِ ، وأعوذُ بِکَ مِن شَرِّ القَدَرِ ومِن سُوءِ الحَشرِ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ أیضا ـ: اللّهُ أکبَرُ ، اللّهُمَّ إنّی أسأَ لُکَ خَیرَ هذَا الشَّهرِ وفَتحَهُ ونَصرَهُ ونورَهُ ورِزقَهُ ، وأعوذُ بِکَ مِن شَرِّهِ وشَرِّ ما بَعدَهُ . ⁽³⁾

.

۳ / ۷ دیدن ماه نو

۳ / ۷دیدن ماه نوپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ از سفارش ایشان به امیر مؤمنان علیه السلام ـ: ای علی! هرگاه ماه نو را دیدی ، سه تکبیر بگو و بگو : «ستایش ، خدایی را که هم من و هم تو را آفرید و برایت ، منزلگاه هایی معیّن کرد و تو را نشانه ای برای مردمان ، قرارت داد» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ هرگاه ماه نو را می دید ، می فرمود ـ:بزرگا خدا ، ستایش ، خدای را! هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدا . بار خدایا! خوبی این ماه را از تو درخواست می کنم و از بدیِ تقدیر و از گزند محشر ، به تو پناه می برم .

امام علی علیه السلامـ نیز ـ: بزرگا خدا! بار خدایا! خوبی این ماه را و گشایش و پیروزی و نورانیت و روزی در این ماه را از تو درخواست می کنم و از بدی آن و بدی پس از آن ، به تو پناه می برم .

.

۳ / ۸الرُّکوبُصحیح مسلم عن ابن عمر :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله کانَ إذَا استَوی عَلی بَعیرِهِ خارِجا إلی سَفَرٍ کَبَّرَ ثَلاثا ، ثُمَّ قالَ : « سُبْحَـنَ الَّذِی سَخَّرَ لَنَا هَـذَا وَ مَا کُنَّا لَهُ مُقْرِنِینَ * وَ إِنَّـا إِلَی رَبِّنَا لَمُنقَلِبُونَ » . . . ⁽¹⁾. ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إذا جَعَلتَ رِجلَکَ فِی الرِّکابِ فَقُل : بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ ، بِاسمِ اللّهِ وَاللّهُ أکبَرُ . ⁽³⁾

۳ / ۹الصُّعودُالإمام الصادق علیه السلام :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فی سَفَرِهِ إذا هَبَطَ سَبَّحَ ، وإذا صَعِدَ کَبَّرَ . ⁽⁴⁾

المعجم الکبیر عن سعید بن العاص :إنَّ عُثمانَ بنَ مَظعونٍ قالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، اِئذَن لی فِی الاِختِصاءِ ، فَقالَ لَهُ : یا عُثمانُ ، إنَّ اللّهَ قَد أبدَلَنا بِالرَّهبانِیَّةِ الحَنیفِیَّةَ ⁽⁵⁾السَّمحَةَ وَالتَّکبیرَ عَلی کُلِّ شَرَفٍ ⁽⁶⁾، فَإِن کُنتَ مِنّا فَاصنَع کَما نَصنَعُ . ⁽⁷⁾

.

۳ / ۸ هنگام سوار شدن

۳ / ۹ هنگام بالا رفتن بر بلندی

۳ / ۸هنگام سوار شدنصحیح مسلمـ به نقل از ابن عمر ـ: پیامبر خدا ، هرگاه بر شتر خویش می نشست و برای سفری بیرون می رفت ، سه بار تکبیر می گفت و سپس می فرمود : « «پاکا آن خدایی که این را برای ما رام ساخت ، در حالی که ما بر این کار ، توانا نبودیم . و ما به سوی پروردگار خویش ، باز می گردیم» ... » .

امام صادق علیه السلام :هرگاه پایت را در رکاب نهادی ، بگو : «به نام خدای مهرگسترِ مهربان . به نام خدا . خدا ، بزرگ تر است» .

۳ / ۹هنگام بالا رفتن بر بلندیامام صادق علیه السلام :پیامبر خدا ، در سفرش هرگاه از سرازیری پایین می رفت ، تسبیح می گفت و هر گاه بر بلندی بالا می رفت ، تکبیر می گفت .

المعجم الکبیرـ به نقل از سعید بن عاص ـ: عثمان بن مظعون گفت : ای پیامبر خدا! اجازه بده خودم را خواجه سازم . پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود : «خداوند ، به ما به جای رهبانیّت ، آیین یکتاپرستیِ آسان و تکبیر گفتن بر هر فرازی را عطا کرده است . پس ، اگر از ما هستی ، چنان رفتار کن که ما می کنیم» .

.

سنن الترمذی عن أبی هریرة :إنَّ رَجُلاً قالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، إنّی اُریدُ أن اُسافِرَ فَأَوصِنی ، قالَ : عَلَیکَ بِتَقوَی اللّهِ ، وَالتکبیرِ عَلی کُلِّ شَرَفٍ . ⁽¹⁾

صحیح البخاری عن عبد اللّه بن عمر :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله کانَ إذا قَفَلَ ⁽²⁾مِن غَزوٍ أو حَجٍّ أو عُمرَةٍ یُکَبِّرُ عَلی کُلِّ شَرَفٍ مِنَ الأَرضِ ثَلاثَ تَکبیراتٍ ، ثُمَّ یَقولُ : لا إلهَ إلَا اللّهُ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ ، لَهُ المُلکُ ولَهُ الحَمدُ ، وهُوَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ ، آیِبونَ تائِبونَ عابِدونَ ساجِدونَ لِرَبِّنا حامِدونَ ، صَدَقَ اللّهُ وَعدَهُ ، ونَصَرَ عَبدَهُ ، وهَزَمَ الأَحزابَ وَحدَهُ . ⁽³⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :وَالَّذی نَفسُ أبِی القاسِمِ بِیَدِهِ ، ما هَلَّلَ اللّهَ مُهَلِّلٌ ، ولا کَبَّرَ اللّهَ مُکَبِّرٌ عَلی شَرَفٍ مِنَ الأَشرافِ ، إلّا هَلَّلَ ما خَلفَهُ وکَبَّرَ ما بَینَ یَدَیهِ بِتَهلیلِهِ وتَکبیرِهِ حَتّی یَبلُغَ مَقطَعَ التُّرابِ ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

.

سنن الترمذیـ به نقل از ابو هُرَیره ـ: مردی به پیامبر صلی الله علیه و آله گفت : ای پیامبر خدا! می خواهم به سفر بروم . مرا سفارشی فرما . فرمود : «بر تو باد پروای الهی و تکبیر گفتن بر هر بلندی ای» .

صحیح البخاریـ به نقل از عبد اللّه بن عمر ـ:پیامبر خدا ، هر گاه از جنگ یا حج و یا عمره باز می گشت ، به هر بلندی ای که می رسید ، سه بار تکبیر می گفت . سپس می فرمود : «معبودی جز خدای یگانه و بی انباز نیست . او راست ، پادشاهی و او راست ، ستایش ، و او بر هر چیزی تواناست . باز می گردیم ، در حالی که توبه کنانیم و پرستنده و سجده کننده و ستاینده پروردگارمان . خداوند ، وعده اش را تحقّق بخشید و بنده اش را یاری داد و به تنهایی ، گروه ها[ی مشرک] را درهم شکست» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سوگند به آن که جان ابوالقاسم در دست اوست ، هیچ کس بر فراز هیچ بلندی ای ، خدا را به یگانگی و بزرگی یاد نمی کند ، مگر این که با «لا إله إلّا اللّه » و «اللّه أکبر» گفتنِ او ، هر آنچه پشت سرِ اوست ، تا آن جا که خاک تمام می شود ، ⁽¹⁾«لا إله إلّا اللّه » می گوید ، و هر آنچه پیش روی اوست ، تا آن جا که خاک تمام می شود ، «اللّه أکبر» می گوید .

.

عنه صلی الله علیه و آله :الحُجّاجُ وَالعُمّارُ وَفدُ اللّهِ ، إن سَأَلوا اُعطوا ، وإن دَعَوا اُجیبوا ، وإن أنفَقوا اُخلِفَ لَهُم ، وَالَّذی نَفسُ أبِی القاسِمِ بِیَدِهِ ، ما کَبَّرَ مُکَبِّرٌ عَلی نَشَزٍ ⁽¹⁾ولا أهَلَّ مُهِلٌّ عَلی شَرَفٍ مِنَ الأَشرافِ ، إلّا أهَلَّ ما بَینَ یَدَیهِ وکَبَّرَ حَتّی یَنقَطِعَ بِهِ مُنقَطَعُ التُّرابِ . ⁽²⁾

۳ / ۱۰رَمیُ الجِمارِالکافی عن یعقوب بن شعیب :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَنِ الجِمارِ ⁽³⁾، فَقالَ : قُم عِندَ الجَمرَتَینِ ولا تَقُم عِندَ جَمرَةِ العَقَبَةِ ، قُلتُ : هذا مِنَ السُّنَّةِ؟ قالَ : نَعَم ، قُلتُ : ما أقولُ إذا رَمَیتُ؟ فَقالَ : کَبِّر مَعَ کُلِّ حَصاةٍ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :کَبِّر مَعَ کُلِّ حَصاةٍ تَکبیرَةً إذا رَمَیتَها ، ولا تُقَدِّم جَمرَةً عَلی جَمرَةٍ ، وقِف بَعدَ الفَراغِ مِنَ الرَّمیِ وَادعُ بِما قُسِمَ لَکَ . ⁽⁵⁾

۳ / ۱۱أیّامُ التَّشریقِالإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ عز و جل : « وَاذْکُرُواْ اللَّهَ فِی أَیَّامٍ مَّعْدُودَ تٍ » ⁽⁶⁾ـ: هِیَ أیّامُ التَّشریقِ ⁽⁷⁾، کانوا إذا أقاموا بِمنی بَعدَ النَّحرِ تَفاخَروا ، فَقالَ الرَّجُلُ مِنهُم : کانَ أبی یَفعَلُ کَذا وکَذا ، فَقالَ اللّهُ جَلَّ ثَناؤُهُ : « فَإِذَآ أَفَضْتُم مِّنْ عَرَفَـتٍ ... فَاذْکُرُواْ اللَّهَ کَذِکْرِکُمْ ءَابَاءَکُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِکْرًا » ⁽⁸⁾، قالَ : وَالتَّکبیرُ : اللّهُ أکبَرُ ، اللّهُ أکبَرُ ، لا إلهَ إلَا اللّهُ وَاللّهُ أکبَرُ ، اللّهُ أکبَرُ وللّهِِ الحَمدُ ، اللّهُ أکبَرُ عَلی ما هَدانا ، اللّهُ أکبَرُ عَلی ما رَزَقَنا مِن بَهیمَةِ الأَنعامِ . ⁽⁹⁾

.

۳ / ۱۰ هنگام رَمْی جَمَرات

۳ / ۱۱ روزهای تشریق

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :حاجیان و عمره گزاران ، میهمانان خدای اند . اگر [از او ]بخواهند ، به آنها عطا می شود و اگر بخوانند ، پاسخ می شنوند و اگر انفاق (/خرج) کنند ، برایشان جایگزین می شود . سوگند به آن که جان ابوالقاسم در دست اوست ، هیچ تکبیرگویی بر بلندایی تکبیر نگفت و هیچ «لا إله إلّا اللّه » گویی ، بر ارتفاعی از ارتفاعات ، خدا را به یگانگی یاد نمی کند ، مگر این که هر آنچه فرا پیش اوست ، تا انتهای خاک (/زمین) ، «لا إله إلّا اللّه » و «اللّه أکبر» می گوید .

۳ / ۱۰هنگام رَمْی جَمَراتالکافیـ به نقل از یعقوب بن شعیب ـ: از امام صادق علیه السلام در باره رَمْی جَمَرات پرسیدم . فرمود : «نزد دو جَمَره[ی اوّلی و وسطی] توقّف کن و نزد جَمَره عَقَبه ، توقّف نکن» . گفتم : این ، از سنّت است؟ فرمود : «آری» . گفتم : وقتی سنگ می اندازم ، چه بگویم ؟ فرمود: «با هر ریگی [که می اندازی] ، تکبیر بگو» .

امام صادق علیه السلام :با هر ریگی که می اندازی ، یک تکبیر بگو ، و جَمَره ای را بر جَمَره ای ، مقدّم مدار [و در رَمْی آنها ، ترتیب را رعایت کن] و پس از پایان رَمْی ، توقّف کن و آن مقدار که قسمتت شده است ، دعا کن .

۳ / ۱۱روزهای تشریقامام صادق علیه السلامـ در باره این سخن خدای عز و جل : «و در روزهایی تعیین شده ، خدا را یاد کنید» ـ: مقصود ، روزهای تشریق ⁽¹⁾است . [در جاهلیت] وقتی پس از قربانی کردن در مِنا توقّف می کردند ، به فخرفروشی بر یکدیگر می پرداختند و هر یک می گفت : «پدر من ، چنین و چنان می کرد» . خداوند ، که ثنای او بزرگ است ، فرمود : «پس چون از عرفات کوچیدید ... همان گونه که از پدران خود یاد می کنید و بلکه با یادکردنی بیشتر ، خدا را یاد کنید» . نحوه تکبیر گفتن هم چنین است : «بزرگا خدا ، بزرگا خدا! معبودی جز خدا نیست و بزرگا خدا! بزرگا خدا و ستایش ، خدای راست! بزرگا خدا که ما را هدایت فرمود! بزرگا خدا برای آن که از دام های زبان بسته روزی مان نمود!» .

.

الإمام علیّ علیه السلام :کانَ [ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله ] یُکَبِّرُ مِن یَومِ عَرَفَةَ صَلاةَ الغَداةِ ، ویَقطَعُها صَلاةَ العَصرِ آخِرَ أیّامِ التَّشریقِ . ⁽¹⁾

صحیح البخاری عن مالک عن محمّد بن أبی بکر الثقفی :أنَّهُ سَأَلَ أنَسَ بنَ مالِکٍ وهُما غادِیانِ مِن مِنی إلی عَرَفَةَ : کَیفَ کُنتُم تَصنَعونَ فی هذَا الیَومِ مَعَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ؟ فَقالَ : کانَ یُهِلُّ مِنَّا المُهِلُّ فَلا یُنکِرُ عَلَیهِ ، ویُکَبِّرُ مِنَّا المُکَبِّرُ فَلا یُنکِرُ عَلَیهِ . ⁽²⁾

کنز العمّال عن عبیدة :قَدِمَ عَلَینا عَلیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام فَکَبَّرَ یَومَ عَرَفَةَ مِن صَلاةِ الغَداةِ إلی صَلاةِ العَصرِ مِن آخِرِ أیّامِ التَّشریقِ ، یَقولُ : اللّهُ أکبَرُ اللّهُ أکبَرُ ، لا إلهَ إلَا اللّهُ وَاللّهُ أکبَرُ ، اللّهُ أکبَرُ وَللّهِِ الحَمدُ . ⁽³⁾

مستطرفات السرائر عن محمّد بن مسلم عن الإمام الباقر علیه السلام :کَبِّر أیّامَ التَّشریقِ عِندَ کُلِّ صَلاةٍ . قُلتُ لَهُ : کَم؟ قالَ : کَم شِئتَ ، إنَّهُ لَیسَ بِمَفروضٍ . ⁽⁴⁾

.

امام علی علیه السلام :پیامبر صلی الله علیه و آله از هنگام نماز صبح روز عرفه ، تکبیر می گفت و در نماز عصر آخرین روز از روزهای تشریق ، آن را پایان می داد .

صحیح البخاریـ به نقل از مالک ، از محمّد بن ابی بکر ثقفی ـ: او (محمّد بن ابی بکر) صبحگاهان ، با اَنَس بن مالک از منا به عرفه می رفت . از اَنَس پرسید : در این روز ، با پیامبر خدا که بودید ، چه می کردید؟ گفت : اگر یکی از ما «لا إله إلّا اللّه » می گفت ، ایشان به او اعتراضی نمی کرد و اگر کسی «اللّه أکبر» می گفت ، به او ایراد نمی گرفت .

کنزالعمّالـ به نقل از عبیده ـ: علی بن ابی طالب علیه السلام بر ما وارد شد . او از نماز صبح روز عرفه تا نماز عصر آخرین روز تشریق ، تکبیر گفت . می گفت : «بزرگا خدا ، بزرگا خدا! معبودی جز خدا نیست . بزرگا خدا ، بزرگا خدا ، و ستایش ، خدای راست!»

مستطرفات السرائرـ به نقل از محمّد بن مسلم ـامام باقر علیه السلام فرمود : «روزهای تشریق ، هنگام هر نمازی ، تکبیر بگو» . گفتم : چند تا؟ فرمود : «هر تعداد که خواستی . تعیین شده نیست» .

.

۳ / ۱۲رُؤیَةُ الجِنازَةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَنِ استَقبَلَ جِنازَةً أو رَآها فَقالَ : «اللّهُ أکبَرُ ، هذا ما وَعَدَنَا اللّهُ ورَسولُهُ ، وصَدَقَ اللّهُ ورَسولُهُ ، اللّهُمَّ زِدنا إیمانا وتَسلیما ، الحَمدُ للّهِِ الَّذی تَعَزَّزَ بِالقُدرَةِ ، وقَهَرَ العِبادَ بِالمَوتِ» ، لَم یَبقَ فِی السَّماءِ مَلَکٌ إلّا بَکی رَحمَةً لِصَوتِهِ . ⁽¹⁾

الفقه المنسوب للإمام الرضا علیه السلام :إذا رَأَیتَ الجِنازَةَ فَقُل : اللّهُ أکبَرُ ، اللّهُ أکبَرُ ، هذا ما وَعَدَنَا اللّهُ ورَسولُهُ ، وصَدَقَ اللّهُ ورَسولُهُ ، کُلُّ نَفسٍ ذائِقَةُ المَوتِ ، هذا سَبیلٌ لابُدَّ مِنهُ ، إنّا للّهِِ وإنّا إلَیهِ راجِعونَ ، تَسلیما لِأَمرِهِ ، ورِضاءً بِقَضائِهِ ، وَاحتِسابا لِحُکمِهِ ، وصَبرا لِما قَد جَری عَلَینا مِن حُکمِهِ ، اللّهُمَّ اجعَلهُ لَنا خَیرَ غائِبٍ نَنتَظِرُهُ . ⁽²⁾

۳ / ۱۳الخَوفُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا وَقَعَت کَبیرَةٌ ⁽³⁾أو هاجَت ریحٌ مُظلِمَةٌ فَعَلَیکُم بِالتَّکبیرِ ؛ فَإِنَّهُ یُجلی العَجاجَ الأَسوَدَ . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۱۲ هنگام دیدن جنازه

۳ / ۱۳ هنگام ترس

۳ / ۱۲هنگام دیدن جنازهپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس با جنازه ای رو به رو شود یا آن را ببیند و بگوید : «بزرگا خدا! این ، همان است که خدا و پیامبرش به ما وعده دادند ، و خدا و پیامبر او ، راست گفته اند . بار خدایا! بر ایمان و تسلیم ما بیفزای . ستایش ، خدایی را که پُرتوان و نیرومند است و بندگان را با مرگ ، درهم شکست» ، هر فرشته ای که در آسمان است ، از مِهر به صدای او گریه می کند .

الفقه المنسوب للإمام الرضا علیه السلام :هرگاه جنازه ای را دیدی ، بگو : «بزرگا خدا! بزرگا خدا! این ، چیزی است که خدا و پیامبرش به ما وعده دادند ، و خدا و پیامبر او ، راست گفته اند . هر جانی ، چشنده مرگ است . این ، راهی است که گریزی از آن نیست . ما از خداییم و به سوی او باز گردیم . به فرمان او تسلیم هستیم و به قضایش ، راضی و به حکمش ، خشنود و بر هر حکمی که بر ما رانده است ، شکیبا . بار خدایا! او را برای ما ، بهترین سفر کرده ای که منتظرش هستیم ، قرار ده» .

۳ / ۱۳هنگام ترسپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرگاه حادثه بزرگی اتّفاق افتاد یا باد سیاهی برخاست ، تکبیر بگویید ؛ زیرا تکبیر گفتن ، غبار سیاه را برطرف می سازد .

.

کتاب من لا یحضره الفقیه عن کامل بن العلاء :کُنتُ مَعَ أبی جَعفَرٍ علیه السلام بِالعُرَیضِ ⁽¹⁾فَهَبَّت ریحٌ شَدیدَةٌ ، فَجَعَلَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام یُکَبِّرُ ، ثُمَّ قالَ : إنَّ التَّکبیرَ یَرُدُّ الرّیحَ . ⁽²⁾

الإمام الباقر علیه السلام :ما بَعَثَ اللّهُ عز و جل ریحا إلّا رَحمَةً أو عَذابا ، فَإِذا رَأَیتُموها فَقولوا : «اللّهُمَّ إنّا نَسأَ لُکَ خَیرَها وخَیرَ ما اُرسِلَت لَهُ ، ونَعوذُ بِکَ مِن شَرِّها وشَرِّ ما اُرسِلَت لَهُ» ، وکَبِّروا وَارفَعوا أصواتَکُم بِالتَّکبیرِ فَإِنَّهُ یَکسِرُها . ⁽³⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ لِعَلیٍّ علیه السلام ـ: یا علَیُّ ، إذا رَأَیتَ أسَدا وَاشتَدَّ بِکَ الأَمرُ فَکَبِّر ثَلاثا ، وقُل : «اللّهُ أکبَرُ وأجَلُّ وأعظَمُ مِن کُلِّ شَیءٍ ، وأکبَرُ وأعَزُّ مِن خَلقِهِ وأقدَرُ ، أعوذُ بِاللّهِ مِن شَرِّ ما أخافُ وأحذَرُ» ، تُکفَ شَرَّهُ إن شاءَ اللّهُ تَعالی . ⁽⁴⁾

الفقه المنسوب للإمام الرضا علیه السلام :إذا رَأَیتَ الأَسَدَ فَکَبِّر فی وَجهِهِ ثَلاثَ تَکبیراتٍ ، وقُل : «اللّهُ أعَزُّ وأکبَرُ وأجَلُّ مِن کُلِّ شَیءٍ أعوذُ بِاللّهِ مِمّا أخافُ وأحذَرُ» . ⁽⁵⁾

۳ / ۱۴زِیارَةُ مَراقِدِ أهلِ البَیتِتهذیب الأحکام عن موسی بن عبد اللّه النخعی :قُلتُ لِعَلیِّ بنِ مُحَمَّدِ بنِ عَلیِّ بنِ موسَی بنِ جَعفَرِ بنِ مُحَمَّدِ بنِ عَلیِّ بنِ الحُسَینِ بنِ عَلیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیهم السلام : عَلِّمنی یَابنَ رَسولِ اللّهِ قَولاً أقولُهُ بَلیغا کامِلاً إذا زُرتُ واحِدا مِنکُم . فَقالَ : إذا صِرتَ إلَی البابِ فَقِف وَاشهَدِ الشَّهادَتیَنِ وأنتَ عَلی غُسلٍ ، فَإِذا دَخَلتَ فَقِف وقُل : اللّهُ أکبَرُ ، اللّهُ أکبَرُ ثَلاثینَ مَرَّةً ، ثُمَّ امشِ قَلیلاً ، وعَلَیکَ السَّکینَةُ وَالوَقارُ ، وقارِب بَینَ خُطاکَ ، ثُمَّ قِف وکَبِّرِ اللّهَ عز و جلثَلاثینَ مَرَّةً ، ثُمَّ ادنُ مِنَ القَبرِ وکَبِّرِ اللّهَ أربَعینَ تَکبیرَةً ؛ تَمامَ المِئَةِ تَکبیرَةٍ ، ثُمَّ قُل : السَّلامُ عَلَیکُم یا أهلَ بَیتِ النُّبُوَّةِ... . ⁽⁶⁾

.

۳ / ۱۴ هنگام زیارت آرامگاه های اهل بیت علیهم السلام

کتاب من لا یحضره الفقیهـ به نقل از کامل بن علاء ـ: با امام باقر علیه السلام در عُرَیض ⁽¹⁾بودم که باد سختی وزیدن گرفت . ایشان ، شروع به تکبیر گفتن کرد . سپس فرمود : «تکبیر ، باد را دفع می کند» .

امام باقر علیه السلام :خداوند عز و جل هیچ بادی بر نینگیخت ، مگر از سر مِهر یا عذاب . پس هر گاه آن را دیدید ، بگویید : «بار خدایا! ما خیر این باد را و خیر آنچه را این باد برایش فرستاده شده است ، از تو درخواست می کنیم و از شرّ این باد و از شرّ آنچه برای آن فرستاده شده است ، به تو پناه می بریم» و صدایتان را به تکبیر ، بلند کنید ؛ زیرا که آن ، باد را درهم می شکند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ به علی علیه السلام ـ: ای علی! هرگاه با شیری مواجه شدی و کار بر تو سخت شد ، سه بار تکبیر گوی و بگو : «خدا ، بزرگ تر و با شکوه تر و با عظمت تر از هر چیزی است ، و بزرگ تر و نیرومندتر و تواناتر از آفریدگان خویش است . به خدا پناه می برم از شرّ آنچه از آن می ترسم و حذر می کنم» . به خواست خدا ، از گزند آن ، محفوظ خواهی ماند .

الفقه المنسوب للإمام الرضا علیه السلام :هرگاه شیری را دیدی ، سه مرتبه در روی او تکبیر گوی و بگو : «خداوند ، نیرومندتر و بزرگ تر و شکوهمندتر از هر چیز است ، و به خدا پناه می برم از آنچه می ترسم و حذر می کنم» .

۳ / ۱۴هنگام زیارت آرامگاه های اهل بیتتهذیب الأحکامـ به نقل از موسی بن عبد اللّه نخعی ـ: به علی بن محمّد بن علی بن موسی بن جعفر بن محمّد بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب علیهم السلام (امام هادی علیه السلام ) گفتم : ای پسر پیامبر خدا! گفتاری رسا و کامل به من بیاموز که در هنگام زیارت یکی از شما ، آن را بگویم . فرمود : «قبلاً غسل کن و چون به درگاه رسیدی ، بِایست و شهادتین بگو . چون داخل شدی ، باز بِایست و سی مرتبه تکبیر بگو . سپس با آرامش و وقار و با برداشتن گام های کوچک ، اندکی پیش برو . آن گاه ، توقّف کن و سی مرتبه تکبیر بگو . سپس به قبر نزدیک شو و چهل مرتبه تکبیر بگو تا مجموعا صد تکبیر شود . آن گاه بگو : «درود بر شما ، ای خاندان نبوّت ...!» .

.

۳ / ۱۵الإِعجابُالإمام الصادق علیه السلام :مَن أعجَبَهُ شَیءٌ مِن أخیهِ المُؤمِنِ فَلیُکَبِّر عَلَیهِ ، فَإِنَّ العَینَ حَقٌّ . ⁽¹⁾

راجع : ص ۱۲۶ (برکات الحوقلة / دفع العین) .

۳ / ۱۶النَّظَرُ فِی المِرآةِرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ مِن وَصِیَّةٍ أوصی بِها عَلِیّا علیه السلام ـ: یا عَلیُّ ، إذا نَظَرتَ فِی مِرآةٍ فَکَبِّر ثَلاثا وقُل : اللّهُمَّ کَما حَسَّنتَ خَلقی فَحَسِّن خُلقی . ⁽²⁾

۳ / ۱۷شِراءُ المَتاعِالإمام الباقر أو الإمام الصادق علیهماالسلام :إذَا اشتَرَیتَ مَتاعا فَکَبِّرِ اللّهَ ثَلاثا ، ثُمَّ قُل : «اللّهُمَّ إنِّی اشتَرَیتُهُ ألتَمِسُ فیهِ مِن خَیرِکَ فَاجعَل لی فیهِ خَیرا ، اللّهُمَّ إنِّی اشتَرَیتُهُ ألتَمِسُ فیهِ مِن فَضلِکَ فَاجعَل لی فیهِ فَضلاً ، اللّهُمَّ إنِّی اشتَرَیتُهُ ألتَمِسُ فیهِ مِن رِزقِکَ فَاجعَل لی فیهِ رِزقا» ، ثُمَّ أعِد کُلَّ واحِدَةٍ مِنها ثَلاثَ مَرّاتٍ . ⁽³⁾

.

۳ / ۱۵ هنگام به چشم آمدن چیزی

۳ / ۱۶ هنگام نگریستن در آینه

۳ / ۱۷ هنگام خرید کالا

۳ / ۱۵هنگام به چشم آمدن چیزیامام صادق علیه السلام :هر کس چیزی از برادر مؤمنش نظر او را گرفت ، برای آن ، تکبیر بگوید ؛ چرا که چشم زدن ، حقیقت دارد .

ر . ک : ص ۱۲۷ (برکت های لا حول و لا قوّة إلّا باللّه / دفع چشم زخم) .

۳ / ۱۶هنگام نگریستن در آینهپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ از سفارش ایشان به علی علیه السلام ـ: ای علی! هرگاه در آینه نگریستی ، سه مرتبه تکبیر گو و بگو : «بار خدایا! همان گونه که خلقتم را نیکو قرار دادی ، اخلاقم را نیز نیک گردان» .

۳ / ۱۷هنگام خرید کالاامام باقر یا امام صادق علیهماالسلام :هرگاه کالایی خریدی ، سه مرتبه خدا را به بزرگی یادکن . سپس بگو : «بار خدایا! من ، این کالا را خریدم و در آن ، جویای خیر [و برکت] تو هستم . پس برایم در آن ، خیر قرار ده . بار خدایا! من ، این کالا را خریدم و در آن ، جویای فضل تو هستم . پس برایم در آن فضل [و فزونی ]قرار ده . بار خدایا! من ، این کالا را خریدم و در آن ، جویای روزی تو هستم . پس برایم در آن ، روزی قرار ده» و هر یک از این جملات را سه بار تکرار کن .

.

۳ / ۱۸الخُروجُ مِنَ المَنزِلِالکافی عن أبی حمزة :رَأَیتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام یُحَرِّکُ شَفَتَیهِ حینَ أرادَ أن یَخرُجَ وهُوَ قائِمٌ عَلَی البابِ ، فَقُلتُ : إنّی رَأَیتُکَ تُحَرِّکُ شَفَتَیکَ حینَ خَرَجتَ ، فَهَل قُلتَ شَیئا؟ قالَ : نَعَم ، إنَّ الإِنسانَ إذا خَرَجَ مِن مَنزِلِهِ قالَ حینَ یُریدُ أن یَخرُجَ : «اللّهُ أکبَرُ ، اللّهُ أکبَرُ ـ ثَلاثا ـ بِاللّهِ أخرُجُ وبِاللّهِ أدخُلُ وعَلَی اللّهِ أتَوَکَّلُ ـ ثَلاثَ مَرّاتٍ ـ اللّهُمَّ افتَح لی فی وَجهی هذا بِخَیرٍ وَاختِم لی بِخَیرٍ ، وقِنی شَرَّ کُلِّ دابَّةٍ أنتَ آخِذٌ بِناصِیَتِها إنَّ رَبّی عَلی صِراطٍ مُستَقیمٍ» لَم یَزَل فی ضَمانِ اللّهِ عز و جل حَتّی یَرُدَّهُ اللّهُ إلَی المَکانِ الَّذی کانَ فیهِ . ⁽¹⁾

.

۳ / ۱۸ هنگام خارج شدن از خانه

۳ / ۱۸هنگام خارج شدن از خانهالکافیـ به نقل از ابو حمزه ـ: امام صادق علیه السلام را دیدم که چون خواست از خانه خارج شود ، بر درِ خانه ایستاد و لبانش را می جنبانْد. گفتم : شما را دیدم که چون بیرون آمدی ، لبت را می جنبانیدی . آیا چیزی گفتی ؟ فرمود : «آری . هرگاه انسان ، وقتی می خواهد از خانه اش خارج شود ، سه مرتبه بگوید : خدا ، بزرگ تر است . خدا ، بزرگ تر است . خدا بزرگ تر است و سه مرتبه بگوید : به یاریِ خدا ، خارج می شوم و به یاری خدا ، داخل می شوم و بر خدا ، توکّل می کنم [سپس بگوید] بار خدایا! این [در] را به خوبی بر من ، بگشای و به خوبی بر من ، ببند و مرا از گزند هر جنبنده ای که کاکُل [و مهار ]آن در دست توست ، نگه دار . همانا پروردگار من بر راه راست است خداوند عز و جل ضامن حفظ او باشد تا آن گاه که وی را به جایی که بوده است ، برگردانَد .

.

الفَصلُ الرّابِعُ : أدب التّکبیر فی الصّلاةالإمام علیّ علیه السلام :لَمّا نَزَلَت هذِهِ الآیَةُ عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله : « إِنَّـا أَعْطَیْنَـکَ الْکَوْثَرَ * فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَ انْحَرْ » ⁽¹⁾قالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : یا جَبرَئیلُ ما هذِهِ النَّحیرَةُ الَّتی أمَرَنی بِها رَبّی؟ قالَ : إنَّها لَیسَت بِنَحیرَةٍ ، ولکِنَّهُ یَأمُرُکَ إذا تَحَرَّمتَ لِلصَّلاةِ أن تَرفَعَ یَدَیکَ إذا کَبَّرتَ وإذا رَکَعتَ وإذا رَفَعتَ رَأسَکَ مِنَ الرُّکوعِ؛ فَإِنَّها صَلاتُنا وصَلاةُ المَلائِکَهِ الَّذینِ فِی السَّماواتِ السَّبعِ . قالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : رَفعُ الأَیدی مِنَ الاِستِکانَةِ الَّتی قالَ اللّهُ عز و جل : « فَمَا اسْتَکَانُواْ لِرَبِّهِمْ وَ مَا یَتَضَرَّعُونَ » ⁽²⁾. ⁽³⁾

سنن ابن ماجة عن أبی حُمَید الساعدی :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إذا قامَ إلَی الصَّلاةِ استَقبَلَ القِبلَةَ ، ورَفَعَ یَدَیهِ وقالَ : اللّهُ أکبَرُ . ⁽⁴⁾

.

فصل چهارم: آداب تکبیر گفتن در نماز

فصل چهارم: آداب تکبیر گفتن در نمازامام علی علیه السلام :چون این آیه بر پیامبر خدا فرود آمد : «ما به تو کوثر دادیم . پس برای پروردگارت ، نماز گزار و قربانی کن» ، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «ای جبرئیل! این قربانی که پروردگارم مرا به آن فرمان داده است ، چیست؟». جبرئیل علیه السلام گفت : آن قربانی نیست ؛ بلکه به تو می فرماید که هرگاه تکبیرة الإحرام نماز را گفتی ، هنگامی که تکبیر می گویی و هنگامی که به رکوع می روی و هنگامی که سر از رکوع بر می داری ، دستانت را بالا ببر ؛ زیرا این [نحوه ]نماز ما و نماز فرشتگانِ آسمان های هفتگانه است . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «بالا بردن دست ها ، نشانه همان فروتنی ای است که خداوند عز و جل فرموده است : «نسبت به پروردگارشان فروتنی نکردند و به زاری در نیامدند» » .

سنن ابن ماجةـ به نقل از ابو حُمَید ساعدی ـ: پیامبر خدا ، هرگاه به نماز می ایستاد ، رو به قبله می کرد و دستانش را بالا می برد و می گفت : «اللّه أکبر» .

.

الاُصول الستّة عشر :عَن زَیدٍ عَن أبِی الحَسَنِ الأَوَّلِ علیه السلام أنَّهُ رآهُ یُصَلّی ، فَکانَ إذا کَبَّرَ فِی الصَّلاةِ ألزَقَ أصابِعَ یَدَیهِ : الإِبهامَ وَالسَّبّابَة وَالوُسطی وَالَّتی تَلیها ، وفَرَّجَ بَینَها وبَینَ الخِنصَرِ ، ثُمَّ رَفَعَ یَدَیهِ بِالتَّکبیرِ قُبالَةَ وَجهِهِ ، ثُمَّ یَلقُمُ رُکبَتَیهِ کَفَّیهِ ، ویُفَرِّجُ بَینَ الأَصابِعِ . . . . ⁽¹⁾

سنن الترمذی عن أبی هریرة :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إذا کَبَّرَ لِلصَّلاةِ نَشَرَ أصابِعَهُ . ⁽²⁾

علل الشرائع عن المفضّل بن عمر :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : لِأَیِّ عِلَّةٍ یُکَبِّرُ المُصَلّی بَعدَ التَّسلیمِ ثَلاثا یَرفَعُ بِها یَدَیهِ؟ فَقالَ : لِأَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله لَمّا فَتَحَ مَکَّةَ صَلّی بِأَصحابِهِ الظُّهرَ عِندَ الحَجَرِ الأَسوَدِ ، فَلَمّا سَلَّمَ رَفَعَ یَدَیهِ وکَبَّرَ ثَلاثا وقالَ : لا إلهَ إلَا اللّهُ وَحدَهُ وَحدَهُ ، أنجَزَ وَعدَهُ ، ونَصَرَ عَبدَهُ ، وأَعزَّ جُندَهُ ، وغَلَبَ الأَحزابَ وَحدَهُ ، فَلَهُ المُلکُ ولَهُ الحَمدُ ، یُحیی ویُمیتُ ویُمیتُ ویُحیی ، وهُوَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ . ثُمَّ أقبَلَ عَلی أصحابِهِ فَقالَ : لا تَدَعوا هذَا التَّکبیرَ وهذَا القَولَ فی دُبُرِ کُلِّ صَلاةٍ مَکتوبَةٍ ، فَإِنَّ مَن فَعَلَ ذلِکَ بَعدَ التَّسلیمِ ، وقالَ هذَا القَولَ ، کانَ قَد أدّی ما یَجِبُ عَلَیهِ مِن شُکرِ اللّهِ تَعالی ذِکرُهُ عَلی تَقوِیَةِ الإِسلامِ وجُندِهِ . ⁽³⁾

تهذیب الأحکام عن صفوان الجمّال :رَأَیتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام إذا کَبَّرَ فِی الصَّلاةِ یَرفَعُ یَدِیهِ حَتّی تَکادَ تَبلُغُ اُذُنَیهِ . ⁽⁴⁾

.

الاُصول الستّة عشر :از زید روایت شده است که دید امام کاظم علیه السلام نماز می خواند و هرگاه در نماز تکبیر می گوید ، انگشتان دست هایش ، یعنی شصت و نشانه و میانی و کناری آن را به هم می چسباند و انگشت کوچک را از آنها جدا می ساخت . سپس دست هایش را تا برابر صورتش بالا می برد و تکبیر می گفت . آن گاه [به رکوع می رفت و] کف دستانش را بر زانوهایش می گذاشت و انگشتانش را از هم باز می کرد ... .

سنن ترمذیـ به نقل از ابو هُرَیره ـ: پیامبر صلی الله علیه و آله هرگاه برای نماز ، تکبیر می گفت ، انگشتانش را از هم باز می کرد .

علل الشرائعـ به نقل از مفضّل بن عمر ـ: به امام صادق علیه السلام گفتم : به چه علّت ، نماز گزار ، پس از سلام دادن ، سه مرتبه دست هایش را بالا می برد و تکبیر می گوید؟ فرمود : «چون پیامبر صلی الله علیه و آله هنگامی که مکّه را فتح کرد ، نماز ظهر را با یارانش در کنار حجرالأسود برگزار کرد و سلام که داد ، دست هایش را سه مرتبه بلند کرد و تکبیر گفت و گفت : معبودی جز خدا نیست ، یگانه است یگانه ، وعده اش را تحقّق بخشید و بنده اش را یاری داد و سپاهش را قدرت داد و یک تنه ، گروه ها[ی مشرک] را درهم شکست . پس او راست ، فرمان روایی و او راست ، ستایش . زنده می کند و می میرانَد ، و می میراند و زنده می گردانَد ، و او بر هر چیزی تواناست » . سپس به یارانش رو کرد و فرمود : گفتنِ این تکبیر و این جملات را پس از هر نماز واجبی ، ترک مگویید ؛ زیرا هر کس پس از سلام دادن نماز ، چنین کند و این جملات را بگوید ، وظیفه خود را در سپاس گزاری از خداوند عز و جل برای تقویت اسلام و سپاهیانش ، به جا آورده است » .

تهذیب الأحکامـ به نقل از صفوان جمّال ـ: امام صادق علیه السلام را دیدم که هرگاه در نماز ، تکبیر می گفت، دستانش را تا نزدیک گوش هایش بالا می برد .

.

الإمام الصادق علیه السلام :إذَا افتَتَحتَ الصَّلاةَ فَارفَع کَفَّیکَ ، ولا تُجاوِز بِهِما اُذُنَیکَ ، وَابسُطهُما بَسطا ثُمَّ کَبِّر . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله کانَ یَرفَعُ یَدَیهِ حینَ یُکَبِّرُ تَکبیرَةَ الإِحرامِ حِذاءَ اُذُنَیهِ ، وحینَ یُکَبِّرُ لِلرُّکوعِ ، وحینَ یَرفَعُ رَأسَهُ مِنَ الرُّکُوعِ . ⁽²⁾

الاُصول الستّة عشر عن أبی بصیر :رَأَیتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام یُصَلّی ، فَإِذا رَفَعَ یَدَیهِ بِالتَّکبیرِ لِلاِفتِتاحِ وَالرُّکوعِ وَالسُّجودِ یَرفَعُها قُبالَةَ وَجهِهِ أو دونَ ذلِکَ بِقَلیلٍ . ⁽³⁾

الفقه المنسوب للإمام الرضا علیه السلام :إذا کُنتَ إماما فَکَبِّر واحِدَةً تَجهَرُ فیها ، وتُسِرُّ السِّتَّةَ . ⁽⁴⁾

.

امام صادق علیه السلام :هرگاه نماز را آغاز کردی ، دو دستت را بالا ببر ؛ امّا آنها را از گوش هایت فراتر مبر ، و انگشتانت را از هم بگشا . سپس تکبیر بگو .

امام علی علیه السلام :پیامبر خدا ، هنگامی که تکبیرة الأحرام می گفت ، دست هایش را تا برابر گوش هایش بالا می برد ؛ همچنین هنگامی که برای رفتن به رکوع تکبیر می گفت ، یا هنگامی که از رکوع بر می خاست .

الاُصول الستّة عشرـ به نقل از ابو بصیر ـ: امام صادق علیه السلام را دیدم که نماز می خواند و هرگاه دست هایش را برای آغاز نماز و رکوع و سجود به تکبیر بلند می کرد ، آنها را تا برابر صورتش یا اندکی پایین تر ، بالا می برد .

الفقه المنسوب للإمام الرضا علیه السلام :هرگاه امام [جماعت] بودی ، یک تکبیر را بلند بگو و شش تای دیگر را آهسته .

.

الفَصلُ الخامِسُ : التّکبیرات المأثورةالبلد الأمین :دُعاءُ التَّهلیلِ مَروِیٌّ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله : بَسمِل وقُل : لا إلهَ إلَا اللّهُ ـ ثَلاثا ـ . . . وَاللّهُ أکبَرُ ـ ثَلاثا ـ بِعَدَدِ کُلِّ تَکبیرٍ کَبَّرَهُ المُکَبِّرونَ . ⁽¹⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :اللّهُ أکبَرُ فی عِلمِهِ مُنتَهی رِضاهُ ، اللّهُ أکبَرُ بَعدَ عِلمِهِ مُنتَهی رِضاهُ ، اللّهُ أکبَرُ مَعَ عِلمِهِ مُنتَهی رِضاهُ . . . وَاللّهُ أکبَرُ تَکبیرا لا یُحصیهِ غَیرُهُ قَبلَ کُلِّ أحَدٍ ، ومَعَ کُلِّ أحَدٍ ، وبَعدَ کُلِّ أحَدٍ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :اللّهُ أکبَرُ القاهِرُ لِلأَضدادِ ، المُتعالی عَنِ الأَندادِ ، المُتَفَرِّدُ بِالمِنَّةِ عَلی جَمیعِ العِبادِ ، وَاللّهُ أکبَرُ المُحتَجِبُ بِالمَلَکوتِ وَالعِزَّةِ ، المُتَوَحِّدُ بِالجَبَروتِ وَالقُدرَةِ ، المُتَرَدّی بِالکِبرِیاءِ وَالعَظَمَةِ ، وَاللّهُ أکبَرُ المُتَقَدِّسُ بِدَوامِ السُّلطانِ ، وَالغالِبُ بِالحُجَّةِ وَالبُرهانِ ، ونَفاذِ المَشِیَّةِ فی کُلِّ حینٍ وأوانٍ . ⁽³⁾

کنزالعمّال عن عبد اللّه بن یسار :کانَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام إذا قامَ مِنَ اللَّیلِ قالَ : اللّهُ أکبَرُ أهلٌ أن یُکَبَّرَ ، وأهلٌ أن یُذکَرَ ، وأهلٌ أن یُشکَرَ ، مَن نَفعُهُ نَفعٌ وضَرُّهُ ضَرٌّ . ⁽⁴⁾

.

فصل پنجم: تکبیرهای رسیده از اهل بیت علیهم السلام

فصل پنجم: تکبیرهای رسیده از اهل بیتالبلد الأمین :دعای «لا إله إلّا اللّه » از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت شده [و در آن آمده است] : بسم اللّه گوی و بگو : معبودی جز خدا نیست (سه مرتبه) و خدا ، بزرگ تر است (سه مرتبه) ، به تعداد هر تکبیری که تکبیرگویان گفته اند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خدا بزرگ تر است ، در علم او ، تا نهایت خشنودی اش . خدا ، بزرگ تر است پس از علم او تا نهایت خشنودی اش . خدا بزرگ تر است ، با علم او ، تا نهایت خشنودی اش ... و خدا ، بزرگ تر است ، چندان که جز او ، کسی آن را شماره نمی تواند بکند ، پیش از هر کس و با هر کس و پس از هر کس .

امام علی علیه السلام :بزرگا خدایی که بر حریفان ، چیره است ، از داشتن همتایان ، برتر است ، بندگان ، همه تنها رهینِ منّت اویند! بزرگا خدایی که در حجاب پادشاهی و عزّت ⁽¹⁾است ، در شکوهناکی و قدرت ، یگانه است ، ردای کبریا و عظمت ، در پوشیده است! بزرگا خدایی که به پایندگی سلطنت ، مقدّس است ، دلیل و برهانش چیره است و مشیّتش ، همیشه و هر دم جاری است !

کنزّالعمالـ به نقل از عبد اللّه بن یسار ـ: علی بن ابی طالب علیه السلام هرگاه شب بر می خاست ، می گفت : بزرگا خدایی که شایسته است بزرگ دانسته شود و شایسته است که یاد شود و شایسته است که سپاس گزاری شود! کسی که سودش ، سود است و زیانش ، زیان .

.

الإمام الباقر علیه السلام :اللّهُ أکبَرُ کُلَّما کَبَّرَ اللّهَ شَیءٌ ، وکَما یُحِبُّ اللّهُ أن یُکَبَّرَ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :اللّهُ أکبَرُ مِدادَ کَلِماتِهِ ، وَاللّهُ أکبَرُ مِل ءَ عَرشِهِ ، وَاللّهُ أکبَرُ عَدَدَ ما أحصی کِتابُهُ . ⁽²⁾

الکافی عن محمّد بن خالد البرقی عن بعض أصحابه رفعه ، قال :تَقولُ بَعدَ الفَجرِ قَبلَ أن تَتَکَلَّمَ : الحَمدُ للّهِِ مِل ءَ المیزانِ ومُنتَهَی الرِّضا وزِنَةَ العَرشِ ، وسُبحانَ اللّهِ مِل ءَ المیزانِ ومُنتَهَی الرِّضا وزِنَةَ العَرشِ ، وَاللّهُ أکبَرُ مِل ءَ المیزانِ ومُنتَهَی الرِّضا وزِنَةَ العَرشِ . . . . ⁽³⁾

بحار الأنوارـ مِن دُعاءِ الإِخلاصِ ـ: اللّهُ أکبَرُ ، اللّهُ أکبَرُ ، لا إلهَ إلَا اللّهُ ، وَاللّهُ أکبَرُ أهلُ الجَبَروتِ وَالعِزَّةِ ، اللّهُ أکبَرُ وَلِیُّ الغَیثِ وَالرَّحمَةِ ، اللّهُ أکبَرُ مَلِکُ الدُّنیا وَالآخِرَةِ ، اللّهُ أکبَرُ عَظیمُ المَلَکوتِ ، اللّهُ أکبَرُ شَدیدُ الجَبَروتِ ، اللّهُ أکبَرُ عَزیزُ القُدرَةِ لَطیفٌ لِما یَشاءُ ، اللّهُ أکبَرُ مُدَبِّرُ الاُمورِ ، اللّهُ أکبَرُ یُحیِی العِظامَ وهِیَ رَمیمٌ ، اللّهُ أکبَرُ مُبدِئُ الخَفِیّاتِ ، اللّهُ أکبَرُ مُعلِنُ السَّرائِرِ . اللّهُ أکبَرُ أوَّلُ کُلِّ شیَءٍ وآخِرُهُ ، اللّهُ أکبَرُ بَدیعُ کُلِّ شَیءٍ ومُنتَهاهُ ، اللّهُ أکبَرُ مُدرِکُ کُلِّ شَیءٍ ومَصیرُهُ إلَیهِ ، اللّهُ أکبَرُ خالِقُ کُلِّ شَیءٍ ومَولاهُ ، اللّهُ أکبَرُ أمامَ کُلِّ شَیءٍ وخَلفَ کُلِّ شَیءٍ ، اللّهُ أکبَرُ مُبتَدِئُ کُلِّ شَیءٍ ووارِثُهُ ، اللّهُ أکبَرُ بَدءُ کُلِّ شَیءٍ ومُعیدُهُ ، اللّهُ أکبَرُ رازِقُ کُلِّ شَیءٍ ومُغیثُهُ ، اللّهُ أکبَرُ رَبُّ کُلِّ شَیءٍ ومُحصیهِ ، اللّهُ أکبَرُ رَبُّ کُلِّ شَیءٍ ومُنجیهِ ، اللّهُ أکبَرُ لَم یَکُ قَبلَهُ شَیءٌ ، اللّهُ أکبَرُ کُلُّ شَیءٍ بِیَدِهِ ، اللّهُ أکبَرُ کُلُّ شَیءٍ هالِکٌ إلّا وَجهَهُ ، اللّهُ أکبَرُ لا یَفعَلُ ما یَشاءُ غَیرُهُ ، اللّهُ أکبَرُ لَم یَتَّخِذ صاحِبَةً ولا وَلَدا ، ولَم یَکُن لَهُ شَریکٌ فِی المُلکِ ولَم یَکُن لَهُ وَلِیٌّ مِنَ الذُّلِّ وکَبِّرهُ تَکبیرا . اللّهُ أکبَرُ لَم یَلِد ولَم یولَد ولَم یَکُن لَهُ کُفُوا أحَدٌ ، اللّهُ أکبَرُ مُکَبَّرا مُعَظَّما مُقَدَّسا کَبیرا ، اللّهُ أکبَرُ ولا شَریکَ لَهُ فی تَکبیری إیّاهُ ، بَل أقولُ مُخلِصا : وَجَّهتُ وَجهِیَ لِلَّذی فَطَرَ السَّماواتِ وَالأَرضَ حَنیفا مُسلِما وما أنَا مِنَ المُشرِکینَ ، اللّهُ أکبَرُ لا نِدَّ لَهُ ولا ضِدَّ ، ولا شَبیهَ لَهُ ولا شَریکَ ، ذُو الجَلالِ وَالإِکرامِ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلَا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ . ⁽⁴⁾

.

امام باقر علیه السلام :خدا بزرگ تر است ، هر زمان که چیزی خدا را به بزرگ تری یاد کند ، و آن سان که خدا ، خود ، دوست دارد که به بزرگ تری یاد شود .

امام صادق علیه السلام :خدا بزرگ تر است ، به گستره کلماتش . خدا بزرگ تر است ، به گنجایی عرشش . خدا بزرگ تر است ، به شمارِ آنچه کتاب او شماره کرده است .

الکافیـ به نقل از محمّد بن خالد برقی ، از یکی از یارانش که سند حدیث را به اهل بیت علیهم السلام رسانده است ـ: بعد از نماز صبح ، پیش از آن که سخنی بگویی ، می گویی : «ستایش ، خدای را به پُریِ ترازو و تا نهایت خشنودی [خدا ]و به وزنِ عرش . پاکا خدا به پُری ترازو تا نهایت خشنودی [خدا ]و به وزن عرش! خدا ، بزرگ تر است به پُری ترازو و تا نهایت خشنودی [خدا] و به وزن عرش ...» .

بحارالأنوارـ بخشی از «دعای اخلاص» ـ: خدا ، بزرگ تر است ، خدا ، بزرگ تر است . معبودی جز خدا نیست . بزرگا خدایی که اهل جبروت و عزّت است! بزرگا خدایی که صاحب باران پُرخیر و برکت و صاحب رحمت است! بزرگا خدایی که پروردگار دنیا و آخرت است! بزرگا خدایی که پادشاهی اش باعظمت است! بزرگا خدایی که پُرجبروت است! بزرگا خدایی که قدرتش شکست ناپذیر است و به آنچه خواهد ، صاحب لطف است! بزرگا خدایی که گرداننده امور است! بزرگا خدایی که استخوان های پوسیده را زنده می گرداند! بزرگا خدایی که آشکار کننده پوشیده هاست! بزرگا خدایی که هویدا کننده نهان هاست ! بزرگا خدایی که آغاز و فرجامِ هر چیزی است! بزرگا خدایی که ابداع کننده هر چیز و مُنتهای آن است! بزرگا خدایی که دریابنده هر چیز است و حرکت هر چیز به سوی اوست! بزرگا خدایی که آفریننده هر چیز و سرپرست آن است! بزرگا خدایی که پیش هر چیز و پس از هر چیز است! بزرگا خدایی که پدیدآورنده هر چیز و وارث آن است! بزرگا خدایی که آغاز کننده هر چیز و اعاده کننده آن است! بزرگا خدایی که روزی دهنده هر چیز و کمک کننده آن است! بزرگا خدایی که پروردگار هر چیز و شمارنده آن است! بزرگا خدایی که پروردگار هر چیز و نجات دهنده آن است! بزرگا خدایی که پیش از او چیزی نبوده است! بزرگا خدایی که همه چیز ، در دست [قدرت و اختیار] اوست! بزرگا خدایی که هر چیز ، نابود می شود ، جز روی او! بزرگا خدایی که غیر او ، آنچه می خواهد انجام دهد ، نمی تواند! بزرگا خدایی که همسر و فرزندی نگرفته است و در جهانداری ، شریکی ندارد و خوار و ضعیف نبوده که حمایتگری داشته باشد! او را بزرگ و بزرگ بشمار . بزرگا خدایی که نه زاده است و نه زاده کسی است و هیچ کس همتای او نیست! بزرگا خدایی که بسی بزرگ و باعظمت و مقدّس و کبیر است! بزرگا خدا! و در این بزرگداشتم ، کسی شریک او نیست ؛ بلکه از سر اخلاص می گویم : روی خود را به سوی کسی کردم که آفریننده آسمان ها و زمین است ، در حالی که یکتاپرست و مسلمانم و از مشرکان نیستم . بزرگا خدایی که او را همتا و رقیبی و مانند و شریکی نیست! پروردگار باشکوه و پُر ارج است . هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدای والا مرتبه و باعظمت .

.

راجع : ص ۴۲ (مواضع التکبیر / الأعیاد) .

.

ر . ک : ص ۴۳ (جایگاه های گفتن اللّه اکبر / اعیاد) .

.

. .

بخش هفتم: حوقله و استثناء (گفتن «لا حول و لا قوة إلّا باللّه » و «إن شاء اللّه »)

اشاره

بخش هفتم: حوقله و استثناء (گفتنِ «لا حول و لا قوة إلّا باللّه » و «إن شاء اللّه »)شامل:درآمدفصل یکم: تفسیر «لا حول ولا قوّة الّا باللّه »فصل دوم: ویژگی های «لا حول ولا قوّة إلاّ باللّه »فصل سوم: برکت های «لا حول ولا قوّة إلّا باللّه »فصل چهارم: خطر برائت جستن از نیرو و توان خدافصل پنجم: مهم ترین اوقات گفتن «لا حول ولا قوّة إلّا باللّه »فصل ششم: «لا حول ولا قوّة إلّا باللّه »های رسیده از اهل بیت علیهم السلامفصل هفتم: تشویق به گفتن : «ان شاء اللّه = اگر خدا بخواهد»فصل هشتم: فراموش کردن «اگر خدا بخواهد» و با تأخیر گفتن آنفصل نهم: گوناگون

.

. .

درآمد

واژه شناسی «حَوقَله»

حوقله ، در قرآن و حدیث

اشاره

درآمدواژه شناسی «حَوقَله»واژه «حَوقَلَة» ، به معنای گفتن یا نوشتنِ «لا حولَ و لا قُوّةَ إلّا بِاللّه » است و گاه به معنای خود این ذکر شریف (با ساخت اسم مصدری) به کار می رود که در اصطلاح علوم عربی ، به این ساختار و نظایر آن (مانند : «بَسمَله» و «حَمدَله» ) ، مصدر جعلی یا منحوت می گویند . گفتنی است که بیشتر لغت شناسان ، مصدر جعلی «لا حَولَ و لا قوّةَ إلّا باللّه » را تنها «حوقله» می دانند ؛ ولی شماری از آنها «حولقه» را نیز مصدر جعلی این ذکر دانسته اند . ⁽¹⁾

حوقله ، در قرآن و حدیثدر قرآن کریم ، ذکر «حوقله» نیامده و آنچه آمده ، «مَا شَاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَا بِاللَّهِ» ⁽²⁾است ؛ لیکن در احادیث اسلامی ، غالبا کلمه «لا حول» به جمله «لا قوّة إلّا باللّه »

.

۱ . معانی «حوقله»

افزوده شده است که در حقیقت تأکیدی است بر «لا قوّة»ای که در قرآن آمده است . در ارتباط با احادیثی که در این بخش می آیند ، چند نکته قابل توجّه است :

۱ . معانی «حوقله»در احادیث ، ذکر «لا حَولَ ولا قُوّةَ إلّا بِاللّه » ، به سه گونه تفسیر شده است : تفسیر اوّل ، این که : مبدأ توان و قدرت انسان ، خداست و او بدون کمک خداوند ، نه می تواند از معصیت پروردگار ، خودداری کند و نه می تواند اوامر او را اطاعت نماید . متن حدیث نبوی در این باره چنین است : لا حَولَ ⁽¹⁾عَن مَعصِیَةِ اللّهِ إلّا بِقُوَّةِ اللّهِ ، ولا قُوَّةَ عَلی طاعَةِ اللّهِ إلّا بِعَونِ اللّهِ . ⁽²⁾هیچ بازدارنده ای از معصیت خدا نیست مگر به نیروی خدا ، و هیچ توانی بر طاعت خدا نیست مگر به کمک خدا . تفسیر دوم ، سلب مالکیت عرْضی از انسان در همه امور اعم از افعال و املاک است ؛ بدین معنا که مالکیت انسان ، در طول مالکیت خداوند متعال است ، نه در عرض او ، و در مالکیت طولی نیز خدا به مالکیت ، اولی است تا انسان ؛ زیرا مالکیت انسان ، حدوثا و بقائا ، وابسته به مشیّت الهی است . از امام علی علیه السلام در تبیین معنای «حوقله» روایت شده است که : إنّا لا نَملِکُ مَعَ اللّهِ شَیئا ، ولا نَملِکُ إلّا ما مَلَّکَنا ، فَمَتی مَلَّکَنا ما هُوَ أملَکُ بِهِ مِنّا

.

کَلَّفَنا ، ومَتی أخَذَهُ مِنّا وَضَعَ تَکلیفَهُ عَنّا . ⁽¹⁾ما در کنار خدا مالک چیزی نیستیم ، و تنها مالک آن چیزی هستیم که او به مالکیت ما درآورده است . پس تا آن گاه که او چیزی را که به مالکیت آن اولی از ماست در اختیار ما نهاده است ، ما را مکلّف نموده و آن گاه که آن را از ما بگیرد ، تکلیف خود را نیز از عهده ما بر می دارد . تفسیر سوم ، تفسیر به لازم است ، بدین معنا که وقتی انسان باور کند که توان و مالکیت او در طول قدرت و مالکیت خداست و بدون اراده تکوینی خداوند متعال ، هیچ کاری از هیچ کس ساخته نیست و او تواناترین و بهترین کارگزار است ، همه کارهای خود را به او واگذار می نماید . پیامبر خدا می فرماید : إذا قالَ العَبدُ : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» فَقَد فَوَّضَ أمرَهُ إلَی اللّهِ ، وحَقٌّ عَلَی اللّهِ أن یَکفِیَهُ . ⁽²⁾هر گاه بنده بگوید : «هیچ نیرو و توانی نیست مگر به مدد خداوند» ، در واقع ، کار خود را به خدا واگذاشته است و بر خداست که برایش کارسازی کند . بنا بر این ، تنها کسی می تواند این ذکر نورانی را حقیقتا بر زبان ، جاری نماید که همه توان خود را در مسیری که خدا می خواهد ، به کار گیرد و البتّه تکیه گاه اصلی او برای رسیدن به مقصد ، خدا باشد ؛ چرا که او کارساز حقیقی و مسبّب الأسباب است . به سخن دیگر ، کسی حقیقتا شایستگی گفتن «لا حول و لا قوّة إلّا باللّه » را دارد که به مرتبه توحید اَفعالی رسیده باشد ؛ زیرا تا به این پایه از توحید نرسد ،

.

۲ . استثنا به مشیّت الهی

نمی تواند به طور مطلق ، توان را از خود ، سلب و به خداوند متعال منسوب نماید .

۲ . استثنا به مشیّت الهی ⁽¹⁾کسی که به مرتبه توحید اَفعالی رسید ، انجام شدن هر کاری را منوط به خواست الهی می داند . از این رو ، ادب عبودیّت ، اقتضا می کند که موحّد ، وقتی می خواهد بگوید : «فلان کار را انجام می دهم» ، آن را منوط به مشیّت الهی نماید ، چنان که قرآن کریم در اشاره به این ادب می فرماید : «وَ لَا تَقُولَنَّ لِشَیْ ءٍ إِنِّی فَاعِلٌ ذَ لِکَ غَدًا * إِلَا أَن یَشَاءَ اللَّهُ . ⁽²⁾و زنهار! در مورد چیزی مگو که : «من آن را انجام خواهم داد» ، مگر آن که خدا بخواهد» . همچنین پیامبر خدا ضمیمه کردن ذکر «استثنا» (یعنی گفتنِ إن شاء اللّه ) به هر گونه سخن را نشانه کمال ایمان ـ که همان توحید افعالی است ـ می شمارد : إنَّ مِن إتمامِ إیمانِ العَبدِ أن یَستَثنِیَ فی کُلِّ حَدیثٍ . ⁽³⁾از کمال ایمان بنده است که در هر سخنی ، «إن شاء اللّه » بگوید . در احادیث اهل بیت ، ضمیمه کردن استثنا به نوشته ها نیز مورد تأکید قرار گرفته است . ⁽⁴⁾

.

۳ . نقش ذکر «حوقله» در زندگی

۴ . خطر برائت از حول و قوّه الهی

۳ . نقش ذکر «حوقله» در زندگیذکر مبارک «لا حول و لا قوّة إلّا باللّه » ، برکات فراوانی برای زندگی مادّی و معنوی انسان دارد . مهم ترینْ برکات این ذکر ـ که در احادیث فصل سوم بدانها تصریح شده ـ عبارت اند از : دوام یافتن نعمت های الهی ، زوال فقر ، پاک شدن از گناهان ، دفع وسوسه ، فرو خُفتن خشم ، پیشگیری از اندوه ، دفع چشم زخم و انواع بلاها . بدیهی است که گفتن این ذکر ، هر چه با حقیقت آن (توحید اَفعالی) بیشتر همراه باشد ، برکات بیشتری برای زندگی خواهد داشت . به دلیل اهمّیت این ذکر و نقش مؤثّر و سازنده آن ، احادیث اسلامی ، از آن با تعبیرهای بلندی (مانند : گنج سخن ، گنج بهشت ، گنج عرش ، تسبیح حاملان عرش و کلام اهل آسمان ها) یاد نموده ، مسلمانان را به بهره برداری از برکات آن ، تشویق کرده اند . همچنین بر گفتن این ذکر به هنگام شنیدن حَیَّعَلات («حَیَّ عَلی»ها) در اذان و نیز بعد از نماز صبح و هنگام خروج از منزل و هنگام وارد شدن به مسجد و بازار ، تأکید نموده اند .

۴ . خطر برائت از حول و قوّه الهینقطه مقابل «حوقله» ـ که نشان دهنده توحید افعالی است و برکات فراوانی برای زندگی مادّی و معنوی انسان دارد ـ ، ابراز برائت از حول و قوّه الهی است که فوق العاده خطرناک است . از این رو ، در واقعه ای ، کسی که امام صادق علیه السلام را متّهم کرده بود ، هنگامی که به دروغ گفت : «از نیرو و توان خدا برائت می جویم و به نیرو و توان خودم تکیه می کنم که در آنچه می گویم ، راست و درستم» هنوز سخنش تمام نشده ، هلاک شد . ⁽¹⁾

.

الفَصلُ الأَوَّلُ : تفسیر الحوقلة۱ / ۱لا حَولَ عَنِ المَعصِیَةِ ولا قُوَّةَ عَلَی الطّاعَةِ إلّا بِاللّهِرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ لِمَعاذٍ ـ: یا مَعاذُ ، أتَدری ما تَفسیرُ : لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ؟ لا حَولَ عَن مَعصِیَةِ اللّهِ إلّا بِقُوَّةِ اللّهِ ، ولا قُوَّةَ عَلی طاعَةِ اللّهِ إلّا بِعَونِ اللّهِ . ⁽¹⁾

مجمع الزوائد عن عبد اللّه بن مسعود :کُنتُ عِندَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقُلتُ : لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ، فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : تَدری ما تَفسیرُها؟ قُلتُ : اللّهُ ورَسولُهُ أعلَمُ! قالَ : لا حَولَ عَن مَعصِیَةِ اللّهِ إلّا بِعِصمَةِ اللّهِ ، ولا قُوَّةَ عَلی طاعَةِ اللّهِ إلّا بِعَونِ اللّهِ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ حینَ سُئِلَ عَن تَأویلِ : لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ـ: لا حَولَ لَنا عَن مَعاصِی اللّهِ إلّا بِعِصمَةِ اللّهِ ، ولا قُوَّةَ لَنا عَلی طاعَةِ اللّهِ إلّا بِعَونِ اللّهِ . ⁽³⁾

.

فصل یکم: تفسیر «لا حول ولا قوّة الّا باللّه »

۱ / ۱ خودداری از معصیت و توانایی برطاعت ، جز با یاری خودِ خدا نیست

فصل یکم: تفسیر «لا حول ولا قوّة الّا باللّه »۱ / ۱خودداری از معصیت و توانایی برطاعت ، جز با یاری خودِ خدا نیستپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ به مُعاذ ـ: ای مُعاذ! آیا می دانی تفسیر «هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا» چیست؟ [این است که : ]خودداری از معصیت خدا ، جز با یاری خدا نیست و توانایی برطاعت خدا نیز ، جز با یاری خدا نیست .

مجمع الزوائدـ به نقل از عبد اللّه بن مسعود ـ: در محضر پیامبر صلی الله علیه و آله بودم و جمله «لا حول ولا قوّة إلّا باللّه » را بر زبان آوردم . پیامبر خدا فرمود : «می دانی تفسیر آن چیست؟» گفتم : خدا و پیامبرش داناترند . فرمود : «یعنی تنها با نگهداشتِ خداست که از معصیت خدا ، می توان خودداری کرد و فقط با یاری خداست که بر طاعت خدا ، تواناییم .

امام علی علیه السلامـ در پاسخ به سؤال از تأویل «هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا» ـ: یعنی از نافرمانی خدا ، خودداری نمی توانیم کرد ، مگر با نگهداشتِ خدا ، و بر فرمان بُرداری از خدا ، توانا نخواهیم بود ، مگر با یاری خدا .

.

تاریخ دمشق عن الحارث :جاءَ رَجُلٌ إلی عَلیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، أخبِرنی عَنِ القَدَرِ ، قالَ : . . . أیُّهَا السّائِلُ ، ألَستَ تَسأَلُ رَبَّکَ العافِیَةَ؟ قالَ : نَعَم ، قالَ : فَمِن أیِّ شَیءٍ تَسأَ لُهُ العافِیَةَ؟ أمِنَ البَلاءِ الَّذِی ابتَلاکَ بِهِ غَیرُهُ؟ قالَ : مِنَ البَلاءِ الَّذِی ابتَلانی بِهِ . قالَ : أیُّهَا السّائِلُ ، تَقولُ : لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِمَن؟ قالَ : إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ . قالَ : فَتَعلَمُ ما تَفسیرُها؟ قالَ : تُعَلِّمُنی مِمّا عَلَّمَکَ اللّهُ یا أمیرَ المُؤمِنینَ . قالَ : إنَّ تَفسیرَها : لا یَقدِرُ ⁽¹⁾عَلی طاعَةِ اللّهِ ، ولا تَکونُ لَهُ قُوَّةٌ فی مَعصِیَةٍ فِی الأَمرَینِ جَمیعا إلّا بِاللّهِ . ⁽²⁾

التوحید عن جابر الجعفی عن الإمام الباقر علیه السلام ، قال :سَأَلتُهُ عَن مَعنی : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» فَقالَ : مَعناهُ لا حَولَ لَنا عَن مَعصِیَةِ اللّهِ إلّا بِعَونِ اللّهِ ، ولا قُوَّةَ لَنا عَلی طاعَةِ اللّهِ إلّا بِتَوفیقِ اللّهِ عز و جل . ⁽³⁾

المحاسن عن الحسین بن علوان الکلبی عن الإمام الصادق علیه السلام ، قال :سَألَتُهُ عَن تَفسیرِ : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» ، قالَ : لا یَحولُ بَینَنا وبَینَ المعاصی إلَا اللّهُ ، ولا یُقَوّینا عَلی أداءِ الطّاعَةِ وَالفَرائِضِ إلَا اللّهُ . ⁽⁴⁾

.

تاریخ دمشقـ به نقل از حارث ـ: مردی نزد علی بن ابی طالب علیه السلام آمد و گفت : ای امیر مؤمنان! مرا از قَدَر ، آگاه فرما . فرمود : « ... ای پرسنده! آیا نه این است که تو از پروردگارت عافیت می طلبی؟». گفت : چرا . فرمود : «عافیت از چه چیز ، از او می طلبی؟ آیا از بلایی که غیر او ، تو را به آن گرفتار کرده است؟». مرد گفت : از بلایی که او خود ، مرا بدان گرفتار کرده است . فرمود : «ای پرسنده! می گویی : هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری چه کسی؟». گفت : مگر به یاری خداوند بلندمرتبه و باعظمت . فرمود : «می دانی تفسیر آن چیست؟». گفت : ای امیر مؤمنان! از آنچه خدایت به تو آموخته است ، به من می آموزی ؟ فرمود : «تفسیرش این است که : [بنده،] جز با یاری خدا ، نه بر طاعت خداوندْ قادر است و نه بر [ترکِ ]معصیتی تواناست» .

التوحیدـ به نقل از جابر جُعْفی ـ: از امام باقر علیه السلام در باره معنای «هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا» پرسیدم . فرمود : «معنایش این است که ما از معصیت خدا ، باز نتوانیم ایستاد ، مگر به یاری خود خداوند ، و بر انجام دادن طاعت خدا ، توانایی نداریم ، جز با توفیق دهی خود خداوند عز و جل» .

المحاسنـ به نقل از حسین بن علوان کلبی ـ: از امام صادق علیه السلام در باره تفسیر «هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا» ، پرسیدم . فرمود : «یعنی میان ما و معاصی حایل نمی گردد ، مگر خداوند ، و ما را بر انجام دادن طاعت و وظایف ، نیرومند نمی گرداند ، مگر خداوند» .

.

۱ / ۲لا نَملِکُ مَعَ اللّهِ إلّا ما مَلَّکَناالإمام علیّ علیه السلام ـ وقَد سُئِلَ عَن مَعنی :لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ـ : إنّا لا نَملِکُ مَعَ اللّهِ شَیئا ، ولا نَملِکُ إلّا ما مَلَّکَنا ، فَمَتی مَلَّکَنا ما هُوَ أملَکُ بِهِ مِنّا کَلَّفَنا ، ومَتی أخَذَهُ مِنّا وَضَعَ تَکلیفَهُ عَنّا . ⁽¹⁾

۱ / ۳تَفویضُ الأَمرِ إلَی اللّهِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا قالَ العَبدُ : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» فَقَد فَوَّضَ أمرَهُ إلَی اللّهِ ، وحَقٌّ عَلَی اللّهِ أن یَکفِیَهُ . ⁽²⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :مَن قالَ : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» فَوَّضَ الأَمرَ إلَی اللّهِ عز و جل . ⁽³⁾

.

۱ / ۲ تنها مالک چیزی هستی که خداوند ، ما را مالک آن کرده است

۱ / ۳ وا گذاشتن کار به خدا

۱ / ۲تنها مالک چیزی هستیم که خداوند ، ما را مالک آن کرده استامام علی علیه السلامـ در پاسخ به سؤال از معنای «هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به کمک خدا» ـ: یعنی ما در کنار خداوند ، مالک چیزی نیستیم ⁽¹⁾و تنها مالک آن چیزی هستیم که او ، به مالکیت ما درآورده است . پس هرگاه او ما را مالک چیزی گردانید که خود به مالکیت آن ، اُولی از ماست . در باره آن به ما تکلیف می دهد ، و هرگاه آن را از ما بگیرد ، تکلیف آن را نیز از دوش ما برمی دارد .

۱ / ۳وا گذاشتن کار به خداپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرگاه بنده بگوید : «هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا» ، در واقع ، کار خود را به خدا وا نهاده است و بر خداست که برایش کارسازی کند .

امام زین العابدین علیه السلام :هر کس بگوید : «هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا» ، کار را به خداوند عز و جل سپرده است .

.

الفَصلُ الثّانی : خصائص الحوقلة۲ / ۱کَنزُ الحَدیثِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن أرادَ کَنزَ الحدیثِ فَعَلَیهِ بِ «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أحَبُّ الکَلامِ إلَی اللّهِ : سُبحانَ اللّهِ لا شَریکَ لَهُ ، لَهُ المُلکُ ولَهُ الحَمدُ وهُوَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ وبِحَمدِهِ . ⁽²⁾

۲ / ۲کَلامُ أهلِ السَّماواتِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :کَلامُ أهلِ السَّماواتِ : لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ . ⁽³⁾

.

فصل دوم: ویژگی های «لا حول ولا قوّة إلاّ باللّه »

۲ / ۱ گنج سخن

۲ / ۲ سخن اهل آسمان ها

فصل دوم: ویژگی های «لا حول ولا قوّة إلاّ باللّه »۲ / ۱گنج سخنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس گنج سخن ⁽¹⁾را می خواهد ، بر او باد [گفتن ]«هیج نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا»!

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :محبوب ترین سخن در نزد خداوند ، این است : «پاکا خدایی که بی انباز است! پادشاهی و ستایش ، از آنِ اوست . او بر هر چیزی تواناست . هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدا و با ستایش او» .

۲ / ۲سخن اهل آسمان هاپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سخن اهل آسمان ها این است : «هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدا» .

.

عنه صلی الله علیه و آله :ما نَزَلَ مِنَ السَّماءِ مَلَکٌ ولا صَعِدَ إلَی السَّماءِ مَلَکٌ حَتّی یَقولَ : لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ . ⁽¹⁾

۲ / ۳بابٌ مِن أبوابِ الجَنَّةِسنن الترمذی عن قیس بن سعد بن عبادة :مَرَّ بِیَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله . . . وقالَ : ألا أدُلُّکَ عَلی بابٍ مِن أبوابِ الجَنَّةِ؟ قُلتُ : بَلی ، قالَ : لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ . ⁽²⁾

۲ / ۴غَرسٌ مِن غِراسِ الجَنَّةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ عز و جل لَمّا خَلَقَ الجَنَّةَ جَعَلَ غَرسَها : سُبحانَ اللّهِ ، وَالحَمدُ للّهِِ ، ولا إلهَ إلَا اللّهُ ، وَاللّهُ أکبَرُ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لَمّا اُسرِیَ بی مَرَرتُ بِإِبراهیمَ علیه السلام ، فَقالَ لِجَبرَئیلَ علیه السلام : مَن هذا؟ قالَ : مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله ، فَرَحَّبَ بی وسَلَّمَ عَلَیَّ ، وقالَ : مُر اُمَّتَکَ یُکثِروا مِن غِراسِ الجَنَّةِ ، فَإِنَّ تُربَتَها طَیِّبَةٌ ، وأرضَها واسِعَةٌ ـ قالَ : ـ قُلتُ : وما غِراسُ الجَنَّةِ؟ قالَ : لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ . ⁽⁴⁾

.

۲ / ۳ دری از درهای بهشت

۲ / ۴ نهالی از نهال های بهشت

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ فرشته ای از آسمان ، فرود نیامد و هیچ فرشته ای به آسمان بالا نرفت ، مگر آن که گفت : «هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدا» .

۲ / ۳دری از درهای بهشتسنن الترمذیـ به نقل از قیس بن سعد بن عباده ـ:پیامبر صلی الله علیه و آله به من برخورد ... فرمود : «آیا تو را به دری از درهای بهشت ، راهنمایی نکنم؟ گفتم : چرا . فرمود : [گفتن] «هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدا!».

۲ / ۴نهالی از نهال های بهشتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند عز و جل چون بهشت را آفرید ، نهال های آن را : «پاکا خدا!» ، و «ستایش ، خدای را!» و «معبودی جز خدا نیست» ، و «خدا ، بزرگ تر است» ، و «هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدا» قرار داد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شبی که به آسمان برده شدم ، بر ابراهیم علیه السلام گذشتم . به جبرئیل علیه السلام گفت : این کیست؟ گفت : محمّد . ابراهیم علیه السلام به من خوشامد گفت و سلام کرد و گفت : به امّتت بفرما که بر نهال های بهشت ، بیفزایند ؛ زیرا که خاک بهشت ، پاک [و حاصلخیز] است و زمینش ، پهناور . من گفتم : نهال های بهشت ، چیست؟ گفت : «[ذکر] هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا» .

.

۲ / ۵کَنزٌ مِن کُنوزِ الجَنَّةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :أربَعَةٌ مِن کَنزِ الجَنَّةِ : إخفاءُ الصَّدَقَةِ ، وکِتمانُ المُصیبَةِ ، وصِلَةُ الرَّحِمِ ، وقَولُ : لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أکثِر مِن قَولِ : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» فَإِنَّها کَنزٌ مِن کُنوزِ الجَنَّةِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أکثِروا مِن ذِکرِ : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» فَإِنَّها مِن کَنزِ الجَنَّةِ ، ومَن أکثَرَ مِنهُ نَظَرَ اللّهُ إلَیهِ ، ومَن نَظَرَ اللّهُ إلَیهِ فَقَد أصابَ خَیرَ الدُّنیا وَالآخِرَةِ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :قالَ لی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : یا عَلِیُّ ، ألا أدُلُّکَ عَلی کَنزٍ مِن کُنوزِ الجَنَّةِ؟ قُلتُ : بَلی یا رَسولَ اللّهِ . قالَ : لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ . ⁽⁴⁾

مستطرفات السرائر عن سلمان الفارسیّ :أوصانی خَلیلی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله بِسَبعٍ لا أدَعُهُنَّ عَلی کُلِّ حالٍ . . . أوصانی أن اُکثِرَ مِن قَولِ : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ» فَإِنَّها کَنزٌ مِن کُنوزِ الجَنَّةِ . ⁽⁵⁾

.

۲ / ۵ گنجی از گنج های بهشت

۲ / ۵گنجی از گنج های بهشتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :چهار چیز از گنج های بهشت است : پنهانی دادن صدقه ، پنهان داشتن مصیبت ، صِله رحِم ، و ذکر «هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدا» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :جمله «هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدا» را بسیار بگو ؛ زیرا که آن ، گنجی از گنج های بهشت است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ذکر «هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدا» را بسیار بگویید ؛ زیرا آن ، یکی از گنج های بهشت است . هر کس این ذکر را بسیار بگوید ، خداوند به او نظر می کند ، و هر کس که خدا به او نظر کند ، به خیر دنیا و آخرت رسیده است .

امام علی علیه السلام :پیامبر خدا به من فرمود : «ای علی! آیا تو را به گنجی از گنج های بهشت ، راه نمایی نکنم؟» . گفتم : چرا ، ای پیامبر خدا . فرمود : «هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدا» .

مستطرفات السرائرـ به نقل از سلمان فارسی ـ:عزیزم پیامبر خدا ، مرا به هفت چیز سفارش کرد که در هیچ حال ، آنها را ترک نمی گویم ... به من سفارش فرمود که ذکر «هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدا» را بسیار بگویم ؛ زیرا گنجی از گنج های بهشت است .

.

الخصال عن أبی ذرّ :أوصانی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله بِسَبعٍ : . . . أوصانی أن أستَکثِرَ مِن قَولِ : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ» فَإِنَّها مِن کُنوزِ الجَنَّةِ . ⁽¹⁾

مسند ابن حنبل عن أبی هریرة :کُنتُ أمشی مَعَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فی نَخلٍ لِبَعضِ أهلِ المَدینَةِ . . . فَقالَ : یا أبا هُرَیرَةَ ، ألا أدُلُّکَ عَلی کَنزٍ مِن کُنوزِ الجَنَّةِ؟ فَقُلتُ : بَلی یا رَسولَ اللّهِ ، قالَ : قُل : لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ، ولا مَلجَأَ مِنَ اللّهِ إلّا إلَیهِ . ⁽²⁾

المستدرک علی الصحیحین عن أبی هریرة :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله قالَ : ألا اُعَلِّمُکَ ـ أو قالَ : ألا أدُلُّکَ ـ عَلی کَلِمَةٍ مِن تَحتِ العَرشِ مِن کَنزِ الجَنَّةِ؟ تَقولُ : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» ، فَیَقولُ اللّهُ عز و جل : أسلَمَ عَبدی وَاستَسلَمَ . ⁽³⁾

عدّة الداعی :قالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : ألا أُعَلِّمُکُم خَمسَ کَلِماتٍ ، خَفیفاتٍ عَلَی اللِّسانِ ثَقیلاتٍ فِی المیزانِ ، یُرضینَ الرَّحمنَ ویَطرُدنَ الشَّیطانَ ، وهُنَّ مِن کُنوزِ الجَنَّةِ مِن تَحتِ العَرشِ ، وهُنَّ الباقِیاتُ الصّالِحاتُ؟ قالوا : بَلی یا رَسولَ اللّهِ . فَقالَ : قولوا : سُبحانَ اللّهِ ، وَالحَمدُ للّهِِ ، ولا إلهَ إلَا اللّهُ ، وَاللّهُ أکبَرُ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ . وقالَ صلی الله علیه و آله : خَمسٌ بَخٍ بَخٍ لَهُنَّ ، ما أثقَلَهُنَّ فِی المیزانِ . ⁽⁴⁾

المحاسن عن الحسن البصری عن الإمام الباقر علیه السلام :ألا اُخبِرُکُم بِخَمسِ خِصالٍ هِیَ مِنَ البِرِّ ، وَالبِرُّ یَدعو إلَی الجَنَّةِ؟ قُلتُ : بَلی! قالَ : . . . وَالإِکثارُ مِن قَولِ : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلیِّ العَظیمِ» فَإِنَّهُ مِن کُنوزِ الجَنَّةِ . ⁽⁵⁾

.

الخصالـ به نقل از ابو ذر ـ: پیامبر خدا ، مرا به هفت چیز سفارش فرمود : ... به من سفارش فرمود که ذکر : «هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدای بلند مرتبه و بزرگ» را فراوان بگویم ؛ زیرا که آن ، از گنج های بهشت است .

مسند ابن حنبلـ به نقل از ابو هُرَیره ـ: در نخلستان یکی از اهالی مدینه با پیامبر خدا راه می رفتم ... . به من فرمود : «ای ابو هُرَیره! آیا تو را به گنجی از گنج های بهشت راهنمایی نکنم؟». گفتم : چرا ، ای پیامبر خدا . فرمود : «بگو : هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدا ، و از خدا جز به خود او ، پناه نمی توان بُرد » .

المستدرک علی الصحیحینـ به نقل از ابوهُرَیره ـ: پیامبر خدا فرمود : «آیا به تو نیاموزم» یا فرمود : «آیا تو را راه نمایی نکنم» به کلمه ای از زیر عرش که از گنج های بهشت است؟ می گویی : هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدا . پس [چون این را بگویی ]خداوند عز و جل می فرماید : بنده ام تسلیم شد و سر [در قدرت من ]سپرد » .

عدّة الداعی :پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «آیا پنج جمله به شما نیاموزم که بر زبان ، سبُک هستند و در ترازو[ی اعمال ]سنگین اند ، خدای مهربان را خشنود می سازند و شیطان را می رانند و از گنج های بهشت ، در زیر عرش هستند و ماندگارهای نیک اند؟». گفتند : چرا ، ای پیامبر خدا! فرمود : «بگویید : پاکا خدا! ستایش ، خدای را! معبودی جز خدا نیست . خدا ، بزرگ تر است . هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خداوند والا و بزرگ » . و فرمود : «بَه بَه از این پنج سخن! چه سنگین اند در ترازو[ی اعمال]!» .

المحاسنـ به نقل از حسن بصری ـ: امام باقر علیه السلام فرمود : «آیا شما را از پنج چیز ، آگاه نگردانم که از نیکی (یا : طاعت) اند و نیکی و طاعت هم به بهشت می رساند؟». گفتم : بفرما . فرمود : « ... و بسیار گفتنِ جمله هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدای والا و بزرگ ؛ زیرا که این جمله از گنج های بهشت است» .

.

۲ / ۶کَنزٌ مِن کُنوزِ العَرشِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :لَمّا فَرَغتُ مِمّا أمَرَنِیَ اللّهُ بِهِ مِن أمرِ السَّماواتِ وَالأَرضِ ، قُلتُ : یا رَبِّ ، إنَّهُ لَم یَکُن نَبِیٌّ قَبلی إلّا وقَد کَرَّمتَهُ ؛ جَعَلتَ إبراهیمَ خَلیلاً ، وموسی کَلیما ، وسَخَّرتَ لِداوُدَ الجِبالَ ، ولِسُلَیمانَ الرّیحَ وَالشَّیاطینَ ، وأحیَیتَ لِعیسَی المَوتی ، فَما جَعَلتَ لی؟ قاَل : أوَلَیسَ قَد أعطَیتُکَ أفضَلَ مِن ذلِکَ کُلِّهِ؟ أنّی لا اُذکَرُ إلّا ذُکِرتَ مَعِیَ ، وجَعَلتُ صُدورَ اُمَّتِکَ أناجیلَ ⁽¹⁾یَقرَؤونَ القُرآنَ ظاهِرا ، ولَم اُعطِها اُمَّةً ، وأعطَیتُکَ کَنزا مِن کُنوزِ عَرشی : لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ . ⁽²⁾

الدرّ المنثور عن أبی هریرة :سُئِلَ عُثمانُ بنُ عَفّانٍ عَن مَقالیدِ السَّماواتِ وَالأَرضِ ، فَقالَ : قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : «سُبحانَ اللّهِ ، وَالحَمدُ للّهِِ ، ولا إلهَ إلَا اللّهُ ، وَاللّهُ أکبَرُ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ» مِن کُنوزِ العَرشِ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ فی ذِکرِ حَدیثِ مِعراجِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ـ: قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : یا رَبِّ ، أعطَیتَ أنبِیاءَکَ فَضائِلَ فَأَعطِنی . فَقالَ اللّهُ : قَد أعطَیتُکَ فیما أعطَیتُکَ کَلِمَتَینِ مِن تَحتِ عَرشی : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» و«لا مَنجی مِنکَ إلّا إلَیکَ» . ⁽⁴⁾

.

۲ / ۶ گنجی از گنج های عرش

۲ / ۶گنجی از گنج های عرشپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :چون از مأموریتی که خداوند در باره آسمان ها و زمین به من داده بود ، فراغت یافتم ، گفتم : خداوندا! هیچ پیامبری پیش از من نبود ، مگر آن که او را کرامتی بخشیدی : ابراهیم علیه السلام را دوست خود قرار دادی و موسی علیه السلام را همسخن خود ، برای داوود علیه السلام کوه ها را مسخّر ساختی و برای سلیمان علیه السلام باد و دیوان را ، و برای عیسی علیه السلام مُردگان را زنده ساختی . برای من ، چه قرار دادی؟ خداوند فرمود : «آیا نه این است که بهتر از همه اینها را به تو داده ام؟ از من یاد نمی شود ، مگر آن که در کنار من ، از تو نیز یاد شود ، سینه های امّتت را اناجیل ⁽¹⁾قرار داده ام که قرآن را از بَر می خوانند ، در حالی که چنین چیزی را به هیچ امّتی نداده ام ، و گنجی از گنج های عرشم را به تو داده ام [و آن عبارت است از] : هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدای والا و بزرگ » .

الدرّ المنثورـ به نقل از ابو هُرَیره ـ: از عثمان بن عفّان ، در باره کلیدهای آسمان ها و زمین ، سؤال شد . گفت : پیامبر خدا فرمود : « پاکا خدا! ستایش خدای را! معبودی جز خدا نیست ؛ خدا ، بزرگ تر است ؛ و هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدای والا و بزرگ از گنج های عرش اند» .

امام صادق علیه السلامـ در بیان حدیث معراج پیامبر صلی الله علیه و آله ـ: پیامبر خدا گفت : خداوندا! به پیامبرانت ، مزایایی دادی . پس به من نیز عطا فرما . خداوند فرمود : «در میان آنچه به تو داده ام ، دو کلمه از [کلمات] زیر عرشم را هم دادم : هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدا و و از تو نتوان رهید ، مگر با گریختن به سوی خود تو » .

.

راجع : ص ۱۲۰ (برکات الحوقلة / أمان من الهمّ) .

۲ / ۷تَسبیحُ حَمَلَةِ العَرشِرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ وقَد تَلا هذِهِ الآیَةَ : «الرَّحْمَـنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوَی» ⁽¹⁾ـ: ما تَحمِلُهُ الأَملاکُ إلّا بِقَولِ : لا إلهَ إلَا اللّهُ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ حَمَلَةَ العَرشِ لَمّا ذَهَبوا یَنهَضونَ بِالعَرشِ لَم یَستَقِلّوهُ ⁽³⁾، فَأَلهَمَهُمُ اللّهُ : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» فَنَهَضوا بِهِ . ⁽⁴⁾

۲ / ۸النَّوادِرُالإمام الصادق علیه السلام :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فی مَلَأٍ مِن أصحابِهِ فَقالَ : خُذوا جُنَّتَکُم . ⁽⁵⁾ فَقالوا : یا رَسولَ اللّهِ حَضَرَ عَدُوٌّ؟ قالَ : لا ، جُنَّتَکُم مِنَ النّارِ . قالَ : قولوا : «سُبحانَ اللّهِ ، وَالحَمدُ للّهِِ ، ولا إلهَ إلَا اللّهُ ، وَاللّهُ أکبَرُ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ» فَإِنَّهُنَّ یَومَ القِیامَةِ مُقَدِّماتٌ مُنجِیاتٌ ومُعَقِّباتٌ ، وهُنَّ عِندَ اللّهِ الصّالِحاتُ الباقِیاتُ . ⁽⁶⁾

.

۲ / ۷ تسبیح حاملان عرش

۲ / ۸ گوناگون

ر . ک : ص ۱۲۱ (برکت های «لا حول ولا قوّة إلّا باللّه / ایمن ماندن از غم و اندوه).

۲ / ۷تسبیح حاملان عرشپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ پس از تلاوت این آیه «[خدای] رحمان که بر عرش قرار گرفته است» ـ: فرشتگان ، آن [عرش] را حمل نمی کنند ، مگر با گفته : «معبودی جز خدا نیست ، و هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاریِ خدا» .

امام صادق علیه السلام :حاملان عرش ، چون رفتند که عرش را بردارند ، نتوانستند آن را بلند کنند . پس خداوند به ایشان «هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدا» را الهام فرمود . پس آن را برداشتند .

۲ / ۸گوناگونامام صادق علیه السلام :پیامبر خدا ، در جمعی از یارانش فرمود : «سپرهایتان را برگیرید» . گفتند : مگر دشمنی آمده است ، ای پیامبر خدا؟ فرمود : «نه . سپرهایتان در برابر آتش را . بگویید : پاکا خدا و ستایش ، خدای را! معبودی جز خدا نیست خدا ، بزرگ تر است . هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدای والا و بزرگ ؛ زیرا که این جملات ، در روز قیامت ، از پیش و از پس [آدمی ]می روند و او را نجات می دهند ، و در نزد خداوند ، ماندگارهای نیک اند» .

.

عنه علیه السلام :مَن بَخِلَ مِنکُم بِمالٍ أن یُنفِقَهُ ، وبِالجِهادِ أن یَحضُرَهُ ، وبِاللَّیلِ أن یُکابِدَهُ ، فلا یَبخَل بِ : سُبحانَ اللّهِ ، وَالحَمدُ للّهِِ ، ولا إلهَ إلَا اللّهُ ، وَاللّهُ أکبَرُ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ . ⁽¹⁾

تفسیر فرات عن جعفر بن محمّد الفزاری معنعنا عن الحسین بن عبد اللّه بن جندب ، قال :أخرَجَ إلَینا صَحیفَةً ، فَذَکَرَ أنَّ أباهُ کَتَبَ إلی أبِی الحَسَنِ علیه السلام : جُعِلتُ فِداکَ إنّی قَد کَبِرتُ وضَعُفتُ وعَجَزتُ عَن کَثیرٍ مِمّا کُنتُ أقوی عَلَیهِ ، فَاُحِبُّ ـ جُعِلتُ فِداکَ ـ أن تُعَلِّمَنی کَلاما یُقَرِّبُنی مِن رَبّی ، ویَزیدُنی فَهما وعِلما . فَکَتَبَ إلَیهِ : قَد بَعَثتُ إلَیکَ بِکِتابٍ فَاقرَأهُ وتَفَهَّمهُ ، فَإِنَّ فیهِ شِفاءً لِمَن أرادَ اللّهُ شِفاهُ ، وهُدیً لِمَن أرادَ اللّهُ هُداهُ ، فَأَکثِر مِن ذِکرِ : بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ . ⁽²⁾

.

امام صادق علیه السلام :هر یک از شما از انفاق کردن مالی ، یا حاضر شدن در صحنه جهاد ، و یا تحمّل شب زنده داری ، دریغ ورزد ، [لااقل] از گفتن این جملات ، دریغ نورزد : پاکا خدا و ستایش ، خدای را! و معبودی جز خدا نیست . خدا ، بزرگ تر است . هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدا » .

تفسیر فراتـ به نقل از جعفر بن محمّد فزاری ، با ذکر نام یکایک راویان ، از حسین بن عبد اللّه بن جندب ـ: گفت: حسین بن عبد اللّه بن جندب نوشته ای به ما نشان داد و گفت که پدرش به ابوالحسن علیه السلام نوشت : قربانت گردم! من ، سالخورده و ناتوان گشته ام و دیگر نمی توانم بسیاری از اعمالی را که در گذشته توانایی انجام دادنشان را داشتم ، به جا آوردم . از این رو ـ فدایت شوم ـ دوست دارم سخنی به من بیاموزی که مرا به پروردگارم نزدیک گردانَد و بر فهم و دانش من ، بیفزاید . امام علیه السلام به او نوشت : «نامه ای برایت می فرستم . آن را بخوان و نیک ، آن را دریاب ؛ زیرا که در آن ، برای کسی که خداوند شفایش را بخواهد ، شفاست ، و برای کسی که خداوند ، هدایتش را بخواهد ، هدایت است . پس ، این ذکر را بسیار بگو : به نام خداوند مهرگسترِ مهربان . هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدای والا و بزرگ » .

.

الفَصلُ الثّالِثُ : برکات الحوقلة۳ / ۱بَقاءُ النِّعَمِالکتاب«وَ لَوْلَا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَکَ قُلْتَ مَا شَاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَا بِاللَّهِ إِن تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنکَ مَالًا وَ وَلَدًا» . ⁽¹⁾

الحدیثالمعجم الکبیر عن عقبة بن عامر :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : مَن أنعَمَ اللّهُ عَلَیهِ بِنِعمَةٍ فَأَرادَ بَقاءَها ، فَلیُکثِر مِن قَولِ : لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ . ثُمَّ قَرَأَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : «وَ لَوْلَا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَکَ قُلْتَ مَا شَاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَا بِاللَّهِ» . ⁽²⁾

المعجم الصغیر عن أنس عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله :ما أنعَمَ اللّهُ عَلی عَبدٍ نِعمَةً فی مالٍ أو أهلٍ أو وَلَدٍ ، فَقالَ : «ما شاءَ اللّهُ لا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» فَیَری فیها آفَةً دونَ المَوتِ . وقَرَأَ : «لَوْلَا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَکَ قُلْتَ مَا شَاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَا بِاللَّهِ» . ⁽³⁾

.

فصل سوم: برکت های «لا حول ولا قوّة إلّا باللّه »

۳ / ۱ پایندگی نعمت ها

فصل سوم: برکت های «لا حول ولا قوّة إلّا باللّه »۳ / ۱پایندگی نعمت هاقرآن«و چرا آن گاه که به باغت درآمدی ، نگفتی : «هر چه خدا بخواهد! نیرویی جز به یاری خدا نیست» ، اگر مرا از نظر مال و فرزند ، کمتر از خود می بینی؟» .

حدیثالمعجم الکبیرـ به نقل از عقبة بن عامر ـ: پیامبر خدا فرمود : «هر کس که خداوند به او نعمتی ارزانی داشته است و می خواهد آن نعمت ، پایدار بمانَد ، بسیار بگوید : هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدا » . پیامبر خدا ، سپس این آیه را برخواند : « «و چرا آن گاه که به باغت درآمدی ، نگفتی : هر چه خدا خواهد! نیرویی جز به یاری خدا نیست؟» » .

المعجم الصغیرـ به نقل از اَنَس ـ: پیامبر خدا فرمود : «خداوند ، به هر بنده ای ، نعمتی ، از مال یا زن و یا فرزند ، ارزانی دارد و او بگوید : «هر چه خدا خواهد! نیرویی نیست ، جز به قدرت خدا»، در آن نعمت ، آسیبی نمی آید ، بجز مرگ» . ⁽¹⁾ آن گاه پیامبر صلی الله علیه و آله این آیه را خواند : «چرا آن گاه که به باغت درآمدی ، نگفتی : هر چه خدا خواهد! هیچ نیرویی نیست ، مگر به یاری خدا؟» .

.

الإمام الصادق علیه السلام :عَجِبتُ لِمَن أرادَ الدُّنیا وزینَتَها کَیفَ لا یَفزَعُ إلی قَولِهِ تَعالی : «مَا شَاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَا بِاللَّهِ» ؟ فَإِنّی سَمِعتُ اللّهَ عز و جل یَقولُ بِعَقِبِها : «إِن تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنکَ مَالًا وَ وَلَدًا * فَعَسَی رَبِّی أَن یُؤْتِیَنِ خَیْرًا مِّن جَنَّتِکَ» الآیَةَ ، و«عَسی» مُوجِبَةٌ . ⁽¹⁾

تفسیر القمّی :قَولُهُ : «وَ اضْرِبْ لَهُم مَّثَلاً رَّجُلَیْنِ جَعَلْنَا لِأَحَدِهِمَا جَنَّتَیْنِ مِنْ أَعْنَـبٍ وَ حَفَفْنَـهُمَا بِنَخْلٍ وَ جَعَلْنَا بَیْنَهُمَا زَرْعًا» ⁽²⁾، قالَ : نَزَلَت فی رَجُلٍ کانَ لَهُ بُستانانِ کَبیرانِ عَظیمانِ کَثیرَا الثِّمارِ ـ کَما حَکَی اللّهُ عز و جل ـ وفیهِما نَخلٌ وزَرعٌ ، وکانَ لَهُ جارٌ فَقیرٌ ، فَافتَخَرَ الغَنِیُّ عَلی ذلِکَ الفَقیرِ ، وقالَ لَهُ : «أَنَا أَکْثَرُ مِنکَ مَالًا وَ أَعَزُّ نَفَرًا * وَ دَخَلَ جَنَّتَهُ» أی بُستانَهُ وقالَ : «مَا أَظُنُّ أَن تَبِیدَ هَـذِهِ أَبَدًا * وَ مَا أَظُنُّ السَّـاعَةَ قَائِمَةً وَ لَئِن رُّدِدتُّ إِلَی رَبِّی لَأَجِدَنَّ خَیْرًامِّنْهَا مُنقَلَبًا» ، فَقالَ لَهُ الفَقیرُ : «أَکَفَرْتَ بِالَّذِی خَلَقَکَ مِن تُرَابٍ ثُمَّ مِن نُّطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاکَ رَجُلاً * لَّـکِنَّاْ هُوَ اللَّهُ رَبِّی وَ لَا أُشْرِکُ بِرَبِّی أَحَدًا» . ثُمَّ قالَ الفَقیرُ لِلغَنِیِّ : «وَ لَوْلَا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَکَ قُلْتَ مَا شَاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَا بِاللَّهِ إِن تَرَنِ أَنَاأَقَلَّ مِنکَ مَالًا وَ وَلَدًا» ، ثُمَّ قالَ الفَقیرُ : «فَعَسَی رَبِّی أَن یُؤْتِیَنِ خَیْرًا مِّن جَنَّتِکَ وَ یُرْسِلَ عَلَیْهَا حُسْبَانًا مِّنَ السَّمَاءِ فَتُصْبِحَ صَعِیدًا زَلَقًا» أی مُحتَرِقا «أَوْ یُصْبِحَ مَاؤُهَا غَوْرًا فَلَن تَسْتَطِیعَ لَهُ طَـلَبًا» ، فَوَقَعَ فیها ما قالَ الفَقیرُ فی تِلکَ اللَّیلَةِ ، وأصبَحَ الغَنِیُّ «یُقَلِّبُ کَفَّیْهِ عَلَی مَا أَنفَقَ فِیهَا وَهِیَ خَاوِیَةٌ عَلَی عُرُوشِهَا وَ یَقُولُ یَــلَیْتَنِی لَمْ أُشْرِکْ بِرَبِّی أَحَدًا * وَ لَمْ تَکُن لَّهُ فِئَةٌ یَنصُرُونَهُ مِن دُونِ اللَّهِ وَ مَا کَانَ مُنتَصِرًا» ⁽³⁾، فَهذِهِ عُقوبَةُ البَغیِ ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

.

امام صادق علیه السلام :درشگفتم از کسی که دنیا و زیور آن را می خواهد ، چگونه به این سخن خداوند متعال پناه نمی برَد : «هر چه خدا بخواهد! نیرویی جز به یاری خدا نیست» ؟ چرا که می شنوم خداوند عز و جل در دنباله آن می فرماید : «اگر مرا از نظر مال و فرزند ، کمتر از خود می بینی . باشد که پروردگارم بهتر از باغ تو به من دهد» تا آخر آیه ، تعبیر «باشد» ، دلالت بر قطعیّت دارد .

تفسیر القمی :این سخن خداوند متعال : «و برای ایشان ، آن دو مرد را نمونه بیاور که به یکی از آنها ، دو باغ انگور دادیم و پیرامون آن دو باغ را با درختان خرما پوشاندیم و میان آن دو را کشتزاری قرار دادیم» . فرمود : «در باره مردی فرود آمد که به فرموده خداوند عز و جل ، دارای دو باغ بزرگ پهناور و پُر میوه بود که در آنها ، نخلستان و کشتزاری وجود داشت . آن مرد را همسایه نیازمندی بود. صاحب آن باغ ها بر آن مرد نیازمند ، فخر فروخت . گفت : «مال من ، از تو بیشتر است و از حیث افراد ، از تو نیرومندترم . و داخل باغ خود شد» و گفت : «گمان نمی کنم که این نعمت ، هرگز زوال پذیرد و گمان نمی کنم که رستاخیز ، بر پا شود ، و اگر هم به سوی پروردگارم باز گردانده شوم، قطعا بهتر ازاین را در بازگشت، خواهم یافت» . مرد نیازمند به او گفت : آیا به آن کسی که تو را از خاک ، سپس از نطفه آفرید ، آن گاه ، تو را به صورت مردی درآورد ، کافر شدی؟ امّا من [می گویم :] اوست خدا ، پروردگار من ، و هیچ کس را با پروردگارم شریک نمی گردانم» . سپس ، مرد نیازمند به آن مرد توانگر گفت : «چرا آن گاه که به باغت درآمدی ، نگفتی : آنچه خدا بخواهد! نیرویی جز به یاری خدا نیست ، اگر مرا از حیث مال و فرزند ، کمتر از خود می بینی؟» . مرد نیازمند ادامه داد : «امید است که پروردگارم بهتر از باغ تو به من دهد و بر آن [باغ تو] آفتی از آسمان بفرستد تا به زمین هموار و لغزنده، تبدیل شود» ، یعنی بسوزد، «یا آب آن [در زمین] فروکش کند تا هرگز نتوانی آن را به دست آوری» . پس آنچه نیازمند ، آن شب در باره باغ او گفته بود ، به وقوع پیوست . صبحگاهان ، مرد توانگر «برای [از کف دادن ]آنچه در آن باغ ، هزینه کرده بود دست هایش را بر هم می زد ، در حالی که داربست های آن ، فرو ریخته بود ، و می گفت : ای کاش ، هیچ کس را شریک پروردگارم نمی ساختم! و او را در برابر خدا ، گروهی نبود تا یاری اش کنند و توانی نداشت که خود را یاری کند ؟» . این است کیفر سرکشی .

.

۳ / ۲غُفرانُ الذُّنوبِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :أکثِروا مِن قَولِ : «سُبحانَ اللّهِ ، وَالحَمدُ للّهِِ ، ولا إلهَ إلَا اللّهُ ، وَاللّهُ أکبَرُ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ»؛ فَإِنَّهُنَّ الباقِیاتُ الصّالِحاتُ ، وهُنَّ یَحطُطنَ الخَطایا کَما تَحُطُّ الشَّجَرَةُ وَرَقَها ، وهُنَّ مِن کُنوزِ الجَنَّةِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن قالَ : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ» خَرَجَ مِن ذُنوبِهِ کَیَومَ وَلَدَتهُ اُمُّهُ ، ووُقِیَ سَبعینَ بابا مِنَ الفَقرِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن قالَ کُلَّ یَومٍ مِئَةَ مَرَّةٍ : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» غَفَرَ اللّهُ لَهُ ذُنوبَهُ ، وقَضی لَهُ مِئَةَ حاجَةٍ ، وبَنی لَهُ فِی الجَنَّةِ مِئَةَ قَصرٍ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما عَلَی الأَرضِ أحَدٌ یَقولُ : «لا إلهَ إلَا اللّهُ وَاللّهُ أکبَرُ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» إلّا کُفِّرَت عَنهُ خَطایاهُ ، ولَو کانَت مِثلَ زَبَدِ البَحرِ ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن قالَ حینَ یَنصَرِفُ مِن صَلاتِهِ : «سُبحانَ اللّهِ العَظیمِ وبِحَمدِهِ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ» ثَلاثَ مَرّاتٍ ، قامَ مَغفورا لَهُ . ⁽⁶⁾

.

۳ / ۲ آمرزش گناهان

۳ / ۲آمرزش گناهانپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :گفتار : «پاکا خدا و ستایش ، خدای را! معبودی جز خدا نیست . خدا ، بزرگ تر است ؛ و هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدا» را بسیار بگویید ؛ زیرا اینها ماندگارهای نیک اند و گناهان را همچون برگ های درخت ، فرو می ریزند و از گنج های بهشت اند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس بگوید : «هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به مدد خدای والا و بزرگ» ، همانند روزی که از مادر ، متولّد شده است از گناهانش پاک گردد و از هفتاد نوع فقر محفوظ مانَد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس روزی صدمرتبه بگوید : «هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدا» ، خداوند ، گناهانش را بیامرزد و صد حاجت از او برآوَرَد و صد قصر در بهشت ، برایش بنا کند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ کس در روی زمین نیست که بگوید : «معبودی جز خدا نیست . خدا ، بزرگ تر است . هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدا» ، جز آن که گناهانش بخشوده می شود ، اگر چه به اندازه کف دریا باشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس پس از پایان نمازش سه مرتبه بگوید : «پاکا خدای بزرگ و ستایش ، او را! هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدا» ، در حالی که آمرزیده شده است ، از جای خود برمی خیزد .

.

سنن الترمذی عن أبی سعید وأبی هریرة عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن قالَ : «لا إلهَ إلَا اللّهُ وَاللّهُ أکبَرُ» صَدَّقَهُ رَبُّهُ . . . وإذا قالَ : «لا إلهَ إلَا اللّهُ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» قالَ عز و جل : لا إلهَ إلّا أنَا ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بی . وکانَ یَقولُ : مَن قالَها فی مَرَضِهِ ثُمَّ ماتَ ، لَم تَطعَمهُ النّارُ . ⁽¹⁾

۳ / ۳قَضاءُ الحَوائِجِالإمام الصادق علیه السلام :إذا قالَ العَبدُ : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» قالَ اللّهُ عز و جل لِلمَلائِکَةِ : اِستَسلَمَ عَبدی ، اِقضوا حاجَتَهُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إذا دَعَا الرَّجُلُ فَقالَ بَعدَما دَعا : «ما شاءَ اللّهُ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» قالَ اللّهُ عز و جل : اِستَبسَلَ ⁽³⁾عَبدی وَاستَسلَمَ لِأَمری ، اِقضوا حاجَتَهُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :ما مِن رَجُلٍ دَعا فَخَتَمَ بِقَولِ : «ما شاءَ اللّهُ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» إلّا اُجیبَت حاجَتُهُ . ⁽⁵⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن دَعا بِهؤُلاءِ الکَلِماتِ الخَمسِ لَم یَسأَلِ اللّهَ شَیئا إلّا أعطاهُ : لا إلهَ إلَا اللّهُ وَاللّهُ أکبَرُ ، لا إلهَ إلَا اللّهُ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ ، لَهُ المُلکُ ولَهُ الحَمدُ ، وهُوَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ ، لا إلهَ إلَا اللّهُ ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ . ⁽⁶⁾

.

۳ / ۳ برآوردن حوایج

سنن الترمذیـ به نقل از ابو سعید و ابو هُرَیره ـپیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «هر کس بگوید : معبودی جز خدا نیست . خدا ، بزرگ تر است ، پروردگارش او را تصدیق می کند ... و هر گاه بگوید : معبودی جز خدا نیست . هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدا ، خداوند عز و جل می فرماید : [آری!] معبودی جز من نیست و هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری من » . و می فرمود : «هر کس در بیماری خود ، این جملات را بگوید و سپس بمیرد ، خوراک آتش نمی شود» .

۳ / ۳برآوردن حوایجامام صادق علیه السلام :هرگاه بنده بگوید : «هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدا» ، خداوند عز و جل به فرشتگان می فرماید : «بنده ام سرِ تسلیم فرود آورد . حاجتش را بر آورید» .

امام صادق علیه السلام :هرگاه بنده دعا کند و پس از دعایش بگوید : «هر چه خدا خواهد! هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدا» ، خداوند عز و جل می فرماید : «بنده ام از خود ، گذشت و تسلیم امر من شد . حاجتش را بر آورید» .

امام صادق علیه السلام :هیچ مردی نیست که دعا کند و در پایان بگوید : «هر چه خدا خواهد! هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدا» ، جز آن که حاجتش برآورده می شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس با این پنج جمله دعا کند ، آنچه از خدا خواهد ، به او عطا می کند : «معبودی جز خدا نیست و خدا ، بزرگ تر است . معبودی جز خدا نیست ؛ یگانه است و بی انباز . او راست پادشاهی و او راست ستایش . او بر هر چیزی تواناست . معبودی جز خدا نیست و هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدا» .

.

راجع : ص ۱۱۲ ح ۱۷۰۷ .

۳ / ۴دَفعُ الوَسوَسَةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ آدَمَ شَکا إلَی اللّهِ عز و جل ما یَلقی مِن حَدیثِ النَّفسِ وَالحُزنِ ، فَنَزَلَ عَلَیهِ جَبرَئیلُ علیه السلام فَقالَ لَهُ : یا آدَمُ قُل : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» ، فَقالَها فَذَهَبَ عَنهُ الوَسوَسَةُ وَالحُزنُ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ألا فَاذکُروا یا اُمَّةَ مُحَمَّدٍ مُحَمَّدا وآلَهُ عِندَ نَوائِبِکُم وشَدائِدِکُم ، لِیَنصُرَ اللّهُ بِهِ مَلائِکَتَکُم عَلَی الشَّیاطینِ الَّذینَ یَصُدُّونَکُم ؛ فَإِنَّ کُلَّ واحِدٍ مِنکُم مَعَهُ مَلَکٌ عَن یَمینِهِ یَکتُبُ حَسَناتِهِ ، ومَلَکٌ عَن یَسارِهِ یَکتُبُ سَیِّئاتِهِ ، ومَعَهُ شَیطانانِ من عِندِ إبلیسَ یُغوِیانِهِ ، فَإِذا وَسوَسا فی قَلبِهِ ، ذَکَرَ اللّهَ وقالَ : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ ، وصَلَّی اللّهُ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ الطَّیِّبینَ» خَنَسَ الشَّیطانانِ ، ثُمَّ صارا إلی إبلیسَ فَشَکَواهُ وقالا لَهُ : قَد أعیانا أمرُهُ ، فَأَمدِدنا بِالمَرَدَةِ! فَلا یَزالُ یُمِدُّهُما ، حَتّی یُمِدَّهُما بِأَلفِ ماردٍ فَیَأتونَهُ ، فَکُلَّما راموهُ ⁽²⁾ذَکَرَ اللّهَ وصَلّی عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ الطَّیِّبینَ ، لَم یَجِدوا عَلَیهِ طَریقا ولا مَنفَذا . ⁽³⁾

.

۳ / ۴ از بین بردن وسوسه و خیالات

ر . ک : ص ۱۱۳ ح ۱۷۰۷ .

۳ / ۴از بین بردن وسوسه و خیالاتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آدم علیه السلام به خداوند عز و جل از دچار شدن به خیالات و اندوه ، شِکوه کرد . پس جبرئیل علیه السلام بر او فرود آمد و به او گفت : ای آدم ، بگو : «هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدا» . آدم علیه السلام این را گفت و وسوسه و اندوهش برطرف شد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هان! ای امّت محمّد ، در هنگام رنج ها و سختی هایتان ، محمّد و خاندان او را یاد کنید تا خداوند ، به واسطه او ، فرشتگانتان را بر شیاطینی که شما را باز می دارند ، یاری بخشد ؛ زیرا هر یک از شما ، فرشته ای در سمت راستش دارد که کارهای نیک او را می نویسد ، و فرشته ای در سمت چپش که کارهای بدش را می نویسد . نیز با او دو شیطان از جانب ابلیس ، همراه است که در گم راه کردنش می کوشند . پس هرگاه آن دو ، در دلش وسوسه کردند و او بگوید : «هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدای والا و بزرگ . درود خدا بر محمّد و خاندان پاکش باد!» ، آن دو شیطان ، دور می شوند و نزد ابلیس می روند و به او شکایت می کنند و به او گویند : ما از پسِ او بر نمی آییم . [ شیطان های ]عصیانگر را به یاری ما بفرست! و ابلیس ، پیوسته ، نیروی کمکی می فرستد تا شمارشان به هزار شیطان برسد و همگی نزد آن کس بیایند . وهر بار که آهنگ او کنند ، او خدای را یاد می کند و بر محمّد و خاندان پاکش ، درود می فرستد . پس هیچ راه و روزنه ای به سوی او نمی یابند .

.

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ الشَّیطانَ اثنانِ : شَیطانُ الجِنِّ ؛ ویُبعَدُ بِ «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ» ، وشَیطانُ الإِنسِ ؛ ویُبعَدُ بِالصَّلاةِ عَلَی النَّبِیِّ وآلِهِ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ آدَمَ علیه السلام شَکا إلی رَبِّهِ حَدیثَ النَّفسِ ، فَقالَ : أکثِر مِن قَولِ : لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ . ⁽²⁾

الکافی عن حمّاد بن عثمان :کُنتُ عِندَ أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام فَکَلَّمَهُ شَیخٌ مِن أهلِ العِراقِ ، فَقالَ لَهُ : مالی أری کَلامَکَ مُتَغَیِّرا؟ فَقالَ لَهُ : سَقَطَت مَقادیمُ فَمی فَنَقَصَ کَلامی . فَقالَ لَهُ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : وأنَا أیضا قَد سَقَطَ بَعضُ أسنانی ، حَتّی أنَّهُ لَیُوَسوِسُ إلَیَّ الشَّیطانُ فَیَقولُ لی : إذا ذَهَبَتِ البَقِیَّةُ فَبِأَیِّ شَیءٍ تَأکُلُ؟ فَأَقولُ : لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ . ⁽³⁾

الکافی عن علیّ بن مهزیار :کَتَبَ رَجُلٌ إلی أبی جَعفَرٍ علیه السلام یَشکو إلَیهِ لَمَما یَخطِرُ عَلی بالِهِ ، فَأَجابَهُ فی بَعضِ کَلامِهِ : إنَّ اللّهَ عز و جل إن شاءَ ثَبَّتَکَ فَلا یَجعَلُ لِاءِبلیسَ عَلَیکَ طَریقا ، قَد شَکا قَومٌ إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله لَمَما یَعرِضُ لَهُم ؛ لَأَن تَهوِیَ بِهِمُ الرّیحُ أو یُقَطَّعوا أحَبُّ إلَیهِم مِن أن یَتَکَلَّموا بِهِ ، فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : أتَجِدونَ ذلِکَ؟ قالوا : نَعَم . فَقالَ : وَالَّذی نَفسی بِیَدِهِ إِنَّ ذلِکَ لَصَریحُ الإِیمانِ ⁽⁴⁾، فَإِذا وَجَدتُموهُ فَقولوا : آمَنّا بِاللّهِ ورَسولِهِ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ . ⁽⁵⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شیطان ، دو گونه است : یکی شیطان جنّی که با گفتنِ «هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدای والا و بزرگ» ، دور گردانیده می شود ، و دیگری ، شیطان انسی ، که با درود فرستادن بر پیامبر صلی الله علیه و آله و خاندان او دور می گردد .

امام صادق علیه السلام :آدم علیه السلام از وسوسه [و خیالات] به پروردگارش شِکوه کرد . خدا فرمود : جمله : هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدا را فراوان بگو» .

الکافیـ به نقل از حمّاد بن عثمان ـ: در محضر امام صادق علیه السلام بودم . پیرمردی از مردم عراق ، شروع به سخن گفتن با ایشان کرد . امام علیه السلام فرمود : «چرا سخن گفتنت تغییر کرده است؟». گفت : دندان های جلو دهانم افتاده است . از این رو ، نمی توانم خوب صحبت کنم . امام صادق علیه السلام به او فرمود : «من نیز بعضی از دندان هایم افتاده است ، به طوری که شیطان ، مرا وسوسه می کند و می گوید : بقیه دندان هایت که از بین رفت ، چگونه غذا خواهی خورد؟ و من می گویم : هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدا » .

الکافیـ به نقل از علی بن مهزیار ـ: مردی به امام جواد علیه السلام نامه ای نوشت و از وسوسه هایی که بر خاطرش می گذشت ، شِکوه کرد . امام علیه السلام در ضمن پاسخی که به او نوشت ، چنین مرقوم فرمود : «خداوند عز و جل ـ ان شاء اللّه ـ استوارت بدارد و برای شیطان ، بر تو راهی قرار ندهد . عدّه ای به پیامبر صلی الله علیه و آله شکایت بردند که وسوسه هایی در دل آنها می گذرد که اگر توفان ، آنان را در هم پیچد یا پاره پاره شوند ، نزدشان خوش تر است تا این وسوسه ها را بر زبان آورند . پیامبر خدا فرمود : به راستی چنین احساسی دارید [که نابود شوید و این خطورات و وسوسه ها را به زبان نیاورید]؟ گفتند : آری . فرمود : سوگند به آن که جانم در دست اوست ، این ، عینِ ایمان است . پس هرگاه این وسوسه ها را در خود یافتید ، بگویید : به خدا و پیامبر او ایمان آوردیم . هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدا » .

.

۳ / ۵تَسکینُ الغَضَبِمستدرک الوسائل :فی حَدیثٍ أنَّ إبلیسَ قالَ لِموسی علیه السلام : وإیّاکَ وَالغَضَبَ ، وإذا غَضِبتَ فَقُل : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ» یَسکُنُ غَضَبُکَ . ⁽¹⁾

۳ / ۶أمانٌ مِنَ الهَمِّرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن حَزَنَهُ أمرٌ فَلیَقُل : لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ لِسُفیانَ الثَّورِیِّ ـ: یا سُفیانُ ، إذا حَزَنَکَ أمرٌ مِن سُلطانٍ أو غَیرِهِ ، فَأَکثِر مِن قَولِ : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» فَإِنَّها مِفتاحُ الفَرَجِ ، وکَنزٌ مِن کُنوزِ الجَنَّةِ . ⁽³⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ مِن وَصِیَّةٍ لَهُ أوصی بِها عَلِیّا علیه السلام ـ: یا عَلِیُّ : أمانٌ لِاُمَّتی مِنَ الهَمِّ : لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ ، لا مَلجَأَ ولا مَنجی مِنَ اللّهِ إلّا إلَیهِ . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۵ فرو نشاندن خشم

۳ / ۶ ایمن ماندن از اندوه و نگرانی

۳ / ۵فرو نشاندن خشممستدرک الوسائل :در حدیثی آمده است که ابلیس به موسی علیه السلام گفت : از خشم ، دوری کن و هرگاه خشمگین شدی ، بگو : «هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدای والا و بزرگ» ، خشمت آرام می گیرد .

۳ / ۶ایمن ماندن از اندوه و نگرانیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس ، چیزی او را اندوهگین سازد ، بگوید : «هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا» .

امام صادق علیه السلامـ به سفیان ثوری ـ: ای سفیان! هرگاه ناراحتی ای از جانب حکومت یا جز آن به سراغت آمد ، بسیار بگو : «هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا» ؛ چرا که این جمله ، کلید گشایش و گنجی از گنج های بهشت است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ از سفارش های ایشان به علی علیه السلام ـ: ای علی! جمله «هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدای والا و بزرگ . از خدا ، جز به خود او پناه نمی توان برد و جز به او نجات نمی توان یافت» ، مایه ایمنی امّت من از غم و اندوه است .

.

عنه صلی الله علیه و آله :أکثِروا مِن قَولِ : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» فَإِنَّها تَدفَعُ تِسعَةً وتِسعینَ بابا مِنَ الضُّرِّ ؛ أدناهَا الهَمُّ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :قَولُ : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ» کَنزٌ مِن کُنوزِ الجَنَّةِ ، وهِیَ شِفاءٌ مِن تِسعَةٍ وتِسعینَ داءً أدناهُ الهَمُّ . ⁽²⁾

تیسیر المطالب عن أبی ذرّ :أوصانی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله أن اُکثِرَ مِن قَولِ : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» فَإِنَّها کَنزٌ مِن کُنوزِ الجَنَّةِ ، ویَدفَعُ اللّهُ بِها تِسعا وتِسعینَ بابا مِن أبوابِ البَلاءِ ، أدناها وأیسَرُهَا الهَمُّ وَالحُزنُ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :مَن قالَ فی کُلِّ یَومٍ مِئَةَ مَرَّةٍ : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» دَفَعَ اللّهُ بِها عَنهُ سَبعینَ نَوعا مِنَ البَلاءِ ؛ أیسَرُهَا الهَمُّ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :إذا تَوالَت عَلَیکَ الهُمومُ فَقُل : لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ فی أحوالِ آدَمَ علیه السلام ـ: کانَ إذا لَم یَأتِهِ جَبرَئیلُ اغتَمَّ وحَزَنَ ، فَشَکا ذلِکَ إلی جَبرَئیلَ ، فَقالَ : إذا وَجَدتَ شَیئا مِنَ الحُزنِ فَقُل : لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ . ⁽⁶⁾

الدعوات عن ابن عبّاس :جاءَ عَونُ بنُ مالِکٍ الأَشجَعِیُّ إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، إنَّ ابنی قَد أسَرَهُ العَدُوُّ ، وقَدِ اشتَدَّ غَمّی وعیلَ صَبری ، فَما تَأمُرُنی؟ قالَ : آمُرُکَ أن تُکثِرَ مِن قَولِ : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ فی کُلِّ حالٍ» . فَانصَرَفَ وهُوَ یَقولُ : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ عَلی کُلِّ حالٍ» ، فَبَینا هُوَ کَذلِکَ إذ أتاهُ ابنُهُ ، مَعَهُ مِئَةٌ مِنَ الإِبِلِ غَفَلَ عَنهَا المُشرِکونَ فَاستاقَها . فَأَتَی الأَشجَعِیُّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَذَکَرَ لَهُ ذلِکَ ، فَنَزَلَت هذِهِ الآیَةُ : «وَ مَن یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَل لَّهُ مَخْرَجًا * وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لَا یَحْتَسِبُ» ⁽⁷⁾. ⁽⁸⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :جمله «هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا» را بسیار بگویید ؛ زیرا این جمله ، نود و نه نوع گزند را دور می کند که کمترین آنها ، اندوه و نگرانی است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :جمله «هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدای والا و بزرگ» ، گنجی از گنج های بهشت ، و شفا دهنده نود و نُه بیماری است که کمترین آنها ، اندوه [و نگرانی] است .

تیسیر المطالبـ به نقل از ابو ذر ـ: پیامبر خدا به من توصیه فرمود که جمله «هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا» را فراوان بگویم ؛ زیرا که آن ، گنجی از گنج های بهشت است و به سبب آن ، خداوند ، نود و نه نوع از انواع رنج و گرفتاری را دفع می کند که کمترین و آسان ترین آنها ، نگرانی و اندوه است .

امام صادق علیه السلام :هر کس در هر روز ، صد مرتبه بگوید : «هیچ نیرو توانی نیست ، جز به یاری خدا»، خداوند ، به واسطه آن ، هفتاد نوع بلا را از او دور می گردانَد که آسان ترین آنها اندوه [و نگرانی] است .

امام صادق علیه السلام :هرگاه اندوه ها [و نگرانی ها] پیاپی به تو رسید ، بگو : «هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا» .

امام صادق علیه السلامـ در احوال آدم علیه السلام ـ: هرگاه جبرئیل علیه السلام نزدش نمی آمد ، غمگین و اندوهناک می شد . از این حالت ، به جبرئیل علیه السلام شِکوه کرد . جبرئیل علیه السلام گفت : هرگاه دچار اندوهی شدی بگو : «هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا» .

الدعواتـ به نقل از ابن عبّاس ـ: عون بن مالک اشجعی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و گفت : ای پیامبر خدا! پسرم را دشمن ، اسیر کرده است و از این بابت ، بسیار ناراحتم و شکیبایی ام به سرآمده است . چه به من دستور می دهی؟ فرمود : «به تو دستور می دهم که جمله : در هر حال ، هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا را بسیار بگویی» . عون رفت و با خود می گفت : «در همه حال ، هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا» . در همین حال که این جمله را می گفت ، به ناگاه ، پسرش با یکصد شتر که دور از چشم مشرکان ، آنها را با خود آورده بود ، نزد او آمد . اشجعی ، نزد پیامبر خدا آمد و ماجرا را برای ایشان گفت . این آیه فرود آمد : «و هر که از خدا پروا کند ، خداوند ، برایش راه خروجی قرار دهد و به او از جایی که گمان نمی کند ، روزی دهد» .

.

الفقه المنسوب للإمام الرضا علیه السلام :إذا حَزَنَکَ أمرٌ فَقُل سَبعَ مَرّاتٍ : «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ» ، فَإِن کُفیتَ وإلّا أتمَمتَ سَبعینَ مَرَّةً . ⁽¹⁾

۳ / ۷نَفیُ الفَقرِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن ظَهَرَت عَلَیهِ النِّعمَةُ فَلیُکثِر ذِکرَ : «الحَمدُ للّهِِ» ، ومَن کَثُرَت هُمومُهُ فَعَلَیهِ بِالاِستِغفارِ ، ومَن ألَحَّ عَلیَهِ الفَقرُ فَلیُکثِر مِن قَولِ : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ»؛ یَنفِی اللّهُ عَنهُ الفَقرَ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :قَولُ : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» یَذهَبُ بِالفَقرِ . ⁽³⁾

.

۳ / ۷ از بین بردن فقر

الفقه المنسوب للإمام الرضا علیه السلام :هرگاه دست خوش اندوهی شدی ، هفت مرتبه بگو : «به نام خدای مهرگسترِ مهربان . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدای والا و بزرگ» . پس اگر رفع گرفتاری نشد ، هفتاد مرتبه بگو .

۳ / ۷از بین بردن فقرپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که نعمت ، او را فرا گیرد ، باید این ذکر را بسیار بگوید که : «ستایش ، خدا را» . هر که اندوه ها [و نگرانی هایش] فزونی گیرد ، باید به آمرزش خواهی روی آورد ، و هر که فقر دامنگیرش شود و ذکر «هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدای والا و بزرگ» را بسیار بگوید ، خداوند ، فقر را از او برطرف می سازد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :جمله : «هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدا» فقر را می بَرد .

.

الإمام الصادق علیه السلام :فَقَدَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله رَجُلاً مِنَ الأَنصارِ فَقالَ : ما غَیَّبَکَ عَنّا؟ فَقالَ : الفَقرُ یا رَسولَ اللّهِ ، وطولُ السُّقمِ . فَقالَ لَهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : ألا أُعَلِّمُکَ کَلاما إذا قُلتَهُ ذَهَبَ عَنکَ الفَقرُ وَالسُّقمُ؟ فَقالَ : بَلی یا رَسولَ اللّهِ . فَقالَ : إذا أصبَحتَ وأمسَیتَ فَقُل : لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ ، تَوَکَّلتُ عَلَی الحَیِّ الَّذی لا یَموتُ ، وَالحَمدُ للّهِِ الَّذی لَم یَتَّخِذ وَلَدا ، ولَم یَکُن لَهُ شَریکٌ فِی المُلکِ ، ولَم یَکُن لَهُ وَلِیٌّ مِنَ الذُّلِّ وکَبِّرهُ تَکبیرا . فَقالَ الرَّجُلُ : فَوَاللّهِ ما قُلتُهُ إلّا ثَلاثَةَ أیّامٍ ، حَتّی ذَهَبَ عَنِّی الفَقرُ وَالسُّقمُ . ⁽¹⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن قالَ کُلَّ یَومٍ: «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» مِئَةَ مَرَّةٍ ، لَم یُصِبهُ فَقرٌ أبَدا . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :مَن قالَ ألفَ مَرَّةٍ : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ» رَزَقَهُ اللّهُ الحَجَّ ، فَإِن کانَ قَدِ اقتَرَبَ أجَلُهُ أخَّرَ اللّهُ فی أجَلِهِ حَتّی رَزَقَهُ الحَجَّ . ⁽³⁾

۳ / ۸دَفعُ العَینِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن رَأی شَیئا یُعجِبُهُ فَقالَ : «اللّهُ ، اللّهُ ، ما شاءَ اللّهُ ، لا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» لَم یَضُرَّ شَیئا . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۸ دفع چشم زخم

امام صادق علیه السلام :پیامبر صلی الله علیه و آله مردی از انصار را مدّتی ندید [و چون او را دید] ، فرمود : «سبب چیست که تو را نمی بینیم؟». گفت : نیازمندی و به درازا کشیدن بیماری ، ای پیامبر خدا! پیامبر خدا به او فرمود : «آیا سخنی به تو نیاموزم که هرگاه آن را بگویی ، نیازخواهی و بیماری از تو می رود؟». گفت : چرا ای پیامبر خدا . فرمود : «هر بام و شام بگو : هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدای والا و بزرگ . توکّل کردم بر آن زنده نامیرا . ستایش ، خدایی را که فرزندی نگرفته است و در جهانداری ، شریکی ندارد ، و خوار و ناتوان نبود که حمایتگری داشته باشد و او را بسی بزرگ دار» . مرد گفت : به خدا سوگند ، این جمله را سه روز بیشتر نگفتم که نیازخواهی و بیماری ، از من ، برطرف شد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس روزی صد مرتبه بگوید : «هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدا» ، هرگز دچار فقر نمی شود .

امام صادق علیه السلام :هر کس هزار بار بگوید : «هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدای والا و بزرگ» . خداوند ، حج را روزی او می کند ، و اگر اجلش نزدیک شده باشد ، خداوند ، آن را به تأخیر می افکند تا حج را روزی اش نماید .

۳ / ۸دفع چشم زخمپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس چیزی را ببیند که نظرش را بگیرد ، امّا بگوید : «خدا ، خدا! آنچه خدا خواهد! هیچ نیرویی نیست ، مگر به یاری خدا» ، گزندی نمی زند .

.

عمل الیوم واللیلة لابن السنی عن أنس عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن رَأی شَیئا فَأَعجَبَهُ فَقالَ : «ما شاءَ اللّهُ ، لا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» لَم یَضُرَّهُ العَینُ ـ یَعنی لا یُصیبُهُ العَینُ ـ . ⁽¹⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :ما أنعَمَ اللّهُ تَعالی عَلی عَبدٍ نِعمَةً فی أهلٍ ومالٍ ووَلَدٍ فَأَعجَبَهُ ، فَقالَ إذا رَأی ذلِکَ : «ما شاءَ اللّهُ ، لا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» إلّا رَفَعَ اللّهُ تَعالی عَنهُ کُلَّ آفَةٍ حَتّی تَأتِیَهُ مَنِیَّتُهُ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :العَینُ حَقٌّ ، ولَیسَ تَأمَنُها مِنکَ عَلی نَفسِکَ ولا مِنکَ عَلی غَیرِکَ ، فَإِذا خِفتَ شَیئا مِن ذلِکَ فَقُل : ما شاءَ اللّهُ ، لا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ ـ ثَلاثا ـ . ⁽³⁾

۳ / ۹صَرفُ أنواعِ البَلاءِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن قالَ : «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ» ثَلاثَ مَرّاتٍ ، کَفاهُ اللّهُ عز و جل تِسعَةً وتِسعینَ نَوعا مِن أنواعِ البَلاءِ ؛ أیسَرُهُنَّ الخَنقُ . ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی وَصِیَّتِهِ لِکُمَیلِ بنِ زِیادٍ ـ: یا کُمَیلُ ، قُل عِندَ کُلِّ شِدَّةٍ : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ»؛ تُکفَها . وقُل عِندَ کُلِّ نِعمَةٍ : «الحَمدُ للّهِِ» ؛ تَزدَد مِنها . وإذا أبطَأَتِ الأَرزاقُ عَلَیکَ ، فَاستَغفِرِ اللّهَ؛ یُوَسَّع عَلَیکَ فیها . ⁽⁵⁾

الإمام الصادق علیه السلام :مَن قالَ : «ما شاءَ اللّهُ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» سَبعینَ مَرَّةً ، صَرَفَ عَنهُ سَبعینَ نَوعا مِن أنواعِ البَلاءِ ؛ أیسَرُ ذلِکَ الخَنقُ . ⁽⁶⁾

.

۳ / ۹ گرداندن انواع بلا

عمل الیوم واللیلة ، ابن سنیـ به نقل از اَنَس ـ: پیامبر خدا فرمود : «هر کس چیزی را ببیند که نظرش را بگیرد ؛ امّا بگوید : «هر چه خدا خواهد! هیچ نیرویی نیست ، جز به یاری خدا» ، چشم ، به آن گزند نمی زند» ، یعنی چشمش نمی زند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرگاه خداوند متعال به زن و فرزند و مال بنده ای نعمتی دهد و آن چیز نظرش را بگیرد ، چنانچه با دیدن آن بگوید : «آنچه خدا خواهد! هیچ نیرویی نیست ، جز به یاری خدا» ، خداوند متعال ، هر گونه گزندی را از آن دور می کند تا آن گاه که از دنیا برود .

امام صادق علیه السلام :چشم زدن ، حقیقت دارد و از آن ، نه بر خودت و نه بر دیگری ، ایمن نیستی . ⁽¹⁾پس هرگاه از چشم زخمی ترسیدی ، سه مرتبه بگو : «آنچه خدا خواهد! هیچ نیرویی نیست ، مگر به یاری خدای والا و بزرگ» .

۳ / ۹گرداندن انواع بلاپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس سه بار بگوید : «به نام خدای مهر گسترِ مهربان . هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدای والا و بزرگ» ، خداوند عز و جل نود و نُه گونه بلا را از او می گرداند که آسان ترین آنها خفه شدن ⁽²⁾است .

امام علی علیه السلامـ در سفارشش به کمیل بن زیاد ـ: ای کمیل! در هر سختی ای بگو : «هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدا» ، آن سختی از تو برطرف می شود ، و برای هر نعمتی بگو : «ستایش ، خدای را» ، آن نعمت ، افزون می شود ، و هرگاه روزی ات دیر رسید ، از خداوند آمرزش بخواه ، آن روزی بر تو فراخ می گردد .

امام صادق علیه السلام :هر کس هفتاد بار بگوید : «هر چه خدا خواهد! هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدا» ، خداوند ، هفتاد نوع از انواع بلا را از او می گرداند که آسان ترین آنها ، خفه شدن است .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ لعلیّ علیه السلام ـ: یا عَلِیُّ ، ألا اُعَلِّمُکَ کَلِماتٍ إذا وَقَعتَ فی وَرطَةٍ أو بَلِیَّةٍ فَقُل : «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ» ؛ فَإِنَّ اللّهَ عز و جلیَصرِفُ بِها عَنکَ ما یَشاءُ مِن أنواعِ البَلاءِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :یَقولُ اللّهُ عز و جل : قُل لِاُمَّتِکَ یَقولوا : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» عَشرا عِندَ الصُّبحِ ، وعَشرا عِندَ المَساءِ ، وعَشرا عِندَ النَّومِ ؛ یَدفَعُ عَنهُم عِندَ النَّومِ بَلوَی الدُّنیا ، وعِندَ المَساءِ مُکایَدَةَ الشَّیطانِ ، وعِندَ الصُّبحِ مِن غَضَبی . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ لِشَیبَةَ الهُذَیلِ ⁽³⁾ـ: إذا صَلَّیتَ الصُّبحَ فَقُل عَشرَ مَرّاتٍ : «سُبحانَ اللّهِ العَظیمِ وبِحَمدِهِ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلیِّ العَظیمِ» ؛ فَإِنَّ اللّهَ یُعافیکَ بِذلِکَ مِنَ العَمی وَالجُنونِ وَالجُذامِ وَالفَقرِ وَالهَرَمِ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ لِقَبیصَةَ بنِ مُخارِقٍ الهِلالِیِّ ـ: قُل ثَلاثَ مَرّاتٍ إذا صَلَّیتَ الغَداةَ : «سُبحانَ اللّهِ وبِحَمدِهِ ، سُبحانَ اللّهِ العَظیمِ وبِحَمدِهِ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» ؛ فَإِنَّکَ إذا قُلتَهُنَّ أمِنتَ مِن عَمیً وجُذامٍ وبَرَصٍ وفالِجٍ . ⁽⁵⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ به علی علیه السلام ـ: ای علی! آیا به تو جملاتی نیاموزم؟ هرگاه به مشکلی سخت یا گرفتاری ای افتادی ، بگو : «به نام خدای مهرِگستر مهربان . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خداوند والا و بزرگ» . پس خداوند عز و جل به سبب آن ، از انواع بلا ، آنچه بخواهد ، از تو می گردانَد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند عز و جل می فرماید : «به امّتت بگو که صبحگاهان و شامگاهان و هنگام خوابیدن ، هر بار ده مرتبه بگویند : «هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا» ، در هنگام خوابیدن ، بلاهای دنیا را از آنان ، دور می کند ، در شامگاهان ، نیرنگ شیطان را ، و در صبحگاهان ، از خشم من ، آنها را نگه می دارد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ به شیبه هُذَیل ـ: نماز صبح را که خواندی ، ده بار بگو : «پاکا خدای بزرگ و ستایش ، او را! هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خداوند والا و بزرگ» ؛ زیرا به واسطه این ذکر ، خداوند ، تو را از کوری و دیوانگی و جذام و ناداری و فرتوتی به سلامت می دارد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ به قبیصة بن مُخارق هلالی ـ:هرگاه نماز صبح را خواندی سه مرتبه بگو : «پاکا خدا و ستایش او را! پاکا خدای بزرگ و ستایش او را! و هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا» ؛ زیرا هر گاه اینها را بگویی ، از کوری و جذام و پیسی و فلج شدن ، در امان خواهی ماند .

.

عنه صلی الله علیه و آله :ما مِن عَبدٍ یُصَلِّی الفَجرَ ثُمَّ یَقولُ حینَ یَنصَرِفُ : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ، ولا حَیاةَ ولَا احتِیالَ ولا مَنجی ولا مَلجَأَ مِنَ اللّهِ ، إلّا إلَیهِ» سَبعَ مَرّاتٍ ، إلّا رُفِعَ عَنهُ سَبعونَ نَوعا مِنَ البَلاءِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن قالَ حینَ یُصبِحُ : «ما شاءَ اللّهُ ، لا قُوَّةَ ⁽²⁾إلّا بِاللّهِ ، أشهَدُ أنَّ اللّهَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ» ، رُزِقَ خَیرَ ذلِکَ الیَومِ وصُرِفَ عَنهُ شَرُّهُ . ومَن قالَها مِنَ اللَّیلِ رُزِقَ خَیرَ تِلکَ اللَّیلَةِ ، وصُرِفَ عَنهُ شَرُّها . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :مَن قالَ : «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلیِّ العَظیمِ» سَبعَ مَرّاتٍ وهُوَ ثانی رِجلِهِ بَعدَ المَغرِبِ قَبلَ أن یَتَکَلَّمَ ، وبَعدَ الصُّبحِ قَبلَ أن یَتَکَلَّمَ ، صَرَفَ اللّهُ تَعالی عَنهُ سَبعینَ نَوعا مِن أنواعِ البَلاءِ ؛ أدناهَا الجُذامُ والبَرَصُ وَالسُّلطانُ وَالشَّیطانُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ فی وَصِیَّتِهِ لِکُمَیلِ بنِ زِیادٍ ـ: یا کُمَیلُ ، سَمِّ کُلَّ یَومٍ بِاسمِ اللّهِ ، وقُل : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» . . . تُکفَ شَرَّ ذلِکَ الیَومِ إن شاءَ اللّهُ . ⁽⁵⁾

الإمام الصادق علیه السلام :مَن قالَ کُلَّ یَومٍ ثَلاثینَ مَرَّةً : «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ ، الحَمدُ للّهِِ رَبِّ العالَمینَ ، تَبارَکَ اللّهُ أحسَنُ الخالِقینَ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلیِّ العَظیمِ» دَفَعَ اللّهُ عَنهُ تِسعَةً وتِسعینَ نَوعا مِنَ البَلاءِ ؛ أهوَنُهَا الجُذامُ . ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ بنده ای نیست که نماز صبح را بخواند و پس از آن ، هفت بار بگوید : «هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا . زندگی و چاره و نجات و گریزی از خدا نیست ، مگر به سوی خود او» ، جز آن که هفتاد نوع بلا ، از او برطرف شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس چون صبح کند ، بگوید : «هر چه خدا خواهد! هیچ نیرویی نیست ، جز به یاری خدا . گواهی می دهم که خدا بر هر چیزی تواناست» ، خیر آن روز ، روزیِ او می شود و شرّش از او دور می گردد ، و هر کس ، شبْ هنگام ، این جملات را بگوید ، خیر آن شب ، روزی اش می شود و شرّ آن ، از او دور می گردد .

امام علی علیه السلام :هر کس پس از نماز مغرب ، در حالی که همچنان دو زانو نشسته است ، پیش از آن که سخنی بگوید ، و نیز پس از نماز صبح ، پیش ازآن که سخنی بگوید ، هفت بار بگوید : «به نام خدای مهرگسترِ مهربان . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدای والا و بزرگ» ، خداوند متعال ، هفتاد نوع از انواع بلا را از او می گردانَد که کمترین آنها جذام و پیسی و [گزند] سلطان و شیطان است .

امام علی علیه السلامـ در سفارشش به کمیل بن زیاد ـ: ای کمیل! هر روز نام خدا را ببر و بگو : «هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا» ... به خواست خدا ، از گزند آن روز ، مصون خواهی ماند .

امام صادق علیه السلام :هر کس هر روز ، سی بار بگوید : «به نام خدای مهرگسترِ مهربان . ستایش ، خدای را که پروردگار جهانیان است . زهی خدایی که بهترینِ آفرینندگان است . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدای والا و بزرگ» ، خداوند ، نود و نه نوع بلا را از او دور کند که آسان ترین آنها جذام است .

.

عنه علیه السلام :مَن قالَ بَعدَ صَلاةِ الصُّبحِ قَبلَ أن یَتَکَلَّمَ : «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ» یُعیدُها سَبعَ مَرّاتٍ ، دَفَعَ اللّهُ عَنهُ سَبعینَ نَوعا مِن أنواعِ البَلاءِ ؛ أهوَنُهَا الجُذامُ وَالبَرَصُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :مَن قالَ فی دُبُرِ صَلاةِ الفَجرِ ودُبُرِ صَلاةِ المَغرِبِ سَبعَ مَرّاتٍ : «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلیِّ العَظیمِ» دَفَعَ اللّهُ عز و جل عَنهُ سَبعینَ نَوعا مِن أنواعِ البَلاءِ ؛ أهوَنُهَا الرّیحُ وَالبَرَصُ وَالجُنونُ ، وإن کانَ شَقِیّا مُحِیَ مِنَ الشَّقاءِ وکُتِبَ فِی السُّعَداءِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إذا صَلَّیتَ المَغرِبَ وَالغَداةَ فَقُل : «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ» سَبعَ مَرّاتٍ ؛ فَإِنَّهُ مَن قالَها لَم یُصِبهُ جُذامٌ ولا بَرَصٌ ولا جُنونٌ ، ولا سَبعونَ نَوعا مِن أنواعِ البَلاءِ . ⁽³⁾

الإمام الکاظم علیه السلام :قَولُ : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» یَدفَعُ أنواعَ البَلاءِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :مَن قالَ : «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلیِّ العَظیمِ» ثَلاثَ مَرّاتٍ حینَ یُصبِحُ ، وثَلاثَ مَرّاتٍ حینَ یُمسی ، لَم یَخَف شَیطانا ولا سُلطانا ولا جُذاما ولا بَرَصا . وأنَا أقولُها مِئَةَ مَرَّةٍ . ⁽⁵⁾

.

امام صادق علیه السلام :هر کس پس از نماز صبح ، پیش از آن که سخنی بگوید ، بگوید : «به نام خدای مهرگسترِ مهربان . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدای والا و بزرگ» و هفت مرتبه آن را تکرار کند ، خداوند ، هفتاد نوع بلا را از او دفع می کند که آسان ترینِ آنها جذام و پیسی است .

امام صادق علیه السلام :هر کس در پی نماز صبح و در پی نماز مغرب ، هفت بار بگوید : «به نام خدای مهرگسترِ مهربان . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدای والا و بزرگ» ، خداوند عز و جل هفتاد نوع از انواع بلا را از او دور می کند که کمترین آنها باد و پیسی و دیوانگی است ، و اگر از تیره بختان است ، نامش از دفتر تیره بختان پاک و در شمارِ نیک بختان ، نوشته شود .

امام صادق علیه السلام :چون نماز مغرب و صبح را خواندی ، هفت بار بگو : «به نام خدای مهرگسترِ مهربان . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خداوند والا و بزرگ» ؛ زیرا هر کس این را بگوید ، به جذام و پیسی و دیوانگی و هفتاد نوع از انواع بلا ، دچار نمی شود .

امام کاظم علیه السلام :ذکر «هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا» ، انواع بلا را دور می کند .

امام کاظم علیه السلام :هر کس در صبحگاهان و در شامگاهان ، سه مرتبه بگوید : «به نام خدای مهرگسترِ مهربان . هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدای والا و بزرگ» ، از [گزند] شیطان و سلطان و [دچار شدن به ]جذام و پیسی نترسد . من ، خود ، صد مرتبه آن را می گویم .

.

الکافی عن سعد بن زید عن أبی الحسن علیه السلام :إذا صَلَّیتَ المَغرِبَ فَلا تَبسُط رِجلَکَ ولا تُکَلِّم أحَدا حَتّی تَقولَ مِئَةَ مَرَّةٍ : «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلیِّ العَظیمِ» ، ومِئَةَ مَرَّةٍ فِی الغَداةِ ، فَمَن قالَها دَفَعَ اللّهُ عَنهُ مِئَةَ نَوعٍ مِن أنواعِ البَلاءِ ؛ أدنی نَوعٍ مِنهَا البَرَصُ وَالجُذامُ وَالشَّیطانُ وَالسُّلطانُ . ⁽¹⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی حِرزٍ استَخرَجَهُ مِن کِتابِ اللّهِ العَزیزِ ـ: تَحَصَّنتُ بِاللّهِ العَظیمِ ، وَاستَعصَمتُ بِالحَیِّ الَّذی لا یَموتُ ، ورَمَیتُ کُلَّ عَدُوٍّ لَنا بِلا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ . ⁽²⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ مِن حِرزِهِ فی کُلِّ صَباحٍ ومَساءٍ ـ: بِاسمِ اللّهِ ، تَحَصَّنتُ بِالحَیِّ الَّذی لا یَموتُ ، مِن شَرِّ ما أخافُ وأحذَرُ ، ورَمَیتُ مَن یُریدُ بی سُوءا أو مَکروها مِن بَینِ یَدَیَّ بِلا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلیِّ العَظیمِ . ⁽³⁾

الکافی عن جمیل عن الإمام الصادق علیه السلام ، قال :سَمِعتُهُ یَقولُ : مَن قالَ : «ما شاءَ اللّهُ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» سَبعینَ مَرَّةً ، صَرَفَ عَنهُ سَبعینَ نَوعا مِن أنواعِ البَلاءِ ؛ أیسَرُ ذلِکَ الخَنقُ . قُلتُ : جُعِلتُ فِداکَ ومَا الخَنقُ؟ قالَ : لا یَعتَلُّ بِالجُنونِ فَیُخنَقَ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ فی دُعاءِ الاِستِخارَةِ ـ: اللّهُمَّ . . . وأبرِم مِن قُدرَتِکَ کُلَّ نَحسٍ یَعرِضُ بِحاجِزٍ حَتمٍ مِن قَضائِکَ یَحولُ بَینی وبَینَهُ ، ویُباعِدُهُ مِنّی ویُباعِدُنی مِنهُ ، فی دینی ونَفسی ومالی ووُلدی وإخوانی ، وأعِذنی مِنَ الأَولادِ وَالأَموالِ وَالبَهائِمِ وَالأَعراضِ ⁽⁵⁾، وما أحضُرُهُ وما أغیبُ عَنهُ ، وما أستَصحِبُهُ وما اُخَلِّفُهُ ، وحَصِّنّی مِن کُلِّ ذلِکَ بِعِیاذِکَ مِنَ الآفاتِ وَالعاهاتِ وَالبَلِیّاتِ ، ومِنَ التَّغییرِ وَالتَّبدیلِ ، وَالنَّقِماتِ وَالمَثُلاتِ ⁽⁶⁾، ومِن کَلِمَتِکَ الحالِقَةِ ⁽⁷⁾، ومِن جَمیعِ المَخوفاتِ ، ومِن سوءِ القَضاءِ ، ومِن دَرکِ الشَّقاءِ ، ومِن شَماتَةِ الأَعداءِ ، ومِنَ الخَطَأِ وَالزَّلَلِ فی قَولی وفِعلی ، ومَلِّکنِی الصَّوابَ فیهِما ؛ بِلا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلیِّ العَظیمِ ، بِلا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ حِرزی وعَسکَری ، بِلا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ سُلطانی ومَقدُرَتی ، بِلا حَولَ ولا قُوَّة إلّا بِاللّهِ عِزّی ومَنَعَتی . ⁽⁸⁾

.

الکافیـ به نقل از سعد بن زید از ابو الحسن علیه السلام ⁽¹⁾ـ:چون نماز مغرب را خواندی ، پیش از آن که پایت را دراز کنی [و از حالت تشهّد خارج شوی] و با کسی سخنی بگویی ، صد مرتبه می گویی : «به نام خدای مهرگسترِ مهربان . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدای والا و بزرگ» و صد بار نیز پس از نماز صبح می گویی ؛ زیرا هر کس آن را بگوید ، خداوند ، صد نوع از انواع بلا را از او دور می کند که کمترین نوع آنها پیسی و جذام و [گزند ]شیطان و سلطان است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در حِرزی که آن را از کتاب خداوند عزیز ، استخراج کرده است ـ: خود را در حمایت خدای بزرگ در آوردم و به آن زنده ای که هرگز نمی میرد ، پناهنده شدم ، و هر دشمنی خود را با [تیر] «هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدای والا و بزرگ» ، هدف قرار دادم .

امام زین العابدین علیه السلامـ از حرز ایشان در هر بامداد و شامگاه ـ: به نام خدا . خود را در حمایت زنده ای که هرگز نمی میرد ، در آوردم از گزند آنچه می ترسم و بیمناکم ، و هر که را از پیشِ رویم بخواهد به من بدی یا گزندی برساند با [تیر ]«هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا» هدف قرار دادم .

الکافیـ به نقل از جمیل ـ: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرماید : «هر کس هفتاد بار بگوید : هر چه خدا خواهد! هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا» ، خداوند ، هفتاد نوع بلا را از او می گردانَد که آسان ترین آنها خَنق است» . گفتم : قربانت کردم! خنق چیست؟ فرمود : «به دیوانگی مبتلا نشود که در نتیجه ، خفه می گردد» .

امام صادق علیه السلامـ در دعای طلب خیر از خدا ـ: بار خدایا !... به قدرت خود ، هر گونه پیشامد شومی را که برای دینم و جانم و مالم و فرزندانم و برادرانم رُخ دهد ، و به واسطه مانع حتمی از قضایت که میان من و آن پیشامد ، سد شود و آن را از من ، و مرا از آن دور گردانَد ، دفع کن ، و فرزندان و اموال و حیوانات و کالاهای مرا ، و آنچه را حاضر دارم و آنچه را حاضر ندارم ، و آنچه را همراه من است و آنچه را از خود بر جای نهاده ام ، در پناه خویش دار ، و با پناه دهی خویش ، مرا در همه اینها از آفت ها و بیماری ها و فاجعه ها و از دگرگونی و جایگزینی و خشم ها و کیفرها ، و از فرمان ریشه کن کننده ات و از کلّیه حوادث وحشتناک، و از قضای بد ، و از رنج و بدبختی دامنگیر ، و از دشمن شادی و از خطا و لغزش در گفتار و کردار ، مرا مصون بدار و مرا در گفتار و کردارم به طریق صواب بدار ، به حقّ «هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدای والا و بزرگ» . به حقّ «هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا» که سنگر و لشکر من است . به حقّ «هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا» که قدرت و توان من است . به حقّ «هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا» ، که مایه نیرو و اقتدار من است .

.

. .

. .

الفَصلُ الرّابِعُ : خطر البراءة من حول اللّه وقوّتهمهج الدعوات عن صفوان بن مهران الجمّال :رَفَعَ رَجُلٌ مِن قُرَیشِ المَدینَةِ مِن بَنی مَخزومٍ إلی أبی جَعفَرٍ المَنصورِ ـ وذلِکَ بَعدَ قَتلِهِ لِمُحَمَّدٍ وإبراهیمَ ابنَی عَبدِ اللّهِ بنِ الحَسَنِ ـ : أنَّ جَعفَرَ بنَ مُحَمَّدٍ علیه السلام بَعَثَ مَولاهُ المُعَلَّی بنَ خُنَیسٍ لِجِبایَةِ الأَموالِ مِن شیعَتِهِ ، وأنَّهُ کانَ یُمِدُّ بِها مُحَمَّدَ بنَ عَبدِ اللّهِ ، فَکادَ المَنصورُ أن یَأکُلَ کَفَّهُ عَلی جَعفَرٍ علیه السلام غَیظا ، وکَتَبَ إلی عَمِّهِ داوودَ بنِ عَلِیٍّ ـ وداوودُ إذ ذاکَ أمیرُ المَدینَةِ ـ أن یُسَیِّرَ إلَیهِ جَعفَرَ بنَ مُحَمَّدٍ علیه السلام ولا یُرَخِّصَ لَهُ فِی التَّلَوُّمِ ⁽¹⁾وَالمُقامِ ، فَبَعَثَ إلَیهِ داوودُبِکِتابِ المَنصورِ وقالَ لَهُ : اِعمِد عَلَی المَسیرِ إلی أمیرِ المُؤمِنینَ فی غَدٍ ولا تَتَأَخَّر . قالَ صَفوانُ : وکُنتُ بِالمَدینَةِ یَومَئِذٍ فَأَنفَذَ إلَیَّ جَعفَرٌ علیه السلام فَصِرتُ إلَیهِ ، فَقالَ لی : تَعَهَّد راحِلَتَنا فَإِنّا غادونَ فی غَدٍ إن شاءَ اللّهُ إلَی العِراقِ ، ونَهَضَ عَن وَقتِهِ وأنَا مَعَهُ إلی مَسجِدِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ، وکانَ ذلِکَ بَینَ الاُولی وَالعَصرِ ، فَرَکَعَ فیهِ رَکَعاتٍ ثُمَّ رَفَعَ یَدَیهِ فَحَفِظتُ یَومَئِذٍ مِن دُعائِهِ ⁽²⁾: یا مَن لَیسَ لَهُ ابتِداءٌ ولَا انقِضاءٌ ، یا مَن. . . ⁽³⁾ قالَ صَفوانُ : سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ الصّادِقَ علیه السلام بِأَن یُعیدَ الدُّعاءَ عَلَیَّ فَأَعادَهُ وکَتَبتُهُ ، فَلَمّا أصبَحَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام رَحَلتُ لَهُ النّاقَةَ ، وسارَ مُتَوَجِّها إلَی العِراقِ حَتّی قَدِمَ مَدینَهَ أبی جَعفَرٍ ، وأقبَلَ حَتَّی استَأذَنَ فَأَذِنَ لَهُ . قالَ صَفوانُ : فَأَخبَرَنی بَعضُ مَن شَهِدَهُ عِندَ أبی جَعفَرٍ ، قالَ : فَلَمّا رَآهُ أبو جَعفَرٍ قَرَّبَهُ وأدناهُ ، ثُمَّ استَدعی ⁽⁴⁾قِصَّةَ الرّافِعِ عَلی أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام ـ یَقولُ فی قِصَّتِهِ : إنَّ مُعَلَّی بَنَ خُنَیسٍ مَولی جَعفَرِ بنِ مُحَمَّدٍ یَجبی لَهُ الأَموالَ مِن جَمیعِ الآفاقِ ، وإنَّهُ مَدَّ بِها مُحَمَّدَ بنَ عَبدِ اللّهِ ـ فَدَفَعَ إلَیهِ القِصَّةَ فَقَرَأَها أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام ، فَأَقبَلَ عَلَیهِ المَنصورُ فَقالَ : یا جَعفَرَ بنَ مُحَمَّدٍ ، ما هذِهِ الأَموالُ الَّتی یَجبیها لَکَ مُعَلَّی بنُ خُنَیسٍ ؟ فَقالَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : مَعاذَ اللّهِ مِن ذلِکَ یا أمیرَ المُؤمِنینَ! قالَ لَهُ : تَحلِفُ عَلی بَراءَتِکَ مِن ذلِکَ ؟ قالَ علیه السلام : نَعَم ، أحلِفُ بِاللّهِ أنَّهُ ما کانَ مِن ذلِکَ شَیءٌ. قالَ أبو جَعفَرٍ : لا ، بَل تَحلِفُ بِالطَّلاقِ وَالعَتاقِ. فَقالَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : أما تَرضی یَمینی بِاللّهِ الَّذی لا إلهَ إلا هُوَ ؟ قالَ أبو جَعفَرٍ : فَلا تَتَفَقَّه عَلَیَّ. فَقالَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : فَأَینَ تَذهَبُ بِالفِقهِ مِنّی یا أمیرَ المُؤمِنینَ ؟ قالَ لَهُ : دَع عَنکَ هذا ، فَإِنّی أجمَعُ السّاعَةَ بَینَکَ وبَینَ الرَّجُلِ الَّذی رَفَعَ عَنکَ حَتّی یُواجِهَکَ . فَأَتَوا بِالرَّجُلِ وسَأَلوهُ بِحَضرَةِ جَعفَرٍ علیه السلام ، فَقالَ : نَعَم هذا صَحیحٌ ، هذا جَعفَرُ بنُ مُحَمَّدٍ وَالَّذی قُلتُ فیهِ کَما قُلتُ . فَقالَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : تَحلِفُ أیُّها الرَّجُلُ إنَّ هذَا الَّذی رَفَعتَهُ صَحیحٌ ؟ قالَ : نَعَم ؛ ثُمَّ ابتَدَأَ الرَّجُلُ بِالیَمینِ فَقالَ : وَاللّهِ الَّذی لا إلهَ إلّا هُوَ الطّالِبُ الغالِبُ الحَیُّ القَیُّومُ . فَقالَ لَهُ جَعفَرٌ علیه السلام : لا تَعجَل فی یَمینِکَ فَإِنّی أنَا أستَحلِفُ . قالَ المَنصورُ : وما أنکَرتَ مِن هذِهِ الیَمینِ ؟ قالَ علیه السلام : إنَّ اللّهَ تَعالی حَیِیٌّ ⁽⁵⁾کَریمٌ ، یَستَحیی مِن عَبدِهِ إذا أثنی عَلَیهِ أن یُعاجِلَهُ بِالعُقوبَةِ لِمَدحِهِ لَهُ ، ولکِن قُل یا أیُّها الرَّجُلُ : أبرَأُ إلَی اللّهِ مِن حَولِهِ وقُوَّتِهِ ، وألجَأُ إلی حَولی وقُوَّتی أنّی لَصادِقٌ بَرٌّ فی ما أقولُ . فَقالَ المَنصورُ لِلقُرَشِیِّ : اِحلِف بِمَا استَحلَفَکَ بِهِ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام . فَحَلَفَ الرَّجُلُ بِهذِهِ الیَمینِ ، فَلَم یَستَتِمَّ الکَلامَ حَتّی أجذَمَ وخَرَّ مَیِّتا. فَراعَ أبا جَعفَرٍ ⁽⁶⁾ذلِکَ وَارتَعَدَت فَرائِصُهُ ، فَقالَ : یا أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام ، سِر مِن غَدٍ إلی حَرَمِ جَدِّکَ إنِ اختَرتَ ذلِکَ ، وإنِ اختَرتَ المُقامَ عِندَنا لَم نَألُ فی إکرامِکَ وبِرِّکَ ، فَوَ اللّهِ لا قَبِلتُ عَلَیکَ قَولَ أحَدٍ بَعدَها أبَدا . ⁽⁷⁾

.

فصل چهارم: خطر برائت جستن از نیرو و توان خدا

فصل چهارم: خطر برائت جستن از نیرو و توان خدامُهَج الدعواتـ به نقل از صفوان بن مهران جمّال ـ:مردی از قریش مدینه ، از بنی مخزوم ، به ابو جعفر منصور گزارش داد ـ و این پس از آنی بود که وی ، محمّد و ابراهیم ، پسران عبد اللّه بن حسن را به قتل رساند ـ که : جعفر بن محمّد علیه السلام وابسته خود ، معلّی بن خُنَیس را برای جمع آوری وجوهات از شیعیانش فرستاده است و با این وجوهات به محمّد بن عبد اللّه ، کمک می کرده است . منصور ، از شدّت خشم بر امام صادق علیه السلام چیزی نمانده بود که دست خود را بخورد . به عمویش داوود بن علی (داوود در آن زمان امیر مدینه بود)، نوشت که جعفر بن محمّد علیهماالسلامرا نزد او روانه سازد و اجازه درنگ کردن و تعلّل به او ندهد . داوود ، نامه منصور را نزد امام علیه السلام فرستاد و گفت : فردا بی درنگ ، آماده حرکت به سوی امیر مؤمنان شو . صفوان گفت : من در آن روز ، در مدینه بودم . امام صادق علیه السلام مرا احضار کرد . من نزد ایشان رفتم . به من فرمود : «شترمان را آماده کن ؛ زیرا فردا ، به خواست خدا ، عازم عراق هستیم» و در دم ، برخاست و با هم به مسجد النبی صلی الله علیه و آله رفتیم . بین نماز ظهر و عصر بود . امام علیه السلام چند رکعت نماز در مسجد خواند ، سپس دستانش را به سوی آسمان برداشت و دعایی کرد که من (یعنی صفوان) آن روز ، قسمتی از دعایش را حفظ کردم : «ای کسی که او را آغاز و پایانی نیست! ای کسی که .. .!» . ⁽¹⁾ از امام صادق علیه السلام خواهش کردم که دعایش را برایم تکرار کند و ایشان ، تکرار کرد و من ، آن را نوشتم . صبح روز بعد ، ناقه را نزد امام علیه السلام بردم . ایشان به سوی عراق حرکت کرد و به شهر ابوجعفر درآمد و اجازه خواست . ابو جعفر به امام علیه السلام اجازه ورود داد . صفوان گفت : یکی از کسانی که شاهد وارد شدن امام صادق بر ابو جعفر بود ، به من خبر داد و گفت : چون چشم ابو جعفر به امام علیه السلام افتاد ، به ایشان احترام گذاشت و نزدیک خود نشانْد . سپس گزارشی را که در باره امام صادق علیه السلام به او نوشته بودند ، خواست . در آن گزارش آمده بود که : معلّی بن خُنَیس ، وابسته جعفر بن محمّد علیهماالسلام ، وجوهات را از اطراف واکناف ، برایش گِرد می آورد و او با آن وجوهات ، به محمّد بن عبد اللّه کمک می کرده است . گزارش را به دست امام صادق علیه السلام داد . امام علیه السلام آن را خواند . منصور ، رو به ایشان کرد و گفت : ای جعفر بن محمّد! این اموالی که مُعلَّی بن خُنَیس برای تو گِرد می آورَد ، چیست؟ امام صادق علیه السلام فرمود : «پناه به خدا از این گزارش ، ای امیر مؤمنان!». منصور گفت : سوگند می خوری که این گزارش ، صحّت ندارد؟ فرمود : «آری . به خدا سوگند می خورم که چنین چیزی نبوده است» . ابو جعفر گفت : نه . به طلاق و عَتاق ⁽²⁾، سوگند بخور . امام صادق علیه السلام فرمود : «آیا سوگندم به خدای یگانه را نمی پذیری؟». ابوجعفر [منصور] گفت : دین شناسی (فقه) خود را به رُخ من مکش . امام صادق علیه السلام فرمود : «پس برای دین شناسی من ، چه شأنی قائلی ، ای امیرمؤمنان؟». گفت : دست بردار . هم اکنون ، تو را با آن مردی که گزارش داده است ، رو به رو می کنم . آن گاه ، آن مرد را آوردند و در حضور امام صادق علیه السلام از او پرسیدند . مرد گفت : آری . صحّت دارد . این، جعفر بن محمّد است و آنچه در باره اش گفته ام ، حقیقت دارد . امام صادق علیه السلام فرمود : «ای مرد! سوگند می خوری که آنچه گزارش داده ای ، صحّت دارد؟». گفت : آری . سپس ، شروع به سوگند خوردن کرد و گفت : سوگند می خورم به خدایی که معبودی نیست ، جز او که جوینده است و چیره و زنده و جاویدان . امام صادق علیه السلام به او فرمود : «در سوگندت شتاب مکن ؛ زیرا من می گویم که چگونه سوگند بخوری» . منصور گفت : کجای این سوگند ، ایراد دارد؟ فرمود : «خداوند متعال ، باحیا و بزرگوار است . هرگاه بنده اش او را ثنا گوید ، به خاطر ستایشی که از او کرده است ، شرم می کند او را زود کیفر دهد ؛ بلکه ای مرد ، بگو : «از نیرو و قدرت خدا ، برائت می جویم ، و به نیرو و قدرت خودم پناه می برم که در آنچه می گویم ، راستگو و صادق هستم» . منصور به آن مرد قُرَشی گفت : همان گونه که ابو عبد اللّه [صادق] خواست ، سوگند بخور . مرد با این سوگند ، سوگند یاد کرد ؛ امّا هنوز سخنش تمام نشده بود که کلامش قطع شد و جنازه اش بر زمین افتاد . این صحنه ، ابو جعفر [منصو] را وحشت زده کرد و بدنش به لرزه افتاد . گفت : ای ابا عبد اللّه ! همین فردا اگر خواستی ، به سوی حرم جدّت [مدینه ]برو ، و اگر هم خواستی نزد ما بمانی ، در گرامیداشت و نیکی به تو ، کوتاهی نخواهیم کرد . به خدا سوگند که از این پس ، هرگز سخن هیچ کس را بر ضدّ تو نمی پذیرم .

.

. .

. .

. .

. .

الفَصلُ الخامِسُ : أهمّ مواضع الحوقلة۵ / ۱عِندَ الأَذانِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن قالَ إذا أذَّنَ المُؤَذِّنُ مِثلَ ما یَقولُ ، فَقالَ : حَیَّ عَلَی الصَّلاةِ ، حَیَّ عَلَی الفَلاحِ ، قالَ : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» مُخلِصا ، دَخَلَ الجَنَّةَ . ⁽¹⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله کانَ إذا سَمِعَ المُؤَذِّنَ قالَ کَما یَقولُ ، فَإِذا قالَ : حَیَّ عَلَی الصَّلاةِ ، حَیَّ عَلَی الفَلاحِ ، حَیَّ عَلی خَیرِ العَمَلِ ، قالَ : لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ . ⁽²⁾

۵ / ۲بَعدَ صَلاةِ الفَجرِالإمام الرضا علیه السلام :مَن قالَ بَعدَ صَلاةِ الفَجرِ : «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ» مِئَةَ مَرَّةٍ ، کانَ أقرَبَ إلَی اسمِ اللّهِ الأَعظَمِ مِن سَوادِ العَینِ إلی بَیاضِها ، وإنَّهُ دَخَلَ فیهَا اسمُ اللّهِ الأَعظَمُ . ⁽³⁾

.

فصل پنجم: مهم ترین اوقات گفتن «لا حول ولا قوّة إلّا باللّه »

۵ / ۱ هنگام اذان

۵ / ۲ پس از نماز صبح

فصل پنجم: مهم ترین اوقات گفتن «لا حول ولا قوّة إلّا باللّه »۵ / ۱هنگام اذانپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس هنگامی که مؤذّن اذان گفت ، گفته های او را بازگو کند ، و چون گفت : «به نماز بشتاب! به سوی رستگاری بشتاب!» ، او از سرِ اخلاص بگوید : «هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا» ، به بهشت می رود .

امام زین العابدین علیه السلام :پیامبر خدا هر گاه صدای مؤذّن را می شنید ، گفته های او را بازگو می کرد ، و چون می گفت : «به نماز بشتاب ؛ به سوی رستگاری بشتاب ؛ به سوی بهترین کار ، بشتاب!» ، امام علیه السلام می گفت : «هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا» .

۵ / ۲پس از نماز صبحامام رضا علیه السلام :هر کس بعد از نماز صبح ، صد مرتبه بگوید : «به نام خدای مهرگسترِ مهربان . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدای والا و بزرگ» . به نام اعظم خدا ، نزدیک تر از سیاهیِ چشم به سفیدی آن باشد . نام اعظم خدا ، در این جمله جای دارد .

.

الإمام الصادق علیه السلام :مَن قالَ : «ما شاءَ اللّهُ کانَ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلیِّ العَظیمِ» مِئَةَ مَرَّةٍ حینَ یُصَلِّی الفَجرَ ، لَم یَرَ یَومَهُ ذلِکَ شَیئا یَکرَهُهُ . ⁽¹⁾

۵ / ۳عِندَ الخُروجِ مِنَ البَیتِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن قالَ إذا خَرَجَ مِن بَیتِهِ : «بِاسمِ اللّهِ» قالَ المَلَکانِ : هُدیتَ . فَإِن قالَ : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» قالا : وُقیتَ . فَإِن قالَ : «تَوَکَّلتُ عَلَی اللّهِ» قالا : کُفیتَ . فَیَقولُ الشَّیطانُ : کَیفَ لی بِعَبدٍ هُدِیَ ووُقِیَ وکُفِیَ؟! ⁽²⁾

سنن ابن ماجة عن أبی هریرة :إنَّ النَّبیَّ صلی الله علیه و آله کانَ إذا خَرَجَ مِن بَیتِهِ قالَ : بِاسمِ اللّهِ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ، التُّکلانُ عَلَی اللّهِ . ⁽³⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا خَرَجَ أحَدُکُم مِن بَیتِهِ فَلیَقُل : بِاسمِ اللّهِ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ، ماشاءَ اللّهُ ، تَوَکَّلتُ عَلَی اللّهِ ، حَسبِیَ اللّهُ ونِعمَ الوَکیلُ . ⁽⁴⁾

الکافی عن أبی حمزة عن الإمام الباقر علیه السلام :أنَّهُ کانَ إذا خَرَجَ مِنَ البَیتِ قالَ : بِاسمِ اللّهِ خَرَجتُ ، وعَلَی اللّهِ تَوَکَّلتُ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ . ⁽⁵⁾

.

۵ / ۳ هنگام بیرون رفتن از خانه

امام صادق علیه السلام :هر کس هنگامی که نماز صبح را می خواند ، [پس از نماز ]صد بار بگوید : «هر چه خدا خواهد ، همان می شود . هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدای والا و بزرگ» ، در آن روز ، ناراحتی نمی بیند .

۵ / ۳هنگام بیرون رفتن از خانهپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس هنگامی که از خانه اش خارج شد ، بگوید : «به نام خدا» ، دو فرشته می گویند : «هدایت شدی» ، و چون بگوید : «هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا» ، می گویند : «نگهداری شدی» ، و چون بگوید : «بر خدا توکّل کردم» ، می گویند : «کفایت شدی». پس شیطان می گوید : «من با بنده ای که هدایت و نگهداری و کفایت شده است ، چه کنم؟!».

سنن ابن ماجةـ به نقل از ابو هُرَیره ـ: پیامبر صلی الله علیه و آله هرگاه از خانه اش خارج می شد ، می گفت : «به نام خدا . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا . توکّل بر خدا» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرگاه یکی از شما از خانه اش خارج شد ، بگوید : «به نام خدا . هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدا . هر چه خدا خواهد! بر خدا توکّل کردم . خدا ، مرا بس است و او نیکو کارگزاری است» .

الکافیـ به نقل از ابو حمزه ، در باره امام باقر علیه السلام ـ:هرگاه از خانه خارج می شد ، می گفت : به نام خدا . خارج شدم و بر خدا ، توکّل کردم . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا » .

.

الإمام الصادق علیه السلام :مَن یَخرُجُ فی سَفَرٍ وَحدَهُ فَلیَقُل : ما شاءَ اللّهُ ، لا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ، اللّهُمَّ آنِس وَحشَتی ، وأعِنّی عَلی وَحدَتی ، وأدِّ غَیبَتی ⁽¹⁾. ⁽²⁾

الإمام الرضا علیه السلام :کانَ أبی علیه السلام إذا خَرَجَ مِن مَنزِلِهِ قالَ : بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ ، خَرَجتُ بِحَولِ اللّهِ وقُوَّتِهِ لا بِحَولٍ مِنّی ⁽³⁾ولا قُوَّتی ، بَل بِحَولِکَ وقُوَّتِکَ یا رَبِّ ، مُتَعَرِّضا لِرِزقِکَ ، فَأتِنی بِهِ فی عافِیَةٍ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :إذا خَرَجتَ مِن مَنزِلِکَ فی سَفَرٍ أو حَضَرٍ ، فَقُل : «بِاسمِ اللّهِ ، آمَنتُ بِاللّهِ ، تَوَکَّلتُ عَلَی اللّهِ ، ما شاءَ اللّهُ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» ، فَتَلَقّاهُ ⁽⁵⁾الشَّیاطینُ فَتَنصَرِفُ ، وتَضرِبُ المَلائِکَةُ وُجوهَها ، وتَقولُ : ما سَبیلُکُم عَلَیهِ وقَد سَمَّی اللّهَ ، وآمَنَ بِهِ ، وتَوَکَّلَ عَلَیهِ ، وقالَ : ما شاءَ اللّهُ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ؟ ⁽⁶⁾

.

امام صادق علیه السلام :هر کس به تنهایی سفر کرد ، بگوید : هر چه خدا خواهد! هیچ نیرویی نیست ، جز به یاری خدا . بار خدایا! انیسِ بی کسی من باش و بر تنهایی ام کمک فرما و مرا به سلامت ، باز گردان » .

امام رضا علیه السلام :پدرم [امام کاظم علیه السلام ] هرگاه از خانه اش خارج می شد ، می گفت : «به نام خدای مهرگسترِ مهربان . به نیرو و توان خدا ، خارج شدم ، نه به نیرو و توان خود ، که به نیرو و توان تو ـ ای پروردگار من ـ ، در جستجوی روزی تو . پس آن را به سلامت ، به من برسان» .

امام رضا علیه السلام :هرگاه از خانه ات خارج شدی ، در سفر باشد یا غیر سفر ، بگو : «به نام خدا . به خدا ایمان دارم و به خدا توکّل می کنم . هر چه خدا خواهد! هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا» ، پس [هر کس چنین گوید و] شیاطین به او برخورند ، بر می گردند و فرشتگان ، بر چهره آنها می زنند و می گویند : چه راه تسلّطی است شما را بر او ، در صورتی که نام خدا را برده و به او ایمان آورده و بر او توکّل کرده و گفته است : «هر چه خدا خواهد! هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا»؟

.

۵ / ۴عِندَ دُخولِ المَسجِدِجامع الأخبار :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إذا دَخَلَ المَسجِدَ یَضَعُ رِجلَهُ الیُمنی ویَقولُ : بِاسمِ اللّهِ ، وعَلَی اللّهِ تَوَکَّلتُ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ . . . . ⁽¹⁾

۵ / ۵السّوقُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :السّوقُ دارُ سَهوٍ وغَفلَةٍ ، فَمَن سَبَّحَ فیها تَسبیحَةً کَتَبَ اللّهُ لَهُ بِها ألفَ ألفِ حَسَنَةٍ ، ومَن قالَ : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» کانَ فی جِوارِ اللّهِ تَعالی عز و جل حَتّی یُمسِیَ . ⁽²⁾

.

۵ / ۴ هنگام وارد شدن به مسجد

۵ / ۵ در بازار

۵ / ۴هنگام وارد شدن به مسجدجامع الأخبار :پیامبر خدا ، هرگاه وارد مسجد می شد ، نخست ، پای راستش را می گذاشت و می گفت : «به نام خدا . بر خدا توکّل کردم . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا ...» .

۵ / ۵در بازارپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بازار ، سرای فراموشی و غفلت است . پس هر که در آن ، یک «سبحان اللّه » بگوید ، خداوند به ازای آن ، برایش هزار هزار نیکی [و ثواب ]می نویسد ، و هر که بگوید : «هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا» ، تا شب در پناه خدای متعال باشد .

.

الفَصلُ السّادِسُ : الحوقلات المأثورةرسول اللّه صلی الله علیه و آله :بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ عَن یَمینی ، بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ عَن شِمالی ، بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ بَینَ یَدَیَّ ، بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ مِن خَلفی ، بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ قابِضٌ عَلی ناصِیَتی ، أعوذُ بِاللّهِ وبِعَظَمَتِهِ ، وبِعِزَّةِ اللّهِ وقُدرَتِهِ ، وبِعِزِّ اللّهِ وسُلطانِهِ ، وبِعِزِّ جَلالِ اللّهِ ، وبِعِزِّ عِزِّ اللّهِ ، مِن شَرِّ ما خَلَقَ وذَرَأَ وَبَرأَ ، ومِن شَرِّ ما تَحتَ الثَّری ، ومِن شَرِّ کُلِّ دابَّةٍ رَبّی آخِذٌ بِناصِیَتِها ، إنَّ رَبّی عَلی صِراطٍ مُستَقیمِ . لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ ، قُوَّةُ کُلِّ ضَعیفٍ وعَونُ کُلِّ فَقیرٍ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلیِّ العَظیمِ ، مَلجَأُ کُلِّ هارِبٍ ومَأوی کُلِّ خائِفٍ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلیِّ العَظیمِ ، غِیاثُ کُلِّ مَلهوفٍ ورَجاءُ کُلِّ مُضطَرٍّ . لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ، أقی بِها نَفسی ودینی وأهلی ومالی وجَمیعَ نِعَمِ إلهی ومَولایَ وسَیِّدی عِندی ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ، أنجو بِها مِن إبلیسَ وخَیلِهِ ورَجِلِهِ ⁽¹⁾وشَیاطینِهِ ومَرَدَتِهِ وأعوانِهِ وجَمیعِ الإِنسِ وَالجِنِّ وشُرورِهِم ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ، أمتَنِعُ بِها مِن ظُلمِ مَن أرادَ ظُلمی مِن جَمیعِ خَلقِ اللّهِ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ، اُتعِسُ ⁽²⁾بِها جَدَّ مَن بَغی عَلَیَّ مِن جَمیعِ خَلقِ اللّهِ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ، أکُفُّ بِها عُدوانَ مَنِ اعتَدی عَلَیَّ مِن جَمیعِ خَلقِ اللّهِ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ اُضعِفُ بِها کَیدَ مَن کادَنی مِن جَمیعِ خَلقِ اللّهِ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ، اُزیلُ بِها مَکرَ مَن مَکَرَنی مِن جَمیعِ خَلقِ اللّهِ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ، اُبطِلُ بِها سَعیَ مَن سَعی عَلَیَّ مِن جَمیعِ خَلقِ اللّهِ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ، اُذِلُّ بِها جَمیعَ مَن تَعَزَّزَ عَلَیَّ مِن جَمیعِ خَلقِ اللّهِ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ، اُوهِنُ بِها مُستَوهِنی مِن جَمیعِ خَلقِ اللّهِ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ، أقصِمُ بِها ظالِمی مِن جَمیعِ خَلقِ اللّهِ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ، أقدِرُ بِها عَلی ذَوِی القُدرَةِ عَلَیَّ مِن جَمیعِ خَلقِ اللّهِ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ، أدفَعُ بِها شَرَّ مَن أرادَنی مِن جَمیعِ خَلقِ اللّه ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ، استِعانَةً بِعِزَّةِ اللّهِ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ، استِجارَةً بِقُدرَةِ اللّهِ . لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ، أستَعینُ بِها عَلی مَحیایَ ومَماتی وعِندَ نُزولِ المَوتِ ومُعالَجَةِ سَکَراتِهِ وغَمَراتِهِ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ، اُحَصِّنُ بِها روحی وأعضائی وشَعری وبَشَری إذا دَخَلتُ قَبری فَریدا وَحیدا خالِیا بِعَمَلی ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ، أستَعینُ بِها عَلی مَحشَری إذا نُشِرَت لی صَحیفَتی ورَأَیتُ ذُنوبی وخَطایایَ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ، إذا طالَ فِی القِیامَةِ وُقوفی وَاشتَدَّ عَطَشی ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ، اُثقِلُ بِهَا المیزانَ عِندَ الجَزاءِ إذَا اشتَدَّ خَوفی ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ، أجوزُ بِهَا الصِّراطَ مَعَ الأَولِیاءِ واُثَبِّتَ بِها قَدَمی . لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ، أستَقِرُّ بِها فی دارِ القَرارِ مَعَ الأَبرارِ ، عَدَدَ ما قالَها وما یَقولُهَا القائِلونَ مُنذُ أوَّلِ الدَّهرِ إلی آخِرِهِ ، وعَدَدَ ما أحصاهُ کِتابُهُ وأحاطَ بِهِ عِلمُهُ ، وأضعافَ ذلِکَ أضعافا مُضاعَفَةً ، وکُلُّ ضِعفٍ یَتَضاعَفُ أضعافَ ذلِکَ أضعافا مُضاعَفَةً أبَدَ الآبِدینَ ، ومُنتَهَی العَدَدِ بِلا أمَدٍ ، عَدَدا لا یُحصیهِ إلّا هُوَ ، ولا یُحیطُ بِهِ إلّا عِلمُهُ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلیِّ العَظیمِ . ⁽³⁾

.

فصل ششم: «لا حول ولا قوّة إلّا باللّه »های رسیده از اهل بیت علیهم السلام

فصل ششم: «لا حول ولا قوّة إلّا باللّه »های رسیده از اهل بیتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :«به نام خدای مهرگسترِ مهربان» از سمت راستم . «به نام خدای مهرگسترِ مهربان» از سمت چپم . «به نام خدای مهرگسترِ مهربان» از پیشِ رویم . «به نام خدای مهرگسترِ مهربان» از پشتِ سرم . «به نام خدای مهرگسترِ مهربان» که مهار من ، در کف اوست . پناه می برم به خدا و بزرگی او ، و به عزّت خدا و نیروی او ، و به عزّت خدا و سلطنت او ، و به عزّتِ شکوه خدا ، و به عزّت عزّت خدا از گزند آنچه آفرید و هستی بخشید و پدیدآورد ، و از گزند آنچه زیر زمین است ، و از گزند هر جنبنده ای که پروردگار من ، زمام او را گرفته است . به راستی که پروردگار من ، در راه راست است . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدای والای بزرگ که نیروی هر ناتوانی و کمک هر نیازمندی است . هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری خدای والا و بزرگ که پناهگاه هر گریزنده ای و آسودگاه هر ترسانی است . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدای والا و بزرگ که یاریگر هر غم زده ای و امید هر بی چاره ای است . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا . به واسطه آن (ذکر «لا حول و .. .») خودم را و دینم را و خانواده ام را و دارایی ام را و همه نعمت هایی را که معبودم و سَروَرم و آقایم به من داده است ، نگه می دارم . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا . به واسطه آن ، از ابلیس و لشکر سواره و پیاده او و اهریمنان و دیوهای او (دار و دسته اش) و یارانش و همه آدمیان و جنّیان و گزندهای آنها می رَهَم . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا . به واسطه آن ، خود را از ستم هر که بخواهد به من ستم کند ، از همه آفریدگان خدا ، حفظ می کنم . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا . به واسطه آن ، هر یک از آفریدگان خدا را که بخواهد بر من ستم کند ، ناکام و نگون بخت می سازم . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا . به واسطه آن ، تجاوز هر یک از آفریدگان خدا را که بر من تعدّی کند ، باز می دارم . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا . به واسطه آن ، نیرنگ هر یک از آفریدگان خدا را که با من نیرنگ کند ، ناکارآمد می گردانم . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا . به واسطه آن ، فریبکاری هر یک از آفریدگان خدا را که بخواهد فریبم دهد ، از بین می برم . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا . به واسطه آن ، مکر هر یک از آفریدگان خدا را که علیه من بکوشد ، خنثا می کنم . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا . به واسطه آن ، هر یک از آفریدگان خدا را که بر من بزرگی بفروشد ، خوار می گردانم . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا . به واسطه آن ، هر یک از آفریدگان خدا را که بخواهد مرا سست کند ، سست می گردانم . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا . به واسطه آن ، هر یک از آفریدگان خدا را که بر من ستم کند ، در هم می شکنم . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا . به واسطه آن ، بر هر یک از آفریدگان خدا که بر من توانا باشد ، فائق می آیم . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا . به واسطه آن ، گزند هر یک از آفریدگان خدا را که بخواهد به من گزند برساند ، دفع می کنم . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا . به واسطه آن ، از عزّت خدا کمک می جویم . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا . با آن ، خود را در پناه قدرت خدا در می آورم . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا . از آن ، در زیستنم و مُردنم و هنگام فرا رسیدن مرگ و فرو رفتن در بیهوشی ها و دهشت زایی های مرگ ، کمک می گیرم . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا . به واسطه آن ، روحم و اندام هایم و مویم و پوستم را ، آن گاه که یکّه و تنها و تهی دست از عمل به گورم در آیم ، حفظ می کنم . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا . از آن ، در رستاخیزم ، آن گاه که کارنامه ام برایم گشوده شود و گناهان و خطاهایم را ببینم ، کمک می گیرم . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا ، آن گاه که در قیامت ، درنگم [در محشر و رسیدگی به اعمال] به درازا کشد و تشنگی ام شدّت گیرد . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا . با آن ، ترازوی [اعمال] خود را در آن هنگام که بخواهند پاداش دهند و ترسم بالا می گیرد ، سنگین می کنم . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا . با آن ، همراه با اولیا (/دوستان) از صراط بگذرم و به واسطه آن ، گامَم را استوار گردانم . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا . به واسطه آن ، همراه با نیکان ، در سرای ماندگاری جای می گیرم ، به شمارِ آنچه گویندگان ، از آغاز روزگار تا پایان آن [ذکر «لا حول و ...»] گفته اند و خواهند گفت ، و به شمارِ آنچه کتاب او بر شمرده و علم او ، آنها را در میان گرفته است و [بلکه] چند برابر آنها ، و هر چند برابر آنها ، چندین و چند برابر تا همیشه همیشه ، و تا بی شمارانِ بی زمان، شماری که جز او ، کسی از عهده شمارش آنها برنمی آید و جز او ، کسی بدان علم نداشته باشد . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدای والا و بزرگ .

.

. .

. .

البلد الأمین :دُعاءُ التَّهلیلِ ، مَروِیٌّ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله : بَسمِل وقُل : لا إلهَ إلَا اللّهُ ـ ثَلاثا ـ . . . ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلیِّ العَظیمِ ـ ثَلاثا ـ بِعَدَدِ ما قالَهُ القائِلونَ . . . ⁽¹⁾

سنن أبی داوود عن عائشة بنت سعد بن أبی وقّاص عن أبیها :أنَّهُ دَخَلَ مَعَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَلَی امرَأَةٍ وبَینَ یَدَیها نَویً أو حَصیً تُسَبِّحُ بِهِ ، فَقالَ : اُخبِرُکِ بِما هُوَ أیسَرُ عَلیکِ مِن هذا أو أفضَلُ . فَقالَ : سُبحانَ اللّهِ عَدَدَ ما خَلَقَ فِی السَّماءِ ، وسُبحانَ اللّهِ عَدَدَ ما خَلَقَ فِی الأَرضِ ، وسُبحانَ اللّهِ عَدَدَ ما خَلَقَ بَینَ ذلِکَ ، وسُبحانَ اللّهِ عَدَدَ ما هُوَ خالِقٌ ، وَاللّهُ أکبَرُ مِثلَ ذلِکَ ، وَالحَمدُ للّهِِ مِثلَ ذلِکَ ، ولا إلهَ إلَا اللّهُ مِثلَ ذلِکَ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ مِثلَ ذلِکَ . ⁽²⁾

الکافی عن ابن الطیّار :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : إنَّهُ کانَ فی یَدی شَیءٌ تَفَرَّقَ وضِقتُ ضیقا شَدیدا . فَقالَ لی ألَکَ حانوتٌ فِی السُّوقِ؟ قُلتُ : نَعَم ، وقَد تَرَکتُهُ . فَقالَ : إذا رَجَعتَ إلَی الکوفَةِ فَاقعُد فی حانوتِکَ وَاکنُسهُ ، فَإِذا أرَدتَ أن تَخرُجَ إلی سوقِکَ فَصَلِّ رَکعَتَینِ أو أربَعَ رَکَعاتٍ ، ثُمَّ قُل فی دُبُرِ صَلاتِکَ : تَوَجَّهتُ بِلا حَولٍ مِنّی ولا قُوَّةٍ ولکِن بِحَولِکَ وقُوَّتِکَ ، أبرَأُ إلَیکَ مِنَ الحَولِ وَالقُوَّةِ إلّا بِکَ ، فَأَنتَ حَولی ومِنکَ قُوَّتی . ⁽³⁾

.

البلد الأمین :دعای «معبودی جز خدا نیست» از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت شده [و در آن آمده است] : «بگو به نام خدا و بگو: معبودی جز خدا نیست (سه مرتبه) و هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدای والا و بزرگ (سه مرتبه) به شمارِ آنچه گویندگان ، گفته اند ...» .

سنن أبی داوودـ به نقل از عایشه دختر سعد بن ابی وقّاص ـپدر او (عایشه) با پیامبر صلی الله علیه و آله بر زنی وارد شد که در برابرش مقداری هسته یا ریگ بود و با آنها تسبیح می گفت . پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود : «تو را چیزی بیاموزم که برایت آسان تر یا بهتر از این باشد؟» . آن گاه فرمود : «پاکا خدا ، به شمارِ آنچه در آسمان ، آفریده است! پاکا خدا ، به شمارِ آنچه در زمین ، آفریده است! پاکا خدا ، به شمارِ آنچه میان آن دو آفریده است! پاکا خدا ، به شمارِ آفرینندگی او! بزرگا خدا ، به همین اندازه ها . ستایش ، خدای را ، به همین اندازه ها . معبودی جز خدا نیست ، به همین اندازه ها . هیچ نیرو و توانی نیست ، به همین اندازه ها .

الکافیـ به نقل از ابن طیّار ـ: به امام صادق علیه السلام گفتم : سرمایه ای داشتم که بر باد رفت و در مضیقه شدیدی به سر می برم . امام علیه السلام به من فرمود : «آیا دکانی در بازار داری؟». گفتم : آری ؛ امّا رهایش کرده ام . فرمود : «چون به کوفه برگشتی ، دکانت را بگشا و آن را جارو کن . هرگاه خواستی برای رفتن به دکانت در بازار ، از خانه خارج شوی ، دو یا چهار رکعت نماز بخوان و سپس در پیِ نمازت بگو : بیرون می روم ، نه با تکیه بر نیرو و توان خودم ؛ بلکه با نیرو و توان تو . از هر نیرو و توانی برائت می جویم ، جز نیرو و توان تو ، که تو نیروی منی و توان من ، از توست » .

.

الإمام الرضا علیه السلام :اللّهُمَّ إنّی أبرَأُ إلَیکَ مِنَ الحَولِ وَالقُوَّةِ ، فَلا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِکَ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إذا أرَدتَ التَّوَجُّهَ فی یَومٍ قَد حُذِّرتَ فیهِ ۲ ، فَقَدِّم أمامَ تَوَجُّهِکَ «الحَمدُ للّهِِ رَبِّ العالَمینَ» وَالمُعَوِّذَتَینِ و . . . قُل : اللّهُمَّ بِکَ یَصولُ الصّائِلُ ، وبِقُدرَتِکَ یَطولُ الطائِلُ ، ولا حَولَ لِکُلِّ ذی حَولٍ إلّا بِکَ ، ولا قُوَّةَ یَمتازُها ⁽²⁾ذو قُوَّةٍ إلّا مِنکَ . ⁽³⁾

الإقبالـ فی دُعاءِ یَومِ عَرَفَةَ ـ: لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ قُوَّةِ کُلِّ ضَعیفٍ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ عِزِّ کُلِّ ذَلیلٍ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ غِنی کُلِّ فَقیرٍ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ عَونِ کُلِّ مَظلومٍ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ مونِسِ کُلِّ وَحیدٍ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ فَکاکِ کُلِّ أسیرٍ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ مَلجَأِ کُلِّ مَهمومٍ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ دافِعِ کُلِّ سَیِّئَةٍ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ کاشِفِ کُلِّ کُربَةٍ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ صاحِبِ کُلِّ سَریرَةٍ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ مَوضِعِ کُلِّ رَزِیَّةٍ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ الفَعّالِ لِما یُریدُ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ رازِقِ العِبادِ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ عَدَدَ ما خَلَقَ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ غَایَةِ کُلِّ طالِبٍ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ سَرمَدا أبَدا لا یَنقَطِعُ أبَدا ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ عَدَدَ الشَّفعِ وَالوَترِ . ⁽⁴⁾

.

امام رضا علیه السلام :بار خدایا! من از [هر] نیرو و توانی[ ، جز نیرو و توان تو] به درگاه تو برائت می جویم ؛ زیرا هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر به یاری تو .

امام صادق علیه السلام :هرگاه خواستی در روزی که در آن [از کار خاصّی] برحذر داشته شده ای ، ۱ بیرون بروی ، پیش از خارج شدن ، بگو : «ستایش ، خدای را که پروردگار جهانیان است» و معوّذتین (سوره فلق و ناس) را بخوان و... بگو : «بار خدایا! به [نیرودهی] توست که حمله گر ، حمله می کند ، و با توان توست که توانمند ، غلبه می کند ، و هیچ نیرومندی را ، جز به واسطه تو نیرویی نیست ، و هیچ توانمندی را توانی متمایز نباشد ، مگر از جانب تو .

الاقبالـ در دعای «روز عرفه» ـ: هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا که توانِ هر ناتوانی است . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا که عزّتبخش هر خواری است . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا که مایه توانگری هر درویشی است . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا که یاور هر ستم دیده ای است . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا که مونس هر تنهایی است . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا که آزاد کننده هر در بندی است . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا که پناهگاه هر خسته دلی است . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا که دور کننده هر بدی ای است . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا که زداینده هر رنجی [و اندوهی ]است . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا که با هر رازی [و نهانی] است . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا که جایگاه هر بلایی است . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا که آنچه اراده کند ، انجام می دهد . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا که روزی ده بندگان است . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا ، به شمار آنچه آفرید . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا که مقصد نهاییِ هر جوینده ای است . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا برای همیشه و تا ابد و هرگز قطع نمی شود . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا ، به شمارِ جفت و تک .

.

بحار الأنوارـ فی دُعاءِ الإِخلاصِ ـ: لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ قُوَّةِ کُلِّ ضَعیفٍ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ عِزِّ کُلِّ ذَلیلٍ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ غِنی کُلِّ فَقیرٍ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ فَرَجِ کُلِّ مَکروبٍ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ وَلِیِّ کُلِّ نِعمَةٍ وصاحِبِ کُلِّ حَسَنَةٍ ، لا حَول ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ کاشِفِ کُلِّ کُربَةٍ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ المُطَّلِعِ عَلی کُلِّ خَفِیَّةٍ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ المُحیطِ بِکُلِّ سَریرَةٍ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ الشّاهِدِ لِکُلِّ نَجوی ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ اللَّطیفِ بِعِبادِهِ عَلی فَقرِهِم وغِناهُ عَنهُم ومَلَکَتِهِ إیّاهُم ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ تَفویضا إلَی اللّهِ ولَجأً إلَیهِ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ اعتِزازا وتُوَکُّلاً عَلَیهِ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ استِغاثَةً بِاللّهِ وغِناءً عَن کُلِّ أحَدٍ سِواهُ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ تَمَسُّکا بِاللّهِ وَاعتِصاما بِحَبلِهِ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلیِّ العَظیمِ ، الحَلیمِ الکَریمِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ ، الَّذی لَیسَ کَمِثلِهِ شَیءٌ وهُوَ السَّمیعُ البَصیرُ . ⁽¹⁾

.

بحار الأنوارـ در «دعای اخلاص» ـ: هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدای والا و بزرگ . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا که نیرو دهنده هر ناتوانی است . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا که عزّتبخش هرخواری است . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا که بی نیاز کننده هر نیازخواهی است . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا که شاد کننده هر غم زده ای است . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا که صاحب هر نعمت و دارنده هر نیکی ای است . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا که برطرف کننده هر رنجی [و اندوهی] است . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا که از هر پوشیده ای آگاه است . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا که بر هر رازی (نهانی) احاطه دارد . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا که گواه هر نجوایی است . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا که با بندگانش با آن که نیازمندند و او از آنها بی نیاز است و مالک آنهاست ، مهرورز است . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا ، برای وا گذاردن [کارهایم] به خدا و پناه بردن به او . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا ، برای نازیدن به او و توکّل کردن بر او . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا ، برای کمک جستن از خدا و بی نیازی از هر کس جز او . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا ، برای دست یازیدن به دامن خدا و چنگ زدن به ریسمان او . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدای والای بزرگ بردبار بزرگوار مهر گسترِ مهربانی که هیچ چیز همانندش نیست و شنوا و بیناست .

.

الفَصلُ السّابِعُ : الحثّ علی الاستثناء بمشیّة اللّه۷ / ۱الاِستِثناءُ فِی الکَلامِالکتاب«وَ لَا تَقُولَنَّ لِشَیْ ءٍ إِنِّی فَاعِلٌ ذَ لِکَ غَدًا * إِلَا أَن یَشَاءَ اللَّهُ وَاذْکُر رَّبَّکَ إِذَا نَسِیتَ وَ قُلْ عَسَی أَن یَهْدِیَنِ رَبِّی لِأَقْرَبَ مِنْ هَـذَا رَشَدًا» . ⁽¹⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ مِن إتمامِ إیمانِ العَبدِ أن یَستَثنِیَ ⁽²⁾فی کُلِّ حَدیثٍ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا یَتِمُّ إیمانُ عَبدٍ حَتّی یَستَثنِیَ فی کُلِّ حَدیثِهِ أو کَلامِهِ . ⁽⁴⁾

الدرّ المنثور عن ابن عبّاس :إنَّ قُرَیشا بَعَثوا خَمسَةَ رَهطٍ ـ مِنهُم عُقبَةُ بنُ أبی مُعَیطٍ وَالنَّضرُ بنُ الحارِثِ ـ إلَی المَدینَةِ ، یَسأَلونُ الیَهودَ عَن رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، ووَصَفوا لَهُم صِفَتَهُ ، فَقالوا لَهُم : نَجِدُ نَعتَهُ وصِفَتَهُ ومَبعَثَهُ فِی التَّوراةِ ، فَإِن کانَ کَما وَصَفتُم لَنا فَهُوَ نَبِیٌّ مُرسَلٌ وأمرُهُ حَقٌّ فَاتَّبِعوهُ ، ولکِن سَلوهُ عَن ثَلاثِ خِصالٍ ، فَإِنَّهُ یُخبِرُکُم بِخَصلَتَینِ ولا یُخبِرُکُم بِالثّالِثَةِ إن کانَ نَبِیّا ، فَإِنّا قَد سَأَلنا مُسَیلَمَةَ الکَذّابَ عَن هؤُلاءِ الثَّلاثِ فَلَم یَدرِ ما هِیَ . فَرَجَعَتِ الرُّسُلُ إلی قُرَیشٍ بِهذَا الخَبَرِ مِنَ الیَهودِ ، فَأَتَوا رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَقالوا : یا مُحَمَّدُ ، أخبِرنا عَن ذِی القَرنَینِ الَّذی کانَ بَلَغَ المَشرِقَ وَالمَغرِبَ ، وأخبِرنا عَنِ الرُّوحِ ، وأخبِرنا عَن أصحابِ الکَهفِ . فَقالَ : اُخبِرُکُم بِذلِکَ غَدا . ولَم یَقُل : إن شاءَ اللّهُ . فَأَبطَأَ عَلَیهِ جِبریلُ علیه السلام خَمسَةَ عَشَرَ یَوما فَلَم یَأتِهِ لِتَرکِ الاِستِثناءِ ، فَشَقَّ ذلِکَ عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، ثُمَّ أتاهُ جَبرَئیلُ علیه السلام بِما سَأَلوهُ ، فَقالَ : یا جِبریلُ ، أبطَأتَ عَلَیَّ ! فَقالَ : بِتَرکِکَ الاِستِثناءَ ، ألا تَقولُ : إن شاءَ اللّهُ ، قالَ : «وَ لَا تَقُولَنَّ لِشَیْ ءٍ إِنِّی فَاعِلٌ ذَ لِکَ غَدًا * إِلَا أَن یَشَاءَ اللَّهُ» ثُمَّ أخبَرَهُ بِخَبَرِ ذِی القَرنَینِ وخَبَرِ الرّوحِ وأصحابِ الکَهفِ . ثُمَّ أرسَلَ إلی قُرَیشٍ فَأَتَوهُ فَأَخبَرَهُم عَن حَدیثِ ذِی القَرنَینِ ، وقالَ لَهُم : الرّوحُ مِن أمرِ رَبّی ، یَقُولُ : مِن عِلمِ رَبّی لا عِلمَ لی بِهِ . فَلَمّا وافَقَ قَولَ الیَهودِ أَنَّهُ لا یُخبِرُکُم بِالثّالِثِ «قَالُواْ سِحْرَانِ تَظَـهَرَا» تَعاوَنا ـ یَعنونَ التَّوراةَ وَالفُرقانَ ـ «وَ قَالُواْ إِنَّا بِکُلٍّ کَـفِرُونَ» ⁽⁵⁾. وحَدَّثَهُم بِحَدیثِ أصحابِ الکَهفِ . ⁽⁶⁾

.

فصل هفتم: تشویق به گفتن : «ان شاء اللّه = اگر خدا بخواهد»

۷ / ۱ گفتن «اگر خدا بخواهد» در گفتار

فصل هفتم: تشویق به گفتن : (ان شاء اللّه «اگر خدا بخواهد»)۷ / ۱گفتن «اگر خدا بخواهد» در گفتارقرآن«و زنهار! در مورد چیزی مگوی که : «من ، آن را فردا انجام خواهم داد» ، مگر با «اگر خدا بخواهد» . و چون فراموش کردی ، پروردگارت را یاد کن و بگو : «امید که پروردگارم مرا به راهی که نزدیک تر از این به صواب است ، هدایت کند»» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نشانه کامل بودن ایمان بنده ، آن است که در هر سخنی بگوید : «اگر خدا خواهد (إن شاء اللّه )» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ایمان هیچ بنده ای کامل نیست ، مگر آن که در هر سخنش یا گفتارش ، جمله «اگر خدا خواهد» را بگوید .

الدرّ المنثورـ به نقل از ابن عبّاس ـ: قریش ، یک گروه پنج نفره ، از جمله عقبة بن ابی معیط و نضر بن حارث را به مدینه فرستادند تا از یهود ، در باره پیامبر خدا بپرسند . آنان ، اوصاف و خصوصیات پیامبر صلی الله علیه و آله را برایشان ، بازگو کردند . یهودیان به آن گروه گفتند : خصوصیت و اوصاف و معبوث شدن او در تورات ، آمده است . اگر به راستی او چنان است که شما برایمان وصف کردید . پس او پیامبر و فرستاده الهی است و بر حقّ است . پس ، از او پیروی کنید ؛ امّا در باره سه موضوع از او سؤال کنید . اگر پیامبر باشد ، در باره دو موضوع آن به شما خبر می دهد و از سومی خبر نمی دهد ؛ زیرا ما از مسیلمه کذّاب ، در باره این سه موضوع پرسیدم و او از آنها چیزی نمی دانست . فرستادگان ، با این پاسخ یهود ، نزد قریش باز گشتند و نزد پیامبر خدا آمدند و گفتند : ای محمّد! ما را از ذوالقرنین ـ که به مشرق و مغرب رسیده بود ـ و از روح و از اصحاب کهف ، خبر ده . حضرت فرمود : «فردا از اینها به شما خبر می دهم» و نگفت : اگر خدا خواهد! به سبب ترک همین جمله «اگر خدا خواهد» ، جبرئیل علیه السلام پانزده روز پیامبر صلی الله علیه و آله را منتظر گذاشت و بر او فرود نیامد . این امر ، پیامبر خدا را اندوهگین ساخت . پس از پانزده روز ، جبرئیل علیه السلام پاسخ پرسش های آنها را برای ایشان آورد . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «دیرکردی ، جبرئیل!». جبرئیل گفت : چون «اگر خدا خواهد» نگفتی . چرا نگفتی : «اگر خدا خواهد!» . [سپس] گفت : «و زنهار! در مورد چیزی مگوی که : «من ، آن را فردا انجام خواهم داد» ، مگر با «اگر خدا بخواهد»» . سپس داستان ذوالقرنین و روح و اصحاب کهف را به او گزارش داد . آن گاه پیامبر صلی الله علیه و آله ، در پیِ قریش فرستاد . قریش آمدند و ایشان ، داستان ذوالقرنین را به آنان ، خبر داد و فرمود : «روح ، از امرِ پروردگار من است» ؛ یعنی از علمِ پروردگار من است و من ، از آن آگاهی ندارم» . قریش ، چون دیدند پاسخ پیامبر صلی الله علیه و آله با این سخن یهود که گفته بودند او شما را از پرسش سوم خبر نمی دهد ، سازگار درآمد ، «گفتند : دو جادو با هم ساخته اند» (مقصودشان تورات و قرآن بود) «و گفتند : ما همه را منکریم» . سپس پیامبر صلی الله علیه و آله داستان اصحاب کهف را هم برایشان گفت .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :لَولا أنَّ بَنی إسرائیلَ قالوا : « وَ إِنَّـا إِن شَاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ» ⁽¹⁾ما اُعطوا أبَدا . ⁽²⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اگر بنی اسرائیل نگفته بودند : «وما ، اگر خدا خواهد ، حتما هدایت خواهیم شد» ، هرگز به خواسته شان (دست یافتن به گاو مورد نظر) نمی رسیدند .

.

سنن ابن ماجة عن اُسامة بن زید :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ذاتَ یَومٍ لِأَصحابِهِ : ألا مُشَمِّرٌ لِلجَنَّةِ؟ فَإِنَّ الجَنَّةَ لا خَطَرَ لَها ⁽¹⁾، هِیَ ورَبِّ الکَعبَةِ نورٌ یَتَلَألَأُ ، ورَیحانَةٌ تَهتَزُّ ، وقَصرٌ مَشیدٌ ، ونَهرٌ مُطَّرِدٌ ، وفاکِهَةٌ کَثیرَةٌ نَضیجَةٌ ، وزَوجَةٌ حَسناءُ جَمیلَةٌ ، وحُلَلٌ کَثیرةٌ فی مَقامٍ أبَدا ، فی حَبرَةٍ ونَظرَةٍ ، فی دورٍ عالِیَةٍ سَلیمَةٍ بَهِیَّةٍ . قالوا : نَحنُ المُشَمِّرونَ لَها یا رَسولَ اللّهِ . قالَ : قولوا : إن شاءَ اللّهُ . ⁽²⁾

الإمام الباقر علیه السلام :جاءَ إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله سائِلٌ یَسأَ لُهُ ، فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : هَل مِن أحَدٍ عِندَهُ سَلَفٌ؟ فَقامَ رَجُلٌ مِنَ الأَنصارِ مِن بَنِی الحُبلی ⁽³⁾فَقالَ : عِندی یا رَسولَ اللّهِ . قالَ : فَأَعطِ هذَا السّائِلَ أربَعَةَ أوساقِ ⁽⁴⁾تَمرٍ ، قالَ : فَأَعطاهُ . قالَ : ثُمَّ جاءَ الأَنصارِیُّ بَعدُ إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله یَتَقاضاهُ ، فَقالَ لَهُ : یَکونُ إن شاءَ اللّهُ . ثُمَّ عادَ إلَیهِ الثّانِیةَ ، فَقالَ لَهُ : یَکونُ إن شاءَ اللّهُ . ثُمَّ عادَ إلَیهِ الثّالِثَةَ ، فَقالَ : یَکونُ إن شاءَ اللّهُ . فَقالَ : قَد أکثَرتَ یا رَسولَ اللّهِ مِن قَولِ : یَکونُ إن شاءَ اللّهُ! قالَ : فَضَحِکَ رَسولُ اللّهِ ، وقالَ : هَل مِن رَجُلٍ عِندَهُ سَلَفٌ؟ قالَ : فَقامَ رَجُلٌ فَقالَ لَهُ : عِندی یا رَسولَ اللّهِ ، قالَ : وکَم عِندَکَ! قالَ : ما شِئتَ . قالَ : فَأَعطِ هذا ثَمانِیَةَ أوسُقٍ مِن تَمرٍ ، فَقالَ الأَنصارِیُّ : إنَّما لی أربَعَةٌ یا رَسولَ اللّهِ ، قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : وأربَعَةٌ أیضا . ⁽⁵⁾

.

سنن ابن ماجةـ به نقل از اُسامة بن زید ـ: روزی پیامبر خدا به یارانش فرمود : «آیا کسی نیست که برای بهشت ، دامن همّت به کمرزند؟ زیرا که هیچ چیز ، جای بهشت را نمی گیرد . به خداوند کعبه سوگند که بهشت ، نوری است که می درخشد ، وگلزاری است که پیچ و تاب می خورد ، و کاخی است افراشته ، و رودی است روان ، و میوه زاری است انبوه ، با میوه های رسیده ، و همسرانی زیبا و خوش سیما ، و جامه هایی فراوان در جایباشی جاویدان ، با شادمانی و خرّمی ، در خانه هایی بلند و بی نقص و باشکوه! یاران گفتند : ما برای آن ، دامن همّت به کمر می زنیم ، ای پیامبر خدا . حضرت فرمود : «بگویید ، اگر خدا خواهد!» .

امام باقر علیه السلام :مردی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و از او ، چیزی خواست . پیامبر خدا فرمود : «آیا کسی هست که قرض دهد؟». مردی از انصار ، از تیره بنی حُبلی ⁽¹⁾، برخاست و گفت : من ، ای پیامبر خدا . فرمود : «پس چهار بارِ شتر ، خرما به این مرد بده» . او داد . پس از مدّتی ، آن مرد انصاری نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و طلبش را خواست . پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود : «باشد ، اگر خدا خواهد!» . برای بار دوم آمد و طلبش را خواست ، پیامبر صلی الله علیه و آله دوباره فرمود : باشد ، اگر خدا بخواهد! بار سوم آمد و طلبید . باز فرمود : «باشد ، اگر خدا خواهد! مرد گفت : ای پیامبر خدا! چه قدر فرمودی : باشد ، اگر خدا خواهد؟! پیامبر خدا ، خندید و فرمود : «آیا مردی هست که قرض بدهد؟». مردی برخاست و گفت : من ، ای پیامبر خدا . فرمود : «چه قدر داری؟». گفت : هر قدر بخواهی . فرمود : «پس ، هشت بارِ شتر ، خرما به او بده» . مرد انصاری گفت : من فقط چهار بار طلب داشتم ، ای پیامبر خدا . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «آن چهار بار اضافی هم مال تو» .

.

الإمام الصادق علیه السلام :ما سُئِلَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله شَیئا قَطُّ فَقالَ : لا ؛ إن کانَ عِندَهُ أعطاهُ ، وإن لَم یَکُن عِندَهُ قالَ : یَکونُ إن شاءَ اللّهُ . ⁽¹⁾

رجال الکشّی عن داوود الرقّی :قُلتُ لِأَبِی الحَسَنِ الرِّضا علیه السلام : جُعِلتُ فِداکَ ، إنَّهُ وَاللّهِ ما یَلِجُ فی صَدری مِن أمرِکَ شَیءٌ ، إلّا حَدیثا سَمِعتُهُ مِن ذَریحٍ یَرویهِ عَن أبی جَعفَرٍ علیه السلام . قالَ لی : وما هُوَ؟ قالَ : سَمِعتُهُ یَقُولُ : سابِعُنا قائِمُنا إن شاءَ اللّهُ! قالَ : صَدَقتَ ، وصَدَقَ ذَریحٌ ، وصَدَقَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام . فَازدَدتُ وَاللّهِ شَکّا . ثُمَّ قالَ : یا داوودَ بنَ أبی خالِدٍ ، أما وَاللّهِ لَولا أنَّ موسی علیه السلام قالَ لِلعالِمِ : «سَتَجِدُنِی إِن شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا» ⁽²⁾ما سَأَلَهُ عَن شَیءٍ ، وکَذلِکَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام ، لَولا أن قالَ : «إن شاءَ اللّهُ» لکَانَ کَما قالَ . قالَ : فَقَطَعتُ عَلَیهِ . ⁽³⁾

۷ / ۲الاِستِثناءُ فِی الکِتابِالکافی عن مرازم بن حکیم :أمَرَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام بِکِتابٍ فی حاجَةٍ ، فَکُتِبَ ثُمَّ عُرِضَ عَلَیهِ ولَم یَکُن فیهِ استِثناءٌ ، فَقالَ : کَیفَ رَجَوتُم أن یَتِمَّ هذا ولَیسَ فیهِ استِثناءٌ؟ اُنظُروا کُلَّ مَوضِعٍ لا یَکونُ فیهِ استِثناءٌ فَاستَثنوا فیهِ . ⁽⁴⁾

.

۷ / ۲ نوشتن «اگر خدا بخواهد» ، در نوشتار

امام صادق علیه السلام :هرگز چیزی از پیامبر خدا درخواست نشد که بگوید : «نه (ندارم یا نمی دهم)» ؛ بلکه اگر خودش داشت ، آن را می داد و اگر نداشت ، می فرمود : «باشد ، اگر خدا خواهد!».

رجال الکشّیـ به نقل از داوود رقّی ـ: به ابوالحسن الرضا علیه السلام گفتم : فدایت شوم! به خدا سوگند که هرگز در هیچ امری از امور شما ، دو دل نگشته ام ، جز در باره حدیثی که از ذَریح شنیده ام که از امام باقر علیه السلام روایت می کند . فرمود : «چه حدیثی؟». گفت[م] : از او شنیدم که می گوید : «هفتمین ما ، قائم ماست ، اگر خدا بخواهد!». فرمود : «راست می گویی . ذریح هم راست گفته است . امام باقر علیه السلام هم راست فرموده است». [داود رقّی گفت :] به خدا سوگند تردیدم بیشتر شد ! سپس فرمود : «ای داوود بن ابی خالد! به خدا سوگند که اگر موسی علیه السلام به آن مرد دانا (خضر علیه السلام ) نگفته بود : «به خواست خدا ، مرا از شکیبایان خواهی یافت» ، دیگر هرگز از او سؤالی نمی کرد . امام باقر علیه السلام نیز اگر نمی گفت : اگر خدا خواهد ، همان می شد که فرموده بود» . ⁽¹⁾ پس به امامت ایشان (امام رضا علیه السلام ) یقین حاصل کردم . ⁽²⁾

۷ / ۲نوشتن «اگر خدا بخواهد» ، در نوشتارالکافیـ به نقل از مَرازم بن حکیم ـ: امام صادق علیه السلام فرمود تا برای کاری نامه ای بنویسند . نامه را نوشتند و آن را به رؤیت ایشان رساندند . در نامه «اگر خدا خواهد» نوشته نشده بود . فرمود : «چگونه امید دارید که این کار ، انجام پذیرد ، در حالی که در آن ، «اگر خدا خواهد» نیامده است؟ ببینید هر کجا که در آن «اگر خدا خواهد» نیامده است ، «اگر خدا خواهد» بنویسید .

.

تهذیب الأحکام عن مرازم :دَخَلَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام یَوما إلی مَنزِلِ مُعَتِّبٍ وهُوَ یُریدُ العُمرَةَ ، فَتَناوَلَ لَوحا فیهِ کِتابٌ ، فیهِ تَسمِیَةُ أرزاقِ العِیالِ وما یُخرِجُ لَهُم ، فَإِذا فیهِ : لِفُلانٍ وفُلانٍ وفُلانٍ ، ولَیسَ فیهِ استِثناءٌ . فَقالَ : مَن کَتَبَ هذَا الکِتابَ ولَم یَستَثنِ فیهِ؟ کَیفَ ظَنَّ أنَّهُ یَتِمُّ؟! ثُمَّ دَعا بِالدَّواةِ ، فَقالَ : ألحِق فیهِ «إن شاءَ اللّهُ» ، فَاُلحِقَ فیهِ فی کُلِّ اسمٍ «إن شاءَ اللّهُ» . ⁽¹⁾

۷ / ۳ذَمُّ تَرکِ الاِستِثناءِالإمام الباقر علیه السلام :إنَّ آدَمَ علیه السلام لَمّا أسکَنَهُ اللّهُ الجَنَّةَ ، فَقالَ لَهُ : یا آدَمُ ، لا تَقرَب هذِهِ الشَّجَرَةَ ، فَقالَ : نَعَم یا رَبِّ ، ولَم یَستَثنِ ، فَأَمَرَ اللّهُ نَبِیَّهُ صلی الله علیه و آله فَقالَ : «وَ لَا تَقُولَنَّ لِشَاْیْ ءٍ إِنِّی فَاعِلٌ ذَ لِکَ غَدًا * إِلَا أَن یَشَاءَ اللَّهُ وَاذْکُر رَّبَّکَ إِذَا نَسِیتَ» ⁽²⁾ولَو بَعدَ سَنَةٍ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ عز و جل : «وَ لَقَدْ عَهِدْنَا إِلَی ءَادَمَ مِن قَبْلُ فَنَسِیَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا» ⁽⁴⁾ـ: إنَّ اللّهَ عز و جل لَمّا قالَ لِادَمَ علیه السلام : اُدخُلِ الجَنَّةَ ، قالَ لَهُ : یا آدَمُ ، لا تَقرَب هذِهِ الشَّجَرَةَ . قالَ : وأراهُ إیّاها ، فَقالَ آدَمُ علیه السلام لِرَبِّهِ : کَیفَ أقرَبُها وقَد نَهَیتَنی عَنها أنَا وزَوجَتی؟! فَقالَ لَهُما : لا تَقرَباها یَعنی لا تَأکُلا مِنها . فَقالَ آدَمُ وزَوجَتُهُ : نَعَم یا رَبَّنا لا نَقرَبُها ولا نَأکُلُ مِنها ، ولَم یَستَثنِیا فی قَولِهِما : نَعَم . فَوَکَلَهُمَا اللّهُ فی ذلِکَ إلی أنفُسِهِما وإلی ذِکرِهِما . وقَد قالَ اللّهُ عز و جل لِنَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله فِی الکِتابِ : «وَ لَا تَقُولَنَّ لِشَیْ ءٍ إِنِّی فَاعِلٌ ذَ لِکَ غَدًا * إِلَا أَن یَشَاءَ اللَّهُ» ألّا أفعَلَهُ ، فَتَسبِقَ مَشِیئَةُ اللّهِ فی ألّا أفعَلَهُ فَلا أقدِرَ عَلی أن أفعَلَهُ . فَلِذلِکَ قالَ اللّهُ عز و جل : أیِ استَثنِ مَشِیئَةَ اللّهِ فی فِعلِکَ . ⁽⁵⁾

.

۷ / ۳ نکوهش ترک «اگر خدا بخواهد»

تهذیب الأحکامـ به نقل از مَرازم ـ: روزی امام صادق علیه السلام به خانه مُعتِّب ـ که آهنگ عمره داشت ـ در آمد . لوحی را برداشت که در آن ، مواجب عائله و خرجی آنها نوشته شده و در آن آمده بود : «برای فلانی و فلانی و فلانی [فلان مقدار]» و در آن ، «اگر خدا خواهد» ، نیامده بود . فرمود : چه کسی این نوشته را نوشته که در آن ، «اگر خدا خواهد» نگفته است؟ چگونه گمان برده که آنچه نوشته ، تحقّق می یابد؟!». سپس دوات خواست و فرمود : «اگر خدا خواهد» را اضافه کن . پس ، برای هر نامی ، «اگر خدا خواهد» افزوده می شد .

۷ / ۳نکوهش ترک «اگر خدا بخواهد»امام باقر علیه السلام :چون خداوند ، آدم علیه السلام را در بهشت جای داد ، به او فرمود : «ای آدم! به این درخت ، نزدیک مشو» . آدم علیه السلام گفت : «اطاعت ، ای پروردگار» ، و «اگر خدا خواهد!» ، نگفت . از این رو ، خداوند به پیامبرش [محمّد صلی الله علیه و آله ]فرمان داده ، فرمود : «و زنهار! در باره چیزی مگو : «من ، فردا آن کار را خواهم کرد» ، مگر با «اگر خدا خواهد» و هر گاه فراموش کردی ، پروردگارت را یاد کن» ، حتّی اگر پس از یک سال باشد .

امام باقر علیه السلامـ در باره این سخن خداوند عز و جل : «و پیش تر ، به آدم سفارش کردم ، ولی او فراموش کرد و برای او عزمی [استوار ]نیافتیم» ـ: چون به آدم علیه السلام فرمود : «به بهشت ، در آی» به او فرمود : ای آدم! به این درخت ، نزدیک مشو» و آن را به او نشان داد . آدم علیه السلام به پروردگارش گفت : چگونه نزدیکش شوم ، در حالی که تو ، مرا و همسرم را از آن ، نهی کرده ای؟! پس به آن دو فرمود : «به آن نزدیک مشوید» ؛ یعنی از آن ، مخورید . آدم و همسرش گفتند : باشد ـ ای پروردگار ما ـ . به آن ، نزدیک نمی شویم و از آن ، نمی خوریم ؛ ولی چون گفتند : باشد و «اگر خدا خواهد» نگفتند ، خداوند ، آن دو را در این کار ، به خودشان و به یاد خودشان ، وا گذاشت . خداوند عز و جل در قرآن به پیامبرش فرمود : «و زنهار! در باره چیزی مگو : «من ، فردا آن کار را خواهم کرد» . مگر با «اگر خدا خواهد»» که آن را انجام ندهم . پس اگر خواست خدا ، این بود که آن کار را انجام ندهم ، نخواهم توانست که انجامش دهم . از این رو ، خداوند عز و جل فرمود : «در کاری که می خواهی انجام دهی ، اگر خدا خواهد بگو».

.

. .

. .

الفَصلُ الثّامِنُ : التّراخی فی الاستثناء مع النّسیانالسنن الکبری عن ابن عبّاس :إنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قالَ : وَاللّهِ لَأَغزُوَنَّ قُرَیشا ، وَاللّهِ لَأَغزُوَنَّ قُرَیشا ، ثُمَّ سَکَتَ ساعَةً ، ثُمَّ قالَ : إن شاءَ اللّهُ . ⁽¹⁾

تفسیر العیّاشی عن حمزة بن حمران :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَن قَولِ اللّهِ : «وَاذْکُر رَّبَّکَ إِذَا نَسِیتَ» فَقالَ : أن تَستَثنِیَ ⁽²⁾، ثُمَّ ذَکَرتَ بَعدُ ، فَاستَثنِ حینَ تَذکُرُ . ⁽³⁾

الإمام الباقر والإمام الصادق علیهماالسلامـ فی قَولِ اللّهِ عز و جل : «وَاذْکُر رَّبَّکَ إِذَا نَسِیتَ» ـ: إذا حَلَفَ الرَّجُلُ فَنَسِیَ أن یَستَثنِیَ ، فَلیَستَثنِ إذا ذَکَرَ . ⁽⁴⁾

الکافی عن حمزة بن حمران :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَن قَولِ اللّهِ عز و جل : «وَاذْکُر رَّبَّکَ إِذَا نَسِیتَ» ، قالَ : ذلِکَ فِی الیَمینِ ؛ إذا قُلتَ : وَاللّهِ لا أفعَلُ کَذا وکَذا ، فَإِذا ذَکَرتَ أَنَّکَ لَم تَستَثنِ فَقُل : إن شاءَ اللّهُ . ⁽⁵⁾

.

فصل هشتم: فراموش کردن «اگر خدا بخواهد» و با تأخیر گفتن آن

فصل هشتم: فراموش کردن «اگر خدا بخواهد» و با تأخیر گفتن آنالسنن الکبریـ به نقل از ابن عبّاس ـ: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «به خدا سوگند ، به قریش حمله می کنم! به خدا سوگند ، به قریش حمله می کنم!» . سپس لَختی سکوت کرد . آن گاه فرمود : «اگر خدا خواهد!» .

تفسیر العیّاشیـ به نقل از حمزة بن حمران ـ: از امام صادق علیه السلام در باره این سخن خداوند پرسیدم که : «و پروردگارت را یاد کن ، هرگاه فراموش کردی» . فرمود : «یعنی [او را یاد کن ، هرگاه فراموش کردی ]که اگر خدا خواهد بگویی . پس هرگاه یادت آمد ، همان وقت ، «اگر خدا خواهد» بگو .

امام باقر و امام صادق علیهماالسلامـ در باره این سخن خداوند : «پروردگارت را یاد کن ، هر گاه فراموش کردی» ـ: هرگاه مرد ، سوگند بخورد و فراموش کند که «اگر خدا خواهد!» گوید ، هر زمان که یادش آمد ، باید «اگر خدا خواهد!» بگوید .

الکافیـ به نقل از حمزة بن حمران ـ: از امام صادق علیه السلام در باره این سخن خداوند عز و جل پرسیدم : «و پروردگارت را یاد کن ، هرگاه فراموش کردی» . فرمود : «این ، در سوگند است . هرگاه گفتی : به خدا سوگند که چنین و چنان می کنم ، هر زمان که یادت آمد ، اگر خدا خواهد نگفته ای ، بگو : اگر خدا خواهد! » .

.

الکافی عن الحسین بن زرارة :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَن قَولِ اللّهِ عز و جل : «وَاذْکُر رَّبَّکَ إِذَا نَسِیتَ» فَقالَ : إذا حَلَفتَ عَلی یَمینٍ ونَسیتَ أن تَستَثنِیَ ، فَاستَثنِ إذا ذَکَرتَ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :إذا حَلَفَ الرَّجُلُ بِاللّهِ فَلَهُ ثُنیاها إلی أربَعینَ یَوما ، وذلِکَ أنَّ قَوما مِنَ الیَهودِ سَأَ لُوا النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله عَن شَیءٍ ، فَقالَ : اِیتونی غَدا ـ ولَم یَستَثنِ ـ حَتّی اُخبِرَکُم ، فَاحتَبَسَ عَنهُ جَبرَئیلُ علیه السلام أربَعینَ یَوما ، ثُمَّ أتاهُ ، وقالَ : «وَ لَا تَقُولَنَّ لِشَاْیْ ءٍ إِنِّی فَاعِلٌ ذَ لِکَ غَدًا * إِلَا أَن یَشَاءَ اللَّهُ وَاذْکُر رَّبَّکَ إِذَا نَسِیتَ» . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :لِلعَبدِ أن یَستَثنِیَ ما بَینَهُ وبَینَ أربَعینَ یَوما إذا نَسِیَ ، إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله أتاهُ ناسٌ مِنَ الیَهودِ فَسَأَلوهُ عَن أشیاءَ ، فَقالَ لَهُم : تَعالَوا غَدا اُحَدِّثکُم ، ولَم یَستَثنِ ، فَاحتَبَسَ جَبرَئیلُ علیه السلام عَنهُ أربَعینَ یَوما ، ثُمَّ أتاهُ فَقالَ : «وَ لَا تَقُولَنَّ لِشَیْ ءٍ إِنِّی فَاعِلٌ ذَ لِکَ غَدًا * إِلَا أَن یَشَاءَ اللَّهُ وَاذْکُر رَّبَّکَ إِذَا نَسِیتَ» . ⁽³⁾

الدرّ المنثور عن ابن عبّاس :إنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله حَلَفَ عَلی یَمینٍ فَمَضی لَهُ أربَعونَ لَیلَةً ، فَأَنزَلَ اللّهُ : «وَ لَا تَقُولَنَّ لِشَیْ ءٍ إِنِّی فَاعِلٌ ذَ لِکَ غَدًا * إِلَا أَن یَشَاءَ اللَّهُ» ، وَاستَثنَی النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله بَعدَ أربَعینَ لَیلَةً . ⁽⁴⁾

.

الکافیـ به نقل از حسین بن زراره ـ: از امام صادق علیه السلام در باره این سخن خداوند عز و جل : «و پروردگارت را یاد کن ، هرگاه فراموش کردی» ، پرسیدم . فرمود : «هرگاه سوگندی خوردی و فراموش کردی اگر خدا خواهد بگویی ، هر زمان که یادت آمد ، بگو : اگر خدا خواهد! » .

امام علی علیه السلام :هرگاه شخص به خدا سوگند خورد ، تا چهل روز ، مهلت دارد که «اگر خدا خواهد» آن را بگوید . علّتش آن است که گروهی از یهود ، از پیامبر صلی الله علیه و آله پرسش هایی کردند . ایشان فرمود : «فردا بیایید تا پاسخ آنها را به شما بگویم» ؛ و «اگر خدا خواهد» نگفت . بدین سبب ، جبرئیل علیه السلام چهل روز بر وی فرود نیامد و پس از چهل روز آمد و گفت : «و زنهار! در باره چیزی مگو : «من ، فردا آن را انجام خواهم داد» ، مگر با «اگر خدا خواهد» و هرگاه فراموش کردی ، پروردگارت را یاد کن» .

امام صادق علیه السلام :بر بنده فرض است که اگر چهل روز هم بین او و جایی که گفتن «اگر خدا خواهد» را فراموش کرده ، فاصله افتاد ، [باز هم] آن را بگوید . گروهی از یهود ، به نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمدند و درباره چند چیز از ایشان پرسیدند . به آنان فرمود : «فردا بیایید که با شما سخن خواهم گفت» و نفرمود : «اگر خدا خواهد» . پس چهل روز ، جبرئیل علیه السلام به سراغ ایشان نیامد و سپس آمد و [این آیه را] آورد : «و در هیچ کاری ، مگو که : «من این را انجام خواهم داد» ، مگر [آن که بیفزایی :] «اگر خدا خواهد» و چون پروردگار خویش را از یاد بُردی ، او را [دیگر بارْ] یاد کن» .

الدرّ المنثورـ به نقل از ابن عبّاس ـ: پیامبر صلی الله علیه و آله [برای موضوعی ]سوگندی یاد کرد و چهل شب بر او گذشت [و وحی ای نازل نشد] . سپس خداوند ، این آیه را نازل فرمود : «و زنهار! در باره چیزی مگو : «فردا ، آن را انجام خواهم داد» ، مگر با «اگر خدا خواهد» و پیامبر صلی الله علیه و آله بعد از چهل شب ، «اگر خدا خواهد» گفت .

.

الإمام الصادق علیه السلام :قالَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام : الاِستِثناءُ فِی الیَمینِ مَتی ما ذَکَرَ وإن کانَ بَعدَ أربَعینَ صَباحا ، ثُمَّ تَلا هذِهِ الآیَةَ : «وَاذْکُر رَّبَّکَ إِذَا نَسِیتَ» . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَ لَا تَقُولَنَّ لِشَیْ ءٍ إِنِّی فَاعِلٌ ذَ لِکَ غَدًا * إِلَا أَن یَشَاءَ اللَّهُ وَاذْکُر رَّبَّکَ إِذَا نَسِیتَ» ـ: أن تَقُولَ : «إلّا» مِن بَعدِ الأَربَعینَ ، فَلِلعَبدِ الاِستِثناءُ فِی الیَمینِ ما بَینَهُ وبَینَ الأَربَعینَ یَوما إذا نَسِیَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الاِستِثناءُ جائِزٌ بَعدَ أربَعینَ یَوما ، أو بَعدَ السَّنَةِ . ⁽³⁾

.

امام صادق علیه السلام :امیر مؤمنان علیه السلام فرمود : اگر خدا خواهد را در سوگند ، باید گفت ، هر زمان که شخص یادش بیاید ؛ اگر چه پس از چهل روز باشد» . سپس این آیه را تلاوت فرمود : «و پروردگارت را یاد کن ، هرگاه فراموش کردی» » .

امام صادق علیه السلامـ در باره این سخن خدای متعال : «و زنهار! در باره چیزی مگو که : «فردا ، آن را انجام خواهم داد» مگر با «اگر خدا خواهد» و پروردگارت را یاد کن ، هرگاه فراموش کردی» ـ: [مقصود ، این است] که بگویی «اگر» ، هر چند بعد از چهل روز . پس هرگاه بنده فراموش کند که در سوگندش اگر خدا خواهد بگوید ، حتّی اگر چهل روز از سوگندش بگذرد ، باید آن را بگوید .

امام صادق علیه السلام :«اگر خدا خواهد» را ، بعد از چهل روز و حتّی یک سال می توان گفت .

.

الفَصلُ التّاسِعُ : النّوادرالکافی عن یونس بن عبد الرحمن :سَأَلتُ أبَا الحَسَنِ الرِّضا علیه السلام عَن نَقشِ خاتَمِهِ وخاتَمِ أبیهِ علیهماالسلام ، قالَ : نَقشُ خاتَمی : «ما شاءَ اللّهُ ، لا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» ، ونَقشُ خاتَمِ أبی «حَسبِیَ اللّهُ» . ⁽¹⁾

الخصال عن عبد خیر :کانَ لِعَلیٍّ علیه السلام أربَعَةُ خَواتیمَ یَتَخَتَّمُ بِها : یاقوتٌ لِنُبلِهِ ، وفیروزَجٌ لِنُصرَتِهِ ، وَالحَدیدُ الصّینِیُّ لِقُوَّتِهِ ، وعَقیقٌ لِحِرزِهِ . وکانَ نَقشُ الیاقوتِ : «لا إلهَ إلَا اللّهُ المَلِکُ الحَقُّ المُبینُ» ، ونَقشُ الفیروزَج : «اللّهُ المَلِکُ الحَقُّ» ، ونَقشُ الحَدیدِ الصّینِیِّ : «العِزَّةُ للّهِِ جَمیعا» ، ونَقشُ العَقیقِ ثَلاثَةُ أسطُرٍ : «ما شاءَ اللّهُ ، لا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ، أستَغفِرُ اللّهَ» . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :مَن أرادَ أن یَکثُرَ مالُهُ ووَلَدُهُ ویُوَسَّعَ رِزقُهُ عَلَیهِ ، فَلیَتَّخِذ فَصّا مِن عَقیقٍ ، وَلیَنقُش عَلَیهِ : «مَا شَاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَا بِاللَّهِ إِن تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنکَ مَالًا وَ وَلَدًا» ⁽³⁾، ویَقرَأُ : و «اسْتَغْفِرُواْ رَبَّکُمْ إِنَّهُ کَانَ غَفَّارًا» ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

.

فصل نهم: گوناگون

فصل نهم: گوناگونالکافیـ به نقل از یونس بن عبد الرحمان ـ: از امام رضا علیه السلام در باره نقش انگشتری خود ایشان و انگشتری پدرش پرسیدم . فرمود : «نقش انگشتری من ، «ما شاء اللّه ، لا قوّة إلّا باللّه » است و نقش انگشتری پدرم «حَسْبِیَ اللّه » بود .

الخصالـ به نقل از عبد خیر ـ: علی علیه السلام چهار انگشتری داشت که آنها را در انگشت می کرد : یکی [نگینش از] یاقوت بود ، برای ارزش داشتنش ؛ یکی از فیروزه بود ، برای یاری رساندنش ؛ یکی از آهن چینی ، برای نیرو بخشیدنش ؛ و یکی از عقیق ، برای محافظتش . نقش یاقوت : «لا إله إلّا اللّه المَلِک الحق المبین» بود ، نقش فیروزه : «اللّه المَلِکُ الحق» ، نقش آهن چینی ، «العزّةُ للّه جمیعا» و نقش عقیق ، در سه سطر : «ما شاء اللّه ، لا قوّة إلّا باللّه ، اَستغفِرُ اللّه » .

امام صادق علیه السلام :هر که می خواهد دارایی و فرزندانش بسیار شوند و روزی اش فراخ گردد ، نگینی از عقیق انتخاب کند و آیه «ما شاء اللّه ، لا قوّة إلّا باللّه ، ان ترن انا اقلّ منک مالاً وولدا» را بر آن ، نقش کند و بخواند : «استغفروا ربّکم انّه کان غفارا» .

.

عنه علیه السلام :مَن کَتَبَ عَلی خاتَمِهِ : «ماشاءَ اللّهُ ، لا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ، أستَغفِرُ اللّهَ» ، أمِنَ مِنَ الفَقرِ المُدقِعِ ⁽¹⁾. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :بَعَثَ اللّهُ نَبِیّا إلی قَومٍ وأمَرَهُ أن یُقاتِلَهُم ، فَشَکا إلَی اللّهِ الضَّعفَ . . . فَأَوحَی اللّهُ عز و جل : إنَّ النَّصرَ یَأتیکَ بَعدَ خَمسَ عَشرَةَ ⁽³⁾سَنَةً . فَقالَ لِأَصحابِهِ : إنَّ اللّهَ عز و جل أمَرَنی بِقِتالِ بَنی فُلانٍ فَشَکَوتُ إلَیهِ الضَّعفَ! فَقالوا : لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ . فَقالَ لَهُم : إنَّ اللّهَ قَد أوحی إلَیَّ أنَّ النَّصرَ یَأتینی بَعدَ خَمسَ عَشَرةَ سَنَةً! فَقالوا : ما شاءَ اللّهُ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ . قالَ : فَأَتاهُمُ اللّهُ بِالنَّصرِ فی سَنَتِهِم تِلکَ ، لِتَفویضِهِم إلَی اللّهِ ، وقَولِهِم : ما شاءَ اللّهُ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :أربَعٌ لِأَربَعٍ ، فَواحِدَةٌ لِلقَتلِ وَالهَزیمَةِ : حَسبُنَا اللّهُ ونِعمَ الوَکیلُ ؛ إنَّ اللّهَ یَقولُ : «الَّذِینَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُواْ لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِیمَـنًا وَقَالُواْ حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَکِیلُ * فَانقَلَبُواْ بِنِعْمَةٍ مِّنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَّمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ» ⁽⁵⁾. وَالاُخری لِلمَکرِ وَالسّوءِ : «وَ أُفَوِّضُ أَمْرِی إِلَی اللَّهِ» ⁽⁶⁾، وفَوَّضتُ أمری إلَی اللّهِ ؛ قالَ اللّهُ عز و جل : «فَوَقَاهُ اللَّهُ سَیِّـئاتِ مَا مَکَرُواْ وَ حَاقَ بِـئالِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذَابِ» ⁽⁷⁾. وَالثّالِثَةُ لِلحَرَقِ وَالغَرَقِ : ما شاءَ اللّهُ ، لا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ؛ وذلِکَ أنَّهُ یَقولُ : «وَ لَوْلَا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَکَ قُلْتَ مَا شَاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَا بِاللَّهِ» ⁽⁸⁾. وَالرّابِعَةُ لِلغَمِّ وَالهَمِّ : لا إلهَ إلّا أنتَ سُبحانَکَ إنّی کُنتُ مِنَ الظّالِمینَ ؛ قالَ اللّه سُبحانَهُ : «فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَ نَجَّیْنَـهُ مِنَ الْغَمِّ وَ کَذَ لِکَ نُنجِی الْمُؤْمِنِینَ» ⁽⁹⁾. ⁽¹⁰⁾

.

امام صادق علیه السلام :هر کس بر انگشتری اش بنویسد : «ما شاء اللّه ، لا قوّة إلّا باللّه ، أستَغفِرُ اللّه » ، از فقر شدید ، در امان است.

امام صادق علیه السلام :خداوند ، پیامبری را سوی قومی فرستاد و به او فرمود که با آنان بجنگد . او از ناتوانی ، به خدا شکایت کرد ... خداوند عز و جل به او وحی فرمود که : «پانزده سال دیگر ، پیروزی به سراغت خواهد آمد» . آن پیامبر به یارانش فرمود : «خداوند عز و جل به من دستور داد که با بنی فلان بجنگم و من ، از ناتوانی [خود در برابر آنها] به او شکایت کردم» . یارانش گفتند : «هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا» . به آنان فرمود : «خدا به من وحی فرمود که پانزده سال دیگر ، پیروزی نصیبم خواهد شد» . یارانش گفتند : «هر چه خدا خواهد! هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا» . پس خداوند ، در همان سال ، به آنان پیروزی داد ؛ چرا که کار را به خدا سپردند و گفتند : «هر چه خدا خواهد! هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدا».

امام صادق علیه السلام :چهار چیز ، برای چهار چیز است : یکی برای [دفع] کشته شدن و شکست خوردن ، و آن جمله این است : «خدا ، ما را بس است و او نیکو کارسازی است». خداوند می فرماید : «همان کسانی که [برخی از ]مردم به ایشان گفتند : مردمان ، برای [جنگ با] شما گِردآمده اند . پس از آنان بترسید ؛ ولی [این سخن ]بر ایمانشان افزود و گفتند : خدا ، ما را بس است و او نیکو کارسازی است . پس با نعمت و بخششی از جانب خدا [از میدان نبرد ]باز گشتند ، در حالی که هیچ آسیبی به آنها نرسیده بود» . دومی ، برای [دفع] نیرنگ و گزند [و آن ، گفتن] : «و کار خویش را به خدا ، وا می گذارم» و کار خویش را به خدا وا گذاردم . خدای عز و جل می فرماید : «پس ، خدا ، او را از عواقب سوء آنچه نیرنگ می کردند ، نگه داشت و فرعونیان را عذاب سخت ، فرو گرفت» . و سومی ، برای [مصون ماندن از] سوخته شدن و غرق گشتن است [و آن ، گفتن] : «هر چه خدا خواهد! هیچ نیرویی نیست جز به یاری خدا» ؛ زیرا [خداوند ]می فرماید : «چرا آن گاه که به باغ خود در آمدی ، نگفتی : «آنچه خدا خواهد! هیچ نیرویی نیست ، جز به یاری خدا»؟» . و چهارمی برای [رفع] نگرانی و اندوه است [و آن ، این است] : «خدایی جز تو نیست . مُنزّهی تو! همانا من از ستم پیشگان بودم» . خداوند ـ که منزّه است ـ می فرماید : «پس [دعای] او را اجابت کردیم و او را از اندوه ، رهایی بخشیدیم و بدین گونه ، مؤمنان را نجات می دهیم» .

.

. .

. .

. .

بخش هشتم: استعاذه (گفتنِ «أعوذ باللّه »)

اشاره

بخش هشتم: استعاذه (پناه بردن به خدا)شامل:درآمدفصل یکم: تشویق به پناه بردن به خدا و متوسّل شدن به اوفصل دوم: آداب پناه بردنفصل سوم: برکت های پناه بردن به خدافصل چهارم: چیزهایی که باید از آنها به خدا پناه بردفصل پنجم: اوقات پناه بردن به خدافصل ششم: پناه خواهی های نقل شده از اهل بیت علیهم السلام

.

. .

درآمد

واژه شناسی «استعاذه»

درآمدواژه شناسی «استعاذه»کلمه «استعاذه» از مادّه «عوذ» به معنای التجا و پناه بردن است . این مادّه وقتی به باب استفعال برده شود ، به معنای پناه جستن و پناهجویی و نیز به معنای گفتن «أعوذ باللّه من الشیطان الرجیم» است . ابن فارس در این باره می گوید : مادّه «عوذ» ، یک اصل صحیح است و بر یک معنا دلالت دارد و آن پناه بردن به چیزی است . سپس بر هر چیزی که به چیزی بچسبد یا همراه آن باشد ، اطلاق می شود . خلیل می گوید : می گویی : «أعوذ باللّه جلّ ثناؤه» ، یعنی : به او ـ تبارک و تعالی ـ ملتجی شدم . مصدر آن ، عَوذ و عِیاذ است . ⁽¹⁾ ابن منظور ، در تبیین معنای «عوذ» و «استعاذه» می گوید : عوذ ـ که عاذ بِهِ ، یعوذ ، عوذاً ، عیاذاً و معاذاً از آن است ـ یعنی : به او پناه برد و مُلتجی شد و متمسّک گردید ... و «استعذتُ به» ، یعنی : به او پناه بردم . جمله «معاذ اللّه » ، یعنی : به خدا پناه می برم ... در قرآن آمده است : «فَإِذَا قَرَأْتَ

.

استعاذه ، در قرآن و حدیث

اشاره

الْقُرْءَانَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَـنِ الرَّجِیمِ ؛ ⁽¹⁾پس هر گاه قرآن خواندی ، از شیطانِ رانده شده به خدا پناه بر» ؛ یعنی هر گاه خواستی قرآن بخوانی ، بگو : از شیطانِ رانده شده و وسوسه های او به خدا پناه می برم . ⁽²⁾

استعاذه ، در قرآن و حدیثدر قرآن کریم ، مادّه «عوذ» هفده بار به صورت های گوناگون به کار رفته است . این کتاب آسمانی در چهار آیه با جمله «قُل أَعُوذُ» ⁽³⁾و در چهار آیه با جمله «فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ» ⁽⁴⁾بر بهره گیری از برکات ذکر «استعاذه» تأکید دارد . استعاذه در قرآن و حدیث ، در واقع ، نوعی استعانت انسان از آفریدگار جهان برای مقابله با آفات ، خطرها و دشمنان درونی و بیرونی است . گاه نیز استعاذه ، استعانت از برخی از صفات خداوند متعال برای مصونیت از آثار برخی از صفات دیگر اوست ، مانند آنچه پیامبر خدا به خداوند متعال می گوید : أعوذُ بِرِضاکَ مِن سَخَطِکَ ، وأعوذُ بِرَحمَتِکَ مِن نَقِمَتِکَ ، وأعوذُ بِکَ مِنکَ . ⁽⁵⁾از ناخشنودی تو به خشنودی ات پناه می برم ، از خشم و کینِ تو به مِهرَت پناه می برم ، و از تو به خودِ تو پناه می برم . پیش از ملاحظه آنچه در باره استعاذه در این بخش آمده است ، توجّه به سه نکته ضروری است :

.

۱ . حقیقت استعاذه

۱ . حقیقت استعاذهحقیقت استعاذه ، این است که کسی خود را در پناه مستعاذ قرار دهد و این ، گاه مادّی و گاه معنوی است . هنگامی که انسان برای حفاظت خود در میدان نبرد ، لباس ضدّ گلوله می پوشد یا وارد سنگر می شود ، خود را در پناه لباس ضدّ گلوله و سنگر قرار می دهد ، که این ، استعاذه مادّی است ؛ امّا استعاذه معنوی ، حالت روانیِ ویژه ای است که انسان را در پناه خداوند متعال قرار می دهد و از آفاتی که او را تهدید می کنند ، مصونیت می بخشد و جمله «أعوذ باللّه » ، در واقع ، بیانگر آن حالت درونی است . بر این اساس ، برای پیدایش این حالت درونی ، در گام نخست باید موانع آن برطرف شوند . موانع پیدایش این حالت در موارد مختلف ، متفاوت اند . مثلاً کسی که از شرّ آفریده های موذی به خدا پناه می برد ، نمی تواند دست در سوراخ مار کند و «قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ * مِن شَرِّ مَا خَلَقَ» ⁽¹⁾بخواند! بنا بر این ، شرط اوّل تحقّق حقیقت استعاذه ، اجتناب از موانع پناهجویی است ، و چه زیبا گفته شده است که : تا زبان ، چون جوارح و ارکان استعاذت کند به وفق جَنان نه که گویی «اَعوذ» و تازی تیز سوی شیطان و نفس شورانگیز نه که گویی «اَعوذ» و آری روی سوی بَدْسیرتان ناخوش خوی تا ز هر بد ، عنانْت کوته نیست یک اَعوذَت ، «أعوذُ باللّه » نیست بلکه آن ، پیش صاحب عرفان نیست الّا «أعوذُ بالشیطان» گاه گویی «أعوذ» و گه «لا حَول» لیک فعلت بود مکذِّب قول بر دهان ، جام زهرِ مرگ آمیز بر زبان ، آن که می کنم پرهیز چند باشی به حیله و تلبیس منزل دیو و سُخره ابلیس سوی خویشت دو اسبه می راند بر زبانَت «اَعوذُ» می خواند طُرفه حالی که دزد بیگانه گشته همراه صاحبِ خانه می کند همچو او فغان و نفیر در به در ، کو به کو ، که : دزد بگیر! ⁽²⁾پس از اجتناب از موانع استعاذه ، هر قدر که انسانْ خدا را بهتر بشناسد و از آفاتی که او را تهدید می کند ، بیشتر احساس خطر نماید ، حقیقت پناهجویی در او بیشتر تحقّق می یابد .

.

۲ . نقش استعاذه در زندگی

۲ . نقش استعاذه در زندگینقش استعاذه در زندگی ، نقش سنگر در میدان نبرد است . این ذکر ، اگر توأم با حقیقت باشد ، انسان را در دژ محکم خداوند قرار می دهد ، شیطان را از او دور می سازد ، درهای نافرمانی خدا را می بندد ، توطئه دشمنان را خنثی می کند ، عصبانیت را فرو می نشاند ، بلا ، بیماری و غم را زایل می نماید و سرانجام ، آدمی را از انواع آفات و شُرور و مهم تر از همه از آتش دوزخ ، حفظ می کند و از رحمت الهی بهره مند می سازد . ⁽¹⁾ البتّه باید توجّه داشت که استعاذه ، دعاست و دعا در فرهنگ اسلام ، در کنار مسئولیت است ، نه در برابر آن . از این رو نمی توان به بهانه استعاذه ، مسئولیت های عملی برای مبارزه با خطرها و آفات را رها کرد . استمداد از خداوند متعال در کنار مسئولیت شناسی ، علاوه بر تقویت روان در

.

۳ . مهم ترین ادب استعاذه

مبارزه با آفات ، انسان را از امدادهای غیبی در مواردی که ابزارها و علل طبیعی کاربرد ندارند ، بهره مند می سازد .

۳ . مهم ترین ادب استعاذهمهم ترین ادب استعاذه ، شناخت است ؛ شناختِ این حقیقت که تنها دژ استواری که می تواند انسان را از انواع آسیب ها و خطرها در دنیا و آخرت حفظ کند ، خداوند متعال است ، و این که اساسا پناهگاهی جز او وجود ندارد و هر کس به غیر او پناه بَرد ، زیان خواهد دید . این شناخت ، به طور طبیعی ، زمینه رغبت به بهره گیری از پناه خداوند را ـ که ادب دوم است ـ و تلاش برای بهره مندی از پناه او را ـ که ادب سوم است ـ فراهم می سازد . لازمه رعایت این آداب ، ترک تمایلاتی است که مانع پیدایش حقیقت استعاذه اند و این ، ادب چهارم محسوب می گردد . پس از پیدایش حال و حقیقت استعاذه ، توسّل به آن دسته از اسما و صفات الهی که مناسب با پناهجویی اند (مانند : رب ، عزّت ، نور قدس خداوند و...) ، ادب دیگری است که در قرآن و احادیث ، به آن ، اشاره شده است . در استعاذه به قصد پناهجویی از خطرهایی که جامعه را تهدید می کنند ، تجمّع مؤمنان نیز مفید و مؤثّر است . ⁽¹⁾

.

الفَصلُ الأَوَّلُ : الحثّ علی الاستعاذة باللّه والالتجاء إلیه۱ / ۱الاِستِعاذَةُ لِلنَّفسِالکتاب«قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ * مِن شَرِّ مَا خَلَقَ * وَ مِن شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ * وَ مِن شَرِّ النَّفَّـثَـتِ فِی الْعُقَدِ* وَ مِن شَرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَ» . ⁽¹⁾

«قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ * مَلِکِ النَّاسِ * إِلَـهِ النَّاسِ * مِن شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ * الَّذِی یُوَسْوِسُ فِی صُدُورِ النَّاسِ * مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ» . ⁽²⁾

«وَ قُل رَّبِّ أَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزَ تِ الشَّیَـطِینِ * وَأَعُوذُ بِکَ رَبِّ أَن یَحْضُرُونِ» . ⁽³⁾

«وَإِمَّا یَنزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطَـنِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ» . ⁽⁴⁾

«وَ إِمَّا یَنزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطَـنِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ» . ⁽⁵⁾

.

فصل یکم: تشویق به پناه بردن به خدا و متوسّل شدن به او

۱ / ۱ پناه خواستن برای خود

فصل یکم: تشویق به پناه بردن به خدا و متوسّل شدن به او۱ / ۱پناه خواستن برای خودقرآن«بگو : «پناه می برم به پروردگار سپیده دم ، از گزند آنچه آفرید ، و از گزند تاریکی ، چون فرا گیرد ، و از گزند دَمَندگان افسون در گره ها ، و از گزند هر حسود ، آن گاه که حسد ورزد»» .

«بگو : «پناه می برم به پروردگار مردم ، پادشاه مردم ، معبود مردم ، از گزند وسوسه گرِ پسْ رونده . همو که در سینه های مردم ، وسوسه می کند ؛ چه از جنّ و [چه از] اِنس»» .

«و بگو : «ای پروردگار من! به تو پناه می آورم از وسوسه های شیطان ها . و به تو پناه می برم ـ ای پروردگار من ـ ، از این که به نزد من بیایند»» .

«و اگر از جانب شیطان ، وسوسه ای تو را برانگیخت ، از خدا پناه بخواه که او شنوایِ داناست» .

«و اگر از سوی شیطان ، وسوسه ای تو را برانگیخت ، از خدا پناه بخواه که او شنوا و داناست» .

.

«فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْءَانَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَـنِ الرَّجِیمِ» . ⁽¹⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :اِفزَعوا إلَی اللّهِ فی حَوائِجِکُم ، وَالجَؤوا إلَیهِ فی مُلِمّاتِکُم ⁽²⁾، وتَضَرَّعوا إلَیهِ وَادعوهُ ؛ فَإِنَّ الدُّعاءَ مُخُّ العِبادَةِ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :مَن آمَنَ بِاللّهِ لَجَأَ إلَیهِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :ألجِئ نَفسَکَ فِی الاُمورِ کُلِّها إلَی اللّهِ الواحِدِ القَهّارِ ، فَإِنَّکَ تُلجِئُها إلی کَهفٍ حَصینٍ ، وحِرزٍ حَریزٍ ، ومانِعٍ عَزیزٍ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :تَوَقَّ سَخَطَ مَن لا یُنجیکَ إلّا طَاعَتُهُ ، ولا یُردیکَ ⁽⁶⁾إلّا مَعصِیَتُهُ ، ولا یَسَعُکَ إلّا رَحمَتُهُ ، وَالتَجِئ إلَیهِ وتَوَکَّل عَلَیهِ . ⁽⁷⁾

الإمام الحسین علیه السلامـ فی قُنوتِهِ ـ: اللّهُمَّ مَن أوی إلی مَأویً فَأَنتَ مَأوایَ ، ومَن لَجَأَ إلی مَلجَأٍ فَأَنتَ مَلجَئی . ⁽⁸⁾

عنه علیه السلامـ فیما نُسِبَ إلَیهِ مِن دُعاءِ عَرَفَةَ ـ: إلهی ... وأنتَ الَّذی أزَلتَ الأَغیارَ عَن قُلوبِ أحِبّائِکَ حَتّی لَم یُحِبّوا سِواکَ ، ولَم یَلجَؤوا إلی غَیرِکَ . ⁽⁹⁾

.

«و هرگاه قرآن می خوانی ، از شیطان رانده شده ، به خدا پناه ببر» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در نیازهایتان ، به خدا پناه ببرید و در مشکلاتتان ، به او متوسّل شوید و به او التماس کنید و او را بخوانید ؛ زیرا دعا ، مغز عبادت است .

امام علی علیه السلام :هر که به خدا ایمان آورد ، به او پناه برده است .

امام علی علیه السلام :در همه کارها ، خویشتن را در پناه خدای یگانه هماره چیره در آور ؛ که در این صورت ، خود را در پناه غاری استوار و دژی نفوذناپذیر و مانعی محکم ، درآورده ای .

امام علی علیه السلام :بپرهیز از خشم و ناخشنودی آن کسی (خدایی) که جز فرمان بُرداری از او ، چیزی تو را نمی رهانَد و جز نافرمانی از او ، چیزی به نابودی ات نمی کشانَد و جز مهر او ، چیزی به داد تو نمی رسد . به او متوسّل شو و بر او توکّل کن .

امام حسین علیه السلامـ در قنوتش ـ: بار خدایا! هر کس به پناهگاهی پناه بُرد ، تو پناهگاه منی ، و هر کس به تکیه گاهی روی آورد ، تو تکیه گاه منی .

امام حسین علیه السلامـ در دعای عرفه منسوب به ایشان ـ: معبود من! ... تویی که اغیار را از دل های دوستارانت ، بیرون کردی ، چندان که جز تو ، کسی را دوست نداشته اند و به جز تو ، پناه نبرده اند .

.

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فی مُناجاةِ التَّوّابینَ ـ: إلهی ... فَإِن طَرَدتَنی مِن بابِکَ فَبِمَن ألوذُ ؟ ! وإن رَدَدتَنی عَن جَنابِکَ فَبِمَن أعوذُ ؟! ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ مِن دُعائِهِ فی عَرَفَةَ ـ:ها أنَا ذا بَینَ یَدَیکَ ، صاغِرا ذَلیلاً خاضِعا خاشِعا خائِفا ، مُعتَرِفا بِعَظیمٍ مِنَ الذُّنوبِ تَحَمَّلتُهُ ، وجَلیلٍ مِنَ الخَطایَا اجتَرَمتُهُ ، مُستَجیرا بِصَفحِکَ ⁽²⁾، لائِذا بِرَحمَتِکَ ، موقِنا أنَّهُ لا یُجیرُنی مِنکَ مُجیرٌ ، ولا یَمنَعُنی مِنکَ مانِعٌ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ مِن دُعائِهِ لِوُلدِهِ علیهم السلام ـ: وَاجعَلنی فی جَمیعِ ذلِکَ مِنَ المُصلِحینَ بِسُؤالی إیّاکَ ، المُنجِحینَ بِالطَّلَبِ إلَیکَ ، غَیرِ المَمنوعینَ بِالتَّوَکُّلِ عَلَیکَ ، المُعَوَّدینَ ⁽⁴⁾بِالتَّعَوُّذِ بِکَ . ⁽⁵⁾

الإمام الباقر علیه السلام :إلهی ... أنتَ رَبّی وسَیِّدی ، ومَفزَعی ومَلجَئی ، وَالحافِظُ لی ، وَالذّابُّ ⁽⁶⁾عَنّی ، وَالرَّحیمُ بی ، وَالمُتَکَفِّلُ بِرِزقی . ⁽⁷⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ مِن دُعاءٍ لَهُ ـ: ألوذُ بِعِزَّتِکَ ، وأستَظِلُّ بِفِنائِکَ ، وأستَجیرُ بِقُدرَتِکَ ، وأستَغیثُ بِرَحمَتِکَ ، وأعتَصِمُ بِحَبلِکَ ، ولا أثِقُ إلّا بِکَ ، ولا ألجَأُ إلّا إلَیکَ ، یا عَظیمَ الرَّجاءِ ، یا کاشِفَ البَلاءِ ، ویا أحَقَّ مَن تَجاوَزَ وعَفا . اللّهُمَّ إنَّ ظُلمی مُستَجیرٌ بِعَفوِکَ ، وخَوفی مُستَجیرٌ بِأَمانِکَ ، وفَقری مُستَجیرٌ بِغِناکَ ، ووَجهِیَ البالِی الفانی مُستَجیرٌ بِوَجهِکَ الدّائِمِ الباقِی الَّذی لا یَفنی ولا یَزولُ ، یا مَن لا یَشغَلُهُ شَأنٌ عَن شَأنٍ . ⁽⁸⁾

.

امام زین العابدین علیه السلامـ در «مناجات توبه گران» ـ:معبود من! ... اگر تو مرا از درگاهت برانی ، به که پناه برم؟! و اگر تو مرا از پیشگاهت باز گردانی ، به چه کسی متوسّل شوم؟!

امام زین العابدین علیه السلامـ از دعای ایشان در عرفه ـ: آنک ، من در پیشگاه تو ایستاده ام ، خوار و زبون و فروتن و خاکسار و ترسان ، و به گناهان بزرگی که بر دوش دارم و خطاهای بزرگی که مرتکب گشته ام، اعتراف دارم و به گذشتِ تو ، پناه آورده ام و دست به دامن مهرِ تو شده ام و یقین دارم که هیچ کس ، نمی تواند مرا [از خشم و عذاب تو] در پناه خویش گیرد . هیچ مانعی نمی تواند تو را از من ، باز دارد .

امام زین العابدین علیه السلامـ از دعای ایشان برای فرزندانش ـ: و چنان کن که در همه اینها (تقاضاهایم) به خواهشم از تو ، دست یابم و به درخواستم از تو ، کامیاب شوم و از توکّل کردن بر تو ، محروم نگردم و به پناه بردن به تو ، خو گیرم .

امام باقر علیه السلام :معبود من! ... تویی پروردگار و آقای من ، و پناه و ملجأ من ، و نگهبان من ، و حامی من ، و مهربان به من ، و متکفّل روزی من .

امام صادق علیه السلامـ در یکی از دعاهایش ـ: به عزّت تو پناه می برم و در آستان تو بست می نشینم و به قدرت تو پناهنده می شوم و از رحمت تو یاری می طلبم و به ریسمان تو چنگ می زنم و جز به تو اعتماد نمی کنم و جز به تو پناه نمی آورم ، ای بزرگ ترین امید ، ای زداینده بلا ، و ای سزاوارترین کس به گذشت و بخشایش! بار خدایا! از ستم خود به بخشایش تو پناه می برم ، از ترس خود ، به امنیّت تو پناه می برم ، از فقر خود ، به توانگری تو پناه می برم و وجود پوسنده و فناپذیر خویش را در پناه وجود پاینده و جاویدان تو ـ که نیستی و زوال نمی پذیرد ـ ، در می آورم ، ای کسی که [توجّه به] چیزی ، او را از چیزی دیگر ، باز نمی دارد !

.

الإمام الکاظم علیه السلامـ فی حِجابِهِ ـ: مَولایَ استَسلَمتُ إلَیکَ فَلا تُسلِمنی ، وتَوَکَّلتُ عَلَیکَ فَلا تَخذُلنی ، ولَجَأتُ إلی ظِلِّکَ البَسیطِ ⁽¹⁾فَلا تَطرَحنی ، أنتَ المَطلَبُ ، وإلَیکَ المَهرَبُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ أنتَ مَلاذی فَبِکَ ألوذُ ، وأنتَ مَعاذی فَبِکَ أعوذُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فی دُعاءِ الجَوشَنِ ـ: فَبِمَن أعوذُ یا رَبِّ وبِمَن ألوذُ ؟! لا أحَدَ لی إلّا أنتَ ، أفَتَرُدُّنی وأنتَ مُعَوَّلی ⁽⁴⁾، وعَلَیکَ مُعتَمَدی ؟! ⁽⁵⁾

الإمام الرضا علیه السلامـ مِن دُعاءٍ یُدعی بِهِ لَیلَةَ السَّبتِ ، لِدَفعِ العَدُوِّ الحاسِدِ ، وکَیدِ السُّلطانِ ـ: . . . فَإِنّی بِکَ اللّهُمَّ أعوذُ وألوذُ ، وبِکَ أثِقُ وعَلَیکَ أعتَمِدُ وأتَوَکَّلُ ، فَصَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ ، وَاصرِفهُ عَنّی ، فَإِنَّکَ غِیاثُ المُستَغیثینَ ، وجارُ المُستَجیرینَ ، ولَجَأُ اللّاجِئینَ ، وأرحَمُ الرّاحِمینَ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلامـ فی دُعاءٍ کانَ یَدعو بِهِ بَعدَ الثَّمانی رَکَعاتٍ مِن صَلاةِ اللَّیلِ ـ: اللّهُمَّ إنّی أسأَ لُکَ بِحُرمَةِ مَن عاذَ بِکَ مِنکَ ، ولَجَأَ إلی عِزِّکَ ، وَاستَظَلَّ بِفَیئِکَ ، وَاعتَصَمَ بِحَبلِکَ ، ولَم یَثِق إلّا بِکَ ، یا جَزیلَ العَطایا ، یا مُطلِقَ الاُساری ، یا مَن سَمّی نَفسَهُ مِن جودِهِ وَهّابا ، أدعوکَ رَغَبا ورَهَبا ، وخَوفا وطَمَعا ، وإلحاحا وإلحافا ⁽⁷⁾، وتَضَرُّعا وتَمَلُّقا ، وقائِما وقاعِدا، وراکِعا وساجِدا، وراکِبا وماشِیا، وذاهِبا وجائِیا، وفی کُلِّ حالاتی، وأسأَ لُکَ أن تُصَلِّیَ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ وأن تَفعَلَ بی کَذا وکَذا . ⁽⁸⁾

.

امام کاظم علیه السلامـ در «دعای حجاب (محافظت) ⁽¹⁾ـ:سَروَر من! خودم را به تو سپردم . پس مرا وا مگذار . بر تو توکّل کردم . پس مرا تنها مگذار . به سایه گسترده تو پناه آورم . پس مرا دور مینداز . تویی مطلوب ، و به سوی تو باید گریخت .

امام کاظم علیه السلام :بار خدایا! تویی گریزگاه من . پس به سوی تو می گریزم . تویی پناهگاه من . پس به تو پناه می آورم .

امام کاظم علیه السلامـ در دعای «جوشن» ـ: به کِه پناه برم ، ای پروردگار من! و به چه کسی متوسّل شوم؟! جز تو کسی را ندارم . آیا تو که تکیه گاه منی و اعتمادم به توست ، دست رد به سینه ام می زنی؟!

امام رضا علیه السلامـ از دعایی که در شب شنبه ، برای دفع دشمن حسود و دسیسه سلطان ، خوانده می شود ـ: ... خداوندا! من به تو پناهنده و متوسّل می شوم ، و به تو تکیه و اعتماد و توکّل می کنم . پس بر محمّد و خاندان محمّد ، درود فرست و آن [دشمن حسود و دسیسه سلطان] را از من ، دور کن ، که تو فریادرسِ فریادخواهان ، و حامی حمایت خواهان ، و پناه پناهجویان و مهربان ترینِ مهربانانی .

امام رضا علیه السلامـ در دعایی که بعد از هشت رکعت نماز شب می خواند ـ: بار خدایا! از تو می خواهم به حرمت کسی که از تو به تو ، پناه آورده است و به عزّت تو ، پناهنده شده و در سایه تو ، جای گرفته و به ریسمان تو ، چنگ آویخته و جز به تو ، اعتماد نکرده است ، ای پُردَهِش ، ای رهاننده بندیان ، ای کسی که از شدّت بخشندگی اش خویشتن را دَهِشگر نامیده است! تو را می خوانم با امید و بیم ، و ترس و طمع ، و سماجت و پافشاری ، و زاری و چاپلوسی ، و ایستاده و نشسته ، و در رکوع و سجود ، و سواره و پیاده ، و آینده و رونده ، و در همه حالاتم ، و از تو درخواست می کنم که بر محمّد و خاندان محمّد ، درود فرستی و به من ، چنین و چنان کنی .

.