مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی : موسوعه معارف الکتاب و السنه . فارسی

عنوان و نام پدیدآور : دانشنامه قرآن و حدیث فارسی - عربی/ محمدی ری شهری با همکاری جمعی از پژوهشگران ؛ ترجمه حمیدرضا شیخی.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳ -

مشخصات ظاهری : ج.

فروست : پژوهشکده علوم و معارف حدیث؛ ۹۹ .

شابک : ۱۵۰۰۰۰۰ ریال: دوره : 978-964-493-494-0 ؛ ج. ۴ : 978-964-493-587-9 ؛ ج. ۵: 978-964-493-588-6 ؛ ج. ۷: 978-964-493-590-9 ؛ ج. ۸: 978-964-493-591-6 ؛ ج. ۹: 978-964-493-592-3 ؛ ج. ۱۰ : 978-964-493-593-0 ؛ ج. ۱۲: 978-964-493-595-4 ؛ ج. ۱۳: 978-964-493-596-1 ؛ ج. ۱۴: 978-964-493-597-8 ؛ ج. ۱۵ : 978-964-493-598-5 ؛ ج. ۱۶: 978-964-493-599-2

یادداشت : فهرستنویسی بر اساس جلد چهارم .

یادداشت : این کتاب با حمایت و مشارکت معاونت امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی چاپ شده است .

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۴

شناسه افزوده : شیخی، حمیدرضا، ۱۳۳۷ -، مترجم

شناسه افزوده : ایران. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. معاونت امور فرهنگی

رده بندی کنگره : BP۱۳۶/۹/م۳۴د۲ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۲۷۴۷۸۷۷

اشاره

پیش گفتار

اشاره

پیش گفتارستایش ، خداوندگاری را سزاست که ما را به این راه ، ره نمون گردید، که اگر او ره ننموده بود ، ما را توان هدایت یافتن نبود ! و درود خداوند بر آن راه نما به سوی او در شب ظلمانی ؛ کسی که گام هایش، در لغزشگاه های جاهلیت، هرگز نلغزید! و درود بر خاندان برگزیده و سرآمد و نیکوی او! و درود بر یارانش که بهترینْ یاران بودند ؛ دعوتش را لبیک گفتند و به محضرش شتافتند و در اجابتش گوی سبقت از همگِنان ربودند . نخستین پرسش در باره نگارش دانش نامه ای بر پایه معارف قرآن و حدیث، این است که: چنین اثری، تا چه حد، برای جامعه امروز، ضروری است؟ و آیا جوامع حدیثی موجود، برای تأمین نیازهای پژوهشگران و علاقه مندان به آشنایی با معارف اسلامی، کافی نیستند؟ برای پاسخ دادن به این پرسش، لازم است اشاره ای به مباحث زیر داشته باشیم: ۱. مهم ترین جوامع حدیثی که تا کنون نگارش یافته اند، ۲. نیاز جامعه امروز به معارف قرآن و حدیث، ۳. ظرفیت احادیث پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام برای پاسخگویی به نیازهای معرفتی جامعه، ۴. ویژگی های دانش نامه پاسخگو به نیازهای جامعه امروز،

.

یک. جوامع حدیثی

۱. جوامع حدیثی اوّلیه

۱ / ۱. جوامع حدیثی اوّلیه مکتب اهل بیت علیهم السلام

۵. انگیزه تأسیس مؤسّسه علمی ـ فرهنگی دار الحدیث و ویژگی های دانش نامه قرآن و حدیث.

یک. جوامع حدیثیمقصود از جامع حدیثی، کتابی است که گستره ای بیش از یک موضوع دارد و ابواب، عناوین و روایاتی را در حوزه های متفاوت (همانند: فقه، اعتقادات، اخلاق، تفسیر و...) گزارش می نماید. جوامع حدیثی را می توان به سه دسته تقسیم کرد: جوامع حدیثی اوّلیه، جوامع حدیثی ثانویه، و جوامع حدیثی متأخّر:

۱. جوامع حدیثی اوّلیهمقصود از جوامع حدیثی اوّلیه، آن دسته از منابع اند که تا قرن سوم هجری نگارش یافته اند. این جوامع، به دو دسته قابل تقسیم اند:

۱ / ۱. جوامع حدیثی اوّلیه مکتب اهل بیت علیهم السلامبر پایه اسناد موجود، تألیف این دسته از جوامع حدیثی، از دوران امامت امام رضا علیه السلام (م ۲۰۳ ق) آغاز شد و به دلیل محدودیت های سیاسی ای که برای پیروان مکتب اهل بیت علیهم السلام وجود داشت، متأسّفانه آمار دقیقی از آنها در دست نیست. برخی از جوامع حدیثی اوّلیه شیعه، عبارت اند از: ۱ . الجامع ، تألیف یونس بن عبد الرحمان (درگذشته در اوایل قرن سوم هجری)، ۲ . الجامع ، تألیف احمد بن محمّد بن ابی نصر بِزَنطی (م ۲۲۱ ق)، ۳ . کتاب الثلاثین ، تألیف حسین بن سعید اهوازی (درگذشته در اوایل قرن سوم هجری)، ۴ . نوادر الحکمة ، تألیف محمّد بن احمد بن یحیی اشعری (درگذشته در قرن

.

۱ / ۲. جوامع حدیثیِ اوّلیه اهل سنّت

۲. جوامع حدیثی ثانویه

۲ / ۱. جوامع حدیثی ثانویه مکتب اهل بیت علیهم السلام

سوم هجری)، ۵ . المحاسن ، تألیف احمد بن محمّد بن خالد بَرقی (م ۲۷۴ یا ۲۸۰ق). گفتنی است که از جوامع اوّلیه حدیثی شیعه، تنها بخش هایی از کتاب المحاسن بر جای مانده است.

۱ / ۲. جوامع حدیثیِ اوّلیه اهل سنّتپس از رفع ممنوعیت نگارش حدیث در اوایل قرن دوم، اهل سنّت، دیگر محدودیتی برای نگارش حدیث نداشتند و در مدّت حدود دو قرن، شمار قابل توجّهی «جامع حدیثی» پدید آوردند که بسیاری از آنها بر جای مانده اند، از جمله: ۱ . الموطّأ ، تألیف مالک بن اَنَس حِمیَری (م ۱۷۹ ق)، ۲ . مسند ابن حنبل، تألیف احمد بن محمّد بن حنبل شیبانی مَروَزی (م ۲۴۱ ق)، ۳ . صحیح البخاری، تألیف محمّد بن اسماعیل بُخاری (م ۲۵۶ ق)، ۴ . صحیح مسلم، تألیف مسلم بن حَجّاج نیشابوری (م ۲۶۱ ق)، ۵ . سنن ابن ماجة، تألیف محمّد بن یزید ماجه قزوینی (م ۲۷۳ ق)، ۶ . سنن أبی داوود، تألیف ابو داوود سلیمان بن اشعث سِجِستانی (م ۲۷۵ ق)، ۷ . سُنن النَّسائی، تألیف احمد بن شعیب نَسایی (م ۳۰۳ ق).

۲. جوامع حدیثی ثانویهمقصود از جوامع ثانویه ، آن دسته از منابع اند که در محدوده زمانی قرن چهارم تا دهم هجری نگارش یافته اند. این منابع نیز دو دسته اند:

۲ / ۱. جوامع حدیثی ثانویه مکتب اهل بیت علیهم السلامشماری از این منابع که اکنون در اختیار ما قرار دارند، عبارت اند از: ۱ . الکافی ، تألیف محمّد بن یعقوب کُلَینی رازی (م ۳۲۹ ق)،

.

۲ / ۲. جوامع حدیثی ثانویه اهل سنّت

۳. جوامع حدیثی متأخّر

۲ . کتاب من لا یحضره الفقیه، تألیف محمّد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق) (م ۳۸۱ ق)، ۳ . تهذیب الأحکام، تألیف محمّد بن حسن طوسی (شیخ طوسی) (م ۴۶۰ ق)، ۴ . الاستبصار، تألیف محمّد بن حسن طوسی (شیخ طوسی) (م ۴۶۰ ق). گفتنی است که برخی از جوامع حدیثی بزرگ این دوره، همچون : مدینة العلم (تألیف شیخ صدوق) و استقصاء الاعتبار (تألیف علّامه حلّی)، دستْ خوش حوادث روزگار گشته و به دست ما نرسیده اند.

۲ / ۲. جوامع حدیثی ثانویه اهل سنّتبرخی از مهم ترین جوامع حدیثی ثانویه اهل سنّت، از این قرارند: ۱ . جامع الاُصول فی أحادیث الرسول صلی الله علیه و آله ، تألیف ابن اثیر جَزَری (م ۶۰۶ ق)، ۲ . جامع المسانید و السنن، تألیف ابن کثیر دمشقی (م ۷۷۴ ق)، ۳ . مشکاة المصابیح، تألیف ابن خطیب محمّد بن عبد اللّه تبریزی (م ۷۷۶ ق)، ۴ . الجامع الکبیر، تألیف جلال الدین ابو بکر سیوطی (م ۹۱۱ ق)، ۵ . کنز العمّال، تألیف علی بن حسام الدین متّقی هندی (م ۹۷۵ ق) .

۳. جوامع حدیثی متأخّرمقصود از جوامع حدیثی متأخّر ، آن دسته از منابع اند که در قرن یازدهم و پس از آن، نگارش یافته اند . شماری از این جوامع که در این دوران توسّط دانشمندان شیعه تألیف شده اند، عبارت اند از: ۱ . الوافی، تألیف ملّا محسن فیض کاشانی (م ۱۰۹۱ ق)، ۲ . وسائل الشیعة، تألیف محمّد بن حسن حُرّ عاملی (م ۱۱۰۴ ق)، ۳ . بحار الأنوار، تألیف محمّدباقر مجلسی (م ۱۱۱۱ ق)،

.

۴ . العوالم، تألیف عبد اللّه بن نور الدین بَحرانی (م ۱۱۷۳ ق)، ۵ . الشفا فی أخبار آل المصطفی صلی الله علیه و آله ، تألیف محمّدرضا بن عبد المطّلب تبریزی (م ۱۲۰۸ ق)، ۶ . جامع العلوم و المعارف، تألیف سیّد عبد اللّه شُبَّر (م ۱۲۴۲ ق)، ۷ . مستدرک الوسائل، تألیف میرزا حسین نوری طَبَرسی (م ۱۳۲۰ ق)، ۸ . جامع أحادیث الشیعة، تألیف اسماعیل معزّی ملایری (معاصر). همچنین شماری از جوامع متأخّر که توسّط پژوهشگران اهل سنّت نگارش یافته اند، عبارت اند از: ۱ . التاج الجامع للاُصول فی أحادیث الرسول صلی الله علیه و آله ، تألیف منصور علی ناصف (معاصر)، ۲ . المسند الجامع، تألیف بشّار عوّاد (معاصر)، ۳ . نضرة النعیم، تألیف جمعی از مؤلّفان (معاصر). اکنون باید دید که : آیا جوامع حدیثی موجود ، می توانند پاسخگوی نیازهای عصر حاضر ، نسل جدید و مراکز مختلف علمی و فرهنگی جهان ـ که خواستار آشنایی با معارف اصیل اسلام اند ـ باشند یا خیر؟ بی تردید ، منابع حدیثی اوّلیه و ثانویه ، منابع خوبی برای دستیابی به سخنان نورانی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و اهل بیت او به شمار می روند و تا حدود بسیاری پاسخگوی نیازهای پژوهشگران عصر خود بوده اند و برخی از جوامع حدیثی متأخّر نیز برای محقّقان امروز ، بسیار سودمندند ؛ امّا هم نیازهای عصر حاضر ، بسیار بیشتر از آثار موجود است، و هم ظرفیت پاسخگویی احادیث به نیازهای امروز ، بسیار بالاست. این نکته نیز قابل توجّه است که مُسنَدنویسی و جمع احادیث ، بدون تبویب و تنظیم موضوعی، در عصر حاضر ، کاربرد زیادی حتّی برای پژوهشگران ندارد.

.

دو . نیازهای امروز

سه . ظرفیت احادیث اسلامی برای پاسخگویی

حدیث ، مادرِ علوم اسلامی

دو . نیازهای امروزامروز ، جهان ، بیش از هر زمان دیگر ، تشنه آشنایی با اسلام اصیل و ره نمودهای حیاتبخش قرآن و سیره و سخن پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام در زمینه های اعتقادی ، تربیتی ، سیاسی ، فرهنگی ، اقتصادی و اجتماعی است. امروزه ، نه تنها حوزه های علمیه و پژوهشگران مسلمان ، بلکه عموم پژوهشگران در سطح جهان ، در رشته های مختلف علوم و بویژه در زمینه هایی که اسلام ، دیدگاه خاصّی دارد ، می خواهند، جدا از برداشت ها و اجتهادهای گوناگون، با متن سخنان پیشوایان اسلام ، آشنا شوند. امروزه ، گروه های مختلف جامعه می خواهند بدانند دینی که خود را دارای برنامه تکامل مادّی و معنوی بشر تا هنگام قیامت می داند ، چه ره نمودی برای بهتر زندگی کردن آنان دارد .

سه . ظرفیت احادیث اسلامی برای پاسخگوییپژوهشگرانی که تا حدودی با سخنان پُر مغز و عمیق پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام در زمینه های مختلف علوم اسلامی آشنا هستند ، به خوبی می دانند که حدیث، در کنار قرآن ، توان و ظرفیت لازم را برای پاسخگویی به نیازهای معنوی انسان ها در همه اعصار دارد ، البته مشروط به این که توسّط حدیث پژوهان متخصّص ، سَره از ناسَره آن جدا شود و به درستی تبیین و تفسیر گردد .

حدیث ، مادرِ علوم اسلامیدر پیام مقام معظّم رهبری، آیة اللّه سیّدعلی خامنه ای، به مناسبت افتتاح «دار الحدیث» ، به توان و ظرفیت گسترده حدیث برای پاسخگویی در حوزه های مختلف علوم اسلامی توجّه داده شده است: حدیث ، مادرِ بسیاری از علوم اسلامی یا همه آنهاست و از این روست که عالم و

.

چهار . ویژگی های «دانش نامه حدیثیِ» مورد نیاز امروز

اشاره

دین شناس بزرگ، مرحوم کلینی رحمه الله، در مقدّمه کافی شریف ، حدیث را برابر با علم دین دانسته است . ⁽¹⁾این سخن ، اشاره است به آنچه کلینی در مقدّمه کتاب الکافی در باره انگیزه تألیف آن و در پاسخ شخصی که از مؤلّف ، درخواست نوشتن چنین کتابی را داشته ، آورده است: ... قلتَ إنّک تحبّ أن یکون عندک کتابٌ کافٍ یجمع فیه من جمیع فنون الدین ما یکتفی به المتعلّم و یرجع إلیه المسترشد و یأخذ منه من یرید علم الدین ... و قد یسّر اللّه ـ و له الحمد ـ تألیف ما سألتَ . ⁽²⁾... و گفتی که دوست داری کتابی داشته باشی که تمام اقسام علم دین در آن باشد که طالب علم را بی نیاز کند و برای طالب هدایت ، مرجع باشد و کسی که خواهان علم دین است ، از آن، بهره گیرد ... و خداوند را سپاس که تألیف کتابی را که خواستی ، میسّر ساخت . از نگاه مرحوم کلینی ، مجموعه احادیثی که وی تنظیم کرده ، برای آشنایی با رشته های مختلف علوم دینی کفایت می کند و انتخاب نام «الکافی» برای کتاب توسّط او ، به این معنا اشاره دارد که با توجّه به نیازهای نسبتاً محدود آن عصر، می توان گفت که کتاب یاد شده ، برای دین شناسی کافی بوده است؛ امّا نیازهای عصر حاضر ، قابل مقایسه با آن روز نیست.

چهار . ویژگی های «دانش نامه حدیثیِ» مورد نیاز امروزدر عصر حاضر ، دانش نامه ای می تواند نیازهای حدیثی مراکز علمی و فرهنگی جهان را تأمین نماید که دارای این ویژگی ها باشد:

.

۱ . روشمند بودن

۲ . آوردن حدیث در کنار قرآن

۳ . جامعیت

۱ . روشمند بودنبرای تدوین دانش نامه های نو، به فراهم آوردن نیروی انسانی و امکانات پژوهشی فراوان، نیاز است و هزینه کردن این نیرو و فرصت، نمی تواند به طریق آزمون و خطا صورت گیرد. لازم است از آغاز کار، شیوه پژوهش و عرضه، تعریف و در عمل، اصلاح و به آن، عمل شود. انتخاب روش گردآوری اسناد و تشکیل پرونده علمی، معیّن و محدود کردن منابع و مراجع مکتوب و غیر مکتوب، چگونگی اخذ و دسته بندی و نقد و عرضه، و حتّی تعیین دقیق نرم افزارها و دیگر ابزارهای پژوهش و نشر، از گام های نخستین و کارهای بنیادین در به سامان رساندن دانش نامه های امروزین اند.

۲ . آوردن حدیث در کنار قرآنآوردن احادیث اسلامی در کنار آیات قرآن ، بهره های فراوانی بویژه برای پژوهشگران ، در بر دارد که در میان آنها ، دو موضوع از اهمّیت بیشتری برخوردار است: الف ـ تبیین چگونگی پیوند ناگسستنی قرآن و سنّت و عترت ، و نیز تفکیک ناپذیری ثِقل اکبر (قرآن) و ثِقل اصغر (حدیث)، ب ـ افزایش اطمینان به صدور احادیثی که از نظر سند ، از قوّت لازم برخوردار نیستند ، لیکن در فضای ره نمودهای قرآن قرار دارند ، و چه بسا محقّق، با تکیه بر قرائن مختلف ، به صدور آنها، اطمینان حاصل نماید.

۳ . جامعیتجامع نگری ، ضرورت هر پژوهش رَوشمند و یکی از اصلی ترین شروط پژوهش (بویژه پژوهش های دینی) است . هیچ پژوهشگری ، بدون احاطه بر تمام سخنان شارع مقدّس در باره یک موضوع و جمع بندی عموم و خصوص ، و مطلق و مقیّد ،

.

و ملاحظه موارد تعارض و امثال ، نمی تواند نظریه ای را به دین و شارع ، منتسب نماید؛ بلکه افزون بر احاطه بر احادیثی که در باره یک موضوع وارد شده اند ، نفس موضوع شناسی نیز برای وصول به مقصد شارع و فهم نظریه دین ، ضروری است ، چنان که امام خمینی قدس سره می فرماید: زمان و مکان ، دو عنصر تعیین کننده در اجتهادند. مسئله ای که در قدیم دارای حکمی بوده است ، به ظاهر ، همان مسئله ، در روابط حاکم بر سیاست و اجتماع و اقتصاد یک نظام ، ممکن است حکم جدیدی پیدا کند ، بدان معنا که با شناخت دقیق روابط اقتصادی و اجتماعی و سیاسی، همان موضوع اوّل که از نظر ظاهر با قدیم فرقی نکرده است ، واقعا ، موضوع جدیدی شده است که قهرا حکم جدیدی می طلبد ... . آشنایی به روش برخورد با حیله ها و تزویرهای فرهنگ حاکم بر جهان ، داشتن بصیرت و دید اقتصادی ، اطّلاع از کیفیت برخورد با اقتصاد حاکم بر جهان ، شناخت سیاست ها و حتّی سیاسیّون و فرمول های دیکته شده آنان و درک موقعیت و نقاط قوّت و ضعف دو قطب سرمایه داری و کمونیزم که در حقیقت ، استراتژی حکومت بر جهان را ترسیم می کنند ، از ویژگی های یک مجتهد جامع است . ⁽¹⁾بر این اساس ، اسلام شناسان راستین ـ که می توانند در همه اعصار ، دین خدا را یاری کنند ـ ، تنها پژوهشگران جامع نگری هستند که بر همه ابعاد دین ، احاطه دارند ، چنان که در حدیث نبوی آمده است: إنَّ دینَ اللّهِ تَعالی لَن یَنصُرَهُ إلّا مَن حاطَهُ مِن جَمیعِ جَوانِبِهِ . ⁽²⁾همانا دین خدای متعال را تنها آن کس می تواند یاری برساند که به همه جوانب

.

۴ . اختصار

۵ . مستند بودن

آن ، احاطه داشته باشد (از هر سو، آن را پاسداری کند) . این حقیقت ، در حدیثی از امام علی علیه السلام چنین بازگو گردیده است: إنَّمَا المُستَحفِظونَ لِدینِ اللّهِ هُمُ الّذینَ أقامُوا الدّینَ، وَ نَصَروهُ، وَ حاطوهُ مِن جَمیعِ جَوانِبِهِ . ⁽¹⁾گماشتگان بر پاسداری از دین خدا ، آن کسانی هستند که دین را بر پا داشتند و آن را یاری دادند ، و از هر سو به پاسداری از آن پرداختند. تحقیقِ جامع ـ که مقدّمه جامع نگری دینی است ـ ، بدون جامعیت منبع تحقیق ، میسّر نیست . از این رو ، پژوهشگر دینی در هر موضوع ، نیاز به منبعی دارد که جامع همه متون مربوط به آن موضوع باشد . بنا بر این ، یکی از ویژگی های مهمّ دانش نامه حدیثی مطلوب ، آن است که جامع همه احادیثی باشد که در زمینه های مختلف، از پیشوایان دین به ما رسیده است و حتّی اگر سخنی به ناروا به آنان نسبت داده شده ، باید تحت عنوان مربوط ، مطرح و نادرستی آن، اثبات گردد.

۴ . اختصاریکی دیگر از ویژگی های دانش نامه حدیثی مطلوب، این است که در عین جامعیت، تا آن جا که امکان دارد ، خلاصه و مختصر باشد . حذف احادیث مشابه (با ذکر تفاوت هایشان و آوردن نشانی های آنها در پاورقی) ، این هدف را تأمین می کند و در این صورت ، محقّق، در کوتاه ترین فرصت ممکن ، می تواند به مقصود پژوهشی خود ، نائل آید.

۵ . مستند بودنابزارهای نوین ، بویژه رایانه ، در عصر حاضر ، امکان یافتن مآخذ بسیاری از احادیث

.

۶ . موضوع بندی درختی

۷ . ارزیابی و جمع بندی

را فراهم ساخته اند . تتبع گسترده و گذر از منابع واسطه ، می تواند افزون بر ره نمون شدن به منابع اوّلیه (متقدّم و دست اوّل) ، بسیاری از : تصحیف و تحریف ها ، نقل معناهای نادرست ، تقطیع های نسنجیده و زیاده و نقصان های کاتبان و شارحان را نیز نشان دهد و ما را به متنی پیراسته از آسیب های نقل و فهم حدیث برساند . مراجعه پیگیر به همه منابعِ در دسترس و حتّی نسخه های خطّی ، گاه ، ما را به مستفیض بودن حدیث و تعدّد اسناد آن ، مطمئن می سازد و از این ره گذر ، حدیثی مستند و استوار را در کنار احادیث دیگری از این دست ، می نشانَد .

۶ . موضوع بندی درختیهر مَدخَل ⁽¹⁾از چنین دانش نامه ای، برای این که کارآیی لازم را داشته باشد ، باید علاوه بر جامعیت نسبی ، به صورت درختی موضوع بندی شود ، بدین معنا که احادیث ذیل یک مَدخل (مربوط به یک موضوع) ، دسته بندی شوند و دسته های مختلف ، بر اساس یک سیر منطقی و منظّم، از کلّی به جزئی، در کنار هم قرار گیرند . چینش صحیح و منطقیِ احادیثِ مربوط به یک موضوع ، علاوه بر تسهیل دستیابی به متون اسلامی ، زمینه را برای فهم دقیق معانی آنها آماده می سازد .

۷ . ارزیابی و جمع بندیویژگی هایی که بدانها اشاره شد ، زمینه ارزیابی سند ، متن و محتوای حدیث را تا حدود زیادی فراهم می سازند. اکنون ، کارشناسان حدیث می توانند با نقد و بررسی احادیث مربوط به هر موضوع ، در باره میزان صحّت و سقم آنها، اظهار نظر کنند و جمع بندی خود را از دیدگاه اسلام در آن موضوع ، ارائه نمایند ؛ امّا برای بهره برداری

.

۸ . نمایه سازی

بهتر و آسان ترِ عموم پژوهشگران از دانش نامه های حدیثی، بجز در مورد احادیثی که کاربرد تخصّصی ویژه ای دارند (مانند برخی احادیث فقهی) ، لازم است جمع بندی مورد نیاز عموم ، به عنوان «درآمد» یا «تحلیل»، در آغاز یا پایان هر مَدخل (موضوع) از دانش نامه افزوده گردد.

۸ . نمایه سازییک حدیث ، گاه حامل چندین پیام برای رشته های مختلف علوم است ، به گونه ای که برای انتقال آنها لازم است بارها در موضوعات مختلف ، و حتّی گاه در یک موضوع ، تکرار شود . این اقدام ، سبب می گردد که حجم دانش نامه ، غیر متعارف و مراجعه به آن ، خسته کننده و ملال آور گردد . علاوه بر این ، دریافت پیام های دقیق احادیث، برای عموم پژوهشگران ، دشوار است ؛ بلکه در بسیاری از موارد ، امکان پذیر نیست. نمایه سازی برای پیام های حدیث ، و نیز برنامه نویسی نرم افزاری برای نمایه ها ، می تواند علاوه بر حلّ این مشکل ، کاربرد احادیث را در رشته های مختلف علوم و فنون ، بسیار افزایش دهد. امّا باید توجه داشت که نمایه سازی برای حدیث ، کار هر پژوهشگری نیست . کسی می تواند برای حدیث ، نمایه بسازد که: اوّلاً پیام های حدیث را در یابد، که لازمه آن ـ چنان که توضیح دادیم ـ ، تخصّص در نقد حدیث و داشتن نور بصیرت است . ثانیا نیازهای پژوهشگران را در رشته های مختلف علومی که حدیث در باره آنها پیام دارد ، بداند که لازمه آن ، آشنایی کافی با آن رشته هاست. ثالثا از ذوق و ابتکار و ادبیّاتی برخوردار باشد که بتواند با کوتاه ترین و رساترین جملات و کمترین اضافات و تصرّفات ، پیام های حدیث را منتقل نماید. البته اجتماع همه این ویژگی ها در یک نفر ، آسان نیست و به همین دلیل، باید به

.

۹ . شناس نامه دار بودن احادیث

پنج. انگیزه تأسیس «دار الحدیث» و ویژگی های «دانش نامه قرآن و حدیث»

اشاره

صورت تشکیلاتی و جمعی، به این هدف رسید و به هر حال ، «ما لا یُدرَکُ کُلُّهُ لا یُترَکُ کُلُّهُ ؛ آنچه همه اش قابل دست یافتن نیست ، همه اش وا گذاشته نمی شود» .

۹ . شناس نامه دار بودن احادیثویژگی های گذشته ، مربوط به متن دانش نامه مطلوب است ؛ امّا شناس نامه حدیث ، در واقع ، پشتوانه علمی و تحقیقی چنین دانش نامه ای محسوب می شود. هدف از «طرح تدوین شناس نامه حدیث» ـ که از دیرباز در «دار الحدیث» مطرح بوده است ـ ، این است که برای هر یک از احادیث ، شناس نامه ای تهیّه شود که بیانگر همه خصوصیاتِ منبع ، سند و محتوای حدیث باشد و همچنین ، ریشه های آن را در قرآن یا سیره و سخن پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام یا تعالیم سایر انبیا و یا در اسرائیلیات نشان دهد ، و نیز موافقت یا مخالفت آن را با عقل و علم ، بیان کند و این ، البتّه کاری است کارستان و خدمتی است بزرگ به حدیث و قرآن ، و محصول آن، سرمایه فرهنگی عظیمی خواهد بود برای اسلام شناسی و ارائه اسلام ناب به جهانیان، که امیدوارم «پژوهشکده علوم و معارف حدیث» ، ⁽¹⁾در آینده ، توفیقِ به انجام رساندن آن را پیدا کند.

پنج. انگیزه تأسیس «دار الحدیث» و ویژگی های «دانش نامه قرآن و حدیث»از نخستین سال های ورودم به حوزه علوم دینی ، سخنان نورانی پیامبر اسلام و خاندان آن بزرگوار ، جاذبه خاصّی برای من داشت و ره نمودهای آنان در زمینه های اعتقادی ، اخلاقی و عرفانی ، به قدری برایم شیرین و جذّاب بود که از مطالعه آنها ، کمتر احساس خستگی می کردم. در همان ایّام ، احساس می کردم که احادیث اسلامی، در زمینه های یاد شده ، نه

.

جرقّه های نخستین

تنها در میان عموم مردم ، بلکه شاید در میان خواص و حوزه های علمیّه ، جایگاه شایسته خود را ندارند ، در حالی که حدیث ، بهترین وسیله برای تبلیغ دین و آشنا کردن مردم با اسلام ناب است . در گفتگوی عبد السلام هِرَوی با امام رضا علیه السلام می خوانیم : [قال علیه السلام :] رَحِمَ اللّهُ عَبداً أحیا أمرَنا . فَقُلتُ لَهُ: فَکَیفَ یُحیی أمرَکُم؟ قالَ: یَتَعَلَّمُ عُلومَنا و یُعَلِّمُهَا النّاسَ؛ فَإِنَّ النّاسَ لَو عَلِموا مَحاسِنَ کَلامِنا لَاتَّبَعونا . ⁽¹⁾[امام علیه السلام فرمود :] «خدایْ رحمت کناد بنده ای را که امر (امامت) ما را زنده بدارد!» . گفتم : چگونه امر (امامت) شما را زنده بدارد؟ فرمود : «علومِ ما را فرا گیرد و آن را به مردم بیاموزد ؛ زیرا مردم ، اگر زیبایی های سخن ما را می دانستند ، قطعا از ما پیروی می کردند» . باری، جاذبه سخنانِ نورانی پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام از یک سو ، و غربت این گوهرهای معنوی و غفلت جامعه از آنها ، از سوی دیگر ، مرا بر آن داشت که برای گسترش فرهنگ روایت و درایتِ حدیث ، هر قدر می توانم ، تلاش کنم.

جرقّه های نخستیندر سال ۱۳۴۶ ش / ۱۳۸۷ ق ، که در حوزه نجف ، مشغول تحصیل بودم ، با مراجعه به برخی از مجموعه های حدیثی ، آنچه را به نظرم جالب می رسید ، یادداشت می کردم؛ امّا هرگز فکر نمی کردم که این یادداشت ها چه برکاتی خواهند داشت و به کجا منتهی می شوند . در واقع ، آن یادداشت ها جرقّه های نورانی و مبارکی بودند که به برکت «باب

.

تألیف «میزان الحکمة»

حکمت پیامبر صلی الله علیه و آله »، ⁽¹⁾به چراغ پرفروغ میزان الحکمة ⁽²⁾تبدیل شدند و مشعل فروزان «مؤسّسه علمی ـ فرهنگی دار الحدیث» و مجموعه های مربوط به آن را افروختند که امیدوارم، به فضل خداوند منّان ، برکات آینده آن ، بسیار بیشتر از گذشته باشد.

تألیف «میزان الحکمة»ضمن مطالعه و کاوش در احادیث اسلامی ، دو نکته مهم ، نظر مرا به خود، معطوف داشتند که الهام بخش اصلی این جانب در تألیفاتم بودند و در نهایت نیز به تأسیس دار الحدیث انجامیدند: نکته اوّل ، ظرفیت بی نظیر قرآن و حدیث در پاسخگویی به نیازهای اعتقادی ، اخلاقی ، اجتماعی ، اقتصادی و سیاسی جامعه است ، به گونه ای که اگر حقیقتا برآیندِ صحیح آن به زبان روز برای مردم جهان بیان شود ، در عصر حاضر ، اسلام ، بیش از هر وقت دیگر ، هوادار خواهد داشت. نکته دوم، این که احادیث اسلامی ، مانند آیات قرآن ، مفسّر یکدیگرند و تنظیم احادیث به صورت موضوعی ، بخصوص در کنار ارائه موضوعیِ آیات قرآن ، علاوه بر آن که می تواند در تشخیص میزان صحّت و سقم احادیث (از جهت سند و درستی نقل و...) مؤثّر باشد ، موجب فهم دقیق ره نمودهای خداوند متعال و پیشوایان بزرگ اسلام و بهره گیری بهتر و گسترده تر از آنها نیز می شود و افزون بر این ، دسترس پژوهشگران و عموم علاقه مندان را به اسلام راستین ، آسان می سازد.

.

آغاز تألیف «میزان الحکمة»

استقبال پژوهشگران

این اقدام ، در مورد احادیث فقهی تقریبا انجام شده است ، هر چند تا نقطه مطلوب ، فاصله دارد ؛ امّا در خصوص احادیث غیر فقهی (اعم از : اعتقادی ، اخلاقی ، اجتماعی ، تاریخی و ...) که در عصر حاضر ، فوق العاده ضروری و مورد نیاز مردم اند ، تلاش های گذشته پژوهشگران مسلمان ـ که به طور انفرادی، به حق ، زحمت فراوان کشیده اند ـ ، به هیچ وجه ، پاسخگوی نیازهای جامعه امروز نیست. از سوی دیگر ، تألیف دانش نامه ای بر پایه قرآن و حدیث که بتواند پاسخگوی نیازهای جامعه امروز در زمینه های مختلف علمی و فرهنگی باشد ، در آن روزها برای من ، کار ساده ای نبود و شاید چیزی شبیه به رؤیا می نمود ؛ امّا جاذبه سخنان نورانی خدا ، پیامبر خدا و خاندان پیامبر ـ که نامشان بلندآوازه باد ـ ، مرا بر آن داشت که با بضاعتی اندک ، ولی با اراده ای استوار و با تمام توان ، در راه تحقّق این هدف بزرگ ، حرکت کنم.

آغاز تألیف «میزان الحکمة»در سال ۱۳۴۷ ش / ۱۳۸۸ ق ، در مدّت کوتاهی که به اتّهام اقدام علیه رژیم شاه در بازداشتگاه مشهد بودم ، برای بهره گیری از فرصت ، تصمیم گرفتم احادیثی را که در زمینه های مختلف به نظرم جالب می آید ، به صورت موضوعی تنظیم کنم . در واقع ، تألیف کتاب میزان الحکمة ، بدون آن که بدانم بعدها چنین نامی را برای آن انتخاب می کنم ، از آن جا آغاز شد ، و پس از بیرون آمدن از زندان ، مصمّم تر از گذشته ـ به شرحی که در مقدّمه آن نوشته ام ـ ، کار، ادامه یافت تا این که به یاری خداوند منّان ، در شب قدرِ بیست و سوم ماه مبارک رمضان ۱۴۰۵ هجری (۲۲/۳/۱۳۶۴ش) ، پایان یافت.

استقبال پژوهشگراندر سرآغاز میزان الحکمة آورده بودم که : «با همه سختی هایی که در راه فراهم آوردن

.

برکات «میزان الحکمة»

این کتابْ متحمّل شده ام ، هنوز در نیمه راه هستم و هنوز به هدف نهایی خود نرسیده ام» ، امّا نیاز به این سبْک نوشتار ، موجب گردید که این کتاب ـ با آن که از هدف مورد نظر این جانب، فاصله داشت ـ ، نه تنها در ایران ، بلکه در جهان اسلام ، به شدّت، مورد استقبال پژوهشگران قرار گیرد ، به گونه ای که تا کنون ، بارها متن عربی آن در ایران و لبنان ، و نیز بارها به همراه ترجمه فارسی ، در ایران ⁽¹⁾به چاپ رسیده است. همچنین ، متن عربی با ترجمه اردو در پاکستان، منتشر شده است . ⁽²⁾به علاوه ، منتخب میزان الحکمة نیز تدوین و مورد توجّه فوق العاده علاقه مندان واقع شده و تا کنون بارها طبع و نشر گردیده است . ⁽³⁾استقبالی این چنین از کتابی با آن حجم گسترده ، در نوع خود ، کم نظیر است و این باور را تأیید می کند که نوشتارهایی که بتوانند با شیوه ای نو و سهل الوصول ، نسل جدید را با معارف اصیل اسلام و آموزه های سازنده پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام آشنا کنند ، در عصر حاضر ، به شدّت، مورد نیازند و بی شک ، این واقعیت ، مسئولیت عالِمان متعهّد را مضاعف می نماید.

برکات «میزان الحکمة»در مقدّمه میزان الحکمة وعده داده بودم که «اگر زنده ماندم ، به یاری خدا ، در آینده ، نهایت کوشش خود را به کار خواهم گرفت تا آنچه را آغاز کرده ام ، به پایان برسانم» . پس از انتشار کتاب ـ که استقبال چشمگیری از آن شد ـ ، به تدریج ، در صدد به انجام رساندن وعده خود بر آمدم . مهم ترین اقداماتی که برای انجام گرفتن این وعده می بایست صورت می گرفتند ، عبارت بودند از:

.

تأسیس غیر رسمی «دار الحدیث»

۱ . مطالعه دقیق همه منابع روایی شیعه و اهل سنّت و یادداشت برداری از آنها ، ۲ . نمایه زنی یا موضوع بندیِ متون اسلامی ، اعم از قرآن و حدیث ، به صورت کاربردی و منطبق با نیازهای روز، در زمینه های مختلفِ : اعتقادی ، اخلاقی ، سیاسی ، اقتصادی ، فرهنگی ، تاریخی و ... ، ۳ . جمع بندی و تفسیر و تبیین احادیث اسلامی در زمینه های مختلف و حلّ مشکلات آنها و جدا ساختن صحیح آنها از ضعیف . بدیهی است که انجام دادن همه این کارها، از عهده یک نفر ساخته نبود ، خصوصا در آن ایّام که مسئولیت سنگین تأسیس وزارت اطّلاعات به من سپرده شده بود . از این رو ، تصمیم گرفتم برای تکمیل میزان الحکمة ، از همکاریِ شماری از دانش آموختگان جوان و باانگیزه حوزه علمیّه قم، استفاده کنم و برکات این مجموعه مبارک ، از همین نقطه آغاز شد.

تأسیس غیر رسمی «دار الحدیث»کارِ جمعی و تشکیلاتی برای تکمیل میزان الحکمة ، به بودجه و امکانات نیاز داشت . هزینه شروع کار را از امام خمینی ـ رضوان اللّه تعالی علیه ـ گرفتم ⁽¹⁾و زیرزمین خانه خودم (در قم) را محلّ کار قرار دادم و کتاب های کتاب خانه شخصی ام را برای استفاده محقّقان ، به آن جا منتقل کردم و نام مؤسّسه را «دار الحدیث» نهادم. باری، «مؤسّسه علمی ـ فرهنگی دار الحدیث»، در آغاز ، با هدف تکمیل کتاب میزان الحکمة ، با امکانات اندکی که اشاره شد و با همکاری شماری از فضلای جوان حوزه علمیّه قم ، در سال ۱۳۶۶ ش ، به طور غیر رسمی فعّالیت خود را شروع کرد.

.

افتتاح رسمی «دار الحدیث»

افتتاح رسمی «دار الحدیث»به تدریج ، به فضل خداوند متعال ، همکاران شایسته ای جذب «دار الحدیث» شدند و مکان نسبتا مناسبی برای توسعه فعّالیت ها تهیّه شد و سرانجام ، در ۲۲ آبان ماه ۱۳۷۴ ، مقارن با بیستم جمادی ثانی ۱۴۱۶ ، زادروزِ میلاد فرخنده حضرت فاطمه علیهاالسلام ، «مؤسّسه علمی ـ فرهنگی دار الحدیث»، با پیام مقام معظّم رهبری، آیة اللّه خامنه ای ، افتتاح گردید . ۱

.

نگارشِ «دانش نامه قرآن و حدیث»

نگارشِ «دانش نامه قرآن و حدیث»اشاره شد که نگارشِ این دانش نامه ، هم زمان با تأسیس «دار الحدیث»، با هدف تکمیل میزان الحکمة و بر پایه همان مَدخل ها (و البته نه محدود به آنها) و با همان ترتیب موضوعی ـ الفبایی (بر اساس ریشه عربی کلمات) آغاز گردید. به همین دلیل، مجلّدات نخستین آن ـ که از ۱۳۸۴ش ، به تدریج منتشر شدند ـ ، نام دانش نامه میزان الحکمة بر خود داشتند؛ امّا به دلیل تفاوت های کمّی و کیفی فراوانِ این کتاب با میزان الحکمة، پس از پایان یافتن حرف «باء» (اتمام تألیف مدخل «بیعت»)، به نظر رسید که نام یاد شده ، در تبیین این محتوا بسیار نارساست. از این رو، پس از بررسی های فراوان، در آستانه انتشار ویرایش دوم، نام دانش نامه قرآن و حدیث، برای آن، انتخاب گردید. ⁽¹⁾این نکته نیز شایسته یادآوری است که این دانش نامه، از ویژگی های هفتگانه ای که برای دانش نامه مورد نیاز امروز بر شمردیم، پنج ویژگی را بالفعل داراست و تنها از «نمایه» و «شناس نامه حدیث» ، برخوردار نیست. نمایه را به خواست

.

خداوند، در پایان دانش نامه، تدوین و منتشر می کنیم؛ ولی تدوین شناس نامه احادیث، کار بزرگی است که دار الحدیث، امیدوار است در آینده ای نه چندان دور، آن را آغاز کند. گفتنی است که مَدخل هایی از دانش نامه قرآن و حدیث، به فراخور نیاز و زمانه (و البته پس از تکمیل و نهایی شدن)، پیش از این، به صورت مستقل، منتشر شده اند، مانند: فرهنگ نامه آرزو (الأمل)، فرهنگ نامه ادب (الأدب)، حکمت نامه کودک (الطفل)، حکمت نامه جوان (الشباب)، انسان شناسی (الإنسان) و... ، که این رَوَند، به یاری خدا، پس از این نیز ادامه خواهد یافت. همچنین گفتنی است که از آغاز تأسیس «دار الحدیث» تا کنون، در کنار دانش نامه قرآن و حدیث، دانش نامه های دیگری نیز ـ که آنها هم از قرآن و حدیث، بُن مایه گرفته اند ـ ، در این مؤسّسه نگارش یافته اند که به دلیل ویژه بودن هویّتشان، به صورت مستقل (و البتّه به همراه «نمایه»)، منتشر شده اند ، مانند: دانش نامه عقاید اسلامی ، حکمت نامه پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله ، دانش نامه امیر المؤمنین علیه السلام ، دانش نامه امام حسین علیه السلام و دانش نامه احادیث پزشکی. شماری از آنها نیز در دست تدوین اند که در آینده در اختیار پژوهشگران قرار خواهند گرفت، از جمله: دانش نامه امام مهدی علیه السلام . لازم می دانم از همه فضلا و پژوهشگران و دیگر برادران عزیزی که مرا در تحقیق ، تدوین، ویرایش، آماده سازی و نشر این دانش نامه یا رفع اشکالات و نقایص آن، یاری داده اند و می دهند و نیز همه کسانی که در آینده در تکمیل آن، سهیم خواهند شد، صمیمانه سپاس گزاری نمایم. همچنین از مترجم توانمند، جناب آقای حمیدرضا شیخی ـ که ترجمه بسیاری از آثار «دار الحدیث» به قلم شیوای ایشان است ـ ، تقدیر و تشکر دارم و از خداوند منّان، در این شب پر برکت ـ که شب نزول قرآن بر قلب منوّر خاتم پیامبران است ـ ، برای همه آنان پاداشی در خور فضل

.

و بزرگواری حضرتش مسئلت می نمایم و از او عاجزانه می خواهم که توفیق تکمیل این اثر را به ما عنایت فرماید، که او بر هر کاری تواناست، و اجابت این دعا، در این شب بزرگ، از فضل و بزرگواری اش دور نیست! ربّنا! تقبّل منّا، إنّک أنت السمیع العلیم، بحقّ محمد و آله الطاهرین! آمینَ ربَّ العالمین! محمد محمدی ری شهری شب ۲۳ ماه مبارک رمضان ۱۴۳۱ ۱۱ شهریور ۱۳۸۹

.

درآمد

اشاره

درآمداسلام ، برنامه سعادت ، رفاه و تکامل مادّی و معنوی همه انسان هاست. قرآن کریم ، تصریح می فرماید که پیوند با خدا و پیروی از آیینی که آفریدگار هستی ، مردم را بدان دعوت کرده ، ضامن سعادت دنیا و آخرت انسان است: «مَّن کَانَ یُرِیدُ ثَوَابَ الدُّنْیَا فَعِندَ اللَّهِ ثَوَابُ الدُّنْیَا وَالْاخِرَةِ . ⁽¹⁾هر کس پاداش دنیا را می خواهد ، پاداش دنیا و آخرت، نزد خداست» . قرآن، تأکید می کند که اگر این برنامه در زندگی اجتماعی انسان به اجرا در آید ، برکات خداوند، از هر سو ، جامعه بشر را فرا خواهند گرفت و انسان ، نه تنها در آخرت ، بلکه در دنیا، به زندگی آرمانی خود ، دست خواهد یافت: «وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَی ءَامَنُواْ وَاتَّقَوْاْ لَفَتَحْنَا عَلَیْهِم بَرَکَاتٍ مِّنَ السَّمَآءِ وَالأَْرْضِ . ⁽²⁾و اگر مردم شهرها ایمان آورده و به تقوا گراییده بودند ، قطعا برکاتی از آسمان و زمین بر ایشان می گشودیم» . امام علی بن ابی طالب علیه السلام ، تأثیر برنامه های سازنده اسلام را در رسیدن بشر به جامعه آرمانی ، بر پایه آنچه در نهج البلاغه آمده، این گونه تصویر می نماید: اِعلَموا ـ عِبادَ اللّهِ ـ أنَّ المُتَّقینَ ذَهَبوا بِعاجِلِ الدُّنیا وَ آجِلِ الآخِرَةِ، فَشارَکوا أهلَ الدُّنیا

.

فی دُنیاهُم، وَ لَم یُشارِکهُم أهلُ الدُّنیا فی آخِرَتِهِم، سَکَنُوا الدُّنیا بِأَفضَلِ ما سُکِنَت، وَ أکَلوها بِأَفضَلِ ما اُکِلَت، فَحَظوا مِنَ الدُّنیا بِما حَظِیَ بِهِ المُترَفونَ، وَ أخَذوا مِنها ما أخَذَهُ الجَبابِرَةُ المُتَکَبِّرونَ، ثُمَّ انقَلَبوا عَنها بِالزّادِ المُبَلِّغِ وَ المَتجَرِ الرّابِحِ. ⁽¹⁾بدانید ـ ای بندگان خدا ـ که پرهیزگاران ، دنیای امروز و فردای آخرت[ ، هر دو ]را بردند . با مردم دنیا در دنیایشان شریک شدند ؛ امّا اهل دنیا در آخرت آنها شریکشان نگشتند . در دنیا به بهترین وجه ، سکونت کردند و از دنیا به بهترین شکل خوردند ، و از دنیا ، همان گونه برخوردار شدند که رفاهمندان ، برخوردار شدند ، و از آن، همان بر گرفتند که حکمرانانِ گردن فراز ، بر گرفتند . آن گاه از دنیا با توشه رساننده [به مقصد ]و تجارتی سودمند ، رفتند . برنامه جامع و کامل خداوند برای زندگی انسان ، در قالب کتاب خدا و سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله عرضه شده است. در بخشی از این برنامه که «قرآن» نام دارد ، لفظ و معنا، هر دو، از خداوند متعال است و در بخش دیگری که «سنّت» نامیده می شود ، ⁽²⁾هر چند الفاظ ، از پیامبر صلی الله علیه و آله اند، امّا بی تردید ، محتوا، از جانب حق تعالی است؛ چرا که در باره رسول گرامی خویش فرمود: «وَ مَا یَنطِقُ عَنِ الْهَوَی * إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْیٌ یُوحَی . ⁽³⁾و از سرِ هوس، سخن نمی گوید . این (قرآن)، بجز وحی ای که وحی می شود ، نیست» . به تصریح قرآن کریم ، پیامبر خدا ، علاوه بر تبلیغ وحی ، مأمور تبیین آن نیز بود: «وَ أَنزَلْنَآ إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ . ⁽⁴⁾

.

و این قرآن را به سوی تو فرود آوردیم ، تا برای مردم ، آنچه را به سوی ایشان نازل شده است ، توضیح دهی» . و از آن رو که پیامبر صلی الله علیه و آله ، در تبلیغ و تبیین وحی ، عقلاً و نقلاً مصون از خطاست ، قرآن ، اطاعت از او را اطاعت از خداوند متعال شمرده است: «مَّن یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ . ⁽¹⁾هر کس ، پیامبر را اطاعت کند ، خداوند را اطاعت کرده است» . بدین سان ، پیامبر عظیم الشأن اسلام ، در دوران کوتاه ، امّا پُربار زندگی خود ، اصول برنامه جامعِ خوبْ زندگی کردن را ارائه نمود و از این رو، بر پایه روایت ثقة الإسلام کلینی ، در حَجّة الوداع ، ضمن سخنانی خطاب به مردم حاضر فرمود: یا أیُّهَا النّاسُ! وَاللّهِ ما مِن شَی ءٍ یُقَرِّبُکُم مِنَ الجَنَّةِ و یُباعِدُکُم مِنَ النّارِ إلّا و قَد أمَرتُکُم بِهِ، وَ ما مِن شَی ءٍ یُقَرِّبُکُم مِنَ النّارِ وَ یُباعِدُکُم مِنَ الجَنَّةِ إلّا وَ قَد نَهَیتُکُم عَنهُ. ⁽²⁾ای مردم! به خدا سوگند ، هیچ چیزی نیست که شما را به بهشت، نزدیک و از دوزخ ، دور گرداند ، مگر این که شما را به آن، فرمان دادم ، و هیچ چیزی نیست که شما را به آتش ، نزدیک و از بهشت، دور گرداند ، مگر این که شما را از آن، نهی کردم . بنا بر این ، حدیث شناسی و آشنایی با سنّت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ، برای همه مسلمانان ، بویژه برای پژوهشگرانی که می خواهند برنامه های سازنده اسلام را در زمینه های اعتقادی ، اخلاقی و عملی ، از قرآن و سنّتْ استخراج کرده ، در مقاطع مختلف تاریخ ، به جامعه ارائه نمایند ، ضرورتی قطعی و اجتناب ناپذیر است.

.

دانش نامه قرآن و حدیث ، تلاشی است متواضعانه و گسترده در جهت غبارروبی از چهره نورانی سنّت ، و زمینه سازی برای دستیابی همگان (و بخصوص محقّقان) به ره نمودهای سازنده اسلام ، و گسترش فرهنگ اسلام ناب ـ که همان اسلامِ مبتنی بر آموزه های راستین قرآن و حدیث است ـ . پیش از ورود به متن دانش نامه، چند مطلب را به اختصار، بیان می کنیم: ۱. جایگاه قرآن در حوزه معرفت دینی، ۲. جایگاه حدیث در حوزه معرفت دینی، ۳. پیش نیازهای حدیث شناسی، ۴. مراحل تحقیق و تدوین این دانش نامه .

.

(۱) جایگاه قرآن در حوزه معرفت دینی

۱. اصالت

(۱)جایگاه قرآن در حوزه معرفت دینیجایگاه قرآن در حوزه معرفت دینی را می توان از اوصاف و ویژگی هایی که این کتاب برای خود ذکر کرده، فهمید؛ اوصافی از قبیل: نور، بیان، تبیان، شفا، رحمت، هدایت و ... ، همچنان که می توان این جایگاه را از تعابیر پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام در باره قرآن و تعامل آنان با این کتاب، به دست آورد؛ تعابیری از قبیل: عَهدُ اللّه ، حَبلُ اللّه و ... . ⁽¹⁾و یا سخنانی از این قبیل: فَإِذَا الْتَبَسَت عَلَیکُمُ الْفِتَنُ کَقِطَعِ اللَّیلِ الْمُظلِمِ، فَعَلَیکُم بِالْقُرآنِ. ⁽²⁾آن هنگام که فتنه ها، شما را چون پاره های شب تار در بر گرفتند، بر شما باد به قرآن! بر پایه آنچه یاد شد، می توان گفت که قرآن کریم، دارای شش ویژگی است که پایه و اساس جایگاه این کتاب را در اسلام، تشکیل می دهند. البتّه می توان موارد دیگری را نیز بر این شش ویژگی افزود؛ ولی اُمّهات و اصول آنها همین مواردند:

۱. اصالتقرآن کریم، اصلی ترین منبع دینی و سرچشمه اصیل معارف اعتقادی، اخلاقی و

.

۲. تحریف ناپذیری

۳. جامعیّت

عملی اسلام است؛ زیرا: ۱. این کتاب آسمانی، معجزه جاوید پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله و معتبرترین سند رسالت ایشان و بلکه همه انبیای الهی است؛ ۲. اصلی ترین دلیل حُجّیت سنّت، قرآن است؛ ۳. معارفی که از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و یا اهل بیت ایشان صادر شده اند، ریشه در قرآن دارند. ⁽¹⁾۴. قرآن، معیار تشخیص صحت گزارش های حاکی از سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام است. بر همین اساس ، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در حدیث متواتر ثقلین ، قرآن را بزرگ ترین امانت رسالت و «ثقل اکبر» نامیده است .

۲. تحریف ناپذیریدومین ویژگی قرآن، آن است که در طول زمان، دستْ خوشِ دگرگونی و تغییر (از قبیل افزودنی یا کاستنی) نشده است. نازل کننده این کتاب، خود، بدین موضوع، گواهی داده است: «إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ . ⁽²⁾ماییم که ذکر (قرآن) را نازل کردیم و ما نیز نگهبان آن خواهیم بود» . تاریخ مسلمانان و تلاش های صورت گرفته در حفظ، کتابت و قرائت قرآن کریم و دیگر دلایل مصونیت قرآن از تحریف ⁽³⁾نیز بر این موضوع ، شهادت می دهند.

۳. جامعیّتقرآن، در حوزه رسالت خود، جامع است و از بیان هیچ چیزی که در هدایت انسان

.

نقش داشته باشد، فرو گذار نکرده است: «تِبْیَانًا لِّکُلِّ شَیْ ءٍ. ⁽¹⁾تبیین کننده هر چیزی است» . گذشته از آیات قرآنی، پیامبر صلی الله علیه و آله و اوصیای ایشان نیز بر این موضوع، شهادت داده اند. بزرگ ترین قرآن شناس ، یعنی پیامبر خدا ـ که گیرنده وحی است ـ ، در حدیثی، در باره جامعیّت این کتاب آسمانی ، چنین می فرماید : هُوَ الدَّلیلُ یَدُلُّ عَلَی السَّبیلِ ، وَ هُوَ کِتابُ تَفصیلٍ وَ بَیانٍ وَ تَحصیلٍ ، هُو الفَصلُ لیسَ بالهَزلِ ، وَ لَهُ ظَهرٌ وَ بَطنٌ ، فَظاهِرُهُ حُکمُ اللّهِ وَ باطِنُهُ عِلمُ اللّهِ تعالی ، فَظاهِرُهُ وَثیقٌ ، وَ باطِنُهُ عَمیقٌ ، لَهُ تُخومٌ ، وَ علی تُخومِهِ تُخومٌ ، لا تُحصی عَجائبُهُ وَ لا تُبلی غَرائِبُهُ ، فیهِ مَصابیحُ الهُدی وَ مَنارُ الحِکمَةِ ، وَ دلیلٌ علَی المَعرِفَةِ لِمَن عَرَفَ النَّصَفَةَ . ⁽²⁾قرآن، ره نمایی است که راه را نشان می دهد. قرآن، کتاب تفصیل و روشنگری و تحصیل [حقایق] است. جداکننده میان حق و باطل است و شوخی بردار نیست. ظاهری دارد و باطنی. ظاهرش حکم [و دستور] خداست و باطنش علم خداوند متعال. پس ظاهر آن، محکم و استوار است و باطنش ژرفایی دارد و ژرفایش نیز ژرفایی دارد. شگفتی هایش بی شمارند و عجایب و غرایبش کهنه و تمام نمی شوند. چراغ های هدایت و پرتوگاه های حکمت، در قرآن اند. و برای کسی که انصاف داشته باشد، راه نمایی به سوی معرفت و شناخت است. امیر مؤمنان علیه السلام ـ که پس از پیامبر صلی الله علیه و آله آشناترین انسان با معارف والا و سازنده کتاب الهی است ـ ، در حدیثی، قرآن را چنین توصیف فرموده است : ثُمَّ أنزَلَ عَلَیهِ الکِتابَ نوراً لا تُطفَأُ مَصابیحُهُ ، وَ سِراجا لا یَخبو تَوقُّدُهُ ، وَ بَحرا لا یُدرَکُ تَعرُهُ ، وَ مِنهاجا لا یُضِلُّ نَهجُهُ ، وَ شُعاعا لا یُظلِمُ ضَوؤُهُ ، وَ فُرقانا لا یَخمَدُ

.

بُرهانُهُ ، و تِبیانا لا تُهدَمُ أرکانُهُ ، وَ شِفاءً لا تُخشی أسقامُهُ ، وَ عِزّا لا تُهزَمُ أنصارُهُ ، وَ حَقّا لا تُخذَلُ أعوانُهُ . فَهُوَ مَعدِنُ الإیمانِ وبُحبوحَتُهُ ، و یَنابیعُ العِلمِ و بُحورُهُ ، و رِیاضُ العَدلِ و غُدرانُهُ ، و أثافِیُّ الإِسلامِ و بُنیانُهُ ، و أودِیةُ الحَقِّ و غیطانُهُ ، و بَحرٌ لا یَنزِفُهُ المُستَنزِفونَ ، و عُیونٌ لا یُنضِبُها الماتِحونَ ، و مَناهِلُ لا یَغیضُها الوارِدونَ ، و مَنازِلُ لا یَضِلُّ نَهجَها المُسافِرونَ ، و أعلامٌ لا یَعمی عَنها السّائِرونَ ، و آکامٌ لا یَجوزٌ عَنها القاصِدونَ . جَعَلَهُ اللّهُ رِیّاً لِعَطَشِ العُلَماءِ ، و رَبیعاً لِقُلوبِ الفُقَهاءِ ، و مَحاجَّ لِطُرُقِ الصُّلَحاءِ ، و دَواءً لَیسَ بَعدَهُ داءٌ و نورا لَیسَ مَعَهُ ظُلمَةٌ ، و حَبَلاً وَثیقا عُروَتُهُ ، و مَعقِلاً مَنیعا ذِروَتُهُ ، و عِزّا لِمَن تَوَلاّهُ ، و سِلما لِمَن دَخَلَهُ ، و هُدیً لِمَنِ ائتَمَّ بِهِ ، و عُذرا لِمَنِ انتَحَلَهُ ، و بُرهانا لِمَن تَکَلَّمَ بِهِ ، و شاهِدا لِمَن خاصَمَ بِهِ ، و فَلجا لِمَن حاجَّ بِهِ ، و حامِلاً لِمَن حَمَلَهُ ، وَ مَطِیَّةً لِمَن أعمَلَهُ ، و آیَةً لِمَن تَوَسَّمَ ، و جُنَّةً لِمَنِ استَلأَمَ ، و عِلما لِمَن وَعی ، و حَدیثا لِمَن رَوی ، و حُکما لِمَن قَضی . ⁽¹⁾سپس کتاب را بر او فرو فرستاد ، و آن ، نوری است که چلچراغ هایش خاموش نمی شوند . چراغی است که شعله اش فروکش نمی کند . دریایی است که به ژرفایش نمی توان رسید . شاه راهی است که پیمودنش [آدمی را] به گم راهی نمی کشانَد . شعاعی است که پرتو آن ، به تاریکی نمی گراید . فرقانی (/ سنجه ای برای حق و باطل) است که بُرهانش ، خاموش [و باطل] نمی گردد . بنای روشنگری است که ارکانش ، فرو نمی ریزند . درمانی است که بیم بازگشت بیماری ها در آن نمی رود . قدرتی است که هوادارانش شکست نمی خورند و حقّی است که یارانش ، تنها و بی یاور، گذاشته نمی شوند . پس قرآن ، معدن ایمان و کانون آن است ، و چشمه های دانش و دریاهای آن ، و بوستان های عدل و آبگیرهای آن ، و پایه های اسلام و بنیان آن ، و درّه های حق و

.

۴ . جاودانگی

دشت های آن است . دریایی است که هر چه از آن آب بر دارند، آبش تمام نمی شود ، و چشمه هایی است که هر اندازه از آنها آب بکشند ، خشک نمی شوند . آبشخورهایی است که هر اندازه وارد شوندگان از آنها بنوشند ، آبشان کاستی نمی گیرد ، و منزلگاه هایی است که مسافران ، راه آنها را گم نمی کنند ، و نشانه هایی است که از چشم رهپویان ، پوشیده نمی مانند ، و پُشته هایی است که روندگان ، نمی توانند از آنها بگذرند . خداوند ، آن را سیراب کننده عطشِ دانشوران ، و بهارِ دل های دانایان ، و شاه راه نیکان قرار داده است ، و دارویی که پس از آن ، دردی نمی ماند ، و نوری که هیچ تاریکی ای با آن نیست ، و ریسمانی که گِره هایش استوار است ، و قلعه ای که ستیغ آن ، بلند [ و دست نایافتنی] است ، و برای کسی که آن را حامی خویش گیرد ، [ مایه] عزّت [ و قدرت] ، و برای کسی که به آن وارد شود، [ مایه ]سلامت ، و برای کسی که از آن پیروی کند، هدایت ، و برای کسی که خود را به آن نسبت دهد، عذر ، و برای کسی که با آن سخن گوید ، برهان ، و برای کسی که به وسیله آن ستیزه کند ، گواه ، و برای کسی که با آن استدلال کند، [ مایه ]پیروزی ، و برای کسی که به آن عمل کند ، نگه دارنده، و برای کسی که آن را به کار وا دارد ، مَرکب، و برای کسی که نشانه جوید، نشانه ، و برای کسی که سپر بخواهد ، سپر ، و برای کسی که فرا بگیرد ، دانش ، و برای کسی که روایت کند ، خبر ، و برای کسی که داوری کند ، حُکم .

۴ . جاودانگییکی از برجسته ترین نکاتی که در احادیث پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام در تبیین جایگاه قرآن در اسلام مورد تأکید قرار گرفته ، تداوم حیات و جاودانگی این کتاب آسمانی است . در حدیثی از امام باقر علیه السلام آمده است : إنَّ القُرآنَ حَیٌّ لا یَموتُ ، وَ الآیَةَ حَیَّةٌ لا تَموتُ ، فَلَو کانَتِ الآیَةُ إذا نَزَلَت فِی الأَقوامِ ماتوا ماتَتِ الآیَةُ ، لَماتَ القُرآنُ ، و لکِن هِیَ جارِیَةٌ فِی الباقینَ کَما جَرَت فِی

.

۵ . طراوت

الماضینَ . ⁽¹⁾قرآن، زنده است و نمی میرد، و آیه[های آن] نیز زنده اند و نمی میرند ؛ زیرا اگر آیه ای که در باره اقوامی نازل شده است ، با مُردن آنها می مُرد، قرآن نیز مُرده بود ؛ بلکه قرآن ، در میان آیندگان ، جاری است ، همچنان که در میان گذشتگان ، جاری بود. همچنین از امام صادق علیه السلام گزارش شده است که : إنَّ القُرآنَ حَیٌّ لَم یَمُت ، وَ إنَّهُ یَجری کَما یَجرِی اللَّیلُ وَ النَّهارُ ، وَ کَما تَجرِی الشَّمسُ وَ القَمَرُ ، وَ یَجری عَلی آخِرِنا کَما یَجری عَلی أوَّلِنا . ⁽²⁾قرآن ، زنده است و نمی میرد و هماره [در همه زمان ها] جاری است ، چنان که شب و روز ، و خورشید و ماه ، در جریان اند، و همچنان که بر اوّلین کسانِ ما جاری بوده ، بر آخرین کسان ما نیز جاری است. این سخن ، بدین معناست که معارفی که قرآن در زمینه جهان شناسی و انسان شناسی ارائه می کند و برنامه هایی که برای سعادت انسان دارد ، منطبق با معیارهای عقلی و علمی ، و نیازهای فطری انسانهاست و از این رو، اختصاص به زمان خاصی ندارد؛ بلکه در طول زمان، زنده و جاوید است .

۵ . طراوتممکن است چیزی ، سال ها زنده بماند، ولی در طول زمان، کهنه و فرسوده شود و تازگی و شادابی خود را از دست بدهد ؛ اما قرآن ، علاوه بر این که همیشه زنده است ، هیچ گاه کهنه و فرسوده نمی شود ؛ بلکه همواره نو و باطراوت است ، چنان که در گزارشی از پیامبر صلی الله علیه و آله آمده است :

.

۶. داشتن بُطون و لایه های معنایی

کَلامُ اللّهِ جَدیدٌ غَضٌّ طَرِیٌّ . ⁽¹⁾کلام خدا، همواره نو و تازه و با طراوت است. در روایتی دیگر آمده است که شخصی از امام صادق علیه السلام پرسید : ما بالُ القُرآنِ لا یَزدادُ عِندَ النَّشرِ وَ الدِّراسَةِ إلّا غَضاضَةً؟ چرا قرآن ، هر چه بیشتر منتشر و مطالعه می شود ، بر تازگی و طراوت آن ، افزوده می شود؟ امام علیه السلام در پاسخ او فرمود : لِأَنَّ اللّهَ لَم یُنزِلهُ لِزَمانٍ دونَ زَمانٍ ، و لا لِناسٍ دونَ ناسٍ ، فَهُو فی کُلِّ زَمانٍ جَدیدٌ ، و عِندَ کُلِّ قَومٍ غَضٌّ ، إلی یَومِ القِیامَةِ . ⁽²⁾چون خداوند ، آن را برای زمانی خاص و مردمی خاص ، فرو نفرستاده است. به همین دلیل، قرآن ، در هر زمانی ، نو، و برای هر مردمی ، تا روز قیامت، تازه است . این ویژگی، حاکی از آن است که معارف قرآن ، لایه های عمیق و متعدّدی دارند که در مقاطع مختلف تاریخ، کشف می شوند و مورد بهره برداری قرار می گیرند. البته هر کسی ، قادر به کشف معارف عمیق و حقایق دقیق قرآن نیست؛ بلکه تنها کسانی از این توانایی برخوردارند که از نظر علمی و عملی، شایستگی های لازم را داشته باشند .

۶. داشتن بُطون و لایه های معناییقرآن، به سان متنِ دست نوشته آدمی نیست که هر چه قدر عمیق باشد، باز هم بتوان به عمق و کنه آن رسید. قرآن، سخن خداوند حکیمِ دانا و بی نهایت است که عالَم و آدم را آفرید و از اعماق وجود هستی، آگاه است. حقیقت و اعتبار، دست اوست .

.

ذهن و عین، در اختیار اوست. مکتوب و مخلوق، ازآن اوست. خداوند، بر پایه این حکمت و دانایی، کتابش را چنان منظّم ساخته که جز او و آن که او بخواهد نتواند به کنه آن برسد. این، همان چیزی است که از آن به «بطون قرآن» یا «لایه های معنایی قرآن» ⁽¹⁾و نیز «حقایق قرآنی» یاد می شود . در حدیثی از امام باقر علیه السلام آمده است : إنَّ لِلقُرآنِ بَطنا ، وَ لِلبَطنِ بطنا . ⁽²⁾قرآن ، باطنی دارد و باطن آن هم باطنی دارد . و در حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود : إنَّ لِلقُرآنِ ظَهرا وَ بَطنا ، وَ لِبَطنِهِ بَطنٌ إلی سَبعَةِ أبطُنٍ . ⁽³⁾قرآن ، ظاهری دارد و باطنی، و باطن آن هم باطنی دارد ، تا هفت بطن (لایه درونی) . این حدیث از امام علی علیه السلام نیز به لایه ها و بطون معانی قرآن اشاره دارد : إنَّ کِتابَ اللّهِ عَلی أربَعَةِ أشیاءَ: عَلَی العِبارَةِ، وَ الإِشارَةِ، وَ اللَّطائِفِ، وَ الحَقائِقِ؛ فَالعِبارَةُ لِلعَوامِّ، وَ الإِشارَةُ لِلخَواصِّ، وَ اللَّطائِفُ لِلأَولِیاءِ، وَ الحَقائِقُ لِلأَنبِیاءِ . ⁽⁴⁾همانا کتاب خدا، بر چهار چیز [، قابل تقسیم] است : بر عبارت ، اشارت ، لطایف و حقایق . عبارت ، برای عوام است ، اشارت برای خواص ، لطایف برای اولیا ، و حقایق برای انبیا . توضیح این مراتب را در ضمن بحث بعدی (جایگاه سنّت در حوزه معرفت دینی) خواهیم آورد .

.

(۲) جایگاه سنّت در حوزه معرفت دینی

یک. معنای سنّت

اشاره

(۲)جایگاه سنّت در حوزه معرفت دینیبی شک ، قرآن کریم ، اساس و مبدأ اصلی معرفت دینی در اسلام است ؛ امّا این که : آیا معارف دینی را مستقیما می توان از قرآن دریافت کرد یا باید از طریق سنّت ، به معارف قرآن دست یافت ؟ آیا قرآن به تنهایی می تواند نیازهای امّت اسلامی به معارف دینی را تأمین کند یا در کنار سنّت ، پاسخگوی نیازهای انسان است؟ و در یک جمله : سنّت، چه نقش مستقل یا غیر مستقلّی در حوزه معرفت دینی دارد؟ این پرسش ها و پرسش های مشابه، نیاز به بحث و بررسی دارند؛ امّا پیش از پرداختن به پاسخ آنها، لازم است نخست، مقصود خود را از «سنّتْ» شرح دهیم و سپس جایگاه آن را در ارتباط با قرآن و نیز معرفت دینی بیان کنیم. از این رو، مباحث خود را در دو قسمت بیان می کنیم.

یک. معنای سنّتسنّت ، در لغت، به معنای سیره و طریقت است و در اصطلاح علم حدیث ، به: قول ، فعل و تقریرِ پیامبر خدا و اهل بیت آن بزرگوار ، اطلاق می شود . ⁽¹⁾

.

تعمیم معنای «سنّت» به احادیث اهل بیت علیهم السلام

الف - وجوب تمسّک به اهل بیت علیهم السلام

گفتنی است که این، تعریفی است که پیروان اهل بیت علیهم السلام از سنّت دارند؛ امّا نزد اهل سنّت ، اصطلاح «سنّت»، به معنای: قول ، فعل و تقریر پیامبر اسلام است .

تعمیم معنای «سنّت» به احادیث اهل بیت علیهم السلامبرای اثبات مرجعیت علمی و دینی اهل بیت علیهم السلام و حجّیتِ قول و فعل و تقریر آنان (همانند پیامبر صلی الله علیه و آله ) و تعمیم سنّت به احادیثی که از اهل بیت علیهم السلام نقل می شود ، دلایل فراوانی از کتاب خدا و سخنان پیامبر خدا وجود دارد که پرداختن به همه آنها در این مقال نمی گنجد . ⁽¹⁾در این جا تنها به سه دلیل روشن اشاره داریم :

الف ـ وجوب تمسّک به اهل بیت علیهم السلاماحادیثی که بر وجوب تمسّک به اهل بیت علیهم السلام دلالت دارند ، متواتر معنوی اند که قطعی ترین آنها از نظر سند و روشن ترینشان از نظر دلالت ، «حدیث ثَقَلَین» است. در این حدیث ، پیامبر خدا ، اهل بیت خود را «همتای قرآن» به مردم معرّفی می کند و مکرّر تأکید می فرماید که تمسّک به قرآن و عترت، در کنار هم ، مانع از گم راهی امّت اسلامی پس از وی خواهد شد: إنّی تارِکٌ فیکُم ما إن تَمَسَّکتُم بِهِ لَن تَضِلّوا بَعدی، أحَدُهُما أعظَمُ مِنَ الآخَرِ؛ کِتابَ اللّهِ حَبلٌ مَمدودٌ مِنَ السَّماءِ إلَی الأَرضِ، و عِترَتی أهلَ بَیتی، و لَن یَتَفَرَّقا حتّی یَرِدا عَلَیَّ الحَوضَ . ⁽²⁾من در میان شما چیزی بر جای می گذارم که تا وقتی بدان چنگ زنید ، هرگز ، پس از من ، گم راه نخواهید شد . یکی از این دو باعظمت تر از دیگری است : کتاب خدا

.

ب - دانش أهل بیت علیهم السلام ، دانش پیامبرصلی الله علیه وآله است

که ریسمانی است کشیده شده از آسمان به زمین ـ و [دومْ] عترت که همان اهل بیت من اند . این دو، هرگز از یکدیگر جدا نمی شوند تا آن گاه که در کنار حوض [کوثر] بر من درآیند . نخستین پیام روشن این حدیث و سایر احادیثی که بر وجوب تمسّک مسلمانان به اهل بیت علیهم السلام دلالت دارند ، ⁽¹⁾مرجعیت علمی و دینی آنان و حجّیت ره نمودهایشان در کنار قرآن و ره نمودهای پیامبر اسلام است.

ب ـ دانش اهل بیت علیهم السلام ، دانش پیامبر صلی الله علیه و آله استدلیل دوم بر مرجعیت علمی و دینی اهل بیت علیهم السلام ، روایاتی است که دلالت دارند بر این که آنان ، وارث دانش پیامبر خدا ، بلکه وارث علوم همه انبیای الهی اند . ⁽²⁾این روایات نیز فوق حدّ «استفاضه» اند و شاید متتبّع ، بتواند «تواتر معنوی» آنها را اثبات نماید و به هر حال ، صدور مضمون آنها از پیامبر صلی الله علیه و آله ، قطعی است . به نمونه هایی از این روایات ، اشاره می کنیم: ۱ . مَسعدة بن صدقه از امام علی علیه السلام روایت کرده است : إنَّ العِلمَ الَّذی هَبَطَ بِهِ آدَمُ وجَمیعَ ما فُضِّلَت بِهِ النَّبِیّونَ إلی خاتَمِ النَّبِیِّینَ فی عِترَةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ، فَأَینَ یُتاهُ بِکُم؟! بَل أینَ تَذهَبونَ؟! ⁽³⁾همانا آن علمی که آدم علیه السلام آن را با خود فرود آورد ، و تمام آن چیزهایی که مایه برتری پیامبران تا خاتم پیامبران شده ، همگی در خاندان محمّد صلی الله علیه و آله است . پس ، چرا سرگردانید؟! و به کجا می روید؟!

.

ج - حدیثِ اهل بیت علیهم السلام ، حدیث پیامبرصلی الله علیه وآله است

۲ . زُراره و فُضَیل از امام باقر علیه السلام روایت کرده اند: إنَّ العِلمَ الَّذی نَزَلَ مَعَ آدَمَ علیه السلام لَم یُرفَع، وَ العِلمُ یُتَوارَثُ، وکانَ عَلِیٌّ علیه السلام عالِمَ هذِهِ الاُمَّةِ، و إنَّهُ لَم یَهلِک مِنّا عالِمٌ قَطُّ إلّا خَلَفَهُ مِن أهلِهِ مَن عَلِمَ مِثلَ عِلمِهِ، أو ما شاءَ اللّهُ . ⁽¹⁾آن علمی که با آدم علیه السلام فرود آمد ، دیگر بالا نرفت . این علم ، از یکی به دیگری به ارث می رسد و علی علیه السلام ، عالم این امّت بود . هرگز هیچ عالمی از ما نمی میرد ، مگر آن که از خاندان او کسی جانشینش می شود که همانند علم او را داشته باشد یا آن مقدار [از علم او را] که خدا بخواهد. ۳ . ابو بصیر، صحابی امام باقر علیه السلام می گوید: دَخَلتُ عَلی أبی جَعفَرٍ علیه السلام ، فَقُلتُ لَهُ : أنتُم وَرَثَةُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ؟ قالَ: نَعَم . قُلتُ: رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله وارِثُ الأَنبِیاءِ، عَلِمَ کلَّ ما عَلِموا؟ قالَ لی: نَعَم . ⁽²⁾خدمت امام باقر علیه السلام رسیدم و گفتم : آیا شما وارثان پیامبر خدا هستید؟ فرمود : «آری» . گفتم : آیا پیامبر خدا ، وارث همه علومی است که انبیا داشتند؟ فرمود : «آری» .

ج ـ حدیثِ اهل بیت علیهم السلام ، حدیث پیامبر صلی الله علیه و آله استسومین دلیل تعمیم معنای «سنّت» به احادیث اهل بیت علیهم السلام ، آن دسته از روایات ایشان است که در آنها تصریح شده است که هر حدیثی از آنان صادر شود ، حدیث پیامبر صلی الله علیه و آله و روایت شده از اوست. اینک نمونه هایی از این روایات:

.

۱ . در روایتی به نقل از جابر ، آمده است : قُلتُ لِأَبی جَعفَرٍ مُحَمَّدِ بنِ عَلِیٍّ الباقِرِ علیه السلام : إذا حَدَّثتَنی بِحَدیثٍ فَأَسنِدهُ لی . فَقالَ: حَدَّثَنی أبی، عَن جَدّی، عَن رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، عَن جَبرَئیلَ علیه السلام ، عَنِ اللّهِ عز و جل، و کُلُّ ما اُحَدِّثُکَ بِهذَا الإِسنادِ . ⁽¹⁾به ابوجعفر امام باقر علیه السلام گفتم : هر گاه برایم حدیثی می فرمایی ، سند آن را نیز برایم ذکر نما . فرمود : «پدرم، از جدّم، از پیامبر خدا، از جبرئیل علیه السلام ، از خداوند عز و جل ، مرا حدیث کرده است ، و هر حدیثی که برای تو می گویم ، با همین سند است» . ۲ . هشام بن سالم و حمّاد بن عثمان و دیگران ، روایت کرده اند : سَمِعنا أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام یَقولُ: حَدیثی حَدیثُ أبی، و حَدیثُ أبی حَدیثُ جَدّی، و حَدیثُ جَدّی حَدیثُ الحُسَینِ، و حَدیثُ الحُسَینِ حَدیثُ الحَسَنِ، و حَدیثُ الحَسَنِ حَدیثُ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام ، و حَدیثُ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام حَدیثُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، و حَدیثُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله قَولُ اللّهِ عز و جل . ⁽²⁾از امام صادق علیه السلام شنیدیم که می فرماید : «حدیث من ، حدیث پدرم است ، و حدیث پدرم ، حدیث جدّم ، و حدیث جدّم ، حدیث حسین ، و حدیث حسین ، حدیث حسن ، و حدیث حسن ، حدیث امیر مؤمنان علیه السلام ، و حدیث امیر مؤمنان علیه السلام ، حدیث پیامبر خدا ، و حدیث پیامبر خدا ، سخن خداوند عز و جل است» . بر این اساس ، از دیدگاه پیروان اهل بیت علیهم السلام ، سنّت به معنای: «قول ، فعل و تقریر پیامبر خدا و اهل بیت ایشان» است ، و امامانِ اهل بیت، سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله را تا سال ۲۶۰ هجری ـ که آغاز غیبت آخرین امامِ این خاندان است ـ ، به امّت اسلام، عرضه

.

دو. رابطه متقابل قرآن و سنّت

دیدگاه نخست . فهم قرآن، بی نیاز از سنّت

اشاره

کرده اند. در نتیجه ، تمسّک به اهل بیت علیهم السلام ، در واقع ، کامل ترین شکل تمسّک به سنّت و سیره پیامبر صلی الله علیه و آله است.

دو. رابطه متقابل قرآن و سنّتدر باره جایگاه سنّتِ پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام و نقش آن در تبیین مفاهیم قرآن و مقاصد آن ، چند دیدگاه وجود دارد:

دیدگاه نخست . فهم قرآن، بی نیاز از سنّتاین دیدگاه ، برای نخستین بار توسط خلیفه دوم ، مطرح شد . او هنگامی که پیامبر خدا در بستر مرگ می خواست سنّت مکتوبی از خود به یادگار بگذارد ، که مانع از گم راهی امّت شود ، با استناد به این نظریه ، از اقدام پیامبر صلی الله علیه و آله ممانعت به عمل آورد. بخاری ، این داستان را به نقل از ابن عبّاس ، چنین نقل کرده است: لَمّا حُضِرَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله و فِی البَیتِ رِجالٌ فیهِم عُمَرُ بنُ الخَطّابِ، قالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : هَلُمَّ أکتُب لَکُم کِتاباً لا تَضِلّوا بَعدَهُ! فَقالَ عُمَرُ: إنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قد غَلَبَ عَلَیهِ الوَجَعُ! و عِندَکُمُ القُرآنُ . حَسبُنا کِتابُ اللّهِ . ⁽¹⁾چون پیامبر خدا در بستر احتضار افتاد ، عده ای از جمله عمر بن خطّاب، در اتاق ، حضور داشتند . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «بیایید تا برای شما نوشته ای بنویسم تا با وجود آن ، هرگز گم راه نشوید» . عمر گفت : درد ، بر پیامبر ، غلبه کرده است! در نزد شما قرآن هست . کتاب خدا ، ما را کفایت می کند. این سخن ، بدان معناست که در معرفت دینی ، مطلقا نیازی به سنّت نیست .

.

ممانعت از کتابت حدیث پس از رحلت پیامبر اسلام ـ که یک سده به طول انجامید ـ ، بر پایه این دیدگاه بود . ذهبی ، آورده است : إنّ الصِّدِّیقَ جَمَعَ الناسَ بَعدَ وَفاةِ نبیِّهِم، فقال: إنّکم تُحَدِّثونَ عن رسولِ اللّه صلی الله علیه و آله أحادیثَ تَختَلِفونَ فیها، و الناسُ بَعدَکُم أشَدُّ اختلافاً؛ فلا تُحَدِّثوا عَن رَسولِ اللّه صلی الله علیه و آله شَیئاً، فَمَن سَأَلَکُم فَقولوا: بَینَنا و بَینَکُم کِتابُ اللّه ؛ فَاستَحِلّوا حَلالَه وحَرِّموا حَرامَهُ . ⁽¹⁾پس از وفات پیامبر صلی الله علیه و آله [ابو بکر] صدّیق ، مردم را جمع کرد و گفت : شما از پیامبر خدا احادیثی را نقل می کنید که در آنها اختلاف دارید ، و بعد از شما ، مردم ، بیشتر [در این باره] اختلاف خواهند کرد . بنا بر این ، از پیامبر خدا چیزی نقل نکنید ، و هر گاه کسی [در باره حدیثی] از شما پرسید ، بگویید : کتاب خدا در میان ما و شما هست ؛ حلال آن را حلال شمارید و حرامش را حرام . از برخی نقل های محدّثان بر می آید که در قرن سوم نیز این دیدگاه ، مطرح بوده است. شافعی ، در کتاب جماع العلم ، بابی را با این عنوان ، مطرح کرده است: حکایةُ قولِ الطائفةِ التی رَدّتِ الأخبارَ کلَّها . نقل گفتار گروهی که همه احادیث را رد کردند . ⁽²⁾این دیدگاه ، هر چند در تاریخ اسلام ، حتّی در میان اهل سنّتْ دوام نیاورد ، امّا اخیرا طرفدارانی پیدا کرده است. ⁽³⁾

.

نقد دیدگاه نخست

۱. اجتهاد در برابر نصّ قرآن

نقد دیدگاه نخستبطلان این نظریه ، نیاز چندانی به برهان ندارد؛ زیرا با اندکی تأمّل ، روشن می شود که ملاحظات سیاسی ، مبنای اصلی آن بوده است ، نه باورهای علمی و دینی . در عین حال ، دلایل ذیل ، بطلان این دیدگاه را روشن می سازند:

۱. اجتهاد در برابر نصّ قرآننظریّه بی نیاز بودن قرآن شناسی از سنّت ، در مقابل آیاتی است که پیامبر خدا را مُبیِّن و مفسّر وحی، معرّفی کرده و اطاعت از ایشان را مانند اطاعت از خداوند ، واجب نموده اند . ⁽¹⁾همچنین آیاتی از قرآن ، تأکید دارند که این کتاب ، روشن و روشنگر همه چیز است ، مثل : «لَّقَدْ أَنزَلْنَآ ءَایَاتٍ مُّبَیِّنَاتٍ . ⁽²⁾تحقیقا آیاتی روشنگر را فرو فرستادیم» . «هَذَا بَیَانٌ لِّلنَّاسِ . ⁽³⁾این ، بیانی برای مردم است» . «نَزَّلْنَا عَلَیْکَ الْکِتَابَ تِبْیَانًا لِّکُلِّ شَیْ ءٍ . ⁽⁴⁾و این قرآن را که روشنگر هر چیزی است ، بر تو فرو فرستادیم» . این آیات ، بی تردید ، بدین معنا نیستند که همه معارف قرآن ، برای همه مردم ،

.

۲. اجتهاد در برابر نصّ پیامبرصلی الله علیه وآله

۳. اجماع امّت اسلامی بر نیازمندی به سنّت

دیدگاه دوم . فهم قرآن، تنها از طریق سنّت

اشاره

واضح و روشن است و نیازی به تفسیر وتبیین ندارد ؛ بلکه معارف قرآن ، مراتبی دارد و هر کس به حسب استعداد و ظرفیت فکری و روحی خود ، از روشنایی و روشنگری این کتاب آسمانی ، پرتو می گیرد. ⁽¹⁾

۲. اجتهاد در برابر نصّ پیامبر صلی الله علیه و آلهتصمیم پیامبر صلی الله علیه و آله در باره نوشتن چیزی که مانع از گم راهی امّت شود ـ که شرح آن گذشت ـ ، به روشنی نشان می دهد که قرآن ، به تنهایی ، مانع گم راهی نیست . تجربه تاریخ اسلام هم این واقعیت را تأیید کرده است و اگر نبود جز این که نظریه بی نیازی قرآن از سنّت ، اجتهاد در برابر سخن کسی است که به تصریح قرآن، از سرِ هوس، سخن نمی گوید ⁽²⁾و اطاعت از او ، اطاعت از خداست ⁽³⁾و مردم ، موظّف به انجام دادن همه اوامر او هستند ، ⁽⁴⁾همین برای اثبات بطلان آن ، کافی بود.

۳. اجماع امّت اسلامی بر نیازمندی به سنّتاجماع مسلمانان در عمل کردن به سنّت و معتبر دانستن آن به عنوان دومین منبع معرفت دینی در کنار قرآن ، دلیل دیگری بر ردّ دیدگاه نخست ، محسوب می شود.

دیدگاه دوم . فهم قرآن، تنها از طریق سنّتدر مقابل دیدگاه نخست ، نظریه دیگری وجود دارد که بر اساس آن ، شناخت قرآن، برای عامّه مردم ، ممکن نیست و آنان برای تفسیر قرآن و عمل کردن به آن ، حتما

.

باید به سنّت ، مراجعه کنند. این دیدگاه ، نخستین بار، به برخی صحابیان و تابعیانْ نسبت داده شده است . از عبید اللّه بن عمر ، نقل شده است : لقد أدرکتُ فقهاءَ المدینة ، و إنّهم لَیُعظّمون القولَ فی التفسیر ، منهم : سالمُ بن عبد اللّه ، و القاسمُ بن محمّد ، و سعیدُ بن المسیَّب ، و نافعٌ . ⁽¹⁾من ، فقهای مدینه را درک کردم . آنها گفتن تفسیر را گران می شمردند . از جمله ایشان اند : سالم بن عبد اللّه ، قاسم بن محمّد، سعید بن مسیّب و نافع . و در باره سعید بن مُسیَّب ، چنین نقل شده است : إنّهُ کان إذا سُئل عن تفسیر آیة من القرآن، قال: أنا لا أقول فی القرآن شیئاً . ⁽²⁾هر گاه تفسیر آیه ای از قرآن را از وی می پرسیدند ، می گفت : من ، در باره قرآن ، چیزی نمی گویم . و از شَعبی نقل شده است که گفت : ثلاث لا أقول فیهنَّ حتّی أموت: القرآن... . ⁽³⁾سه موضوع است که من تا زنده ام ، در باره آنها سخن نمی گویم : نخست، قرآن ... . همچنین ، در میان پیروان اهل بیت علیهم السلام ، این نظریه به گروهی از طرفداران مکتب اخباریگری نسبت داده شده است . آنان ، معتقدند که دستیابی به معارف قرآن ، ویژه پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت اوست و از این رو ، ظواهر قرآن ، برای ما حجّت نیستند . ۴ شماری از اخباریان شیعه، پا را از این هم فراتر گذاشته اند و بر این باورند که بسیاری از سنّت های پیامبر صلی الله علیه و آله ، مانند بیشتر آیات قرآن ، رمزگونه و معمّایی اند و جز

.

۱. حرمت «تفسیر به رأی»

مخاطبان اصلی آنها ، یعنی پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام ، کسی مقاصد و معانی حقیقی آنها را نمی فهمد . محدّث اِسترآبادی ، ⁽¹⁾بنیان گذار این شیوه از اخباریگری ، در این باره می گوید: و إنّ القرآن فی الأکثر ورد علی وجه التّعمیة بالنسبة إلی أذهان الرّعیّة و کذلک کثیر من السنن النبویّة و إنّه لا سبیل لنا فیما لا نعلّمه من الأحکام النظریّة الشرعیّة ، أصلیّةً کانت أو فرعیّةَ؛ إلّا السماع من الصّادقین علیهم السلام ، و إنّه لا یجوز استنباط الأحکام النظریّة من ظواهر کتاب اللّه و لا ظواهر السنن النبویّة ما لم یعلم أحوالهما من جهة أهل الذّکر علیهم السلام ، بل یجب التوقّف و الاحتیاط فیهما . ⁽²⁾اکثر آیات قرآن و همچنین بسیاری از سنّت های پیامبر صلی الله علیه و آله ، از اذهان عموم ، پوشیده اند و برای دانستن احکام نظری شرعی، اعم از اصول یا فروع ، راهی جز شنیدن از پیشوایان صادق علیهم السلام وجود ندارد . همچنین ، استنباط احکام نظری از ظواهر کتاب خدا و یا ظواهر سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله ، مادام که در باره حقیقت آنها از اهل بیت علیهم السلام ، چیزی به ما نرسیده است ، جایز نیست ؛ بلکه باید در این باره ، توقّف و احتیاط کرد . مهم ترین دلایلی که برای اثبات این نظریه اقامه شده ، عبارت اند از:

۱. حرمت «تفسیر به رأی»بر اساس احادیث متواتر ، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام ، «تفسیر به رأی» را تحریم کرده اند . بنا بر این ، برای فهم معارف و مقاصد قرآن ، راهی جز رجوع به خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله ، وجود ندارد . برخی احادیثی که از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در این باره نقل شده اند ،

.

۲. اختصاص داشتن فهم معارف قرآن به اهل بیت علیهم السلام

عبارت اند از: مَن قالَ فِی القُرآنِ بِرَأیِهِ، فَلیَتَبَوَّأ مَقعَدَهُ مِنَ النّارِ . ⁽¹⁾کسی که در قرآن به رأی خود نظر دهد ، جایگاهش آتش باد! مَن فَسَّرَ القُرآنَ بِرَأیِهِ، فَقَدِ افتَری عَلَی اللّهِ الکَذِبَ . ⁽²⁾کسی که قرآن را تفسیر به رأی کند ، به یقین، به خدا دروغ بسته است . مَن فَسَّرَ القُرآنَ بِرَأیِهِ فَأَصابَ الحَقَّ، فَقَد أخطَأَ . ⁽³⁾کسی که قرآن را تفسیر به رأی کند ، حتّی اگر درست بگوید ، باز خطا کرده است. امام صادق علیه السلام نیز می فرماید: مَن فَسَّرَ القُرآنَ بِرَأیِهِ، إن أصابَ لَم یُؤجَر، و إِن أخطَأَ فَهُوَ أبعَدُ مِنَ السَّماءِ . ⁽⁴⁾کسی که قرآن را تفسیر به رأی کند ، اگر تفسیرش درست باشد ، اَجری نمی برد و اگر اشتباه کند ، دورترین فرد از آسمان [در پیشگاه الهی] است .

۲. اختصاص داشتن فهم معارف قرآن به اهل بیت علیهم السلامشماری از احادیث ، تأکید دارند که معارف قرآن ، فراتر از فهم عامّه مردم اند و تنها پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت او علیهم السلام ـ که مخاطبان اصلی قرآن اند ـ می توانند به حقایق این کتاب آسمانی برسند . بنا بر این ، تنها راه دین شناسی برای دیگران ، مراجعه به سنّت و عترت است . اینک ، نمونه ای از این احادیث: الف ـ امام باقر علیه السلام ، خطاب به جابر بن جعفی فرموده است: یا جابِرُ! لَیسَ شی ءٌ أبعَدَ مِن عُقولِ الرِّجالِ مِن تَفسیرِ القُرآنِ؛ إنَّ الآیَةَ یَکونُ أوَّلُها

.

فی شی ءٍ و آخِرُها فی شی ءٍ، و هُوَ کَلامٌ مُتَّصِلٌ مُتَصَرِّفٌ عَلی وُجوهٍ . ⁽¹⁾ای جابر! هیچ چیز، به اندازه تفسیر قرآن ، دور از دسترس اندیشه های مردان نیست . یک آیه ، ابتدایش در باره چیزی است و انتهایش در باره چیزی دیگر ، و قرآن ، گفتار پیوسته ای است که به گونه های مختلف ، فهمیده می شود. ب ـ در علل الشرائع ، به نقل از ابو زُهَیر بن شَبیب بن اَنَس ، از یکی از یاران امام صادق علیه السلام روایت شده است : در خدمت امام صادق علیه السلام بودم ... که یک نفر ، در زد . گروهی از یاران امام علیه السلام در حضور ایشان بودند . ایشان به غلام فرمود : «ببین کیست؟». غلام رفت و برگشت و گفت : ابو حنیفه است . فرمود : «بگو وارد شود» . ابو حنیفه ، وارد شد و بر امام صادق علیه السلام سلام کرد . امام علیه السلام پاسخ سلامش را داد و فرمود : «تو فقیه عراق هستی؟» . گفت : آری. فرمود : «بر چه اساسی برای آنها فتوا می دهی؟» . گفت : بر اساس کتاب خدا و سنّت پیامبرش . فرمود : «ای ابو حنیفه! آیا کتاب خدا را چنان که باید، می شناسی ، و آیا ناسخ و منسوخ را می شناسی؟». گفت : آری. فرمود : «ای ابو حنیفه! مدّعی علم شدی . وای بر تو! خداوند ، این علم را جز نزد اهل قرآن که قرآن بر آنها نازل شده ، قرار نداده است . وای بر تو! این علم ، جز در نزد خواصّی از ذریّه پیامبر ما محمّد صلی الله علیه و آله نیست . خداوند ، حتّی یک حرف از کتابش را به تو به ارث ، نداده است» و همچنان برای او حجّت آورد و استدلال

.

کرد، تا آن که فرمود : «ای ابو حنیفه! هر گاه چیزی از تو سؤال شود (یا مسئله ای برای تو پیش آید) که نه در کتاب خداست و نه در حدیث و سنّت، چه می کنی؟» . گفت : خداوند ، تو را به سلامت دارد! قیاس می کنم و در آن ، بر اساس نظر خود ، عمل می نمایم. امام علیه السلام فرمود : «ای ابو حنیفه! نخستین کسی که قیاس کرد ، ابلیس مَلعون بود . او در برابر پروردگار ما ـ تبارک و تعالی ـ دست به قیاس زد و گفت : «من از او (آدم) بهترم ؛ [چون] مرا از آتش آفریده ای و او را از گِل ...» » . ابو حنیفه ، سکوت کرد. امام علیه السلام فرمود : «ای ابو حنیفه! کدام یک نجس تر است : بول یا جنابت؟». گفت : بول . فرمود : «پس چرا مردم برای جنابت ، غسل می کنند ؛ امّا برای بول ، غسل نمی کنند؟» . ابو حنیفه ، سکوت کرد. امام علیه السلام فرمود : «ای ابو حنیفه! کدام یک برتر است : نماز یا روزه؟» . گفت : نماز. فرمود : «پس چرا حائض باید قضای روزه اش را به جا آورد ؛ امّا نمازش قضا ندارد؟» . ابو حنیفه ، باز سکوت کرد. ⁽¹⁾ج ـ در روایتی از زید شَحّام آمده است : قَتادة بن دِعامه ، بر امام باقر علیه السلام وارد شد . امام علیه السلام فرمود : «ای قتاده! تو فقیه بصریانی؟» . گفت : این طور می گویند.

.

فرمود : «به من خبر رسیده است که قرآن را تفسیر می کنی» . گفت : آری. فرمود : «به علم ، تفسیرش می کنی یا به جهل؟» . گفت : البته به علم. فرمود : «اگر به علم، تفسیرش می کنی ، به راستی عالم هستی . من از تو سؤالی دارم» . قتاده گفت : بپرس . فرمود : «مرا خبر ده از این سخن خدای عز و جل در باره قوم سبأ که : «و میان آنها مسافت را به اندازه مقرّر داشته بودیم . در این راه ها شب ها و روزها آسوده خاطر بگردید » ». قتاده گفت : یعنی کسی که با توشه حلال و مرکوب و کرایه حلال از خانه اش به قصد این خانه (کعبه) خارج شود ، در امان است تا آن گاه که به سوی خانواده اش باز گردد. امام باقر علیه السلام فرمود : «تو را به خدا سوگند ، ای قتاده! آیا می دانی که گاه ممکن است آدمی با توشه حلال و مرکوب و کرایه حلال، به قصد این خانه ، خانه اش را ترک گوید ؛ ولی در راه ، راهزنان به او حمله کنند و هزینه و توشه اش را بگیرند و نیز ضربه مهلکی به او وارد آید؟» . قتاده گفت : البته ، آری. امام باقر علیه السلام فرمود : «وای بر تو ، ای قتاده! اگر قرآن را از پیش خود تفسیر کرده ای ، هم خود به هلاکت افتاده ای و هم دیگران را به نابودی کشانده ای ، و اگر آن را از مردان گرفته ای ، باز ، هم خود را به هلاکت افکنده ای و هم دیگران را . وای بر تو ، ای قتاده! مقصود [آیه] ، کسی است که با توشه و مرکوب و کرایه ای حلال از خانه اش به قصد این خانه بیرون رود ، در حالی که عارف به حقّ ما و دلش شیفته ما باشد ، چنان که خدای متعال فرمود : «پس دل های گروهی از مردمان را

.

۳. ظاهر نبودن الفاظ قرآن

نقد دلیل اوّل

هواخواهِ ایشان قرار ده» . اگر مقصود ، خانه (کعبه) بود ، می فرمود : آن [و نه آنها ] . به خدا سوگند که ماییم مقصود از این دعای ابراهیم علیه السلام که : هر کس دوستدار ما باشد، حجّش پذیرفته می شود ، و گرنه پذیرفته نمی شود . ای قتاده! هر گاه کسی چنین باشد (دوستدار و عاشق ما باشد) ، از عذاب دوزخ، در روز قیامت ، ایمن خواهد بود» . قتاده گفت : مسلّما . به خدا سوگند که من ، این آیه را جز این گونه تفسیر نکرده ام. امام باقر علیه السلام فرمود : «وای بر تو ، ای قتاده! قرآن را ، در حقیقت ، کسی می شناسد که مخاطب آن ، واقع شده است» . ⁽¹⁾

۳. ظاهر نبودن الفاظ قرآنوجود تقیید ، تخصیص و تجوّز در بیشتر ظواهر قرآن ، موجب از بین رفتن ظهور (معنای ظاهر) آنها می گردد . بنا بر این ، آنچه از معانی قرآن که ظاهر به نظر می رسد ، ظهورِ آن، بَدْوی است و با تأمّل ، از بین خواهد رفت . در نتیجه ، برای فهم آنها ، رجوع به خاندان پیامبر خدا ، ضروری است .

نقد دلیل اوّلدلیل نخست اخباریان ، «حرمت تفسیر به رأی» در اسلام است . بی تردید ، طبق احادیثی که بدانها اشارت رفت ، تفسیر به رأی ، جایز نیست ؛ امّا حرمت تفسیر به رأی ، نمی تواند مدّعای آنان را اثبات نماید ؛ زیرا: اوّلاً حمل کردن لفظ بر معنای واضِح آن ، تفسیر نیست ؛ چون تفسیر، به معنای تبیین و توضیح معنای غیر واضح است ⁽²⁾و به تعبیر شیخ انصاری ، تفسیر ، عبارت

.

است از «کشف القناع (پرده بر داشتن)» ⁽¹⁾، و حمل لفظ بر معنای ظاهر آن ، کشف امر مستور نیست. ثانیا بر فرض که حمل لفظ بر معنای ظاهرِ آن ، تفسیر نامیده شود ، این عمل ، تفسیر به رأی نیست ؛ زیرا رأی و نظریه در جایی صدق می کند که معنای آیه ، روشن نباشد . در این صورت ، مفسّر می گوید: «به نظر من ، مقصود، این است» ؛ امّا در جایی که معنای لغوی و عرفی آیه روشن است ، مفسّر، از خود ، رأی و دیدگاهی ندارد تا بر قرآن ، تحمیل کند . او معنای آیه را می گوید ، نه رأی خود را (در باره مقصود آیه). بنا بر این ، مقصود از حرمت تفسیر به رأی ، تحمیل آرای مبتنی بر حدس و گمان و استحسان، بر قرآن است و شامل حمل الفاظ این کتاب آسمانی بر معانی واضح لغوی و عرفی آن نمی شود . ⁽²⁾مؤیّد این مدّعا ، احادیثی است که اهل بیت علیهم السلام در آنها روش استخراج احکام اسلام از قرآن را به اصحاب خود ، تعلیم داده اند . نمونه روشن آن ، روایت عبد الأعلی است که می گوید: قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : عَثَرتُ فَانقَطَعَ ظُفری فَجَعَلتُ عَلی إصبَعی مَرارَةً، فَکَیفَ أصنَعُ بِالوُضوءِ؟ قالَ: یُعرَفُ هذا و أشباهُهُ مِن کِتابِ اللّهِ عز و جل : «مَا جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ» . ⁽³⁾اِمسَح عَلَیهِ . ⁽⁴⁾

.

نقد دلیل دوم

به امام صادق علیه السلام گفتم : پایم لغزید و ناخنم شکست و من ، مقداری مرهم روی انگشتم گذاشته ام. حال ، برای وضو چه کنم؟ فرمود : «حُکم این و امثال آن ، از کتاب خداوند عز و جل دانسته می شود : «خدا در دین ، بر شما سختی قرار نداده است» . بر آن [انگشتِ مرهم نهاده] ، مسح کن» .

نقد دلیل دومبی شک ، فهم معارف قرآن ، مراتبی دارد که احاطه به همه مراتب آن ، ویژه خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله است ؛ ⁽¹⁾امّا این ، بدان معنا نیست که معارف قرآن ، به طور مطلق ، بالاتر از فهم عامّه مردم است و پژوهشگران دینی نباید به متن قرآن ، مراجعه کنند ؛ زیرا: اوّلاً قرآن کریم تصریح می فرماید: «هَذَا بَیَانٌ لِّلنَّاسِ . ⁽²⁾این (قرآن) ، روشنگری برای مردم است» . و مردم را به تدبّر در آیات خویش ، فرا می خواند: «کِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَیْکَ مُبَارَکٌ لِّیَدَّبَّرُواْ ءَایَاتِهِ وَ لِیَتَذَکَّرَ أُوْلُواْ الْأَلْبَابِ . ⁽³⁾کتابی است خجسته که به سوی تو فرستادیم تا در آیات آن بیندیشند و خردمندان از آن پند گیرند» . و کسانی را که در آن تدبّر نمی کنند ، بدین گونه مورد عتاب قرار می دهد که: «أَفَلَا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْءَانَ أَمْ عَلَی قُلُوبٍ أَقْفَالُهَآ . ⁽⁴⁾آیا به قرآن نمی اندیشند، یا بر دل هایشان قفل هایی زده شده است؟» . چگونه می توان سخنی را که برای مردم ، قابل فهم نیست ، «بیان» نامید و آنان

.

را به تدبّر در آن ، دعوت کرد و کسانی را که در آن تدبّر نمی کنند ، مورد سرزنش قرار داد؟! ثانیا مبهم بودن قرآن ، با معجزه بودن آن ، سازگار نیست ؛ زیرا سخنی می تواند معجزه باشد و ارتباطِ آورنده آن را با خداوند متعال ، اثبات نماید که برای مردمِ اهل آن زبان ، قابل فهم باشد . بنا بر این ، سخنی که عموم مردم ، قادر به درک آن نیستند ، معجزه و نشانه نبوّت نیست . ثالثا بر پایه احادیث فراوانی که از اهل بیت علیهم السلام رسیده اند ، عرضه سنّت بر قرآن ، یکی از معیارهای تشخیص حدیث صحیح از ناصحیح است . از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله روایت شده که می فرماید: إنَّ عَلی کُلِّ حَقٍّ حَقیقَةً، وَ عَلی کُلِّ صَوابٍ نوراً؛ فَما وافَقَ کِتابَ اللّهِ فَخُذوهُ، وَ ما خالَفَ کِتابَ اللّهِ فَدَعوهُ . ⁽¹⁾هر حقّی از حقیقتی برخوردار است ، و هر درستی ، از نورانیّتی . پس آنچه را که موافق کتاب خداست ، بگیرید ، و آنچه را که مخالف کتاب خداست ، رها کنید . بدیهی است که معیارْ بودن قرآن برای تشخیص درستی یا نادرستی سنّت (حدیث) ، مبتنی بر امکان دستیابی به معانی قرآن و نیز حجّیت ظواهر آن است و چیزی که خود ، مبهم و غیر قابل فهم باشد ، نمی تواند میزان شناخت چیزی دیگر شود. رابعا در برخی احادیث، مبهم و غیر قابل فهم بودن قرآن ، صریحا نفی شده است . برای مثال ، ابو لَبید بَحرانی از امام باقر علیه السلام روایت کرده است که : فَمَن زَعَمَ أنَّ کِتابَ اللّهِ مُبهَمٌ، فَقَد هَلَکَ و أهلَکَ . ⁽²⁾

.

نقد دلیل سوم

هر کس ادّعا کند که کتاب خدا مبهم است ، هم خود به هلاکت افتاده ، و هم دیگران را به نابودی کشانده است . بنا بر این ، مقصود از احادیثی که فهم معارف قرآن را به اهل بیت علیهم السلام منحصر کرده اند، بر فرض صحّت سند ، احاطه داشتن اهل بیت علیهم السلام بر همه معارف ظاهری و باطنی آن است ، چنان که در بسیاری از احادیث ، به این مطلب، تصریح شده است. این احادیث، در واقع ، در مقابل کسانی که خود را از اهل بیت علیهم السلام و راه و روش آنان در شناخت معارف قرآن ، بی نیاز می دانند ، صادر شده است.

نقد دلیل سومبا توجّه به آنچه گذشت ، بطلان ادّعای مبهم بودن الفاظ قرآن (به دلیل وجود تقیید ، تخصیص و تجوّز در بیشتر آیات آن) ، روشن است؛ زیرا: اوّلاً وجود تقیید ، تخصیص و تجوّز در بیشتر آیات قرآن ، ادّعای محض و خلاف واقع است. ثانیا همه آنچه در نقد دلیل دوم اخباریان ذکر شد ، برای اثبات امکان بهره گیری مردم (بویژه دانشوران) از معارف قرآن ، کافی است. ثالثا سنّت نیز مانند قرآن ، ناسخ و منسوخ ، خاص و عام ، و محکم و متشابه دارد . در حدیثی که سُلیم بن قیس از امیر مؤمنان علیه السلام نقل کرده ، آمده است : إنَّ أمرَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله مِثلُ القُرآنِ ناسِخٌ و مَنسوخٌ و خاصٌّ و عامٌّ و مُحکَمٌ و مُتَشابِهٌ، قَد کانَ یَکونُ مِن رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله الکَلامُ لَهُ وَجهانِ: کَلامٌ عامٌّ ، و کَلامٌ خاصٌّ مِثلُ القُرآنِ . ⁽¹⁾سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله نیز همانند قرآن ، ناسخ و منسوخ ، خاص و عام ، و محکم و

.

دیدگاه سوم . فهم قرآن از طریق سنّت در موارد خاص

متشابه دارد . گاهی سخن پیامبر خدا دو گونه بود : عام و خاص ، مثل قرآن. بنا بر این ، اگر استدلال سوم اخباریان درست باشد ، باید گفت که سنّت نیز نمی تواند از قرآن ، ابهام زدایی نماید ؛ بلکه باید مانند محدّث اِسترآبادی معتقد شد که احادیث نبوی ، مانند آیات قرآن ، رمزگونه اند و کلید این رمز ، حدیث اهل بیت علیهم السلام است. باری ، خلاصه کلام در پاسخ به دلیل سوم اخباریان ، این است که وجود تخصیص ، تقیید ، نَسخ و امثال اینها در قرآن و سنّت ، موجب عدم انعقاد ظهور در الفاظ و یا عدم استمرار آن نیست؛ بلکه سبب لزوم فحص در موارد احتمال وجود مخصِّص و مبیِّن است . ⁽¹⁾

دیدگاه سوم . فهم قرآن از طریق سنّت در موارد خاصدر تاریخ اسلام ، دیدگاه نخست به مهجور شدن سنّت انجامید و دیدگاه دوم به مهجورشدن بیشتر قرآن دامن زد . علّامه طباطبایی قدس سره در تفسیر گران سنگ المیزان ، پس از نگاهی دردآلود به این گذشته اسفبار می نویسد : و لعلّ المتراءی من أمر الاُمّة لغیرهم من الباحثین ـ کما ذکره بعضهم ـ أنّ أهل السنّة أخذوا بالکتاب و ترکوا العترة ، فآل ذلک إلی ترک الکتاب لقول النبیّ صلی الله علیه و آله : «إنّهما لن یفترقا» و أنّ الشیعة أخذوا بالعترة و ترکوا الکتاب ، فآل ذلک منهم إلی ترک العترة لقوله صلی الله علیه و آله : «إنّهما لن یفترقا»، فقد ترکت الاُمّة القرآن و العترة (الکتاب و السنّة) معا . ⁽²⁾شاید وضعیت ظاهر امّت مسلمان، برای پژوهشگران ، چنین باشد که برخی گفته اند: اهل سنّت ، قرآن را گرفتند و عترت پیامبر صلی الله علیه و آله را رها کردند و نتیجه ، آن شد که قرآن را هم رها کردند ؛ زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله فرموده بود : «این دو، از هم جدا

.

نمی شوند» . و شیعه ، عترت را گرفتند و قرآن را رها کردند و در نتیجه ، عترت را هم رها کردند ؛ چون پیامبر صلی الله علیه و آله فرموده بود : «این دو، از هم جدا نمی شوند» . بنا بر این ، امّت اسلامی ، قرآن و عترت ، هر دو، را رها کردند . ایشان ، در مقابل دو دیدگاه گذشته ، دیدگاه سومی را مطرح کرده و آن ، این است که قرآن شناسی ، جز در موارد خاص (مانند : تفاصیل احکام و قصص و معاد) ، نیازی به سنّت ندارد . فهم قرآن، با کمک گرفتن از خود قرآن ، امکان پذیر است و پیامبر صلی الله علیه و آله و خاندان آن بزرگوار نیز به عنوان معلّمان قرآن ، ما را به همین راه ، راه نمایی کرده اند. متن سخن علّامه طباطبایی قدس سره چنین است: آیات شریفی که مردم را به طور عمومی ـ از کافر و مؤمن و از کسانی که در عهد نزول کتاب الهی بوده و یا اشخاصی که بعدا به وجود آمده اند ـ به اندیشیدن و تدبّر در قرآن دعوت نموده ، مخصوصا آیه شریف : «آیا در قرآن نمی اندیشند؟ و اگر از سوی کسی غیر خداوند بود ، قطعا در آن ، اختلافات بسیاری بود» ، به طور آشکارا ، دلالت دارد که معارف قرآنی را می توان با بحث و کنجکاوی در آیات به دست آورد و بدین وسیله ، اختلافی را که در نظر ابتدایی در میان بعضی آیات دیده می شود ، مرتفع ساخت ؛ زیرا چنان که ملاحظه می کنید ، این آیه شریف ، در مقام «تحدّی» [یعنی حجّت آوردن و مبارز طلبیدن] است و می خواهد با استدلال به عدم وجود اختلاف در قرآن ، حقّانیت کتاب الهی را ثابت کند . در این صورت ، معنا ندارد که فهمیدن معانی آیات قرآن را موکول به فهم «صحابیان و تابعیان» نماید ؛ بلکه بالاتر ، نمی توان در چنین مقامی، درک معانی آن را هم به سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله حواله داد ؛ چون کلام پیامبر خدا، در چنین زمینه ای ، یا کلامی است که موافق ظاهر کتاب الهی و مطابق با آن است و یا با آن، مخالفت دارد . پُر واضح است که در صورت موافقت ، احتیاجی به آن نیست ؛ زیرا خود شخص ، ولو پس از تدبّر و بحث ، همان معنا را درک می کند؛ امّا در صورت مخالفتش با کتاب الهی، با مقام «تحدّی» سازگاری ندارد و نمی تواند حجّتی را برای مخالف ، اقامه کند.

.

دیدگاه چهارم . فهم قرآن از طریق سنّت، تنها در برخی سطوح

مراتب قرآن شناسی

اشاره

ولی در شرح و تفصیل احکام فرعی ، چاره ای جز استفاده کردن از حدیث نبوی نیست ، چنان که خود قرآن شریف هم ، این قبیل مطالب را به توضیحات پیامبر خدا ، حواله داده است و آیه شریفِ : «آنچه را که پیامبر به شما داده است ، بگیرید و از آنچه شما را باز داشته، باز ایستید» و آنچه در تفسیر آن رسیده ، همه به همین قسمت مربوط اند. همچنین ، قسمت هایی که مربوط به داستان ها و یا مربوط به تفاصیل «معاد» هستند ، در آنها هم حدیث پیامبر صلی الله علیه و آله ، لازم و حتمی است. خلاصه ، از آنچه گفتیم روشن می شود که شأن پیامبر خدا در چنین مقامی ، تنها و تنها جنبه آموزش است و معلوم است که آموزش ، فقط یک نحو راه نمایی است که استاد آگاه و خبیر، به وسیله آن ، ذهن شاگرد را برای درک کردن چیزی که برای او سنگین و دشوار است ، ارشاد و رهبری می نماید . ⁽¹⁾

دیدگاه چهارم . فهم قرآن از طریق سنّت، تنها در برخی سطوحبه نظر می رسد برای تبیینِ دقیق رابطه متقابل قرآن و حدیث ، و نقش سنّت در تفسیر قرآن و فهم معارف دینی ، تفصیل قائل شدن میان مراتب قرآن شناسی (فهم معارف قرآن) ، ضروری است.

مراتب قرآن شناسیبه طور کلّی ، فهم معارف قرآن کریم را می توان در چهار مرحله خلاصه کرد: ۱. آشناییِ اجمالی با معارف قرآن، ۲. آشنایی با اشارات قرآن، ۳. آشنایی با لطایف قرآن، ۴. آشنایی با حقایق قرآن .

.

یک. آشنایی اجمالی با معارف قرآن

از امام زین العابدین علیه السلام ، در باره مراتب قرآن شناسی روایت شده که می فرماید : إنَّ کِتابَ اللّهِ عَلی أربَعَةِ أشیاءَ: عَلَی العِبارَةِ، وَ الإِشارَةِ، وَ اللَّطائِفِ، وَ الحَقائِقِ؛ فَالعِبارَةُ لِلعَوامِّ، وَ الإِشارَةُ لِلخَواصِّ، وَ اللَّطائِفُ لِلأَولِیاءِ، وَ الحَقائِقُ لِلأَنبِیاءِ . ⁽¹⁾همانا کتاب خدا بر چهار چیز است : بر عبارت ، اشارت ، لطایف و حقایق . عبارت ، برای عوام است و اشارت برای خواص و لطایف برای اولیایند و حقایق برای انبیا . و اینک ، توضیحی در باره هر یک از این مراتب:

یک. آشنایی اجمالی با معارف قرآنمرحله نخستِ قرآن شناسی ، یعنی آشنایی اجمالی با معارفِ حیاتبخشِ این کتاب آسمانی ، برای عموم کسانی که با ادبیات عرب آشنایی دارند ، امکان پذیر است ، چنان که در حدیثی که ملاحظه شد ، آمده است : «عبارت، برای عوام است». به سخن دیگر ، هر کس زبان عربی را بداند و بتواند عبارات قرآن را بفهمد ، به تناسب قدرت درک خود ، می تواند از نورانیت آن ، بهره ببرد ، چنان که در حدیثی از امیر مؤمنان علیه السلام نقل شده که می فرماید: ما جالَسَ هذَا القُرآنَ أحَدٌ إلّا قامَ عَنهُ بِزِیادَةٍ أو نُقصانٍ: زِیادَةٍ فی هُدیً، أو نُقصانٍ فی عَمیً . ⁽²⁾هیچ کس با این قرآن ننشست ، مگر آن که با افزایشی یا کاهشی از نزد آن برخاست : افزایش در هدایت ، یا کاهش در کوری (گم راهی) . همه احادیثی که عموم مردم را به آموختن قرآن برای بهره گیری از آن تشویق می کنند ، در واقع ، بر لزوم نخستین مرحله قرآن شناسی و آشنایی اجمالی با معارف

.

نورانی این کتاب آسمانی در زمینه های: اعتقادی ، اخلاقی ، عملی ، تاریخی و ... برای همه پیروان اسلام ، تأکید دارند، مانند آنچه از امام علی علیه السلام نقل شده که می فرماید: اِعلَموا أنَّهُ لَیسَ عَلی أحَدٍ بَعدَ القُرآنِ مِن فاقَةٍ، و لا لِأَحَدٍ قَبلَ القُرآنِ مِن غِنیً؛ فَاستَشفوهُ مِن أدوائِکُم وَ استَعینوا بِهِ عَلی لَأوائِکُم ؛ فَإِنَّ فیهِ شِفاءً مِن أکبَرِ الدّاءِ؛ وهُوَ الکُفرُ وَ النِّفاقُ، وَ الغَیُّ وَ الضَّلالُ؛ فَاسأَلُوا اللّهَ بِهِ، و تَوَجَّهوا إلَیهِ بِحُبِّهِ، و لا تَسأَلوا بِهِ خَلقَهُ... وَ استَدِلّوهُ عَلی رَبِّکُم، وَ استَنصِحوهُ عَلی أنفُسِکُم، وَ اتَّهِموا عَلَیهِ آراءَکُم، وَ استَغِشّوا فیهِ أهواءَکُم . ⁽¹⁾بدانید که هیچ کس با داشتن قرآن ، نیازمند نمی شود ، و هیچ کس بدون قرآن ، بی نیاز نخواهد بود . پس ، درمان دردهای خود را از قرآن بجویید و برای سختی ها و مشکلات خود ، از آن کمک بگیرید ؛ زیرا درمان بزرگ ترین دردها ـ یعنی کفر و نفاق و بیراهه رَوی و گم راهی ـ ، در قرآن است . پس به وسیله آن ، از خداوند مسئلت کنید ، و با دوست داشتنِ قرآن ، به درگاه خداوند روی آورید ، و به وسیله قرآن ، از خلق خدا چیزی نخواهید ... با قرآن به پروردگارتان راه برید ، و آن را مشاور خود قرار دهید ، و آرایتان را در برابر آن ، متّهم کنید ، و ناخالصی عقایدتان را با آن بسنجید . روشن است که مخاطب امام علیه السلام در این سخن ، همه امّت اسلام اند ، و ایشان نمی خواهد به آنان بگوید که برای بهره گرفتن از قرآن ، همه مردم باید در علم تفسیر ، تخصّص پیدا کنند ؛ بلکه مقصود ایشان ، دعوت همه مردم به آشنایی اجمالی با معارف قرآن به قدر استعداد و توان آنهاست. همچنین ، همه آیات و احادیثی که عموم مردم را به تدبّر در قرآن برای بهره گیری از ره نمودهای آن دعوت می کنند ، بر قابل فهم بودن این کتاب آسمانی برای آنان ،

.

دو. آشنایی با اشارات قرآن

دلالت دارند ، مانند این آیه شریف : «کِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَیْکَ مُبَارَکٌ لِّیَدَّبَّرُواْ ءَایَاتِهِ وَ لِیَتَذَکَّرَ أُوْلُواْ الْأَلْبَابِ . ⁽¹⁾کتابی است خجسته که به سوی تو فرستادیم تا در آیات آن بیندیشند و خردمندان از آن، پند گیرند» . افزون بر این ، چنان که قبلاً اشاره کردیم ، اصولاً معجزه بودن قرآن ـ که این کتاب آسمانی، بارها به آن، تحدّی (هَماوردطلبی) کرده است ـ ، نشانه آن است که زیبایی و عمق و حلاوت معنای آن ، برای توده اندیشه ورانِ عربی دان، قابل فهم است.

دو. آشنایی با اشارات قرآندومین مرحله قرآن شناسی ، یعنی آشنایی با اشارات این کتاب آسمانی ، برای عموم مردم، میسّر نیست؛ بلکه نیاز به تخصّص دارد و تنها خواص اند که می توانند به این حوزه معرفتی راه یابند . امام زین العابدین علیه السلام ، به این مرحله اشاره نموده، می فرماید: «اشارت، برای خواص است». توضیح مطلب ، این که : نور بودن قرآن و بیان بودن آن ، با علمی بودن و عمق داشتنِ معارف آن ، منافاتی ندارد . بر پایه گزارش ثقة الإسلام کلینی، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در باره عمق معارف این کتاب آسمانی می فرماید: لَهُ ظَهرٌ و بَطنٌ، فَظاهِرُهُ حُکمٌ و باطِنُهُ عِلمٌ، ظاهِرُهُ أنیقٌ و باطِنُهُ عَمیقٌ، لَهُ نُجومٌ و عَلی نُجومِهِ نُجومٌ، لا تُحصی عَجائِبُهُ، و لا تُبلی غَرائِبُهُ . ⁽²⁾قرآن ، ظاهری دارد و باطنی . ظاهر آن ، حُکم است و باطنش علم . ظاهرش زیباست و باطنش ژرف . دارای ستارگانی است ⁽³⁾و ستارگانش هم ستارگانی

.

دارند . شگفتی هایش به شماره در نمی آیند ، و غرایبش کهنه نمی گردند. اشارات قرآن ، راه دستیابی به بخش عمده ای از معارف آن است و بدین سان ، همان طور که از امام علی علیه السلام روایت شده است ، قرآن کریم ، خود ، شارح و مبیِّن خویش است: کِتابُ اللّهِ تُبصِرونَ بِهِ، و تَنطِقونَ بِهِ، و تَسمَعونَ بِهِ، و یَنطِقُ بَعضُهُ بِبَعضٍ، و یَشهَدُ بَعضُهُ عَلی بَعضٍ . ⁽¹⁾این ، کتاب خداست که با آن می توانید [حقیقت را] ببینید ، و با آن سخن [حق را ]بگویید ، و به وسیله آن بشنوید . بعضی از قرآن ، از بعضی دیگر آن ، سخن می گوید ، و برخی بر برخی دیگر ، گواهی می دهند . امام علی علیه السلام در حدیثی دیگر می فرماید: وَ اللّهُ سُبحانَهُ یَقولُ : «مَّا فَرَّطْنَا فِی الْکِتَابِ مِن شَیْ ءٍ» ⁽²⁾و فیهِ تِبیانُ کُلِّ شَی ءٍ، ⁽³⁾و ذَکَرَ أنَّ الکِتابَ یُصَدِّقُ بَعضُهُ بَعضاً . ⁽⁴⁾خداوند سبحان می فرماید : «ما در قرآن چیزی را فروگذار نکردیم» . و در قرآن ، بیان هر چیزی هست. [خداوند] یادآور شده که بعض قرآن ، گواه بعض دیگر آن است . امّا شنیدن سخن قرآن و فهم تصدیق و شهادت و اشارت برخی از آیات در مورد

.

سه. آشنایی با لطایف قرآن

برخی دیگر ، کار هر کس نیست . تنها خواص و اهل فن می توانند تشخیص بدهند که هر آیه در باره آیه دیگر، چه می گوید و کدام آیه ، به کدام نکته اشاره دارد و کدام آیه ، مفسّر و مبیّن کدام آیه دیگر است. قرآن شناسی بر اساس این روش ، «تفسیر قرآن به قرآن» نامیده می شود و نیازی به سنّت ندارد ؛ امّا نکته مهمّی که باید به آن توجّه داشت ، این است که معارفی که در این مرحله از قرآن شناسی به دست می آیند ، نمی توانند به عنوان پیام دین و برنامه اسلام برای تکامل انسان و زندگی او تلقّی گردند ؛ چرا که در این صورت ، به دیدگاه نخست، باز خواهیم گشت و «حَسبُنا کتابُ اللّه » ، ⁽¹⁾مصداق خواهد یافت که بر خلاف سنّت قطعی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و اجماع قاطبه مسلمانان است. بنا بر این ، مرحله دوم از قرآن شناسی برای استنتاج نهایی از معارف قرآنی در زمینه های مختلف ، کافی نیست . توضیح بیشتر این مطلب ، در تبیین مرحله سوم ، خواهد آمد.

سه. آشنایی با لطایف قرآندر این مرحله از قرآن شناسی، با کشف دقایق و لطایف کتاب خدا ، زمینه برای استنتاج نهایی از معارف بلند آن ، فراهم می گردد ؛ امّا این مرتبه از شناخت ، همان طور که در سخن امام زین العابدین علیه السلام آمده است ، ویژه اولیای الهی است: «لطایف برای اولیایند» . امام علی علیه السلام ، در تبیین ویژگی های اولیای خدا که با لطایف قرآن آشنایند ، مطابق گزارش بسیاری از منابع حدیثی چنین می فرماید: إنَّ أولِیاءَ اللّهِ هُمُ الَّذینَ نَظَروا إلی باطِنِ الدُّنیا إذا نَظَرَ النّاسُ إلی ظاهِرِها، وَ اشتَغَلوا بِآجِلِها إذَا اشتَغَلَ النّاسُ بِعاجِلِها، فَأَماتوا مِنها ما خَشوا أن یُمیتَهُم، و تَرَکوا مِنها ما

.

عَلِموا أنَّهُ سَیَترُکُهُم، و رَأَوُا استِکثارَ غَیرِهِم مِنهَا استِقلالاً، و دَرَکَهُم لَها فَوتاً. أعداءُ ما سالَمَ النّاسُ، و سَلمُ ما عادَی النّاسُ. بِهِم عُلِمَ الکِتاب و بِهِ عَلِموا، و بِهِم قامَ الکِتابُ و بِهِ قاموا، لا یَرَونَ مَرجُوّاً فَوقَ ما یَرجونَ، و لا مَخوفاً فَوقَ ما یَخافونَ . ⁽¹⁾اولیای خدا ، آنان اند که به باطن دنیا نگریستند ، آن گاه که مردم ، ظاهر آن را دیدند ، و به آینده دنیا پرداختند ، آن گاه که مردم به امروز آن ، سرگرم شدند . پس ، از دنیا میراندند آنچه را که ترسیدند آنان را بمیراند ، و رها کردند از دنیا آنچه را که دانستند به زودی ترکشان خواهد کرد ، و آنچه [از دنیا] را که دیگران بسیار شمردند ، اندک دیدند و رسیدن به آن را از کف دادن [آخرت] دانستند . با آنچه مردم آشتی کردند ، دشمنی ورزیدند ، و با آنچه مردم [دنیاپرست ، ]دشمن شدند ، آشتی کردند . قرآن ، به واسطه آنان ، دانسته می شود ، و آنان به کتاب خدا آگاه اند . قرآن به وسیله آنان برپاست ، و آنان به کتاب خدا استوارند . به بالاتر از آنچه امیدوارند ، چشم نمی دوزند ، و از بالاتر از آنچه می ترسند ، ترس ندارند . سخن امام علیه السلام در جملات «قرآن به وسیله آنان برپاست ، و آنان به واسطه کتاب ، استوارند» ، به طور واضح ، به نقش اساسی حدیث در حوزه معرفت دینی اشاره دارد و بیانگر آن است که در این مرحله از قرآن شناسی، پیوند قرآن و حدیث ، ثمر می دهد ، و این، هرگز بِدان معنا نیست که قرآن، بدون حدیث ، مبهم است و نمی توان از آن بهره برد ، چنان که پاره ای از اخباریان گفته اند ؛ بلکه بدون حدیث نمی توان از معارف قرآن ، به نتیجه نهایی رسید. قرآن ، عهده دار ترسیم خطوط اصلی و کلّی دین است و سنّت ، عهده دار بیان حدود و جزئیات دین . از این رو ، دین شناسی به مفهوم کامل آن ، تنها در پرتو هدایت قرآن و حدیث، در کنار هم ، امکان پذیر است و کتاب و سنّت، در محدوده برنامه های اعتقادی و عملیِ دین ـ که برآیند نهایی معارف قرآنی اند ـ ، پیوندی

.

چهار. آشنایی با حقایق قرآن

ناگسستنی دارند. بنا بر این ، حدیث، نه تنها شیوه تفسیر قرآن و استنباط از این کتاب آسمانی را آموزش می دهد ، بلکه در استنتاج نهایی برنامه های اعتقادی و عملیِ اسلام ، نقش کلیدی دارد.

چهار. آشنایی با حقایق قرآنبالاترین مراتب شناخت کتاب های آسمانی ، آشنایی با حقایق آنهاست که این مرتبه از معرفت ، اختصاص به انبیای الهی دارد: «حقایق، برای انبیایند» . قرآن نیز ـ که مهم ترین کتاب آسمانی است ـ علاوه بر عبارات و اشارات و لطایف ، حقایقی دارد که شناخت آنها مخصوص خاتم انبیا ، محمّد صلی الله علیه و آله است و بر اساس ادلّه قطعی ، علوم ایشان به اهل بیت آن بزرگوار ـ که اوصیای اویند ـ منتقل شده است. ⁽¹⁾از این رو ، در احادیث فراوانی ، بر این موضوع، تأکید شده که جز خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله ، هیچ کس قرآن شناسِ جامع و کامل نیست؛ و اینک ، نمونه هایی از آن احادیث: ۱. از جابر، نقل شده که گفت : شنیدم امام باقر علیه السلام فرمود : ما یَستَطیعُ أحَدٌ أن یَدَّعِیَ أنَّ عِندَهُ جَمیعَ القُرآنِ کُلِّهِ ظاهِرِهِ و باطِنِهِ، غَیرَ الأَوصِیاءِ . ⁽²⁾هیچ کس جز اوصیا نمی تواند ادّعا کند که همه قرآن ، ظاهر و باطنش ، در نزد اوست . ۲. از ابو حمزه ثُمالی نقل شده که امام باقر علیه السلام فرمود : ما أجِدُ مِن هذِهِ الاُمَّةِ مَن جَمَعَ القُرآنَ إِلَا الأَوصِیاءَ . ⁽³⁾از این امّت ، کسی جز اوصیا را نمی یابم که جامع قرآن [و عالم به همه آن، چه ظاهر و چه باطنش] باشد .

.

پیوند ناگسستنی قرآن و عترت

۳. از مُرازِم و موسی بن بُکَیر، نقل شده که امام صادق علیه السلام فرمود : إنّا أهلَ البَیتِ لَم یَزَلِ اللّهُ یَبعَثُ مِنّا مَن یَعلَمُ کِتابَهُ مِن أوَّلِهِ إلی آخِرِهِ . ⁽¹⁾خداوند از ما اهل بیت ، همواره کسی را بر می انگیزد که کتاب او را ، از ابتدا تا انتهایش بداند. ۴. از عبد الأعلی نقل شده که : شنیدم امام صادق علیه السلام می فرماید : وَ اللّهِ إنّی لَأَعلَمُ کِتابَ اللّهِ مِن أوَّلِهِ إلی آخِرِهِ، کَأَنَّهُ فی کَفّی، فیهِ خَبَرُ السَّماءِ و خَبَرُ الأَرضِ، و خَبَرُ ما کانَ و خَبَرُ ما هُوَ کائِنٌ، قالَ اللّهُ عز و جل: «فیهِ تِبیانُ کُلِّ شَی ءٍ» ⁽²⁾. ⁽³⁾به خدا سوگند که من به کتاب خدا ، از اوّل تا آخرش عالم هستم ، چنان که گویی در مشت من است . خبر آسمان و خبر زمین ، و خبر گذشته و آینده و حال ، [همه] در قرآن هست . خداوند عز و جل فرموده : «در قرآن ، بیان هر چیزی وجود دارد» .

پیوند ناگسستنی قرآن و عترتاهل بیت پیامبر خدا ، در واقع ، کسانی اند که در نتیجه علم به حقایق قرآن و تجلّی کامل آن در وجود آنان ، خود ، «قرآن ناطق» گردیده اند، ⁽⁴⁾چنان که پیامبر خدا در حدیث متواتر «ثَقَلین» ، آنان را همتای «قرآن صامت» قرار داده است و تمسّک به این دو وزنه سنگین را شرط تداوم رسالت و مانع گم راهی امّت ، دانسته است: إنّی تارِکٌ فیکُمُ الثَّقَلَینِ: کِتابَ اللّهِ عز و جل وَ عِترَتی. کِتابُ اللّهِ حَبلٌ مَمدودٌ مِنَ السَّماءِ إلَی الأَرضِ، وَ عِترَتی أهلُ بَیت ی، وَ إِنَّ اللَّطیفَ الخَبیرَ أخبَرَنی أنَّهُما لَن یَفتَرِقا حَتّی

.

یَرِدا عَلَیَّ الحَوضَ، فَانظُرونی بِمَ تَخلُفونی فیهِما . ⁽¹⁾من در میان شما دو چیز گران سنگ بر جای می نهم : کتاب خدا و عترتم . کتاب خدا ، ریسمانی است که از آسمان به زمین کشیده شده ، و عترتم ، همان اهل بیت من اند . خدای ریزبین و آگاه به من خبر داد که این دو ، هرگز از هم جدا نمی شوند تا آن که در کنار حوض [کوثر] بر من وارد شوند . پس ، مراقب باشید که پس از من ، چگونه با آن دو رفتار می کنید . این سخن ، به روشنی نشان می دهد که قرآن صامت ، در کنار قرآن ناطق ، می تواند برنامه هدایت امّت را تا دامنه قیامت ، رقم بزند و اگر این دو سرچشمه نور و هدایت از یکدیگر جدا شوند ، نه تنها مانع گم راهی امّت نخواهند شد ، بلکه مفهوم واقعی خود را نیز از دست خواهند داد. گزارش شده که در جنگ صِفّین ، وقتی سپاه شام ، امام علی علیه السلام را به حَکَمیت قرآن، فرا خواندند و شعار «لا حُکْمَ إلّا للّهِ» سر دادند ، ایشان به یاران خود فرمود: هذِهِ کَلِمَةُ حَقٍّ یُرادُ بِها باطِلٌ، وَ هذا کِتابُ اللّهِ الصّامِتُ وَ أَنَا المُعَبِّرُ عَنهُ؛ فَخُذوا بِکِتابِ اللّهِ النّاطِقِ وَ ذَرُوا الحُکمَ بِکِتابِ اللّهِ الصّامِتِ، إذ لا مُعَبِّرَ عَنهُ غَیری . ⁽²⁾این ، سخن حقّی است که از آن ، باطل اراده می شود . این قرآن ، کتاب خاموش خداست و من ، بیانگر آن هستم . پس ، به کتاب گویای خدا چنگ بزنید و حکمیت به کتاب خاموش خدا را وا نهید ؛ زیرا بیانگری برای آن ، جز من نیست. در گزارشی دیگر آمده که ایشان در این باره فرمود: ذلِکَ القُرآنُ فَاستَنطِقوهُ وَ لَن یَنطِقَ لَکُم، اُخبِرُکُم عَنهُ: إنَّ فیهِ عِلمَ ما مَضی وَ عِلمَ ما

.

عرصه های نقش آفرینی سنّت در معرفت دینی

یَأتی إلی یَومِ القِیامَةِ، وَ حُکمَ ما بَینَکُم وَ بَیانَ ما أصبَحتُم فیهِ تَختَلِفونَ؛ فَلَو سَأَلتُمونی عَنهُ لَعَلَّمتُکُم . ⁽¹⁾اینک ، قرآن! از او بخواهید تا با شما سخن بگوید ؛ امّا او هرگز برای شما سخن نخواهد گفت ؛ ولی من از آن به شما خبر می دهم . در قرآن ، علم گذشته و علم آینده تا روز قیامت، و حکم میان شما و راه حلّ اختلافات شما آمده است . اگر قرآن را از من بپرسید ، آن را به شما می آموزم . آری ! تنها خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله هستند که به دلیل احاطه داشتن بر کتاب خدا و سنّت پیامبر او، می توانند سخنگوی قرآن و مترجم این کتاب آسمانی باشند ⁽²⁾و مبانی اعتقادی و برنامه های اخلاقی و عملی اسلام را به طور کامل و قاطع ، از آن ، استخراج و ارائه نمایند. از این رو ، در عصر حضور آنان ، امّت اسلام، برای دریافت حقایق دین ، راهی جز رجوع به آنان ندارد، و امّا در عصر غیبت آنان ، مرجعِ دین شناسی ، عالمانی اند که بر اساس شیوه ای که از اهل بیت علیهم السلام در تفسیر قرآن و استنباط معارف و احکام آن از کتاب و سنّت آموخته اند ، در حدّ توان ، دین قابل اعتقاد و عمل را به مردم ، ارائه می نمایند. آنان ، در واقع ، نایبان امام عصر علیه السلام اند که در غیاب آن ولیّ مطلق، مسئولیت هدایت و رهبری جامعه اسلامی را به عهده دارند.

عرصه های نقش آفرینی سنّت در معرفت دینیبا عنایت به آنچه گذشت ، می توانیم برجسته ترین موارد نقش آفرینی سنّت را در

.

خدمت به قرآن و معارف حیاتبخش اسلام ، در این عرصه ها خلاصه کنیم: ۱. آموزش روش درست تفسیر قرآن، ⁽¹⁾۲. بیان موارد تقیید ، تخصیص و نَسخ برخی آیات قرآن، ۳. بیان تفاصیل احکام قرآن به حسب ظاهر، ۴. بیان احکام اسلام در حوزه سکوت قرآن، ۵. شرح تاریخ انبیای گذشته و بیان آموزه های آنان، ۶. آشنا کردن مردم با معارف عمیق قرآن ، از طریق بیان تأویل ها ، بطون و مصادیق آیات آن ، ۷ . و از همه مهم تر ، زمینه سازی برای اجتهاد و استنباط احکام اسلام و استنتاج نهایی از معارف قرآن و در یک کلام ، ارائه دین قابل اعتقاد و عمل ، در دوران غیبت امام عصر ، مهدیِ آل محمّد ـ عجّلَ اللّهُ فرجَه ـ . گفتنی است که آموزه های احادیث اسلامی ، تنها در حوزه معارف دینی خلاصه نمی شوند . احادیث فراوانی از پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام در حوزه های مختلف علوم، نقل شده اند که در این دانش نامه و برخی دانش نامه های دیگر حدیثی خواهند آمد، إن شاء اللّه ! ⁽²⁾

.

(۳) پیش نیازهای حدیث شناسی

اشاره

(۳)پیش نیازهای حدیث شناسیاستناد قرآن به پیامبر اسلام و وحی الهی ، متواتر ، قطعی ، غیر قابل تردید و مورد اتّفاق امّت اسلامی است. از این رو ، در این زمینه ، نیازی به پژوهش و تحقیق نیست ؛ امّا همه احادیثی که به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام نسبت داده می شوند ، این گونه نیستند . به استثنای شمار اندکی از احادیث که متواتر ۱ و قطعیّ الصدورند ، استناد سایر احادیث به آنان ، نیاز به تخصّص و بررسی دارد. بنا بر این ، پژوهشگر ، پیش از ورود به میدان فهم حدیث و تحقیق در مضمون و محتوای احادیث اسلامی ، باید استناد آنها را به پیامبر صلی الله علیه و آله و خاندان او، اثبات نماید و

.

یک. علم رجال

دو. علم درایه

سه. تخصّص در نقد و ارزیابی متن

اشاره

برای تأمین این هدف ، باید به علوم و ویژگی های زیر، مجهّز باشد:

یک. علم رجالعلم رجال ، دانشی است که در آن ، به شناخت راویان حدیث و بررسی برخی ویژگی های آنان که در قبول یا ردّ حدیث مؤثّرند، پرداخته می شود. آشنایی با این علم برای پژوهشگر ، ضروری است .

دو. علم درایهعلم درایه ، دانشی است که در آن ، خصوصیات سند (مانند: اتّصال ، انقطاع ، صحّت ، ضعف ، اِسناد ، ارسال) ⁽¹⁾و یا خصوصیات متن (مانند : نص یا ظاهر ، مجمل یا مبیَّن ، محکم یا متشابه) ، بررسی می شوند. آشنایی با این علم نیز برای پژوهشگر علوم حدیث ، ضروری است .

سه. تخصّص در نقد و ارزیابی متنعلم رجال ، پژوهشگر را با ویژگی های یکایک راویان ، آشنا می کند و علم درایه ، میزان صحّت و سقم سند و نیز چگونگیِ دلالت حدیث را مشخّص می نماید . سؤال مهم در این جا این است که : آیا با تکیه بر این دو دانش ، می توان سخنی را که استناد آن به اهل بیت علیهم السلام از طریق تواتر ، ثابت نیست ، به طور قطعی به آنان مستند کنیم یا صدور آن را نفی نماییم ؟ به سخن دیگر ، آیا صحّت سند حدیث ، دلیل صدور قطعی آن و ضعف سند ، دلیل عدم صدور قطعی آن است ؟ بی تردید ، پاسخ هر دو مورد ، منفی است؛ زیرا ممکن است سندی صحیح

.

باشد ؛ ولی متن، صادر نشده باشد و راوی یا ناسخ ، خطا کرده باشند ، و یا سند ، ضعیف باشد ؛ امّا متن ، صادر شده باشد. البتّه حجّیت حدیث صحیح و عدم حجّیت حدیث ضعیف در مسائل فقهی ، موضوع دیگری است که در این جا مورد بحث نیست . سؤال مهمّ دیگری که قابل طرح است ، این است که : آیا احادیثی که از نظر سند، ضعیف اند یا قوّت لازم را ندارند ، باید کنار گذاشته شوند و از منابع حدیثی حذف گردند ؟ پاسخ این سؤال نیز منفی است ؛ زیرا با توجّه به این که ضعف سند ، دلیل عدم صدور نیست ، با حذف احادیثی که از جهت سند ، دچار مشکل اند ، جامعه از بخش عمده ای از ره نمودهای پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام در زمینه های مختلف فرهنگی ، محروم خواهند شد. ⁽¹⁾و آخرین پرسش در این زمینه، این که : آیا احادیثی را که دچار ضعف سندند ، می توان به عنوان ره نمودهای پیشوایان اسلام به جامعه عرضه کرد؟ پاسخ این سؤال هم منفی است ؛ زیرا با سرگذشت تأسّفباری که تدوین حدیث داشته و احادیثی که به دست سیاستبازان تاریخ اسلام ساخته شده اند ، عرضه خام متونی (نُصوصی) که اعتبار لازم را ندارند ، نه تنها سودمند نیست ، بلکه کاری بس خطرناک به نظر می رسد. بنا بر این ، احادیثی را که از نظر سندْ ضعیف اند ، نه می توان به طور مطلق پذیرفت و نه می توان به طور مطلق ، رد کرد . البتّه راه سومی وجود دارد و آن ، نقد و ارزیابی این گونه احادیث است ، که باید گفت : نه تنها این گونه احادیث ، بلکه حتّی

.

معیارهای ارزیابی و نقد متن حدیث

یک. موافقت یا مخالفت با قرآن

احادیثی که از صحّت سند برخوردارند، به نقد و ارزیابی نیاز دارند؛ زیرا اشاره کردیم که صحّت سند ، دلیل قطعیت صدور [ از پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام ] نیست. چه بسا که پژوهشگر توانا ، در نقد و ارزیابی حدیثی که از نظر سندْ صحیح است ، به این نتیجه برسد که آن حدیث، صدور نیافته و یا به گونه ای دیگر صادر شده و یا معنایی جز آنچه ظاهر یا صریح آن است ، دارد، یا به عکس ، معتقد شود که حدیثی که از نظر سندْ ضعیف است ، صادر شده است . همچنین ممکن است نتیجه ارزیابی حدیثی ، پیدا شدن قطعیت یا اطمینان و یا ظن به صدور و یا عدم صدور آن باشد.

معیارهای ارزیابی و نقد متن حدیثتفصیل سخن در این باره ، به خواست خدای متعال ، در عنوان «حدیث» خواهد آمد ؛ امّا از آن جا که در دانش نامه قرآن و حدیث ، به استثنای موارد خاصّی که به ارزیابی سند می پردازیم ، معیار انتخاب احادیث ، ارزیابی متن آنها بوده است ، لازم است در این جا اشاره کوتاهی به مهم ترین معیارهای نقد و ارزیابی متن حدیث ، داشته باشیم:

یک. موافقت یا مخالفت با قرآنیکی از مهم ترین معیارهای قبول یا ردّ حدیث ، موافقت یا مخالفت آن با قرآن است . بدیهی است که پیامبر اسلام و اهل بیت آن بزرگوار ، چیزی بر خلاف قرآن نمی گویند. در این باره ، از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت شده است که فرمود: ما جاءَکُم عَنّی یُوافِقُ کِتابَ اللّهِ فَأَنَا قُلتُهُ، وَ ما جاءَکُم یُخالِفُ کِتابَ اللّهِ فَلَم أقُلهُ . ⁽¹⁾آنچه از جانب من برای شما نقل شد و موافق کتاب خدا بود ، من آن را گفته ام ، و

.

دو. موافقت یا مخالفت با عقل

آنچه برای شما نقل شد و مخالف با کتاب خدا بود ، من آن را نگفته ام. امام صادق علیه السلام نیز می فرماید: کُلُّ شَی ءٍ مَردودٌ إلَی الکِتابِ وَ السُّنَّةِ، وَ کُلُّ حَدیثٍ لا یُوافِقُ کِتابَ اللّه فَهُوَ زُخرُفٌ . ⁽¹⁾هر چیزی باید به کتاب [خدا] و سنّت ارجاع داده شود ، و هر حدیثی که موافق کتاب خدا نباشد ، سخن باطلی است با ظاهری درست . در این جا پرسش، این است که : مخالفت یک حدیث با قرآن ، دلیل قطعی بر مجعول بودن آن است ؛ امّا آیا موافقت یک حدیث با قرآن را می توان دلیل قطعی بر صدور آن دانست؟ از نظر منطقی ، پاسخ این سؤال ، منفی است ؛ زیرا اجمالاً قطع داریم که هر سخنی که با قرآن هماهنگ است ، حدیث نیست . بنا بر این ، ممکن است مقصود از جمله «ما جاءَکُم عَنّی یُوافِقُ کِتابَ اللّهِ فَأَنَا قُلتُهُ» ، این باشد که «هر حدیثی» که مضمونش در چارچوب اصول و مبانی قرآن است ، قابل قبول است و نسبت دادن آن به پیامبر اسلام ، از باب تطبیق کلّی بر مصادیق آن ، مانعی ندارد . همچنین ، موافقت با قرآن ، قرینه ای بر صحّت انتساب است.

دو. موافقت یا مخالفت با عقلدومین میزان مهم نقد و ارزیابی حدیث ، موافقت یا مخالفت مضمون آن با احکام قطعی عقل و فطرت است. اسلام ، دینِ فطرت ، منطق و عقل است . از دیدگاه این آیین آسمانی ، عقل ، حجّت درونی خداوند متعال برای بشر است . ⁽²⁾بنا بر این ، سخنی را که بر خلاف

.

حکم روشن و قطعی عقل باشد ، نمی توان به پیشوایان بزرگ اسلام ، نسبت داد . البته باید توجّه داشت که این سخن ، بدان معنا نیست که هر چه عقل از درک حقیقت آن ناتوان ماند ، از اسلام نیست (چرا که عقل ، با آن که وجود حقایق غیبی را اثبات می کند ، از درک کُنه آنها عاجز است) ؛ بلکه بدان معناست که اگر عقل ، بطلان قطعی سخنی را کشف کرد ، معلوم می شود که انتساب آن به پیشوایان اسلام ، حقیقت ندارد . به سخن دیگر ، در آموزه های دینی ، فوقِ عقل هست ؛ امّا ضدّ عقل نیست و آنچه ضدّ عقل و فطرت به اسلام نسبت داده شود ، واقعیت ندارد. این حدیث از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ، اشاره به این معیار است: إذا سَمِعتُمُ الحَدیثَ عَنّی تَعرِفُهُ قُلوبُکُم وَ تَلینُ لَهُ أشعارُکُم وَ أبشارُکُم، وَ تَرَونَ أنَّهُ مِنکُم قَریبٌ؛ فَأَنَا أولاکُم بِهِ، وَ إذا سَمِعتُمُ الحَدیثَ عَنّی تُنکِرُهُ قُلوبُکُم وَ تَنفِرُ مِنهُ أشعارُکُم وَ أبشارُکُم، وَ تَرَونَ أنَّهُ مِنکُم بَعیدٌ؛ فَأَنَا أبعَدُکُم مِنهُ . ⁽¹⁾هر گاه از قول من سخنی شنیدید که به دلتان چسبید و موی و پوست بدنتان در برابرش نرم شد و آن را نزدیک به خودتان دیدید ، من سزاوارتر از شما به آن هستم (یعنی : من آن را گفته ام) ؛ ولی هر گاه از قول من سخنی شنیدید که دل هایتان آن را ناروا دانست و موی و پوست بدنتان از آن بیزار شد و آن را از خود ، دور یافتید ، من دورترین فرد شما از آن سخن هستم. در حدیث دیگری ، پیامبر صلی الله علیه و آله ، امّت خود را به ارجاع دادن این گونه احادیث به «شخصی آگاه و دانا از خاندان محمّد» و مراجعه به او در نقد و تحلیل و ارزیابی آن ، ترغیب کرده است : ما وَرَدَ عَلَیکُم مِن حَدیثِ آلِ مُحَمَّدٍ فَلانَت لَهُ قُلوبُکُم وَ عَرَفتُموهُ فَاقبَلوهُ، وَ مَا اشمَأَزَّت مِنهُ قُلوبُکُم وَ أنکَرتُموهُ، فَرُدّوهُ إلَی اللّهِ وَ إلَی الرَّسولِ وَ إلَی العالِمِ مِن آلِ

.

سه. دیگر معیارها

چند نکته

مُحمَّدٍ . ⁽¹⁾هر سخنی از قول خاندان محمّد صلی الله علیه و آله به شما رسید که دل هایتان در برابرش نرم شد و آن را شناختید ، بپذیرید ، و آنچه دل هایتان از آن گریزان شد و آن را ناروا دانست ، آن را به خدا و پیامبر و عالِم خاندان محمّد ، باز گردانید. در این جا نیز این سؤال، مطرح است که : سخنِ بر خلاف عقل را قطعا نمی توان به پیامبر اسلام و اهل بیت او نسبت داد ؛ امّا آیا می توان گفت: هر سخنی که موافق عقل و فطرت است ، از آنان صادر شده است؟ در این جا نیز پاسخ ، منفی است ؛ امّا می توان گفت که هماهنگی با فطرت و عقل ، قرینه ای است بر صحّت انتساب، که در کنار قرائن دیگر می تواند برای پژوهشگر ، موجب ظن یا اطمینان به صدور گردد.

سه. دیگر معیارهامعیارهایی که ذکر شدند ، اصلی ترین موازین نقد و ارزیابی متن حدیث اند . معیارهای دیگری که می توانند به پژوهشگر در این زمینه کمک کنند (مانند: موافقت یا مخالفت با مبانی مسلّم اسلام یا با سایر احادیثی که به گونه ای صحّت یا عدم صحّت آنها احراز شده است ، همچنین قوّت یا ضعف متن) ، در حقیقت ، به معیارهای پیشْ گفته باز می گردند ـ که توضیح بیشتر در این باره ، در پِی و نیز در آینده ⁽²⁾خواهد آمد ـ .

چند نکتهدر این جا اشاره به چند نکته ضروری است :

.

نکته اوّل. در یک نگاه کلّی می توان معیارهای نقد حدیث را به دو دسته «درونْ دینی» و «برونْ دینی» تقسیم کرد. معیارهای برون دینی (مانند: عقل، تاریخ، علم قطعی و محسوسات)، به تنهایی یا در کنار هم می توانند وسیله ارزیابی روایات باشند و به وسیله هر شخصی به کار روند؛ امّا معیارهای درونْ دینی، همان باورهای ایمانی و قابل استناد به دین اند که برای فرد مؤمن به آنها، روشنی و ضرورت یافته اند؛ روشنی و ضرورتی که هر گزاره مخالف با آنها را باطل می کند. این باورها می توانند از قرآن، اخذ شده باشند یا مستند به سیره و سنّت قطعی باشند. گفتنی است: بررسی روش ها و سفارش های دین (و بویژه روش های پیشنهادی احادیث) در زمینه ارزیابی و سنجش گزاره های منسوب به دین، نشان می دهد که همه آنها، به گونه ای، حکم عقل، محسوب می شوند و در واقع، فهم عقلی و عُقلایی انسان ها را معیار می شمارند و از این رو، همچنان ممکن است دلایل و قرائن دیگری را یافت و در ارزیابی احادیث، به کار گرفت. نکته دوم. اطمینان به صدور یا عدم صدور حدیث از طریق ارزیابی متن ، می تواند بر پایه یک قرینه یا مجموعه ای از قرائن ، حاصل گردد و چه بسا قرائن ، موجب ظن به صدور یا عدم صدور گردند. نکته سوم: در دانش نامه قرآن و حدیث ، از یک سو تلاش شده است که احادیثی که مجعول بودن آنها مقطوع یا مظنون است ، نیایند و از سوی دیگر ، روشی در پیش گرفته شده است که پژوهشگر بتواند در ابواب مختلف ، نوعی اطمینان به صدور پیدا کند ؛ امّا مسئولیتِ تک تکِ احادیث ، با مصادر آنهاست. بدین جهت، به همه کسانی که با بهره گیری از این دانش نامه یا سایر منابع حدیثی ، سخنی را از پیامبر صلی الله علیه و آله یا اهل بیت علیهم السلام نقل می کنند ، اکیدا توصیه می نماییم که ادب نقل حدیث را در چگونگی نسبت دادن آن به پیشوایان اسلام ، رعایت کنند ، و آن ادب، مطابق حدیثی که ثقة الإسلام کلینی از امام علی علیه السلام نقل کرده، این است:

.

بصیرت

إذا حَدَّثتُم بِحَدیثٍ فَأسنِدوهُ إلَی الَّذی حَدَّثَکُم ؛ فَإِن کانَ حَقّا فَلَکُم وَ إِن کانَ کَذِبا فَعَلَیهِ . ⁽¹⁾هنگامی که حدیثی را نقل می کنید ، آن را به کسی که آن را روایت نموده ، نسبت دهید ، که اگر درست باشد ، به سود شماست و اگر دروغ باشد ، به زیان راوی است . بنا بر این ، برای رعایت احتیاط ، توصیه اکید داریم که کسانی که می خواهند از این کتاب یا سایر کتب حدیثی ، حدیثی نقل کنند ، آن را مستقیما به پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام نسبت ندهند ؛ بلکه حدیث را از طریق منبعی که آن را روایت کرده است ، به آنان منسوب نمایند . برای نمونه ، نگویند : «پیامبر صلی الله علیه و آله چنین فرمود» یا : «امام علیه السلام چنین فرمود» ؛ بلکه بگویند : «فلان کتاب، از پیامبر صلی الله علیه و آله چنین روایت کرده است» و یا بگویند : «از پیامبر صلی الله علیه و آله چنین روایت شده است» .

بصیرتناگفته نماند که در کنار تخصّص های سه گانه ای که شرح آن گذشت ، مدد الهی و نورانیّت درونی ـ که ما از آن به «بصیرتْ» تعبیر می کنیم ـ ، سهمی ویژه در نقد و ارزیابی حدیث دارند. این نورانیّت ، علاوه بر این که شناخت سنّت صحیح را برای پژوهشگر ، آسان می سازد ، زمینه ساز قدرت استنباطِ درست احکام الهی از قرآن و سنّت نیز هست و این ، همان نیروی قدسی الهی است که از نگاه شهید ثانی ، علاوه بر فقه و اصول و سایر علوم مقدّماتی ، شرط استنباط احکام است. ⁽²⁾ایشان ، پس از تبیین اقسام علوم

.

راه دستیابی به بصیرت

شرعی و ترتیب لازم برای تحصیل آنها، یادآور می شود که آموزش علوم مقدّماتی اجتهاد، به تنهایی، برای استنباط احکام کافی نیست و می نویسد : و لا یکفی ذلک کلّه إلّا بهبة من اللّه تعالی إلهیّة و قوّة منه قدسیّة توصله إلی هذه البغیة ، و تبلّغه هذه الرتبة ، و هی العمدة فی فقه دین اللّه تعالی ، و لا حیلة للعبد فیها ، بل هی منحة إلهیّة و نفحة ربّانیّة یخصّ بها من یشاء من عباده ، إلّا أنّ للجدّ و المجاهدة و التوجّه إلی اللّه تعالی ، و الانقطاع إلیه أثرا بیّنا فی إفاضتها من الجناب القدسی : «وَ الَّذِینَ جَاهَدُواْ فِینَا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَ إِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِینَ» ⁽¹⁾. ⁽²⁾هیچ یک از اینها کفایت نمی کند ، مگر با فیض الهی و نیرویی قدسی از جانب خدای متعال که فرد را به این مقصد برساند و به این مرتبت ، نایل گرداند . این فیض الهی و نیروی قدسی ، رکن اصلی در فهم دین الهی است و بنده را در آن ، دستی نیست ؛ بلکه دهِش الهی و دَمش ربّانی است که آن را به هر یک از بندگانش که خود بخواهد ، اختصاص می دهد ؛ منتها کوشش و مجاهدت و توجّه به خدای متعال و بریدن از عالم و رو کردن به او، تأثیر آشکاری در افاضه این فیض و نیروی قدسی از جانب قدس الهی دارد : «آنان که به خاطر ما مجاهدت کنند ، هر آینه ، راه هایمان را به آنان نشان می دهیم ، و البته خدا با نیکوکاران است» .

راه دستیابی به بصیرتبصیرت را از دو راه می توان به دست آورد :

.

راه اوّلِ رسیدن به بصیرت ، به دست آوردن تقواست . یکی از برکات مهم و بزرگ تقوا ، نورانی شدن جان و پیدایش نور بصیرت در انسان است . این حقیقت ، با صراحت در قرآن کریم آمده است: «یَاأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ إِن تَتَّقُواْ اللَّهَ یَجْعَل لَّکُمْ فُرْقَانًا . ⁽¹⁾ای کسانی که ایمان آورده اید! اگر از خدا پروا کنید ، برای شما نیروی تشخیص قرار می دهد» . «یَاأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ اتَّقُواْ اللَّهَ وَ ءَامِنُواْ بِرَسُولِهِ یُؤْتِکُمْ کِفْلَیْنِ مِن رَّحْمَتِهِ وَ یَجْعَل لَّکُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ . ⁽²⁾ای کسانی که ایمان آورده اید! از خدا پروا کنید و به پیامبر او بگروید، تا رحمت خویش را دو چندان عطا کند و برای شما نوری قرار دهد که با [روشنایی ]آن ، راه بسپرید» . راه دوم برای به دست آوردن بصیرت ، استمداد از خداوند متعال است ، چنان که امام زین العابدین علیه السلام ، در یکی از مناجات های خویش می فرماید : هَب لی نوراً أمشی بِهِ فِی النّاسِ، و أهتَدی بِهِ فِی الظُّلُماتِ، و أستَضی ءُ بِهِ مِنَ الشَّکِّ وَ الشُّبُهاتِ . ⁽³⁾[بار خدایا!] مرا فروغی بخش تا در پرتو آن ، در میان مردم، راه بسپرم ، و در تاریکی ها راه خویش را بیابم و در روشنایی آن ، از هر شک و شبهه ای بِرَهَم . بنا بر این ، تلاش برای رسیدن به مراتب طهارت و تقوا ، و نیز اهتمام به ذکر و دعا و استمداد از خداوند متعال برای نورانی شدن اندیشه ، هر چند برای همه پیروان اسلام ، لازم است ، امّا برای پژوهندگان علوم دینی و بخصوص پژوهندگان حدیث ،

.

اهمّیت و ضرورت بیشتری دارد . ⁽¹⁾بی شک ، پژوهشگری که علاوه بر دانش رجال و درایه و تخصّص در نقد و ارزیابی متن حدیث ، از نور بصیرت برخوردار باشد ، بهتر می تواند به حقیقت اسلام، دست یابد؛ امّا باید توجّه داشت که این ، به معنای عصمت و مصونیت او از خطا نیست ؛ بلکه هر چه تخصّص پژوهشگر ، بیشتر و بصیرت او افزون تر باشد ، از میزان خطای او کاسته می گردد.

.

(۴) مراحل تحقیق و تدوین

۱. جمع آوری ابتدایی

(۴)مراحل تحقیق و تدوین «دانش نامه قرآن و حدیث»تدوین دانش نامه قرآن و حدیث ، آیین نامه ویژه ای دارد که بر پایه آخرین تجربیّاتِ به دست آمده در پژوهشکده علوم و معارف حدیث، تنظیم شده است و البته مطرح کردن همه آن در این جا ضروری نیست ؛ لیکن برای اطّلاع علاقه مندان از تلاش های فراوانی که برای تهیه این مجموعه گسترده صورت می گیرد ، به سیر مراحل جمع آوری ، تحقیق و تدوین آن، از آغاز تا انجام ، اشاره کوتاهی داریم :

۱. جمع آوری ابتداییدر این مرحله ، پژوهشگر همکار ، آیات و احادیث مربوط به یک موضوع (مَدخَل) را پس از یادداشت برداری از منابع موجود ، از طریق نرم افزارهای رایانه ای و جستجوی کلیدْواژه های اصلی و مرتبط ، گِرد می آورد ⁽¹⁾و آنها را به حاصل تحقیقات دستی در مرحله پیشین ⁽²⁾می افزاید. پرونده یا پوشه ای که در این مرحله تشکیل

.

۲. تنظیم ابتدایی

۳. تنظیم دوباره

۴. نقد متن

۵. مصدریابی (تخریج)

می شود، متناسب با موضوع، عنوانی عربی به خود می گیرد و بر اساس ریشه کلمه، ترتیب الفبایی می یابد.

۲. تنظیم ابتداییپژوهشگر همکار ، پس از جمع آوری اوّلیه متون مربوط به یک موضوع ، طبق سلیقه خود ، آن را دسته بندی می نماید و برای تنظیم اوّلیه ، به این جانب ارائه می کند . این جانب نیز پس از ساماندهی آنها ، آنچه را برای تکمیل کار، ضروری است ، تذکّر می دهم و مجدّدا آن را به پژوهشگر همکار ، باز می گردانم.

۳. تنظیم دوبارهپرونده هر موضوع (مَدخل)، پس از رفع نواقص ـ که گاه چند ماه طول می کشد ـ ، به این جانب باز می گردد و با توجّه به افزوده ها، ساماندهی مجدّد، تقویت و تکمیل می گردد و گاه ، تغییر اساسی می یابد.

۴. نقد متندر صورتی که پس از تنظیم ثانوی، نقصی مشاهده شود ، مجدّدا پژوهشگر همکار، برای رفع آن ، اقدام خواهد کرد . ⁽¹⁾در غیر این صورت ، حاصلِ کار ، برای نقد و ارزیابی، به دو کارشناس (به تناسب موضوع : اعتقادی ، اقتصادی ، اخلاقی و ...) ، ارائه و طبق آیین نامه خاصّی نقد می گردد و پس از نقد متن ، اگر اصلاحاتی ضرورت داشته باشد ، انجام می گیرد.

۵. مصدریابی (تخریج)یکی از مراحل مهم تدوین دانش نامه ، تخریج یا مصدریابی متون آن است . در این

.

۶. نگارش «درآمد»ها و «تحلیل»های مورد نیاز

مرحله ، پژوهشگر دیگری، از طریق برنامه های نرم افزاری، برای یافتن مصادر حدیث ، جستجو می کند . سپس ، جامع ترین ، استوارترین و کهن ترین مصدر را انتخاب می نماید و نشانی مصادر یافت شده را بر اساس میزان اعتبار آنها تنظیم می نماید و اگر متن قوی تری یافت شد ، جایگزین متن اصلی می گردد و روایات مکرّر یا مشابه را ، جز در موارد ذیل ، حذف می نماید : الف ـ وجود نکته مهمی در متن روایات مشابه ؛ ب ـ تفاوت لفظی در متونی (نصوصی) که از طریق شیعه و اهل سنّت نقل شده اند ؛ ج ـ نیاز به تکرار روایت در چند باب ، مشروط به این که روایت ، بیش از یک سطر نباشد. در غیر این موارد ، روایات مکرّر یا مشابه، حذف می شوند و نشانی آنها ، طبق آیین نامه ، در پاورقی افزوده می شود. نکته قابل توجّه ، این که : اگر دسترس به منابع اوّلیه مقدور باشد ، حدیث (روایت)، از آنها نقل می شود و تنها نشانی دو جامع روایی ـ یعنی بحار الأنوار در احادیث شیعه و کنز العمّال در احادیث اهل سنّت ـ ، برای سهولت دسترس خوانندگان به حدیث ، در پایانِ نشانی، افزوده می گردد.

۶. نگارش «درآمد»ها و «تحلیل»های مورد نیازمرحله دیگر در تدوین دانش نامه ، تهیّه «درآمد»ها و «تحلیل»های مورد نیاز است که توسّط این جانب ، انجام می شود . البته اگر پژوهشگران ، پیشنهادی در زمینه نکاتی که باید مورد توجّه قرار گیرند ، داشته باشند ، ارائه می دهند. در این مرحله ، با توجّه به آنچه هنگام نوشتن تحلیل و جمع بندی مطالب به نظر می رسد ، گاه، چینش قبلی تغییر می کند و ساختار جدیدی شکل می گیرد.

.

۷ . آماده سازی نهایی

۸ . تدوین نهایی بر اساس شیوه این دانش نامه

گفتنی است که جمع بندی ها و تحلیل ها نیز توسط یک یا دو کارشناس ، نقد می گردند و اگر نیاز به اصلاح داشته باشند ، انجام می شود.

۷ . آماده سازی نهاییضرورت انتشار تدریجی دانش نامه باعث شده است که مَدخل های آغازین (بر اساس نظام الفبایی)، در اولویّت تکمیل، آماده سازی و نشر قرار گیرند. پس از آماده شدن یک یا چند مَدخلی که در حجم یک جلد کتاب اند، اِعراب گذاری، شرح لغات و مقابله احادیث با مصادر و سپس ترجمه «درآمد»ها و «تحلیل»ها (از فارسی به عربی) و ویرایش، توسط کارشناسان خبره انجام می شود. بدین ترتیب، نسخه عربی کتاب ، آماده طبع و نشر می گردد. گفتنی است که نسخه ای از متن عربی، پس از پشت سر گذاشتن مراحل آماده سازی (ویرایش، اِعراب گذاری، نمونه خوانی، تصحیح و صفحه پردازی)، بلافاصله، جهت ترجمه به فارسی و ویرایش و آماده سازی آن، در اختیار واحدهای مربوط، قرار می گیرد. ⁽¹⁾

۸ . تدوین نهایی بر اساس شیوه این دانش نامهمهم ترین نکاتی که در نگارش احادیث (روایات) در این دانش نامه در نظر گرفته می شوند، از این قرارند : ۱ . پس از ذکر آیات مربوط به موضوع ، احادیث منقول از پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت گرامی ایشان علیهم السلام تا امام مهدی ـ عَجَّل اللّهُ فَرَجَه ـ به ترتیب می آیند ، مگر احادیثی که

.

در تفسیر آیات قرآن اند، که بر همه احادیث ، مقدّم می گردند . البته ، گاه، هماهنگی چند حدیث در مضمون ، موجب می شود که این ترتیب ، رعایت نشود. ۲ . معیار گزینش یک حدیث از میان احادیث متعدّد ، رسایی و فراگیری آن حدیث است ، هر چند از منبعی ضعیف تر باشد . در صورت تشابه احادیث ، متنِ معتبرترین منبع ، مقدّم داشته شده است. ۳ . اگر حدیثی ، هم از پیامبر صلی الله علیه و آله و هم از یکی از اهل بیت ایشان روایت شده باشد ، آنچه از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده ، در متن می آید و به حدیث دیگر ، در پانوشت، اشاره می گردد. ۴ . از آن جا که اصطلاح «حدیث» ، در مکتب اهل بیت علیهم السلام فقط بر متنِ حاکی از قول و فعل و تقریرِ پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام اطلاق می شود ، متونی را که از صحابیان و راویان نقل شده اند (و به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و اهل بیت ایشان نسبت داده نشده اند)، ذکر نکرده ایم ، مگر در موارد خاصّی ، از جمله این که متن ، در منابع متعدّد، آمده و فقط در بعضی از این منابع ، به پیامبر صلی الله علیه و آله یا اهل بیت علیهم السلام اسناد داده شده باشد . در چنین مواردی ، نام قائل حدیث (مَرویٌّ عنه)، در صدر می آید و در پانوشت، پس از ذکر منابعی که نام قائل را ندارند، این عبارت، قید می گردد : «من دون إسناد إلی أحدٍ مِن أهل البیت علیهم السلام (بدون اِسناد به یکی از اهل بیت علیهم السلام )» . ۵ . بحار الأنوار ، از مجموعه های بزرگ روایی شیعه ، و کنز العمّال ، از مجموعه های بزرگ روایی اهل سنّت است. لذا سعی کرده ایم پس از ذکر منابع هر حدیث در پانوشت، به این دو کتاب واسطه نیز نشانی بدهیم؛ یعنی بحار الأنوار را در پایان منابع شیعی آورده ایم و کنز العمّال را در آخر منابع اهل سنّت ، تا بدین وسیله ، کار مراجعه خوانندگان به حدیث را آسان گردانیم . البته اگر آن حدیث در بحار الأنوار یافت نشود، به وسائل الشیعة و در غیر این صورت، به مستدرک الوسائل، نشانی داده می شود. همچنین اگر حدیثی که به منابع اهل سنّتْ نشانی داده شده، در کنز العمّال

.

یافت نشود، به ترتیب، به: مجمع الزوائد، الجامع الصغیر و الدر المنثور، نشانی داده می شود . ۶ . سعی بر این بوده است که احادیث، از کتاب هایی که واسطه به شمار می آیند (به استثنای مورد بند گذشته، یعنی ذکر کتب واسطه در پایان ذکر منابع هر حدیث) نقل نشوند ، مگر در موارد دست نیافتن به حدیث در منبعی که کتاب واسطه، از آن ، نقل کرده است . در این صورت ، کتاب واسطه را می آوریم و در کنار آن ، از منبع اصلی ـ که کتاب واسطه از آن نقل کرده است ـ نیز نام می بریم . برای مثال ، می نویسیم : «مستدرک الوسائل : ج... ص... به نقل از تفسیر ابو الفتوح رازی» . البته ، از این گونه کتاب ها ، تنها زمانی نقل شده است که منابعِ موجود آن حدیث ، اندک باشند . ۷ . تنظیم منابع در پانوشت، بر پایه میزان اعتبار ، صورت گرفته است . بنا بر این ، هیچ گاه منبع ضعیف، بر قوی مقدّم نشده ، ⁽¹⁾مگر در حالات خاصّی . برای مثال ، اگر خواسته باشیم از تکرار نام راوی یا تکرار اختلاف یا کلمه «نَحوُه (مشابه آن)» اجتناب بورزیم ، در چنین مواردی ، ترتیبِ یادشده ، رعایت نشده است. ۸ . منابع شیعی، از منابع اهل سنّت ، جدا شده و هر یک از آنها ، جداگانه ذکر شده اند . این دو مجموعه را در پانوشت، با نشانه نقطه ویرگول (؛) از هم جدا کرده ایم. همچنین ، منابع یک مجموعه (مثلاً منابع شیعه) را نیز با نشانه ویرگول (،) از هم جدا نموده ایم. ۹ . رمزهای «ج» ، «ص» و «ح» را ، به ترتیب ، برای نشان دادن جلد و صفحه و شماره حدیث به کار گرفته ایم. از این اصل ، موارد زیر، استثنا شده اند : سخنان

.

صحابیان ، تابعیان ، راویان و محدّثان ، متون تاریخی و نیز هر آنچه اصطلاح «حدیث» ، شامل آن نمی شود و همچنین آن دسته از احادیث که در ضمن شرح حال راویان آمده اند و یا شماره هایی که نشانی شرح حال اند (و نه نشانی حدیث) . در تمامی این موارد ، به جای رمز «ح» ، حرف «ش» را به کار برده ایم . ۱۰ . بسیاری اوقات ، در یک منبع ، یک حدیث ، دو شماره دارد : یکی شماره مسلسل که از ابتدای کتاب، شروع و در پایان آن ، تمام می شود ، و دیگری ، شماره مربوط به بابی که حدیث در آن آمده است ، و ما همواره ، شماره مسلسل حدیث را برگزیده ایم. ۱۱ . معیار برای ذکر شماره صفحات ، صفحه ای است که اوّلین کلمه از متن برگزیده ما، در آن قرار دارد. ۱۲ . اختلافاتی که میان متن برگزیده ما در این دانش نامه، با سایر متونِ نشانی داده شده در پانوشت وجود دارد ، در صورت امکان ، در پانوشت، دقیقا ذکر شده اند و گاه نیز با تعبیر «نَحوُهُ (مشابه آن)»، به وجود اختلاف ، تنها اشاره شده است. ۱۳ . در صورت وجود اختلاف اندک لفظی و معنایی ، یا وجود اختلاف فقط لفظی امّا فراوان و پراکنده در جایْ جایِ متن (به طوری که نتوان به آن اشاره کرد) ، به آوردن تعبیر «نحوه (مشابه آن)» بسنده کرده ایم. ۱۴ . چنانچه احادیثی با متن برگزیده ما مضمون یکسانی داشته اند ، ولی در برخی الفاظ با آن متفاوت بوده اند ، امّا این اختلاف، لطمه ای به معنا نمی زده است ، از ذکر اختلاف ، صرف نظر کرده ایم. ۱۵ . معیار عمده برای ذکر اختلافات ، تأثیر این اختلافات در معنا و یا مفید بودن ذکر آنها برای خواننده است ، بویژه در مَقطعی (بخشی) از حدیث که مرتبط با موضوع بحث (مَدخل و عنوان) است. ۱۶ . هر گاه حدیث در برخی منابع با متن برگزیده ما، در مقطع مورد بحث، مطابقت

.

داشته، اختلاف در سایر بخش های حدیث، هرچند بسیار بوده ، با تعبیر «نحوه» ، خاطرنشان شده است؛ امّا اگر در مقطع مورد بحث، اندکی متفاوت، ولی در سایر بخش های حدیث، مطابق بوده. در این صورت ، به اختلاف آن دو، اشاره شده است. برای مثال ، در مَدخل «دوستی (المَحَبَّة)»، در عنوان «نشانه های دوستی خدا با بنده» ، در ذیل حدیث «إذا أحبَّ اللّه عبدا ...» ، حدیث «إذا أراد اللّه بعبدٍ خیرا ...» نیز نشانی داده شده و اختلاف میان آن دو، ذکر شده است. ۱۷ . پس از ذکر منابع (مصادرِ) حدیث در پانوشت ، گاه با تعبیرِ «ر . ک (رجوع کنید به) :» ارجاعاتی به برخی منابع دیگر داده می شود . در این گونه موارد ، متن مورد ارجاع ، با متن برگزیده ، تفاوت بسیار دارد ؛ امّا در عین حال ، ملاحظه آن، برای پژوهشگر ، سودمند است . ۱۸ . در صفحه عنوان هر مَدخل (موضوع) و گاه در پایان برخی فصول یا عناوین، عناوین یا ابواب یا کتاب هایی یاد شده اند که مراجعه به آنها ، اطّلاعات بیشتری در زمینه موضوع مورد نظر ، در اختیار پژوهشگر می گذارد. ۱۹ . پاره ای اختلافات ، با عبارات زیر ، توضیح داده شده اند: «و فیه کذا بدلَ کذا (در این منبع ، فلان عبارت، به جای فلان عبارت آمده)» ، «لیس فیه کذا (در این منبع ، فلان عبارت ، وجود ندارد)» ، «لیس فیه من کذا إلی کذا (در این منبع ، از فلان عبارت تا فلان عبارت، وجود ندارد)» ، «بزیادة کذا بعد کذا (با افزونی فلان عبارت، بعد از فلان کلمه)» ، «بزیادة کذا فی آخره (با افزونی فلان عبارت در پایان آن)» . چنانچه در برخی منابع ، عبارت کاملی از ابتدای حدیثی که در متن آمده ، حذف شده باشد ، با عبارت «لیس فیه صدره (در این منبع ، صدر حدیث نیامده)» به، این اختلاف ، اشاره کرده ایم ؛ امّا اگر عبارت محذوف ، کامل نباشد ، آن را با این عبارت ، خاطرنشان کرده ایم: «ولیس فیه صدره إلی کذا (در این منبع ، از آغاز حدیث تا فلان کلمه نیامده است)» .

.

اگر این کاستی، در آخر حدیث و یک جمله کامل باشد ، آن را با این عبارت، توضیح داده ایم : «و لیس فیه ذیله (در این منبع ، پایان حدیث نیامده است)» ؛ ولی اگر یک جمله کامل نباشد یا چند جمله باشد ، آن را با این عبارت، خاطرنشان ساخته ایم : «و لیس فیه ذیله من کذا (در این منبع ، بخش پایانی حدیث ، از فلان کلمه، نیامده است)» . ۲۰ . هر کلمه یا عبارتی که بعد از نام یک منبع آمده ـ خواه برای بیان نام راوی باشد ، یا برای بیان اختلاف و یا مشابهت ـ فقط به همان منبعْ مربوط می شود ، مگر آن که همراه با یکی از این الفاظ ، آمده باشد : «کِلاهُما (هر دو منبع)» ، «کُلُّها (همه منابع)» ، «فیهما (در این دو منبع)» و «فیها (در همه این منابع)»، که در این صورت ، به منابع پیش از آن نیز برمی گردد. گفتنی است که هر گاه دو نشانی به یک منبع داده شود ، هر یک از آن دو ، مستقل در نظر گرفته می شود و آنچه گفتیم ، در باره آن نیز جاری است. نیز باید دانست که به کار بردن تعابیر یاد شده، گاه، ما را وا می دارد که ترتیب منابع (بر حَسَب اعتبار آنها) را رعایت نکنیم . بنا بر این ، این بند از توضیحات ، بر بندهای پیشین ـ که برای توضیح روش خود آوردیم ـ ، حاکم است. برای مثال ، اگر مَرویٌّ عنه (یعنی گوینده اصلی حدیث) ⁽¹⁾یا راوی، در دو یا چند منبع ، یکی باشد ، در پانوشت، این منابع را به صورت پیاپی می آوریم و در پی آن ، یکی از این دو تعبیر را به کار می بریم : «کِلاهُما عن... (در هر دو منبع از...)» و «کُلُّها عن... (همه آنها از...)» ؛ و چنانچه مرجع ضمیر ، موجب اشتباه گردد ، به جای آن ، تعداد منابعِ هم سخن در این باره را ذکر می کنیم . برای مثال آورده ایم: «و الثلاثة الأخیرة عن الإمام الباقر علیه السلام (سه منبع آخر ، از امام باقر علیه السلام )». ۲۱ . سعی شده است که از کتاب هایی که انتساب آنها به اهل بیت علیهم السلام قطعی نیست ،

.

نقل کمتری صورت گیرد. با این حال ، چنانچه حدیثی را از این گونه کتاب ها انتخاب کنیم ، در ابتدای حدیث ، به این تردید در نسبت کتاب به امام علیه السلام ، اشاره می کنیم ، مثل : الدیوان المنسوب إلی الإمام علیّ علیه السلام ، التفسیر المنسوب إلی الإمام العسکریّ علیه السلام ، مصباح الشریعة ـ فیما نَسَبَه إلی الإمام الصادق علیه السلام ـ . ۲۲ . معیارِ آوردن نام مَرویٌّ عنه یا راوی ، بدین گونه است : الف ـ در ابتدای هر حدیث (صدر حدیث) ، نام مرویٌّ عنه (گوینده اصلی حدیث) را می آوریم ، مگر آن که راوی در حدیث ، نقش داشته باشد ـ به طوری که جز با آوردن نام او ، حدیث ، مفهوم درست خود را پیدا نکند ـ ، که در این صورت ، ابتدا نام راوی را می آوریم و سپس ، نام مرویٌّ عنه را و از آن جا که به اقتضای شیوه تدوین این دانش نامه، در ابتدای حدیث ، نام مرویٌّ عنه آورده می شود و اگر نام مرویٌّ عنه را نتوان آورد، ⁽¹⁾نام منبع می آید، لذا در چنین مواردی (نقش داشتن راوی در حدیث)، نام منبعی که متن از آن نقل شده است ، خواهد آمد و سپس ، نام راوی، مانند: الخصال عن زُرارة: سمعتُ أبا عبد اللّه علیه السلام یقول:...، فَسَألتُه عن...، فقال: یا زرارة!... الخصال ـ به نقل از زُراره ـ : شنیدم ابو عبد اللّه [امام صادق] علیه السلام می فرمود:... از ایشان پرسیدم که... فرمود: ای زراره!... ب ـ به سبب تعدّد القاب پیامبر بزرگوار و اهل بیت گرامی ایشان و انبیای پیشین و نیز تعدّد نام ها و کُنیه هایی که برای آنها به کار می رود، فقط یکی از آنها ـ که همان نام یا لقب مشهور است ـ گزینش شده است، تا در صدر احادیث، با روشی یکسان، از مرویٌّ عنه نام برده شود؛ امّا اگر نام یا لقب یا کنیه آن بزرگواران، در میانه متونِ نقل شده آمده باشد ، به همان حال ، دست نخورده باقی می ماند، مگر در ترجمه ـ که به

.

نحوی، وضوح آن را بیشتر می کنیم ـ . ج ـ برای پرهیز از طولانی شدن گزارش ها ، چنانچه نام اهل بیت علیهم السلام در سند ، پی در پی آمده باشد ، به جای ذکر اسامی آنها یکی پس از دیگری ، از عبارت : «عن آبائه (از پدرانش)» استفاده می کنیم که بیانگر این اتّصال است. د ـ هر گاه در منبع، از مرویٌّ عنه ، صراحتا نام برده نشده باشد ، بلکه فقط کنیه یا لقب او ذکر شده باشد (مثل : أبو الحسن ، أبو محمّد، العبد الصالح، العالم و...) و یا ابهامی در میان باشد ، ⁽¹⁾در این صورت ، چنانچه مقصود از آن را احراز کنیم ، نام مرویٌّ عنه را می آوریم ، و اگر احراز نکنیم ، آن را به همان نحو که در منبع آمده ، ذکر می نماییم و در پانوشت، به احتمالات معتبر، اشاره می کنیم . ه ـ پس از ذکر نام پیامبر، با جمله « صلی الله علیه و آله » و پس از ذکر نام هر یک از اهل بیت آن بزرگوار یا نام دیگر پیامبران و نیز فرشتگان ، با جمله « علیه السلام » ، نسبت به آنان ، ادای احترام می شود ، هرچند در کتابی که حدیث از آن نقل شده ، نام آنان بدون تکریم آمده باشد و یا با الفاظ دیگری از آنان تکریم شده باشد . همچنین ، در مورد دیگران ، فقط به ذکر نام ، اکتفا شده است. و ـ راوی اوّل ـ که خبر را از مرویٌّ عنه روایت می کند ـ ، اگر در صدر حدیثْ نام برده نشود ، در پانوشت ، پس از هر نشانی، یاد می شود ، و اگر حدیث را یکی از اهل بیت علیهم السلام از یکی از اجداد گرامی اش روایت کرده باشد ، نام شریف او و نیز نام راویان بالاتر، تا به اوّلین راوی، می آید. ز ـ اگر نام راوی دقیقا معلوم نباشد ، نام او در پانوشت، اصلاً آورده نمی شود ، مانند وقتی که حدیث با سندی مُرسَل ، نظیر «أحمد بن محمّد ، عن بعض أصحابنا ، عن الإمام الباقر علیه السلام (احمد بن محمّد، از یکی از راویان امامی مذهب، از امام باقر علیه السلام )»، روایت شده باشد.

.

ح ـ هر گاه در پانوشت ، بعد از منبع دوم یا هر کدام از منابع پس از آن ، نام پیامبر صلی الله علیه و آله یا یکی از اهل بیت علیهم السلام را (با تعبیر: عن فلان) ذکر کنیم ، این ، بدان معناست که حدیث، در این منبع ، از ایشان نقل شده و نه از بزرگوار دیگری که در صدر حدیث ، یاد شده است . همچنین هر گاه در این موارد، پس از نام یاد شده در پانوشت ، عبارت «عنه صلی الله علیه و آله » یا «عنه علیه السلام » را بیفزاییم ، این ، بدان معناست که مرویٌّ عنه ، خود، راوی حدیث است و آن را به بزرگوار دیگری که در صدر حدیثْ نام برده شده ، اِسناد داده است. ط ـ اگر حدیث، از منبعی (کتابی) نقل شده باشد که همه یا بیشتر احادیث آن، با سند واحدی (مشترکی) روایت شده اند، از آن سند واحد، تنها به آوردن نام پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام در صدر و پانوشت حدیث، اکتفا می گردد. از منابعی که با یک سندْ روایت شده اند، می توان به: طبّ الإمام الرضا علیه السلام ، مسائل علیّ بن جعفر، التفسیر المنسوب إلی الإمام العسکری علیه السلام و صحیفة الإمام الرضا علیه السلام اشاره کرد. الجعفریّات، النوادر للراوندی، قُرب الإسناد و دُرَر الأحادیث النبویة نیز از آن دسته منابع اند که بیشتر احادیث آنها با یک سند مشترک، روایت شده است. ی ـ اگر متن، از پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام روایت نشده باشد ، یا حدیثِ قدسی باشد، یا با عبارت هایی مانند : «سُئلَ (مورد پرسش قرار گرفت)» و «رُوِیَ (روایت شده است)»، قول یا فعل یا تقریر پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام نقل شده باشد ، بدون آن که از راوی مشخّصی روایت شده باشد، یا ـ همان طور که گذشت ـ نام راوی در آغاز حدیث یا در متن آن آمده باشد و راوی در متن حدیث، نقش داشته باشد ، و خلاصه آن که : هر گاه در آغاز حدیث ، نام پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام را نتوان آورد، نام منبع (کتاب) را در آغاز آن می آوریم . ۲۳ . چنان که می دانیم ، در تدوین و نگارش این دانش نامه ، از روش موضوعی پیروی کرده ایم که این ، خود ، بُرش متون معیّنی از احادیث مربوط به مَدخل یا عنوان (تیتر) مورد نظر را اقتضا می کند . این نکته ، یکی از اصولی است که برای

.

پرهیز از تکرار ، نمی توان از آن صرف نظر کرد ، مخصوصا در احادیث طولانی . ما همواره کوشیده ایم تا آن بُرش (مَقطعِ) نقل شده ، کامل ، تام و خالی از ابهام باشد ، هر چند با آوردن توضیحات لازم در آغاز حدیث ، و البته با رعایت زیبایی سیاق و وارد نیامدن اخلال به نظم حدیث. بنا بر این ، در این دانش نامه، صدر حدیث ـ که پیش از متن آن، قرار گرفته و با علامت دو نقطه (:) از آن جدا شده ـ ، در واقع ، مکمّل متن است ، به طوری که گاه بدون آن ، فهم حدیث ، ناممکن می شود ، و گاهی اوقات هم این صدر، در فهم پاره ای شناسه ها و خصوصیات متن ـ که به خواننده در فهم فضای حدیث، کمک می کنند ـ مفید است. ۲۴ . قبلاً گفتیم که معیار ما در انتخاب یک متن (روایت) از میان متون مختلف ، رسا و فراگیر بودن آن است ؛ امّا با این حال ، گاه متن برگزیده ، دارای پاره ای اغلاط ناشی از تصحیف یا سهو راویان است. در این گونه موارد ، سعی کرده ایم که آن اغلاط را با روش های مختلف (به اقتضای نوع غلط) ، رفع و تصحیح کنیم : از طریق مراجعه به چاپ های مختلف منبع ، و یا مراجعه به بحار الأنوار و دیگر کتاب های واسطه (اگر این کتاب ها از همان منبع ما نقل کرده باشند ؛ چرا که در این صورت ، به منزله نسخه ای از نسخه های منبع به شمار می آیند) و سپس ، مراجعه به منابع دیگر و تأیید گرفتن از آنها. در همه این موارد ، امانتداری علمی رعایت گردیده و جدّا سعی شده است که از بازی با متن ، پرهیز گردد و توضیحات لازم ، در پانوشتْ آورده شود ، مگر در موردی که تصحیف ، قطعی باشد . در این صورت ، آن را در متن ، تصحیح کرده و به خطای نسخه، در پانوشت، اشاره کرده ایم. ۲۵ . در صورت وجود توضیحاتی در وسط متن برگزیده که ربطی به موضوع نداشته ، از ذکر آن، خودداری ورزیده و به جای آن ، سه نقطه گذاشته ایم. البته ، در احادیث کوتاه ، بنا بر آوردن تمام متن بوده ، هرچند در لابه لای آن ، توضیحاتی آمده

.

باشد که ربطی به موضوع ندارد . این کار ، برای اجتناب از تقطیع حدیث بوده است و تقطیع، تنها زمانی صورت گرفته که چاره ای جز آن نبوده است. ۲۶ . افزوده های میان دو قلّاب (کروشه) از ماست ، خواه این افزوده ها برای بیان مرجع ضمیر غایب (مستتر یا بارز) باشد یا هر توضیح دیگری. ۲۷ . افزوده های میان دو هلال (پرانتز) ، در متن عربی ، از منبع است ، خواه نسخه بدل باشد یا جز آن . ۲۸ . تا جای ممکن، کوشیده ایم تا واژگان پیچیده و دور از ذهن را شرح دهیم و برای این کار ، به کتاب های اصلی لغت و غریب الحدیث (مانند : لسان العرب، معجم مقاییس اللغة ، النهایة ی ابن اثیر ، الصحاح جوهری ، القاموس المحیط فیروزآبادی ، المصباح المنیر فیّومی و المفردات راغب) و دیگر منابع معتبر ، تکیه کرده ایم و سعی نموده ایم از میان معانی متعدّدی که گاه برای یک واژه در این گونه منابعْ ذکر می شود ، معنای متناسب با سیاق حدیث را برگزینیم. در شرح پاره ای عبارات و ترکیبات پیچیده ، از کتاب هایی که متون حدیثی را شرح کرده اند (مانند : مرآة العقول ، الوافی ، حلیة المتّقین ، توضیحات مجلسی در بحار الأنوار ، شرح نهج البلاغة ی ابن ابی الحدید ، و فتح الباری) و دیگر کتاب ها نیز کمک گرفته ایم . ⁽¹⁾

.

حرف الف۱ . ایثار [الإیثار] ج ۱ / ۱۰۳۲ . استئثار [الاستئثار] ج ۱ / ۲۰۳الاثم : الذنب۳ . اجاره [الإجارة] ج ۱ / ۲۴۷الأجر : الثواب۴ . اَجَل [الأجل] ج ۱ / ۲۸۷۵ . آخرت [الآخرة] ج ۱ / ۳۲۱۶ . برادری [الإخاء] ج ۲ / ۷۷ . ادب [الأدب] ج ۲ / ۱۸۹۸ . اذان [الأذان] ج ۲ / ۳۱۹۹ . آزاررسانی [الإیذاء] ج ۲ / ۴۸۷۱۰ . تاریخ [التّاریخ] ج ۳ / ۷۱۱ . زمین [الأرض] ج ۳ / ۱۴۳۱۲ . خانواده [الاُسرة] ج ۳ / ۲۴۹۱۳ . اُلگو [الاُسوة] ج ۴ / ۱۶۷۱۴ . مُواسات [المُؤاساة] ج ۴ / ۲۵۱۱۵ . غذا خوردن [الأکل] ج ۴ / ۳۰۵۱۶ . همدلی [الاُلفة] ج ۵ / ۶۷۱۷ . خدا [اللّه ] ج ۵ / ۱۲۷۱۸. آرزو [الأمل] ج ۶ / ۶۱۱۹. امامت [الإمامة] ج ۶ / ۲۱۱۲۰ . امّت [الاُمّة] ج ۷ / ۷۲۱ . امانت [الأمانة] ج ۷ / ۳۲۱۲۲ . امنیّت [الأمن] ج ۷ / ۴۹۱۲۳ . ایمان [الإیمان] ج ۸ / ۷۲۴ . اُنس [الاُنس] ج ۸ / ۴۴۳۲۵ . انسان [الإنسان] ج ۹ / ۷۲۶ . اهل البیت علیهم السلام ج ۹ / ۲۱۷۲۷ . درنگ ورزیدن[التّأنـّی] ج ۱۱ / ۱۲۵۲۸ . آسیب[الآفة] ج ۱۱ / ۱۶۷ .

۱ . ایثار

اشاره

۱ . ایثاردرآمدفصل یکم : تشویق به ایثارفصل دوم : ارزش ایثارفصل سوم : برکات ایثارفصل چهارم : آداب ایثارفصل پنجم : نمونه های والای ایثار

.

. .

درآمد

اشاره

ایثار ، در لغت

ایثار ، در قرآن و حدیث

درآمدایثار ، در لغتایثار ، مصدر است از ریشه «أثر» و در لغت ، به معنای «تقدیم الشی ء (مقدّم داشتن چیزی)» است . ابن فارس ، در معنای این واژه می گوید: أثر ـ الهمزةُ وَ الثاءُ وَ الراءُ ـ لَهُ ثَلاثَةُ اُصولٍ : تَقدیمُ الشَّی ءِ ، وَ ذِکرُ الشَّی ءِ ، وَ رَسمُ الشَّی ءِ الباقی . قالَ الخَلیلُ : قَد أثِرْتُ بِأَن أفعَلَ کَذا ، وَ هُوَ هَمٌّ فی عَزمٍ ، وَ تَقولُ افعَل یا فُلانُ هذا آثِرا ما ، وَ آثِرَ [ذی] أثیر ، أی إن اختَرتَ ذلِکَ الفِعلَ فَافعَل هذا إمّا لا. قالَ ابنُ الأَعرابِیُّ: مَعناهُ افعَلهُ أوَّلَ کُلِّ شَیءٍ . ⁽¹⁾اثر (همزه و ثاء و راء) سه ریشه معنایی دارد : پیش انداختن چیز ، یادکرد آن و صورت اثرِ باقی مانده . خلیل گفته است : «قد أثرتُ بأن أفعل کذا» ، اهتمام به انجام دادن تصمیم است . و وقتی می گویی : «یا فلان! هذا آثرا ما آثرَ [ذی ]أثیر» ، یعنی هر گاه کاری را انتخاب کردی ، انجامش بده یا رهایش کن . ابن اعرابی گفته است : معنای آن ، چنین است : «آن را پیش تر از همه انجام بده» .

ایثار ، در قرآن و حدیثایثار و مشتقّات آن ، در متون اسلامی در دو معنای متضاد به کار رفته است : گاه در

.

مقدّم داشتن مثبت ـ که یکی از بزرگ ترین ارزش های اخلاقی است ـ ، مانند این آیه شریف : «وَ یُؤْثِرُونَ عَلَی أَنفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ . ⁽¹⁾و [دیگران را] بر خویشتن مقدّم می دارند ، هر چند خودشان نیازمند باشند» و گاه در مقدّم داشتن منفی ، مانند: «بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَیَاةَ الدُّنْیَا * وَ الْأَخِرَةُ خَیْرٌ وَ أَبْقَی . ⁽²⁾بلکه زندگانی دنیا را ترجیح می دهید ، در حالی که آخرت ، بهتر و پایدارتر اسـت» . نکته قابل توجّه در آن جا که این واژه برای ارائه یکی از ارزش های اخلاقی استعمال می شود ، این است که از نگاه اسلام ، مطلقِ مقدّم داشتن دیگران بر خود در تأمین نیازها و خواست ها ، ارزش تلقّی نمی گردد ؛ زیرا ترجیح بدون مرجّح و تقدیم نابه جا ـ چنان که در آداب ایثار خواهد آمد ـ ، ارزش نیست . از این رو در مصباح الشریعة ، ایثارِ مثبت ، چنین تعریف شده است: أصلُ الإِیثارِ تَقدیمُ الشَّی ءِ بِحَقِّهِ . ⁽³⁾ایثار ، در اصل ، مقدّم داشتن چیزی است به جا . این بخش ، برای تبیین ایثار مثبت از نگاه قرآن و حدیث است . ⁽⁴⁾بنا بر این ، آنچه پس از این به عنوان جمع بندی متون این بخش خواهد آمد ، در باره ایثار به عنوان یک ارزش مهمّ اخلاقی است .

.

ارزش ایثار

ارزش ایثارایثار ، یکی از برجسته ترین فضایل و ارزش های انسانی است که در سخنان نورانی پیشوایان اسلام ، از آن با عناوینی مانند: بالاترینِ مکارم اخلاقی ، بالاترینِ مراتب احسان ، بـالاترینِ درجات ایـمان و بهترینِ عبادت ، ارزش گذاری گردیده است ⁽¹⁾و در فرهنگ اسلام ، کسانی شایسته نام برداری به فضیلت ، مروّت و فتوّت هستند که از این خصلت ارجمند ، برخوردار باشند . ⁽²⁾کمالات انسانی ، از یک سو متّصل به ایثار است و از سوی دیگر ، منتهی به یقین ، و چنین است که میزان الحکمه (میزان حکمت) به طور طبیعی با «ایثار» آغاز می شود و با «یقین» ، پایان می یابد. پیامبر اسلام و اهل بیت آن بزرگوار ـ که کامل ترین انسان ها هستند ـ از بالاترین مراتب ایثار ، برخوردارند و در این خصلت زیبای انسانی و اسلامی ، سرمشق دیگران اند . ⁽³⁾پیروان راستین آنان نیز از این خصلت ، بهره وافری داشته اند و دارند . ⁽⁴⁾امام حسن علیه السلام ، در توصیف همنشینان پیامبر خدا می فرماید: یُوَقِّرونَ الکَبیرَ، وَ یَرحَمونَ الصَّغیرَ ، وَ یُؤثِرونَ ذَا الحاجَةِ . ⁽⁵⁾به بزرگ ترها احترام می گذارند ، با کوچک ترها مهربان اند ، و نیازمند را بر خود ، ترجیح می دهند .

.

انواع ایثار

الف - ایثار در مال

ب - ایثار در جان

انواع ایثارپیش از این توضیح دادیم که ایثار ، عبارت است از مقدّم داشتن دیگران بر خود در تأمین نیازها و خواست ها . بنا بر این ، ایثار ، انواع فراوانی دارد و آنچه در این جا به عنوان انواع ایثار ، ذکر می کنیم ، شماری از مصادیق این عنوان است که در احادیث اسلامی آمده ؛ امّا انواع ایثار ، منحصر به این موارد نیست . انواع ایثار که در احادیث اسلامی آمده ، عبارت است از :

الف ـ ایثار در مالبررسی متونی که در این بخش آمده ، نشان می دهد که در قرآن و حدیث ، بیشترین کاربرد کلمه «ایثار» و آنچه این معنا را می رساند ، در ایثار مالی است و این ، بدان جهت است که نیازهای مالی ، از گسترده ترین و ضروری ترین نیازهای انسان است.

ب ـ ایثار در جاناهمّیت و ارزش ایثار در جان ، بسی فراتر از ایثار در مال است . کمتر کسی است که حاضر شود زندگی دیگری را بر زندگی خود ، مقدّم بدارد . حتّی فرشتگانِ برجسته ای مانند جبرئیل و میکائیل علیهماالسلام ، از این نوع ایثار ، تن می زنند . ⁽¹⁾در واقع ، ایثار در جان ، مرتبه انسان کامل است . از این رو ، ایثار امام علی علیه السلام در لیلة المَبیت ، مورد ستایش خداوند متعال قرار می گیرد و خداوند ، این چنین در نزد فرشتگان ، به آن مباهات می کند : «وَمِنَ النَّاسِ مَن یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَآءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ . ⁽²⁾

.

ج - ایثار در دعا

و کسانی از مردم ، جانشان را برای به دست آوردن رضای خدا ، سودا می کنند» . ⁽¹⁾

ج ـ ایثار در دعایکی از نکات آموزنده در سیره اهل بیت علیهم السلام ، مقدّم داشتن دیگران در دعاست . امام کاظم علیه السلام ، از پدرانش علیهم السلام چنین روایت نموده است : کانَت فاطِمَةُ علیهاالسلام إذا دَعَت تَدعو لِلمُؤمِنینَ وَ المُؤمِناتِ وَ لا تَدعو لِنَفسِها، فَقیلَ لَها: یا بِنتَ رَسولِ اللّهِ! إنَّکِ تَدعینَ لِلنّاسِ وَ لا تَدعینَ لِنَفسِکِ ! فَقالَت: الجارُ ثُمَّ الدّارُ . ⁽²⁾فاطمه علیهاالسلام ، هر گاه دعا می کرد ، برای زنان و مردان مؤمن ، دعا می کرد و برای خودش دعا نمی کرد . به ایشان گفته شد : ای دختر پیامبر خدا! شما برای مردم ، دعا می کنی و برای خودت دعا نمی کنی؟ فرمود : «اوّل ، همسایه ، بعد ، خانه!» . پیروان برجسته اهل بیت علیهم السلام نیز از فضیلت این نوع ایثار ، برخوردار بودند . زید نرسی می گوید: کُنتُ مَعَ مُعاوِیَةَ بنِ وَهبٍ فِی المَوقِفِ وَ هُوَ یَدعو ، فَتَفَقَّدتُ دُعاءَهُ ، فَما رَأَیتُهُ یَدعو لِنَفسِهِ بَحَرفٍ ، وَ رَأَیتُهُ یَدعو لِرَجُلٍ رَجُلٍ مِنَ الآفاقِ وَ یُسَمِّیهِم وَ یُسَمِّی آباءَهُم حَتّی أفاضَ النّاسُ . فَقُلتُ لَهُ : یا عَمُّ! لَقَد رَأَیتُ مِنکَ عَجَبا ! قالَ : وَ مَا الَّذی أعجَبَکَ مِمّا رَأَیتَ ؟ قُلتُ : إیثارُکَ إخوانَکَ عَلی نَفسِکَ فی مِثلِ هذَا المَوضِعِ ، وَ تَفَقُّدُکَ رَجُلاً رَجُلاً . فَقالَ لی : لا تَعجَب مِن هذا یَا بنَ أخی ؛ فَإِنّی سَمِعتُ مَولایَ وَ مَولاکَ وَ مَولی کُلِّ

.

مُؤمِنٍ وَ مُؤمِنَةٍ ـ وَ کانَ وَ اللّهِ سَیِّدَ مَن مَضی ، وَ سَیِّدَ مَن بَقِیَ بَعدَ آبائِهِ عَلَیهِمُ الصَّلاةُ وَالسَّلامُ ـ وَ إلّا صَمَّتا اُذُنا مُعاوِیَةَ وَ عَمِیَتا عَیناهُ وَ لا نالَتهُ شَفاعَةُ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله إن لَم یَکُن سَمِعتُهُ مِنهُ وَ هُوَ یَقولُ: مَن دَعا لِأَخیهِ فی ظَهرِ الغَیبِ ناداهُ مَلَکٌ مِنَ السَّماءِ الدُّنیا: یا عَبدَ اللّهِ! وَ لَکَ مِئَةُ ألفِ ضِعفٍ مِمّا دَعَوتَ ، وَ ناداهُ مَلَکٌ مِنَ السَّماءِ الثّانِیَةِ : یا عَبدَ اللّهِ! وَ لَکَ مِئَتا ألفِ ضِعفٍ مِمّا دَعَوتَ ، وَ ناداهُ مَلَکٌ مِنَ السَّماءِ الثّالِثَةِ : یا عَبدَ اللّهِ! ولَکَ ثَلاثُمِئَةِ ضِعفٍ مِمّا دَعَوتَ ، وَ ناداهُ مَلَکٌ مِنَ السَّماءِ الرّابِعَةِ : یا عَبدَ اللّهِ! وَ لَکَ أربَعُمِئَةِ ألفِ ضِعفٍ مِمّا دَعوتَ ، وَ ناداهُ مَلَکٌ مِنَ السَّماءِ الخامِسَةِ : یا عَبدَ اللّهِ! وَ لَکَ خَمسُمِئَةِ ألفِ ضِعفٍ مِمّا دَعوتَ ، وَ ناداهُ مَلَکٌ مِنَ السَّماءِ السّادِسَةِ : یا عَبدَ اللّهِ! وَ لَکَ سِتُّمِئَةِ ألفِ ضِعفٍ مِمّا دَعوتَ ، وَ ناداهُ مَلَکٌ مِنَ السَّماءِ السّابِعَةِ : یا عَبدَ اللّهِ! وَ لَکَ سَبعُمِئَةِ ألفِ ضِعفٍ مِمّا سَأَلتَ ، ثُمَّ یُنادیهِ اللّهُ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ : أنَا الغَنِیُّ الَّذی لا أفتَقِرُ . یا عَبدَ اللّهِ! لَکَ ألفُ ألفِ ضِعفٍ مِمّا دَعوتَ . فَأَیُّ الخَطَرَینِ أکبَرُ یَا بنَ أخی : مَا اختَرتُهُ أنَا لِنَفسی أو ما تَأمُرُنی بِهِ ؟ ⁽¹⁾با معاویة بن وهب ، در موقف (عرفات) بودم و او مشغول دعا کردن بود . در دعایش کنجکاوی نمودم . ندیدم که حتّی یک کلمه برای خودش دعا کند ؛ بلکه برای یکایک مسلمانان ، به نام و نام پدرانشان ، دعا می کرد ، تا آن که مردم کوچیدند . به او گفتم : عمو جان! از شما چیز عجیبی دیدم . گفت : چه دیدی که تو را به تعجّب وا داشته است؟ گفتم : در یک چنین مکانی ، برادرانت را بر خودت مقدّم می داری و به یاد یکایک افراد هستی ! به من گفت : از این کار ، تعجّب مکن ، پسر برادرم ؛ زیرا من از مولایم و مولای تو و مولای همه مردان و زنان مؤمن ـ که به خدا سوگند ، آقای گذشتگان و آقای تمام

.

د - ایثار در پرسش

کسانی است که بعد از پدران بزرگوارش باقی مانده اند ـ شنیدم ـ و کر باد این دو گوش معاویه و کور باد دو چشم او و به شفاعت محمّد صلی الله علیه و آله نرسد ، اگر نشنیده باشد ـ که فرمود : «هر کس پشت سر برادرش برای او دعا کند ، فرشته ای از آسمان دنیا ندا در می دهد : ای بنده خدا! هزار برابر اجر آنچه دعا کردی ، برای خودت باد! و فرشته ای از آسمان دوم ، ندا در می دهد : ای بنده خدا! و دویست هزار برابر آنچه دعا کردی ، برای خودت باد! و فرشته ای از آسمان سوم ، ندا در می دهد : ای بنده خدا! و سیصد هزار برابر آنچه دعا کردی ، از برای خودت باد! و فرشته ای از آسمان چهارم ، ندا در می دهد : ای بنده خدا! چهارصد هزار برابر آنچه دعا کردی ، از برای خودت باد! و فرشته ای از آسمان پنجم ، ندا در می دهد : ای بنده خدا! پانصد هزار برابر آنچه دعا کردی ، از برای خودت باد! و فرشته ای از آسمان ششم ، ندا در می دهد : ای بنده خدا! ششصد هزار برابر آنچه دعا کردی ، از برای خودت باد! و فرشته ای از آسمان هفتم ، ندا در می دهد : ای بنده خدا! هفتصد هزار برابر آنچه دعا کردی ، از برای خودت باد! . آن گاه ، خداوند ـ تبارک و تعالی ـ به او ندا در می دهد : منم آن غنی ای که هرگز فقیر نمی شوم . ای بنده خدا! هزار هزار برابر آنچه دعا کردی ، از برای خودت باد! » . پس ، ای برادرزاده! کدام یک بهتر و بزرگ تر است : آنچه من برای خود انتخاب کردم ، یا آنچه تو مرا به آن توصیه می کنی؟

د ـ ایثار در پرسشیکی دیگر از انواع ایثار که در احادیث آمده ، ایثار در پرسش است . از امام باقر علیه السلام روایت شده است : صَلّی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله بِأَصحابِهِ الفَجرَ، ثُمَّ جَلَسَ مَعَهُم یُحَدِّثُهُم حَتّی طَلَعَتِ الشَّمسُ، فَجَعَلَ یَقومُ الرَّجُلُ بَعدَ الرَّجُلِ حَتّی لَم یَبقَ مَعَهُ إلّا رَجُلانِ : أنصارِیٌّ وَ ثَقَفِیٌّ، فَقالَ لَهُما رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : قَد عَلِمتُ أنَّ لَکُما حاجَةً تُریدانِ أن تَسأَلانی عَنها، فَإِن شِئتُما

.

أخبَرتُکُما بِحاجَتِکُما قَبلَ أن تَسأَلانی وَ إن شِئتُما فَاسأَلانی . قالا: بَل تُخبِرُنا یا رَسولَ اللّهِ ؛ فَإِنَّ ذلِکَ أجلی لِلعَمی وَ أَبعَدُ مِنَ الاِرتِیابِ وَ أَثبَتُ لِلإِیمانِ . فَقالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : أمّا أنتَ یا أخَا الأَنصارِ فَإِنَّکَ مِن قَومٍ یُؤثِرونَ عَلی أنفُسِهِم وَ أَنتَ قَرَویٌّ وَ هذَا الثَّقَفِیُّ بَدَوِیٌّ أفَتُؤثِرُهُ بِالمَسأَلَةِ؟ فَقالَ: نَعَم، قالَ: أمّا أنتَ یا أخا ثَقیف فَإِنَّکَ جِئتَ تَسأَلُنی عَن وُضوئِکَ وَ صَلاتِکَ وَ ما لَکَ فِیهما مِنَ الثَّوابِ ... . ⁽¹⁾پیامبر خدا ، نماز صبح را با اصحابش اقامه کرد و سپس با آنان به گفتگو نشست تا آن که آفتاب زد . اصحاب ، یکی پس از دیگری خارج شدند تا جایی که فقط دو نفر با ایشان باقی ماندند : یک نفر انصاری و مردی ثقفی . پیامبر خدا به آن دو فرمود : «می دانم که کاری دارید و می خواهید از من بپرسید . اگر دوست داشته باشید ، پیش از آن که شما بپرسید ، به شما بگویم که چه می خواهید ، و اگر دوست دارید ، شما خود بپرسید» . گفتند : خودت به ما خبر بده ، ای پیامبر خدا ؛ زیرا این کار ، در از بین بردن کوری دل ، مؤثّرتر و در زدودن تردید ، کارگرتر است و ایمان را استوارتر می سازد. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «امّا تو ای برادر انصاری! از قومی هستی که دیگران را بر خویشتن ، مقدّم می دارند . تو آبادی نشین هستی و این مرد ثقفی ، بیابانگرد است . آیا در سؤال کردن ، او را بر خود ، مقدّم می داری؟» . گفت : آری . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «امّا تو ، ای مرد ثقفی ! تو آمده ای تا در باره وضو و نمازت و ثوابی که در این دو برای تو هست ، از من سؤال کنی» ... .

.

عوامل ایثار

عوامل ایثاردر نضرة النعیم ، زیر عنوان: «عواملی که بر ایثار ، مساعدت می کنند»، آمده است: ۱ . تعظیم الحقوق: فإن عظمت الحقوق عنده ، قام بواجبها و رعاها حقّ رعایتها و استعظم إضاعتها ، و علم أنّه إن لم یبلغ درجة الإیثار لم یؤدّها کما ینبغی فیجعل إیثاره احتیاطا لأدائها . ۲ . مقت الشّحّ: فإنّه إذا مقته و أبغضه التزم الإیثار ؛ فإنّه یری أنّه لا خلاص له من هذا المقت البغیض إلّا بالإیثار . ۳ . الرَّغبة فی مکارم الأخلاق: و بحسب رغبته فیها یکون إیثاره ؛ لأنّ الإیثار أفضل درجات مکارم الأخلاق . ⁽¹⁾۱ . بزرگداشت حقوق : اگر حقوق در نظر انسان ، بزرگْ داشته شود ، آن را کاملاً رعایت می کند و به آن ، جامه عمل می پوشاند و تباه کردن آن را ناگوار می داند و می داند که اگر به مقام ایثار نرسد ، حقوق را چنان که شایسته است ، رعایت نکرده است . بنا بر این ، ایثارش را برای مراقبت از حقوق ، قرار می دهد . ۲ . نفرت از خسّت : هر گاه انسان از خسّت ، نفرت پیدا کند و آن را زشت بشمارد ، خود را به ایثار ملزم می کند و راهی برای نجات از این نفرت کینه آلود ، جز با ایثار ، برای خود نمی یابد . ۳ . تمایل به مکارم اخلاقی : انسان ، بر حسب تمایل به خصلت های خوب اخلاقی ، ایثار می ورزد ، برای این که ایثار ، برترین درجه خصلت های بزرگوارانه اخلاقی است . به نظر می رسد که در ریشه یابی اسباب ایثار ، این مقدار ، کافی نیست . درست است که اموری مانند: بزرگداشت حقوق ، و بیزاری از بخل و رغبت به ارزش های

.

آثار ایثار

اخلاقی (مکارم اخلاق) در پیدایش خصلت ارزشمند ایثار ، مؤثّر است ؛ لیکن مسئله اصلی ، این است که : این خصوصیاتی که عوامل ایثار شمرده شده اند، چگونه در انسان تحقّق پیدا می کنند ؟ و چه کسی به خاطر رغبت به ارزش های اخلاقی و نفرت از حرص و خِسّت ، و برای رعایت حقوق دیگران ، ایثار می نماید و خواست دیگران را بر خواست خود ، مقدّم می دارد؟ بررسی دقیق برای پاسخ دادن به این سؤال ، نشان می دهد که ایثار ، ریشه ای جز ایمان نمی تواند داشته باشد . تقویت صفات نیکویی که به صفت ایثار منتهی می شوند نیز تنها در سایه ایمان ، امکان پذیر است . از این رو ، در مکاتب مادّی ، سخن از ارزش های اخلاقی ، شوخی است و هدفی جز فریب دادن و گم راه کردن افکار عمومی ندارد. بر این پایه ، هر چه ایمان در وجود انسانْ تقویت شود ، به خصلت ارزشمند ایثار ، نزدیک تر می گردد و به فرموده امام علی علیه السلام ، انسان ، در بالاترینِ مراتب ایمان ، ایثارگر می شود ⁽¹⁾و به فرموده امام صادق علیه السلام ، مؤمنانِ کامل اند که در سختی ، دیگران را بر خود ، مقدّم می دارند ⁽²⁾و هر چه ایمان ، کامل تر شود ، قدرت ایثارگری در انسان ، افزون می گردد تا به مرتبه ایثار جان و جانبازی می رسد.

آثار ایثارایثار ، نقطه مقابل استئثار (انحصارطلبی) است . هر چه استئثار برای جامعه مطلوب انسانی زیانبار ، و برای وحدت و انسجام آن ، ویرانگر است ، ⁽³⁾ایثار ، سودمند و سازنده است.

.

اسلام ، در مقابل مکاتب مادّی ـ که فرهنگ خودخواهی و خودپرستی را تبلیغ و ترویج می کنند ـ ، خودخواهی را ریشه مفاسد فردی و اجتماعی می داند و با ترویج فرهنگ ایثار و از خودگذشتگی می خواهد این ریشه خطرناک را بخشکاند. البته با یک نگاه دقیق و عمیق ، در می یابیم که اسلام ، با این اقدام ، خودخواهی فطری انسان را هدایت ، و منافع واقعی و درازْ مدّت او را تأمین کرده است. انسان های ایثارگر ، در واقع ، خود را می سازند و منافع حقیقی و همیشگی خود را تأمین می کنند و به تعبیر قرآن کریم: «إِنْ أَحْسَنتُمْ أَحْسَنتُمْ لِأَنفُسِکُمْ . ⁽¹⁾اگر نیکی کنید ، به خودتان نیکی کرده اید» . به عکس ، مادّی گرایان و خودخواهان ، خود را تباه می کنند و منافع حقیقی و همیشگی خود را از دست می دهند و به تعبیر دقیق قرآن کریم ، فراموشی خدا ، در واقع ، فراموشی خویش است: «نَسُواْ اللَّهَ فَأَنسَاهُمْ أَنفُسَهُمْ . ⁽²⁾خدا را فراموش کردند . خداوند هم آنان را دچار خودْفراموشی کرد» . بدین سان ، گسترش فرهنگ ایثار در جامعه ، نه تنها منافع شخصی ایثارگران را تهدید نمی کند ، بلکه آنان را محبوب خدا ⁽³⁾و خلق می نماید ⁽⁴⁾و موجب دستیابی آنان به بهترین زندگی ها در جهان جاوید می شود . ⁽⁵⁾علاوه بر این ، ریشه مفاسد اجتماعی را نیز می سوزاند و منافع مادّی و معنوی جامعه بشر را تأمین می نماید.

.

آداب ایثار

الف - اخلاص

قرآن کریم ، در ذیل آیه ایثار ، برکات فردی و اجتماعی آن را در یک جمله خلاصه کرده ، می فرماید: «وَ مَن یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . ⁽¹⁾و آنها که از خسّت نفس خویش ، مصون بمانند ، آنان ، همان رستگاران اند» . فَلاح ، از مهم ترین برکاتِ ایثار و مبارزه با خودخواهی و خسّت است ، و آن ، عبارت است از : کامیابی و رسیدن به همه خواست های حقیقیِ فردی و اجتماعی . ⁽²⁾

آداب ایثاردر تعریف «ایثار» گفتیم که اصل ایثار ، عبارت است از «مقدّم داشتن چیزی بر اساس حق (به جا)» . اصول آداب ایثار ـ که در فصل چهارم خواهد آمد ـ در این تعریف ، خلاصه شده است . بنا بر این ، رعایت این آداب ، شرط تحقّق مفهوم ایثار به عنوان یک ارزش مهمّ اخلاقی نیز هست:

الف ـ اخلاصنخستین ادبِ ایثار ، اخلاص است . ⁽³⁾اگر اخلاص نباشد ، «مقدّم داشتن دیگری» تحقّق پیدا نمی کند . وقتی کسی با انگیزه ای غیر الهی ، چیزی را که خود بدان نیازمند است ، به دیگری می دهد ، در واقع ، آن را به خودش داده است ؛ چرا که انگیزه نفسانی و خودخواهی ، او را وادار به این عمل کرده است.

.

ب - علاقه مندی

ج - مقدّم داشتن نزدیکان

د - مقدّم داشتن اهل ایمان

ه - مقدّم داشتن نیازمندتر

ب ـ علاقه مندیدومین ادب ایثار ، علاقه مندی به چیزی است که ایثار می شود . ⁽¹⁾اگر علاقه مندی به آن نباشد ، «مقدّم داشتن دیگران» نیز بی معناست . این ادب نیز از تعریف ایثار ، قابل استنباط است .

ج ـ مقدّم داشتن نزدیکانمقدّم داشتن نزدیکان و کسانی که تأمین نیازهای زندگی آنان بر انسان واجب است ، یکی دیگر از آداب ایثار است. ⁽²⁾این ادب را از افزودن قید «بحقّه (بر اساس حق)» به تعریف ایثار نیز می توانیم استخراج کنیم ؛ زیرا مقدّم داشتن دیگران بر «نزدیکان» ، عقلاً و شرعا صحیح نیست.

د ـ مقدّم داشتنِ اهل ایمانادب دیگر ایثار ، مقدّم داشتنِ اهل ایمان است و بدون ایمان ، مقدّم داشتن دیگری ، «حق» تلقی نمی گردد ، چنان که از امام علی علیه السلام روایت شده: عامِل سائِرَ النّاسِ بِالإِنصافِ ، وَ عامِلِ المُؤمِنینَ بِالإِیثارِ . ⁽³⁾با دیگر مردمان ، به انصاف رفتار کن و با مؤمنان ، به ایثار .

ه ـ مقدّم داشتن نیازمندتراین ادب نیز از مقوِّمات مفهوم ارزشیِ ایثار است ؛ زیرا تأمین نیازهای ثانویه دیگران با هزینه نیازهای اوّلیه خود ، حق و ارزش محسوب نمی شود . از این رو ، امام علی علیه السلام در باره آیه ایثار می فرماید:

.

و - برخورد خوش

لا تَستَأثِر عَلَیهِ بِما هُوَ أحوَجُ إلَیهِ مِنکَ . ⁽¹⁾آنچه را که او (دیگری) بدان نیازمندتر از توست ، بهره خویش مساز .

و ـ برخورد خوشتنها ادبی که در تعریفی که از ایثار ارائه شد ، نمی گنجد ، ادب برخورد ایثارگر با طرف ایثار است که بی تردید ، رعایت این ادب ، شرط کمال ایثار است و بدون آن ، گاه ایثار ، ارزش اخلاقی خود را از دست می دهد و به فرموده امام علی علیه السلام : وَجهٌ مُستَبشِرٌ خَیرٌ مِن قَطوبٍ مُؤثرٍ . ⁽²⁾خوش رو ، از ترش رویِ ایثارگر ، بهتر است .

.

الفصل الأول : الحثّ علی الإیثارالکتاب«وَ یُؤْثِرُونَ عَلَی أَنفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَ مَن یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ » . ⁽¹⁾

«وَ یُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَی حُبِّهِ مِسْکِینًا وَ یَتِیمًا وَ أَسِیرًا* إِنَّمَا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِیدُ مِنکُمْ جَزَاءً وَ لَا شُکُورًا ». ⁽²⁾

الحدیثالکافی عن أبان بن تغلب :قُلتُ [ لِأَبی عَبدِاللّهِ علیه السلام ] : أخبِرنی عَن حَقِّ المُؤمِنِ عَلَی المُؤمِنِ . فَقالَ : یا أبانُ ، دَعهُ لا تَرِدهُ . قُلتُ : بَلی ـ جُعِلتُ فِداکَ ! ـ فَلَم أزَل اُرَدِّدُ عَلَیهِ . فَقالَ : یا أبانُ ، تُقاسِمُهُ شَطرَ ⁽³⁾مالِکَ ، ثُمَّ نَظَرَ إلَیَّ فَرَأی ما دَخَلَنی ، فَقالَ : یا أبانُ ، أما تَعلَمُ أنَّ اللّهَ عز و جل قَد ذَکَرَ المُؤثِرینَ عَلی أنفُسِهِم ⁽⁴⁾؟ قُلتُ : بَلی جُعِلتُ فِداکَ! فَقالَ : أمّا إذا أنتَ قاسَمتَهُ فَلَم تُؤثِرهُ بَعدُ ، إنَّما أنتَ وهُوَ سَواءٌ ؛ إنَّما تُؤثِرُهُ إذا أنتَ أعطَیتَهُ مِنَ النِّصفِ الآخَرِ . ⁽⁵⁾

.

فصل یکم : تشویق به ایثار

فصل یکم : تشویق به ایثارقرآن«و [دیگران را] بر خویشتن مقدّم می دارند ، هرچند خودشان نیازمند باشند . و آنها که از آزمندیِ نفس خویش ، مصون بمانند ، آنان ، همان رستگاران اند» .

«و خوردنی را ، با وجود دوست داشتن آن ، به بینوا و یتیم و اسیر می خورانند [و در دل می گویند :] ما شما را فقط برای خدا اطعام می کنیم و از شما هیچ پاداش و یا سپاسی نمی خواهیم» .

حدیثالکافیـ به نقل از اَبان بن تغلب ـ :[به امام صادق علیه السلام ] گفتم : مرا از حقّ مؤمن بر مؤمن ، آگاه فرما . فرمود : «ابان! این موضوع را بگذار و از آن بگذر» . گفتم : نه ، فدایت شوم . و به ایشان ، اصرار ورزیدم. پس فرمود : «ای ابان! [از حقوق مؤمن بر مؤمن ، این است که] دارایی ات را با او به دو نیم ، قسمت کنی» . سپس به من نگریست و چون حالت [اعجابِ] دست داده به مرا دید ، فرمود : «ای ابان! مگر نمی دانی که خداوند عز و جل از ایثارگران ، یاد کرده است؟ ⁽¹⁾» . گفتم : چرا ، فدایت شوم. فرمود : «هر گاه دارایی ات را با او قسمت کنی ، هنوز ایثار نکرده ای ؛ بلکه تو و او یکسانید . وقتی ایثار می کنی که از نیم دیگر هم به او بدهی» .

.

الکافی عن أبی بصیر عن الإمام الباقر أو الإمام الصادق علیهماالسلام ، قالَ :قُلتُ لَهُ : أیُّ الصَّدَقَةِ أفضَلُ ؟ قالَ : جُهدُ المُقِلِّ ⁽¹⁾، أما سَمِعتَ قَولَ اللّهِ عز و جل : «وَ یُؤْثِرُونَ عَلَی أَنفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ» تَری هاهُنا فَضلاً؟ ⁽²⁾

الکافی عن جمیل بن درّاج عن الإمام الصادق علیه السلام :خِیارُکُم سُمَحاؤُکُم ، وشِرارُکُم بُخَلاؤُکُم ، ومِن خالِصِ الإِیمانِ البِرُّ بِالإِخوانِ وَالسَّعیُ فی حَوائِجِهِم ، وإنَّ البارَّ بِالإِخوانِ لَیُحِبُّهُ الرَّحمنُ ، وفی ذلِکَ مَرغَمَةٌ لِلشَّیطانِ وتَزَحزُحٌ عَنِ النِّیرانِ ودُخولُ الجِنانِ . یا جَمیلُ ، أخبِر بِهذا غُرَرَ ⁽³⁾أصحابِکَ . قُلتُ : ـ جُعِلتُ فِداکَ! ـ مَن غُرَرُ أصحابی؟ قالَ : هُمُ البارّونَ بِالإِخوانِ فِی العُسرِ وَالیُسرِ ، ثُمَّ قالَ : یا جَمیلُ ، أما إنَّ صاحِبَ الکَثیرِ یَهونُ عَلَیهِ ذلِکَ ، وقَد مَدَحَ اللّهُ عز و جل فی ذلِکَ صاحِبَ القَلیلِ ، فَقالَ فی کِتابِهِ : «وَ یُؤْثِرُونَ عَلَی أَنفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَ مَن یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ » . ⁽⁴⁾

.

الکافیـ به نقل از ابو بصیر ـ :به امام [باقر یا صادق علیهماالسلام] گفتم : کدام صدقه برتر است؟ فرمود : «دِهِش بینوا . این سخن خدای عز و جل را نشنیده ای که : «و [دیگران را ]بر خویشتن ، مقدّم می دارند ، هرچند خودشان نیازمند باشند» . آیا در این جا مازادی می بینی؟ ⁽¹⁾» .

الکافیـ به نقل از جمیل بن درّاج ـ :امام صادق علیه السلام فرمود : «بهترینِ شما سخاوتمندان شمایند و بدترینتان ، بخیلانتان . از خلوص ایمان است : نیکی کردن به برادران و کوشش برای رفع حوائج آنان . خداوند مهربان ، نیکی کننده به برادران را دوست می دارد و این کار ، مایه طرد و خواری شیطان ، دوری از آتش و ورود به بهشت است . ای جمیل! این را به آگاهی یاران برجسته ات نیز برسان» . گفتم : فدایت شوم! یاران برجسته ام کیان اند؟ فرمود : «آنان اند که در سختی و آسایش ، به برادران ، نیکی می کنند» . سپس فرمود : «ای جمیل! بدان که این کار ، برای افراد توانگر ، آسان است ؛ امّا خداوند عز و جل در این زمینه ، آن را که مالِ اندک دارد [و در عین حال ، همان را ایثار می کند] ، ستوده و در کتاب خود ، فرموده است : «و [دیگران را] بر خویشتن ، مقدّم می دارند ، هرچند خودشان نیازمند باشند ، و آنها که از آزمندیِ نفس خویش مصون بمانند ، آنان ، همان رستگاران اند» ».

.

الإمام الصادق علیه السلام :لَیسَ البِرُّ بِالکَثرَةِ ؛ وذلِکَ أنَّ اللّهَ عز و جل یَقولُ فی کِتابِهِ : «وَ یُؤْثِرُونَ عَلَی أَنفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ» ، ثُمَّ قالَ : «وَ مَن یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ » ، ومَن عَرَفهُ اللّهُ عز و جلبِذلِکَ أحَبَّهُ اللّهُ ، ومَن أحَبَّهُ اللّهُ ـ تَبارَکَ وَتعالی ـ وَفّاهُ أجرَهُ یَومَ القِیامَةِ بِغَیرِ حِسابٍ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :مَن آثَرَ عَلی نَفسِهِ استَحَقَّ اسمَ الفَضیلَةِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الإِیثارُ فَضیلَةٌ ، الاِحتِکارُ رَذیلَةٌ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :کُن عَفُوّا فی قُدرَتِکَ ، جَوادا فی عُسرَتِکَ ، مُؤثِرا مَعَ فاقَتِکَ ؛ یَکمُل لَکَ الفَضلُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :خَیرُ النّاسِ مَن کانَ فی عُسرِهِ مُؤثِرا صَبورا . ⁽⁵⁾

.

امام صادق علیه السلام :نیکی کردن ، به دِهِش بسیار نیست ؛ چرا که خداوند عز و جل در کتاب خویش می فرماید : «و [دیگران را] بر خویشتن ، مقدّم می دارند ، هر چند خودشان نیازمند باشند» . سپس می فرماید : «و آنها که از آزمندیِ نفس خویش ، مصون بمانند ، آنان ، همان رستگاران اند» . کسی که خداوند عز و جل این نکته را به او بشناسانَد ، محبوب اوست و هر کس که خداوند ـ تبارک و تعالی ـ دوستش بدارد ، در روز قیامت ، مزد و پاداش او را بی حساب و کامل می دهد.

امام علی علیه السلام :کسی که ایثار کند ، سزامند نام برداری به فضیلت است.

امام علی علیه السلام :ایثار کردن ، یک فضیلت است و انحصارطلبی ، یک رذیلت.

امام علی علیه السلام :در هنگامی که قدرت داری ، باگذشت بـاش ، و در گاهِ تنگ دستی ات بخشنده ، و در وقت نیازمندی ات ، ایثارگر باش تا فضل تو کامل گردد.

امام علی علیه السلام :بهترینِ مردم ، کسی است کـه در تـنگ دستی اش ایثارگـر و شکیبا باشد.

.

عنه علیه السلام :مَن آثَرَ عَلی نَفسِهِ بالَغَ فِی المُرُوءَةِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :ذَلِّلوا أخلاقَکُم بِالمَحاسِنِ ، وقودوها إلَی المَکارِمِ ، وعَوِّدوا أنفُسَکُمُ الحِلمَ ، وَاصبِروا عَلَی الإِیثارِ عَلی أنفُسِکُم فیما تَجمُدونَ عَنهُ ⁽²⁾. ⁽³⁾

مستدرک الوسائل :عَن أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام أنَّهُ رَأی یَوما جَماعَةً ، فَقالَ : مَن أنتُم؟ قالوا : نَحنُ قَومٌ مُتَوَکِّلونَ . فَقالَ : ما بَلَغَ بِکُم تَوَکُّلُکُم؟ قالوا : إذا وَجَدنا أکَلنا ، وإذا فَقَدنا صَبَرنا . فَقالَ علیه السلام : هکَذا یَفعَلُ الکِلابُ عِندَنا! فَقالوا : کَیفَ نَفعَلُ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ؟ فَقالَ : کَما نَفعَلُهُ ؛ إذا فَقَدنا شَکَرنا ، وإذا وَجَدنا آثَرنا . ⁽⁴⁾

الرسالة القشیریّة :سَأَلَ شَقیقٌ البَلخِیُّ جَعفَرَ بنَ مُحَمَّدٍ علیه السلام عَنِ الفُتُوَّةِ ، فَقالَ : ما تَقولُ أنتَ؟ فَقالَ شَقیقٌ : إن اُعطینا شَکَرنا ، وإن مُنِعنا صَبَرنا . فَقالَ جَعفَرُ بنُ مُحَمَّدٍ علیه السلام : الکِلابُ عِندَنا بِالمَدینَةِ تَفعَلُ کَذلِکَ ! فَقالَ شَقیقٌ : یَابنَ بِنتِ رَسولِ اللّهِ ، مَا الفُتُوَّةُ عِندَکُم؟ فَقالَ : إن اُعطینا آثَرنا ، وإن مُنِعنا شَکَرنا . ⁽⁵⁾

.

امام علی علیه السلام :کسی که ایثار کند ، در مروّت ، به اوج رسیده است.

امام علی علیه السلام :اخلاق خود را رام خوبی ها و کمالات کنید و آنها را به سوی خصلت های والا بکشانید . خویشتن را به بردباری عادت دهید و در آنچه بخل می ورزید ، با شکیبایی ایثار کنید.

مستدرک الوسائل :روایت شده است که روزی امیر مؤمنان علیه السلام ، گروهی را دید . پرسید : «شما کیستید؟» . گفتند : ما جماعتی اهل توکّل هستیم . فرمود : «توکّلتان ، شما را به چه رسانیده است؟» . گفتند : هر گاه چیزی بیابیم ، می خوریم ، و اگر نیابیم ، شکیبایی می کنیم. فرمود : «سگ های ما هم همین کار را می کنند!» . گفتند : پس چه کنیم ، ای امیر مؤمنان؟ فرمود : «کاری را که ما می کنیم : هر گاه نداشته باشیم ، شکر می کنیم و هر گاه به دست آوریم ، ایثار می کنیم».

الرسالة القشیریّة :شقیق بلخی از امام صادق علیه السلام از فتوّت پرسید . فرمود : «تو [خود،] چه می گویی؟» . شقیق گفت : اگر به ما عطا شود ، شکر می گزاریم و اگر از ما دریغ گردد ، شکیبایی می ورزیم. امام صادق علیه السلام فرمود : «سگ های مدینه نیز چنین می کنند!» . شقیق گفت : ای پسر دختر پیامبر خدا! به نظر شما فتوّت چیست؟ فرمود : «اگر به ما عطا شود ، ایثار می کنیم و اگر از ما دریغ گردد ، شکر می گزاریم» .

.

الکافی عن علیّ بن سوید عن الإمام الکاظم علیه السلام قالَ :قُلتُ لَهُ : أوصِنی . فَقالَ : آمُرُکَ بِتَقوَی اللّهِ ، ثُمَّ سَکَتَ . فَشَکَوتُ إلَیهِ قِلَّةَ ذاتِ یَدی ، وقُلتُ : وَاللّهِ ، لَقَد عَریتُ حَتّی بَلَغَ مِن عُریَتی أنَّ أبا فُلانٍ نَزَعَ ثَوبَینِ کانا عَلَیهِ وکَسانیهِما ! فَقالَ : صُم وتَصَدَّق . قُلتُ : أتَصَدَّقُ مِمّا وَصَلَنی بِهِ إخوانی وإن کانَ قَلیلاً؟ قالَ : تَصَدَّق بِما رَزَقَکَ اللّهُ ولَو آثَرتَ عَلی نَفسِکَ . ⁽¹⁾

الإمام العسکریّ علیه السلامـ فِی التَّفسیرِ المَنسوبِ إلَیهِ ـ :شیعَةُ عَلِیٍّ علیه السلام هُمُ الَّذینَ یُؤثِرونَ إخوانَهُم عَلی أنفُسِهِم ولَو کانَ بِهِم خَصاصَةٌ . ⁽²⁾

.

الکافیـ به نقل از علی بن سوید ـ :به امام کاظم علیه السلام گفتم : به من سفارشی کن. فرمود : «تو را به پروامندی از خدا سفارش می کنم» . آن گاه سکوت کرد . من از تنگ دستی خود ، نزد او شِکوه کردم و گفتم : به خدا سوگند ، برهنه ام و برهنگی ام به جایی رسیده که فلانی ، دو جامه خویش را از تَنَش در آورْد و به من پوشاند! فرمود : «روزه بگیر و صدقه بده» . گفتم : از آنچه برادرانم به من عطا می کنند ، هرچند اندک ، صدقه بدهم؟ فرمود : «آنچه را که خداوند ، روزی تو می کند ، صدقه بده ، هرچند ایثار کنی [و خودت به آن ، محتاج باشی]» .

امام عسکری علیه السلامـ در تفسیر منسوب به ایشان ـ :شیعیان علی علیه السلام ، آن کسانی اند که برادرانشان را بر خودشان مقدّم می دارند ، هرچند خودشان نیازمند باشند .

.

الفصل الثانی : قیمة الإیثار۲ / ۱أعلی مَراتِبِ الإِیمانِالإمام علیّ علیه السلام :الإِیثارُ أحسَنُ الإِحسانِ ، وأعلی مَراتِبِ الإِیمانِ . ⁽¹⁾

الاُصول الستّة عشر عن زید الزرّاد :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : نَخشی ألّا نَکونَ مُؤمِنینَ! قالَ : ولِمَ ذاکَ ؟ فَقُلتُ : وذلِکَ أنّا لا نَجِدُ فینا مَن یَکونُ أخوهُ عِندَهُ آثَرَ مِن دِرهَمِهِ ودینارِهِ ، ونَجِدُ الدّینارَ وَالدِّرهَمَ آثَرَ عِندَنا مِن أخٍ قَد جَمَعَ بَینَنا وبَینَهُ مُوالاةُ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام ! فَقالَ : کَلّا ، إنَّکُم مُؤمِنونَ ، ولکِن لا تُکمِلونَ إیمانَکُم حَتّی یَخرُجَ قائِمُنا ، فَعِندَها یَجمَعُ اللّهُ أحلامَکُم ⁽²⁾فَتَکونونَ مُؤمِنینَ کامِلینَ ، ولَو لَم یَکُن فِی الأَرضِ مُؤمِنونَ کامِلونَ ⁽³⁾إذا لَرَفَعَنَا اللّهُ إلَیهِ وأنکَرتُمُ الأَرضَ وأنکَرتُمُ ⁽⁴⁾السَّماءَ . ⁽⁵⁾

راجع : ص ۱۳۸ ح ۴۱ .

.

فصل دوم : ارزش ایثار

۲ / ۱ بالاترینِ مراتب ایمان

فصل دوم : ارزش ایثار۲ / ۱بالاترینِ مراتب ایمانامام علی علیه السلام :ایثار ، بهترین احسان و بالاترین مرتبه ایمان است.

الاُصول الستّة عشرـ به نقل از زید زرّاد ـ :به امام صادق علیه السلام گفتم : بیم آن داریم که مؤمن نباشیم! فرمود : «چرا؟» . گفتم : چون در میان خود ، کسی را نمی یابیم که برادرش را بر درهم و دینارش ترجیح دهد ؛ بلکه دینار و درهم در نزد ما ، مقدّم بر برادری است که ولایت امیر مؤمنان ، ما و او را گِرد هم آورده است! فرمود : «نه ، شما مؤمن هستید ؛ لیکن ایمانتان کامل نمی گردد ، مگر آن گاه که قائم ما ظهور کند . در آن هنگام است که خداوند ، خِرَدهای شما را به کمال می رساند و مؤمنِ کامل می شوید . اگر در روی زمین ، مؤمنانی کامل وجود نداشت ، در آن صورت ، خداوند ، ما را به پیشگاه خود ، بالا می بُرد [و از میان شما رَخت بر می بستیم ]و شما ، زمین و آسمان را نمی شناختید (نظام آفرینش به هم می ریخت) .

ر . ک : ص ۱۳۹ ح ۴۱ .

.

۲ / ۲أعلَی المَکارِمِالإمام علیّ علیه السلام :الإِیثارُ أعلَی المَکارِمِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :خَیرُ المَکارِمِ الإِیثارُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :غایَةُ المَکارِمِ الإِیثارُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :لا تَکمُلُ المَکارِمُ إلّا بِالعَفافِ وَالإِیثارِ . ⁽⁴⁾

۲ / ۳أعلَی الإِحسانِالإمام علیّ علیه السلام :الإِیثارُ أعلَی الإِحسانِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :الإِیثارُ أشرَفُ الإِحسانِ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :الإِیثارُ غایَةُ الإِحسانِ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :مِن أحسَنِ الإِحسانِ الإِیثارُ . ⁽⁸⁾

.

۲ / ۲ عالی ترین خصلت اخلاقی

۲ / ۳ بالاترین نیکوکاری

۲ / ۲عالی ترین خصلت اخلاقیامام علی علیه السلام :ایثار ، عالی ترین خصلت اخلاقی است .

امام علی علیه السلام :بهترینِ خصلت های اخلاقی ، ایثار است.

امام علی علیه السلام :نقطه اوجِ خصلت های اخلاقی ، ایثار است.

امام علی علیه السلام :خصلت های والای انسانی ، جز با عفّت و ایثار ، کامل نمی گردد .

۲ / ۳بالاترین نیکوکاریامام علی علیه السلام :ایثار ، بالاترین نیکوکاری است.

امام علی علیه السلام :ایثار ، برجسته ترین نیکوکاری است.

امام علی علیه السلام :ایثار ، اوج نیکوکاری است.

امام علی علیه السلام :از بهترین نیکوکاری ها ، ایثار است.

.

۲ / ۴أحسَنُ الکَرَمِالإمام علیّ علیه السلام :أحسَنُ الکَرَمِ الإِیثارُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :الإِیثارُ أعلی مَراتِبِ الکَرَمِ ، وأفضَلُ الشِّیَمِ ⁽²⁾. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الإِیثارُ أشرَفُ الکَرَمِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :کَفی بِالإِیثارِ مَکرُمَةً . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :حَسبُ المَرءِ . . . ومِن کَرَمِهِ إیثارُهُ عَلی نَفسِهِ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :عِندَ الإِیثارِ عَلَی النَّفسِ تَتَبَیَّنُ جَواهِرُ الکُرَماءِ . ⁽⁷⁾

الإمام الصادق علیه السلام :الجودُ زَکاةُ السَّعادَةِ ، وَالإِیثارُ عَلَی النَّفسِ موجِبٌ لِاسمِ الکَرَمِ . ⁽⁸⁾

۲ / ۵شیمَةُ الأَبرارِالإمام علیّ علیه السلام :الإِیثارُ شیمَةُ الأَبرارِ . ⁽⁹⁾

.

۲ / ۴ بهترین بزرگواری

۲ / ۵ خوی نیکان

۲ / ۴بهترین بزرگواریامام علی علیه السلام :بهترین بزرگواری ، ایثار است.

امام علی علیه السلام :ایثارگری ، عالی ترین مرتبه بزرگواری و برترین خوی و خصلت است.

امام علی علیه السلام :ایثار ، شریف ترین بزرگواری است.

امام علی علیه السلام :در بزرگواریِ آدمی ، همین بس که ایثارگر باشد.

امام علی علیه السلام :از بزرگواری مرد ، همین بس که دیگران را بر خود ، مقدّم بدارد .

امام علی علیه السلام :در هنگام ایثار است که گوهر کریمان ، نمایان می شود.

امام صادق علیه السلام :گشاده دستی ، زکات نیک بختی است ، و از خود گذشتگی ، ایجاب کننده نام بزرگواری .

۲ / ۵خوی نیکانامام علی علیه السلام :ایثار ، خوی نیکان است.

.

عنه علیه السلام :الإِیثارُ سَجِیَّةُ الأَبرارِ ، وشیمَةُ الأَخیارِ . ⁽¹⁾

۲۵۸۸.الإمام الباقر علیه السلام :عنه علیه السلام :مِن شِیَمِ الأَبرارِ حَملُ النُّفوسِ عَلَی الإِیثارِ . ⁽²⁾۲ / ۶زینَةُ الزُّهدِ۲۵۹۰.وقعة صفّین :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :الإِیثارُ زینَةُ الزُّهدِ ، وبَذلُ المَوجودِ زینَةُ الیَقینِ . ⁽³⁾۲ / ۷أفضَلُ الاِختِیارِ۲۵۹۰.وقعة صِفّین :الإمام علیّ علیه السلام :مِن أفضَلِ الاِختِیارِ التَّحَلّی بِالإِیثارِ . ⁽⁴⁾۲ / ۸أفضَلُ العِبادَةِ۲۵۹۲.تاریخ الطبری ( ـ به نقل از ابو مِخنَف ـ ) الإمام علیّ علیه السلام :الإِیثارُ أفضَلُ عِبادَةٍ ، وأجَلُّ سِیادَةٍ . ⁽⁵⁾۲ / ۹أفضَلُ السَّخاءِ۲۵۹۴.تاریخ الطبری عن عبد الرحمن بن جندب عن أبیه ( ـ فی ذِکرِ مَا احتَوَت عَلَیهِ وَثیقَةُ التَّحکیم ) الإمام علیّ علیه السلام :أفضَلُ السَّخاءِ الإِیثارُ . ⁽⁶⁾.

۲ / ۶ زیور زهد

۲ / ۷ بهترین انتخاب

۲ / ۸ برترین عبادت

۲ / ۹ برترین سخاوت

۲۵۹۴.تاریخ الطبری ( ـ به نقل از عبد الرّحمان بن جُندَب ، از پدرش در ب ) امام علی علیه السلام :ایثار ، خصلت نیکان و خوی خوبان است.۲۵۹۵.شرح نهج البلاغة عن أبی إسحاق الشیبانی :امام علی علیه السلام :وا داشتن نفس به ایثار ، از خصلت های نیکان است.۲ / ۶زیور زهد۲۵۹۵.شرح نهج البلاغة ( ـ به نقل از ابو اسحاق شیبانی ـ ) پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ایثار ، زیور زهد است و بخشیدن داشته ها ، زیور یقین.۲ / ۷بهترین انتخاب۲۵۹۸.تاریخ الطبری عن عُمارة بن ربیعة الجرمی :امام علی علیه السلام :یکی از بهترین انتخاب ها ، آراسته شدن به زیور ایثارگری است.۲ / ۸برترین عبادت۲۵۹۹.تاریخ الطبری ( ـ به نقل از فُضَیل بن خدیج کِنْدی ـ ) امام علی علیه السلام :ایثار ، برترین عبادت و شکوهمندترین آقایی است.۲ / ۹برترین سخاوت۲۶۰۰.تاریخ الطبری : ( به نقل از ابوجَناب ـ ) امام علی علیه السلام :برترین سخاوت ، ایثار است.

.

۲ / ۱۰عَلامَةُ صِدقِ الصَّدیقِ۲۶۰۲.مروج الذّهب :الإمام علیّ علیه السلام :الصَّدیقُ الصَّدوقُ مَن نَصَحَکَ فی عَیبِکَ ، وحَفِظَکَ فی غَیبِکَ ، وآثـَرَکَ عَلی نَفسِهِ . ⁽¹⁾۲۶۰۳.نهج البلاغة ( ـ مِن خُطبَةٍ لَهُ علیه السلام بَعدَ انصِرافِهِ م ) عنه علیه السلام :أخوکَ الصَّدیقُ مَن وَقاکَ بِنَفسِهِ ، وآثَرَکَ عَلی مالِهِ ووُلدِهِ وعِرسِهِ . ⁽²⁾.

۲ / ۱۰ نشانه صداقت دوست

۲ / ۱۰نشانه صداقت دوست۲۶۰۴.امام باقر علیه السلام :امام علی علیه السلام :دوستِ راستین ، کسی است که از سرِ صدق ، عیبت را به تو گوشزد کند و در نبودت ، تو را پاس بدارد و تو را بر خویشتن ، برگزیند .۲۶۰۵.تاریخ الطبری عن جندب الأزدی ( ـ فی بَیانِ مَسیرِ الإِمامِ علیه السلام مِن صِفّی ) امام علی علیه السلام :برادر راستین تو ، کسی است که با جانش تو را پاس بدارد و تو را بر مال و زن و فرزندان خویش ، مقدّم بدارد.

.

الفصل الثالث : برکات الإیثار۳ / ۱الفلاحالکتاب«وَ مَن یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ » . ⁽¹⁾

الحدیث۲۶۰۸.تاریخ الطبری ( ـ به نقل از عُمارة بن ربیعه ، در توصیف یاران امام ) الإمام الصادق علیه السلامـ فی صِفَةِ الکامِلینَ مِنَ المُؤمِنینَ ـ :هُمُ البَرَرَةُ بِالإِخوانِ فی حالِ الیُسرِ وَالعُسرِ ، المُؤثِرونَ عَلی أنفُسِهِم فی حالِ العُسرِ ، کَذلِکَ وَصَفَهُمُ اللّهُ فَقالَ : «وَ یُؤْثِرُونَ عَلَی أَنفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَ مَن یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ » ، فازوا وَاللّهِ وأفلَحوا . ⁽²⁾راجع : ص ۱۲۸ (الإیثار / الفصل الثانی / أعلی مراتب الإیمان) .

.

فصل سوم : برکات ایثار

۳ / ۱ رستگاری

فصل سوم : برکات ایثار۳ / ۱رستگاریقرآن«و آنها که از آزمندیِ نفس ⁽¹⁾خویش ، مصون بمانند ، آنان ، همان رستگاران اند» .

حدیث۲۶۱۲.شرح نهج البلاغة :امام صادق علیه السلامـ در توصیف مؤمنان کامل ـ :آنان ، کسانی اند که در آسایش و سختی به برادران ، نیکی می کنند ، و در هنگام تنگ دستی ، ایثار می کنند . این گونه ، خداوند ، ایشان را توصیف کرده و فرموده است : «و [دیگران را ]بر خویشتن ، مقدّم می دارند ، هرچند خودشان نیازمند باشند . و آنها که از آزمندیِ نفس خویش ، مصون بمانند ، آنان ، همان رستگاران اند» . به خدا سوگند که اینان ، کامیاب و رستگار شدند.ر . ک : ص ۱۲۹ (ایثار / فصل دوم / بالاترینِ مراتب ایمان)

.

۳ / ۲انقِیادُ الأَحرار۲۶۱۴.وقعة صِفّین ( ـ به نقل از جُرجانی ـ ) الإمام علیّ علیه السلام :بِالإِیثارِ یُستَرَقُّ الأَحرارُ . ⁽¹⁾۲۶۱۵.البیان والتبیین :عنه علیه السلام :بِالإِیثارِ عَلی نَفسِکَ تَملِکُ الرِّقابَ . ⁽²⁾۳ / ۳إیثارُ المُؤثَرِ عَلَیهِ۲۶۱۷.شرح نهج البلاغة عن أبی جناب الکلبی :الإمام علیّ علیه السلام :تَحَبَّب إلی خَلیلِکَ یُحبِبکَ ، وأکرِمهُ یُکرِمکَ ، وآثِرهُ عَلی نَفسِکَ یُؤثِرکَ عَلی نَفسِهِ وأهلِهِ . ⁽³⁾۳ / ۴المَغفِرَة۲۶۱۸.تاریخ الطبری عن الزهری ( ـ فی بَیانِ ما جَری بَینَ الحَکَمَینِ ـ ) رسول اللّه صلی الله علیه و آله :أیُّمَا امرِیً اِشتَهی شَهوَةً فَرَدَّ شَهوَتَهُ وآثَرَ عَلی نَفسِهِ غَفَرَ اللّهُ لَهُ . ⁽⁴⁾۳ / ۵الشَّفاعَة۲۶۱۹.تاریخ الطبری ( ـ به نقل از ابو جَناب کلبی ، در بیان ملاقات داورا ) رسول اللّه صلی الله علیه و آله :سَلَکَ رَجُلانِ مَفازَةً ⁽⁵⁾: عابِدٌ وَالآخَرُ بِهِ رَهَقٌ ⁽⁶⁾، فَعَطَشَ العابِدُ حَتّی سَقَطَ ، فَجَعَلَ صاحِبُهُ یَنظُرُ إلَیهِ ، ومَعَهُ میضَأَةٌ ⁽⁷⁾فیها شَیءٌ مِن ماءٍ ، فَجَعَلَ یَنظُرُ إلَیهِ وهُوَ صَریعٌ ، فَقالَ : وَاللّهِ لَئِن ماتَ هذَا العَبدُ الصّالِحُ عَطَشا ومَعی ماءٌ لا اُصیبُ مِنَ اللّهِ خَیرا أبَدا ، ولَئِن سَقیتُهُ مائی لَأَموتَنَّ! فَتَوَکَّلَ عَلَی اللّهِ وعَزَمَ ، فَرَشَّ عَلَیهِ مِن مائِهِ وسَقاهُ فَضلَهُ ، فَقامَ حَتّی قَطَعَا المَفازَةَ .

فَیوقَفُ الَّذی بِهِ رَهَقٌ یَومَ القِیامَةِ لِلحِسابِ فِیُؤمَرُ بِهِ إلَی النّارِ ، فَتَسوقُهُ المَلائِکَةُ ، فَیَرَی العابِدَ ، فَیَقولُ : یا فُلانُ أما تَعرِفُنی؟

فَیَقولُ : ومَن أنتَ؟

فَیَقولُ : أنَا فُلانٌ الَّذی آثَرتُکَ عَلی نَفسی یَومَ المَفازَةِ .

فَیَقولُ : بَلی أعرِفُکَ .

فَیَقولُ لِلمَلائِکَةِ : قِفوا ! فَیَقِفونَ ⁽⁸⁾، ویَجیءُ حَتّی یَقِفَ فَیَدعوَ رَبَّهُ عز و جل ، فَیَقولُ : یا رَبِّ ، قَد تَعرِفُ یَدَهُ عِندی وکَیفَ آثَرَنی عَلی نَفسِهِ ، یا رَبِّ هَبهُ لی .

فَیَقولُ لَهُ : هُوَ لَکَ . فَیَجیءُ فَیَأخُذُ بِیَدِ أخیهِ فَیُدخِلُهُ الجَنَّةَ . ⁽⁹⁾.

۳ / ۲ بندگی آزادگان

۳ / ۳ ایثار متقابل

۳ / ۴ آمرزش

۳ / ۵ شفاعت

۳ / ۲بندگی آزادگان۲۶۲۱.العقد الفرید عن أبی الحسن ( ـ فی ذِکرِ اجتِماعِ الحَکَمَینِ ـ ) امام علی علیه السلام :با ایثار ، آزادگان به بندگی کشیده می شوند .۲۶۲۱.العقد الفرید ( ـ به نقل از ابو الحسن ، در بیان گردهمایی دو داور ) امام علی علیه السلام :با ایثار ، اختیاردارِ دیگران می شوی.۳ / ۳ایثار متقابل۲۶۲۳.تاریخ الیعقوبی :امام علی علیه السلام :به دوستت مهر بِوَرز تا به تو مهر ورزد ، و او را گرامی بدار تا تو را گرامی بدارد ، و او را بر خویشتن ، مقدّم بدار تا او نیز تو را بر خویش و خانواده اش مقدّم بدارد.۳ / ۴آمرزش۲۶۲۴.امام علی علیه السلام ( ـ برگرفته سخن وی پس از داوری و دریافت خبر داوران ) پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس چیزی هوس کند و دست رد به سینه هَوَس خویش زند و از خود گذشتگی کند ، خداوند ، او را می آمرزد.۳ / ۵شفاعت۲۶۲۷.صحیح البخاری عن أبی سلمة وعطاء بن یسار :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دو مرد از بیابانی می گذشتند : یکی عابد و دیگری معصیتکار . عابد ، تشنه شد ، چندان که از پا افتاد . همسفرش که ابریقی با خود داشت و کمی آب در آن بود ، به آن عابد که به زمین افتاده بود ، می نگریست . با خود گفت : به خدا سوگند ، اگر این بنده نیک از تشنگی بمیرد در حالی که این آب با من است ، هرگز به خیری از خدا نخواهم رسید ، و اگر این آب را به او بنوشانم ، خودم خواهم مُرد . امّا او به خدا توکّل کرد و تصمیمش را گرفت و از آن آب به صورت عابد پاشید و باقی مانده اش را به او نوشانْد . عابد ، از جا برخاست و هر دو ، بیابان را پیمودند.

در روز قیامت ، آن معصیتکار را برای حسابرسی نگه می دارند و فرمان می رسد که او را به آتش ببرند . فرشتگان ، او را [به سوی دوزخ] می رانند . [در راه ، ]آن عابد را می بیند . می گوید : فلانی! مرا نمی شناسی؟

عابد می گوید : تو کیستی؟

مرد می گوید : من فلانی هستم که در آن روز گذشتن از بیابان ، تو را بر خویشتن ، ترجیح دادم.

عابد می گوید : آری ، می شناسمت .

پس به فرشتگان می گوید : بِایستید!

فرشتگان می ایستند و عابد می آید و می ایستد و پروردگارش عز و جل را می خواند و می گوید : ای پروردگار من! تو خود می دانی که او به من نیکی کرده و چگونه در حقّ من ایثار کرده است . پروردگارا! او را به من ببخش.

آن گاه خداوند می فرماید : «او از آنِ تو» .

پس عابد می آید و دست برادرش را می گیرد و او را به بهشت می بَرَد .

.

۳ / ۶الوُصولُ إلی دَرَجَةِ رِجالِ الأَعرافِ۲۶۲۷.صحیح البخاری :الإمام علیّ علیه السلام :المُوقِنونَ وَالمُخلِصونَ وَالمُؤثِرونَ مِن رِجالِ الأَعرافِ . ⁽¹⁾.

۳ / ۶ رسیدن به مقام اَعرافیان

۳ / ۶رسیدن به مقام اَعرافیان۲۶۳۰.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :اهل یقین و مخلصان و ایثارگران ، از اعرافیان اند. ⁽¹⁾

.

۳ / ۷الدُّخولُ فی أعلی مَراتِبِ الجَنَّةِ۲۶۳۳.سنن أبی داود عن أبی سعید الخدری وأنس بن مالک عن ررسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ لِعَلِیٍّ علیه السلام ـ :یا عَلِیُّ ، إنَّهُ إذا کانَ یَومُ القِیامَةِ نادی مُنادٍ مِن بُطنانِ العَرشِ ⁽¹⁾: أینَ مُحِبّو عَلِیٍّ ومَن یُحِبُّهُ ؟ أینَ المُتَحابّونَ فِی اللّهِ ؟ أینَ المُتَباذِلونَ فِی اللّهِ؟ أینَ المُؤثِرونَ عَلی أنفُسِهِم ؟ أینَ الَّذینَ جَفَّت ألسِنَتُهُم مِنَ العَطَشِ ؟ أینَ الَّذینَ یُصَلّونَ بِاللَّیالی وَالنّاسُ نِیامٌ ؟ أینَ الَّذینَ یَبکونَ مِن خَشیَةِ اللّهِ؟ «لَاخَوْفٌ عَلَیْکُمْ وَلَا أَنتُمْ تَحْزَنُونَ» ⁽²⁾أینَ رُفَقاءُ النَّبِیِّ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ؟ أمِنوا وقَرّوا عَینا «ادْخُلُواْ الْجَنَّةَ أَنتُمْ وَ أَزْوَاجُکُمْ تُحْبَرُونَ » ⁽³⁾. ⁽⁴⁾۲۶۲۸.صحیح مسلم ( ـ به نقل از ابو سعید خُدْری ـ ) الإمام الباقر علیه السلام :إنَّ لِلّهِ عز و جل جَنَّةً لا یَدخُلُها إلّا ثَلاثَةٌ : رَجُلٌ حَکَمَ عَلی نَفسِهِ بِالحَقِّ ، ورَجُلٌ زارَ أخاهُ المُؤمِنَ فِی اللّهِ ، ورَجُلٌ آثَرَ أخاهُ المُؤمِنَ فِی اللّهِ . ⁽⁵⁾۲۶۲۹.صحیح مسلم ( ـ به نقل از ابوذر ـ ) تنبیه الخواطر عن سهل بن عبد اللّه :قالَ موسی علیه السلام : یا رَبِّ ، أرِنی دَرَجاتِ مُحَمَّدٍ واُمَّتِهِ .

قالَ : یا موسی ، إنَّکَ لَن تُطیقَ ذلِکَ ، ولکِن اُریکَ مَنزِلَةً مِن مَنازِلِهِ جَلیلَةً عَظیمَةً فَضَّلتُهُ بِها عَلَیکَ وعَلی جَمیعِ خَلقی .

قالَ : فَکَشَفَ لَهُ عَن مَلَکوتِ السَّماءِ فَنَظَرَ إلی مَنزِلَةٍ کادَت تَتلَفُ نَفسُهُ مِن أنوارِها وقُربِها مِنَ اللّهِ عز و جل ، قالَ : یا رَبِّ ، بِماذا بَلَّغتَهُ إلی هذِهِ الکَرامَةِ؟!

قالَ : بِخُلُقٍ اِختَصَصتُهُ بِهِ مِن بَینِهِم وهُوَ الإِیثارُ . یا موسی ، لا یَأتینی أحَدٌ مِنهُم قَد عَمِلَ بِهِ وَقتا مِن عُمُرِهِ ⁽⁶⁾إلَا استَحیَیتُ مِن مُحاسَبَتِهِ ، وَبوَّأتُهُ ⁽⁷⁾مِن جَنَّتی حَیثُ یَشاءُ . ⁽⁸⁾راجع : ص ۱۲۸ (الإیثار / الفصل الثانی / أعلی مراتب الإیمان) .

.

۳ / ۷ وارد شدن به بالاترین مرتبه بهشت

۳ / ۷وارد شدن به بالاترین مرتبه بهشت۲۶۳۳.سنن أبی داوود ( ـ به نقل از ابو سعید خُدْری و اَنَس بن مالک از پی ) پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ خطاب به علی علیه السلام ـ :ای علی! چون روز قیامت شود ، منادی ای از میان عرش ندا در می دهد : کجایند دوستداران علی و کسی که دوستش می دارد؟ کجایند آنان که به خاطر خدا با یکدیگر دوستی می ورزیدند؟ کجایند آنان که برای خدا به یکدیگر بخشش می کردند؟ کجایند ایثارگران؟ کجایند آنان که زبان هایشان از تشنگی خشکید؟ کجایند آنان که در نیمه های شب که مردم ، خفته بودند ، آنان نماز می گزاردند؟ کجایند آنان که از بیم خدا می گریستند؟ «بیمی بر شما نیست و اندوهگین نمی شوید» . کجایند همراهان پیامبر ، محمّد صلی الله علیه و آله ؟ آسوده خاطر باشید و شادمان . «شما و همسرانتان ، شادمانه به بهشت وارد شوید» .۲۶۳۴.رسول اللّه صلی الله علیه و آله :امام باقر علیه السلام :خداوند ، بهشتی دارد که جز سه کس ، وارد آن نمی شود : مردی که علیه خود به حق داوری کند ؛ مردی که برای خدا به دیدن برادرش برود ، و مردی که به خاطر خدا برادر مؤمنش را بر خویشتن ، مقدّم بدارد.۲۶۳۵.المستدرک علی الصحیحین عن أنس :تنبیه الخواطرـ به نقل از سهل بن عبد اللّه ـ :موسی علیه السلام گفت : ای پروردگار من! درجات محمّد و امّت او را به من بنمایان.

خداوند فرمود : «ای موسی! تو تاب دیدن آنها را نداری ؛ امّا [فقط] یک منزلت از منزلت های بزرگ و باشکوه او را به تو می نمایانم که به واسطه همان ، او را بر تو و بر تمام آفریدگانم برتری دادم» .

آن گاه ، خداوند از ملکوت آسمان برای او پرده برداشت و موسی علیه السلام ، منزلتی را

دید که از [شدّت ]پرتوهای آن و قُربش به خداوند ، نزدیک بود قالب تهی کند . گفت : پروردگارا! به واسطه چه چیز ، او را به این کرامت رساندی؟

فرمود : «به واسطه خصلتی که از میان ایشان ، آن را به او اختصاص دادم ، و آن خصلت ، ایثار است . ای موسی! هیچ یک از ایشان نیست که دمی از عمر خویش به این خصلت عمل کرده باشد ، مگر آن که از حسابرسی او شرم می کنم و در بهشت خود ، هر جا که او بخواهد ، جایش می دهم» .ر . ک : ص ۱۲۹ (ایثار / فصل دوم / بالاترینِ مراتب ایمان)

.

. .

. .

الفصل الرابع :آداب الإیثار۴ / ۱الإِخلاصالکتاب« إِنَّمَا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِیدُ مِنکُمْ جَزَاءً وَ لَا شُکُورًا » . ⁽¹⁾

الحدیث۲۶۳۷.صحیح البخاری ( ـ به نقل از یسیر بن عمرو ـ ) رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ أوَّلَ النّاسِ یُقضی یَومَ القِیامَةِ عَلَیهِ . . . رَجُلٌ وَسَّعَ اللّهُ عَلَیهِ وأعطاهُ مِن أصنافِ المالِ کُلِّهِ ، فَاُتِیَ بِهِ فَعَرَّفَهُ نِعَمَهُ فَعَرَفَها ، قالَ : فَما عَمِلتَ فیها؟

قالَ : ما تَرَکتُ مِن سَبیلٍ تُحِبُّ أن یُنفَقَ فیها إلّا أنفَقتُ فیها لَکَ .

قالَ : کَذِبتَ! ولکِنَّکَ فَعَلتَ لِیُقالَ : هُوَ جَوادٌ ، فَقَد قیلَ . ثُمَّ اُمِرَ بِهِ فَسُحِبَ عَلی وَجهِهِ ، ثُمَّ اُلقِیَ فِی النّارِ . ⁽²⁾.

فصل چهارم : آداب ایثار

۴ / ۱ اخلاص

فصل چهارم : آداب ایثار۴ / ۱اخلاصقرآن«جز این نیست که ما ، شما را فقط برای خدا اطعام می کنیم و از شما هیچ پاداش و یا سپاسی نمی خواهیم» .

حدیث۲۶۴۲.الإمام الحسین عن الإمام علیّ علیهماالسلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نخستین کسی که در روز قیامت ، علیه او حکم می شود ... ، مردی است که خداوند به زندگی او گشایش داده و از انواع مال و منال به او عطا کرده است . پس او را می آورند و خداوند ، نعمت های خویش را [که در دنیا به وی داده بود ،] به او یادآور می شود و او از آنها آگاه می شود . [خداوند ]می فرماید : «با اینها چه کردی؟» .

می گوید : هیچ راهی نبود که تو دوست داشته باشی در آنها انفاق شود ، مگر این که به خاطر تو در آن راه ، انفاق کردم.

می فرماید : «دروغ می گویی! بلکه انفاق کردی تا بگویند : او آدم بخشنده ای است ، و این هم گفته شد» .

سپس فرمان داده می شود تا او را به رو بکشانند و در آتش افکنند .

.

۲۶۴۳.الفتوح عن حبیب بن عاصم الأزدی ( ـ لِلإِمامِ عَلِیٍّ علیه السلام ـ ) الأمالی للصدوق عن أبی عبداللّه عن أبیه علیهماالسلام ـ فی تَفسیرِ الآیاتِ مِن سورَةِ «هَل أتی» ـ: «وَ یُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَی حُبِّهِ » یَقولُ: عَلی شَهوَتِهِم لِلطَّعامِ وإیثارِهِم لَهُ «مِسْکِینًا» مِن مَساکینِ المُسلِمین «وَ یَتِیمًا » مِن یَتامَی المُسلِمین «وَ أَسِیرًا » مِن اُسارَی المُشرِکینَ ، و یَقولونَ إذا أطعَموهُم : «إِنَّمَا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِیدُ مِنکُمْ جَزَاءً وَ لَا شُکُورًا » ⁽¹⁾.

قالَ علیه السلام : وَاللّهِ ما قالوا هذا لَهُم، و لکِنَّهُم أضمَروهُ فیأنفُسِهِم، فَأَخبَرَ اللّهُ بِإِضمارِهِم، یَقولونَ : «لانُریدُ مِنکُم جَزاءً» تُکافِئونَنا بِهِ ، «ولا شُکورا »تُثنونَ عَلَینا بِهِ ، و لکِنّا إنَّما أطعَمناکُم لِوَجهِ اللّهِ و طَلَبِ ثَوابِهِ . ⁽²⁾۲۶۴۴.المستدرک علی الصحیحین عن عامر بن واثلة :الکافی عن علیّ بن أسباط عن بعض أصحابه عن الإمام الباقر علیه السلام :الإِبقاءُ عَلَی العَمَلِ أشَدُّ مِنَ العَمَلِ . قالَ : و مَا الإِبقاءُ عَلَی العَمَلِ؟ قالَ علیه السلام : یَصِلُ الرَّجُلُ بِصِلَةٍ ویُنفِقُ نَفَقَةً لِلّهِ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ ، فَکُتِبَ لَهُ سِرّا ، ثُمَّ یَذکُرُها فَتُمحی فَتُکتَبُ لَهُ عَلانِیَةً ، ثُمَّ یَذکُرُها فَتُمحی و تُکتَبُ لَهُ رِیاءً . ⁽³⁾۴ / ۲حُبُّ المُؤثَرِ بِهِالکتاب« وَ یُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَی حُبِّهِ » . ⁽⁴⁾

الحدیث۲۶۴۷.إرشاد القلوب :الإمام الباقر علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَ یُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَی حُبِّهِ » ـ :عَلی شَهوَتِهِم لِلطَّعامِ وإیثارِهِم لَهُ . ⁽⁵⁾.

۴ / ۲ دوست داشتن آنچه ایثار شده

۲۶۴۵.الکامل ، مبرّد :الأمالی ، صدوقـ به نقل از امام صادق علیه السلام در تفسیر آیات سوره «هل أتی» ـ :[پدرم ]باقر علیه السلام فرمود : « «و خوردنی را ، با وجود دوست داشتن آن ، اطعام می کنند» ، یعنی با وجود میل و علاقه خودشان به آن غذا ، آن را به «بینوایی» از بینوایان مسلمان و «یتیمی» از یتیمان مسلمان و «اسیری»از اسیران مشرک ، ایثار می کنند ، و چون خوراکشان می دهند ، می گویند : «جز این نیست که ما ، شما را فقط برای خدا اطعام می کنیم و از شما هیچ پاداشی و یا سپاسی نمی خواهیم» » .

[پدرم علیه السلام ] فرمود : «به خدا سوگند ، آنان ، این سخن را به اطعام شدگان اظهار نداشتند ؛ بلکه در دلشان نهفته داشتند ؛ و خداوند ، از ضمیر ایشان خبر داد که اینان [در دل ]می گویند : ما از شما پاداشی که این کارِ ما را جبران کنید و یا سپاسی که ما را به خاطر این کارمان بستایید ، نمی خواهیم ؛ بلکه تنها برای خدا و برای کسب ثواب او ، شما را اطعام می کنیم» .۲۶۴۶.نهج البلاغة :الکافیـ به نقل از علی بن اسباط ، از یکی از یارانش ـ :امام باقر علیه السلام فرمود : «نگهداری عمل ، دشوارتر از انجام دادن آن است» .

راوی گفت : نگهداری عمل چیست؟

فرمود : «انسان به خاطر خدای یگانه بی انباز ، کمکی می کند یا انفاقی می کند و این کار ، برای او صدقه پنهانی نوشته می شود . سپس شخص ، آن را به زبان می آورد و در این هنگام ، عملش [به عنوان صدقه پنهانی] پاک می شود و برایش صدقه آشکارا می نویسند . دوباره ، آن را به زبان می آورد و این بار ، [نوشته قبلی هم ]پاک می شود و برایش صدقه ریایی ثبت می شود» .۴ / ۲دوست داشتن آنچه ایثار شدهقرآن«و خوردنی را با وجود دوست داشتن آن ، اطعام می کنند» .

حدیث۲۶۵۰.عنه علیه السلام :امام باقر علیه السلامـ در باره آیه شریف : «و خوردنی را با وجود دوست داشتن آن ، اطعام

می کنند» ـ :یعنی با وجود میل و علاقه خودشان به آن خوراک .

.

۲۶۵۱.عنه علیه السلام :المحاسن عن معمّر بن خلّاد عن الإمام الرضا علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ تَعالی : «وَ یُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَی حُبِّهِ مِسْکِینًا» ـ :قُلتُ : حُبُّ اللّهِ أو حُبُّ الطَّعامِ؟ قالَ : حُبُّ الطَّعامِ . ⁽¹⁾۴ / ۳الِاستِبشارُ۲۶۵۰.امام علی علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :وَجهٌ مُستَبشِرٌ خَیرٌ مِن قَطوبٍ ⁽²⁾مُؤثِرٍ . ⁽³⁾۴ / ۴البَدءُ بِالعِیالِ۲۶۵۳.الغارات ( ـ به نقل از زرّ بن حُبَیش ـ ) الکافی عن سماعة :سَأَلتُ أبا عَبدِاللّهِ علیه السلام عَنِ الرَّجُلِ لَیسَ عِندَهُ إلّا قوتُ یَومِهِ ، أیَعطِفُ مَن عِندَهُ قوتُ یَومِهِ عَلی مَن لَیسَ عِندَهُ شَیءٌ ؟ ویَعطِفُ مَن عِندَهُ قوتُ شَهرٍ عَلی مَن دونَهُ ؟ وَالسَّنَةُ عَلی نَحوِ ذلِکَ ؟ أم ذلِکَ کُلُّهُ الکَفافُ الَّذی لا یُلامُ عَلَیهِ؟

فَقالَ : هُوَ أمرانِ : أفضَلُکُم فیهِ أحرَصُکُم عَلَی الرَّغبَةِ وَالأَثَرَةِ عَلی نَفسِهِ ؛ فَإِنَّ اللّهَ عز و جل یَقولُ : «وَ یُؤْثِرُونَ عَلَی أَنفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ » . ⁽⁴⁾

وَالأَمرُ الآخَرُ لا یُلامُ عَلَی الکَفافِ ، وَالیَدُ العُلیا خَیرٌ مِنَ الیَدِ السُّفلی ، وَابدَأ بِمَن تَعولُ ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾.

۴ / ۳ خوش رویی

۴ / ۴ مقدّم داشتن خانواده

۲۶۵۴.نهج البلاغة :المحاسنـ به نقل از معمّر بن خلّاد ، در گفتگو با امام رضا علیه السلام در باره آیه شریف : «و خوردنی را با وجود دوست داشتن آن به بینوا و یتیم و اسیر اطعام می کنند» ـ :گفتم : دوست داشتن خدا یا دوست داشتن غذا؟

فرمود : «دوست داشتن غذا» .۴ / ۳خوش رویی۲۶۵۴.نهج البلاغة :امام علی علیه السلام :روی خوش ، بهتر از ترش روی ایثار کننده است.۴ / ۴مقدّم داشتن خانواده۲۶۵۷.الإرشاد :الکافیـ به نقل از سماعه ـ :از امام صادق علیه السلام پرسیدم : مردی فقط خوراک روزانه خود را دارد . آیا کسی که [فقط] خوراک روزانه خود را دارد ، با کسی که چیزی ندارد ، همدردی کند [و خوراکش را به او بدهد]؟ و کسی که خوراک یک ماه خود را دارد ، با کسی که کمتر از آن دارد ، همدردی کند؟ و در مورد سال هم به همین سان؟ یا آن که اینها همه ، همان کفافی است که ملامتی بر [ اندوختن و ایثار نکردن] آن نیست؟

فرمود : «مطلب ، دو تاست : [یکی این که] برترینِ شما کسی است که در ایثار کردن و بخشیدن حقّ خود ، حریص تر باشد ؛ زیرا خداوند عز و جل می فرماید : «و بر خویشتن ، مقدّم می دارند ، هرچند خودشان نیازمند باشند» .

مطلب دیگر ، این که : بر کفاف ، ملامتی نیست . دستِ دهنده ، بهتر از دستِ

گیرنده است ، و [در اعطا و ایثار] از خانواده ات آغاز کن» . ⁽¹⁾

.

۲۶۵۸.صحیح مسلم عن جابر بن عبد اللّه :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :اِبدَأ بِمَن تَعولُ ، الأَدنی فَالأَدنی . ⁽¹⁾۲۶۵۷.الإرشاد :عنه صلی الله علیه و آله :اِبدَأ بِمَن تَعولُ ؛ اُمَّکَ و أباکَ و اُختَکَ و أخاکَ ، ثُمَّ أدناکَ أدناکَ . ⁽²⁾۴ / ۵إیثارُ المُؤمِنِ الأَحوَجِ۲۶۶۰.صحیح البخاری عن أبی سلمة بن عبد الرحمن :الإمام علیّ علیه السلام :عامِل سائِرَ النّاسِ بِالإِنصافِ ، وعامِلِ المُؤمِنینَ بِالإِیثارِ . ⁽³⁾۲۶۵۹.السّنّة ، ابن ابی عاصم ( ـ به نقل از عبد اللّه بن عمرو بن عاص ـ ) عنه علیه السلامـ فی وَصِیَّتِهِ لِرَجُلٍ مِنَ الیونانِیِّینَ وقَد أسلَمَ عَلی یَدِهِ ـ :آمُرُکَ أن تُؤاسِیَ إخوانَکَ المُطابِقینَ لَکَ عَلی تَصدیقِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وتَصدیقی ، وَالاِنقِیادِ لَهُ ولی مِمّا رَزَقَکَ اللّهُ وفَضَّلَکَ عَلی مَن فَضَّلَکَ بِهِ مِنهُم ؛ تَسُدُّ فاقَتَهُم وتَجبُرُ کَسرَهُم وخَلَّتَهُم ⁽⁴⁾، ومَن کانَ مِنهُم فی دَرَجَتِکَ فِی الإِیمانِ ساوَیتَهُ مِن مالِکَ بِنَفسِکَ ، ومَن کانَ مِنهُم فاضِلاً عَلَیکَ فی دینِکَ آثَرتَهُ بِمالِکَ عَلی نَفسِکَ ، حَتّی یَعلَمَ اللّهُ مِنکَ أنَّ دینَهُ آثَرُ عِندَکَ مِن مالِکَ ، وأنَّ أولِیاءَهُ أکرَمُ عَلَیکَ مِن أهلِکَ وعِیالِکَ . ⁽⁵⁾.

۴ / ۵ مقدّم داشتنِ مؤمنانی که نیازمندترند

۲۶۶۰.صحیح البخاری ( ـ به نقل از ابو سَلَمة بن عبد الرحمان ـ ) پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از کسانی که نانخور تو هستند ، آغاز کن ، به ترتیب نزدیک تر بودنشان به تو.۲۶۶۱.الکامل للمبرّد :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از خانواده ات آغاز کن : مادرت ، پدرت ، خواهرت ، برادرت ، و سپس ، دیگر کسانی که به ترتیب ، به تو نزدیک ترند.۴ / ۵مقدّم داشتنِ مؤمنانی که نیازمندترند۲۶۶۲.مسند أبو یعلی ( ـ به نقل از اَنَس بن مالک ـ ) امام علی علیه السلام :با دیگر مـردمان ، به انـصاف رفتار کن و بـا مـؤمنان ، بـه ایثار .۲۶۶۳.تاریخ الطبری عن جبر بن نوف :امام علی علیه السلامـ در سفارش به مردی یونانی کـه به دسـت ایـشان ، اسـلام آورده بود ـ :تو را سفارش می کنم که از آنچه خداوند به تو روزی کرده و از این بابت ، تو را بر دیگران برتری داده است ، به آن برادرانت که با تو در تصدیق محمّد صلی الله علیه و آله و تصدیق من و فرمان برداری از او و من ، هم داستان اند ، کمک کنی تا نیازشان را برطرف سازی و فقر و پریشان حالی آنان را بزدایی . به کسانی از ایشان که در ایمان ، هم درجه تو هستند ، از دارایی ات مساوی با خودت سهمی ده و کسانی از ایشان را که در دینت بر تو برترند ، بر خودت مقدّم بدار تا خداوند ، بداند که دین او را بر دارایی ات مقدّم

می داری و دوستان او نزد تو گرامی تر از خانواده و نزدیکانت هستند.

.

۲۶۶۳.تاریخ الطبری ( ـ به نقل از جبر بن نوف ـ ) عنه علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ تَعالی : «وَ یُؤْثِرُونَ عَلَی أَنفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ » ـ :لا تَستَأثِر عَلَیهِ بِما هُوَ أحوَجُ إلَیهِ مِنکَ . ⁽¹⁾.

۲۶۶۴.تاریخ الطبری عن أبی سلمة الزهری ( ـ فی ذِکرِ ما بَقِیَ مِن أصحابِ النَّهرَوانِ بَعد ) امام علی علیه السلامـ در باره آیه شریف : «و [دیگران را] بر خویشتن ، مقدّم می دارند ، هرچند خودشان نیازمند باشند» ـ :در آنچه دیگری بدان نیازمندتر از توست ، خویشتن را بر او مقدّم مدار . .

الفصل الخامس : الأمثال العلیا فی الإیثار۵ / ۱رَسولِ اللّهِ۲۶۶۶.الکامل فی التاریخ :الإمام الصادق علیه السلام :لَمّا اُسرِیَ بِالنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله إلَی السَّماءِ قیلَ لَهُ : إنَّ اللّهَ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ یَختَبِرُکَ فی ثَلاثٍ لِیَنظُرَ کَیفَ صَبرُکَ!

قالَ : اُسَلِّمُ لِأَمرِکَ یا رَبِّ ولا قُوَّةَ لی عَلَی الصَّبرِ إلّا بِکَ ، فَما هُنَّ؟

قیلَ لَهُ : أوَّلُهُنَّ الجوعُ وَالأَثَرَةُ عَلی نَفسِکَ وعَلی أهلِکَ لِأَهلِ الحاجَةِ .

قالَ : قَبِلتُ یا رَبِّ ورَضیتُ وسَلَّمتُ ومِنکَ التَّوفیقُ وَالصَّبرُ . . . . ⁽¹⁾۲۶۶۷.تاریخ الطبری عن الزهری :تنبیه الخواطر عن عائشة :ما شَبِعَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ثَلاثَةَ أیّامٍ مُتَوالِیَةً حَتّی فارَقَ الدُّنیا ، ولَو شاءَ لَشَبِعَ ، ولکِنَّهُ کانَ یُؤثِرُ عَلی نَفسِهِ . ⁽²⁾۲۶۶۶.الکامل فی التاریخ :الإمام علیّ علیه السلام :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إذَا احمَرَّ البَأسُ وأحجَمَ النّاسُ قَدَّمَ أهلَ بَیتِهِ ، فَوَقی بِهِم أصحابَهُ حَرَّ السُّیوفِ وَالأَسِنَّةِ ، فَقُتِلَ عُبَیدَةُ بنُ الحارِثِ یَومَ بَدرٍ ، وقُتِلَ حَمزَةُ یَومَ اُحُدٍ ، وقُتِلَ جَعفَرٌ یَومَ مُؤتَةَ . ⁽³⁾.

فصل پنجم : نمونه های والای ایثار

۵ / ۱ پیامبر خداصلی الله علیه وآله

فصل پنجم : نمونه های والای ایثار۵ / ۱پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله۲۶۶۹.الإمام علیّ علیه السلام ( ـ مِن وَصِیَّتِهِ لِعَبدِ اللّه ِ بنِ العَبّاسِ ل ) امام صادق علیه السلام :شبی که پیامبر صلی الله علیه و آله به آسمان برده شد ، به ایشان گفته شد : «خدای ـ تبارک و تعالی ـ تو را در سه چیز می آزماید تا بنگرد که شکیبایی تو چگونه است» .

پیامبر صلی الله علیه و آله گفت : تسلیم فرمان تو ام ، ای پروردگار من! و مرا توانی بر شکیبایی نیست ، مگر به کمک تو . آن سه کدام اند؟

گفته شد : «نخستینِ آنها ، گرسنگی کشیدن و مقدّم داشتن نیازمندان بر خود و بر خانواده ات است».

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : پروردگارا! پذیرفتم و راضی و تسلیم هستم و توفیق و شکیبایی ، از توست ... .۲۶۷۰.الفتوح ( ـ فی ذِکرِ ابتِداءِ أخبارِ الخَوارِجِ مِنَ الشُّر ) تنبیه الخواطرـ به نقل از عایشه ـ :پیامبر خدا ، تا زمانی که از دنیا رفت ، هرگز سه روز پیاپی ، غذای سیر نخورد . البّته اگر می خواست ، می توانست سیر بخورد ؛ امّا او دیگران را بر خود ، مقدّم می داشت.۲۶۶۹.امام علی علیه السلام ( ـ برگرفته سفارش او به عبد اللّه بن عبّاس ، آن گاه ) امام علی علیه السلام :هر گاه جنگ شدّت می گرفت و مردم (مسلمانان) وا پس می رفتند ،

پیامبر خدا ، افراد خانواده اش را پیش می انداخت و به واسطه آنان ، یارانش را از سوز شمشیرها و نیزه ها نگه می داشت . از همین رو ، عبیدة بن حارث ، در جنگ بدر کشته شد ، و حمزه ، در جنگ اُحُد ، و جعفر ، در جنگ موته.

.

۵ / ۲إیثارُ أهلِ البَیتِ علیهم السّلامأ ـ إیثارٌ یُباهی بِهِ اللّهُ عز و جلالکتاب«وَمِنَ النَّاسِ مَن یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ ». ⁽¹⁾

الحدیث۲۶۷۳.الکامل ، مبرّد :الإمام الصادق علیه السلام :لَمّا باتَ عَلِیٌّ علیه السلام عَلَی الفِراشِ أوحَی اللّهُ تَعالی إلی مَلَکَینِ مِن مَلائِکَتِهِ لَم یَکُن فِی المَلائِکَةِ أشَدُّ ائتِلافا ومُؤاخاةً مِنهُما ، فَقالَ : إنّی مُمیتٌ أحدَکُما فَاختارا . قالَ : فَتَدافَعَا المَوتَ بَینَهُما ، وآثَرَ کُلُّ واحِدٍ مَنهُمَا البَقاءَ .

فَأَوحَی اللّهُ تَعالی إلَیهِما : أینَ أنتُما عَن عَبدِی هذَا الرّاضی بِالمَوتِ ، البائِتِ عَلی فِراشِ ابنِ عَمِّهِ یَقیهِ الرَّدی بِنَفسِهِ ؟! أما إنّی قَد عَلِمتُ مِن سَریرَتِهِ أنَّ تَلَفَ نَفسِهِ أحَبُّ إلَیهِ مِن أن تُؤخَذَ شَعرَةٌ مِن شَعرِ ابنِ عَمِّهِ! اِنزِلا إلَیهِ فَاحفَظاهُ وَاکلَاهُ ⁽²⁾إلَی الصُّبحِ .

فَلَم تَزَل عَینُ المُشرِکینَ تَلحَظُهُ ، وَالمَلائِکَةُ الکِرامُ تَحفَظُهُ إلی أن کانَ وَقتُ الصُّبحِ ، وهَجَمَ المُشرِکونَ عَلَیهِ لِلقَتلِ ، فَأَلقَی اللّهُ تَعالی فی قُلوبِهِم ـ لِما أرادَهُ مِن حَیاتِهِ ـ أن یوقِظوهُ مِن نَومِهِ ، فَقالوا : نُنَبِّهُهُ لِیَری أنّا ظَفِرنا بِهِ قَبلَ قَتلِهِ ، فَلَمّا فَعَلوا ذلِکَ ، وَثَبَ إلَیهِم أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام وفی یَدِهِ سَیفُهُ ، فَتَوَلَّوا عَنهُ هارِبینَ .

فَقالَ لَهُم أمیرُ المُؤمنِینَ علیه السلام : دَخَلتُم وأنَا نائِمٌ ، فَادخُلوا وأنَا مُنتَبِهٌ .

فَقالوا : لا حاجَةَ لَنا فیکَ یَابنَ أبی طالِبٍ . ⁽³⁾.

۵ / ۲ اهل بیت علیهم السلام

الف - ایثاری که خدا به آن مباهات می کند

۵ / ۲اهل بیت علیهم السّلامالف ـ ایثاری که خدا به آن مباهات می کندقرآن«و از مردم ، کسی است که جان خود را برای طلب خشنودی خدا می فروشد ، و خدا به [این] بندگان ، مهربان است» .

حدیث۲۶۷۷.الأخبار الطوال ( ـ فی ذِکرِ احتِجاجاتِ الإِمامِ عَلِیٍّ علیه السلا ) امام صادق علیه السلام :شبی که علی علیه السلام در بستر [پیامبر خدا به جای وی] خوابید ، خدای متعال ، به دو فرشته از فرشتگانش که در میان فرشتگان بیش از همه با یکدیگر اُلفت و برادری داشتند ، وحی فرمود که : «می خواهم یکی از شما دو تا را بمیرانم . پس انتخاب کنید» .

هر یک از آن دو ، مُردن را به دیگری حواله داد و هر کدام از آنها ، ماندن را برگزید . پس خداوند متعال ، به آن دو وحی فرمود که : «شما کجا و این بنده ام که مُردن را برگزید و در بستر پسرعمویش خوابید تا با جان خویش ، او را از نابودی نگه دارد ، کجا؟! هان! من دانستم که او از صمیم دل ، حاضر است خودش از بین برود ؛ امّا مویی از بدن پسرعمویش کم نشود! فرود آیید و تا به صبح ، از او پاسداری کنید» .

مشرکان ، پیوسته او (پیامبر صلی الله علیه و آله ) را زیر نظر داشتند و فرشتگان ارجمند ، از او

پاسداری می کردند تا آن که هنگام صبح شد و مشرکان ، برای کشتنش بر وی یورش بردند . خداوند متعال ـ که اراده کرده بود او زنده بماند ـ در دلِ مشرکان افکند که او را از خواب بیدار کنند . گفتند : بیدارش می کنیم تا قبل از کشته شدنش شاهد پیروز شدن ما بر خودش باشد . چون چنین کردند ، امیر مؤمنان علیه السلام شمشیر به دست ، به طرف آنها پرید و مشرکان ، پا به فرار گذاشتند.

امیر مؤمنان علیه السلام به آنان فرمود : «خواب بودم که شما وارد شدید و اکنون ، بیدارم . وارد شوید» .

مشرکان گفتند : ما را با تو کاری نیست ، ای پسر ابو طالب!

.

۲۶۷۷.الأخبار الطوال ( ـ در بیان دلیل آوری های امام علی علیه السلام نزد ) مسند ابن حنبل عن ابن عبّاسـ فی بَیانِ فَضائِلِ عَلِیٍّ علیه السلام ـ :شَری عَلِیٌّ علیه السلام نَفسَهُ ؛ لَبِسَ ثَوبَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ثُمَّ نامَ مَکانَهُ . ⁽¹⁾۲۶۷۸.الکامل للمبرّد ( ـ فی ذِکرِ الخَوارِجِ ـ ) اُسد الغابة عن أحمد بن محمّد بن إبراهیم الثعلبی المفسّر :رَأَیتُ فی بَعضِ الکُتُبِ أنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله لَمّا أرادَ الهِجرَةَ خَلَّفَ عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ علیه السلام بِمَکَّةَ لِقَضاءِ دُیونِهِ ورَدِّ الوَدائِعِ الَّتی کانَتِ عندَهُ ، وأمَرَهُ لَیلَةَ خَرَجَ إلَی الغارِ وقَد أحاطَ المُشرِکونَ بِالدّارِ أن یَنامَ عَلی فِراشِهِ ، وقالَ لَهُ : اِتَّشِح بِبُردِیَ الحَضرَمِیِّ الأَخضَرِ ؛ فَإِنَّهُ لا یَخلُصُ إلَیکَ ⁽²⁾مِنهُم مَکروهٌ إن شاءَ اللّهُ تَعالی . فَفَعَلَ ذلِکَ .

فَأَوحَی اللّهُ إلی جِبریلَ ومیکائیلَ علیهماالسلام : إنّی آخَیتُ بَینَکُما وجَعَلتُ عُمُرَ أحدِکُما أطوَلَ مِن عُمُرِ الآخَرِ ، فَأَیُّکُما یُؤثِرُ صاحِبَهُ بِالحَیاةِ ؟ فَاختارا ـ کِلاهُما ـ الحَیاةَ . فَأَوحَی اللّهُ عز و جل إلَیهِما : أفَلا کُنتُما مِثلَ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ ؟! آخَیتُ بَینَهُ وَبینَ نَبِیّی مُحَمَّدٍ ، فَباتَ عَلی فِراشِهِ یَفدیهِ بِنَفسِهِ ویُؤثِرُهُ بِالحَیاةِ! اِهبِطا إلَی الأَرضِ فَاحفَظاهُ مِن عَدُوِّهِ .

فَنَزَلا ، فَکانَ جِبریلُ عِندَ رَأسِ عَلِیٍّ علیه السلام ، ومیکائیلُ عِندَ رِجلَیهِ ، وجِبریلُ یُنادی : بَخٍ بَخٍ! مَن مِثلُکَ یَابنَ أبی طالِبٍ ، یُباهِی اللّهُ عز و جل بِهِ المَلائِکَةَ؟!

فَأَنزَلَ اللّهُ عز و جل عَلی رَسولِهِ وهُوَ مُتَوَجِّهٌ إلَی المَدینَةِ فی شَأنِ عَلِیٍّ علیه السلام : «وَمِنَ النَّاسِ مَن یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ» . ⁽³⁾.

۲۶۷۸.الکامل ، مبرّد ( ـ در بیان ماجرای خوارج ـ ) مسند ابن حنبلـ به نقل از ابن عبّاس ، در بیان فضایل امام علی علیه السلام ـ :علی علیه السلام ، جان خود را سودا کرد . او لباس پیامبر صلی الله علیه و آله را پوشید و در جای او خوابید.۲۶۷۹.تاریخ الطبری عن عمارة بن ربیعة ( ـ فی ذِکرِ الخَوارِجِ ـ ) اُسْد الغابةـ به نقل از احمد بن محمّد بن ابراهیم ثعلبی مفسّر ـ :در یکی از کتاب ها دیدم که پیامبر خدا ، چون خواست هجرت کند ، علی بن ابی طالب علیه السلام را به جای خود ، در مکّه گذاشت تا بدهی های او را بپردازد و امانت هایی را که نزدش بود ، به صاحبانشان باز گرداند ، و در آن شبی که به سوی غار ، خارج شد و مشرکان ، خانه اش را در میان گرفته بودند ، به او دستور داد که در بسترش بخوابد و به وی فرمود : «آن ردای حَضرَمی سبزْ رنگ مرا بپوش ، که به خواست خدای متعال ، از آنان به تو گزندی نخواهد رسید» و علی بن ابی طالب علیه السلام چنین کرد .

پس خداوند به جبرئیل و میکائیل علیهماالسلام وحی فرمود که : «من ، میان شما دو تن ، پیوند برادری افکندم و عمر یکی از شما را درازتر از عمر دیگری قرار دادم . اکنون ، کدام یک از شما زندگی را برای برادرش بر می گزیند؟».

هر دوی آنها زندگی را [برای خود] برگزیدند [و حاضر به از خود گذشتگی نشدند] . پس خداوند به آن دو ، وحی فرمود که : «چرا مانند علی بن ابی طالب ، عمل نکردید؟! من میان او و پیامبرم محمّد ، پیوند برادری برقرار کردم و علی ، در بستر او خوابید و جانش را فدای او کرد و زندگی وی را بر زندگی خویش ، ترجیح داد . به زمین فرود آیید و او را از گزند دشمنش نگه دارید» .

آن دو ، فرود آمدند . جبرئیل علیه السلام در بالای سرِ علی علیه السلام قرار گرفت و میکائیل علیه السلام در پایین پای او . جبرئیل علیه السلام بانگ می زد : بَه بَه! کیست همانند تو ـ ای پسر ابو طالب ـ که خداوند به وجود او بر فرشتگان ، می نازد؟!

در این هنگام ، خداوند عز و جل ، بر پیامبر خود که راهیِ مدینه بود ، این آیه را در شأن علی علیه السلام فرو فرستاد : «و از میان مردم ، کسی است که جان خود را در طلب خشنودی خدا می فروشد» . .

ب ـ إیثارٌ یَشکُرُهُ اللّهُ عز و جلالکتاب«إِنَّ الْأَبْرَارَ یَشْرَبُونَ مِن کَأْسٍ کَانَ مِزَاجُهَا کَافُورًا * عَیْنًا یَشْرَبُ بِهَا عِبَادُ اللَّهِ یُفَجِّرُونَهَا تَفْجِیرًا * یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخَافُونَ یَوْمًا کَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیرًا * وَ یُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَی حُبِّهِ مِسْکِینًا وَ یَتِیمًا وَ أَسِیرًا * إِنَّمَا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِیدُ مِنکُمْ جَزَاءً وَ لَا شُکُورًا * إِنَّا نَخَافُ مِن رَّبِّنَا یَوْمًا عَبُوسًا قَمْطَرِیرًا * فَوَقَاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذَلِکَ الْیَوْمِ وَ لَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُورًا * وَ جَزَاهُم بِمَا صَبَرُواْ جَنَّةً وَ حَرِیرًا * مَّتَّکِئینَ فِیهَا عَلَی الْأَرَائِکِ لَا یَرَوْنَ فِیهَا شَمْسًا وَ لَا زَمْهَرِیرًا * وَ دَانِیَةً عَلَیْهِمْ ظِـلَالُهَا وَ ذُلِّلَتْ قُطُوفُهَا تَذْلِیلاً * وَ یُطَافُ عَلَیْهِم بِئانِیَةٍ مِّن فِضَّةٍ وَ أَکْوَابٍ کَانَتْ قَوَارِیرَا * قَوَارِیرَاْ مِن فِضَّةٍ قَدَّرُوهَا تَقْدِیرًا * وَ یُسْقَوْنَ فِیهَا کَأْسًا کَانَ مِزَاجُهَا زَنجَبِیلاً * عَیْنًا فِیهَا تُسَمَّی سَلْسَبِیلاً * وَ یَطُوفُ عَلَیْهِمْ وِلْدَانٌ مُّخَلَّدُونَ إِذَا رَأَیْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤًا مَّنثُورًا * وَ إِذَا رَأَیْتَ ثَمَّ رَأَیْتَ نَعِیمًا وَ مُلْکًا کَبِیرًا * عَلِیَهُمْ ثِیَابُ سُندُسٍ خُضْرٌ وَ إِسْتَبْرَقٌ وَ حُلُّواْ أَسَاوِرَ مِن فِضَّةٍ وَ سَقَاهُمْ رَبُّهُمْ شَرَابًا طَهُورًا * إِنَّ هَذَا کَانَ لَکُمْ جَزَاءً وَ کَانَ سَعْیُکُم مَّشْکُورًا ». ⁽¹⁾

الحدیث۲۶۸۱.تاریخ الطبری ( ـ به نقل از ابو رزین ـ ) الإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَ یُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَی حُبِّهِ مِسْکِینًا وَ یَتِیمًا وَ أَسِیرًا» ـ :کانَ عِندَ فاطِمَةَ علیهاالسلام شَعیرٌ ، فَجَعَلوهُ عَصیدَةً ⁽²⁾، فَلَمّا أنضَجوها ووَضَعوها بَینَ أیدیهِم جاءَ مِسکینٌ ، فَقالَ المِسکینُ : رَحِمَکُمُ اللّهُ ! أطعِمونا مِمّا رَزَقَکُمُ اللّهُ ، فَقامَ عَلِیٌّ علیه السلام فَأَعطاهُ ثُلُثَها .

فَما لَبِثَ أن جاءَ یَتیمٌ ، فَقالَ الیَتیمُ : رَحِمَکُمُ اللّهُ ! أطعِمونا مِمّا رَزَقَکُمُ اللّهُ ، فَقامَ عَلِیٌّ علیه السلام فَأَعطاهُ ثُلُثَهَا الثّانِیَ .

فَما لَبِثَ أن جاءَ أسیرٌ ، فَقالَ الأَسیرُ : یَرحَمُکُمُ اللّهُ ! أطعِمونا مِمّا رَزَقَکُمُ اللّهُ ، فَقامَ عَلِیٌّ علیه السلام فَأعطاهُ الثُّلُثَ الباقِیَ ، وما ذاقوها .

فَأَنزَلَ اللّهُ فیهِم هذِهِ الآیَةَ إلی قَولِهِ : «وَ کَانَ سَعْیُکُم مَّشْکُورًا » . ⁽³⁾.

ب - ایثاری که خدا از آن قدردانی می کند

ب ـ ایثاری که خدا از آن قدردانی می کندقرآن«همانا نیکان ، از جامی می نوشند که آمیزه ای از کافور دارد . چشمه ای که بندگان خدا از آن می نوشند و [به دلخواه خویش] جاری اش می کنند ؛ [همان بندگانی که] به نذر خود وفا می کنند و از روزی که گزندِ آن فراگیر است ، می ترسند ؛ و خوردنی را با وجود دوست داشتن آن ، به بینوا و یتیم و اسیر ، اطعام می کنند ، [و در دل می گویند: ]جز این نیست که ما برای خدا ، شما را اطعام می کنیم و هیچ پاداش و سپاسی از شما نمی خواهیم . ما از پروردگارمان ، از روز عبوسی سخت ، می هراسیم . پس خدا ، آنان را از گزند آن روز ، نگاه داشت و شادابی و شادمانی را به آنان ، ارزانی داشت ، و به سبب آن که شکیبایی کردند ، بهشتی و پرنیانی را پاداششان داد که در آن ، بر تخت ها تکیه زنند . در آن جا ، نه آفتابی خواهند دید و نه سرمایی ، و سایه ها[ی درختان] به آن نزدیک است و میوه هایش [برای چیدن ]رام ، و ظروفی سیمین و جام هایی بلورین ، پیرامون آنان گردانده می شود . جام هایی از سیم که درست به اندازه [و با کمال ظرافت ، ]آنها را از کار در آورده اند. و در آن جا از جامی که آمیزه زنجبیل دارد ، به آنان می نوشانند ، از چشمه ای در آن جا که «سلسبیل» نامیده می شود ، و بر گِرد آنان ، پسرانی جاودانه ، می گردند . چون آنها را ببینی ، گویی که مرواریدهایی پراکنده اند. و چون بدان جا بنگری ، [سرزمینی از ]نعمت و کشوری پهناور می بینی . [بهشتیان را ]جامه هایی ابریشمین سبز و دیبای ستبر در بَر است و پیرایه آنان ، دستبندهای سیمین است و پروردگارشان ، باده ای پاک به آنان می نوشاند . این [پاداش ]برای شماست و کوشش شما ، مورد قدردانی است» .

حدیث۲۶۸۴.تاریخ الطبری عن کثیر بن بهز الحضرمی :امام صادق علیه السلامـ در باره آیه شریف : «و خوردنی را ، با وجود دوست داشتن آن ، به بینوا و

یتیم و اسیر ، اطعام می کنند» ـ :در خانه فاطمه علیهاالسلام ، مقداری جو بود . آن را [آرد کردند و ]کاچی ساختند . چون کاچی را در برابر خود نهادند [تا بخورند] ، مستمندی آمد و گفت : خدایتان رحمت کند! از آنچه خداوند ، روزی تان کرده است ، ما را اطعام کنید .

علی علیه السلام برخاست و یکْ سومِ آن را به او داد.

چندی نگذشت که یتیمی آمد و گفت : خدایتان ، رحمت کند! از آنچه خداوند ، روزی تان کرده است ، ما را اطعام کنید .

علی علیه السلام برخاست و یک سوم دیگر کاچی را به او داد.

لَختی بعد ، اسیری آمد و گفت : خدایتان رحمت کند! از آنچه خداوند ، روزی تان کرده است ، ما را اطعام کنید .

علی علیه السلام برخاست و یک سومِ باقی مانده را هم به او داد و خودشان از آن ، چیزی نچشیدند.

در این هنگام ، خداوند ، این آیه را در حقّ آنان نازل فرمود : «و [این] کار شما ، مورد قدردانی است» .

.

۲۶۸۵.دعائم الإسلام :الإمام الکاظم علیه السلامـ فی دُعاءِ یَومِ المُباهَلَةِ ـ :اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وعَلی أخیهِ وصِنوِهِ أمیرِ المُؤمِنینَ . . . ذلِکَ الإِمامُ المَخصوصُ بِمُؤاخاتِهِ یَومَ الإِخاءِ ، وَالمُؤثِرُ بِالقوتِ بَعدَ ضُرِّ الطَّوی ⁽¹⁾، ومَن شَکَرَ اللّهُ سَعیَهُ فی «هَل أتی» ⁽²⁾. ⁽³⁾۲۶۸۴.تاریخ الطبری ( ـ به نقل از کثیر بن بهز حَضرَمی ـ ) المناقب للخوارزمی عن ابن عبّاسـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَ یُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَی حُبِّهِ» الآیَةَ ـ :نَزَلَت هذِهِ الآیَةُ فی عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام وفاطِمَةَ بِنتِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله . ⁽⁴⁾.

۲۶۸۵.دعائم الإسلام :امام کاظم علیه السلامـ در دعای روز مباهله ـ :بار خدایا! بر محمّد و بر برادر و همتای او امیر مؤمنان ، درود فرست ... ؛ آن امامی که در روز عقد اخوّت ، به برادریِ پیامبر صلی الله علیه و آله ، ویژه گشت و با وجود رنج گرسنگی ، غذای خود را ایثار کرد ، و کسی که در سوره «هل أتی» ⁽¹⁾این کار او ، مورد قدردانی خدا قرار گرفت.۲۶۸۶.تاریخ الطبری عن عبد الملک بن أبی حرّة الحنفی :المناقب ، خوارزمیـ به نقل از ابن عبّاس ، در باره آیه شریف : «و خوراک را با وجود دوست داشتن آن به بینوا و یتیم و اسیر ، اطعام می کنند ...» ـ :این آیه ، در باره علی بن ابی طالب علیه السلام و فاطمه ، دختر پیامبر خدا ، نازل شد. .

۲۶۸۷.الإمام علیّ علیه السلام ( ـ مِن کَلامٍ لَهُ فِی الخَوارِجِ لَمّا سَمِعَ قَو ) الکشّاف عن ابن عبّاس :إنَّ الحَسَنَ وَالحُسَینَ علیهماالسلام مَرِضا ، فَعادَهُما رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فی ناسٍ مَعَهُ ، فَقالوا : یا أبَا الحَسَنِ ، لَو نَذَرتَ عَلی وَلَدِکَ ! فَنَذَرَ عَلِیٌّ وفاطِمَةُ علیهماالسلاموفِضَّةُ ـ جارِیَةٌ لَهُما ـ إن بَرِئا مِمّا بِهِما أن یَصوموا ثَلاثَةَ أیّامٍ .

فَشُفِیا وما مَعَهُم شَیءٌ ، فَاستَقرَضَ عَلِیٌّ علیه السلام مِن شَمعونَ الخَیبَرِیِّ الیَهودِیِّ ثَلاثَ أصوُعٍ مِن شَعیرٍ ، فَطَحَنَت فاطِمَةُ علیهاالسلامصاعا وَاختَبَزَت خَمسَةَ أقراصٍ عَلی عَدَدِهِم ، فَوَضَعوها بَینَ أیدیهِمِ لِیُفطِروا ، فَوَقَفَ عَلَیهِم سائِلٌ فَقالَ :

السَّلامُ عَلَیکُم أهلَ بَیتِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ، مِسکینٌ مِن مَساکینِ المُسلِمینَ أطعِمونی أطعَمَکُمُ اللّهُ مِن مَوائِدِ الجَنَّةِ . فَآثَروهُ وباتوا لَم یَذوقوا إلَا الماءَ ، وأصبَحوا صِیاما .

فَلَمّا أمسَوا ووَضَعُوا الطَّعامَ بَینَ أیدیهِم وَقَفَ عَلَیهِم یَتیمٌ فَآثَروهُ . ووَقَفَ عَلَیهِم أسیرٌ فِی الثّالِثَةِ ، فَفَعَلوا مِثلَ ذلِکَ .

فَلَمّا أصبَحوا أخَذَ عَلِیٌّ علیه السلام بِیَدِ الحَسَنِ وَالحُسَینِ علیهماالسلام وأقبَلوا إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَلَمّا أبصَرَهُم وهُم یَرتَعِشونَ کَالفِراخِ مِن شِدَّةِ الجوعِ ، قالَ : ما أشَدَّ ما یَسوؤُنی ما أری بِکُم ، وقامَ فَانطَلَقَ مَعَهُم فَرَأی فاطِمَةَ علیهاالسلام فی مِحرابِها قَدِ التَصَقَ ظَهرُها بِبَطنِها وغارَت عَیناها ، فَساءَهُ ذلِکَ .

فَنَزَلَ جَبرَئیلُ علیه السلام ، وقالَ : خُذها یا مُحَمَّدُ ، هَنَّأَکَ اللّهُ فی أهلِ بَیتِکَ! فَأَقرَأَهُ السّورَةَ ⁽¹⁾. ⁽²⁾.

۲۶۸۸.نهج البلاغة :الکشّافـ به نقل از ابن عبّاس ـ :حسن و حسین علیهماالسلام ، بیمار شدند . پیامبر خدا ، با عدّه ای از مسلمانان به عیادت آن دو رفتند و [به علی علیه السلام ]گفتند : ای ابو الحسن! کاش برای شفای فرزندت نذری می کردی . علی و فاطمه علیهماالسلام و فضّه ، کنیز ایشان ، نذر کردند که اگر آن دو بهبود یابند ، سه روز روزه بگیرند.

حسن و حسین علیهماالسلام شفا یافتند ؛ ولی آنان ، چیزی [برای خوردن] نداشتند . پس علی علیه السلام ، سه پیمانه جو از شمعون خیبری یهودی ، قرض گرفت . فاطمه علیهاالسلام ، یک پیمانه آن را آرد کرد و پنج قرص نان ، به تعداد افراد خانواده شان پخت . آنها را در برابر خویش نهادند تا افطار کنند که نیازمندی آمد و گفت : سلام بر شما ، ای اهل بیت محمّد! مستمندی مسلمانم . مرا خوراکی دهید . خداوند ، شما را از سفره های بهشت ، اطعام کند!

پس ، او را بر خود ترجیح دادند و آن شب ، جز آب ، چیزی نچشیدند و روز بعد را روزه گرفتند .

چون شب شد ، غذا را در برابر خود نهادند . یتیمی آمد و این بار نیز او را بر خویشتن ، مقدّم داشتند . شب سوم ، اسیری آمد و باز ، او را بر خود ، ترجیح دادند.

چون صبح شد ، علی علیه السلام ، دست حسن و حسین علیهماالسلام را گرفت و به سوی پیامبر خدا رفتند . چون پیامبر صلی الله علیه و آله آنها را دید که از شدّت گرسنگی ، مانند جوجه می لرزند ، فرمود : «چه گران است بر من این وضعی که در شما می بینم!» . از جا برخاست و با آنان [به طرف خانه فاطمه علیهاالسلام] رفت . فاطمه علیهاالسلامرا در محرابش دید ، در حالی که شکمش [از شدّت گرسنگی] به پشتش چسبیده و چشمانش گود افتاده بود . پیامبر صلی الله علیه و آله ، از دیدن این صحنه ، ناراحت شد.

در این هنگام ، جبرئیل علیه السلام نازل شد و گفت : این [سوره] را بگیر ، ای محمّد! خداوند ، در باره خانواده ات به تو تبریک می گوید! و سوره ⁽¹⁾را برای او قرائت کرد. .

ج ـ سَیِّدُ المُؤثِرینَ وإمامُهُمالکتاب«وَ یُؤْثِرُونَ عَلَی أَنفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ ». ⁽¹⁾

الحدیث۲۶۸۹.تاریخ الطبری ( ـ به نقل از عبد الملک بن ابی حرّه ـ ) الإمام الباقر علیه السلامـ فی خَبَرِ احتِجاجِ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام فی أمرِ الخِلافَةِ ـ :قالَ [ عَلِیٌّ علیه السلام ] : نَشَدتُکُم بِاللّهِ هَل فیکُم أحَدٌ نَزَلَت فیهِ هذِهِ الآیَةُ : «وَ یُؤْثِرُونَ عَلَی أَنفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَ مَن یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» غَیری ؟ قالوا : لا . ⁽²⁾۲۶۹۰.مسند ابن حنبل عن أیّوب عن حمید بن هلال عن رجل منعنه علیه السلام :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله جالِسٌ ذاتَ یَومٍ وأصحابُهُ جُلوسٌ حَولَهُ ، فَجاءَ عَلِیٌّ علیه السلام وعَلَیهِ سَمِلُ ⁽³⁾ثَوبٍ مُنخَرِقٌ عَن بَعضِ جَسَدِهِ ، فَجَلَسَ قَریبا مِن رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَنَظَرَ إلَیهِ ساعَةً ثُمَّ قَرَأَ : «وَ یُؤْثِرُونَ عَلَی أَنفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَ مَن یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ » .

ثُمَّ قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله لِعَلِیٍّ علیه السلام : أما إنَّکَ رَأسُ الَّذینَ نَزَلَت فیهِم هذِهِ الآیَةُ وسَیِّدُهُم وإمامُهُم .

ثُمَّ قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله لِعَلِیٍّ علیه السلام : أینَ حُلَّتُکَ الَّتی کَسَوتُکَها یا عَلِیُّ؟

فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، إنَّ بَعضَ أصحابِکَ أتانی یَشکو عُریَهُ وعُریَ أهلِ بَیتِهِ ، فَرَحِمتُهُ وَآثَرتُهُ بِها عَلی نَفسی ، وعَرَفتُ أنَّ اللّهَ سَیَکسونی خَیرا مِنها .

فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : صَدَقتَ ، أما إنَّ جَبرَئیلَ قَد أتانی یُحَدِّثُنی أنَّ اللّهَ اتَّخَذَ لَکَ مَکانَها فِی الجَنَّةِ حُلَّةً خَضراءَ مِن إستَبرَقٍ ، وصَنِفَتُها ⁽⁴⁾مِن یاقوتٍ وزَبَرجَدٍ ، فَنِعمَ الجَوازُ ، جَوازُ رَبِّکَ بِسَخاوَةِ نَفسِکَ ، وصَبرِکَ عَلی سَمَلَتِکَ هذِهِ المُنخَرِقَةِ ، فَأَبشِر یا عَلِیُّ .

فَانصَرَفَ عَلِیٌّ علیه السلام فَرِحا مُستَبشِرا بِما أخبَرَهُ بِهِ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله . ⁽⁵⁾.

ج - سرور و پیشوای ایثارگران

ج ـ سَرور و پیشوای ایثارگرانقرآن«و [دیگران را] بر خویشتن ، مقدّم می دارند ، هرچند خودشان نیازمند باشند» .

حدیث۲۶۹۲.تاریخ الطبری ( ـ به نقل از عبدالملک بن ابی حرّه ـ ) امام باقر علیه السلامـ در خبر احتجاج امیر مؤمنان علیه السلام در مورد خلافت ـ :[علی علیه السلام ] فرمود : «شما را به خدا سوگند می دهم ، آیا در میان شما ، جز من کسی هست که این آیه در حقّ او نازل شده باشد : «و [دیگران را] بر خویشتن مقدّم می دارند ، هرچند خودشان نیازمند باشند . و آنها که از آزمندیِ نفس خویش ، مصون بمانند ، آنان ، همان رستگاران اند» ؟» .

گفتند : نه .۲۶۹۳.تاریخ الطبری عن عبد الملک بن أبی حرّة :امام باقر علیه السلام :روزی پیامبر خدا نشسته بود و اصحابش پیرامون او نشسته بودند که علی علیه السلام با جامه ای کهنه و پاره آمد و نزدیک پیامبر صلی الله علیه و آله نشست . پیامبر صلی الله علیه و آله ، لحظاتی به او نگریست و سپس این آیه را خواند : «و بر خویشتن ، مقدّم می دارند ، هرچند خودشان نیازمند باشند . و آنها که از آزمندیِ نفس خویش ، مصون بمانند ، آنان ، همان رستگاران اند» .

پیامبر خدا سپس به علی علیه السلام فرمود : «بدان که تو در رأس کسانی هستی که این آیه در حقّ آنان نازل شد ، و آقا و پیشوای ایشان هستی» .

آن گاه ، پیامبر خدا به علی علیه السلام فرمود : «آن جامه ای که به تو پوشاندم ، کجاست ، ای علی؟» .

گفت : ای پیامبر خدا! یکی از اصحاب شما نزد من آمد و از برهنگی خود و خانواده اش شِکوه کرد و من ، دلم به حالش سوخت و او را در پوشیدن آن جامه ، بر خود ، مقدّم داشتم و دانستم که خداوند ، به زودی ، بهتر از آن را به من خواهد پوشاند .

پیامبر خدا فرمود : «درست گفتی . همانا جبرئیل علیه السلام نزد من آمد و برایم گفت که خداوند ، به جای آن جامه ، برای تو در بهشت ، جامه ای سبز از دیبای ستبر با

کناره هایی از یاقوت و زِبَرجد برگزید . نیکو پاداشی است پاداش پروردگار تو در برابر سخاوت نفس تو و شکیبایی ات بر این جامه کهنه و پاره ای که پوشیده ای! پس شاد باش ، ای علی!» .

علی علیه السلام ، شادان و خوش حال از خبری که پیامبر خدا به او داده بود ، باز گشت.

.

۲۶۹۳.تاریخ الطبری ( ـ بـه نقل از عبد الملـک بـن ابی حرّه ـ ) مجمع البیان عن أبی الطفیل :اِشتَری عَلِیٌّ علیه السلام ثَوبا فَأَعجَبَهُ فَتَصَدَّقَ بِهِ ، وقالَ : سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، یَقولُ : مَن آثَرَ عَلی نَفسِهِ آثَرَهُ اللّهُ یَومَ القِیامَةِ بِالجَنَّةِ . ⁽¹⁾۲۶۹۴.أنساب الأشراف عن أبی مجلز :الإمام الصادق علیه السلام :بَینَما عَلِیٌّ علیه السلام عِندَ فاطِمَةَ علیهاالسلام إذ قالَت لَهُ : یا عَلِیُّ ، اذهَب إلی أبی فَابغِنا ⁽²⁾مِنهُ شَیئا .

فَقالَ : نَعَم . فَأَتی رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَأَعطاهُ دینارا ، وقالَ لَهُ : یا عَلِیُّ ، اذهَب فَابتَع بِهِ لِأَهلِکَ طَعاما .

فَخَرَجَ مِن عِندِهِ فَلَقِیَهُ المِقدادُ بنُ الأَسوَدِ ، وقاما ما شاءَ اللّهُ أن یَقوما ، وذَکَرَ لَهُ حاجَتَهُ ، فَأَعطاهُ الدّینارَ وَانطَلَقَ إلَی المَسجِدِ ، فَوَضَعَ رَأسَهُ فَنامَ ، فَانتَظَرَهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَلَم یَأتِ ، ثُمَّ انتَظَرَهُ فَلَم یَأتِ ، فَخَرَجَ یَدورُ فِی المَسجِدِ فَإِذا هُوَ بِعَلِیٍّ علیه السلام نائِمٌ فِی المَسجِدِ ، فَحَرَّکَهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَقَعَدَ .

فَقالَ لَهُ : یا عَلِیُّ ما صَنَعتَ؟

فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، خَرَجتُ مِن عِندِکَ فَلَقِیَنِی المِقدادُ بنُ الأَسوَدِ ، فَذَکَرَ لی ما شاءَ اللّهُ أن یَذکُرَ ، فَأَعطَیتُهُ الدّینارَ .

فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : أما إنَّ جَبرَئیلَ قَد أنبَأَنی بِذلِکَ ، وقَد أنزَلَ اللّهُ فیکَ کِتابا : «وَ یُؤْثِرُونَ عَلَی أَنفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَ مَن یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» . ⁽³⁾.

۲۶۹۵.الأخبار الطوال ( ـ بَعدَ ذِکرِ رِسالَةِ الإِمامِ علیه السلام إلَی ) مجمع البیانـ به نقل از ابو الطفیل ـ :علی علیه السلام ، جامه ای خرید و از آن ، خوشش آمد . پس آن را صدقه داد و فرمود : «از پیامبر خدا شنیدم که می فرماید : هر که دیگران را بر خود ، مقدّم دارد ، خداوند ، در روز قیامت ، در ورود به بهشت ، او را مقدّم می دارد» .۲۶۹۴.أنساب الأشراف ( ـ به نقل از ابو مجلز ـ ) امام صادق علیه السلام :علی علیه السلام ، نزد فاطمه علیهاالسلام بود . فاطمه علیهاالسلام به او گفت : ای علی! نزد پدرم برو و از او چیزی برای ما درخواست کن.

علی علیه السلام گفت : باشد .

پس نزد پیامبر خدا رفت . پیامبر صلی الله علیه و آله ، یک دینار به او داد و فرمود : «ای علی! برو و با این دینار ، غذایی برای خانواده ات خریداری کن» .

علی علیه السلام از نزد پیامبر صلی الله علیه و آله خارج شد . در راه به مقداد بن اسود برخورد و مدّتی با هم [به سخن] ایستادند . مقداد ، حاجتش را به او گفت . علی علیه السلام ، دینار را به او داد و به مسجد رفت و سرش را گذاشت و خوابید .

پیامبر خدا ، منتظر علی علیه السلام ماند ؛ امّا نیامد . باز انتظار کشید ؛ امّا از او خبری نشد . پس بیرون رفت و در مسجد می گشت که دید علی علیه السلام در آن جا خوابیده است . پیامبر خدا ، او را تکان داد . علی علیه السلام [بیدار شد و] نشست.

پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود : «چه کردی ، ای علی؟» .

گفت : ای پیامبر خدا! از نزد شما که رفتم ، به مقداد بن اسود برخوردم و او به من گفت آنچه را خدا خواست بگوید (اظهار حاجت کرد) و من ، آن دینار را به او دادم.

پیامبر خدا فرمود : «همانا جبرئیل علیه السلام این مطلب را به من خبر داد ، و خداوند ، در باره تو این آیه را فرو فرستاد : «و [دیگران را] بر خویشتن ، مقدّم می دارند ، هرچند خودشان نیازمند باشند . و آنها که از آزمندیِ نفس خویش ، مصون بمانند ، آنان ، همان رستگاران اند» » . .

۲۶۹۵.الأخبار الطّوال ( ـ پس از بیان نامه امام علیه السلام به خوارج و پاس ) الأمالی للطوسی عن أبی سعید الخدریّ :أصبَحَ عَلِیٌّ علیه السلام ذاتَ یَومٍ ساغِبا ⁽¹⁾فَقالَ : یا فاطِمَةُ ، هَل عِندَکِ شَیءٌ تُطعِمینی؟

قالَت : وَالَّذی أکرَمَ أبی بِالنُّبُوَّةِ وأکرَمَکَ بِالوَصِیَّةِ ، ما أصبَحَ عِندی شَیءٌ یَطعَمُهُ بَشَرٌ ، وما کانَ مِن شَیءٍ اُطعِمُکَ مُنذُ یَومَینِ إلّا شَیءٌ کُنتُ اُؤثِرُکَ بِهِ عَلی نَفسی وعَلَی الحَسَنِ وَالحُسَینِ!

قالَ : أعَلَی الصَّبِیَّینِ ! ألا أعلَمتِنی فَآتِیَکُم بِشَیءٍ؟

قالَت : یا أبَا الحَسَنِ ، إنّی لَأَستَحی مِن إلهی أن اُکَلِّفَکَ ما لا تَقدِرُ .

فَخَرَجَ واثِقا بِاللّهِ حَسَنَ الظَّنِّ بِهِ ، فَاستَقرَضَ دینارا ، فَبَینَا الدّینارُ فی یَدِ عَلِیٍّ علیه السلام إذ عَرَضَ لَهُ المِقدادُ فی یَومٍ شَدیدِ الحَرِّ ، قَد لَوَّحَتهُ ⁽²⁾الشَّمسُ مِن فَوقِهِ وتَحتِهِ ، فَأَنکَرَ عَلِیٌّ علیه السلام شَأنَهُ ، فَقالَ : یا مِقدادُ ، ما أزعَجَکَ ⁽³⁾هذِهِ السّاعَةَ؟

قالَ : خَلِّ سَبیلی یا أبَا الحَسَنِ ، ولا تَکشِفنی عَمّا وَرائی .

قالَ : إنّه لا یَسَعُنی أن تُجاوِزَنی حَتّی أعلَمَ عِلمَکَ .

قالَ : یا أبَا الحَسَنِ ، إلَی اللّهِ ثُمَّ إلَیکَ أن تُخَلِّیَ سَبیلَکَ ولا تَکشِفَنی عَن حالی .

فَقالَ عَلِیٌّ علیه السلام : إنَّهُ لا یَسَعُک أن تَکتُمَنی حالَکَ .

فَقالَ : إذا أبَیتَ ، فَوَالَّذی أکرَمَ مُحَمَّدا صلی الله علیه و آله بِالنُّبُوَّةِ وأکرَمَکَ بِالوَصِیَّةِ ما أزعَجَنی إلَا الجَهدُ ⁽⁴⁾، ولَقَد تَرَکتُ عِیالی بِحالٍ لَم تَحمِلنی لَهَا الأَرضُ ، فَخَرَجتُ مَهموما ورَکِبتُ رَأسی ، فَهذِهِ حالی .

فَهَمَلَت عَینا عَلِیٍّ علیه السلام بِالدُّموعِ حَتّی أخضَلَت دُموعُهُ لِحیَتَهُ ، ثُمَّ قالَ : أحلِفُ بِالَّذی حَلَفتَ بِهِ ، ما أزعَجَنی مِن أهلی إلَا الَّذی أزعَجَکَ ، ولَقَدِ استَقرَضتُ دینارا فَخُذهُ ؛ فَدَفَعَ الدّینارَ إلَیهِ وآثَرَهُ بِهِ عَلی نَفسِهِ . ⁽⁵⁾.

۲۶۹۶.تاریخ الطبری عن جبر بن نوف :الأمالی ، طوسیـ به نقل از ابو سعید خُدْری ـ :روزی علی علیه السلام گرسنه بود و گفت : «فاطمه! چیزی برای خوردن داری که به من بدهی؟» .

فاطمه علیهاالسلام گفت : سوگند به آن که پدرم را به نبوّت ، مفتخر ساخت و تو را به وصایت ، چیزی که بشری آن را می خورد ، ندارم و از دو روز پیش تا به حال ، غذایی که به تو داده ام ، غذایی بوده که خودم و حسن و حسین نخورده ایم و به تو داده ایم!

علی علیه السلام گفت : «حتّی آن دو کودک! چرا به من نگفتی تا چیزی برایتان تهیّه کنم؟» .

فاطمه علیهاالسلام گفت : یا ابا الحسن! من از خدایم شرم می کنم که از تو چیزی بخواهم که نمی توانی [تهیّه کنی] .

پس علی علیه السلام با اتّکا و امید به خدا ، بیرون رفت و یک دینار ، قرض گرفت . در حالی که دینار در دست علی علیه السلام بود ، مقداد به وی برخورد . روز بسیار گرمی بود و تابش آفتاب ، سر تا پای او را سوزانده بود . علی علیه السلام ، با دیدن سر و وضع او ، ناراحت شد و فرمود : «ای مقداد! چه چیزی تو را در این ساعت روز ، بی قرار و آشفته کرده است؟» .

گفت : رهایم کن بروم ـ ای ابو الحسن ـ و از حال و روزم مپرس!

فرمود : «نمی گذارم بروی تا این که من هم مثل تو [گرفتاری ات را] بدانم» .

گفت : ای ابو الحسن! تو را به خدا و به خودت ، به راه خویش برو و پرده از حال و روزم بر مدار.

علی علیه السلام فرمود : «تو حق نداری وضعت را از من ، کتمان کنی» .

مقداد گفت : حال که اصرار داری ، سوگند به آن که محمّد صلی الله علیه و آله را به نبوّت و تو را به وصایت مفتخر ساخت ، سختی [و فشار زندگی] مرا چنین آشفته و بی قرار ساخته است . خانواده ام را در حالی ترک کردم که زمین ، تاب تحمّل آن حال و روز مرا نداشت . پس ، غم زده [از خانه] بیرون زدم و بی هیچ هدفی راهی شدم . این است حال من!

اشک از چشمان علی علیه السلام سرازیر شد ، چندان که اشک هایش محاسنش را تَر کرد . سپس فرمود : «سوگند به همان که تو به او سوگند خوردی ، مرا نیز در باره خانواده ام بی قرار نکرده ، مگر همان چیزی که تو را بی قرار کرده است . من ، یک دینار قرض کرده ام . بگیر! مال تو باشد» و آن دینار را به مقداد داد و او را بر خویش ، مقدّم داشت. .

۲۶۹۷.مروج الذهب :الفتوّة :صَحَّ عَن عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام فی الإِیثارِ أنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله جاءَهُ ضَیفٌ ولَم یَجِد عِندَهُ ما یُکرِمُهُ بِهِ ، فَقالَ صلی الله علیه و آله : مَن یُکرِمُ ضَیفی هذا وأضمِنُ لَهُ عَلَی اللّهِ الجَنَّةَ؟

فَقالَ عَلِیٌّ علیه السلام : أنَا یا رَسولَ اللّهِ .

فَأَخَذَهُ وجاءَ بِهِ إلی فاطِمَةَ علیهاالسلام ولَم یَکُن عِندَها سِوی قُرصَتَینِ قَد هَیَّأتهُما لِلإِفطارِ . فَلَمّا کانَ وَقتُ العَشاءِ أصلَحَتِ الزّادَ ثُردَةً ⁽¹⁾ووَضَعَتهُ بَینَ یَدَیِ الضَّیفِ وعَلِیٍّ علیه السلام ، ثُمَّ جاءَت إلَی المِصباحِ کَأَنَّها تُصلِحُهُ فَأَطفَأَتهُ ، فَأَخَذَ عَلِیٌّ علیه السلام یَرفَعُ یَدَهُ ویَضَعُها فِی الزّادِ یوهِمُ الضَّیفَ أنّه یَطعَمُ مَعَهُ وهُوَ لا یَأکُلُ شَیئا لِیَکتَفِیَ الضَّیفُ ، فَلَمَّا استَکفَی الضَّیفُ أتی بِالمِصباحِ وباتَ عَلِیٌّ وفاطِمَةُ علیهماالسلامطاوِیَینِ ⁽²⁾عَلی صَومِهِما .

فَأَنزَلَ اللّهُ فی حَقِّهِما : «وَ یُؤْثِرُونَ عَلَی أَنفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ » . ⁽³⁾.

۲۶۹۶.تاریخ الطبری ( ـ به نقل از جبر بن نوف ـ ) الفتوّة ، ابن معمار :به طریق صحیح در باره علی بن ابی طالب علیه السلام از ایثار[ش] روایت شده است که میهمانی بر پیامبر صلی الله علیه و آله وارد شد و ایشان ، چیزی برای پذیرایی از او نداشت . پس فرمود : «چه کسی از این میهمان من ، پذیرایی می کند؟ من ، نزد خدا ، بهشت را برای او ضمانت می کنم» .

علی علیه السلام گفت : من ، ای پیامبر خدا! و او را برداشت و نزد فاطمه علیهاالسلام برد ؛ ولی در خانه ایشان ، جز دو قرص نان که فاطمه علیهاالسلام برای افطار تهیّه کرده بود ، چیزی وجود نداشت .

چون وقت شام شد ، فاطمه علیهاالسلام از آن نان ها تریدی ساخت و آن را جلو میهمان و علی علیه السلام نهاد و سپس خود ، به سوی چراغ رفت و به بهانه این که آن را درست می کند ، خاموشش کرد . در این هنگام ، علی علیه السلام ، دست خود را به طرف غذا می برد و بالا می آورد و به میهمان وانمود می کرد که مشغول غذا خوردن با اوست ، در صورتی که چیزی نمی خورد تا میهمان را کفایت کند . وقتی میهمان سیر شد ، چراغ را آوردند و علی و فاطمه علیهماالسلام ، آن شب را گرسنه و روزه دار خوابیدند . آن گاه ، خداوند ، در حقّ آن دو ، این آیه را فرو فرستاد : «و [دیگران را ]بر خویشتن ، مقدّم می دارند ، هرچند خودشان

نیازمند باشند» ». .

۲۶۹۷.مروج الذّهب :الأمالی للطوسی عن أبی هریرة :جاءَ رَجُلٌ إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَشَکا إلَیهِ الجوعَ ، فَبَعَثَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إلی بُیوتِ أزواجِهِ ، فَقُلنَ : ما عِندَنا إلَا الماءُ .

فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : مَن لِهذَا الرَّجُلِ اللَّیلَةَ؟

فَقالَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام : أنَا لَهُ یا رَسولَ اللّهِ . وأتی فاطِمَةَ علیهاالسلام . فَقالَ : ما عِندَکِ یَابنَةَ رَسولِ اللّهِ؟

فَقالَت : ما عِندَنا إلّا قوتُ الصِّبیَةِ ، لکِنّا نُؤثِرُ ضَیفَنا .

فَقالَ عَلِیٌّ علیه السلام : یَابنَةَ مُحَمَّدٍ ، نَوِّمِی الصِّبیَةَ وأطفِئِی المِصباحَ .

فَلَمّا أصبَحَ عَلِیٌّ علیه السلام غَدا عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَأَخبَرَهُ الخَبَرَ ، فَلَم یَبرَح حَتّی أنزَلَ اللّهُ عز و جل : «وَ یُؤْثِرُونَ عَلَی أَنفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَ مَن یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» . ⁽¹⁾۲۶۹۸.تاریخ الطبری عن أبی الصلت التیمی :مستدرک الوسائل عن عبد اللّه بن مسعود :صَلّی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله لَیلَةً صَلاةَ العِشاءِ ، فَقامَ رَجُلٌ مِن بَینِ الصَّفِّ ، فَقالَ : یا مَعاشِرَ المُهاجِرینَ وَالأَنصارِ ، أنَا رَجُلٌ غَریبٌ فَقیرٌ ، وأسأَ لُکُم فی مَسجِدِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَأَطعِمونی .

فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : أیُّهَا الحَبیبُ ، لا تَذکُرِ الغُربَةَ فَقَد قَطَعتَ نِیاطَ قَلبی ، أمَّا الغُرَباءُ فَأَربَعَةٌ .

قالوا : یا رَسولَ اللّهِ مَن هُم؟

قال : مَسجِدٌ ظَهرانَی قومٍ لا یُصَلّونَ فیهِ ، وقُرآنٌ فی أیدی قَومٍ لا یَقرَؤونَ فیهِ ، وعالِمٌ بَینَ قَومٍ لا یَعرِفونَ حالَهُ ولا یَتَفَقَّدونَهُ ، وأسیرٌ فی بِلادِ الرّومِ بَینَ الکُفّارِ لا یَعرِفونَ اللّهَ .

ثُمَّ قالَ صلی الله علیه و آله : مَنِ الَّذی یَکفی مَؤونَةَ هذَا الرَّجُلِ ؛ فیُبَوِّئَهُ اللّهُ فِی الفِردَوسِ الأَعلی؟

فَقامَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام وأخَذَ بِیَدِ السّائِلِ ، وأتی بِهِ إلی حُجرَةِ فاطِمَةَ علیهاالسلام ، فَقالَ : یا بِنتَ رَسولِ اللّهِ ، انظُری فی أمرِ هذَا الضَّیفِ!

فَقالَت فاطِمَةُ علیهاالسلام : یَا ابنَ العَمِّ ، لَم یَکُن فِی البَیتِ إلّا قَلیلٌ مِنَ البُرِّ صَنَعتُ مِنهُ طَعاماً ، وَالأَطفالُ مُحتاجونَ إلَیهِ وأنتَ صائِمٌ ، وَالطَّعامُ قَلیلٌ لا یُغنی غَیرَ واحِدٍ .

فَقالَ : أحضِریهِ . فَذَهَبَت وأتَت بِالطَّعامِ ووَضَعَتهُ ، فَنَظَرَ إلَیهِ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام فَرَآهُ قَلیلاً ، فَقالَ فی نَفسِهِ : لا یَنبَغی أن آکُلَ مِن هذَا الطَّعامِ ، فَإِن أکَلتُهُ لا یَکفِی الضَّیفَ ، فَمَدَّ یَدَهُ إلَی السِّراجِ یُریدُ أن یُصلِحَهُ فَأَطفَأَهُ ، وقالَ لِسَیِّدَةِ النِّساءِ علیهاالسلام : تَعَلَّلی فی إیقادِهِ ، حَتّی یُحسِنَ الضَّیفُ أکلَهُ ثُمَّ اِیتینی بِهِ .

وکانَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام یُحَرِّکُ فَمَهُ المُبارَکَ ، یُرِی الضَّیفَ أنَّهُ یَأکُلُ ولا یَأکُلُ ، إلی أن فَرَغَ الضَّیفُ مِن أکلِهِ وشَبِعَ ، وأتَت خَیرُ النِّساِء علیهاالسلام بِالسِّراجِ ووَضَعَتهُ ، وکانَ الطَّعامُ بِحالِهِ .

فَقالَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام لِضَیفِهِ : لِمَ ما أکَلتَ الطَّعامَ؟

فَقالَ : یا أبَا الحَسَنِ أکَلتُ الطَّعامَ وشَبِعتُ ، ولکِنَّ اللّهَ تَعالی بارَکَ فیهِ .

ثُمَّ أکَلَ مِنَ الطَّعامِ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام وسَیِّدَةُ النِّساءِ وَالحَسَنانِ علیهم السلام وأعطَوا مِنهُ جیرانَهُم ، وذلِکَ مِمّا بارَکَ اللّهُ تَعالی فیهِ . فَلَمّا أصبَحَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام أتی إلی مَسجِدِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَقالَ صلی الله علیه و آله : یا عَلِیُّ ، کَیفَ کُنتَ مَعَ الضَّیفِ؟

فَقالَ : بِحَمدِ اللّهِ ـ یا رَسولَ اللّهِ ـ بِخَیرٍ .

فَقالَ : إنَّ اللّهَ تَعالی تَعَجَّبَ مِمّا فَعَلتَ البارِحَةَ ، مِن إطفاءِ السِّراجِ وَالاِمتِناعِ مِنَ الأَکلِ لِلضَّیفِ .

فَقالَ : مَن أخبَرَکَ بِهذا؟

فَقالَ : جَبرَئیلُ ، وأتی بِهذِهِ الآیَةِ فی شَأنِکَ : «وَ یُؤْثِرُونَ عَلَی أَنفُسِهِمْ »الآیةَ . ⁽²⁾.

۲۶۹۹.الإمامة والسیاسة :الأمالی ، طوسیـ به نقل از ابو هریره ـ :مردی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و از گرسنگی شِکوه کرد . پیامبر خدا ، به خانه های همسرانش پیغام فرستاد [که غذایی برای آن مرد بفرستند] ؛ امّا آنها گفتند : جز آب ، چیزی در خانه نداریم.

پیامبر خدا فرمود : «چه کسی امشب ، این مرد را پذیرایی می کند؟» .

علی بن ابی طالب علیه السلام گفت : من پذیرایی اش می کنم ، ای پیامبر خدا! و نزد فاطمه علیهاالسلام آمد و گفت : در خانه چه داری ، ای دختر پیامبر خدا؟

فاطمه علیهاالسلام گفت : جز غذای بچّه ها چیزی نداریم ؛ امّا میهمان خود را مقدّم می داریم.

علی علیه السلام گفت : ای دختر محمّد! بچّه ها را بخوابان و چراغ را خاموش کن .

صبح که شد ، علی علیه السلام نزد پیامبر خدا رفت و ماجرا را به ایشان گفت . هنوز از نزد پیامبر خدا خارج نشده بود که خداوند ، این آیه را فرو فرستاد : «و [دیگران را ]بر خویشتن ، مقدّم می دارند ، هرچند خودشان نیازمند باشند . و آنها که از آزمندیِ نفس خویش ، مصون بمانند ، آنان ، همان رستگاران اند» .۲۶۹۸.تاریخ الطبری ( ـ به نقل از ابو صَلْت تَیْمی ـ ) مستدرک الوسائلـ به نقل از عبد اللّه بن مسعود ـ :شبی پس از آن که پیامبر خدا ، نماز عشا را خواند ، مردی از میان صف [نماز ]برخاست و گفت : ای گروه مهاجران و انصار! من مردی غریب و فقیرم و در مسجد پیامبر خدا ، از شما درخواست کمک می کنم . مرا غذایی دهید.

پیامبر خدا فرمود : «ای عزیز! از غربت مگو که قلبم را آتش زدی . غریبان ، چهار کس اند» .

گفتند : آنها کیستند ، ای پیامبر خدا؟

فرمود : «یکی مسجدی در میان قومی که در آن ، نماز نمی خوانند ؛ دوم ، قرآن در دست قومی که آن را نمی خوانند ؛ سوم ، عالمی در میان قومی که جایگاهش را نمی شناسند و به دیدارش نمی روند ؛ و چهارم ، اسیری در کشور روم در میان کافران خدانشناس» .

سپس فرمود : «کیست که این مرد را غذا دهد تا خداوند ، او را در بهشت برین ، جای دهد؟» .

امیر مؤمنان ، برخاست و دست سائل را گرفت و او را به خانه فاطمه علیهاالسلامآورد و گفت : ای دختر پیامبر خدا! از این میهمان ، پذیرایی کن .

فاطمه علیهاالسلام گفت : پسرعمو! در خانه ، جز اندکی گندم که از آن غذایی تهیّه کرده ام ، چیزی نیست و بچّه ها به آن محتاج اند و تو خود نیز روزه ای . غذا کم است و فقط برای یک نفر ، کافی است.

علی علیه السلام گفت : همان را بیاور .

فاطمه علیهاالسلام رفت و غذا را آورد و گذاشت . امیر مؤمنان ، نگاه کرد . دید که غذای اندکی است . با خود گفت : درست نیست که من هم از این غذا بخورم ؛ چون اگر بخورم ، میهمان را سیر نمی کند . پس ، دستش را به طرف چراغ دراز کرد و به بهانه این که آن را درست کند ، خاموشش کرد و به بانوی بانوان گفت : در روشن کردن چراغ ، تعلّل کن تا میهمان ، غذایش را خوب بخورد . آن گاه ، چراغ را نزد من بیاور.

امیر مؤمنان ، دهانش را می جنباند تا به میهمان وانمود کند که غذا می خورد ، در حالی که نمی خورد ، تا این که میهمان ، از خوردن ، دست کشید و سیر شد . در این هنگام ، آن بهترینِ زنان ، چراغ را آورد و گذاشت ؛ ولی غذا ، همچنان دست نخورده باقی بود.

امیر مؤمنان به میهمانش فرمود : چرا غذا نخوردی؟

گفت : ای ابو الحسن! خوردم و سیر شدم ؛ امّا خداوند متعال به آن برکت داده است.

آن گاه ، امیر مؤمنان و بانوی بانوان و حسنین علیهم السلام از آن غذا خوردند و به همسایگانشان هم دادند ، و این ، به واسطه برکتی بود که خداوند متعال به آن غذا داده بود .

صبح که شد ، امیر مؤمنان علیه السلام به مسجد پیامبر خدا رفت . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «ای علی! با میهمان ، چگونه بودی؟» .

گفت : بحمد اللّه ـ ای پیامبر خدا ـ خوب .

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «خدای متعال ، از کاری که دیشب انجام دادی و به خاطر میهمان ، چراغ را خاموش کردی و از خوردن ، خودداری ورزیدی ، تعجّب کرد» .

علی علیه السلام گفت : چه کسی این را به شما خبر داد؟

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «جبرئیل علیه السلام . و این آیه را در باره تو آورد : «و [دیگران را ]بر خویشتن ، مقدّم می دارند ...» » . .

. .

. .

۲۶۹۹.الإمامة و السیاسة :المناقب لابن شهرآشوب عن محمّد بن الصمّة عن أبیه عن عمّه :رَأَیتُ فِی المَدینَةِ رَجُلاً عَلی ظَهرِهِ قِربَةٌ وفی یَدِهِ صَحفَةٌ ⁽¹⁾، یَقولُ : اللّهُمَّ وَلِیَّ المُؤمِنینَ وإلهَ المُؤمِنینَ وجارَ المُؤمِنینَ ، اقبَل قُربانِیَ اللَّیلَةَ ، فَما أمسَیتُ أملِکُ سِوی ما فی صَحفَتی وغَیرَ ما یُوارینی ، فَإِنَّکَ تَعلَمُ أ نّی مَنَعتَهُ نَفسی مَعَ شِدَّةِ سَغَبی فی طَلَبِ القُربَةِ إلَیکَ غُنما ، اللّهُمَّ فَلا تُخلِق وَجهی ولا تَرُدَّ دَعوَتی .

فَأَتَیتُهُ حَتّی عَرَفتُهُ فَإِذا هُوَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام ، فَأَتی رَجُلاً فَأَطعَمَهُ . ⁽²⁾۲۷۰۰.تاریخ الطبری عن حمید بن هلال ( ـ بَعدَ أن ذَکَرَ أنَّ الخَوارِجَ قَتَلوا عَبدَ ا ) الإمام الباقر علیه السلام :اُوتِیَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله بِمالٍ وحُلَلٍ وأصحابُهُ حَولَهُ جُلوسٌ ، فَقَسَّمَهُ عَلَیهِم حَتّی لَم تَبقَ مِنهُ حُلَّةٌ ولا دینارٌ ، فَلَمّا فَرَغَ مِنهُ جاءَ رَجُلٌ مِن فُقَراءِ المُهاجِرینَ وکانَ غائِبا ، فَلَمّا رَآهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، قالَ : أیُّکُم یُعطی هذا نَصیبَهُ ویُؤثِرُهُ عَلی نَفسِهِ ؟ فَسَمِعَهُ عَلِیٌّ علیه السلام ، فَقالَ : نَصیبی . فَأَعطاهُ إیّاهُ .

فَأَخَذَهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَأَعطاهُ الرَّجُلَ . ثُمَّ قالَ : یا عَلِیُّ ، إنَّ اللّهَ جَعَلَکَ سَبّاقا لِلخَیراتِ ، سَخّاءً بِنَفسِکَ عَنِ المالِ ، أنتَ یَعسوبُ المُؤمِنینَ ، وَالمالُ یَعسوبُ الظَّلَمَةِ ، وَالظَّلَمَةُ هُمُ الَّذینَ یَحسُدونَکَ ویَبغونَ عَلَیکَ ویَمنَعونَکَ حَقَّکَ بَعدی . ⁽³⁾.

۲۷۰۰.تاریخ الطبری ( ـ به نقل از حمید بن هلال ، پس از بیان این که خوار ) المناقب ، ابن شهرآشوبـ به نقل از محمّد بن صمّه ، از پدرش ، از عمویش ـ :در مدینه ، مردی را دیدم که مَشکی بر پشت و سینی ای در دست دارد و می گوید : «خدایا! ای حامی مؤمنان و معبود اهل ایمان و پناه گروندگان! خیرات امشبم را بپذیر که امشب ، جز آنچه در این سینی ام است و آنچه مرا می پوشاند (یعنی جامه تنم) ، چیزی ندارم ، و تو می دانی که با وجود شدّت گرسنگی ام ، برای تقرّب به تو ، این را از خویشتن دریغ داشتم . پس ـ ای خداوند ـ رویم را زمین مینداز و دعایم را رد مکن» .

نزد آن مرد رفتم و شناختمش . او علی بن ابی طالب علیه السلام بود . پس نزد مردی رفت و به او غذا داد.۲۷۰۱.تاریخ الطبری عن عبد اللّه بن عوف :امام باقر علیه السلام :مقداری مال و لباس نزد پیامبر خدا آوردند ، در حالی که اصحابش پیرامون او نشسته بودند . پیامبر صلی الله علیه و آله ، آنها را میان آنان تقسیم کرد ، به طوری که حتّی یک جامه و یک دینار ، باقی نمانْد . چون کار تقسیم تمام شد ، مردی از فقرای مهاجران که غایب بود ، آمد . پیامبر خدا ، با دیدن او فرمود : «کدام یک از شما ، سهم خود را به این می دهد و او را بر خویشتن ، مقدّم می دارد؟».

علی علیه السلام ، این را شنید و گفت : سهم من [مال او باشد] . و آن را به او داد .

پیامبر خدا ، آن را برداشت و به آن مرد داد و سپس فرمود : «ای علی! خداوند ، تو را پیشی گیرنده در امور خیر ، و بسیار سخاوتمند و باگذشت از مال ، قرار داده است . تو پیشوای مؤمنانی ، و مال ، پیشوای ستمگران است . ستمگران ، همانان اند که بر تو حسد می ورزند و به تو ظلم می کنند و پس از من ، تو را از حقّت محروم می سازند» . .

۲۷۰۲.تاریخ الطبری عن عبد الرحمن بن أبی الکنود :الإمام الهادی علیه السلامـ فی زِیارَةِ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام یَومَ الغَدیرِ ـ :السَّلامُ عَلَیکَ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ... أنتَ مُطعِمُ الطَّعامِ عَلی حُبِّهِ مِسکینا ویَتیما وأسیرا لِوَجهِ اللّهِ ، لا تُریدُ مِنهُم جَزاءً ولا شُکوراً ⁽¹⁾، وفیکَ أنزَلَ اللّهُ تَعالی : «وَ یُؤْثِرُونَ عَلَی أَنفُسِهِمْ وَلَوْکَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَمَن یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» . ⁽²⁾۵ / ۳الأَنصارِالکتاب«وَ الَّذِینَ تَبَوَّءُو الدَّارَ وَ الْاءِیمَانَ مِن قَبْلِهِمْ یُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَیْهِمْ وَ لَا یَجِدُونَ فِی صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِّمَّا أُوتُواْ وَ یُؤْثِرُونَ عَلَی أَنفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَ مَن یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ». ⁽³⁾

الحدیث۲۷۰۵.الإمام علیّ علیه السلام ( ـ لَمّا عَزَمَ عَلی حَربِ الخَوارِجِ ، وقیلَ لَهُ ) الإمام الصادق علیه السلامـ مِن رِسالةٍ لَهُ فِی الغَنائِمِ ووُجوبِ الخُمسِ ـ :... ثُمَّ أثنی [ اللّهُ ]عَلَی الأَنصارِ وذَکَرَ ما صَنَعوا ، وحُبَّهُم لِلمُهاجِرینَ وإیثارَهُم إیّاهُم ، وأنَّهُم لَم یَجِدوا فی أنفُسِهِم حاجَةً ـ یَقولُ : حَزازَةً ـ مِمّا اُوتوا ؛ یَعنِی المُهاجِرینَ دونَهُم ، فَأَحسَنَ الثَّناءَ عَلَیهِم ، فَقالَ : «وَ الَّذِینَ تَبَوَّءُو الدَّارَ وَ الْاءِیمَانَ مِن قَبْلِهِمْ یُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَیْهِمْ وَ لَا یَجِدُونَ فِی صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِّمَّا أُوتُواْ وَ یُؤْثِرُونَ عَلَی أَنفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَ مَن یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» . ⁽⁴⁾.

۵ / ۳ انصار

۲۷۰۶.الکامل للمبرّد :امام هادی علیه السلامـ در زیارت امیر مؤمنان در روز غدیر ـ :سلام بر تو ای امیر مؤمنان! ... تویی آن که خوردنی را ، با وجود دوست داشتن آن ، برای خدا به بینوا و یتیم و اسیر ، خوراندی و از آنان ، هیچ پاداش و سپاسی نخواستی و خداوند ، این آیه را در حقّ تو نازل فرمود که : «و [دیگران را] بر خویشتن مقدّم می دارند ، هرچند خودشان نیازمند باشند و آنها که از آزمندیِ نفس خویش ، مصون بمانند ، آنان ، همان رستگاران اند» .۵ / ۳انصار ⁽¹⁾قرآن«و کسانی که پیش از آنان (مهاجران) در سرای (مدینه) جای گرفته و ایمان آورده اند، هر کس را که به سوی آنان مهاجرت کرده ، دوست دارند و نسبت به آنچه به ایشان داده شده است ، در دل هایشان حسدی نمی یابند و [دیگران را] بر خویشتن مقدّم می دارند،هر چند خودشان نیازمند باشند ، و آنها که از آزمندیِ نفس خود ، مصون بمانند ، آنان ، همان رستگاران اند» .

حدیث۲۷۰۷.کنز العمّال ( ـ به نقل از ابوسلیمان مرعش ـ ) امام صادق علیه السلامـ بخشی از نامه ایشان در باره غنایم و وجوب خمس ـ :سپس [خداوند ]انصار را ستود و از نیکوکاری و محبّت ایشان به مهاجران ، یاد کرد و این که در باره آنان ، ایثار کردند و نسبت به آنچه به آنها (یعنی مهاجران) داده شده بود و به ایشان نصیبی نرسیده بود ، در خویشتن ، احساس نیازمندی ـ یعنی رشک ـ نکردند . خداوند ، از ایشان به نیکی یاد کرد و فرمود : «و کسانی که پیش از آنان (مهاجران) در سرای (مدینه) جای گرفتند و ایمان آوردند ، کسانی را که به سوی آنان مهاجرت کردند ، دوست دارند و نسبت به آنچه به ایشان داده شده است ، در دل هایشان حسدی نمی یابند و [دیگران را] بر خویشتن مقدّم می دارند ، هر چند خودشان نیازمند باشند ، و آنها که از آزمندیِ نفس خویش ، مصون بمانند ، آنان ، همان رستگاران اند» .

.

۲۷۰۸.الإرشاد ( ـ به نقل از جُنْدَب بن عبد اللّه اَزْدی ـ ) تاریخ المدینة عن مالک بن أنس :لَمّا قَدِمَ المُهاجِرونَ عَلَی الأَنصارِ المَدینَةَ ، قالَ لَهُم رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : قاسِمُوا الَّذینَ قَدِموا عَلَیکُم .

قالوا : نَعَم یا رَسولَ اللّهِ ، نُقاسِمُهُمُ التَّمرَ .

قالَ : أ وَغَیرُ ذلِکَ ؟

قالوا : ما هُوَ؟

قالَ : یَکفونَکُمُ ⁽¹⁾المُؤنَةَ وتُقاسِمونَهُمُ التَّمرَ .

قالوا : سَمِعنا وأطَعنا . فَکانوا یَکفونَهُمُ المُؤنَةَ ویُقاسِمونَهُمُ التَّمرَ . ⁽²⁾۲۷۰۹.شرح نهج البلاغة :تاریخ المدینة عن الکلبی :لَمّا ظَهَرَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله عَلی أموالِ بَنِی النَّضیرِ قالَ لِلأَنصارِ : إنَّ إخوانَکُم مِنَ المُهاجِرینَ لَیسَت لَهُم أموالٌ ، فَإِن شِئتُم قَسَّمتُ هذِهِ الأَموالَ بَینَهُم وبَینَکُم جَمیعا ، وإن شِئتُم أمسَکتُم أموالَکُم فَقَسَّمتُ هذِهِ فیهِم خاصَّةً .

قالوا : لا ، بَلِ اقسِم هذِهِ فیهِم ، وَاقسِم لَهُم مِن أموالِنا ما شِئتَ .

فَنَزَلَت : «وَ یُؤْثِرُونَ عَلَی أَنفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ » . ⁽³⁾۲۷۰۹.شرح نهج البلاغة :مجمع البیان عن ابن عبّاس :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَومَ بَنِی النَّضیرِ لِلأَنصارِ : إن شِئتُم قَسَمتُم لِلمُهاجِرینَ مِن أموالِکُم ودِیارِکُم وتُشارِکونَهُم فی هذِهِ الغَنیمَةِ ، وإن شِئتُم کانَت لَکُم دِیارُکُم وأموالُکُم ولَم یُقسَم لَکُم شَیءٌ مِنَ الغَنیمَةِ .

فَقالَ الأَنصارُ : بَل نَقسِمُ لَهُم مِن أموالِنا ودِیارِنا ونُؤثِرُهُم بِالغَنیمَةِ ولا نُشارِکُهُم فیها . فَنَزَلَت : «وَ یُؤْثِرُونَ عَلَی أَنفُسِهِمْ» الآیةَ . ⁽⁴⁾.

۲۷۱۰.نهج البلاغة :تاریخ المدینةـ به نقل از مالک بن انس ـ :چون مهاجران در مدینه بر انصار وارد شدند ، پیامبر خدا به ایشان فرمود : «با کسانی که بر شما وارد شده اند ، قسمت کنید» .

انصار گفتند : اطاعت ، ای پیامبر خدا! خرما[ی خود ]را با آنها تقسیم می کنیم.

فرمود : «یا کاری دیگر» .

گفتند : چه کاری؟

فرمود : «آنها برای شمار کار می کنند و شما خرما را با آنها تقسیم می کنید» .

گفتند : چشم! اطاعت می شود.

بدین ترتیب ، مهاجران برای انصار کار می کردند و انصار ، خرما[ی خود] را با آنها تقسیم می کردند.۲۷۱۰.نهج البلاغة ( ـ برگرفته کلام وی با خوارج ، آن گاه که به اردوگاه ) تاریخ المدینةـ به نقل از کلبی ـ :چون پیامبر صلی الله علیه و آله بر دارایی های بنی نضیر دست یافت ، به انصار فرمود : «برادران مهاجر شما ، تهی دست اند . بنا بر این ، اگر خواستید ، من این دارایی ها را میان شما و ایشان ، قسمت می کنم و اگر هم خواستید ، اموالتان را [که قبلاً از آن به مهاجران می دادید و قسمت می کردید ، ]برای خودتان نگه دارید و من ، این دارایی ها را فقط میان ایشان ، تقسیم کنم» .

انصار گفتند : نه ، این دارایی ها را میان ایشان قسمت کن و از اموال ما هم ، هر قدر که می خواهی ، بین ایشان تقسیم فرما.

در این هنگام ، این آیه نازل شد : «و [دیگران را] بر خویشتن مقدّم می دارند ، هرچند خودشان نیازمند باشند» .۲۷۱۱.الإمام علیّ علیه السلام ( ـ مِن کَلامٍ لَهُ یَکشِفُ لِلخَوارِجِ الشُّبهَةَ ) مجمع البیانـ به نقل از ابن عبّاس ـ :در روز [پیروزی بر] بنی نضیر ، پیامبر خدا به انصار فرمود : «اگر خواستید ، از اموال و خانه هایتان میان مهاجران قسمت کنید و در این غنیمت با آنها شریک شوید ، و اگر هم خواستید ، خانه هایتان و اموالتان مال خودتان باشد و از این غنیمت ، چیزی میان شما قسمت نشود».

انصار گفتند : هم از اموال و خانه هایمان با ایشان قسمت می کنیم و هم از این غنیمت به نفع آنان می گذریم و شریکشان نمی شویم .

پس ، این آیه نازل شد : «و [دیگران را] بر خویشتن مقدّم می دارند ...» . .

۲۷۱۱.امام علی علیه السلام ( ـ برگرفته گفتار او که از خوارج ، شبهه می زداید ـ ) صحیح البخاری عن أبی هریرة :إنَّ رَجُلاً أتَی النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله فَبَعَثَ إلی نِسائِهِ ، فَقُلنَ : ما مَعَنا إلَا الماءُ !

فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : مَن یَضُمُّ أو یُضیفُ هذا؟

فَقالَ رَجُلٌ مِنَ الأَنصارِ : أنَا .

فَانطَلَقَ بِهِ إلَی امرَأَتِهِ فَقالَ : أکرِمی ضَیفَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله .

فَقالَت : ما عِندَنا إلّا قوتُ صِبیانی .

فَقالَ : هَیِّئی طَعامَکِ وأصبِحی سِراجَکِ ونَوِّمی صِبیانَکِ إذا أرادوا عَشاءً .

فَهَیَّأَت طَعامَها وأصبَحَت سِراجَها ونَوَّمَت صِبیانَها ، ثُمَّ قامَت کَأَنَّها تُصلِحُ سِراجَها فَأَطفَأَتهُ فَجَعلا یُرِیانِهِ أنَّهُما یَأکُلانِ ، فَباتا طاوِیَینِ .

فَلَمّا أصبَحَ غَدا إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَقالَ : ضَحِکَ اللّهُ اللَّیلَةَ أو عَجِبَ مِن فَعالِکُما . فَأَنزَلَ اللّهُ : «وَ یُؤْثِرُونَ عَلَی أَنفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَ مَن یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ » . ⁽¹⁾.

۲۷۱۲.التوحید عن الأصبغ بن نباتة :صحیح البخاریـ به نقل از ابو هریره ـ :مردی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد . ایشان ، به همسرانش پیغام فرستاد [که خوراکی برای آن مرد بفرستند] . آنان گفتند : جز آب ، چیزی در خانه نداریم .

پیامبر خدا فرمود : «چه کسی این مرد را با خود می برد یا میهمانش می کند؟».

مردی از انصار گفت : من. آن گاه او را به نزد همسرش برد و گفت : میهمان پیامبر خدا را پذیرایی کن.

همسرش گفت : جز خوراک بچّه هایم چیزی در بساط نداریم.

مرد انصاری گفت : غذایت را آماده ساز و چراغت را خاموش کن و بچّه هایت را اگر شام خواستند ، بخوابان.

زن ، غذایش را آماده کرد و چراغش را روشن نمود و بچّه هایش را خواباند و سپس برخاست و به بهانه این که چراغ را درست کند ، خاموشش کرد و [در تاریکی،] زن و شوهر ، به میهمان چنین وانمود می کردند که مشغول غذا خوردن هستند ؛ ولی آن شب ، هر دو گرسنه خوابیدند.

صبح که شد ، آن مرد انصاری نزد پیامبر خدا آمد . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «دیشب ، خدا از کاری که شما دو نفر (زن و شوهر) کردید ، خندید ⁽¹⁾ـ یا خوشش آمد ـ و این آیه را نازل فرمود : «و [دیگران را] بر خویشتن مقدّم می دارند ، هرچند خودشان نیازمند باشند . و آنها که از آزمندیِ نفس خویش ، مصون بمانند ، آنان ، همان رستگاران اند» » . ⁽²⁾.

. .

پژوهشی درباره شأن نزول آیه ایثار

یک . ایثار انصار

پژوهشی در باره شأن نزول آیه ایثار «وَ الَّذِینَ تَبَوَّءُو الدَّارَ وَ الْاءِیمَانَ مِن قَبْلِهِمْ یُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَیْهِمْ وَ لَا یَجِدُونَ فِی صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِّمَّآ أُوتُواْ وَ یُؤْثِرُونَ عَلَی أَنفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَ مَن یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . ⁽¹⁾و [نیز] کسانی که پیش از آنان (مهاجران) در سرای (مدینه) جای گرفته و ایمان آورده اند ، هر کس را که به سوی آنان مهاجرت کرده ، دوست دارند و نسبت به آنچه به ایشان داده شده است ، در دل هایشان حسدی نمی یابند و [دیگران را] بر خویشتن مقدّم می دارند ، هر چند خودشان نیازمند باشند ، و آنها که از آزمندیِ نفس خویش ، مصون بمانند ، آنان ، همان رستگاران اند» . در باره شأن نزول این آیه ، پنج وجه به شرح ذیل ، روایت شده است:

یک . ایثار انصارصدر آیه، به روشنی نشان می دهد که سخن، در باره ایثار انصار است؛زیرا مقصود از «و کسانی که پیش از آنان (مهاجران) در سرایْ (مدینه) جای گرفته و ایمان آورده اند» ـ که عطف بر آیه قبلی: «مهاجران فقیر ... » است ـ ، مسلمانان مدینه اند که «انصار» نامیده می شدند. آنان بودند که در جریان تقسیم غنایمی که از یهود بنی نضیر به دست مسلمانان افتاده بود ـ به شرحی که در آیات ۸۴ تا ۸۶ سوره حشر

.

دو . ایثار امام علی علیه السلام

سه . ایثار مردی انصاری

آمده است ـ ، مهاجران را بر خود ، مقدّم داشتند و آیه یاد شده ، در ستایش آنان نازل گردید .

دو . ایثار امام علی علیه السلامچند روایت اند که تصریح می کنند آیه یاد شده: «و [دیگران را] بر خویشتن مقدّم می دارند ، هر چند خودشان نیازمند باشند» در باره ایثار امام علی علیه السلام است ، با این تفاوت که برخی از این روایات ، مطلق اند و موضوع ایثار را بیان نمی کنند . ⁽¹⁾برخی ، موضوع ایثار را پوشاندن برهنه می دانند ، ⁽²⁾برخی موضوع ایثار را مقدّم داشتن مقداد در تأمین نیازهای زندگی مطرح می کنند ⁽³⁾و برخی ، شأن نزول آن را پذیرایی از میهمانی که پیامبر اسلام برای علی علیه السلام فرستاده بود ، دانسته اند. ⁽⁴⁾

سه . ایثار مردی انصاریدر صحیح البخاری روایت شده که این آیه ، در باره مردی از انصار است که پیامبر خدا ، میهمانی را برای او فرستاد و او ، میهمان خود را بر خود و همسر و فرزندانش مقدّم داشت . ⁽⁵⁾در این که نام میزبان چیست ، اختلاف است . برخی او را ابو طلحه انصاری ⁽⁶⁾دانسته اند و برخی ، ثابت بن قیس ؛ ⁽⁷⁾امّا صاحب مجمع البیان ، معتقد است که میزبان ، امام علی علیه السلام بوده و می گوید که روایت صحیح ، دالّ بر این نکته دارد . ⁽⁸⁾

.

چهار . ایثار یکی از یاران پیامبر خداصلی الله علیه وآله

پنج . ایثار جمعی از شهدای اُحد

چهار . ایثار یکی از یاران پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهحاکم در المستدرک از ابن عمر ، چنین روایت کرده است: اُهدِیَ لِرَجُلٍ مِن أصحابِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله رَأسُ شاةٍ ، فَقالَ : إنَّ أخی فُلانا وَ عِیالَهُ أحوَجُ إلی هذا مِنّا . قالَ : فَبَعَثَ إلَیهِ، فَلَم یَزَل یَبعَثُ بِهِ واحِدا إلی آخَرَ حَتّی تَداوَلَها سَبعَةُ أبیاتٍ حَتّی رَجَعَت إلَی الأَوَّلِ، فَنَزَلَت: «وَ یُؤْثِرُونَ عَلَی أَنفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ» إلی آخِرِ الآیَةِ . ⁽¹⁾به یکی از یاران پیامبر خدا ، سرِ گوسفندی هدیه داده شد ؛ امّا او گفت : برادرم فلانی و خانواده او به این از من نیازمندترند . پس ، آن را برای او فرستاد . همین طور آن سر گوسفند را یکی برای دیگری می فرستاد تا آن که هفت خانه را گشت و به جای اوّلش باز گشت . در این هنگام ، این آیه نازل شد : « و [دیگران را ]بر خود ، مقدّم می دارند ، هرچند خودشان نیازمند باشند ...» .

پنج . ایثار جمعی از شهدای اُحدنویسنده تفسیر مجمع البیان ، در تبیین شأن نزول آیه ایثار می نویسد: قیل : نزلت فی سبعة عطشوا فی یوم اُحد فجئ بماء یکفی لأحدهم ، فقال واحد منهم : ناول فلانا حتّی طیف علی سبعتهم ، و ماتوا و لم یشرب أحد منهم فأثنی اللّه سبحانه علیهم . ⁽²⁾گفته شده : این آیه ، در باره هفت نفری نازل شد که در روز اُحد ، تشنه شدند و مقداری آب به اندازه ای که یک نفر را کفایت کند ، آوردند . یکی از آنها گفت : «آب را به فلانی بنوشان» ، تا آن که بین هفت نفر گشت و همگی شهید شدند و هیچ یک

.

بررسی وجوه یادشده

از آنها آب ننوشید . پس خداوند سبحان ، ایشان را ستود .

بررسی وجوه یاد شدهحاصلِ بررسی وجوهی که در باره اسباب نزول آیه ایثار ملاحظه شد ، از نظر انطباق با ظاهر قرآن و نیز اسناد روایاتی که بر هر یک از این وجوه دلالت می نماید ، این است که شأن نزول اصلی آیه یاد شده ، ایثار انصار در جریان تقسیم غنایمی است که از یهود بنی نضیر به دست مسلمانان افتاده بود و آنان ، مهاجران را در بهره برداری از آن ، بر خود ، مقدّم داشتند. روایاتی که بر این وجه دلالت دارند ، با ظاهر آیه ایثار ، هماهنگ اند و از این رو ، اکثر قریب به اتّفاق مفسّران ، آن را پذیرفته اند. بنا بر این ، باید گفت : روایاتی که بر سایر وجوه پیش گفته دلالت دارند ، در صورت صحّت سند ، ذیل آیه ایثار را از باب جَرْی ، بر موارد یاد شده ، تطبیق کرده اند و اگر بخواهیم جمله «وَ یُؤْثِرُونَ عَلَی أَنفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ ؛ و [دیگران را] بر خویشتن مقدّم می دارند ، هر چند خودشان نیازمند باشند» را بر فرد خاصّی تطبیق کنیم ، همان طور که در برخی از روایات گذشته ملاحظه شد ، بی تردید ، آن شخص ، امام علی علیه السلام ، سیّد المُؤْثِرین (آقای ایثارگران) ، است و مانعی ندارد که بگوییم ذیل آیه ایثار ، توسّط جبرئیل علیه السلام بر همه موارد ایثار امام علیه السلام و سایر ایثارهای بزرگ ، تطبیق شده است و مقصود از نزول آیه یاد شده در این موارد ، جری و تطبیق آن توسّط جبرئیل علیه السلام است. البتّه باید توجّه داشت که اَسناد روایاتی که بر این وجوه دلالت دارند ، به استثنای برخی از روایات مربوط به ایثار امام علی علیه السلام ، از قوّت و اعتبار لازم برخوردار نیستند ؛ امّا بدیهی است که ضعف سند ، به معنای مجعول و مردود بودن آنها نیست.

.

بررسی سند روایات

بررسی سند روایاتروایت دلالت کننده بر «ایثار امام علی علیه السلام به مقداد» ، دارای سند معتبری است ؛ زیرا رجال واقع در سند ، همگی ، بجز کلیب بن معاویه اسدی ، موثّق اند و کلیب نیز از کسانی است که امام صادق علیه السلام ، برای او طلب رحمت کرده است. ⁽¹⁾این حدیث ، در کتاب تأویل الآیات الظاهرة ، نوشته سیّد شرف الدین علی حسینی استرآبادی ، از بزرگان شیعه در قرن دهم ، و نیز در تفسیر البرهان ، نوشته سیّد هاشم حسینی بحرانی (م ۱۱۰۷ق) ، آمده است . منبع این دو تفسیر مشهور ، تفسیر ابن حجّام است که نجاشی ، او را از مفسّران بسیار موثّق قرن چهارم می داند. این روایت ، به وسیله روایت های رسیده در شأن نزول آیه: «هر گاه زکریّا به عبادتگاه او وارد می شد ...» ⁽²⁾نیز قابل تأیید است . روایت دیگرِ دالّ بر «ایثار امام علی علیه السلام به میهمان غریب خود» نیز از مقبولیت نسبی برخوردار است ؛ زیرا ابو الفتوح رازی ، آن را در تفسیر خود به شقیق بن سلمه ـ که راوی عبد اللّه بن مسعود است ـ نسبت می دهد و این دو ثقه اند . نقل تأویل الآیات الظاهرة از تفسیر ابن حجّام و این که طَبْرِسی ، صاحب تفسیر مجمع البیان ، آن را صحیح خوانده نیز قرینه هایی دیگرند که در کنار نقل های شیخ طوسی در الأمالی و ابو جعفر قمی در الغایات و زید زرّاد در «اصلِ» به جای مانده از او و ابن شهرآشوب در المناقب ، می توانند ضعف طریق حدیث را جبران کنند . گفتنی است که روایات اهل سنّت ، یکی از موارد تطبیق این آیه را فردی از انصار می خوانند ؛ امّا این نقل ها ، جز روایتی واحد نیستند ؛ زیرا بجز روایت سیوطی که مُرسَل است ، همگی به فضیل بن غزوان می رسند ، گرچه او مورد توثیق کتاب های رجالی اهل سنّت است . روایات دیگرِ ناظر به شأن نزول آیه که در شأن نزول چهارم و پنجم گذشت نیز هیچ یک اعتبار سندی ندارند.

.

۵ / ۴أبی ذَرٍّ۲۷۲۲.الکامل للمبرّد :تفسیر القمّی :کانَ أبو ذَرٍّ تَخَلَّفَ عَن رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ثَلاثَةَ أیّامٍ ، وذلِکَ أنَّ جَمَلَهُ کانَ أعجَفَ ⁽¹⁾فَلَحِقَ بَعدَ ثَلاثَةِ أیّامٍ بِهِ ، ووَقَفَ عَلَیهِ جَمَلُهُ فی بَعضِ الطَّریقِ فَتَرَکَهُ وحَمَلَ ثِیابَهُ عَلی ظَهرِهِ ، فَلَمَّا ارتَفَعَ النَّهارُ نَظَرَ المُسلِمونَ إلی شَخصٍ مُقبِلٍ ، فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : کُن أبا ذَر .

فَقالوا : هُوَ أبو ذَرٍّ .

فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : أدرِکوهُ بِالماءِ فَإِنَّهُ عَطشانُ . فَأَدرَکوهُ بِالماءِ ، ووافی أبو ذَر رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله ومَعَهُ إداوَةٌ ⁽²⁾

فیها ماءٌ ، فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : یا أبا ذَر ، مَعَکَ ماءٌ وعَطِشتَ؟

فَقالَ : نَعَم یا رَسولَ اللّهِ ، بِأَبی أنتَ واُمِّی ! انتَهَیتُ إلی صَخرَةٍ وعَلَیها ماءُ السَّماءِ فَذُقتُهُ فَإِذا هُوَ عَذبٌ بارِدٌ ، فَقُلتُ : لا أشرَبُهُ حَتّی یَشرَبَهُ حَبیبی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله .

فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : یا أبا ذَر رَحِمَکَ اللّهُ ! تَعیشُ وَحدَکَ ، وتَموتُ وَحدَکَ ، وتُبعَثُ وَحدَکَ ، وتَدخُلُ الجَنَّةَ وَحدَکَ ، یَسعَدُ بِکَ قَومٌ مِن أهلِ العِراقِ یَتَوَلَّونَ غُسلَکَ وتَجهیزَکَ وَالصَّلاةَ عَلَیکَ ودَفنَکَ . ⁽³⁾.

۵ / ۴ نمونه های والای ایثار

ابوذر

۵ / ۴ابو ذر۲۷۲۳.مروج الذهب :تفسیر القمّی :ابو ذر ، سه روز از پیامبر خدا عقب ماند ؛ چرا که شتری زار و نحیف داشت ، و پس از سه روز به ایشان رسید . شتر ابو ذر ، در قسمتی از راه ، از رفتن باز مانْد و ابو ذر ، آن را رها ساخت و بار و بنه اش را بر پشت خود نهاد [و پیاده ، به راه افتاد] . چون روز بالا آمد ، مسلمانان ، شخصی را دیدند که [از دور] می آید . پیامبر خدا فرمود : «خدا کند ابو ذر باشد!» .

همراهان گفتند : او ابو ذر است.

پیامبر خدا فرمود : «به او آب برسانید که تشنه است» .

برایش آب بردند . ابو ذر به حضور پیامبر خدا رسید ، در حالی که با خود مَشکچه ای آب داشت . پیامبر خدا فرمود : ابو ذر! با تو آب است و تو تشنه ای؟» .

گفت : آری ، ای پیامبر خدا! پدر و مادرم فدایت باد! من به صخره ای رسیدم که روی آن ، آب باران بود . از آن آب ، چشیدم . دیدم گوارا و خُنَک است . با خود گفتم : از این آب نمی نوشم تا عزیزم پیامبر خدا ، از آن بنوشد.

پیامبر خدا فرمود : «رحمت خدا بر تو باد ، ای ابو ذر! تو تنها زندگی می کنی و تنها می میری و تنها برانگیخته می شوی و تنها وارد بهشت می گردی . گروهی از اهل عراق سعادت غسل و تکفین تو و نماز خواندن بر تو و به خاک سپردنت را به دست می آورند» .

.

۵ / ۵إیثارُ أصحابِ الحُسَینِ۲۷۲۴.الفتوح :الخصال عن ثابت بن أبی صفیّة ⁽¹⁾:الخصال عن ثابت بن أبی صفیّة ⁽²⁾: قالَ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ علیه السلام : رَحِمَ اللّهُ العَبّاسَ ـ یَعنِی ابنَ عَلِیٍّ علیه السلام ـ فَلَقَد آثَرَ وأبلی وفَدی أخاهُ بِنَفسِهِ حَتّی قُطِعَت یَداهُ ، فَأَبدَلَهُ اللّهُ بِهِما جَناحَینِ یَطیرُ بِهِما مَعَ المَلائِکَة فِی الجَنَّةِ کَما جَعَلَ لِجَعفَرِ بنِ أبی طالِبٍ . ⁽³⁾۲۷۲۵.کشف الیقین :ینابیع المودّةـ فی ذِکرِ وَقائِعِ عاشوراءَ ـ :لَمَّا اشتَدَّ العَطَشُ ، قالَ الإِمامُ علیه السلام لِأَخیهِ العَبّاسِ : اِجمَع أهلَ بَیتِکَ وَاحفِروا بِئرا .

فَفعَلوا ذلِکَ فَوَجَدوا فیها صَخرَةً ، ثُمَّ حَفَروا اُخری فَوَجَدوها کَذلِکَ .

ثُمَّ قالَ لَهُ : اِمضِ إلَی الفُراتِ وآتِنَا ⁽⁴⁾الماءَ .

فَقالَ : سَمعا وطاعَةً . فَضَمَّ إلَیهِ الرِّجالَ ، فَمَنَعَهُم جَیشُ عُمَرَ بنِ سَعدٍ ، فَحَمَلَ عَلَیهِمُ العَبّاسُ فَقَتَلَ رِجالاً مِنَ الأَعداءِ حَتّی کَشَفَهُم عَنِ المَشرَعَةِ ، ودَفَعَهُم عَنها ونَزَلَ فَمَلَأَ القِربَةَ ، وأخَذَ غُرفَةً مِنَ الماءِ لِیَشرَبَ ، فَذَکَرَ عَطَشَ الحُسَینِ وأهلِ بَیتِهِ فَنَفَضَ الماءَ مِن یَدِهِ ، وقالَ : وَاللّهِ لا أذوقُ الماءَ وأطفالُهُ عِطاشٌ وَالحُسَینُ ، وأنشَأَ یَقولُ :

یا نَفسُ مِن بَعدِ الحُسَینِ هونیفَبَعدَهُ لا کُنتِ أن تَکونی هذَا الحُسَینُ شارِبُ المَنونِوتَشرَبینَ بارِدَ المَعینِ وَاللّهِ ما هذا فِعالُ دینیولا فِعالُ صادِقِ الیَقینِ ۵ .