مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی : موسوعه معارف الکتاب و السنه . فارسی

عنوان و نام پدیدآور : دانشنامه قرآن و حدیث فارسی - عربی/ محمدی ری شهری با همکاری جمعی از پژوهشگران ؛ ترجمه حمیدرضا شیخی.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳ -

مشخصات ظاهری : ج.

فروست : پژوهشکده علوم و معارف حدیث؛ ۹۹ .

شابک : ۱۵۰۰۰۰۰ ریال: دوره : 978-964-493-494-0 ؛ ج. ۴ : 978-964-493-587-9 ؛ ج. ۵: 978-964-493-588-6 ؛ ج. ۷: 978-964-493-590-9 ؛ ج. ۸: 978-964-493-591-6 ؛ ج. ۹: 978-964-493-592-3 ؛ ج. ۱۰ : 978-964-493-593-0 ؛ ج. ۱۲: 978-964-493-595-4 ؛ ج. ۱۳: 978-964-493-596-1 ؛ ج. ۱۴: 978-964-493-597-8 ؛ ج. ۱۵ : 978-964-493-598-5 ؛ ج. ۱۶: 978-964-493-599-2

یادداشت : فهرستنویسی بر اساس جلد چهارم .

یادداشت : این کتاب با حمایت و مشارکت معاونت امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی چاپ شده است .

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۴

شناسه افزوده : شیخی، حمیدرضا، ۱۳۳۷ -، مترجم

شناسه افزوده : ایران. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. معاونت امور فرهنگی

رده بندی کنگره : BP۱۳۶/۹/م۳۴د۲ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۲۷۴۷۸۷۷

اشاره

۶ . برادری

اشاره

۶ . برادریدرآمدفصل یکم : تشریع برادریِ دینیفصل دوم : تأکید بر برادریِ دینیفصل سوم : برکات برادریِ دینیفصل چهارم : حقوق برادریفصل پنجم : نقش برادری دینی در تأسیس حکومت اسلامیفصل ششم : صفات برترینْ برادران دینی

.

. .

درآمد

اُخوّت ، در لغت

درآمداُخوّت ، در لغتکلمه «أخ (برادر)» در لغت به دارندگان انواع پیوندهای نَسَبی و غیر نَسَبی اطلاق می گردد و هر کس با کسی یا چیزی ارتباط نزدیک داشته باشد ، برادرِ آن شمرده می شود . بنا بر این ، میان «أخ» و پیوندهای نسبی ، اصطلاحا عموم و خصوص مطلق برقرار است. در القاموس آمده است: ی الأَخُ وَ الأخُّ مُشَدَّدَةً ، وَ الأَخُوُّ وَ الأَخا ، وَ الأَخوُ ، کَدَلْوٍ ، مِنَ النَّسَبِ وَ الصَّدیقُ وَ الصّاحِبُ . ⁽¹⁾أخ و أخّ (با تشدید) و أخُوّ و أخاء و أخْو (بر وزن دَلْو) ، پیوند نَسَبی و نیز دوست و همدم است . و در تاج العروس آمده: الأَخُ ... مِنَ النَّسَبِ مَعروفٌ وَ هُوَ مَنْ وَلَّدَهُ أبوکَ وَ أُمُّکَ أو أحَدُهُما ، وَ یُطلَقُ أیضا عَلَی الأَخِ مِنَ الرِّضاعِ ... وَ قَد یَکونُ الأَخُ : الصَّدیقَ وَ الصّاحِبَ . ⁽²⁾

.

اُخوّت ، در قرآن و حدیث

معانی و کاربُردهای «أخ» در قرآن

اَخ ، خویشاوندی معروف است و او کسی است که پدر و مادرت و یا یکی از آن دو ، او را به دنیا آورده باشند . به برادر رضاعی نیز گفته می شود . گاهی به معنای دوست و همراه می آید . و در مفردات آمده: الأَصلُ أخوٌ وَ هُوَ المُشارِکُ آخَرَ فی الوِلادَةِ مِنَ الطَّرَفَینِ ، أو مِن أحَدِهِما أو مِنَ الرِّضاعِ . وَ یُستَعارُ فی کُلِّ مُشارِکٍ لِغَیرِهِ فِی القَبیلَةِ أو فِی الدّینِ ، أو فی صَنعَةٍ ، أو فی مُعامَلَةٍ ، أو فی مَوَدَّةٍ ، وَ فی غَیرِ ذلِکَ مِنَ المُناسَباتِ . ⁽¹⁾اصل در «أَخ» ، «أَخوْ» است و او کسی است که با دیگری در تولّد از یک پدر و مادر و یا یکی از آن دو یا در شیر خوردن ، شریک باشد . این تعبیر در مورد هر گونه شریک در قبیله ، دین ، حرفه ، معامله ، دوستی و جز اینها ، به استعاره به کار می رود .

اُخوّت ، در قرآن و حدیثبررسی موارد کاربرد کلمه «أخ» و «اُخت» در قرآن و حدیث ، نشان می دهد که این واژه ، در همان معانی لغوی آن (یعنی انواع پیوندهای نسبی و غیر نسبی) استعمال شده است. در مجموع ، در قرآن ۸۲ بار کلمه «أخ» و مشتقّات آن ، و چهارده بار «اُخت» و مشتقّات آن ، استعمال شده است.

معانی و کاربُردهای «أخ» در قرآنکلمه «أخ» و «اُخت» در قرآن کریم ، در این معانی به کار رفته است: ۱ . پیوند نَسَبی ، مانند: «رَبِّ إِنِّی لَا أَمْلِکُ إِلَّا نَفْسِی وَأَخِی ؛ ⁽²⁾پروردگارا! من جز مالک خود و

.

برادرم نیستم» . ۲ . پیوند رضاعی ، مانند : «وَأَخَوَاتُکُم مِّنَ الرَّضَاعَةِ؛ ⁽¹⁾و خواهران رضاعی شما» . ۳ . پیوند دینی ، مانند : «فَإِن لَّمْ تَعْلَمُواْ ءَابَآءَهُمْ فَإِخْوَانُکُمْ فِی الدِّینِ ؛ ⁽²⁾اگر پدرانشان را نمی شناسید ، پس برادران دینی شمایند» . ۴ . پیوند مودّت و دوستی ، مانند : «وَ نَزَعْنَا مَا فِی صُدُورِهِم مِّنْ غِلٍّ إِخْوَانًا عَلَی سُرُرٍ مُّتَقَابِلِینَ ؛ ⁽³⁾آنچه کینه در سینه هایشان بود ، بیرون آوردیم و برادرانه رو به روی هم بر تخت هایی نشسته اند» . ۵ . پیوند قبیله ای ، مانند: «وَ إِلَی عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا ؛ ⁽⁴⁾و به سوی عاد ، برادرشان هود را [فرستادیم]» . ۶ . پیوند مصاحبت ، مانند: «إِنَّ هَذَآ أَخِی لَهُ تِسْعٌ وَ تِسْعُونَ نَعْجَةً ؛ ⁽⁵⁾این برادرم ، نود و نه میش دارد» . ۷ . پیوند مشابهت ، مانند: «وَ مَا نُرِیهِم مِّنْ ءَایَةٍ إِلَّا هِیَ أَکْبَرُ مِنْ أُخْتِهَا ؛ ⁽⁶⁾هیچ آیه ای را به آنها نشان ندادیم ، جز این که از همتایش بزرگ تر بود» یا «کُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَّعَنَتْ أُخْتَهَا ؛ ⁽⁷⁾هر بار که

.

برادری در اسلام

یک . تشریع قانون برادری در اسلام

گروهی وارد [جهنّم] شود ، همکیشان خود را لعن می کنند» . ۸ . پیوند متابعت ، مانند: «إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کَانُواْ إِخْوَانَ الشَّیَاطِینِ ؛ ⁽¹⁾ریخت و پاش کنندگان ، برادران شیاطین اند» . ۹ . پیوند هماهنگی ، مانند: «أَلَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نَافَقُواْ یَقُولُونَ لِاءِخْوَانِهِمُ الَّذِینَ کَفَرُواْ مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ ؛ ⁽²⁾آیا به منافقان ننگریستی که به همتایانشان از کافران اهل کتاب می گفتند : ...؟» . گفتنی است از معانیِ «برادری» ، آنچه در این بخش مورد نظر است ، عبارت است از «پیوند دینی» ؛ امّا سایر معانی به خواست خدا ، در بخش های دیگر ⁽³⁾خواهند آمد.

برادری در اسلامیک . تشریع قانون برادری در اسلامتشریع (وضعِ) قانون برادری ، یکی از برجسته ترین اقداماتِ فرهنگی ، سیاسی ، اجتماعی ، اقتصادی و نظامی پیامبر اسلام است و به روشنی ، حاکی از ارتباط وی با مبدأ وحی ، و نهایتِ درایت ، حکمت و مدیریتِ ایشان در هدایت و رهبریِ امّت اسلامی است. قرآن کریم ، با جمله «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ ؛ ⁽⁴⁾در حقیقت ، مؤمنان ، برادران

.

دو . ایجاد قوی ترین پیوندهای اجتماعی

[یکدیگر] اند» ، قانونی را تشریع کرده که بر اساس آن ، نسبت و پیوندی میان یکایک مسلمانان ، ایجاد می شود که پیش از آن ، وجود نداشت. این پیوند ، «برادریِ دینی» نامیده می شود . نکته قابل تأمّل ، این که : از نظر اسلام ، تنها این نوع پیوندِ برادری است که آثار شرعی و حقوقی دارد ، بدین معنا که پیوند برادریِ دینی ، اگر با پیوند نسبی همراه شود ، در ازدواج و ارث ، آثار شرعی و حقوقی دارد ، و اگر با پیوند رضاعی توأم گردد ، در ازدواج ، آثاری بر آن مترتّب می گردد ، و اگر با هیچ یک از پیوندهای نسبی و رضاعی همراه نباشد ، آثار شرعی و حقوقی خاصّی دارد که در فصل سوم و چهارم این بخش ، بدانها اشاره می شود . امّا پیوند نسبی و رضاعی بدون پیوند دینی ، از نظر اسلام ، اثری بر آنها مترتّب نیست ، مانند دو نفر که به طور نامشروع ، در پدر یا مادر و یا هر دو، شریک اند . اسلام ، همان طور که میان فرزند متولّد از زنا با پدرش، نسبتی قائل نیست ، تولّد دو نفر از یک پدر و مادر ، یا شیر خوردن آنان را از یک مادر ، بدون پیوند دینی ، معتبر و منشأ آثار شرعی و حقوقی نمی داند.

دو . ایجاد قوی ترین پیوندهای اجتماعیاسلام ، با تشریع قانون برادریِ دینی ، از یک سو با تعصّب های ناروای نژادی ، قبیله ای و حزبی به مبارزه برخاست و از سوی دیگر ، قوی ترین و کارآمدترین پیوندهای اجتماعی و سیاسی را در امّت اسلامی به وجود آورد. ادبیاتی که احادیث اسلامی برای تبیین پیوند دینی به کار گرفته اند ، فوق العاده تأمّل برانگیز و جالب توجّه است . احادیث اسلامی ، نه تنها همه مسلمانان را برادر یکدیگر می دانند ، بلکه تأکید می کنند که آنان ، برادر یکدیگر از یک پدر و مادر

.

سه . اسلام ، دینِ دوستی و برادری

هستند ⁽¹⁾و این برادری ، ریشه در طینت و فطرت و نورانیت جان آنان دارد . ⁽²⁾

سه . اسلام ، دینِ دوستی و برادریاسلام ، دینِ دوستی و برادری است . ⁽³⁾از این رو ، برای هر چه نزدیک تر شدنِ مسلمانان به یکدیگر ، این آیین ، تنها به تشریع قانون برادریِ دینی و تأکید بر آثار و برکات فردی و اجتماعی ⁽⁴⁾و دنیوی و اخروی آن ⁽⁵⁾، بسنده نکرده ، بلکه محبّت مسلمانان را نسبت به یکدیگر ، به عنوان یک فریضه دینی ، واجب کرده است ، چنان که از پیامبر اسلام ، روایت شده است: الحُبُّ فِی اللّهِ فَریضَةٌ . ⁽⁶⁾دوستی در راه خدا ، یک فریضه است. و از این بالاتر ، می فرماید: أوثَقُ عُرَی الإِیمانِ الحُبُّ فی اللّهِ وَ البُغضُ فی اللّهِ . ⁽⁷⁾محکم ترین رشته ایمان ، دوستی و دشمنی در راه خداست . و از این بالاتر ، می فرماید: هَلِ الدّینُ إلَا الحُبُّ وَ البُغضُ؟! ⁽⁸⁾آیا دین ، جز دوستی ورزیدن و دشمنی کردن است؟!

.

چهار . حکمت قانونِ برادریِ دینی

دوستی و برادری مسلمانان با یکدیگر ، تا آن جا مورد تأکید اسلام است که از پیامبر خدا روایت شده است: مَن أحَبَّ رَجُلاً فی اللّهِ لِعَدلٍ ظَهَرَ مِنهُ ـ وَ هُوَ فی عِلمِ اللّهِ مِن أهلِ النّارِ ـ آجَرَهُ اللّهُ عَلی حُبِّهِ إیّاهُ کَما لَو أحَبَّ رَجُلاً مِن أهل الجَنَّةِ! ⁽¹⁾هر کس مردی را به خاطر عدالتی که از او سر زده ، در راه خدا دوست بدارد ، در حالی که آن مرد در حقیقت ، اهل جهنّم است ، خداوند به وی ، به خاطر دوست داشتن آن مرد ، پاداش می دهد ، به همان سان که مردی از اهل بهشت را دوست می دارد .

چهار . حکمت قانونِ برادریِ دینیحکمتِ تشریع قانون برادری دینی در اسلام و تأکید بر وجوب محبّت مسلمانان نسبت به یکدیگر ، در واقع ، ساختنِ جامعه ای است که پیوند دوستی و برادری در آن ، به حدّی قوی و استوار باشد که مردم ، احساس کنند همگی اعضای یک پیکرند تا اگر عضوی احساس رنج و درد کرد ، سایر اعضا احساس مسئولیت و همدردی نمایند و در خدمت درمان آن باشند ، چنان که از پیامبر خدا روایت شده است : یَنبَغی لِلمُؤمِنینَ أن یَکونوا فیما بَینَهُم کَمَنزِلَةِ رَجُلٍ واحِدٍ ، إذَا اشتَکی عُضوٌ مِن جَسَدِهِ تَداعی سائِرُ جَسَدِهِ . ⁽²⁾شایسته است که مؤمنان ، در میان خود ، همانند یک تن باشند ، به گونه ای که هر گاه عضوی از آن تن به درد آمد ، سایر اعضا ، همدردی کنند . ساختن جامعه ای با این ویژگی ، در گفتار، آسان است ؛ امّا تحقّق عملی آن ، فوق العاده دشوار است . رسیدن به این فلسفه و هدف ، تنها یک راه دارد و آن ، اخلاص در دوستی ، و برادری برای خداست .

.

پنج . نقش برادریِ دینی در تأسیس حکومت اسلامی

رازِ تأکید احادیث اسلامی بر «اُخوّت فی اللّه (برادری در راه خدا)» و «محبّت فی اللّه (دوستی در راه خدا)» این است که هدف از تشریع قانون برادری ـ که همان وحدت کلمه و یک پارچگی امّت اسلامی است ـ جز از این راه ، قابل تحقّق نیست .

پنج . نقش برادریِ دینی در تأسیس حکومت اسلامیبر پایه متون دینی ای که در این بخش خواهد آمد ، پیامبر صلی الله علیه و آله برای منسجم نمودن هواداران خود ، دو بار از طرح پیوند برادری بهره گرفت : یک بار قبل از هجرت در مکّه و بار دوم ، پس از هجرت در مدینه . این اقدام سیاسی ـ الهی ، بخصوص پس از هجرتِ مسلمانان به مدینه ، در تأسیس نخستین حکومت اسلامی ، نقشی بنیادین داشت ؛ زیرا جامعه اسلامی ، از یک سو با خطر مشرکان قریش و عموم بت پرستان و همچنین خطر یهود مدینه ـ که در داخل و خارج شهر ، زندگی می کردند و ثروت و امکانات فراوانی داشتند ـ مواجه بود و از سوی دیگر ، نیروهای تازه مسلمان ، دچار از هم گسیختگی بودند؛ چرا که دو طایفه اوس و خزرج ، با هم دشمنی و کینه دیرینه داشتند و میان مهاجران و انصار نیز از نظر فکری و فرهنگی ، اختلاف وجود داشت . در این جا بود که آیه اخوّت: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ ؛ ⁽¹⁾در حقیقت ، مؤمنان ، برادران [یکدیگر] اند» نازل شد و پیامبر اسلام ، با الهام الهی ، همچون سیاستمداری پخته و کار آزموده ، با به کارگیری مجدّد طرح برادریِ دینی ، میان مسلمانان و بویژه مهاجران و انصار ، وحدت سیاسی و معنوی ایجاد کرد و بدین سان بر معضل اختلافات داخلی فائق آمد و با انسجام پیروان خود در برابر دشمنان اسلام، حکومت اسلامی را بنیان نهاد. اجرای این طرح ، بدین گونه بود که روزی در یک انجمن عمومی ، ایشان رو به

.

شش . تجدید حیات برادریِ دینی در آخِرْ زمان

هواداران خود کرد و فرمود: «دو تا دو تا با یکدیگر برادر شوید» . ⁽¹⁾در تواریخ اسلامی ، مشخّصات کسانی که با هم برادر شده اند ، ضبط شده که زیباترین انتخاب ، انتخاب شخص پیامبر صلی الله علیه و آله بود که امام علی علیه السلام را به برادری خود ، انتخاب کرد و در این باره فرمود : أنتَ أخی فِی الدُّنیا وَ الآخِرَةِ ؛ ⁽²⁾تو ، برادر من در دنیا و آخرتی . بر اساس متون تاریخی و حدیثی ، یکی از آثار برادریِ دینی ، در آغاز ، ارث بردن از یکدیگر بود که پس از قوّت یافتن اسلام ، این حکم ، نسخ گردید . ⁽³⁾

شش . تجدید حیات برادریِ دینی در آخِرْ زماندر باب ششم از فصل پنجم این بخش ، احادیثی آمده که در آنها پیامبر اسلام ، از مردمی یاد می کند که در آخر زمان به یاری اسلام خواهند شتافت ، و پیامبر خدا ، آنان را به دلیل قوّت ایمان و سرسختی در مسئولیت پذیری ، برادر خود می نامد. تأمّل در این احادیث و ملاحظه آنها در کنار احادیثی که در ذیل آیاتی آمده که از یاوران اسلام در آینده تاریخ پیشگویی کرده اند ، مانند: «فَسَوْفَ یَأْتِی اللَّهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَیُحِبُّونَهُ ؛ ⁽⁴⁾به زودی، خدا گروهی [دیگر] را می آورد که آنان را دوست دارد و آنان نیز او را دوست دارند» و «وَ إِن تَتَوَلَّوْاْ یَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَیْرَکُمْ ؛ ⁽⁵⁾و اگر روی برتابید، [خدا] جای شما را به مردمی غیر از شما خواهد داد» ، پژوهشگر را به این نتیجه و جمع بندی می رساند که طرح برادریِ دینی که در سپیده دم اسلام ، یکی از مقدّمات اصلی پیروزی مسلمانان و

.

هفت . مبنای «عقد اخوّت» چیست؟

اشاره

تأسیس حکومت اسلامی به رهبری پیامبر صلی الله علیه و آله بود ، در آخر زمان با قوّت بیشتری تجدید خواهد شد و به خواست خداوند متعال ، زمینه را برای تشکیل حکومت جهانی اسلام به رهبری مهدی آل محمّد ـ عجّل اللّه تعالی فرجه ـ و تحقّق وعده الهیِ «لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ ؛ ⁽¹⁾تا آن را بر هر چه دین است، پیروز کند» ، فراهم خواهد ساخت. ⁽²⁾

هفت . مبنای «عقد اخوّت» چیست؟در پایان ، یکی از مسائلی که شایسته است در این جا مورد بررسی قرار گیرد ، این است که عقد اخوّت که در جامعه ما اخیرا بین پاره ای از متدیّنان رواج یافته ، آیا ریشه ای در احادیث اسلامی دارد یا خیر؟ محدّث نوری رحمه الله در کتاب مستدرک الوسائل ، در بیان اعمال عید غدیر ، از صاحب کتاب ریاض العلماء ، در ذکر صورت اجازه یکی از علما چنین نقل کرده است : و عقد بینی و بینه الإخاء فی ذلک الیوم المبارک ، الّذی وقع فیه النصّ من سیّد الأنام صلی الله علیه و آله علی الخصوص بالإخاء فی ذلک المقام . میان من و او در این روز فرخنده ، پیمان برادری بسته شد ، آن گونه که از آقای مردمان صلی الله علیه و آله نصّ ویژه ای دایر بر پیمان برادری در این مقام ، رسیده است. سپس صاحب مستدرک می گوید: قلت: لم نعثر علی النصّ الذی أشار إلیه ، و لا علی کیفیّة هذا العقد فی مؤلّف إلّا فی کتاب زاد الفردوس لبعض المتأخّرین ، قال فی ضمن أعمال هذا الیوم المبارک: وینبغی عقد الأُخوّة فی هذا الیوم مع الإخوان ، بأن یضع یده الیمنی علی یمنی

.

أخیه المؤمن ، و یقول: «واخیتک فی اللّه ، و صافیتک فی اللّه ، و صافحتک فی اللّه ، و عاهدت اللّه و ملائکته و کتبه و رسله و أنبیاءه والأئمّة المعصومین علیهم السلام ، علی أنّی إن کنت من أهل الجنّة و الشفاعة ، و اُذن لی بأن أدخل الجنّة ، لا أدخلها إلّا و أنت معی» ، فیقول الأخ المؤمن: «قبلت» ، فیقول: أسقطت عنک جمیع حقوق الأُخوّة ، ما خلا الشفاعة و الدعاء و الزیارة . ⁽¹⁾من ، حدیثی را که او به آن اشاره کرده و نیز چگونگی پیمان برادری را ، جز در زاد الفردوس که از مؤلّفات یکی از متأخّران است ، نیافتم . وی در ضمن اعمال این روز فرخنده ، گفته است : شایسته است که در این روز ، با برادران ، عقد اخوّت بسته شود ، بدین گونه که دست راست را بر دستِ راست برادر مؤمنش بگذارد و بگوید : «با تو در راه خدا ، پیمان برادری می بندم و با تو در راه خدا ، یک رو (خالص) شدم و در راه خدا ، با تو مصافحه کردم و با خداوند و فرشتگانش و کتاب هایش و پیامبرانش و فرستادگانش و امامان معصوم علیهم السلام ، عهد بستم بر این که اگر از اهل بهشت و شفاعت شدم و اجازه یافتم که وارد بهشت شوم ، داخل آن نشوم ، مگر این که تو همراهم باشی» و آن یکی پاسخ دهد : «پذیرفتم» . سپس ادامه دهد : «همه حقوق برادری را از تو ساقط کردم ، جز شفاعت ، زیارت و دعا را» . محدّث قمی رحمه الله ضمن نقل صیغه اخوّت از منبع یاد شده ، می افزاید : و محدّث فیض نیز در خلاصة الأذکار ، صیغه اخوّت را قریب به همین نحو ، ذکر نموده است . و آن گاه آورده :

.

الف - برادری اسلامی ، نیازی به اجرای صیغه عقد ندارد

ب - صیغه عقد اخوّت ، از اهل بیت علیهم السلام نرسیده است

پس قبول نماید طرف مقابل از برای خود یا موکّل خود به لفظی که دلالت بر قبول نماید . پس ساقط کنند از همدیگر ، جمیع حقوق اخوّت را ، ماسِوای دعا و زیارت . ⁽¹⁾در این باره ، چند نکته ، قابل تأمّل و بررسی است:

الف ـ برادریِ اسلامی ، نیازی به اجرای صیغه عقد نداردپیوند برادری (اخوّت) در امّت اسلامی ، مورد تأکید قرآن و احادیث اسلامی است و همان طور که اشاره کردیم ، آثار شرعی و حقوق اجتماعی ویژه ای دارد که ترتّب آن ، نیازی به اجرای صیغه عقد اخوّت ندارد ، در عین حال که قابل اسقاط هم نیست.

ب ـ صیغه عقد اخوّت ، از اهل بیت علیهم السلام نرسیده استدر هیچ حدیثی به اجرای صیغه عقد اخوّت ، توصیه نشده و آنچه محدّث نوری نقل کرده ، به تصریح خود وی ، روایت شده از اهل بیت علیهم السلام نیست. در جریان ایجاد برادری میان مسلمانان در سال اوّل هجرت نیز چیزی به عنوان صیغه عقد اخوّت وجود نداشته است . ظاهرا این صیغه ، ساخته کسی است که از باب خیرخواهی ، برای تقویت دوستی و برادری میان مسلمانان ، آن را انشا کرده است. همچنین متنی که صاحب ریاض العلماء ، بدان اشاره کرده ، چنان که محدّث نوری آورده ، یافته نشده ، و اگر چنین متنی وجود داشت ، بی تردید ، لااقل در شرایط کنونی از طریق جستجوی رایانه ای دستیابی به آن ، ممکن بود . شاید مقصود وی از متن مورد اشاره ، همان حدیثی است که دلالت دارد پیامبر خدا در روز عید غدیر ، امام علی علیه السلام را به برادری برگزید .

.

ج - صیغه عقد اخوّت ، ایراد محتوایی دارد

د - مکروه بودن اجبار خود بر چیزی

ج ـ صیغه عقد اخوّت ، ایراد محتوایی داردآنچه به عنوان صیغه عقد اخوّت مطرح شده ، از نظر محتوا نیز بی اشکال نیست ؛ زیرا : اوّلاً همان طور که اشاره کردیم ، حقوق برادریِ دینی که در احادیث اسلامی مورد تأکید قرار گرفته ، قابل اسقاط نیست . ثانیا با عنایت به این که آینده انسان ، قابل پیش بینی نیست ، تعهّد شرعی به این که شخص متعهّد ، بدون همراهی او به بهشت نرود ، در صورتی که همراه ، مستحقّ شفاعت نباشد ، صحیح نیست.

د ـ مکروه بودن اجبار خود بر چیزیآخرین نکته ، این است که از منظر احادیث اهل بیت علیهم السلام ، ایجاد تعهّدات وجوبی برای خود ، نه تنها ممدوح نیست ، بلکه مذموم است. ⁽¹⁾بنا بر این ، حاصل بررسی های انجام شده نشان می دهد که ایجاد تعهّد شرعی با صیغه عقد اخوّت مورد اشاره ، اگر مذموم نباشد ، بی تردید ، اقدامی در خور ستایش نخواهد بود.

.

الفصل الأوّل : تشریع الإخاء الدینی۱ / ۱المُؤمِنُ أخُو المُؤمِنِالکتاب« إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُواْ بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ » . ⁽¹⁾

«وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُواْ وَاذْکُرُواْ نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُم بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا » . ⁽²⁾

« فَإِن تَابُواْ وَأَقَامُواْ الصَّلَاةَ وَ ءَاتَوُاْ الزَّکَاةَ فَإِخْوَانُکُمْ فِی الدِّینِ وَنُفَصِّلُ الْایَاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ » . ⁽³⁾

« ادْعُوهُمْ لِابَائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِندَ اللَّهِ فَإِن لَّمْ تَعْلَمُواْ ءَابَاءَهُمْ فَإِخْوَانُکُمْ فِی الدِّینِ » . ⁽⁴⁾

.

فصل یکم : تشریع برادریِ دینی

۱ / ۱ مؤمن ، برادر مؤمن است

فصل یکم : تشریع برادریِ دینی۱ / ۱مؤمن ، برادر مؤمن استقرآن«در حقیقت ، مؤمنان ، برادران [یکدیگر] اند . پس میان برادرانتان را سازش دهید» .

«و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید ، و نعمت خدا را بر خود یاد کنید ، آن گاه که دشمنان [یکدیگر] بودید ، پس میان دل های شما اُلفت انداخت . پس به نعمت [و لطف] او برادر شدید» .

«پس اگر توبه کردند و نماز برپا داشتند و زکات دادند ، در این صورت ، برادران دینی شما هستند ، و ما آیات [خود] را برای گروهی که می دانند ، به تفصیل بیان می کنیم» .

«آنان را به [نام] پدرانشان بخوانید که این ، نزد خدا عادلانه تر است ، و [حتّی ]اگر پدرانشان را نمی شناسید ، برادران دینی شمایند» .

.

الحدیثوقال علیه السلام وقد سُئل عن الإِیمان:رسول اللّه صلی الله علیه و آله :المُؤمِنُ أخُو المُؤمِنِ ، عَینُهُ ودَلیلُهُ . ⁽¹⁾عنه صلی الله علیه و آله :المُؤمِنُ أخُو المُؤمِنِ . ⁽²⁾عنه صلی الله علیه و آله :المُسلِمُ أخُو المُسلِمِ . ⁽³⁾عنه صلی الله علیه و آله :المُسلِمونَ إخوَةٌ ، لا فَضلَ لِأَحَدٍ عَلی أحَدٍ إلّا بِالتَّقوی . ⁽⁴⁾سنن أبی داود عن سوید بن حنظلة :خَرَجنا نُریدُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله ومَعَنا وائِلُ بنُ حُجرٍ ، فَأَخَذَهُ عَدُوٌّ لَهُ ، فَتَحَرَّجَ القَومُ أن یَحلِفوا ، وحَلَفتُ أنَّهُ أخی ، فَخَلّی سَبیلَهُ . فَأَتَینا رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَأَخبَرتُهُ أنَّ القَومَ تَحَرَّجوا أن یَحلِفوا وحَلَفتُ أنَّهُ أخی ، قالَ : صَدَقتَ ، المُسلِمُ أخُو المُسلِمِ . ⁽⁵⁾الإمام علیّ علیه السلام :رُبَّ أخٍ لَم تَلِدهُ أُمُّکَ . ⁽⁶⁾.

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مؤمن ، برادر مؤمن و چشم و راه نمای اوست .پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مؤمن ، برادر مؤمن است.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مسلمان ، برادر مسلمان است.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مسلمانان ، با هم برادرند . هیچ یک را بر دیگری برتری نیست ، جز به تقوا .سنن أبی داوودـ به نقل از سُوَید بن حنظله ـ :ما به قصد دیدن پیامبر خدا بیرون رفتیم و وائل بن حُجر نیز با ما بود . یکی از دشمنانش او را گرفت و افراد ، مجبور شدند سوگند بخورند ، و من نیز سوگند خوردم که او ، برادر من است . آن مرد ، دست از وائل برداشت .

چون خدمت پیامبر خدا رسیدیم ، به ایشان گفتم که افراد ، ناچار شدند سوگند یاد کنند و من نیز سوگند خوردم که او برادر من است .

فرمود : «راست گفته ای. مسلمان ، برادر مسلمان است» .امام علی علیه السلام :بسا برادری که از مادر تو زاییده نشده است! .

۱ / ۲المُؤمِنُ أخُو المُؤمِنِ لِأَبیهِ وأُمّهِالإمام علیّ علیه السلام :صَدیقُکَ أخوکَ لِأَبیکَ وأُمِّکَ ، ولَیسَ کُلُّ أخٍ لَکَ مِن أبیکَ وأُمِّکَ صَدیقَکَ . ⁽¹⁾وقال علیه السلام :الإمام الباقر علیه السلام :المُؤمِنُ أخُو المُؤمِنِ لِأَبیهِ وأُمِّهِ ؛ لِأَنَّ اللّهَ عز و جل خَلَقَ المُؤمِنینَ مِن طینَةِ الجِنانِ ، وأجری فی صُوَرِهِم من ریحِ الجَنَّةِ ؛ فَلِذلِکَ هُم إخوَةٌ لِأَبٍ وأُمٍّ . ⁽²⁾الکافی عن جابر الجعفی :تَقَبَّضتُ بَینَ یَدَی أبی جَعفَرٍ علیه السلام فَقُلتُ : جُعِلتُ فِداکَ! رُبَّما حَزِنتُ مِن غَیرِ مُصیبَةٍ تُصیبُنی أو أمرٍ یَنزِلُ بی حَتّی یَعرِفَ ذلِکَ أهلی فی وَجهی ، وصَدیقی!

فَقالَ : نَعَم یا جابِرُ ، إنَّ اللّهَ عز و جل خَلَقَ المُؤمِنینَ مِن طینَةِ الجِنانِ وأجری فیهِم من ریحِ روحِهِ ⁽³⁾؛ فَلِذلِکَ المُؤمِنُ أخُو المُؤمِنِ لِأَبیهِ وأُمِّهِ ، فَإِذا أصابَ روحا مِن تلکَ الأَرواحِ فی بَلَدٍ مِنَ البُلدانِ حُزنٌ حَزِنَت هذِهِ لِأَنَّها مِنها . ⁽⁴⁾فضائل الشیعة عن معاویة الدهنی :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : ـ جُعِلتُ فِداکَ ! ـ هذَا الحَدیثُ الَّذی سَمِعتُهُ مِنکَ ما تَفسیرُهُ؟

قالَ : وما هُوَ؟

قُلتُ : إنَّ المُؤمِنَ یَنظُرُ بِنورِ اللّهِ .

فَقالَ : یا مُعاوِیَةُ ، إنَّ اللّهَ خَلَقَ المُؤمِنینَ مِن نورِهِ ، وصَبَغَهُم فی رَحمَتِهِ ، وَاتَّخَذَ میثاقَهُم لَنا فِی الوِلایَةِ عَلی مَعرِفَتِهِ یَومَ عَرَّفَهُم نَفسَهُ ، فَالمُؤمِنُ أخُو المُؤمِنِ لِأَبیهِ وأُمِّهِ ، أبوهُ النّورُ ، وأُمُّهُ الرَّحمَةُ ، إنَّما یَنظُرُ بِذلِکَ النّورِ الَّذی خُلِقَ مِنهُ . ⁽⁵⁾.

۱ / ۲ مؤمن ، برادر پدر و مادریِ مؤمن است

۱ / ۲مؤمن ، برادر پدر و مادریِ مؤمن استامام علی علیه السلام :دوست تو برادرِ پدری و مادری توست ؛ ولی هر برادری که از پدر و مادر تو آید ، دوست تو نیست.امام باقر علیه السلام :مؤمن ، برادر پدر و مادریِ مؤمن است ؛ زیرا خداوند عز و جل مؤمنان را از گِل بهشت آفرید و در صورت ها [و کالبدها]ی آنان از نسیم بهشت روان ساخت . از این رو، آنان ، برادرانی از یک پدر و مادرند .الکافیـ به نقل از جابر جعفی ـ :در خدمت امام باقر علیه السلام بودم که ناگاه ، دلم گرفت . گفتم : فدایت شوم! گاه بی آن که مصیبتی به من برسد یا مشکلی برایم پیش آید ، [خود به خود ]اندوهگین می شوم ، به طوری که افراد خانواده ام و دوستانم آن را از چهره ام می فهمند .

فرمود : «آری ، ای جابر! خداوند عز و جل مؤمنان را از گِل بهشت آفرید و از نسیم روح خود ، ⁽¹⁾در آن روان ساخت . به همین دلیل ، مؤمن ، برادر پدری و مادریِ مؤمن است . پس هر گاه در شهری از شهرها به یکی از آن روح ها اندوهی برسد ، دیگر روح ها اندوهگین می شوند ؛ چون او از آنهاست» .فضائل الشیعةـ به نقل از معاویه دُهنی ـ :به امام صادق علیه السلام گفتم : فدایت شوم! این حدیثی که از شما شنیدم ، تفسیرش چیست؟

فرمود : «کدام حدیث؟» .

گفتم : این که «مؤمن ، با نور خدا می نگرد».

فرمود : «ای معاویه! خداوند ، مؤمنان را از نور خویش آفرید و آنان را در رحمت خود ، غوطه ور ساخت و در آن روز که خود را به آنان شناسانْد ، از آنان بر ولایت ما و معرفت خودش پیمان گرفت . پس مؤمن ، برادر پدری و مادریِ مؤمن است : پدرش نور است و مادرش رحمت ، و در حقیقت ، با همان نوری که از آن آفریده شده است ، می نگرد» .

.

عدّة الداعی عن عبد المؤمن الأنصاری :دَخَلتُ عَلی أبِی الحَسَنِ موسَی بنِ جَعفَرٍ علیه السلام وعِندَهُ مُحَمَّدُ بنُ عَبدِ اللّهِ الجَعفَرِیُّ فَتَبَسَّمتُ إلَیهِ ، فَقالَ علیه السلام : أتُحِبُّهُ؟

فَقُلتُ : نَعَم ، وما أحبَبتُهُ إلّا لَکُم .

فَقالَ علیه السلام : هُوَ أخوکَ ، وَالمُؤمِنُ أخُو ⁽¹⁾المُؤمِنِ لِأَبیهِ وأُمِّهِ ، مَلعونٌ مَلعونٌ مَنِ اتَّهَمَ أخاهُ ، مَلعونٌ مَلعونٌ مَن غَشَّ أخاهُ ، مَلعونٌ مَلعونٌ مَن لَم یَنصَح أخاهُ ، مَلعونٌ مَلعونٌ مَنِ استَأثَرَ عَلی أخیهِ ، مَلعونٌ مَلعونٌ مَنِ احتَجَبَ عَن أخیهِ ، مَلعونٌ مَلعونٌ مَنِ اغتابَ أخاهُ ⁽²⁾. ⁽³⁾الإمام العسکری علیه السلامـ فی کِتابِهِ إلی أهلِ قُمَّ وآبَه ⁽⁴⁾ـ :إنَّ اللّهَ تَعالی بِجودِهِ ورَأفتِهِ قَد مَنَّ عَلی عِبادِهِ بِنَبِیِّهِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله بَشیرا ونَذیرا ، ووَفَّقَکُم لِقَبولِ دینِهِ وأکرَمَکُم بِهِدایَتِهِ . . . فَلَم تَزَل نِیَّتُنا مُستَحکَمَةٌ ، ونُفوسُنا إلی طیبِ آرائِکُم ساکِنَةٌ ، [ و ] ⁽⁵⁾القَرابَةُ الرّاسِخَةُ بَینَنا وبَینَکُم قَوِیَّةٌ ، وَصِیَّةٌ أوصی بِها أسلافُنا وأسلافُکُم ، وعَهدٌ عُهِدَ إلی شُبّانِنا ومَشایِخِکُم ، فَلَم یَزَل عَلی جُملَةٍ کامِلَةٍ مِنَ الاِعتِقادِ ، لِما جَمَعَنَا اللّهُ عَلَیهِ مِنَ الحالِ القَریبَةِ ، وَالرَّحِمِ الماسَّةِ ، یَقولُ العالِمُ ـ سَلامُ اللّهِ عَلَیهِ ـ إذ یَقولُ : المُؤمِنُ أخُو المُؤمِنِ لِأُمِّهِ وأبیهِ . ⁽⁶⁾.

عُدّة الداعیـ به نقل از عبد المؤمن انصاری ـ :بر امام کاظم علیه السلام وارد شدم . محمّد بن عبد اللّه جعفری در حضور ایشان بود . به او تبسّمی کردم . امام علیه السلام فرمود : «او را دوست می داری؟» .

گفتم : آری ، و او را جز به خاطر شما دوست نمی دارم.

فرمود : «او برادر توست . مؤمن ، برادر پدری و مادریِ مؤمن است . ملعون است، ملعون است کسی که به برادرش تهمت بزند . ملعون است ، ملعون است کسی که با برادرش دغلی کند . ملعون است ، ملعون است کسی که خیرخواه برادرش نباشد . ملعون است ، ملعون است کسی که چیزی را به انحصار خودش در آورد و آن را از برادرش دریغ نماید . ملعون است ، ملعون است کسی که خود را از دسترس برادرش دور نگه دارد . ملعون است ، ملعون است کسی که از برادرش غیبت کند» .امام عسکری علیه السلامـ در نامه اش به مردم قم و آبه ⁽¹⁾ـ :خداوند متعال ، از سرِ جود و مِهر ، با فرستادن پیامبرش محمّد صلی الله علیه و آله به عنوان نوید دهنده و هشدار دهنده ، بر بندگانش

منّت نهاد ، و به شما توفیق پذیرفتن دینش را داد ، و شما را به هدایتش مفتخر ساخت . پس ، نیّت ما در باره درستی آرای شما ، همواره استوار است و [از این بابت، ]آسوده خاطریم و قرابت میان ما و شما ، محکم است . این ، سفارشی است که گذشتگان ما و گذشتگان شما بدان توصیه کرده اند، و عهدی است که با جوانان ما و پیران شما شده است . پس پیوسته به واسطه خویشاوندیِ نزدیکی که خداوند ، ما را بر آن گِرد آورده است ، بر اعتقاد کامل هستید . عالِم (امام کاظم علیه السلام ) ـ که درود خدا بر او باد ـ می فرماید : «مؤمن ، برادر مؤمن است ، از یک مادر و پدر» . .

۱ / ۳مَثَلُ المُجتَمَعِ الدِّینِیِّ مَثَلُ الجَسَدِ الواحِدِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :تَرَی المُؤمِنینَ فی تَراحُمِهِم وتَوادِّهِم وتَعاطُفِهِم کَمَثَلِ الجَسَدِ ؛ إذَا اشتَکی عُضوا تَداعی لَهُ سائِرُ جَسَدِهِ بِالسَّهَرِ وَالحُمّی . ⁽¹⁾عنه صلی الله علیه و آله :یَنبَغی لِلمُؤمِنینَ أن یَکونوا فیما بَینَهُم کَمَنزِلَةِ رَجُلٍ واحِدٍ ، إذَا اشتَکی عُضوٌ مِن جَسَدِهِ تَداعی سائِرُ جَسَدِهِ . ⁽²⁾عنه صلی الله علیه و آله :مَثَلُ الأَخَوَینِ مَثَلُ الیَدَینِ تَغسِلُ إحداهُمَا الاُخری . ⁽³⁾الإمام الصادق علیه السلام :المُؤمِنُ أخُو المُؤمِنِ کَالجَسَدِ الواحِدِ ، إنِ اشتَکی شَیئا مِنهُ وَجَدَ ألَمَ ذلِکَ فی سائِرِ جَسَدِهِ ⁽⁴⁾، وأرواحُهُما مِن روحٍ واحِدَةٍ ، وإنَّ روحَ المُؤمِنِ لَأَشَدُّ اتِّصالاً بِروحِ اللّهِ مِن اتِّصالِ شُعاعِ الشَّمسِ بِها . ⁽⁵⁾.

۱ / ۳ جامعه دینی ، همانند پیکری واحد است

۱ / ۳جامعه دینی ، همانند پیکری واحد استپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مؤمنان را در مهربانی و دوستی و مهرورزی نسبت به یکدیگر ، همانند یک پیکر می بینی که هر گاه عضوی از آن به درد آید ، دیگر اعضای پیکر ، در بی خوابی کشیدن و تب ، با آن ، همنوایی و همدردی می کنند.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مؤمنان ، شایسته است با یکدیگر همانند یک تن باشند که هر گاه عضوی از بدن او به درد آید ، دیگر اعضای بدنش با آن ، همنوایی می کنند.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :حکایت دو برادر ، حکایت دو دست است که یکی ، دیگری را می شوید.امام صادق علیه السلام :مؤمن ، برادر مؤمن است و همانند یک پیکرند که اگر عضوی از آن به

درد آید ، سایر اعضایش نیز آن درد را در خود ، احساس می کنند . روح آن دو مؤمن ، از یک روح است و اتّصال روح مؤمن به روح خداوند ، بیشتر از اتّصال پرتو خورشید به خورشید است.

.

عنه علیه السلام :إنَّمَا المُؤمِنونَ إخوَةٌ بَنو أبٍ وأُمٍّ ، وإذا ضَرَبَ عَلی رَجُلٍ مِنهُم عِرقٌ سَهِرَ لَهُ الآخَرونَ . ⁽¹⁾الزهد لابن المبارک عن عمّار بن یاسر :قالَ [ موسی علیه السلام ] : یا رَبِّ ، أخبِرنی بِأَحَبِّ خَلقِکَ إلَیکَ .

قالَ : لِمَ ؟

قالَ : لِاُحِبَّهُ لَکَ .

قالَ : سَاُحَدِّثُکَ : رَجُلٌ فی طَرَفٍ مِنَ الأَرضِ یَعبُدُنی ویَسمَعُ بِهِ أخٌ لَهُ فی طَرَفِ الأَرضِ الاُخری لا یَعرِفُهُ ، فَإِن أصابَتهُ مُصیبَةٌ فَکَأَنَّما أصابَتهُ ، وإن شاکَتهُ شَوکَةٌ فَکَأَنَّما شاکَتهُ ، لا یُحِبُّهُ إلّا لی ، فَذلِکَ أَحَبُّ خَلقی إلَیَّ . ⁽²⁾.

امام صادق علیه السلام :مؤمنان برادرند و فرزندان یک پدر و مادرند . هر گاه در یکی از آنان رگی [از درد] بزند ، دیگران نیز برای او بی خوابی می کشند.الزهد، ابن مبارکـ به نقل از عمّار یاسر ـ :[موسی علیه السلام ] گفت : پروردگار من! مرا از محبوب ترین آفریده ات در نزد خود ، آگاه فرما.

خداوند فرمود : «چرا؟» .

گفت : تا من نیز دوستش بدارم.

خداوند فرمود : «به تو می گویم . مردی در گوشه ای از زمین ، مرا عبادت می کند ، و در گوشه دیگری از زمین ، برادری از برادرانش فقط نام او را می شنود ، ولی [از نزدیک،] او را نمی شناسد . پس اگر مصیبتی به وی برسد ، چنان است که به او رسیده است ، و اگر خاری در پای وی فرو رود ، انگار که در پای او خَلیده است ، و او ، وی را جز به خاطر من ، دوست نمی دارد . این است محبوب ترین آفریده ام در نزد من» . .

الفصل الثانی : تأکید الإخاء الدینی۲ / ۱قِیمةُ الإِخاءِ فی اللّه عزّوجلِّرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَا استَفادَ امرُؤٌ مُسلِمٌ فائِدَةً ـ بَعدَ فائِدَةِ الإِسلامِ ـ مِثلَ أخٍ یَستَفیدُهُ فِی اللّهِ عز و جل . ⁽¹⁾عنه صلی الله علیه و آلهـ لِرَجُلٍ ـ :ألا أدُلُّکَ عَلی مِلاکِ هذَا الأَمرِ الَّذی تُصیبُ بِهِ خَیرَ الدُّنیا وَ الآخِرَةِ ؟ عَلَیکَ بِمُجالَسَةِ أهلِ الذِّکرِ ، و إذا خَلَوتَ فَحَرِّک لِسانَکَ مَا استَطَعتَ بِذِکرِ اللّهِ عز و جل ، و أحبِب فِی اللّهِ ، و أبغِض فِی اللّهِ . ⁽²⁾عنه صلی الله علیه و آله :أمّا عَلامَةُ البارِّ فَعَشَرَةٌ : یُحِبُّ فِی اللّهِ ، و یُبغِضُ فِی اللّهِ ، و یُصاحِبُ فِی اللّهِ ، و یُفارِقُ فِی اللّهِ ، و یَغضَبُ فِی اللّهِ ، و یَرضی فِی اللّهِ ، و یَعمَلُ فِی اللّهِ ، و یَطلُبُ إلَیهِ ، ویَخشَعُ للّهِِ خائِفا مَخوفا طاهِرا مُخلِصا مُستَحیِیا مُراقِبا ، و یُحسِنُ فِی اللّهِ . ⁽³⁾.

فصل دوم : تأکید بر برادریِ دینی

۲ / ۱ ارزش برادری برای خدا

فصل دوم : تأکید بر برادریِ دینی۲ / ۱ارزش برادری برای خداپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ مرد مسلمانی ، بعد از فایده اسلام ، فایده ای همانند به دست آوردن برادری دینی نبرده است .پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ خطاب به مردی ـ :آیا تو را به اساس این امر (دین) که به واسطه آن به خیر دنیا و آخرت می رسی ، راه نمایی نکنم؟ بر تو باد همنشینی با اهل ذکر ، و [ این که ] هر گاه تنها شدی ، تا توانستی ، زبانت را به ذکر خداوند عز و جل بجنبان ، و به خاطر خدا ، دوست بدار ، و به خاطر خدا ، دشمن بدار.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امّا نشانه نیکوکار، ده چیز است: برای خدا دوست می دارد؛ برای خدا دشمنی می ورزد ؛ برای خدا رفاقت می کند ؛ برای خدا جدا می شود ؛ برای خدا به خشم می آید ؛ برای خدا خشنود می شود ؛ برای خدا کار می کند و خداجوست ؛ در برابر خداوند ، خاشع و ترسان و هراسان است ؛ پاک و بااخلاص و باحیا و اهل مراقبت است ؛ و برای خدا احسان می کند.

.

عنه صلی الله علیه و آله :طوبی لِلمُتَحابّینَ فِی اللّهِ . ⁽¹⁾عنه صلی الله علیه و آله :ما أحَبَّ عَبدٌ عَبدا للّهِِ عز و جل إلّا أکرَمَ رَبَّهُ عز و جل . ⁽²⁾عنه صلی الله علیه و آله :لَو أنَّ عَبدَینِ تَحابّا فِی اللّهِ عز و جل ـ واحِدٌ فِی المَشرِقِ وآخَرُ فِی المَغرِبِ ـ لَجَمَعَ اللّهُ بَینَهُما یَومَ القِیامَةِ ، یَقولُ : هذَا الَّذی کُنتَ تُحِبُّهُ فِیَّ . ⁽³⁾الإمام علیّ علیه السلام :مَن آخی فِی اللّهِ غَنِمَ . مَن آخی فِی الدُّنیا حُرِمَ . ⁽⁴⁾عنه علیه السلام :خَیرُ الإِخوانِ مَن کانَت فِی اللّهِ مَوَدَّتُهُ . ⁽⁵⁾عنه علیه السلام :وآخِ الإِخوانَ فِی اللّهِ ، و أحِبَّ الصّالِحَ لِصَلاحِهِ . ⁽⁶⁾عنه علیه السلام :بِالتَّواخی فِی اللّهِ تُثمِرُ الاُخُوَّةُ . ⁽⁷⁾عنه علیه السلام :وَقِّرُوا اللّهَ سُبحانَهُ ، وَ اجتَنِبوا مَحارِمَهُ ، و أحِبّوا أحِبّاءَهُ . ⁽⁸⁾عنه علیه السلام :المَوَدَّةُ فِی اللّهِ أقرَبُ نَسَبٍ . ⁽⁹⁾عنه علیه السلام :المَوَدَّةُ فِی اللّهِ أکمَلُ النَّسَبَینِ . ⁽¹⁰⁾.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خوشا به حال آنان که برای خدا یکدیگر را دوست می دارند!پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ بنده ای به خاطر خدای عز و جل بنده ای را دوست نداشت ، مگر آن که [ با این کار ، ] پروردگارش عز و جل را گرامی داشت.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اگر دو بنده ، یکی در مشرق و دیگری در مغرب ، به خاطر خداوند عز و جل یکدیگر را دوست بدارند ، خداوند ، در روز قیامت ، آن دو را نزد هم می آورد و می فرماید : «این ، همان کسی است که به خاطر من دوستش می داشتی» .امام علی علیه السلام :هر که به خاطر خدا برادری کرد ، سود بُرد ، و هر که برای دنیا برادری [و رفاقت] کرد ، ناکام مانْد .امام علی علیه السلام :بهترینِ برادران ، آن برادری است که دوستی اش به خاطر خدا باشد.امام علی علیه السلام :با برادران به خاطر خدا برادری کن ، و انسان نیک را به خاطر نیک بودنش دوست بدار.امام علی علیه السلام :با برادری ورزیدن به خاطر خداست که برادری به بار می نشیند.امام علی علیه السلام :خداوند سبحان را ارج نهید ، از حرام هایش دوری کنید و دوستانش را دوست بدارید.وقال علیه السلام لرجل سأَله أَن یعظه:امام علی علیه السلام :دوستی به خاطر خدا ، نزدیک ترین خویشاوندی است.امام علی علیه السلام :دوستی به خاطر خدا ، کامل ترین خویشاوندی است. .

عنه علیه السلام :المَوَدَّةُ فِی اللّهِ آکَدُ مِن وَشیجِ الرَّحِمِ . ⁽¹⁾ومن کلام له علیه السلام لکُمَیْل بن زیاد النخعی:عنه علیه السلام :جِماعُ الخَیرِ فِی المُوالاةِ فِی اللّهِ وَ المُعاداةِ فِی اللّهِ ، وَ المَحَبَّةِ فِی اللّهِ وَ البُغضِ فِی اللّهِ . ⁽²⁾عنه علیه السلام :طوبی لِمَن أخلَصَ للّهِِ عِلمَهُ و عَمَلَهُ ، و حُبَّهُ و بُغضَهُ ، و أخذَهُ وتَرکَهُ ، و کَلامَهُ و صَمتَهُ . ⁽³⁾تحف العقول :قالَ [ الباقِرُ علیه السلام ] : مَنِ استَفادَ أخا فِی اللّهِ ـ عَلی إیمانٍ بِاللّهِ ، و وَفاءٍ بِإِخائِهِ ؛ طَلَبا لِمَرضاةِ اللّهِ ـ فَقَد استَفادَ شُعاعا مِن نورِ اللّهِ ، و أمانا مِن عَذابِ اللّهِ ، و حُجَّةً یُفلِجُ ⁽⁴⁾بِها یَومَ القِیامَةِ ، و عِزّا باقِیا ، و ذِکرا نامِیا ؛ لِأَنَّ المُؤمِنَ مِنَ اللّهِ عز و جللا مَوصولٌ و لا مَفصولٌ .

قیلَ لَهُ علیه السلام : ما مَعنی لا مَفصولٌ و لا مَوصولٌ ؟ قالَ : لا مَوصولٌ بِهِ أنَّهُ هُوَ ، ولا مَفصولٌ مِنهُ أنَّهُ مِن غَیرِهِ . ⁽⁵⁾الإمام الصادق علیه السلام :قَد یَکونُ حُبٌّ فِی اللّهِ و رَسولِهِ ، و حُبٌّ فِی الدُّنیا ؛ فَما کانَ فِی اللّهِ ورَسولِهِ فَثَوابُهُ عَلَی اللّهِ ، و ما کانَ فِی الدُّنیا فَلَیسَ بِشَیءٍ . ⁽⁶⁾عنه علیه السلامـ لِأَصحابِهِ ـ :اِتَّقُوا اللّهَ ، و کونوا إخوَةً بَرَرَةً ، مُتَحابّینَ فِی اللّهِ مُتَواصِلینَ مُتَراحِمینَ ، تَزاوَروا و تَلاقَوا و تَذاکَروا أمرَنا و أحیوهُ . ⁽⁷⁾.

امام علی علیه السلام :دوستی به خاطر خدا ، محکم تر از پیوند خویشاوندی است.امام علی علیه السلام :دوستی به خاطر خدا ، دشمنی به خاطر خدا ، و مهرورزی و کین ورزی به خاطر خدا ، کانون خوبی هاست.امام علی علیه السلام :خوشا به حال کسی که علم و عملش را ، و دوستی و نفرتش را ، و گرفتن و وا نهادنش را ، و سخن گفتن و سکوتش را برای خداوند ، خالص گرداند!تحف العقول :[امام باقر علیه السلام ] فرمود : «هر که برای خدا بر پایه ایمان به خدا و وفاداری به برادری اش و به قصد جلب خشنودی خدا، برادری به دست آورد ، هر آینه ، پرتوی از نور خدا ، و امانی از عذاب خدا، و حجّتی که در روز قیامت با آن پیروز گردد ، و عزّتی پایدار ، و نامی فزاینده ، به دست آورده است ؛ چرا که مؤمن ، نه به خداوند عز و جل ، پیوسته است و نه از او گسسته» .

گفته شد : نه گسسته است و نه پیوسته ، یعنی چه ؟

فرمود : «به او چندان پیوسته نیست که خودِ او باشد ، و از او چندان گسسته نیست که از جز او باشد» .امام صادق علیه السلام :گاهی دوستی برای خدا و پیامبر اوست و [گاهی] برای دنیا . آنچه برای خدا و پیامبرش باشد ، ثواب آن بر عهده خداست ، و آنچه برای دنیا باشد ، ارزشی (ثوابی) ندارد.امام صادق علیه السلامـ خطاب به یارانش ـ :از خدا پروا کنید و برادرانی نیکوکار باشید . به

خاطر خدا ، یکدیگر را دوست بدارید ، با هم ارتباط داشته باشید ، به هم مهر بورزید ، به دیدار و ملاقات یکدیگر بروید ، و در باره قضیّه ما (امامت و ولایت) ، گفتگو کنید و آن را زنده بدارید. .

عنه علیه السلام :مِن حُبِّ الرَّجُلِ دینَهُ حُبُّهُ إخوانَهُ . ⁽¹⁾عنه علیه السلام :مِن فَضلِ الرَّجُلِ عِندَ اللّهِ مَحَبَّتُهُ لِاءخوانِهِ . ⁽²⁾الکافی عن حفص بن البختریّ :کُنتُ عِندَ أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام ودَخَلَ عَلَیهِ رَجُلٌ ، فَقالَ لی : تُحِبُّهُ ؟

فَقُلتُ : نَعَم .

فَقالَ لی : ولِمَ لا تُحِبُّهُ وهُوَ أخوکَ ، وشَریکُکَ فی دینِکَ ، وعَونُکَ عَلی عَدُوِّکَ ، ورِزقُهُ عَلی غَیرِکَ ! ⁽³⁾الإمام الرضا علیه السلام :لِکُلِّ أخَوَینِ فِی اللّهِ لِباسٌ وهَیئَةٌ یُشبِهُ هَیئَةَ صاحِبِهِ ، وهُم یُعرَفونَ بِذلِکَ ، حَتّی یُدخَلوا فی دارِ اللّهِ عز و جل ، فَیَقولُ اللّهُ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ : مَرحَبا بِعَبیدی وخَلقی وزُوّاری وَالمُتَحابّینَ فِیَّ فی مَحَلِّ کَرامَتی . ⁽⁴⁾۲ / ۲وُجُوبُ الحُبِّ فی اللّه عزّوجلِّوقال علیه السلام ، وقد رجع من صفین ، فأَشرف علی ارسول اللّه صلی الله علیه و آله :الحُبُّ فِی اللّهِ فَریضَةٌ ، وَ البُغضُ فِی اللّهِ فَریضَةٌ . ⁽⁵⁾.

۲ / ۲ وجوب دوستی برای خدا

امام صادق علیه السلام :دوست داشتن برادران ، از دینْ دوستی آدمی است.امام صادق علیه السلام :یکی از امتیازات آدمی در نزد خداوند ، مهرورزی او به برادرانش است.الکافیـ به نقل از حفص بن بَختری ـ :در خدمت امام صادق علیه السلام بودم که مردی وارد شد . امام علیه السلام به من فرمود : «او را دوست می داری؟» .

گفتم : آری.

فرمود : «چرا دوستش نداشته باشی ، در حالی که او برادر تو ، و شریک در دین تو ، و یاور تو در برابر دشمن توست و روزی اش هم بر عهده دیگری است؟!» .امام رضا علیه السلام :برای هر یک از دو برادر دینی ، جامه ای و هیئتی شبیه هیئت آن دیگری است و آنان به آن هیئت ، شناخته می شوند تا آن که به خانه خداوند عز و جل برده شوند . پس خداوند متعال می فرماید : «به جایگاه کرامت من ، خوش آمدید ، ای بندگان و آفریدگان و میهمانان من ، و ای کسانی که به خاطر من به یکدیگر مهر می ورزیدید!» .۲ / ۲وجوب دوستی برای خداپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دوستی برای خدا ، یک فریضه است ، و دشمنی برای خدا [نیز ]یک فریضه .

.

الإمام علیّ علیه السلام :واصِلوا مَن تُواصِلونَهُ فِی اللّهِ ، وَ اهجُروا مَن تَهجُرونَهُ فِی اللّهِ سُبحانَهُ . ⁽¹⁾عنه علیه السلام :وادّوا مَن تُوادّونَهُ فِی اللّهِ ، و أبغِضوا مَن تُبغِضونَهُ فِی اللّهِ سُبحانَهُ . ⁽²⁾الإمام الصادق علیه السلام :حُبُّ أولِیاءِ اللّهِ وَ الوِلایَةُ لَهُم واجِبَةٌ ، وَ البَراءَةُ مِن أعدائِهِم واجِبَةٌ . ⁽³⁾الإمام الرضا علیه السلام :حُبُّ أولِیاءِ اللّهِ تَعالی واجِبٌ ، و کَذلِکَ بُغضُ أعداءِ اللّهِ وَ البَراءَةُ مِنهُم و مِن أئِمَّتِهِم . ⁽⁴⁾۲ / ۳الإِیمانُ حُبٌّ وبُغضٌرسول اللّه صلی الله علیه و آله :هَلِ الدِّینُ إلَا الحُبُّ وَالبُغضُ ؟! قالَ اللّهُ عز و جل : «قُلْ إِن کُنتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللَّهُ» ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾الإمام علیّ علیه السلامـ فی صِفَةِ العُلَماءِ ـ :اِعلَموا أنَّ عِبادَ اللّهِ المُستَحفَظینَ عِلمَهُ یَصونونَ مَصونَهُ ، ویُفَجِّرونَ عُیونَهُ ، یَتَواصَلونَ بِالوِلایَةِ ، ویَتَلاقَونَ بِالمَحَبَّةِ ، ویَتَساقَون بِکَأسٍ رَوِیَّةٍ ، ویَصدُرونَ ⁽⁷⁾بِرِیَّةٍ ⁽⁸⁾، لا تَشوبُهُمُ الرّیبَةُ ، ولا تُسرِعُ فیهِمُ الغیبَةُ . عَلی ذلِکَ عَقَدَ خَلقَهُم وأخلاقَهُم ، فَعَلَیهِ یَتَحابّونَ ، وبِهِ یَتَواصَلونَ . ⁽⁹⁾.

۲ / ۳ ایمان ، همان دوست داشتن و دشمن داشتن است

امام علی علیه السلام :چون با کسی ارتباط برقرار می کنید ، به خاطر خدا ارتباط داشته باشید ، و چون از کسی دوری می کنید ، به خاطر خدا ، دوری کنید.امام علی علیه السلام :با هر که دوستی می کنید ، به خاطر خدا دوستی کنید ، و با هر که دشمنی می ورزید ، به خاطر خدا دشمنی ورزید.وقال علیه السلام ـ وقد توفی سهل بن حُنَیْفٍ الأنصامام صادق علیه السلام :دوست داشتن اولیای خدا و پیوند داشـتن با آنـان ، واجـب است ، و بیزاری جستن از دشمنان آنان نیز واجب.امام رضا علیه السلام :دوست داشتن اولیای خداوند متعال، واجب است ، و همین طور ، نفرت داشتن از دشمنان خدا و بیزاری جستن از آنان و از پیشوایانشان.۲ / ۳ایمان ، همان دوست داشتن و دشمن داشتن استپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آیا دین ، چیزی جز دوست داشتن و دشمن داشتن است؟! خداوند عز و جل می فرماید : «بگو : اگر خدا را دوست می دارید ، پس ، از من پیروی کنید تا خدا نیز شما را دوست بدارد» .امام علی علیه السلامـ در توصیف عالمان ـ :بدانید که آن بندگان خدا که امانتدار علم اویند ، آن علمی را که باید نگه دارند [و افشا نکنند] ، نگه می دارند ، و چشمه های او را (علوم و معارفی را که باید به مردم و اهلش برسانند) ، جاری می سازند . ارتباطاتشان ، دوستانه است و دیدارهایشان ، مهرآمیز و از جام سیراب کننده[ی معرفت و محبّت]، به یکدیگر می نوشانند و سیراب بر می گردند . تردید به آنان نیامیخته ، و غیبت کردن در میانشان ، راهی ندارد . خداوند ، سرشت و خوی آنان را با این ویژگی ها گِره زده است ، و با این خوی با یکدیگر دوستی می ورزند و با هم ارتباط دارند.

.

الإمام الباقر علیه السلام :الإِیمانُ حُبٌّ و بُغضٌ . ⁽¹⁾تفسیر العیّاشی عن أبی عبیدة الحذّاء :دَخَلتُ عَلی أبی جَعفَرٍ علیه السلام ، فَقُلتُ : بِأَبی أنتَ واُمّی ، رُبَّما خَلا بِیَ الشَّیطانُ فَخَبُثَت نَفسی ، ثُمَّ ذَکَرتُ حُبّی إیّاکُم وَ انقِطاعی إلَیکُم فَطابَت نَفسی ؟

فَقالَ : یا زِیادُ ، وَیحَکَ ! و مَا الدِّینُ إلَا الحُبُّ! ألا تَری إلی قَولِ اللّهِ تَعالی : «إِن کُنتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللَّهُ» . ⁽²⁾الکافی عن برید بن معاویة :کُنتُ عِندَ أبی جَعفَرٍ علیه السلام فی فُسطاطٍ ⁽³⁾لَهُ بِمِنی ، فَنَظَرَ إلی زِیادٍ الأَسوَدِ مُنقَلِعَ الرِّجلِ ، فَرَثا ⁽⁴⁾لَهُ ، فَقالَ لَهُ : ما لِرِجلَیکَ هکَذا ؟

قالَ : جِئتُ عَلی بَکرٍ ⁽⁵⁾لی نِضوٍ ⁽⁶⁾، فَکُنتُ أمشی عَنهُ عامَّةَ الطَّریقِ ، فَرَثا لَهُ ، و قالَ لَهُ ـ عِندَ ذلِکَ ـ زِیادٌ: إنّی اُلِمُّ بِالذُّنوبِ حَتّی إذا ظَنَنتُ أنّی قَد هَلَکتُ ذَکَرتُ حُبَّکُم، فَرَجَوتُ النَّجاةَ و تَجَلّی عَنّی ، فَقالَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام :

و هَلِ الدِّینُ إلَا الحُبُّ ؟! قالَ اللّهُ تَعالی : «حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْاءِیمَانَ وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ» ⁽⁷⁾، و قالَ : «إِن کُنتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللَّهُ» ، و قالَ : «یُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَیْهِمْ» ⁽⁸⁾. ⁽⁹⁾.

وقال علیه السلام :امام باقر علیه السلام :ایمان ، دوست داشتن و نفرت داشتن است .تفسیر العیّاشیـ به نقل از ابو عبیده حَذّاء ـ :خدمت امام باقر علیه السلام رسیدم و گفتم : پدر و مادرم فدایت باد! گاه شیطان با من خلوت می کند و جانم پلید می شود . سپس دوستی و دل دادگی ام به شما را یاد می کنم . آیا جانم پاک می شود؟

امام علیه السلام فرمود : «وای بر تو ، ای زیاد! آیا دین ، چیزی جز دوستی است؟! مگر نمی بینی که خدای متعال می فرماید : «اگر خدا را دوست می دارید ، پس ، از من پیروی کنید تا خدا نیز شما را دوست بدارد» ؟».وقال علیه السلام :الکافیـ به نقل از برید بن معاویه ـ :در خیمه امام باقر علیه السلام در مِنا ، خدمت ایشان بودم . چشم امام علیه السلام به زیادِ اسود افتاد که پایش زخم آلود بود . دلش به حال او سوخت و فرمود : «چه بر سرِ پاهایت آمده است؟» .

زیاد گفت : من با شتر جوان نحیفی آمدم . بدین جهت، بیشتر راه را پیاده می پیمودم .

امام علیه السلام متأثّر شد .

در این هنگام ، زیاد به ایشان گفت : من [گاهی اوقات] مرتکب گناهان می شوم، چندان که گمان می برم به هلاکت در افتاده ام. پس محبّت شما را به یاد می آورم و به نجات ، امیدوار می شوم و [آن گمان] از من کنار می رود . ⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام فرمود : «آیا دین ، جز محبّت است؟! خداوند متعال می فرماید : «ایمان را محبوب شما گردانید و آن را در دل هایتان آراسته نمود» ، و می فرماید : «اگر خدا را دوست می دارید ، پس ، از من پیروی کنید تا خدا نیز شما را دوست بدارد» و نیز می فرماید : «کسی را که به سوی آنان مهاجرت کرده ، دوست می دارند» » . .

وقال علیه السلام و [ قد ] مدحه قوم فی وجهه :الکافی عن فضیل بن یسار :سَأَلتُ أبا عَبدِاللّهِ علیه السلام عَنِ الحُبِّ وَ البُغضِ ، أمِنَ الإِیمانِ هُوَ ؟

فَقالَ : و هَلِ الإِیمانُ إلَا الحُبُّ وَ البُغضُ ؟! ثُمَّ تَلا هذِهِ الآیَةَ : «حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْاءِیمَانَ وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ وَکَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْیَانَ أُوْلَئِکَ هُمُ الرَّاشِدُونَ » . ⁽¹⁾الإمام الصادق علیه السلام :کُلُّ مَن لَم یُحِبَّ عَلَی الدِّینِ ولَم یُبغِض عَلَی الدِّین فَلا دینَ لَهُ. ⁽²⁾عنه علیه السلام :مَن سَرَّهُ أن یَلقَی اللّهَ و هُوَ مُؤمِنٌ حَقّا حَقّا فَلیَتَوَلَّ اللّهَ و رَسولَهُ وَالَّذینَ آمَنوا ، وَ لیَبرَأ إلَی اللّهِ مِن عَدُوِّهِم ، و یُسَلِّم لِمَا انتَهی إلَیهِ مِن فَضلِهِم . ⁽³⁾۲ / ۴أوثقُ عُرَی الإِیمانِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :أوثَقُ عُرَی الإِیمانِ الحُبُّ فِی اللّهِ ، وَ البُغضُ فِی اللّهِ . ⁽⁴⁾.

۲ / ۴ محکم ترین دستگیره ایمان

الکافیـ به نقل از فُضَیل بن یسار ـ :از امام صادق علیه السلام پرسیدم : آیا دوست داشتن و دشمن داشتن ، از ایمان است؟

فرمود : «مگر ایمان ، چیزی جز دوست داشتن و دشمن داشتن است؟!» . سپس این آیه را تلاوت نمود : « «ایمان را محبوب شما گردانید و آن را در دل های شما آراسته نمود ، و کفر و گناه و نافرمانی را منفور شما قرار داد . آنان ، همان ره یافتگان اند» » .امام صادق علیه السلام :هر که برای دین ، دوست نمی دارد و برای دین ، دشمن نمی دارد ، دین ندارد.امام صادق علیه السلام :هر که خوش دارد که خداوند را دیدار کند ، در حالی که به راستی و حقیقتا مؤمن باشد ، باید خدا و پیامبر او و مؤمنان را دوست بدارد و از دشمنان آنان ، نزد خداوند ، اعلام بیزاری کند و به آنچه از فضایل ایشان به او می رسد ، گردن نهد.۲ / ۴محکم ترین دستگیره ایمانوحکی عنه أبو جعفر محمد بن علی الباقر علیهماالسلامپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :محکم ترین دستگیره ایمان ، دوست داشتن برای خدا و دشمن داشتن برای خداست .

.

عنه صلی الله علیه و آله :أفضَلُ الإِیمانِ أن تُحِبَّ للّهِِ و تُبغِضَ للّهِِ . ⁽¹⁾عنه صلی الله علیه و آله :وُدُّ المُؤمِنِ لِلمُؤمِنِ فِی اللّهِ مِن أعظَمِ شُعَبِ الإِیمانِ . ألا و مَن أحَبَّ فِی اللّهِ و أبغَضَ فِی اللّهِ و أعطی فِی اللّهِ و مَنَعَ فِی اللّهِ ؛ فَهُوَ مِن أصفِیاءِ اللّهِ . ⁽²⁾المعجم الکبیر عن ابن عبّاس :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله لِأَبی ذَرٍّ : أیُّ عُرَی الإِیمانِ أوثَقُ ؟

قالَ : اللّهُ ورَسولُهُ أعلَمُ!

قالَ : المُوالاةُ فِی اللّهِ وَ المُعاداةُ فِی اللّهِ ، وَ الحُبُّ فِی اللّهِ وَ البُغضُ فِی اللّهِ . ⁽³⁾المستدرک علی الصحیحین عن ابن مسعود :قالَ لِیَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : یا عَبدَ اللّهِ بنَ مَسعودٍ ، فَقُلتُ : لَبَّیکَ یا رَسولَ اللّهِ ـ ثَلاثَ مِرارٍ ـ .

قالَ : هَل تَدری أیُّ عُرَی الإِیمانِ أوثَقُ ؟

قُلتُ : اللّهُ و رَسولُهُ أعلَمُ!

قالَ : أوثَقُ الإِیمانِ الوِلایَةُ فِی اللّهِ ؛ بِالحُبِّ فیهِ وَ البُغضِ فیهِ . ⁽⁴⁾الإمام الصادق علیه السلام :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله لِأَصحابِهِ : أیُّ عُرَی الإِیمانِ أوثَقُ ؟

فَقالوا : اللّهُ و رَسولُهُ أعلَمُ ! و قالَ بَعضُهُم : الصَّلاةُ ، و قالَ بَعضُهُم : الزَّکاةُ ، و قالَ بَعضُهُم : الصِّیامُ ، و قالَ بَعضُهُم : الحَجُّ وَ العُمرَةُ ، و قالَ بَعضُهُم : الجِهادُ .

فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : لِکُلِّ ما قُلتُم فَضلٌ و لَیسَ بِهِ ، و لکِن أوثَقُ عُرَی الإِیمانِ الحُبُّ فِی اللّهِ وَ البُغضُ فِی اللّهِ ، و تَوالی (وتَوَلّی) أولِیاءِ اللّهِ وَ التَّبَرّی مِن أعداءِ اللّهِ . ⁽⁵⁾.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :برترین ایمان ، این است که به خاطر خدا دوست بداری و به خاطر خدا ، دشمن بداری.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :محبّت مؤمن به مؤمن برای خدا ، از بزرگ ترین شاخه های ایمان است . آگاه باشید که هر کس به خاطر خدا دوست بدارد و به خاطر خدا دشمن بدارد و به خاطر خدا دِهِش کند و به خاطر خدا دریغ ورزد ، از برگزیدگان خداست.المعجم الکبیرـ به نقل از ابن عبّاس ـ :پیامبر خدا به ابو ذر فرمود : «کدام دستگیره ایمان ، استوارتر است؟» .

ابو ذر گفت : خدا و پیامبر او داناترند.

فرمود : «مهر ورزیدن برای خدا و کین ورزیدن برای خدا ، و دوست داشتن برای خدا و دشمن داشتن برای خدا» .ومن کلام له علیه السلام للسائل الشامی لما سأله :المستدرک علی الصحیحینـ به نقل از ابن مسعود ـ :پیامبر صلی الله علیه و آله به من فرمود : «ای عبد اللّه بن مسعود!».

سه بار گفتم : امر بفرمایید ، ای پیامبر خدا!

فرمود : «آیا می دانی کدام دستگیره ایمان ، محکم تر است؟» .

گفتم : خدا و پیامبر او بهتر می دانند.

فرمود : «محکم ترین دستگیره ایمان ، دوستی کردن در راه خداست ، با مهر و کین ورزیدن به خاطر او» .ومن خبر ضرار بن حمزَةَ الضّبابی عند دخوله علی معاامام صادق علیه السلام :پیامبر خدا به یارانش فرمود : «کدامین دستگیره ایمان ، استوارتر است؟».

گفتند : خدا و پیامبرش داناترند . یکی گفت : نماز . دیگری گفت : زکات . سومی گفت : روزه . چهارمی گفت : حج و عمره . پنجمی گفت : جهاد.

آن گاه، پیامبر خدا فرمود : «هر یک از اینها که گفتید ، ارزشمند است ؛ امّا پاسخ پرسش من نیست ؛ بلکه استوارترین دستگیره ایمان ، عبارت است از دوستی برای خدا و دشمنی برای خدا ، و پیروی از اولیای خدا و بیزاری از دشمنان خدا» . .

الإمام علیّ علیه السلام :إنَّ أفضَلَ الدّینِ الحُبُّ فِی اللّهِ وَ البُغضُ فِی اللّهِ ، وَ الأَخذُ فِی اللّهِ وَ العَطاءُ فِی اللّهِ سُبحانَهُ . ⁽¹⁾الإمام الصادق علیه السلام :مِن أوثَقِ عُرَی الإِیمانِ أن تُحِبَّ فِی اللّهِ و تُبغِضَ فِی اللّهِ ، وتُعطِیَ فِی اللّهِ و تَمنَعَ فِی اللّهِ . ⁽²⁾۲ / ۵أفضل الأعمالرسول اللّه صلی الله علیه و آله :أفضَلُ الأَعمالِ الحُبُّ فِی اللّهِ وَ البُغضُ فِی اللّهِ . ⁽³⁾مسند ابن حنبل عن أبی ذرّ :خَرَجَ إلَینا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَقالَ : أتَدرونَ أیُّ الأَعمالِ أحَبُّ إلَی اللّهِ عز و جل ؟

قالَ قائِلٌ : الصَّلاةُ وَ الزَّکاةُ ، و قالَ قائِلٌ : الجِهادُ .

قالَ : إنَّ أحَبَّ الأَعمالِ إلَی اللّهِ عز و جل الحُبُّ فِی اللّهِ عز و جل ، وَ البُغضُ فِی اللّهِ . ⁽⁴⁾.

۲ / ۵ برترینْ اعمال

امام علی علیه السلام :برترین دین ، دوست داشتن به خاطر خدا و دشمن داشتن به خاطر خدا ، و گرفتن (دریغ ورزیدن) به خاطر خدا ، و دِهِش به خاطر خداوند سبحان است.امام صادق علیه السلام :از استوارترین دستگیره های ایمان ، این است که برای خدا دوست بداری و برای خدا دشمن بداری ، و برای خدا عطا کنی و برای خدا مضایقه ورزی.۲ / ۵برترینْ اعمالپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :برترینْ اعمال ، دوست داشتن برای خدا و دشمن داشتن برای خدای اند.مسند ابن حنبلـ به نقل از ابو ذر ـ :پیامبر خدا به سوی ما بیرون آمد و فرمود : «آیا می دانید کدام یک از اعمال ، نزد خدا محبوب تر است؟» .

گوینده ای گفت : نماز و زکات .

یکی دیگر گفت : جهاد.

پیامبر خدا فرمود : «محبوب ترینْ اعمال در نزد خداوند عز و جل ، دوست داشتن به خاطر خدا عز و جل و دشمن داشتن به خاطر خدای اند» .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :أوحَی اللّهُ تَعالی إلی نَبِیٍّ مِنَ الأَنبِیاءِ أن قُل لِفُلانٍ العابِدِ : أمّا زُهدُکَ فِی الدُّنیا فَتَعَجَّلتَ راحَةَ نَفسِکَ ، و أمَّا انقِطاعُکَ إلَیَّ فَتَعَزَّزتَ بی ، فَماذا عَمِلتَ فیما لی عَلَیکَ ؟

قالَ : یا رَبِّ ، و ماذا لَکَ عَلَیَّ ؟

قالَ : هَل عادَیتَ فِیَّ عَدُوّا ، أو هل والَیتَ فِیَّ وَلِیّا ؟! ⁽¹⁾جامع الأخبار :أوحَی اللّهُ تَعالی إلی موسی علیه السلام : هَل عَمِلتَ لی عَمَلاً قَطُّ ؟

قالَ : إلهی صَلَّیتُ لَکَ ، و صُمتُ ، و تَصَدَّقتُ ، و ذَکَرتُ لَکَ !

فَقالَ : إنَّ الصَّلاةَ لَکَ بُرهانٌ ، وَ الصَّومَ جُنَّةٌ ، وَ الصَّدَقَةَ ظِلٌّ ، وَ الذِّکرَ نورٌ ، فَأَیُّ عَمَلٍ عَمِلتَ لی ؟

فَقالَ موسی علیه السلام : دُلَّنی عَلی عَمَلٍ هُوَ لَکَ ؟

فَقالَ : یا موسی ، هَل والَیتَ لی وَلِیّا ، و هَل عادَیتَ لی عَدُوّا قَطُّ ؟! فَعَلِمَ موسی علیه السلام أنَّ أحَبَّ الأَعمالِ الحُبُّ فِی اللّهِ وَ البُغضُ فِی اللّهِ . ⁽²⁾۲ / ۶الاِستِعانَةُ بِاللّه عزّوجلِّ فی حبِّ مَن یُحِبُّهُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :اللّهُمَّ اجعَلنا هادینَ مُهتَدینَ، غَیرَ ضالّینَ ولا مُضِلّینَ ، سِلما

لِأَولِیائِکَ، وعَدُوّا لِأَعدائِکَ ، نُحِبُّ بِحُبِّکَ مَن أحَبَّکَ ، و نُعادی بِعَداوَتِکَ مَن خالَفَکَ . ⁽³⁾.

۲ / ۶ مدد گرفتن از خدا در دوست داشتن کسی که خدا دوستش دارد

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خدای متعال به پیامبری از پیامبران وحی فرمود که : «به فلان عابد بگو : تو با زهدت نسبت به دنیا ، در آسایش خودت شتافتی ، و با روی کردنت به من ، مایه عزّت خودت را فراهم آوردی . پس برای حقّی که من بر تو دارم ، چه کردی؟» .

[آن عابد] گفت : پروردگارا! تو را بر من چه حقّی است؟

فرمود : «آیا به خاطر من با دشمنی، دشمنی ورزیده ای و یا به خاطر من با دوستی ، دوستی ورزیده ای؟» .جامع الأخبار :خدای متعال به موسی علیه السلام وحی کرد : «آیا هرگز برای من کاری کرده ای؟» .

گفت : معبودا! من برای تو نماز خواندم ، روزه گرفتم ، صدقه دادم و ذکر تو را گفتم .

خداوند فرمود : «نماز برای تو ، بُرهان است و روزه ، حفاظ و صدقه ، سایه و ذکر ، نور . چه عملی را برای من کردی؟» .

موسی علیه السلام گفت : مرا به عملی که مخصوص توست ، راه نمایی فرما.

خداوند فرمود : «ای موسی! آیا هرگز به خاطر من با دوستی ، دوستی کرده ای و آیا به خاطر من با دشمنی ، دشمنی ورزیده ای؟».

پس موسی علیه السلام دانست که محبوب ترین اعمال ، دوست داشتن به خاطر خدا و دشمن داشتن به خاطر خداست.۲ / ۶مدد گرفتن از خدا در دوست داشتن کسی که خدا دوستش داردپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بار خدایا! ما را ره نما و ره یافته قرار ده ، نه گم راه و گم راه کننده . با دوستانت آشتی و با دشمنانت دشمن قرارمان ده و چنان کن که به واسطه دوستی

تو ، کسی را که دوستت می دارد ، دوست بداریم و به خاطر دشمنی تو ، کسی را که با تو مخالف است ، دشمن بداریم .

.

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ ـ :مَولایَ وَ ارحَمنی فی حَشری و نَشری ، وَ اجعَل فی ذلِکَ الیَومِ مَعَ أولِیائِکَ مَوقِفی ، و فی أحِبّائِکَ مَصدَری ، و فی جِوارِکَ مَسکَنی ، یا رَبَّ العالَمینَ . ⁽¹⁾عنه علیه السلام :اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ و آلِ مُحَمَّدٍ ... وَ اجعَلنا بِخِدمَتِکَ لِلعُبّادِ وَ الأَبدالِ فی أقطارِها طُلّابا ، و لِلخاصَّةِ مِن أصفِیائِکَ أصحابا ، و لِلمُریدینَ المُتَعَلِّقینَ بِبابِکَ أحبابا . ⁽²⁾۲ / ۷غایة تأکیدِ الإِخاءِ الدِّینِیِّرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن أحَبَّ رَجُلاً فِی اللّهِ ؛ لِعَدلٍ ظَهَرَ مِنهُ ـ و هُوَ فی عِلمِ اللّهِ مِن أهلِ النّارِ ـ آجَرَهُ اللّهُ عَلی حُبِّهِ إیّاهُ ، کَما لَو أحَبَّ رَجُلاً مِن أهلِ الجَنَّةِ . و مَن أبغَضَ رَجُلاً فِی اللّهِ ؛ لِجَورٍ ظَهَرَ مِنهُ ـ و هُوَ فی عِلمِ اللّهِ مِن أهلِ الجَنَّةِ ـ آجَرَهُ اللّهُ عَلی بُغضِهِ إیّاهُ ، کَما لَو کانَ یُبغِضُ رَجُلاً مِن أهلِ النّارِ . ⁽³⁾الإمام الباقر علیه السلام :لَو أنَّ رَجُلاً أحَبَّ رَجُلاً للّهِِ لَأَثابَهُ اللّهُ عَلی حُبِّهِ إیّاهُ ، و إن کانَ المَحبوبُ فی عِلمِ اللّهِ مِن أهلِ النّارِ . و لَو أنَّ رَجُلاً أبغَضَ رَجُلاً للّهِِ لَأَثابَهُ اللّهُ عَلی

بُغضِهِ إیّاهُ ، و إن کانَ المُبغَضُ فی عِلمِ اللّهِ مِن أهلِ الجَنَّةِ . ⁽⁴⁾.

۲ / ۷ نهایتِ تأکید بر برادریِ دینی

اشاره

امام زین العابدین علیه السلامـ در دعایش ـ :مولای من! بر من در آن روز که زنده می شوم و برای حساب ، حاضر می گردم ، رحم آور و در آن روز ، جایگاه ایستادنم را در میان اولیایت ، و بازگشتم را با دوستانت ، و سکونتم را در جوارت قرار ده ، ای پروردگار جهانیان!امام زین العابدین علیه السلام :بار خدایا! بر محمّد و خاندان محمّد ، درود فرست ... و به لطف خود ، ما را جوینده عابدان و اَبدال ⁽¹⁾در گوشه و کنار عالم ، و یار برگزیدگانِ خاصّت ، و دوستدار مریدانِ چنگ زده به درگاهت قرار ده.۲ / ۷نهایتِ تأکید بر برادریِ دینیوقال علیه السلام فی ذکر خباب:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که کسی را به خاطر عدالتی که از او سر زده است ، برای خدا دوست بدارد ، گرچه آن کس در علم خداوند ، از اهل آتش باشد ، خداوند ، او را بر این دوست داشتنش پاداش می دهد ، به همان سان که اگر کسی از اهل بهشت را دوست می داشت .

و هر که کسی را به خاطر ستمی که از او سر زده است ، برای خدا دشمن بدارد ، گرچه آن کس از اهل بهشت باشد ، خداوند ، او را بر این دشمن داشتنش پاداش می دهد ، به همان سان که اگر کسی از اهل دوزخ را دشمن می داشت.وقال علیه السلام لبعض أَصحابه فی علة اعتلها:امام باقر علیه السلام :اگر کسی به خاطر خدا شخصی را دوست بدارد ، خداوند، او را بر این دوست داشتنش پاداش می دهد ، گرچه آن که دوستش می دارد ، در علم خداوند ، از اهل آتش باشد ، و اگر کسی به خاطر خدا شخصی را دشمن بدارد ، خداوند ، او را بر این دشمن داشتنش پاداش می دهد ، گرچه آن که دشمنش می دارد ، در علم خداوند ، از اهل بهشت باشد.

.

بیانهذا إذا لم یکن المکلّف مقصّرا فی التحقیق وإلّا فلا ریب فی أنـّه غیر مثاب علی حبّه وبغضه بل یُؤاخَذ عَلی تقصیره .

.

نکته

نکتهاین ، در صورتی است که مکلّف در تحقیق خود ، کوتاهی نکرده باشد ، وگر نه ، تردیدی نیست که وی در مهرورزی و دشمنی اش پاداشی ندارد ؛ بلکه به خاطر کوتاهی اش بازخواست خواهد شد .

.

. .

تحلیلی درباره رازِ دوستی و دشمنی برای خدا

اشاره

تحلیلی در باره رازِ دوستی و دشمنی برای خداپیش از این، اشاره کردیم که اسلام ، دین محبّت و برادری است ⁽¹⁾و تشریع (وضع) قانون برادریِ دینی و تأکید بر وجوب مهروَرزیِ مسلمانان به یکدیگر و تبیین آثار و برکات مادّی و معنوی آن برای سامانْ یافتنِ جامعه ، تلاشی است در این راه که یکایک آنان ، خود را اعضای یک پیکر احساس کنند و البته رسیدن به این آرمان بلند و به ثمر نشستن تمامی تلاش ها و اقدامات یاد شده ، تنها یک راه دارد و آن ، تربیت انسان هایی است که یکدیگر را برای خدا دوست داشته باشند ، نه با انگیزه ای دیگر. به سخن دیگر ، دوستی کردن و برادری ورزیدن با انگیزه الهی ، تنها راه ریشه کن کردن اختلافات و دشمنی ها و تحقّق جامعه آرمانیِ مبتنی بر مهروَرزی است و جز از این راه ، بشر به زندگیِ دلخواه ، نخواهد رسید. اکنون ، با عنایت به احادیث این فصل ، باید به دو سؤال ، پاسخ داد: نخست، این که: انگیزه الهی در دوستی و برادری ، چگونه دشمنی ها را ریشه کن می کند و جامعه انسانی را یک پارچه و متّحد می نماید؟ و سؤال دیگر، این که: اگر اسلام ، خواستار جامعه مبتنی بر محبّت است ، چرا پیروان خود را به همان میزان که به دوستی با انگیزه الهی دعوت می کند ، آنان را به

.

ریشه دشمنی

علاج اساسیِ دشمنی ها

دشمنی با انگیزه الهی تشویق می نماید و دشمنی برای خدا را مانند دوستی برای او واجب می داند ⁽¹⁾و این دو را بهترین عمل و محکم ترین دستگیره ایمان می خواند؟ ⁽²⁾و نهایت، این که: چه ضرورتی دارد که انسان به جای دوستی ، با دیگران ، دشمنی کند ؟ و دشمنی کردن با دیگران ، چه دردی از دردهای اجتماعی را دوا و کدام مشکل را حل می نماید؟ و در یک جمله : حکمت دشمنی برای خدا چیست؟

ریشه دشمنیبرای پاسخ به سؤال اوّل ، ابتدا باید دید ریشه دشمنی در چیست. با بررسی دقیق و همه جانبه ، به این نتیجه می رسیم که ریشه همه دشمنی ها ، بلکه همه فتنه ها و فسادها ، خودخواهی است. جنگ ها ، خونریزی ها ، جنایت ها ، زشتی ها ، پلیدی ها و همه رذایل اخلاقی و عملی ، ریشه در خودخواهی دارند و اگر این اصلِ اصولِ فتنه ها علاج شود ، دشمنی ، جای خود را به محبّت می دهد و جامعه انسانی ، طعم شیرین محبّت و برادری را خواهد چشید.

علاج اساسیِ دشمنی هابرای علاج اساسی دشمنی ها ، باید ریشه آنها ـ که خودخواهی است ـ علاج شود ، و برای علاج خودخواهی ، راهی جز خداخواهی وجود ندارد. تا انسان ، خداخواه نشود ، از خود ، تهی نمی گردد و تا از خود ، تهی نگردد ، نمی تواند حقیقتا دیگری را دوست داشته باشد . از این رو ، در حدیث قدسی آمده است: یا بنَ آدَمَ! کُلٌّ یُریدُکَ لِأَجلِهِ ، وَ أَنَا اُریدُکَ لِأَجلِکَ . ⁽³⁾ای پسر آدم! هر کسی تو را به خاطر خودش می خواهد و من ، تو را به خاطر خودت می خواهم .

.

آری! هر کس که می گوید: «تو را دوست دارم» ، تو را برای تأمین نیاز و منفعت خود می خواهد . تنها خداوندِ بی نیاز است که انسان را برای خودِ انسان می خواهد ، نه برای خودش . انسان نیز هر قدر به آن بی نیازِ مطلق ، نزدیک شود ، از نیازهایش کاسته می شود و خداگونه می گردد و در نتیجه ، دوستی و دشمنی او با هدف تأمین نیازهای خود نیست ؛ بلکه برای اطاعت از فرمان خدا و تقرّب بیشتر به اوست . بر این پایه ، هر قدر انسان از خودمحوری، دورتر و به خدامحوری، نزدیک تر شود ، به همان میزان ، می تواند حقیقتا دیگران را دوست داشته باشد. و بدین سان ، راز تأکید اسلام بر برادری در راه خدا و مهرورزی و دوستی به خاطر خدا آشکار می شود ؛ چرا که تنها کسانی می توانند انسان ها را دوست داشته باشند و هوادار واقعی مردم باشند که محبّت آنان ، برای خدا باشد. فلسفه شکست مارکسیسم در شعارِ طرفداری از خلق ، این است که هواداری واقعی از خلق ، بدون توجّه به خالق ، امکان پذیر نیست. کسی که دوستی اش با انگیزه الهی نباشد ، نمی تواند منافع شخصی خود را در نظر نگیرد و محبّتی که بر پایه منفعت شخصی است ، در حقیقت ، محبّت به دیگری نیست ؛ بلکه نوعی خودخواهی در چهره دیگرخواهی است و از این رو ، تداوم دوستیِ او دائر مدارِ بهره وری از دوست است و هر وقت عاشق ، احساس کند معشوق نمی تواند منافع وی را تأمین کند ، دوستی ، زایل می گردد و چه بسا تبدیل به دشمنی شود . بدین جهت ، متون اسلامی تأکید می کنند که تنها دوستی هایی که بر پایه دین و برای خدا باشند ، تداوم خواهند یافت و دوستی هایی که بر پایه خودخواهی و منافع شخصی اند ، دیر یا زود ، تبدیل به دشمنی خواهند شد:

.

چراییِ دشمنی در راه خدا

«الْأَخِلَّاءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِینَ . ⁽¹⁾برادران ، در آن روز ، بعضی شان دشمن بعضی دیگرند ، مگر پرهیزگاران» .

چراییِ دشمنی در راه خدابرای پاسخ گفتن به سؤال دوم باید دید مقصود از دشمنی برای خدا چیست . اگر این جمله درست تفسیر شود ، فلسفه آن ، به خودی خود ، روشن می گردد و نیازی به توضیح بیشتر ندارد. دشمنی برای خدا ، بدین معناست که «مُبغِض (دشمنی کننده)» خصومت شخصی با «مُبغَض (آن که مورد دشمنی واقع می شود)» ندارد و دشمنی او به دلیل منافع شخصی نیست ؛ یعنی دشمنی او با کسی که او را دشمن می دارد ، برای خداست ، نه برای خود . بدین سان ، میان دشمنی برای خدا و دشمنی برای خود ، تفاوت جوهری وجود دارد. دشمنی برای خود و برای تأمین منافع فردی و گروهی ، مبدأ همه فسادها ، فتنه ها و ویرانی هاست ؛ امّا دشمنی برای خدا ، مانند دوستی برای خدا ، مبدأ انواع خیرات و برکات و سازندگی های فردی و اجتماعی است. همچنین باید توجّه داشت که دشمنی برای خدا ، دشمنی برای تأمین منافع مردم است و دشمنی انسان با دیگری ، نمی تواند برای خداوند متعال، فایده ای داشته باشد ؛ زیرا او بی نیاز مطلق است . بر این اساس ، تنها انسان و جامعه انسانی ، از دوستی و یا دشمنی برای خدا سود می برد. از سوی دیگر ، محبّت کردن به کسانی که بر جامعه انسانی رحم نمی کنند ، بسیار خطرناک است . به فرموده امام علی علیه السلام :

.

کین ورزی ، ریشه در مهرورزی دارد!

رَحمَةُ مَن لا یَرحَمُ تَمنَعُ الرَّحمَةَ ، وَ استِبقاءُ مَن لا یُبقی یُهلِکُ الاُمَّةَ . ⁽¹⁾رحم کردن به کسی که رحم نمی کند ، مانع رحمت می شود ، و باقی گذاشتن کسی که جان ها از دست او به در نمی برند ، امّت را به نابودی می کشاند . مقتضای محبّت به جامعه انسانی ، دشمنی با چنین عناصر خطرناک و کوتاه کردن دست آنها از تجاوز به حریم انسانیت است. بر این اساس ، حکمت دشمنی برای خدا ، مبارزه با موانع شکوفایی ارزش های انسانی و پاکسازی جامعه از عناصر ضدّ ارزشی است . اهمّیت این مبارزه ، کمتر از تلاش برای ساماندهی جامعه مبتنی بر محبّت نیست ؛ بلکه می توان گفت جزئی از این تلاش محسوب می شود.

کین ورزی ، ریشه در مهرورزی داردعلاوه بر آنچه در حکمت دشمنی برای خدا ذکر شد ، اصولاً دشمنی ، ریشه در دوستی دارد و محبّت واقعی ، همیشه با دشمنی همراه است . انسان به هر چیزی علاقه پیدا کند ، به طور طبیعی از ضدّ آن ، متنفّر می گردد . انسان نمی تواند کسی را واقعا دوست داشته باشد؛ ولی دشمن او را دشمن نداشته باشد . دشمن داشتنِ دشمنان ، در حقیقت ، یکی از روشن ترین دلایل واقعی بودن دوستیِ مدّعیانِ محبّت است و از این رو ، در متون اسلامی ، دشمنی برای خدا در کنار دوستی برای خدا مورد توجّه و تأکید است.

.

الفصل الثالث : برکات الإخاء الدینی۳ / ۱إخلاصُ المَحَبَّةِالإمام علیّ علیه السلام :عَلَی التَّواخی فِی اللّهِ تَخلُصُ المَحَبَّةُ . ⁽¹⁾عنه علیه السلام :مَن کانَت صُحبَتُهُ فِی اللّهِ کانَت صُحبَتُهُ کَریمَةً ، ومَوَدَّتُهُ مُستَقیمَةً . ⁽²⁾عنه علیه السلامـ فی الدّیوانِ المَنسوبِ إلَیهِ ـ : وکُلُّ مَوَدَّةٍ للّهِِ تَصفوولا یَصفو مَعَ الفِسقِ الإِخاءُ ⁽³⁾۳ / ۲کَمالُ الإِیمانِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :ثَلاثٌ مَن کُنَّ فیهِ وَجَدَ طَعمَ الإِیمانِ : مَن کانَ یُحِبُّ المَرءَ لا یُحِبُّهُ إلّا للّهِِ ، ومَن کانَ اللّهُ ورَسولُ هُ أحَبَّ إلَیهِ مِمّا سِواهُما ، ومَن کانَ أن یُلقی فِی النّارِ أحَبَّ

إلَیهِ مِن أن یَرجِعَ فِی الکُفرِ بَعدَ أن أنقَذَهُ اللّهُ مِنهُ . ⁽⁴⁾.

فصل سوم : برکات برادریِ دینی

۳ / ۱ دوستی خالصانه

۳ / ۲ کمال ایمان

فصل سوم : برکات برادریِ دینی۳ / ۱دوستی خالصانهامام علی علیه السلام :در برادری برای خداست که دوستی ، خالص می شود.امام علی علیه السلام :کسی که رفاقتش برای خدا باشد ، رفاقت او کریمانه و دوستی اش بی غَل و غش است.امام علی علیه السلامـ در دیوان منسوب به ایشان ـ :هر دوستی ای که برای خدا باشد ، خالص خواهد بود

و با وجود فسق ، برادری خالص نمی شود .۳ / ۲کمال ایمانپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سه چیز است که هر کس آنها را داشته باشد ، طعم ایمان را می چشد : کسی که شخصی را فقط به خاطر خدا دوست بدارد ؛ کسی که خدا و پیامبر او را از هر چیز دیگری بیشتر دوست بدارد ؛ و کسی که اگر در آتش افکنده شود ، نزد او محبوب تر از آن باشد که پس از آن که خداوند عز و جل او را از کفر نجات داده ، دوباره به کفر باز گردد.

.

عنه صلی الله علیه و آله :مَن سَرَّهُ أن یَجِدَ طَعمَ الإِیمانِ فَلیُحِبَّ المَرءَ لا یُحِبُّهُ إلّا لِلّهِ عز و جل . ⁽¹⁾عنه صلی الله علیه و آله :لا یَحِقُّ العَبدُ حَقَّ صَریحِ الإِیمانِ حَتّی یُحِبَّ لِلّهِ تَعالی ویُبغِضَ لِلّهِ ، فَإِذا أحَبَّ لِلّهِ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ وأبغَضَ لِلّهِ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ فَقَدِ استَحَقَّ الوَلاءَ مِنَ اللّهِ . وإنَّ أولِیائی ⁽²⁾مِن عِبادی وأحِبّائی مِن خَلقِی الَّذینَ یُذکَرونَ بِذِکری واُذکَرُ بِذِکرِهِم . ⁽³⁾الإمام العسکریّ عن آبائِهِ علیهم السلام :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله لِبَعضِ أصحابِهِ ذاتَ یَومٍ : یا عَبدَ اللّهِ ، أحبِب فِی اللّهِ ، وأبغِض فِی اللّهِ ، ووالِ فِی اللّهِ ، وعادِ فِی اللّهِ ؛ فَإِنَّهُ لا تُنالُ وِلایَةُ اللّهِ إلّا بِذلِکَ ، ولا یَجِدُ الرَّجُلُ طَعمَ الإِیمانِ ـ وإن کَثُرَت صَلاتُهُ وصِیامُهُ ـ حَتّی یَکونَ کَذلِکَ . وقَد صارَت مُؤاخاةُ النّاسِ یَومَکُم هذا أکثَرُها فِی الدُّنیا ؛ عَلَیها یَتَوادّونَ ، وعَلَیها یَتَباغَضونَ ، وذلِکَ لا یُغنی عَنهُم مِنَ اللّهِ شَیئا .

فَقالَ الرَّجُلُ : یا رَسولَ اللّهِ ، فَکَیفَ لی أن أعلَمَ أنّی قَد والَیتُ وعادَیتُ فِی اللّهِ ؟ ومَن وَلِیُّ اللّهِ عز و جل حَتّی اُوالِیَهُ ، ومَن عَدُوُّهُ حَتّی اُعادِیَهُ ؟

فَأَشارَ لَهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إلی عَلِیٍّ علیه السلام ، فَقالَ : أتَری هذا ؟

قالَ : بَلی .

قالَ : وَلِیُّ هذا وَلِیُّ اللّهِ ؛ فَوالِهِ ، وعَدُوُّ هذا عَدُوُّ اللّهِ ؛ فَعادِهِ ، ووالِ وَلِیَّ هذا ولَو أنَّهُ قاتِلُ أبیکَ ووَلَدِکَ ، وعادِ عَدُوَّ هذا ولَو أنَّهُ أبوکَ ووَلَدُکَ . ⁽⁴⁾.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس دوست دارد طعم ایمان را بچشد ، باید برادرش را دوست بدارد و این دوست داشتنش جز برای خداوند عز و جل نباشد.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بنده ، استحقاق ایمان ناب را ندارد ، مگر آن که به خاطر خدای متعال ، دوست بدارد و به خاطر خدا دشمن بدارد . پس هر گاه برای خداوند ـ تبارک و تعالی ـ دوست بدارد و برای خداوند ـ تبارک و تعالی ـ دشمن بدارد ، مستحقّ ولای (دوستی) خداوند است [که فرموده است] : «همانا اولیای من از میان بندگانم و دوستان من از میان خَلقم ، کسانی هستند که من به یاد آنان هستم و آنان به یاد من اند» .امام عسکریـ از پدران بزرگوارش علیهم السلام ـ :روزی پیامبر خدا به یکی از یارانش فرمود : «ای بنده خدا! برای خدا دوست بدار و برای خدا نفرت بدار ، و برای خدا ، دوستی بورز و برای خدا ، دشمنی نما ؛ زیرا ولایت (دوستی و سرپرستی) خداوند ، جز با اینها به دست نمی آید و آدمی ، مزه ایمان را نمی چشد ، هر چند نماز و روزه اش بسیار باشد ، مگر آن که چنین باشد . این روزها برادری (دوستی) مردم با یکدیگر ، عمدتا به خاطر دنیا شده است . به خاطر دنیا با یکدیگر دوستی می ورزند و به خاطر دنیا با هم دشمنی می کنند و این ، در نزد خداوند ، ارزشی ندارد» .

مرد گفت : ای پیامبر خدا! چگونه بدانم که من برای خدا ، دوستی و یا دشمنی می ورزم؟ و چه کسی دوست خداست تا دوستش بدارم و چه کسی دشمن خداست تا دشمنش بدارم؟

پیامبر خدا به علی علیه السلام اشاره کرد و فرمود : «این را می بینی؟» .

مرد گفت : آری.

فرمود : «دوست این ، دوست خداست . پس دوستش بدار و دشمن این ، دشمن خداست . پس دشمنش بدار . دوست این را دوست بدار ، حتّی اگر قاتل پدر و فرزندت باشد و دشمن این را دشمن بدار ، حتّی اگر پدر یا فرزندت باشد» . .

الإمام الصادق علیه السلام :مَن أحَبَّ لِلّهِ وأبغَضَ لِلّهِ وأعطی لِلّهِ فَهُوَ مِمَّن کَمُلَ إیمانُهُ . ⁽¹⁾۳ / ۳قَبُولُ الأَعمالِومن کتاب له علیه السلام أجاب به أبا موسی الأشعریّرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی حِسابِ اللّهِ یَومَ القِیامَةِ ـ :یُؤتی بِعَبدٍ مُحسِنٍ فی نَفسِهِ لایَری أنَّ لَهُ ذَنبا ، فَیَقولُ لَه : هَل کُنتَ تُوالی أولِیائی ؟

قالَ : کُنتُ مِنَ النّاسِ سِلما .

قالَ : فَهَل کُنتَ تُعادی أعدائی ؟

قالَ : یا رَبِّ ، لَم یَکُن بَینی و بَینَ أحَدٍ شَیءٌ .

فَیَقولُ اللّهُ عز و جل : لا یَنالُ رَحمَتی مَن لا یُوالی أولِیائی و یُعادی أعدائی . ⁽²⁾ومن وصیة له علیه السلام

لعبد اللّه بن العباس لالإمام الباقر علیه السلام :لَو صُمتُ النَّهارَ لا اُفطِرُ ، و صَلَّیتُ اللَّیلَ لا أفتُرُ ، و أنفَقتُ مالی فی سَبیلِ اللّهِ عِلقا عِلقا ⁽³⁾، ثُمَّ لَم تَکُن فی قَلبی مَحَبَّةٌ لِأَولِیائِهِ و لا بِغضَةٌ لِأَعدائِهِ ما نَفَعَنی

ذلِکَ شَیئا . ⁽⁴⁾.

۳ / ۳ قبولیِ اعمال

ومن وصیة له علیه السلام لعبد اللّه بن العباس عندامام صادق علیه السلام :هر کس برای خدا دوست بدارد و برای خدا دشمن بدارد و برای خدا دِهِش کند ، او از کسانی است که ایمانش کامل است.۳ / ۳قبولیِ اعمالومن کتاب له علیه السلام إلی معاویةپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در باره حسابرسی خداوند در روز قیامت ـ :بنده ای را که به نظر خودش نیکوکار است و فکر نمی کند گناهی داشته باشد ، می آورند و به او می فرماید : «آیا [در دنیا] دوستان مرا دوست می داشتی؟» .

می گوید : من با مردم در آشتی بودم.

می فرماید : «آیا دشمنان مرا دشمن می داشتی؟» .

می گوید : پروردگارا! من با هیچ کس ، مشکلی (کینه ای) نداشتم.

پس خداوند عز و جل می فرماید : «کسی که دوستان مرا دوست نداشته باشد و با دشمنان من دشمنی نورزد ، به رحمت من دست نمی یابد» .ومن کتاب له علیه السلام إلی عبد اللّه بن العباس رامام باقر علیه السلام :اگر همه روز را روزه بگیرم و افطار نکنم و همه شب را خستگی ناپذیر نماز بخوانم و اموالم را انبانْ انبان در راه خدا انفاق کنم ، امّا در دلم مهر اولیای او و کین دشمنانش نباشد ، آن همه برایم سودی ندارد.

.

۳ / ۴تباعد الشَّیطانِومن کتاب له علیه السلام کتبه إلی الحارث الهمدانیالإمام الصادق عن آبائه علیهم السلام :إنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قالَ لِأَصحابِهِ : ألا اُخبِرُکُم بِشَیءٍ إن أنتُم فَعَلتُموهُ تَباعَدَ الشَّیطانُ مِنکُم کَما تَباعَدَ المَشرِقُ مِنَ المَغرِبِ ؟

قالوا : بَلی .

قالَ : الصَّومُ یُسَوِّدُ وَجهَهُ ، وَالصَّدَقَةُ تَکسِرُ ظَهرَهُ ، وَالحُبُّ فِی اللّهِ وَالمُوازَرَةُ عَلَی العَمَلِ الصّالِحِ یَقطَعُ دابِرَهُ ، وَالاِستِغفارُ یَقطَعُ وَتینَهُ ⁽¹⁾. ⁽²⁾ومن کتاب له علیه السلام کتبه إلی سلمان الفارسی رحالإمام الباقر علیه السلام :علَیکُم بِالحُبِّ فِی اللّهِ وَالتَّوَدُّدِ وَالمُؤازَرَةِ عَلَی العَمَلِ الصّالِحِ ؛ فَإِنَّهُ یَقطَعُ دابِرَهُما ـ یَعنِی السُّلطانَ وَالشَّیطانَ ـ . ⁽³⁾۳ / ۵بَقاءُ المَحَبَّةِ إلی یَومِ القِیامَةِالکتاب«الْأَخِلَّاءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِینَ» . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۴ دور شدن شیطان

۳ / ۵ پایندگی دوستی تا روز قیامت

۳ / ۴دور شدن شیطانومن کتاب له علیه السلام إلی أهل مصر مع مالک الأشتامام صادقـ از پدران بزرگوارش علیهم السلام ـ :پیامبر صلی الله علیه و آله به یارانش فرمود : «آیا شما را از چیزی آگاه گردانم که اگر انجامش دهید ، شیطان از شما دور می شود ، آن سان که مشرق از مغرب ، دور است؟» .

گفتند : بفرمایید!

فرمود : «روزه گرفتن ، شیطان را روسیاه می کند ؛ صدقه دادن ، کمرش را می شکند ؛ دوست داشتن به خاطر خدا و همیاری در کار نیک ، ریشه اش را قطع می نماید ؛ و استغفار ، شریان قلب او را پاره می کند» .ومن کتاب له علیه السلام إلی کمیل بن زیاد النخعیامام باقر علیه السلام :بر شما باد دوست داشتن برای خدا ، و دوستی و همیاری در کار نیک ؛ زیرا اینها ، ریشه آن دو ـ یعنی سلطان و شیطان ـ را قطع می کنند .۳ / ۵پایندگی دوستی تا روز قیامتقرآن«در آن روز (قیامت) ، دوستان ، دشمن یکدیگرند ، مگر پرهیزگاران» .

.

الحدیثومن کتاب له علیه السلام إلی معاویةرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا کانَ یَومُ القِیامَةِ انقَطَعَتِ الأَرحامُ ، وقَلَّتِ الأَنسابُ ، وذَهَبَتِ الاُخُوَّةُ إلَا الاُخُوَّةَ فِی اللّهِ ؛ وذلِکَ قَولُهُ : «الْأَخِلَّاءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِینَ » . ⁽¹⁾ومن کتاب له علیه السلام

إلی طلحة والزبیر مع عمالإمام علیّ علیه السلام :النّاسُ إخوانٌ ؛ فَمَن کانَت اُخُوّتُه فی غَیرِ ذاتِ اللّهِ فَهِیَ عَداوَةٌ ، وذلِکَ قَولُهُ عز و جل : «الْأَخِلَّاءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِینَ » . ⁽²⁾ومن هذا العهد وهو آخره:رسول اللّه صلی الله علیه و آله :جَعَلَ اللّهُ خُلَّتَنا ووُدَّنا خُلَّةَ المُتَّقینَ ووُدَّ المُخلِصینَ . ⁽³⁾الإمام علیّ علیه السلام :جَعَلَ اللّهُ عز و جل مَوَدَّتَنا فِی الدِّینِ ، وحَلّانا وإیّاکُم حِلیَةَ المُتَّقینَ ، وأبقی لَکُم طاعَتَکُم حَتّی یَجعَلَنا وإیّاکُم بِها إخوانا عَلی سُرُرٍ مُتَقابِلینَ . ⁽⁴⁾تفسیر القمّی عن الحارث عن الإمام علیّ علیه السلام :قالَ فی خَلیلَینِ مُؤمِنَینِ وخَلیلَینِ کافِرَینِ ... :

فَأَمَّا الخَلیلانِ المُؤمِنانِ فَتَخالّا حَیاتَهُما فی طاعَةِ اللّهِ ، وتَباذَلا عَلَیها ، وتَوادّا عَلَیها ، فَماتَ أحَدُهُما قَبلَ صاحِبِهِ ، فَأَراهُ اللّهُ مَنزِلَهُ فِی الجَنَّةِ یَشفَعُ لِصاحِبِهِ ، فَقالَ : یا رَبِّ ، خَلیلی فُلانٌ کانَ یَأمُرُنی بِطاعَتِکَ ویُعینُنی عَلَیها ، ویَنهانی عَن مَعصِیَتِکَ ، فَثَبِّتهُ عَلی ما ثَبَّتَّنی عَلَیهِ مِنَ الهُدی حَتّی تُرِیَهُ ما أرَیتَنی . فَیَستَجیبُ اللّهُ لَهُ ، حَتّی یَلتَقِیا عِندَ اللّهِ عز و جل ، فَیَقولُ کُلُّ واحِدٍ مِنهُما لِصاحِبِهِ : جَزاکَ اللّهُ مِن خَلیلٍ خَیرا ! کُنتَ تَأمُرُنی بِطاعَةِ اللّهِ ، وتَنهانی عَن مَعصِیَةِ اللّهِ .

وأمَّا الکافِرانِ فَتَخالّا بِمَعصِیَةِ اللّهِ ، وتَباذَلا عَلَیها ، وتَوادّا عَلَیها ، فَماتَ أحَدُهُما قَبلَ صاحِبِهِ ، فَأَراهُ اللّهُ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ مَنزِلَهُ فِی النّارِ ، فَقالَ : یا رَبِّ فُلانٌ خَلیلی کانَ یَأمُرُنی بِمَعصِیَتِکَ ، ویَنهانی عَن طاعَتِکَ ، فَثَبِّتهُ عَلی ما ثَبَّتَّنی عَلَیهِ مِنَ المَعاصی حَتّی تُرِیَهُ ما أرَیتَنی مِنَ العَذابِ . فَیَلتَقِیانِ عِندَ اللّهِ یَومَ القِیامَةِ ، یَقولُ کُلُّ واحِدٍ مِنهُما لِصاحِبِهِ : جَزاکَ اللّهُ مِن خَلیلٍ شَرّا ! کُنتَ تَأمُرُنی بِمَعصِیَةِ اللّهِ ، وتَنهانی عَن طاعَةِ اللّهِ . قالَ : ثُمَّ قَرَأَ علیه السلام : «الْأَخِلَّاءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِینَ » . ⁽⁵⁾.

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :چون روز قیامت شود ، پیوندهای خویشی بُریده می شود و نسبت ها کاستی می گیرد و برادری از میان می رود ، مگر برادری ای که به خاطر خدا باشد ، و این سخن خداوند است ، آن جا که می فرماید : «در آن روز ، دوستان ، دشمن یکدیگرند ، مگر پرهیزگاران» .امام علی علیه السلام :مردمان با هم برادرند . پس هر که برادری اش برای غیر خدا باشد ، آن برادری ، دشمنی است . خداوند عز و جل می فرماید : «در آن روز ، دوستان ، دشمن یکدیگرند ، مگر پرهیزگاران» .پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، دوستی و محبّت ما را دوستی پرهیزگاران و محبّت مخلصان قرار دهد!امام علی علیه السلام :خداوند عز و جل ، دوستی ما را بر اساس دین قرار دهد و جامه پرهیزگاران ، بر ما و شما بپوشانَد و شما را بر طاعتش پایدار بدارد تا آن که ما و شما را در بهشت ، برادرانی قرار دهد که بر تخت هایی رو در روی هم نشسته اند!تفسیر القمّیـ به نقل از حارث ـ :علی علیه السلام ، در باره دو دوست مؤمن و دو دوست کافر ... فرمود : «امّا دو دوست مؤمن ، در طول زندگی شان ، بر پایه طاعت خدا با یکدیگر دوستی ورزیدند و بر آن پایه ، به یکدیگر بخشش کردند و بر آن پایه ، یکدیگر را دوست می داشتند . پس ، یکی از آن دو پیش از دوستش در گذشت. خداوند ، منزلت او را در بهشت ، نشانش داد که برای دوستش شفاعت می کند و می گوید : پروردگارا! دوستم فلانی ، مرا به طاعت تو فرمان می داد و بر آن ، کمکم می کرد و از نافرمانی ات بازم می داشت . پس ، او را در راه راست ، پا بر جا بدار ، همچنان که مرا پا بر جا داشتی، تا آن که به او نیز بنمایانی آنچه را که به من نمایاندی .

خداوند ، دعای او را مستجاب می کند تا آن که نزد خداوند عز و جل ، یکدیگر را ملاقات می کنند و هر یک از آن دو ، به دیگری می گوید : خداوند ، تو دوست را پاداش نیک دهد که مرا به طاعت خدا ، فرمان می دادی و از معصیت خدا ، نهی می کردی!

و امّا آن دو کافر ، بر پایه معصیت خدا با یکدیگر دوستی ورزیدند و بر آن اساس ، به یکدیگر بخشش کردند و بر آن پایه، یکدیگر را دوست می داشتند . پس ، یکی از آن دو پیش از دوستش در گذشت و خداوند ـ تبارک و تعالی ـ جایگاه او را در آتش نشانش داد . گفت : پروردگارا! دوستم فلانی ، مرا به معصیت تو می خوانْد و از اطاعت تو باز می داشت . پس ، او را بر معاصی پا بر جا بدار ، چنان که مرا پا بر جا داشتی ، تا عذابی را که به من نشان دادی ، به او نیز نشان بدهی .

پس در روز قیامت ، آن دو یکدیگر را دیدار می کنند و هر یک به دیگری می گوید : خدا ، تو دوست بد را کیفر دهد که مرا به معصیت خدا می خواندی و از طاعت او نهی ام می کردی!» .

سپس امام علیه السلام ، این آیه را خواند : «در آن روز ، دوستان ، دشمن یکدیگرند ، مگر پرهیزگاران» . .

حلیة الأولیاء عن أنس :سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ لِعَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام : یا عَلِیُّ ، اِستَکثِر مِنَ المَعارِفِ مِنَ المُؤمِنینَ ؛ فَکَم مِن مَعرِفَةٍ فِی الدُّنیا بَرَکَةٌ فِی الآخِرَةِ .

فَمَضی عَلِیٌّ علیه السلام ، فَأَقامَ حینا لا یَلقی أحَدا إلَا اتَّخَذَهُ لِلآخِرَةِ ، ثُمَّ جاءَ مِن بَعدُ فَقالَ لَهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : ما فَعَلتَ فیما أمَرتُکَ ؟

فَقالَ : قَد فَعَلتُ یا رَسولَ اللّهِ .

فَقالَ لَهُ صلی الله علیه و آله : اِذهَب فَابلُ ⁽¹⁾أخبارَهُم . فَأَتی عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وهُوَ مُنَکِّسٌ رَأسَهُ ، فَقالَ لَهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وهُوَ یَتَبَسَّمُ : ما أحسَبُ ـ یا عَلِیُّ ـ ثَبَتَ مَعَکَ إلّا أبناءُ الآخِرَةِ ؟

فَقالَ لَهُ عَلِیٌّ علیه السلام : لا ، وَالَّذی بَعَثَکَ بِالحَقِّ .

فَقالَ لَهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : «الْأَخِلَّاءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِینَ » ، یا عَلِیُّ ، أقبِل عَلی شَأنِکَ ، وَاملِک لِسانَکَ ، وَاعقِل مَن تُعاشِرُهُ مِن أهلِ زَمانِکَ ؛ تَکُن سالِما غانِما . ⁽²⁾.

حلیة الأولیاءـ به نقل از انس ـ :از پیامبر خدا شنیدم که به علی بن ابی طالب علیه السلام می فرماید : «ای علی! بر شمارِ آشنایان مؤمنت بیفزای ؛ زیرا بسا آشنایی در دنیا که در آخرت ، برکت است» .

علی علیه السلام رفت . مدّتی گذشت و در این مدّت ، با هیچ کس برخورد نمی کرد ، مگر این که او را برای آخرت به دوستی بر می گزید . سپس آمد . پیامبر خدا به او فرمود : «با دستوری که به تو دادم ، چه کردی؟» .

علی علیه السلام گفت : انجامش دادم ، ای پیامبر خدا!

پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود : «برو و آنها را بیازمای» .

علی علیه السلام [رفت و] سپس در حالی که سرش را به زیر افکنده بود ، نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد . پیامبر صلی الله علیه و آله ، لبخندزنان به او فرمود : «ای علی! گمان نمی کنم جز آخرت گرایان ، کسی با تو مانده باشد!» .

علی علیه السلام گفت : سوگند به آن که تو را به حق بر انگیخت ، همین طور است .

پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود : « «در آن روز ، دوستان ، دشمن یکدیگرند ، مگر پرهیزگاران» . ای علی! در کار خود باش و زبانت را در اختیار گیر و در باره هم روزگارانت که با آنان معاشرت می کنی ، بیندیش تا به سلامت مانی و سود ببری» . .

۳ / ۶شَفاعَةُ رسول اللّه صلی الله علیه وآلهرسول اللّه صلی الله علیه و آله :أنَا شَفیعٌ لِکُلِّ رَجُلَینِ اتَّخَیا فِی اللّهِ مِن مَبعَثی إلی یَومِ القِیامَةِ . ⁽¹⁾ومن کتاب له علیه السلام إلی محمد بن أبی بکر

لمدرر الأحادیث النبویّة :بَلَغَنا عَن رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله أنَّهُ کانَ یَقولُ : أنَا شَفیعٌ لِکُلِّ أخَوَینِ تَحابّا فِی اللّهِ مِن مَبعَثی إلی یَومِ القِیامَةِ . ⁽²⁾۳ / ۷کثرة الشفعاءالکتاب«وَ مَآ أَضَلَّنَآ إِلَّا الْمُجْرِمُونَ فَمَا لَنَا مِن شَافِعِینَ * وَ لَا صَدِیقٍ حَمِیمٍ » . ⁽³⁾

الحدیثومن کتاب له علیه السلام إلی بعض عمالهرسول اللّه صلی الله علیه و آله :اِستَکثِروا مِنَ الإِخوانِ ؛ فَإِنَّ لِکُلِّ مُؤمِنٍ شَفاعَةً یَومَ القِیامَةِ . ⁽⁴⁾ومن کتاب له علیه السلام إلی بعض عمالهعنه صلی الله علیه و آلهـ لِأَنَسِ بنِ مالِکٍ ـ :یا أنَسُ ، أکثِر مِنَ الأَصدِقاءِ ؛ فَإِنَّهُم شُفَعاءُ بَعضُهُم فی بَعضٍ . ⁽⁵⁾ومن کتاب له علیه السلام إلی عمر بن أبی سلمة المخزعنه صلی الله علیه و آله :أکثِروا مِنَ المَعارِفِ مِنَ المُؤمِنینَ ؛ فَإِنَّ لِکُلِّ مُؤمِنٍ شَفاعَةً عِندَ اللّهِ یَومَ القِیامَةِ . ⁽⁶⁾.

۳ / ۶ شفاعت پیامبر خداصلی الله علیه وآله

۳ / ۷ فراوانیِ شفاعت کنندگان

۳ / ۶شفاعت پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهومن کتاب له علیه السلام

إلی عثمان بن حنیف الأنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از زمانِ برانگیخته شدنم تا روز قیامت ، هر آن دو مردی که به خاطر خدا با یکدیگر برادری ورزند ، من شفیع آنها خواهم بود.دُرَر الأحادیث النبویّة :از پیامبر خدا به ما رسیده است که می فرمود : «از زمانِ برانگیخته شدنم تا روز قیامت ، هر آن دو برادری که به خاطر خدا با یکدیگر دوستی ورزند ، من شفیع آنها خواهم بود».۳ / ۷فراوانیِ شفاعت کنندگانقرآن«و جز تباهکاران، ما را گم راه نکردند. پس ، ما را نه شفاعت کنندگانی است ، نه دوستی نزدیک» .

حدیثومن وصیة له علیه السلام للحسن والحسین علیهماالسلاپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بر شمارِ برادران [و دوستان ایمانی خود] بیفزایید ؛ زیرا در روز قیامت ، هر مؤمنی شفاعت می کند.ومن کتاب له علیه السلام إلی معاویةپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ خطاب به انس بن مالک ـ :ای انس! بر شمارِ دوستان ، بیفزای ؛ زیرا دوستان در حقّ یکدیگر ، شفاعت می کنند.ومن کتاب له علیه السلام إِلی معاویة أیضاًپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بر شمارِ آشنایان مؤمن [خود] بیفزایید ؛ زیرا در روز قیامت ، هر مؤمنی در نزد خداوند ، شفاعت می کند.

.

ومن کتاب له علیه السلام إِلی أمرائه علی الجیوشالإمام علیّ علیه السلام :عَلَیکُم بِالإِخوانِ ؛ فَإِنَّهُم عُدَّةٌ لِلدُّنیا ، وعُدَّةٌ لِلآخِرَةِ . ألا تَسمَعُ إلی قَولِ أهلِ النّارِ : «فَمَا لَنَا مِن شَافِعِینَ * وَ لَا صَدِیقٍ حَمِیمٍ » . ⁽¹⁾ومن کتاب له علیه السلام إلی عماله علی الخراجالإمام الصادق علیه السلام :أکثِروا مِنَ الأَصدِقاءِ فِی الدُّنیا ؛ فَإِنَّهُم یَنفَعونَ فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ ؛ أمَّا الدُّنیا فَحَوائِجُ یَقومونَ بِها ، وأمَّا الآخِرَةُ فَإِنَّ أهلَ جَهَنَّمَ قالوا : «فَمَا لَنَا مِن شَافِعِینَ * وَ لَا صَدِیقٍ حَمِیمٍ » . ⁽²⁾ومن کتاب له علیه السلام إلی أمراء البلاد فی معنیعنه علیه السلام :لَقَد عَظُمَت مَنزِلَةُ الصَّدیقِ ، حَتّی إنَّ أهلَ النّارِ لَیَستَغیثونَ بِهِ ویَدعونَهُ فِی النّارِ قَبلَ القَریبِ وَالحَمیمِ ؛ قالَ اللّهُ عز و جل مُخبِرا عَنهُم : «فَمَا لَنَا مِن شَافِعِینَ * وَ لَا صَدِیقٍ حَمِیمٍ » . ⁽³⁾۳ / ۸أمنُ یَومِ القِیامَةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :المُتَحابّونَ فِی اللّهِ فی ظِلِّ عَرشِ اللّهِ یَومَ لا ظِلَّ إلّا ظِلُّهُ ، یَفزَعُ النّاسُ ولا یَفزَعونَ ، ویَخافُ النّاسُ ولا یَخافونَ . ⁽⁴⁾عنه صلی الله علیه و آله :سَبعَةٌ یُظِلُّهُمُ اللّهُ فی ظِلِّهِ یَومَ لا ظِلَّ إلّا ظِلُّهُ : ... ورَجُلانِ تَحابّا فِی اللّهِ ؛ اِجتَمَعا عَلَیهِ ، وتَفَرَّقا عَلَیهِ . ⁽⁵⁾.

۳ / ۸ ایمنی در روز قیامت

امام علی علیه السلام :برادر [و دوست ایمانی] به دست آورید ؛ زیرا برادران در دنیا و آخرت ، ساز و برگ اند. آیا این سخن دوزخیان را نشنیده ای که : «ما را نه شفاعت کنندگانی است ، نه دوستی نزدیک» ؟امام صادق علیه السلام :در دنیا ، بر شمارِ دوستان [خود] بیفزایید ؛ چرا که دوستان در دنیا و آخرت ، سودمندند . در دنیا ، به رفع نیازهای انسان ، کمک می کنند و در آخرت [نیز سودمندند] ، به دلیل آن که دوزخیان می گویند : «ما را نه شفاعت کنندگانی است ، نه دوستی نزدیک» .امام صادق علیه السلام :منزلت دوست ، بزرگ است ، چندان که دوزخیان ، پیش از آن که نزدیکان و خویشاوندان را به یاری طلبند و صدا بزنند ، دوست را به یاری می طلبند و صدایش می زنند . خداوند عز و جل از زبان آنها می گوید : «ما را نه شفاعت کنندگانی است ، نه دوستی نزدیک» .۳ / ۸ایمنی در روز قیامتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آنان که به خاطر خدا با هم دوستی می ورزند ، در آن روز که سایه ای جز سایه خدا نیست ، در سایه عرش خداوند هستند . مردم ، وحشت زده می شوند ؛ امّا آنان ، وحشتی نمی کنند . مردم در ترس و هراس آن به سر می برند ؛ امّا آنان ، ترس و هراسی ندارند.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هفت گروه اند که خداوند ، در آن روز که سایه ای جز سایه او نیست ، آنان را در سایه خود قرار می دهد : ... و دو مردی که به خاطر خدا با هم دوستی می ورزند ، به خاطر او با هم گِرد می آیند و به خاطر او پراکنده می شوند.

.

عنه صلی الله علیه و آله :المُتَحابّونَ فِی اللّهِ ـ تَبارَکَ وتَعالَی ـ فی ظِلِّ العَرشِ یَومَ لا ظِلَّ إلّا ظِلُّهُ ، یَغبِطُهُم بِمَکانِهِمُ النَّبِیّونَ وَالشُّهَداءُ . ⁽¹⁾عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ یَقولُ یَومَ القِیامَةِ : أینَ المُتَحابّونَ بِجَلالی ؟ الیَومَ اُظِلُّهُم فی ظِلّی یَومَ لا ظِلَّ إلّا ظِلّی . ⁽²⁾وقال علیه السلام :عنه صلی الله علیه و آله :ما تَحابَّ رَجُلانِ فِی اللّهِ إلّا وَضَعَ اللّهُ لَهُما کُرسِیّا فَاُجلِسا عَلَیهِ ، حَتّی یَفرُغَ اللّهُ عز و جلمِنَ الحِسابِ . ⁽³⁾عنه صلی الله علیه و آلهـ وسَأَلَهُ رَجُلٌ مِنَ الأَعرابِ عَن ناسٍ لَیسوا بِأَنبِیاءَ ولا شُهَداءَ یَغبِطُهُمُ الأَنبِیاءُ وَالشُّهَداءُ عَلی مَجالِسِهِم وقُربِهِم مِنَ اللّهِ ـ :هُم ناسٌ مِن أفناءِ ⁽⁴⁾النّاسِ ونَوازِعِ ⁽⁵⁾القَبائِلِ ، لَم تَصِل بَینَهُم أرحامٌ مُتَقارِبَةٌ ، تَحابّوا فِی اللّهِ وتَصافَوا ، یَضَعُ اللّهُ لَهُم یَومَ القِیامَةِ مَنابِرَ مِن نورٍ فَیُجلِسُهُم عَلَیها ، فَیَجعَلُ وُجوهَهُم نورا ، وثِیابَهُم نورا ، یَفزَعُ النّاسُ یَومَ القِیامَةِ ولا یَفزَعونَ ، وهُم أولِیاءُ اللّهِ الَّذینَ لا خَوفٌ عَلَیهِم ولا هُم یَحزَنونَ . ⁽⁶⁾.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آنان که به خاطر خداوند ـ تبارک و تعالی ـ با هم دوستی می ورزند ، در آن روز که سایه ای جز سایه عرش خدا نیست ، در سایه عرش او هستند . پیامبران و شهیدان ، به جایگاه آنان ، غبطه می خورند.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در روز قیامت ، خداوند می فرماید : «کجایند آنان که به خاطر جلال و عظمت من [و نه اغراض دنیوی] با یکدیگر دوستی می ورزیدند؟ امروز که سایه ای جز سایه من نیست ، آنان را در سایه خویش در می آورم» .پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ دو انسانی برای خدا با یکدیگر دوستی نمی ورزند ، مگر آن که خداوند ، اورنگی برای آن دو می نَهَد وآن دو را روی آن می نشانند تا آن که خداوند عز و جل از حسابرسی [دیگر بندگان] فارغ شود.پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در پاسخ یک عرب بادیه نشین که پرسید : آنان ، کدام مردم اند که از پیامبران و شهیدان نیستند ؛ امّا پیامبران و شهیدان ، بر جایگاه آنان و مقام قربشان به خداوند ، غبطه می خورند؟ ـ :آنان ، جماعتی از مردمان بی نام و نشان و دورافتاده از قوم و قبیله اند که میانشان را پیوندهای خویشاوندی به هم گره نمی زند ؛ بلکه به خاطر خدا با هم دوستی و صمیمت می ورزند . در روز قیامت ، خداوند ، برای آنها منبرهایی از نور می گذارد و آنها را بر آن منبرها می نشاند و چهره هایشان را نورانی می گردانَد و جامه هایشان را از نور ، قرار می دهد . در روز قیامت ، مردم ، در وحشت به سر می برند ؛ امّا آنان را وحشتی نیست . اینان ، همان اولیای خدا هستند که نه ترسی دارند و نه اندوهی به آنان می رسد. ⁽¹⁾.

۳ / ۹حُرمَةُ النّارِالإمام الباقر علیه السلام :لَمّا کَلَّمَ اللّهُ موسَی بنَ عِمرانَ علیه السلام قالَ موسی : ... إلهی ، فَما جَزاءُ مَن أحَبَّ أهلَ طاعَتِکَ لِحُبِّکَ ؟ قالَ : یا موسی ، اُحَرِّمُهُ عَلی ناری . ⁽¹⁾۳ / ۱۰دُخولُ الجَنَّةِ بِغَیرِ حِسابٍالأمالی للطوسی عن أبی حمزة الثمالیّ عن الإمام الباقر عن آبائه علیهم السلام عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا کانَ یَومُ القِیامَةِ جَمَعَ اللّهُ الخَلائِقَ فی صَعیدٍ واحِدٍ . . . ثُمَّ یُنادی مُنادٍ مِن عِندِ اللّهِ عز و جلیُسمِعُ آخِرَهُم کَما یُسمِعُ أوَّلَهُم ، فَیَقولُ : أینَ جیرانُ اللّهِ جَلَّ جَلالُهُ فی دارِهِ ؟ فَیَقومُ عُنُقٌ ⁽²⁾مِنَ النّاسِ ، فَتَستَقبِلُهُم زُمرَةٌ مِنَ المَلائِکَة ، فَیَقولونَ لَهُم : ماذا کانَ عَمَلُکُم فی دارِ الدُّنیا فَصِرتُم بِهِ الیَومَ جیرانَ اللّهِ تَعالی فی دارِهِ ؟ فَیَقولونَ : کُنّا نَتَحابُّ فِی اللّهِ عز و جل ، ونَتَباذَلُ فِی اللّهِ ، ونَتَوازَرُ فِی اللّهِ .

فَیُنادی مُنادٍ مِن عِندِ اللّهِ : صَدَقَ عِبادی ، خَلّوا سَبیلَهُم لِیَنطَلِقوا إلی جِوارِ اللّهِ فِی الجَنَّةِ بِغَیرِ حِسابٍ . قالَ : فَیَنطَلِقونَ إلَی الجَنَّةِ بِغَیرِ حِسابٍ .

ثُمَّ قالَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام : فَهؤُلاءِ جیرانُ اللّهِ فِی دارِهِ ، یَخافُ النّاسُ ولا یَخافونَ ، ویُحاسَبُ النّاسُ ولا یُحاسَبونَ . ⁽³⁾.

۳ / ۹ حرام شدن آتش

۳ / ۱۰ وارد شدن به بهشت ، بدون حسابرسی

۳ / ۹حرام شدن آتشامام باقر علیه السلام :چون خداوند با موسی بن عمران علیه السلام سخن گفت ، موسی علیه السلام گفت : ... معبودا! پاداش کسی که به خاطر دوست داشتن تو، اهل طاعتت را دوست بدارد ، چیست؟

خداوند فرمود : «ای موسی! او را بر آتشم حرام می گردانم» .۳ / ۱۰وارد شدن به بهشت ، بدون حسابرسیالأمالی، طوسیـ به نقل از ابو حمزه ثُمالی ـ :امام باقر علیه السلام از پدران بزرگوارش نقل کرده که پیامبر خدا فرمود : «چون روز قیامت شود ، خداوند ، آفریدگان را در عرصه ای ، گِرد می آورد ... . آن گاه ، ندا دهنده ای از جانب خداوند عز و جل ، با صدایی که اوّلین و آخرین نفرِ آنها به یکسان می شنوند ، ندا می دهد و می گوید : کجایند همسایگان خانه خداوند عز و جل ؟ .

پس جمع بسیاری از مردم ، بر می خیزند . گروهی از فرشتگان به استقبال آنان می روند و می گویند : شما در سرای دنیا ، چه می کردید که امروز ، همسایگان خدای متعال شده اید؟

آن جماعت می گویند : ما به خاطر خدا با یکدیگر دوستی می کردیم و به خاطر خدا ، به یکدیگر دِهِش می کردیم و به خاطر خدا ، از یکدیگر پشتیبانی می نمودیم ... .

پس منادی ای از جانب خداوند ، ندا سر می دهد : راست می گویند بندگانم . راه را بر آنان بگشایید تا بدون حسابرسی ، به جوار خداوند در بهشت بروند .

پس بدون حساب ، ره سپار بهشت می شوند».

آن گاه ، امام باقر علیه السلام فرمود : «اینان ، همسایگان خانه خدا هستند . [در آن روز ]مردم ، بیمناک اند ؛ ولی اینان ، بیمی ندارند . مردم حسابرسی می شوند ؛ امّا اینان ، حسابرسی نمی شوند» .

.

الإمام زین العابدین علیه السلام :إذا جَمَعَ اللّهُ عز و جل الأَوَّلینَ وَالآخِرینَ قامَ مُنادٍ فَنادی یُسمِعُ النّاسَ ، فَیَقولُ : أینَ المُتَحابّونَ فِی اللّهِ ؟

فَیَقومُ عُنُقٌ مِنَ النّاسِ ، فَیُقالُ لَهُم : اِذهَبوا إلَی الجَنَّةِ بِغَیرِ حِسابٍ .

فَتَلَقّاهُمُ المَلائِکَةُ فَیَقولونَ : إلی أینَ ؟

فَیَقولونَ : إلَی الجَنَّةِ بِغَیرِ حِسابٍ .

فَیَقولونَ : فَأَیُّ ضَربٍ أنتُم مِنَ النّاسِ ؟

فَیَقولونَ : نَحنُ المُتَحابّونَ فِی اللّهِ .

فَیَقولونَ : وأیُّ شَیءٍ کانَت أعمالُکُم ؟

قالوا : کُنّا نُحِبُّ فِی اللّهِ ، ونُبغِضُ فِی اللّهِ .

فَیَقولونَ : نِعمَ أجرُ العامِلینَ . ⁽¹⁾۳ / ۱۱الدَّرَجاتُ فی الجَنَّةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن آخی أخا فِی اللّهِ رَفَعَهُ اللّهُ دَرَجَةً فِی الجَنَّةِ لا یَنالُها بِشَیءٍ مِن عَمَلِهِ . ⁽²⁾عنه صلی الله علیه و آله :ما أحدَثَ اللّهُ تَعالی إخاءً بَینَ المُؤمِنینَ إلّا أحدَثَ لِکُلِّ واحِدٍ مِنهُما دَرَجَةً . ⁽³⁾.

۳ / ۱۱ کسب درجات بهشتی

امام زین العابدین علیه السلام :آن گاه که خداوند عز و جل ، اوّلین و آخرین آفریدگان را گِرد آورَد ، ندا دهنده ای بر می خیزد و صدا می زند ، به طوری که مردم [همگی ]بشنوند ، و می گوید : «کجایند دوستان خدایی؟» .

پس گروه بسیاری از مردم ، بر می خیزند . به ایشان گفته می شود : «بدون محاسبه به بهشت بروید» .

فرشتگان ، جلو آنان را می گیرند و می گویند : کجا؟!

می گویند : بدون محاسبه ، به بهشت [می رویم] .

فرشتگان می گویند : شما کدامین گروه از مردمید؟

می گویند : ما دوستان خدایی هستیم.

فرشتگان می گویند : اعمال شما چه بوده است؟

می گویند : ما برای خدا ، دوست می داشتیم و برای خدا ، دشمنی می ورزیدیم.

پس فرشتگان می گویند : چه خوب است مزد عمل کنندگان!۳ / ۱۱کسب درجات بهشتیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس به خاطر خدا برادری به دست آورد ، خداوند ، او را به درجه ای (مقامی) در بهشت بالا می برد که با هیچ عملش به آن درجه نایل نمی آید.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خدای متعال ، میان دو مؤمن برادری نمی افکنَد ، مگر آن که برای هر یک از آن دو ، درجه ای پدید می آورد.

.

عنه صلی الله علیه و آله :مَن أحَبَّ أخا لِلّهِ فِی اللّهِ ، قالَ : «إنّی اُحِبُّکَ للّهِِ» فَدَخَلا جَمیعا الجَنَّةَ کانَ الَّذی أحَبَّ فِی اللّهِ أرفَعَ دَرَجَةً ؛ لِحُبِّهِ ، عَلَی الَّذی أحَبَّهُ لَهُ . ⁽¹⁾عنه صلی الله علیه و آله :مَن جَدَّدَ أخا فِی الإِسلامِ بَنَی اللّهُ لَهُ بُرجا فِی الجَنَّةِ مِن جَوهَرَةٍ . ⁽²⁾عنه صلی الله علیه و آله :ما أحدَثَ رَجُلٌ أخا فِی اللّهِ عز و جل إلّا بَنَی اللّهُ لَهُ بَیتا فِی الجَنَّةِ . ⁽³⁾عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ المُتَحابّینَ لَتُری غُرَفُهُم فِی الجَنَّةِ کَالکَوکَبِ الطّالِعِ الشَّرقِیِّ أوِ الغَربِیِّ ، فَیُقالُ : مَن هؤُلاءِ ؟

فَیُقالُ : هؤُلاءِ المُتَحابّونَ فِی اللّهِ عز و جل . ⁽⁴⁾أعلام الدین :قالَ النَّبیُّ صلی الله علیه و آله : إنّی لَأَعرِفُ أقواما هُم عِندَ اللّهِ تَعالی بِمَنزِلَتی یَومَ القِیامَةِ ما هُم بِأَنبِیاءَ ولا شُهَداءَ ، تَغبِطُهُمُ الأَنبِیاءُ وَالشُّهَداءُ بِمَنزِلَتِهِم . فَقیلَ : مَن هُم یا رَسولَ اللّهِ ؟

فَیَقولُ : ناسٌ تَآخَوا فی روحِ اللّهِ عَلی غَیرِ مالٍ ولا سَبَبٍ قَریبٍ ، ـ وَالَّذی نَفسی بِیَدِهِ ـ إنَّ لِوُجوهِهِم نورا ، وإنَّهُم لَعَلی نورٍ ، لا یَحزَنونَ إذا حَزَنَ النّاسُ ، ولا یَفزَعونَ إذا فَزَعوا . ثُمَّ تَلا قَولَهُ تَعالی : «أَلَا إِنَّ أَوْلِیَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لَا هُمْ یَحْزَنُونَ » ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس برادری را به خاطر خدا و در راه خدا دوست بدارد و بگوید : «من تو را به خاطر خدا دوست دارم» و هر دو به بهشت بروند ، آن که به خاطر خدا دوست داشته ، درجه اش بالاتر از آن یکی است که او را به خاطر خودش دوست می داشته است.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس برادر مسلمان جدیدی به دست آورد ، خداوند برای او در بهشت ، برجی از گوهر می سازد.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ مردی به خاطر خداوند عز و جل برادری به دست نیاورد ، مگر این که خداوند برای او در بهشت ، خانه ای ساخت.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آنان که با یکدیگر دوستی می ورزند ، خانه هایشان در بهشت ، چونان ستاره درخشان شرقی یا غربی دیده می شود . گفته می شود : اینان کیستند؟ جواب می آید : «اینان ، کسانی هستند که از برای خداوند عز و جل با یکدیگر دوستی می ورزیدند» .أعلام الدین :پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «من ، مردمانی را می شناسم که در روز قیامت ، نزد خداوند متعال ، چونان من هستند . اینان ، نه از پیامبران اند و نه از شهیدان ؛ امّا پیامبران و شهیدان به مقام و منزلت آنان ، غبطه می خورند» .

گفته شد : اینان کیستند ، ای پیامبر خدا؟

فرمود : «مردمانی که به خاطر خدا و بی چشمْ داشت مالی و یا پیوند خویشاوندی ، با یکدیگر برادری می کنند . سوگند به آن که جانم در دست اوست ، چهره های اینان را نورانیّتی است ، و وجودشان غرقه در نور است . آن گاه که [در قیامت ]مردمان ، اندوهگین می شوند ، آنان را اندوهی نمی گیرد ، و آن گاه که دیگران به وحشت می افتند ، ایشان را وحشتی نمی رسد» .

سپس این سخن خداوند متعال را تلاوت کرد : «هان! اولیای خدا را نه بیمی است و نه اندوهگین می شوند» . .

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :قالَ اللّهُ عز و جل : المُتَحابّونَ فی جَلالی لَهُم مَنابِرُ مِن نورٍ ، یَغبِطُهُمُ النَّبِیّونَ وَالشُّهَداءُ . ⁽¹⁾عنه صلی الله علیه و آله :المُتَحابّونَ فِی اللّهِ یَومَ القِیامَةِ عَلی أرضٍ زَبَرجَدَةٍ خَضراءَ فی ظِلِّ عَرشِهِ عَن یَمینِهِ ـ وکِلتا یَدَیهِ یَمینٌ ـ وُجوهُهُم أشَدُّ بَیاضا وأضوَأُ مِنَ الشَّمسِ الطّالِعَةِ ، یَغبِطُهُم بِمَنزِلَتِهِم کُلُّ مَلَکٍ مُقَرَّبٍ وکُلُّ نَبِیٍّ مُرسَلٍ .

یَقولُ النّاسُ : مَن هؤُلاءِ ؟

فَیُقالُ : هؤُلاءِ المُتَحابّونَ فِی اللّهِ . ⁽²⁾عنه صلی الله علیه و آله :المُتَحابّونَ فِی اللّهِ عز و جل عَلی أعمِدَةٍ مِن یاقوتٍ أحمَرَ فِی الجَنَّةِ ، یُشرِفونَ عَلی أهلِ الجَنَّةِ ، فَإِذَا اطَّلَعَ أحَدُهُم مَلَأَ حُسنُهُ بُیوتَ أهلِ الجَنَّةِ ، فَیَقولُ أهلُ الجَنَّةِ : اُخرُجوا نَنظُرِ المُتَحابّینَ فِی اللّهِ عز و جل .

قالَ : فَیَخرُجونَ ویَنظُرونَ إلَیهِم ، أحَدُهُم وَجهُهُ مِثلُ القَمَرِ فی لَیلَةِ البَدرِ ، عَلی جِباهِهِم : هؤُلاءِ المُتَحابّونَ فِی اللّهِ عز و جل . ⁽³⁾الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ المُتَحابّینَ فِی اللّهِ یَومَ القِیامَةِ عَلی مَنابِرَ مِن نورٍ ، قَد أضاءَ نورُ وُجوهِهِم ونورُ أجسادِهِم ونورُ مَنابِرِهِم کُلَّ شَیءٍ حتّی یُعرَفوا بِهِ ، فَیُقالُ : هؤُلاءِ

المُتَحابّونَ فِی اللّهِ . ⁽⁴⁾.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند عز و جل فرمود : «آنان که به خاطر عظمت و شکوه من با یکدیگر دوستی می ورزند ، برایشان منبرهایی از نور است که پیامبران و شهیدان ، بر آنان غبطه می خورند» .پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دوستان خدایی در روز قیامت ، بر زمینی زِبَرجدین و سبزرنگ در سایه عرش او و در دست راستش هستند ـ و هر دو دست خداوند ، راست است ـ . ⁽¹⁾چهره هایشان سپیدتر و درخشان تر از خورشید تابان است . تمام فرشتگان مقرّب و همه پیامبران مُرسَل به حال آنان غبطه می خورند» .

مردم می پرسند : اینان کیستند؟

گفته می شود : «اینان ، دوستان خدایی اند» .پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آنان که برای خدای عز و جل با یکدیگر دوستی می ورزند ، در بهشت ، بر فراز ستون هایی از یاقوت سرخ اند و بر بهشتیان ، مُشرِف اند . پس هر گاه یکی از آنان سَرَک بکشد ، حُسن او خانه های بهشتیان را پُر می کند و اهل بهشت می گویند : «برویم دوستان خدایی را تماشا کنیم» .

پس ، [از خانه هایشان] بیرون می روند و آنان را نظاره می کنند ، در حالی که هر یک از آنان ، چهره هایشان مانند ماه شب چهارده ، می درخشد و بر پیشانی هایشان نوشته شده است : «اینان ، دوستان خدایی اند» .امام صادق علیه السلام :دوستان خدایی ، در روز قیامت ، بر فراز منبرهایی از نورند ، در حالی که نور چهره هایشان و نور بدن هایشان و نور منبرهایشان ، همه جا را روشن کرده است ، به طوری که با آن شناخته می شوند و گفته می شود : «اینان ، دوستان خدایی اند» . .

الإمام الرضا علیه السلام :مَنِ استَفادَ أخا فِی اللّهِ عز و جل استَفادَ بَیتا فِی الجَنَّةِ . ⁽¹⁾۳ / ۱۲السَّبقَةُ إلَی الجَنَّةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :أوَّلُ مَن یَرِدُ الحَوضَ یَومَ القِیامَةِ المُتَحابّونَ فِی اللّهِ عز و جل . ⁽²⁾.

۳ / ۱۲ تقدّم در ورود به بهشت

امام رضا علیه السلام :هر کس به خاطر خداوند عز و جل برادری به دست آورَد ، خانه ای در بهشت به دست آورده است.۳ / ۱۲تقدّم در ورود به بهشتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نخستین کسانی که در روز قیامت ، بر حوض وارد می شوند ، آنان اند که به خاطر خداوند عز و جل با یکدیگر دوستی می کنند.

.

الفصل الرابع : حقوق الإخاء۴ / ۱حُرمَةُ النَّفسِ وَالمالِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :ألا إنَّ المُسلِمَ أخُو المُسلِمِ ، فَلَیسَ یَحِلُّ لِمُسلِمٍ مِن أخیهِ شَیءٌ إلّا ما أحَلَّ مِن نَفسِهِ . ⁽¹⁾عنه صلی الله علیه و آله :ألا أیُّهَا النّاسُ ، إنَّ المُسلِمَ أخُو المُسلِمِ حَقّا ، لا یَحِلُّ لِامرِیً مُسلِمٍ دَمَ امرِیً مُسلِمٍ ومالَهُ إلّا ما أعطاهُ بِطیبَةِ نَفسٍ مِنهُ . ⁽²⁾۴ / ۲رَدُّ التَّحِیَّةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ المُسلِمَ أخُو المُسلِمِ ، إذا لَقِیَهُ رَدَّ عَلَیهِ مِنَ السَّلامِ بِمِثلِ ما حَیّاهُ بِهِ أو أحسَنَ مِن ذلِکَ . ⁽³⁾.

فصل چهارم : حقوق برادری

۴ / ۱ حرمت داشتن جان و مال

۴ / ۲ جواب سلام دادن

فصل چهارم : حقوق برادری۴ / ۱حرمت داشتن جان و مالپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بدانید که مسلمان ، برادر مسلمان است . پس بر هیچ مسلمانی چیزی از برادرش روا نیست ، مگر آنچه خود او روا سازد.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هان ، ای مردم! مسلمان ، حقیقتا برادر مسلمان است . خون و مال هیچ فرد مسلمانی بر هیچ فرد مسلمانی روا نیست ، مگر آنچه او خود با رضایت خاطر ، عطا کند.۴ / ۲جواب سلام دادنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مسلمان ، برادر مسلمان است . هر گاه به او بر خورَد ، پاسخ سلامش را

به همان گونه که به او سلام کرده و یا به گونه ای بهتر ، می دهد.

.

۴ / ۳النَّصیحَةرسول اللّه صلی الله علیه و آله :المُؤمِنُ أخُو المُؤمِنِ ، لا یَدَعُ نَصیحَتَهُ عَلی کُلِّ حالٍ . ⁽¹⁾الإمام علیّ علیه السلام :أخوکَ فِی اللّهِ مَن هَداکَ إلی رَشادٍ ، ونَهاکَ عَن فَسادٍ ، وأعانَکَ إلی ⁽²⁾إصلاحِ مَعادٍ . ⁽³⁾۴ / ۴النُّصرَةرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن نَصَرَ أخاهُ المُسلِمَ وهُوَ یَستَطیعُ ذلِکَ نَصَرَهُ اللّهُ فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ . ⁽⁴⁾الإمام الصادق علیه السلام :ما مِن مُؤمِنٍ یَخذُلُ أخاهُ وهُوَ یَقدِرُ عَلی نُصرَتِهِ إلّا خَذَلَهُ اللّهُ فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ . ⁽⁵⁾.

۴ / ۳ خیرخواهی

۴ / ۴ یاری دادن

۴ / ۳خیرخواهیوَعَزَّی قوماً عن میت مات لهم فقال علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مؤمن ، برادر مؤمن است . هیچ گاه از خیرخواهی برای او فروگذار نمی کند .امام علی علیه السلام :برادرِ خداییِ تو، کسی است که به راه درست ، هدایتت کند ، از تباهی بازَت دارد و در جهت آباد کردن معاد ، کمکت نماید.۴ / ۴یاری دادنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس بتواند برادر مسلمانش را یاری برساند و این کار را بکند ، خداوند ، در دنیا و آخرت ، او را یاری می رساند.امام صادق علیه السلام :هیچ مؤمنی نیست که برادرش را بی یاور بگذارد ، در حالی که می تواند او را یاری رساند ، مگر آن که خداوند ، در دنیا و آخرت ، او را بی یاور می گذارد.

.

صحیح مسلم عن جابر :اِقتَتَلَ غُلامانِ ؛ غُلامٌ مِنَ المُهاجِرینَ وغُلامٌ مِنَ الأَنصارِ ، فَنادَی المُهاجِرُ أوِ المُهاجِرونَ : یا لَلمُهاجِرینَ . ونادَی الأَنصارِیُّ : یا لَلأَنصارِ . فَخَرَجَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَقالَ : ما هذا ، دَعوی أهلِ الجاهِلِیَّة ؟! قالوا : لا یا رَسولَ اللّه ، إلّا أنَّ غُلامَینِ اقتَتَلا ، فَکَسَعَ أحَدُهُمَا الآخَرَ . ⁽¹⁾

قالَ : فَلا بَأسَ . وَلیَنصُرِ الرَّجُلُ أخاهُ ظالِما أو مَظلوما ، إن کانَ ظالِما فَلیَنهَهُ ؛ فَإِنَّهُ لَهُ نَصرٌ ، وإن کانَ مَظلوما فَلیَنصُرهُ . ⁽²⁾۴ / ۵الإِعانَةرسول اللّه صلی الله علیه و آله :اللّهُ فی عَونِ العَبدِ ما کانَ العَبدُ فی عَونِ أخیهِ . ⁽³⁾عنه صلی الله علیه و آله :لا یَزالُ اللّهُ تَعالی فی عَونِ العَبدِ ما کانَ العَبدُ فی عَونِ أخیهِ ، وَاللّهُ یُحِبُّ إغاثَةَ اللَّهفانِ . ⁽⁴⁾الإمام علیّ علیه السلام :إذا نَبَتَ ⁽⁵⁾الوُدُّ وَجَبَ التَّرافُدُ ⁽⁶⁾وَالتَّعاضُدُ . ⁽⁷⁾.

۴ / ۵ کمک کردن

صحیح مسلمـ به نقل از جابر ـ :دو جوان به جان هم افتادند : جوانی از مهاجران و دیگری از انصار . پس آن جوان مهاجر یا مهاجران داد زدند : فریاد ، ای مهاجران! و جوان انصاری داد زد : فریاد ، ای انصار!

پیامبر خدا ، بیرون آمد و فرمود : «چه خبر است؟ [این] فریادخواهی اهل جاهلیت است؟!».

گفتند : خیر ، ای پیامبر خدا! دو جوان به جان هم افتاده اند و همدیگر را زیر مُشت و لگد گرفته اند.

فرمود : «پس ، مهم نیست . انسان باید برادرش را یاری برساند ، ظالم باشد یا مظلوم . اگر ظالم باشد ، باید او را از ظلمش نهی کند که این ، در واقع ، یاری رساندن به اوست ، و اگر مظلوم باشد ، باید یاری اش کند» .۴ / ۵کمک کردنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مادام که بنده ، به برادرش کمک کند ، خداوند ، به آن بنده کمک می رساند.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :تا زمانی که بنده ، کمک کارِ برادرش باشد ، خدای متعال نیز همواره کمک کار اوست ، و خداوند ، دستگیری از غم زدگان را دوست می دارد.امام علی علیه السلام :هر گاه [بذر] دوستی برویَد ، همکاری و پشتیبانی واجب می آید.

.

الإمام الباقر علیه السلام :مَن بَخِلَ بِمَعونَةِ أخیهِ المُسلِمِ وَالقِیامِ لَهُ فی حاجَتِهِ إلّا ⁽¹⁾ابتُلِیَ بِمَعونَةِ مَن یَأثَمُ عَلَیهِ ولا یُؤجَرُ . ⁽²⁾عنه علیه السلام :إنَّ نَفَرا مِنَ المُسلِمینَ خَرَجوا إلی سَفَرٍ لَهُم فَضَلُّوا الطَّریقَ ، فَأَصابَهُم عَطَشٌ شَدیدٌ ، فَتَکَفَّنوا ولَزِموا اُصولَ الشَّجَرِ ، فَجاءَهُم شَیخٌ و عَلَیهِ ثِیابٌ بیضٌ ، فَقالَ : قوموا فَلا بَأسَ عَلَیکُم فَهذَا الماءُ . فَقاموا و شَرِبوا وَ ارتَوَوا ، فَقالوا : مَن أنتَ یَرحَمُکَ اللّهُ ؟

فَقالَ : أ نَا مِنَ الجِنِّ الَّذینَ بایَعوا رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، إنّی سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : «المُؤمِنُ أخُو المُؤمِنِ ، عَینُهُ و دَلیلُهُ» ، فَلَم تَکونوا تُضَیَّعوا بِحَضرَتی . ⁽³⁾۴ / ۶قَضاءُ الحاجَةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :المُؤمِنونَ إخوَةٌ ، یَقضی بَعضُهُم حَوائِجَ بَعضٍ ، فَبِقَضاءِ بَعضِهِم حَوائِجَ بَعضٍ یَقضِی اللّهُ حَوائِجَهُم یَومَ القِیامَةِ . ⁽⁴⁾.

۴ / ۶ برآوردن نیاز

امام باقر علیه السلام :هر کس از کمک کردن به برادر مسلمانش و پرداختن به رفع نیاز او دریغ ورزد ، به کمک رساندن به کسی گرفتار می آید که در آن کمک ، گناهکار می شود و مزدی هم نمی برَد.امام باقر علیه السلام :گروهی از مسلمانان ، ره سپار سفری شدند و راه را گم کردند . سخت تشنه شدند ، به طوری که کفن پوشیدند [یا جامه های خود را چون کفن ، دور خود پیچیدند و آماده مُردن شدند] و به ریشه های درخت چسبیدند [تا از این طریق ، اندکی رفع عطش کنند] . در این هنگام ، پیری سفیدپوش ، نزد آنان آمد و گفت : برخیزید! نگران نباشید . این ، آب .

آنها برخاستند و نوشیدند و سیراب شدند . سپس گفتند : خدایت رحمت کند! تو کیستی؟

گفت : من از جنّیانی هستم که با پیامبر خدا ، بیعت کردند . من از پیامبر خدا شنیدم که می فرمود : «مؤمن ، برادر مؤمن ، چشم او و راه نمای اوست» . پس با وجود من ، شما نمی باید از بین بروید.۴ / ۶برآوردن نیازپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مؤمنان ، برادرند ، نیازهای یکدیگر را برآورده می سازند و با بر آوردن نیازهای یکدیگر است که خداوند ، در روز قیامت ، نیازهای آنان را برآورده می کند .

.

عنه صلی الله علیه و آله :مَن کانَ فی حاجَةِ أخیهِ کان اللّهَ فی حاجَتِهِ . ⁽¹⁾الکافی عن أبی بصیر :سَمِعتُ أبا عَبدِاللّهِ علیه السلام یَقولُ : أیُّما رَجُلٍ مِن أصحابِنَا استَعانَ بِهِ رَجُلٌ مِن إخوانِهِ فی حاجَةٍ فَلَم یُبالِغ فیها بِکُلِّ جَهدٍ فَقَد خانَ اللّهَ ورَسولَهُ وَالمُؤمِنینَ .

قُلتُ لِأَبی عَبدِاللّهِ علیه السلام : ما تَعنی بِقَولِکَ : وَالمُؤمِنینَ ؟

قالَ : مِن لَدُن أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام إلی آخِرِهِم . ⁽²⁾الکافی عن صفوان الجمّال :کُنتُ جالِسا مَعَ أبی عَبدِاللّهِ علیه السلام إذ دَخَلَ عَلَیهِ رَجُلٌ مِن أهلِ مَکَّةَ یُقالُ لَهُ «مَیمونٌ» ، فَشَکا إلَیهِ تَعَذُّرَ الکِراءِ عَلَیهِ ، فَقالَ لی : قُم فَأَعِن أخاکَ . فَقُمتُ مَعَهُ ، فَیَسَّرَ اللّهُ کِراهُ ، فَرَجَعتُ إلی مَجلِسی .

فَقالَ أبو عَبدِاللّهِ علیه السلام : ما صَنَعتَ فی حاجَةِ أخیکَ ؟

فَقُلتُ : قَضاهَا اللّهُ بِأبی أنتَ واُمّی !

فَقالَ : أما إنَّکَ أن تُعینَ أخاکَ المُسلِمَ أحَبُّ إلَیَّ مِن طَوافِ اُسبوعٍ بِالبَیتِ مُبتَدِئا ⁽³⁾. ⁽⁴⁾.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس در پیِ برآوردن نیاز برادر مسلمانش باشد ، خداوند ، در پی برآوردن حاجت اوست.الکافیـ به نقل از ابو بصیر ـ :از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرماید : «هر مردی از یاران ما که مردی از برادرانش در کاری از او کمک بخواهد و او با تمام توانش در انجام دادن آن کار ، نکوشد ، به خدا و پیامبر او و مؤمنان ، خیانت کرده است» .

به امام صادق علیه السلام گفتم : مقصودتان از «مؤمنان» چیست؟

فرمود : «[همه مؤمنان و شیعیان ،] از زمان امیر مؤمنان علیه السلام تا آخرینشان».الکافیـ به نقل از صفوان جمّال ـ :خدمت امام صادق علیه السلام نشسته بودم که مردی از اهالی مکّه به نام «میمون»، وارد شد و از نداشتن کرایه به ایشان شکایت کرد .

امام علیه السلام به من فرمود : «برخیز و به برادرت کمک کن» .

من با او رفتم تا آن که خداوند ، کرایه او را فراهم ساخت . سپس به جای خود بر گشتم.

امام صادق علیه السلام فرمود : «با حاجت برادرت چه کردی؟» .

گفتم : پدر و مادرم به فدایت! خداوند ، رفع حاجت کرد.

فرمود : «بدان که کمک کردن تو به برادر مسلمانت ، نزد من محبوب تر از یک هفته (/هفت بار) طواف مستحبّی به گِرد کعبه است . ⁽¹⁾.

۴ / ۷الإِکرامرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن أکرَمَ أخاهُ المُسلِمَ ؛ بِمَجلِسٍ یُکرِمُهُ ، أو بِکَلِمَةٍ یُلطِفُهُ بِها ، أو حاجَةٍ یَکفیهِ إیّاها ، لَم یَزَل فی ظِلٍّ مِنَ المَلائِکَةِ ما کانَ بِتِلکَ المَنزِلَةِ . ⁽¹⁾عنه صلی الله علیه و آله :مَن أکرَمَ أخاهُ المُسلِمَ بِکَلِمَةٍ یُلطِفُهُ بِها وفَرَّجَ عَنهُ کُربَتَهُ ، لَم یَزَل فیظِلِّ اللّهِ المَمدودِ عَلَیهِ الرَّحمَةُ ما کانَ فی ذلِکَ . ⁽²⁾عنه صلی الله علیه و آله :ما فی اُمَّتی عَبدٌ ألطَفَ أخاهُ فِی اللّهِ بِشَیءٍ مِن لُطفٍ إلّا أخدَمَهُ اللّهُ مِن خَدَمِ الجَنَّةِ . ⁽³⁾عنه صلی الله علیه و آله :مَن أکرَمَ أخاهُ فَإِنَّما یُکرِمُ اللّهَ ، فَما ظَنُّکُم بِمَن یُکرِمُ اللّهَ بِأَن یَفعَلَ بِهِ ؟! ⁽⁴⁾المستدرک علی الصحیحین عن سلمان :دَخَلتُ عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وهُوَ مُتَّکِئٌ عَلی وِسادَةٍ ، فَأَلقاها إلَیَّ ، ثُمَّ قالَ لی : یا سَلمانُ ، ما مِن مُسلِمٍ یَدخُلُ عَلی أخیهِ المُسلِمِ فَیُلقی لَهُ وِسادَةً إکراما لَهُ إلّا غَفَرَ اللّهُ لَهُ . ⁽⁵⁾.

۴ / ۷ گرامی داشتن

۴ / ۷گرامی داشتنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس برادر مسلمانش را گرامی بدارد : در مجلسی به او احترام بگذارد ، یا با سخنی لطف آمیز ، وی را بنوازد ، یا نیازی را از او برطرف سازد ، تا زمانی که این رفتار را داشته باشد ، پیوسته در سایه فرشتگان است».پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس برادر مسلمانش را با کلمه ای لطف آمیز بنوازد و گرفتاری و اندوه را از او بزداید ، تا زمانی که چنین کند ، پیوسته در سایه گسترده رحمت خداوند است.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ بنده ای از امّت من نیست که برادر دینی اش را به لطفی بنوازد ، مگر آن که خداوند ، از خدمتکاران بهشت به خدمت او در می آورد.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس برادرش را گرامی بدارد ، در حقیقت ، خداوند را گرامی می دارد . خیال می کنید خداوند ، با کسی که او را گرامی می دارد ، چه می کند؟!المستدرک علی الصحیحینـ به نقل از سلمان ـ :بر پیامبر خدا وارد شدم ، در حالی که به متّکایی تکیه داده بود . آن متکّا را به من داد و سپس فرمود : «ای سلمان! هیچ مسلمانی نیست که بر برادر مسلمانش وارد شود و او به احترام وی ، متکّایی به او بدهد ، مگر این که خداوند ، او را می آمرزد» .

.

الإمام علیّ علیه السلام :أکرِم مَن وَدَّکَ ، وَاصفَح عَن عَدُوِّکَ ، یَتِمَّ لَکَ الفَضلُ . ⁽¹⁾الإمام الصادق علیه السلام :مَن عَظَّمَ دینَهُ عَظَّمَ إخوانَهُ، ومَنِ استَخَفَّ بِدینِهِ استَخَفَّ بِإِخوانِهِ. ⁽²⁾عنه علیه السلام :مَن قالَ لِأَخیهِ المُؤمِنِ : «مَرحَبا» ، کَتَبَ اللّهُ تَعالی لَهُ «مَرحَبا» إلی یَومِ القِیامَةِ . ⁽³⁾۴ / ۸المُؤاساةوقال علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :اِبذِل مالَکَ فی الحُقوقِ ، وواسِ بِهِ الصَّدیقَ ؛ فَإِنَّ السَّخاءَ بِالحُرِّ أخلَقُ . ⁽⁴⁾وقال علیه السلام :عنه علیه السلام :ما حُفِظَتِ الاُخُوَّةُ بِمِثلِ المُؤاساةِ . ⁽⁵⁾وقال علیه السلام :عنه علیه السلام :إنَّ مُؤاساةَ الرِّفاقِ مِن کَرَمِ الأَعراقِ . ⁽⁶⁾وقال علیه السلام :عنه علیه السلام :اِبذِل لِصَدیقِکَ نَفسَکَ ومالَکَ ، ولِمَعرِفَتِکَ رِفدَکَ ومَحضَرَکَ ، ولِلعامَّةِ بِشرَکَ ومَحَبَّتَکَ ، ولِعَدُوِّکَ عَدلَکَ وإنصافَکَ . وَاضنِن ⁽⁷⁾بِدینِکَ وعِرضِکَ عَن کُلِّ أحَدٍ . ⁽⁸⁾.

۴ / ۸ سهیم کردن در زندگی

وقال علیه السلام :امام علی علیه السلام :کسی را که دوستت دارد ، گرامی بدار ، و از دشمنت در گذر تا فضیلت تو کامل گردد.وقال علیه السلام یعزِّی قوْما :امام صادق علیه السلام :کسی که دینش را ارج نهد ، برادرانش را ارج می نهد ، و کسی که دینش را خوار بشمارد ، برادرانش را نیز خوار می شمارد.وقال علیه السلام فی صِفة الدُّنْیا :امام صادق علیه السلام :هر کس به برادر مؤمنش بگوید : «خوش آمدی!» ، خداوند متعال تا روز قیامت برایش می نویسد : «خوش آمدی!».۴ / ۸سهیم کردن در زندگی ⁽¹⁾امام علی علیه السلام :مالَت را در راه حقوق ، بخشش کن و برادرت را در آن ، شریک گردان ؛ زیرا سخاوت ، برای آزادمرد ، برازنده تر است .امام علی علیه السلام :پیوند برادری به چیزی چون سهیم کردن برادران در زندگی خود ، حفظ نشده است.وقال علیه السلام :امام علی علیه السلام :شریک کردن همسفران [در توشه خود]، از بزرگواری اصل و نسب است.امام علی علیه السلام :به دوستت جان و مالت را نثار کن و به آشنایت پیشکش و خوش محضری ات را ، و به عموم مردم ، خوش رویی و محبّتت را ، و به دشمنت عدل و انصافت را ؛ امّا در دین و آبرویت ، نسبت به همگان بخل بورز.

.

وقال علیه السلام :الکافی عن سعید بن الحسن :قالَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام : أیَجیءُ أحَدُکُم إلی أخیهِ فَیُدخِلُ یَدَهُ فی کیسِهِ فَیَأخُذُ حاجَتَهُ فَلا یَدفَعُهُ ؟

فَقُلتُ : ما أعرِفُ ذلِکَ فینا !

فَقالَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام : فَلا شَیءَ إذا .

قُلتُ : فَالهَلاکُ إذا !

فَقالَ : إنَّ القَومَ لَم یُعطَوا أحلامَهُم ⁽¹⁾بَعدُ . ⁽²⁾وقال علیه السلام :حلیة الأولیاء عن عبیداللّه بن الولید :قالَ لَنا أبو جَعفَرٍ مُحمَّدُ بنُ عَلِیٍّ علیه السلام : یُدخِلُ أحَدُکُم یَدَهُ فی کُمِّ صاحِبِهِ فَیَأخُذُ ما یُریدُ ؟

قالَ : قُلنا : لا .

قالَ : فَلَستُم بِإِخوانٍ کَما تَزعُمونَ . ⁽³⁾۴ / ۹الإِیثاروقال علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :المُؤمِنونَ إخوَةٌ ، ولا شَیءَ آثَرُ عِندَ کُلِّ أخٍ مِن أخیهِ . ⁽⁴⁾.

۴ / ۹ ایثار

وقال علیه السلام :الکافیـ به نقل از سعید بن حسن ـ :امام باقر علیه السلام فرمود : «آیا فردی از شما نزد برادرش می آید و دستش را در جیب او می کند و آنچه نیاز دارد ، بر می دارد و او مانعش نمی شود؟» .

گفتم : چنین چیزی را در میان خودمان سراغ ندارم .

امام باقر علیه السلام فرمود : «پس ، هیچ» .

گفتم : پس ، هلاکت!

فرمود : «این جماعت (شیعه) ، هنوز خِرَدهایشان کامل نشده است» . ⁽¹⁾وقال علیه السلام :حلیة الأولیاءـ به نقل از عبید اللّه بن ولید ـ :ابوجعفر محمّد بن علی (باقر) علیه السلام به ما فرمود : «آیا فردی از شما دستش را در کیسه دوستش می کند و آنچه می خواهد ، بر می دارد؟».

گفتیم : خیر.

فرمود : «پس شما ، بر خلاف ادّعایتان ، برادر نیستید» .۴ / ۹ایثار ⁽²⁾وقال علیه السلام :امام علی علیه السلام :مؤمنان ، برادرند و هیچ چیز نزد هیچ برادری ارجح از برادرش نیست.

.

وقال علیه السلام :عنه علیه السلام :عامِل سائِرَ النّاسِ بِالإِنصافِ ، وعامِلِ المُؤمِنینَ بِالإِیثارِ . ⁽¹⁾وقال علیه السلام :عنه علیه السلام :تَحَبَّب إلی خَلیلِکَ یُحبِبکَ ، وأکرِمهُ یُکرِمکَ ، وآثِرهُ عَلی نَفسِکَ یُؤثِرکَ عَلی نَفسِهِ وأهلِهِ . ⁽²⁾۴ / ۱۰حِفظُ الغَیبِوقال علیه السلام :الإمام الصادق علیه السلام :اُذکُروا أخاکُم إذا غابَ عَنکُم بِأَحسَنِ ما تُحِبّونَ أن تُذکَروا بِهِ إذا غِبتُم عَنهُ . ⁽³⁾وقال علیه السلام :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :المُؤمِنُ أخُو المُؤمِنِ ؛ مِن حَیثُ یَغیبُ یَحفَظُهُ مِن وَرائِهِ ، ویَکُفُّ عَلَیهِ ضَیعَتَهُ ⁽⁴⁾. وَالمُؤمِنُ مِرآةُ المُؤمِنِ . ⁽⁵⁾وقال علیه السلام :عنه صلی الله علیه و آله :المُؤمِنُ مِرآةٌ لِأَخیهِ المُؤمِنِ ؛ یَنصَحُهُ إذا غابَ عَنهُ ، ویُمیطُ ⁽⁶⁾عَنهُ ما یَکرَهُ إذا شَهِدَ ، ویُوَسِّعُ لَهُ فی المَجلِسِ . ⁽⁷⁾۴ / ۱۱إهداءُ العَیبِوقال علیه السلام :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :خَیرُ إخوانِکُم مَن أهدی إلَیکُم عُیوبَکُم . ⁽⁸⁾.

۴ / ۱۰ پاسداشت در غیاب

۴ / ۱۱ گوشزد کردن عیب ها

وقال علیه السلام :امام علی علیه السلام :با دیگر مردمان ، به انصاف رفتار کن ، و با مؤمنان ، به ایثار.وقال علیه السلام :امام علی علیه السلام :به دوستت محبّت کن تا او نیز تو را دوست بدارد ، و او را گرامی بدار تا او نیز گرامی ات بدارد ، و [تأمین نیازهای] او را بر خودت مقدّم بدار ، تا او نیز تو را بر خودش و خانواده اش مقدّم بدارد .۴ / ۱۰پاسداشت در غیابوقال علیه السلام :امام صادق علیه السلام :در غیاب برادرتان ، از او به بهترین گونه ای یاد کنید که دوست دارید پشتِ سر شما به آن گونه از شما یاد کنند.وقال علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مؤمن ، برادر مؤمن است . در غیابش هوای او را دارد ، به زندگی (معاشِ) او سر و سامان می دهد ، و مؤمن ، آینه مؤمن است.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مؤمن ، آینه برادر مؤمن خویش است . در غیابش برای او خیرخواهی می کند و در حضورش آنچه را ناخوش می دارد ، از او دور می گردانَد و در مجلس ، برایش جا باز می کند.۴ / ۱۱گوشزد کردن عیب هاوقال علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بهترینِ برادرانِ شما ، کسی است که عیب هایتان را به شما هدیه کند.

.

وقال علیه السلام :عنه صلی الله علیه و آله :المُؤمِنُ مِرآةُ أخیهِ ؛ یُمیطُ عَنهُ الأَذی . ⁽¹⁾وقال علیه السلام :عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ أحَدَکُم مِرآةُ أخیهِ ، فَإِن رَأی بِهِ أذیً فَلیُمِطهُ عَنهُ . ⁽²⁾وقال علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلامـ لِکُمَیلِ بنِ زِیادٍ ـ :یا کُمَیلُ ، المُؤمِنُ مِرآةُ المُؤمِنِ ؛ لِأَنَّهُ یَتَأَمَّلُهُ فَیَسُدُّ فاقَتَهُ ، ویُجمِلُ حالَتَهُ . ⁽³⁾وقال علیه السلام :عنه علیه السلام :إنَّما سُمِّیَ الصَّدیقُ صَدیقا ؛ لِأَنَّهُ یَصدُقُکَ فی نَفسِکَ ومَعایِبِکَ ، فَمَن فَعَلَ ذلِکَ فَاستَنِم ⁽⁴⁾إلَیهِ ؛ فَإِنَّهُ الصَّدیقُ . ⁽⁵⁾عنه علیه السلام :ثَمَرَةُ الاُخُوَّةِ حِفظُ الغَیبِ ، وإهداءُ العَیبِ . ⁽⁶⁾عنه علیه السلام :مَن أبانَ لَکَ عَیبَکَ فَهُوَ وَدودُکَ . ⁽⁷⁾وقال علیه السلام :عنه علیه السلام :ما أخلَصَ المَوَدَّةَ مَن لَم یَنصَح . ⁽⁸⁾وقال علیه السلام :عنه علیه السلام :مَن أحَبَّکَ نَهاکَ ، ومَن أبغَضَکَ أغراکَ . ⁽⁹⁾وقال علیه السلام :الإمام الصادق علیه السلام :أحَبُّ إخوانی إلَیَّ مَن أهدی إلَیَّ عُیوبی . ⁽¹⁰⁾.

وقال علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مـؤمن ، آینه بـرادرش است ؛ عیب (آسیب) ⁽¹⁾را از او دور می کند.وقال علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر یک از شما ، آینه برادر خویش است . پس اگر در او عیبی دید ، باید آن را از او دور سازد .وقال علیه السلام :امام علی علیه السلامـ به کمیل بن زیاد ـ :ای کمیل! مؤمن ، آینه مؤمن است ؛ زیرا به فکر اوست و نیازش را برطرف می سازد و حالش را نکو می گردانَد.وقال علیه السلام :امام علی علیه السلام :صَدیق ⁽²⁾را صَدیق نامیده اند ؛ چون در باره تو و عیب هایت با تو صادق است . پس هر که چنین کرد ، به او اطمینان کن که او دوستِ واقعی است.وقال علیه السلام :امام علی علیه السلام :ثمره برادری ، پاسـداشت او در غـیابش و گوشـزد کردن عیب های اوست.وقال علیه السلام :امام علی علیه السلام :کسی که عیبت را به تو نشان دهد ، او دوستدار توست.وقال علیه السلام فی مدْحِ الأنصارِ :امام علی علیه السلام :دوستی را خالص نگردانیده است کسی که خیرخواهی نکند.وقال علیه السلام :امام علی علیه السلام :کسی که تو را دوست بدارد ، [از بدی و گناه] نهیَت می کند ، و کسی که تو را دشمن می دارد ، [به بدی و گناه ،] وسوسه ات می کند.وقال علیه السلام فی کلامٍ لَه :امام صادق علیه السلام :محبوب ترینِ برادرانم نزد من ، کسی است که عیب هایم را به من هدیه کند. .

۴ / ۱۲الدُّعاءُ بِظَهرِ الغَیبِالإمام زین العابدین علیه السلام :إنَّ المَلائِکَةَ إذا سَمِعُوا المُؤمِنَ یَدعو لِأَخیهِ المُؤمِنِ بِظَهرِ الغَیبِ أو یَذکُرُهُ بِخَیرٍ قالوا : نِعمَ الأَخُ أنتَ لِأَخیکَ ؛ تَدعو لَهُ بِالخَیرِ وهُوَ غائِبٌ عَنکَ ، وتَذکُرُهُ بِخَیرٍ ، قَد أعطاکَ اللّهُ عز و جل مِثلَی ما سَأَلتَ لَهُ ، وأثنی عَلَیکَ مِثلَی ما أثنَیتَ عَلَیهِ ، ولَکَ الفَضلُ عَلَیهِ .

وإذا سَمِعوهُ یَذکُرُ أخاهُ بِسوءٍ ویَدعو عَلَیهِ ، قالوا لَهُ : بِئسَ الأَخُ أنتَ لِأَخیکَ ، کُفَّ أیُّهَا المَسَتَّرُ عَلی ذُنوبِهِ وعَورَتِهِ ، وَاربَع عَلی نَفسِکَ ⁽¹⁾، وَاحمَدِ اللّهَ الَّذی سَتَرَ عَلَیکَ ، وَاعلَم أنَّ اللّهَ عز و جل أعلَمُ بِعَبدِهِ مِنکَ . ⁽²⁾وقال علیه السلام فی دُعاءٍ اسْتَسْقَی بِهِ :الکافی عن إبراهیم بن هاشم :رَأَیتُ عَبدَاللّهِ بنَ جُندَبٍ فِی المَوقِف ، فَلَم أرَ مَوقِفا کانَ أحسَنَ مِن مَوقِفِهِ ؛ ما زالَ مادّا یَدَیهِ إلَی السَّماءِ ودُموعُهُ تَسیلُ عَلی خَدَّیهِ حَتّی تَبلُغَ الأَرضَ ، فَلَمّا صَدَرَ ⁽³⁾النّاسُ قُلتُ لَهُ : یا أبا مُحَمَّد ، ما رَأَیتُ مَوقِفا قَطُّ أحسَنَ مِن مَوقِفِکَ !

قالَ : وَاللّهِ ما دَعَوتُ إلّا لِاءِخوانی ؛ وذلِکَ أنَّ أبَا الحَسَنِ موسی علیه السلام أخبَرَنی أنَّ مَن دَعا لِأَخیهِ بِظَهرِ الغَیبِ نودِیَ مِنَ العَرشِ : «ولَکَ مِئَةُ ألفِ ضِعفٍ» ، فَکَرِهتُ أن أدَعَ مِئَةَ ألفٍ مَضمونَةً لِواحِدَةٍ لا أدری تُستَجابُ أم لا . ⁽⁴⁾راجع : موسوعة معارف الکتاب والسنّة : ج ۱ ص ۱۰۳ (الإیثار / المدخل / أنواع الإثیار / الإیثار فی الدعاء) .

.

۴ / ۱۲ دعا کردن پشت سر

۴ / ۱۲دعا کردن پشت سرامام زین العابدین علیه السلام :فرشتگان ، هر گاه بشنوند که مؤمن برای برادر مؤمنش پشت سرِ او دعا می کند یا از او به نیکی یاد می کند ، می گویند : نیکو برادری برای برادرت هستی . در غیابش برای او دعای خیر می کنی و از وی ، به نیکی یاد می نمایی . خداوند عز و جل ، دوچندانِ آنچه برای او خواستی ، به تو عطا نمود و دوچندانِ آنچه او را ستودی ، تو را ستود ، و تو را بر او برتری است.

و هر گاه بشنوند که برادرش را به بدی یاد می کند و او را نفرین می نماید ، می گویند : بد برادری برای برادرت هستی! ای آن که گناهانت و عیب هایت [از جانب خداوند،] پرده پوشی شده! از این رفتارت دست بردار ، خود را باش، و خدایی را که در باره تو عیب پوشی کرده است ، سپاس گوی و بدان که خداوند عز و جل به بنده اش از تو داناتر است.وقال علیه السلام :الکافیـ به نقل از ابراهیم بن هاشم ـ :عبد اللّه بن جندب را در موقفِ [عرفات ]دیدم و وقوفی نیکوتر از وقوف او ندیدم . پیوسته ، دو دستش به سوی آسمان، بلند و اشک هایش بر گونه هایش روان بود ، به طوری که به زمین می ریخت . وقتی مردم [از عرفات] باز گشتند ، به او گفتم : ای ابو محمّد! هرگز وقوفی بهتر از وقوف تو ندیده ام.

گفت : به خدا سوگند که من ، جز برای برادرانم دعا نکردم ؛ زیرا ابو الحسن موسی [کاظم] علیه السلام به من خبر داد که هر کس برای برادرش ، پشت سرِ او دعا کند ، از عرش ندا می آید : «و برای تو باد ، صد هزار برابر [آنچه برای برادرت دعا و درخواست کردی]!» . از این رو، من خوش نداشتم که یکصد هزار دعای تضمین شده را به خاطر یک دعا که نمی دانم مستجاب می شود یا نه ، رها کنم .ر . ک : ص ۱۰۸ (ایثار / درآمد / انواع ایثار / ایثار در دعا) .

.

۴ / ۱۳النَّهیُ عَنِ المُنکَرِالإمام الصادق علیه السلام :مَن رَأی أخاهُ عَلی أمرٍ یَکرَهُهُ فَلَم یَرُدَّهُ عَنهُ ـ وهُوَ یَقدِرُ عَلَیهِ ـ فَقَد خانَهُ . ⁽¹⁾

۴ / ۱۴الصَّفحُ عَنِ الزَّلّاتِرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی ذِکرِ صِفاتِ المُؤمِنِ ـ :لَطیفٌ (یَعطِفُ) عَلی أخیهِ بِزَلَّتِهِ ، ویَرعی ما مَضی مِن قَدیمِ صُحبَتِهِ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :عَلَیکَ بِمُداراةِ النّاسِ ، وإکرامِ العُلَماءِ ، وَالصَّفحِ عَن زَلّاتِ الإِخوانِ ؛ فَقَد أدَّبَکَ سَیِّدُ الأَوَّلینَ وَالآخِرینَ بِقَولِهِ صلی الله علیه و آله : اُعفُ عَمَّن ظَلَمَکَ ، وصِل مَن قَطَعَکَ ، وأعطِ مَن حَرَمَکَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :اِحتَمِل زَلَّةَ وَلِیِّکَ لِوَقتِ وَثبَةِ عَدُوِّکَ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :اِلتَمِسوا لِاءِخوانِکُمُ العُذرَ فی زَلّاتِهِم وهَفَواتِ تَقصیراتِهِم ، فَإِن لَم تَجِدوا لَهُمُ العُذرَ فی ذلِکَ فَاعتَقِدوا أنَّ ذلِکَ عَنکُم ؛ لِقُصورِکُم عَن مَعرِفَةِ وُجوهِ العُذرِ . ⁽⁵⁾

.

۴ / ۱۳ نهی از منکر نمودن

۴ / ۱۴ گذشت از لغزش ها

۴ / ۱۳نهی از منکر نمودنامام صادق علیه السلام :هر کس برادرش را در کاری که نمی پسندد ، ببیند و او را از آن باز ندارد ، در حالی که توان این کار را دارد ، هر آینه به او خیانت کرده است.

۴ / ۱۴گذشت از لغزش هاپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در یادکردِ صفات مؤمن ـ :با وجود لغزش برادرش، با او مهربان است و حرمت رفاقت دیرین را پاس می دارد.

امام علی علیه السلام :بر تو باد مدارا کردن با مردم ، و گرامی داشتن دانشمندان و گذشت از لغزش های برادران ؛ زیرا سَروَر جهانیان با این فرموده اش تو را ادب آموخته است که : «کسی را که به تو ستم کرده است ، عفو کن و با کسی که از تو بُریده است ، پیوند زن و به کسی که از تو دریغ ورزیده است ، ببخش» .

امام علی علیه السلام :لغزش دوستت را برای زمان حمله دشمنت تحمّل کن.

امام صادق علیه السلام :برای لغزش های برادرانتان و خطاهای تقصیراتشان عذر بجویید [و آنها را توجیه کنید] و اگر برای آنها عذری نیافتید ، فکر کنید که عیب از جانب شماست که نتوانسته اید اقسام عذر را بشناسید.

.

عیون أخبار الرضا علیه السلام عن الحسین کاتب أبی الفیّاض :حَضَرنا مَجلِسَ عَلِیِّ بنِ موسی علیه السلام ، فَشَکا رَجُلٌ أخاهُ ، فَأَنشَأَ [ علیه السلام ] یَقولُ : اِعذِر أخاکَ عَلی ذُنوبِهوَاستُر وغَطِّ عَلی عُیوبِه وَاصبِر عَلی بَهتِ السَّفیه ولِلزَّمانِ عَلی خُطوبِه ودَعِ الجَوابَ تَفَضُّلاًوکِلِ الظَّلومَ إلی حَسیبِه ⁽¹⁾

۴ / ۱۵التَّفَقُّدُ عِندَ الغَیبَةِمکارم الأخلاق عن أنس :کَانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إذا فَقَدَ الرَّجُلَ مِن إخوانِهِ ثَلاثَةَ أیّامٍ سَأَلَ عَنهُ ؛ فَإِن کانَ غائِبا دَعا لَهُ ، وإن کانَ شاهِدا زارَهُ ، وإن کانَ مَریضا عادَهُ . ⁽²⁾

الأمالی للطوسی عن المفضّل بن عمر :دَخَلتُ عَلی أبی عَبـدِاللّهِ علیه السلام ، فَقالَ لی : مَن صَحِبَکَ ؟ فَقُلتُ لَهُ : رَجُلٌ مِن إخوانی . قالَ : فَما فَعَلَ ؟ فَقُلتُ : مُنذُ دَخَلتُ لَم أعرِف مَکانَهُ . فَقالَ لی : أما عَلِمتَ أنَّ مَن صَحِبَ مُؤمِنا أربَعینَ خُطوَةً سَأَلَهُ اللّهُ عَنهُ یَومَ القِیامَةِ ؟! ⁽³⁾

.

۴ / ۱۵ جویا شدن هنگام غیبت

عیون أخبار الرضا علیه السلامـ به نقل از حسین (کاتبِ ابو الفیّاض) ـ :در محضر علی بن موسی [الرضا] علیه السلام بودیم که مردی از برادرش شکایت کرد . امام علیه السلام ، این ابیات را خواند : برادرت را بر گناهانش معذور بدار و بر عیب هایش پرده بیفکن و بپوشان. و بر بهتان زدن های نادان و در برابر مصائب روزگار ، شکیبا باش و از سرِ جوانْ مردی جوابش را وا گذار و ستمگر را به حسابرسش (خداوند)، واگذار کن .

۴ / ۱۵جویا شدن هنگام غیبتمکارم الأخلاقـ به نقل از اَنَس ـ :[عادت] پیامبر خدا ، چنان بود که هر گاه مردی از برادرانش سه روز دیده نمی شد ، از حال او جویا می شد . اگر به سفری رفته بود ، برایش دعا می کرد و اگر در شهر بود ، به دیدارش می رفت و اگر بیمار بود ، عیادتش می کرد.

الأمالی، طوسیـ به نقل از مفضّل بن عمر ـ :خدمت امام صادق علیه السلام رسیدم . به من فرمود : «همسفرت که بود؟» . گفتم : مردی از برادرانم. فرمود : «او چه شد؟» . گفتم : از وقتی وارد [شهر] شده ام ، نمی دانم کجاست؟ فرمود : «مگر نمی دانی که هر کس چهل گام با مؤمنی همراه شود ، خداوند ، در روز قیامت ، از او در باره آن کس سؤال می کند؟!» .

.

۴ / ۱۶جوامع حقوق الإخوانرسول اللّه صلی الله علیه و آله :المُؤمِنُ أخُو المُؤمِنِ ؛ یَکُفُّ عَلَیهِ ضَیعَتَهُ ، ویَحوطُهُ مِن وَرائِهِ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :تَبتَنِی ⁽²⁾الاُخُوَّةُ فِی اللّهِ عَلَی التَّناصُحِ فِی اللّهِ ، وَالتَّباذُلِ فِی اللّهِ ، وَالتَّعاوُنِ عَلی طاعَةِ اللّهِ ، وَالتَّناهی عَن مَعاصِی اللّهِ ، وَالتَّناصُرِ فِی اللّهِ ، وإخلاصِ المَحَبَّةِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :إذَا اتَّخَذَکَ وَلِیُّکَ أخا فَکُن لَهُ عَبدا ، وَامنَحهُ صِدقَ الوَفاءِ، وحُسنَ الصَّفاءِ. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :إنَّ المُسلِمَ أخُو المُسلِمِ ؛ فَلا تَنابَزوا ، و لا تَخاذَلوا ؛ فَإِنَّ شَرائِعَ الدّینِ واحِدَةٌ ، وسُبُلَهُ قاصِدَةٌ ، مَن أخَذَ بِها لَحِقَ ، ومَن تَرَکَها مَرَقَ ، ومَن فارَقَها مَحَقَ . ⁽⁵⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فی رِسالَةِ الحُقوقِ ـ :أمّا حَقُّ الخَلیطِ فَأَن لا تَغُرَّهُ ، ولا تَغُشَّهُ ، ولا تُکَذِّبَهُ ، ولا تُغَفِّلَهُ ⁽⁶⁾، ولا تَخدَعَهُ ، ولا تَعمَلَ فِی انتِقاضِهِ ؛ عَمَلَ العَدُوِّ الَّذی لا یُبقی عَلی صاحِبِهِ . وإنِ اطمَأَنَّ إلَیکَ استَقصَیتَ ⁽⁷⁾لَهُ عَلی نَفسِکَ ، وعَلِمتَ أنَّ غَبنَ المُستَرسِلِ ⁽⁸⁾رِبا . ⁽⁹⁾

.

۴ / ۱۶ مجموعه حقوق برادران

۴ / ۱۶مجموعه حقوق برادرانپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مؤمن ، برادر مؤمن است ؛ معاش او را سر و سامان می دهد و در غیابش هوای او را دارد.

امام علی علیه السلام :برادری در راه خدا ، مبتنی است بر : خیرخواهی برای یکدیگر به خاطر خدا ، دِهِش به یکدیگر به خاطر خدا ، همکاری در طاعت خدا ، نهی کردن یکدیگر از نافرمانی خدا ، یاری دادن به یکدیگر به خاطر خدا و دوستی خالصانه.

امام علی علیه السلام :هر گاه دوستت تو را به برادری گرفت ، غلامیِ او کن و از سرِ صدق ، به او وفادار و با او باصفا باش.

امام علی علیه السلام :مسلمان ، برادر مسلمان است . پس یکدیگر را به نام های زشت مخوانید ، و همدیگر را وا مگذارید ؛ زیرا آبشخورهای دین ، یکی است و راه هایش مستقیم . هر که آنها را در پیش گیرد ، به مقصد می رسد و هر که آنها را وا نهد ، منحرف می گردد و هر که از آنها جدا شود ، نابود می گردد.

امام زین العابدین علیه السلامـ در رسالة الحقوق ـ :امّـا حـقّ همنشین، این است که او را گول نزنی ، با او دغلی نکنی ، به او دروغ نگویی (/ دروغگویش نخوانی) ، او را دچار غفلت نسازی ، او را فریب ندهی ، مانند دشمنی که به جان طرف خود ، رحم نمی کند، در نابودی او نکوشی ، و اگر به تو اعتماد کرد ، تا می توانی جانب او را بگیری [و از سود خودت به نفع او کوتاه بیایی ]و بدانی که مغبون کردن کسی که به تو اعتماد کرده ، نوعی رباخواری است.

.

عنه علیه السلامـ أیضا ـ :أمّا حَقُّ الصّاحِبِ فَأَن تَصحَبَهُ بِالفَضلِ ما وَجَدتَ إلَیهِ سَبیلاً ، وإلّا فَلا أقَلَّ مِنَ الإِنصافِ . وأن تُکرِمَهُ کَما یُکرِمُکَ ، وتَحفَظَهُ کَما یَحفَظُکَ ، ولا یَسبِقَکَ فیما بَینَکَ وبَینَهُ إلی مَکرُمَةٍ ، فَإِن سَبَقَکَ کافَأتَهُ . ولا تُقَصِّرَ بِهِ عَمّا یَستَحِقُّ مِنَ المَوَدَّةِ ؛ تُلزِمَ نَفسَکَ نَصیحَتَهُ ، وحِیاطَتَهُ ، ومُعاضَدَتَهُ عَلی طاعَةِ رَبِّهِ ، ومَعونَتَهُ عَلی نَفسِهِ فیما لا یَهُمُّ بِهِ مِن مَعصِیَةِ رَبِّهِ ، ثُمَّ تَکونَ عَلَیهِ رَحمَةً ، ولا تَکونَ عَلَیهِ عَذابا . ⁽¹⁾

الإمام الباقر علیه السلام :إنَّ المُؤمِنَ أخُو المُؤمِنِ ؛ لا یَشتِمُهُ ، و لا یَحرِمُهُ ، و لایُسیءُ بِهِ الظَّنَّ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :المُسلِمُ أخُو المُسلِمِ ؛ لا یَظلِمُهُ ، و لا یَخذُلُهُ ، و لا یَغتابُهُ ، و لا یَخونُهُ ، و لا یَحرِمُهُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :المُؤمِنُ أخُو المُؤمِنِ ، عَینُهُ و دَلیلُهُ ؛ لا یَخونُهُ ، و لا یَظلِمُهُ ، و لا یَغُشُّهُ ، و لا یَعِدُهُ عِدَةً فَیُخلِفَهُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :المُسلِمُ أخُو المُسلِمِ ؛ لا یَظلِمُهُ ؛ ولا یَخذُلُهُ ، ولا یَخونُهُ . ویَحِقُّ عَلَی المُسلِمینَ الاِجتِهادُ فی التَّواصُلِ ، وَالتَّعاوُنُ عَلَی التَّعاطُفِ ، وَالمُواساةُ لِأهلِ الحاجَةِ ، وتَعاطُفُ بَعضِهِم عَلی بَعضٍ ، حَتّی تَکونوا کَما أمَرَکُمُ اللّهُ عز و جلرُحَماءَ بَینَکُم مُتَراحِمینَ ، مَغتَمّینَ لِما غابَ عَنکُم مِن أمرِهِم ، عَلی ما مَضی عَلَیهِ مَعشَرُ الأَنصار عَلی عَهدِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله . ⁽⁵⁾

.

امام زین العابدین علیه السلامـ در رسالة الحقوق ـ :امّا حقّ رفیق (هم صحبت) ، این است که تا می توانی با او به لطف و احسان ، مصاحبت کنی ؛ و گر نه دستِ کم با او به انصاف ، رفتار نمایی . دیگر، این که همان گونه که تو را گرامی می دارد ، گرامی اش بداری و همان گونه که تو را پاس می دارد ، پاسش بداری و در هیچ کَرَمی بر تو پیشی نجوید و اگر پیش دستی کرد ، جبرانش کنی و تا آن جا که سزاوار دوستی است ، در آن کوتاهی نکنی و خود را به خیرخواهی برای او و نگهداری از او و کمک کردن به او در طاعت پروردگارش و یاری رساندن به او تا آن جا که معصیت پروردگارش نباشد ، ملزم بدانی و سرانجام ، این که برای او رحمت باشی و مایه رنج او نباشی.

امام باقر علیه السلام :همانا مؤمن ، برادر مؤمن است ؛ به او دشنام نمی دهد ، او را محروم نمی گرداند و به او گمان بد نمی برد.

امام صادق علیه السلام :مسلمان ، برادر مسلمان است ؛ به او ستم نمی کند ، او را بی یاور نمی گذارد ، از او غیبت نمی کند ، به او خیانت نمی ورزد و او را محروم نمی گردانَد.

امام صادق علیه السلام :مؤمن ، برادر مؤمن است ؛ چشم و راه نمای اوست ، به او خیانت نمی کند ، به او ستم نمی کند ، با او دغلی نمی کند و وعده ای به او نمی دهد که بر خلاف آن ، رفتار کند.

امام صادق علیه السلام :مسلمان ، برادر مسلمان است ؛ به او ستم نمی کند ، او را بی یاور نمی گذارد و به او خیانت نمی کند . بر مسلمانان است که در پیوند با یکدیگر بکوشند و در مهرورزی به یکدیگر ، همکاری نمایند و به نیازمندان کمک کنند و با یکدیگر با عطوفت باشند،تا آن که همان گونه که خداوند عز و جل به شما دستور داده است ، نسبت به هم مهربان و رحیم باشید ، و برای آنچه از امور آنان که از شما فوت شده است [و نتوانسته اید گرفتاری آنان را برطرف سازید و به وظیفه خود در قبالشان عمل کنید] ، اندوهگین شوید ، درست همان سان که گروه انصار در زمان پیامبر خدا بودند.

.

عنه علیه السلام :قـالَ الحـارِثُ الأَعـوَرُ لِأَمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام : یـا أمیـرَ المُؤمِنیـنَ ، أنَـا وَاللّهِ اُحِبُّکَ . فَقالَ لَهُ : یا حارِثُ ، أمّا إذا أحبَبتَنی فَلا تُخاصِمُنی ، ولا تُلاعِبُنی ، ولا تُجارینی ، ولا تُمازِحُنی ، ولا تُواضِعُنی ، ولا تُرافِعُنی . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :حَقُّ المُسلِمِ عَلَی المُسلِمِ ألّا یَشبَعَ ویَجوعُ أخوهُ ، ولا یَروی ویَعطَشُ أخوهُ ، ولا یَکتَسِیَ ویَعری أخوهُ . فَما أعظَمَ حَقَّ المُسلِمِ عَلی أخیهِ المُسلِمِ ! أحِبَّ لِأَخیکَ المُسلِمِ ما تُحِبُّ لِنَفسِکَ ، وإذَا احتَجتَ فَسَلهُ ، وإن سَأَلَکَ فَأَعطِهِ ، لا تَمَلُّهُ ۲ خَیرا ولا یَمَلُّهُ لَکَ . کُن لَهُ ظَهرا ؛ فَإِنَّهُ لَکَ ظَهرٌ ، إذا غابَ فَاحفَظهُ فی غَیبَتِهِ ، وإذا شَهِدَ فَزُرهُ وأجِلَّهُ وأکرِمهُ ؛ فَإِنَّهُ مِنکَ وأنتَ مِنهُ . فَإِن کانَ عَلَیکَ عاتِبا فَلا تُفارِقهُ حَتّی تَسأَلَ سَمیحَتَهُ . وإن أصابَهُ خَیرٌ فَاحمَدِ اللّهَ ، وإنِ ابتُلِیَ فَاعضُدهُ ⁽²⁾، وإن تُمُحِّلَ ⁽³⁾لَهُ فَأَعِنهُ . ⁽⁴⁾

.

امام صادق علیه السلام :حارث اعور به امیر مؤمنان گفت : ای امیر مؤمنان! به خدا سوگند که من ، تو را دوست می دارم. امام علیه السلام به او فرمود : «ای حارث! هر گاه دوستم داشته باشی ، با من ستیزه نمی کنی ، سر به سر من نمی گذاری ، [برای خودنمایی و شهرت طلبی] با من ، مجادله نمی کنی ، با من شوخی [بی جا] نمی کنی ، مرا [از جایگاه و منزلتی که دارم ]پایین نمی آوری و [از آن حدّ و مرتبه نیز] بالا نمی بری.

امام صادق علیه السلام :حقّ مسلمان بر مسلمان ، این است که در حالی که برادرش گرسنه است ، او سیر نباشد ، و در حالی که برادرش تشنه است ، او سیراب نباشد ، و در حالی که برادرش برهنه است ، او پوشیده نباشد . پس چه بزرگ است حقّ مسلمان بر برادر مسلمانش! برای برادر مسلمانت ، آن را بپسند که برای خود می پسندی و هر گاه نیازمند شدی ، از او کمک بخواه و هر گاه او از تو چیزی خواست ، عطایش کن . نه تو از خیررسانی به او خسته شو و نه او از خیررسانی به تو خسته گردد . پشتیبان او باش ، که او پشتیبان توست . در غیابش هوای او را داشته باش و هر گاه حاضر بود ، به دیدارش برو و احترامش نما ؛ زیرا او از توست و تو از اویی . اگر از تو گله مند و دلگیر بود ، از وی جدا مشو تا از او بخشش بطلبی و اگر به او خیری رسید ، خدا را سپاس گوی و اگر گرفتاری ای به او رسید ، بازویش را بگیر و اگر علیه او دسیسه سازی شد ، کمکش کن.

.

۴ / ۱۷الحَثُّ عَلَی الِاهتِمامِ بِحُقوقِ الإِخاءِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :ما مِن رَجُلَینِ یَصطَحِبانِ إلّا وَاللّهُ مُسائِلٌ کُلَّ واحِدٍ مِنهُما عَنِ الآخَرِ ؛ کَیفَ کانَ صُحبَتُهُ إیّاهُ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :إذا آخَیتَ فَأَکرِم حَقَّ الإِخاءِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فی وَصِیَّتِهِ لِابنِهِ مُحَمَّدِ بنِ الحَنَفِیَّة ـ :یا بُنَیَّ . . . لا تُضَیِّعَنَّ حَقَّ أخیکَ اتِّکالاً عَلی ما بَینَکَ وبَینَهُ ؛ فَإِنَّهُ لَیسَ لَکَ بِأَخٍ مَن أضَعتَ حَقَّهُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :مِن دَلائِلِ الخِذلانِ الاِستِهانَةُ بِحُقوقِ الإِخوانِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :أشرَفُ الشِّیَمِ رِعایَةُ الوُدِّ ، وأحسَنُ الهِمَمِ إنجازُ الوَعدِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :کُن لِلوُدِّ حافِظا وإن لَم تَجِد مُحافِظا . ⁽⁶⁾

.

۴ / ۱۷ تشویق به رعایت حقوق برادری

۴ / ۱۷تشویق به رعایت حقوق برادریپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ دو نفری نیستند که با هم رفاقت کنند ، مگر این که خداوند ، از هر یک از آن دو در باره دیگری می پرسد که چگونه با او رفاقت کرده است.

امام علی علیه السلام :هر گاه پیوند برادری بستی ، به حقّ برادری احترام بگذار.

امام علی علیه السلامـ در سفارش به فرزندش محمّد بن حنفیّه ـ :فرزندم! ... حقّ برادرت را به خاطر چیزی (دوستی ای) که میان تو و اوست ، زیر پا مگذار ؛ زیرا کسی که حقّش را زیر پا گذاردی ، دیگر برادر تو نیست.

امام علی علیه السلام :یکی از دلایل فرو گذاشته شدن، بی اعتنایی به حقوق برادران است.

امام علی علیه السلام :ارجمندترینِ خـصلت ها ، پـاس داشتن دوستی است و عالی ترینِ همّت ها، به کار بستن وعده است.

امام علی علیه السلام :دوستی را پاس بدار ، اگر چه پاسداری [برای دوستی ]نیابی.

.

عنه علیه السلام :أکرِم وُدَّکَ ، وَاحفَظ عَهدَکَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :أحسَنُ المُروءَةِ حِفظُ الوُدِّ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّما سُمّوا إخوانا ؛ لِنَزاهَتِهِم عَنِ الخِیانَةِ ، وسُمّوا أصدِقاءَ ؛ لِأَنَّهُم تَصادَقوا ⁽³⁾حُقوقَ المَوَدَّةِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :إنَّ اللّهَ ـ جَلَّ ذِکرُهُ ـ لَیَحفَظُ مَن یَحفَظُ صَدیقَهُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :ما أقبَحَ بِالرَّجُلِ أن یَعرِفَ أخوهُ حَقَّهُ ، ولا یَعرِفَ حَقَّ أخیهِ! ⁽⁶⁾

.

امام علی علیه السلام :دوستی ات را گرامی بدار و عهدت را نگه دار.

امام علی علیه السلام :بهترین مردانگی ، پاس داشتن دوستی است.

امام صادق علیه السلام :برادران را «اِخوان (وفاداران)» گفته اند؛ زیرا از خیانت ، منزّه اند، و «اَصدقاء (راستگویان)» گفته اند؛ زیرا در حقوق دوستی، با یکدیگر صادق اند.

امام صادق علیه السلام :خداوند ـ که نامش بلند باد ـ ، نگهدار کسی است که دوستش را نگه می دارد .

امام صادق علیه السلام :چه زشت است برای مرد که برادرش حقّ او را بشناسد (رعایت کند) و او حقّ برادرش را نشناسد!

.

الفصل الخامس : دور الإخاء الدینی فی تأسیس الحکومة الإسلامیّة۵ / ۱نُزُولُ آیَةِ الإِخاءِالأمالی للطوسی عن ابن عبّاس :لَمّا نَزَلَت : «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» ⁽¹⁾آخی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله بَینَ المُسلِمین ؛ فَآخی بَینَ أبی بَکرٍ و عُمَرَ ، و بَینَ عُثمانَ و عَبدِ الرَّحمنِ ، و بَینَ فُلانٍ و فُلانٍ ، حَتّی آخی بَینَ أصحابِهِ أجمَعِهِم عَلی قَدرِ مَنازِلِهِم ، ثُمَّ قالَ لِعَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام : أنتَ أخی و أنَا أخوکَ . ⁽²⁾

المناقب لابن شهرآشوب عن ابن عبّاس وغیره :لَمّا نَزَلَ قَولُهُ تَعالی : «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» آخی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله بَینَ الأَشکالِ وَالأَمثالِ ؛ فَآخی بَینَ أبی بَکرٍ و عُمَرَ ، وبَینَ عُثمانَ وعَبدِ الرَّحمنِ ، وبَینَ سَعدِ بنِ أبی وَقّاصٍ وسَعیدِ بن زَیدٍ ، وبَینَ طَلحَةَ وَ الزُّبَیرِ ، وبَینَ أبی عُبَیدَةَ وسَعدِ بنِ مُعاذٍ ، وبَینَ مُصعَبِ بنِ عُمَیرٍ وأبی أیّوبَ الأَنصارِیِّ ، وبَینَ أبی ذَ رٍّ وَابنِ مَسعودٍ ، وبَینَ سَلمانَ وحُذَیفَةَ ، وبَینَ حَمزَةَ وزَیدِ بنِ حارِثَةَ ، وبَینَ أبِی الدَّرداء وبِلال ، وبَینَ جَعفَرٍ الطَّیّارِ ومُعاذِ بنِ جَبَل ، وبَینَ المِقداد وعَمّار ، وبَینَ عائِشَةَ وحَفصَةَ ، وبَینَ زَینَبَ بِنتِ جَحش ومَیمونَة ، وبَینَ اُمِّ سَلَمَةَ وصَفِیَّةَ ، حَتّی آخی بَینَ أصحابِهِ بِأَجمَعِهِم عَلی قَدرِ مَنازِلِهِم ، ثُمَّ قالَ : أنتَ أخی وأنَا أخوکَ یا عَلِیُّ . ⁽³⁾

.

فصل پنجم : نقش برادری دینی در تأسیس حکومت اسلامی

۵ / ۱ نزول آیه برادری

فصل پنجم : نقش برادریِ دینی در تأسیس حکومت اسلامی۵ / ۱نزول آیه برادریالأمالی، طوسیـ به نقل از ابن عبّاس ـ :چون آیه «همانا مؤمنان ، برادرند» نازل شد ، پیامبر خدا میان مسلمانان ، برادری افکند : ابو بکر و عمر را با هم برادر قرار داد ، عثمان و عبد الرحمان را با هم ، و فلانی و فلانی را با هم ، تا آن که میان همه یارانش ، بر حَسَب منزلتشان ، پیوند برادری برقرار ساخت . آن گاه به علی بن ابی طالب علیه السلام فرمود : «من و تو هم با هم برادریم» .

المناقب، ابن شهرآشوبـ به نقل از ابن عبّاس و دیگران ـ :چون این سخن خدای متعال : «همانا مؤمنان ، برادرند» نازل شد ، پیامبر خدا ، میان همگِنان و همتایان ، برادری افکند : ابو بکر را با عمر برادر قرار داد ، عثمان را با عبد الرحمان ، سعد بن ابی وقّاص را با سعید بن زید ، طلحه را با زبیر ، ابو عبیده را با سعد بن معاذ ، مصعب بن عمیر را با ابو ایّوب انصاری ، ابو ذر را با ابن مسعود ، سلمان را با حُذَیفه ، حمزه را با زید بن حارثه ، ابو درداء را با بلال ، جعفر طیّار را با معاذ بن جبل ، مقداد را با عمّار ، و [نیز] عایشه را با حفصه ، زینب بنت جَحْش را با میمونه و اُمّ سلمه را با صفیّه ، تا آن که میان همه یارانش ، بر حَسَب منزلتشان ، پیوند برادری برقرار نمود . سپس فرمود : «ای علی! من و تو هم با هم برادریم» .

.

۵ / ۲مُؤاخاةُ النَّبِیِّ۹ بَینَ أصحابِهِ قَبلَ الهِجرَةِالمحبّرـ فی ذِکرِ مُؤاخاةِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله بَینَ أصحابِهِ المُهاجِرین قَبلَ الهِجرَةِ ـ :وکانَ آخی بَینَهُم عَلَی الحَقِّ وَالمُؤاساةِ ، وذلِکَ بِمَکَّةَ ؛ فَآخی صلی الله علیه و آله بَینَ نَفسِهِ وبَینَ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام . ⁽¹⁾

السیرة الحلبیّة :قَبلَ الهِجرَة آخی صلی الله علیه و آله بَینَ المُسلِمین ـ أیِ المُهاجِرینَ ـ عَلَی الحَقِّ وَالمُؤاساةِ ، فَآخی بَینَ أبی بَکرٍ وعُمَرَ ، وآخی بَینَ حَمزَةَ وزَیدِ ابنِ حارِثَةَ ، وبَینَ عُثمانَ وعَبدِ الرَّحمنِ بنِ عَوفٍ ، وبَینَ الزُّبَیر وَابنِ مَسعود ، وبَینَ عُبادَةَ بنِ الحارِثَة وبِلال ، وبَینَ مُصعَبِ بنِ عُمَیر وسَعدِ بنِ أبی وَقّاصٍ ، وبَینَ أبی عُبَیدَةَ بنِ الجَرّاح وسالِمٍ مَولی أبی حُذَیفَة ، وبَینَ سَعیدِ بنِ زَیدٍ وطَلحَةَ بنِ عُبَیدِ اللّه ، وبَینَ عَلِیٍّ علیه السلام ونَفسِهِ صلی الله علیه و آله وقالَ : أ ما تَرضی أن أکونَ أخاکَ ؟ قالَ : بَلی ، یا رَسولَ اللّه رَضیتُ . قالَ : فَأَنتَ أخی فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ ۲ . ⁽²⁾

.

۵ / ۲ برادری افکندن پیامبرصلی الله علیه وآله میان یارانش پیش از هجرت

۵ / ۲برادری افکندن پیامبر صلی الله علیه و آله میان یارانش پیش از هجرتالمُحبَّرـ در یادکرد از برادری افکندن پیامبر صلی الله علیه و آله میان یاران مهاجرش پیش از هجرت ـ :ایشان در مکّه میان یارانش ، بر پایه حق و همیاری مالی ، برادری افکند و خود را با علی بن ابی طالب علیه السلام ، برادر قرار داد.

السیرة الحلبیّة :پیش از هجرت ، پیامبر صلی الله علیه و آله میان مسلمانان ، یعنی مهاجران ، بر پایه حق و همیاری مالی ، برادری افکند : ابو بکر را با عمر ، برادر قرار داد ، حمزه را با زید بن حارثه ، عثمان را با عبد الرحمان بن عوف ، زبیر را با ابن مسعود ، عبادة بن حارثه را با بلال ، مصعب بن عمیر را با سعد بن ابی وقّاص ، ابو عبیدة بن جرّاح را با سالم (غلام ابو حذیفه) ، سعید بن زید را با طلحة بن عبید اللّه ، و علی علیه السلام را با خودش و فرمود : «آیا راضی نیستی که برادر تو باشم؟» . علی علیه السلام گفت : البتّه که راضی ام ، ای پیامبر خدا! پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «تو در دنیا و آخرت ، برادر منی». ۱

.

المعیار والموازنة :ثُمَّ فَکِّروا فی حَدیثِ المُؤاخاةِ وما فیهِ مِنَ الدَّلالَةِ الواضِحَةِ ؛ إذ مَیَّزَهُم عَلی قَدرِ مَنازِلِهِم ، ثُمَّ آخی بَینَهُم عَلی حَسَبِ مُفاضَلَتِهِم ؛ فَلَم یَکُن أحَدٌ أقرَبَ مِن فَضلِ أبی بَکرٍ مِن عُمَرَ ، فَلِذلِکَ آخی بَینَهُما ، وأشبَهَ طَلحَةُ الزُّبَیرَ وقَرُبَت مَنازِلُهُما لِذلِکَ فَآخی بَینَهُما ، وکَذلِکَ فَعَلَ بِعَبدِ الرَّحمنِ بنِ عَوفٍ آخی بَینَهُ وبَینَ عُثمانَ . ثُمَّ قالَ لِعَلِیٍّ علیه السلام : إنَّما أخَّرتُکَ لِنَفسی ، أنتَ أخی وصاحِبی ، فَلَم یَکُن فیهِم أحَدٌ أشبَهَ بِالنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله مِن عَلِیٍّ علیه السلام ، ولا أولی بِمُؤاخاةِ النَّبِیِّ مِنهُ ، فَاستَحَقَّ بِمُؤاخاةِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ؛ لِتَقَدُّمِهِ عَلَی القَومِ . وکانَت مُؤاخاةُ عَلِیٍّ علیه السلام أفضَلَ مِن مُؤاخاةِ غَیرِهِ ؛ لِفَضلِهِ عَلی غَیرِهِ . ⁽¹⁾

الاستیعاب :آخی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله بَینَ المُهاجِرین بِمَکَّةَ ، ثُمَّ آخی بَینَ المُهاجِرینَ وَالأَنصارِ بِالمَدینَةِ ، وقالَ فی کُلِّ واحِدَةٍ مِنهُما لِعَلِیٍّ علیه السلام : «أنتَ أخی فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ» ، وآخی بَینَهُ وبَینَ نَفسِهِ . ⁽²⁾

.

المعیار و الموازنة :آن گاه ، در حدیث مؤاخات و دلالت آشکاری که در آن هست ، اندیشیدند ؛ زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله مسلمانان را بر حسب منزلتشان متمایز ساخت و سپس با توجّه به برتری یکی بر دیگری ، میان ایشان ، پیوند برادری برقرار ساخت . برای مثال ، نزدیک ترین فرد به منزلت ابو بکر ، عمر بود . از این رو، میان آن دو برادری افکند . همچنین طلحه ، شبیه زبیر بود و منزلت نزدیک به هم داشتند . از این رو ، آن دو را با هم برادر قرار داد . همین کار را با عبد الرحمان بن عوف کرد و او را با عثمان ، برادر قرار داد. سپس به علی علیه السلام فرمود : «به این دلیل ، تو را آخر از همه قرار دادم که برای خودم بمانی . تو برادر و یارِ منی» . پس در میان مسلمانان ، هیچ کس شبیه تر از علی علیه السلام به پیامبر صلی الله علیه و آله نبود ، و نه سزاوارتر از او به برادری با پیامبر صلی الله علیه و آله . او به سبب پیش گامی اش بر دیگران ، شایسته برادری با پیامبر صلی الله علیه و آله بود . برادری علی علیه السلام ، برتر از برادریِ دیگران بود ؛ چرا که بر دیگران ، فضیلت داشت.

الاستیعاب :پیامبر خدا ، در مکّه میان مهاجران ، برادری افکند و سپس در مدینه ، میان مهاجران و انصار ، پیوند برادری برقرار ساخت و در هر دو مورد ، به علی علیه السلام فرمود : «تو در دنیا و آخرت ، برادر منی» و میان او و خود ، برادری افکند.

.

۵ / ۳مُؤاخاةُ النَّبِیِّ بَینَ أصحابِهِ بَعدَ الهِجرَةِالإمام علیّ علیه السلام :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله لَمّا هاجَرَ إلَی المَدینَةِ آخی بَینَ أصحابِهِ مِنَ المُهاجِرینَ وَالأَنصار ، جَعَلَ المَواریثَ عَلَی الاُخُوَّةِ فِی الدِّینِ لا فی میراثِ الأَرحامِ ، وذلِکَ قَولُهُ تَعالی : «إِنَّ الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَهَاجَرُواْ وَجَاهَدُواْ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَالَّذِینَ ءَاوَواْ وَّنَصَرُواْ أُوْلَئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیَاءُ بَعْضٍ» إلی قَولِهِ سُبحانَهُ : «وَالَّذِینَ ءَامَنُواْ وَلَمْ یُهَاجِرُواْ مَا لَکُم مِّن وَلَایَتِهِم مِّن شَیْ ءٍ حَتَّی یُهَاجِرُواْ» ⁽¹⁾، فَأَخرَجَ الأَقارِبَ مِنَ المیراثِ وأثبَتَهُ لِأَهلِ الهِجرَةِ وأهلِ الدِّینِ خاصَّةً ، ثُمَّ عَطَفَ بِالقَولِ فَقالَ تَعالی : «وَالَّذِینَ کَفَرُواْ بَعْضُهُمْ أَوْلِیَآءُ بَعْضٍ إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَکُن فِتْنَةٌ فِی الأَْرْضِ وَفَسَادٌ کَبِیرٌ» ⁽²⁾، فَکانَ مَن ماتَ مِنَ المُسلِمینَ یَصیرُ میراثُهُ وتَرِکَتُهُ لِأَخیهِ فِی الدِّینِ دونَ القَرابَةِ وَالرَّحِمِ الوَشیجَةِ . ⁽³⁾فَلَمّا قَوِیَ الإِسلامُ أنزَلَ اللّهُ : «النَّبِیُّ أَوْلَی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنفُسِهِمْ وَ أَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ وَأُوْلُواْ الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَی بِبَعْضٍ فِی کِتَابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُهَاجِرِینَ إِلَّا أَن تَفْعَلُواْ إِلَی أَوْلِیَائِکُم مَّعْرُوفًا کَانَ ذَلِکَ فِی الْکِتَابِ مَسْطُورًا » ⁽⁴⁾، فَهذا مَعنی نَسخِ آیةِ المیراثِ . ⁽⁵⁾

الطبقات الکبری عن ضُمرة بن سعید :لَمّا قَدِمَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله المَدینَة آخی بَینَ المُهاجِرینَ بَعضِهِم لِبَعضٍ ، وآخی بَینَ المُهاجِرینَ وَالأَنصارِ ؛ آخی بَینَهُم عَلَی الحَقِّ وَالمُؤاساةِ ویَتَوارَثونَ بَعدَ المَماتِ دونَ ذَوِی الأَرحامِ ، وکانوا تِسعینَ رَجُلاً ؛ خَمسَةٌ وأربَعونَ مِنَ المُهاجِرین ، وخَمسَةٌ وأربَعونَ مِنَ الأَنصار ، ویُقالُ : کانوا مِئَةً ؛ خَمسونَ مِنَ المُهاجِرینَ ، وخَمسونَ مِنَ الأَنصار ، وکانَ ذلِکَ قَبلَ بَدر . فَلَمّا کانَت وَقعَةُ بَدر و أنزَلَ اللّهُ تَعالی : «وَأُوْلُواْ الأَْرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَی بِبَعْضٍ فِی کِتَابِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عَلِیمٌ » ⁽⁶⁾فَنَسَخَت هذِهِ الآیَةُ ماکانَ قَبلَها ، وَانقَطَعَتِ المُؤاخاةُ فِی المیراثِ ، ورَجَعَ کُلُّ إنسانٍ إلی نَسَبِهِ ووَرِثَهُ ذَوو رَحِمِهِ . ⁽⁷⁾

.

۵ / ۳ برادری افکندن پیامبرصلی الله علیه وآله میان یارانش پس از هجرت

۵ / ۳برادری افکندن پیامبر صلی الله علیه و آله میان یارانش پس از هجرتامام علی علیه السلام :پیامبر خدا ، چون به مدینه هجرت کرد ، میان یاران مهاجر و انصارش برادری افکند و ارثْ بَری را بر پایه برادریِ دینی قرار داد ، نه بر پایه پیوند خویشاوندی . این است سخن خدای متعال که : «کسانی که ایمان آورده و هجرت کرده اند و در راه خدا با مال و جان خود جهاد نموده اند و کسانی که [مهاجران را ]پناه داده اند و یاری کرده اند ، آنان ، یاران یکدیگرند» تا این سخن خدای سبحان که : «و کسانی که ایمان آورده اند ، ولی هجرت نکرده اند ، هیچ گونه خویشاوندی [دینی]ای با شما ندارند ، مگر آن که هجرت کنند» . بدین ترتیب ، خویشاوندان را از میراث خارج ساخت و آن را ویژه اهل هجرت و اهل دین ، قرار داد . سپس خداوند متعال ، در ادامه سخن فرمود : «و کسانی که کفر ورزیدند ، یاران یکدیگرند . اگر این [دستور ]را به کار نبندید ، در زمین ، فتنه و فسادی بزرگ ، پدید خواهد آمد» . پس هر یک از مسلمانان که در می گذشت ، میراث و ماتَرَکش به برادر دینی اش می رسید ، نه به خویشان و بستگان نزدیکش. امّا چون اسلام ، نیرومند شد ، خداوند ، این آیه را فرو فرستاد : «پیامبر به مؤمنان ، از خودشان سزاوارتر [و نزدیک تر] است و همسرانش مادران ایشان اند ، و خویشاوندان ، طبق کتاب خدا ، بعضی نسبت به بعضی اولویت دارند [و] بر مؤمنان و مهاجران [مقدّم اند] ، مگر آن که بخواهید به دوستان [مؤمن ]خود، [وصیّت یا ]نیکی کنید ، و این در کتاب [خدا] ، نگاشته شده است» . این است معنای منسوخ شدن «آیه میراث» .

الطبقات الکبریـ به نقل از ضُمرة بن سعید ـ :چون پیامبر خدا به مدینه آمد ، میان مهاجران با یکدیگر ، و [نیز] میان مهاجران و انصار ، برادری افکند و آنان را بر پایه حق و همیاری و ارث بردن از یکدیگر پس از مرگ ، به جای ارث بردن خویشاوندان ، برادر قرار داد . آنان ، نود مَرد بودند : ۴۵ نفر از مهاجران و ۴۵ نفر از انصار، و به قولی ، یکصد نفر بودند : پنجاه مهاجر و پنجاه انصاری . این رویداد ، پیش از جنگ بدر بود. چون جنگ بدر به وقوع پیوست و خدای متعال ، این آیه : «و خویشاوندان ، طبق کتاب خدا ، اولی به یکدیگرند . همانا خدا به هر چیزی داناست» را نازل نمود ، این آیه ، آنچه را پیش از آن بود ، منسوخ کرد و ارث بردن بر پایه برادریِ دینی از بین رفت و هر کس به نَسَب خویش باز گشت و خویشاوندانش ، ارث بَر او شدند.

.

السیرة النبویّة لابن هشام عن ابن إسحاق :آخی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله بَینَ أصحابِهِ مِنَ المُهاجِرینَ وَالأَنصار ، فَقالَ ـ فیما بَلَغَنا ، ونَعوذُ بِاللّهِ أن نَقولَ عَلَیهِ ما لَم یَقُل ـ : تَآخَوا فِی اللّهِ أخوَینِ أخوَینِ . ⁽¹⁾

السیرة النبویّة لابن هشام عن ابن إسحاق :حَضَّ [ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ] المُسلِمینَ عَلَی التَّواصُلِ ، وجَعَلَ المُهاجِرینَ وَالأَنصار أهلَ وِلایَةٍ فِی الدِّینِ ، دونَ مَن سِواهُم ، وجَعَلَ الکُفّارَ بَعضَهُم أولیاءَ بَعضٍ ، ثُمَّ قالَ : «إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَکُن فِتْنَةٌ فِی الأَْرْضِ وَفَسَادٌ کَبِیرٌ» أی إلّا یُوالِ المُؤمِنُ المُؤمِنَ مِن دونِ الکافِرِ وإن کانَ ذا رَحِمٍ بِهِ «تَکُن فِتْنَةٌ فِی الأَْرْضِ» أی شُبهَةٌ فِی الحَقِّ وَالباطِلِ ، وظُهورُ الفَسادِ فِی الأَرضِ بِتَوَلِّی المُؤمِنِ الکافِر دونَ المُؤمِنِ . ثُمَّ رَدَّ المَواریثَ إلَی الأَرحامِ مِمَّن أسلَمَ بَعدَ الوِلایَةِ مِنَ المُهاجِرینَ وَالأَنصارِ دونَهُم إلَی الأَرحامِ الَّتی بَینَهُم ، فَقالَ : «وَالَّذِینَ ءَامَنُواْ مِن بَعْدُ وَهَاجَرُواْ وَجَاهَدُواْ مَعَکُمْ فَأُوْلَئِکَ مِنکُمْ وَأُوْلُواْ الأَْرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَی بِبَعْضٍ فِی کِتَابِ اللَّهِ» أی بِالمیراثِ «إِنَّ اللَّهَ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عَلِیمُ» . ⁽²⁾

.

السیرة النبویّة،ابن هشام ـ به نقل از ابن اسحاق ـ :پیامبر خدا ، میان یاران مهاجر و انصارش برادری افکند و ـ آن طور که به ما رسیده است ، و پناه می بریم به خدا از این که به ایشان چیزی ببندیم که نفرموده است ـ فرمود : «دو به دو ، با یکدیگر ، برادر خدایی [و دینی ]شوید» .

السیرة النبویّة، ابن هشامـ به نقل از ابن اسحاق ـ :[پیامبر خدا] مسلمانان را به پیوند با یکدیگر ، ترغیب نمود و مهاجران و انصار را با هم ، و نه با دیگران ، برادر دینی قرار داد ، و کافران را دوستان یکدیگر معرّفی نمود و سپس [این آیه را تلاوت] فرمود : «اگر چنین نکنید ، فتنه و فسادی بزرگ در زمین ، پدید خواهد آمد» . یعنی اگر مؤمن ، مؤمن را به جای کافر ـ هر چند خویشاوند او باشد ـ به دوستی نگیرد ، فتنه ای در زمین پدید خواهد آمد؛ یعنی حق و باطل ، مشتبه خواهد شد و به سبب دوست گرفتن مؤمن از میان کافران (و نه از میان مؤمنان) ، در جامعه ، تباهی بروز خواهد کرد . [پیامبر خدا ]بعدا میراث ها [و ارث بَری] را به خویشاوندانی که پس از برادری افکندن میان مهاجران و انصار اسلام آوردند ، باز گرداند و فرمود : «و کسانی که بعدا ایمان آوردند و مهاجرت کردند و در کنار شما جهاد نمودند ، اینان ، از شمایند و خویشاوند ، بر طبق کتاب خدا ، اولی به یکدیگرند» ، یعنی به ارث بردن ؛ «همانا خدا به هر چیزی داناست» .

.

مسند أبی یعلی عن أنس:کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یُؤاخی بَینَ الاِثنَینِ مِن أصحابِهِ، فَیَطولُ عَلی أحَدِهِمَا اللَّیلُ حَتّی یَلقاهُ أخاهُ ، فَیَلقاهُ بِوُدٍّ ولُطفٍ ، فَیَقولُ : کَیفَ کُنتَ بَعدی؟ وأمَّا العامَّةُ فَلَم یَکُن یَأتی عَلی أحَدِهِما ثَلاثٌ لا یَعلَمُ عِلمَ أخیهِ . ⁽¹⁾

الأمالی للطوسی عن سعد بن حذیفة بن الیمان عن أبیه :آخی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله بَینَ الأَنصارِ وَالمُهاجِرینَ اُخُوَّةَ الدِّینِ ، وکانَ یُؤاخی بَینَ الرَّجُلِ ونَظیرِهِ ، ثُمَّ أخَذَ بِیَدِ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام ، فَقالَ : هذا أخی . قالَ حُذَیفَةُ : فَرَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله سَیِّدُ المُرسَلینَ ، وإمامُ المُتَّقینَ ، ورَسولُ رَبِّ العالَمینَ ، الَّذی لَیسَ لَهُ فِی الأَنامِ شِبهٌ ولا نَظیرٌ ، وعَلِیُّ بنُ أبیطالِبٍ علیه السلام أخوهُ . ⁽²⁾

الطبقات الکبری عن محمّد بن عمر بن علیّ :لَمّا قَدِمَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله آخی بَینَ المُهاجِرینَ بَعضِهِم بِبَعضٍ ⁽³⁾، وآخی بَینَ المُهاجِرین وَالأَنصار . فَلَم تَکُن مُؤاخاةٌ إلّا قَبلَ بَدر ، آخی بَینَهُم عَلَی الحَقِّ وَالمُؤاساةِ ؛ فَآخی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله بَینَهُ وبَینَ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام . ⁽⁴⁾

تفسیر القمّیـ فی قَولِهِ تَعالی : «أَن تَأْکُلُواْ مِن بُیُوتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ ءَابَائِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أُمَّهَاتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ إِخْوَانِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أَخَوَاتِکُمْ... لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنَاحٌ أَن تَأْکُلُواْ جَمِیعًا أَوْ أَشْتَاتًا» ⁽⁵⁾ـ :إنَّها نَزَلَت لَمّا هاجَرَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إلَی المَدینَةِ وآخی بَینَ المُسلِمین مِنَ المُهاجِرین وَالأَنصارِ ، وآخی بَینَ أبی بَکر وعُمَر ، وبَینَ عُثمانَ وعَبدِ الرَّحمنِ بنِ عَوف ، وبَینَ طَلحَةَ وَالزُّبَیرِ ، وبَینَ سَلمان وأبی ذَ رٍّ ، وبَینَ المِقداد وعَمّار ، وتَرَکَ أمیرَ المُؤمِنینَ علیه السلام ، فَاغتَمَّ مِن ذلِکَ غَمّاً شَدیداً ، فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، بِأَبی أنتَ واُمّی! لِمَ لا تُؤاخی بَینی وبَینَ أحَدٍ؟ فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : وَاللّهِ یا عَلِیُّ ، ما حَبَستُکَ إلّا لِنَفسی ، أما تَرضی أن تَکونَ أخی وأنَا أخوکَ ، وأنتَ أخی فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ ، وأنتَ وَصِیّی ووَزیری وخَلیفَتی فی اُمَّتی ؛ تَقضی دَینی وتُنجِزُ عِداتی وتَتَوَلّی عَلی ⁽⁶⁾غُسلی ولا یَلیهِ غَیرُکَ ، وأنتَ مِنّی بِمَنزِلَةِ هارونَ مِن موسی ، إلّا أنَّهُ لا نَبِیَّ بَعدی ؛ فَاستَبشَرَ أمیرُ المُؤمِنینَ بِذلِکَ. فَکانَ بَعدَ ذلِکَ إذا بَعَثَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله أحَداً مِن أصحابِهِ فی غَزاةٍ أو سَرِیَّةٍ یَدفَعُ الرَّجُلُ مِفتاحَ بَیتِهِ إلی أخیهِ فِی الدِّینِ ویَقولُ لَهُ : خُذ ما شِئتَ ، وکُل ما شِئتَ . فَکانوا یَمتَنِعونَ مِن ذلِکَ حَتّی رُبَّما فَسَدَ الطَّعامُ فِی البَیتِ ، فَأَنزَلَ اللّهُ : «لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنَاحٌ أَن تَأْکُلُواْ جَمِیعًا أَوْ أَشْتَاتًا» ⁽⁷⁾یَعنی إن حَضَرَ صاحِبُهُ أو لَم یَحضُر إذا مَلَکتُم مَفاتِحَهُ . ⁽⁸⁾

.

مسند أبی یعلیـ به نقل از اَنَس ـ :پیامبر خدا ، میان یارانش ، دو به دو ، برادری قرار می داد . پس هر یک از آن دو [بر اثر شوق دیدار برادرش ]شب درازی را سپری می کرد تا برادرش را دیدار کند و [صبحگاه ،] او را با دوستی و لطف ، دیدار می نمود و می گفت : بعد از من چگونه بودی؟ امّا عموم [مسلمانان] ، بر هر یک از آنها سه شب نمی گذشت که از حال برادر [دینی] خود ، خبر نداشته باشد.

الأمالی، طوسیـ به نقل از سعد بن حُذَیفة بن یمان ، از پدرش ـ :پیامبر خدا ، میان انصار و مهاجران ، برادریِ دینی برقرار ساخت . ایشان ، هر فردی را با همتایش برادر قرار می داد . سپس دست علی بن ابی طالب علیه السلام را گرفت و فرمود : «این هم برادرِ من است» . پیامبر خدا ، سَرور پیامبران مُرسل ، پیشوای پرهیزگاران ، و فرستاده پروردگار جهانیان بود و در میان مردمان ، همانندی نداشت و علی بن ابی طالب علیه السلام برادرِ او شد.

الطبقات الکبریـ به نقل از محمّد بن عمر بن علی ـ :چون پیامبر خدا [به مدینه ]آمد ، میان مهاجران با یکدیگر ، و [نیز] میان مهاجران و انصار ، برادری افکند ، و این برادری افکندن ، پیش از جنگ بدر بود . پیامبر صلی الله علیه و آله ، آنان را بر پایه حق و همیاری ، برادر هم قرار داد ، و میان خودش و علی بن ابی طالب علیه السلام ، برادری نهاد.

تفسیر القمّیـ در باره آیه «بر شما ایرادی نیست که از خانه های خودتان بخورید ، یا از خانه های پدرانتان ، یا خانه های مادرانتان ، یا خانه های برادرانتان ... . عمّه هایتان ، یا خانه های دایی هایتان ، یا خانه های خاله هایتان ، یا آن [خانه هایی] که کلیدهایش را در [همچنین] بر شما باکی نیست که با هم بخورید یا پراکنده» ـ :این آیه ، زمانی نازل شد که پیامبر خدا به مدینه مهاجرت کرد و میان مسلمانان مهاجر و انصار ، برادری افکند : ابو بکر و عمر را با هم برادر قرار داد ، و عثمان و عبد الرحمان بن عوف را با هم ، و طلحه و زبیر را با هم ، و سلمان و ابو ذر را با هم ، و مقداد و عمّار را با هم ، و امیر مؤمنان را وا گذاشت . علی علیه السلام از این امر ، سخت اندوهگین شد و گفت : ای پیامبر خدا! پدر و مادرم به قربانت ؛ چرا میان من و کسی برادری نمی افکنی؟ پیامبر خدا فرمود : «به خدا سوگند ـ ای علی ـ که تو را جز برای خودم نگه نداشتم . آیا راضی نیستی که من و تو برادر هم باشیم؟ تو در دنیا و آخرت ، برادر منی . تو وصیّ و دستْ یار و جانشین من در میان امّتم هستی . تو ادا کننده دَین من هستی و وعده های مرا به انجام می رسانی ، و غسل دادن مرا به عهده می گیری ، و جز تو کسی متولّی این کار نیست . تو نسبت به من ، همچون هارون نسبت به موسی علیه السلام هستی ، با این تفاوت که پس از من پیامبری نیست» . پس امیر مؤمنان ، از این سخنان ، شادمان گشت. از آن پس ، هر گاه پیامبر خدا ، یکی از یارانش را به غزوه ای یا سریّه ای می فرستاد ، آن فرد ، کلید خانه اش را به برادر دینی اش می داد و به او می گفت : هر چه خواستی بر دار ، و هر خواستی بخور ؛ امّا آنان ، از این کار خودداری می ورزیدند تا جایی که گاه ، غذا در خانه[ی شخصی که به جنگ رفته بود،] فاسد می شد . پس خداوند ، این آیه را فرو فرستاد که : «بر شما باکی نیست که با هم بخورید یا پراکنده» ؛ یعنی آن گاه که کلیدهای خانه در اختیار شما بود ، چه صاحب آن خانه باشد یا نباشد ، و [خداوند در ادامه آیه] : «پس هر گاه به خانه هایی [که گفته شد ]وارد شدید ، به خویشتن سلام کنید» .

.

تفسیر القمّی :إنَّ الحُکمَ کانَ فی أوَّلِ النُّبُوَّةِ أنَّ المَواریثَ کانَت عَلَی الاُخُوَّةِ لا عَلَی الوِلادَةِ ، فَلَمّا هاجَرَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إلَی المَدینَة آخی بَینَ المُهاجِرینَ وبَینَ الأَنصار ، فَکانَ إذا ماتَ الرَّجُلُ یَرثُهُ أخوهُ فِی الدِّینِ و یَأخُذُ المالَ وکُلَّ ما تَرَکَ لَهُ دونَ وَرَثَتِهِ ، فَلَمّا کانَ بَعدَ بَدر أنزَلَ اللّهُ : «النَّبِیُّ أَوْلَی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنفُسِهِمْ وَ أَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ وَأُوْلُواْ الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَی بِبَعْضٍ فِی کِتَابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُهَاجِرِینَ إِلَّا أَن تَفْعَلُواْ إِلَی أَوْلِیَائِکُم مَّعْرُوفًا» فَنَسَخَت آیَةَ الاُخُوَّةِ بِقَولِهِ : «أُوْلُواْ الأَْرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَی بِبَعْضٍ» . ⁽¹⁾

.

تفسیر القمّی :در ابتدای نبوّت ، حکم این بود که میراث ها برپایه برادری [دینی ]باشد ، نه ولادت [و خویشاوند نسبی] ؛ زیرا ، زمانی که پیامبر خدا به مدینه هجرت کرد ، میان مهاجران و انصار ، برادری افکند ، به طوری که هر گاه مردی در می گذشت ، برادر دینی اش وارث او می شد و دارایی ها و تمام ماتَرَکش را برای خودش بر می داشت ، نه وارثان او ؛ امّا پس از جنگ بدر ، خداوند ، این آیه را نازل نمود : «پیامبر ، به مؤمنان ، از خود آنها سزاوارتر است ، و همسران او ، مادران ایشان اند، و خویشاوندان ، [و نزدیک تر] طبق کتاب خدا ، بعضی [نسبت] به بعضی اولویت دارند [و] بر مؤمنان و مهاجران [مقدّم اند] ، مگر آن که بخواهید به دوستان [مؤمن ]خود [وصیّت یا ]احسانی کنید» . بدین ترتیب ، آیه اخوّت با این سخن خداوند : «خویشاوندان ، بعضی [نسبت] به بعضی اولویت دارند» ، منسوخ شد.

.

۵ / ۴أوَّلُ مَن تَآخوا فی الإسلامِإنّ التناسب الروحی یُعدّ واحدا من أکثر مبادئ المحبّة والاُلفة أصالةً ، یقول أمیرالمؤمنین علیه السلام : «إنَّ النُّفوسَ إذا تَناسَبَتِ ائتَلَفَت» . ⁽¹⁾وفی هذا السیاق ، فقد أقام النبیّ الأکرم صلی الله علیه و آله ـ وعلی ضوء علم النفس الدقیق الذی یمتلکه عن أصحابه ـ مبدأ الاُخوّة بین الأفراد الذین یمتلکون طبیعةً روحیّةً واحدة ، وقد أشار ابن عبّاس إلی هذه النکتة الدقیقة حیث قال : «لمّا نزل قوله تعالی : «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» آخی رسول اللّه صلی الله علیه و آله بین الأشکال والأمثال» . ⁽²⁾ولا ریب فی أنّ معرفة علاقات الاُخوّة التی أقامها النبیّ الأعظم صلی الله علیه و آله بین أصحابه فی المجتمع المدنیّ ، ذات فائدة کبیرة فی تحلیل أحداث تاریخ صدر الإسلام ؛ ومن هذا المنطلق سوف نشرع بهذا الموضوع مستفیدین من معطیات الوثائق الحدیثیّة والتاریخیّة ، ونبدأ بأجمل الانتقاءات والعلاقات الأخویّة :

العمدة عن أنس :لَمّا کانَ یَومُ المُباهَلَةِ ⁽³⁾وآخَی النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله بَینَ المُهاجِرینَ وَالأَنصار وعَلِیٌّ علیه السلام واقِفٌ یَراهُ ویَعرِفُ مَکانَهُ لَم یُؤاخِ بَینَهُ وبَینَ أحَدٍ ، فَانصَرَفَ عَلِیٌ علیه السلام باکِیَ العَینِ ، فَافتَقَدَهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله ، فَقالَ : ما فَعَلَ أبُو الحَسَنِ ؟ فَقالوا : اِنصَرَفَ باکِیَ العَینِ یا رَسولَ اللّهِ ! قالَ : یا بِلالُ اذهَب ، فَائتِنی بِهِ . فَمَضی بِلالٌ إلی عَلِیٍّ علیه السلام وقَد دَخَلَ مَنزِلَهُ باکِیَ العَینِ ، فَقالَت فاطِمَةُ علیهاالسلام : ما یُبکیکَ ؟ لا أبکَی اللّهُ عَینَیکَ ! قالَ : یا فاطِمَةُ ، آخَی النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله بَینَ المُهاجِرینَ وَالأَنصارِ ، وأنَا واقِفٌ یَرانی ویَعرِفُ مَکانی ولَم یُؤاخِ بَینی وبَینَ أحَدٍ . قالَت : لا یَحزُنُکَ اللّهُ! لَعَلَّهُ إنَّمَا ادَّخَرَکَ لِنَفسِهِ . فَقالَ بِلالٌ : یا عَلِیُّ ، أجِبِ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله . فَأَتی عَلِیٌّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله . فَقالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : ما یُبکیکَ یا أبَا الحَسَنِ ! قالَ : واخَیتَ بَینَ المُهاجِرینَ وَالأَنصارِ یا رَسولَ اللّهِ ، وأنَا واقِفٌ تَرانی وتَعرِفُ مَکانی لَم تُؤاخِ بَینی وبَینَ أحَدٍ ! قالَ : إنَّمَا ادَّخَرتُکَ لِنَفسی ، أما یَسُرُّکَ أن تَکونَ أخا نَبِیِّکَ ؟ قالَ : بَلی یا رَسولَ اللّهِ ، أنّی لی بِذلِکَ ، فَأَخَذَهُ بِیَدِهِ وأرقاهُ المِنبَرَ . فَقالَ : اللّهُمَّ ، إنَّ هذا مِنّی وأنَا مِنهُ ، ألا وإنَّهُ مِنّی بِمَنزِلَةِ هارونَ مِن موسی ، ألا مَن کُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلِیٌّ مَولاهُ . قالَ : فَانصَرَفَ عَلِیٌّ علیه السلام قَریرَ العَینِ ، فَاتَّبَعَهُ عُمَرُ بنُ الخَطّابِ ، فَقالَ : بَخٍ بَخٍ یا أبَا الحَسَنِ ، أصبَحتَ مَولایَ ومَولی کُلِّ مُسلِمٍ . ⁽⁴⁾

.

۵ / ۴ نخستین مسلمانانی که برادر شدند

۵ / ۴نخستین مسلمانانی که برادر شدندهماهنگی روحی ، یکی از مهم ترین پایه های دوستی و پیوند است . امیر مؤمنان می فرماید : «جان ها ، هر گاه همگون باشند ، با هم الفت می گیرند» . پیامبر خدا ، بر این اساس و در پرتو شناختِ روانی دقیقی که از یاران خود داشت ، اقدام به ایجاد برادری در میان افرادی کرد که طبیعت روحی یکسانی داشتند . ابن عبّاس ، به همین نکته دقیق ، اشاره کرده ، آن جا که گفته است : «هنگامی که خداوند ، آیه: «همه مؤمنان با هم برادرند» را نازل کرد ، پیامبر صلی الله علیه و آله میان همگنان و همایان، برادری برقرار نمود». تردیدی نیست که شناخت روابط برادرانه ـ که پیامبر عظیم الشأن ، میان یاران خود در جامعه اسلامی ایجاد کرد ـ ، در تحلیل رخدادهای صدر اسلام بسیار سودمند است . از همین رو ، ما با استفاده از داده های متون حدیثی و تاریخی ، به این موضوع می پردازیم و با زیباترین گلچین ها و روابط برادرانه آغاز می کنیم :

العُمدةـ به نقل از اَنَس ـ :چون روز مباهله ⁽¹⁾شد و پیامبر صلی الله علیه و آله میان مهاجران و انصار ، پیمان برادری بست ، با آن که علی علیه السلام ایستاده بود و پیامبر صلی الله علیه و آله او را می دید و جایش را می دانست ، میان او و کسی ، برادری برقرار نکرد . پس علی علیه السلام با چشم گریان رفت . پیامبر صلی الله علیه و آله ، جویای او شد و فرمود : «ابو الحسن چه شد؟». گفتند : ای پیامبر خدا! او با چشم گریان ، از این جا رفت . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «ای بلال! برو و او را نزد من بیاور» . بلال ، در پی علی علیه السلام رفت . علی علیه السلام با چشم گریان ، وارد خانه اش شده بود . فاطمه علیهاالسلامبه او گفت : «خداوند ، چشمانت را نگریاند! چرا گریه می کنی؟». گفت : ای فاطمه! پیامبر خدا ، میان مهاجران و انصار ، برادری افکند و با آن که من ایستاده بودم و او مرا می دید و می دانست کجا ایستاده ام، میان من و هیچ کس ، برادری برقرار نساخت. فاطمه علیهاالسلام گفت : «خدایت اندوهگین نکند! شاید تو را برای خودش نگه داشته است» . بلال [ بر آنها وارد شد و] گفت : ای علی! پیامبر صلی الله علیه و آله تو را طلبیده است . علی علیه السلام نزد پیامبر صلی الله علیه و آله رفت. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «چرا گریه می کنی ، ای ابو الحسن؟» . گفت : ای پیامبر خدا! میان مهاجران و انصار ، پیمان برادری بستی و من ، ایستاده بودم و مرا می دیدی و می دانستی کجا ایستاده ام؛ امّا میان من و هیچ کس ، برادری برقرار نساختی! پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «من ، تو را برای خودم نگه داشته بودم . آیا دوست نداری که برادر پیامبرت باشی؟». علی علیه السلام گفت : چرا ، ای پیامبر خدا! من کجا و این افتخار، کجا؟ پس پیامبر خدا ، دست او را گرفت و بالای منبر برد و فرمود : «بار خدایا! این از من است و من ، از او هستم . هان! او برای من ، همچون هارون است نسبت به موسی . هان! هر که من مولای اویم ، این علی ، مولای اوست» . پس علی علیه السلام ، شادمان بر گشت . عمر بن خطّاب ، در پیِ او رفت و گفت : بَه بَه ، ای ابو الحسن! تو مولای من و مولای هر مسلمانی شدی.

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ لعلیّ علیه السلام ـ :إنَّ اللّهَ تَعالی أمَرَنی أن أتَّخِذَکَ أخا ووَصِیّا ، فَأَنتَ أخی ووَصِیّی ، وخَلیفَتی عَلی أهلی فی حَیاتی وبَعدَ مَوتی . ⁽¹⁾

المستدرک علی الصحیحین عن ابن عمر :أنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله آخی بَینَ أصحابِهِ ؛ فَآخی بَینَ أبی بَکرٍ وعُمَرَ ، وبَینَ طَلحَةَ وَالزُّبَیرِ ، وبَینَ عُثمانَ بنِ عَفّان وعَبدِ الرَّحمنِ بنِ عَوف . فَقالَ عَلِیٌّ علیه السلام : یا رَسولَ اللّهِ ، إنَّکَ قَد آخَیتَ بَینَ أصحابِکَ ، فَمَن أخی ؟ قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : أ ما تَرضی یا عَلِیُّ أن أکونَ أخاکَ ؟ ـ قالَ ابنُ عُمَرَ : وکانَ عَلِیٌّ علیه السلام جَلدا شُجاعا ـ فَقالَ عَلِیٌّ علیه السلام : بَلی ، یا رَسولَ اللّه . فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : أنتَ أخی فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ . ⁽²⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ به علی علیه السلام ـ :خدای متعال به من فرمود که تو را برادر و وصیّ خویش گیرم . پس تو، برادر من و وصیّ من و جانشین من در میان خانواده ام هستی ، چه در زمان حیاتم ، و چه پس از مرگم.

المستدرک علی الصحیحینـ به نقل از ابن عمر ـ :پیامبر خدا ، میان یارانش برادری افکند : ابو بکر را با عمر ، برادر قرار داد ، و طلحه را با زبیر ، و عثمان بن عفّان را با عبد الرحمان بن عوف . علی علیه السلام گفت : ای پیامبر خدا! میان یارانت برادری افکندی . پس برادرِ من کیست؟ پیامبر خدا فرمود : «ای علی! آیا راضی نیستی که من ، برادر تو باشم؟» . علی علیه السلام ، انسانی نیرومند و شجاع بود . پس گفت : چرا ، ای پیامبر خدا! پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «تو در دنیا و آخرت ، برادر منی».

.

سنن الترمذی عن ابن عمر :آخی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله بَینَ أصحابِهِ ، فَجاءَ عَلِیٌّ علیه السلام تَدمَعُ عَیناهُ ، فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، آخَیتَ بَینَ أصحابِکَ ولَم تُؤاخِ بَینی وبَینَ أحَدٍ ؟ فَقالَ لَهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : أنتَ أخی فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ . ⁽¹⁾

فضائل الصحابة لابن حنبل عن عمر بن عبد اللّه عن أبیه عن جدّه :إنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله آخی بَینَ النّاسِ وتَرَکَ عَلِیّا حَتّی بَقِیَ آخِرَهُم لا یَری لَهُ أخا ، فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، آخَیتَ بَینَ النّاسِ وتَرَکتَنی ؟ قالَ : ولِمَ تَرانی تَرَکتُکَ ؟ إنَّما تَرَکتُکَ لِنَفسی ! أنتَ أخی وأنَا أخوکَ ، فَإِن ذاکَرَکَ أحَدٌ فَقُل : أنَا عَبدُ اللّهِ وأخو رَسولِهِ ، لا یَدَّعیها بَعدُ إلّا کَذّابٌ . ⁽²⁾

فضائل الصحابة لابن حنبل عن زید بن أبی أوفی :دَخَلتُ عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله مَسجِدَهُ ـ فَذَکَرَ قِصَّةَ مُؤاخاةِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله بَینَ أصحابِهِ ـ فَقالَ عَلِیٌّ علیه السلام ـ یَعنی لِلنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ـ : لَقَد ذَهَبَت روحی وَانقَطَعَ ⁽³⁾ظَهری حینَ رَأَیتُکَ فَعَلتَ بِأَصحابِکَ ما فَعَلتَ غَیری ، فَإِن کانَ هذا مِن سُخطٍ عَلَیَّ فَلَکَ العُتبی وَالکَرامَةُ ! فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : وَالَّذی بَعَثَنی بِالحَقِّ ما أخَّرتُکَ إلّا لِنَفسی ، فَأَنتَ مِنّی بِمَنزِلَةِ هارونَ مِن موسی إلّا أنَّهُ لا نَبِیَّ بَعدی ، وأنتَ أخی ، ووارِثی . قالَ : وما أرِثُ مِنکَ یا رَسولَ اللّه ؟ قالَ : ما وَرَّثَ الأَنبِیاءُ قَبلی . قالَ : وما وَرَّثَ الأَنبِیاءُ قَبلَکَ ؟ قالَ : کِتابَ اللّهِ وسُنَّةَ نَبِیِّهِم ، وأنتَ مَعی فی قَصرٍ فِی الجَنَّةِ مَعَ فاطِمَةَ ابنَتی ، وأنتَ أخی ورَفیقی . ثُمَّ تَلا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : «إِخْوَانًا عَلَی سُرُرٍ مُّتَقَابِلِینَ» ⁽⁴⁾؛ المُتَحابّونَ فِی اللّهِ یَنظُرُ بَعضُهُم إلی بَعضٍ . ⁽⁵⁾

.

سنن الترمذیـ به نقل از ابن عمر ـ :پیامبر خدا ، میان یارانش برادری افکند . پس علی علیه السلام با دو چشم گریان آمد و گفت : ای پیامبر خدا! میان یارانت برادری افکندی ؛ امّا مرا با هیچ کس ، برادر قرار ندادی؟ پیامبر خدا به او فرمود : «تو برادر من در دنیا و آخرت هستی» .

فضائل الصحابة، ابن حنبلـ به نقل از عمر بن عبد اللّه ، از پدرش ، از جدّش ـ :پیامبر صلی الله علیه و آله میان مردم (مسلمانان) برادری افکند و علی علیه السلام را وا نهاد، تا این که آخر از همه باقی مانْد و کسی را ندید که با او برادر شود . گفت : ای پیامبر خدا! میان مردم ، برادری افکندی و مرا وا نهادی؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «چرا فکر می کنی تو را وا نهاده ام؟ من ، تو را برای خودم گذاشته ام! تو برادر منی و من ، برادر تو ام . پس اگر کسی در این باره با تو بحث کرد ، بگو : من ، بنده خدا و برادر پیامبر او هستم . از این پس ، هر که چنین ادّعایی کند ، قطعا دروغگوست» .

فضائل الصحابة، ابن حنبل ـ به نقل از زید بن ابی اَوفی، آن هنگام که از ماجرای برادری افکندن پیامبر خدا میان مسلمانان، سخن به میان آورد ـ : در مسجد پیامبر خدا ، به خدمت ایشان رسیدم ... . علی علیه السلام به پیامبر صلی الله علیه و آله گفت : وقتی دیدم که به غیر از من با دیگر یارانت آن کردی که کردی ، روح از بدنم رفت و کمرم شکست . اگر از من عصبانی هستی ، بزرگواری فرما و مرا ببخش . پیامبر خدا فرمود : «سوگند به آن که مرا به حقّ برانگیخت ، تو را جز برای خودم ، آخر از همه قرار ندادم . تو برای من ، همچون هارون نسبت به موسایی ، با این تفاوت که پس از من ، پیامبری نیست . تو برادر و وارث منی» . علی علیه السلام گفت : چه چیزی از تو به ارث می برم ، ای پیامبر خدا؟ فرمود : «آنچه پیامبران پیش از من، به ارث نهادند» . علی علیه السلام گفت : پیامبران پیش از تو ، چه به ارث نهادند؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «کتاب خدا و سنّت پیامبرشان را . و تو و دخترم فاطمه ، در قصری از بهشت ، با من خواهید بود . تو ، برادر و رفیق منی» . سپس پیامبر خدا ، این آیه را تلاوت کرد : «برادرانی که بر تخت هایی ، رو به روی یکدیگر نشسته اند» [و افزود:] «برای خدا یکدیگر را دوست می دارند و به هم می نگرند» .

.

۲۲۱ . الإمام علیّ علیه السلام :ـ به نقل از زید بن ابی اَوفی، آن هنگام که از ماجرای برادری افکندن پیامبر خدا میان مسلمانان، سخن به میان آورد ـ :فضائل الصحابة، ابن حنبل در مسجد پیامبر خدا ، به خدمت ایشان رسیدم ... . علی علیه السلام به پیامبر صلی الله علیه و آله گفت : وقتی دیدم که به غیر از من با دیگر یارانت آن کردی که کردی ، روح از بدنم رفت و کمرم شکست . اگر از من عصبانی هستی ، بزرگواری فرما و مرا ببخش . پیامبر خدا فرمود : «سوگند به آن که مرا به حقّ برانگیخت ، تو را جز برای خودم ، آخر از همه قرار ندادم . تو برای من ، همچون هارون نسبت به موسایی ، با این تفاوت که پس از من ، پیامبری نیست . تو برادر و وارث منی» . علی علیه السلام گفت : چه چیزی از تو به ارث می برم ، ای پیامبر خدا؟ فرمود : «آنچه پیامبران پیش از من، به ارث نهادند» . علی علیه السلام گفت : پیامبران پیش از تو ، چه به ارث نهادند؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «کتاب خدا و سنّت پیامبرشان را . و تو و دخترم فاطمه ، در قصری از بهشت ، با من خواهید بود . تو ، برادر و رفیق منی» . سپس پیامبر خدا ، این آیه را تلاوت کرد : «برادرانی که بر تخت هایی ، رو به روی یکدیگر نشسته اند» [و افزود:] «برای خدا یکدیگر را دوست می دارند و به هم می نگرند» .

.

۲۲۱ . الإمام علیّ علیه السلام : آخی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله بَینَ أصحابِهِ ، فَقُلتُ : یا رَسولَ اللّهِ ، آخَیتَ بَینَ أصحابِکَ وتَرَکتَنی فَردا لا أخَ لی ؟! فَقالَ : إنَّما أخَّرتُکَ لِنَفسی ، أنتَ أخی فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ ، وأنتَ مِنّی بِمَنزِلَةِ هارونَ مِن موسی . فَقُمتُ وأنَا أبکی مِنَ الجَذَلِ ⁽¹⁾وَالسُّرورِ ، فَأَنشَأتُ أقولُ : أقیکَ بِنَفسی أیُّهَا المُصطَفَی الَّذیهَدانا بِهِ الرَّحمنُ مِن عَمَهِ الجَهلِ وأفدیکَ حَوبائی ⁽²⁾وما قَدرُ مُهجَتیلِمَن أنتَمی مَعهُ إلَی الفَرعِ وَالأَصلِ ومَن جَدُّه جَدّی ومَن عَمُّهُ أبیومَن أهلُهُ ابنی ومَن بِنتُهُ أهلی ومَن ضَمَّنی إذ کُنتُ طِفلاً ویافِعاوأنعَشَنی بِالبِرِّ وَالعَلِّ وَالنَّهَلِ ⁽³⁾ومَن حینَ آخی بَینَ مَن کانَ حاضِرادَعانی فَآخانی وبَیَّنَ مِن فَضلی لَکَ الخَیرُ إنّی ما حَییتُ لَشاکِرٌلِاءِحسانِ ما أولَیتَ یا خاتَمَ الرُّسُلِ ⁽⁴⁾

امام علی علیه السلام :پیامبر خدا ، میان یارانش برادری افکند . من گفتم : ای پیامبر خدا! میان یارانت برادری افکندی و مرا تنها و بی برادر گذاشتی؟! پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «تو را برای خودم ، آخر از همه قرار دادم . تو در دنیا و آخرت ، برادر منی . تو برای من چنانی که هارون نسبت به موسی بود» . پس برخاستم و در حالی که از شادی و خوش حالی می گریستم ، این ابیات را بر خواندم : تو را با جان خود ، پاسداری می کنم ، ای برگزیده ای که خدای مهربان ، به واسطه او ، ما را از کوری جهالت ، رهانید! جانم به فدایت! و جان من چه ارزشی دارد در راه کسی که با او از یک شاخه و ریشه ایم و کسی که نیایَش ، نیای من است و عمویش پدر من و خانواده اش ، فرزندان من و دخترش ، همسر من؛ کسی که وقتی کودک و نوجوان بودم ، مرا در آغوش خود گرفت و با نیکی و نوشاندن های پیاپی اش مرا جان بخشید ؛ کسی که وقتی میان حاضران برادری افکند مرا صدا زد و برادر خویشش خواند و فضل مرا آشکار ساخت؟ خیرت باد! تا زنده ام ، سپاس گزارم به خاطر احسانی که به من نمودی ، ای خاتم پیامبران!

.

فضائل الصحابة لابن حنبل عن محدوج بن زید :أنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله آخی بَینَ المُسلِمینَ ، ثُمَّ قالَ : یا عَلِیُّ ، أنتَ أخی ، وأنتَ مِنّی بِمَنزِلَةِ هارونَ مِن موسی غَیرَ أنَّهُ لا نَبِیَّ بَعدی . أ ما عَلِمتَ یا عَلِیُّ ، إنَّهُ أوَّلُ مَن یُدعی بِهِ یَومَ القِیامَةِ یُدعی بی ، فَأَقومُ عَن یَمینِ العَرشِ فی ظِلِّهِ فَاُکسی حُلَّةً خَضراءَ مِن حُلَلِ الجَنَّةِ ، ثُمَّ یُدعی بِالنَّبِیّینَ بَعضِهِم عَلی أثَرِ بَعضٍ ... ثُمَّ یُنادی مُنادٍ مِن تَحتِ العَرشِ : نِعمَ الأَبُ أبوکَ إبراهیمُ ، ونِعمَ الأَخُ أخوکَ عَلِیٌّ ! أبشِر یا عَلِیُّ ، إنَّکَ تُکسی إذا کُسیتُ ، وتُدعی إذا دُعیتُ ، وتُحَیّا إذا حُیِّیتُ . ⁽¹⁾

العمدة عن زید بن أرقم :دَخَلتُ عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَقالَ : إنّی مُؤاخٍ بَینَکُم کَما آخَی اللّهُ بَینَ المَلائِکَة . ثُمَّ قالَ لِعَلِیٍّ علیه السلام : أنتَ أخی ورَفیقی ، ثُمَّ تَلا هذِهِ الآیَةَ : «إِخْوَانًا عَلَی سُرُرٍ مُّتَقَابِلِینَ» ، الأَخِلّاءُ فِی اللّهِ یَنظُرُ بَعضُهُم إلی بَعضٍ . ⁽²⁾

.

فضائل الصحابة، ابن حنبلـ به نقل از محدوج بن زید ـ :پیامبر خدا ، میان مسلمانان ، برادری برقرار ساخت و سپس فرمود : «ای علی! تو هم برادر منی . تو برای من ، چنانی که هارون نسبت به موسی بود ، جز آن که پس از من ، پیامبری نخواهد بود . ای علی! آیا نمی دانی نخستین کسی که در روز قیامت صدا زده می شود ، منم ، و از سمت راست سایه عرش بر می خیزم و جامه ای سبزرنگ از جامه های بهشت ، بر من پوشانده می شود . سپس پیامبران دیگر ، یکی پس از دیگری ، صدا زده می شوند ... . آن گاه ، ندا دهنده ای از پایین عرش ندا در می دهد : چه نیکو پدری است پدرت ابراهیم! و چه نیکو برادری است برادرت علی! شاد باش ، ای علی! آن گاه که [در قیامت] بر من جامه[ی بهشتی] پوشیده شود ، تو نیز جامه پوشانده می شوی ، و آن گاه که مرا [در قیامت] صدا زنند ، تو نیز صدا زده می شوی ، و آن گاه که به من درود فرستاده شود ، بر تو نیز درود فرستاده می شود» .

العمدةـ به نقل از زید بن ارقم ـ :بر پیامبر خدا وارد شدم . فرمود : «همان گونه که خداوند ، میان فرشتگانْ برادری افکنده ، من ، میان شما برادری می افکنم» . سپس به علی علیه السلام فرمود : «تو برادر من و رفیق منی» . آن گاه ، این آیه را تلاوت کرد : «برادرانی که بر تخت هایی ، رو به روی یکدیگر نشسته اند» [و فرمود: ]«برادرانی خدایی که به یکدیگر می نگرند» .

.

تاریخ دمشق عن زید بن وهب :کُنّا ذاتَ یَومٍ عِندَ عَلِیٍّ علیه السلام ، فَقالَ : أنَا عَبدُ اللّهِ ، وأخو رَسولِهِ ، لا یَقولُها بَعدی إلّا کَذّابٌ . فَقالَ رَجُلٌ مِن غَطفانَ : وَاللّهِ لَأَقولَنَّ لَکُم کَما قالَ هذَا الکَذّابُ ؛ أنَا عَبدُ اللّهِ وأخو رَسولِهِ . قالَ : فَصُرِعَ ، فَجَعَلَ یَضطَرِبُ ، فَحَمَلَهُ أصحابُهُ ، فَأَتبَعتُهُم حَتَّی انتَهَینا إلی دارِ عُمارَة . فَقُلتُ لِرَجُلٍ مِنهُم : أخبِرنی عَن صاحِبِکُم . فَقالَ : ماذا عَلَیکَ مِن أمرِهِ ؟ فَسَأَلتُهُم بِاللّهِ ، فَقالَ بَعضُهُم : لا وَاللّهِ ما کُنّا نَعلَمُ بِهِ بَأسا حَتّی قالَ تِلکَ الکَلِمَةَ ، فَأَصابَهُ ما تَری . فَلَم یَزَل کَذلِکَ حَتّی ماتَ . ⁽¹⁾

راجع : موسوعة الإمام علیّ بن أبی طالب علیه السلام : ج ۵ ص ۴۵۷ (القسم العاشر / الفصل الرابع : الخصائص السیاسیّة والإجتماعیة / الإخاء مع النبیّ صلی الله علیه و آله ) و ج۱ ص۴۲۲ (القسم الثالث / الفصل الرابع : أحادیث المنزلة / موارد تأکید النبیّ صلی الله علیه و آله علی حدیث المنزلة / یوم المؤاخاة) .

۵ / ۵عِدَّةٌ مِمَّن تآخوا فی الإِسلامِ۱. أبو أیّوبَ الأَنصارِیُّ ⁽²⁾، ومُصعَبُ بنُ عُمَیر ⁽³⁾. ⁽⁴⁾۲ . أبو بَکرٍ ⁽⁵⁾، وعُمَرُ بنُ الخَطّابِ ⁽⁶⁾. ⁽⁷⁾۳ . اُبَیُّ بنُ کَعبِ بنِ قَیس ⁽⁸⁾، وسَعیدُ بنُ زَیدِ بنِ عَمرو ، وأبُو الأَعوَرِ ابنُ عَمِّ عُمَرَ ⁽⁹⁾. ⁽¹⁰⁾۴ . أرقَمُ بنُ أبِی الأَرقَمِ ⁽¹¹⁾، وطَلحَةُ بنُ زَیدٍ الأَنصارِیُّ . ⁽¹²⁾۵ . اُمُّ سَلَمَةَ ، وصَفِیَّةُ . ⁽¹³⁾۶ . أوسُ بنُ الصّامِتِ ، ومَرثَدُ بنُ أبی مَرثَدِ الغَنَوِیُّ . ⁽¹⁴⁾۷ . إیاسُ بنُ أبِی البُکَیرِ بنِ عَبدِ یالیلَ ، وَالحارِثُ بنُ خَزَمَةَ . ⁽¹⁵⁾۸ . بِشرُ بنُ البَراءِ بنِ مَعرورٍ ، وواقِدُ بنُ عَبدِ اللّهِ التَّمیمِیُّ . ⁽¹⁶⁾۹ . بِلالُ بنُ رَباحٍ ⁽¹⁷⁾، وعُبَیدَةُ بنُ الحارِثِ بنِ عَبدِ المُطَّلِبِ ⁽¹⁸⁾. ⁽¹⁹⁾۱۰ . تَمیمٌ مَولی خِراشِ بنِ الصَّمَةَ ⁽²⁰⁾، وخَبّابٌ مَولی عُتبَةَ بنِ غَزوانَ . ⁽²¹⁾۱۱ . جَبرُ بنُ عَتیکِ بنِ قَیسٍ ⁽²²⁾، وخَبّابُ بنُ الأَرَتِّ بنِ جَندَلَة . ⁽²³⁾۱۲ . جَعفَرُ بنُ أبی طالِبٍ ، ومُعاذُ بنُ جَبَل ⁽²⁴⁾. ⁽²⁵⁾۱۳ . الحارِثُ بنُ أوسِ بنِ مُعاذٍ ، وعامِرُ بنُ فُهَیرَةَ مولی أبی بَکرٍ . ⁽²⁶⁾۱۴ . الحارِثُ بنُ الصَّمَةَ بنِ عَمرٍو ، وصُهَیبُ بنُ سِنانِ بنِ مالِکٍ . ⁽²⁷⁾۱۵ . حاطِبُ بنُ أبی بَلتَعَةَ ⁽²⁸⁾، وعُوَیمُ بنُ ساعِدَةَ بنِ عائِشٍ ⁽²⁹⁾. ⁽³⁰⁾۱۶ . الحُصَینُ بنُ الحارِثِ بنِ المُطَّلِبِ ⁽³¹⁾، ورافِعُ بنُ عَنجَدَةَ . ⁽³²⁾۱۷ . حَمزَةُ بنُ عَبدِ المُطَّلِبِ ، وزَیدُ بنُ حارِثَةَ ⁽³³⁾. ⁽³⁴⁾۱۸ . حَنظَلَةُ بنُ أبی عامِرٍ ، وشَمّاسُ بنُ عُثمانَ بنِ الشَّریدِ . ⁽³⁵⁾۱۹ . خالِدُ بنُ أبِی البُکَیرِ بنِ عَبدِ یالیلَ ، وزَیدُ بنُ الدَّثِنَةِ . ⁽³⁶⁾۲۰ . خُنَیسُ بنُ حُذافَةَ بنِ قَیس ، وأبو عَبسِ بنِ جَبرِ بنِ عَمرٍو . ⁽³⁷⁾۲۱ . الزُّبَیرُ بنُ العَوّامِ ⁽³⁸⁾، وطَلحَةُ بنُ عُبَیدِ اللّهِ بنِ عُثمانَ ⁽³⁹⁾. ⁽⁴⁰⁾۲۲ . زَیدُ بنُ الخَطّابِ أخو عُمَرَ بنِ الخَطّابِ ، ومَعنُ بنُ عَدِیِّ بنِ الجَدِّ بنِ العَجلانِ . ⁽⁴¹⁾۲۳ . زَینَبُ بِنتُ جَحشٍ ، ومَیمونَةُ . ⁽⁴²⁾۲۴ . السّائِبُ بنُ عُثمانَ بنِ مَظعونٍ ، وحارِثَةُ بنُ سُراقَةَ الأَنصارِیُّ . ⁽⁴³⁾۲۵ . سَعدُ بنُ أبی وَقّاص ⁽⁴⁴⁾، وسَعدُ بنُ مُعاذِ بنِ النُّعمان ⁽⁴⁵⁾. ⁽⁴⁶⁾۲۶ . سَعدُ بنُ خَیثَمَةَ بنِ الحارث ، وأبو سَلَمَةَ بنُ عَبدِ الأَسَدِ بنِ هِلال . ⁽⁴⁷⁾۲۷ . سَعدُ بنُ زَیدِ بنِ مالِکٍ الأَشهَلِیُّ ، وعَمرُو بنُ سُراقَةَ . ⁽⁴⁸⁾۲۸ . سَلمانُ ⁽⁴⁹⁾، وأبو ذَرٍّ الغِفارِیُّ ۵۰ . ⁽⁵⁰⁾۲۹ . سَلَمَةُ بنُ سَلامَةِ بنِ وَقشٍ ⁽⁵¹⁾، وأبو سَبرَةَ بنُ أبی رُهمٍ العامِرِیُّ . ⁽⁵²⁾۳۰ . سِماکُ بنُ خَرَشَةَ الخَزرَجِیُّ أبو دُجانَةَ ، وعُتبَةُ بنُ غَزوانَ . ⁽⁵³⁾۳۱ . سُوَیبِطُ بنُ سَعدِ بنِ حَرمَلَةَ ، وعائِذُ بنُ ماعِصٍ الزَّرقِیُّ ⁽⁵⁴⁾. ⁽⁵⁵⁾۳۲ . سُوَیدُ بنُ عَمرٍو الأَنصارِیُّ ، ووَهبُ بنُ سَعدِ بنِ أبی سَرحٍ . ⁽⁵⁶⁾۳۳ . شُجاعُ بنُ وَهبِ بنِ رَبیعَةَ ، وأوسُ بنُ خَوَلِی بنِ عَبدِ اللّهِ . ⁽⁵⁷⁾۳۴ . صَفوانُ بنُ وَهبِ بنِ رَبیعَةَ ، ورافِعُ بنُ المُعَلَّی بنِ لَوذانَ . ⁽⁵⁸⁾۳۵ . الطُّفَیلُ بنُ الحارِثِ بنِ المُطَّلِبِ ⁽⁵⁹⁾، وَالمُنذِرُ بنُ مُحَمَّدِ بنِ عُقبَةَ . ⁽⁶⁰⁾۳۶ . عاقِلُ بنُ أبِی البُکَیرِ بنِ عَبدِ یالیلَ ⁽⁶¹⁾، ومُجَذَّرُ بنُ زِیادِ بنِ عَمرٍو . ⁽⁶²⁾۳۷ . عامِرُ بنُ أبِی البُکَیرِ بنِ عَبدِ یالیلَ ، وثابِتُ بنُ قَیسِ بنِ شَمّاسٍ ⁽⁶³⁾. ⁽⁶⁴⁾۳۸ . عامِرُ بنُ رَبیعَةَ بنِ مالِکٍ ، ویَزیدُ بنُ المُنذِرِ بنِ سَرحٍ الأَنصارِیُّ . ⁽⁶⁵⁾۳۹ . عامِرُ بنُ عَبدِ اللّهِ أبو عُبَیدَةَ ابنُ الجَرّاحِ ⁽⁶⁶⁾، وزَیدُ بنُ سَهلٍ أبو طَلحَهَ الأَنصارِیُّ ⁽⁶⁷⁾. ⁽⁶⁸⁾۴۰ . عائِشَةُ ، وحَفصَةُ . ⁽⁶⁹⁾۴۱ . عَبّادُ بن بِشرٍ الأَنصارِیُ ، وأبو حُذَیفَةَ بنُ عُتبَةَ . ⁽⁷⁰⁾۴۲ . عُبادَةُ بنُ الصّامِتِ بنِ قَیسٍ ، وکَنّازُ بنُ حُصَینٍ أبو مَرثَدٍ الغَنَوِیُّ . ⁽⁷¹⁾۴۳ . عَبدُ اللّهِ بنُ جَحشِ بنِ رِئابٍ ، وعاصِمُ بنُ ثابِتِ بنِ أبِی الأَفلَحِ . ⁽⁷²⁾۴۴ . عَبدُ اللّهِ بنُ مَخرَمَةَ بنِ عَبدِ العُزّی ، وفَروَةُ بنُ عَمرِو بنِ وَذَفَةَ . ⁽⁷³⁾۴۵ . عَبدُ اللّهِ بنُ مَسعود ⁽⁷⁴⁾، وأنَسٌ . ⁽⁷⁵⁾۴۶ . عَبدُ اللّهِ بنُ مَظعونِ بنِ حَبیب ، وسَهلُ بنُ عُبَیدِ اللّهِ بنِ المُعَلّی . ⁽⁷⁶⁾۴۷ . عُثمانُ بنُ عَفّان ⁽⁷⁷⁾، وعَبدُ الرَّحمنِ بنُ عَوف ⁽⁷⁸⁾. ⁽⁷⁹⁾۴۸ . عُثمانُ بنُ مَظعون ⁽⁸⁰⁾، وأبو الهَیثَمِ بنُ التَّیِّهان . ⁽⁸¹⁾۴۹ . عُمَیرُ بنُ أبی وَقّاصِ بنِ وُهَیب ، وعَمرُو بنُ مُعاذِ بنِ النُّعمان . ⁽⁸²⁾۵۰ . عُمَیرُ بنُ عَبدِ عَمرِو الخُزِاعیُّ ذُو الشِّمالَینِ(ذُو الیَدَینِ) ، ویَزیدُ بنُ الحارِثِ بنِ قَیسٍ . ⁽⁸³⁾۵۱ . عَوفُ بنُ مالِک ⁽⁸⁴⁾، وَالصَّعبُ بنُ جَثّامَةَ بنِ قَیس . ⁽⁸⁵⁾۵۲ . مُحرِزُ بنُ نَضلَةَ بنِ عَبدِ اللّه ، وعُمارَةُ بنُ حَزمِ بنِ زَید . ⁽⁸⁶⁾۵۳ . مِسطَحُ بنُ اُثاثَةَ بنِ عَبّاد ، وزَیدُ بنُ المُزیَّنِ . ⁽⁸⁷⁾۵۴ . مُعاذُ بنُ الحارِثِ بنِ رِفاعَةَ ، ومُعَمَّرُ بنُ الحارِثِ بنِ مُعَمَّر . ⁽⁸⁸⁾۵۵ . مُعاذُ بنُ ماعِصٍ الأَنصارِی ، وسالِمٌ مَولی أبی حُذَیفَة ⁽⁸⁹⁾. ⁽⁹⁰⁾۵۶ . مُعاوِیَةُ بنُ أبی سُفیان ، وَالحُتاتُ بنُ یَزیدَ بنِ عَلقَمَة . ⁽⁹¹⁾۵۷ . مُعَتِّبُ بنُ عَوفٍ «مُعَتِّبُ بنُ الحَمراءِ» ، وثَعلَبَةُ بنُ حاطِبِ بنِ عَمرٍو . ⁽⁹²⁾۵۸ . المِقدادُ بنُ عَمرٍو الکَندِی ⁽⁹³⁾، وعَمّارُ بنُ یاسِر ⁽⁹⁴⁾. ⁽⁹⁵⁾۵۹ . المُنذِرُ بنُ عَمرِو بنِ خُنَیسٍ المُعنِق ⁽⁹⁶⁾، وطُلَیبُ بنُ عُمَیر . ⁽⁹⁷⁾۶۰ . نُفَیعُ بنُ الحارِثِ بنِ کَلدَةَ أبو بَکرَة ، وأبو بَرزَةَ الأَسلَمِی . ۹۹ ۶۱ . نَوفَلُ بنُ الحارِثِ بنِ عَبدِ المُطَّلِب ، وَالعَبّاسُ بنُ عَبدِ المُطَّلِبِ . ۱۰۰

.

۵ / ۵ اسامی شماری از مسلمانانی که با یکدیگر برادر شدند

تاریخ دمشقـ به نقل از زید بن وَهْب ـ :روزی نزد علی علیه السلام بودیم . فرمود : «من ، بنده خدا و برادر پیامبر او هستم . غیر از من ، هر کس این سخن را بگوید ، قطعا دروغگوست» . مردی از غطفان گفت : به خدا سوگند که من نیز این سخن را به شما می گویم ، چنان که این دروغگو گفت . من ، بنده خدا و برادرِ پیامبر او هستم! ناگهان آن مرد غطفانی به زمین افتاد و شروع به لرزیدن کرد . یارانش او را برداشتند و با خود بردند . من در پیِ آنها روان شدم تا به خانه عماره رسیدیم . به یکی از آنها گفتم : مرا از دوستتان ، خبر دهید. گفت : تو را به او چه کار؟ به خدا سوگندشان دادم . یکی شان گفت : به خدا سوگند ، ما در او مرضی سراغ نداشتیم ، تا این که آن سخن را گفت و آن به سرش آمد که می بینی . او همچنان بر آن حال بود تا مُرد.

ر . ک : دانش نامه امیر المؤمنین علیه السلام : ج ۱۰ ص ۳۷۳ (بخش دهم / فصل چهارم : ویژگی های سیاسی و اجتماعی / برادری با پیامبر صلی الله علیه و آله ) و ج ۲ ص ۴۵ (بخش سوم / فصل چهارم : احادیث منزلت / تأکیدهای پیامبر صلی الله علیه و آله بر حدیث منزلت / روز پیمان برادری) .

۵ / ۵اسامی شماری از مسلمانانی که با یکدیگر برادر شدند۱ . ابو ایّوب انصاری ⁽¹⁾با مُصعَب بن عُمَیر . ⁽²⁾۲ . ابو بکر ⁽³⁾با عمر بن خطّاب . ⁽⁴⁾۳ . اُبیّ بن کعب بن قیس ⁽⁵⁾با سعید بن زید بن عمرو و ابو اعور ، پسرعموی عُمَر . ⁽⁶⁾۴ . ارقم بن ابی ارقم ⁽⁷⁾با طلحة بن زید انصاری. ۵ . اُمّ سلمه با صفیّه (پیمان خواهری). ۶ . اوس بن صامت با مَرثد بن ابی مَرثد غَنَوی. ۷ . اِیاس بن ابی بُکیر بن عبد یالیل با حارث بن خَزَمه. ۸ . بِشر بن بَراء بن معرور با واقد بن عبد اللّه تمیمی. ۹ . بلال بن رباح ⁽⁸⁾با عُبیدة بن حارث بن عبد المطّلب . ⁽⁹⁾۱۰ . تمیم ، غلام خِراش بن صَمه ⁽¹⁰⁾با خَبّاب ، غلام عُتبة بن غَزوان. ۱۱ . جَبر بن عَتیک بن قیس ⁽¹¹⁾با خَبّاب بن اَرَت بن جَندَله. ۱۲ . جعفر بن ابی طالب با مُعاذ بن جبل. ⁽¹²⁾۱۳ . حارث بن اوس بن معاذ با عامر بن فُهَیره ، غلام ابو بکر. ۱۴ . حارث بن صَمة بن عمرو با صُهیب بن سنان بن مالک. ۱۵ . حاطب بن ابی بَلتعه ⁽¹³⁾با عُوَیم بن ساعدة بن عائش . ⁽¹⁴⁾۱۶ . حُصین بن حارث بن مطّلب ⁽¹⁵⁾با رافع بن عَنجده. ۱۷ . حمزة بن عبد المطّلب با زید بن حارثه. ⁽¹⁶⁾۱۸ . حنظلة بن ابی عامر با شمّاس بن عثمان بن شَرید. ۱۹ . خالد بن ابی بُکیر بن عبد یالیل با زید بن دَثِنه. ۲۰ . خُنَیس بن حُذافة بن قَیس با ابو عَبس بن جَبر بن عمرو. ۲۱ . زبیر بن عَوّام ⁽¹⁷⁾با طلحة بن عبید اللّه بن عثمان . ⁽¹⁸⁾۲۲ . زید بن خطّاب ، برادر عمر بن خطّاب ، با معن بن عَدی بن جَدّ بن عَجلان. ۲۳ . زینب بنت جَحش با میمونه (پیمان خواهری). ۲۴ . سائب بن عثمان بن مظعون با حارثة بن سُراقه انصاری. ۲۵ . سعد بن ابی وقّاص ⁽¹⁹⁾با سعد بن معاذ بن نعمان . ⁽²⁰⁾۲۶ . سعد بن خَیثمة بن حارث با ابو سلمة بن عبد الأسد بن هلال. ۲۷ . سعد بن زید بن مالک اشهلی با عمرو بن سراقه. ۲۸ . سلمان فارسی ⁽²¹⁾با ابو ذر غِفاری. ⁽²²⁾۲۹ . سلمة بن سلامة بن وَقش ⁽²³⁾با ابو سَبرة بن ابی رُهم عامری. ۳۰ . سِماک بن خَرَشه خزرجی ابو دُجانه با عتبة بن غَزوان. ۳۱ . سُوَیبِط بن سعد بن حرمله با عائذ بن ماعِص زَرقی. ⁽²⁴⁾۳۲ . سُوید بن عمرو انصاری با وَهْب بن سعد بن ابی سَرح. ۳۳ . شُجاع بن وَهْب بن ربیعه با اوس بن خَوَلی بن عبد اللّه . ۳۴ . صفوان بن وهب بن ربیعه با رافع بن معلّی بن لَوذان. ۳۵ . طُفیل بن حارث بن مطّلب ⁽²⁵⁾با منذر بن محمّد بن عُقبه. ۳۶ . عاقل بن ابی بُکیر بن عبد یالیل ⁽²⁶⁾با مجذّر بن زیاد بن عمرو. ۳۷ . عامر بن ابی بکیر بن عبد یالیل با ثابت بن قیس بن شمّاس. ⁽²⁷⁾۳۸ . عامر بن ربیعة بن مالک با یزید بن مُنذر بن سَرح انصاری. ۳۹ . عامر بن عبد اللّه ابو عبیدة بن جرّاح ⁽²⁸⁾با زید بن سهل ابو طلحه انصاری . ⁽²⁹⁾۴۰ . عایشه با حفصه (پیمان خواهری). ۴۱ . عَبّاد بن بِشر انصاری با ابو حُذیفة بن عُتبه. ۴۲ . عُبادة بن صامت بن قیس با کَنّاز بن حُصین ابو مَرثد غَنَوی. ۴۳ . عبد اللّه بن جَحْش بن رئاب با عاصم بن ثابت بن ابی افلح. ۴۴ . عبد اللّه بن مَخرمة بن عبد العُزّی با فَروة بن عمرو بن وَذفه . ۴۵ . عبد اللّه بن مسعود ⁽³⁰⁾با اَنَس. ۴۶ . عبد اللّه بن مظعون بن حبیب با سهل بن عبید اللّه بن مُعلّی . ۴۷ . عثمان بن عفّان ⁽³¹⁾با عبد الرحمان بن عوف . ⁽³²⁾۴۸ . عثمان بن مظعون ⁽³³⁾با ابو هیثم بن تَیِّهان. ۴۹ . عمیر بن ابی وقّاص بن وُهَیب با عمرو بن معاذ بن نُعمان. ۵۰ . عُمیر بن عبد عمرو خزاعی ذو شِمالَین (ذو یَدَین) با یزید بن حارث بن قیس. ۵۱ . عوف بن مالک ⁽³⁴⁾با صَعب بن جَثّامة بن قیس. ۵۲ . مُحرِز بن نَضلة بن عبد اللّه با عُمارة بن حزم بن زید. ۵۳ . مِسطَح بن اُثاثة بن عَبّاد با زید بن مُزیّن. ۵۴ . معاذ بن حارث بن رِفاعه با مُعمّر بن حارث بن مُعمّر. ۵۵ . معاذ بن ماعص انصاری با سالم ، غلام ابو حذیفه. ⁽³⁵⁾۵۶ . معاویة بن ابی سفیان با حُتات بن یزید بن علقمه. ۵۷ . مُعتِّب بن عوف (/ معتّب بن حمراء) با ثعلبة بن حاطب بن عمرو. ۵۸ . مقداد بن عمرو کِندی ⁽³⁶⁾با عمّار بن یاسر . ⁽³⁷⁾۵۹ . منذر بن عمرو بن خُنیس مُعنق ⁽³⁸⁾با طُلیب بن عُمیر. ۶۰ . نُفیع بن حارث بن کلده ابو بکره با ابو بَرزه اَسلَمی. ۶۱ . نَوفل بن حارث بن عبد المطّلب با عبّاس بن عبد المطّلب.

.

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

۵ / ۶تَجدیدُ مَشرُوعِ الإِخاءِ الدِّینِیِّ فی آخِرِ الزَّمانِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :رُبَّ مُؤمِنٍ بی ولَم یَرَنی ، ومُصَدِّقٍ بی وما شَهِدَنی ، اُولئِکَ إخوانی حَقّا . ⁽¹⁾

.

۵ / ۶ تجدید حیات برادریِ دینی در آخِرْ زمان

۵ / ۶تجدید حیات برادریِ دینی در آخِرْ زمانپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بسا ایمان آورنده به من ، که مرا ندیده است! و بسا تصدیق کننده [حقّانیت و نبوّت ]من ، که مرا مشاهده نکرده است! اینان ، به راستی، برادران من اند.

.

الدرّ المنثور عن أنس :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : لَیتَنی قَد لَقیتُ إخوانی . فَقالَ لَهُ رَجُلٌ مِن أصحابِهِ : أوَلَسنا إخوانَکَ؟ قالَ : بَلی ، أنتُم أصحابی ، وإخوانی قَومٌ یَأتونَ مِن بَعدی یُؤمِنونَ بی ولَم یَرَونی . ثُمَّ قَرَأَ : «الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَیُقِیمُونَ الصَّلَاةَ» ⁽¹⁾. ⁽²⁾

المطالب العالیة عن عون ⁽³⁾بن مالک :المطالب العالیة عن عون ⁽⁴⁾بن مالک : قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : یا لَیتَنی لَقیتُ إخوانی . قالوا : یا رَسولَ اللّهِ ، ألَسنا إخوانَکَ وأصحابَکَ؟ قالَ : بَلی ، ولکِن قوما یَجیؤونَ مِن بَعدِکُم یُؤمِنونَ بی إیمانَکُم ، ویُصَدِّقونّی تَصدیقَکُم ، ویَنصُرونَ ⁽⁵⁾نَصرَکُم ، فَیا لَیتَنی لَقیتُ إخوانی . ⁽⁶⁾

الإمام الباقر علیه السلام :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ذاتَ یَومٍ وعِندَهُ جَماعَةٌ مِن أصحابِهِ : اللّهُمَّ لَقِّنی إخوانی ـ مَرَّتَینِ ـ . فَقالَ مَن حَولَهُ مِن أصحابِهِ : أما نَحنُ إخوانُکَ یا رَسولَ اللّهِ؟! فَقالَ : لا ، إنَّکُم أصحابی ، وإخوانی قَومٌ مِن ⁽⁷⁾آخِرِ الزَّمانِ آمَنوا بی ولَم یَرَونی ، لَقَد عَرَّفَنیهِمُ اللّهُ بِأَسمائِهِم وأسماءِ آبائِهِم مِن قَبلِ أن یُخرِجَهُم مِن أصلابِ آبائِهِم وأرحامِ اُمَّهاتِهِم ، لَأَحَدُهُم أشَدُّ بَقِیَّةً عَلی دینِهِ مِن خَرطِ القَتادِ ⁽⁸⁾فِی اللَّیلَةِ الظَّلماءِ ، أو کَالقابِضِ علی جَمرِ الغَضی ⁽⁹⁾، اُولئِکَ مَصابیحُ الدُّجی ، یُنجیهِمُ اللّهُ مِن کُلِّ فِتنَةٍ غَبراءَ مُظلِمَةٍ . ۱۰

.

الدرّ المنثورـ به نقل از اَنَس ـ :پیامبر خدا فرمود : «کاش برادرانم را ملاقات کرده بودم!» . مردی از یارانش گفت : آیا ما برادران تو نیستیم؟ فرمود : «بله ، شما یاران منید ؛ [امّا] برادران من ، مردمانی هستند که پس از من می آیند و به من ، ایمان می آورند ، در حالی که مرا ندیده اند» و سپس این آیه را تلاوت نمود : «کسانی که به غیب ، ایمان می آورند و نماز می گزارند» .

المطالب العالیةـ به نقل از عون بن مالک ـ :پیامبر خدا فرمود : «ای کاش ، برادرانم را دیدار می کردم!» . گفتند : ای پیامبر خدا! آیا ما برادران و یاران تو نیستیم؟ فرمود : «چرا ؛ ولی پس از شما ، مردمانی می آیند که همانند شما به من ایمان می آورند و همانند شما تصدیقم می کنند و همانند شما مرا یاری می رسانند . پس ، ای کاش ، برادرانم را دیدار می کردم!» .

امام باقر علیه السلام :روزی پیامبر خدا ، در حالی که جماعتی از یارانش نزد ایشان بودند ، دو بار فرمود : «بار خدایا ! مرا با برادرانم ملاقات ده» . یارانش که پیرامون ایشان بودند ، گفتند : مگر ما برادران تو نیستیم ، ای پیامبر خدا؟! فرمود : «نه ، شما یاران منید . برادران من ، مردمانی از آخِرْ زمان هستند که با آن که مرا ندیده اند، به من ایمان آورده اند. خداوند ، آنان را پیش از آن که از پشت پدرانشان و ارحام مادرانشان بیرون آورد ، با نام و نام پدرانشان به من شناسانْد . هر یک از ایشان ، بر دینش، پایدارتر از کشیدن شاخ و برگ خار مغیلان با دست در شب تار است ، یا همانند کسی است که اخگرِ چوب درخت شوره گز [که دیر خاموش می شود] در دست گرفته باشد . آنان ، چراغ های تاریکی اند . خداوند ، ایشان را از هر فتنه تیره و تار ، می رهانَد» .

.

الأمالی للمفید عن عوف بن مالک :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ذاتَ یَومٍ : یا لَیتَنی قَد لَقیتُ إخوانی ! فَقالَ لَهُ أبوبَکرٍ وعُمَرُ : أَوَلَسنا إخوانَکَ؟ آمَنّا بِکَ وهاجَرنا مَعَکَ؟! قالَ صلی الله علیه و آله : قَد آمَنتُم وهاجَرتم ، ویا لَیتَنی قَد لَقیتُ إخوانی . فَأَعادَا القَولَ . فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : أنتُم أصحابی ، ولکِن إخوانِیَ الَّذینَ یَأتونَ مِن بَعدِکُم ؛ یُؤمِنونَ بی ویُحِبّونّی ویَنصُرونّی ویُصَدِّقونّی وما رَأَونی ، فَیا لَیتَنی قَد لَقیتُ إخوانی! ⁽¹⁾

صحیح مسلم عن أبی هریرة :أنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله أتَی المَقبَرَةَ فَقالَ : السَّلامُ عَلَیکُم دارَ قومٍ مُؤمِنینَ . وإنّا إن شاءَ اللّهُ بِکُم لاحِقونَ . وَدِدتُ أنّا قد رَأَینا إخوانَنا . قالوا : أَوَلَسنا إخوانَکَ یا رَسولَ اللّهِ؟ قالَ : أنتُم أصحابی ، وإخوانُنا الَّذینَ لَم یَأتوا بَعدُ . فَقالوا : کَیفَ تَعرِفُ مَن لَم یَأتِ بَعدُ مِن اُمَّتِکَ یا رَسولَ اللّهِ؟ فَقالَ : أرَأَیتَ لَو أنَّ رَجُلاً لَهُ خَیلٌ غُرٌّ مُحَجَّلَةٌ ⁽²⁾بَینَ ظَهرَی خَیلٍ دُهمٍ ⁽³⁾بُهمٍ ⁽⁴⁾، ألا یَعرِفُ خَیلَهُ؟ قالوا : بَلی ، یا رَسولَ اللّهِ . قالَ : فَإِنَّهُم یَأتونَ غُرّاً مُحَجَّلینَ مِنَ الوُضوءِ ، وأنَا فَرَطُهُم عَلَی الحَوضِ ⁽⁵⁾. ألا لَیُذادَنَّ ⁽⁶⁾رِجالٌ عَن حَوضی کَما یُذادُ البَعیرُ الضّالُّ ، اُنادیهِم : ألا هَلُمَّ! فَیُقالُ : إنَّهُم قَد بَدَّلوا بَعدَکَ . فَأَقولُ : سُحقا سُحقا . ⁽⁷⁾

.

الأمالی، مفیدـ به نقل از عوف بن مالک ـ :روزی پیامبر خدا فرمود : «ای کاش برادرانم را دیده بودم!». ابو بکر و عمر گفتند : مگر ما برادران تو نیستیم؟ به تو ایمان آوردیم و با تو هجرت کردیم . فرمود : «البتّه شما ایمان آوردید و هجرت کردید ؛ ولی ای کاش برادرانم را ملاقات کرده بودم» . آن دو ، سخن خود را تکرار کردند. پیامبر خدا فرمود : «شما یاران منید ؛ امّا برادران من ، آن کسانی هستند که پس از شما می آیند ، به من ایمان می آورند و دوستم می دارند و یاری ام می رسانند و تصدیقم می کنند ، در حالی که مرا ندیده اند. پس ، ای کاش برادرانم را ملاقات کرده بودم!» .

صحیح مسلمـ به نقل از ابو هریره ـ :پیامبر خدا به قبرستان رفت و فرمود : «درود بر شما ، ای ساکنان سرای گروه مؤمنان! ما نیز به خواست خدا ، به شما خواهیم پیوست . دوست داشتم که برادرانمان را می دیدیم» . گفتند : مگر ما برادران تو نیستیم ، ای پیامبر خدا؟ فرمود : «شما یاران منید . برادران ما ، آن کسانی هستند که هنوز [به دنیا ]نیامده اند» . گفتند : ای پیامبر خدا! چگونه کسانی از امّتت را که هنوز نیامده اند ، می شناسی؟ فرمود : «به نظر شما ، اگر مردی در میان رَمه ای از اسبان سیاه یک دست ، اسبانی با چهره و پاهای سفید داشته باشد ، اسبانش را نمی شناسد؟» . گفتند : چرا ، ای پیامبر خدا! فرمود : «آنان نیز در حالی می آیند که بر اثر وضو ، چهره ها و پاهایشان سپید است ، و من ، پیشرو ⁽¹⁾آنان بر کنار حوض [کوثر] هستم . بدانید که مردانی از حوض من ، دور رانده می شوند ، چنان که اشتر غریبه ، دور رانده می شود ، و من صدایشان می زنم : هان! بیایید! امّا گفته می شود : اینان ، پس از تو [دین و آیین تو را ]تغییر دادند . پس من می گویم : دور شوید ، دور شوید!» .

.

حلیة الأولیاء عن ابن عمر عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَا اختَلَطَ حُبّی بِقَلبِ عَبدٍ فَأَحَبَّنی إلّا حَرَّمَ اللّهُ جَسَدَهُ عَلَی النّارِ . ثُمَّ قالَ : لَیتَنی أری إخوانی وَرَدوا عَلَی الحَوضِ ، فَأَستَقبِلَهُم بِالآنِیَةِ فیهَا الشَّرابُ فَأَسقِیَهُم مِن حَوضی قَبلَ أن یَدخُلُوا الجَنَّةَ . فَقیلَ لَهُ : یا رَسولَ اللّهِ ، أوَلَسنا إخوانَکَ؟ قالَ : أنتُم أصحابی ، وإخوانی مَن آمَنَ بی ولَم یَرَنی ، إنّی سَأَلتُ رَبّی أن یُقِرَّ عَینی بِکُم وبِمَن آمَنَ بی ولَم یَرَنی . ⁽¹⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی وَصفِ إخوانِهِ الَّذینَ یَأتونَ مِن بَعدِهِ ـ :لَو أنَّ أحَدا مِنهُم یُسَبِّحُ تَسبیحَةً خَیرٌ لَهُ مِن أن یَصیرَ لَهُ جِبالُ الدُّنیا ذَهَبا ، ونَظرَةٌ إلی واحِدٍ مِنهُم أحَبُّ إلَیَّ مِن نَظرَةٍ إلی بَیتِ اللّهِ الحَرام ، ولَو أنَّ أحَدا مِنهُم یَموتُ فی شِدَّةٍ بَینَ أصحابِهِ لَهُ أجرُ مَقتولٍ بَینَ الرُّکن وَالمَقام ، ولَهُ أجرُ مَن یَموتُ فی حَرَمِ اللّه ، ومَن ماتَ فی حَرَمِ اللّهِ آمَنَهُ اللّهُ مِنَ الفَزَعِ الأَکبَرِ ، وأدخَلَهُ الجَنَّةَ . ⁽²⁾

.

حلیة الأولیاءـ به نقل از ابن عمر ـ :پیامبر خدا فرمود : «محبّت من به دل هیچ بنده ای نیامیخت و دوستم نداشت ، مگر آن که خداوند ، بدن او را بر آتش ، حرام گردانید» . سپس فرمود : «کاش برادرانم را که بر حوض [کوثر ]وارد می شوند و من با ظرف هایی پُر از شراب [بهشتی] به استقبالشان می روم و آنها را پیش از آن که وارد بهشت شوند ، از حوضم سیراب می کنم ، ببینم» . گفته شد : ای پیامبر خدا! مگر ما برادران تو نیستیم؟ فرمود : «شما یاران منید . برادران من ، کسانی اند که به من ایمان آورده اند ، در حالی که مرا ندیده اند. من از پروردگارم درخواست کرده ام که چشم مرا به شما و به کسانی که ندیده، به من ، ایمان آورده اند، روشن گردانَد» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در وصف برادرانش که پس از او می آیند ـ :هر یک از آنان اگر یک تسبیح بگوید ، در نظرش بهتر از آن است که کوه های دنیا برای او طلا شود . یک نگاه به یکی از آنان ، نزد من محبوب تر از نگاه کردن به بیت اللّه الحرام است . اگر فردی از آنان در بین یارانش در سختی بمیرد ، پاداش کسی را دارد که در میان رُکن و مقام ، کشته شده باشد ، و مزد کسی را دارد که در حرم خدا بمیرد . کسی که در حرم خدا بمیرد ، خداوند ، او را از آن وحشت بزرگ [در روز قیامت ]در امان می دارد و به بهشتش می بَرَد .

.

الفصل السادس : صفات أفضل الإخوان فی اللّهالإمام علیّ علیه السلامـ عِندَ ما قامَ إلَیهِ رَجُلٌ مِن أصحابِهِ فَقالَ : نَهیتَنا عَنِ الحُکومَةِ ثُمَّ أمَرتَنا بِها ، فَلَم نَدرِ أیُّ الأَمرَینِ أرشَدُ؟ فَصَفقَ علیه السلام إحدی یَدَیهِ عَلَی الاُخری ـ :أینَ القَومُ الَّذینَ دُعوا إلَی الإِسلامِ فَقَبِلوهُ ، وقَرَؤُوا القُرآنَ فَأَحکَموهُ ، وهیجوا إلَی الجِهاد فَوَلِهوا وَلَهَ اللِّقاحِ ⁽¹⁾إلی أولادِها ، وسَلَبُوا السُّیوفَ أغمادَها ، وأخَذوا بِأَطرافِ الأَرضِ زَحفا زَحفا، وصَفّا صَفّا، بَعضٌ هَلَکَ وبَعضٌ نَجا ، لا یُبَشَّرونَ بِالأَحیاءِ ، ولا یُعزَّونَ عَنِ المَوتی (القَتلی)، مُرهُ ⁽²⁾العُیونِ مِنَ البُکاءِ ، خُمصُ ⁽³⁾البُطونِ مِنَ الصِّیامِ، ذُبُلُ الشِّفاهِ مِنَ الدُّعاءِ ، صُفرُ الأَلوانِ مِن السَّهَرِ ، عَلی وُجوهِهِم غَبَرَةُ الخاشِعینَ، اُولئِکَ إخوانِیَ الذّاهِبونَ ، فَحَقَّ لَنا أن نَظمَأ إلَیهِم ونَعَضَّ الأَیدِیَ عَلی فِراقِهِم. ⁽⁴⁾

نهج البلاغة :رُوِیَ عَن نَوفٍ البِکالِیِّ قالَ : خَطَبَنا بِهذِهِ الخُطبَةِ أمیرُ المُؤمِنینَ عَلِیٌّ علیه السلام بِالکوفَةِ وهُوَ قائِمٌ عَلی حِجارَةٍ ، نَصَبَها لَهُ جَعدَةُ بنُ هُبَیرَةَ المَخزومِی ، وعَلَیهِ مِدرَعَةٌ مِن صوفٍ ، وحَمائِلُ سَیفِهِ لیفٌ ، وفی رِجلَیهِ نَعلانِ مِن لیفٍ ، وفی جَبینِهِ ثَفِنَةٌ ⁽⁵⁾مِن أثَرِ السُّجودِ ... قالَ علیه السلام : ألا إنَّهُ قَد أدبَرَ مِنَ الدُّنیا ماکانَ مُقبِلاً ، وأقبَلَ مِنها ماکانَ مُدبِرا ، وأزمَعَ ⁽⁶⁾التَّرحالَ عِبادُ اللّهِ الأَخیارُ ، وباعوا قَلیلاً مِنَ الدُّنیا لا یَبقی بِکَثیرٍ مِنَ الآخِرَةِ لا یَفنی . ما ضَرَّ إخوانَنَا الَّذینَ سُفِکت دِماؤُهُم ـ وهُم بِصِفِّینَ ـ ألّا یَکونوا الیَومَ أحیاءً یُسیغُون الغُصَصَ ویَشرَبونَ الرَّنقَ ⁽⁷⁾؟ قَد ـ وَاللّهِ ـ لَقُوا اللّهَ فَوَفّاهُم اُجورَهُم وأحَلَّهُم دارَ الأَمنِ بَعدَ خَوفِهِم . أینَ إخوانِیَ الَّذینَ رَکِبُوا الطَّریقَ ومَضَوا عَلَی الحَقِّ؟ أینَ عَمّار؟ وأینَ ابنُ التَّیِّهان ⁽⁸⁾؟ وأینَ ذُوالشَّهادَتَین ⁽⁹⁾؟ وأینَ نُظَراؤُهُم مِن إخوانِهِم ؛ الَّذینَ تَعاقَدوا عَلَی المَنِیَّةِ واُبرِدَ بِرُؤوسِهِم ⁽¹⁰⁾إلَی الفَجَرَةِ؟ قالَ : ثُمَّ ضَرَبَ بِیَدِهِ عَلی لِحیَتِهِ الشَّریفَةِ الکَریمَةِ فَأَطالَ البُکاءَ ، ثُمَّ قالَ علیه السلام : أوِّه عَلی إخوانِیَ الَّذینَ تَلَوُا القُرآنَ فَأَحکَموهُ ، وتَدَبَّرُوا الفَرضَ فَأَقاموهُ ، أحیَوُا السُّنَّةَ وأماتُوا البِدعَةَ ، دُعوا لِلجِهادِ فَأَجابوا ، ووَثِقوا بِالقائِدِ فَاتَّبَعوهُ . ثُمَّ نادی بِأَعلی صَوتِهِ : الجِهادَ الجِهادَ عِبادَ اللّهِ! ألا وإنّی مُعَسکِرٌ فی یَومی هذا ، فَمَن أرادَ الرَّواحَ إلَی اللّهِ فَلیَخرُج! ⁽¹¹⁾

.

فصل ششم : صفات برترینْ برادران دینی

فصل ششم : صفات برترینْ برادران دینینهج البلاغة :مردی از یاران او (علی علیه السلام ) برخاست و گفت : تو ما را از پذیرش حکمیت ، نهی کردی و سپس به [پذیرفتن] آن ، فرمانمان دادی . ما نمی دانیم کدام یک از این کارها درست تر است؟ امام علیه السلام ، دستش را بر روی دست دیگرش زد و فرمود : « ... کجا هستند آن مردمی که به اسلام ، فرا خوانده شدند و آن را پذیرفتند، و قرآن را خواندند و آن را درست فهمیدند ؟! و به جهاد برانگیخته شدند و چونان شیفتگی مادّه شتر به بچّه هایش، شیفته جهاد شدند و شمشیرها از نیام بر کشیدند و در اطراف و اکناف زمین ، صف در صف ، پیش رفتند و پیشروی کردند و بعضی[شان] جان باختند و بعضی رهیدند؟! نه بشارتِ زندگان به آنها داده می شد ، و نه در باره کشته شدگان ، تسلیت داده می شدند ، چشمانشان از گریه [از خوف خداوند] صدمه دیده بود و شکم هایشان از روزه داری به پُشت آنان چسبیده بود ، لب هایشان از [کثرت ]دعا خشکیده ، و رنگ هایشان از شب زنده داری ها زرد شده بود و بر چهره هایشان ، گرد خاکساری و خشوع ، نشسته بود. آنان ، برادران من اند که رفته اند. پس بر ما سِزَد که تشنه آنان باشیم و از دوری شان ، انگشت حسرت به دندان گزیم» .

نهج البلاغةـ به نقل از نوف بِکالی ـ :امیر مؤمنان علی علیه السلام ، در کوفه ، در حالی که بر روی سنگی که جعدة بن هبیره مخزومی برایش نصب کرده بود ، ایستاده بود و جبّه پشمینی بر تن داشت و حمایل شمشیرش از لیف خرما بود و کفش هایی از لیفِ خرما به پا داشت و در پیشانی اش پینه ای بر اثر سجده بود ... ، برای ما سخنرانی کرد و فرمود : «بدانید آنچه از دنیا روی آورده بود ، پشت کرده و آنچه پشت کرده بود ، روی آورده است ، و بندگان نیک خدا ، عزم کوچیدن ، جزم کردند و دنیای اندک ناپایدار را به آخرت فناناپذیر ، فروختند. برادران ما را که در صفّین ، خونشان ریخته شد ، چه زیان ، اگر امروز زنده نیستند تا خوراکشان ، اندوه باشد و نوشیدنی شان خون دل؟! به خدا سوگند که آنان به لقای خداوند ، نایل آمدند و خدا ، مزد آنان را به کمال و تمام ، عطایشان فرمود و پس از دوران ترس ، در سرای امن و آرامش جایشان داد. کجایند آن برادران من که گام در راه نهادند و طریق حق پوییدند؟ کجاست عمّار؟ کجاست ابن تَیِّهان؟ ⁽¹⁾کجاست ذو شهادتَین؟ ⁽²⁾کجایند امثال اینان از برادرانشان که بر مرگ ، با یکدیگر ، پیمان بستند و سرهای بُریده شان را برای نابه کاران فرستادند؟» . سپس با دست بر محاسن شریف و گرامی اش کشید و گریه ای طولانی کرد و آن گاه فرمود : «دریغا بر آن برادرانم که قرآن را خواندند و آن را نیک دریافتند ، در واجبات [الهی] اندیشه کردند و آنها را برپا داشتند و سنّت را زنده داشتند و بدعت را میراندند و به جهاد ، فرا خوانده شدند و اجابت کردند ، و به رهبر ، اطمینان کردند و از او پیروی نمودند!» . سپس با بلندترین صدایش فرمود : «جهاد! جهاد! ای بندگان خدا! آگاه باشید که من ، همین امروز ، لشکر می کشم . پس هر که خواهان ره سپار شدن به سوی خداست ، خارج شود» .

.

. .

. .

الکافی عن أحمد بن محمّد بن خالد عن بعض أصحابه من العراقیّین رفعه ، قالَ :خَطَبَ النّاسَ الحَسَنُ بنُ عَلِیٍّ ـ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِما ـ فَقالَ : أیُّهَا النّاسُ ، أنَا اُخبِرُکُم عَن أخٍ لی کانَ مِن أعظَمِ النّاسِ فی عَینی ، وکانَ رَأسُ ما عَظُمَ بِهِ فی عَینی صِغَرَ الدُّنیا فی عَینِهِ . کانَ خارِجا مِن سُلطانِ بَطنِهِ ؛ فَلا یَشتَهی ما لا یَجِدُ ، ولا یُکثِرُ إذا وَجَدَ . کانَ خارِجا مِن سُلطانِ فَرجِهِ ؛ فَلا یَستَخِفُّ لَهُ عَقلَهُ ولا رَأیَهُ . کانَ خارِجا مِن سُلطانِ الجَهالَةِ ؛ فَلا یَمُدُّ یَدَهُ إلّا عَلی ثِقَةٍ ؛ لِمَنفَعَةٍ . کانَ لا یَتَشَهّی ، ولا یَتَسَخَّطُ ، ولا یَتَبَرَّمُ ⁽¹⁾. کانَ أکثَرَ دَهرِهِ صَمّاتا ، فَإِذا قالَ بَذَّ القائِلینَ ⁽²⁾. کانَ لا یَدخُلُ فی مِراءٍ ⁽³⁾، ولا یُشارِکُ فی دَعوی ، ولا یُدلی بِحُجَّةٍ حَتّی یَری قاضِیا ⁽⁴⁾. وکانَ لا یَغفُلُ عَن إخوانِهِ ، ولا یَخُصُّ نَفسَهُ بِشَیءٍ دونَهُم . کانَ ضَعیفا مُستَضعَفا ، فَإِذا جاءَ الجِدُّ کانَ لَیثا عادِیا . کانَ لا یَلومُ أحَدا فیما یَقَعُ العُذرُ فی مِثلِهِ حَتّی یَرَی اعتِذارا . کانَ یَفعَلُ ما یَقولُ ، ویَفعَلُ ما لا یَقولُ ⁽⁵⁾. کانَ إذَا ابتَزَّهُ أمرانِ لا یَدری أیَّهُما أفضَلُ نَظَرَ إلی أقرَبِهِما إلَی الهَوی فَخالَفَهُ . کانَ لا یَشکو وَجَعا إلّا عِندَ مَن یَرجو عِندَهُ البُرءَ ، ولا یَستَشیرُ إلّا مَن یَرجو عِندَهُ النَّصیحَةَ . کانَ لا یَتَبَرَّمُ ، ولا یَتَسَخَّطُ ، ولا یَتَشَکّی ، ولا یَتَشَهّی ، ولا یَنتَقِمُ ، ولا یَغفُلُ عَن العَدُوِّ . فَعَلَیکُم بِمِثلِ هذِهِ الأَخلاقِ الکَریمَةِ إن أطَقتُموها ، فَإِن لَم تُطیقوها کُلَّها فَأَخذُ القَلیلِ خَیرٌ مِن تَرکِ الکَثیرِ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ . ⁽⁶⁾

.

الکافیـ به نقل از احمد بن محمّد بن خالد ، از یکی از یاران عراقی اش ، که سند آن را به اهل بیت علیهم السلام رسانده است ـ :حسن بن علی ـ که درود خداوند بر آن دو باد ـ برای مردم ، سخنرانی کرد و فرمود : «ای مردم! من شما را از برادری که داشتم ، خبر می دهم : او در نظر من ، از بزرگ ترینِ مردمان بود و مهم ترین چیزی که او را در نظرم بزرگ کرده بود ، پستی دنیا در نگاه او بود . او از سلطه شکمش خارج شده بود . بنا بر این ، چیزی را که نداشت ، نمی خواست و هر گاه به دست می آورد ، زیاده روی نمی کرد . از سلطه شهوتش نیز خارج شده بود . از این رو ، در اندیشه و نظرش سَبُکی نمی کرد . از سلطه نادانی نیز خارج شده بود . از این رو ، دست خود را جز به سوی شخص مطمئن و برای بهره مند شدن ، دراز نمی کرد . نه خواست و تمایلی داشت ، نه رنجیده خاطر و ناراضی می شد ، و نه دلگیر می گشت . بیشتر عمرش خاموش بود و هر گاه سخن می گفت ، بر گویندگان ، چیره می شد . وارد ستیزه نمی شد ، در دعوایی شرکت نمی کرد و جز در حضور قاضی ، دلیل نمی آورد . از [حال] برادرانش غفلت نمی کرد . هرگز چنین نبود که چیزی را به خود ، اختصاص دهد و به دیگران ندهد . [در ظاهر ]ضعیف و ناتوان بود ؛ امّا چون پای تلاش به میان می آمد ، شیری ژیان بود. هیچ کس را به واسطه کاری که جای عذر داشت ، سرزنش نمی کرد تا آن که عذر آورده شود . آنچه را می گفت ، به کار می بست و آنچه را هم نمی گفت ، به کار می بست . هر گاه دو کار برایش پیش می آمد که نمی دانست کدام یک از آنها بهتر است ، آن را که به هوس ، نزدیک تر بود ، رها می کرد . هرگز از بیماری و دردی شکایت نمی کرد ، مگر در نزد کسی که امید بهبود از او داشت، و مشورت نمی کرد ، مگر با کسی که امید راه نمایی از او داشت . دل تنگ و دلگیر نمی شد ، ناراضی نبود ، شکایت نمی کرد ، هوسباز نبود ، انتقام نمی گرفت و از دشمن هم غافل نبود. پس شما نیز اگر می توانید ، این گونه خوی و خصلت های والا را به دست آورید ، و اگر نمی توانید همه آنها را داشته باشید ، به دست آوردن اندکی از آن، بهتر از آن است که هیچ به دست نیاورید ؛ و نیرو و توانی نیست ، مگر از سوی خداوند» .

.

الإمام الباقر علیه السلام :کانَ لی أخٌ فی عَینی عَظیمٌ ، وکانَ الَّذی عَظَّمَهُ فی عَینی صِغَرَ الدُّنیا فی عَینِهِ . ⁽¹⁾

الإمام الرضا علیه السلامـ فی صِفَةِ الإِمامِ ـ :الإِمامُ : الأَنیسُ الرَّفیقُ ، وَالوالِدُ الشَّفیقُ ، وَالأَخُ الشَّقیقُ ، وَالاُمُّ البَرَّةُ بِالوَلَدِ الصَّغیرِ . ⁽²⁾

راجع : هذه الموسوعة : ج ۱ ص ۱۲۸ (أعلی مراتب الإیمان) وص ۱۴۲ (الوصول إلی درجة رجال الأعراف) .

.

امام باقر علیه السلام :مرا برادری بود که در نظرم بزرگ می نمود . آنچه او را در نگاهم بزرگ ساخته بود ، پستی دنیا در نظر او بود.

امام رضا علیه السلامـ در توصیف امام ـ :امام ، [چونان] همدمِ همراه ، پدرِ مهربان ، برادرِ تنی ، و مادر دلسوز به حال کودک است.

ر . ک : همین دانش نامه : ج ۱ ص ۱۲۹ (بالاترین مراتب ایمان) و ص ۱۴۳ (رسیدن به مقام اَعرافیان) .

.

. .

۷ . ادب

اشاره

۹ . ادبدرآمدفصل یکم : معنای ادبفصل دوم : فضیلت ادب و ترغیب به آنفصل سوم : ریشه های ادبفصل چهارم : آثار ادبفصل پنجم : ادب آموزان(مربّیان)فصل ششم : روش های ادب آموزی(تربیت)فصل هفتم : آفات ادب آموزی (تربیت)

.

درآمد

ادب در لغت

درآمدادب، در لغتادب ، در اصل به معنای دعوت از مردم برای اجتماع بر «مأدُبه (طعام)» ، است . تهذیب اللغة این واژه را چنین معنا کرده است : أصلُ الأَدبِ الدُّعاءُ ، وَ قیلَ لِلصَّنیعِ یُدعی إلَیهِ النّاسُ مَدعاةٌ وَ مَأدَبَةٌ. وَ الأَدَبُ الَّذی یَتَأَدَّبُ بِهِ الأَدیبُ مِنَ النّاسِ ، سُمِّیَ أدَبا لِأَنَّهُ یَأدِبُ النّاسَ الَّذینَ یَتَعَلَّمونَهُ إلَی المَحامِدِ ، وَ یَنهاهُم عَنِ المَقابِحِ. ⁽¹⁾اَدْب ، در اصل به معنای دعوت کردن است ، و به قولی ، غذایی که مردم به آن دعوت می شوند ؛ یعنی هم به معنای «دعوت کردن» و هم به معنای خود «غذا» . و نیز «ادب» آن چیزی است که مردمان ادیب فرا می گیرند ، به آن اَدَب گفته اند ، چون افرادی را که فرایش می گیرند ، به خوبی ها فرا می خوانَد و از زشتی ها بازشان می دارد. و در معجم مقاییس اللغة آمده است : الأَدْبُ : أن تَجمَعَ النّاسَ إلی طَعامِکَ ، وَ هِیَ المَأدَبَةُ وَ المَأدُبَةُ ، وَ الآدِبُ : الدَّاعی ... وَ مِن هذَا القِیاسِ الأَدَبُ أیضا ؛ لِأَنَّهُ مُجمَعٌ عَلَی استِحسانِهِ . ⁽²⁾اَدْب ، گرد آوردن مردم است برای غذایی که فراهم آورده ای ، که همان مأدَبه و

.

ادب در قرآن و حدیث

اشاره

مأدُبه است و آدِب ، دعوت کننده است . اَدَب نیز بر همین قیاس است ؛ چون بر نیک بودن آن ، اجماع است . دو نکته در ریشه لغوی ادب وجود دارد : یکی اجتماع مردم ، و دیگری شایستگیِ کار . شاید به همین لحاظ ، انجام دادنِ کار به گونه ای که در جامعه نیکو و شایسته شمرده شود ، ادب نامیده شده است . البتّه در کاربردهای این واژه در نصوص (متون) اسلامی ، توضیح خواهیم داد که این واژه به معنای مطلق تربیت هم آمده است . بنا بر این ، ادب ، در مفهوم ارزشیِ آن ، از مقوله هنر محسوب می شود و ادیب ، هنرمندی است که کاری را زیبا و دل پذیر انجام می دهد . از این رو ، دانشی که موجب دور ماندن از خطا در گفتار و نوشتار است ، علم ادب نامیده می شود؛ ⁽¹⁾بلکه به مطلق علوم و معارف نیز ادب اطلاق می گردد؛ ⁽²⁾چرا که علم ، سرمایه شایستگی و زیباییِ عمل است و هنر ارائه کار خوب و نیکو ، تنها از دانشمند بر می آید .

ادب، در قرآن و حدیثدر قرآن ، واژه «ادب» به کار نرفته ، هر چند معنا و مفهوم آن ، بارها مورد عنایت این کتاب آسمانی قرار گرفته است ؛ امّا در احادیث اسلامی ، ادب به عنوان یک اصل مهمّ فرهنگی ، اخلاقی و اجتماعی ، فراوان به کار رفته است . به فرموده امام علی علیه السلام : لِکُلِّ أمرٍ أدَبٌ . ⁽³⁾هر کاری، آدابی [و آیینی] دارد .

.

یک . معنای ادب

الف - تبلور ارزش های فطری و عقلی و اجتماعی

برجسته ترین نکات در تبیین احادیث ادب ، عبارت اند از :

یک . معنای ادبدر احادیث اسلامی ، کلمه ادب به طور کلّی در سه معنا به کار رفته است :

الف ـ تبلور ارزش های فطری، عقلی و اجتماعیامام علی علیه السلام با اشاره به همین معنا فرمود : کَفاکَ أدَبا لِنَفسِکَ اجتِنابُ ما تَکرَهُهُ مِن غَیرِکَ . ⁽¹⁾تو را برای ادب کردن خویش ، همین بس که از آنچه از دیگران نمی پسندی ، دوری گزینی. لازمه اجتناب از آنچه انسان از دیگران ناپسند می داند ، تبلور ارزش های فطری ، عقلی و اجتماعی در گفتار و کردار است . کسی که خود را متعهّد به رعایت این ارزش ها کند ، نیازی به مربّی و مؤدِّب ندارد ، چنان که وقتی از عیسی علیه السلام پرسیدند : چه کسی تو را ادب آموخت؟ فرمود : ما أدَّبَنی أحَدٌ ، رَأَیتُ قُبحَ الجَهلِ فَجانَبتُهُ . ⁽²⁾کسی مرا ادب نیاموخت ؛ بلکه زشتیِ نادانی [ و بی ادبی ] را دیدم و از آن دوری گزیدم. بی ادبی در گفتار و کردار ، ریشه در جهل دارد . عقل ، انسان را مقیّد به رعایت ارزش هایی می کند که برای حفظ هویّت انسانی ، راهی جز آن وجود ندارد . از این رو ، امام علی علیه السلام می فرماید : حَسبُ المَرءِ ... مِن أدَبِهِ ألّا یَترُکَ ما لا بُدَّ لَهُ مِنهُ . ⁽³⁾

.

ب - تبلور ارزش های دینی

آدمی را از ادب، همین بس که آنچه را از آن گریزی ندارد ، فرو نگذارد. اهل ایمان که خود را متعهّد به رعایت ارزش ها می دانند ، باید گفتار و کردار آنان سرشار از ادب باشد ، چنان که پیامبر خدا در توصیف مؤمن فرمود : حَرَکاتُهُ أدَبٌ . ⁽¹⁾رفتارهای او ادب است .

ب ـ تبلور ارزش های دینیارزش های دینی ، عبارت است از آنچه خداوند متعال ، انجام دادن آن را به صورت واجب یا راجح ، از انسان خواسته است . برخی از احادیث ، به این معنا اشاره دارند ، مانند : أنَا أدیبُ اللّهِ وَ عَلِیٌّ أدیبی . ⁽²⁾من تربیت شده خدا هستم و علی ، تربیت شده من است . إنَّ اللّهَ أدَّبَ نَبِیَّهُ عَلی مَحَبَّتِهِ . ⁽³⁾خداوند ، پیامبرش را بر محبّت خویش پروَرْد . إنَّ المُؤمِنَ یَأخُذُ بِأدَبِ اللّهِ . ⁽⁴⁾مؤمن ، به آداب خدا رفتار می کند . مؤدّب بودن به آداب الهی ، در این گونه احادیث ، بدین معناست که ارزش های دینی ، در گفتار و کردار پیشوایان اسلام و رهروان آنها تبلور می یابند . در این جا توجّه به دو نکته ، ضروری است : نکته اوّل ، این که ارزش های عقلی و شرعی ، در ریشه یابی و تحلیل دقیق ، به

.

ج - تربیت

یک نقطه می رسند . از امام علی علیه السلام نقل شده است : العَقلُ شَرعٌ مِن داخِلٍ ، وَ الشَّرعُ عَقلٌ مِن خارِجٍ . ⁽¹⁾عقل ، شریعت درونی است ، و شریعت ، عقل برون . بی تردید ، اگر عقل بتواند حقایق را آن گونه که هستند، درک کند ، به همان نقطه می رسد که دین رسیده است ، و بر همین اساس گفته شده است که : «هر آنچه عقل بِدان حکم کند ، شریعت نیز بدان حکم می کند ، و هر آنچه شریعت بدان حکم کند ، عقل هم بدان حکم می کند» . ⁽²⁾با این نگاه ، آداب عقلی و شرعی ، در واقع، یکی هستند . نکته دوم ، این که آداب اجتماعیِ نامشروع ، در واقع، ارزش ادبی ندارند؛ زیرا همان طور که اشاره شد ، اگر ارزش ادبی داشتند ، شریعت با آنها مخالفت نمی کرد؛ بلکه زیبا جلوه کردنِ این گونه آداب ، در حقیقت، نوعی انحراف روانی است و کسانی که گرفتار این انحراف هستند ، به تعبیر قرآن «زُیِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمَالِهِمْ ؛ ⁽³⁾کردارهای زشتشان برایشان آراسته شده است» .

ج ـ تربیتکلمه ادب ، در متون اسلامی ، گاه صرفا در معنای تربیت به کار رفته است و آن ، هنگامی است که با صفتِ خوب و یا بد توصیف می گردد ، مانند : بِحُسنِ السِّیاسَةِ یَکونُ الأَدَبُ الصّالِحُ . ⁽⁴⁾با حسن سیاست و تدبیر است که ادب نیکو پدید می آید .

.

لا یَزالُ العَبدُ المُؤمِنُ یورِثُ أهلَ بَیتِهِ العِلمَ وَ الأَدَبَ الصّالِحَ حَتّی یُدخِلَهُمُ الجَنَّةَ جَمیعا ... وَ لا یَزالُ العَبدُ العاصی یورِثُ أهلَ بَیتِهِ الأدَبَ السَّیِّئَ حَتّی یُدخِلَهُمُ النّارَ جَمیعا . ⁽¹⁾بنده مؤمن ، پیوسته برای افراد خانواده اش دانش و ادبِ نیکو به ارث می نهد تا آن که همه آنها را وارد بهشت می سازد ... و بنده گنهکار ، پیوسته برای خانواده اش ادب و تربیت بد به ارث می نهد تا آن که سرانجام ، همه آنان را به دوزخ می فرستد . بدیهی است که ادب به معنای ارزشیِ آن ، نیازی به وصف «صالح» ندارد و نیز نمی توان آن را با «سیّ ء» توصیف نمود. بنا بر این ، در این گونه موارد ، باید به معنای مطلق تربیت باشد؛ بلکه شاید در پاره ای از موارد که کلمه ادب ، مطلق ذکر شده نیز به همین معنا باشد و صفتِ «صالح» از آن رو حذف شده باشد که معلوم و حذف آن، جایز بوده است . در تعریف «ادب» گفته شده که : الأدب ـ علی ما یتحصّل من معناه ـ هو الهیئة الحسنة التی ینبغی أن یقع علیه الفعل المشروع؛ إمّا فی الدین أو عند العقلاء فی مجتمعهم، کآداب الدعاء و آداب ملاقات الأصدقاء ، و إن شئت قلت : ظرافة الفعل . ⁽²⁾ادب ـ آن گونه که از معنای آن به دست می آید ـ عبارت است از: هیئت نیکویی که سزاوار است عمل مشروع ، بر طبق آن صورت گیرد ، یا در دین و یا در نزد خردمندان جامعه ، مانند: آداب دعا کردن و آداب ملاقات با دوستان . به عبارت دیگر ، ادب عبارت است از : آراستگیِ عمل . بنا بر آنچه گذشت ، این تعریف ، قابل انطباق بر همه کاربردهای کلمه ادب نیست و تنها بر معنای اوّل و دوم آن انطباق دارد .

.

دو . انواع و مراتب ادب

الف - ادب با مردم

ب - ادب با آفریدگار

دو . انواع و مراتب ادبادب ، به معنای رعایت ارزش های عقلی و شرعی در گفتار و کردار ، انواع و مراتبی دارد که اینک به شرح اجمالیِ آن می پردازیم :

الف ـ ادب با مردمادب با مردم ، عبارت است از برخورد شایسته با افراد و اقشار مختلف ، با توجّه به جایگاه خاصّ خانوادگی و اجتماعیِ آنان . خود این ادب نیز انواعی دارد : ادب برخورد با پدر و مادر ، ادب برخورد با خویشان ، ادب برخورد با همسایه و همراه ، ادب برخورد با دوست ، ادب برخورد با دشمن ، ادب برخورد با عالِم ، ادب برخورد با پیامبران الهی و اوصیای آنان و اولیای خدا . شرح هر یک از این آداب ، در عناوین خاصّ آنها خواهد آمد . کمترین مرتبه ادب با مردم ، پرهیز از هر کاری است که انسان ، سر زدنِ آن را از دیگران ناپسند می داند . به فرموده امام علی علیه السلام ، همین مقدار ، برای مؤدّب بودن انسان کفایت می کند : کَفاکَ أدَبا لِنَفسِکَ اجتِنابُ ما تَکرَهُهُ مِن غَیرِکَ . ⁽¹⁾تو را برای ادب کردن خویش ، همین بس که از آنچه از دیگران نمی پسندی ، دوری گزینی . بدیهی است که این ، کمترین مقدار ادب است و هر چه رعایت ارزش های عقلی و شرعی در گفتار و کردار انسان تقویت شود ، بر میزان ادب او افزوده می گردد .

ب ـ ادب با آفریدگارادب با آفریدگار ، عبارت است از رعایت حرمت حضور او در همه حالات و

.

ج - ادب با خود

حرکات و سکنات ، آن گونه که شایسته عظمت و بزرگواریِ اوست . این ادب نیز انواع و مراتبی دارد : مرتبه اوّل : ترک محرّمات و انجام دادن واجبات الهی . مرتبه دوم : ترک مکروهات و انجام دادن مستحبّات دینی . مرتبه سوم : پاکسازیِ دل از آنچه غیر خداوند متعال است. با اشاره به همین مرتبه ادب ، امام علی علیه السلام فرمود : کَفی بِالعَبدِ أدَبا ألّا یُشرِکَ فی نِعَمِهِ و إربِهِ غَیرَ رَبِّهِ . ⁽¹⁾بنده را ادب، همین بس که در نعمت ها و حاجت هایش ، کسی را جز پروردگار خویش ، شریک نگردانَد . و این سخن امام صادق علیه السلام نیز به همین مرتبه اشاره دارد : القَلبُ حَرَمُ اللّهِ ؛ فَلا تُسکِن حَرَمَ اللّهِ غَیرَ اللّهِ . ⁽²⁾دل ، حرم خداست . پس در حرم خدا ، غیر خدا را جای مده .

ج ـ ادب با خودادب با خود ، عبارت است از رعایت ارزش ها در گفتار و کردار ، به دلیل حرمت خود . به سخن دیگر ، گاهی انسان به دلیل شرم از دیگران و رعایت حرمت خدا و مردم ، ادب را مراعات می کند ، و گاه به مقتضای انسان بودن و رعایت حرمت ارزش های انسانی . در سخنی منسوب به امام علی علیه السلام این نوع ادب ، نهایت ادبْ مداری خوانده شده است :

.

سه . نقش ادب در زندگیِ انسان

غایَةُ الأَدَبِ أن یَستَحِیَ الإِنسانُ مِن نَفسِهِ . ⁽¹⁾نهایت ادب ، آن است که انسان از خویشتن حیا کند . این سخن آن امام بزرگ نیز اشاره به همین نوع ادبْ مداری است : لَو أنّا لا نَرجو جَنَّةً ، وَ لا نَخشی نارا وَ لا ثَوابا وَ لا عِقابا ، لَکانَ یَنبَغی لَنا أن نَطلُبَ مَکارِمَ الأَخلاقِ ، فَإِنَّها تَدُلُّ عَلی سُبُلِ النَّجاحِ . ⁽²⁾ما اگر به بهشتی هم امید نداشته باشیم و از آتشی نترسیم و پاداش و کیفری هم در میان نباشد ، باز می سزد که برای کسب خصلت های والای انسانی بکوشیم ؛ چرا که این خصلت ها راه های رستگاری را نشان می دهند .

سه . نقش ادب در زندگیِ انساناز نگاه احادیث اسلامی ، ادب ، آثار و برکات فراوانی برای زندگی انسان دارد : ادب ، سرمایه شکوفاییِ عقل ، زیور جان و زبان ، زینت حسَب و نسَب ، و عامل رشد همه فضایل اخلاقی در انسان است . ⁽³⁾کسی که خود را به زیور ادب بیاراید ، زشتی های نسَب او پنهان می ماند و کمتر گرفتار کارهای ناشایسته می شود و در یک جمله ، هر کسی با ادب ، در زندگی سعادتمند ، و بی ادب ، شقاوتمند است . و به تعبیر زیبای امیر سخن : مَا الإِنسانُ لَولَا الأَدَبُ إلّا بَهیمَةٌ مُهمَلَةٌ . ⁽⁴⁾اگر ادب نبود ، انسان چیزی جز حیوانی افسار گسیخته نبود. بر این پایه ، انسان در زندگی، بیش از هر چیز ، به ادب نیاز دارد . به فرموده

.

چهار . خاستگاه های ادب

امام علی علیه السلام : إنَّ النّاسَ إلی صالِحِ الأَدَبِ أحوَجُ مِنهُم إلَی الفِضَّةِ وَ الذَّهَبِ . ⁽¹⁾مردم ، به ادبِ نیکو نیازمندترند تا به سیم و زر . و از این رو ، پیشوایان اسلام با بیان های گوناگون ، پیروان این آیین را به فراگیریِ ادب برانگیخته اند و از ترک آن بر حذر داشته اند، تا آن جا که امام صادق علیه السلام می فرماید : إن اُجِّلتَ فی عُمُرِکَ یَومَینِ ؛ فَاجعَل أحَدَهُما لِأَدَبِکَ لِتَستَعینَ بِهِ عَلی یَومِ مَوتِکَ . ⁽²⁾اگر دو روز از عمرت باقی مانده بود ، یک روزِ آن را به ادب (تربیتِ) خود اختصاص بده تا از آن برای روز مردنت کمک بگیری . ادبی که برای زندگیِ پس از مرگ انسان سودمند است ، ادب در برخورد با خداست؛ یعنی تبلور ارزش های الهی در زندگی پیش از مرگ . هر چه این ادب بیشتر شود ، انسان به فلسفه آفرینش خود نزدیک تر می گردد و از برکات آن در دنیا و آخرت ، بهره افزون تری خواهد برد که : «عِندَ اللَّهِ ثَوَابُ الدُّنْیَا وَالْأَخِرَةِ . ⁽³⁾در نزد خداست پاداش دنیا و آخرت» .

چهار . خاستگاه های ادبجمع بندی نصوصی که به خاستگاه ها و ریشه های ادب اشاره دارند ، بدین گونه است که ادب ، دو ریشه اصلی دارد : یکی وراثت و دیگری تربیت ، چنان که در

.

حدیث نبوی آمده است : النّاسُ مَعادِنُ ، وَ العِرقُ دَسّاسٌ ، وأدَبُ السّوءِ کَعِرقِ السّوءِ . ⁽¹⁾مردم [چونان] معدن هایند ، و رگ و ریشه اثر دارد ، ⁽²⁾، و ادبِ بد ، مانند رگ و ریشه بد است . ریشه و وراثت ، هر دو به خانواده باز می گردند . در حدیث علوی می خوانیم : إذا کَرُمَ أصلُ الرَّجُلِ کَرُمَ مَغیبُهُ وَ مَحضَرُهُ . ⁽³⁾هر گاه اصل و ریشه مرد ، ارجمند باشد ، در غیاب و حضور، ارجمند است . بنا بر این ، کسانی که می خواهند فرزندان باادب داشته باشند ، باید پیش از ازدواج و انتخاب همسر ، برای رسیدن به این هدف ، برنامه ریزی کنند . به فرموده پیامبر خدا : اُنظُر فی أیِّ نِصابٍ تَضَعُ وَلَدَکَ ، فَإِنَّ العِرقَ دَسّاسٌ . ⁽⁴⁾بنگر که فرزندت را در چه خاستگاهی می نهی [و از چه خانواده ای همسر می گیری] ؛ چراکه رگ و ریشه ، اثر دارد . خانواده های اصیل و نجیب و با کرامت ، نقش اساسی در پرورش انسان های نیک رفتار و باادب دارند ؛ امّا باید توجّه داشت که تربیت نیز در کنار وراثت ، نقشی بنیادی در سازندگیِ انسان دارد . تربیت تا آن جا در سازندگیِ انسان مؤثّر است که می تواند آثار مثبت یا منفی وراثت را از بین ببرد یا از آن بکاهد . عناصر مهم و مؤثّر تربیتی که در نصوص (متون) اسلامی بدانها اشاره شده است ، عبارت اند از : برنامه ریزی و تلاش برای تقویت ایمان و علم و اندیشه ،

.

پنج . آموزگاران ادب

و الگو قرار دادنِ انسان های خودْ ساخته و شایسته در جامعه ، و نیز یاری خواستن از خداوند متعال برای رسیدن به این مقصد بزرگ . ره نمودهای پیشوایان اسلام در این زمینه ، برای مربّیان امور تربیتی ، بسیار کارساز است .

پنج . آموزگاران ادبنخستین آموزگار ادب ، خداوند متعال است . اوست که پیامبرانِ خود را به زیور ادب آراست و آنان را مأمور آراستن دیگران به این فضیلت کرد . این وظیفه ، پس از پیامبران ، به اوصیای آنان منتقل شد . امام علی علیه السلام در این باره می فرماید : إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله أدَّبَهُ اللّهُ ، وَ هُوَ صلی الله علیه و آله أدَّبَنی ، وَ أنَا اُؤَدِّبُ المُؤمِنینَ وَ اُوَرِّثُ الآدابَ المُکرَمینَ . ⁽¹⁾پیامبر خدا را خداوند، ادب آموخت ، و او مرا ادب آموخت ، و من مؤمنان را ادب می آموزم و برای مردمانِ ارجمند ، ادب به ارث می نهم. و در روزگار ما ، این وظیفه سنگین ، بر دوش مسئولان سیاسیِ جوامع اسلامی است . از نظر اسلام ، برنامه ریزی برای فرهنگ سازیِ ادب در جامعه ، یکی از اصلی ترین حقوق مردم بر زمامداران است و در شرایط کنونیِ جهان اسلام ، علما و فرهیختگان ، مسئولیت ویژه ای در این زمینه دارند . علاوه بر مسئولان سیاسی و فرهنگی ، خانواده ، بخصوص پدر نیز در تأدیب فرزندان خود، وظیفه دارد . یکی از حقوقی که اسلام برای فرزند بر پدر به رسمیت شناخته ، مؤدّب بار آوردن اوست . پیامبر خدا می فرماید : مِن حَقِّ الوَلَدِ عَلی والِدِهِ أن یُحسِنَ أدَبَهُ . ⁽²⁾یکی از حقوق فرزند بر پدرش ، این است که او را نیکو تربیت کند .

.